open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gbodve

thumb|right|350px|L’estat de Godve dins l’Equatòria Occidentala dempuèi 2017
thumb|right|350px|L’estat de Godve dins l’Equatòria Occidentala de 2015 a 2017
L’Estat de **Gbodve** (en anglés, *Gbudwe*) es un estat del Sodan del Sud, dins la region istorica d’Equatòria. La capitala n’es Iambio.

L’estat es creat en 2015 per la division de l’anciana Equatòria Occidentala, que n’es la part occidentala.

En 2017 es devesit en dos, l’autra mitat deven l’estat de Tambora.
Ciutat de Londres

La **Ciutat de Londres** (en anglés: *City of London*), pus coneguda coma la City es lo quartièr del la metropòli de Londres qu'ocupa la posicion istoricament pus anciana de l'aglomeracion urbana. Ten a l'encòp l'estatut de Ciutat e de Comtat. Es tanben la pus pichona de las circonscripcions administrativas del Grand Londres.
Terequeca (Estat)

thumb|right|350px|L’estat dins l’Equatòria Centrala
**Terequeca** (*Terekeka* en anglés) es un dels 28 estats del Sodan del Sud, dins la region istorica d’Equatòria. La capitala n’es Terequeca.

L’estat es creat en 2015 per la division de l’anciana Equatòria Centrala, que n’es la part septentrionala. Son governador actual, Juma Ali Malou, foguèt nomenat lo 24 de decembre del meteis an.

## Division administrativa
L'estat de Terequeca compren 5 comtats:

* Terequeca
* Gemeza
* Tali
* Tigor
* Gwor
Riu Iei

thumb|right|350px|L’estat dins l’Equatòria Centrala
L’Estat del **Riu Iei** (*Yei River* en anglés) èra un estat del Sodan del Sud, dins la region istorica d’Equatòria. La capitala n’èra Iei. Creat en 2015, es suprimit en 2020 e torna venir part de l’Equatòria Centrala.

L’estat es creat en 2015 per la division de l’anciana Equatòria Centrala, que n’es la part centrala.
Aveil (Estat)

thumb|right|350px|L’estat d’Aveil dins lo Bahr el Ghazal Septentrional
L’Estat d’**Aveil** (en anglés, *Aweil*) es un estat del Sodan del Sud, dins la region istorica del Bahr el Ghazal. La capitala n’es Aveil.

L’estat es creat en 2015 per la division de l’ancian Bahr el Ghazal Septentrional, que n’es la part miegjornala.
Espeluga d'En Lena

Era **[[espeluga]] d'En Lena** que's tròba en Coserans, ens Pirenèus, ena comuna de Montesquiu Avantés e en departament d'Arièja. Qu'apartien ath hialat d'espelugas ornadas deth Paleolitic superior dera cadea pirenenca-cantabrica. Qu'ei prèp dera espeluga deth Tuc d'Audobèrt, preïstorica, deth  medish periòde, arreconeguda peths sòns nombrosi objèctes d'art mobiliari. Un budèth estret que l'arreliga damb era espeluga deths Tres Hrairs. Eras tres qu'apartienen ath hialat carstic deras espelugas de Volp e qu'estèn traucadas per aqueth arriu. Era recèrca arqueologica que i trobèc ua plaqueta gravada datant deth Magdalenian qui arrepresenta un coble uman.
Paracetamòl

Lo **paracetamòl** o **acetaminofèn** es un medicament antalgic e antipiretic fòrça utilizat. Possedís las meteissas proprietats analgesicas e antipireticas que l'aspirina mas ten pas cap activitat antiinflamatòria, ni cap efièch antiplaquetari.
Es dempuèi los ans 1950 entre los medicaments  pus communement utilizats e prescrits al monde.

Es indicat dins le tractament de las dolors  d'intensitat feble a moderada, sol o en associacion amb d'autres analgesics (opioïds entre autres). Es fòrça popular e ten mens de contre-indicacions que los autres antalgics.
Lòl

thumb|right|350px|L’estat de Lòl dins lo Bahr el Ghazal Occidental (jaune) e lo Bahr el Ghazal Septentrional (irange)
thumb|right|350px|L’estat de Lòl dins lo Bahr el Ghazal Septentrional
L’Estat de **Lòl** (en anglés, *Lol*) es un estat del Sodan del Sud, dins la region istorica del Bahr el Ghazal. La capitala n’es Raga.

L’estat es creat en 2015 per la fusion entre la part nòrd-occidentala del Bahr el Ghazal Septentrional e de l'oèst del Bahr el Ghazal Occidental.
Estat de Vau

thumb|right|350px|L’estat de Vau dins lo Bahr el Ghazal Occidental (jaune)

L’**estat de Vau** (en anglés, *Waw*) foguèt un estat del Sodan del Sud, dins la region istorica del Bahr el Ghazal. La capitala n’èra Vau.

L’estat es creat en 2015 per la division del Bahr el Ghazal Occidental, que n’es la part orientala. Es suprimit en 2020 e reïntegrat dins lo Bahr el Ghazal Occidental.
Bahr el Ghazal Occidental

thumb|right|350px|Division de l’estat del Bahr el Ghazal Occidental (en jaune) en 2015

Lo **** èra un estat del Sodan del Sud. La capitala n’èra Vau. En 2015 es partejat entre dos estats novèls: Vau e Lòl.
Cauna de l'Aguzon

La **cauna de l'Aguzon** es situada a Escolobre, als confinhs de Fenolhedés, entre las vilas d'Atsat e d'Usson, al sud de Quilhan, dins lo departament d'Aude. Es compausada de salas nombrosas presentant d'estalagmitas, d'estalactitas e de colomnas. La temperatura i es de 9 °C. Lo malhum es constituit de  de galariás. Lo site es obèrt a las visitas del public.


Aguzou2.jpg| Colomnas
Aguzou1.jpg| Cristals de calcita
Aguzou5.jpg| Una còla explorant la cauna
Aguzou3.jpg| Estalagmita e estalactita
Aguzou4.jpg| Aragonita


### Ligams extèrnes
* Lo site oficial
Santa Elena, Ascension e Tristan da Cunha

|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" |

|-
| capitalapopulacion
| Jamestown714
|-
| align=center colspan=2 | 290px
|-
| Reina
| Elisabeta II del Reialme Unit
|-
| Governador
| Philip Edward Rushbrook
|-
| Administrador d’Ascension
| Steven Clive Chandler
|-
| Administradors de Tristan da Cunha
| Fiona Kilpatrick e Steve Townsend
|-
| Superfícia
| 394 km2
|-
| PopulacionDensitat
| 7 72913,4 ab./km2
|-
| Còde de país ISO
| 654 SHN SH
|-
| Domenis d'Internet
| .sh, .ac
|-
| Indicatiu telefonic
| +247 (Ascension) +290 (autres)
|-
| Sit oficial
| http://www.sainthelena.gov.sh/
|}
**Santa Elena, Ascension e Tristan da Cunha** es un territòri d'otramar del Reialme Unit dins lo Sud de l’Ocean Atlantic. Es compausat de tres illas que son consideradas al meteis nivèl per la constitucion de 2009 (qu’abans lo territòri se disiá Santa Elena e dependéncias):
* Ascension
* Santa Elena
* l’archipèla de Tristan da Cunha.

