Substancion

*Substancion* o puslèu **Sustancion** o **Sestancion** (pron. [süstansi'u(n)] e localament [sëstan'siw]/[sëstan'siun]), en latin ***Sextantio***, es una anciana ciutat dont los vestigis se tròban actualament dins la comuna de Castelnau de Les.

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Sextantione*, al segond sègle ap. J.-C. (Taulas de Peutinger), *mutatio Sostantione* (variacion : *Sustancione*), cap a 300 (Itineraria Antoninii), *Sextantione*, *Sextatione* al sègle IV (?) (Itineraria Burdigalense) ; *Sextantio* al sègle VIII (?), *Substancionensis castri* en 801, *pago Substantionense* en 848, *Sustantionensis castri*, *pago Sustantionense* en 873 o 875, *castro Sustantione*, abans 923, *castro Substantionensi* en 926, *taverna de Sustancione*, cap a 1083, *S. Amantii de Sustancione* en 1109, *parochia S. Felicis de Substancione* en 1120, *in Sustansonez* en 1129, *villam de Sustancione* (variacion : *Sustantione*) en 1129, *villa de Sostanson* en 1146, *in Sostoniensem* en 1153, *grano de Substantione*, cap a 1160, *Sostantionensi comitatu* en 1164, *parrochia S. Felicis de Sustancione* en 1167, *Sustancionem, et villam de Sustancione* en 1171, *villam de Sostanzon*, *villa de Sustancione* en 1178, *Guillelmus de Sustanzon* en 1196, *de Sostanciono*, *de Sostantiono*, au sègle XII, *Castrum-novum et villam de Sustantione*, *de Sustancione, alias de Castronovo*, sense data [sègle XII ?], *parrochia et villa S. Felicis de Substancione* en 1202, *S. Johannis de Sustantione* en 1228, *decimaria S. Felicis de Sostancions* en 1257, *prior de Sustantione* en 1331, *Sostanson*, au sègle XIV, *Soubztansou*, *Soubztanson*, *Soubztanso*, *Soustansou* au sègle XVI . 

Segon Hamlin, l'etimologia es escura (veire J. C. Richard, *La région montpelliéraine à l'époque préromaine*, p. 34-36). Lo nom venguèt lèu *Sestantione* en latin vulgar; la primièira sillaba foguèt atirada per la preposicion *sub* (puòi *sotz* > *sos*); lo nom venguèt atal **Sostantione* > *Sostanson*. La grafia francesa es influenciada per lo mot *substance*. Segon d'autres, lo nom del site romanizat trobariá son origina dins lo fait que *Sextantio* èra la « sesena estacion de relais partissent dels Pirenèus sus la via Domícia ».

## Lo site
Substancion èra bastit sus dos tucs, las còlas del Mas del Diable e de la Gàrdia que separavan un talveg ont passava lo camin de Substancion que la religava a la Via Domícia, al nòrd del borg de Castèlnòu de Les. En 1834, las traças de las fortificactions de l*'oppidum*, qu'ocupava  aquest suc a l'epòca gallesa, e los vestigis d'una glèisa de l'Edat Mejana èran encara visibles, mas de construccions pus recentas an recobèrt lo site que non a pas jamai pogut èsser completament excavat. Non i a, per consequent, cap de vestigi de Substancion que justificariá  sa visita.

L'actual camin de Substancion, dins la comuna de Castèlnòu de Les, descobrís una partida del traçat que religava Substancion al pòrt antic de Lattara.

## Istòria de la vila

### Abans los romans
Lo luòc sembla ocupat dempuèi lo IIen millenari abans la nòstra èra, mas las poblaments se son sedentarizats en aquel luòc cap al sègle VII ab. J.-C. Lo luòc foguèt fortificat pels Vòlques Arecomics.

### Epòca romana
Substantion es una vila romana situada près de la via Domícia, sul trajècte de Nimes a Narbona. Apareis jol nom de *Sextantio* sus una estela trobada a Nimes, *Sostantio* dins l'Itinerari de l'Anonim de Bordèu, *Sextantio* e *Sestancio* dins l'Anonim de Ravena, *Serratio* sus la Taula de Peutinger e *Sextatio* sus l'Itinerari d'Antonin..

La siá posicion sus la via domícia, e lo fach que siá citada dins los itineraris ancians, daissa pensar que Substancion foguèt una d'aquelas *stationes* o *mansiones* romanas que permetián lo lotjament de las tropas, un escala pels viatjaires e una plaça de cambiament de cavals e de carris pels corrièrs, ne fasent la borgada d'una vila d'importància. Aquela darrièra assercion es confirmada pel nombre d'inscripcions e d'objèctes trobats per lo site, aital coma la preséncia de mosaics reservats abitualament dins las bastissas publicas o a las personas distinguidas per la siá posicion o las siás riquesas.

### Epòcas visigòtas, merovingianas e carolngianas
En 739, Carles Martèl faguèt destrusir las fortificacions de l'abadia aital coma lo pòrt de Magalona amb la fin que pòscan pas servir de refugi als Sarrasins, causa qu'emmenèt lo transferiment de l'avescat de Magalona a Sustancion.

Jol regne de Carloman II (879-884), Sustancion (« Sustancione » sus las pèças de moneda) es un dels onze talhièrs monetaris ont se baton de pèças al sieu nom.

### Edat Mejana
Lo transferiment de l'avescat a Magalona, en 1037, per l'avesque Arnaud Ier, e l'impulsion economica de la vila de Montpelhièr marquèron lo començament del declin de Sustancion.

## Excavacions

## Personas associadas a Sustancion
* Jean-Baptiste Fabre

## Veire tanben

### Articles connèxes
* Lattara
* Magalona

## Nòtas e referéncias