open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John Ingleby

**John Ingleby** (Helygain, País de Galas, 1749 - Helygain, 26 d'agost de 1808) foguèt un pintre e  miniaturista galés.

## La vida
Nasquèt a Helygain en 1749, de parents cornics, dins una fratria de dètz fraires e sòrres.

Al moment de l'inscripcion del decès de l'artista dins los registres parroquials, Ingleby èra un artesan que possedissiá un talhièr que l'especialitat n'èra la pintura d’òbras de pichona dimension. Pintrèt d'aqüarèlas comandadas pel naturalista e amator d'antiquitats Thomas Pennant. Se moriguèt en 1808. 

La Bibliotèca nacionala del País de Galas consèrva una colleccion d'aqüarèlas que representa de païsatges del Nòrd de Galas, pintrats per Ingleby.;;

## Qualques pinturas d'Ingleby


Image:Holt Bridge ; Farn., Holt, 1793.jpg|Holt Bridge ; Farn., Holt, 1793
Image:Aston, 1794.jpg|Aston, 1794
Image:Berse Chapel, 1794.jpg|Berse Chapel, 1794
Image:Golden chalice in Welch Pool Church, 1794.jpg|Calici d'aur, 1794
Image:Abernavas church & hall, 1795.jpg|Abernavas church & hall, 1795
Image:Crucifiction found in the wall of the old church at Halkin, c.1795.jpg|Crucificcion trobada sus las parets de l'anciana glèisa de Halkyn, 1795
Image:Aber Waterfall 1796. NLW PD9084.jpg|Aber Waterfall, 1796
Image:Abervechan front, 1796.jpg|Abervechan front, 1796
Image:Abervechan rear, 1796.jpg|Abervechan rear, 1796
Image:Effigy of a warrior, c.1796.jpg|Jasent d'un guerrièr, 1796
Image:Berrew, 1796.jpg|Berrew, 1796
Image:View of the River Severn, 1796.jpg|Vista del riu Severn, 1796


## Lista completa de las pinturas

## Bibliographie
* Paul Joyner, *Artists in Wales c. 1740 - c. 1851*, Aberystwyth : National Library of Wales, 1997

## Referéncias
Truro (Cornoalha)

**Truro** (), —en cornic **Truru**—, es una vila de Cornoalha, en Anglatèrra, al Reialme Unit. Amb l'estatut de ciutat dempuèi 1877, es la capitala e la quatrena pus granda vila de Cornoalha.
Bibliotèca nacionala del País de Galas

thumb|240px|La Bibliotèca nacionala del País de Galas

La **Bibliotèca nacionala del País de Galas** (en galés *Llyfrgell Genedlaethol Cymru*) se tròba a Aberystwyth e es la bibliotèca nacionala de País de Galas.

Dins la bibliotèca es conservada una colleccion d'aqüarèlas que representa de païsatges del Nòrd de Galas, pintradas per John Ingleby;; e una colleccion de negatius fotografics de John Thomas.

## Referéncias

## Liames extèrnes

* Sit oficial de la bibliotèca
Eetu Nousiainen

**Eetu Nousiainen** (Kuopio, Finlàndia, 29 de abril 1997) es un sautaire amb esquís finlandés.
## Ligams extèrnes
*Fis
Ossi-Pekka Valta

**Ossi-Pekka Valta** (Marttila, Finlàndia, 22 de novembre 1991) es un sautaire amb esquís finlandés.
## Ligams extèrnes
*Fis
Klemen Slakonja

thumb|250px|Klemen Slakonja

**Klemen Slakonja** (Brežice, Eslovènia, 3 de junh de 1985) es un presentador de television, umorista e comedian eslovèn. Se faguèt conéisser internacionalament en febrièr de 2016 gràcias a una vidèo parodica, *Putin-Putout*, que son personatge central èra Vladímir Pótin.
Parròquia civila (Reialme Unit)

thumb|300px|Mapa de las parròquias civilas anglesas (en blau) e de las comunautats galesas (en verd)

La **parròquia civila** (en anglés: *civil parish*) es una subdivision territoriala al Reialme Unit. 
En Anglatèrra, las parròquias civilas cubrisson unes 35% de la populacion. Se pòdon nomenar *civil parish*, *community*, *neighbourhood* o *village*.

En Escòcia, la institucions e conselhs de parròquia civila foguèron abolits en 1929, mas son de còps encara utilizats coma unitats estatisticas.

En Galas, se dison *communities* dempuèi 1974.
Stephen Dillane

thumb|Stephen Dillane (2012)
**Stephen J. Dillane** (n. 27 de març de 1957) es un actor de cinèma britanic.
110 mètres baranhas

Lo **110 mètres baranhas** es una espròva d'atletisme reservada als òmes ; l'espròva equivalenta per las femnas es lo 100 mètres baranhas. Consistís a percorir la distància de 110 mètres en passar dètz baranhas d'una nautor de  distantas entre elas de . Inspirat de las corsas ipicas de steeple-chase, la disciplina vegèt lo jorn al mitan  del sègle XIXen dins las universitats britanicas jos la forma d'un 120 yards. Present tre los primièrs Jòcs de l'èra modèrna en 1896, lo 110 m baranhas faguèt sempre partit del programa olimpic. Lo recòrd del monde de l'espròva es a l'ora d'ara detengut per l'american Aries Merritt, autor de 12 s 80 lo 7 de setembre de 2012 durant lo meeting Memorial Van Damme de Brussèlas.
Lançament de pes

Lo **lançament de pes** es una disciplina de l'atletisme, que consistís a lançar una bola de metal tant luenh que possible. La disciplina es presenta als Jòcs olimpics d’estiu e al Campionat del Mond d'atletisme dempuèi son començament. Los recòrds del mond actuals son detenguts per los òmes per Randy Barnes amb una distància de  (1990) e per las femnas per Natalya Lisovskaya amb una distància de  (1987).
Briança

**Briança** es 'na ribiera d'Occitània, en Lemosin, dins lo departament de la Nauta Vinhana. Petita mas abondanta, es afluent de Vinhana en riba mança, donc un sosafluent de Léger.

La font de Briança se tròba a l'oest dau massís dau Mont Gargan aperaquí  d'altitud, a La Crosilha.
Espròvas atleticas combinadas

**Las espròvas atleticas combinadas** son las competicions qu'amassan mai d'una disciplinas d'atletisme talas que lo decatlon, lo pentatlon o l'octatlon, las espròvas se debanan generalament pendent dos jorns. Lo classament dels participants s'opèra per l'adicion dels punts de cada espròva segon un barèma d'equivaléncias elaborat per l'Associacion internacionala de las federacions d'atletisme.
.telecity

**** (nom de marca, de *tele*, prefix grèc, "a distància", e "ciutat" en anglés) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa anglesa TelecityGroup International Limited. Es en servici dempuèi lo 25 de febrièr de 2016.