Lo poder executiu es detengut per lo sobiran britannic (ara la reina Elisabèt) que lo delega a un governador que se causís d’administradors per l’Ascension e Tristan da Cunha.
Zòna de convergéncia intertropicala

La **zòna de convergéncia intertropicala** (**ZCIT**), tanben dicha **zòna intertropicala de convergéncia** (**ZIC**) ò **zòna de convergéncia eqüatoriala**, es una centura de pressions bassas enviroutant la Tèrra lòng dei regions eqüatorialas. Es formada per la convergéncia dei massas d'èr caud e umid en provenéncia deis anticiclòns tropicaus. Es caracterizada per la preséncia de movements convectius dei cellulas de Hadley qu'entraïnan la formacion de chavanàs recurrents.

## Liames intèrnes

* Meteorologia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lisa Phillips

**** es una auta foncionària britanica qu’es dempuèi lo 25 d'abril de 2016 governadora de Santa Elena, Ascension e Tristan da Cunha.
Èra aperabans dins lo desvolopament al Quenha.
## Referéncias
Gniezno

**Gniezno** (***Gnesen*** en alemand) es una vila de Polonha d'aperaquí  abitants. Es situada dins lo centre-oèst dau país a un cinquantenau de quilomètres au nòrd-èst de Poznan. 

Probablament fondada au sègle VI ò au sègle VII, foguèt mencionada per lo premier cap dins un document en 990. Luòc d'installacion dau premier arquevescat polonés en 1000, foguèt lo centre politic e religiós pus important dau reiaume fins a la premiera mitat dau sègle XI. Pasmens, en causa de sa posicion tròp pròcha de la frontiera, perdiguèt pauc a pauc son influéncia au profiech de Cracòvia. Après l'invasion teutonica de 1331, son ròtle foguèt reduch a aqueu d'un centre regionau e lei guèrras ulterioras confirmèron son declin. Dins aquò, l'arquevesque de la vila porta totjorn lo títil onorific de Primat de Polonha.

## Liames intèrnes

* Arquevescat de Gniezno.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Breitenfurt bei Wien

**Breitenfurt bei Wien** es una comuna austriaca dau destrech de Mödling en Bassa Àustria. L'i aviá 5 867 abitants en 2016.
Cineasta

Lo **cineasta** es l'artista que practica lo cinèma. Louis Delluc inventèt lo mòt vèrs 1920. Ensin vouguèt marcar l'oposicion entre lo cinèma "comerciau" e lo cinèma artistic, de recèrca.

Certans realizators de filmes preferisson lo nom de "cineasta" - que si referís mai a la creacion dau filme per una persona soleta - que lo tèrme de "realizator", qu'evòca puslèu lo partiment dei pretzfachs.
Cauna de Limosins

right|250px|thumb|Intrada
La **[[cauna]] de [[Limosins]]** foguèt traucada per un riu sosterranh. Se situa a  al nòrd de Carcassona, a  del vilatge de Limosins e a  al nòrd del bordalat de Marmorièras. Fa partida d'una banda calcària situada entre la val de la *Clamoux* e aquela del riu d'Orbièl, comprenent lo malhum de Gaunhas e son celèbre gorg gigant, lo gorg de Cabrespina. Los escrichs dels naturalistas, espeleològs, istorians e los rapòrts d'excursions de societats sabentas, permeton de tornar traçar l'istòria d'aquela cavitat sosterranha de mai en mai frequentada. Tre 1825, lo conselh municipal establís en favor dels paures de la comuna, un drech d'intrada a la cauna.

### Ligams extèrnes
* Site oficial
Balma d'Amélineau

La **[[balma]] d'Amélineau** s'obrís dins las gòrgas de la Jonta, sul causse Mejan, a Ura e la Parada, dins lo departament de Losera.

Descobèrta en novembre de 1980 pels espeleològs Danièl André e Sèrgi Galhac, foguèt nomenada en omenatge a l'espeleològ André Amélineau, fondador del club d'espeleologia de Maruèis, defuntat una desena de jorns abans.
FC Dynamo Kyiv

**FC Dynamo Kyiv** es un club de fotbòl ucraïnian de la vila de Kyiv. Fondat en 1927. Los jogaires son escaissats en italian ucraïnian *Bilo-Syni*. Lo club es 16 còps campion d'Ucraïna.

## Ligams extèrnes

* Site oficial
Metòdes quantitatius

Lei **metòdes quantitatius** son de metòdes de recèrca que si fondan sus una epistemologia positivista o pòst-positivista, qu'utiliza d'otís d'analisi matematics e estatistics, en vista de descriure, d'explicar e de predire de fenomènes per lo biais de concèptes operacionalizats sota la forma de variablas mesurablas. Ensin si distinguisson dei metòdes que li dién qualitatius.
Pareïdòlia

Una **pareidolia** o **pareïdòlia** (dau grègo ancian *para-*, "a costat de", e *eidôlon*, diminutiu d*'eidos*, "aparéncia, forma") es una sòrta d'illusion d'optica que consistís en associar un estimulus visuau informe e ambigú a un element clar e identificable, sovent una forma umana o animala.
Drecha (politica)

En politica, lo tèrme **drecha** (var. **dreita**, **dreta**) designa generalament l'ensems dei corrents politics qu'an una doctrina, una tradicion o una ideologia pron conservatritz, economicament liberala o non. La drecha manifèsta una estaca certana per l'òrdre, que lo considèran coma juste o coma lo mendre mau, e repròva lei cambiaments brusques quant ai questions de societat e lei questions eticas. Se pòu partejar quant ai questions economicas (drecha conservatritz, per oposicion a la drecha liberala).

D'après Michel Winock, si deuriá pas parlar de "drecha" au singulier, mai de mai dei "drechas", que, tre l'origina, divergissèron e s'opausèron. La diversitat dei drechas comença per la diversitat dei democracias liberalas: la drecha espanhòla es pas la drecha francesa. Puei vènon d'autrei distincions.

La drecha inclutz de familhas de pensada de tipe reaccionari, mai, istoricament, decèssa pas despuei son aparicion de pèrdre lei valors mai conservatritz: lo fenomène es d'unir ambé lo sinistrisme.

L'apelacion de "drecha" vèn de l'usatge en politica que consistís en devesir lei partits politics en categorias generalas que formalizan una division bipartisana: la drecha e la senèstra, ai qualas si pòu apondre lo centre e leis extrèmes (extrèma drecha e extrèma senèstra).

