open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cube (algèbra)

En algèbra, un **cube** est la poténcia tresena d'un nombre. Es a dire que lo cube d'un nombre correspond a la valor obtenguda en multiplicant aquel nombre per el meteis, puèi en multiplicant lo resultat pel nombre inicial. De biais mai general, tot èsser matematic que se pòt multiplicar possedís un cube. Atal, existís un cube d'una matritz o encara d'una foncion.

La foncion *cube* designa aquela que, a un nombre positiu donat associa son cube. Aquela foncion es impara, es a dire que los imatges d'una valor e de son oposat son encara oposats. Los cubes de 4 e de -4 son respectivament egals a 64 e -64. Lo cube d'un nombre real positiu es un nombre positiu, o cube d'un nombre real negatiu es un nombre negatiu, e, coma los nombres entièrs o racionals son tanben de nombres reals, aquela proprietat es encara verificat.

Lo tèrme de cube es impausat a un epòca ont la logica de l'algèbra geometrica èra omnipresente. Un nombre èra totjorn positiu e correspondava a la longor d'un segment. Lo cube d'aquel nombre èra vist coma lo volum d'un cube de costat la longor iniciala.

Exemples :
2^3 = 8 
\quad (-5)^3 = -125 
\quad 1^3 = 1
\quad 10^3 = 1\,000

## Definicion
Sián \left(M,\times\right) un magmà que la lei de composicion intèrna es associativa e notada multiplicativament, e a un element qual que siá de M. se nomena « cube de a » e se nota a^3, l'element de M egal a a\times a\times a. Autrament dich,
a^3 = a\times a\times a

## Articles connèxes
* Carrat (algèbre)
* Cube magic
* Cube magic parfeit
* Cube parfeit
* Poténcia d'un nombre
.nyc

**** (*New York City*, ciutat de Nòva York, en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 20 de març de 2014.

## Referéncias
Apocòpa

Una **apocòca **, del grèc *apokoptein* (« sostirar »), es una modificacion fonetica, a vegadas utilizada coma figura d'estil, que se caracteriza per la suppression de fonèms o de sillabas (vocalics o consonantics) a la fin del mot.

En gramatica es pròche de l'elision per exemple quand s'utiliza grand per granda dins *Grand Bretanha*

## Exemples
* *autò* per automobila
* *cinèma* per cinematograf
* *mètro* per metropolitan
* *micro* per microfòn
* *mòto* per motocicleta
* *fòto* per fotografia
* *pneu* per pneumatic
* *tele* per television 
* *transat* per transatlantic
* *vèlo* per velocipède
Matusalèm

[thumb|''Crist menant los patriarcas bíblics al Paradís'', de [Bartolomé Bermejo (s.XV). En primèr terme Matusalèm, amb imatge d'un òme vièlh.]]
Dins la Genèsi capítol cinquen, **Matusalèm** (en ebrieu: מְתוּשֶׁלַח בן-חֲנוֹךְ *Mətûšālah ben Hănōk*; en arabi: متوشالح بن خنوخ *Matuixalakh ibn Akhanukh*) es lo filh del profèta Enòc e la persona de longevitat mai logranda de tota l'iconografia mondiala.

Foguèt lo paire de Lemèc a cent ochenta e set ans. Segon una tradicion apocrifa josieu, Lemèc aguèt un filh que nasquèt amb los cabels e la pel blanca coma la nèu e los uèlhs tan clars que semblavan luminoses. Quand Matusalèm vegèt lo noirat, viatjèt fins a la fin del mond per parlar amb lo seu paire Enòc, que li donèt a l'enfant lo nom de Noè e prediguèt que pendent la seuna vida se produiriá un cataclisme al nivèl mondial, lo deluvi universal.

Pendent los sèt cents ochenta e dos ans seguent engendrèt d'autres filhs e filhas amb la seuna esposa Edna (font apocrifa) per morir a l'edat de nòu cents seissanta nòu ans.

## Signe de vielhessa
De tot lo linhatge de descendéncia registrat dins la Bíblia dempuèi d'Adam fins a Jèsus, Matusalèm es aquel qu'a la vida mai longa; es per aquò que dins la cultura populara es sovent utilizat coma exemple de vièlhessa.

Los intèrpretas bíblics asseguran que se pòt entendre lo tèxte que moriguèt just abans l'arribada del Deluvi universal, fach que se pòt entendre coma una pròva de la pietat divina, qu'esperèt un long temps abans de far lo seu castig malgrat las ofensas de contunh dels òmes. Après el, l'èsser uman vegèt sa vida limitada coma un signe del seu pecat (en analogia amb los mites de la pèrda de l'edat d'aur de la autres culturas).

Los defensors del creacionisme, que promòvon una lectura literala de la Bíblia fins a ensajar d'explicar científicament aquela edat avançada: abans del deluvi de nívols de vapor envolopava la Tèrra e aparavan los abitants de la lutz ultraviolata e dels efèctes del vielhiment.
Ersilio Tonini

**Ersilio Tonini** (*Centovera*, masada de San Giorgio Piacentino, 20 de julhet de 1914 - Ravena, 28 de julhet de 2013) foguèt un cardenal italian. Comencèt primièr per servir lo Papa coma avesque de Macerata e foguèt posteriorament arcavesque de Ravena.

En 1997 menèt amb Enzo Biagi, a la television italiana, lo programa *I dieci comandamenti all'italiana* ("Los dètz comandaments a l'italiana), dich per la Santa Ses «un exemple de catequèsi modèrna... amb lo lengatge televisiu». 

Foguèt fach cardenal per lo papa Joan Pau II lo 26 de novembre de 1994.

Del 30 d'abril de 2010 fins al jorn de sa mòrt, lo 28 de julhet de 2013, foguèt lo cardinal mai vièlh del mond.

## Decoracions
:  1a classa / Cavalièr granda-crotz: *Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana* (8 362), 19 de novembre de 1993
:  Diplomat *honoris causa* en Economia e Administracion Internacionalas, *Libera Università degli Studi Per l'Innovazione e le Organizzazioni* (LUSPIO) de Roma, 12 de decembre de 2012


## Gallerie


Image:Coat of arms of Ersilio Tonini.svg|Escut du card. Tonini.

