open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geysir

**Geysir** es un gueisèr famós d'Islàndia situat dins lo sud-oèst de l'illa. Mencionat per lo premier còp en 1294 dins un document escrich, sembla d'existir dempuei  a  ans. Son nom es a l'origina dau tèrme « gueisèr » que designa lei fònts caudas gisclairas intrant periodicament en erupcion.

## Liames intèrnes

* Gueisèr.
* Strokkur, gueisèr fòrça actiu.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Baucita

La **baucita** es una ròca laterica que pòu èstre de color blanca coma rotja ò grise. Es caracterizada per sa nauta tenor en alumina Al2O3 e en oxid de fèrri. Aquesta ròca constituís la mena principala que permete la produccion d'alumini.

Son nom li ven dau vilatge provençau dei Bauç qu'aquesta ròca es estada premier descuberta ailà en 1821.
Anthony Hopkins

**Anthony Hopkins** (nascut lo 31 de decembre de 1937, Port Talbot) es un actor de cinèma britanic naturalizat estatsunidenc en 2000.

Es una vedeta majora dau cinèma anglo-american qu'es fòrça famós per son interpretacion dau tuaire psicopata canibal Hannibal Lecter dins *The Silence of the Lambs* (1991). Pasmens, es tanben famós per de ròtles de personatges istorics o literaris e de personatges sorns. A receput l'Oscar dau Melhor Actor en 1991 e foguèt anoblit per la rèina Elisabèt II en 1993.
Soltan bin ʿAbd al-ʿAzīz ʾĀl Saʿūd

thumb|200px|Lo prince Soltan.
**Soltan bin ʿAbd al-ʿAzīz ʾĀl Saʿūd** (1928-2011) foguèt eiretièr del reialme d'Arabia Saudita de 2005 a sa mòrt.

12en filh del rei Abdalaziz, lo prince Nayif nasquèt en 1928, filh de la reina Hassa.

En 1947, es governador de la província de Riïad.

En 1963, ven ministre de la defensa.

En 2005, ven prince eiretièr.

Morís en 2011 sens aver regnat.
Mohammad bin Nāyif ʾĀl Saʿūd

thumb|200px|Lo prince Mohammad bin Nayif.
**Mohammad bin Nāyif ʾĀl Saʿūd** (n. lo 30 d'agost de 1959) foguèt lo prince eiretièr del reialme d'Arabia Saudita de 2015 a 2017.

Es lo filh del rèire prince Nāyif e de Jawhara bint Abdalaziz bin Musaid Al Jilovi.

En genièr 2015, ven oficialament vice prince eiretièr. En abril, ven prince eiretièr. Es lo primièr rèire-filh d'Ibn Saud qu'ocupa aqueles rengs dins l'òrdre de succession.
En 2017, es eliminat de la succession pel rei qu'i bota lo sieu filh Mohammad.
Martin Forcada

thumb|Martin Forcada en 2010
**Martin Forcada**, en francés *Martin Fourcade* (Ceret, Pirenèus Orientals, França, 14 septembre 1988) es un biathlèta, multicampion olimpic catalan d'origina occitana. Anóncia sa retirada esportiva lo 13 de març de 2020.

Los Forcadas sortiguèron de Ventenac de Cabardés e s'installèron en Catalonha del Nòrd al sègle XIX.

## Palmarès

* **[[Jòcs Olimpics]]**:
** 20 px 4
** 12 px 2

* **[[Campionat del Mond de biathlon]]**:
** 20 px 6
** 15 px 7
** 12 px 2

* **[[Copa del Monde de biathlon]]** (Golden Globe)
** 20 px 13
** 15 px 2
** 12 px 3

* **[[Copa del Monde de biathlon]]** (espròva)
** 20 px 36
** 15 px 21
** 12 px 15
Edgar Chagwa Lungu

**** (n. Ndola, 11 de novembre de 1956), jurista e òme politic, es lo president actual de Zambia.

Elegit lo 20 de genièr de 2015, dintra en foncion lo 25.
Bisont des estèpes

Eth **Bisont des estèpes** (var. **bisont de las estèpas**; **bisont deis estèpas**) (*bison priscus*) ei ua espècie escantida de gran bisont dab granes còrnes.

#### Descripcion
Eth bisont des estèpes ère mès naut e mès gran qu'es bisonts actuals. Es sues còrnes èren mès longues e entà en naut. Se pensa que semblaua mès eth bisont europèu que non pas eth bisont american. Es mascles mès grani hèien gaireben 2 m. Es sues còrnes astenhien enquias 1,5 m de longada. Demoraua en grani ramats pr'amor qu'es pradères on demoraua èren abondants e ère caçat per plan de predators.

Diuerses rèstes momificades an sigut trapades en Siberia, ua des quals à 36.000 annades (coneguda coma Blue Babe) e se trapa en eth Museu Institut d'Alaska. Ua auta damb sonque 28.000 annades ei en eth Museu Institut Smithsonian.

#### Environament
Ère originari d'Euròpa e eth sòn ancessor ère ua forma de bisont mès primitiu (*Bison* *shoetensacki*). Ei atau qu'eth bisont des estepes siguec vadut hè 900.000 annades. Que i an classades diuerses sos-espècies:

· *Bison priscus mediator* : originari de França, Occitània e Euròpa. Plan de sòns fossils an sigut trapats ena Corresa occitana e tanben en Tautavelh (Rosselhon catalan). Es despulhes sigueren trapades en baumes on i demorèc er òme. Ère un animal semblant a *Bison priscus priscus*.

· *Bison priscus priscus* : originari de Russia e Euròpa, ère era sos-espècie mès gran de totes.

· *Bison priscus gigas*: (tanben *Bison alaskensis* o *Bison crassicornis*). Apareishèc hè 200.000 annades dempús d'ua epòca de plan de heired qu'auia hèt baishar es nivèus des aigues. Demoraua en Alaska dempús de crotzar er estret de Bering. Eth gèu que capèraua Canadà deishèc pas que i aués un espandiment dera espècie mès entàth sud per tot eth continent american. Aguesta espècie serà era ancessora des bisonts americans (*Bison latifrons*).

· D'autes sos-espècies an sigut pas encara descrites.

Eth bisont des estèpes demoraua enes estèpes e pradères arriques en graminees ont i auien paucs arbes. Demoraua damb eth mamot lanós, eth rinocèros lanós, shivaus e cèrvis mès tanben ath cant de predators coma leons, lops e er òme.

#### Eth bisont e er òme
Eth bisont des estèpes ère ua ressorsa de minjar importanta pes òmes preïstorics: ère minjar e rauba. Pendent eth paleolitic miei er òme de Neandertal caçaua soent bisonts utilizant avencs coma atraps naturals. Codolós en er Òlt occitan que n'ère un d'aguesti. Pendent eth paleolitic inferior es bisonts des estèpes èren diboishats soent enes baumes europèes (Altamira,Las Caus, Chauvet) damb tot sòn poder e força. Probaubaments èren ua hònt d'ajuda religiosa e mitica importanta.

#### Bibliografia
* Alan Turner et Mauricio Anton. *Mammifères de la Préhistoire*, Nathan, 2004.
* (en) Steppe bison, article de la BBC présentant le bison des steppes.
* (en) Le bison des steppes sur Beringia.org.

