open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tractat ABM

Lo **tractat ABM** (« Anti-Balistic Missile » en anglés) es un tractat signat lo 26 de mai de 1972 a Moscòu entre l'Union Sovietica e leis Estats Units d'America. Limitava lo nombre de sistèmas antimissils per cada país afin de mantenir en plaça lo principi de la dissuasion nucleara qu'assegurava la patz entre lei dos Grands durant la Guèrra Freja. Leis Estatsunidencs ne fan plus partida dempuei lo 13 de junh de 2003 mai a l'ora d'ara, an totjorn pas desvolopat de bloquiers antimissils susceptibles de menaçar la paritat nucleara establida amb Russia.

China, França e lo Reiaume Unit an totjorn implicitament respectat aqueu tractat.

## Liames intèrnes

* Arma nucleara.
* Destruccion Mutuala Assegurada.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Trinitrotoluèn

Lo **trinitrotoluèn** ò **TNT** es un explosiu descubèrt en 1863 per lo quimista alemand Julius Wilbran (1839-1906). Adoptat per l'armada alemanda en 1902, son usatge se generalizèt pauc a pauc au sen de la màger part dei fòrças armadas de la planeta. Après la Segonda Guèrra Mondiala, la quilotona de TNT es venguda l'unitat de poissança deis armas nuclearas.

## Liames intèrnes

* Explosiu.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Comandò

Un **comandò** es una unitat militara de combat destinada a d'operacions especializadas e cibladas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bernardo Tanucci

**Bernardo Tanucci** (Stia, lo 20 de heurèr de 1698 – Nàpols, lo 29 d'abriu de 1783) que ho un òmi d'estat d'origina Toscana conselhèr deu Rei de Nàpols e futur Rei d'Espanha Carles III. 

Gessit d'un mitan popular, qu'èra un tanhent deu Despotisme illustrat.
Pedro Rodríguez de Campomanes

**Pedro Rodríguez de Campomanes y Pérez**, purmèr **Comte de Campomanes**  (Santa Eulalia de Sorribas, lo 1 de julhet de 1723 - Madrid, lo 3 de heurèr de 1802), que ho un òmi d'estat espanhòu, ministre de l'economia deu Rei Carles d'Espanha deu govèrn deu purmèr ministre lo Comte de Floridablanca. Que perdè aquesta posicion durant lo regnat de Carles IV d'Espanha per'mor deus sons cambis de linha politica motivats per los eveniment de la Revolucion Francesa.
Comte de Floridablanca

**José Moñino y Redondo, I conde de Floridablanca** (Múrcia, lo 21 d'octòbre de 1728 - Sevilha, lo 30 de deceme de 1808) que ho un òmi d'estat espanhòu, secratari d'estat (tan vau díser purmèr ministre) durant los regnats de Carles III d'Espanha e deu son hilh Carles IV. 

De tendéncia reformista, que cadó en disgràcia a partir de la Revolucion Francesa dab lo cambiament de politica de Carles IV e la pujada deu Comte d'Aranda. Totun, que tornè aus ahars politics dab lo retorn de Manuel Godoy e fin finala que presidè tanben la Junta Suprema Centrau que hè rampèu au regim napoleonian d'Espanha.
Ermès amb Dionís enfant

[thumb|250px|''Ermès portant Dionís enfant'', [musèu arqueologic d'Olímpia.]]

***Ermès amb Dionís enfant*** es una escultura grèga de marbre. Atribuida a l'escultor Praxíteles del periòde classic fin o plan, segon autres autors, a una còpia del sègle E d'un original del meteis artista del 350-330 aC. Foguèt descobèrta lo 1877 a las roïnas del Temple de Hera e es a l'ora d'ara expausada al Musèu Arqueologic d'Olímpia. La siá nautor es de 213 centimètres. Los concèptes de perfil grèc, nas grèc e corba praxitelica son passats a èsser un modèl de beutat classica.

## Istòria
L'estat grèc signèt amb Alemanha, lo 1874 un acòrdi pel exploracion arqueologica a Olímpia. Las catacions realizadas per una equipa alemanda comencèron lo 1875 jos la direccion de Ernst Curtius. Lo 8 de mai de 1877 foguèt trobada, a las ruïnes del meteis temple d’Heraeum ont o vegèt Pausànies. S'agissiá d'una escultura corpòria nusa (cap, tronc, cueishas e braç esquèrre) que representa un jove apiejat en un tronc d'arbre cobèrt amb un mantèl. Se trobava protegit per una espessa capa d'argila, tot èra dins un estat de conservacion excepcionala. 

Se faguèron, encara, d'autras sièis descobèrtas desparièras, fins a arribar al grop escultòric coma se tròba uèi expausat. A Hermes li mancava lo avantbraç drech, dos dits de la man esquèrra, las doas cambas a comptar dels genolhs, lo pè esquèrre e los atributs sexuals; a l'enfant Dionís li mancavan los braces (a l'excepcion de la man drecha que la a en pausant sus l' espatla de Ermès) e la punta del pè drech. Fin finala, se localizèron pas granda part de l'arbre e lo pedestal.

## Referéncias
Marius Fabre

**Marius Fabre** (1909 - 1999) fuguèt un laütier provençau especialisat en instrument ancian e tamborin de Provença e galobet, èu meme tamborinaire.

Originari de Barjòus, li aviá son atalhèr e trabalhèt ambé lei *[[Musiciens de Provence]]*.

## Liame extèrne
* [Reportatge de [FR3] Marselhas en 1978]
* [Article vodat Marius Fabre dins ''L'écho du tambourin'', [2013]]
* [Article de [Var Matin] per lei 10 ans de sa mort]
Diodòr de Sicília

**Diodòr de Sicília** (en grèc ; en latin *Diodorus Siculus*) es un istorian e cronicaire grèc del sègle I AbC, contemporanèu de Juli Cesar e d'August, autor de la *Bibliotèca istorica*.

## Biografia
Nascut vèrs 90 AbC, Diodòr es originari d’Agira, pichona ciutat situada de l'èst de Sicília. Recep un ensenhament retoric de qualitat, signa qu'es benlèu eissit d'une familha aisida. Auriá visitata las contradas d'Euròpa e d'Asia e tanben l'Egipte entre 60 e 59 AbC: abant de s'establir a Roma ont publica son unic obratge en 30 AbC.

## Òbra

D'entre las òbras dels istorians antics de Sicília coma Timèu de Tauromenion o Antiocos de Siracusa, sols Aqueles de Diodòr demorèt. Daissa una òbra considerabla, redigida en grèc ancian, una de las fonts mai ricas d'informations sus l'Egipte antica e la Grècia antica mas tanben sus la Roma antica e lo mond antic occidental, subjècte pauc tractat pels sieus contemporanèus de Grècia orientala. Trabalha pendent trente ans a la constitucion d'aquela istòria universala titulada la *Bibliotèca istorica*. Cobrís un periòde mai de mila ans, des temps mitologics fins a Juli Cesar e la batalha de Farsalia.

