open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Occitan restablit

L**'[[occitan]] restablit** es lo tèrme utilizat pel lingüista Laurenç Revèst per designar la restauracion etimologica dels toponims occitans dins las regions que parlavan a temps passat l'occitan. En aquò, sas fòrmas ortograficas reflectisson generalament lo dialècte mai pròche de l'occitan, doncas lo gascon bordalés per una granda partida del Blaiés e del Libornés, lo perigordin pel Naut Santonge, e lo "creissentés" per Peitau e Berric.

## Ortografias restablidas
Es possible de reconstituir de versions "modèrnas" dels dialèctes occitans parlats dins aquelas regions, en utilizant coma referéncias la toponimia e las sorsas istoricas coma tanben en prenent lo dialècte occitan existissent mai pròche, las innovacions de prononciacion locala, etc.

### Aguiainés

Per l'occitan aguiainés, avèm mants exemples.

*Occitan ancian: Sabèm, segon las atestacions en occitan ancian, qu'es un dialècte nòrdoccitan fòrça similar al lemosin e al marchés, en *cha-* e non *ca-*, *ja-* e non *ga-*, *-ia-* e non *-iga-*.

*Toponimia: de mai, segon la toponimia, lo vocabulari a de similaritats lexicalas al lemosin, al gascon, e al francés. Per exemple, *palud* coma en gascon e non *palun* coma en lemosin. Malgrat l'occitan ancian en *-l*, existisson d'exemples dins la toponimia d'una evolucion en *-u*, coma a Maupreveire (atest. 1204).

*Evolucions: segon las evolucions en peitavin-sentonges (*dau*), lemosin e marchés (*dau*), l'article "de+lo" es **dau* coma los dos darrièrs. De mai, lo peitavin-sentongés e lo marchés evoluïguèron de *l-* cap a *lh-*, coma *poussiblle* en ptv-stg e *possiblhe* en marchés, dont la meteissa evolucion en *lh-* per la majoritat de l'aguiainés restablit.

*Prononciacion locala: las prononciacions localas son mai complicadas.Per *lh-*, la prononciacion rèsta *consonanta + l-* dins Vendèa, l'extrèm nòrd de Vinhana e l'extrem sud de Charanta Maritima (fins a la frontièra amb gascon Gironda).Per *-eu* e *-iau*, generalament *-iau* en domeni de peitavin e *-eu* en domeni de santongés, amb una enclava de *-iau* dins lo sud-èst d'Engolmés santongés, mas existisson mantas autras enclavas en *-eu* en domeni peitavin.

## Veire tanben
### Ligams intèrnes
*occitan aguiainés
*occitan sentongés

### Ligams extèrnes
## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Jaufré de Ponts

**Jaufré de Ponts** fuguet un chivalier e trobador dau segle XIII dau chasteu de Ponts dins la marcha de Peitau en Sentonge. Compauset de tençons emb son senhor Rainaud de Ponts. Existís una vida comuna de Jaufré e Rainaud. Solas doas de sas tençons subrevisquèron dont una sola emb Rainaut ("Seign'en Jaufre, respondetz mi, si·us platz"). L'autre es un partiment emb Guiraud Riquier ("Guiraut Riquier, diatz me", compausat saique en 1270 o 1280-120). Lo ròtle de Jaufré dins lo debat consistís a pausar de simplas questions de joinessa sus l'amor per recebre pas que las responsas amaras e experimentadas de Guiraut jos una forma proverbiala.

Jaufré era benleu l'espós d'Isabeu, filha d'Enric II de Rodés, patron de trobadors. En 1292, rendet omenatge au senhor de Chasteurós.

## Veire tanben
### Bibliografia
*Chabaneau, Camille. ''Les Troubadours Renaud et Geoffroy de Pons''. Paris: Maisonneuve, 1881.
*Egan, Margarita, ed. and trans. *The Vidas of the Troubadours*. New York: Garland, 1984. .
*Pfeffer, Wendy. *Proverbs in Medieval Occitan Literature*. University Press of Florida, 1997. .
*Ròcaguda, Enric Pascal de. ''Le Parnasse occitanien, ou Choix de poésies originales des troubadours''. Benichet, 1819. See page 384 for Jaufre's *vida* in Occitan.

### Articles connèxes
*Lista de trobadors e trobairises

### Liames externes
*[''tenso'' de Jaufré e Guiraut Riquièr.](http://www.rialto.unina.it/GrRiq/248.40(Betti).htm)

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Província de Carbonia e Iglesias

La **província de Carbonia e Igrèsias** èra una província de Sardenha dins l'estat italian. Creada en 2001, aviá doas capitalas, Carbònia e Igrèsias. Foguèt suprimida en 2012 (efectivament en 2016) e inclusa dins la Província de Sardenha del Sud. En 2025, es restablida jos un autre nom, la província de Meureddìa e Igresiènti.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Innu

Los **Innus** o **Ilnus** (ancianament **Montagnais**), fan partit de las Primièras Nacions originàrias de l’èst de la peninsula de Quebèc-Labrador, mai precisament de las regions de la Côte-Nord e de Saguenay-Lac-Saint-Jean al Quebèc e de la region de Labrador a Tèrranòva e Labrador.

Lo tèrme  *Innu* ven de la lenga innu-aimun, e significa "èsser uman". Aquel nom foguèt oficialament adoptat en 1990 per remplaçar lo tèrme « **Montagnais** » balhat pels primièrs exploradors franceses. Los Innus designan son territòri ancestral per Nitassinan.

En 2016, òm estimava son nombre a mai de , siá mai de  al Quebèc despartits dins  e mai de  en Labrador en doas bandas.

## Referéncias
Tramvai de Szczecin

Lo **tramvai de Szczecin** es un malhum de tramvai que desservís la vila de Szczecin (Polonha). Totalisant una longor de 119 kilomètres, lo malhum foguèt inaugurat en 1879 e possedís uèi 12 linhas e 104 estacions. Es administrat per Tramwaje Szczecińskie. Es frequentat per 176 979 000 viatjaires en 2020. Coma per la màger part dei autres tram de Polonha, l'alimentacion electrica se fa per catenari de 600 vòlts.

## Malhum actual
Lo malhum compta 11 linhas urbanas.

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Ligams extèrnes

*  Site oficial de Tramwaje Szczecińskie
Arpitan ancian

L**'arpitan ancian** es la denominacion linguistica per quala se qualifica la lenga arpitana quan era dins d'estades mai ancians de la sua evolucion, entre los segles XII. e XIV. 

L'arpitan ancian nos ven conegut amb fòrça de textes, ben que la sua literatura non siá pas tan importanta coma la de l'occitan ancian o de la lenga d'oïl anciana (siá en tèrmes de quantitat ossiá de qualitat dels textes demorants). E mai, fòrça de textes en arpitan ancian foguèron escriches en una lenga colorejada de lenga d'oïl (aquò ven tanben de çò que, ben que l'arpitan siá clarament un tèrç grop de lengas romanicas en França e que aja de diferenças fondamentalas amb lo grop de las lengas d'oïl, l'arpitan ressembla mai a una lenga d'oïl que a una lenga d'oc, mai que mai lo lionés ancian).