Categoria : mamifèr preïstoric
Psiquisme

Lo **psiquisme** es l’ensems, conscient o inconscient, considerat dins sa totalitat o parcialament, dels fenomèns, dels proceses tocant a l’esperit, de l’intelligéncia e de l’afectivitat e constituissent la vida psiquica. Lo tèrme Psiqué es a vegada emplegat dins lo meteis sens, subretot per Jung e lo movement de la psicologia analitica.

Dins un autre sens, lo mòt psiquisme designa un ensems particular dels fenomèns psiquics formant un tot. Per exemple: lo psiquisme inconscient, lo psiquisme animal, lo psiquisme morbid.

De mai, lo tèrme psiquisme es tanben utilizat en esoterisme per designar la capacitat a influenciar son mitan per la sola fòrça de l'esperit. Dins aquel sens, pòt èsser considerat coma sinonim dels mots psionisme e psicurgia. Per exemple la telequinesia e la telepatia serián de psiquisme.

## Notas e referéncias


## Articles connèxes

* Aparelh psiquic, realitat psiquica, còs psiquic
* Sigmund Freud
* Psicanalisi
.barclays

**** es un nom de domeni generic enregistrat per la banca anglesa Barclay's. Es en servici dempuèi lo 24 de genièr de 2015.

## Referéncias
Edmund Kean

thumb|right|Edmund Kean.

**Edmund Kean** (17 de març de 1787, Londres – 15 de mai de 1833, Richmond) es un actor de teatre britanic. Fòrça famós, èra considerat coma lo melhor actor de son periòde.
.kyoto

**** (vila de Japon) es un nom de domeni generic geografic. Es en servici dempuèi lo 28 de genièr de 2015.

## Referéncias
Shulgi

**Shulgi** (mòrt en 2047 av. JC) es un rèi de la III dinastia d'Ur que reinèt de 2094 a 2047 av. JC. Succediguèt a Ur-Nammu (2112-2094 av. JC) e foguèt remplaçat per Amar-Sin (2046-2038 av. JC).

La premiera partida de son rèine foguèt consacrada a la reorganizacion politica, militara e administrativa dau reiaume qu'aviá conegut un periòde d'expansion important dins lo corrent dau rèine de son paire. Per aquò, se raprochèt dau modèl d'Akkad e prenguèt en particular lo títol de « rèi dei quatre nacions ». La construccion de la zigorat d'Ur faguèt pereu partida d'aquela politica. D'efèct, aqueu bastiment permetiá de proclamar l'estatut divin dei sobeirans d'Ur e sa primautat sus Mesopotamia. La segonda partida dau rèine, a partir de 2070 av. JC, veguèt la represa d'una politica expansionista en direccion d'Elam, dei Monts Zagros e dau nòrd de Mesopotamia. Pasmens, leis Elamitas li opausèron una resisténcia acarnada e Ur foguèt finalament obligada de fortificar sa frontiera orientala.

En fòra d'aquò, Shulgi semblava de tenir una cultura importanta (mai d'una inscripcion lo presenta coma un sobeiran letrut) e son rèine sembla marcat per una activitat intellectuala importanta. En particular, plusors mites e tèxtes majors de la cultura mesopotamiana (coma lei racòntes d'Enmerkar ò l'Epopèia de Gilgamesh) i foguèron mes a l'escrich per lo premier còp.

## Liames intèrnes

* Ur.
* III dinastia d'Ur.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pau Vidal

**Pau Vidal i Gavilán** (Barcelona, 1967) es un lingüista, traductor e escrivan catalan. Èra conegut inicialament pel fach d'èsser lo traductor de l'escrivan sicilian Andrea Camilleri mas dempuèi qualques annadas es vengut una de las voses mai criticas sus la degenerescéncia del catalan, sonada tanben catanhòl e mai suls resultats de l'immersion lingüistica. 

Mai recentament s'es opausat clarament a la reconeissença d'un estatus oficial o cooficial de l'espanhòl dins una Catalonha independenta amb per exemple la publicacion en 2015 de *El bilingüisme mata*, en s'inspirar de las inscripcions marcadas suls paquets de cigarretas.

## Biografia
Pau Vidal faguèt sos estudis a l'Universitat Autonòma de Barcelona de 1985 a 1990, e s'i diplomèt en filologia catalana. Ans mai tard, en 2002, se ganhèt lo Prèmi Documenta gràcias a sa primièra òbra, *Homeless* (qu'a la debuta se deviá sonar *Home les*). Posteriorament recebèt, gràcias a un autre roman, *Aigua bruta*, lo Prèmi de Literatura Scientifica en 2006. Una autre libre, *Fronts oberts*, li faguèt emportar lo Prèmi Marian Vayreda de pròsa narrativa en 2011.

Lo personatge principal de sos dos romans es lo filològ e detectiu Miquel Camiller (nom que fa omenatge a l'escrivan italian Camilleri), un afogat del lingüista catalan Joan Coromines.

Per çò qu'es de sa produccion coma traductor, Pau Vidal s'es avodat mai que mai a revirar de pròsa narrativa a partir de la lenga italian al catalan. Realizèt aital de traduccions de classics coma -*El gattopardo*- de Tomasi di Lampedusa, un bèl nombre de traduccions d'Andrea Camilleri –en particular del cicle del comissari Montalbano–, e tanben a tradusit de libres d'Antonio Tabucchi, Roberto Saviano e Erri De Luca.

Per son prètzfach recebèt lo prèmi Jaume Vidal Alcover de traduccion 2011-2012 mai que mai per la revirada de l'òbra *I viceré* de Federico de Roberto.

Se consagra a mai a l'enigmistica e sus aqueste sicut a publicat mantun libre amassa amb Màrius Serra. Dempuèi lo mes de junh de 1992, es encargat dels Mots crosats de l'edicion catalana del jornal El País. Faguèt tanben lo presentador, amb Elisenda Roca, del programa de television *Joc de paraules* de 2004 a 2005, abans de trabalhar coma scenarista de *Tot B*, un jòc del canal de television barcelonés BTV, durant qualques meses entre 2005 e 2006. 

Foguèt tanben responsable de las seccions consagradas a la lenga catalana dins mantes programas, coma *Els matins*, sus Catalunya Ràdio, o *El cafè de la república*, de Joan Barril, de la meteissa ràdio.

## Òbras
* *El parevostre* (2000)
* *Home les* (2003), recuèlh de racontes
* *Joc de paraules* (2004), escricb amb Elisenda Roca
* *Aigua bruta* (2006), roman negre amb lo detectiu Miquel Camiller
* *RodaMots: Deu anys fent 'Cada dia un mot*' (2009), escrich amb Jordi Palou
* *En perill d'extinció: 100 paraules per salvar* (2009)
* *Fronts oberts* (2011), roman negre amb lo detectiu Miquel Camiller.
* *Catanyol.es* (2012)
* *100 insults imprescindibles* (2014)
* *El bilingüisme mata* (2015)

## Referéncias
Demis Roussos

thumb|250px|Demis Roussos en 2013 a Bakó
**Artémios Ventoris Rossos**, mai conegut coma **Demis Roussos** (en grèc: **Αρτέμιος Βεντούρης Ρούσσος** e **Ντέμης Ρούσσος**; Alexandria, Egipte, 15 de junh de 1946 – Atenas, 25 de genièr de 2015) foguèt un cantaire e musician grèc. Del temps de sa carrièra realizada mai que mai en anglés e en francés, vendèt mai de 60 milions de disques dins lo mond entièr.