La *[[Bibliotèca istorica]]* compren quaranta libres qu'un vintenat demoran: lo primièr libre fins al cinquèn puèi l'onzen libre fins al vint e segond son conservat dins lor integralitat alara que los autres son coneguts pas que per de fragments. Diodòr i presenta d'eveniments dins un òrdre cronologic en tres temps per cada periòde: d'en primièr los eveniments contan la Grècia e l'Asia menora, enseguida la Sicília, e fin finala Roma. Diodòr mòstra atal l'importança que dona a sa patria que presenta al meteis nivèl que las poténcias grègas e romana.

Donat que Diodòr i amassa totes los eveniments datables s'apiejant sus fòrça fonts mai ancianas, son trabalh foguèt longtemps reduch a aquel d'un compilator. Per l'istòria siciliana, auriá subretot utilizat las òbras de Timèu de Tauromenion, de Filistos de Siracusa, d'Efòr de Cumes e de Silenos de Cale-Acte. Pasmens, sembla que Diodòr passa aquel ròtle de simple compilator fasent una toca personala mejans per exemple de sas prefàcias ont tracta de questions moralas, didacticas e istoriograficas, plaçant los eveniments contats en perspectiva amb las problematicas de son epòca e produsent atal un trabalh original.

S'atribuís a vegada a Diodòr de Sicília la lista de las Sèt Meravilhas deu Mond, al vejaire de sa descripcion detalhada dels jardins penjats de Babilònia dins lo segon libre de la *Bibliotèca istorica*.

## Nòtas e referéncias


## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
*
Explosion

Una **explosion** es un fenomèn fisic ò quimic de transformacion rapida d'un ò de plusors materiaus en una autra matèria aguent un volum fòrça pus important. Aquò entraïna alora la formacion d'una suspression que sa destenduda crea una bofada e una emission de bruch. D'autrei fenomèns pòdon se debanar d'un biais simultanèu coma un desgatjament de calor ò una emission de raionaments. En foncion de la velocitat de desplaçament de la suspression, se parla de deflagracion (se la velocitat de la suspression es inferiora a la velocitat dau son dins lo mitan de propagacion) ò de detonacion (se la velocitat de la suspression es superiora a la velocitat dau son dins lo mitan de propagacion). Dins lo cas d'una detonacion, i a formacion d'una onda de tuert en mai deis autrei fenomèns explosius.

Leis explosions son un fenomèn perilhós car pòdon entraïnar de bleçaduras fòrça grèvas. D'efèct, la suspression pòu causar de degalhs intèrnes ais organismes vivents, especialament au nivèu dei timpans e dei paumons. Pòu tanben èsser a l'origina de l'afondrament de bastiments. Lei fenomèns segondaris d'una explosion (aumentacion de la temperatura, projeccions d'objèctes...) son pereu una fònt de riscs importants.

Dos tipes principaus d'aplicacions existisson per leis explosions. Lo premier es utilizat per destrurre d'objèctes ò d'èssers umans dins d'encastres civius ò militars. Lo segond s'utiliza dins lei motors d'explosion per propulsar de veïculs.

## Liames intèrnes

* Explosiu.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Aleksandra Fyodorovna

thumb|Aleksandra Fyodorovna (1908)
**Alexandra Fiodoròvna** (rus: Александра Фёдоровна); 6 de junh de 1872 – 17 de julh de 1918) foguèt emperairitz de Russia e la molher de Nicolau II, lo darrièr tsar de l'Empèri Rus. D'en primièr coneguda coma **Alix d'Èssa-Darmstadt**, èra la felena de la reina Victòria del Reialme Unit. Après sa convercion a la Glèisa ortodòxa Russa, prenguèt lo nom d' *Alexandra Fiodoròvna*. Foguèt  assassinada en 1918 amb sa familha durant sa captivitat pels bochevics. Foguèt canonizada en 2000 coma **Santa Alexandra Fiodoròvna Portaira de la Passion.**. 

Alexandra foguèt la darrièra Tsarina de Russia e la pus celèbre emòfila dins la descendéncia de la reina Victòria. Èra coneguda per influénciar la politica de son marit e sa fe coneguda dins lo mistic rus, Grigòri Raspótin, çò que portèt tòrt a sa popularitat  e la de la monarquia de l'Ostal Romanov dins sas darrièras annadas. Durant son abséncia al temps de la Primièra Guèrra Mondiala en 1915-1917 son espós ne faguèt la Regenta de l'Empèri.
Glèisa de Nòstra Dòna de Laval

thumb|250px|Nòstra Dòna de Laval
**Nòstra Dòna de Laval** es una glèisa romanica situada dins la comuna de Caudièrs de Fenolhet, vilatge del país de Fenolhedés, e administrativament dins lo departament dels Pirenèus Orientals e la region Occitània. Venguèt monument istoric en octobre de 1982. 

Compren lo portal de Nòstra Dòna de Dona pan qu'èra la dintrada del cementèri.

## Istòria
Las primièras atestacions d'un edifici religiós a aqueste endrech datan de 935 e 986, e fan pensar que la construccion del bastiment èra anteriora al sègle X.
Situada sus un tuc al sud-èst de Caudièrs, la capèla actuala foguèt construida durant lo sègle XV.
Diu Negre

esquèrra|vinheta|143x143px|Logograma de la Revista Diu Negre, per Jessy Boy , 2016.***Diu Negre*** qu'ei ua revista literària gratuita sus Internet escrita integralaments en occitan.  Que's dedica aus genres sciéncia ficcion, fantasia, fantastic e policièr. Lo títol qu'ei ua referéncia au roman de Joan Frederic Brun, *Lo retrach dau Dieu Negre*. Fondada sus la participacion deus autors qui i publican, lo prètzhèit d'aquera revista qu'ei de dinamizar la creacion en aqueths genres.

Que pareish dempuish novémer de 2016.

**Redactors**: Remesi Boy, Christian Andreu, Theò Bajon, Joan Frederic Brun, Joan-Claudi Puech, Laurenç Revèst, Maime Caillon, Reinat Toscano, Vincenç Claverie.

**Correctors**: Laura Cadaux (gascon), Joan-Claudi Puech (provençau), Joan-Frederic Brun (lengadocian)

## Referéncias


## Ligams
* '''Diu Negre'''
Ciutat Metropolitana de Milan

La **ciutat metropolitana de Milan** es una division administrativa de l’estat italian, dins la region de Lombardia. La capitala n’es Milan.

Recampa  abitants dins 133 comunas. Lo còde estatistic es 215, mas de còps s'utiliza tanben 015 (còde de la província de Milan).

## Istòria
La ciutat metropolitana de Milan es creada en 2014, a partir de l’anciana província de Milan e ven operativa lo 1èr de genièr de 2015.

Lo 8 de febrièr de 2019 la comunas de Vermezzo e Zelo Surrigone son fusionadas dins Vermezzo con Zelo. Lo nombre total de comunas passa a 133.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial 
## Nòtas e referéncias
Arianna Savall i Figueras

**Arianna Savall i Figueras** (Basilèa, Soïssa, 1972) qu'ei ua arpista catalana (en particulra interprèta barròca d'arpa tripla. Qu'ei tanben cantaira soprano.