## Bibliografia

**Splendor caritatis*, Vigodarzere, Centro editoriale cattolico, 1994. ISBN 88-7974-111-X.
**Scegli che cosa amare... e il resto verrà (sant'Agostino). Riflessioni ai giovani del Duemila*, Milan, Ed. Paoline, 1996. ISBN 88-315-1185-8.
**È tempo per i ragazzi. Quale Duemila per i ragazzi?*, In Dialogo, 1999. ISBN 88-8123-132-8.
**Scegliere nella verità. Un segreto rivelato ai giovani*, Roma, Rinnovamento nello Spirito, 2002. ISBN 88-8386-142-6; 2005. ISBN 88-7878-009-X.
**Cronaca di un Cardinale*, Roma, Associazione Banca dei Progetti ONLUS, 2004. ISBN 88-901533-0-X.
**Romagna mia. Com'è bello poter ragionare. Scritti e discorsi romagnoli*, Ravena, Edizioni del Girasole, 2004.
*Pierfranco Rossetti, *Le ragioni del cuore. Intervista a monsignor Tonini*, Touring Club Italiano, 2006. ISBN 88-365-4094-5.
**La finanza che serve. Dialogo sul denaro, l'economia e il futuro. Con un'antologia di interventi (1998-2008)*, a cura di Sergio Gatti, Ed. del Credito Cooperativo, Roma, 2008. ISBN 978-88-6558-025-7.
**Profezie per l'ottimismo*, colaboration de Paolo Gambi, Casale Monferrato, Ed. Piemme, 2008. ISBN 978-88-384-6534-5.
**La ragione della speranza*, colaboration de Paolo Gambi, Casale Monferrato, Piemme, 2009. ISBN 978-88-566-0325-5.
**Il gusto della vita. Perché alla soglia dei cent'anni credo sempre nella meraviglia*, colaboration de Paolo Gambi, Casale Monferrato, Piemme incontri, 2012. ISBN 978-88-566-0553-2.

## Referéncias

## Ligams extèrnes
* Ersilio Cardinal Tonini - Catholic-Hierarchy
Ziusudra

thumb|Ziusudra
**Ziusudra** (tanben nomenat Utnapishtim pels babilonians o Atrahasis pels accadians), es un eròi de la mitologia sumeriana, protagonista del mite sul deluvi universal, que foguèt descobèrt dins la seuna version mai antica sus una tauleta trobada a Nippur.

## Lo mite
Segons las tauletas de Nippur lo recit mitic descriu cossí los òmes foguèron creats pels dieus:
 
:“*Après qu'[[Anu]], [[Enlil]], [[Enki]] e [[Ninhursag]] creèron lo (pòble) dels caps negres*”. 

Mas amb lo seu bosin e lo seu comportament los umans entaïnèron los dieus superiors. Aqueles decidiguèron de los destruire, enviant un deluvi sus la tèrra. Pasmens Enki lo *Senhor de la tèrra*, discuta la gràcia e que desirava pas la destruccion de totes los òmes. 

Enki causís Ziusudra, e li demanda que faga una embarcacion e que s'i refugie amb diferentas espècies d'animals, fins que passe lo deluvi. Mai tard, la narracion contunha amb lo recit del deluvi:

Mai tard aquel poèma influencièt la mitologia assiriana dins lo poèma accadian, Atrahasis, ont l'eròi es Atrahasis.

## Bibliografia
**Mitos sumerios y acadios*, Federico Lara Peinado, 1984, ISBN 9788427606937, 
**La història empieza en Sumer*, Samuel Nathan Kramer, 1985, Ediciones Orbis, S.A. ISBN 978-84-7530-942-2, 
**Enciclopedia de los dioses*, Jordan Michael, 

## Vejatz tanben
* Noè
* Atrahasis
* *[[Epopèia de Gilgamesh]]*
* *[[Instruccions de Shuruppak]]*
Peninsula del cap York

thumb|right|250px|Mapa de la peninsula 
La **peninsula del cap York** es situada a l'extremitat nòrd de Queensland, en Austràlia. Lo cap York, al cap de la peninsula, es lo punt pus septentrional del continent australian. Foguèt batejada aital pel lòctenant James Cook en 1770 en omenatge al duc d'York.
Mont Ararat

thumb|Mont Ararat 3D
Lo **Mont Ararat** ("Ağrı" en turc, "Արարատ" en armenian legit Masis o Masik, "Agirî" en curd, "آرارات" en persan legit Koh-i Nuh, "אררט" en ebrieu), es una montanha de l'actuala Turquia. S'i encalèt l'arca de Noé après lo grand deluvi universal. segon la genèsi capítol noven. 

Es un massís de 23 quilomètres de long per 18 quilomètres de larg. Es en fach constituit de dos sucs: lo mai grand e mai nauta, al Grand Ararat fa  d'altitud. 

Pel tractat de Turkmančay del 2 al 14 de febrièr de 1828 Pèrsia cedèt lo penjal nòrd de la montanha a Russia (districtes de Surmlu, Kulp e Igdir), conservant lo penjal èst, alara que los penjals sud e oèst demoran territòri turc. La cima del Grand Ararat demorèt en territòri rus alara que lo Petit Ararat formava lo punt d'union de las frontièras entre Pèrsia, Russia e Turquia coneguda coma "frontièra dels tres emperaires". Pel tractat de Moscòu del 16 de març de 1921 entre Russia e Turquia, la plana de l'Aras èra concedida a Turquia. L'acòrdi turc - iranian del 23 de genièt de 1932 concediá a la Turquia una pichona part del penjal oriental. La partida russa demorava dins la Republica autonoma de Nakhtchivan e venguèt territòri d'Azerbaitjan dempuèi 1991.

## Referéncias


## Ligams extèrnes

* 
* Armenica.org Història
[thumb|center|730px|Petit Ararat (esquèrra) e Grand Ararat (drecha) (Landsat, [NASA).]]
Jardin de las Esperidas

[thumb|300px|Eracles rauba las "pomas d'aur" del Jardin de las Esperidas, detalh del mosaïc roman de [Llíria, Valéncia]]

Lo **Jardin de las Esperidas** es un luòc mitologic situat, segon uns, als tèrmes de l'occident, segon d'autres dins los desèrts de Libia o ben al nòrd alunhat, sempre mai al delà de las limitas conegudas, ont sonque los eròis s'i aventuran a la recerca de l'immortalitat. Dins aquen jardin propietat de la divesa Èra i vivon las ninfas Esperidas e l'arbre de la vida amb las "pomas dauradas", fruches precioses que balhan l'immortalitat. Èra i placèt Ladon un drac o sèrp de cent caps que jamai dormissiá, perque gardava las pomas preciosas. 

Un dels dotze trebalhs que lo rei Euristèu carguèt a Eracles foguèt de raubar las pomas. L'eròi capita a matar lo drac (o, segon d'autres, lo quite Atlàs las anèt culhir alara qu'Eracles sosteniá la vòlta del cèl per el). Mai tard, Atena tornèt las pomas al jardin de las Esperidas.

## Origina
thumb|150px|Constellacion del Dragó
L'origina d'aquel mite se tròba dins l'astrologia. Juste sus la constellacion de la Lira i a la Granda Orsa, que sonque foguèt considerada coma una constellacion aprèp lo sègle VI AbC, quand pasèt a paréisser coma un orson. Fins alara èra considerat qu'èran sèt sòrs, en concrèt las Esperidas, que tanben formava l'ala de la constellacion del Drac.

La constellacion de la Granda Orsa demora entre la Pichona Orsa e l'ecliptica de la Lira. En temps ancians pensava en ela coma dins un pomièr, las estelas mai brilhantas n'essent los seus tres fruches, qu'ara se considèra coma la coa de l'ors. Entre la Granda Orsa e la Pichona Orsa i a la constellacion del Drac, que sembla èsser protegir las «pomas» de la Granda Orsa e demora coma la linha frontala jos que i a las estrelas de la Pichona Orsa. Lo Drac mira menaçant cap al sol quand aquel es en Lira.