Leis apelacions correspòndon, a l'origina, a l'endrech qu'ocupèt cada grope politic, en França, dins l'emicicle de l'Assemblada Nacionala, vist de la plaça dau president.

En occitan, l'apelacion populara de la gent de drecha es lei *blancs* per encausa de la bandièra blanca dei rèis o lei *cagolards* (derivacion la cagola o masca).

## Bibliografia

*
Ukiyo-e

L**'ukiyo-e** (浮世絵, tèrme japonés que significa "imatge dau monde flotant") es un movement artistic japonés dau periòde Edo (1603-1868) que comprèn la pintura populària e narrativa originala, mai tanben e sustot leis estampas japonesas gravadas dins la fusta.
Bounnhang Vorachith

**Boungnang Vorachith** (en lao, ບຸນຍັງ ວໍລະຈິດ; nascut en 1937) es un òme politic de Laos que ne foguèt president de 2016 a 2021.
Guilhèm de Vilaret

**Guilhèm de Vilaret** (*Guihèn de Vilaret* en nòrma mistralenca), nascut a Alenc cap a 1235 e defuntat en 1305 a Limassòl (Chipre), foguèt lo 24en grand mèstre dels cavalièrs de l'Òrdre de Sant Joan de Jerusalèm  de 1300 a sa mòrt. Abans aquò èra estat luòctenent e prior de Sant Geli, puèi rector del Comtat Venaicin per lo papa Gregòri X e conselhièr del rei Carles Ièr de Sicília.

## Referéncias
Organizacion Meteorologica Mondiala

L’**Organizacion Meteorologica Mondiala** es una institucion especializada dei Nacions Unidas fondada lo 23 de març de 1950. Son ròtle es de participar a l'elaboracion dei nòrmas d'estandardizacion dei mesuras meteorologicas, d'encoratjar lei cambis d'informacions meteorologicas entre lei país, de desvolopar leis aplicacions meteorologicas per lo transpòrt ò l'agricultura e d'assegurar la coordenacion de projèctes internacionaus de recèrca ò de formacion.

## Liames intèrnes

* Meteorologia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Exploracion

L’**exploracion** es l'acte de cercar a descurbir una causa desconeguda, generalament un luòc geografic, un pòble, d'informacions ò de ressorsas. Lo tèrme referís sovent a l'exploracion geografica qu'aguèt un ròtle istoric important de l'Antiquitat a la premiera mitat dau sègle XX. La figura de l'explorator de regions desconegudas venguèt un classic de l'imaginari e foguèt adaptada mai d'un còp en literatura. Pasmens, pòu far referéncia a l'estudi d'un sistèma desconegut en medecina (operacion destinada a obtenir d'informacions sus un organ...), en geologia (prospeccion miniera), en filosofia (estudi d'un subjècte), en astronomia (descubèrta de la superficia dei planetas...) ò dins d'autrei domenis.

## Liames intèrnes

* Geografia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Alain Corbin, *Terra incognita : Une histoire de l'ignorance XVIIIe-XIXe siècle*, Albin Michel, 2020.

## Nòtas e referéncias
Equitacion

L’**equitacion** es la tecnica de conducha d'un chivau sota l'accion de l'òme. Aguèt istoricament un ròtle utilitari que permetiá de facilitar lei desplaçaments umans e un ròtle militar ambé l'aparicion de còrs de cavalariá. Ambé la generalizacion de la motorizacion, s'orienta principalament vèrs l'espòrt e lei lesers. Lei disciplinas d'equitacion modèrnas son fòrça variadas. Lo concors complèt d'equitacion fa partida dau programa dei Jòcs Olimpics.

## Liames intèrnes

* Chivau.
* Concors complèt d'equitacion (concors de saut d'obstacles e dreiçatge)
* Corsa de cavaus.
* Rodeo.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Concors de saut d'obstacles

Lo **concors de saut d'obstacles** (CSO) es un espòrt equestre que consistís a passar una tiera d'obstacles dins un òrdre precís. Cada obstacle es fach de barras mobilas que tomban en cas de contacte ambé lo cavau ò lo cavalier. L'objectiu es d'acabar lo percors sensa tombar de barras. Divèrsei variantas existisson ambé de diferéncias entre lei tipes d'obstacles e lei sistèmas de classament (penalitats mai ò importantas en foncion dei barras tombadas, cronometratge... etc.). Fa partida dau concors complèt d'equitacion qu'es au programa dei Jòcs Olimpics.

## Liames intèrnes

* Equitacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Beneset Vidal

thumb|

**Beneset Vidal** (en francés *Benoît Vidal*) Pontgibaud, Puèi de Doma en Auvèrnhe, lo 15 de mai de 1877 – Sent Ors, lo 5 d'agost de 1951) foguèt un escrivan occitan auvernhat de la renaissença de la literatura d’òc de la primièra meitat del segle XX, promotor del Felibritge en Bassa Auvèrnha. Foguèt fondator, president e capiscòl de l’Escòla de Limanha, elegit majoral del Felibritge en 1925, membre de l’Escòla occitana, laurejat del concors de l’Acadèmia dels Jòcs Florals.

## Biografia
thumb|left|

Regent abans de devenir perceptor a Bilhom puèi a Lesós, fondèt en 1920 l’Escòla de Limanha e foguèt un membre actiu del consistòri del Felibritge durant l’entre-doas-guèrras. Clavaire de l’Acadèmia de las Sciéncias, Bèlas Letras e Arts de Clarmont-Ferrand, se faguèt conéisser per lo mitan sabent auvernhat per sas publicacions literàrias e filologicas dins las revistas ditas regionalistas, en particular *L’Auvergne Littéraire et artistique*.

A sa retirada, Beneset Vidal s’installèt definitivament a Clarmont-Ferrand abans de defuntar durant un sejorn dins son país natal.

## Òbras

### Òbras publicadas

* Flours de mountagno = Flors de montanha. Royan : Ed. de la France littéraire, [1921?].
* La serva = La serve. París ; Tolosa : Occitània, 1926.
* Un amor : jornau = Un amor : jornal, Orlhac : impr. Moderne, 1930.
* Libret de l'escolan auvernhat. Ed. de la Mantenença d'Auvèrnhe (Mantenensa d'Auvernha), [1936].

### Òbras ineditas

* Gramatica auvernhata, s. d. [après 1943]. Manuscrit, 2 vol., 266 p. e 226 p. Coll. CIRDÒC, Archius e manuscrits, Fons Collègi d’Occitània.
* Lo vièlh Clarmont, 1942. Manuscrit, 1 vol. 77 p. Coll. CIRDÒC, Archius e manuscrits, Fons Collègi d’Occitània.
* Jan Combralha, 1927. Manuscrit, 1 vol., 205 p. Coll. CIRDÒC, Archius e manuscrits, Fons Collègi d’Occitània.