Qu'ei la hilha deu cap d'orquèstra e gambista Jordi Savall e de la cantaira Montserrat Figueras. Que comencè los sons estudis de musica, cant e arpa, au Conservatòri de Terrassa puish que'us apregondí au Conservatòri de Tolosa dab Rolf Lislevand.
Senhans

Lo **Senhans** qu'estó ua baronia au sud-oèst deu departament actuau de las Lanas. Qu'ei lo nom d'un parçanòt gascon.

## Localizacion e composicion (dab resèrvas)
* Lo Bocau (Pirenèus Atlantics), dens las Lanas avant 1857
* Tarnòs
* Ondres 
* Sent Martin de Senhans
* Sent Andrèu de Senhans

Lo Senhans qu'ei bornat per lo Maremne au nòrd ; Gòssa o lo País de Gòssa (nom a precisar) e las bartas d'Ador au sud e au sud-èst, lo Labord au sud, la Mar Grana a l'oèst.

Dens lo canton deu Senhans, ancianament canton de Sent Martin de Senhans, la comunautat de comunas deu Senhans (medisha delimitacion), las comunas de Biarròta, Biudòs, Sent Bertomiu e Sent Laurenç de Gòssa non son de Senhans, mès de Gòssa.

## Etimologia
Las fòrmas ancianas que son : *Signano*, au sègle XI, *Seygnanz*, en 1242, *Seingnians* e *Seynans*, en 1253, *Seignanx*, en 1305, *de Senhanxa* en 1527 . 

Non cau pas imaginar un rapòrt dab l'occitan *sanha*, « brau », perqué aqueth mot qu'ei absent deu gascon (en tot cas deu gascon modèrne) e perqué i a pas de fòrmas ancianas en *sa-* (segur que lo Senhans ei a costat deu brau d'Òrcs e que compren ua petita partida de las bartas d'Ador). Ernèst Negre qu'explica lo nom per un nom latin d'òmi, **Sinnianus* (derivat de *Sinnius*) . Jean-Pierre Bost, istorian de l'Universitat de Bordèu que's sèrv de l'apellacion latina deus Cocosates *Sexsignani*, citada per Plini lo Vielh : un pòble compausat de shèis (sex) marcas, dont brancas, tribús; *Sexsignan-* qu'auré donat *signan-*, puish *Sinhan* (cf. la fòrma deu sègle XI) ; *Se(i)sinhan-* qu'ei un nom qui atira l'aplologia : **Seisinhan-* > *Sinhan-*. Aquera etimologia que supausa los Cocosates, coneishuts au nòrd-oèst d'Aquae Tarbellicae (Dacs), avèvan un territòri espandit longitudinaument (çò qui pòt justificar las shèis brancas, los Tarbelles *Quattrosignani*, que mèi tard los incorporèn, n'avèvan pas que quate).
 
## Nòtas
Mrač

**Mrač** es una comuna chèca de la region . Sa populacion es de  abitants.

## Galeriá

Fichièr:Mrač, ulice IX.jpg
Fichièr:Mrač, ulice V.jpg
Fichièr:Mrač, vývěsky (2019).jpg
Fichièr:Mrač, ztracená stopa.jpg
Vysoký Újezd (de Beroun)

**Vysoký Újezd** es una comuna chèca de la region  dins lo districte de Beroun. Sa populacion es de  abitants.
Prèire

Un **prèire** – du latin *presbyter*, el meteis manlèu del grèc πρεσβύτερος (presbýteros) « ancian » – es un òme o una femna (preiressa) qu'exerci un ministèri sacrat dins una religion e i es encargada del servici liturgic, presidís a las ceremonias d'unes cults religioses. 

Lo prèire pòrta sovent un nom particuar, seguent la religion o foncion.

## Religions

### Antiquitat
* **[[Pèire egipcian]]**
** **[[Grand prèire de Ptah]]**
** **[[Grand prèire d'Amon]]**
* **[[Prèire grèc]]**
* **[[Prèire (Roma antica)]]**
** **[[Prèire d'August]]** 
** **[[Pontif roman]]**

### Epòca contemporanèa
* **[[Prèire anglican]]**
* **[[Prèire (catolic)|Prèire catolic]]**
** **[[Archiprèire]]**
** **[[Prèire diocesan]]**
** **[[Prèire religiós]]**, prèire fasent partit d'una congregacion o d'un òrdre religiós
** **[[Prèire secular]]**, prèire faset pas partit d'una congregacion o d'un òrdre religiós
** **[[prèire de Sant-Sulpici]]**, membre d'una societat de vida apostolica catolica
** **[[Prèire obrièr]]**, preire catolic essent tanben trabalhador salariat
** **Prèire eternal**, un nom de Jèsus Crist
* **[[Prèire metodista]]**
* **[[Prèire mormon]]**
* **[[Pòpe|Pèire ortodòxe]]**

### Judaïsme
* **[[Grand Prèire d'Israèl]]**
* **[[Prèire levitic]]**
Canton de Basilèa

En Soïssa i a dos **Cantons de Basilèa**
* Lo Canton de Basilèa-Vila
* Lo Canton de Basilèa-Campanha
Mont Losera e Golet

**Mont Losera e Golet** (*Mont Lozère et Goulet* en francés) es una comuna novèla occitana dempuèi lo 1èr de genièr de 2017, situada dins lo departament de Losera e la region . Amassa las comunas ancianas de Banhòu, Bèlveser, Lo Blumar, Chassaradès, Mas d'Aussièira e Sent Julien del Tornèl.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion, relevada a Bèlveser, es [mun lu'zɛrɔ e gu'let] .

## Istòria

## Administracion

## Demografia
* 2016 : 1033

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Comunautat de comunas del Mont Losera

La ****  es una comunautat de comunas francesa, situada dins lo departament de Losera e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Pònt de Montverd - Sud Mont Losera

**Pònt de Montverd - Sud Mont Losera** es una comuna novèla occitana dempuèi lo 1èr de genièr de 2016 situada dins lo departament de Losera e la region . Amassa las comunas ancianas de Fraissinet de Losera, Lo Pònt de Montverd e Sent Maurise de Ventalon.

## Toponimia
Las tres comunas, *Lo Pònt de Montverd*, *Fraissinet de Losera* e *Sent Maurise de Ventalon* fusionèron lo 1r de genièr del 2016 e decidiguèron que lo nom mai apropriat seriá d'encadenar lo nom de la comuna mai granda, çò es *Pònt de Montverd - Sud Mont Losera*, puèi que "las tres comunas son totas al sud del Mont Losera"..

## Geografia

## Istòria

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Vejatz tanben

## Ligams extèrnes
* Siti del conselh general de Losera 

## Nòtas e referéncias
Carmina Virgili

**Carmina Virgili i Rodon** (19 de junh de 1927, Barcelona – 21 de novembre de 2014, Barcelona) es una geològa e una frema politica catalana.