## Tèxtes
### Biografia de Sant Sebastian (2a meitat del )

## Referéncias
Messorga romantica e Vertat romanesca

*** Messorga romantica e Vertat romanesca*** es un assag de René Girard publicat en 1961 dins qual venguèt presentada la teoria del desir mimetic.

## Tèma
Analisant de tras la filosofia e la grand literatura, e en particuliar la deus grands romanciers dempuèi Cervantès tant qu'al segle XIX, René Girard desvelopa e demostra la soa teoria que lo desir uman siá essencialament imitatiu e siá un produch de l'orgòlh, de la vanitat de cadun. Segond el, solas aucunas grands òbras que sona *romanescas* an pogut despassar nòstres prejudicats *romantics* d'autonomia e de libertat individualas per tocar a la nòstra mai negada vertat que, se seguissèm la nòstra vanitat, vivèm mai e mai « *per nos provar aus autres* », val-a-dire *pels autres*, e qu'aqueste jòc inconscient nos entraina pauc a pauc a viure « *a costat de sé* », çòmentre que nos condus a asirar, adorar e copiar los autres. Aquesta folia ont que nos condus la vanitat s'ilustrariá particuliarament dins la literatura romanesca (la que son autor a despassat los séus prejudicats romantics), coma Don Quichòte e Emma Bovary que venon fol e malaürosa a imitar los propris heros de lecturas, o coma lo *snob* de Proust o l'òme del sota-sòl de Dostoievski, los que vivon possedats e, en la fin, asservits, a d'autres qu'asiran e vòlon impressionar.

Segond Girard, aquesta descobèrta possedís tanben un aspecte istoric, non es pas solament una vertat morala e antropologica eternala : lo desvelopament de l'egalitat entre los òmes e de la democracia dins lo monde dempuèi la Revolucion francesa es tanben responsable d'una agravacion d'aqueste *mal ontologic* : Stendhal, Flaubert, Proust e en la fin Dostoievski ilustran, dins los propris grands romans, lo desvelopament deus sentiments que Stendhal apelava modernes durant tot lo segle XIX : la jalosia, l'enveja e l'òdi impotent.
Lo Roge e lo Negre

***Lo Roge e lo Negre*** es un roman publicat en 1830 de per Stendhal. Lo gran heros d'aquest roman es Julien Sorel.

## Istoria
Lo roman es divisat en doas partidas : la premiera conta lo percors de Julien Sorel en provincia, dins una borgada franc-comtesa apelada Verrières, ont qu'encontra e es emplegat pel màger, M de Rênal, dins una familha nobla. Julien e Mme de Rênal vènon enamorats, çomentre que M de Rênal es ocupat a rivalisar amb M Valenod, un ric borgés de Verrières. Lo prèire envia en la fin Julien al seminari a Besançon per l'eslonhar de la tentacion adulterina amb Mme de Rênal. 
La segonda partira narra las soas aventura quand Julien perven a Paris per estar segretari en co lo marqués de la Môle.
Stendhal

**Marie-Henri Beyle** (), mai conegut jol nom artistic **Stendhal**, foguèt un escrivan francés nascut lo 23 de genièr de 1793 a Grenòble e defuntat lo 23 de març de 1842 a París. Sos romans mai coneguts son *[[Lo Roge e lo Negre]]* e *[[La Chartrosa de Parma]].*

## Referéncias
Desir mimetic

Lo **desir mimetic** es una teoria elaborada e presentada de per René Girard dins lo séu libre de 1961 Messorga romantica e Vertat romanesca. Dins aquel libre ven esposada aquesta teoria que lo desir uman es essencialament mimetic, val-a-dire que l'ome imita sens o saber las desiranças dels autres.
René Girard

**René Girard**, nat lo 25 de decembre de 1923 en Avinhon e defuntat lo 4 de novembre de 2015 a Stanford en California, foguèt un antropolog, istorian e filosof francés.
Anna Lesko

thumb|Anna Lesko
**Anna Lesko** (Chişinău, Moldàvia, 10 de genièr de 1979) es una cantaira de dance pop romanesa.

## Discografia
* 2002 - *Flăcări*
* 2003 - *Inseparabili*
* 2004 - *Pentru Tine*
* 2006 - *Ispita*
* 2007 - *24*
* 2010 - *Jocul Seducţiei*

## Nòtas e referéncias
La Verge de l'Anonciada

***La Verge de l'Anonciada***, tanben apelada ***L'Anonciada de Palèrme***, es una pintura realizada entre 1474 e 1476 per Antonello da Messina e l'òbra seuna mai famosa.
Anonciada

L**'Anonciada**, tanben apelada **Anonciacion**, es l'anóncia que foguèt facha per l'àngel Gabrièl a Maria del seu emprenhament divin.

## Evangèli segon sant Luc, 1.26-38
:*L'àngel Gabrièl foguèt mandat de la part de Dieu dins una borgada de Galilèa que lo seu nom es Nazarèt a una verge promesa a un òme nomenat Josèp, de la parentèla de Dàvid ; e lo nom d'aquèla verge èra Maria. L'àngel, essent dintrat ont èra, li diguèt : « Te saludi Maria, plena de gràcia ! Lo Senhor es amb tu. » Ausissent aquò, foguèt trebolada per aquelas paraulas e soscava dequé podiá èsser aquela salutacion. *

:*Mas l'àngel li diguèt : « Crentés pas rés, Maria, qu'as trobat gràcia davant Dieu. Aicí que concebràs e enfantaràs un filh, e l'apelaràs del nom de Jèsus. Aqueste serà grand e l'apelaràn Filh del fòrça Naut. Lo Senhor li donarà lo tròne de Dàvid, son paire, e el regnarà sus l'ostal de Jacòb eternalament. E son règne non aurà cap de fin. »*

:*Maria diguèt a l'àngel : « Cossí aquò s'endevendrà, essent que non coneissi pas d'òme ? » E l'àngel li respondiguèt disent : « Lo Sant Esperit vendrà sus tu e lo poder del fòrça Naut t'acaptarà de l'ombra seuna. Tanben, lo que naistrà serà sant, e l'apelaràn Filh de Dieu. Agacha qu'Elisabèt, la teuna parenta, èla tanben concebèt un filh dins son vielhum, e n'es al mes sesen ; èla que l'apelavan estèrlha. Es que non i a  cap causa que siá impossibla a Dieu. »*
:*Maria diguèt : « Aicí la serventa del Senhor. Me siá fach segon la teuna paraula. » E l'àngel la quitèt.*
L'Endevinaira

***La Contarèla de bon'aventura***, pòt far referéncia a divèrsas òbras :
* *[[L'Endevinaira (Caravaggio)|L'Endevinaira]]* de Caravaggio ;
* *[[L'Endevinaira (La Tour)|L'Endevinaira]]* de Georges de la Tour.
Josse Lieferinxe

**Josse Lieferinxe** (actiu entre 1493 e 1503-08) foguèt un pintre francés originari de Flandra. Foguèt un dels pintres màgers d'aquel movement pictural de la fin del sègle XV apelat *escòla d'Avinhon*, pr'amor que sos pintres demoravan en Avinhon o dins los alentorns.