## Bibliografia

* *De la renaissance d’une langue occitane littéraire en Auvergne au début du XXe siècle, au travers des oeuvres de Benezet Vidal et Henri Gilbert*, tèsi universitària, Universitat Pau Valèri - Montpelhièr III, 2020
* *Huit siècles de littérature occitane en Auvergne et Velay*, edicions EMCC, Lion, 2015 .

## Ligams extèrnes
* ''Beneset Vidal'' sus Occitanica
* ''Colleccion CIRDÒC, Fons del Collègi d'Occitània'', dorsièr Beneset Vidal (inventari en linha)
* [''L'òbra perduda de Benezet Vidal, dins [Jornalet] ]
Perrotin (asteroïde)

L’**asteroïde Perrotin** (officialament 1515 Perrotin o (1515) Perrotin) es un asteroïde de la cencha d'asteroïdes descobèrta per l’astronom occitan André Patry e nomenada en memòria de l’astronòm occitan Henri Perrotin.
Treichvila

vinheta|Treichvila dins Abijan
**Treichvila** (en francés *Treichville) *es 'na comuna d'Abijan, en Còsta d'Evòri. 
Fuguet creada lo 27 de decembre de 1934 per lo governador coloniau Reste: per decret donet aqueu nom au barri d'Anomabò, en omenatge a Marcel Treich-Laplène.
## Embessonatge
La comuna es embessonada emb Comassi, au Gana.
Paul Pogba

**Paul Pogba** es un fotbolaire francés nascut lo 15 març de 1993 a Lagny-sur-Marne. Jòga dempuèi la sason 2012-2013 per la Juventus e es dempuèi lo mes de març de 2013 un jogaire de l'equipa de França de fotbòl.

## Nòtas
Riek Machar

**Riek Machar**, n. 1953, es un òme politic del Sodan del Sud. Es vicepresident de la Republica dempuèi lo 26 d'abril de 2016.
Azali Assomani

thumb|Azali Assomani (2018)
**Azali Assomani** (Misodje, 1èr de genièr de 1959) es un militar e òme politic comorian.

Ven president del país après un còp d'estat lo 30 d'abril de 1999. Es president elegit de l'Union de las Comòras de 2002 a 2006.

Se torna presentar en 2016. Es elegit lo 15 d'abril de 2016. De burèus de votacion tòrnan votar l’11 de mai, çò que confirma las resultas.
Trần Đại Quang

**Trần Đại Quang** (Lưu Quang, comuna de Quang Thiện, districte de Kim Sơn, província de Ninh Bình, 12 d'octobre de 1956) es un militar e òme politic vietnamita. Lo 2 d'abril de 2016, es elegit president de la Republica pel parlament.
Rolf Widmer

**Rolf Widmer** (n. 1971) es un òme politic soïs. Lo 1èr de mai de 2016 ven president (*Landamann*) del Canton de Glarona.
Marcel Treich-Laplène

vinheta|Marcel Treich-Laplène
**Marcel Treich-Laplène** (Ussèl, 24 de junh de 1860 - pres de Grand-Bassam, 9 de març de 1890) es un coloniau occitan. Fuguet lo primier explorator europeu de la Còsta d'Evòri e lo primier administrator coloniau francés.

## Biografia
Marcel Treich-Laplène era lo filh de Gustau, un notari de Maismac vengut cònse d'Ussèl, que fuguet tanben magistrat a Tizi Ozo, en Argeria, e dins las Comòras. 

Quand lo paire morís en 1882, Marcel arresta los estudis per ajudar la familha. Tròba una plaça de repetitor al liceu de La Rochela. Ailà rescontra Arthur Verdier, un aventurier ja implantat sus las còstas d'Africa occidentala. Trabalha per aqueu dins las plantacions de cafè d'Elima, creadas en 1882 pel bearnés Amédée Brétignère.

Après lo Congrès de Berlin, Treich-Laplène comença d'exploracions a l'interior de çò que devendrà la Còsta d'Evòri, e fa amistat amb de notables locaus. En 1886, pren la plaça de Verdier coma resident de França. En 1887, torna a l'interior dau país e signa los tractats de Betie, de l’Indiene, de l’Alangoa e de Iacasse. Entau bloca l'expansion cap a l'oèst daus angles establits dins la Còsta de l'Aur (Gana actuau). Tocat per la malaria, torna en França per se suenhar. 

En 1888, torna partir cap al nòrd per ajudar Gustave Binger partir dau Senegau. En camin signa tractats a Zarano e a Cavare. Fa la joncion emb Binger a Còng.

Torna emb Binger a Grand-Bassam. Lo 2 d'abril de 1889, es fach chivalier de la Legion d'onor. Malaut, torna enquera en França. Ne reven coma primier administrator colonial de la Còsta d'Evòri. Mas en 1890, apres una novela expedicion per reprimir una revòuta provocada per los angles, morís d'una febre ematurica bilhosa.

Es enterrat a Grand-Bassam, mas Arthur Verdier crea un comitat per obtener lo repatriament de son ataüt e son enterrament a Ussèl.
## Memòria e omenatges
Sa mòrt prematurada permet a Binger de confiscar son eiretatge de "primier explorator de la Còsta d'Evòri".

Pasmens sa sòrre Valentina e l'accion d'un comitat de sosten permeton la creacion, lo 27 de decembre de 1934, de Treichvila, qu'es lo nom donat al barri d'Anomabò, dins la forécia d'Abijan.
I a de charrieras emb son nom a La Rochela e a Ussèl.
Pareis sus un sageu postal de 1952.
Esther Waeber-Kalbermatten

**Esther Waeber-Kalbermatten** (n. 24 de setembre de 1952 a Saas e Almagell) es una femna politica soïssa. Lo 1èr de mai de 2016 ven presidenta del Conselh d'Estat del Canton de Valés.

Foguèt ja presidenta de Valés del 1èr de mai de 2012 al 30 d'abril de 2013.
Brian Pallister

**Brian Pallister** (n. a Portage la Prairie lo 6 de julhet de 1954) es un òme politic canadenc del Partit Conservator.

Lo 3 de mai de 2016 ven lo 22en primièr ministre de la província de Manitòba.
Roland Ratzenberger

**Roland Ratzenberger ** (Salzborg, Àustria, 4 de julhet de 1960 – Imola, Itàlia, 30 d'abril de 1994) foguèt un pilòt de Formula 1 austriac. Aqueste esportiu moriguèt tragicament aprèp un accident dins un ensag sul circuit d'Imola.
Fontaulièra

**Fontaulièra**  es un riu delh Bas Vivarés, afluent en riba esquèrra d'Ardecha, doncas un sosafluent de Ròse. D'una longor de , nais a una altitud de  dins la comuna de Montpesat. Après trauchar lo Ros, raja globalament de l'oèst vèrs l'èst. Se geta dins Ardecha alh pè delh Chastèl de Ventadorn.
Laurion

**Laurion** es una region miniera grèga situada au sud d'Atenas. D'una superficia de 210 km², assosta de jaciments fòrça importants d'argent, de coire e de plomb. Esplechadas un premier còp de la fin dau millenari II av. JC au sègle I ap. JC, lei venas d'argent foguèron a l'origina de la poissança d'Atenas durant lo periòde classic. En 1860, lei progrès tecnologics permetèron un segond periòde d'extraccion, principalament centrada sus lei mineraus de plomb, que durèt fins a 1977. 