## Bibliografia
* Parramon i Blasco, Jordi: *Diccionari de la mitologia grega i romana*. Edicions 62, Col. El Cangur / Diccionaris, núm. 209. Barcelona, octobre de 1997. ISBN 84-297-4146-1, plana 114.

## Referéncias


## Vejatz tanben
*Jardin d'Edèn
*Pandora

## Ligams extèrnes

*Jardin de las Esperidas
Agostino Casaroli

**Agostino Casaroli** (Castel San Giovanni, 24 de novembre de 1914 - Ciutat de Vatican, 9 de junh de 1998) foguèt un cardenal e òme d'estat italian. Comencèt primièr per servir lo Papa coma arcavesque titular de Cartage e foguèt posteriorament Secretari d'Estat del temps de la casuda del Mur de Berlin.

Foguèt fach cardenal pel papa Joan Pau II lo 30 de junh de 1979.

L'escòla de Castel San Giovanni foguèt dedicada al cardenal Casaroli.

## Decoracions

:  2a classa / Cavalièr Grand Oficièr: *Cavaliere Grand'Ufficiale al Merito della Repubblica Italiana* (8 362), 7 de mai de 1963

:  1a classa / Cavalièr Granda Crotz: *Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana* (8 362), 22 de setembre de 1972

## Galariá


Imatge:Castel San Giovanni - edificio piazza XX Settembre 7.jpg|L'escòla municipala dedicada al cardenal Casaroli.
Imatge:Coat of arms of Agostino Casaroli.svg|Escut del cardenal Casaroli.


## Referéncias

## Ligams extèrnes
* Sit dedicat al cardenal Agostino Casaroli
Batalha de Mohács

La **batalha de Mohács** se debanèt lo 29 d'aost de 1526 entre lei fòrças de l'Empèri Otoman e aquelei dau Reiaume d'Ongria. S'acabèt per una desfacha majora deis Ongrés que seis institucions, tocadas per la mòrt de son rèi e d'una partida importanta de son aristocracia, s'afondrèron entraïnant la disparicion d'Ongria coma poissança independenta e importanta d'Euròpa. Aquò permetèt ais Otomans d'avançar en direccion dau centre dau continent e de conquistar una partida significativa d'Ongria.

Aquela batalha aguèt luòc dins l'encastre d'una campanha menada per lo sultan Soliman lo Magnific e son gendre, lo grand vizir argali Ibrahim Pacha, ambé  òmes e 160 canons. Partiguèron en julhet de la fortalesa de Peterwardein en direccion d'Ongria. Loís II d'Ongria reüniguèt una armada de  òmes e 85 canons dirigits per l'arquevesque Pál Tomori. Aquela fòrça foguèt rapidament esquichada per l'artilhariá otomana sostenguda per sei janissaris. Obligada de se retirar a travèrs una zòna palunosa, leis Ongrés perdiguèron la mitat de sei tropas, compres son rèi que se neguèt ambé son chivau. Lei pèrdas otomanas son desconegudas mai consideradas coma fòrça limitadas.

Après aqueu desastre, l'armada ongresa se dispersèt e leis Otomans poguèron conquistar la capitala, Buda, lo 10 de setembre. Aquò foguèt lo començament d'una guèrra novèla còntra Àustria que s'acabèt per lo partiment d'Ongria.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Colomba

Lo mot **colomba** es un tèrme fòrça general que correspond pas exactament a un nivèl de classificacion scientifica. Es a dire qu'es un nom vernaculari que lo sens es ambigú en biologia car utilizat per designar sonque una partida dels aucèls classificats dins la sosfamilha de las Columbinae.

Mais sovent, dins la literature e dins lo parlar corent, la « colomba » designa la forma blanca d'un torrièr o d'una tortora.

## La colomba dins la cultura
### Simbolica

Las colombas simbolizan l'amor (fidelitat).

Dins l'Antiquitat, èran ofèrtas de colombas en sacrifici a las divessas de l'amor, coma Astartèa e Afrodita.

Dins la Bíblia, es una colomba que Noè envia dempuèi son arca per saber se las aigas s'èran retiradas de la tèrra aprèp lo deluvi. Es ela que torna amb un ram d'Olivièr dins lo bèc, indicant a Noè que las aigas baissèron. Dins lo *[[Cantic dels Cantics]]*, un recuèlh de cants d'amor que fa partit de l'Ancian Testament, las colombas son presentas. Dins le Nòu Testament, se dich que lo Sant Esperit davalèt sul Crist a son bateg jos la forma d'una colomba.  

Dempuèi lo sègle XX, un aucèl blanc tenent un ram d'olivièr dins lo bèc, sens precision d'espècia mas que s'interprèta comunament coma una colomba, es un simbòl de patz.

Dins la cultura amerindiana, ofrir una plume de colomba es una declaracion d'amor.

### Art

Ja se trapa de colombas representadas dins l'Antiquitat, per exemple suls mosaïcs de Pompei.

Pablo Picasso dessenhèt fòrças òbras inclusissent de colombas, que la Colomba de la patz en 1949. René Magritte e Georges Braque tanben penhèron de quadres celèbras de colombas.

## Referéncias
Colomba de la patz

La **colomba de la patz** es un emblèma que representa la patz amb una colomba e un ram d'olivièr al bèc. Lo simbòl s'enrasiga dins la cultura mediterranèa, mejans las tradicions josièva, cristiana e islàmica e la cultura grecoromana. La quita branca d'olivièr, coma simbòl de la victòria e de la patz que li succedís, se tròba èsser un motiu allegoric e contunha d'esser utilizat dins las arts e dins lo logotipe de qualques d'organizacions pacifistas.

## Originas
### La legenda biblica
L'origina  biblica del  motiu es la legenda del deluvi universal e de l'Arca de Noè contada dins lo libre de la Genèsi. Segon la legenda, al començament dels temps, lo mal dels òmes provoquèt la colèra de Dieu, que decidiguèt d'exterminar gaireben tota la vida sus la tèrra, levat los animals e la familha de Noè, la sola que Li auriá mostrat fidelitat. Dieu advertiguèt Noè que bastigue una arca per preservar de la destruccion la seuna familha e un parelh de cada animal pur. Alara Dieu faguèt plóure tan sus la Tèrra que demorèron cobèrtas totas las montannhas e moriguèron totes los animals e los èssers umans qu'èran pas dins l'arca de Noè. 

Aprés de quaranta jorns Noè obriguèt una fenèstra de l'arca e daissèt s'enlairar una colomba perque verifiqua en quinas condicions demorava la tèrra après l'eveniment. Acabats sèt jorns, tornèt la colomba, portant al seu bèc una branca verda d'olivièr, çò que significava que l'inondacion ja aviá passat e que los arbres començavan a créisser. La colomba e la branca èran lo senhal de que lo Dieu biblic èra en patz amb l'umanitat, e que alara podavan desbarcar, A la fin del recit, Dieu creèt l'Arc de Sant Martin coma simbòl del tractat de patz entre El e l'òme, coma pròva del seu compromés que jamai tornarà a destruir la tèrra.

