open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Doctrina

Una **doctrina** es un ensemble globau de concepcions teoricas consideradas coma veraias ò definidas coma principis comuns per establir una estrategia ò un plan d'accions per un autor ò un grop d'autor. Lei doctrinas an una dimension ideologica e pòdon èsser d'òrdre politic, juridic, economic, religiós, filosofic, sociala, militara... etc. Se l'aspècte ideologic vèn fòrça important, pòdon èsser consideradas coma de dògmas.

## Liames intèrnes

* Doctrina economica.
* Doctrina juridica.
* Doctrina militara.
* Doctrina politica.
* Doctrina religiosa.
* Doctrina sociala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Comunautat de comunas de La Sala Comunautat

La **comunautat de comunas de La Sala Comunautat** es una intercomunalitat  roergassa, situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Son còdi SIREN es 200 067 064.

La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian roergàs.

## Istòria
La comunautat de comunas de La Sala Comunautat resulta de la fusion, lo 1èr de genièr de 2017, de doás comunautats :
* la Comunautat de comunas del Bacin de La Sala Aubinh, creada lo 1èr de genièr de 1999, 5 comunas, residéncia a La Sala, còdi SIREN 241 200 724;
* la Comunautat de comunas de la Val d'Òlt, creada lo 1èr de genièr de 1993, 7 comunas, residéncia a Flanhac, còdi SIREN 241 200 591;

## Composicion

## Veire tanben
 

* Comunas d'Avairon

## Nòtas
Lac Vostok

[thumb|right|Localizacion dau Lac Vostok en [Antartida.]]

Lo **Lac Vostok** es un lac subglaciari d'Antartida situat en dessota de l'estacion Vostok. D'una longor de 250 km per una largor de 50 km, a una superficia d'aperaquí  km². Probablament isolat dempuei de milions d'ans, a una prefondor mejana de 344 m e contèn un volum estimat de  km3. Son aiga es mantenguda liquida a -3 °C gràcias au flux geotermica e la pression de 360 bars.

L'existéncia dau lac foguèt sospichada après la realizacion de mesuras d'ondas sismicas realizadas entre 1959 e 1964 per lo Sovietic Andrey Kapitsa (1931-2011). Foguèt confiermada dins lo corrent deis ans 1970. Son exploracion comencèt en 1989 gràcias a un foratge. Una mòstra foguèt prelevada en 2012 e son estudi i mostrèt la preséncia la preséncia de bactèris desconeguts. Ansin, lo lac podriá assostar d'ecosistèmas fòrça diferents dau rèsta de la planeta.

## Liames intèrnes

* Lac subglaciari.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Yves Coppens

**Yves Coppens**, nascut lo 9 d'agost de 1934 a Vannes (Morbihan), es un paleontològ e paleoantropològ francés, professor emerit al Musèu nacional d'istòria naturala e al Collègi de França.

Son nom es estacat en França a la descobèrta, en 1974 en Etiopia, del fossil d'Australopitèc escaissat Lucy, coma codirector de la còla que lo metèt a jorn, amb l'american Donald Johanson e lo francés Maurice Taieb.
Lo Bas Segalar (comuna)

**Lo Bas Segalar** (*Le Bas Ségala* en francés) es una comuna novèla roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

Creada lo 1èr de genièr de 2016, la comuna novèla recampa las comunas delegadas de La Bastida de l'Avesque, lo sieu capluòc, Sent Sauvador, puèi Vabre e Tisac. 

## Geografia

## Istòria
La Bastida de l'Avesque, Sent Sauvador, Vabre e Tisac formèron una pichona intercomunalitat, la comunautat de comunas del Bas Segalar en 1992. Aquela comunautat se mudèt en comuna novèla lo 1èr de genièr de 2016, en gardant lo sieu nom, e formèt tres comunas delegadas, en confirmacion de l'arrestat del 6 de novembre de 2015 .

## Administracion

## Demografia
Per la demografia de cada comuna abans 2019, veire a La Bastida de l'Avesque, Sent Sauvador e a Vabre e Tisac. 

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Avairon
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Dòlça

[vignette|upright=1.5|Diferentas dòlças de [Fabaceae|Fabacèas]]

La **dòlça**, (var. **gòlça**, **teca**, **cotèla**, **coscolha**) escaissada legum pels primièrs botanists , es un fruch de pericarp sèc amb dobla deïscéncia (suturala e dorsala), las doas fendas isolant doas valvas que pòrtan caduna una rengada de granas.

La dòlça es caracteristica de las plantas de la familha de las Fabacèas, sovent sonadas tanben leguminosas per aquesta rason. Se destria del follicul, fruch sèc d'una fenda de deïscéncia.

## Nòtas e referéncias
Miloš Forman

**Jan Tomáš Forman**, nascut lo 18 de febrièr de 1932 a Čáslav (Checoslovaquia) e defuntat lo 13 d'abril de 2018 a Danbury (Connecticut, Estats Units), conegut amb lo nom de **Miloš Forman** ([ˈmɪloʃ ˈforman]), foguèt un realizator american d'origina checoslovaca, tanben escenarista e professor de cinèma.

Entre los filmes famoses que realizèt, podem citar: *[[Vòl al dessús d'un nis de cocut]]*, *[[Hair (filme)|Hair]]* e *[[Amadeus (filme)|Amadeus]]*.
## Referéncias
Oèst Avairon Comunautat

**Oèst Avairon Comunautat**, ancianament **comunautat de comunas del Grand Vilafrancat**, es una intercomunalitat  roergassa e tanben carcinòla, situada dins lo departament d'Avairon, lo departament d'Òlt e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Son còdi SIREN es 200 069 383.

La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian roergàs e carcinòl.

## Istòria
La comunautat de comunas del Grand Vilafrancat resulta de la fusion, lo 1èr de genièr de 2017, de tres comunautats :
* la Comunautat de comunas de Vilanovés, Diège e Òlt, creada lo 20 novembre 2006, 13 comunas, residéncia a Vilanòva, còdi SIREN 200 006 070 (mas Balaguièr d'Òlt causiguèt pr'aquò d'anar a la comunautat de comunas del Grand Fijac);
* la Comunautat de comunas del Vilafrancat, creada lo 23 de decembre de 1996, 10 comunas (en 2014), residéncia a Vilafranca de Roergue, còdi SIREN 241 200 633;
* la Comunautat de comunas del Canton de Najac, creada en febrièr de 2000, 7 comunas, residéncia a Najac, còdi SIREN 241 200 732.

Lo 31 de genièr de 2019, lo conselh comunautari decidiguèt de cambiar lo nom de l'intercomunalitat en « **Oèst Avairon Comunautat** ».

## Composicion

## Veire tanben
 

* Comunas d'Avairon

## Nòtas
Comunautat de comunas d'Aubrac, Carladés e Viadèna

La **Comunautat de comunas d'Aubrac, Carladés e Viadèna** es una intercomunalitat  roergassa, situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Son còdi SIREN es 200 067 171.