Josse Lieferinxe es uèi identificat al **Mèstre de Sant Sebastian**, conegut per aver pench un retable sus la vida de Sant Sebastian.

## La suá vida
Josse Lieferinxe es, segon las melhoras probabilitats, nascut dins lo diocèsi de Cambrai, en Hainaut, dins la Belgica actuala. Aqueste païs fasiá partit dèus territòris del Duc de Borgonha. Un document ditz qu'èra originari d'una borgada apelada *Engure* qu'es  identificada al vilatge actual d'Enghien. Aquela teoria es corroborada pel fach que lo seu nom, Lieferinxe, rapèla lo nom del vilatge essent dins lo vesinatge immediat : Lieferinge.

Quand lo retrobam a Avinhon e en Provença pus tard, dins las annadas 1490 e 1500, Lieferinxe i es conegut coma pintre *picard* o *neerlandés*. Coma mantuns autres - Enguerrand Quarton o Bartolomieu d'Eyck per exemple -, Lieferinxe es un pintre flamenc o venent de l'Euròpa del nòrd e que foguèt atrach en Avinhon per la granda activitat artistica de la region d'aquel temps. En 1503, esposèt Miquèla Changenet, filha del pintre Joan Changenet qu'èra alavetz un grand mèstre de la pintura en Avinhon. Es possible que Lieferinxe poguèsse aver perfeccionat son art dins lo talhièr de Changenet. 
Lieferinxe es senhalat coma defuntat en 1508, e la darrièra mencion d'el vivent remonta a 1505. Podèm pensar qu'es mòrt entre 1505 e 1508.

## Identificacion al ''Mèstre de Sant Sebastian''

Un pintre de la region, autor d'un retable sus la vida de Sant Sebastian e presentant de particularitats plan similàrias amb Lieferinxe dins la tecnica picturala o dins lo dessenh, e que los amators de pintura apelavan *lo Mèstre de Sant Sebastian*, foguèt identificat coma Josse Lieferinxe per l'expert Charles Sterling.

## Galariá d'òbras

File:Josse Lieferinxe — St. Michael Killing the Dragon — 1493-1505.jpg|alt=Saint Michel terrassant le dragon, peinture sur pan de bois, Musée du Petit Palais d'Avignon.|Sant Miquèl aucisent lo drac, pintura sus pan de fusta, Musèu del Pichon Palais d'Avinhon.
File:Josse Lieferinxe sainte Catherine.jpg|alt=Sainte Catherine d'Alexandrie, peinture sur pan de bois, Musée du Petit Palais d'Avignon.|Santa Catarina d'Alexandria, pintura sus pan de fusta, Musèu del Pichon Palais d'Avinhon..
File:Josse Lieferinxe - Crucifixion - WGA12992.jpg|alt=Crucificion, Musèu de Louvre.|Crucifixion, Musèu del Louvre.
File:Josse Lieferinxe - Saint Sebastian Interceding for the Plague Stricken - Walters 371995.jpg|alt=Saint Sébastien priant en intercession pour les victimes de la peste, Walters Art Museum (Baltimore).|Sant Sebastian que prega en intercession per las victimas de la pèsta, Walters Art Museum (Baltimore).
File:Josse Lieferinxe - Pilgrims at the Tomb of St Sebastian - WGA12991.jpg|alt=Pèlerins devant la tombe de saint Sébastien.|Romius davant la tomba de Sant Sebastian, Galariá nacionala d'art ancian de Roma.
Eleccions departamentalas de 2021 en França

Las **eleccions departamentalas de 2021 en França** permeton lo renovelament dels conselhs departamentals. Los 39 departaments occitans son pertocats. La drecha se ganha 3 departaments e ne ten desenant 21. L'esquèrra se'n ganha 3 e n'a desenant 18.
## Tanben véser
* Eleccions regionalas de 2021 en França
Eleccions regionalas de 2021 en França

Las **eleccions regionalas de 2021 en França** permeton lo renovelament dels conselhs regionals. Las 5 regions occitanas son pertocadas. Los presidents sortissents son totes tornat elegits.
## Tanben véser
* Eleccions departamentalas de 2021 en França
Joan Miralhet

**Joan Miralhet**, que nasquèt de cap a l'annada 1394, benleu a Montpelhier, e que moriguèt abans l'8 d'octobre de 1457, èra un pintor francés qu'obrava a Marselha e a Niça dins las annadas abans e aprèp 1418. Sabèm de segur que venguèt fach ciutadan de Niça en l'an 1432, çò-puèi qu'i moriguèt.
Ivy League

[thumb|right|Localizacion deis [universitats que constituïsson l'Ivy League.]]

L’**Ivy League** es un grop d'uech universitats estatsunidencas dau Nòrd-Èst creat en 1954. Recampa l'Universitat Brown, l'Universitat Columbia, l'Universitat Cornell, lo Darmouth College, l'Universitat Harvard, l'Universitat de Pennsilvània, l'Universitat de Princeton e l'Universitat Yale. Totei fan partida deis establiments pus ancians e pus vièlhs dau país e aplican de principis d'excelléncia universitària, d'ipèrselectivitat de seis estudiants e d'elitisme sociau. En causa d'aquelei critèris e de sei budgets fòrça importants, especialament en matèria de recèrcas, son un element important de la formacion deis elèits estatsunidencs e un motor de la recèrca scientifica nacionala.

## Liames intèrnes

* Universitat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
La Violéncia e lo Sacrat

***La Violéncia e lo Sacrat*** es un assag de René Girard publicat en 1981 dins loqual ven desvelopada la teoria del boc-emissari o boc expiatori.
Verge de misericòrdia

La **Verge de misericòrdia**, tanben dicha **Nòstra-Dòna de misericòrdia** o ancara **Maire de misericòrdia**, es un tèma iconografic plan important dins la pintura religiosa catolica e ortodoxa.
Enguerrand Quarton

**Enguerrand Quarton** (nascut dins lo diocèsi de Laon entre 1410 e 1415, mòrt a-z Avinhon entre 1444 e 1466) foguèt un pintor, veirièr e enluminaire francés, que d'unas de sas òbras son reconegudas coma de caps d'òbra màger dels  sêgle XV, fasent de Quarton un dels pintors màger de l'escòla de pintura d'Avinhon, aquò dins un sègle dominat per las escòlas italiana e flamenca.
Ancy e Dornot

**Ancy e Dornot** (*Ancy-Dornot* en francés) es una comuna novèla de Lorena, creada en 2016 per fusion de las comunas d'Ancy sur Moselle e Dornot. Es administrada per lo departament francés de Mosèla e la region del Grand Èst.
Guido Cantelli

**Guido Cantelli** (Novara, lo 27 d'abril de 1920 – lo 24 de novembre de 1956) foguèt un cap d'orquèstra italian.

## Nòtas e referéncias
Sent Martin de la Palud

**Sent Martin de la Palud** (en francés *Saint-Martin-la-Pallu*) es una comuna novela dau departament de Viena e de la region de Novela Aquitània, creada lo  de genier de 2017 apres la fusion de las ancianas comunas de Blaslay, Charrais, Cheneché, e Vendeuvre-du-Poitou. Lo  de genier de 2019, integret la comuna de Varennes.