### La branca d'olivièr dins la tradicion grecoromana
D'un autre costat, la tradicion grèga tanben considèra las brancas d'olivièr coma simbòl de patz. La planta èra considerada sagrada de l'anciana divessa de la saviesa, Atena. Dins la mitologia grèga, Atena combatèt amb Poseidon per la ciutat d'Atenas. Poseidon creèt una font d'aiga e Atena plantèt un olivièr a costat de la font. La cort divina decidiguèt qu'Atena aviá guanhat perque agradèt la dona melhora per la ciutat. Èra un dels atributs d'Eirenèa, la divesa de la patz. Tanben èra estampada sus las monedas de l'Empèri Roman.  L'escrivan latin Virgili associava l' *oliva grassa* amb la divessa *Pax*, l'equivalent roman d'Eirenèa, e utiliza la branca d'olivièr coma simbòl de patz dins l'Eneïda.

## La colomba de patz dins las arts
* Per la seuna seria de dessenhs de colombas, al segle XX, l'artista Pablo Picasso, contribuguèt a far reviure aquel simbòl. Una de las seunas colombas serviguèt per una aficha del Congrés Mondial pe la Patz en 1949, après de la Segonda Guèrra Mondiala.

## Referéncias
Sava (Danubi)

La **Sava** es un grand riu navegable afluent del Danubi que s'escor per las actualas Eslovènia, Croàcia, Bòsnia e Ercegovina e Serbia. Mai sovent se considèra coma la limita nòrd dels Balcans. Al temps de l'Empèri Roman lo nomenèron *Savus* (Σάος o Σάουος). A l'epòca una part del riu èra de frontièra entre lo Reiaume de Norica e Panònia; la partida bassa del riu s'escorriá per Panònia e las principalas ciutata èran situadas sus ls seunas ribas. 

thumb|left|Lo cors naut de la Sava, a la ciutat eslovèna de Kranj
La **Sava** a doas fonts principalas, ambedoas al nord-oèst d'Eslovènia, als Alps. L'origina de la Sava Dolinka es a Zelenci prèp de Kranjska Gora. L'autra branca del riu nais jol nom de Savica ("pichona Sava") e s'escampa dins lo lac Bohinj, al sortir pòrta lo nom de Sava Bohinjka. Las doas brancas del riu confluisson a Radovljica, e a partir d'aquel punt lo riu pren lo nom de Sava e las tèrras que l'entornan son la val de la Sava. Aquel s'ecorre cap a l'èst parallel al Drave, que raja mai al nòrd, s'escampant dins lo Danubi a Singidunum.

Los afluents mai importants son rius: Ljubljanica (que passa a Ljubljana), Savinja, Mirna, Krka, Sotla, Kupa, Lonja, Orljava, Bosut, Una, Vrbas, Ukrina, Bosna, Tinja, Lukovac, Drina a Kolubara.

Entre las ciutata banhadas per la Sava i a Kranj, Zagorje ob Savi, Trbovlje, Hrastnik, Radeče, Sevnica, Krško e Brežice en Eslovènia; Zagrèb, Sisak, Slavonski Brod e Županja en Croàcia; Bosanski Šamac e Brčko en Bosnia e Ercegovina; Sremska Mitrovica, Šabac e Belgrad en Serbia.

## Ligams extèrnes

* http://www.arso.gov.si/vode/podatki/amp/H23_g_30.html 
* http://www.arso.gov.si/vode/podatki/amp/H03_g_30.html 
* http://www.arso.gov.si/vode/podatki/amp/H21_g_30.html 
* http://www.arso.gov.si/vode/podatki/amp/H04_g_30.html 
* http://www.arso.gov.si/vode/podatki/amp/H22_g_30.html
Sava

## Rius
Dos rius an lo nom de **Sava**, venent sens dobte d'una mèsma racina celtica traducha en latin per *Savus* :
* la Sava (Garona), afluent de Garona (150 km) ;
* la Sava (Danubi), afluent de Danubi (1005 km).
Ducat de Curlàndia

Lo **Ducat de Curlàndia** èra un estat vassau mai fòrça autonòm de l'union de Polonha-Lituània qu'existèt de 1561 a 1795. Èra poblat per de populacions alemandas e letonas. Sa capitala èra Jelgava.

Foguèt fondat en 1561 après la secularizacion de l'Òrdre dei Chivaliers Pòrta-Gleva que son darrier grand mèstre formèt lo ducat e venguèt vassau dau rèi de Polonha. Pasmens, la senhoriá polonesa demorèt lasca e lo ducat èra fòrça autonòm e de còps quasi independent. Ansin, Curlàndia poguèt menar la sieuna politica e venguèt una poissança comerciala e coloniala (a Trinitat e Tobago) dins lo corrent dau sègle XVII. Lo ducat dispareguèt en 1795 ambé lo partiment de Polonha-Lituània entre Prússia, Russia e Àustria.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ioli Mamchor

**Ioli Mamchor** (en ucraïnian: Юлій Валерійович Мамчур, en transcripcion internacionala: **Yuliy Mamchur**; Ómanh, 15 d'agost de 1971) es un militar ucraïnian. Aqueste coronèl de las Fòrças Aerianas Ucraïnianas venguèt famós durant la Crisi de Crimèa e es considerat coma un eròi dins son país. Dempuèi lo 4 de març de 2014, refusèt d'abandonar sa basa de Belbek malgrat foguèssen envirats per las fòrças russas.
.meet

**** ("rescontre", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 27 de març de 2014.

## Referéncias
Lenor Isliàmov

**Lenor Isliàmov** (en rus: Ленур Эдемович Ислямов, en transcripcion internacionala: *Lenur Islyamov*; 20 de junh de 1980) es un entrepreneire tatar de Crimèa. Es lo proprietari del canal ATR, lo primièr canal de television dels tatars de Crimèa e una de las cadenas mai vistas pels crimeans. En 2013 produsiguèt un film, Khaitarma, que narra la tragedia de la deportation qu'aguèron de patir los tatars de la peninsula de Crimèa que faguèron que 4 de cada 10 deportats moriguèron durant son exili forçat. Es un dels personatges mai importants dins las tentativas de recuperacion e difusion de la lenga tatara. Dempuèi l'invasion russa de Crimèa, Isliàmov e son entrepresa patiguèron de la censura exercida pel govèrn de Vladímir Pótin que demandèt en març de 2014 lo tampament del canal ATR.

Pasmens, las causas cambièron drasticament a partir del 2 d'abril, que l'entrepreneire foguèt un dels dos tatars, amb Zaur Smirnov lo vicepresident del Mejlis, causits per dintrar dins lo govèrn crimean dins la temptativa de participacion dels tatars de Crimèa al governament de l'airal per pèrdre pas de pes dins lo futur politic del territòri.

Lo 28 de mai de 2014, Isliàmov se vegèt relevat de sas foncion contra lo vejaire del Mejlis e foguèt remplaçat per un autre tatar mai contestat qu'a aparentament un casièr judiciari per desviament de moneda, Roslan Balbek.

## Referéncias
Carlos Latuff

**Carlos Henrique Latuff de Sousa**, nascut lo 30 de novembre de 1968 a Rio de Janeiro, es un dessenhaire brasilian, autor de caricaturas politicas.