## Referéncias
.chase

**** (del politician american Salmon Portland Chase, 1808-1873) es un nom de domeni generic depausat per la banca americana JPMorgan Chase. Es en servici dempuèi lo 27 de febrièr de 2016.
## Tanben veire
* .jpmorgan
## Referéncias
.passagens

**** ("bilhets", en portugués) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa oroguaiana Travel Reservations SRL. Es en servici dempuèi lo 2 de març de 2016.
## Tanben veire
* .vuelos
## Referéncias
Chaple del 3 de març de 1976 a Gasteiz

Lo **chaple del 3 de març de 1976 a Gasteiz** es la confrontacion entre de manifestants e la polícia espanhòla, que ne tuèt 5 e ne nafrèt per balas mai de 150.
[thumb|[Manuel Fraga Iribarne, ministre responsable de las fòrças tuairas en 1976 (fotografia de 2007) e fondator del Partit Popular espanhòl.]]
thumb|Glèisa de Sant Francés d'Assisi a Gasteiz.
thumb|Lluis Llach.

## Istòria
left|thumb|Memorial de las victimas, dins la carrièra Bernal Díaz de Luco, fàcia a la glèisa de Sant Francés d'Assisi.
En genièr de 1976, qualques 6000 trabalhadors entamenavan una cauma per protestar contra lo decrèt de moderacion salariala. Lo jorn de la tresena jornada de cauma generala, lo 3 de març, una amassada d'obrièrs èra convocada dins la glèisa de Sant Francés d'Assisi a Gasteiz. La polícia lancèt de granadas lacrimogènas dins la glèisa e faguèt fuòc sul mond desvariats que sortissián de la glèisa.

Moriguèron sul còp Pedro María Martínez Ocio, de 27 ans, Francisco Aznar Clemente, de 17 ans, Romualdo Barroso Chaparro, de 19 ans, José Castillo, de 32 ans. Dos mes après tanben moriguèt de sas nafraduras Bienvenido Pereda, de 30 ans. Mai de 60 nafrats grèus (la mitat per balas) e de centenats de nafrats lèugièrs complètan lo balanç.

## Reconeissença
En 2006, la proposicion de lei de **Memòria istorica** considerava las victimas coma victimas de la dictatura, a malgrat la mòrt del dictator 5 mes abans.

## Omenatge
Lluís Llach escriguèt lo tèxte *Campanades a morts* en omenatge a las victimas. Lo cantèt a Gasteiz pels 30 ans del chaple. D'autres musicaires coma los grops Betagarri e Oi! an escrich de tèxtes sul chaple.

## Referéncias
Tanja Kaverinen

**Tanja Kaverinen** (Kuopio, Finlàndia, 17 de genièr 1997) es una sautaire amb esquís finlandesa.
## Ligams extèrnes
*Fis
La Sauze

**Alain Sauzel Sérilhac**, escaisnomat **La Sauze** (nascut en 1943 a Auvelhan e mòrt lo 9 de genièr de 2023) es un cantaire occitan.

Cantava dempuèi 1977, de creacions e qualques adaptacions, de Brassens o Ferrat

Es conegut per la cançon "Montredon" en omenatge a Émile Pouytès e Joël Le Goff  e per la cançon "La lenga": 
*Mas se plega de còps, se relèva totjorn nòstra lenga mairala*.

## Discografia
* 1978: *Lo vinhairon* (reed. 2009)
* 1979: *Montredon* (reed. 2009)
* 1983: *La super-vedèta* (reed. 2009)
* 1986: *Tonton Francés* (reed. 2009)
* 1997: *En concèrt* (reed. 2009)
* 2003: *La tèrra se botiòla* 
* 2009: *Espace Léo 1987*

## Referéncias
Stonehaven

**Stonehaven** (*Steenhive* en scot (doric) e *Cala na Creige* en gaelic), es una vila situada sus la còsta nòrd-èst d'Escòcia, dins lo *[[council area]]* d'Aberdeenshire e dins la region de luòctenença e ancian comtat de Kincardineshire. De 1975 a 1996, èra la capitala administrativa del districte de Kincardine and Deeside, al sen de la region de Grampian.
Highlands

Las **Scottish Highlands** (en gaelic escocés: *A Ghàidhealtachd*, significant "la tèrra dels Gaels"; en scots: *the Hielands*) son la region montanhosa d'Escòcia, situada al nòrd-oèst del Reialme Unit. Es sovent descrita coma una de las pus polida region d'Euròpa.

La region es pauc poblada, dominada per de nombroses cadenas montanhosas. E mai qu'apertenga a la Grand Bretanha, qu'es densament poblada, la densitat mejana de la populacion de las Highlands e de las illas escocesas es inferiora a la de Suècia, Norvègia, Papoa-Nòva Guinèa e Argentina.

Lo centre abitat pus important es Inverness. Lo *[[Subdivisions d'Escòcia|council area]]* (*"Highland Council"*) ocupa 40% de la region; la part restanta se subdivisa entre las unitats administrativas de Aberdeenshire, Angus, Argyll e Bute, Moray, Perth e Kinross e Stirling. E mai que l'isla d'Arran apertenga amministrativament a l'Ayrshire septentrional, sa region septentrionala es generalment incusa dins las Highlands.

## Nòtas e referéncias
Inverness

**Inverness** (; en gaelic escocés: *Inbhir Nis* , significant "Boca del riu Ness") es lo centre administratiu del conselh de Highland, en Escòcia. Es istoricament considerada coma la capitala de las *[[Highlands]]* (Nautas Tèrras).

## Nòtas e referéncias


### Referéncias
Jacme IV d'Escòcia

**Jacme IV d'Escòcia** (Castèl de Stirling, Escòcia, 17 de març de 1473 - Flodden, Anglatèrra, 9 de setembre de 1513) foguèt rei d'Escòcia, filh de Jacme III e de Margarida de Danemarc. 

Sometèt los darrièrs senhors de las Ebridas qu'acceptavan pas son autoritat. Fondèt l'Universitat d'Aberdeen en 1494 e en 1496 promulguèt una lei en favor de l'ensenhament obligatòri. Durant son regne se produguèt l'espelida de la literatura escocesa en scots. En 1503 esposèt Margarida, filha d'Enric VII d’Anglatèrra, encara que va mantenir l'aliança amb França. Quora Enric VII d'Anglatèrra moriguèt, envasiguèt Anglatèrra amb lintencion de n'ocupar lo tròn, mas Enric VIII d'Anglatèrra destrusiguèt son armada a la batalha de Flodden, ont moriguèt pendant lo combat.
.kerryhotels

**** ("ostalariás Kerry", en anglés) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa multinacionala Kerry Trading Co. Limited. Es en servici dempuèi lo 5 de març de 2016.
## Tanben veire
* .嘉里大酒店
* .kuokgroup
* .kerrylogistics
* .kerryproperties
## Referéncias
Antti Määttä

**Antti Määttä** (Iisalmi, Finlàndia, 14 de març 1993) es un sautaire amb esquís finlandés.
## Ligams extèrnes
*Fis
Anselmi Ilola

**Anselmi Ilola** (Paimio, Finlàndia, 13 de genièr 1995) es un sautaire amb esquís finlandés.
## Ligams extèrnes
*Fis
Frans Tähkävuori

**Frans Tähkävuori** (Paimio, Finlàndia, 1 de genièr 1992) es un sautaire amb esquís finlandés.
## Ligams extèrnes
*Fis
Shetland

**Shetland** (en gaelic escocés: *Sealtainn*), o **Shetland Islands** (islas Shetland), es una archipèla subarctica d'Escòcia que s'estend al nòrd èst de l'isla de Granda Bretanha e forma part del Reialme Unit.