Nascuda dins una familha catalana, intrèt a l'Universitat de Barcelona ont obtenguèt un diplòma de Sciéncias Naturalas en 1949. Puei, quatre ans pus tard, jonhèt lo departament de geologia de l'universitat e ne venguèt doctor en 1956. En parallèl, aviá començat d'ensenhar e se destrièt ambé l'escritura d'un libre d'introduccion ai sciéncias naturalas que foguèt tornat editar mai d'un còp. En 1963, venguèt professora a l'universitat d'Oviedo.  A partir de 1972, foguèt tanben en carga de cors importants a París e a Estrasborg.

Après la fin dau franquisme, foguèt Secretària d'Estat ais Universitat e a la Recèrca dau govèrn espanhòu de 1982 a 1985. Puei, de 1996 a 2000, foguèt tanben senatritz de Barcelona sota l'etiqueta dau Partit dei socialistas de Catalonha. Durant sa vida, publiquèt un centenau d'articles, sustot sus la geologia e la paleografia dei periòdes dau Permian e dau Triassic de Catalonha e de l'Euròpa Occidentala, e recebèt plusors guierdons prestigiós coma la Legion d'Onor.

## Publicacions principalas

* *El Tríasico de los Catalànides* (1958).
* *El Jurásico de Asturias (Norte de España)* (1971).
* *Le Permien en Espagne*. article de *The Continental Permian in Central, West and South Europe* (1976).
* *Problemas de la cronoestratigrafía del Trías en España* (1977).
* *Cartografía del Triásico y Pérmico del Borde Oriental del Sistema Central y Rama Castellana de la Cordillera Ibérica* (1980).
* *El relleno posthercínico y la sedimentación mesozoica* (1983).
* *El Triásico* (1985).
* *The Permian-Triassic transition: Historical review of the most important ecological crises with special emphasis on the Iberian Peninsula and Western-Central Europe* (2008).

## Liames intèrnes

* Geologia.
* Universitat de Barcelona.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Manuel Ballester

**Manuel Ballester Boix** (27 de junh de 1919, Barcelona - 5 d'abriu de 2005, Barcelona) es un quimista catalan) dau sègle XX.

Diplomat en quimia de l'Universitat de Barcelona, jonhèt l'universitat estatsunidenca de Harvard de 1949 a 1951. Au començament deis ans 1960, tornèt s'installar ais Estats Units d'America e trabalhèt per lo Departament de la Defensa. Sei recèrcas se centrèron sus la quimia organica, especialament lei mecanismes de condensacions organics, la sintèsi e la reactivitat dei compausats clorats aromatics, l'estudi dei radicaus liures e la reactivitat deis ions carbonats trivalents. Son trabalh foguèt guierdonat ambé lo Prèmi Prince d'Astúrias en 1982.

## Liames intèrnes

* Quimia organica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Maria Àngels Cardona

**Maria Àngels Cardona i Florit** (1940, Ferreries - 24 de decembre de 1991) es una biologista e una botanista catalana de la segonda mitat dau sègle XX.

Nascuda en Menòrca, anèt a Barcelona per estudiar la biologia dins l'universitat de la vila. Ne foguèt diplomat en 1963 e i realizèt una tèsi sus lei cicles de vida de divèrsei plantas de 1964 a 1971. Puei, s'interessèt a la geobotanica e ais estudis genetics dei plantas. En particular, estudièt la genetica de plusors espècias vegetalas deis Illas Baleares ambé la professora francesa Juliette Contandriopoulos. En parallèl, ensenhèt a l'Universitat de Barcelona de 1986 a sa mòrt. Es l'autor d'un cinquantenau de publicacion e son trabalh foguèt guierdonat per l'Institut d'Estudis Catalans en 1972 ambé lo Prèmi Pius Font i Quer.

## Liames intèrnes

* Biologia.
* Botanica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Creu Casas

**Creu Casas i Sicart** (26 d'abriu de 1913, Barcelona - 20 de mai de 2007, Barcelona) es una biologista, una botanista e una cercaira en farmacologia catalana dau sègle XX.

Diplomada en farmacologia de l'Universitat de Barcelona, comencèt de s'interessar a la botanica a partir deis ans 1940 e acabèt una tèsi dins lo domeni en 1951. A partir de l'annada seguenta, comencèt de collaborar ambé Valentine Sélitzky per estudiar lei briòfits que son de plantas pròchas dei premiers vegetaus terrèstres. En parallèl, ensenhèt a l'Universitat de Barcelona. Durant sa vida, recebèt plusors prèmis scientifics e participèt a la fondacion d'estructuras per estendre la recèrca sus lei briòfits. Capitèt tanben de reünir un erbari ambé mai de  espècias.

Entre sei publicacions pus importantas, se pòu citar la *Flora dels Briòfits dels Països Catalans* (vol. I, 2001 ; vol. II, 2004) e lo *Handbook of mosses of the Iberian Peninsula and the Balearic Islands* (2006).

## Liames intèrnes

* Botanica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Etiologia

En medecina, l’**etiologia** (o **etiopatogenia**) es l'estudi de las causas e dels factors d'una malautiá. Aquel tèrme es tanben utilizat dins lo domèni de la psiquiatria e de la psicologia per l'estudi de las causas de las malautiás mentalas. L'etiologia definís l'origina d'una patologia en foncion de las manifestacions semiologicas.

En filosofia, l’etiologia es l'estudi de l'ensemble de las causas d'un fenomèn.

## Origina del tèrme
L'etiologia (del grèc **' « recerca, exposicion de las causas ») concernís una escòla filosofica de l'[[Antiquitat]] s'interessant à l'estudi de las causas.

== Pedagogia e imaginari ==
Se dich conte etiologic quand una istòria a per tòca de donar una explicacion imaginada a un fenomèn o una situacion que se mestreja pas l'origina scientificament. Exemple <span></span>: ''Perqué los cans aman pas los cats?'' Aquel tipe de literatura es plan ancian e atestat dins la tradicion orala. Los primièrs recits escrichs son sovent basats sus aquelas tradicions. Las ''Metamorfòsis'', d'[[Ovidi]] ([[-43|43 Abc]]) dins son un exemple ja tardièr e erudit, inspirat de las ''Heteroeumena'' de Nicandre de Colofon (Sègle II AbC). Dins ''Pas que d'istòrias'' (**'), Rudyard Kipling torna de biais fantasierós amb la tradicion etiologica, que servís d'aviada a cadun d'aqueles contes: perqué los elefants an una trompa?; cossí nasquèt l'escritura?.

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Article connèxe
* Semiologia medicala

### Ligam extèrne
* Cours d'étiologie de l'Université catholique de Louvain
Maria Assumpció Català i Poch

**Maria Assumpció Català i Poch** (14 de julhet de 1925, Barcelona - 3 de julhet de 2009, Barcelona) es una astronòma e una matematiciana catalana dau sègle XX.