Latuff comencèt sa carrièra coma ilustrador en 1989, dins una pichona agéncia de comuniacion situada al centre Rio de Janeiro. Venguèt dessenhairede premsa après que publiquèt sa primièra carictura dins buletin del Sindicat *dos Estivadores*, en 1990, e contunha fins ara trabalhar pel sindicalisme.

Amb lo vam d'Internet, Latuff comencèt son ativisme artistic, produsent de dessenhs luire de drech pel movemento zapatista.

Après un viatge pels territòris ocupats de Cisjordania, en 1999, venguèt un simpatisant de la causa palestiniana, dins lo contèxte del Conflicte araboisraelian e virèt una bona partida de son trabalh cap a aquel tèma. 

Sas òbras son espandidas pel mond entièr.. Foguèt primat, en 2006, *ex aequo* amb la Francesa Chard, amb lo segond prèmi del Concors internacional de caricaturas sus l'Olocaust organisat a Teheran pel jornal  *[[Hamshahri]]* en rispòsta a las caricaturas de Maomet, publicadas en Danemarc. Lo concors faguèt mòstra de 204 òbras vengudas del mond entièr, al Musèu de Art Contemporanèu de Teheran. Lo desenh primat mòstra un palestian al desespèr fàcia al mur de Cisjordania, vestit de l'unifòrme dels prisionièrs del camps de concentracion nazis. Sus l'uniforme, i a lo Creiscent Roge, un simbòl musulman, a la plaça de l'Estrela de David, simbòl del judaïsme, qu'èra impausat al prisionièrs josièus dins camps de concentracion nazis (veire galariá). 

Las grandas manifestacions de protestacion de 2011, que s'espandiguèron per tote lo Mond Arabi - per la "Prima Araba" -, faguèt impacte sul trabalh de Latuff, que gaireben jornalament deesenhava d'editorials suls eveniments. Lo SCAF, en Libia e l'OTAN son de tèmas recurents de son trabalh. Las seunas òbras sus la "Prima Araba" venguèron importantas pels pòbles concernits, que s'encontrava de reproducions de las caricaturas de Latuff exibidas dins las mans dels manifestants, dins lo Mond Arabi e las autras regions del mond.. **, explica lo dessenhaire. "Charge incomoda", resume. 

## Galeriá

Fichièr:Palestine.png|Palestina liura
Fichièr:Hate speech by Latuff2.jpg|Violacion del direchs: discors d'ódi.
Fichièr:Cry-wolf.png|Palestina liura: antisemitisme
Fichièr:Freud_have_an_explanation.png|Freud explica: lo retorn d'o reprimit
Fichièr:Latuff nazi camp 2.gif|Muro da Cisjordania


File:Ship to Gaza by Latuff.gif|Ataca a flotilha de Gaza
Fichièr:Latuff_che.png|Che Guevara, del *[[keffiyeh]]*
Fichièr:Jewguevara.png|... e capelat de la quipà.
Fichièr:Forgiveness 1.gif|Perdon


Fichièr:SCAF hipnotizando.gif|Lo SCAF ipnotiza l'egipcian
Fichièr:Futuro da Líbia.gif|LO futuro de Libia
Fichièr:War4.png|Guèrra es afars


## Referéncias


## Ligams extèrnes

* Blòg de Carlos Latuff
*  Arquius de Carlos Latuff
* Partido dos Trabalhadores (PT)
Cudògn

**Cudògn** (forma lombarda e emiliana; en italian e oficialament: *Codogno*) es una comuna italiana de 15.462 abitants dins la província de Lòdi en Lombardia (Itàlia). La vila es un centre per totes los vilatjòts  entre Lodi e Plasença.

L'origina del nom, ven benlèu del codonhièr, en Latin *Malum Cotoneum*, fòrça comun en aquesta part de Lombardia durant l'Edat Mejana.

## Geografia
Cudògn es situat a 25 km al sud de Lodi, a 15 km al nòrd de Plasença, e a 20 km al oèst de Cremona.

## Curiositat

De per la preséncia de 15 bancas per solament 15.462 abitants, Cudògn es considerada coma una pichona Soïssa.

## Personalitats

A Cudògn nasquèron l'arquevesque Rino Fisichella, e l'actor Maurizio Milani.
Mar dels Sargasses

thumb|300px|La mar dels Sargasses, delimitada pels corrents oceanics de l'Atlantic Nòrd

La **mar dels Sargasses**, nomenada atal pel tipe d'algas del gènere *[[Sargassum]]* qu'i butan, es una region s'espandissent al mièg de l'Atlantic Nòrd, a l'entorn dels corrents oceanics: a l'oèst, i a lo corrent del Golf, al nòrd lo corrent de l'Atlantic Nòrd, a l'èst lo corrent de las Canàrias e al sud lo corrent Nòrd-equatorial. Aquel sistèma de corrents fòrma lo corrent subtropical de l'Atlantic Nòrd.

Fa prèp de  de larg per  de long; s'espandís suls 70º N fins als 40º O, e dels 25º N als 35º N. Las illas Bermudas se tròban près del tèrme occidental d'aquela mar, qu'es l'unica del mond que banha pas cap de còstas de tèrra fèrma.

De marins portugueses que Diogo de Tieve aurián descobèrt aquela region mavigant al sègle XV, pr'amor se ja seriá estat coneguda de per avans, coma se pòt interpretat un poèma d'Avien, autor latin del sègle IV, que descriu una partida de l'Atlantic cobèrta d'algas. Colomb e los seus òmes tanben parlan del grands nombre d'algas que s'espandisson a la superfícia.

Aquela mar es coneguda per aver estat tradicionalament l'endrech de famosas desapeissons de naus; demorants imobils per manca totala de vent pendent de longs periòdes e que las algas cobrissonent la mar pòdon atormerar las eliças, fins a que foguèt nomenada «la tomba de las naus». Tanben a una foncion majòra al cicle de vida de l'anguila europèa, un peis que torna al mar dels Sagasses per se reproduire.
Anne Hidalgo

**Anne Hidalgo** (nascuda **Ana María Hidalgo Aleu**; San Fernando, 19 de junh de 1959) es una politica francesa, del Partit Socialista, es cònsol de París dempuèi 2014. Es la primièra femna cònsol de París.

## Libres
* *Une femme dans l'arène*, Éditions du Rocher, coescrich amb Jean-Bernard Senon, 2006 
* *Travail au bord de la crise de nerfs*, coescrich amb Jean-Bernard Senon, Flammarion, 2010 
* *Mon combat pour Paris : quand la ville ose*, Flammarion, 2013. 

## Ligam extèrns
* Blog d'Anne Hidalgo
Ora d'ivèrn

L**'ora civila estandard** correspond, dins los païses practicant lo cambiament d’ora, a l’ora legala applicada dins los meses correspondent a l’ivèrn dins l’emisfèri nòrd. Lo regime de l’ora d’ivèrn consistís a tornar a l’ora en vigor abans lo passatge a l’ora d'estiu, levant seissenta minutas a l’ora legala al començament del perióde ivernal.

Dins los païses ont s'aplica lo cambiaments de sasons, es comunament nomenada **ora d'ivèrn**.

## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* Ora
** Ora d'estiu
** Ora solara
** Ora legala
** Fus orari
Temps solar

Lo **temps solar** o **temps vertadièr** es una mesura du temps basada sul desplaçament aparent del solelh pendent la jornada. Lo temps solar en un luòc e a un moment donats es l'angle orari del solelh dins aquel luòc e a aquel moment. Ne ven la definicion del miègjorn solar: es lo moment ont lo  Solelh atenh son punt de culminacion, en un endrech donat de la Tèrra; a aquel moment, son angle orari es egal a zero.

## Temps solar vertadièr o aparent
Lo temps solar vertadièr o aparent es fondat sul jorn solar aparent, qu'es la durada entre dos retorns successius del Solelh al meridian local. Aquela durada varia tot lo long de l'annada per doas rasons:
* L'enclinason de l'axe de la Tèrra al respècte del plan de l'ecliptica
* L'excentricitat de l'orbita de la Tèrra.

A causa d'aquelas particularitats, los jorns solars aparents son mai corts en Març e setembre qu'en junh o decembre.

Cal pas confondre lo temps solar vertadièr amb la durada d'ensolelhament que varia en foncion de la latitud e de la sason.

## Temps solar mejan
Lo temps solar mejan es fondat sus un solelh mejan fictiu que se desplaçariá a l'entorn de l'eqüator a velocitat constanta tot lo long de l'an. Aqula mejana es de 24 oras.

## Equacion del temps
La diferéncia entre lo temps solae mejan e lo temps solar aparent es nomenat l'equacion del temps. Sus Tèrra, varia entre 17 minutas en mens e 14 minutas en nai.

## Vejatz tanben
* Jorn estelar
* Analema
* Equacion del temps
* Jorn
* Miègjorn
* Temps
* Temps sideral
* Quadran solar

## Ligams extèrnes

* Legir l'ora solar
Miègjorn (culminacion)

**Miègjorn** es l'ora ont lo solelh es lo mai naut dins lo cèl (culminacion) e ont l'ombra d'un objècte es donc la mai corta: indica precisament lo sud (dins l'emisfèri nòrd) o l nòrd (dins l'emisfèri sud), fòra de las zonas equatorialas compresas entre ambedos tropics.

Miègjorn e 12h00 coïncidisson pas en un luòc donat perque:
* l'ora del Solelh avança o retarda tot lo long de l'an fins a 16 minutas al respècte d'una ora mejana regulara (cf. Equacion del temps) ;
* l'ora del relòtge es una ora civila qu'es en vigor dins la totalitat d'un país o d'un territòri pel sistèma dels Fus oraris, alara que l'ora del Solelh es locala e depend de la longitud de l'observator;
* la mesa en plaça de l'ora d'estiu per estalivar d'energia.

## Vejatz tanben
* Quadran solar
Culminacion

La **culminacion** es lo fenomèn astronomic associat al passatge d'un astre al meridian celèste d'un luòc donat.
se distinga:
* la **culminacion superiora**, quand l'astre passa per son punt de nautor maxim. 
* la **culminacion inferiora**, quand l'astre passa per son punt de nautor minim.

## Culminacion de las estelas
Sus Tèrra e sus mar, una estela culmina cada : es lo rebat de la rotacion siderala de la Tèrra. Lo fenomèn se passa al meteis moment per totes los punts d'un meteis meridian.
Seguent la latitud del luòc, notada \phi e donada en gras, e la declinason de l'astre considerat, notada \delta e tanben donada en gras, la culminacion pòt èsser observada o non. Atal, dins l'emisfèri nòrd :
* se \phi - 90^\circ \le \delta \le 90^\circ - \phi, sola la culminacion superiora es observabla, un còp per jorn sideral
* se \delta > 90^\circ - \phi, l'astra es circumpolar, la culminacion superiora e la culminacion inferiora son visibles, un còp per jorn sideral cadun
* se \delta , l'astre es jamai visible al dessús de l'orizont.

## Culminacion del Solelh

Localament, quand lo Solelh culmina, es miègjorn local.
Pasmens cal pas confondre la culminacion amb lo passatge al zenit. En efècte, lo solelh culmina al zenith sonque entre los tropics.

Se nomena durada del jorn l'interval de temps entre doas culminacions successivas.

Aquel interval de temps definit lo jorn solar e le temps solar. Sa durada es pas constanta al cors de l'an del fach de las caracteristicas del movement de la Tèrra a l'entorn del Solelh: elipticitat de l'orbita e enclinason de l'axe de rotacion sul plan de l'ecliptica. Un relòtge, el, indica un temps regular, lo temps mejan. La correccion de far per passar del temps solar al temps mejan se nomena l'equacion del temps. La mejana dels jorns solars vertadièr dona lo jorn solar mejan, que **per definicion** val : un a val 365,2422... jorns solars mejans e donc 366,2422... jorns siderals.
Mièjanuèch

**Mièjanuèch** es l'ora que s'acaba la jornada, e comença una novela, dins gaireben totas las  culturas occidentalas.

Mièjanuèch designa literalament lo mièg de la nuèch, e o designa efectivament s'utilisam l'ora solar. Dins aquel cas, lo Solelh es al Nòrd dins l'emisfèri Nòrd e al Sud dins l'emisfèri Sud. E mai, la nuèch de la plana luna, a aquela ora, la Luna es al Sud dins l'emisfèri Nòrd e al Nòrd dins l'emisfèri Sud. Es a aquela ora que le Solelh es lo mai bas jos l'orizont, que la nuèch es la mai escura.

## Notacions
Dins lo sistèma de notacion de las oras sus 24 oras, mièjanuèch es la darrièra ora, es donc a vegada notada **24:00** e mai sovent **00:00**.
Dins lo sistèma de notacion sus 12 oras, mai utilizar dins los païses anglosaxons, mièjanuèch es notat **12h00 a.m.**, perque es lo matin, donc abans miègjorn (a.m.: *ante meridiem*).

## Tradicions
**L'an nòu**

Mièjanuèch es lo moment fòrça esperat pendent lo *ressopet*, *reganhon* o *soparon* o  per se far los vòts, al son dels dotze còps se tira los fuòcs d'artifici, en Espanha, se manja los dotze grans de rasim, un per cada còp sonant al relòtge.

**Nadal**

La messa de mièjanuèch es la messa tradicionala dels catolics que precèda lo jorn de Nadal.

**Ora limita**

Dins lo conte de Charles Perrault, Cendrillon es per magia vestida d'una rauba magnifica e dotada d'una carròça  e de servicials que viuràn fins al dotzen còp de mièjanuèch.

Sovent, los parents donan als adolescents la « permission de mièjanuèch »: autorizacion de sortir, a condicion d'intrar abans de mièjanuèch.

**Ora magica e espaventosa**

Mièjanuèch es tanben l'ora de las transformacions, dels sabats dels mascs e autras creaturas.

Es tanben l'« ora del crime » dins los romans policièrs.

## Mièjanuèch, mitan de la nuèch?
Etimologicament, "mièjanuèch" significa « lo mièg de la nuèch ». S'aquela expression èra presa al sens primièr, per uèit oras de sòm, nos colcariam vèrs 20 oras per nos levar vèrs 4 oras del matin: es gaireben la vida dels monges e la disposicion qu'assegurariá las mai grandas economias d'energia per l'esclairatge. Mas la corba de las temperaturas exterieuras es decalada de qualques oras al respècte d'aquela de l'esclairatge, çò benlèu compta per nostras causida de despertat.