La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian roergàs.

## Istòria
La comunautat de comunas se creèt lo 1èr de genièr de 2017 per la fusion de quatre comunautats  :
* la comunautat de comunas d'Aubrac La Guiòla, creada lo 14 de decembre de 2009, 7 comunas, residéncia a La Guiòla (correspondiá al canton de La Guiòla e al canton de Sanch Èli d'Aubrac);
* la comunautat de comunas d'Argença, creada en 2002, 7 puèi 2 comunas (en 2016), residéncia a Sant Jurvèva, comuna novèla d'Argenças d'Aubrac (correspondiá al canton de Sant Jurvèva);
* la comunautat de comunas de Carladés, creada lo 24 de decembre de 1993, 6 comunas, residéncia al Mur de Barrés (correspondiá al canton del Mur de Barrés);
* la comunautat de comunas de Viadèna, creada ? , 6 comunas, residéncia a Sent Amanç (correspondiá al canton de Sent Amanç).

Lo nom inicial siaguèt comunautat de comunas d'Aubrac e Carladés (entrò lo 18 d'octobre de 2017).

## Composicion

## Veire tanben
 

* Comunas d'Avairon

## Nòtas
Arrondiment de Mende

L’**arrondiment de Mende**  es una division administrativa e una anciana division electorala  francesa situada dins la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon e lo departament francés de Losera. Lo capluòc es la vila gavaudanesa de Mende. L'arrondiment s'espandís en Gavaudan. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian gavaudanés, que tira vèrs l'auvernhat al nòrd del territòri.

## Istòria
L'arrondiment se creèt en 1800 dins lo departament de Losera. Lo 10 de setembre de 1926, amb la supression de l'arrondiment de Maruèjols, los cantons d'aquel arrondiment siaguèron transferits a l'arrondiment de Mende :  canton d'Autmont d'Aubrac, de La Canorga, de Chanac, de Chairac, de Fornèls, del Malasiu, de Maruèjols, de Las Binals, de Sanch Eli d'Apchièr, de Cerveireta (vengut en 1897 canton de Sent Auban). L'arrondiment de Mende venguèt alara, e de luènh, lo pus espandit (3 479,4 km²) e lo pus poblat (63 401 abitants en 2018) del departament.

## Composicion entrò 2015
L'arrondiment de Mende se compausava de 18 cantons :
* canton d'Autmont d'Aubrac (6 comunas);
* canton de Las Binals (6 comunas);
* canton del Blumar (12 comunas);
* canton de La Canorga (6 comunas);
* canton de Chanac (5 comunas);
* canton de Chastèlnòu de Randon (8 comunas);
* canton de Fornèls (10 comunas);
* canton de Grandriu (7 comunas);
* canton de Lengònha (9 comunas);
* canton del Malasiu (9 comunas);
* canton de Maruèjols (11 comunas);
* canton de Mende Nòrd (4 comunas e fraccion de Mende);
* canton de Mende Sud (5 comunas e fraccion de Mende);
* canton de Sent Auban (5 comunas);
* canton de Sench Amanç (10 comunas);
* canton de Sanch Eli d'Apchièr (7 comunas);
* canton de Sant German del Telh (7 comunas);
* canton de Vilafòrt (7 comunas).

## Composicion a partir de 2015
Dempuèi 2015, los limits dels cantons novèls pòdon èsser sus dos arrondiments e lo nombre de comunas pòt variar en seguida de la creacion de comunas novèlas. De mai, lo 1èr de genièr de 2017, los arrondiments siaguèron atermenats autrament per tal de s'adaptar als limits de las intercomunalitats. Per l'arrondiment de Mende, e per tot lo departament, la creacion de comunas novèlas faguèt fòrça baissar lo nombre de comunas, mas en 2017, lo limit entre l'arrondiment de Mende e lo de Florac demorèt çò qu'èra.

Lo nombre de comunas de l'arrondiment de Mende es aital de 135 en 2015, 132 en 2016, 120 en 2017 e 114 en 2019 e 2020 .

## Nòtas
Lista dels primièrs ministres d'Oganda

thumb|220px|Blason d'Oganda.
Lo **[[primièr ministre]] d'[[Oganda]]** n'es pas lo cap de govèrn del país, solament lo cap del consèlh de Ministres. Vaquí **lista dels primièrs ministres d'Oganda** de 1962 fins a uèi.

## Vejatz tanben
* lista dels presidents d'Oganda
Arrondiment de Florac

L**'Arrondiment de Florac** es una division administrativa e una anciana division electorala  francesa situada dins la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon e lo departament francés de Losera. Lo capluòc es la vila gavaudanesa de Florac. L'arrondiment s'espandís mai que mai en Gavaudan. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian, subretot gavaudanés meridional e parlars aparentats (*ca-* e *ga-* latins i menan a *ca-* e a *ga-*).

## Istòria
L'arrondiment se creèt en 1800 dins lo departament de Losera. Lo 10 de setembre de 1926, la supression de l'arrondiment de Maruèjols, que passèt entièrament dins lo de Mende, modifiquèt pas l'arrondiment de Florac.

## Composicion entrò 2015
L'arrondiment de Florac se compausava de 7 cantons (la populacion es de 2009):
* Canton de Barra de las Cevenas (8 comunas e 1209 abitants); 
* Canton de Florac (9 comunas e 4059 abitants); 
* Canton du Mas Segran (5 comunas e 915 abitants); 
* Canton de Maruèis (6 comunas e 1409 abitants);  
* Canton del Pònt de Montverd (6 comunas e 1269 abitants); 
* Canton de Sent German de Calbèrta (11 comunas e 3042 abitants); 
* Canton de Santa Enimia (5 comunas e 1251 abitants). 

## Composicion a partir de 2015
Dempuèi 2015, los limits dels cantons novèls pòdon èsser acavalats sus dos arrondiments e lo nombre de comunas pòt variar en seguida de la creacion de comunas novèlas. De mai, lo 1èr de genièr de 2017, los arrondiments foguèron atermenats autrament per tal de s'adaptar als limits de las intercomunalitats. Per l'arrondiment de Florac, e per tot lo departament, la creacion de comunas novèlas faguèt fòrça baissar lo nombre de comunas, mas en 2017, lo limit entre l'arrondiment de Florac e lo de Mende demorèt çò qu'èra. Lo nombre de comunas de l'arrondiment de Florac es aital de 50 en 2015, 44 en 2016 e 38 en 2017 e en 2020 .

L'arrondiment de Florac demòra aital, e de luènh, lo mens espandit (1 687,5 km²) e lo mens poblat (13 119 abitants en 2018) del departament.

