Esmirna

**Esmirna** (en turc e oficialament: **İzmir**, en grèc: Σμύρνη  *Smyrni*, en armèni Զմիւռնիա *Zmurnia*, en judeoespanhòl איסמירנה *Esmirna*, coneguda tanben dins d'autres lengas coma **Smyrna** e **Smirne**) es una vila del sud-oèst de Turquia, situada dins la region Egèa (turc: *Ege Bölgesi*), capitala de l'airal metropolitan (turc: *büyükşehir belediyesi*) e de la província d'Esmirna. En 2009, la populacion de totes los districtes urbans èra de , que ne fa la tresena vila mai granda de Turquia, aprèl d'Istambol e Ankara.

Lo mot **İzmir** ven de la contraccion del nom antic grèc (**Σμύρνη / ''Smyrni)***).

== Istòria ==
=== Periòde de la Grècia Classica ===
Esmirna èra una ciutat d'[[Asia menora]], d'[[Ionia]], a la bòca del riu [[Ermos]] dins la baia nomenada *Smyrnæus Sinus*. La legenda dich de foguèt fondada per una amazona del nom d'Esmirna que de per abans aviá conquerit [[Efès]]. Atal Esmirna foguèt considerada coma una colonia d'Efès. Los colons efesians foguèron expulsats pels eolians, qu'ocupèron la ciutat fins a que los colons foguèron expulsats, amb l'ajuda de [[Colofon]], recuperèron lo poder. Totes aqueles fachs son de recits legendaris. 

[[Erodòt]] dit qu'Esmirna èra una colonia dels eolians s'èran exiliats dins la ciutat de Colofon e aqueles pendent un festenal prenguèron la ciutat vèrs el 688aC. Aprè aquò foguèt admesa dins la confederacion ionica, la tretzena ciutat d'aquela. Foguèt atacada pel rei de [[Reialme de Lidia|Lidia]] [[Giges]], mas rebutèt l'ataca, mas [[Aliates II]] la conquereguèron e destruiguèron en [[-627]]. Demorèt deserta pendent 400 ans. 

[[Alexandre lo Grand]] auriá envisajat lo projècte de la tornar bastir mas capitèt pas; aquel qua lo faguèt es [[Antigon lo bòrni]], e acabat [[Lisimac de Tràcia]]; la nòva ciutat foguèt construïda prèp de l'antica (foguèt bastida dins la partida sud de la baia), mas pas sul meteis luòc. La nòva ciutat èra una de las mai bèlas d'Asia e de las mai ben bastidas e tenia barris, de portics, biblioteca, temples, edificis publics e un bon pòrt.

En [[-281]] faguèt aliança amb los seleucids. En [[-197]] las possessions qu'Egipte encara conservava a l'Asia Menora (la còsta de [[Licia]] i de [[Pamfilia|Panfilia]], [[Samos]] e mai autras ilas) passèt dins las mans dels seleucids e qualques ciutats grègas (Esmirna e [[Lampsacos|Lampsac]]), se declarèron liuras profeitant de la declaracion romana que declarava la restauracion de l'independéncia e la libertat de totas les ciutats grègas aprèp la batalha de [[Cinoscéfals]]. [[Antioc III lo grand]] s'establiguèt a Efès e ataquèt las doas ciutats grègas, que foguèron ocupadas. Esmirna demandèt ajuda a Roma, e Lampsacos al [[Reialme de Pergam]] ([[-196]]). Antioc ocupèt tanben [[Sestos|Sèstos]] e tornèt bastir [[Lisimaquèia de Tràcia|Lisimaquèa]], e Roma l'invitèt a evacuar Tràcia e tornar en l'Asia Menora. Antioc acceptèt pas e sotmetèt la question de Lampsacos e Esmirna a l'arbitratge de [[Rodes]]. Un acòrdi amb Egipte establiguèt que Cleopatra, filha d'Antioc III se maridèt amb Ptolemèu V d'Egipte, en [[-193]], e la dòt aportada essent los territòris egipcians conquerits pels seleucids. Atal Licia e Pamfilia demorèron seleucides, aprèp d'un acòrdi d'Antioc amb Roma perque foguèt allegat qu'èran pas  de conquèstas mas una dòt. En [[-188]] pel tractat d'[[Apamèa]] Esmirna foguèt donada a Roma.
 