## Fotografias


File:Silver tetradrachm Athens new style reverse.jpg|Pèça de moneda d'argent batuda en Atenas durant l'Antiquitat.
File:Lavrion499.JPG|Vestigis d'una taula de netejatge antica dau minerau.
File:Mines 5.jpg|Usinas de la Companhiá Francesa de Laurion en 1890.
File:Galena Galenit Bleiglanz.jpg|Galena argentifèra de Laurion.
File:Laurionite.jpg|Laurionita, minerau de plomb caracteristic de Laurion.


## Liames intèrnes

* Atenas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Llanfair Clydogau

**Llanfair Clydogau** es una vilòta de 634 abitants, dins lo País de Galas.

Se tròba a 4 milas al nòrd-èst de Lampeter, a broa de Teifi.

Es la vila de naissença del fotograf John Thomas (1838-1905).

## Referéncias

## Ligams extèrnes

* Site oficial de l’administracion de Llanfair Clydogau (en anglés)
AFN

**AFN** qu'ei:
* lo còde ISO 4217 de l’afgani moneda d’Afganistan
* la sigla d’*Africa francesa deu Nòrd* emplegada entà gropar las colonias e protectorats francés d’Argeria, Marròc e Tunísia
Aiga règia

L’**aiga règia** (*aqua regia* en latin) es una mescla d'acid cloridric e d'acid nitric concentrats dins una proporcion de dos a quatre volums d'acid cloridric per un volum d'acid nitric. Son nom vèn de sa capacitat de dissòuvre de metaus nobles (aur, platin... etc.) insolubles dins leis acids solets. En causa de sei proprietats corrosivas, es una solucion dangeirosa que sa manipulacion necessita de precaucions importantas.

Citada per lo premier còp dins un document dau sègle XIV, l'aiga règia es principalament per sei proprietats corrosivas dins lei domenis de la gravadura, de la metallurgia e de l'analisi quimica. Entre leis usatges modèrnes principaus, se pòu citar son utilizacion coma solvent e electrolit dins certanei procès de purificacion de metaus nobles e coma agent de netejatge per lei tubas de RMN.

## Liames intèrnes

* Acid.
* Metal.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Martigny (Soïssa)

**Martigny**, (en alemand *Martinach*), es une comuna e una vila del canton de Valés, situada dins lo districte de Martigny que n'es lo capluòc. Situada a la broa de Ròse, a la crosada dels aisses rotièrs del Grand-Saint-Bernard e del Simplon. Per sa populacion ( abitants), Martigny es la segonda vila del canton, après Sion .
## Referéncias
Cocòdi

vinheta|Cocòdi dins Abijan
**Cocòdi** (en francés *Cocody*) es ’na comuna d’Adijan, en Còsta d'Evòri.
Taxco

**Taxco** (oficialament **Taxco de Alarcón**) es una vila mexicana situada dins lo nòrd de l'estat de Guerrero a 160 km au sud de la Ciutat de Mexic. En 2006, aviá una populacion de  abitants.

Fondada per Hernán Cortés a quauquei quilomètres d'un vilatge indigèn, la vila aguèt una importància economica majora dins lo corrent dau periòde coloniau gràcias a sei jaciments d'argent. Pasmens, la descubèrta de jaciments pus importants a Zacatecas e a Guanajuato limitèron son desvolopament demografic e la vila demorèt lòngtemps una simpla dependéncia de la Ciutat de Mexic. Venguèt una comuna independenta en 1850 e foguèt ocupada per diferentei faccions durant lei guèrras civilas mexicanas de la segonda mitat dau sègle XIX e dau començament dau sègle XX. A partir deis annadas 1920, lei minas foguèron l'objècte de programas de modernizacion per aumentar la produccion. Pasmens, dempuei la fin dau sègle XX, l'agotament dei venas sembla pròche e la vila assaia de passar de l'economia miniera au torisme.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Abadiá de Seuvacana

L**'abadiá de Seuvacana** (o localament *Siucana*) (en francés *Sylvacanne*) es una abadiá cisterciana situada dins la comuna de La Ròca d'Antarron en Provença.
Ambé Senhanca e lo Toronet, Seuvacana fa partit dei tres abadiás cistercianas de Provença dichas lei " tres sòrres provençalas" que testimonian dau grand raionament de l'òrdre cistercian en Provença.
## Origina dau nom
Lo nom ven dau latin *silva* (sèlva) e *canna* (cana) perque i aviá una palun cobèrta de canas que foguèt assecada.

## Referéncias
* BARTHÉLEMY, Alain, *La Forêt de canisses ou cannes de Provence*.
La Veiruna

**La Veiruna** pòt designar:

*La Veiruna, comuna occitana de , departament d'.
*La Veiruna, comuna occitana d'Erau.
École nationale supérieure de techniques avancées Bretagne

**École nationale supérieure de techniques avancées Bretagne**, en occitan "Escòla Nacionala superiora de tecnicas avançadas Bretanha"  o pus simplament *ENSTA Bretagne*) es una granda escòla francesa situada a Brèst.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial de l'ENSTA Bretagne
Estela Barnes de Carlotto

**Estela Barnes de Carlotto** (nascuda lo 22 d'octòbre de 1930, Buenos Aires) es una militanta Argentina dei Drechs de l'Òme e la presidenta de l'associacion Grands de la plaça de Mai que son objectiu es de retrobar l'identitat vertadieras deis enfants raubats durant la dictatura argentina.

Nascuda dins una familha d'origina anglesa, venguèt institutritz puei directritz d'escòla e aguèt quatre enfants. Dins lo corrent deis annadas 1970, sa filha Laura jonhèt lo movement dei Montoneros en lucha còntra la dictatura militara. Arrestada lo 26 de novembre de 1977, foguèt laissada en vida car èra gròssa fins a la naissença d'un fiu. Executada dos mes après l'acochament, son enfant foguèt raubat e donat a l'adopcion sota una identitat faussa. Estela Barnes de Carlotto jonhèt alora l'associacion dei Grands de la plaça de Mai en abriu de 1978 e ne'n venguèt presidenta en 1989. Retrobèt finalament son felen lo 5 d'aost de 2014.

Estela Barnes de Carlotto recebèt lo Prèmi dei Drechs de l'Òme dei Nacions Unidas en 2003.

