Angkor Vat

[thumb|right|[Fotografia dau santuari principau d'Angkor Vat.]]

**Angkor Vat** (ò **Angkor Wat**) es un lo pus grand temple e monument religiós dau mond amb una superficia de 162,6 ectaras. Situat en Cambòtja dins lo complèx monumentau d'Angkor, foguèt construch a l'iniciativa dau rèi Suryavarman II au sègle XII dins lo quadre d'una politica destinada a tornar afiermar la poissança de la dinastia au poder. Temple d'Estat, teniá un ròtle centrau dins la dimension religiosa dei sobeirans khmers e èra dedicat au dieu indó Vishno. Pasmens, foguèt pauc a pauc abandonat amb lo declin de l'Empèri Khmer e pilhat durant d'invasions. Mai lei degalhs demorèron relativament menoras e l'installacion de monges bodistas empachèron l'abandon complèt dau site. Aquò menèt a una transformacion dei santuaris e lo complèx venguèt pauc a pauc lo centre d'un romavatge bodista.

Monument pus famós de l'arquitectura khmer, Angkor Vat es ben conservat en despiech de son abandon parciau. Suscitèt un important interès en Euròpa a partir dau sègle XIX, çò que decidèt França a integrar sa region dins lo protectorat de Cambòtja en 1863. A aquela epòca, venguèt lo simbòl dau país. Puei, d'arqueològs comencèron l'estudi dau site. Sa restauracion foguèt iniciada au començament dau sègle XX mai trebolada per la vida politica agitada de Cambòtja. En 1992, foguèt classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat, çò que facilita sa preservacion. Uei, es un centre toristica major per l'economia cambotjana.

## Istòria

### La construccion dau site

#### Lei construccions anterioras

[thumb|right|[Fotografia dau Prasat Ak Yum.]]

Angkor Vat fa partida d'un ensembles d'au mens 80 sites arqueologics identificats que son situats dins lo relarg de la ciutat reiala d'Angkor Thom. Segon lei conoissenças actualas, la region es ocupada dempuei l'Edat dau Bronze coma l'indica la descubèrta de la necropòli de Koh Ta Meas (1800 avC). Lei construccions pus ancianas dau site actuau semblan de datar de 650. Lo Prasat Ak Yum, un temple piramidau, que foguèt probablament bastida durant lo sègle VIII es un exemple d'aqueleis edificis primitius. Mòstra tanben l'interès dei poders politics de la region per l'endrech car son estil arquitecturau indica una probabla origina reiala. De mai, es una manifestacion primitiva de la « torre temple » que venguèt una caracteristica de l'arquitectura khmer.

A la fin dau sègle VIII, un noble vengut de l'illa de Java, Suryavarman II, unifiquèt la region dau Cambòtja actuau e fondèt l'Empèri Khmer en 802. Fondèt una capitala a Hariharalaya mai sei successors li preferiguèron lo site de Yasodharapura situat a proximitat. Fondada per Yasovarman I (889-910), aquela vila foguèt construcha sus lo site actuau d'Angkor. Dedicada a Shiva e ai rèires de sa dinastia, deviá permetre d'afiermar la poissança dau poder reiau. Aquò necessitèt de trabalhs complèxs per desviar la ribiera en provenància de Phnom Kulen fins a la vila novèla, per construrre un bacin sacrat e per bastir un temple montanha. Dich Phnom Bakheng, aqueu darrier es lo premier temple important installat sus lo site d'Angkor.

Abandonat de 921 a 944 au profiech de Chok Gargyar (uei Koh Ker), lo site d'Angkor foguèt tornat ocupar durant lo rèine de Rajendravarman II (944-968). Aquò entraïnèt la construccion de dos temples montanhas novèus (lo Mebon orientau e lo Pre Rup) e d'un palais reiau que foguèt acabat durant lo rèine de Jayavarman V (968-1000). Durant lei sègles seguents, Angkor gardèt son importància amb la construccion d'autrei temples montanha (Ta Kev, Baphuon...) e dau bacin dau Baray Occidentau, decidat a Vishnó, que venguèt una sèrva suplementària d'aiga per la vila.

#### La construccion d'Angkor Vat

[thumb|right|Representacion de [Suryavarman II sus un bas-relèu d'Angkor Vat.]]

