open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Castilhon de Falet

**Castilhon de Falet** (*Castiglione Falletto* en italian, *Castion Falèt* en piemontés) es una comuna de  abitants, ancianament dins lo marquesat de Saluças, ara dins la província de Coni dins la region de Piemont de l'estat italian.
## Toponimia
**Castiglione** en italian e **Castion** en piemontés. Prenguèt en 1589 l’epitèta *"Falletto"* (*Falèt* en piemontés) per onorar una familha locala.
Napoleon Peirat

**Napoleon Peirat**, nascut lo 10 de genièr de 1809 a Las Bòrdas d'Arisa, en Arièja, e mòrt lo 4 d'abril de 1881 a Saint Germain en Laye, foguèt un pastor protestant, istorian del catarisme e de la Reforma, e un poèta en lenga francesa, amb lo subrenom de «Napol lo pirenenc».

Es, amb la publicacion de son *Histoire des Albigeois*, a l'encòp lo creador de l'istòria legendària e romantica qu'assimila los Catars als protestants coma victimas de las persecucions del clergat catolic, e un dels primièrs utilizaires del mot «Occitània».

## Biografia
Napoleon Peirat foguèt lo filh de Joan Eusèbi Peirat e de Margarida Gardel. Faguèt sos estudis a la facultat de teologia protestanta de Montalban de 1826 a 1831 e sosten una tèsi de bachillerat intitulada  *Christianisme au <abbr>xix<sup>e</sup></abbr> siècle*. Foguèt preceptor qualques annadas a Bordèu. Foguèt nomenat pastor auxiliar de la Glèisa Reformada de Saint Germain en Laye en 1844, puèi pastor titular en 1847. Faguèt edificar lo temple de Saint Germain en Laye en 1862.

Foguèt admés coma membre del Felibritge en 1877, e rejonch la tendéncia de las «felibres rojas».

## Activitats istoriograficas

Es celèbre sustot per son *Histoire des Albigeois* en cinc volums, una biografia de Béranger e de Lamennais aital coma tres recuèlhs de poesias. Escriguèt tanben *Histoire des pasteurs du Désert depuis la révocation de l'édit de Nantes jusqu'à la Révolution française, 1685-1789*.

Amb lo catarisme Peirat desvolopèt una idèa teologica estonanta per son epòca, e es a la basa, mercés a son imaginacion lirica, de la mitificacion modèrna de Montsegur e dels catars. A talh d'exemple, vesèm un tractament abusiu de la part de Peirat en lo personatge d’Esclarmonda de Fois, doncas qu'en son òbra la convertís en una diaconessa catara, en fondatritz e profèta de la ciutadèla de Montsegur e en sa protectritz, ont sas despolhas i reposarián totjorn en una granda cripta catada dins la montanha.  

Creèt una vision elogiosa e largament romantica dels catars, presentats coma los predecessors dels camisards e de las valors republicanas, los unes coma los autres s'opausant a un catolicisme intolerant. Aquel imaginari creat per l'autor alimentèt l’occitanisme e un cèrt ermetisme neocatar que coneisserà un succès durable.
Escòla de la Ròsa Crotz d'Aur

vinheta|Simbòl de l'Escòla Internacionala de la Ròsa Crotz d'Aur.
L**'Escòla Internacionala de la Ròsa Crotz d'Aur**, egalament coneguda jol nom de **Lectorium Rosicrucianum**, fondada en 1945 per Jan van Rijckenborgh e Henny Stok-Huyser a Haarlem als Païses Basses, es un movement religiós se definissent ela meteisa coma «una frairesa iniciatica d'inspiracion gnostica e crestiana» sens orientacion politica, e reivindica mai o mens 15 000 membres dins 40 païses.

= Veire tanben =

### Ligams intèrnes

*Ròsa Crotz

### Ligams extèrnes

* rose-croix-d-or.org
Dmitro Koleba

**Dmitro Ivanovich Koleba** (en ucraïnian : Дмитро Іванович Кулеба), nascut lo 19 d'abril 1981 a Sumy es un òme d'Estat ucraïnian, diplomat e especialista de las comunicacions, ministre dels Afars estrangièrs dempuèi 20201. Es tanben membre del Conselh de defensa e de securitat nacionala d'Ucraïna. Es un del diplomat de naut nivèl pus jove de l'istòria d'Ucraïna. Trabalhèt abans coma vici primièr ministre ucraïnian per l'integracion europèa e euro-atlantica, e comme representant permanent d'Ucraïna al pròp del Conselh Europèu entre 2016 e 2019.
Fårö

**Fårö** es una illa de la mar Baltica situada a quelques quilomètres al nòrd de l'illa de Gotland en Suècia, que ne'n depend administrativament. Es la segonda illa pus granda de la província de Gotland. Sa superfícia es de 111,35 km2, dont 9,7 de sanhas o d'ilets.

Le realizator Ingmar Bergman s'establiguèt sus l'illa, ont rodèt sièis filmes : En pel miralh (1961), Persona (1966), L'Ora del lop (1968), La Vergonha (1968), Una passion (1969) e Scènas de la vida de parelh (1972). I defuntèt loe 30 de julhet de 2007.
## Galariá

Fichièr:IMGP0373 Single Rauk.jpg|Faralhon sus una plaja de l'aira naturala aparada de Langhammars, sus l'illa de Fårö. 
Image:Gotland Fårö-Fyr.jpg|Le Far de Fårö.
File:Sweden 2018-08-05 (44124604755).jpg
File:Sweden 2018-08-05 (30110973817).jpg
File:Gotland-Fårö-kyrka 01.jpg|Glèisa de Fårö
Lavariá de la carrièra de l'Agulhariá

## Origina del projècte
Alara que l'anciana SEO (Societat d'Estudis Occitan) cambièt de nom en 1945 per devenir l'actuala IEO (Instut d'Estudis Occitan), un bolh creatiu de pus en pus grand al sen de l'organisacion creèt rapidament lo besonh d'una diversificacion de sos revenguts que se basavan cap a aqueste moment mai que mai suls fons financiaris de son cofondator Ismaël Girard. Es alara qu'inspirat per sas accions en çò d'una lavariá de Tolosa que li venguèt lèu-lèu l'idèa de dobrir una lavariá tenguda a 100% per l'IEO d'aqueste temps.

### Concretisacion, inauguracion e fracàs del projècte
En qualquas setmanas, lo projècte pren fòrma a l'entorn de tres actors importants : D'en primièr Ismaël Girard, d'en segond Robèrt Lafont e d'en tresen Leon Còrdas. Los dos primièrs s'ocupavan de cercar de fons e lo tresen, alara en plena dificultat amb una grèva secariá en çò de sa vinha de Sira devenguèt tras que rapidament lo motor d'aqueste projècte. Çaquelà e qualquas meses aprèp sa doberturà, la lavariá se transformarà un fracàs total. En efièit, a causa de son marrit posicionament e amb dintrant en concurància dirècta amb una autra lavariá que s'installèt qualques passes pus luènh, los investiment dels tres actors venguèron rapidament a zèro (especialament per Leon Còrdas qu'avia investit una quantitat importanta d'argent e de temps dins aqueste projècte. 