Jonhèt l'Universitat de Barcelona en 1947 onte estudièt lei matematicas. Diplomada en 1953, comencèt una tèsi que foguèt presentada en 1971. En parallèl, comencèt una carriera de professora dins una escòla publica per ajudar sa familha. Sei recèrcas scientificas comencèron en 1952 amb un pòste d'assistenta a l'universitat. A partir dau fin deis ans 1950, foguèt nomat mai d'un còp cap de divèrsei departaments e ocupèt divèrsei posicions importantas au sen de l'Universitat de Barcelona. Durant sa carriera, s'interessèt a l'astronomia de posicion, ai sistèmas estellars dinamics e au Nívol d'Oort. Participèt tanben a de programas de cooperacion internacionala, especialament ambé França que trabalhèt a l'Institut Henri Poincaré de 1976 a 1979. Foguèt pereu l'autora de plusors libres sus la sciéncia araba medievala.

## Liames intèrnes

* Astronomia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ramon Margalef

vinheta|361x361px|Ramon Margalef López
**Ramon Margalef i López** (16 de mai de 1919, Barcelona – 23 de mai de 2004, Barcelona) es un biologista catalan.

Trabalhèt per l'Institut de Biologia Aplicada de 1946 a 1951 e per l'Institut de Recèrca sus la Pesca (e ne foguèt lo cap en 1966-1967). Fondèt tanben lo Departament d'Ecologia de l'Universitat de Barcelona e ne venguèt lo premier professor en 1967. D'efèct, a partir de 1957, aguèt un ròtle primordiau dins l'introduccion de l'ecologia en Espanha. En particular, s'interessèt a la teoria de l'informacion aplicada ai sistèmas ecologicas e a la creacion de modèls matematicas per estudiar l'evolucion de populacions. Recebèt plusors prèmis scientifics decernits per leis organismes d'estudis marins.

En 2004, un Prèmi Ramon Margalef foguèt creat en son onor per la Generalitat de Catalonha. Es destinat a destriar leis individús qu'an defendut la causa de l'ecologia sus la scena internacionala.

## Liames intèrnes

* Ecologia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Joan Oró

[thumb|right|[Fotografia de Joan Oró en 2004 a la recepcion de la Medalha d'Aur de la Generalitat de Catalonha.]]

**Joan Oró i Florensa** (26 d'octòbre de 1923, Lleida - 2 de setembre de 2004, Barcelona) es un bioquimista catalan de la segonda mitat dau sègle XX. Participèt a plusors missions de la NASA (programa Apollo, programa Viking) e s'interessèt ais originas de la vida.

## Biografia

Diplomat en bioquimia a l'Universitat de Barcelona, anèt ais Estats Units d'America en 1952 onte venguèt doctor quatre ans pus tard. Professor de l'Universitat de Houston en 1963, i fondèt e dirigiguèt lo departament de bioquimia e de biofisica. A partir deis ans 1960, comencèt de trabalhar ambé la NASA dins l'encastre dei missions Viking destinadas a l'exploracion de Mart. En particular, foguèt cargat de la concepcion d'otís e d'experiéncias destinats a l'analisi dau sòu de la planeta. Après la fin dau franquisme, participèt tanben a la vida politica en Catalonha e foguèt elegit dau Parlament de Catalonha en 1980-1981. 

## Òbra scientifica

Son òbra scientifica foguèt principalament centrada sus l'estudi dei compausats quimics presents dins lei còrs extraterrèstres e sus lei condicions d'aparicion de la vida. En particular, capitèt de sintetizar de moleculas d'adedina – compausat important deis acids nucleïcs – a partir de cianur d'idrogèn HCN. Demostrèt tanben la possibilitat de produrre d'acids aminats a partir d'una solucion de cianur d'idrogèn e d'amoniac. Aquelei descubèrtas participèron activament a la recèrca sus la vida dins l'Univèrs, especialament dins lo Sistèma Solar.

Oró formulèt tanben l'ipotèsi d'una ensemenada de la Tèrra per lei moleculas organicas presentas dins lei cometas après la publicacion, en 1971, de resultats mostrant de concentracions autas en acids aminats e en idrocarburs dins un meteorit (lo meteorit Murchison).

Enfin, ambé la NASA, aguèt un ròtle important durant lei missions Viking que menèron lei premierei mission d'exploracion capitadas sus la planeta Mart. En particular, se destrièt dins la concepcion d'una cromatografia e d'un espectromètre. Puei, participèt a l'interpretacion dei resultats.

Recebèt la medalha Oparin per son trabalh sus leis originas de la vida en 1986 e la Crotz de Sant Jòrdi en 1991.

## Prèmis e guierdons

* Crotz de l'Òrdre Civiu d'Anfons X lo Savi (1983).
* Medalha Oparin (1986).
* Crotz de Sant Jòrdi (1991).
* Medalha dau President Francesc Macià (2000).
* Medalha d'Aur de la Generalitat de Catalonha (2004).
* Fach Marqués d'Oró per Decrèt Reiau (2004).

## Liames intèrnes

* Astronomia.
* Bioquimia.
* Mart.

## Bibliografia

* *Professor JOAN ORÓ (1923–2004)*, CONTRIBUTIONS to SCIENCE, **2** (4): 579–594 (2004), Institut d’Estudis Catalans, Barcelona (https://web.archive.org/web/20160303182502/http://revistes.iec.cat/revistes224/index.php/CtS/article/viewFile/313/312).
* *Recordando a Joan Oró*, Boletín SEBBM 143, mars 2005, (https://web.archive.org/web/20160303200108/http://www.sebbm.com/pdf/143/s01143.pdf).
* Ricardo Guerrero, *Joan Oró (1923-2004)*, International Microbiology (2005) 8:63-68, (http://scielo.isciii.es/pdf/im/v8n1/necrologica1.pdf).

## Nòtas e referéncias
Jordi Sabater Pi

thumb|right|Jordi Sabater Pi durant una expedicion.
[thumb|right|[Fotografia de Flòc de nèu en 2003.]]

**Jordi Sabater Pi** (2 d'aost de 1922, Barcelona – 5 d'aost de 2009, Barcelona) es un primatologista catalan de la segonda mitat dau sègle XX. Especialista dau comportament animau, estudièt lo comportament culturau de plusors espècias, especialament l'utilizacion d'otís per lei chimpanzés.

Nascut a Barcelona, venguèt professor de psicologia a l'Universitat de Barcelona onte participèt a la creacion de l'estudi dau comportament animau e de la primatologia en Espanha. Amb una còla de scientifics coma Joaquim J. Veà Baró, Matthew Escobar Aliaga e Montserrat Colell Mimó mulitipliquèt leis observacions sus lo subjècte. De mai, participèt a la creacion de programas de proteccion dei primatas. Èra pereu pintaire e realizèt mai d'un dessenh d'animaus durant sei missions. Venguèt famós per la descubèrta l'unic gorilla coneguda jamai observat. Dich Flòc de nèu, l'animau venguèt la mascòta dau zoo de Barcelona.

Recebèt la Crotz de Sant Jòrdi en 2000 e lo Prèmi Narcís Monturiol en 2004 per son trabalh.

## Publicacions principalas

* *Estudio del proceso técnico de la cerámica fang de la Guinea española*. A. Panyella, Instit. Estudios Africanos, CSIC, 1955.
* *Comparative ecology of Gorilla gorilla and Pan troglodytes in Río Muni*, Basilea, Biblioteca Primatologica, num. 13, 1971.
* *El chimpancé y los orígenes de la cultura*, Anthropos, 1978.
* *Gorilas y chimpancés del África Occidental*, Fondo de Cultura Económica, 1984.
* *Etología de la vivienda humana. De los nidos de los póngidos al habitáculo humano*, Labor, 1985.
* *Els tatuatges dels fang de l'Àfrica Occidental*, Ajuntament de Barcelona, Treballs del Museu Etnològic, 1992.
* Jordi Sabater i Carles Riba. *Diàlegs a Barcelona*, Ajuntament de Barcelona, 1994.
* *Floquet per sempre. El goril·la blanc vist pel seu descobridor*, Edicions 62, 2003.
* *Etologia. Cap a la desmitificació de l'home*, ambé P. Tobaruela, Publicacions de l'Abadia de Montserrat, 2004.

## Liames intèrnes

* Flòc de nèu.
* Primatologia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ferran Sunyer i Balaguer

**Ferran Sunyer i Balaguer** (1912, Figueres - 27 de decembre de 1967, Barcelona) es un matematician catalan dau sègle XX.

Endecat per una grèva atrofia dau sistèma nerviós, poguèt pas anar a l'escòla e foguèt educat per sa maire que l'inicièt ai matematicas e a la fisica. Comencèt ansin d'estudiar lei matematicas dins lo corrent deis ans 1930. Après la Segonda Guèrra Mondiala, intrèt en contacte ambé plusors matematicians estrangiers e publiquèt un trentenau d'articles. Foguèt considerat coma lo premier matematician espanhòu.

## Liames intèrnes

* Matematicas.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** *Biography of Ferran Sunyer i Balaguer *, Springer, consultat lo 13 de març de 2017, http://www.springer.com/birkhauser/mathematics?SGWID=0-40292-6-141489-0.

## Nòtas e referéncias
Esteban Terradas i Illa

**Esteban Terradas i Illa** (15 de setembre de 1883, Barcelona - 9 de mai de 1950, Madrid) es un matematician e un engenhaire catalan de la premiera mitat dau sègle XX.

Nascut a Barcelona, venguèt doctor en matematicas e en fisica en 1904 avans de començar una carriera de professor a l'Universitat de Barcelona. I ensenhèt principalament lei matematicas aplicadas a la fisica e publiquèt plusors articles sus lo subjècte. S'interessèt donc fòrça a la mecanica quantica e a la relativitat. Organizèt ansin la venguda a Barcelona de plusors scientifics de remarca coma Jacques Hadamard, Hermann Weyl, Arnold Sommerfeld, Tullio Levi-Civita ò Albert Einstein, 

En parallèl, a partir de 1918, participèt a divèrsei grops d'engenhariá cargats de desvolopar Catalonha, especialament dins lo domeni dau camin de fèrre. Dins leis ans 1940, i foguèt cargat de melhorar la produccion d'electricitat e lei rets telefonics. Puei, en 1942, creèt l'Institut Nacionau dei Tecnologias Aeronauticas en Espanha (après sa mòrt, aquela institucion prenguèt son nom).

## Liames intèrnes

* Matematicas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Siopili Perez

**Siopili Perez** es un òme politic toquelaven. Pel segond còp, ven lo cap del govèrn (*Ulu u Tokelau*) en 2017.
Jolin Tsai

**Jolin Tsai** (Nòva Taipei, Taiwan, 15 de setembre de 1980) es una cantaira taiwanesa.

## Discografia
* *1019* (1999)
* *Don't Stop* (2000)
* *Show Your Love* (2000)
* *Lucky Number* (2001)
* *Magic* (2003)
* *Castle* (2004)
* *J-Game* (2005)
* *Dancing Diva* (2006)
* *Agent J* (2007)
* *Butterfly* (2009)
* *Myself* (2010)
* *Muse* (2012)
* *Play* (2014)
Jet Li

**Jet Li**, de son nom vertadièr **Li Lian Jie** (李連杰  en chinés, Lǐ Liánjié en hànyǔ pīnyīn), nascut le 26 d'abril de 1963 a Pequin en China, es un praticant d'arts marcials, actor, productor e campion de wushu
Gwerledan

**Gwerledan** (en francés, oficialament, *Guerlédan*) es una comuna bretona. Administrativament, es dins lo departament francés de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.

## Istòria
La comuna es la fusion de Mûr-de-Bretagne e de Saint-Guen lo 1èr de genièr de 2017. Las comunas fusionadas son servadas coma comunas delegadas.

## Notes et références
Agapet II

**Agapet II** (mòrt lo 8 de novembre de 955, Roma) foguèt lo 129 papa de la Glèisa Catolica dau 10 de mai de 946 au 8 de novembre de 955. Succediguèt a Marin II (942-946) a Joan XII (955-963). Gràcias a sa moderacion, assaièt de mantenir la patz en Itàlia e ordonèt a l'abat Aligern de restaurar l'abadiá dau Mont Cassin qu'èra estada destrucha per lei Sarasins en 883. En 954, acceptèt lo fiu dau rèi Alberic II coma successor sus lo tròne pontificau.

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Johann Daniel Titius

**Johann Daniel Titius** o **Johann Daniel Tietz** (2 de genièr de 1729 a Konitz, Prússia (uèi Chojnice en Polonha) – 11 de decembre de 1796 a Lutherstadt Wittenberg en Alemanha) foguèt un astronòm alemand e professor a Wittenberg.

Es conegut per aver formulat la lei de Titius-Bode. L’asteroïde (1998) Titius e lo cratèr lunari *Titius* foguèron nomenats en son onor.

## Ligams intèrnes

* Asteroïde.
* Lei de Titius-Bode.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Apogèu

vinheta|Apogèu e perigèu.
Un **apogèu** (del grèc *apogeios* : luenh de la Tèrra), dins los domènis de l'astronomia e de l'astronautica, es lo punt extrèm de l'orbita elliptica d'un astre o d'un còrs celestial artificial respècte al centre de la Tèrra, a l'entorn de la quala orbita, o pus exactament a l'entorn de son centre de massa comun.

Existís una confusion coranta entre *apogèu* e ***[[afèli]]*** :
L**apogèu'' fa referéncia a la posicion d'un satellit en orbita a l'entorn de la Tèrra, respècte a aquesta.
Alara que l**afèli'' fa referéncia a la posicion de la Tèrra sus son orbita circumsolari, respècte al Solelh.
Perigèu

Lo **perigèu** es lo punt de l'orbita elliptica d'un objècte (natural o artificial) a l'entorn de la Tèrra, ont aqueste se tròba a la distància minimala d'aquesta. Es lo punt de l’orbita d’un satellit ont aqueste còs se tròba mai prèp del còs a l'entorn del qual orbita, o siá, lo punt ont la Luna e la Tèrra son  mai pròches. Los perigèus e los apogèus (lo fenomèn contrari) se succedisson dins cada orbita lunara pel fait que la Luna descriu una ellipsa (i pas un cercle) a l'entorn de la Tèrra. Aquò fa que la Luna de perigèu (o luna plena de perigèu) se vei mai gròssa e mai brilhanta que la rèsta de nuèits de luna plena (de fait, la diferéncia es practicament inapreciabla a uèlh nus, mas i es), e per aquò de còps que i a la Luna de perigèu se ditz popularament superluna.
## Vejatz tanben
*Apogèu
*Apsida

## Referéncias
Heinrich Olbers

**Heinrich Wilhelm Matthias Olbers** (Brèma 11 d'octobre de 1758- 2 de març de 1840) foguèt un astronòm, mètge e fisician alemand.