La construccion d'Angkor Vat se debanèt durant lo rèine de Suryavarman II (1113-1150). Monument pus prestigiós dau site, es un temple montanha que tèn un plan equilibrat e una arquitectura que respècta lei règlas classicas de l'arquitectura khmer. Un suenh particular foguèt tanben portat ais ornaments. Angkor Vat foguèt temple d'Estat durant la màger part dau sègle XII. L'intrada principala foguèt orientada vèrs l'oèst per onorar Vishnó mai lei trabalhs d'acabament deis ornaments èran pas finits a la mòrt de Suryavarman II que marquèt la fin dei trabalhs principaus. Puei, en 1177, Angkor foguèt pilhada per lei Chams, un pòble originari dau sud dau Vietnam actuau. Pasmens, lei degalhs demorèron limitats a Angkor Vat.

#### La construccion d'Angkor Thom

Après lo pilhatge de 1177, lo rèi Jayavarman VII (1181-1218) decidèt de construrre una capitala novèla sus lo site d'Angkor. Dich Angkor Thom, la vila novèla ocupèt la màger part dau luòc e integrèt mai d'un temple pus ancian dins son perimètre fortificat. Pasmens, laissèt Angkor Vat en defòra de son barri. Fòrça ambiciós, lo projècte foguèt jamai acabat en causa de problemas financiers après la mòrt de son iniciator. Aquelei construccions mòstran l'evolucion religiosa de la monarquia khmer car la vila e lei temples principaus son dedicats au bodisme. Lei divinitats indoïstas, se son encara presentas, son relegadas a un ròtle pus segondari.

### L'abandon parciau dau site

[thumb|right|Plan d'Angkor Vat establit per de romieus [japonés entre 1623 e 1636.]]

A partir dau sègle XIV, lei Khmers deguèron faciar l'arribada dei Tais dins la region e la region foguèt pilhada mai d'un còp. En 1431, après una desfacha novèla, perdiguèron son influéncia regionala e foguèron de còps vassalizats per de vesins pus poderós. Desplacèron tanben sa capitala a l'èst car Angkor èra pas pron alunchada de la frontiera. Au sègle XV, de modificacions aguèron luòc en Angkor Vat per o transformar en temple bodista. Venguèt ansin un luòc de romavatge bodista coma l'indican divèrseis inscripcions datant dei sègles seguents. Aquò permetèt de mantenir una preséncia umana dins l'endrech, çò qu'empachèt son abandon totau e i limitèt lo desvolopament de la jungla. En revènge, Angkor Thom foguèt abandonada au començament dau sègle XVII.

Leis Europèus descurbiguèron lo temple au sègle XVI. Una dei premierei descripcions dau luòc foguèt redigida en 1586 per lo monge portugués António da Madalena († 1589). Pasmens, aqueu temple suscitèt pauc d'interès en Euròpa avans la publicacion dau racònte dau viatge en Asia dau Sud-Èst d'Henri Mouhot (1826-1861). Mai Mouhot realizèt d'errors importantas dins la datacion dei roïnas car pensava qu'èran contemporanèas de l'Empèri Roman. La popularitat rapida dau temple en França menèt París a perseguir sa guèrra còntra Siam en Indochina per i integrar lei roïnas d'Angkor dins lo protectorat francés de Cambòtja en 1863.

### La redescubèrta dau site

[thumb|right|[Fotografia d'Angkor Vat en 1866.]]

A partir dau començament dau sègle XX, de recèrcas arqueologicas foguèron iniciadas per estudiar l'istòria dau site. D'efiech, a aquela epòca, i aviá pas de documents escrichs disponibles sus l'origina dei monuments e la transmission orala aviá encoratjat l'emergéncia de mites sus la creacion dau temple per lei dieus. Lei recèrcas permetèron de precisar la datacion e l'origina khmer dei construccions. En 1908, lei trabalhs de restauracion comencèron a l'iniciativa de l'Escòla Francesa d'Extrèm Orient. Pasmens, foguèron trebolats per lei conflictes que se debanèron dins la region a partir deis ans 1940. Dins aquò, de trabalhs importants poguèron aver luòc durant leis ans 1960. En 1992, a l'eissida de la guèrra civila, Angkor Vat foguèt inscrich sus la lista dau patrimòni mondiau menaçat per trobar de sòus per perseguir sei trabalhs. O demorèt fins a 2004. Uei, una collaboracion internacionala es estada organizada, principalament a l'entorn de França, de Japon e de China, e una autoritat governamentala es estada creada per coordenar lei trabalhs e lei recèrcas.