## Discografia
* *On the Greek side of my mind* (1971) 
* *Forever and ever* (1973) 
* *My only Fascination* (1974) 
* *Auf wiedersehen* (1974) 
* *Souvenirs* (1975) 
* *Happy to be ...* (1976) 
* *Die Nacht und der Wein* (1976) 
* *Kyril* (1977) 
* *The Demis Roussos magic* (1977) 
* *Ainsi soit-il* (1977) 
* *Els super 2 LP* (1977) 
* *Demis Roussos* (1978) 
* *Universum* (1979) 
* *Man of the world* (1980) 
* *Roussos live!* (1980) 
* *Demis* (1982) 
* *Attitudes* (1982) 
* *Reflection* (1984) 
* *Senza tempo* (1985) 
* *Greater love* (1986) 
* *The story of ...* (1987) 
* *Come all ye Faithful* (1987) 
* *Le Greco* (1988) 
* *Time* (1988) 
* *Voice and vision* (1989) 
* *Insight* (1993) 
* *Demis Roussos in Holland* (1995) 
* *Immortel* (1995) 
* *Serenade* (1996) 
* *Mon île* (1997) 
* *Auf meinen Wegen* (2000) 
* *Live in Brazil* (2006) 
* *Demis* (2009)
Panos Kammenos

thumb|250px|Panos Kammenos en 2015
**Panagiotis Kammenos**, mai conegut coma **Panos Kammenos** (en grèc: **Πάνος Καμμένος**; 12 de mai de 1965) es un politician grèc. Es lo menaire del partit de drecha sobeiranista e eurosceptic, los Grècs Independents. Gràcias a l'aliança de son partit amb Syriza, partit d'extrèma esquèrra capitanejat per Alexis Tsipras dins una coalicion per dirigir lo govèrn grèc, venguèt Ministre de Defensa de Grècia lo 27 de genièr de 2015. 

Es una figura ligada a la controvèrsia tant per son oposicion a l'Union Europèa coma per sas declaracions xenofòbas o sos ligams amb Russia, e mai particularament son amistat amb l'ideològ nacionalista e fascistizant rus, Aleksandr Dóguin.
Carles III de Provença

**Carles III de Provença** ò **Carles V d'Anjau** (1446 - 10 de decembre de 1481, Marselha) foguèt un important senhor de França e dau Sant Empèri Roman Germanic de la segonda mitat dau sègle XV. En particular, foguèt lo darrier còmte de Maine (1472-1481), lo darrier duc d'Anjau (1480-1481) e lo darrier còmte de Provença (1480-1481) avans l'annexion d'aquelei regions per la Corona de França. Foguèt tanben còmte de Guisa (1472-1481).

De santat precària, participèt pas ai combats principaus dau periòde. A la mòrt de son oncle Rainier, duc d'Anjau e còmte de Provença, s'opausèt a son bèufraire Rainier II de Lorena a prepaus de la succession. Recebèt l'ajuda dau rèi de França Loís XI qu'arbitrèt en sa favor. Pasmens, aqueu sostèn èra interessat car Carles III aviá ges d'eiretier e sa santat s'agravèt a la fin deis annadas 1480. Gràcias a sei liames ambé la noblesa provençala, Loís XI capitèt d'èsser designat coma eiretier per Carles que li leguèt Maine, Anjau, Provença e sei pretencions sus lei Reiaumes de Sicília e de Jerusalèm a sa mòrt lo 10 de decembre de 1481. Leguèt a son nebòt Loís d'Armanhac lo Comtat de Guisa.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Wiko

vinheta|Wiko Rainbow 4G
**Wiko** es una marca de telefòns mobils del fabricant chinés Tinno. Los produches son importats e comercializats per la PME Wiko Mobile, basada a Marselha. Aqueles son majoritàriament provesits d'un doble lòtjament SIM, e utilizant lo sistèma d'expleitacion Android. Wiko es, al començament de 2014, lo segond sul marcat francés d'smartphones venduts sens abonament, après Samsung, amb 10 a 15 % de mercat.

## Istòria

La societat Wiko Mobile foguèt fondada en 2011 a Marselha per Laurent Dahan en partenariat amb la societat chinesa Tinno que n'es una filiala a 95 %.

Las equipas marselhesas de Wiko envian lo quasèr de las cargas al fabricant chinés Tinno, que lor envia de prototips que modifican per adaptar lo telefòn al marcat francés.

La centana d'emplegats del grop fan lo servici après venda e comercial intèrne, dempuèi Marselha.

Al primièr trimèstre de 2013, la marca representa 31,6 % de las vendas sus internet e 10,5 % de las vendas fisicas e ten la plaça tresena del mercat francés

## Notes e referéncias
Charles Townes

thumb|250px|Charles H. Townes (a man drecha) amb Roderic Pettigrew en 2007
**Charles Hard Townes** (Greenville, Carolina del Sud, 28 de julh de 1915 – Berkeley, Califòrnia, 27 de genièr de 2015) foguèt un fisician e universitari american. Venguèt famós per son prètzfach sus la teoria e l'aplicacion del masèr. Ganhèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1964 amassa amb Nikolay Basov e Alexander Prokhorov.
Nina Badrić

thumb|250px|Nina Badrić
**Nina Badrić** (Zagrèb, lo 4 de julhet de 1972) z-es la chantaira croata.

## Discografia
**Godine nestvarne* (1995)
**Personality* (1997)
**Unique* (1999)
**Nina* (2000)
**Ljubav* (2003)
**07* (2007)
**NeBo* (2011)

## External Links

* Nina Badrić WebSite Oficial - Nina Badrić
Animator (artista)

Un **animator** es un artista grafic del mond de l'animacion.

## Los mestièrs

Amb lo desvelopament dels longs mestratges d'animacions los animators se despartisson diferentas especializacions. Se distria:
* lo *[[Character designer]]* encargat de la concepcion dels personatges;
* l'Animator clau que realiza los dessenhs dels moments clau de l'animacion;
* l'intervallista que realiza los dessenhs permetent de passar d'un moment clau cap a un autre;
* l'animator d'efièchs visuals d'animacion.

## Trabalh en collaboracion

L'animator trabalha amb los autres mestièrs de l'animacion coma:
* l'artista de **mesa en pagina** que definís los angles de presa de vista, los movements, las zonas d'esclairatge e la posicion dels personatges o autres elements mobils al respècte del decors; 
* l'artista dels **decors**;
* lo servici de las **tintas e pinturas**, que pendon los celluloíds mas que foguèt remplaça per l'informatica;
* lo servici dels **efièch especials** o **efièchs visuals**, qu'utiliza d'efièchs autres qu'aqueles amb basa de dessenh (coma de miralhs o d'aiga sus un dels plans de la camèra multiplana).
Segonda batalha de Dongola

La **segonda batalha de Dongola** se debanèt en 652 e opausèt una armada aràbia ai tropas dei reiaumes crestians de Nubia (Nobatia, Makuria e Alodia). S'acabèt per una victòria nubiana qu'entraïnèt la signatura d'un acòrd de patz entre Nubians e Arabis e lo mantenement dei reiaumes crestians nubians fins a la fin de l'Edat Mejana.