=== Dominacion romana e bizantina ===

Jos la nominacion romana èra una ciutat liura. pendent la guèrra contra [[Mitridat VI Eupator]] demorèt leial a Roma e recebèt en recompensa divèrses privilègis. Foguèt un convent jurídic de la província d'Asia. Jos [[Trebonius]], un dels assassins de Cesar, foguèt assetjat a la ciutat per [[Publi Corneli Dolabella (cònsol 44 aC)|Dolabella]], que fin finala ocupèt Esmirna e tuèt Trebonius. Jos Tibèri obtenguèt lo privilègi d'esser la primièra ciutat grèga d'Àsia a poder erigir un temple a l'emperador. En [[178]] e [[180]] patiguèt de tèrratrem. [[Marc Aurèli]] ajudèt per la tornar bastir.

Esmirna faguèt partida de las sèt Glèisas d'Asia citadas dins l'Apocalipsi  de san Joan que, segon Tertullian, instituèt lo primièr evesque d'Emirna: Policarp  Un passatge de l'Apocalipsi fa allusion a de crestian empreisonat e Joan felicita de lor coratge fàcia a la persecution de Domician , seriá estat executat dins l'estadi de la ciutat en [[166]]. 

Demorèt dins las mans dels romans e bizantins fins a la fin del sègle XI quand foguèt ocupada pel cap turcman [[Çaka Bey]] ([[1084]]) e foguèt lo teatre de la luta de l'emir amb los bizantins. En [[1098]] foguèt recuperada pels crosats de [[Godofred de Bouillon]] e tornèt a Bizanci.

Lo [[26 de junh]] de [[1315]] [[Martin Zacaries]] recebèt [[Felip I de Tarent]], prince d'[[Acaia]] e teoric emperaire latin, Lo títol de "Rei e despòta d'Asia Menora" amb Quio, Enusses, [[Imbros]], [[Tenedos|Tenèdos]], [[Lesbos|Lèsbos]], [[Samos]], [[Icaria]], [[Còs]] e los castèls de Damala e Kalanutza, suposats fèus latins. En [[1317]] Martin Zacaries conqueriguèt Esmirna e en [[1318]] capitèt a impausar un drech de passatge per las naus comercialas turcas aprèp una victòria militara. 

L'emperaire [[Andronic III Paleològ|Andronic III]] declarèt Martin despossedit ([[1329]]) e envièt una flòta de 105 naus a [[Quios|Quio]]. Martin foguèt fach presonièr e portat a [[Constantinòple]] e empreisonat; los seus filhs, Bartomèu e [[Centurion I Zacaries]], podèt comprar la seuna vida. La flòta bizantina se presentèt a [[Focèa]], que lo governaira Andreolo Cattaneo deguèt jutjar fidelitat. Esmirna passèt alara a l'emir d'[[Aidin]].

Martin foguèt liberat en [[1341]] e en [[1343]] recebèt lo comandament de la crosada contra Umar Pasha emir d'Aidin. En [[1344]] los crosats pcupèron Esmirna. Martin voliá profeitar reconquerir Quio mas moriguèt lo [[15 de genièr]] de [[1345]] a Esmirna. Li succediguèt coma comandant Simone Vignoso que en [[1346]] se presentèt a Quio e prenguèt possession de l'illa per Genòa. A partir de [[1362]], Pietro Recanelli Giustiniani, succediguèt a Simone Vignoso a la regéncia de Quio. Se distinguèt a Esmirna al servici del Papa ([[1361]]-[[1365]]) foguèt amiral de la republica pendant la revòlta dels Doria (1365-1366) e va signèt la patz de [[1368]] a Chipre amb los [[mamelocs]]. Moriguèt en [[1380]]. Los genoeses de Quio conservèron Esmirna fins a [[1402]]. 

Al [[1402]] foguèt ocupada per [[Tamerlan]] (de per abans aviá estat evacuada pels genoesos e los cavalhièrs de Rodes) mas la donèt als [[Aydin-oghlu]], precisament a un dels dos princes que reclamavan l'emirat, [[Djunayd|Junayd]]; los [[Gattiluso]] de [[Lesbos|Lèsbos]] e los [[Giustiniani]] de [[Quios|Quio]] participèron el [[1416]] a una expedicion victoriòsa contra l'emir Mehmet d'Esmirna. La dinastia d'Aydin-oghlu pssedèt la ciutat fins que va passèt als [[Empèri Otoman|otomans]] en [[1426]].

=== Periòde otoman ===
Sos l’empèri otoman, Esmirna èra la vila mei importanta d’Anatolia. Sa populacion en 1891 comptava 192, 000 personas; daus quaus 85,000 grècs ortodòxes, 55,000 turcs musulmans, 18,000 israelitas, 6,000 catolics (francolevantins), 7,000 armènis, 6,000 ellèns (ciutadans grècs), 5,000 ciutadans italians, 2,000 austriacs, 1,500 francés, 1,000 anglés, 500 alemands, 500 rus, 300 olandés, 100 soís e 600 pèrsas. De mai, 42,000 personas abitavan la banlèga d’Esmirna e sons vilatges.

Los vilatges de l'entorn d'Esmirna èran Buca (Βουτζάς), Bornabad (Μπουρνόβα, Bornova), Seydiköy (Gaziemir), Nýmphio (Νύμφαιον, Kemalpaşa), Cordeliò (Κορδελιό, Karşıyaka), Karataş (קאראטאש), Karantina e Göztepe (Γκιόζ Τεπέ).

Esmirna comptava 13 glèisas ortodòxas grègas, 11 catolicas latinas, 2 armènias apostolicas, 4 protestantas; 8 sinagògas e 23 mosquetas turcas (mei una mosqueta persana).

Lo grèc i èra la lenga mei parlada, au punt que los dialèctes locaus d’autas langas i èran influençats prau grèc.<blockquote>ESMIRNA (Caplòc dau Vilayet), bastida au fond dau gof dau medish nom, au pè dau mont Pagus.

Una das plaças comerciaus principaus dau Levant, en relacion d’ahars dab Àustria, Anglatèrra, Itàlia, França, Alemanha, Russia, Romania, Grècia, America, etc.

La vila possedís un cai lo long dau ribatge, que li da un aspècte complètament eropèu, e un bon pòrt au fond dau gof d’Esmirna.

Entrepaus generau daus produits dau Levant, e tanben de las mèrças europèas e denedas coloniaus importadas en escambi.

Importacion. – Cafès, sucres, denedas coloniaus, comestibles, confiseria, draps, estòfas de laa, de coton, sederias, velós, claus, bogias, pèths tribalhadas, joieleria, quincalherias, mercerias, mòbles, articles de mòda, cauçaduras, armas, terralhas, veirèiras, faienças, vins, liquors, maquinas, veituras, màrmols, pèiras de Malta e d’Arle, husta, cordatges, etc., etc.