## Arquitectura

### Lo plan generau dau site

Angkor Vat ocupa una superficia rectangulara de  ×  m. Inspirat per lei crèires religiós indós, es una combinason de temple montanha, de dogas e d'un ensemble de tres galariás concentricas enviroutant lo santuari centrau. Divèrsei consideracions celestialas dictèron plusors caracteristicas dau temple coma son orientacion èst-oèst e lei linhas de vista dempuei lei terrassas interioras que permetián d'observar de fenomèns astronomics, coma de solsticis, au nivèu de certanei torres. De mai, lei torres principalas son alinhadas amb lo Soleu levant a l'equinòcci de prima.

Au contrari de la màger part dei temples khmers, Angkor Vat es orientat vèrs l'oèst. Per una partida deis arqueològs e deis istorians, aquò indica una volontat d'utilizar lo temple coma monument funerari. Divèrsei bas-relèus, qu'invèrsan l'òrdre tradicionau de certanei representacions indós, sostènon aquela teoria. Pasmens, per d'autreis arqueològs e istorians, aquelei particularitats pòdon s'explicar per l'associacion dau luòc amb Vishnó.


Fichièr:Angokor Vat - Plan generau dau site.png|
Fichièr:Angkor Wat M3.png|
Fichièr:Angkor Wat - Santuari centrau.png|
Fichièr:Sunrise at Angkor Wat.jpg|


### L'estil arquitecturau

Angkor Vat es lo monument de referéncia qu'a permés de definir l'arquitectura khmer classica qu'es tanben de còps dicha « estil d'Angkor Vat ». Inspirada per d'autreis estils arquitecturaus dau Sud-Èst Asiatic, aviá per objectiu d'exprimir una idèa d'armonia amb l'utilizacion d'un plan geometric simetric. Per aquò, Angkor es fach de plusors edificis tipes coma de torres redentadas ogivalas amb una forma de flor de borron de lòtus. Lo lòtus es un simbòl sacrat frequent en Asia. Se tròban tanben de terrassa crucifòrmas que permèton d'auçar leis obratges pus importants e de galariás que permèton de liar lei monuments importants entre elei.

Leis ornaments muraus son fòrça nombrós amb d**[[apsara]]s'' son de [[ninfa]]s celestialas caracteristicas de l'[[indoïsme]], d'imatges centrats enviroutats per de [[garlanda]]s e de scenas narrativas sovent compausadas de plusors personatges. Una varianta deis ''apsaras'' son lei ''[[deva (divinitat)|deveta]]'' que son de divinitats segondàrias representadas sota forma de [[dança]]ira. Au sen de la decoracion, se fau nòtar l'importància dei bas-relèus e dei [[fronton (arquitectura)|frontons]]. Lei representacions figuradas son pus estaticas que dins de [[temple]]s pus vièlhs. Per aquela rason, l'estil deis esculturas d'Angkor Vat es sovent considerat coma [[conservatisme|conservator]].

<gallery>
Fichièr:Angkor Wat - 019 Architecture (8581745324).jpg|
Fichièr:Angkor Vat (6931599619).jpg|
Fichièr:Angkor Wat Tempel 02.jpg|
Fichièr:Angkor Wat 13 11.JPG|
Fichièr:Apsaras Bayon Kambodscha200.jpg|
Fichièr:Angkor Wat - 054 Relief (8581699980).jpg|
Fichièr:2016 Angkor, Angkor Wat, Główna świątynia, Zewnętrzna galeria, Płaskorzeźby (24).jpg|
Fichièr:Angkor Wat Außenbereich 17.jpg|
</gallery>

=== Leis elements de remarca ===

==== Lei galariás exterioras ====

Lo perimètre pus exterior dau site d'Angkor es constituït d'una faissa de tèrra de 30 m e de [[doga]]s d'una largor d'aperaquí 190 m. Permèton de limitar l'espaci rectangular ocupat per lei galariás exterioras e per lo santuari centrau. Una muralha d'una longor de  m, d'una [[largor]] de 802 m e una autor de 4,5 m marca lo limit entre aquel espaci e lei dogas. De construccions dichas [[gopuram]]s marcan lei quatre ponchs cardinaus lòng d'aquela muralha.