## Liames intèrnes

* Premiera batalha de Dongola.

## Bibiografia

## Nòtas e referéncias
Jacques Houdek

thumb|200px|Jacques Houdek
**Željko Houdek** escaissat **Jacques Houdek** (Zagrèb, 14 d'abril de 1981) es un cantaire croat. 
## Discografia
**Čarolija* (2004)
**Kad si sretan* (2005)
**Živim za to* (2006)
**Live in Gavella* (2007)
**Za posebne trenutke* (2007)
**Live in SAX!* (2008)
**Idemo u zoološki vrt* (2008)
**Crno i bijelo* (2008)
**Najveći božićni hitovi* (2009)
Paul Bazin

**Paul Bazin** (1890-1956) foguèt un òme politic comunista francés. Militant a la Seccion Francesa de l'Internacionala Obriera (SFIO) de 1905-1921 puei dau Partit Comunista Francés (PCF), foguèt elegit premier cònsol dau Petit-Quevilly de 1919 a 1923. Ne'n foguèt tanben conselhier generau. Partit dins la region de Lilla, i venguèt secretari a la propaganda de la federacion regionala dau PCF. Enfin, de 1927 a 1928, foguèt secretari dau Secors Roge Internacionau.

## Bibliografia

* *Dictionnaire biographique du mouvement ouvrier français* , Les Editions de l'Atelier, 1997, article « Paul Bazin ».
Ròssen Plèvneliev

**Ròssen Assènov Plèvneliev** (Ро̀сен Асѐнов Плѐвнелиев) es un òme politic e lo president de Bulgaria dempuèi 2012.
Jovian (lemurid)

Jovian es un lemurid de l'espècia *[[Propithecus coquereli]]* nascut en 10 d'abril de 1994 e mòrt lo 10 de novembre de 2014. Es vengut famós per sa participacion a *[[Zoboomafoo]]* (1999 – 2001).
Iraq Petroleum Company

L**'Iraq Petroleum Company** èra una companhiá fondada en 1927 per remplaçar la Turkish Petroleum Company e per esplechar lei jaciments de petròli d'Iraq. Èra tengut per lei companhiás petrolieras dei principalei poissanças occidentalas (Shell a 23,75%, British Petroleum a 23,75%, NEDEC a 23,75%, Compagnie française des pétroles a 23,75%) e per lo miliardari Calouste Gulbenkian (5%). Foguèt nacionalizada en 1971.

## Liames intèrnes

* Turkish Petroleum Company.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Agenés (sosdialècte)

L**'agenés** es un sos-dialècte
de l'occitan lengadocian, que fòrma lo sos-ensemble lengadocian occidental meridional. A d'influéncias del gascon.

## Fonetica
* *-iss-* a una realizacion palatalizada, [ʃ], coma en gascon. Ex. : *pèisher* (pàisser), *frèishe* (fraisse).

*Lo grop 'AI' tonic se redusís a 'èi' (o *è* per la primièra persona del futur dels vèrbs)e pòt passar a l'atòna per analogia.  Ex.: *lèit* (lait), *pèisher* (pàisser), *fèit* (fait), *nèit* (nuèch), *frèishe* (fraisse) ; *greisham* (graissam), *deishar* (daissar), *neishent* (naissent).

* Conservacion de la *L* e non vocalizacion emai a l'interior dels mots : *salvar*, *malva*.

* Diftongacion de la *O* dels mots acabats en -c, e reduccion del diftòng *uèc* : *fuèc* [fèk] (fuòc), *juèc* [dzèk].

* Prononciacion [dz] de la *j* : *jogar* [dzu'ga].

* Lo sufix latin -arius dona *-ièr, -ièra*.

* Metatèsis: *craba* (cabra).

## Lexic

* òlha: ola
* punta (poncha)
* zo: o (pronom nèutre)
Sergio Mattarella

**Sergio Mattarella**, nascut lo 23 de julhet de 1941 a Palèrme, es un avocat, òme politic e lo president actual d'Itàlia, elegit en 2015.

Foguèt membre del Parlament italian entre 1983 e 2008, e ministre de l'Educacion entre 1989 e 1990 puèi ministre de la Defensa entre 1999 e 2001. En 2011, foguèt elegit jutge de la Cort constitucionala italiana. Lo 31 de genièr de 2015, foguèt elegit pel Parlament 12en president de la Republica d'Itàlia. Foguèt lo primièr sicilian d'obtenir aquel pòst.

## Referéncias
Sardenha (omonimia)

**Sardenha** pòt èsser:
* una illa, region autonòma d'Itàlia
* un estat istoric, que curbissiá lo levant d’Occitània, lo reialme de Sardenha
Holodomòr

thumb|272x272px|Khàrkiv, 1932
Lo famina d'Ucraïna (1932–1933), o lo **Holodomòr** (en ucraïnian: Голодомо́р, mot bastit a partir de голод, «fam, talent», e del vèrb морити «morir»), foguèt una de las catastròfas mai importantas de l'istòria modèrna, amb la perdia de millions de vidas umanas. 

Se debanèt dins la Republica Socialista Sovietica d'Ucraïna e Coban, doas regions de populacion majoritàriament ucraïniana. Après la capitada de la collectivizacion al començament de los ans 1930, lo govèrn sovietic decidiguèt de n'acabar amb lo nacionalisme ucraïnian  en provocar la famina (confiscacion de recòltas e quitament d'aliments). Moriguèron aperaquí 5 milions d'ucraïnians, un quart gaireben del pòble ucraïnian.

Los cazacs patiguèron tanben d'aquela politica de «genocidi abans russificacion» de l'Estat sovietic. La despopulacion d'Ucraïna e de Coban permetèt una colonizacion russa qu'es utilizada per Russia dins los conflictes del començament del  en Ucraïna e al Nòrd del Caucàs. [thumb|353x353px|Aficha de [Leonid Denysenko sus Holodomòr (2009)]]
Lo 28 de novembre de 2006, lo Parlament d'Ucraïna aprovèt una proposicion de lei que declarèt aqueste periòde de fam forçada foguèt un acte de **genocidi** contra lo pòble ucraïnian. En 2008, lo Parlament Europèu reconeguèt l'Holodomòr coma un crim contra l'umanitat, en jutjar que s'agissiá d'una famina provocada e d'un «crim contra lo pòble ucraïnian e contra l'umanitat».
thumb|339x339px|Las regions mai en negre son las pus tocadas per la famina (indici d'una abséncia de la familha comunautària exogama de tipe rus)
[thumb|241x241px|Mapa dels Estats que reconeguèron lo Holodomor coma [genocidi (blau escur)]]

## Referéncias
.ntt

**** (acorcha de *Nippon Telegraph and Telephone*, companhiá japonesa de telecomunicacions) es un nom de domeni generic enregistrat per l’entrepresa NTT. Es en servici dempuèi lo 3 de febrièr de 2015.