## Liames intèrnes

* Argentina.
* Grands de la plaça de Mai.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Julieta Lanteri

**Julieta Lanteri** (22 de març de 1873, La Briga - 23 de febrier de 1932, Buenos Aires) èra una feminista e una frema politica argentina de la premiera mitat dau sègle XX.

Originària dei regions roiascas situadas entre França e Itàlia, sa familha emigrèt en Argentina en 1879. En 1891, Julieta Lanteri èra la premiera filha qu'integrèt lo Colegio Nacional de la Plata. Sèt ans pus tard, acabèt d'estudis de farmacologia a l'Universitat de Buenos Aires. Puei, comencèt d'estudis de medecina e venguèt mètge en 1904. S'engatjèt alora en favor de politicas de suenhs en favor dei paures e jonhèt la causa feminista. Se maridèt en 1910 e obtenguèt lo ciutadanatge un an pus tard. En 1918, participèt a la fondacion de l'Union Feminista Nacionala e se presentèt a cada eleccion legislativa fins a sa mòrt.

En 1932, foguèt reversada e tuada per una veitura menada per un militant d'extrèma drecha autor de plusors murtres. La polícia escondèt l'identitat dau menaire e concluguèt a un accident. Aperaquí un milier de personas participèron ai funeralhas de Julieta Lanteri.

## Liames intèrnes

* Feminisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Elvira Rawson de Dellepiane

**Elvira Rawson de Dellepiane** (19 d'abriu de 1867 - 4 de junh de 1954) èra una militanta feminista argentina que foguèt la premiera frema dau país de venir mètge.

Nascuda en Junín dins la província de Buenos Aires, fasiá partida d'una familha d'intellectuaus reconeguts e poguèt ansin intrar a l'Universitat de Buenos Aires. I acabèt d'estudis de medecina lo 29 de setembre de 1892. Un an pus tard, se maridèt ambé lo doctor Manuel Dellepiane. Lo pareu aguèt sèt enfants.

Orientèt sa carriera vèrs la promoccion dei reglas d'igiena femeninas e faguèt partida dau Departament Nacionau d'Igiena de 1907 a 1918 e au Conseu Nacionau d'Educacion de 1919 a 1934. En parallèl, a partir deis annadas 1900, jonhèt de movements feministas. En particular, participèt a la fondacion dau Centre Feminista en 1905 avans de defendre la creacion d'un còdi civiu per lei fremas en 1910. Demorèt una figura importanta dau movement feminista argentina e internacionau fins a sa mòrt.

## Liames intèrnes

* Feminisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Virginia Bolten

**Virginia Bolten** (vèrs 1870, San Luis (Argentina) - vèrs 1960, Montevideo) èra una militanta anarquista e feminista argentina d'origina alemanda.

Filha d'un emigrat alemand qu'èra marchand corredís, foguèt rapidament obligada de trabalhar dins una fabrica de cauçaduras e dins una rafinariá de sucre de Rosario. I rescontrèt Juan Marquez, sòci dau sindicat de la cauçadura, que venguèt per la seguida son marit. Puei, en 1888, participèt a la redaccion d'un jornau anarquista *El Obrero Panadero de Rosario* avans d'organizar de manifestacions e de grevas a partir de l'annada seguenta. Arrestada mai d'un còp per la polícia, s'orientèt mai vèrs lo feminisme e participèt en 1896 a la fondacion dau jornau feminista *[[La Voz de la Mujer]]*.

En 1905, foguèt expulsada ambé son marit en Uruguai onte contunièron son combat. En 1911, l'eleccion de José Batlle y Ordóñez entraïnèt l'adopcion de mai d'una reforma progressista coma la separacion de la Glèisa e de l'Estat, la jornada de trabalh d'uech oras, l'instauracion dau sufragi universau, la legalizacion dau divòrci, la creacion d'ajudas socialas e d'escòlas publicas, l'accès deis universitats ai fremas e de nacionalizacions. Aquò permetèt d'amaisar la situacion sociala en Uruguai e lo movement anarquista i perdiguèt son influéncia. Ansin, a partir deis annadas 1910, la vida Virginia Bolten es mau coneguda e la data precisa de sa mòrt dins un barri de Montevideo es desconeguda.

## Liames intèrnes

* Anarquisme.
* Feminisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Herminia Brumana

**Herminia Catalina Brumana** (12 de setembre de 1897, Pigüé - 9 de genier de 1954, Buenos Aires) èra una professora, una escrivana, una jornalista, una dramaturga e una militanta feminista argentina pròcha deis idèas socialistas e anarquistas.

Nascuda dins una familha d'origina italiana, venguèt professora, jornalista e escrivana a la fin deis annadas 1910. En 1921, rescontrèt lo militant socialista e futur deputat Juan Antonio Solari que venguèt son marit. S'installèt alora a Buenos Aires e publiquèt en 1923 son segond libre (*Cabeza de mujeres*) que defendiguèt l'idèa d'una liberacion dei fremas menadas per lei fremas. Contunièt de defendre aquela tematica dins lo corrent dau decenni seguent mai son òbra literària se dirigiguèt tanben vèrs la defensa dei paures.

## Òbras literàrias

* Palabritas, 1918.
* Cabezas de mujeres, 1923.
* Mosaico, 1929.
* La grúa, 1931.
* Tizas de colores, 1932.
* La protagonista olvidada, 1933.
* Cartas a las mujeres argentinas, 1936.
* Nuestro Hombre, 1939.
* Me llamo niebla, 1946.
* A Buenos Aires le falta una calle, 1953.

## Liames intèrnes

* Anarquisme.
* Feminisme.
* Socialisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Leco

Lo **leco** (ò de còps **leko**) es una lenga amerindiana isolada parlada per lei Leco de la província boliviana de Larecaja. En despiech d'un estatut de lenga oficiala, es fòrça menaçada de disparicion qu'es parlada per mens de 40 locutors

## Liames intèrnes

* Isolat.
* Lengas indigènas d'America.

## Liames extèrnes

* Diccionario etnolingüístico y guía bibliográfica de los pueblos indígenas sudamericanos: LEKO Alain Fabre, 2005.

## Bibliografia

* Simon van de Kerke, *Case Marking in the Leko Language, van der Voort*, Indigenous Languages of Lowland South America, Indigenous Languages of Latin America 1, pp. 25-39, Leyde, CNWS, 2000.

## Nòtas e referéncias
Ese ejja

L’**ese ejja** es una lenga tacanana parlada dins la Seuva Amazonica en Peró e en Bolívia. A un estatut de lenga oficiala en Bolívia mai es menaçada de disparicion en causa de son nombre feble de locutors, 700 en 2007. Pasmens, la lenga es parlada per la màger part dau pòble ese ejja, 502 locutors en 2002, sus un populacion de 584 personas en 2002.