L'intrada principala se tròba a l'oèst dau complèx onte una cauçada caladada de 200 m permet de passar lei [[doga]]s e d'arribar a la terrassa que supòrta lo [[gopuram]] de l'oèst que tèn tanben lo ròtle de portau principau. Lo passatge se fa per la premiera galariá qu'es constituïda de [[pielon]]s carrats vèrs l'exterior e d'una muralha bòrnia vèrs l'interior. Lo plafon es decorat per de motius representant de [[lòtus (arquitectura)|lòtus]]. Lei muralhas son dominadas per de bas-relèus figurant d'apsaras e de figuras masculinas que dançan sus d'[[animau]]s caracolant.

Après lo portau principau, se tròba una segonda cauçada de 350 m que passa dins un pargue. Lòng dau camin, i a dos bacins e dos bastiments pichons que son tradicionalament dichs « librariás ». Dins aquò, lor foncion vertadiera es desconeguda. La cauçada es tanben decorada per de [[naga]]s, de [[sèrp]]s [[mitologia|mitics]] estacats a l'[[aiga]] que gardan lei tesaurs de la [[natura]] e que portan la prosperitat. Puei, una plataforma e d'escaliers, flancats de [[lion]]s, menan a la segonda galariá qu'es ornada d'un lòng bas-relèu narratiu e de scenas de l'[[epopèia]] de ''[[Mahabharata]]''.

La tresena galariá definís un espaci de 150 × 200 m. L'accès es assegurat per una terrassa crucifòrma. A l'interior, lo bastit es decopat en tres nivèus liats entre elei per d'escaliers. Aquelei nivèus vènon mai e mai pichons. Lo pus auta es ocupat per lo [[santuari]] centrau. De [[torre]]s subremontan leis [[angle]]s de cada terrassa. De « librariás » suplementàrias enquadran tanben la construccion centrala. Lei bas-relèus de la zòna son principalament ornats de scenas eissidas d'[[epopèia]]s [[Índia|indianas]] ò de l'[[istòria]] d'[[Angkor]]. Durant lo periòde de foncionament dau [[temple]], certaneis espacis èran probablament inondats per simbolizar l'[[ocean]] situat a l'entorn dau [[Mont Meru]] dins la [[mitologia]] [[indoïsme|indó]].

<gallery>
Fichièr:Angkor-Wat-from-the-air.JPG|
Fichièr:Angkor Wat Außenbereich 14.jpg|
Fichièr:கம்போடியா நாட்டில் தமிழர் இரண்டாம் சூர்யவர்மன் இந்த கோயிலை கட்டினான்.jpg|
Fichièr:Angkor Wat Library SW.jpg|
Fichièr:Angkor Wat Naga.JPG|
</gallery>

==== Lo santuari centrau ====

Dotze escaliers fòrça sobdes permèton d'arribar au [[santuari]] centrau. Son lo simbòl de la dificultat dau camin per agantar lo reiaume dei [[dieu]]s. A la cima d'aqueleis escaliers, i a un plateforma caladada de forma carrada qu'es devesida en quatre corts per dos corredors subreauçats. Un autre corredor subreauçat se situa lòng dau bòrd exterior de la plataforma e envirouta l'ensemble dau nivèu. A cada angle d'aqueu corredor, se tròba una [[torre]]. Una cinquena torre, que sa cima es lo ponch pus auta dau complèx, se situa au centre de la plataforma. Aqueu grop de cinc [[torre]]s forma la siloeta caracteristica dau site.

La [[torre]] centrala a una basa [[carrat (geometria)|carrada]]. Au nivèu de cada fàcia, i a un pichon [[santuari]]. Lo [[santuari]] principau se situa au centre de l'edifici. Inicialament dedicat a [[Vishnó]], conteniá una estatua d'[[aur]] de la [[dieu|divinitat]]. Pasmens, uei, aquela estatua a disparegut e de representacions de [[Boda]] ocupan lei santuaris segondaris. Un sistèma de galariás permet de liar lei quatre santuaris pichons. Es ornat de la representacion d'un [[sèrp]] portaire de tèstas de [[lion]]s e de [[garuda]]s.