De disposicions causidas per qualques païses coma l'ora d'estiu jogan sus aquel decalatge.

## Notas e referéncias
Govèrn de Manuel Valls (1)

Lo **govèrn de Manuel Valls (1)** foguèt lo 37 govèrn de la cinquena Republica francesa de març de 2014 al 25 d'agost de 2014.

Sa composicion foguèt fixada par un decrèt lo 31 de març de 2014 ; s'agís del segond govèrn nomenat pel president de la Republica François Hollande.

Aquel govèrn respecta una estricta paritat entre òmes e femnas.

## Galariá
### Primièr ministre

### Ministres

### Secretaris d'Estat

## Nòtas e referéncias


: Origina o avent viscut en Occitània
François Rebsamen

**François Rebsamen**, nascut lo 25 de junh de 1951 à Dijon (Còsta d'Aur), es un òme politic francés, membre du Partit socialista.

Pròche de François Hollande, qu foguèt lo secong al Partit socialista de novembre de 1997 a novembre de 2008, es cònsol màger de Dijon de 2001 a 2014 e dempuèi 2015, president de la Comunautat d'aglomeracion del Grand Dijon, senator de Còsta d'Aur e president del grop socialista al Senat. Lo 2 d'abril de 2014, foguèt nomenat a la carga de ministre del Trabalh, de l'Emplec e del Dialòg social dins lo govèrn de Manuel Valls.

## referéncias
Bragança (Pará)

**Bragança** es una vila de l'estat brasilièr de Pará. Sa populacion èra estimada a 113&nbsp;165 abitants en 2010. Sa superfícia totala es de 2090&nbsp;km².

## Economia

Fondada lo 8 de julhet de 1613, aquesta localitat es actualament lo centre pus important de pesca de l'estat de Pará.

Demest los ponches de referéncia mai importants per la populacion de l'airal se tròba l'espital *Santo Antonio Maria Zaccaria*, que foguèt fondat pels paires Barnabitas. Lo centre espitalièr ajuda a garir los paures de la màger part de malautiás correntas, sens causar de problèmas dins sas magras ressorsas.

## Barris
La vila es devesida en divèrses barris: Aldeia, Alegre, Bacuriteua, Centro, Cereja, Jiquiri, Morro, Padre Luiz, Perpétuo Socorro, Riozinho, Samaumapara, São Benedito, Taíra, Vila Nova, Vila Sinhá.

## Galariá


Image:Obelisco e Catedral Bragança.JPG|La catedrala
Image:Instituto Santa Terezinha Bragança.JPG|L'Escòla Santa Terezinha


## Ligams extèrnes
* Site officiel de la municipalité
Sandford Fleming

Sir **Sandford Fleming** (Kirkcaldy (Escòcia), 7 de genièr de 1827 – Halifax, 22 de julhet de 1915) es un engenhaire e inventor canadian originari d'Escòcia. Concebèt e ensagèt de far adoptar un sistèma de fus oraris universal, concebèt lo primièr sagèl canadian, realizèt de relevats e mapas de vilas canadianas, participèt al desvolopament del malhum de camin de fèrre canadian e foguèt un dels membres fondators de la Societat reiala del Canadà e del *[[Royal Canadian Institute]]*.

Lo 8 de febrièr de 1879, pendent una reunion del *Royal Canadian Institute*, Sandford Fleming prepausèt de divizar lo mond en 24 fus horaris. Los sèus esforces avent per tòca l'adopcion d'aquel sistèma menèront a la session de l*'International Meridian Conference* en octobre de 1884.

Aparteniá a la Francmaçonariá.

Lo mont Sir Sandford, en Colómbia Britanica, foguèt nomenat en sa memòria.

## Notas e referéncias


## Ligams extèrnes
* Sir Sandford Fleming, chevalier du temps sul Musèu virtual de Canadà
Francesc Eiximenis

**Francesc Eiximenis**, tanben escrich ancianament **Ximenes**, **Eiximenes** o mai ** Jimenez** (Girona, 1330 - Perpinhan, 1409) foguèt un escrivan franciscan catalan. Aqueste autor del sègle XIV foguèt probablament un dels escrivans de la Corona d'Aragon mai legits, copiats, publicats e traduïts, çò que fa que se pòt afirmar que tant dins lo domeni literari coma dins l'airal politic, exerciguèt una influéncia màger. Demest sos lectors se sap qu'influencièt d'importantas personalitats de son epòca, coma per exemple los reis de la Corona d'Aragon Pèire lo Ceremoniós, Joan I lo Caçaire e Martin I l'Uman, la reina Maria de Luna (l'esposa de Martin l'Uman), e mai lo Papa Benesech XIII d'Avinhon.

## Referéncias
Susu (lenga)

250px|thumb|Lengas e sosgenres (en alemand)
[right|250px|thumb|Reparticion de las familhas de lengas en [Africa (en francés)]]

Lo **susu** (*Sosso*) es 'na lenga mande, brancha de la familha de las lengas nigèrocongolesas, parladas dins mai d'un país d'Africa de l'Oèst, en Guinèa, Guinèa Bissau, Sierra Leone, per lu pòple **susu**.

En Guinèa, lu susu es una de las tres lengas nationalas las mai parladas, emb lu pulaar e lu malinke.


Guinee carte.png|Guinèa
Guinee-Bissau carte.png|Guinèa Bissau
Sierra Leone-carte.png|Sierra Leone


## Classificacion
Lu susu es 'na lenga mande, dau sos grope susu-jalonke. Se sembla mas se destria dau jalonke.

## Escritura
Lu susu s'escritz emb l’alfabet latin dempuei lu segle XIX. 'Na novela ortografia fuguet adoptada au temps dau Seminari sus la reforma dau sistema de transcripcion de las lengas guineanas (27 julhet-2 aost 1988).

L’alfabet arabi (adjami) es maitot utilisat per escrire lu susu .

### Alphabet latin
#### Òrdre alfabetic e valor daus grafemas
Letras de l’alfabet :

Combinasons de letras :
* Vocalas lonjas : aa, ee, ɛɛ, ii, oo, ɔɔ, uu
* Vocalas nasalas : an, en, ɛn, in, on, ɔn, un

## Gramatica
La morfologia susu utilisa unicament un sufixe (*-e*) per los noms indiquent lu plurau. Los verbes utilisen 4 afixes (*-ma*, *-xi*, *-fe* et *-∅*) e 6 marcadors d’objet (*bara*, *naxaa*, *xa*, *naxab*, *nu*, *na*) indiquent lu temps o l’aspect.

L'estructura de frasa segue l’òrdre subjet-objet-verbe (SOV).

## Liams externes
*  Listas de mots e documents sonors en susu (The UCLA Phonetics Lab Archive)

## Notas e referéncias
.vegas

**** (acorcha del nom de la ciutat americana de Las Vegas) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 31 de març de 2014.