## Geografia
### Comunas limitròfas

## Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
*  - ''.
## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lhuecs e monuments
## Personalitats liadas a la comuna
## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de Viena

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Puèg Guilhèm

**Puèg Guilhèm** o **Puegguilhèm** (prononciacion e ortografia a verificar; en francés *Puyguilhem*) es una comuna anciana francesa situada dins lo departement de Dordonha, en region Novèla Aquitània. Despuèi lo  de genièr de 1973, fai partida de la comuna de Tenac.

## Geografia
## Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:

**Puèg Guilhèm** - *Pòi-Guilhèm* (òc ancian, B. de Bòrn) au sègle XII o XIII; *Poiguilem* en 1209; *Castrum de Podio Willelmi* en 1265; *Pugh Wuilhem* en 1265; *Podium Guillelmi* en 1324; *Podium Guilhermi* en 1365.

Lo nom es format de *puèg*, del latin *podium*, e del nom germanic d'òme *Guilhèm*, resultat de *Wilhelm-* . Per Antonin Nompar de Caumont (1632-1723), primier duc de Lausun (1692), marqués de Puègguilhèm, comte de Saint-Fargeau, a la Cort de França prononciavan en francés la fòrma pus corrècta *Péguilin* .

## Istòria
## Demografia

## Luecs e monuments
* Castèl de Puègguilhèm

## Personalitats ligadas a la comuna
## Veire tanben
### Ligams connèxes

### Ligams extèrnes
## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Vau d'Auja

**Vau d'Auja** (en francés *Val-d'Auge*) es una comuna novela francesa dau departament de Charanta e la region de Novela Aquitània, creada lo 1er de genier de 2019 de la fusion de las comunas ancianas de Auge-Saint-Médard, Anville, Bonavila e Montinhei.

## Geografia

### Comunas limitròfas

## Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
### Auja

### Anville

### Bonavila

### Montinhei

## Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
*  - ''; au segle XVIII (Cassini).
## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de Charanta
### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Marc Valèri Marçal

**Marc Valèri Marçal**, o mai simplament **Marçal** (var. **Marçau**), tanben nomenat **Marcial** segon lo seu nom latin (*Martialis*, lo seu nom complet qu'èra *Marcus Valerius Martialis*), nascut vèrs l'an 40 al mes de març e mòrt vèrs l'an 104 a Bilbilis, pichona ciutat de la província tarraconenca (uèi dins la província de Saragossa en Espanha), foguèt un poèta roman fòrt conegut pels seus *[[Epigramas (Marçal)|Epigramas]]*, losquins dònan una imatge pitoresca e formiguejanta de Roma a la fin del segle I.  

L'òbra de Marçal constituís « *lo melhor peplum dusca uèi* » segon l'escridor Dominique Noguez.

Sovent venguèt Marçal descrich coma « obscèni » por lo ròtle que jòga lo sexe dins los *Epigramas* e pel realisme crut de las suás tornaduras lengatgièras, çò qu'obliga los seus traductors a far de contorsions de lengatge per rendre lo plen sen del tèxte. « *Qu'es sens dobtança que podèm escriure que la licéncia dels Epigramas salvèt l'òbra, tant es vertadier que los monges-copistas, a qui plan agradava aquèsta licéncia, ne retranscriviguèron tot sens que se ne perdèsse aucun tròç, mentretant que non retranscriviguèron pas d'autras òbras mai castigadas, e que per aquò non lor agradavan tant*. » escriu Pierre Larousse dins l'edicion de 1867 del seu *Grand Dictionnaire*.
Verge de misericòrdia amb sant Sebastian e sant Bernardin de Siena

La ***Verge de misericòrdia amb sant Sebastian e sant Bernardin de Siena*** es un òbra pencha pel pintor italian Luca Signorelli vèrs l'an 1490. Aquèla pintura es espausada al musèu del diocèsi de Pienza en Itàlia.
Lacryma Christi (vin)

Lo **Lacryma Christi** (« Lagrema del Crist » en latin) es una qualitat de vin producha a partir de vits que creisson sus los flancs del Vesuvi, dins lo golfe de Nàpols en Itàlia.

Aqueste vin soliá èsser produch antan de pels monges que vivián dins los covents qu'estàn sus los flancs del Vesuvi. Mai tard, los Jesuits, endevenguts mèstres d'aquestas tèrras, venguèron productors e detentors quasi exclusius d'aqueste vinhal.

## Istòria
Los vins del Vesuvi ja èran presats al temps dels Romans por lor gost corsat e lor bòna qualitat. Son eissits de vinhaus qu'estàn sus los flancs del volcan, loqual dòna la terranha rica en noiriments qu'es la causa d'aqueste fòrt caractèri del vin. 

La poèsia romana es plan emprenta de descripcions e de lauses sul vin produch dins los entorns del Vesuvi :

*Haec iuga quam Nysae colles plus Bacchus amavit* 

(Bacchus a mai aimat aquestes monts que los ont Nysa nasquèt)

Aquò cantava lo poèta Marçal, parlant del mont Vesuvi e de los monts entornants de la region de Nàpols. Lo renom del vin del Vesuvi tanben inspirèt fòrça de legendas e de mites : « *Lo Bon Dieu, reconeissent lo golfe de Nàpols coma un tròç de Cèl que Lucifer arranquèt mentre que casiá en infèrn, plorèt ; e ont casèron las lagremas, aicí cresquèron los vits del Lacryma Christi* », aquò ditz la legenda locala. 

Una autra legenda sus l'origina del Lacryma Christi vòl que Jesus visitèt, mentre que viatgèt, un ermite redimit que viviá sus los costats del Vesuvi. Apietadat, Jesus auriá cambiat la suá bevenda, qu'èra a pro far bevable, en un vin mai que bon : lo Lacryma Christi. 

Aquèlas legendas crestianas continuon de segur de legendas anticas, pre-crestianas, lasqualas an d'originas fòrt ancianas, sens dobtança tant vièlhas que l'establissament dels òmes dins la region.
Epigramas (Marçal)

Los ***Epigramas*** del poèta roman Marc Valèri Marçal son una la suá màger òbra dins laquina, en-tras los 12 libre que constituisson l'òbra, ven descricha la Roma de la fin del segle Ièr de façon plan realistica e viventa.