<gallery>
Fichièr:Angkor (II).jpg|
Fichièr:20191210 Angkor Wat three towers-3.jpg|
Fichièr:Angkor Wat Tempel 34.jpg|
Fichièr:Awatcornertower01.JPG|
Fichièr:Stairs in AngkorWat0810.jpg|
Fichièr:នៅប្រាសាទអង្គរវត្២៥ - at Angkor Wat 25.jpg|
Fichièr:Central Tower AngkorWat0807.jpg|
</gallery>

==== Lei decoracions ====

Lei decoracions dau [[temple]] son fòrça nombrosas e generalament dirèctament integradas a la construccion sota forma de bas-relèus. A l'origina, lei tèmas chausits èran inspirats per la [[mitologia]] [[indoïsme|indó]], especialament per leis [[epopèia]]s de ''[[Ramayana]]'' e de ''[[Mahabharata]]'', per lei creaturas miticas d'aquelei legendas ([[deva]]s...), per leis autrei mites estacats a [[Vishnó]] e per scenas [[istòria|istoricas]] liadas a la [[dinastia]] imperiala khmer. Lei batalhas miticas de [[Batalha de Lanka|Lanka]] e de [[Batalha de Kurukshetra|Kurukshetra]] ocupan ansin una plaça importanta sus lei muralhas dau complèx.

<gallery>
Fichièr:2016 Angkor, Angkor Wat, Brama Angkor Wat (29).jpg|
Fichièr:Angkor Wat - 084 Visnu and the Asuras Elephant (8580560151).jpg|
Fichièr:Angkor Wat - 086 Krisna and Bana (8580557293).jpg|
Fichièr:Angkor Wat.- Battle of Devas and Asuras (4).jpg|
Fichièr:Angkor Wat-Sued-Galerie-Huldigungszug-02-2007-gje.jpg|
</gallery>

=== Lei tecnicas de construccion ===

[[Fichièr:Libraryangkorwat.JPG|thumb|right|Exemple de bastit en Angkor Vat.]]

Lei materiaus principaus utilizats per la construccion dau [[temple]] son de [[gres]] de [[color]]s diferentas en provenància de [[peiriera]]s situadas a mai de 40 km. En particular, en causa de son importància dins lei [[mitologia|mites]] fondators de la [[Empèri Khmer|monarquia khmer]], una gròssa quantitat de [[gres]] dau [[Mont Kulen]] foguèt utilizada. La [[laterita]] foguèt tanben de còps utilizada, principalament per leis edificis exteriors e per d'estructuras escondudas. Lo nombre de blòts es estimat entre 5 e 10 milions. Lei pus pesucs agantan 1,5 [[tona]]. Lei [[tecnica]]s de transpòrt d'aquelei materiaus son pas ben conegudas. Existiá un sistèma de [[canau]]s entre [[Angkor]] e lo [[Mont Kulen]] mai l'[[ipotèsi]] d'un transpòrt [[rota|rotier]] demòra plausibla per fòrça [[arqueologia|arqueològs]]. Un còp arribat sus lo site, lei blòts èran ajustats d'un biais precís, probablament per de metòdes de [[rodatge]]. Aquò permet de mantenir la construccion en plaça sensa necessitar de [[ciment]].

Totei lei decoracions que figuran dins lo temple son estadas [[escultura|escultadas]] per de tecnicas de talha. Divèrsei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] indican un mestritge d'aquel art per lei Khmers tre lo [[sègle VII]]. D'autra part, lei [[gres]] son generalament de [[ròca]]s ben adaptadas a l'[[escultura]]. Pasmens, de traucs dins lei muralhas indican probablament la preséncia d'ornaments [[metal]]lics, probablament fachs de [[bronze]], que son desenant dispareguts.

De reconstitucions modèrnas, menadas dins lo quadre de l'[[arqueologia experimentala]], an permés de mostrar la possibilitat d'escultar un blòt de 1,2 m en 60 [[jorn]]s. D'autrei recèrcas an mostrar la possibilitat d'extraire 400 tonas de [[ròca]]s dins 12 [[peiriera]]s en 22 jorns. La man d'òbra necessària a la construccion d'Angkor Vat comprenguèt donc probable plusors miliers d'obriers e demandèt la mobilizacion d'[[artesanat|artesans]] fòrça qualificats.

