Fòs

**Fòs** (*Fos-sur-Mer* en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Ocupa una partida dau litorau entre l'embocadura de Ròse e l'intrada de l'Estanh de Bèrra, au nòrd dau Golf de Fòs.

Durant l'Antiquitat, un important pòrt i foguèt establit per lei Romans. Puei, durant l'Edat Mejana, un fèu poderós se metèt en plaça a l'entorn dau castèu de la vila. Durant lei sègles XI e XII, lei senhors de Fòs luchèron per venir independents mai foguèron sistematicament batuts per lei còmtes de Provença e seis aliats. Puei, a la fin dau sègle XIII ò au començament dau sègle XIV, l'Ostau de Fòs dispareguèt e la vila passèt sota lo contraròtle de l'Ostau de Porcelet. Au sègle XVI, l'integracion de Provença dins lo Reiaume de França entraïnèt lo declin de la ciutat que venguèt un vilatge agricòla isolat. Aquò durèt fins au començament de l'industrializacion de la region que cambièt totalament l'estructura sociala dau país amb la fondacion de la zòna industriala de Fòs dins leis ans 1960-1970.

Uei, Fòs es un centre major de l'industria pesuca en Provença. La vila assosta tanben la màger part deis infrastructuras dau Grand Pòrt de Marselha, especialament en matèria de transpòrt de bens, de mineraus, de cerealas e d'idrocarburs. Pasmens, coma leis autrei vilas industrialas de la region, assaia de diversificar son economia gràcias au desvolopament dau torisme.

## Geografia

### Geografia fisica e geologia

Lo territòri de Fòs s'estend sus una zòna situada entre lei paluns de Camarga, lo plan eissuch de Crau e la Mar Mediterranèa. Lei zònas umidas n'ocupavan inicialament lei dos tèrç mai la construccion de la zòna industriala entraïnèt la disparicion de certanei paluns. Crau ocupa lo nòrd dau territòri. La cima principala es aquela ocupada per lo castèu. Quauquei relèus rocassós se tròban tanben a la periferia orientala dau territòri comunau au limit amb lo Pòrt de Boc e Sant Mitre dei Barris. A l'èst, se fau nòtar la preséncia de l'Estanh de Lavalduc qu'es l'endrech pus bas de Provença e d'Occitània amb una altitud mejana de -10 m.

I a ges de riu important mai de circulacions d'aiga existisson entre plusors estanhs de la comuna e la mar. A temps passat, aquela umiditat importanta complicava fòrça la circulacion. Aqueu problema trobèt una solucion amb la construccion de rotas importantas coma la RN 568.

### Organizacion generala de la vila

La vila de Fòs se tròba principalament entre la zòna industriala, la RN 569, leis autors de l'Estanh de Lavalduc e l'Estanh de l'Estomac. Lo centre istoric, organizat a l'entorn dau castèu, se situa au sud d'aquel ensemble. Lei quartiers pus modèrnes se son desvolopats vèrs lo nòrd.

### Clima

Fòs a un clima mediterranèu caracterizat per d'ivèrns doç e d'estius cauds e eissuchs, localament influenciat per lo magistrau qu'es un vent freg e eissuch que bofa dempuei lo nòrd. Lei temperaturas i son donc doças amb de valors mejanas compresas entre 6,3 °C e 23,9 °C e un ensolelhament fòrça important. Lei precipitacions son relativament feblas amb una valor mejana annuala de 606 mm. An generalament un caractèr chavanós.

En causa de l'umiditat importanta e de l'influéncia dau vent, lei vegetacions dominantas son bassas e tipicas dei zònas umidas mediterranèas ò de Crau. A l'èst, dins lei seuvas situadas a l'entorn deis estanhs de Castelhon, la garriga e la pineda predominan.

### Demografia

Centre important durant l'Edat Mejana, Fòs venguèt un vilatge isolat durant lei sègles seguents en causa de sa situacion geografica. Ansin, en 1793, solament 550 abitants foguèron recensats. Après una baissa a 418 estatjants en 1800, la populacion aumentèt lentament per agantar  personas a la fin deis ans 1960. La creacion e la construccion de la zòna industriala transformèron la talha de Fòs que venguèt rapidament una vila mejana amb mai de  estatjants en 2006. Dempuei aquela data, la demografia sembla de s'estabilizar.