## Nòtas
Canton d'Autmont d'Aubrac

Lo **canton d'Autmont d'Aubrac**, batejat pel decret del 5 de març de 2020 **canton de Peire en Aubrac** o **de Peire d'Aubrac**, es una division administrativa de Gavaudan, venguda en 2015 simpla circonscripcion electorala, situada dins l'arrondiment de Mende, lo departament de Losera e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, lo canton foguèt espandit a 31 comunas (ara 25 pr'amor de las fusions) e (Z-)Autmont d'Aubrac, puei Peire d'Aubrac (comuna novèla que compren Z-Autmont) venguèt burèu centralizator. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian gavaudanés.

**NB. Per de rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox (mapa, superficia, populacion, densitat, n° INSEE) son las de la situacion d'abans 2015.**

## Composicion abans 2015
 

## Istòria
Lo canton d'Autmont se creèt en 1790 dins lo districte de Sanch Eli d'Apchièr .

En 1801, lo canton d'Autmont foguèt conservat .

A las eleccions departamentalas del 22 de març de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-245 del 25 de febrièr de 2014, lo canton foguèt conservat e espandit .

Après la fusion de las 6 comunas del canton ancian d'Autmont d'Aubrac, amb lo nom de Peire en Aubrac o **de Peire d'Aubrac**, lo decret n°2020-206 del 5 de març 2020, en modificant lo decret precedent, tornèt batejar lo canton en *canton de Peire en Aubrac* o **de Peire d'Aubrac** .

## Composicion dempuèi 2015

Lo canton novèl d'Autmont d'Aubrac o de Peire d'Aubrac compren :
* las 6 comunas del canton vièlh d'Autmont d'Aubrac, redusidas per fusion en una sola, Peire en  Aubrac, en 2017;
* las 10 comunas del canton de Fornèls, suprimit;
* las 6 comunas del canton de Las Binals (o **Las Binàs**), suprimit (vengudas 5 pr'amor d'una fusion en 2017);
* 4 comunas de las 7 del canton de Sant German del Telh, suprimit;
* 3 comunas de las 7 del canton de Sanch Eli d'Apchièr;
* 2 comunas de las 11 del canton de Maruèjols.

## La comuna del canton vièlh d'Autmont d'Aubrac

## Las 10 comunas del canton de Fornèls

## Las 5 comunas del canton de Las Binàs

## Las 4 comunas del canton de Sant German del Telh

## Las 3 comunas del canton vièlh de Sanch Eli d'Apchièr

## Las 2 comunas del canton vièlh de Maruèjols

## Veire tanben
* Losera
*  Arrondiments de Losera
*  Comunas de Losera

## Nòtas
Collègi de Musica de Bakó

Lo **Collègi de Musica de Bakó** (en azèri: Asəf Zeynallı Adina Musiqi Kolleci) es una institucion d'educacion segondària a Bakó.

## Istòria
En 1885 Antonina Yermolayeva, l'estudianta de Conservatòri de Moscòu, dobriguèt una escòla privada. Ela se convertiguèt en directora de l'escòla. Lo personal pedagogic de l'escòla foguèt format principalament dels graduats dels conservatòris russes. Lo 1922 l'escòla foguèt dirigida pel famós compositor de l'Azerbaitjan, Üzeyir Hacıbəyov.

Dempuèi 1953 lo collègi pòrta lo nom del compositor Asəf Zeynallı.

## Informacion generala
Lo Collègi de Musica de Bakó es una escòla especiala de quatre ans. Aperaquí 1400 estudiants estúdian e 400 professors ensenhan en aquel collègi. A l'ora d'ara lo director de l'escòla es Nazim Kazımov, l'artista d'Onor de l'Azerbaitjan.

## Famoses escolans
* Xan Şuşinski 
* Asəf Zeynallı
* Səid Rüstəmov
* Ahmad Bakıhanov
* Müslüm Maqomayev
* Zeynəb Xanlarova
* Məmməd Quliyev
* Alim Qasimov
* Lütfiyar İmanov
* Elnur Hüseynov
* Sabina Babayeva
* Flora Kərimova
* Valentí Jenevskiy

## Referéncias
Ukhnaagiin Khürelsükh

**Ukhnaagiin Khürelsükh** (n. lo 14 de junh de 1968) es un òme politic mongòl. Lo 9 de junh de 2021 es elegit president de la Republica.
Espèctre autista

L**'espèctre autista** engloba una gamma de condicions neurodesvolopamentalas, i comprés l'autisme e lo sindròme d'Asperger, generalament coneguts jols noms de **treble(s) de l'espèctre autista** (**TEA**; veire las variantas dialectalas) o **condicion(s) de l'espèctre autista** (**CEA**, per evitar de connotacions negativas).

L'adjectiu **autistic -a** pòt descriure una causa "caracteristic de l'autisme", e l'adjectiu o nom **autista** descriu una causa o persona "pertocat per l'autisme".

### Variantas dialectalas
* **espèctre** (sud-occitan)  - **espectre** (lemosin e vivaroalpenc).
* **treble** (França, dont **TEA**) - **trastorn**, **parrabastatge** (Aran, dont **TEA** o **PEA**); **destorbi** (Valadas Occitanas, dont **DEA**).

## Veire tanben
### Ligams intèrnes
* Treble de l'espèctre
* Treble del deficit d'atencion amb o sens iperactivitat
* Treble obsessivocompulsiu
### Ligams extèrnes
## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Musèu Solomon R. Guggenheim

[thumb|right|[Fotografia dau musèu en 2012.]]
[thumb|right|[Fotografia de l'eliça intèrna en 2010.]]

Lo **musèu Solomon R. Guggenheim** es un musèu d'art modèrne de New York. Foguèt fondat en 1959 per expausar d'òbras d'art modèrne. Es famós per son estructura intèrna qu'a la forma d'una eliça. Lo visitaire i intra per la cima e davala fins a la sortida. Lo Guggenheim es un musèu important de New York amb una colleccion de  objèctes (en 2005) e una frequentacion de 1,1 milions d'intradas (en 2018). 

## Liames intèrnes

* Art modèrne.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Autra (aiga)

L**'Autra** (fòrma probabla, veire la toponimia; en francés *Authre*) es una ribiè(i)ra occitana e francesa del Massís Central que cola dins lo departament de Cantal.

Un dels dos afluents mai importants de Sera en riba drecha (ame Jordana), es donc un sosafluent de Dordonha.

## Toponimia
Las atestacions ancianas son *Aqua d'Autra* en 1314; *D'Aussa* en 1408; *Altra* en 1482; *Aultre* en 1567; *Autre* en 1695.

Lo vilatge de Pònt d'Autra a Jussac pren son nom de la ribièra. Sas atestacions ancianas son *Dal Pon-d'Aultra* en 1504; *Villaige del Pon-Daultre* en 1622.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Sera (aiga)

**Sera** (en francés *Cère*) es una ribièra occitana e francesa del Massís Central que cola dins los departaments de Cantal, de Corresa e d'Òut.

Es lo mai important afluent situat en riba gaucha de Dordonha.

Lo **Pas de Sera** o **trauc de Gornhon**, un verrolh glaciari natural, format i a prèp de 20 000 ans, es un dels sits geologics màgers del Cantal.