### Las consequéncias de la lavariá
Liman

**Liman** (en ucraïnian: Лиман) es una vila de l'óblast de Donetsk, en Ucraïna, e lo centre administratiu del raion de Liman.

## Geografia
Liman es situada a  al nòrd de Donetzk, fa partit de l'aglomeracion de Kramatorsk. Se tròba al sud-èst de Kyiv, a  per l’autorota e a  per lo camin de fèrre.
Pèine

**Pèine** es una aiga del departament d'Erau, afluent d'Erau en region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.

## Geografia
Sa longor es de 32,9 km. Nais a Pesena de las Minas e s'escampa dins Erau a Pesenàs.

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *in filo Pedene* en 1225, *Peyne* en 1643, *la Peine* en 1740-60, *Peine R.* en 1770-1772 (mapa de Cassini). « Lo nom local autentic es *Pèiné*, emplegat al masculin e sense article » (L. Michel, Revue des Langues Romanes, LXXIV. p. 55). Lo nom es a l'origina del luòc *Chemin Dupeyne* (Alinhan del Vent), escrit sul cadastre *Chemin Dépeyne*. Se constata que la francizacion del nom d'aquel camin garde encara lo genre masculin. Vendriá de **Pédenu*, d'origina preceltica e de sens desconegut, tanben basa de Pesenàs e de Pesena de las Minas. **Pédenu* > **Pedne* > *Pèiné* (segon L. Michel, article citat, p. 57-59). En acceptant l'etime, caldriá probablament corregir **Pédenu* > **Pézeno* > **Pèzne* > *Pèiné*.

Xavier Delamarre dona a *Pèine* l'etime *Petinā*, « la (sic) Peyne ». Lo *t* intervocalic dona normalament *-d-* (POTERE > poder, FATA > fada, COTONEU > codonh, etc), mas de còps [z] (QUATERNIO > quasèrn o casèrn, SPATHA > espasa), donc en teoria *PETI-* pòt menar a *Pèse-*, mas probable que *Petinā*, nom gallic conjecturat per Delamarre, pas atestat, a, çò pus mens, una autra vocala finala.

## Nòtas e referéncias
Sauta-cavalet

ligam=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Leapfrog9987.jpg/250px-Leapfrog9987.jpg|drecha|vinheta|319x319px|Enfants que jògan a sauta-cavalet.
**Sauta-cavalet**, **sauta-cabra**, **cavaleta** f., **passa-gent**, **passa-chin** (prov. *sauta-chin*, *copa-tèsta* m., *cavaleta* f. ; gasc. *sauta-craba* m., *saut de moton*, *sauta-l’i*, *sautalic*, *passa-can*, *passa-lís*, *pati-vòli*, *gimbalet* {Medòc}, *guiròt-sauta*; *passem*; lem. *sauta-anguila*, *sauta-chin*, *sauta-l'i*; auv. *sauta-genest*, viv. *sauta-moton*, *saut-borrelet*) es un jòc esportiu d'enfants que consistís a sautar successivament per dessús totes los jogaires clinats en avant. Los jogaires se relèvan de la manièra seguenta : los primièrs se clinan cap endavant en formant una linha, e los darrièrs passan torn a torn al dessús d'eles, en pausant las mans sus lor esquina. Quand lo darrièr jogaire de pè a sautat per dessús l'abans-darrièr, aqueste s'ennauta e sauta a son torn per dessús los que lo precedisson, e aital a la seguida. Lo nombre de jogaires non es pas fixat.

Una varianta n'es **botelhon**, *pomada*, *carnsalada* o *casqueta*.

Fòrça practicat dins las corts de recreacion de las escòlas dempuèi la fin del sègle XIX, aquel jòc es estat progressivament remplaçat per de jòcs mai complèxes (còrda de sautar, pè-ranquet, bilhas...)

## Ligams extèrns

### Articles connèxes

* Cavalet de Sant Jòrgi
Acid carboxilic

thumb|right|Esquèma de basa d'un acid carboxilic.

Un **acid carboxilic** es una espècia quimica organica caracterizada per la preséncia dau grop foncionau carbonil (–C(O)OH). Coma son nom l'indica, son d'acids. Sei basas conjugadas son dichas ions carboxilats. Naturalament presents dins l'environament, leis acids carboxilics son coneguts dempuei l'Antiquitat (acid acetic). Pasmens, suscitan un interès fòrça important dempuei la revolucion scientifica en causa de son ròtle dins lei mecanismes dau vivent e en sintèsi organica. De mai, gràcias a lor reactivitat, leis acids carboxilics an de derivats nombrós, e egalament important en quimia organica, coma lei clorurs d'acil, leis anidrids d'acid, leis estèrs, leis amids e lei nitrils.

## Liames intèrnes

* Alcòl.
* Aldeïd.
* Amid.
* Anidrid d'acid.
* Cetona.
* Clorur d'acil.
* Estèr.
* Ion carboxilat.
* Nitril.
* Quimia organica.
* Reactiu de Grignard.
* Sintèsi malonica.


## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cluquet

[ligam=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Ghanaian_kid_playing_Blind_Fold_game_often_referred_to_as_%22Jack_Where_are_you%3F%22_with_friends._The_blind_folded_kid_moves_around_hoping_to_catch_any_of_his_friends_but_his_friends_run_around_to_avert_his_grips_04.jpg/220px-thumbnail.jpg|vinheta|Enfants de [Ghana que jògan a cluquet.]]
Lo jòc de **cluquet**/**cloquet**, **cluguet**, **cluqueta** f., **clunhet** o **cataòrba** f., **catabòrnia** o **tartarin-tartana** (gasc. *cluc*, *clucas* f. pl., *peishigacuu*; prov. *meni-mon-ai*, *bòrni*, *arrapa-arrapa*; lem. *cachamita* f., *cacha-mita-bòrlha* f., *chatamita* f. o *martin campat*; viv. *chatamusa*) es una varianta del jòc del lop.

## Descripcion
ligam=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/Petit_Livre_d%27Amour_f007r.jpg/220px-Petit_Livre_d%27Amour_f007r.jpg|vinheta|Jove que fa a cluquet amb de damas, miniatura de la començança del   paregut dins lo ''<a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Petit_Livre_d'amour" rel="mw:ExtLink" title="Petit Livre d'amour" class="cx-link" data-linkid="10">Petit Livre d'amour</a>'' de Pierre Sala
[ligam=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Blind_mans_bluff_1803.PNG/220px-Blind_mans_bluff_1803.PNG|alt=Gravure représentant une femme les yeux bandés et quatre autres femmes qui courent autour d'elle.|drecha|vinheta|Damas que se fan catòrba en [1803]]
Lo caçaire (lo que cluca o clunha) ten los uèlhs bendats e los caçats viran a l'entorn d'el (sens tròp s'alunhar) en evitant de se far tocar. Se lo caçaire capita a tocar un autre jogaire, aqueste s'immobiliza e daissa lo caçaire li tocar la cara. Se lo caçaire reüssís a reconéisser la persona al tocar, alara aquesta pren la plaça del caçaire. De variantas prepausan de jogar amb una campaneta o una bagueta.

Precaucions : com l'un dels jogaires a los uèlhs bendats, es important de jogar dins un espaci sens obstacles, per qu'aquel jogaire se faga pas mal. A França sègle XVIII es sovent representat dins de pinturas de scènas galantas, òm lançava lo crit d'alèrta  o  quand lo caçaire riscava de se trucar a un obstacle.

## Grècia antica
En Grècia antica, òm practicava una sòrta de catòrba sonat la *mosca de *bronze* (en grèc:  μυῖα[8]). Es subretot descrich per Sueton e per Pollux. Lo jòc èra acompanhat de dos verses paremiacs. L'enfant dels uèlhs bendats cercava a atrapar los autres en disent « Vau córrer après una mosca de bronze » ; sos companhs de jòcs que l'entornejavan, l'atissavan o lo picavan amb la man o bendeletas de papirus, li respondián « Li correràs après, mas l'atraparàs pas ».

== Dins la literatura ==
Dins una de sas composicions màgers *Visions of Johanna'' de 1966 l'autor-compositor Bob Dylan, prètz Nobel de literatura en 2016, evoca aquel jòc al començament del segond coblet de la cançon poèma : « Dins lo terrenh vuèg ont las damas fan a cluquet amb lo pòrta-clau » (« In the empty lòt where the ladies play blindman's bluff with the key chain »).

## Nòtas e referéncias

### Articles connèxes

* Jòc del lop
* Marco Polo, varianta americana que jòga dins una piscina.

* Amagatada
Amagatada

ligam=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Meyerheim_Versteckspiel.jpg/220px-Meyerheim_Versteckspiel.jpg|vinheta|Amagatada eb una pintura del .
Jogar o far a l**'amagatada**, a l**'amagat** (o: d**'amagat,** d**'amagadons**), a las **escondalhas** o **escondilhas**, a las **escondudas**, de **rescondon**(**s**), **a rescondilh**(**on**)**s**, de **rescondut**, al **cluquet**, a **cata òrba** o **cutabòrlhe**... es un jòc ont mantas personas s'amagan o s'escondon d'una autra, qui deu descobrir l'amagatalh de totas las personas amagadas per ganhar la partida.

## Objectiu del jòc
Los jogaires se devon amagar per non èsser pas trobats per l'un d'eles, designat a l'avança. 

## Debanament
ligam=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/James_Tissot_-_Hide_and_Seek.jpg/220px-James_Tissot_-_Hide_and_Seek.jpg|vinheta|''Amagatada'' per James Tissot (1877), .
Lo quadre del jòc pòt èsser un espaci en plen aire o un grand ostal. Es fòrtament recomandat de delimitar a l'avança lo territòri autorizat pel jòc.

Un jogaire, designat coma lo cutaire o cercaire, se vira contra un arbre o una paret e compta, uèlh cutats, fins a un cèrt nombre del temps (50 per exemple) del temps que los autres s'amagan. A la fin de son comptatge, partís en quista dels autres jogaires. Quand ne tròba un, crida « trobat » o « vist(a) » e lo nom del jogaire trobat. Pòdon alara cercar amassa los jogaires sobrants, fins que totes sián descobèrts. Lo cutaire deu dessobtar los autres jogaires sens tròp s'alunhar de l'arbre o de la paret, que se per cas un mainatge amagat ven tocar l'arbre o la paret abans el, aquel mainatge a ganhat.

Durant la part seguenta, lo cercaire pòt èsser lo primièr a èsser estat trobat o al contrari lo darrièr.

## Varianta
Existís una varianta de l'amagatada tradicionala sonada « jòc de la sardina » o « amagatada sardina » dins la quala un sol jogaire s'amaga ; los autres jogaires qu'arriban a trobar la « sardina » la devon rejónher dins son amagatalh sens se far avistar pels autres jogaires. Lo darrièr jogaire a trobar l'amagatalh ven alara la sardina per la partida seguenta.

Una autra varianta es **a vista** : lo jogaire qu'es vist per lo que clunha pren la plaça d'aqueste.

## Nòtas e referéncias

### Articles connèxes

* Cluquet
Isla d'Ais

miniatura|dreita|Vuda aeriana de l'isla
miniatura|gaucha|Carta de l'isla (Fr)
L**'isla d'Ais** (var. **illa**, **inla**, **ièrla**/**gèrla**, **isola**; en francés *île d'Aix*) es una isla dau sud-oest de la França. Banhada per l'ocean Atlantic, es situada au large de las còstas de la Charanta Maritima. Emb las islas de Re, d'Olairon e Madama, fai partida de l'archipela charantesa.

## Toponimia
Autre temps apelada **Aia**, l'isla d'Ais podriá aver per 

Las fòrmas ancianas son *Aias* en 1049-1060; *Aias* en 1114; *de Ais* en 1267. 

Ais es un nom commun a mai d'una autra comuna e masatge de França. Es eissit dau latin aqua "aiga", jos la fòrma *aquis* "a las aigas" (ablatiu-locatiu plurau). Çò tipe toponimic designa sovent d'aigas termalas. A.Dauzat classa l'isla d'Ais dins 'quela categoria.

## Geografia

## Veire tanben
### Liams internes
### Liams externes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Olairon

**Olairon** (*Ouleroun* en nòrma mistralenca; *Olairon* o *Layron* en occitan ancian; *Olerun / Ol'ron* en peitavin-santongés, *Oléron* en francés) es una illa francesa situada dins l'ocean Atlantic, près de las còstas de la Charanta Maritima. Emb las islas de Rè, d'Ais e Madama, fai partida de l'archipèla charantés. Es separada de la peninsula de Marenas e de la Peninsula d'Arvert per lo *coureau* d'Olairon e lo Pertús de Maumusson.

Lo gentilici es **olaironés -esa** (*Oulerounés -eso*, *Oulourounés -eso* en grafia mistralenca).

Qu'es la pus granda de las illas francesas metropolitanas après Corsega, emb sos  de long sus  de large *(dins la pus granda larjor)*, e a una superfícia de  e mai de 21000 abitants permanents.

Durant son istòria, 'la faguèt partida de l'anciana província d'Aunís o de Santonge, e subiguet mai d'una guèrra, subretot pendent lo periòde medievau. Administrativament, l'illa d'Olairon se confond dempuei 2015 emb lo canton de l'illa d'Olairon, dins lo departament de la Charanta Maritima (dins la region administrativa de Peitau-Charantas puei de Nuòva Aquitània). Son chapluòc actuau es Saint-Pierre-d'Oléron, principau pòl comerciau e mestierau de l'illa. Juscanta a sos l'Ancian Regim, qu'es la vila dau Chastèu d'Olairon, sieti de la sosdelegacion e assostant la garnison de l'isla, qu'aviá quela foncion.

Dempuei lo 19 de març 1966, l'illa es liada au continent per un pont rotier, long de  (lo treseime pont en lonjor de França après quilhs de l'illa de Rè e de Saint-Nazaire): qu'es lo pont mai vielh de França a liar una illa au continent.

Celebrat per Pierre Loti, Olairon recep lo subrenom francés de *la Lumineuse* («la luminosa») a causa de son fòrt taus d'ensolelhament tot de long de l'annada.

## Geografia

miniatura|gaucha|250px|Lo pont de l'isla d'Olairon ; lo continent es visible en reire-plan.
Bordat per l'Ocean Atlantic, Olairon es delimitat per dos estrechs que, localament, prenen lo nom de *pertús* (pertuis en francés) :
* lo Pertús d'Antiòquia, au nòrd, la separa de l'illa de Rè;
* lo Pertús de Maumusson, au sud, la separa de la Peninsula d'Arvert ;
* las radas daus Bascos e de l'Illa d'Ais, au nòrd-èst e a l'èst, la separan dau continent.
Olairon se tròba maitot situat fàcia a dos estuaris fluviaus, Charanta e Seudre, que jògan un ròtle considerable per lors activitats economicas, qu'an favorizat lo desvolopament de l'ostreïcultura gràcias a lor apòrt en aiga doça.

## Vejatz tanben
### Liams intèrnes
### Liams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Isla de Re

L**'isla de Re** (fòrma lemosina) o **isla de Rè** (fòrma sud-occitana, var. **illa**, **inla**, **ièrla**/**gèrla**, **isola**; en peitavin *Ile de Rét*, en francés *Île de Ré*) es una isla francesa situada dins l'ocean Atlantic, au large de las còstas aunisianas e vendeanas. Part de l'archipela charentesa, es la quatrena pus granda isla de França metropolitana, darrier la Corsega, l'isla d'Olairon e Bela-Isla.  Autre-còp fasia partida integranta de la provincia d'Aunís, es aura atachada au departament de la Charanta Maritima e a la region Novela Aquitània. Dempuei lo mes de març 2015, ela forma un sol canton: lo canton de l'Isla de Re.

## Geografia

## L'isla en imatges

Pont de l'ile de Ré.JPG|Pont de l'Isla de Re. En reire-plan, lo port de la Paliça.
Sablanceaux_ile_de_Re.jpg|La poncha de *Sablanceaux* es situada faça au port de *La Rochelle-Pallice*.
Lando-re.jpg|Rivedoux-Plage. La plaja nòrd à marèa bassa, au fons de la baia, lo pont de l'Isla de Re.
106 - Abbaye des Châteliers - La Flotte.jpg|La Flotte. L'Abbadia *Notre-Dame-de-Ré*' dicha daus *Châteliers*]].
Stmartinderé.JPG|Saint-Martin-de-Ré. Lo port e la vila vuts dau clochier.
Facade New Clerjotte ile de Re 1.jpg|Saint-Martin-de-Ré. Lo Museu Ernest Cognacq, L'Hôtel de Clerjotte e sa novela ala.
777 - Promenade sur les dunes - Le Bois Plage.jpg|Le Bois-Plage-en-Ré. Permenada amainatjada subre las dunas.
Cooperative le Bois Plage.jpg|Le Bois-Plage-en-Ré. Cooperativa vinicòla de l'Isla de Re.
Lacouardelegloisil.jpg|La Couarde-sur-Mer.
Egliseloixiledere.jpg|Loix. Egleisa de *Senta Catarina*.
007 - Eglise Saint-Etienne - Ars en Ré.jpg|Ars-en-Ré. Clochier de l'egleisa de *Sent Esteve*.
609 - La côte près du Phare des Baleines - St Clément.jpg|Saint-Clément-des-Baleines. L'anciana tor de las balenas, lo far de las balenas e lo semafòr. 
IleDeRe-PhareDesBaleines.jpg| Far de las Balenas a la poncha oest de l'isla.
Salz 01.JPG|Salina.
IleDeRé=NASA.jpg|Fòto satellite de l'Isla de Re (NASA).


## Veire tanben
### Liams internes

### Liams externes
## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Rebombeta

**Rebombeta** (var. **raspalheta**, **escudeleta**, **sopeta**, **arricoquet**) es un jòc que consistís a lançar de còdols plats orizontalament  sus l'aiga per los far sautar en sauts successius en lisant sus la susfàcia del liquid. L'objectiu es d'arribar a far far al còdol un maximum de rebombs.

Cal causir los calhaus los mai prims possible e d'una talha sufisenta per qu'en los lançant a flor d'aiga s'enfonsan pas per encausa de son pes e rebombisson mantes còps sus la susfàcia aquosa.

## Campionats e recòrds
La *North American Stone Skipping Association* (NASSA), fondada per Coleman-McGhee, en 1989 a Driftwood, Tèxas, organizèt de campionats mondials durant quatre ans de 1989 a 1992  a Wimberley, Tèxas. 

## Explicacion scientifica
ligam=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/Skipping_stones.svg/444px-Skipping_stones.svg.png|vinheta|444x444px|Lançament de còdol
Una explicacion fisica del lançament de còdols foguèt facha per Lazzaro Spallanzani al sègle XVIII.

La pèira crèa una ascension del meteis biais qu'un freesbee, en empenhent l'aiga cap aval mentre que se mòu de galís per l'aiga. La tension de susfàcia i fa fòrça pauc. La rotacion de la pèira agís per l'estabilizar contra la fòrça d'ascension aplicada darrièr ela.

Una recèrca entrepresa per una equipa dirigida pel fisician francés Lydéric Bocquet descobriguèt qu'un angle de prèp de 20° entre la pèira e la susfàcia de l'aiga es optimal. Bocquet e los sieus collègas foguèron estonats de descobrir que de cambiaments de la velocitat e de la rotacion cambièron pas aquel fach. Un trabalh de Hewitt, Balmforth e McElwaine a mostrat que se la velocitat orizontala pòt èsser mantenguda los rebombs pòdon contunhar indefinidament. Las recèrcas fachas per Bocquet mostrèron que lo recòrd mondial de 38 rebombs de Coleman-McGhee, imbatut pendent fòrça ans, requeriguèt una velocitat de 12 m/s (25 mph), amb una rotacion de 14 torns per segonda.

## Vejatz tanben

## Ligams extèrnes

## Bibliografia

* Coleman, Jerry. The Secrèts of Stone Skipping, Stone Age Sports Publications, January 1996 
* Lorenz, Ralph. Spinning Flight: Dynamics of Frisbees, Boomerangs, Samaras and Skipping Stones, Copernicus New York, September 2006 

## Referéncias
Russ Kun

**Russ Kun**, nascut Russ Joseph Kun dins lo districte d'Uaboe, en 1975, foguèt lo president de la republica de Nauru de 2022 a 2023.
Dintrèt en foncion lo 29 de setembre de 2022.
Was (Not Was)

**Was (Not Was)** es un grop de pop rock american fondat en 1979 a Detroit, Michigan, per *David Weiss* e *[https://fr.wikipedia.org/wiki/Don_Was Don Fagenson]*, que t'an prés per escais *David Was* e *Don Was*. Lors cançons son mescladas d'influéncias eclecticas del pop e del rock, ambe segon los albums musicians venguts d'orizons musicals divèrses. 

**Was (Not Was)** èra al som de sa popularitat a la fin de las annadas 1980 e al començament de las annadas 1990, qu'es a-n'aquesta periòda qu'a sortit sa cançon la mai coneguda aicí en Occitània, *Walk the Dinosaur*, sortida aus Estats Units tre 1987, [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) aicí au mes de junh de 1988 sonque, n°49 del TOP 50 francés. 

Lo grop es pas tròp actiu dempuèi lo mitan de las annadas 1990, pr'aquò tòrna de temps en temps sus l'empont o per sortir d'albums (*Boo!* en 2008).

## Discografia
* *Was Not Was* (1981)
* *Born to Laugh at Tornadoes* (1983)
* *What Up, Dog?* (1988)
* *Are You Okay?* (1990)
* *Boo!* (2008)

## Cançons mai conegudas (en [[Occitània]])
* *Walk the Dinosaur* (1988)
* *[https://en.wikipedia.org/wiki/Papa_Was_a_Rollin%27_Stone Papa Was a Rollin' Stone]* (1990, represa de The Undisputed Truth)

## Referéncias
Region de Královec

La **region de Královec** (en chèc *Kralovecký kraj*) es una satira que presenta, en reaccion als sembla-referendums d’annexion d’una part d’Ucraïna per Russia en 2022, l’annexion per Chequia de la region russa de Kaliningrad (autres còps Königsberg).

Ten son origina dins la fondacion de Königsberg (Královec en chèc) pel rei de Bohèmia Přemysl Otakar II. Ven un fenomèn mediatic en Chequia e en Polonha al començament d’octobre de 2022.
Lista de las comunas occitanas de la Província d'Ast

La lei italiana n°482 de 1999 la reconeis la minoritat istorica occitana. Dins la Província d'Ast, li a doas comunas que la èran delh marquesat de Saluças, mas la èran de lenga piemontesa e la se son pas declaraas de lenga occitana.

## Tanben vèire
* Lista de las comunas d'Occitània
Alinhan

**Alinhan** o **Linhan** es un toponim occitan:
* Alinhan del Vent comuna d’Erau
* Alinhan o Linhan d’Òrb, autra comuna d’Erau
## Tanben veire
* Linhan (omonimia)
Linhan (omonimia)

**Linhan** es un toponim occitan:
* Alinhan o Linhan d’Òrb, comuna de Lengadòc, dens lo departament d'Erau
* Linhan de Bordèu, comuna de Bordalés, dens lo departament de Gironda
* Linhan de Vasats, comuna de Vasadés, dens lo departament de Gironda
## Tanben veire
* Alinhan
Centre per las Libertats Civilas (Ucraïna)

left|50px Lo **Centre per las Libertats Civilas** (en ucrainés, *Центр Громадянських Свобод*) es una organizacion de dreches umans dirigida per l'avocada ucraïnesa Oleksandra Matviichuk. Se creèt a Kyiv lo 30 de mai de 2007.

L'organizacion reçaup lo Prèmi Nobel de la Patz de 2022, amassa amb Aleś Bialiatski e l'organizacion russa Memorial.
Rafael Orozco Maestre

**Rafael José Orozco Maestre** (Becerril, Colómbia, 24 de març de 1954 - Barranquilla, 11 de junh de 1992) foguèt un musician colombian, cantaire e cap del grop de vallenato *Binomio de Oro*.

## Discografia

### Albums

* 1975 - *Adelante*
* 1975 - *Con emoción*
* 1977 - *Binomio de oro*
* 1977 - *Por lo alto*
* 1978 - *Enamorado como siempre*
* 1978 - *Los Elegidos*
* 1979 - *Súper vallenato*
* 1980 - *Clase aparte*
* 1980 - *De caché*
* 1981 - *5 años de oro*
* 1982 - *Festival vallenato*
* 1982 - *Fuera de serie*
* 1983 - *Mucha calidad*
* 1984 - *Somos vallenato*
* 1985 - *Superior*
* 1986 - *Binomio de oro*
* 1987 - *En concierto*
* 1988 - *Internacional*
* 1989 - *De Exportación*
* 1990 - *De fiesta con binomio de oro*
* 1991 - *De américa*
* 1991 - *Por siempre*

## Ligams extèrnes

* Discogs
* MusicBrainz
* AllMusic
Aleś Bialiatski

left|50px **Aleś Bialiatski** (nascut en 1962) es un activista pels dreches umans de Belarus. En 2022 reçaup lo Prèmi Nobel de la Patz.
The Waterboys

**The Waterboys** son un grop de rock fòlk format a Edimborg en 1983 pel musician escocés Mike Scott. Los membres del grop, passats e presents, son principalament compausats de musicians d'Escòcia, d'Irlanda, del País de Galas e d'Anglatèrra. Mike Scott es demorat lo sol membre constant tot al long de la carrièra del grop. Explorèron un cert nombre d'estils diferents, mas sa musica es mai que mai una mescla de musica folk celtic e de rock and roll. Se dissolguèron en 1993 quora Scott partiguèt per perseguir un carrièra solo. Lo grop se formèt tornarmai en 2000 e contunha de sortir d'albums e de virar dins lo monde entièr. Scott met l'accent sus una continuitat entre The Waterboys e son trabalh solo, en disent que "*Per ieu, i pas cap de diferéncia entre Mike Scott e los Waterboys; significan ambedos la meteissa causa. Es a dire ieu meteis e  los que son los meus companhons musicals de viatge de uèi*".
## Membres actuals
* Mike Scott – cant, guitarra, piano (1981–94, 1998–present)
* Steve Wickham –violon electric, mandolina (1985–90, 2001–present)
* Ralph Salmins – batariá (2011–present)
* "Brother" Paul Brown – clavièrs (2013–present)
* Jess Kav - vocalista (2017–present)
* Zeenie Summers - vocalista (2017–present)
* Aongus Ralston - bassa (2017–present)

## Discografia
**Albums d'estúdio**
* *[[The Waterboys (album)|The Waterboys]]* (1983)
* *[[A Pagan Place]]* (1984)
* *[[This Is the Sea]]* (1985)
* *[[Fisherman's Blues]]* (1988)
* *[[Room to Roam]]* (1990)
* *[[Dream Harder]]* (1993)
* *[[Bring 'Em All In]]* (1995; as Mike Scott)
* *[[Still Burning]]* (1997; as Mike Scott)
* *[[A Rock in the Weary Land]]* (2000)
* *[[Universal Hall]]* (2003)
* *[[Book of Lightning]]* (2007)
* *[[An Appointment with Mr Yeats]]* (2011)
* *[[Modern Blues (album)|Modern Blues]]* (2015)
* *[[Out of All This Blue]]* (2017)
* *[[Where the Action Is (The Waterboys album)|Where the Action Is]]* (2019)
* *[[Good Luck, Seeker]]* (2020)
* *All Souls Hill* (2022)
* *Life, Death and Dennis Hopper* (2025)
Còsta Nòrd (Califòrnia)

La **Còsta Nòrd** de Califòrnia (anglés: **North Coast**, tanben anomenada la *Redwood Coast* "**Còsta dels Sequòias**" o lo *Redwood Empire* "**Empèri dels Sequòias**" en referéncia als bosques de sequòias denses de tota la region) es una region del Nòrd de Califòrnia que se troba a la còsta del Pacific entre la baia de San Francisco e la frontièra d'Oregon.  Normalment inclús los comtats de Mendocino, Humboldt e Del Norte e, de còps, inclús dos comtats de l'airal de la baia de San Francisco: Marin e Sonoma.

Inclús la Lost Coast ("còsta perduda"), region qüasi-inaccesibla despoblada a las annadas 1930.

## Vilas
La màger part de l'airal es rural contenent pauc de vilas màgers. La sola vila amb una populacion de mai de 100 000 es Santa Ròsa (populacion 178 000) dins lo comtat de Sonòma, qu'es la vila mai granda de la Còsta Nòrd jos la definicion de cinc comtats. Eureka (populacion 27 000) dins lo comtat d'Humboldt es la mai granda jos la definicion de tres comtats. Malgrat lor talha relativament mai pichona a las vilas màgers endacòm mai dins l'estat, fòrça de las vilas e vilatges de la region an una importància istorica per l'estat o una importància regionala.

**Sètis comtals**
*Del Norte: Crescent City
*Humboldt: Eureka
*Lake: Lakeport
*Marin: San Rafael
*Mendocino: Ukiah
*Sonoma: Santa Ròsa

## Veire tanben
*Còsta Centrala
*Còsta Sud

## Nòtas e referéncias
Exarcat de Cartage

[thumb|right|Extension de l'Exarcat de Cartage en [591.]]

L’**Exarcat de Cartage** (ò **Exarcat d'Africa**) es un territòri militar bizantin fondat en 590 a partir dei províncias reconquistadas per l'Empèri en Africa, dins la Peninsula Iberica e dins leis illas de la Mar Mediterranèa Occidentala (Corsega, Sardenha, Balearas). Coma l'Exarcat de Ravena, èra destinat a protegir un ensemble de regions alunchadas de Constantinòble en concentrant lei poders civius e militars entre lei mans d'un governador militar, dich exarca, que representava dirèctament l'emperaire. 

A la fin dau sègle VI e durant la premiera mitat dau sègle VII, l'Exarcat conoguèt un important periòde d'estabilitat gràcias a d'alianças amb de tribüs berbèras importantas que li permetèron de ben s'integrar dins sa region. Pasmens, en causa de son isolament, lei províncias ibericas foguèron perdudas en 624 e de cambiaments d'alianças entraïnèron una aumentacion de la premiera militara exercida per lei Berbèrs. Puei, après la pèrda d'Egipte en 642, lei Bizantins deguèron faciar d'invasions aràbias dins lo rèsta de sei possessions africanas. En 683, infligiguèron una gròssa desfacha ais Arabis a la batalha de Biskra en 683 mai lo territòri foguèt roïnat per lei combats. Ansin, Cartage foguèt abandonada per lei Bizantins en 698 après plusors sètges arabis. La ciutat foguèt destrucha per lei venceires, çò que marquèt la fin de la preséncia bizantina en Africa.

## Liames intèrnes

* Cartage.
* Empèri Bizantin.
* Exarcat de Ravena.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Khaled Belkhodja, « L'Afrique byzantine à la fin du VIe et au début du VIIe siècle », *Revue de l'Occident musulman et de la Méditerranée*, n° 8, 1970, pp. 55-65.
* **[[francés|(fr)]]** Jean-Claude Cheynet, *Le monde byzantin, t. II : L'empire byzantin (641-1204)*, Presses universitaires de France, coll. « Nouvelle-Clio », 2006.
* **[[francés|(fr)]]** Charles Diehl, *L'Afrique byzantine : histoire de la domination byzantine en Afrique (533–709)*, Ernest Leroux, 1896.

## Nòtas e referéncias
Abu Sufyan ibn Harb

**Abu Sufyan ibn Harb** († sègle VII) es un cap tribau de La Mèca durant la premiera mitat dau sègle VII. Eissit dau clan omeia de la tribü Qurays, s'opausèt rapidament a Maomet e ai premiers musulmans que menaçavan leis avantatges militars e economics de la tribü. Dins lo corrent deis ans 620, foguèt un dei caps militars de la vila durant la guèrra entre La Mèca e Maomet. Pasmens, a partir de 628, Abu Sufyan ibn Harb acceptèt de negociar amb Maomet. En cambi de plusors concessions importantas destinadas a mantenir la posicion economica dei Qurays, la tribü se convertiguèt pauc a pauc entre 628 e 630.

Maomet esposèt una filha d'Abu Sufyan ibn Harb e lo cap omeia demorèt fidèu au Profèta fins a sa mòrt. Foguèt grèvament bleçat a la batalha de Yarmuk en 636. Lo rèsta de son clan l'imitèt e l'influéncia omeia aumentèt rapidament au sen de l'elèit militar arabi. Lo tresen califa, Othman ibn Affan, èra ansin un Omeia e lo fiu d'Abu Sufyan ibn Harb, Muawiya, prenguèt lo poder en 661 e fondèt lo Califat Omeia.

## Liames intèrnes

* Califat Omeia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Martin Lings, *Le Prophète Muhammad : sa vie d'après les sources les plus anciennes*, Le Seuil, 1983.

## Nòtas e referéncias
Renan Contar

**Renan Contar** (25 de decembre de 1983, Campinas) es un politic brasilian, es deputat estatal pel Mato Grosso don Sul.

Filh de Rene e Miriam Contar, qu'o aconselhèron a escuélher Campo Grande per residir après la formacion en la AMAN, en contunhant lo trabalh ligat las raïses de la familha, iniciat per lo sieu pepin patern, senhor Arif Contar, libanés que venguèt pel Brasil en l'inici del sègle passat. En se fixant en la Principala, la familha foguèt una de las pionièras a portar lo desvolopament per la region, en bastint una istòria d'aunora e tradicion, Contar es maridat amb Iara Diniz.

## Referéncias
Kharijisme

Lo **kharijisme** es una branca de l'islam que recampa uei aperaquí 1% dei musulmans. Es principalament implantada en Oman mai existís de comunautats ò de minoritats kharijitas en Sahara e en Zanzibar.

A l'origina, lei kharijitas èran una sècta rigorista e radicala que se formèt durant la Premiera Fitna, la guèrra civila qu'opausèt de 657 a 661 Ali ais autrei pretendents a la succession dau califa Othman. Partisans d'Ali, lei premiers kharijitas abandonèron sa causa quand Ali acceptèt de sometre la question de sa legitimitat a un conseu d'arbitres. D'efiech, per elei, l'eleccion d'un califa èra una manifestacion de la volontat divina e, en consequéncia, èra pas acceptable de laissar d'èssers umans la questionar. En julhet de 658, lei tensions entre lei dos camps entraïnèron lo chaple de plusors miliers de kharijitas a la batalha de Nahrawan.

Aquò marquèt lo començament d'un lòng conflicte entre lei kharijitas e leis autrei brancas de l'islam. Pauc estructurat, lo kharijisme se fragmentèt. Aquò li permetèt de se difusar pus aisament dins lei regions perifericas dau territòri musulman e dins la Peninsula Aràbia. Durant l'Edat Mejana, sei partisans organizèron mai d'una insureccion ò formèron de sèctas d'assassins. En consequéncia, lo kharijisme foguèt fòrça reprimit per leis autoritats e la màger part de sei corrents foguèron destruchs. L'ibadisme, pus pacific, es l'unic subrevivent d'aquelei movements. Adoptat per leis abitants deis oasis omanesas durant lo sègle VIII, es totjorn la forma predominanta de l'islam en Oman.

## Liames intèrnes

* Ali.
* Chiisme.
* Ibadisme.
* Islam.
* Premiera Fitna.
* Sunisme.


## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Adoniran Barbosa

**João Rubinato**, mai conegut coma **Adoniran Barbosa** (Valinhos, (SP), 6 d'agost de 1910 — São Paulo, 13 de novembre de 1982) foguèt un compositor, cantaire e actor brasilièr.

Aqueste artista es conegut tanben per èsser lo trobaire del "*Samba Paulista*" (Samba de São Paulo), pro diferent del Samba de Rio de Janeiro.

## Cançons mai conegudas

*1951 - *Malvina*
*1951 - *[[Saudosa maloca]]*
*1952 - *Joga a chave* écrite amb Osvaldo Moles
*1953 - *[[Samba do Arnesto]]*
*1955 - *As mariposas*
*1956 - *Iracema*
*1956 - *Apaga o fogo Mané*
*1958 - *Bom-dia tristeza*
*1959 - *Abrigo de vagabundo*
*1959 - *No morro da Casa Verde*
*1960 - *Prova de carinho*
*1960 - *[[Tiro ao Álvaro]]* écrite amb Osvaldo Moles
*1964 - *Luz da light*
*1964 - *[[Trem das Onze]]*
*1964 - *Trem das Onze com Demônios da Garoa*
*1965 - *Agüenta a mão*
*1965 - *[[Samba italiano]]*
*1965 - *Tocar na banda*
*1965 - *Pafunça*
*1967 - *O casamento do Moacir*
*1968 - *Mulher, patrão e cachaça*
*1968 - *Vila Esperança*
*1969 - *Despejo na favela*
*1972 - *Acende o candeeiro*
*1975 - *Fica mais um pouco, amor*

## Ligams extèrnes

*
Valinhos

**Valinhos** es una vila de Brasil, dins l'estat de São Paulo. Sa populacion totala èra estimada a  personas en 2020. Sa superfícia totala es 148&nbsp;km².

Foguèt fondada lo 2 de decembre de 1732.

## Personalitats

* Adoniran Barbosa, (1910-1982) cantaire e compositor de samba
Colonia

Una **colonia** es un establiment uman entretengut per una poissança estatala, generalament dicha metropòli, dins una region mai ò mens alunchada onte s'implanta d'un biais duradís. La fondacion d'una colonia es lo resultat d'un procès politic, economic e sociau qu'es dich colonialisme. Seis objectius son variats : mesa en plaça d'una zòna de poblament, esplecha dei ressorsas naturalas, ocupacion d'una posicion estrategica, creacion d'un comptador comerciau, etc. Existís donc mai d'un tipe de colonia.

Lei colonias son probablament aparegudas durant la Preïstòria e lor existéncia es atestada dempuei l'Antiquitat. Aguèron un ròtle important dins lo poblament de mai d'una region coma lo bacin mediterranèu, Mesoamerica ò l'Africa Australa. Pasmens, a partir de l'arribada deis Europèus, lo fach coloniau evolucionèt amb la formacion d'empèris coloniaus vastes en America, en Africa e en Asia. Aquela dominacion foguèt pauc a pauc contestada e aqueleis empèris dispareguèron après divèrsei guèrras.

Dempuei la fin deis ans 1970, pauc d'Estats revendican la possession de colonias oficialas. L'excepcion principala es Israèl que tèn de colonias de poblament en Palestina. Pasmens, en 1946, l'ONU definiguèt una lista de territòris non autonòms, largament considerats coma de colonias. Uei, 16 territòris estatsunidencs, francés, neozelandés e britanics figuran encara sus aquela lista mai aquò es l'objècte de contestacions recurrentas. D'efiech, la màger part d'aquelei territòris an votat còntra l'independéncia. Enfin, dins fòrça país, i a de territòris pauc poblats que podrián venir de colonias. Per exemple, es lo cas dei Territòris dau Nòrd-Oèst en Canadà que son de regions pauc pobladas, susceptiblas de veire l'installacion de populacions vengudas dei centres demografics dau país. De cas pròches existisson dins la màger part dei país estenduts (Russia, China, etc.).

## Liames intèrnes

* Colonialisme.
* Lista dei territòris autonòms segon l'Organizacion dei Nacions Unidas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nevian

**Nevian** es un toponim occitan:
* Nevian, *Névian* en francés, comuna de las Corbièras, admistrativament dins lo departament d'Aude
* Nevian, *Nébian* en francés, comuna de Lodevés, admistrativament dins lo departament d'Erau
Descubatge

Lo **descubatge** es una operacion viticòla que seguís la fin de la fermentacion alcoolica. Los vins blancs son simplament trescolats dins d'autres contenents. Pels vins roges, qu'an fermentat en preséncia de pèls de rasim, de granetas e de còps de gaspas, l'operacion es mai complèxa. Se procedís primièr a un trescolatge de la partida bassa de la tina (que forma lo vin de gota). Puèi, se retira la partida superiora, mens liquida, qu'es transportada fins a la premsa per obtenir un vin de premsa. Lo marc es la partida mai solida que demòra dins la tina. Son eliminacion es sovent manuala.

## Galariá fotografica


Ecoulage.jpg|
Décuvage 02.jpg|
Vin rouge (décuvage).JPG|
Décuvage.jpg|


## Articles connèxes

* Viticultura
* Vin
Bussana

**Bussana** (*Bussann-a* in ligure) es una anciana comuna dau santremolés, ara seccion de la comuna de Sant Rémol. Administrativament, es dins la província d'Impèria e la region de Ligúria de l'estat italian.

## Istòria
ligam=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Bussana_in_Alpes-Maritimes_1805.svg/220px-Bussana_in_Alpes-Maritimes_1805.svg.png|esquèrra|vinheta|Lo departament deis Aups maritims en 1805 amb Bussana dins lo canton de Taja.
Novèla Union Populara, Ecologica e Sociala

vinheta|Logo de NUPES.
La **NUPES** [ˈnypes] o la **Novèla Union Populara, Ecologica e Sociala** (var. **la** **Navèra Union Populara, Ecologica e Sociala**) (en francés *la NUPES* [nyp, nyps, nypɛs] o *la Nouvelle union populaire, écologique et sociale*) es una coalicion de partits politics de l'esquèrra francesa.

Creada en amont de l'eleccion presidenciala francesa de 2022, jol nom d**'Union Populara** (UP), per sosténer la candidatura de Jean-Luc Mélenchon portada per França Insomesa, la formacion s'es espandida puèi jos la forma d'una coalicion a la quala participan lo Pòl Ecologista (comprenent en particular Euròpa Ecologia Los Verds), lo Partit Comunista Francés e lo Partit Socialista, per tal de presentar de candidaturas comunas a las eleccions legislativas de 2022.
Benjamin de Tudèla

**Benjamin de [[Tudèla (Navarra)|Tudèla]]** (ebrieu: בִּנְיָמִין מִטּוּדֶלָה, prononciat [binjaˈmin mituˈdela]; arab: بنيامين التطيلي Binyamin al-Tutayli;‎ Tudèla, Reialme de Navarra, 1130 – Castelha, 1173) foguèt un viatjaire navarrés jusieu, sovent anomenat rabin pels cronistes pas jusieus, e famós per las crònicas dels sieus viatges. Coneisseire de divèrsas lengas—entre los, l'ebrieu, aramèu, grèc, latin e arab—e avid d'aventuras, entreprenguèt un viatge de mai o mens catòrze ans (benlèu tanben per far lo comèrci de las pèiras preciosas, malgrat qu'aquel fach siá pas confirmat) e amassèt sas impressions dins un libre entitolat *Sefer Maasaot*.

Sos viatges revèlan l'interdependéncia e la diversitat simultanèas de las comunautats josievas pendent aquel periòde.
Mordacai Astruc

**Mordacai Astruc** o **Mardoquèu Astruc** (o **Mardocheu Astruc** en nòrdoccitan) (*Mourdacai Astruc* en grafia mistralenca; *Mardochée Astruc* en francés) foguèt un escrivan provençau de lenga d'òc (en shuadit) e ebraïca originàri dau Comtat Venaicin (de L'Illa de Sòrga) e actiu au sègle XVII.

Autor de poèmas liturgics (de piyyotim) marquèt l'istòria dei letras provençalas en embé sa pèça *Lou Jo de Haman*, escricha en celebracion de la fèsta de Porim. Au sègle XVIII Jacòb de Lunèl tornarà subre aquesta òbra, la devesirà en actes e en donarà la version definitiva estampada en 1774 : *La Reine Esther* ("La Reina Estèr").

## Nòtas e referèncias
### Nòtas

### Referèncias


## Articles connèxes
* Porim
* Estèr (Bíblia)

## Liames extèrnes
* Article en anglès https://www.jewishrhody.com/stories/temple-emanu-el-esther-and-the-jewish-women-of-carpentras-under-the-popes-rule-with-katharina,12774
La Gacha a la Cistèrna

## Creacion del libre

### Sa creacion
*La Gacha a la cistèrna* foguèt escrich en mens d'una annada per son autor Robèrt Lafont entre junh e novembre de 1997 puèi publicat en çò de las edicions Jorn en 1998. 

Aquesta seguida poetica es devesida a l'entorn de tres partidas (o tres cants) nomenadas : 

* Dieu(s)
* Òme(s)
* Espaci(s)

En rason de lor ligam amb "la gacha" que pren un ròtle important dins lo raconte (es lo narrator a travers los atges e las epòcas), la seguida poetica prepausada per Robèrt Lafont se deu  legir coma un roman, dins sa totalitat.

### Versificacion e Rimas
Los tres cants de *La Gacha a la Cistèrna* son formats respectivaments de : 

* Dieu(s) : cien uèitanta un quntil
* Òme(s) : cien setanta quatre quintil
* Espaci(s) : cien uèitanta quintil

Cadun dels verses del quintil son en decasillaba e respectan lo format ritmic de la *terza rima* de Dante. Es de dire en : aabcb. En mai, los dos primièrs verses de cada quintil reprenon lo quatren vers del quintil precedent. 

#### Exemple :
Estròfa n°7 del cant Dieu(s)

*Mai de matins que i a devers la rara / que de l'a ièr lo d'uei sagnós separa / cluga e lo pren la paur d'un temps antic / ont lei d'aicí s'esperavan messatge / que lei portaire' a la fin dau castic*

Estròfa n°8 del cant Dieu(s) 

*dieu dieus a la ciutat d'autre ribatge / aurián au cèu porgit son omenatge / de mòrt d'encendi e de brava terror. / Pasmens passant ai campàs de porracha / l'odor de sang emmarada a l'error*
Cosmographia monspessulanensis

## Presentacion

Darrièr recuèlh de poèmas escrich per Robert Lafont en 2000 en çò de las edicions Jorn, *Cosmographia monspessulanensis* es de talha rasonabla en comparason amb sa seguida poetica precedenta *[[La Gacha a la Cistèrna]]*. Lo recuèlh se devesís en tres partidas non ligadas entre elas : *Dins l'ascla*, *Eglòga* e *Glòsa*.  

Caduna d'aquelas partidas son formadas de sièis poèmas. 

### Los tèmas del libre
Alara sus la fin de sa vida, l'autor del libre se centra mai que mai sus de tèmas pus intimistas qu'a fins ara, pas vertadièrament agut lo temps de desvelopar dins sos autres recuèlhs de poèmas.

Aquò se pòt veire dins los tèmas recurrents que lo darrièr recuèlh de Robèrt Lafont evoca : La meditacion sul temps, l'eternitat e la mòrt o ben encara la fòrça dels mots. La melancolia pren tanben una partida importanta d'el.

### Estrach del recuèlh
Darrièra estròfa del sièisen poèmas de la darrièra partida del recuèlh : *Glòsa*

*Van lo moment d'una celebracion / costumiera ont lei garlandas de flors d'alegue / e la nerta nochala fan cortègi / a cu davala encara embarrassat de cèu / a l'envèrs de la lutz / e sabes sens legir que sus la pèira darrier tu / tot çoviscut s'escafa dins ton Ombra / que l'òbradau poeta es sempre cenotafi*.
Lausa per un solèu mòrt e reviudat

= Lausa per un solèu mòrt e reviudat =

### Creacion del recuèlh

Pargut en 1974 en çò de las edicion Jorn, *Lausa per un solèu mòrt e reviudat* es nascut de la collaboracion entre tres actors de la lenga d'òc : Robèrt Lafont (son autor) e dos de sos amics : Alain Clément e Claude Viallat.

### Composicion del recuèlh
*Lausa per un solèu mòrt e reviudat*, pren la fòrma d'una pocheta que caup tres fulhet. Coma indicat sus la cobertura, son autor a volgut nos contar l'istòria del mite d'un "islam solar" que se centra a l'entorn de tres data importantas : 
- Peitieus 732 

- Arle 1178

- Granada 1492

Aquelas tres datas son lo simbòl de la retirada de l'islam en euròpa coma lo mostra per exemple lo títol del primièr fulhet "Peitieus 732" o ben lo títol del tresen amb "Granada 1492"

### Los tèmas del recuèlh
*Lausa per un solèu mòrt e reviudat* caup, coma l'indica las desparièras datas utilizadas per l'autor, mantunes tèmas a l'entorn de la guèrra a l'amor. Çaquelà los tèmas principals se centran mai que mai suls rapòrts entre òrdre e gaudiment, poesia e poder o ben encara entre lo sexe e la rason. 

### La fòrma del recuèlh
Las desparièras poesias del recuèlh pòdon se considerar coma l'escapolon del recuèlhs seguent de l'autor La Gacha a la Cistèrna de per lor fòma ritmica (la mitat es compausada amb de poèmas en octosillabas e en decasillabas) similara e de per lor similaritat amb lo genre de la *[[canso]]* o ben encara del *[[Sirventés|sirventès]]* trobadoresc e de per los tèmas que seràn finalizat dins aqueste recuèlh.vinheta|Primièra pagina de ''Lausa per un soleu mòrt e reviudat''

### Estrach d'un poèma
**Tornamai lo cavalièr**

De cuer rosset es la coiraça / la simitarra d'acier blau. Sai mon ega de bona raça / e nòstre Dieu d'amor corau / que nos recampa en bela armada / roja de soleu e de sang / per clavelar sa renomada / a l'uis d'aquest mond contrastant.