## Nòtas e referéncias

## Fonts
*  Mily Crevels, 2002, *Why Speakers Shift and Languages Die: An Account of Language Death in Amazonian Bolivia*, dins Mily Crevels, Simon van de Kerke, Sérgio Meira, e Hein van der Voort (editors), Current Studies on South American Languages, p. 9-30, Indigenous Languages of Latin America 3, Lèida, CNWS.

## Liames intèrnes
* Lengas indigènas d'America
Wichí lhamtés nocten

Lo **wichí lhamtés nocten** (ò **weenhayek**) es una lenga indigèna d'America parlada dins lo sud de Bolívia e dins lo nòrd d'Argentina. A un estatut de lenga oficiala en Bolívia. Pasmens, en causa dau nombre feble de locutors ( en 1994), es menaçada de disparicion.

## Liames intèrnes

* Lengas indigènas d'America.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Grands de la plaça de Mai

Lei **Grands de la plaça de Mai** (« Abuelas de Plaza de Mayo » en espanhòu) es una ONG fondada en Argentina en 1977 un an après lo còp d'estat de març de 1976. Son objectiu èra de retrobar l'identitat deis enfants raubats per la dictatura militara a de presoniers politics dispareguts dins lei presons argentinas.

Entre sei sòcis pus coneguts, se pòu citar Alicia Zubasnabar de De la Cuadra que foguèt la premiera presidenta de l'associacion, Rosa Tarlovsky de Roisinblit, Estela Barnes de Carlotto presidenta de l'associacion dempuei 1989 que recebèt lo Prèmi dei Drechs de l'Òme dei Nacions Unidas en 2003, Nélida Gómez de Navajas e Noemí Gianetti de Molfino que foguèt assassinat per la dictatura en 1980.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Araona

L’**araona** (o cavina) es una lenga amerindiana de la familha tacanana parlada en Bolívia au sen dau pòble araona. A un estatut de lenga oficiala mai es menaçada de disparicion en causa dau nombre feble de locutors, 81 en 2002. Pasmens, la quasi totalitat dau pòble araona, 90 personas en 2002, parlavan la lenga dins la vida vidanta. De mai, existís un diccionari d'araona. 

## Nòtas e referéncias

## Fonts
*  Mily Crevels, 2002, *Why Speakers Shift and Languages Die: An Account of Language Death in Amazonian Bolivia*, dins Mily Crevels, Simon van de Kerke, Sérgio Meira, e Hein van der Voort (editors), Current Studies on South American Languages, p. 9-30, Indigenous Languages of Latin America 3, Lèida, CNWS.

## Liames intèrnes
* Lengas indigènas d'America
Yuracaré

Lo **yuracaré** es una lenga amerindianas isolada parlada en Bolívia Centrala dins lo Departament de Cochabamba per lo pòble yuracaré. A un estatut de lenga oficiala mai es menaçada de disparicion en causa dau nombre feble de locutors (aperaquí  en 2004).

## Liames intèrnes

* Lengas indigènas d'America.
* Isolat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Baure

Lo **baure** es una lenga arawak de Bolívia. En despiech d'un estatut de lenga oficiala, es fòrça menaçada de disparicion en causa dau nombre feble de locutors (aperaquí 70 en 2012) e de l'abandon de sa lenga per la màger part dau pòble baure.

## Liames intèrnes

* Lengas indigènas d'America.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pòbles indigènas de Brasil

Lei **pòbles indigènas de Brasil** (« povos indígenas no Brasil » en portugués) ò **brasilians natius** (« nativos brasileiros ») son un ensems de pòbles d'originas variadas qu'èran installats en Brasil avans l'arribada deis Europèus a la fin dau sègle XV. Son sovent dichs indians (« índios ») en causa de l'error geografica de Cristòl Colomb que pensava èsser arribat ais Índias.

Au començament dau sègle XVI, la màger part dei pòbles indigènas de Brasil formavan de tribús seminomadas que son economia èra basada sus la caça, la pesca, la culhida e l'agricultura itineranta. Lo nombre de tribús qu'existián d'aqueu temps es estimat a aperaquí  per leis istorians modèrnes. Aurián gropat entre 5 e 15 milions d'abitants. Pasmens, coma per lo rèsta dau continent, l'installacion deis europèus entraïnèt un declin rapide dei populacions indigènas en causa dei malautiás importadas per lei colons e leis esclaus, dei conflictes entre indigèns e colons e de l'assimilacion deis indigèns au sen de la societat europèa.

En 1970, un recensament enregistrèt solament  indigèns, çò qu'entraïnèt l'adopcion progressiva de legislacions de proteccion e de promoccion culturala en favor dei pòbles natius dau país. Aquelei politicas se concentran sustot sus lei regions onte la societat indigèna es pas encara assimilada per la societat europèa. A favorizat una renaissença culturala dei pòbles indigèns e una aumentacion demografica. dei comunautats. Ansin, lei recensaments de 1991, de 2000 e de 2010 an respectivament enregistrat ,  e  Brasilians que s'identificavan coma « Indians ». Pasmens, lei pòbles indigèns representavan totjorn una minoritat fòrça pichona de la populacion e son mòde de vida es fòrça menaçada per la disparicion de la Seuva Amazonica.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Maurren Maggi

**Maurren Higa Maggi** (nascuda lo 25 de junh de 1976, São Carlos) es una atlèta brasiliana detentritz dei recòrds d'America dau Sud de 100 mètres baranhas (12"71 en 2001) e de saut de long (7,26 m en 1999). Ganhèt una medalha d'aur ai Jòcs Olimpics de 2008 au concours de saut de long, cinc medalhas ai Campionats d'America dau Sud (quatre d'aur) e quatre medalhas ai Jòcs Panamericans (tres d'aur).

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pedro Lemebel

**Pedro Lemebel** (21 de novembre de 1952, Santiago de Chile - 23 de genier de 2015, Santiago de Chile) èra un escrivan e un artista chilen. Son òbra se concentrèt principalament sus la critica de l'autoritarisme e sus lo desvolopament d'una pintura umoristica de la vida chilena depintada a partir d'un ponch de vista queer. 

## Òbras principalas

* *Los incontables* (1986)
* *La esquina es mi corazón* (1995).
* *Loco afán: Crónicas del sidario* (1996).
* *De perlas y cicatrices* (1998)
* *Tengo miedo, torero* (2001).
* *Zanjón de la Aguada* (2003).
* *Adiós mariquita linda* (2005).
* *Serenata cafiola* (2008).
* *Háblame de amores* (2012).
* *Poco hombre* (2013).
* *Mi amiga Gladys* (2016).

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Maria Quitéria

**Maria Quitéria** (1792 - 1853) èra una frema oficier brasiliana que participèt a la Guèrra d'Independéncia de Brasil (1822-1823) vestida coma un òme. Subrenomat la Joana d'Arc Brasiliana, agantèt lo grade de luòctenent.