## Referéncias
Candelosa

La **Candelosa** (var. **candelèra; chandelosa; candelièra**) es la fèsta crestiana que, 40 jorn après Nadal (se celebra lo 2 de febrièr), commemòra la presentacion de Jèsus al temple de Jerusalèm e la purificacion de sa maire, Maria, un rite obligatòri dins la tradicion josieva basat sus l'ofèrta e la benediccion de candèlas de cera. La tradicion marca aquel jorn coma lo moment de desmontar lo presèpi.
Barylambda

**Barylambda** ei un genre escantit de mamifèr pantodont deth paleocèn superior. Diuèrsi fossils d'espècies apartenhent a aguest genre an sigut trapades en America del Nòrd.

Coma toti es pantodonts, Barylambda ère un plantigrad damb cinc dents e avia eth cos plan gran. Es tres espècies classades enquia aué son : *Barylambda churchilli*, *Barylambda faveri* e *Barylambda jackwilsoni*.

#### Referències
Patterson, 1937 : Publs Field Mus. nat. Hist.(Geol.) 6.
Reiaume de Nobatia

thumb|right|Reiaumes nubians de l'Edat Mejana Auta.

Lo **Reiaume de Nobatia** es un estat crestian nubian medievau de la Vau de Nil. Se formèt entre lei I e III cataractas après la disparicion dau Reiaume de Meroe dins lo corrent dau sègle IV. Sa capitala èra la vila de Faras. Participèt a la resisténcia dei Nubians ais invasions aràbias dins lo corrent dau sègle VII. Vèrs la fin dau sègle VIII ò au començament dau sègle IX, foguèt integrat dins de circonstàncias desconegudas au Reiaume de Makuria.

## Liames intèrnes

* Reiaume de Makuria.
* Reiaume d'Alodia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Arctocyon

thumb|Arctocyon ère un mamifèr que demorèc pendent eth paleocèn superior, de dieta omnivòra e dab ues dents tarribles.
**Artocyon** ei un mamifèr primitu escantit que demorèc pendent eth paleocèn superior.

#### Vida
Arctocyon avie es mesures d'un can e avie ues pates ralatiuaments cuertes e robustes damb ongles ponchudes que marchava sus era base deth pè coma hèn es ossi e es umans. Dera madeisha familha que *Chriacus* avie ua coa plan longa damb era qual es gahava as arbres mès ei mès probable que estosse un animal terrestre.

Eth cran ère long e robust e avie ua cresta sagital plan ponchuda qu'ère utilizada tà ancorar es musculs dera maishèra, plan poderosi. Es dents èren un pauc coma es des erbivòrs mès tanben coma es de carnivòrs. Es molars èren tanben plan robusti, coma es d'un os e d'aciu eth sòn nom *Arctocyon*, que vò díder os-can. Es incisivi sembla qu'èren adaptadi tà nhacar huelhes mentres qu'es canins èren de vertadières defenses. Se pòt pensar qu'aguest animal ère pauc especializat e avie ua dieta omnivòra. Era espècia mès coneguda ei *Arctocyon primaevus*, es fossils deth qual an sigut trapats en diversi estrats deth paleocèn superior en França

#### Pàgines web
Sus es autes projectes Wikimedia :

Arctocyon, en Wikimedia Commons Arctocyon, en Wikispecies

(en) Carnivòrs, creodonts e unguladi carnivòrs : es mamifèrs demoren predatòrs

(en) Sòn classament zoologic en zipcodezoo.com
Auguste Bartholdi

thumb|250px|Auguste Bartholdi en 1898
**Frédéric Auguste Bartholdi** (Colmar, 2 d'agost de 1934 - París, 4 d'octobre de 1904) foguèt un escultor francés. Famós subretot per sa realizacion mai prestigiosa l'Estatua de la Libertat, l'emblèma màger de la vila de Nòva York, creèt tanben mantun monument, que demest los mai coneguts se tròban lo Leon de Belfòrt e la Fontaine Bartholdi, situada dins lo centre de la vila de Lion. Foguèt tanben autor de divèrsas pinturas fachas jol pseudonim d'Amilcar Hasenfratz.
Andrí Kuzmenko

thumb|250px|Andrí Kuzmenko en agost de 2011 

**Andrí Víktorovych Kuzmenko**, conegut popularament coma **Kuzma** (en ucraïnian: **Андрій Вікторович Кузьменко**; Sàmbir, Oblast de Lviv, 17 d'agost de 1968 – Lozuvatka, Oblast de Dnipropetròvsk, 2 de febrièr de 2015) foguèt un cantaire e musician ucraïnian. Menaire e vocalista del grop de rock Skriabin, èra un dels cantaires mai famoses d'Ucraïna. Moriguèt tragicament dins un accident de veitura lo 2 de febrièr de 2015 a l'edat de 46 ans.
Leon de Belfòrt

thumb|300px|Vista del Leon de Belfòrt
Lo **Leon de Belfòrt** (en francés: *le Lion de Belfort*) es una escultura colossala situada dins la vila alsaciana de Belfòrt. Realizada per l'escultor francés Auguste Bartholdi de 1875 a 1879, commemòra la resisténcia eroïca dels abitants de la vila durant la Guèrra Francoprussiana entre 1870 e 1871. L'òbra venguèt Monument Istoric en 1931.
Isaac Despuech

**Isaac Despuech** dit **Lo Sage [de Montpelhier]** o Despuech Sage, que ho un escrivan clapassier de lenga occitana deu sègle XVII; la soa òbra tracta de libertat e de holia.

## Bibliografia
### Edicions
* Despuech "Sage", Isaac. *Las Foulies dau Sage de Mounpelie.- Reuistos e augmentados de diuersos piessos de l'autur. Embé son Testamen obro tant desirado*. 1650 Disponible en ligne sur le site de Médiathèques de Montpellier Agglomération
* *Les Folies du Sieur Le Sage*. Montpelhier : Coulet, 1874. Sus Gallica : http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k64598997.r=Las+Foulies+dau+Sage+de+Mounpelie.langFR.

### Criticas
* Falgairolle, Prosper. *Isaac Despuech, dit Sage, poète languedocien et sa famille*. Chastanier, 1925
* Anatole, Cristian. *Isaac Despuech-Sage, un libertin*. 1966.
* Anatole, Cristian - Lafont, Robèrt. *Nouvelle histoire de la littérature occitane, Tome II*. Paris : P.U.F., 1970. (371-377)
* Gardy, Felip. *Histoire de la littérature occitane, Tome II, L'âge du baroque - 1520 - 1789* (193 - 212). Montpellier : Presses du Languedoc, 1997. (119-122)

### Ligams extèrnes
* Notiça biografica de Cristian Anatole suu site Joan Frederic Brun http://www.jfbrun.eu/lengadoc/anatole.htm.
Batalha de Wagram

La **batalha de Wagram** se debanèt lei 5 e 6 de julhet de 1809 dins lo corrent dei guèrras napoleonencas (guèrra de la Cinquena Coalicion). Opausèt dins lei Plans de Marchfeld, situats sus la riba nòrd de Danubi, l'armada francesa (formada de tropas francesas, italianas e alemandas) dirigida per Napoleon I ( òmes) a l'armada austriana comandada per l'archiduc Carles ( òmes). Lei combats, fòrças saunós, s'acabèron per una victòria francesa decisiva car lei fòrças austrianas, ja durament tocadas per una tiera de desfachas, podián plus perseguir lo conflicte. Après una desfacha novèla a Znaïm (10-11 de julhet), l'archiduc Carles demandèt e obtenguèt un armistici.