Exportacion. – Fruits secs, laas, cotons, òpis, blats, rasims, pansas, higas, velanis, alizaris, òlis, cabirons, sesams, pèths de crabòts, pèths d’anhèths, regalícias, tapís mei renomenats dau mond, cassenòlas, escamònias, adragant, cerealas, husta, cera, granas jaunas, seljade, sedas, cocons, esmerilh, granas de coton e pavòts, hormatges, castanhas, habas, òs, sangsugas, tiftik.</blockquote>

=== Periòde modèrne ===
[[Fichièr:Izmir 200708.JPG|thumb|İzmir]]
Al fin de la [[Primièra Guèrra Mondiala]] las fòrças militaras grègas [[Guerra GrècoTurca (1919-1922)|ocupèron]] *'Esmirna*' e de regions vesinas ([[1919]]) e lo sultan los tranferiguèt l'administracion; los grècs volián espandir lo seu domèni mai al èst mas en [[1922]] [[Guèrra d'Independéncia Turca|foguèt arrestats pels kemalistas]]: lo [[14 d'agost]] ([[27 d'agost]] segons lo calendièr gregorian) loss turcs [[Mustafa Kemal Atatürk|kemalistas]] comencèron l'ofensiva e en pauc de temps (setembre) desrotèt los grècs. Fin final los turcs dintrèron a Esmirna ([[9 de setembre]]). L'[[Armistici de Mudanya|armistici]] foguèt va signada a [[Mudanya]] l'[[11 d'octobre]] de [[1922]].

[[Fichièr:Great Fire of Smyrna.jpg|thumb|right|Encendi d'Esmisna de 1922]]
Lo 13 de setembre, un [[encendi d'Esmirna de 1922|encendi]] comencèt dins lo quartièr armenian. s'espendiguèt lèu a tota la vila e escapèt al contraròtle: en una semana, destruiguèt gaireben tota la vila e faguèt prèp de 2000 mòrts . L’origina d'aquel desastre es fortament disputada: Grècs e Armenians se donan responsabes lo pilhards turcs, alara que los Turcs accusan los Grècs. Un testimòni ocular accusa l’arada turca de la destruccion d'Esmirna dins son obratge de 1926, The Blight of Asia. Aquel tesmòni foguèt confirmat per d'estudis istorics coma *Smyrna 1922: The Destruction of a City de M. Housepian Dobkin (1988)''.

Lo 24 de setembre, la flòta grèga tornèt a Esmirna e evacuèt fins al 1 d'octobre de  refugiats, preludi a l'escanbi de populacions musulmanas e crestianas que se fará entre Turqui a Grècia l'an seguent. 

## Personalitats de la vila
* Haluk Bilginer (1954-), actor turc
* Manolēs Kalomoirēs (1883-1962), compositor musical grèc
* Nubar Pasha (1825-1899), cap del Govèrn de l'Egipte
* Aristoteles Onassis (1906-1975), entrepreneire grèc 
* La vila reclama èsser lo luòc de naissença d'Omèr, honor que reclamen també altres ciutats

## Division administrativa
300px|right|thumb|Los districtes d'İzmir
La vila d'İzmir es divisida en los seguents districtes metropolitans: 

*Balçova
*Bayraklı
*Bornova
*Buca
*Çiğli
*Gaziemir
*Güzelbahçe
*Karabağlar
*Karşıyaka
*Konak 
*Narlıdere

## Embessonatge

;Euròpa
*  Ancona, 2005
*  Bakó, 1985
*  Brèma, 1996
*  Bălţi, 1993
*  Kardzhali, 2008
*  Constança, 1995
* 20px Republica Turca de Chipre del Nòrd Famagusta, 1997
*  Mostar, 1996
*  Odense, 1991
*  Plzeň, 1987
*  Chimkent, 2004
*  Split, 1996
*  Vlorë, 1994
*  Wrocław, 1999
*  Žilina,  1997
*  Volgograd,  2006
*  Simferopoll, 1998

;Asia
*  Bichkek, 1991
*  Bombai, 1997
*  Bukharà, 1992
*  Surabaya, 1996
*  Tel Aviv, 1998
*  Tianjin, 1990
*  Türkmenabat, 1993

;Africa
*  Trípol (Libia), 1996
*  Alexandria, 1996
*  Sussa, 2002

;America
*  L'Avana, 1995
*  Long Beach,  2004
*  Tampa,  1990
*  Viña del Mar, 1996

## Referéncias