## Liames intèrnes

* Guèrra d'Independéncia de Brasil.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
John Thomas

**John Thomas** (Llanfair Clydogau, País de Galas, 14 d'abril 1838 - Liverpool, 14 d'octobre de 1905) foguèt un fotograf galés. Es conegut per sos retraches e sas fotografias de bastiments religioses.

Dins la Bibliotèca nacionala del País de Galas se tròban mai de 3.100 negatius donats per Sir Owen Morgan Edwards. Dins las anadas 1970, la colleccion foguèt catalogada e preparada per venir accessibla amb las nòvas tecnologias. La colleccion foguèt numerizada en 2001.

## Qualquas fotografias de Thomas


File:A boxer NLW3364724.jpg|Un boxaire 1875
File:A woman (Williams) in traditional dress NLW3363188.jpg|Femna dels vestits tradicionals 1885
File:William Thelwall Thomas (1865-1927) NLW3363748.jpg|Lo filh William Thelwall Thomas (1865-1927)
File:A Baptist chapel NLW3363529.jpg|Glèisa baptista, 1885
File:A boy riding a donkey, Pembroke NLW3363220.jpg|Gojat sus un ase, Pembroke 1885
File:Revd Hugh Jones, Liverpool (1830-1911) NLW3361796.jpg|Capelan Hugh Jones 1875
File:A family group (Jones) (1883) NLW3364618.jpg|Familha Jones 1883
File:The church, Llansawel NLW3363348.jpg|Glèisa de Llansawel 1885


## Bibliographie
* Hilary Woollen, Alistair Crawford, John Thomas, 1838–1905, photographer, 1977, Llandysul: Gomer Press (ISBN 978-085088457-9)
* Iwan Meical Jones, Hen ffordd Gymreig o fyw: ffotograffau John Thomas ("A Welsh way of life: John Thomas photographs"), 2008, Tal-y-bont, Ceredigion : Y Lolfa (ISBN 978-184771071-0)

## Referéncias

## Ligams extèrnes

*  John Thomas, Photographer (1838–1905)
*  John Thomas photographs posted by the National Library of Wales
Adelina Gutiérrez

**Adelina Gutiérrez** (27 de mai de 1925, Santiago de Chile - 11 d'abriu de 2015, Santiago de Chile) èra una astrofisiciana chilena.

Après d'estudis per venir professor de sciéncias, acomencèt d'ensenhar en 1948 dins un licèu de Santiago de Chile e a la Facultat de sciéncias fisicas e de matematicas de l'Universitat de Chile. Un an pus tard, trabalhèt a l'observatòri astronomic nacionau de Chile e s'especializèt en fotometria. A la fin deis annadas 1960, anèt en Indiana onte venguèt la premiera Chilena titulària d'un doctorat en sciéncias. En 1967, venguèt tanben la premiera frema acceptada a l'Academia dei sciéncias de Chile.

## Òbras principalas

* *Determinaciones astronómicas realizadas con teodolito* (1953).
* *Observando los astros: desarrollo de las técnicas de astrofísica* (1978).
* *El sol* (1978).
* *Astrofísica general* (1980), ambé Hugo Moreno.

## Liames intèrnes

* Fisica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Rebeca Matte Bello

**Rebeca Matte Bello** (29 d'octòbre de 1875, Santiago de Chile - 15 de mai de 1929, París) èra una escultora chilena.

Èra la filha unica de Rebecca Reyes e dau diplomata Augusto Matte. Foguèt premier educada per sa grand qu'èra en contacte amb una partida importanta de l'elèit culturau chilen de la fin dau sègle XIX (José Victorino Lastarria, Gabriel Jordan Amunátegui, Alberto Blest Gana... etc.). Puei, son paire deguèt s'installar a París e Rebeca Matte Bello acabèt son educacion en Euròpa, principalament a Roma e dins la capitala francesa. Se maridèt ambé lo diplomata Pedro Felipe Larrain Iñíguez e lo pareu aguèt una filha que moriguèt en 1926.

Sa carriera d'artista acomencèt en 1899 ambé la presentacion d'una estatua dicha *Oraci* au Salon de París. Rapidament reconeguda coma escultora, foguèt cargada en 1908 per lo govèrn chilen de la realizacion d'una escultura per la Cort Internacionala de Justícia. Dicha *La Guèrra*, aquela òbra foguèt installada en 1914. Après, realizèt d'autreis òbras per Chile, coma leis *Eròis de Concepción* en 1914, e contunièt de presentar seis òbras dins lei salons europèus. Arrestèt l'escultura après la mòrt de sa filha.

## Liames intèrnes

* Escultura.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cecilia Hidalgo Tapia

**María Cecilia Hidalgo Tapia** dicha **Cecilia Hidalgo Tapia** es una bioquimista chilena. En 2006, venguèt la premiera frema de recebre lo Prèmi Nacionau de Sciéncias Naturalas de Chile.

## Liames intèrnes
* Pagina de María Cecilia Hidalgo Tapia sul sit de l’Universitat de Chile
Hamartia

L**'hamartia** (en grèc ancian αμαρτία) es l'error que comet l'eròi tragic per complir lo sieu destin. Es tragic perque mai sovent arriba sens coneissença o volontat del protagonista e tanben per las consequéncias negativas que compòrta, coma se vei pel personatge d'Edip, que cai dins l'incèst malgrat los esfòrces familials per evitar la profecia. Mai tard s'entend tanben coma la fauta conscienta, e que s'assimila al pecat, puèi que supausa la condemnacion de l'autor. Lo concèpte, teorizat per Aristòtel, es un dels desencadenaments abituals de l'accion finala de la tragèdia grèga e serviguèt de modèl per las òbras posterioras, dins lo teatre o lo roman.
Denis Baupin

thumb|250px|Denis Baupin en 2006
**Denis Victor Henri Baupin** (Cherbourg-Octeville, 2 de junh de 1962) es un engenhaire e politician francés. Deputat ecologista de la Desena Circonscripcion de París dempuèi 2012, es maridat amb una autra politiciana ecologista, Emmanuelle Cosse, actualament ministra del Lotjament.

Lo 9 de mai de 2016 venguèt lo centre d'un escandal que lo portèt a demissionar ja qu'es estat acusat de secutament sexual per mantas victimas sus un periòde de 1998 a 2014.
Secutament sexual

Lo **secutament sexual**, o **acaçament sexual**, es una seguida d'agressions verbalas o fisicas que sa reiteracion aflaquís psicologicament la victima, amb la tòca d’obtenir una relacion sexuala amb aquesta darrièra. Aquesta pression se manifèsta subretot dins lo mond del trabalh, e generalament dins una situacion de superioritat ierarquica o sociala, que fa que rebutar aquelas ofensas pòt entrainar de consequéncias negativas posterioras professionalament.