La batalha entraïnèt la pèrda de  a  mòrts, bleçats, presoniers e dispareguts per lei Francés còntra  a  per leis Austrians. Foguèt lo combat pus murtrier dei guèrras napoleonencas fins ai batalhas de Borodino e de Leipzig. Aquò es la consequéncia de la concentracion d'artilhariá sensa precedents realizada per lei dos camps (848 canons sus un frònt d'aperaquí 15 km). Pasmens, illustra tanben lo declin progressiu de la superioritat militara francesa car, au contrari dei campanhas de 1805-1807, la victòria es estada principalament obtenguda gràcias a l'utilizacion de la fòrça bruta e car lei pèrdas dei doas armadas son finalament relativament equilibradas.

## Liames intèrnes

* Guèrra de la Cinquena Coalicion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha d'Eckmühl

La **batalha d'Eckmühl** se debanèt lo 22 d'abriu de 1809 dins lo corrent dei guèrras napoleonencas (guèrra de la Cinquena Coalicion). Opausèt l'armada francesa (renfòrçada per de tropas alemandas) dirigida per Napoleon I ( a  òmes) a l'armada austriana comandada per l'archiduc Carles ( òmes). S'acabèt per una victòria francesa qu'entraïnèt la pèrda d'aperaquí  soudats austrians còntra  Francés. Pasmens, leis Austrians capitèron de se retirar dau prat batalhier e poguèron perseguir la guèrra fins a l'estiu.

## Liames intèrnes

* Guèrra de la Cinquena Coalicion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cronopio dentiacutus

**Cronopio dentiacutus** ei ua espècia de driolestoide escantida. Es fossils sigueren trapats en eth Río Negro, en Argentina.

#### Descripcion
Cronopio dentiacutus ei conegut peth fossil olotipe MPCA PV 454, un troç de cran plan deteriorat e es especimèns MPCA PV 450, un maxillar inferior quèrre damb es dents trincades e MPCA PV 453, un aute troç de cran damb un maxillar inferior relativaments ben conservat mès sense dents.

Toti es especimèns sigueren trapats en La Buitrera, ena formacion de Candeleros (Neuquén) qu'ei dera epòca deth Cenamonian (cretacèu superior), hè demest 99,6 e 99 milions d'ans (1).

#### Referències
1.- «Highly specialized mammalian skulls from the Late Cretaceous of South America» (en anglès). Nature, 479, 2011, pàg. 98–102. DOI: 10.1038/nature10591.
Repenomanus

**Repenomanus** ei eth mamifèr mès gran conegut deth Cretacèu en China. 

Ei eth mamifèr qu'a confermat que bèri uns mamifèrs tanben minjaven dinosaures, coma Repenomanus. Maugrat açò, qu'es pòt pas confermar se Repenomanus caçava dinosaures vius o mòrts.
Docodont

Es **docodonts** (Docodonta) èren un òrde de protomamifèrs que demoraren pendent eth mezosoïc miei e finau. 

Es sues caracteristiques fisiques mès clares èren ua amassada relativaments complexa de dents molars. Pr'açò eth sòn nom. Es fossils trapats son sonque dents aislades de troçi de maxillars. Tot e que era majoritat des especimèns an sigut trapats ena anciana Laurasia (aué Eurasia e America del Nòrd), tanben se n'an trapat en Gondwana (Índia e er emisferi sud).

Era posicion filogenetica segura des docodonts depen deth metode utilizat. Son classats coma mamaliaformes evolucionadi e pas vertadièrs mamifèrs. Mès ua auta vision mès conservadora ditz que son mamifèrs basali e pr'açò son classats laguens era sosclasse parafiletica des alloteris.

Se crè qu'es docodonts èren basicaments erbivòrs o insectivòrs tot e que *Castorocauda* *lutrasimilis* à dents que suggereishen que minjava peishi.

#### Referències
* G. V. R. Prasad i B. K. Manhas. "First docodont mammals of Laurasian affinity from India". *Current Science.* 10 novembre 2001.
Batalha d'Eylau

La **batalha d'Eylau** se debanèt lo 8 de febrier de 1807 dins lo nòrd de la Prússia Orientala dins lo corrent dei guèrras napoleonencas (guèrra de la Quatrena Coalicion). Opausèt l'armada francesa dirigida per Napoleon I ( òmes) a l'armada russa comandada de Bennigsen. Lo combat aguèt luòc dins de condicions climaticas catastroficas e foguèt fòrça saunós e indecís (entre  e  òmes per lei Francés e aperaquí  per lei Rus). Lei Francés capitèron de gardar lo contraròtle dau prat batalhier mai èran tròp afeblits per perseguir lei Rus. En causa de sei pèrdas respectivas, lei dos camps deguèron esperar plusors setmanas per tornar organizar sei tropas e leis operacions majoras conoguèron una pausa fins au mes de junh.

## Liames intèrnes

* Guèrra de la Quatrena Coalicion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ptilodontid

Es **ptilodontids** (*Ptilodontidae*) èren ua familha de mamifèrs escantits der òrde des Multituberculata. Es sòns especimèns demoraren pendent eth cretacèu superior e eth paleocèn en America del Nòrd.

Era familha des *Ptilodontidae* siguec classada de prumèr coma ua sosfamilha. Ac hèc Edward Drinker Cope en 1887. Dempús, en 1926, Gregory e Simpson'ls classaren coma ua familha.

Ath delà, Edwrad Drinker Cope classèc mau eth genre *Ptilodus* coma un marsupial. L'aperèc de prumèr *Chirox* e'ls classèc laguens era navèra familha des *Chirogidae*. Dempús siguec tornat a classar e adara es *Chirogidae* son oficiauments un sinonim de *Ptilodontidae*.
.chat

**** (anglés "charradissa") es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 4 de febrièr de 2015.

## Referéncias
Movement Patriotic Manuel Rodríguez

Eth **Movement Patriotic Manuel Rodríguez** (MPMR o Movimiento Patriótico Manuel Rodríguez) ei un movement politic chilen vadut d'aperaquí en 1987 per ex membres deth Front Patriotic Manuel Rodríguez) (FMPR o Frente Patriótico Manuel Rodríguez). 

Eth FDMR partecipèc en actes contra eth regime militar d'Augusto Pinochet. Eth mès conegut de toti eri siguec un atemptat contra Augusto Pinochet en 1986 que siguec prèp de tuar-lo quan arrecebèc laguens dera sua veitura un missil). 