== Lo site actuau ==

=== Restauracion e proteccion ===

Dempuei [[1995]], lo site d'Angkor Vat es plaçat sota l'autoritat de l'[[APSARA]] (Autoritat per la Proteccion dau Site e lo Management de la Region d'Angkor). Es una organizacion [[govèrn|governamentala]] que dispausava de  emplegats en [[2023]]. Es encargada de dirigir leis operacions de recèrca, de proteccion e de conservacion sus la zòna. Lo classament dau site au [[Patrimòni Mondiau de l'Umanitat]] per l'[[UNESCO]] permet pereu de trobar de sòus per finançar una partida dei trabalhs necessaris. Una part relativament dei drechs d'intrada pagats per lei [[torisme|toristas]], 28 %, es egalament atribuïda au budget de gestion de l'endrech.

=== Un centre toristic major ===

Dempuei leis [[ans 1990]], Angkor Vat es venguda una importanta destinacion [[torisme|toristica]]. En [[2004]], lo nombre de toristas estrangiers aguent vesitat lo site èra estimat a  (sus un totau d'un milion de toristas estrangiers). Amb lo desvolopament dau torisme dins lo país, aqueu nombre es passat a 2,6 milions en [[2018]]. A l'ora d'ara, aquela afluéncia a pas causat de degalhs importants ai vestigis.

=== Un simbòl nacionau de Cambòtja ===

[[Fichièr:Flag of Cambodia.svg|thumb|right|[[Drapèu de Cambòtja|Drapèu]] actuau de [[Cambòtja]].]]

Tre la fin dau sègle XIX, la descubèrta dei liames entre Angkor Vat e lo [[Khmers|pòble khmer]] foguèt utilizada per lo poder locau. Ansin, una [[pagòda]] de [[fusta]] inspirada per lo temple foguèt construcha per representar [[Cambòtja]] a l'[[Exposicion Universala de 1889]] organizada a [[París]]. D'un biais generau, leis autoritats [[colonialisme|colonialas]] s'interessèron fòrça a Angkor Vat e i financèron de trabalhs importants de restauracion. D'efiech, per elei, aquò èra lo simbòl de la [[politica]] de proteccion de l'eiretatge de [[civilizacion]]s menaçadas de disparicion per [[França]]. Ansin, lo drapèu adoptat per representar lo protectorat de Cambòtja portava una representacion dau temple.

A partir de [[1936]], lo temple foguèt tanben utilizat coma simbòl per leis [[independéncia|independentistas]]. Ansin, lo premier [[jornau]] d'aqueu movement foguèt dich « Nagarvatta » segon una transcripcion dei [[mot]]s ''nokor'' (« la vila/Angkor ») e ''vat'' (« lo temple »). En [[1948]], lo [[Cambòtja|Reiaume de Cambòtja]] adoptèt a son torn un drapèu portant una representacion dau [[monument]]. Aquò foguèt lo cas per totei sei successors a l'excepcion dau drapèu provisòri en vigor en [[1992]]-[[1993]] durant lo periòde d'[[administracion]] dau [[país]] per lei [[ONU|Nacions Unidas]]. Uei, de manifestacions violentas pòdon aver luòc en [[Cambòtja]] en cas de manca de respècte envèrs lo temple.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===
<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[Angkor]].
* [[Angkor Thom]].
* [[Apsara]].
* [[Arquitectura khmer]].
* [[Bodisme]].
* [[Indoïsme]].
* [[Empèri Khmer|Khmer (empèri)]].
* [[Lòtus (arquitectura)|Lòtus]].
* [[Naga]].
* [[Patrimòni Mondiau de l'Umanitat]].
* [[Suryavarman II]].
* [[Temple montanha]].
</div>

=== Bibliografia ===

* **(fr)** Bruno Dagens, ''Angkor : la forêt de pierre'', Gallimard, coll. « Découvertes Gallimard / Archéologie » (n° 64), 1989.
* **(fr)** Louis Frédéric, ''L'Art de l'Inde et de l'Asie du Sud-Est'', Flammarion, Tout l'art, 1994, pp. 359-395.
* **(fr)** Maurice Glaize, ''Les monuments du groupe d'Angkor'', Albert Portail, 1944.
* **(fr)** Michel Petrotchenko, ''Le guide des Temples d'Angkor'', Amarin Printing and Publishing, 2013.
* **(en)** S. Sribhadra, E. Moore e M. Freeman, ''Palaces of the gods, khmer architecture in Thailand'', River Books, 1992.
* **(en)*' Takashi Suzuki, *The history of Srivijaya, Angkor and Champa'', Mekong Publishing, 2019.

### Nòtas e referéncias