## Biografia

Heinrich Wilhelm Olbers nasquèt a Arbergen, un quartièr de Brèma e estudièt la medecina a l'universitat de Göttingen. Après aver obtengut son diploma en 1780, comencèt de practicar la medecina a Brèma, en Alemanha. La nuèit, consacrava una grand part de son temps liure per faire d'observacions astronomicas.

Descobriguèt dos asteroïdes, 2 Pallas e 4 Vesta, respectivament en 1802 e 1807. Es el que donèt son nom a *Pallas*, mentre que demandèt a Gauss de baptisar lo second.

Lo 6 de març de 1815, descobriguèt tanben una comèta periodica nomenada 13P/Olbers.

Lo paradòxe d'Olbers foguèt nomenat d'après el, aital coma l'asteroïde (1002) Olbersia, e un cratèr sus la Luna (*cratèr Olbers*).
CONMEBOL Libertadores

La **Copa CONMEBOL Libertadores**  qu'ei la màger competicion intercontinentau de fotbòl de clubs d'America deu Sud; qu'ei organizada per la CONMEBOL (la Conferderacion Sudamericana de Fotbòl).

Lo Club Atlético Independiente qu'ei lo club qui a remportadas lo màger nombre de campionats d'aquesta competicion.

Lo ganhant de la Copa Libertadores qu'afronta lo ganhant de la Copa Sudamericana entà remportar la Recopa ; qu'afronta tanben lo ganhant europèu de la Liga dels Campions de l'UEFA per la Copa Intercontinetau de Clubs (qui remplaça desempuish 2005 la Copa Intercontinentau).
Organometallic

Un **compausat organometallic** es un compausat quimic amb au mens una liason covalenta entre un atòm de carbòni e un metau. Lo carbòni pòu far partida d'un compausat inorganic (monoxid de carbòni CO) ò organic (grops idrocarburs). Descubèrts per Victor Grignard (1871-1935), son generalaments utilizats dins de procès de sintèsi ò de catalisi.

## Liames intèrnes

* Victor Grignard.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Butan

Lo **butan** es un idrocarbur saturat de la familha dels alcans e de formula bruta . Exitís jos dos formas isomèrs, lo  e l'isobutan o .

## Utilizacion
esquèrra|vinheta|Botelha de gas butan.
Lo butan es un gas subretot utilizat coma combustible a usatge domestic (gasinièra, calfa aiga) e tanben  de complement, per exemple pel caufatgee (radiator de gas per l'interior dels locauls d'abitacion, comèrcis e talhièr e tanben en plen aire). Es mai sovent condicionat en botelha de 13 kg. 

Per un usatge en exteriorr, lo propan es mai indicat en causa de sa temperatura de bolh mai bassa.

Al novèl industrial, lo butan es un reactiu per la sintèsi de l'etilèn e propilèn mejans lo vapocracatge, du butadièn amb la deidrogenacion catalitica r de l'anidrid maleïc pel procediment de Dupont. L'oxidacion non-catalitica del butan es utilizada per la sintèsi de l'acid acetic e l'isomerizacion per catalisi acida permet de convertir lo n-butan en isobutan.

Coma fòrça idrocarburs, lo butan reagís amb lo clòr per formar de 1-cloro- e del 2-clorobutan, mas tanben d'autres compausats mai substituits. Los taus de cloracion pòdon parcialament s'explicar per las diferentas energias de dissociacion, 425 e 411 kJ/mole pels dos 2 tipes de ligams C-H (los 2 carbònis centrals an de ligams C-H mai fèbles).

## Proprietats fisicoquimicas
Es soluble dins l'alcoòl e l'etèr, mas pauc dins l'aiga. Pauc reactiu, e demanda un catalisor per participar e de reaccions quimicas, levat segur per la reaccion de combustion amb lo dioxigèn.

Pression de vapor saturanta: 

## Produccion e sintèsi
Lo n-butan s'obten per distillacion jos pression del G.P.L (gas de petròli liquefiat) e tanben per la purificacion del gas natural.

## Nòtas e referéncias
Propan

Lo **propan** es un alcan lineari de formula .

Es derivat d'autres produchs petrolièrs per de procediments de termoquimia de gas o de petròli. Es mai sovent utilizat coma font d'energia quimica per combustion dins los motors de combustion intèrna, barbacoas e caudièras.

Es mai sovent vendut a l'estat liquid, jos forma de GPL per exemple (es l'un dels sieus constituents màger). Un aditiu, l'etanetiòl, es utilizat coma odorant per signalar las pèrdas eventualas.

## Utilizacion
Lo propane es subretot utilizat coma combustible e carburant.

Dins l'industria, es tanben utilizat coma reactiu per:
* la produccion de l'etilèn e del propèn al mejan del vapocracatge ; 
* dons la sintèsi del tetracloroetilèn e de tetraclorometan per clorolisi;
* (dempuèi pauc) per sintetizar (per conversion catalizada sus zeolit) de benzèn, de toluèn e du xilèn ;
* (dempuèi pauc) en alternativa o complement a la fracturacion idraulica per la fracturacion e la *stimulacion* de ròca sèrva per n'extraire de gas natural (gas de scistre) segon un méthode développée par GasFrac, que seriá una solucion mai eficaçq, e mens consommatrite d'aiga. 

## Proprietats fisicoquimicas
Lp propan es un gas mai dens que l'aire (1,5 fois) dins las condicions normalas de temperatura e de pression, forma donc de pòchas al sol dins una pèça emplida d'aire. Se descompausa a partir d'una tempertra superiora a -.

La combustion del propan es mai pròpre qu'aquela de l'esséncia (mercé a son rapòrt H/C avantatjós), mas mai polluenta qu'aquela del metan o de l'idrogèn. La preséncia de ligams C-C crèa de rèstes organics en mai de l'aiga e del dioxid de carbòni. Aqueles produch fan la flama vesibla.

## Produccion e sintèsi
Lo propan es subretot eissit de la purificacion del gas natural o de la separacion dels gases de petròli liquefiats (propan e butan) venant de la distillacion del petròli brut.

## Ecologia
La Tèrra ne libèra una megatona par an dns l'atmosfèra.

## Economia
Lo propan es utilizat dins de cistèrnas, aerianas o enterradas, e emplidas un o mai còp per an per de provesidors, nimenats lo propanièrs. 