La populacion de Fòs es principalament constituida d'obriers, de salariats e de retirats, çò que s'explica per sa posicion entre lei zònas industrialas dau sector. Sei revenguts medians èran leugierament superiors ai valors mejanas observadas dins lo rèsta de Provença e lo taus de pauretat èra de 10%.

## Istòria

### De la Preïstòria a l'Antiquitat

[thumb|right|Representacion dei ''[Fossae Marianae* sus la [[taula de Peutinger]].]]

Segon lei conoissenças actualas, lo territòri de Fòs foguèt ocupat per de grops de caçaires cuelheires tre l'[[Epipaleolitic]] que s'installèron dins de [[balma|baumas]] dei relèus [[ròca|rocassós]] dau nòrd-èst. La màger part d'aquelei sostas a desenant disparegut en causa de l'[[erosion]] dei bauç e deis amainatjaments de la zòna. Pasmens, divèrsei campanhas de cavaments foguèron menadas dins lo sector per l'[[arqueologia|arquelòg]] [[Max Escalon de Fonton]] ([[1920]]-[[2013]]) dins leis [[ans 1970]]. Permetèron de descubrir quauquei vestigis e d'identificar un segond periòde d'ocupacion durant lo [[Mesolitic]].

Durant l'[[Antiquitat]], Fòs foguèt probablament un important [[pòrt]] [[Empèri Roman|roman]]. D'efiech, durant la conquista de la region vèrs [[-125|125 avC]], [[Caius Marius|Marius]] ordonèt a sei [[legion]]s de cavar un important [[canau]] fins a [[Arle]]. Dich *Fossae Marianae* èra considerada coma una infrastructura importanta sus la [[taula de Peutinger]], còpia medievala d'una carta romana. Dins aquò, pauc de vestigis son estats identificats per permetre de comprendre mielhs l'organizacion dau pòrt antic de Fòs. D'efiech, lei roïnas se tròban actualament dins la [[mar]].

=== Lo periòde de l'Ostau de Fòs ===

[[Fichièr:Blason seigneurs de Fos.svg|thumb|right|Reconstitucion modèrna dau blason de l'[[Ostau de Fòs]].]]



L'[[Ostau de Fòs]] dirigiguèt lo [[Castèu de Fòs|castèu]] dau [[sègle X]] au [[sègle XIII]]. Pasmens, lei condicions a l'origina de son aparicion son mau conegudas. Lo senhor [[Ponç de Fòs]] († [[1025]]) i tenguèt un ròtle major car recebèt la gàrdia dei *castrum* de Fòs e d'[[Ieras]] après sa participacion a l'expulsion dei [[Sarrasins (pòble)|Sarrasins]] installats en [[Var (departament)|Var]]. De liames [[familha|familhaus]] amb lei [[Vescomtat de Marselha|vescòmtes de Marselha]] ò lei [[Comtat de Provença|còmtes d'Arle]] son tanben sovent avançats coma un factor d'explicacion suplementari a aquela promoccion sociala. [[Ponç de Fòs|Ponç]] fondèt tanben l'[[Abadiá de Sant Gervai de Fòs]] en [[992]]. Lo [[monastèri]] faguèt inicialament partida de l'esfèra d'influéncia de [[Abadiá Sant Victor de Marselha|Sant Victor]] avans de jónher l'[[Òrdre de Cluny]] en [[1081]]. Dins aquò, en causa de l'alunchament amb lo rèsta de l'Òrdre, aquela tutèla durèt mens de 80 ans. Ansin, en [[1223]], après un òrdre donat per lo [[papa]] [[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]), Sant Gervai passèt sota lo contraròtle deis [[Arquevescat|arquevesques d'Arle]].