## Toponimia
Las atestacions ancianas son *Aqua de Cera* en 1295; *Cerra* en 1434; *Serre, Sère* en 1750.

Segon Ernèst Negre, lo nom ven del precèltic **ser* "colar, se mòure rapidament e violentament".

Lo nom occitan es atestat dins los noms de tres comunas: Biard de Sera, La Val de Sera e Vic de Cera.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Paul Bastide

Paul Adrien dich **Paul Bastide**, nascut lo 6 d'abrial de 1879 a Quemper e mòrt lo 10 d'agost de 1962 a París es un cap d'orquèstre e compausitor occitanobreton. Los Bastidas sortissan de Margarida en Lengadòc.

## Carrièra
Paul Bastide estudia a l'Universitat d'Ais e al Conservatòri de París amb Émile Pessard e Jules Massenet. De 1919 a 1938 es director de l'opera d'Estrasborg qu'i crea e dirigís per exemple *Monsieur de Pourceaugnac* d'après Molière. Es director de l'opera de Marselha de 1941 a 1945. Torna a Estrasborg de 1945 a 1950, a l'opera e coma director musical de l'orquèstre filarmonic.

## Composicions
Operas que compausèt: 

*Idylle à l’Étoile* (Marselha, 11 de genièr de 1899), *L'Amour magicien* (Tolosa, febrièr de 1903),  *Médée* (La Haye, 1911), *Le Gentil Bernard* (Vichèi, 22 de julhet de 1919), *Monsieur de Pourceaugnac* (Estrasbourg, 5 de febrièr de 1921), *La Vannina* (Roan, 1926), *Œdipe-Roi de Sophocle* (Roan, 1936), *La Divine Épopée* (Marselha, 1943), e *Jeanne d'Arc* (1949).
Loira (afluent de Corresa)

La **Loira** (nom fòrça probable; en francés *Loyre* o *Loire*) es una ribiera occitana e francesa de Lemosin e Corresa, afluent en riba gaucha de Corresa e sosafluent de Dordonha per Vesera. 

## Toponimia
Son nom occitan ven del mot *loira*.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Lèi marciala

[thumb|right|[Fotografia de blindats polonés dins una vila dau país après la proclamacion de la lèi marciala dins leis ans 1980.]]

La **lèi marciala** es un estat juridic d'excepcion qu'autoriza l'usatge dei fòrças armadas regularas d'un país per assegurar lo mantenement de l'òrdre. Es normalament instaurada per lo cap de l'Estat per una durada limitada. Sa mesa en òbra es acompanhada per una suspension totala ò parcialas dei libertats fondamentalas dei ciutadans, especialament lo drech de se reünion e lo drech a la seguretat. Per aquelei rasons, la proclamacion de la lèi marciala es rara e es considerada coma una respònsa a una situacion excepcionala coma una invasion enemiga, una insureccion ò una catastròfa naturala grèva.

Dins lei país autoritaris, la lèi marciala pòu èsser aplicada d'un biais pus regular per leis autoritats. En particular, certanei govèrns l'utilizan per reprimir de manifestacions ò de movements sociaus. De mai, dins leis Estats considerats coma democratics, una situacion de lèi marciala que dura tròp lòngtemps pòu entraïnar un còp d'Estat se lei militars refusan de restituïr lo poder ais institucions civilas. Ansin, la lèi marciala es vista d'un biais negatiu dins mai d'un país.

## Liames intèrnes

* Armada.
* Estat d'excepcion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Estat nacion

[thumb|right|Carta lingüistica de [Polonha, un Estat nacion europèu fòrça omogenèu format per lei Polonés e lei Cashobs.]]

Un **Estat nacion** es un concèpte politic que designa la juxtaposicion d'un Estat, es a dire una organizacion politica, e d'una nacion, es a dire un grop d'individús que se considèran liats entre elei per l'apartenéncia a un meteis grop. Sensa aquela coïncidéncia, se parla puslèu d'un Estat multinacionau.

Dos procès istorics de formacion d'un Estat nacion existisson :
* l'Estat pòu preexistir e venir un Estat nacion s'un sentiment nacionalista se desvolopa au sen de la màger part de sa populacion. L'arquetipe d'aqueu cas es França que mena una politica activa dempuei l'Edat Mejana per redurre e escafar lei particularismes dei diferents pòbles de son territòri e leis unificar.
* leis individús formant una meteissa nacion capitan de se dotar d'un Estat. D'exemples caracteristics son Alemanha ò Itàlia.
Dins lei dos cas, es un fenomèn lòng que dura generalament plusors generacions e que necessita un contèxte socioeconomic favorable e un activisme politic sostengut.

La teoria de l'Estat nacion foguèt fòrça sostenguda per lei partisans de la formacion d'Estats sus una basa etnica. En particular, foguèt un dei motors de l'aparicion d'estats indepedents en Euròpa Centrala e Orientala durant lei sègles XIX e XX. Foguèt contestada per lei marxistas qu'èran en favor de la solidaritat internacionala entre lei classas obrieras dei diferentei nacion. Pasmens, durant lei doas guèrras mondialas, lo proletariat de cada país s'engatjèt en favor de la defensa de son país. Lo concèpte d'Estat nacion es tanben criticat per lei federalistas europèus que pensan qu'es unicament una fasa de transicion entre leis Estats eissits de la feudalitat e un futur Estat europèu. Dins aquò, a l'ora d'ara, lei nacions e lo nacionalisme demòran de realitats importantas au sen dau procès de construccion europèa.

## Liames intèrnes

* Estat.
* Estat multinacionau.
* Etnia.
* Nacion.
* Pòble.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Philippe de Champaigne

**Philippe de Champaigne** (Brussèlas, 26 de mai de 1602 – París, 12 d'agost de 1674) foguèt un pintre e gravador francés.

Philippe de Champaigne es reconegut coma un dels pintres màger del classicisme francés.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Abadiá de Sant Josèp de Clairval

L**'abadiá de Sant Josèp de Clairval** es una abadiá benedictina situada a Flavigny-sur-Ozerain en Borgonha e fondada en 1972. Aquesta abadiá a pas cap de ligam direct amb l'abadiá de Flavigny, situada dins aquela meteissa ciutat e abandonada per sos darrièrs monges dempuèi la Revolucion.

Los monges de Sant Josèp de Clairval que venon de l'Òrdre del Mont Olivet, son encargats de la bura negra e de la cucula blanca. 

Los monges de Sant Josèp son una cinquantena, cantan la messa en cant gregorian e òbran a diversas activitats coma l'esculptura sus pèira, la fabricacion d'icònas o l'edicion de libres sus la teologia, l'aprendissatge del latin o l'istòria de la region e de la Glèisa.