Las islas son situadas a 80km al nòrd èst de las islas Orcadas e a 280km al sud èst de las Islas Feròe e constituisson una part de la division entre l'Ocean Atlantic a l'oèst e la Mar del Nòrd a l'èst. La superfícia totala n'es de 1466 km2 e la populacion n'èra de 23,210 abitants en 2012. Shetland es un dels 32 *[[council areas]]* d'Escòcia. Son centre administratiu es Lerwick, que n'es tanben capitala de las islas Shetland dempuèi 1708.

La pus granda isla, dicha simplament *Mainland*, a una superfícia 967 km2, que ne'n fa la tresena pus granda isla escocesa e la cinquena de las islas britanicas. I a quinze islas inabitadas. L'archipèla ten un clima oceanic e una geologia complèxa.

## Istòria
L'ocupacion umana de las islas data del periòde Mesolitic, e las primièras referéncias escritas a l'epòca romana. 
Après d'èsser estadas colonizadas pels escandinaus e de formar part de Norvègia durant l'Edat Mejana, las islas passèron a la Corona Escocesa lo 20 de febrièr de 1472. Durant la Segonda Guèrra Mondiala d'embarcacions de las Shetland conegudas coma "Shetland bus" donèron d'ajuda a la Norvègia ocupada, e n'evacuèron de fugitius.

Coma lenga de la populacion, l'ancian norn foguèt suplantat per l'escocés, que al seu torn es estat substituït per l'anglés.
### Referéncias
Subdivisions d'Escòcia

Escòcia es devesida administrativament en 32 sectors nomenats *Council Areas*, que son totes governats per d'autoritats unitàrias, ditas *council* levat una qu'es nomenada *Comhairle*.

Son en fonccionament dempuèi lo 1èr d'abril de 1996, en aplicacion de la lei de governament local d'Escòcia de 1994.

## Los 32 ''council areas''



## Estatisiicas
Ivars Kalviņš

vinheta
**Ivars Kalviņš** (Riga, 2 de junh de 1947) es un quimista leton. Inventor del meldòni, un medicament antiïsquemic, venguèt famós internacionalament en 2016 per encausa del dopatge amb aqueste produch de mantes esportius, mai que mai a partir del cas de la jogaira de tennis russa Maria Sharàpova.
Aimara (lenga)

L**'aimara** (*aymar aru*) es la lenga del pòble aimara dins los Andes. Es una de las escassas lengas indigènas d'America amb mai d'un milion de parlaires.  L'aimara, amb lo quíchoa e l'espanhòl, son las lengas oficialas de Bolívia. Es parlat dins la region del Lac Titicaca al sud de Peró e, dins una mendra mesura, per qualques comunautats del nòrd de Chile e del nòrd oèst d'Argentina.

## Referéncias
Lengas amerindas

Las **lengas amérindes** forman une familha de lengas ipotetica, prepausada en 1987 per Joseph Greenberg dins son libre * Language in the Americas*. Amassariá l'ensemble de las lengas indigènas d'America autras que las lengas esquimaudas-alèutas e las lengas na-dené. Son aira de reparticion s'estend de Canadà a l'America del Sud.
### Referéncias
Lista dels reis de Portugal

Vaquí una **lista dels Reis de [[reialme de Portugal|Portugal]]**, dempuèi l'independéncia del Contat Portucalense en relacion amb lo reialme de Leon, en 1139, jos l'aflat d'Anfós I de Portugal, e conte de Portucale, lo primièr Rei de Portugal fins a l'installacion de la Republica Portuguesa, lo 5 d'octobre de 1910, que depausèt lo darrièr rei portugués, Manuèl II de Portugal.

## Reialme de Portugal (1139-1910)
### 1a Dinastia – Dinastia de Borgonha / Dinastia Afonsina

### Interregne (1383 - 1385)

Designacion donada per tota l'istoriografia al periòde que va de la mòrt de Ferrand e l'ascension al tròn del sieu mièg fraire bastard, lo mèstre d'Avís Joan I de Portugal, e que comprend las regéncias de Alienòr Teles e del quita mèstre de Avís.

### 2a Dinastia – Dinastia d'Avís / Dinastia Joanina

### 3a Dinastia – Dinastia Filipina

Los sobeirans d'aquela dinastia èran tanben reis de Castelha, Païses Basses, Nápols, Sicília, Leon, Aragon, Valéncia, Galícia, Navarra, Granada, ducs da Borgonha, eca., títols genericamente reunits jos a designacion de **[[Lista dels reis d'Espanha|Reis d'Espanha]]**.

Pendent aquel periòde de seisenta ans, los reis se fasián representar al Portugal per un vicerei o un còs de governaires - vejatz la lista dels vicereis de Portugal.

A la revòlta del 1èr de decembre de 1640 seguent la *Guèrra d'Aclamacion*, dempuèi nomenada, per l'istoriografia romantica del sègle XIX, coma ''Guèrra de la Restauracion''.

### 4a Dinastia – Dinastia de Bragança

## Notas e Referéncias


:(*) Totes aqueles reis èran tanben sobeirans del realme d'Algarve, a partir d'Alfons III; abans el, Sans I utilizava aquel títol (o alara *rei de Silves*) entre 1189 e 1191.

## Bibliografia
* FERNANDES, Isabel Alexandra. *Reis e Rainhas de Portugal (5a. ed.)*. Lisboa: Texto Editores, 2006. ISBN 972-47-1792-5

## Vejatz tanben
* Istòria de Portugal
* Lista dels ducs de Bragança
* Lista dels reis d'Algarve
Chacana

thumb|right|Chacana/Chakana
thumb|right|Biai de construccion
[thumb|Artesanat de la [Província de Jujuy (Argentina) emb la chacana.]]

La **chacana** o **chakana** (en quíchoa: **tawa chakana**  (quatre escalièrs), en aimara: **pusi chakani**  (la de las quatre puntas) «crotz andina» o «crotz quarrada», es un simbòl millenari originari de los *pueblos* indigenas de los Andes centraus dins los territòris ente se desvelopen atertant la cultura inca (sud de Colómbia, Eqüator, Peró, Bolívia, Chile e Argentina) coma quauquas culturas preïncas (Peró, Bolívia).

Auëi, la cultura aimara contunha a reproduir la *chakana* sus sas telas, sos teissums. Parierament los aimaras conserven enquera uëi lo chalendier lunar de 13 mes emb 28 jorns chasque mes, emplejat per los ancians: 13 per 28 fai 364, lo jorn 365 era considerat coma lo jorn "zerò", un pauc coma lo jorn de l'an nuòu andin. Queu jorn es lo 3 de mai, qu'es quante la Crotz dau Sud forma una crotz latina perfecta (au niveu geometric).