Durant lo [[sègle XI]], sostenguts per lei revenguts eissits de la produccion de [[sal alimentària|sau]], lei senhors de Fòs assaièron de transformar sei [[feudalitat|fèus]] en [[alòdi]]s. Aquò entraïnèt plusors guèrras còntra lei [[Comtat de Provença|còmtes de Provença]] ò còntra lei [[Vescomtat de Marselha|vescòmtes de Marselha]] (encargats de sometre lei Fòs). Lei Fòs enregistrèron quauquei succès coma la [[mòrt]] dau còmte [[Guilhem II de Provença|Guilhem II]] durant un assaut còntra lor castèu en [[1018]] ò la conquista de l'intrada de l'[[Estanh de Bèrra]] en [[1070]]. Pasmens, lo castèu foguèt ocupat mai d'un còp per seis adversaris e la region de Fòs foguèt regularament destrucha per d'incursions en provenància de [[Marselha]] ò, pus rarament, dei [[Lei Bauç|Bauç]]. Lei Fòs integrèron donc pauc a pauc lo jòc politic dau Comtat en cambi de pòstes importants coma aqueu d'evesque d'Ais.

En [[1093]], la mòrt sensa eiretier dirècte dau còmte [[Bertrand Ièr de Provença|Bertrand I]] entraïnèt una crisi novèla dins lo Comtat. Lei Fòs aprofichèron la situacion per assaiar tornarmai d'obtenir mai d'autonòmia. Per aquò, jurèron fidelitat ai [[Comtat de Tolosa|còmtes de Tolosa]]. Ansin, [[Ponç IV de Fòs]] participèt a la [[Premiera Crosada]] dins l'armada [[Tolosa|tolosenca]]. Pasmens, aqueu periòde durèt gaire car [[Ramon Berenguièr III de Barcelona]] restaurèt la senhoriá dei còmtes de Provença en [[1116]] après la presa dau castèu de Fòs.

L'Ostau de Fòs demorèt una familha importanta de la [[noblesa]] [[provença]]la durant lo sègles XII. Son declin comencèt a la fin d'aqueu periòde amb la venda progressiva de sei drechs senhoriaus. En [[1216]], una partida dei senhoriás d'[[Ieras]] e de [[Bregançon]] foguèt venduda a [[Marselha]]. Puei, una partida de la senhoriá de Fòs ela meteissa foguèt cedida a l'[[Ostau dei Porcelets]] e a l'[[Arquevescat d'Arle]] en [[1235]]. En [[1257]], lei Fòs deguèron restituir [[Ieras]] après una demanda dei [[Comtat de Provença|còmtes de Provença]] en cambi de 22 [[vila]]s e [[vilatge]]s a l'entorn de [[Bòrmas]], [[Peirafuec]] e [[Colobrieras]]. La [[familha]] i formèt un fèu novèu e o gardèt fins a la [[mòrt]] sensa eiretier de [[Rossolin V de Fòs]]. Enfin, la branca demorada a Fòs dispareguèt dins lo corrent dau [[sègle XIV]].

=== Lo periòde de l'Ostau de Porcelet ===

[[Fichièr:Blason famille fr des Porcellets.svg|thumb|right|Reconstitucion modèrna dau blason de l'[[Ostau de Porcelets]].]]



Après la disparicion de l'[[Ostau de Fòs]], lo fèu passèt sota lo contraròtle de l'[[Ostau de Porcelets]] que lo gardèt fins a la [[Revolucion Francesa]]. Aqueu lòng periòde de dominacion es a l'origina dau blason actuau de la vila. Lo fèu gardèt una certana importància fins a l'integracion de [[Provença]] au sen de [[França]] a la fin dau sègle XV. Dins aquò, après aquela data, declinèt lentament en causa de son isolament. Lo recensament de [[1793]] mòstra l'amplor d'aqueu declin en comparason amb lei centres vesins : 550 estatjants a Fòs còntra  au [[Lo Martegue|Martegue]],  a [[Istre]] ò  a [[Sant Mitre dei Barris|Sant Mitre]].

=== Lo periòde industriau ===

==== L'industrializacion dau sègle XIX ====

L'industrializacion de la region de Fòs comencèt durant lo sègle XIX en despiech de l'oposicion dei populacions localas. Fòs foguèt ansin chausida per i construrre una partida de l'usina de [[soda]] de Plan d'Arenc, installada a proximitat de l'[[Estanh de Lavalduc]]. Aquò entraïnèt de modificacions importantas dins l'[[ecosistèma]] de l'Estanh, agravadas en [[1821]] per una *salivada*, es a dire un [[tsunami]] que portèt de quantitats importantas de sau dins l'[[aiga]]. Pasmens, aquela usina suscitèt subretot d'oposicions de part deis abitants de [[Sant Mitre dei Barris|Sant Mitre]], autors de plusors revòutas entre [[1828]] e [[1846]].

Durant lo rèsta dau sègle, maugrat plusors projèctes, Fòs veguèt pauc d'implantacions industrialas novèlas sus son territòri. [[Lo Martegue]] e la region de l'embocadura de [[Ròse]] foguèron privilegiats. Dins aquò, aquelei transformacions permetèron de melhorar leis aisses de circulacion e la vila veguèt sa populacion aumentar lentament. Passèt lo milier d'abitants durant la premiera mitat deis [[ans 1830]]. Pasmens, una partida d'aqueu desvolopament èra la consequéncia de l'extension dau [[Lo Pòrt de Boc|Pòrt de Boc]]. En [[1866]], l'endrech venguèt una comuna independenta e Fòs perdiguèt aperaquí la mitat de seis estatjants ( en [[1861]],  en [[1866]]). Puei, fins a la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo nombre d'abitants varièt entre 900 e . L'[[agricultura]] e la [[pesca]] demorèron la basa de l'[[economia]] locala. La construccion, lòng dau litorau, dau [[canau de Marselha au Ròse]] durant la premiera partida dau sègle XX cambièt pas aquela situacion.

==== La creacion de la zòna industriala de Fòs ====



Dins leis ans [[Ans 1950|1950]]-[[Ans 1960|1960]], la creissença economica de [[França]] e la volontat de desvolopar mai [[Provença]] menèt lo [[govèrn]] dau [[Charles de Gaulle|generau de Gaulle]] a imaginar la creacion d'una zòna industriala dedicada a la [[petroquimia]] e a la [[siderurgia]] dins la region de [[Marselha]]. Fòs foguèt chausit coma luòc d'aquela implantacion, tornarmai còntra l'avejaire deis abitants.

La crisi de la [[siderurgia]] [[Lorena|lorenca]] favorizèt lo projècte car permetiá de limitar lei pèrdas d'emplecs en deslocalizant una partida de l'activitat en [[França]]. Comencèt alora la construccion de l'usina [[Solmer]] que foguèt inaugurada en [[1974]]. Aqueu chantier entraïnèt una transformacion radicala de la demografia locala amb l'arribada d'obriers venguts de [[Magrèb]] e de [[Lorena]]. Divèrsei [[grèva]]s foguèron organizadas durant la construccion per empachar la privatizacion dau [[pòrt]] [[minerau|mineralier]] ò còntra lei condicions de trabalh.

Lei crisis petrolieras deis [[ans 1970]] entraïnèron una reduccion deis ambicions dau projècte mai Fòs venguèt lo centre d'una zòna industriala majora centrada sus la [[Solmer]] e sus la rafinariá de [[petròli]] [[ExxonMobil|Exxon]] (mesa en servici en [[1965]]). La populacion passèt de  abitants en [[1968]] a  en [[1999]]. Pasmens, en causa de la manca de plaça, fòrça trabalhaires de la zòna industriala s'installèron dins d'autrei comunas.

==== Fòs dempuei leis ans 2000 ====

Dempuei leis [[ans 2000]], Fòs conoís una estabilizacion de sa populacion, coma lei vilas vesinas. La zòna industriala demòra lo centre de l'[[economia]] locala. Gràcias a son accès dirècte a la [[mar]], sembla pas de conéisser lei problemas financiers dei zònas vesinas coma aquelei de [[Bèrra (Bocas de Ròse)|Bèrra]] ò de [[la Meda]]. De mai, aquel accès favoriza l'implantacion d'agents economics novèus, generalament dins lo sector de la logistica e dau transpòrt. Pasmens, en causa dau declin pus generau de l'[[industria]] [[Provença|provençala]], la vila assaia de trobar de fònts d'activitats alternativas. Lo [[torisme]], gràcias ai [[plaja]]s e au [[clima]] locaus, son la pista principala de diversificacion.

== Economia ==

[[Fichièr:Lo Martegue - Esquèma simplificat de l'economia locala.png|thumb|right|Esquèma simplificat de l'economia de la region de Fòs.]]



Amb mai de  emplecs dirèctes en [[2019]], la [[zòna industriala de Fòs]] es un centre major de l'[[industria]] [[Provença|provençala]]. Seis activitats principalas èran la [[siderurgia]], la [[petroquimia]], l'[[industria quimica]] e la [[logistica]]. Lo pòrt de Fòs ocupava una plaça centrala dins l'activitat dau [[Grand Pòrt de Marselha]] car assosta la màger part deis operacions de transpòrts de bens, de [[minerau]]s e d'[[idrocarbur]]s ([[petròli]] e [[gas naturau|gas]]). En mai d'aquò, l'endrech es utilizat per l'estocatge de [[petròli]] gràcias au complèx de la [[Societat de l'Oleoducte Sud-Europèu]] (SPSE).

== Cultura ==

=== Lo Castèu de Fòs ===

[[Fichièr:Les étangs de Fos.jpg|thumb|right|Vista dau [[castèu de Fòs]] en [[2009]].]]



Lo [[castèu de Fòs]] es un ensemble [[fortificacion|fortificat]] bastit au començament dau [[sègle X]], probablament per protegir lo [[litorau]] còntra leis incursions [[Sarrasins (pòble)|sarrasinas]] e susvelhar lo [[comèrci]] [[mar]]itim. Sa construccion foguèt inspirada per lei tecnicas [[Empèri Roman|romana]] coma l'indican lei muralhas drechas, lei [[torre]]s carradas e la talha dei pèiras. Modernizat e agrandit fins au sègle XIII, es un bòn exemple de l'[[arquitectura]] [[militar]]a [[art romanic|romanica]] [[provença]]la amb son organizacion a l'entorn de tres pòls principaus que son lo [[donjon]], la [[capèla]] e lei [[barri (arquitectura)|barris]]. Seis elements principaus ([[donjon]], [[barri (arquitectura)|barri]], portau fortificat, [[camin de ronda]]) son ben conservats.

=== Lei tradicions taurinas ===



Coma la màger part dei vilas de [[Camarga]], Fòs a una [[tradicion]] taurina ben establida de [[corsa camarguenca]]. Dispausa ansin d'arenas onte son regularament organizats d'eveniments. La vila participa tanben a la proteccion dei [[tradicion]]s [[gardian]]as.

=== Espòrt ===

En [[espòrt]], lo club principau de Fòs es lo [[Fòs Provença Basquet]], creat en [[1972]], que jòga en Liga A ò Liga B dau [[Campionat de França de Basquetbòl]] dempuei [[2009]]. Son palmarès còmpta un títol de campion de Liga B obtengut en [[2021]] e divèrsei títols ganhats dins lei divisions inferioras. Dins leis espòrts locaus, Fòs a una escòla de [[corsa camarguenca]] e sa societat de [[targa provençala]] participa ai competicions dau Comitat de Provença.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===
<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[Canau de Marselha au Ròse]].
* [[Castèu de Fòs]].
* [[Golf de Fòs]].
* [[Ostau de Fòs]].
* [[Ostau de Porcelet]].
* [[Zòna industriala de Fòs]].
</div>

=== Personalitats liadas a la comuna ===
<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[Ponç de Fòs]].
* [[Ponç IV de Fòs]].
* [[René Raimondi|Raimondi (René)]].
</div>

=== Bibliografia ===

* *'(fr)** INSEE, ''Dossier complet - Commune de Fos-sur-Mer (13039)'', consultat lo 30 de julhet de 2022, [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-13039#chiffre-cle-9].
* **(fr)** INSEE, ''Revenus et patrimoine des ménages - Édition 2021'', consultat lo 30 de julhet de 2022, [https://www.insee.fr/fr/statistiques/5371235?sommaire=5371304].
* **(fr)** Hubert Gay, ''Histoire de Fos-sur-Mer'', Edisud, 1977.
* **(fr)*' Daniel Mouton, *Mottes castrales en Provence. Les origines de la fortification privée au Moyen Âge'', Éditions de la Maison des sciences de l’homme, 2021.

### Nòtas e referéncias