En junh de 2021, sièis monges de Clairval se son anats refondar una comunautat monjala dins l'abadiá de Solenhac en Lemosin, una abadiá que sos darrièrs monges avián laissat del temps de la Revolucion.
Òrdre del Mont-Olivet

L**'Òrdre del Mont-Olivet** o **Congregacion benedictina de Nòstra-Dòna del Mont-Olivet** (en latin : *Congregatio Sanctæ Mariæ Montis Oliveti*) es una congregacion monastica fondada de per Bernardo Tolomei en mars de 1313 a Asciano emprés Siena, en Itàlia.

Fa partida de la confederacion benedictina dempuèi 1960.

Son sèti es l'abadiá territoriala Santa-Maria-del-Mont-Olivet-Màger a Asciano.
Abadiá territoriala Santa-Maria-del-Mont-Olivet-Màger

L**'abadiá territoriala Santa-Maria-del-Mont-Olivet-Màger** (*Abbazia territoriale Santa Maria di Monte Oliveto Maggiore* en italian) es una abadiá catolica ficada sus la comuna de Asciano en Itàlia. Es l'ostal-sèti de l'Òrdre del Mont-Olivet.

L'abadiá es dirèctament afiliada al Sant-Sèti.
Asciano

**Asciano** es una ciutat de la província de Siena en Toscana, Itàlia. Es a Asciano que se tròba l'abadiá territoriala Santa-Maria-del-Mont-Olivet-Màger, l'abadiá-sèti de l'Òrdre del Mont-Olivet.
Corona

[thumb|right|[Fotografia de la corona dau rèi Loís XV de França.]]

Una **corona** es un objècte ornamentau destinat a cenchar la tèsta de son portaire per simbolizar son poder e sa dignitat. Per metonimia, lo tèrme es sovent utilizat per designar lo sobeiran, sa dinastia ò son govèrn.

La corona existiá ja durant l'Antiquitat. En Grècia, èra un simbòl de victòria decernit ai venceires de concors. Pasmens, de simbòls similars son atestats dins d'autrei regions mediterranèas. Foguèt adaptat per lei Romans coma guierdon reservat ai generaus venceires. Aquò entraïnèt sa difusion a d'autrei pòbles e la corona venguèt pauc a pauc un objècte regalian per lei rèis dei pòbles barbars. Ansin, a partir dei Carolingians, la corona venguèt l'atribut obligatòri dei sobeirans desirós d'afichar son reng e dins lo monde modèrne, la màger part deis ostaus d'origina europèa contunian de dispausar de corona.

## Liames intèrnes

* Monarquia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mossad

thumb|right|Blason dau Mossad.

L’**Institut per leis entresenhas e leis afaires especiaus**, abreujat en **Mossad**, es una dei tres agéncias d'entresenhas d'Israèl amb le Shabak (en carga de la seguretat interiora) e de l'Aman (en carga de la seguretat militara). A respècte d'aqueleis organizacions, lo Mossad a la particularitat de seguir d'objectius e de règlas de foncionament que son limitats per lei lèis constitucionalas dau país e son director es dirèctament plaçat sota l'autoritat dau Premier Ministre.

Lo Mossad es eissit dau SHAY, lo servici d'entresenha de la *[[Haganah]]*. La data oficiala de sa creacion es lo 13 de decembre de 1949. Es principalament cargat de la collècta d'entresenhas sus de poissanças estrangieras ò de movements de resisténcia arabes e de l'organizacion d'operacions especialas tant en Israèl que dins d'autrei país. A la fin deis ans 2010, seis efectius èran estimats a  òmes per un budget de 2,7 miliards de dolars.

## Liames intèrnes

* Espionatge.
* Fòrças especialas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tactica militara

[thumb|Un exemple d'organizacion e de manòbras tacticas a la [batalha de Queronèa en 338 avC.]]

La **tactica militara** es l'art de menar una batalha en dispausant e en organizant l'accion sus lo prat batalhier dei diferenteis unitats e armas que compausan una armada (infantariá, cavalariá, artilhariá... etc.) per obtenir d'efiechs sus l'enemic. Es un dei domenis pus ancians de la pensada militara car la tactica es la disciplina que permet a un cap militar de ganhar un combat dirècte còntra una formacion advèrsa. Necessita de considerar au mens tres domenis distints constituïts per :
* de sabers scientifics liats a de disciplinas coma la geografia, la topografia ò la meteorologia que permèton au comandant de discernir la natura dau prat batalhier e de'n identificar lei ponchs importants.
* de conoissenças tecnicas sus la poissança de fuòc, la mobilitat e lo besonh de proteccion de seis unitats.
* la capacitat de definir, d'explicar e d'executar un ensemble de manòbras en s'adaptant ais accions de l'enemic.

L'estudi de la tactica demòra un aspècte major de la formacion dei militars deis armadas modèrnas. D'efiech, en despiech de l'extension dei dimensions dau prat batalhier, la tactica es totjorn un element indispensable a la conducha d'una operacion militara. Es de pas confondre amb l'estrategia militara que definís leis objectius d'un Estat durant una guèrra e lo desplegament dei mejans necessaris a l'obtencion dei resultats esperats. Es tanben de pas confondre amb l'operatica qu'es la disciplina militara que s'interessa a la planificacion d'unitats importantas sus un teatre d'operacions.

## Liames intèrnes

* Enemic.
* Estrategia militara.
* Operatica.
* Prat batalhier.
* Unitat militara.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Yakovleff, *Tactique théorique*, Economica, 2009.

## Nòtas e referéncias
Bibliotèca nacionala

Una **bibliotèca nacionala** es una institucion creada per un Estat per conservar e catalogar la produccion editoriala nacionala. De lèis de depaus legau organizan generalament la formacion dei colleccions en obligant leis editors de mandar un certan nombre d'exemplaris a la bibliotèca nacionala.

## Liames intèrnes

* Bibliotèca.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Govèrn fantòche

Lo tèrme « **govèrn fantòche** » (var. **semblagovèrn**) designa un govèrn, aparentament legitim, qu'es en realitat installat e sostengut per una poissança estrangiera per defendre seis interès. Es una expression pejorativa qu'es generalament utilizada per un partit rivau, sovent un govèrn concurrent, per denigrar son adversari e afiermar la sieuna legitimitat.

## Liames intèrnes

* Republica bananiera.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Prince

Un **prince** o **princi** (desuet *princèp*), es un dirigent mascle o membre mascle d'una família regnanta. L'omològ femenin se sòna la **princessa**.

## Etimologia
Lo mot proven del substantiu latin *princeps* tradusible coma «lo primièr, lo principal». Foguèt creat coma títol onorific pel president del Senat Roman durant la Republica; l'emperador August assumís alara lo títol, que pren una significacion similara a la de monarca: atribuiguèt lo meteis títol a sos nebots, cargats d'administrar los afars de l'Estat e las ceremonias religiosas pendent las fèstas de l'emperador.