## Nòtas e referéncias
La cambiale di matrimonio

***La cambiale di matrimonio*** (la letra de cambiament de matrimòni) es un opèra en un acte de Gioachino Rossini, amb libret de Gaetano Rossi, que basa lo sieu argument en una comèdia omonima de Camillo Federici e en un libre anterior de Giuseppe Checcherini de 1807 per l'opèra de Carlo Coccia, *Il matrimonio per lettera di cambio.* Es lo primièr opèra qu'estreèt Rossini, e foguèt al Teatro San Moisè de Venècia lo 3 de novembre de 1810.[1]

S'agís d'una òbra que, tant dempuèi lo punt d'enguarda argumental coma musical, denota una fòrta influéncia de Cimarosa. Rossini Bastiguèt totes los personatges amb agilitat e delicadesa, malgrat la brevetat de l'argument. La figura de Fannì, sustot, demòra reauçada per la ària *Come tacer*, la darrièra part que Rossini n'aprofechèt coma part del duo *Dunqu'io son* del barbèr de Sevilla.[2]

dins una vila anglesa del sègle XVIII, un mercader local, Tobias Mill, recep un contracte de matrimòni en blanc d'un òme de negòcis canadians, Mr Slook. Malgrat l'estonament, Mill anóncia als sieus mossardets Norton e Clarina que preten acceptar lo contracte en favor de la siá filha Fannì. Quand Fannì e lo sieu amant paure Edward Milfort se n'assabentan, aquel promet lutar per ela.[3]
Syd Barrett

**Roger Keith Barrett** (Cambridge, Anglatèrra, 6 de genièr de 1946 – † Cambridge, Anglatèrra, 7 de julhet de 2006), conegut coma **Syd Barrett**, foguèt un dels fondators del grop de ròck psicodèlic Pink Floyd.

Foguèt lo cantaire, guitarrista e compositor del grop per son primièr album *The Piper at the Gates of Dawn* (1967). A mesura que la reputacion de Pink Floyd creissiá, sos abuses de drògas psicoactivas (mai que mai LSD) o afectèron de mai en mai, fins a o empachar de far de concèrts o d'assumir quina responsabilitat que siá coma membre del grop. 

Solament dos ans après la fondacion de Pink Floyd, Syd daissèt la banda e ensagèt una brèva carrièra en solitari que va fructificar en dos albums, se retirèt puèi, dins l'ostal de sos parents. Pink Floyd subrevisquèt a la siá pèrda, mas la malautiá mentala de Syd aguèt una influéncia prigonda sus las paraulas qu'escriguèron los nòus caps del grop: Roger Waters, e lo substitut a la guitarra de Syd, David Gilmour, coma se pòt veire dins sos  mai grands succèsses (*[[The Dark Side of the Moon]]*, *Wish you were here* e *The Wall*) amb tèmas fòrça còps inspirats de la desintegracion del sieu excompanh.

## Discografia en solitari
* *The Madcap Laughs* *1970*
* *Magnesium Proverbs* *1966-1970*
* *Barrett* *1970*
* Syd Barrett: The Peel Sessions *1988*
* *Opel* *1988*
* Crazy Diamond: The Complèti Syd Barrett *1993*
* *The Best of Syd Barrett - Wouldn'T You Miss Me?* *2001*
Ipodròm de la Cepièra

L**'ipodròm de la Cepièra** se situa dins le quartièr de la Cepièra a Tolosa en Lengadòc.

## Presentacion
La vila de Tolosa es proprietària de l'ipodròm e renda los terrens a la Societat Esportiva de las Corsas de Tolosa. Situat a 4 quilomètres de la Plaça del Capitòli, sus un airal de 34 ectaras. Fosguèc inaugurat en 1866. 

Es un ipodròm obèrt :
* al galaup amb una pista en èrba de 1 875&nbsp;m, de 25&nbsp;m de larg, e una linha dreita de 430&nbsp;m
* e al tròt amb una pista en sabla de 1 275&nbsp;m, de 25&nbsp;m de larg, e amb una linha dreita de 300&nbsp;m
La còrda se situa a dreita. Las tribunas comptan 2 000 plaças setadas.

## Accès e acuèlh del public
L'ipodròm de la Cepièra es accessible:
* en bus, linha 64 e 65
* en tramvia linha T1 e T2 (arrèst Zenith);
* per rota, sortida 27 del periferic. Amb un pargue privat e gratuit de 800 plaças.

## Ligams extèrnes
* site oficial

## Nòtas e referéncias
Comunautat d'Aglomeracion Montluçon Comunautat

La **** es un agropament de comunas occitanas del departament francés d’Alèir, dins la region administrativa d’Auvèrnhe Ròse Aups.
Comunautat de comunas Comentric Montmaraud Nerís Comunautat

La **Comunautat de comunas Comentric Montmaraud Nerís Comunautat** es un agropament de 33 comunas occitanas de Borbonés. 

Administrativament, son del departament d’Alèir, dins la region administrativa d’Auvèrnhe Ròse Aups de l'estat francés. 

Lo còde SIREN n'es **200071512**. Lo chapluec es a Comentriac.
Comunautat de Comunas dau País d'Uriat

La **** es un agropament de comunas francesas del departament d’Alèir, dins la region administrativa d’Auvèrnhe Ròse Aups.
Comunautat de Comunas de la Vau de Char

La **** es un agropament de comunas occitanas, dins lo departament d’Alèir e la region administrativa d’Auvèrnhe Ròse Aups de l’Estat francés.

## Compausicion
Comunautat d'Aglomeracion Molins Comunautat

La **** es un agropament de comunas francesas del departament d’Alèir, dins la region administrativa d’Auvèrnhe Ròse Aups, amb doas comunas dins lo departament de Nièvra.
Marine Le Pen

**Marion Anne Perrine Le Pen**, dita **Marine Le Pen** (; Neuilly-Sur-Seine, 5 d'agost de 1968), es avocata e femna politica francesa d'extrèma dreita. 

En 1986, rejonhèt lo Front Nacional (FN), lo principal partit d'extrèma dreita francesa, menat per son paire Jean-Marie Le Pen. Aguèt divèrses mandats locals dempuèi 1998 (conselhièra regionala d'Illa de França, Nòrd-Pas de Calais puèi Auts de França, conselhièra municipala d'Hénin-Beaumont) e sièta de 2004 a 2017 al Parlament Europèu, ont es copresident del grop Euròpa de las Nacions e de las Libertats (ENL) dempuèi 2015.

Candidata a las eleccions presidencialas de 2017 e 2022, es qualificada e batuda a cada còp pel segond torn.

Acusada per malversion de fonzes publics dins l’afar dels assistents parlamentaris del Front Nacional al Parlament Europèu, serà jutjada en procediment penal del 30 de setembre al 27 de novembre de 2024.

## Referéncias

## Ligams extèrnes
*  Site de Marion Le Pen
Agregacion d’occitan

L’**agregacion, seccion lengas de França, opcion occitan-lenga d’òc**, en brèu **agregacion d’occitan** es un concors creat pel Ministèri de l’Educacion nacionala de França en març de 2017.

Se poirà organizar a partir de l’annada universitària 2017-2018.
## Referéncias