Dempús dera arribada dera democracia en Chile aguest grop s'aluenha deth FPMR tà formar eth Movement Patriotic Manuel Rodríguez. Tanben se desseparèc en petiti grops coma eth Front Patriotic Lautaro e Identitat Rodriguista (IR, 2002).

En 2003 pactèc damb Juntos Podemos Más (Amassa podem mès). Agust pacte siguec deishat dempús qu'eth Partit Comunista Chilen demandasse de votar en ua dusau vòlta enes eleccions presidencials pera Concertacion ( Ua amassada de partits de quèrra qu'includie des de cristianodemocrates enquia comunistes ). Atau que trinquèc era declaracion de principis qu'avie avut enquiath moment damb Juntos Podemos Más.

Eth MPRM avèc contactes damb es Forces Armades Revolucionaries de Colómbia (FARC) segontes arreconeish eth sòn miaire Marcos Riquelme (1). Era revision des ordinators deth comandant des FARC Raúl Reyes confermèc que membres deth Movement Patriotic Manuel Rodríguez chilen èren entreinats paramilitarments pes FARC tà éster preparats se un partit de dreta arribava ath govèrn chilen.

Eth sòn nom ei tà aunorar er revolucionari chilen Manuel Rodríguez, conegut en Chile coma un des exaltats que lutèc contra es espanhòus pendent er inici deth sègle XIX, quan Chile avèc era sua independència. Segontes es legendes, Manuel Rodríguez dubriguèc era porta dera sua veitura ath governador Marcó del Pont tot e que dejà sabie que s'avie aufert ua recompensa pera sua captura. Pr'açò e per autes hèts eth Front Patriotic e eth Movement Patriotic avien sòn nom pr'amor que dídien qu'èren "contunhadors dera luta independentista des pobles".

#### Referències
1.- "Rodriguistas: "Relaciones hemos tenido siempre". La Tercera, 10-09-2008, p. 8.
Kobani

**Kobani** (curd: *Kobanî* o *Kobanê)* o **Ain al-Arab** (arab: عين العرب o arab levantin ʕeːn elˈʕɑrɑb)  es una vila del nòrd de Siria, fasent partit d'un canton del Rojava (lo Curdistan sirian), es sus la fontièra amb Turquia. Aviá una populacion de  al sens de 2004 e es abitada per de curdes, d'arabs, de turcmèns e d'armenians segon una estimacion de 2013.

## Geografia

## Istòria
Kobani foguèt bastida a l'entorn d'una gara en 1912. La via liga Bagdad e Ankara. Lo nom curd de la vila, *[[Curd|(ku)]]Kobanê*, ven de la societat alemanda que bastiguèt lo camin de fèrre « Kompany bahn ».

En 1915, los refugiats armenians que fugiguèron lo genocid fondèron un vilatge près de la gara. Serán rejonchs pels Curds de las regions vesinas. 

Pendent la demarcacion de la frontièra amb la Turquia en 1921, una partida de la vila passèt de l'autre costat de la frontièra. 

Al sègle XX, i aviá tres glèisas armenianas dins la vila, mas gaireben tota la populacion armeniana migrèt en URSS dins los ans 1960. Las infrastructuras de la vila foguèron realizadas per las autoritats francesas, e de bastiments de construccion francesa existisson uèi encara.

Dins l'encaste de la guèrra civila siriana, la vila passèt jol contraròtle del moviment curd *[[Unitats de proteccion populara|Yekîneyên Parastina Gel]]* dempuèi 2012, per que aquela region constituís un grand smbòl estrategic e cultural (lo líder curd Abdullah Ocalan i èra lo 2 julhet de 1979, pauc après la fondacion del PKK). En julhet de 2014, l'Estat Islamic ensagèt de prene la vila çò que capitèt a far en setembre 2014. Fòrça de combats se debanèron dins la vila entre l'Estat Islamic e l'YPG (Unitats de proteccion del pòble) que fuguèt ajudat per las atacas aerianas de la coalicion internacionala. Lo 25 de genièr de 2015, la vila tornèt a l'YPG mas ne demora pas qu'un claps de bastiments.

## Referéncias


## Voir aussi
Sètge de Marselha (1524)

Lo **sètge de Marselha de 1524** se debanèt entre aost e setembre de 1524 dins lo corrent de la Seisena Guèrra d'Itàlia. Opausèt una armada imperiala a la garnison francoprovençala de la vila. Leis Imperiaus capitèron de pilhar la region abandonada per seis abitants mai poguèron pasmens pas conquistar la ciutat. L'arribada de renfòrç francés importants leis obliguèt de se retirar en setembre vèrs Itàlia. Lòng dau camin de retorn, l'armada imperiala se turtèt a de dificultats importantas (guerilha dei paisans, manca de viures, malautiá... etc.) e subiguèt de pèrdas importantas.

Aquela ataca aguèt un ròtle important dins l'unificacion de Provença au Reiaume de França. D'efèct, la necessitat de luchar còntra un adversari comun e la reaccion rapida de Francés I renforcèt la fidelitat dei Provençaus au rèi, especialament aquela dei Marselhés, qu'èra pas encara totalament assegurada mens de cinquanta ans après l'union de 1481.

## Liames intèrnes

* Seisena Guèrra d'Itàlia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** François-Xavier Emmanuelli, *Histoire De La Provence* (1980).

## Nòtas e referéncias
Sivatherium

**Sivatherium** ei un genre escantit de mamifèrs girafids que demorèc hè mès de 8000 annades. Sigueren es animals apartenhents ara familha des girafes que jamès an demorat ena Tèrra.
## Descripcion
Èren semblants as okapis d'aué mès èren enqüera plan mès grani e robusti damb gaireben 2,2 m de nautada. Èren tanben semblants as antilòps; damb espatles robustes e un còth cuert e hòrt. Sus eth cap avien ues còrnes caperades de pèu. Avien tanben dus protuberáncies des uassi sus es uelhs. Es girafes bovines (*Sivatheriinae*) avien eth sòn nom pr'amor que semblaven bueus e avien un cos plan robust e pesat. Es pates èren robustes mès pas gaire longues, eth còth cuert e hòrt e ua coa de mesura mieja.

Eth cran ère gran e cuert e avia dus còrnes ena front, cuertes e hòrtes. Darrèr avien 2 còrnes parietals plan granes e amples. Sivatherium siguec classat en sieis espècies que demoraren en Euròpa, Asia e Africa des deth pliocèn (hè 5 milions d'ans). Ara fin d'aguest s'ecantiren en Euròpa mès enqüera demoraren enquia era fin dera Edat de Gèu en Asia e Africa. Dempús s'escantiren.

Es sues rèstes an sigut trapades en Africa e Asia. De hèt, es prumèrs fossils sigueren descurberts en Índia e sòn nom vò díder bèstia de Shiva, un diu indu.

#### Espècies
· *Sivatherium giganteum*

· *Sivatherium hendeyi*

· *Sivatherium maurusium*

· *Sivatherium olduvaiense*
Guantànamo

**Guantánamo** es una vila de Cuba e la capitala de la província de Guantánamo. Situada a una quinzena de quilomètres al nòrd oèst d'una baia prigonda, la baia de Guantánamo, sa populacion est d'uns  abitants, la majoritat vivent de la cultura de la cana de sucre e de coton. La vila de Guantánamo fuguèt fondada en 1796 per aculhir los Franceses fugissent Aïtí e se desvelopèt al sègle XIX. Es la capitala d'una província eteroclita ont de deserts que butan pas que des cactus succedisson a de monts verdejants.