## Lista dels títols onorifics

## Articles connèxes

* Principat

## Nòtas e referéncias
Tombèus dei Ming

Lei **Tombèus dei Ming** son un ensemble de mausolèus bastits per 13 emperaires de la dinastia Ming que reinèt en China de 1368 a 1644. Situat a 50 km au nòrd-oèst de Pequin, la necropòli aviá una superficia de 40 km² e son accès èra limitat. Totei lei sobeirans Ming, de Yongle (1402-1424) a Chongzhen (1627-1644), i son enterrats dins de sepulturas organizadas segon lei principis de la geomancia tradicionala chinesa (*[[Feng Shui]]*).

L'endrech foguèt pilhat e en partida cremat en 1644 per l'armada de Li Zicheng, cap de l'insureccion païsana que reversèt lei Ming. Pasmens, Li Zicheng gardèt pas lòngtemps lo poder car foguèt vencut per lei Qing, sostenguts per lei rèstas de l'armada Ming. Ansin, desirós de legitimar sa presa dau poder en se presentant coma lei successors legitims de la dinastia dispareguda, lei Qing assegurèron l'entretenança dei tombas. En particular, en 1725, l'emperaire Yongzheng (1722-1735) nomèt un descendent dei Ming per s'ocupar de la restauracion deis edificis e de la realizacion dei rites funeraris.

En 2003, lei tombèus foguèron inscrichs au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO.

## Liames intèrnes

* Dinastia Ming.
* Dinastia Qing.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Marian Price

**Marian Price** (Belfast, 1954), tanben coneguda coma **Marian McGlinchey**, es una anciana activista republicana del Nòrd d'Irlanda, volontària de l'Armada republicana irlandesa provisòria (IRA, IRA Provisòria o PIRA) pendent lo conflicte nòrd-irlandés dins las annadas 1970. Es la sòrre de Dolours Price.

Price foguèt empresonada per sa participacion a l'installacion de veituras bombas a Londres lo 8 de març de 1973. Malgrat l'avertiment, l'explosion se faguèt davant la Cort de Old Bailey, e faguèt 243 nafrats. Marian Foguèt foguèt arrestada lo meteis jorn amb la sòrre Dolours, Hugh Feeney, Gerry Kelly, e autras sièis personas, quand èran ja dins l'avion per tornar a Belfast. Foguèron jutjats e condemnats al Grand Salon del Castèl de Winchester lo 14 de novembre après dos jorns de deliberacion de la part del jurat. Las sòrres Price, amassa amb Kelly e Feeney, comencèron una cauma de la talent per demandar son transfèrt dins una preson d'Irlanda del Nòrd. La cauma durèt mai de 200 jorns, e las autoritats penitenciàrias alimentèron de manièra forçada los grevistas. Marian foguèt liberada en 1980 e reprenguèt una vida privada.

## Oposicion als acòrdis de patz
Dins las annadas 1990 s'opausèt a l'estrategia del Sinn Féin e a l'Acòrdi del Divendres Sant. Se marquèt a d'organizacions coma lo Movement per la Sobeiranetat dels 32 Comtats o l'Associacion Irlandesa pel Benestar dels Presonièrs Republicans. Après sa charradissa pendent las funeralhas de Joseph O'Connor, membre de l'IRA Autentica assassinat, foguèt acusada de sosténer a l'IRA Autentica, acusacions que refusèt.

Lo 17 de novembre de 2009 foguèt atrestada rapòrt a l'atemptat contra una casèrna de Massereene en març de 2009, que dos soldats britanics lai moriguèron. En 2011 foguèt acusada d'aver porgits de telefòns mobils a la còla qu'aviá perpetrat aquel atemptat.

Lo 15 de mai de 2011, foguèt acusada d'encoratjar lo supòrt a una organizacion illegala, pr'amor qu'aviá sostengut lo comunicat qu'un militant legiguèt pendent una manifestacion per commemorar l'insurreccion de Pascas a Derry, e en çò que se menaçava a d'oficièrs de polícia. Per aquel fach, lo secretari d'Estat d'Irlanda del Nòrd, Owen Paterson, estimèt que Price deviá far de preson preventiva. Price foguèt l'unica femna empresonada dins la preson de Maghaberry, près de Lisburn, de mai de 2011 fins al sieu transfèrt a l'ala espitalària de la preson de Hydebank Wood en febrièr de 2012. A causa de problèmas de santat, foguèt liberada lo 30 de mai de 2013.
Aparicions de la Verge Maria a Lorda

Las **aparicions de Lorda** son d’aparicions de la Santa Verge qu'arribèron en 1858 a una dròlla de quatorze ans que s'apelava Bernadeta Sobirós. La joventa declarèt aver agut detz e uèch aparicions d'una jova femna que se presentèt coma l'Immaculada Concepcion.
Canton de Las Binals

Lo **canton de Las Binals** o puslèu **de Las Binàs** es una anciana division administrativa de Gavaudan, suprimida en 2015,  situada dins l'arrondiment de Mende, lo departament de Losera e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, lo canton foguèt suprimit e passèt en  entièr dins lo canton d'Autmont d'Aubrac, puei Peire d'Aubrac (comuna novèla que compren Z-Autmont) venguèt oficialament burèu centralizator. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian gevaudanés.

## Composicion
 

## Istòria
Los cantons de Las Binàs e de Prensuèjols se creèron en 1790 dins lo districte de Maruèjols .

En 1801, lo canton de Las Binàs foguèt conservat  e lo de Prensuèjols suprimit, mas lo site Cassini cita pas de canton de Prensuèjols e plaça la comuna dins lo canton de Sent Sauvador de Peire abans 1801 . Error o mudason de chapluòc ?

A las eleccions departamentalas del 22 de març de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-245 del 25 de febrièr de 2014, lo canton foguèt suprimit .

## Veire tanben
* Losera
*  Arrondiments de Losera
*  Comunas de Losera

## Nòtas
Amorós dau Luc

**Amorós dau Luc** (en occitan ancian **Amoros dau Luc** o, mens comun, **Amoros del Luc**) (... - ...) èra un trobador occitan, probablament jos la proteccion e lo patronatge de Pèire Mauclerc, comte de Bretanha de 1213 a 1237. De son trabalh, rèsta sonque un sirventés politicosatiric fragmentari (En Chantarel, sirventes ab motz plas) sus l'expedicion en 1230 d'Enric III d'Anglatèrra sul sòl de França amb sos aliats contra Pèire de Bretanha, de sòrta la datacion de la composicion es censada se raportar a la fin de 1229 o de tot biais abans lo 30 d'abril de 1230. Los sirventés benlèu ironics se terminan per un dedicadís d'amor facha a una femna.