## Referencias
Inca Garcilaso de la Vega

**Gómez Suárez de Figueroa**, mai conegut coma **Inca Garcilaso de la Vega**, (Cuzco, 12 d'abril de 1539 – Còrdoa, 23 d'abril de 1616) foguèt un cronicaire e escrivan perovian.

Filh del *conquistador* espanhòl Sebastian Garcilaso de la Vega e de la princessa inca Isabel Chimpu Ocllo, descendent del poderós emperaire inca Huayna Capac, foguèt un dels primièrs mestisses americans. Viatgèt en Espanha per sos 21 ans après la mòrt de son paire. Ailà portèt a tèrme tot son trabalh impregnat pels remembres idealizats de son enfància. Son trabalh coma istorian e cronicaire se centrèt principalament sus l'explicacion de la societat e cultura inca e de sa lenga, lo quíchoa. Expliquèt tanben amb fòrça detalhs l'organizacion e lo govèrn del Tahuantinsuyo e de l'Empèri Inca. Son òbra mai importanta es los *[[Comentarios Reales de los Incas]],* una òbra que compila totes los faits que se son succedits durant la conquista europèa de las Americas. Son paire, Sebastián Garcilaso de la Vega, èra lo nebòot del poèta castelhan del Sègle d'aur espanhòl Garcilaso de la Vega. Moriguèt a Còrdoa lo 23 d'abril de 1616 a 77 ans, lo meteis jorn e lo meteis an que Cervantes e Shakespeare. Es rebondut a la Catedrala de Còrdoa.
### Referéncias
Lengas barito

Las **lingas grand barito** formen un grope supausat de lingas de la rama malaiopolinesiana occidentala de las lingas austronesianas. 

Au nombre de 33, se repartissen en 4 gropes :
*lingas barito-mahakam
*lingas barito occidentalas
*lingas barito orientalas : 18 lingas, que lu ma'anyan de Kalimantan dau Sud e los differents parlars malgashes de Madagascar e de las Comòras.
*lingas sama-bajau 

La parentat entre los gropes barito es regetada per M. Ross et A. Adelaar. Per los dos lingüistas, los gropes barito formen daus sosgropes independents au sen dau malaiopolinesian occidental. 

## Reférencias

## Fonts
*  Alexander Adelaar, 2005, *The Austronesian Languages of Asia and Madagascar: A Historical Perspective*, The Austronesian Languages of Asia and Madagascar, p. 1-42, Routledge Language Family Series, Londres, Routledge.
Senta Aulaia e Pueimangor

**Senta Aulaia e Pueimangor** (en francés: *Saint-Aulaye-Puymangou*) es dempuèi lo 1er de genier de 2016 una comuna novela d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.

Es eissuda de la fusion de las ancianas comunas de Senta Aulaia e Pueimangor.

## Geografia

## Toponimia
Veire a Senta Aulaia e a Pueimangor. 

## Istòria
## Administracion

## Demografia
Per l'evolucion demografica de chasca anciana comuna, veire a Chanaur e a Parcol.

## Luecs e monuments

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Dordonha

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Lenga VOS

Una **linga VOS** es, en tipologia sintaxica, una linga que las frasas seguen, en generau, un òrdre **verbe-objèct-subjèt** : (Ela) minja la poma = *Minja la poma ela*.

Quel òrdre es lu quatreime mai utilizat, representa  3% de las lingas.

## La lingas principalas

***[[Lengas austronesianas| Lingas austronesianas]]** : 
:Lu malgash e lu kibushi
: lu fijian 

***[[Lengas indigènas d'America| Lingas amerindianas]]** : 
:Lu baure 
: lu maya yucatec

## Referencias
Lengas arawaks

thumb|Las lingas arawaks d'America dau Sud : '''arawak dau Nòrd''' (en blu clar) e '''arawak dau Sud''' (en blu escur).

Las **lingas arawaks** o **lingas arawakianas** son una familha de lingas amerindianas  d'America dau Sud e de las Antilhas, emb un transfèrt de populacions recent en America Centrala. Utilizem uèi **arawakian** mai que arawak qui es sinonime de *lokono*, una linga arawakiana dau sos-grope *mahipuran maritime*. Avant l'arribada daus europencs, lu *mahipuran maritime* era larjament co-territoriau emb lu *kali'na* apelat maitot *galibi*.
Lista dels monarcas de Brasil

Diverses reis e dos emperaires tenguèron al cap Brasil a partir del moment de l'arribada dels portugueses en 1500 fins la Proclamacion de la Republica de Brasil en 1889. Se pòt destriar la lista en tres periòdes diferents: periòde de colonizacion, fasent partit de Reialme de Portugal (1500-1815); periòde d'auçada de l'Estat de Brasil cap aun realme unit als reialmes de Portugal e Algarves (1815-1822); e lo período après l'independéncia, coma Empèri de Brasil (1822-1889).

Pendent lo procediment de colonizacion de Brasil, dempuèi l'arribada dels primièrs navegadors portugueses en 1500, quand revendiquèron la tèrra per la corona portuguesa, fins a la creacion de Reialme de Brasil, en 1815 quand lo ligam colonial acabèt per venir una union politica amb los reialmes de Portugal e Algarves. Alara, los monarcas de Portugal foguèron tanben monarcas de Brasil. 

Lo Reialme de Brasil aguèt dos monarcas pendnt l'epòca del reialme unit: Maria I de Portugal entre 1815 e 1816, e Joan VI de Portugal de 1816 fins a 1822. 

Coma nacion independenta, lo país aguèt tres monarcas, formalment designats coma Empraires: Pèire I de 1822 a 1831, e Pèire II de 1831 a 1889, quand la monarquia foguèt abolida per un còp d'Estat militar e que Brasil venguèt una republica.

## Colonizacion de Brasil

### Dinastia d'Avís
Vejatz dins la Lista dels reis de Portugal la 2a Dinastia – Dinastia d'Avís / Dinastia Joanina a pertir del rei Manuèl I de Portugal n° 14

### Dinastia d'Absborg

Vejatz dins la Lista dels reis de Portugal la 3a Dinastia – Dinastia Filipina

### Dinastia de Bragança

Vejatz dins la Lista dels reis de Portugal la 4a Dinastia – Dinastia de Bragança fins a la reina Maria I de Portugal n°26

## Reialme Unit de Portugal, Brasil e Algarves

### Dinastia de Bragança

## Empèri de Brasil

### Dinastia de Bragança

## Vejatz tanben
* Istòria de Brasil
* Istòria de Portugal
* Presidents de Brasil
* Reis de Portugal
* Monarquia de Brasil
Carles Ièr d'Anjau

**Carles d'Anjau** (21 de març de 1227 – 7 de genièr de 1285), rei de Nàpols e de Sicília (1266-1285), foguèt lo darrièr filh del rei Loís VIII de França e de Blanca de Castelha. Comte d’Anjau e de Maine, venguèt comte de Provença per son maridatge amb Beatritz de Provença en 1246. Acompanhèt Loís IX de França pendent la setena crosada en 1248.