Los abitants de la vila son nomenats los *Guantanameros*. 

## La basa de Guantánamo

thumb|250px|Mapa de la baia de Guantanamo amb representacion de la basa estatsunidenca en color clara.
Lo nom de la vila donèt son nom a la baia e a la basa navala militara estatsunidenca a l'intrada d'aquela. Lo nom de Guantánamo venguèt mondialament celèbre après l'implantacion d'un camp de detencion dins aquela basa en 2002 per emprisonar des « combatents enemics » preses dins las accions de l'armada dels EUA a l'estrangièr avent seguit los atemptats de l'11 de setembre de 2001.

La basa navala es situada a  al sud de la ciutat e a una superfícia de  repartida suls dos costats de l'intrada de la baia, enebissent a la vila tot accés dirècte al mar. La basa abriga en permanéncia près  militaris estatsunidencs e lor familha, vivent gaireben en autarciá. Occupat dempuèi la guèrra ispanoamericana de 1898, lo territòri es arrendat pel govèrn dels EUA per  par an dempuèi lo 23 de febrièr de 1903 (jos la presidéncia de Theodore Roosevelt). Pagat annadièrament per chèc dels EUA, Fidel Castro se fasiá fòrt d'aver pas jamai tocat un sol d'aqueles chècs (levat aquel de 1959, an qu'arribèt al poder sus l'illa, tocat « per error »). La basa pòt pas èsser cedida sonqu'amb lo consentament d'ambedoas partidas.

## Cançon
La vila es tanben coneguda per la guajira *[[Guantanamera]]*, una canson cubana mai celèbra, escricha per Joseíto Fernández en 1928 o 1929.

## Notas e referéncias


## Ligams extèrnes
*  Article sus l'istòria de la prison de Guantánamo
Hippopotamus gorgops

thumb|Hippopotamus gorgops ère mès gran qu'es ipopotams actuals  e s'escantiguèc avans dera Edat de Gèu.
**Hippopotamus** **gorgops** ei ua espècia escantida d'ipopotam. Es prumèrs especimèns demoraren pendenr eth miocèn superior e migraren enquia Euròpa pendent eth pliocèn superior. Es fossils descurberts son d'aquesta epòca. S'escantiguèc avans dera Edat deth Gèu.

#### Descricion
Pesava uns 3900 kg, hèia 4,3 m de longada e ua nautada de 2,1 m. Damb aguestes caracteristiques *Hippopotamus gorgops* èren plan mès gran que sòn contemporanèu *Hippopotamus amphibius* qu'enqüera demora aué. Tanben avia es uelhs disparièrs des ipopotams actuals. Es ipopotams an es uelhs sus eth sòn cran mès Hippopotamus gorgops avia es uelhs plan nauts sus eth sòn cran e'ls utilizava tà vèder tot ath sòn torn mentres ère jos er aigua (1).

#### Referències
1. -Palmer, D., ed. (1999). The Marshall Illustrated Encyclopedia of Dinosaurs and Prehistoric Animals. London: Marshall Editions. p. 268. ISBN 1-84028-152-9.
Anthracotherium

thumb|Anthracotherium siguec un mamifèr, aué escantit, que demorèc en diuersi continents demest er oligocèn e eth miocèn.
**Anthracotherium** ei un genre pròpi dera familha de mamifèrs escantits des *Anthracotheriidae*. Es anthracotheriums formen un grop de mamifèrs proches der ipopotam qu'apareishen en er inici de l'oligocèn e s'escantiren pendent eth miocèn. Èren probablaments semiaquatics.

#### Descripcion
Anthracotherium avia 44 dents. Demorèc pendent er oligocèn en Euròpa, Africa, Asia e America del Nòrd. Anthracotherium desapareishèc ena fin deth miocèn, dilhèu per dus arrasons; eth cambi climatic e tanben ua competicion damb d'autes artiodactils coma es suids e es ipopotams qu'avec lòc, sembla éster, en Euròpa.

Eth genre Anthracotherium ei tipic dera familha des *Anthracotheriidae* probablaments pr'amor qu'ei eth genre mès ben estudiat. Era anatomia dera maishèra inferior a sigut plan ben estudiada e aué se pensa qu'Anthracotherium, coma d'autes genres d'aguesta familha, ère proche der ipopotam e dilhèu en siguec un ancessor. Es descurbiments mès navèths suggereishen, ath sòn torn, qu'es anthracotheres e es ipopotams èren tanben dera familha dera balena.

Eth nom deth genre vò díder *bèstia deth carbon* pr'amor qu'es prumèrs fossils sigueren trapats en diversi estrats de lignit europèus deth terciari.

*Anthracotherum magnum* demorèc en Euròpa e avia era mesura d'un ipopotam mès tanben i aguec tanben d'autes espècies mès petites. Aguest genre demorèc tanben en Egipte, Índia e America del Nòrd ).

Es 9 espècies confermades enquia aué son: *Anthracotherium siminthus*, *Anthracotherium morsvialense*, *Anthracotherium minus*, *Anthracotherium minimum*, *Anthracotherium* *bumbachense*, Anthr*acotherium meneghinii* e *Anthracotherium merycopotamus*. Aguest darrèr descrit per Falcone e Cantley dejà en 1847.

Totes es espècies son escantides. D'autes sinonims scientifics d'Anthracotherium son *Anthracohyus*, *Anthracokeryx* e *Anthracothema*.

#### Referències
1.- w.circoloculturalegrassi.it/museo/Anthracotherium.html (en italian)
Consòrci Liure de Comunas de Caltanissetta

Lo **consòrci liure de comunas de Caltanissetta** es una division de primièr nivèl de la Region autonòma de Sicília (estat italian) establit per la lei regionala n°15 del 4 d'agost de 2015. Pren la seguida, dins lo meteis encastre territorial, de la Província de Caltanissetta.

Pòrta, coma la província abans, lo còde 085 de l’ISTAT. Sa populacion es de  abitants ().

Es devesit en 22 comunas.

## Geografia
Lo consòrci a una exclava dins la ciutat metropolitana de Palèrme, la màger part de la comuna de Resuttanu. 

A tanben una enclava, un tròç de la comuna d'Enna (del consòrci liure de comunas d'Enna).

## Istòria
Las comunas de Gela e Niscemi an demandat lo restacament a la ciutat metropolitana de Catània, mas foguèt refusat per l'assamblèa regionala de Sicília.
Glèisa Sant Miquèl de Galhac

La **glèisa de Sant Miquèl** es una glèisa catolica situada a Galhac, en Occitània (Lengadòc).

## Localizacion
La glèisa es situada dins lo departement francés de Tarn, sud la comuna de Galhac.

## Istoric
L'edifici foguèt classificar als mnuments istorics en 1840.

## Annèxes
Abadiá de Sant Miquèl de Galhac

### Referéncias


* Site de la vila de Galhac.