## ''En Chantarel, sirventes ab motz plas''
*En Chantarel [[sirventés|sirventez]] ab mos planz*
*Et ab gai zon, portal al rei engles,*
*E digatz li qe, si de sai vengues,*
*Qe sei foran [[Mortagne-sur-Gironde|Maurestain]] e [[Roian|Roains]],*
*E [[Mirambeau|Mirabel]] e [[Pons|Pont]] a sa devisa,*
*E [[Parthenay|Pertonac]] .... e Rangos,*
*E sei fora [[Ròchafòrt (Charanta Maritima)|Rochafort]] e .....,*
*E [[Bressuire|Barsueir]]'e [[Toars (Peitau)|Toarts]] e [[Subisa]].*

*E fora sieu [[Sivrai|Siurax]] e [[Lusinhan|Lissinainz]],*
*E la [[Marcha (Lemosin)|Marcha]] el [[comtat d'Engolmés|comtat d'Engolmes]],*
*E [[Lemosin (Occitània)|Lemozi]], [[Perigòrd|Peiragors]], sil plagues,*
*Des [[Roncesvals|Ronzasvals]], tro sai vas [[Montalban|Montalbainz]],*
*E de [[Peitieus|Peiteu]] agra la tor conqiza,*
*Et [[Angevins|Angivi]] et [[Normands|Normant]] e [[Bretons|Bretos]],*
*El cont Peire q'es tan larcs e tam pros*
*Qe tot lo mont e Deus fai a sa guiza.*

*Ara, cant es lo reis joves e sains,*
*Degra venir guerrejar lo [[Franceses|Frances]],*
*E far assautz e sembels e conres,*
*E dar granz colps e ferir de sas mains,*
*Qe joves reis qi ben sa [[lança|lanza]] briza*
*Et es arditz e pros e coratjos*
*Savis e larcs, humils et orgoillos,*
*D'aqel diz hom qe bei es terra miza.*

*Bona salsa e clar vi e blanc pains,*
*Chambras, fornels et asi demanes,*
*E garseillar, e conseil de plaides,*
*E cavalcar suau coma dianz*
*Vol mais lo rei qe desartar camiza,*
*E valgral mais ausberc et auberjos,*
*Elm, coirassas, perpoint et alcotos,*
*Ar qe non a pel var ni [[barba]] [[gris|griza]].*

*E valgral mais la [[ciutat]] de .....*
*Qe cent lebrier ni mil corn cazaires,*
*E mais .... q'aver mil cabrols pres.*
*Oi! reis engles, non siaz flacs ni vanz,*
*Qe ges aissi [[La Rochèla|La Rochela]] n'er priza;*
*Anz an mestier [[arquièr|archier]]s e braimanzos,*
*E [[cavalièr|chavalier]]s e maestre engenios,*
*Qe valgra mais qe conseil de justizia.*

*Bonna domna, mala, malaus ai viza,*
*E eu n'ai nom, domna: "Q'eu mal a fos!"*
*Car non ausez ne mi ne mas [[canso|chanzo]]s,*
*E car cresetz lauzengiers d'avol guiza.*

## Veire tanben
### Ligams intèrnes
* Lista de trobadors e trobairises
### Ligams extèrnes
* Bibliografia electronica dels trobadors

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Sesshu Toyo

thumb|right|Autoretrach de Sesshū Tōyō.

**Sesshū Tōyō** (1420 - 26 d'aost de 1506) es un monge bodista e un pintre japonés  dau sègle XV. Es un mèstre de la pintura *[[suiboku]]*, una tecnica de lavat realizada amb de tencha de China.

Discípol dau pintre Shubun (1414-1463), realizèt un important viatge de dos ans en China vèrs 1467 que li permetèt de descubrir plusors documents e tèxtes teorics sus l'art de la pintura. Adoptèt ansin un estil inspirat per la pintura Song mai evitèt d'utilizar de corbas au profiech d'un trach negre e espés li permetent de traçar de linhas trencadas e de representar lo dinamisme deis objèctes. De mai, durant tota sa vida, assaièt de melhorar lei tecnicas de pintura.

Son òbra pus coneguda son lei *Païsatges dei quatre sasons*, pintats vèrs 1486 sus un rotlèu d'una longor de 15 m. Considerada coma un cap d'òbra de la pintura japonesa, mòstra leis influéncias chinesas de son estil mai lei tèmas presentats son clarament d'inspiracion nipona. Sesshū Tōyō aguèt una influéncia importanta sus lei pintres japonés dau sègle XVI coma Hasegawa Tōhaku (1539-1610).

## Galariá

[thumb|1000px|center|Rotlèu dei ''Païsatges dei quatre sasons'' (vèrs [1486).]]


Fichièr:Birds and Flowers byobu by Sesshu (Freer)2.jpg|*Flors e aucèus dei quatre sasons*.
Fichièr:Masuda Kanetaka by Sesshu.jpg|*Retrach de Masuda Kanetaka* (1479).
Fichièr:SesshuToyo.jpg|*Païsatge d'autona* (fin sègle XV).
Fichièr:SesshuShuutouTou.jpg|*PaPisatge d'ivèrn* (fin sègle XV).
Fichièr:Sesshu - View of Ama-no-Hashidate.jpg|*Vista d'[[Amanohashidate|Ama no Hashidate]]* (1501).


## Liames intèrnes

* Pintura japonesa.
* Suiboku.
* Tencha de China.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lev Yashin

[thumb|right|[Fotografia de Lev Yashin en 1965.]]

**Lev Yashin** (en rus: Лев Иванович Яшин; 22 d'octòbre de 1929, Moscòu – 21 de març de 1990, Moscòu) es un jogaire internacionau de fotbòl sovietic que jogava coma portièr. Es considerat coma lo melhor portièr de l'istòria dau fotbòl en causa de seis apòrts tecnics e tactics au pòste. 

Nascut dins una familha d'obriers de la banlèga de Moscòu, descurbiguèt lo fotbòl en 1945 amb l'equipa de l'usina de son paire. Venguèt rapidament portièr e foguèt remarcat per Arkady Chernyshev, l'entrainaire de l'equipa d'oquei sus glaça dau Dinamo Moscòu, un important club omnispòrts de la capitala sovietica. Venguèt un jogaire de l'equipa premiera en 1950 e lo portièr titulari en 1953. Lo demorèt durant tot lo rèsta de sa carriera que s'acabèt en 1970. I ganhèt cinc còps lo campionat e tres còps la copa d'URSS. D'un biais pus anecdotic, ganhèt tanben una copa d'URSS d'oquei sus glaça.

A partir de 1954, Yashin venguèt lo portièr de l'equipa nacionala e foguèt selecionnat 78 còps. I ganhèt lo torneg olimpic de 1956 e lo campionat d'Euròpa en 1960. Se distinguiguèt durant lei doas competicions gràcias a d'intervencions decisivas, especialament durant la finala de 1960. Agantèt tornarmai la finala de la competicion en 1964 mai l'URSS i foguèt batuda per Espanha. En parallèl, Yashin participèt a plusors copas dau mond. Agantèt lei quarts de finala en 1958 e 1962 e lei semifinalas en 1966.

Arrestèt sa carriera professionala e preferiguèt laissar sa plaça a la copa dau mond 1970 a un portièr pus jove. Venguèt un responsable de la Federacion d'URSS de Fotbòl. Victima de problemas de santat a partir de 1986, moriguèt en 1990 en causa d'un cancèr de l'estomac.