Aliat amb la papautat, prenguèt Nàpols e la Sicília, quora batèt Manfred e Conradin a Benevent (1266) e a Tagliacozzo (1268). Estendèt son poder als Balcans e venguèt en 1277 lo pretendent al tròn de Jerusalèm. La colèra suscitada per la preséncia francesa provoquèt las Vèspras sicilianas en 1282. Carles foguèt fòrabandit de Sicília per una coalicion dels sicilians amb Pèire III d'Aragon, e sa flòta foguèt desfacha dins la baia de Nàpols en 1284. Primièr rei de Nàpols de la dinastia angevina, foguèt lo creator d'un efemèr empèri mediterranèu.
### Referéncias
De jure

***De jure*** es una locucion latina significant *"*per la lei*"* o *"*pel drech", principalament utilizada per de questions juridicas, governamentalas o tecnicas (talas coma las nòrmas), en oposicion a *de facto*, exprimís l'idèa d'imperatiu legal, a vegada d'imperatiu necessari

Per exemple, se un país es independent *de jure*, se pòt dire qu'es independent en teoria o independent en principi (coma San Marin e Mónegue, que, segon un acòrdi, en cas de invasion d'un autre país, dependon militarament de las fòrças armadas d'Itália e de las fòrças armadas de França, respectivament).

Aquela expression tanben fa referéncia a las leis qu'existisson, mas sens èsser respectadas en prectica, o alara, son pas aplicadas de fach. Elisabèt II, Reina de Canadà, es lo cap d'Estat du Canadà *de jure*; le Governaire general de Canada es cap de l'Estat *[[de facto]]*

## Vejatz tanben
* *[[De facto]]*
* *[[Status quo]]*
Derby

**Derby** es una ciutat e autoritat unitària dins lo comtat ceremonial de Derbyshire, en Anglatèrra. S'estend en riba del riu Derwent dind lo sud de Derbyshire, que n'èra tradicionalament la capitala (*[[county town]]*). Al recensament de 2011, la ciutat aviá  una populacion de 248,700 personas e de 1,543,000 amb l'airal metropolitan.

Uèi, Derby ten una fama internacionala coma centre industrial dins lo domeni dels transpòrts, gràcia la preséncia del segond fabricant mondial de motors d'avion, Rolls-Royce plc, e de *[[Derby Litchurch Lane Works]]*, lo darrièr constructor de trens al Reialme Unit. Lo fabricant d'automobilas *[[Toyota Manufacturing UK's]]* a tanben son sèti al sud de la vila a Burnaston.
Rolls-Royce plc

**Rolls-Royce Holdings plc** es lo segond fabricant mondial de motors d'avion darrièr General Electric Aircraft Engines e un dels grands fornidors de motorizacion per naus.

Rolls Royce foguèt nacionalizat en 1971, la division aerospaciala essent dempuèi longtemps la pus importanta del grop. La division automobila foguèt destacada del grop en 1973 e  venguèt Rolls-Royce Motors, e Rolls-Royce plc foguèt privatizada en 1987. Rolls-Royce es al segond reng mondial dels fabricants de motors d'avion militars. En 2004, las vendas militaras representavan 23 % de las vendas totalas, l'aerospacial civil 51 %, l'activitat marina 16 % e l'activitat energia 8 %.

En 2008, l'entrepresa comptava  emplegats al total, que  per Rolls-Royce Marine. Èran repartits geograficament coma seguís:
* Grand-Bretanha :  ( a Derby)
* America del Nòrd : 
* Alemanha :  ( a Dahlewitz près de Berlin, e  a Oberursel près de Francfòrt de Men)
* Païses nordics : 
* Asia : 700
* Rest del mond : 

## Nòtas
De facto

***De facto*** es una locucion latina significant « de fach », « dins los fachs » o encara « dins la practica ». S'opausa a la locucion « ***[[de jure]]*** ».
Motor de reaccion

Un **motor de reaccion** o **reactor** es un motor qu'expulsa un rag de fluid per generar una fòrça d'impulsion, segon la Tresena Lei de Newton. Aquesta definicion al sens larg inclutz los turboreactors, turbofans, fusadas e estatoreactors. Generalament los reactors son de motors de combustion intèrna, mas pas sistematicament.

Dins lo langatge corrent lo tèrme reactor fa referéncia a un motor de reaccion e de combustion intèrna. Es a dire un motor amb un compressor axial mogut per una turbina ("cicle de Brayton"), amb la poissença restanta porgissent la propusion per una tuvièra. Los avions de reaccion fan servir aqueles tipes de motors per los viatges sus longa distància. Los primièrs avions de reaccion utilizavan de reactor relativament ineficients per lo vòl subsonic. Los avions de reaccion subsonics modèrns an generalament un motor de reaccion de nauta dilucion o turbofan.  Aqueles motors an una velocitat superiora e consoman mens de carburant que los motors de piston o los turboreactors sus de longas distàncias.
Epatiti B

L’**epatiti B** es una epatiti virala liada a una infeccion per lo virús de l'epatiti B (VHB) qu'entraïna una inflamacion dau fetge.

Lei simptòmas de la malautiá aguda son principalament una inflamacion dau fetge e de trèbols digestius ambé de nausèas. La patologia es alora sovent benigna. Pasmens, pòu evolocionar vèrs de formas grèvas e venir una infeccion cronica caracterizada per una fèbre moderada, un lassitge important, de trèbols digestius, una jaunissa, una urina sorna ò d'excrements descolorits. Puei, una epatiti cronica pòu degenerar en cancèr dau fetge

La transmission dau virús se fa per lo mejan dei liquids e dei secrecions biologicas. Lei mòdes de transmission principaus son lei relacions sexualas, leis injeccions, lei transfusions sanguinas e lei transmissions de la maire a l'enfant durant l'acochament. Es una malautiá umana frequenta que tocava en 2005 entre 3% e 6% de la populacion mondiala. Es endemica en China e dins plusors autrei regions d'Asia.

Un vaccin foguèt descubèrt en 1982. Permet pas de garir lei malauts mai permet d'empachar l'infeccion dins 90 a 95% dei cas.

## Liames intèrnes

* Epatiti A.
* Epatiti C.
* Epatiti D.
* Epatiti E.
* Epatiti F.
* Epatiti G.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sai (arma)

Lo **sai** es una arma asiatica que son origina es mau coneguda. Es una arma pichona que sembla a un trident. A ges de talh mai permet de picar d'estòc un adversari. Es probablament eissida d'un otís agricòla utilizat per plantar lo ris ò d'una pica de fruchs. Foguèt principalament utilizat dins l'archipèla d'Okinawa. Lei païsans l'utilizavan per luchar còntra lei samorais armats de katanas ò de bos car permet de blocar e rompre aisament la lama d'una espasa. Foguèt tanben lòngtemps utilizat per lei policiers de l'illa. Divèrsei variantas existisson dins d'autrei regions païsanas d'Asia. 

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Empencha

En fisica, l' **empencha** es una fòrça de reaccion descrita quantitativament per las segonda e tresena leis de Newton. Quora un sistèma expulsa o accelera una massa dins una direccion, la massa accelerada va produire una fòrça de meteissa intensitat mas dins un sens opausat.

En aeronautica, l'empencha es la fòrça de traccion generada per un ensemble motopropulsor que pòt èstre un motor de reaccion o un ensemble motor-eliç.

## Exemple
Una fusada es propulsada endavant per una fòrça d'empencha egala en magnitud, mas opausada en direccion, a la quantitat de movement dels gases accelerats de la cambra de combustion cap a la tuvièra. L'impulsion especifica de la fusada, es foncion del temps al qual la massa es expulsada, siá en tèrmes matematics:
:\mathbf{T}=\mathbf{v}\frac{dm}{dt}
ont **T** (*thrust* en anglés) es l'empencha generada (fòrça), \frac {dm} {dt} es lo rapòrt (ratio) de cambiament de massa respècte al temps (*mass flow rate of exhaust*), e **v** es la velocitat dels gases expulsats mesurada respècte a la fusada.
Elisha Cuthbert

**Elisha Ann Cuthbert** (; 30 de novembre de 1982) es una famosa actritz canadenca de cinèma. Se faguèt conéisser al nivèl internacional per la reproduccion de Kim Bauer dins la seria *24*, Danielle a *The Girl Next Door* e Carly Jones dins *House of Wax*.

Es un *sex symbol*, sovent se cita coma una de las femna pus "sexy" e polida del mond.   

## Referències
Cacalacà

thumb|250px|Primièra pagina del numèro 26 de ''Cacalacà'' (1917)
***Cacalacà*** èra un jornal occitan de Cevenas qu'existiguèt de 1916 a 1936. Foguèt creat e dirigit per l'escrivan alesenc Joan Castanha que n'escriviá la màger part dels articles jos divèrses pseudonims.
Negús

thumb|250x250px|<center>'''Sagel reial dels negús.'''</center>
**Negús** (Geez, nigūś, Amaric nigūs; cf. Tigrina negāš) èra lo títol utilizat per un rei e a vegada per un govèrn vassal dins l'ancian Estat monarquic etiopian, l'anciana Abissinia. Lo tèrme es utilizat per traduire lo mot "rei" dins los tèxtes biblics e literaris. Es un mòt derivat de l'anciana raíç semitica verbal N - G - Ś, que significa "reinar". 

Segon la tradicion etiopiana que, un milenari abans  Crist, pendent la demorança de la reina de Saba a Jerusalèm, venguèt femna del rei Salamon. 

Tornèt al país emprenhada, aguèt un filh, nomenat Menelik per unes autors, e que foguèt educat a Saba pendent l'enfança del mainat. Adolescent, lo jove foguèt enviat a Jerusalèm quand foguèt consagrat al Temple de Salamon, recebent lo nome del sieu pepin Dàvid.

Quand ascendiguèt al tròn etiopian introduguèt la religion judaica al sieu país.

Enseguida, totes los sobeirans de la milenara Abissinia, dempuèi l'antiquitat, utlizavan lo títol de Negús, se presentant descend del rei biblic Salamon, e de la legendária reina de Saba.

Lo sobeiran de l'empèri etiopian utilizava lo títol de negús neguèst (rei dels reis), amb lo sens d'emperaire.

Lo darrièr Negús Neguèst etiopian foguèt Hailé Selassié, que regnèt de 1930 a 1974.

## <span>Vejatz tanben</span>
Rosa Bonheur

**Rosa Bonheur**, nascuda **Marie-Rosalie Bonheur**, (16 de març de 1822 – 25 de mai de 1899) foguèt una artista francesa, *animalière* (pintora d'animals) e escultura, coneguda per lo sieu realisme artistic. Las siás pinturas mai conegudas son *Llaurada al Nivernais*, exibida pel primièr còp al Salon de París lo 1848 e a l'ora d'ara al Musèu de Orsay de París, e *Fièra de cavals*, que foguèt exibida al Salon de 1852 e se tròba a l'ora d'ara al Metropolitan Museum of Art de Nòva York. Bonheur Es considerada una de las pintoras mai famosas del sègle XIX. 

## Referéncias
Qüartet Tátrai

Lo **Qüartet Tátrai**, en ongrés *Tátrai-vonósnégyes*, es un qüartet de còrdas ongrés del sègle XX, fondat en 1946 e que se separèt en 1994 .
## Istòria
Un document ongrés fornís d'entressenhas - dins la lenga del país - e de fotografias nombrosas del qüartet, a l'ocasion de son 70en aniversari. Lo Qüartet Tátrai faguèt son primièr concèrt lo 8 d'octobre 1946 a Budapèst, lo darrèr lo 10 de genièr 1994 à Pannonhalma  (vila del comitat de Győr-Moson-Sopron, al nòrd-oèst del país, coneguda per son abadiá). 
## Composicion
### Primièr violon
* Vilmos Tátrai, nascut lo 7 d'octobre 1912 a Kispest (ara Budapèst), mòrt a Budapèst lo 2 de febrièr 1999
### Segond violon
* Albert Rényi (1946-1955)
* Mihály Szűcs (1955-1968), nascut a Debrecen lo 22 d'octobre 1922, mòrt a Budapèst lo 20 de junh 1990
* István Várkonyi (1968-1994), nascut en 1931 a Budapèst .
N.B. *Le Nouveau Dictionnaire des interprètes*, d'Alain Pâris, escriu *Mihály Szűcs (1955-1968)* e *István Várkonyi* (1958- ), mès la notícia Hungaroton dels 33 torns e dels CD de l'opus 76 de Haydn, que lo Qüartet Tátrai enregistrèt en 1964, precisa que lo segond violon es Mihály Szűcs. Segur que la bona data es 1968, amai lo document dejà citat la confirma.

### Alto
* József Iványi, nascut lo 8 de febrièr 1920 a Kispest, mòrt lo 3 de genièr 1967 a Budapest (1946-1959) 
* György Konrád (1959-1994), nascut lo 18 d'octobre 1924 a Szeged

### Violoncèl
* Vera Dénes (1946-1951), nascuda Vera Grossmann lo 12 de març 1915 a Budapèst, ont moriguèt lo 16 de març 1970
* Ede Banda (1951-1994 ), nascut lo 6 d'abril 1917 a Budapèst, ont moriguèt lo 23 de junh 2004

## Importància musicala
Un document ongrés fornís, çò sembla, la totalitat dels enregistrements del Qüartet Tátrai .

Lo Qüartet Tátrai es mai que mai reconegut dins Bartók e Haydn (que, pr'amor de sa longa preséncia a Eszterháza, es considerat en Ongria gaireben coma un compositor nacional). Los Tátrais enregistrèron l'integrala dels qüartets de còrdas de Haydn, en començant per l'opus 76. Aquela interpretacion foguèt recebuda elogiosament, mai que mai per la critica francesa, mès, pr'amor de l'edat dels musicians (lo programa d'enregistrament s'acabèt en un quart de sègle) e, çò qu'es pièger, del primièr violon, nascut en 1912, e del retard tecnic dels enregistraments de Hungaroton, las serias enregistradas après l'opus 76 agèron un succès mendre. L'interpretacion de l'opus 76 foguèt longtemps considerada sovent coma la milhora de totas , amai benlèu encara.
## Nòtas e referéncias
En mai del libre d'Alain Pâris citat en introduccion, los articles ongrés e anglés consacrats al Qüartet Tátrai, o a d'unes de sos musicians, son la font principala de l'article.

Dins l'article, lo pichon nom de las personas es plaçat abans lo nom patronimic, mès l'usatge ongrés es de metre lo pichon nom aprèp.
.bcg

**** (acorcha de *Boston Consulting Group*, "grop de conselh de Boston", en anglés) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa americana The Boston Consulting Group, Inc. Es en servici dempuèi lo 9 de març de 2016.

## Referéncias
.avianca

**** (acorcha de *Aerovías del Continente Americano*, "rotas aerianas del continent american", en espanhòl) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa multinacionala Aerovias del Continente Americano S.A. Avianca. Es en servici dempuèi lo 9 de març de 2016.

## Referéncias
Sanha

**sanha ** pòt designar:
*Una planta palustra del nom latin *[[Thypha latifolia]]*.
*Una planta palustra del nom latin *[[Phalaris arundinacea]]*.
*Un prat palunós, o una zona umida de tipe torbièra.
Rama X

**Rama X** es lo rei de Tailàndia. **Mahawachiralongkon** o **Vajiralongkorn**, prince de l’ostal de Chakri, nasquèt a Bangkòk lo 28 de julhet de 1952, filh ainat del rèire rei Rama IX. 

Après un periòde de dòl, es proclamat rei lo primièr de decembre de 2016.
Nicetas Pectorat

**Nicetas Pectorat** (vèrs 1000-1090) èra un monge e un teologian bizantin dau sègle XI. Defensor de l'ascèsi espirituala, foguèt l'autor de plusors òbras sus lo subjècte e un intellectuau major de son periòde. En particular, participèt ai conflictes teologics entre lei Glèisas Catolica, Bizantina e Armèni e ataquèt lei ponchs especifics dau clergat catolic coma la primautat dau papa, lo celibat obligatòri dei prèires ò l'usatge dau latin.

Es un sant de la Glèisa Ortodòxa.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nicetas Coniates

**Nicetas Coniates** (en grèc: Νικήτας Ἀκομινάτος; vèrs 1155 - 1217) èra un foncionari e un istorian bizantin.

Originari d'un ostau que fasiá partida de l'aristocracia bassa, foguèt destinat a una carriera administrativa e intrèt au sen de l'administracion fiscala de l'Empèri. Durant lo rèine d'Alexis II Comnèn (1180-1183), foguèt nomat secretari imperiau e s'installèt dins la capitala. Pasmens, l'abandonèt durant lo rèine desastrós d'Andronic Comnèn (1183-1185). Restablit dins sa foncion per l'emperaire Isaac II Ange, venguèt l'orator oficiau de la Cort e foguèt cargat de missions importantas coma l'acuelh dei Crosats en 1189. En 1195, foguèt nomat cap de l'adminstracion imperiala e demorèt una personalitat majora de l'Empèri fins a la presa de Constantinòble per lei Crosats en abriu de 1204. En 1206 ò en 1207, s'installèt a Nicèa ont obtenguèt una pichona foncion au sen de l'administracion de Teodòr Lascaris.

En fòra de son ròtle administratiu, Nicetas Coniates foguèt l'autor d'una *Istòria de Bizància* de 21 libres qu'èra la continuacion de l’*[[Alexiada]]*. Au contrari de plusors òbras similaras, la cronica de Coniates se limita pas ai complòts de la Cort mai tracta tanben de Constantinòble e dei diferentei províncias. Foguèt tanben l'autor d'un document enumerant la lista deis estatuas destruchas durant lo pilhatge de la capitala imperiala. Enfin, escriguèt mai d'un discors e entretenguèt una importanta correspondéncia ambé plusors responsables de l'Empèri.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cultura de Botaï

La **cultura de Botaï** es una cultura de l'Edat dau Coire qu'existiguèt entre 3700 e 3100 av. JC dins la region d'Astana dins lo nòrd dau Cazacstan actuau. Sembla d'èsser la premiera civilizacion umana que capitèt de domesticar lo cavau. Èra tanben capabla de produrre de terralhas ornadas de motius decoratius e aviá lo mestritge de la metallurgia dau coire. Aviá una existéncia nomada durant lei sasons caudas e sedentària pendent lei periòdes fregs. Aquela cultura aguèt donc probablament un ròtle important dins la formacion dei pòbles nomadas de l'estèpa.

## Liames intèrnes

* Cavau.
* Empèris nomadas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Anastasi lo Sinaïta

**Anastasi lo Sinaïta** (vèrs 615 ò 620 - après 700) èra un teologian ortodòx bizantin de la fin dau sègle VII e dau començament dau sègle VIII. 

Sa vida es fòrça mau coneguda. Foguèt lo cap d'un monastèri de Sinai que participèt ai polemicas ambé lei monofisistas d'Alexàndria avans la conquista musulmana d'Egipte. Puei, fins a sa mòrt, sembla viure en Sinai onte foguèt l'autor de plusors òbras de teologia coma *Hodegos* (un tractat de 16 capítols còntra leis eretics probablament escrich après 641), un tractat de 6 capítols còntra lo monotelisme, un tractat de 16 capítols còntra lo monofisisme, un tractat de 154 questions e respònsas sus l'Escritura Santa e divèrseis omelias. D'autreis obratges li son atribuits coma un commentari de la Genèsi e un tractat de 12 libres sus l’*Hexahemeron*.

Es un sant de la Glèisa Ortodòxa.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ambroise Croizat

**Ambroise Croizat** (28 de genier de 1901, La Léchère - 11 de febrier de 1951, Suresnes) èra un sindicalista e un òme politic comunista francés. Ministre dau Trabalh de 1945 a 1947, foguèt lo fondator de la Seguretat Sociala e dau sistèma de retiradas francés. 

Nascut dins una familha obriera, acomencèt de trabalhar a 13 ans quand son paire foguèt mobilizat en 1914. En 1918, venguèt sòci de la SFIO e participèt ai grèvas deis obriers de la metallurgia dins la region de Lion. Jonhèt lo PCF tre sa fondacion en 1920. Membre permanent dau partit a partir de 1925, venguèt tanben una personalitat influenta dei sindicats de la metallurgia fins a sa mòrt. En particular, foguèt nomat secretari generau de la Federacion unica dei metallurgistas en 1936 que gropava 20% deis efectius de la CGT dau periòde.

Totjorn en 1936, foguèt elegit deputat e participèt ai negociacions que permetèron la signatura deis acòrds de Matignon après la victòria dau Frònt Popular. Participèt a l'adopcion de la lèi sus lei convencions collectivas e au rearmament de França avans la Segonda Guèrra Mondiala. Arrestat ambé leis autrei deputats comunistas dins la nuech dau 7 au 8 d'octòbre de 1939, foguèt descaigut de son mandat de deputat lo 20 de febrier de 1940. Transferit a Argier, foguèt liberat lo 5 de febrier de 1943 tres mes avans lo desbarcament aliat en Magrèb. Foguèt alora nomat per la CGT clandestina au govèrn provisòri d'Argier avans de representar lo sindicat a l'Assemblada consultativa privisòria.

A la Liberacion, foguèt elegit ai doas Assembladas Constituentas e a l'Assemblada Nacionala de 1946 a 1951. Ministre dau Trabalh de 1945 a 1947, aguèt un ròtle decisiu dins la formacion dau sistèma modèrna de proteccion sociala francés ambé la creacion dau sistèma d'assegurança malautiá, de retiradas, d'allocacions ai familhas, l'adopcion de plusors reformas progressistas dau Còdi dau Trabalh, la creacion de la medecina dau trabalh, la reglementacion deis òras suplementàrias e lo renfòrçament de l'estatut dei minaires.

Moriguèt d'un cancèr dau paumon a 50 ans. Lo PCF li organizèt d'importantei funeralhas a l'Ostau dei metallurgistas e au sèti de la CGT. Puei, un milion de personas l'acompanhèron fins au cementèri dau Père-Lachaise.

## Liames intèrnes

* Confederacion Generala dau Trabalh.
* Partit Comunista Francés.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Jòrgi Paquimeres

**Jòrgi Paquimeres** (1242 - vèrs 1310) foguèt un teologian e un istorian bizantin. Personalitat intellectuala majora de la fin dau sègle XIII e dau començament dau sègle XIV, es una fònt importanta d'informacions sus lei rèines de Miquèu VIII Paleòleg (1258-1282) e d'Andronic II Paleòleg (1282-1328). 

Nasquèt a Nicèa onte sa familha s'èra installada après la presa de Constantinòple per lei Crosats en 1204. Intrat au sen dau clergat, venguèt s'installar dins la capitala après sa reconquista en 1261 per l'emperaire Miquèu VIII. Interessat per lei questions religiosas dau periòde, escriguèt tanben una istòria politica de l'Empèri (*Lei Relacions Istoricas*) que va de la naissença d'Andronic II en 1259 a la retirada dei darrierei companhiás de mercenaris catalans en 1308.

En fòra dei *Relacions*, foguèt tanben l'autor dau *Quadrivium* qu'èra una compilacion dei coneissenças en aritmetica, en musica, en geometria e en astronomia. Escriguèt egalament plusors tractats de filosofia, de retorica, de matematicas e de drech.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
.gmbh

**** (acorcha de *Gesellschaft mit beschränkter Haftung*, "societat de la responsabilitat limitada", en alemand) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa americana Extra Dynamite, LLC. Es en servici dempuèi lo 9 de març de 2016.

## Referéncias
Crematogaster sordidula

***Crematogaster sordidula*** (Nylander, 1849) es una espècia de formiga presenta en Occitània dins lei regions mediterranèas. De talha pichona (2 a 3 mm), es de color brun jaunàs ambé la mitat posteriora de l'abdomèn brun sorn. Sei formiguiers son generalament installats dins d'endrechs solelhats e peirós.

## Liames intèrnes

* Lista dei formigas d'Occitània.

## Bibliografia

* **[[Francés|(fr)]]** Edouard Della Santa, *Faune de Provence, Bulletin du C.E.E.P. (Conservatoire Etudes des Ecosystèmes de Provence/Alpes du Sud)*, Volume 16 (1995).

## Nòtas e referéncias
Taneti Maamau

**Taneti Maamau** (grafia modèrna Taaneti Mwamwau, pr. Taanesi Mamau) es un òme politic quiribassenc e president de la Republica de Kiribati dempuèi l’11 de març de 2016.
Bakir Izetbegović

**Bakir Izetbegović** (Sarajevo,  n. lo 28 de junh de 1956) es un òme politic bosnian, actual president de la presidéncia collegiala de Bòsnia e Ercegovina.

## Biografia
Es lo filh del rèirepresident Alija Izetbegović. Es vicepresident del partit d'accion democratica. Es elegit a la presidéncia collegiala de Bòsnia e Ercegovina lo 3 d'octobre de 2010, coma representant dels musulmans (bosniacs). Dintra en foncions lo 10 de novembre.

Dins aquela presidéncia collegiala, assumís la carga de cap de l'estat:
* del 10 de març al 10 de novembre de 2012
* del 10 de març al 10 de novembre de 2014
Es tornat elegit a la presidéncia collegiala en 2014 per un mandat que comença lo 17 de novembre. Lo 17 de març de 2016 entamena un novèl mandat de 6 mes coma president de la presidéncia.
Ernèst Chalamèl

**Ernèst Chalamèl** (Dieulofet, 8 d'abril de 1846 - Dieulofet, 2 d'abril de 1921) que foguèt un escrivan occitan (felibre) de Daufinat. Lo son chafre qu'es "lo felibre dau Blat".

## Biografia
Ernèst Chalamèl qu'es vadut a Dieulofet lo 8 d'abril de 1846. Lo son pair qu'èra terralhèr e mainat de terralhèr, Ernèst, naturalament que foguèt terralhèr. Los sons pairs, amb lo pauc que ganhavan, n'avián tant per tant per veure venir.

## Poèma ''Salut a Dieulofer'' (extrait)

*Flor de la tèrra daufinala,
*Moeissa? ("moueisso") de l'aigra dau Jabron,
*Te saluièm d'un pichòt brot
*De chant dins la lenga pairiala.

*Chantarem tot çò qu'as de bèu:
*Tei monts que te fan una centura,
*Tei rieus v-ont lo rossinhòu beu,
*Tei costaus v-ont lo blat maüra.

*Direm Rachàs e Montmiralh,
Rò (ròc??), Sant Maurise mai Mialandra ("Mialandro"),
*Que dins ton cièl clafit de rais
*Mòntan pus naut que las calandras;

*Direm Jabron Mai Salaràs
*V-ont tant de coguieus s'espandisson,
*Quand ven lo redoç, qu'a plens braç
*Lei calinhaires n'en culisson.

*Passètz par sens vos arrestar,
Voiatjor(s??) de l'azur, aucelonet(s??) volaire(s??),
*Çai i a de bòscs ombrós, de mossas e de frescs caires,
*Onte porretz vos bequetar.

*Aicí se carda, aicí se fiala
*La seda dei manhan ("magnau"), la lana dei mauton ("móutou") ;
*Aicí se torneia l'argila,
*E, de Raimond coma de Viala,
*La chançon dau travai s'envola de pertot...

## Referéncias