## Referéncias
.miami

**** (ciutat de Miami, als Estats Units d'America) es un nom de domeni generic de tipe geografic. Es en servici dempuèi lo 31 de març de 2014.

## Referéncias
.moe

**** (neologisme japonés que significa l'amor o l'afeccion per un personatge de manga o d'anime) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 31 de març de 2014.

## Referéncias
.rest

**** ("repaus", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 2 d'abril de 2014.

## Referéncias
.商城

**** (*shāngchéng*, "centre comercial", còdi punycode .xn--czru2d) es un nom de domeni chinés. Es en servici dempuèi lo 31 de març de 2014.

## Referéncias e nòtas
Jèsus hilh d'Ananias

**Jèsus**, hilh d'Ananias, qu'ei presentat per la *Guèrra deus judius* de Flavi Josèp com un profèta de malaür de la Purmèra guèrra judèoromana qui anonciava de contunh la destruccion de Jerusalèm e qui's morí pendent lo sièti de la vila en 70.

:
::— Flavi Josèp, *Guèrra deus judius*, Libe VI, V, 3
Casàl

**Casàl** (forma lombarda e emiliana; en italian e oficialament: *Casalpusterlengo*) es una comuna italiana de 14.953 abitants de la província de Lodi en Lombardia (Itàlia). Es la tresena vila après Lòd e Cudògn.

## Geografia

Casàl es situat a 50 km al sud de Milan e a 15 km al nòrd de Plasença.

## Istòria

Lo nom *Casalpusterlengo * ven dels Marqués Pusterla, e significa *ostal dels Pusterla*.

Lo còr de la vida del vilatge es la plaça del pòble, entièrament renovada en 2008. Sus aquela plaça, la glèisa paroquiala, consacrada als sants Bartomieu e Martin, del sègle XIV. En fàcia de la glèisa se trapa l'ostal de vila.

Es tanben sus aquela plaça que se situa le teatre del vilatge

Dempuei 1867 Casàl a un destacament de Pompièrs Volontaris (gaireben 40 òmes).

Los principals trabalhadors estrangièrs venon de:

* Egipte, 444
* Romania, 245
* Marròc, 232
* Albania, 226
* Bangladèsh, 149

## Monuments e luòcs d'interès

Pas luenh del centre, a aperaquí dos quilomètres, lo *Santuari de la Madòna dels [[Capucins]]* assosta una polida estatua de la Verge, datant del sègle XV.

## Referéncias

## Ligams extèrnes

* Official Web Site
Tumor

Una **tumor** designa en medecina una aumentacion de volum d'un teissut sensa precision de causa. Es una formacion de teissut corporau entraïnada per un desrèglament de la creissença cellulara que pòu èsser benigna ò maligna. Pòu tocar totei lei tipes de teissut de l'organisme e entraïnar un disfoncionament deis organs, noire a tot l'organisme e finalament causar sa mòrt. Dins lo cas d'una tumor maligna, se parla de càncer.

## Liames intèrnes

* Càncer.
* Tumor benigna.
* Tumor maligna.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
.网址

**** (*wǎngzhǐ*, "adreça de malhum", còdi punycode .xn--ses554g) es un nom de domeni chinés. Es en servici dempuèi lo 10 d'abril de 2014.

## Referéncias e nòtas
.desi

**** es un nom de domeni generic creat pel monde originaris del subcontinent indi. Es en servici dempuèi lo 10 d'abril de 2014.

## Referéncias
Bertrans de Masselha

**Bertrans de Masselha** foguèt un trobador originari de Gavaudan que visquèt al sègle XIII.
Es conegut per son poèma agiografic *La vida de Santa Enímia*.

## Biografia
Bertrans es estat longtemps considerat coma un trobador provençal, felibre originari de Marselha, que seriá demorat al monastèri dels Benedictins de Santa Erímia,
e auriá compausat aquel poèma per fin de mercejar sos  òstes de son espitalitat. 
Mas en 1954 Clovis Brunel desmontrèt qu'en realitat Bertrans èra gavaudanés e que s'agissiá del clergue e baile de l'avèsque de Mende Estève II vèrs 1230-1240.
Son origina gavaudanesa se precisèt en 1957 per la descobèrta dins de documents ancians de la mencion de « Marcilia », una *forciae* (fortalesa) situada dins la val de Tarn.
Enfin, en 1964, Marcilia es localizat precisament : a aperaquí  a l'oèst del masatge de Volsegur (comuna de Sant Pèire d'Estripians) sul causse Mejan, André Soutou descobriguèt las roïnas de la demorança fortificada ont nasquèt Bertrans.

Sos primièrs verses introductius de *La vida de Santa Enímia* nos porgisson d'informacions suplementàrias sus el: nos indican qu'èra un *maïstre*, çò que significa diplomat d'una universitat e tanben que sabiá legir lo latin pr'amor que son poèma es una adaptacion de la vida de la santa. 

## Son òbra : ''La vida de Santa Enímia''
Se tracta d'un poèma d'exactament  octosillabics de rimas planas, escrit en occitan.
Bertrans indica l'aver compausat a la demanda del prior e dels monges del monestièr de Santa Erímia.

## Bibliografia
*
Coreca

288px|thumb|Coreca

**Coreca** (forma calabresa: *Coraca* o *Corica*; en italian e oficialament: *Corica*) es una masada de 650 abitants de la localitat d'Amantea, que se situa dins la província de Cosença en Calàbria, region del sud d'Itàlia. 

## Galariá


Image:Coreca - Chiesa della Madonna degli Angeli.JPG|La glèisa de la Madòna dels Angels
Portunhòl

Lo **Portunhòl / Portunhòu**,  *Portuñol* (en espanhòl), *portunhol* (en portugués) o qualques còps *portugnol* en francés, es un « mot-valisa » que ven dels mots **portugués/português** e **español/espanhòl**. Solament la lenga desvolopada dins las diversas zònas de contacts linguistics entre l'espanhòl e lo portugués. 
La varianta la mai estudiada de portunhòl es lo *portuñol riverense*, parlat dins las regions frontalièras de l'Uruguai, de l'Argentina e del Brasil.

Dempuèi qualquas annadas, lo *Portunhòl* comença de se far ausir dins d'autras zònas que las d'orgina. Ven un mèdia literari, especialament en Uruguai e au Brasil. Un delss autors qu'escrivon en *Portuñol* es lo brasilian  Wilson Bueno, que publiquèt *Mar paraguayo*. 
L'extrach que sèc nos mòstra lu boiradis entre l'espanhòl e lu portugués, dins son libre.

## Referencias
 Bueno, Wilson. 1992. Mar paraguayo. São Paulo: Editor Iluminuras, pg. 15

## Liams externes
* John M. Lipski, « Too close for comfort? the genesis of “portuñol/portunhol” », dans Timothy L. Face and Carol A. Klee (dir.), *Selected Proceedings of the 8th Hispanic Linguistics Symposium*, Somerville, Cascadilla Proceedings Project, 2006, p. 1-22
* Page relative au portunhol, Unicamp - Université de Campinas, São Paulo
*  Page consacrée au portunhol uruguayen, Unicamp - Université de Campinas, São Paulo

## A veire totparier
*Llanito
*Spanglish
*Fragnol
*Creòl