Lev Yashin aviá de reflèxs e una soplesa extraordinaris que li permetián de realizar de paradas fòrça malaisadas. Per exemple, durant l'ensemble de la carriera, auriá arrestat 150 penaltys e acabat 270 partidas sensa encaissar un but. Pasmens, es desenant subretot famós per l'introduccion de plusors innovacions majoras dins lo ròtle de portièr tant au nivèu defensiu qu'ofensiu. Aguèt l'idèa de realizar de sortidas aerianas e de boxar lei balons jutjats impossibles de contraròtlar, çò que limitava lo risc d'error a proximitat de la gàbia. Inicièt tanben lei sortidas dau portièr en fòra de sa superficia per interceptar lei passas realizadas dins la prefondor dau jòc ò per passar pus aisament lo balon a seis atacaires. Pasmens, son apòrt major dins lo domeni ofensiu foguèt l'invencion de la relança rapida destinada a organizar una còntra-ataca rapida après la revirada d'una ataca advèrsa. Per facilitat aqueu ròtle, entraïnèt son jòc de pè per melhorar la precision de sei passas. 

## Liames intèrnes

* Equipa d'URSS de fotbòl.
* Fotbòl.
* Portièr (fotbòl).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
FIDE

La **Federacion Internacionala deis Escacs** es l'organizacion mondiala que gropa lei diferentei federacions nacionalas d'escacs. Fondada en 1924, teniá 189 sòcis en 2018. Sei ròtles principaus son l'organizacion dei campionats dau mond dins lei diferentei categorias, lo calcul dau classament Elo de sei jogaires, la definicion dei règlas e la gestion dei títols de mèstres internacionaus.

## Presidents de la FIDE

* 1924 - 1939 : Alexander Rueb 
* 1939 - 1946 : Augusto de Muro 
* 1946 - 1949 : Alexander Rueb 
* 1949 - 1970 : Folke Rogard 
* 1970 - 1978 : Max Euwe 
* 1978 - 1982 : Fridik Olafsson 
* 1982 - 1995 : Florencio Campomanes 
* 1995 - 2018 : Kirsan Ilyumzhinov 
* 2018 - ......:   Arkady Dvorkovich 

## Campions del Mond d'Escacs de la FIDE

En 1886 tres entitats d'escacs organizèron un rescontre entre los dos mèstres mai destacats del moment:Wilhelm Steinitz y Johannes Zukertort.  Per li donar una significacion publicitaria, lo ganhant será reconegut coma *Campion del Mond*.  Steinitz gannet e d'aquí lo monarca causiriá arbitràriament lo concurrent e li fixaria las condicions de jòc e economicas.
Steinitz seriá succedit per Emmanuel Lasker (1984-1921), José Raúl Capablanca (19211-1927), Alexander Alekhine (1927-1935), Max Euwe (1935-1937) e tornarmai Alekhine.

En 1924 la FIDE foguèt fundada e assaièt de lo regular mai seis esfòrces fracassèron a causa dau desinterès irreductible dau monarca ocasional.  En 1948, quand Alekhine moriquèt la FIDE prenguèt decisivament l'iniciativa e establiguèt las bases per l'iniciativa e establiguèt las bases per l'eleccion dels candidats pel títol vacant e la manièra que los futurs concurrents del campion serián determinats.

## Campionas del Mond d'Escacs Femeninas

## Olimpìadas d'escacs de la FIDE (absoluda)

## Olimpìadas d'escacs Femenins

## Liames intèrnes

* Escacs.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Paramilitar

[thumb|right|[Fotografia de l'entraïnament d'una unitat dau SWAT, una fòrça paramilitara de la polícia estatsunidenca.]]

Un **grop paramilitar** es una fòrça armada que sa foncion e son organizacion son similaras a aquelei d'una armada regulara mai que fa pas partida dei fòrças armadas d'un Estat. Per extension, lei personaus que forman un tau grop son tanben dichs « paramilitars ». Segon lo contèxte, la natura deis organizacions paramilitaras es fòrça divèrsa (milícias irregularas, mercenaris, fòrças auxiliaras d'una armada regulara, fòrças especialas de la polícia, unitats de seguretat especialas d'un Estat... etc.).

## Liames intèrnes

* Arma.
* Armada.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Aguiaina

**Aguiaina** (nom atestat en occitan ancian; *Aguiéne* en peitavin-sentongés; *Aguiaine* en francés) es lo nòrd-oest de l'Aquitània, ont se parla lo peitavin-sentongés e parlava l'occitan aguiainés (Aunís, Engolmés, Peitau e Sentonge).

D'origina, aqueste terme èra una varianta (lemosina?) de Guiana (que Mistral mostra jos las fòrmas *Guiano* e *Aiguiano*), que deriva de l**'Aquitània** Granda. Es ara reduita a una region especifica.

## Veire tanben
### Liams internes
*Occitan aguiainés
### Liams externes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Sextant

[thumb|right|[Fotografia d'un sextant.]]

Un **sextant** es un instrument de navegacion permetent de mesurar la distància angulara entre dos ponchs. Es principalament utilizat per mesurar l'autor angulara d'un astre au dessüs de la linha d'ozizont, çò que permet au navegaire de determinar sa posicion. Generalament, l'astre chausit es lo Soleu au zenit e lo resultat es comparat amb una taula de calcul de la latitud. Es egalament possible d'utilizar un sextant per mesurar la distància angulara entre ponchs orizontaus.

Lo sextant modèrne foguèt inventat dins lo corrent deis ans 1730 per John Hadley (1682-1744) e per Thomas Godfrey (1704-1749) que concebèron d'instruments similars d'un biais independent. A respècte de l'astrolabi, lo sextant permetiá de mesuras pus precisas e èra pus aisat d'utilizar. D'efiech, lo sextant permet de mesurar l'angle entre dos ponchs d'un còp mentre que l'astrolabi necessita plusors operacions.

Uei, lo sextant es mens utilizat en causa dau desvolopament dei sistèmas de posicionament per satellit que son pus rapids e pus precís. Pasmens, demòra en dotacion dins mai d'un sector (aeronautica, marina... etc.) coma segond mejan de mesura.

## Liames intèrnes

* Astrolabi.
* Navegacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sablier

[thumb|right|[Fotografia d'un sablier de la premiera partida dau sègle XVI.]]

Un **sablier** (var. **sablèr**, **sablièr**^) es un instrument que permet de mesurar un interval de temps donat que correspond a la durada d'escorrement d'una quantitat determinada d'arena. Probablament inspirat per lei relòtges d'aiga de l'Antiquitat, lo sablier es aparegut en Euròpa au sègle XIII. Es encara utilizat per mesurar de duradas d'una a cinc minutas dins de domenis coma la cosina ò lei jòcs de taula.

## Liames intèrnes

* Temps.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias