Pòrre

Lo **pòrre** *(*'Allium porrum*')* es una espècia de planta erbacèa vivaça fòrça cultivada coma planta d'òrt per sas fuèlhas (pseudo-tijas) consomadas coma legums.

Aparten a la familha de las Amarillidacèas (precedentament familha de la Liliacèas pèi de las Alliacèas).

## Descripcion
[esquèrra|vinheta|Inflorescéncia de pòrre, que las flors son aquí fecondadas per de [bombus]]
Lo pòrre a de longas fuèlhas en gaina, opausada, planas, verd escur o verd jaunenc, mai o mens largas. La basa de las fuèlhas empeutadas forma una pseudo-tija que la partida enterrada es blanca e la mai apreciada. Las flors, blanc verdencas, apareisson gropadas en ombèla al suc d'una tija florala quilhada, la segonda annada.

## Origina e distribucion
Aquesta espècia es originària d'Euròpa. Es largament cultivada dins totas las zonas temperadas.

Es un legum fòrça ancianament conegut. L'emperaire roman Neron èra chafrat lo « porrofag » que ne consomava de grandas quantitats per melhorar la votz.

## Cultura
Aquesta planta preferís un sòl fresc, prigond e ric en umús. Es plan rufa e tolèra plan lo freg de l'ivèrn.

La multiplicacion se fa en dos temps:
* semenadas en plantolièra en febrièr-març o en plaça en abril-mai.
* transplantacion de joves plants quand las  tijas an la talha d'un gradon. Una transplantacion prigondas favoriza la longor de la camba.
La culhuda se fa de 5 a 7 meses après la plantacion. Se realiza lo cauçatge per aumentar la longor de la partida blanca. Los pòrres pòdon se conservar en tèrra, o en vivièr aparat per poder las culhir per grands fregs. Pels ortalans especializats, la culhida es mecanizada.
S'establís a partir de setembre.

## Enemics del pòrre
Los parasits mai corrents son:
* *[[Acrolepiopsis assectella]]*. Per l'evitar, abans la transplantacion e après l'abilhatge, far banhar los plants de pòrre 15 minutas dons une solucion d'aiga de Jav_l (un tap per litre d'aiga).
* *[[Delia antiqua]]*.
* *[[Napomyza gymnoostoma]]*, qu'es una espècia invasiva apareguda en Euròpa, benlèu favorizada per las culturas intensivas e los escambis comercials. Signalada dempuèi 2003 en Alsàcia puèi en Borgonha e en Illa-de-França, a vegada nomenada *[[Phytomyza gymnostoma]]*.
* una autra minosa s'espandís, en França dempuèi 2006 dempuèi la Marga; es *[[Liriomyza|Liriomyza nietkei]]*, generatritz de mens de damatge que la Phytomyza.
* Thysanoptera provòca de damatges d'òrdre estetics fasent la mèrça invendabla (tacas negras sus las fuèlhas)

## Utilizacion
vinheta|Manats de pòrres
Los pòrres, que lo gost es intermediari entre aqueste de la ceba e de l'asperga, se consoman cuèchs. Se las pòt manjar fregs en vinagreta, mas son utilizats sovent dins la preparacion de plats cauds: tartas, quichas, gratinadas; sopas, olada...

## Aspèctes economics
La produccion mondiala de pòrre èra à 2 236 771 tonas en 2014, lo primièr productor es l'Indonesia amb près de 520 000 tonas per ans, seguit de la Turquia (223 000&nbsp;t) e la Belgica (190 000&nbsp;t).

## Synonims
* *Allium ampeloprasum* var. *porrum* (L.) J.Gay
* *Allium laetum* Salisb.
* *Porrum commune* Rchb.
* *Porrum sativum* Mill.

## Simbolica
* Lo pòrre es una de las doas plantas emblèmas del País de Galas (l'autre es lo narcís).

## Vejatz tanben

### Nòtas e referéncias

### Ligams extèrnes
* Referéncia Flora of China : ''Allium porrum'' (en)
* Referéncia Flora of Pakistan : ''Allium porrum'' (en)
* Référence FloraBase (Australie-Occidentale) : <small>classification</small> ''Allium porrum''  (en)
* Referéncia Tela Botanica (France métro) : ''Allium porrum''  L., 1753 (fr)
* Referéncia Tela Botanica (Antilles) : ''Allium porrum''  L. (fr)
* Referéncia INPN : ''Allium porrum''  L., 1753 (+ statut + description) (fr) (consulté le 1er août 2014)
* Referéncia ITIS : ''Allium porrum''  L. (fr) (+ version anglaise (en))
* Referéncia NCBI : ''Allium porrum'' (en)
* Referéncia GRIN : <small>espèce </small>''Allium porrum''  L. (en)