Sovent venguèron los *Epigramas* descriches coma « obscènis » por lo ròtle qu'i jòga lo sexe e pel realisme crut de lor tornaduras lengatgièras, çò qu'obliga lor traductors a far de contorsions de lengatge per rendre lo plen sen dels tèxtes. « *Qu'es sens dobtança que podèm escriure que la licéncia dels Epigramas salvèt l'òbra, tant es vertadier que los monges-copistas, a qui plan agradava aquèsta licéncia, ne retranscriviguèron tot sens que se ne perdesse aucun tròç, mentretant que non retranscriviguèron pas d'autras òbras mai castigadas, e que per aquò non lor agradavan tant*. » escriu Pierre Larousse dins l'edicion de 1867 del seu *Grand Dictionnaire*.
Vertuts catolicas

Las **vertuts catolicas** (« catolic » es aquí a compréner dins son sen primièr : *universal*), tanben conegudas coma las *sèt vertuts principalas* son sèt vertuts reconegudas de per la Glèisa e per la teologia. Aquestas vertuts reprenon las del judaïsme e de la filosofia grèca e son destriadas entre las *teologalas* (que valon per la vida espirituala) e las *cardinalas* (que valon per la vida dins lo monde).

## Lista de las vertuts
• **Las tres vertuts teologalas :**
* fé
* caritat
* esperança

• **Las quatre vertuts cardinalas :**
* perseverança
* justicia
* temperança
* prudéncia
Puccio di Simone

[vinheta|Madona et sants'' (poliptic) Museo di arte sacra, [Certaldo.*]]
[[Fichièr:Puccio_di_Simone_Vinci.jpg|vinheta|*Sant'Ansano e due angeli*, pieve de Vinci.]]
*'Puccio di Simone*'  ([[Florença]], actiu de [[1345]] a [[1365]]) foguèt un [[pintor]] [[italian]] que son estile gotic èra plan similari a lo de [[Bernardo Daddi]].

== Vida ==
Las òbras de Puccio di Simone long temps foguèron atribuidas a un mèstre anonim apelat per convencion *Lo mèstre del Retable de Fabriano*. Es finalament l'expèrt [[Roberto Longhi]] qu'identifiquèt lo pintor coma un discípol de [[Bernardo Daddi]] que s'apelava *Puccio di Simone''.

A obrat amb Allegretto Nuzi à Fabriano.
Allegretto Nuzi

**Allegretto Nuzi** o **Allegretto di Nuzi**, (Fabriano, env. 1315 - Fabriano, 1373) èra un pintor italian del gotic intèrnacional flambejant.

## Vida
Allegretto foguèt segurament un discípol del Mèstre de Campodonico a Florença en 1346, après qué se ne torna a Fabriano dins la província d'Ancona, dins la region de las Marcas, ont que dòna a veire son estile gotic eiretat de Bernardo Daddi e de Maso di Banco.
Thierry Suquet

**Thierry Suquet** (Constantina, Argeria, 10 d'abril de 1960) es un naut foncionari francés. Es prefècte de Maiòta dempuèi 2021.
Louis Mapou

**Louis Mapou** (n. a Iate lo 14 de novembre de 1958) es un òme politic canac. Lo 8 de julhet de 2021 es elegit president del govèrn.
Patrice Faure

**Patrice Faure** (nascut a Crest) es un naut foncionari occitan al servici de l'Estat francés. Foguèt prefècte de Guaiana de 2017 a 2019. Es naut comissari en Nòva Caledònia dempuèi junh de 2021.

## Referéncias
Huguette Bello

**Huguette Bello** (Sant Pèire de la Reünion, 24 d'agost de 1950) es una regenta e una femna politica de la Reünion. En 2021 ven presidenta del conselh regional de la Reünion, una collectivitat territoriala.

Es consola de Sant Paul de la Reünion de 2008 a 2014, e de 2020 a 2021. Presentada al començament de sa vida politica pel Partit comunista de la Reünion, se crea un partit d'esquèrra, Per la Reünion (PLR) en 2012. En 2021, se ganha al segond torn las eleccions regionalas amb una lista d'union de l'esquèrra. Demissiona de la comuna de Sant Paul. Es elegida presidenta del conselh regional lo 2 de julhet.
Cyrille Melchior

Jean Cyrille Melchior dich **Cyrille Melchior** (n. lo 6 de setembre de 1961 a Sant Paul de la Reünion) es un foncionari territorial e un òme politic de la Reünion. Conselhièr general (2000) puèi departamental (2015) de l'illa, es elegit president del Conselh departamental lo 18 de decembre de 2017 e reelegit après las eleccions de 2021.

Es successivament de l'UDF, de l'UMP e dels LR.
Blišice

vinheta|200px|Proposicion d'escut per Blišice a partir del sagèl de l'anciana comuna.
vinheta|Cloquièr de Blišice
**Blišice** es un vilatge e una seccion cadastrala de la communa chèca de Koryčany (districte de Zlín). Es una anciana comuna que foguèt annexada a Koryčany en 1961.
## Istòria
Jos la dominacion dels Absborgs, portava lo nom alemand de *Blischitz*. 
## Populacion

## Referéncias
Sant Joan de Janas

**Sant Joan de Janas** (*Saint-Jean-de-Jeannes* en francés) es un vilatge e una seccion de la comuna de Paulinet. Es tanben una parròquia (glèisa de Sant Joan Baptista) de la diocèsi d'Albi. Los abitants son las santjanòlas e los santjanòls. 

## Toponimia
**Sant Joan** Baptista es lo nom de la parròquia. **Janas** es lo nom d’un castèl desrocat e disaparegut sus la comuna vesina de Raiçac que se sonèt un moment **Raiçac de Janas**. Se supausa que lo castèl èra mai o mens vesin del masatge del Castelàs. L’etimologia populara locala indica que la jana es la tuta del singlar.


[{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q768783",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010"  }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q38635594",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ffff00", "marker-color": "ffff11", "title": "Sant Joan de Janas" }}]

## Istòria
*Sanctus Johannes de Genis* es atestat en 1370. Al sègle XVII, la parròquia a dos oficis de notari. La demografia locala es pro coneguda mercé als registres d’aquestes.

En 1790, la comunautat de Sant Joan de Janas es dins lo canton de Massuguièrs e lo districte de La Cauna del departament novèl d’Albigés. Es lo sol document que la destria de Paulinh qu’es del canton d’Albanh e del districte d’Albi.

Seccion de la comuna de Paulinh puèi Paulinet, Sant Joan de Janas capitèt pas a s’independentizar.
Autres còps pro bèl (dos oficis de notari al s. XVII, una escòla primària del quarantenat d’escolans al mièg de las annadas 1940), lo vilatge s’es despoblat e compta pas mai de 20 abitants permanents en 2020.

## Referéncias
Cantigas de Santa Maria

Las ***Cantigas de Santa Maria*** son un recuèlh de cançons e poèmas medievals escrichs en galaicoportugués (la lenga-maire del portugués e del galician actuals), un dels recuèlhs mai importants en Occident. Foguèron escriches mentre que lo Rei de Castelha Anfós X (dich *Lo Savi*) regnava, valent-a-dire entre 1221 e 1284. Las *Cantigas de Santa Maria* son la part religiosa de la poësia lirica galaicoportuguèsa medievala, la part profana que s'apelada *Cantigas de amigo*, *Cantigas de amor* e *Cantigas de escarnio* segon lo tèma que s'i tracha.

Los tèxtes de las 427 cançons son escrichs en galaicoportugués, lenga-maire del portugés e del galician modèrnes, tot coma lo *provençal ancian* es la lenga-maire de l'occitan e del catalan modèrnes. Òm atribuís tradicionalament d'unas *cantigas* a la man del Rei Anfós meteis (es pasmens contestat).

La màger part d'aquèstas cançons son d'imnes religioses en omenatge a la Santa Verge e contan de miracles deguts a l'intercession de Maria. Los manuscrichs de las *Cantigas* abondan tanben d'imatges enluminats de trobaires o musicaires jogant d'instruments divèrses. 

Uèi que son nombrosas las interpretacions musicalas que son fachas de las *Cantigas*, entre d'autres per In Taberna, Tempradura, La Nef, Clemencic Consort, Alla francesca, l'Ensemble Unicorn, Hespèrion XX, los Joculatores Upsalienses o encara Eduardo Paniagua. Aquestes artistas an realizat una cincantena d'albums a las Cantigas.
Massimo Stanzione

**Massimo Stanzione**, tanben dich **Stanzioni**, nascut a Orte di Atella en Campània (al nòrd de Nàpols) en l'an 1585 e mòrt a Nàpols en l'an 1656, foguèt un pintor italian.

## Vida
Massimo foguèt lo discípol de Fabrizio Santafede a partir de l'an 1603, puèi lo de Battistello Caracciolo, del qual aprenguèt los efièches de lutz e de dramatisacion amb la lutz, un trach tipic del caravatgisme. Se'n anèt  a Roma entre 1617 e 1618 per trobar l'inspiracion amb d'artistes coma Guido Reni e Artemisia Gentileschi. Puèi se confrontèt amb l'art de sa vila natala a Nàpols, ont encontrèt Ribera e Filippo Vitale.
Dolar de las Bahamas

Lo **dolar de las Bahamas** (en anglés *Bahamian dollar* o, simplament, *dollar*) es la moneda oficiala de l'estat insular de las Bahamas. S'a**b**raca normalament en $, o B$ per lo diferenciar del dolar dels Estats Units e d'autres tipes de dolars. Lo còdi ISO 4217 es **BSD**. Se subdivisa en 100 *cents*.

Es creat en 1966 per remplaçar la liura de las Bahamas. Un dolar valiá 7/20 de liura (7 shilings).

A la fin de 2020 la banca centrala de las Bahamas introdusiguèt lo Sand Dolar (dolar d'arena), una version numerica de la moneda, la primièra moneda numerica d'una banca centrala.

## Vejatz tanben
* Liura de las Bahamas
* Dolar d'arena (Bahamas)

## Ligams extèrnes
* Banca centrala de las Bahamas

## Referéncias
Dolar d'arena (Bahamas)

Lo **dolar d'arena** (en anglés, *Sand Dollar*) es la version numerica del dolar de las Bahamas introdusida en octobre de 2020 per la banca centrala de las Bahamas. Coma la moneda fisica, es a paritat amb lo dolar estatsunidenc.

Es la primièra moneda numerica emesa per una banca centrala.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial del dolar d'arena
* Banca centrala de las Bahamas

## Referéncias
Grisalha

**Grisalha** es una pintura executada entièrament dins de tons de grises o d'una autra color grisassa neutra. Es particularament utilizat dins los grands esquèmas decoratius a l'imitacion de l'escultura. De nombrosas grisalhas comprenen una gamma de colors leugièrament mai larga, coma la fresca d'Andrea del Sarto illustrada. Las pinturas executadas en brun son sonadas *[[brunalha]]* e las pinturas executadas en verd son sonadas *[[verdalha]]*.

## Istòria
### Exemples modèrnes
## Estudi universitari
## N'esmalt e vitralh

## Galariá


WLA brooklynmuseum Molded Tile mid19th century.jpg|
Master of Frankfurt, Two Saints, St. Odilia and St. Cecilia, ca. 1503–1506, oil on panel, 44 1-2 x 26 3-4 in., Historisches Museum, Frankfurt..jpg|
Giotto - Scrovegni - -49- - Infidelity.jpg|Giotto, Capèla dels Scrovegni, *Infidelitat*
Andrea del castagno, momumento a niccolò da tolentino.jpg|
Jan van Eyck 054.jpg|
Hieronymus Bosch 010.jpg|
Frans Francken II by Anthony van Dyck.jpg|
Willet-holthuysen-jdewit.jpg|
2290 - Milano - Palazzo Greppi (1776) - Foto Giovanni Dall'Orto 20-May-2007.jpg|
David patroclus mimsstudios grisaille.jpg|
Jacques Vigoureux Duplessis - Painted Fire Screen - Walters 372479.jpg|
Tondo St Peter MNMA Cl23759.jpg|
Ingres_Odalisque_in_Grisaille.jpg|


## Veire tanben
### Ligams connèxes
### Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Art del veire

L**'art del veire** o **art veirièr** (tèrmes a verificar; traduccions de catalan e de francés, respectivament) consistís en la creacion d'òbras d'art realizadas entièrament o principalament en veire. Lor talha es variabla: d'òbra monumentala o de l'installacion artistica fins a las cortinas o fenèstras, en passant per las òbras de talhièr o de fabrica, demest las qualas òm compta jòias e cobèrts.

Lo trabalh del veire, tecnic a l'encòp foncionala e decorativa, s'es grandament desvolopada en Egipte e en Assiria. Inventada pels Fenicians, son los Romans que donan a la veirariá una granda importància. A l'Edat Mejana, los constructors de las grandas catedralas goticas e normandas pòrtan aquel art vèrs de nòvas cimas amb l'utilizacion del vitralh coma element decoratiu e arquitectual màger. Lo veire de Murano (laguna de Venècia), egalament conegut jol nom de veire de Venècia, es lo resultat de centenas d'annadas de refinament e d'innovacions. Uèi encara, considèran Murano coma lo brèç de la veirariá artistica modèrna.

A la virada del , mentre que lo bufatge mecanic del veire es a remplaçar los bufaires de talhièrs, lo movement per la veirariá tradicionala atenh son ponch culminant. Tiffany, Lalique, Daum, Émile Gallé, las escòlas de Corning al nòrd de l'Estat de Nòva York, e la societat Steuben Glass Works elèvan los arts del veire a de nivèls sens precedents.

## Lo veire e la mòda
## Recipients
## Arquitectura
### Vitralhs
### Façadas e estructuras de veire
## Escultura
## Tecnics e procedits
## Musèus

## Veire tanben
### Ligams connèxes
*Veirariá
*
*Bufatge del veire
*Istòria del veire
*Cristallariá
*Arts del fuòc
*Artesan veirièr
*Lista de mèstres veirièrs

### Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Lista dei senhors, vescòmtes e ducs d'Usès

Aquest article conten la **lista dei [[senhor]]s, dei [[vescòmte]]s e dei [[duc]]s d'[[Usès]]**, una comuna lengadociana (mas provençaloparlanta) situada dins lo departament francés de Gard e la contrada occitana dei Garrigas.

## Lei senhors d'Usès

Leis enfants d'Elzear partejavan lo rèine d'Usès. Mentre que Raimon Decan e sei descendents governavan tres quarts de la senhoriá, Beatritz e lei sieus governavan l'autre quart.
### Branca ainada de Raimon Decan (3/4 de la senhoriá)

Lo rèine de la senhoriá es partejat encara entre Elzear (1/4), Raimon(d) Rascàs (1/2), e Raimon(d) (1/4), filhs non eclesiastics de Bermon(d).

Lo quart de Raimon(d) foguèt partejat en dos entre sei descendents. Seis uèchens de la senhoriá foguèron venduts aus evesques d'Usès en 1242 (per Raimon II a *Pònç*) e en 1280 (per Guilherme de Sabran a *Bertran(d)*); de sòrta que leis evesques possediguèron un quart de la senhoriá de Uzès.

#### Sosbranca ainada de Raimond Rascàs (1/2 de la senhoriá)

#### Sosbranca d'Elzear II (1/4 de la senhoriá)

De completar.

### Branca de Beatritz (1/4 de la senhoriá)

A completar. Veire http://roglo.eu/roglo?lang=fr;m=TT;sm=S;t=co-seigneur;p=d%27Uz%C3%A8s
Autra font? Amb mai d'un cosenhor; Elzear III de Sabran en 1208... http://www.lt.unina.it/Larghi-2020S.pdf p 226

## Lei vescòmtes d'Usès

Pauc d'informacion suls 3en e 4en vescòmtes. Segon d'unes (Gauer), Robèrt es 3en e Raimon(d) es 4en (atestat 1361?). Segon d'autres (lei Crussòl e Wikipedia francesa), Raimon(d) es 3en vescòmte e Joan es 4en.

Amb Elzear III, la succession es mai clara:

## Lei ducs d'Usès

Lo vescomtat d'Usès foguèt erigit per Carles IX en ducat, par letras patentas datadas dau Mont de Marsan, au mes de mai de 1565,  apertenéncias e dependéncias dei baroniás, tèrras e senhoriás d'Aimargues, Sent Ginièis(?), Bèlagarda, Brossan, Remolins, Sent Bonet(?), Vèrç(?), Colhaç, Posilhac, Bèuveser, Masmolena, Pinhadorèissa, Montaren, Sent Quentin de la Terralha, Arpalhargues e Castilhon.

Lo ducat d'Usès deven ducat-pariá d'Usès per de nòvas letras datadas d'Amboise, en febrier de 1572. Es aitau que, per l'ancianetat de son ducat-pariá, lo duc d'Usès èra, abans la Revolucion, lo premier pair dau reiaume, e caminava, dins lei ceremònias, immediatament après lei princes dau sang. Lo ducat d'Usès venguèt lo premier ducat de França après l'extinccion dau premier ostau de Montmorency en 1632 e de l'ostau de La Tremolha, ducs de Toars, en 1933.

### Lei ducs abans la Revolucion
NÒTA: Las fòrmas seguntas son en un provençau mai pròche a las ortografias francesas; se coneissetz la fòrma locala (Usès) d'un nom, esitètz pas de nos ajudar!

### Après la Revolucion

## Veire tanben
### Ligams connèxes
* Ostau de Crussòl d'Usès
* Istòria d'Usès
* Armorial dels Pariás de França jol Regim Ancian

### Ligams extèrnes
*

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Verge del Lach

La **Verge del Lach**, tanben coneguda jols noms de **Verge alachanta** o **Verge-Noiriça**, es un tèma de l'iconografia crestiana que se tròba sovent dens los mondes catolic e ortodoxe.
PSR B1257+12 c

[thumb|right|Comparason entre lei talhas respectivas de la [Tèrra, de PSR B1257+12 c e de Neptun.]]

**PSR B1257+12 c**, subrenomat **Poltergeist**, es una planeta extrasolara en orbita a l'entorn dau pulsar PSR B1257+12. Es situat a  ans lutz de la Tèrra dins la constellacion de la Verge. Descubèrta en 1992, aguèt un ròtle important dins l'istòria de l'astronomia car permetèt de demostrar l'existéncia de planetas en fòra dau Sistèma Solar.

## Istòria

Poltergeist foguèt descubèrta en 1992 per leis astronòms Aleksander Wolszczan (nascut en 1946) e Dale Frail (nascut en 1961) amb l'ajuda dau radiotelescòpi d'Arecibo. En parallèl, foguèt descubèrta una segonda planeta, dicha Fobetor. Situadas sus d'orbitas relativament pròches, an una influéncia gravitacionala sus la trajectòria de sa vesina, çò que permetèt de calcular rapidament lei caracteristicas dei doas plantas.

Doas autreis exoplanetas foguèron identificadas a l'entorn dau pulsar PSR B1257+12 en 1994 e en 2002.

En causa de la	precocitat de sa descubèrta, recebèt plusors apelacions avans la definicion dei règlas de nomenclatura per leis exoplanetas  coma PSR 1257+12 B e PSR B1257+12 B (annulat per la descubèrta de PSR B1257+12 b en 1994). Lo nom « Poltergeist » li foguèt atribuïda en 2015 per l'Union Astronomica Internacionala après un concors internacionau.

## Caracteristicas

Poltergeist es una planeta de 4,3 massas terrèstras que seguís una orbita relativament circulara (excentricitat de 0,0186) mai fòrça clinada (53°) a una distància mejana de 0,36 UA de son pulsar
. Son orbita es trebolada per la proximitat de Fobetor que son orbita se situa a 0,46 UA dau pulsar centrau.

La natura e l'estat de la planeta son desconegudas mai de condicions extrèmas son probablas car un pulsar es lo rèsta d'una estela supermassisa aguent espetat sota forma de supernova. Doas teorias permèton d'explicar sa preséncia :
* lo sistèma planetari de PSR B1257+12 es lo vestigi de planetas gigantas en partida destruchas per la violéncia de la supernova.
* lo sistèma planetari es una formacion posteriora a l'explosion, a partir dei vestigis de l'estela.
Pasmens, a l'ora d'ara, ges d'indici permet de validar aqueleis ipotèsis.

## Annèxs

### Liames intèrnes


* Exoplaneta.
* Planeta.
* Planeta de pulsar.
* PSR B1257+12.
* PSR B1257+12 b.
* PSR B1257+12 d.
* PSR B1257+12 e.
* Pulsar.
* Supernova.


### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Institut polytechnique de Paris

L’Institut polytechnique de Paris (o pus simplament *IP Paris*) es una granda escòla francesa situada a Palaiseau.

## Ligams extèrnes
* Sit web oficial de l'Institut polytechnique de Paris
Elena de Constantinòble

**Elena**, melhor coneguda jol nom de **Santa Elena**, nascuda devèrs las annadas 248 e 250 a Deprànum e mòrta lo 18 d'agost de l'an 330 a Nicomèdia, foguèt una emperairitz romana, concubina o molhèr de Constantin lo Primièr. Es tamben endevenguda una santa de la Glèisas catolica e de las ortodòxas.

## La suá vida
L'istòria de la vida de santa Elena deu èsser lecha amb precaucion, tant las legendas sus èla formiguejèron aprèp sa mòrt. La literatura qu'avèm sus èla ten adoncas mai del panegiric imperial e de l'agiografia que de la vertat istorica.

Segon la tradicion fermada de per l'istorian Procòpe (sègle VI), seriá nada èla a Deprànum, dins la provincia de Bitinia en Asia Minora, pichon vilatge de qué lo nom foguèt cambiat en Elenopòlis aprèp la mòrt de la santa. Veniá d'una familha modèsta e èra stabularia, val-a-dire serveiritz dins una tavèrna o estanquèt.

Non es pas conegut de segur coma e ont encontrèt Constance Chlòre, mas se pòt que foguèsse en Asia Minora quand Constance èra oficièr de l'Emperaire Aurelian e preniá part a la campanha contra la rèina Zenobia (271-273). Aucunas fonts fan mencion d'èla coma la suá molhèr, aucunas autras coma la suá concubina.
Donèt naissença a Constantin devèrs l'an 272 a Naissus en Mesia (actualament Nich en Serbia). Quand venguèt lo temps de la Tetrarquia en 293, Constance Chlòra èra vengut Cesar e aviá probablament ja esposada Teodòra, filha de l'Auguste Maximian. Elena non se remarida pas e viu dins l'òmbra.

Quand lo seu filh Constantin lo Primièr endeven Emperaire en 306, Elena pòt retrobar una vida publica. Es a Roma, dins las annadas 310, que se convertís al cristianisme e que comença a exerçar un apostolat actiu a la fé novèla. En 324, ven proclamada Augusta (Emperairitz) de pel seu filh Constantin, aquò qu'indica qu'a una grand influéncia sul seu filh e sus la cort.

A l'inauguracion de la propria capitala nòva, Constantin se representa coma un dieu solar, Sol Invictus. Vòl dire que non èra pas encara convertit sé meteis a cristianisme. Serà batejat mai tard, sul seu leich de mòrt, a 65 ans.

Elena influéncia son filh per que organise la primièra restauracion dels sants luòcs crestians de Jerusalèm e se rend la meteissa en Tèrra Santa devèrs l'an 327 en un viatge de pelegrinatge qu'es tamben motivat de per de rasons politicas. I fonda doas glèisas : la del Pater Noster e la de la Nativitat. Segon la tradicion que descòbre tamben las santas relíquias de la Passion de Christ, aquò que dòna una empencha nòva als pelegrinatges en Tèrra Santa.

La descobèrta màger d'Elena seriá estada la de la Crotz Vertadièra.

Elena mòr en l'an 330 al près de son filh. Constantin fa cambiar la residéncia qu'aviá èla a Jerusalèm, val-a-dire lo Palatz Sessorium, en una glèisa, la basilica Santa-Crotz-de-Jerusalèm.
Catedrala de Nòstra Dòna de Chartres

La **catedrala de Nòstra Dòna** de Chartres es una catedrala del sègle XIII que se tròba a Chartres dins la Beauce.
Jornadas Mondialas de la Joventut

Las **Jornadas Mondialas de la Joventut** son un evenament organisat de per la Glèisa catolica cada annada e que a come objectiu de far se reünir la joventut catolica mondiala per s'encontrar e far crèisser l'unitat de la Glèisa.
Lei Farilhons

**Lei [[Farilhon]]s** (en francés *Les Pharillons*) son dos illòts franceses inabitats, situats au sud de Marselha, au larg dau massís dei Calancas. Fan partida de l'archipèla de Riu.

## Geografia
Situats a la poncha Sud de l'illa Maire, de tracta de dos rocasses. Lo sit es subretot conegut deis amators de sotada, la sotada essent considerada coma .


Archipel de Riou topographic map-fr.svg|Lei Farilhons mencionats au sud de l'illa Maire.
Illa Maire.JPG|Lei Farilhons (senèstre) e  l'illa Maire.


## Istòria
Lo varatge dau paquebòt *[[Liban (batèu de 1882)|Liban]]*, i jai per .

## Veire tanben
### Articles connèxes
* Pargue nacionau dei Calancas
* Arqueologia sosmarina

### Ligams extèrnes
* Plongée aux Pharillons, vidéos et photographies
* Photographies des Pharillons
* Vue satellite

## Nòtas e referéncias
Pedro Castillo

**José Pedro Castillo Terrones** (n. 1969) es un regent, sindicalista, òme politic e l'actual president de Peró.
Bòsc de Hambach

Lo **bòsc de Hambach** (*Hambacher Forst* /ˈhambaχɐ ˈfɔʁst/ en alemand, dich tanben *Bürgewald* o *die Bürge*) es lo vestigi d'una selva mai granda situat entre Colonha e Aquisgran, entre los arrondiments  de Rhin-Erft e de Düren en Ren del Nòrd-Vestfàlia dins l'oèst d'Alemanha.

La forèst es nomenada d'après lo quartièr de Hambach de la vila de Niederzier ont se situa en partida. Lo bòsc es al centre del triangle que forman las autorotas A 4, A 44 e A 61.

La forèst es anteriora a la darrièra glaciacion e data d'aperaquí . Los arbres pus ancians an aperaquí 350 ans. Lo bòsc fasiá encara  al començament del sègle XIX ne'n fasiá pas pus que  en 1978, quora la construccion de la mina de carbon de Hambach l'a demesida a . Dempuèi 2004, l'entrepresa RWE a anonciat voler estendre la mina e demesir la superfícia forestièra a  çò qu'es contestat pels militants qu'ocupan la selva dempuèi coma zona de defendre.

## Referéncias
Roketnice (Vsetín)

vinheta|200px|Proposicion d'escut per Roketnice.
vinheta|Casa anciana a Roketnice**Roketnice**, uei **Rokytnice u Vsetína** qu'ei ua anciana comuna chèca, en Moràvia orientau. En 1949 qu'ei annexada a Vsetín e que'n vad ua seccion cadastrau.

## Populacion

## Ligams extèrns
* Localizacion de Roketnice sus mapy.cz
## Referéncias
Glaç (astronomia)

En astronomia, lei **glaç** son de solids transparents e pauc rigids constituïts d'aiga H2O, de metan CH4, d'amoniac NH3, de dioxid de carbòni CO2 ò de monoxid de carbòni CO. Aquelei substàncias an la particularitat de se vaporizar a temperatura mejana e son donc unicament presents dins lei regions frejas dei sistèmas planetaris.

## Liames intèrnes

* Astronomia.
* Planetologia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias