Albi

**Albi** (en francés tanplan coma en occitan) es una vila occitana de Lengadòc, capluòc de l'Albigés. Es la prefectura de Tarn dins la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus e lo sèti de l'arquevescat.

Lo gentilici es **albigòt -a**.

La banlèga s'espandís cap a Artés e Sant Juèri. Albi es escaissada la « Vila Roja » pr'amor la color de las bricas de sa catedrala e de son centre istoric.
Albi es remarcabla per son impressionanta catedrala fortificada de Santa Ceselha e son Palais de la Berbia, ancian palais dels arquevesques d'Albi, que dominèron lo centre vila istoric e la ribièra. 

Es la vila natala d'Enric de Tolosa-Lautrèc, e i a un musèu qu'amassa una colleccion fòrça importanta d'òbras del pintre. 

Es lo luòc istoric que ne balhèt lo nom als adèptes del catarisme, los albigeses, que patiguèron una repression violenta al sègle XIII de la part de la Glèisa Catolica coneguda jos lo nom de Crosada dels Albigeses. La catedrala de Santa Ceselha foguèt edificada pels catolics per lutar contra lo catarisme.

Lo 1èr d'agost de 2010, la ciutat episcopala d'Albi es classificada al Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO.

## Geografia

### Localizacion

[250px|Albi, prefectura de [Tarn (departament)|Tarn.]]

#### Situacion
Albi se situa en riba de Tarn prèp dels vinhals de Galhac, del planièr cordés e de la selva de la Gresinha. La comuna es situada al centre del departament de Tarn entre lo Bacin Aquitan e lo Massís Central. La geologia del departament se presenta coma un anfiteatre de planièrs e de puèges clinats cap al sud-oèst. A l'èst d'Albi, los primièrs planièrs de febla altitud constituisson los contrafòrts dels Causses. Al sud-èst, de montanhas mejanas, fins a 1300&nbsp;m d'altitud, fan barrièra : Monts de La Cauna, Monts del Sidòbre e la Montanha Negra. Al nòrd d'Albi, existís un planièr de bassa altitud: lo Segalar.

Sa superficia es de 4226&nbsp;ha e son altitud mejana de 170&nbsp;m. 

Albi es situada a 50 minutas en veitura de Tolosa, a mens de tres oras dels Pirenèus e a mens de doas oras de la mar Mediterranèa. Les vilas mai prèpas son : 
* Castras, 
* Tolosa, 
* Masamet, 
* Graulhet, 
* La Vaur, 
* Galhac, 
* Montalban, 
* Rodés ,
* Carmauç.

#### Comunas vesinas

    400px|left|Distanças e posicion relativa
    



#### Idrologia e geologia
La ribièra de Tarn travèrsa la vila d'Albi. Es lo tresen afluent de Garona après Dordonha e Òlt. Ten sa font al Mont Losera, travèrsa las Gòrjas de Tarn per aténher Albi a l'èst. Tarn forma una granda bocla separant la vila en dos. Lo centre istoric es sus la riba esquèrra. E contunha cap al sud-oèst fins a Garona. La ribièra es navigabla dempuèi Garona, çò que permetèt d'assegurar lo comèrci del vin de Galhac, del cambe e del pastèl mercé a de gabarras amb fons plat. Tarn foguèt longtemps important per l'industria albigesa gràcias a la poténcia e a la regularitat de son debit.

La val de Tarn ont se trapa Albi correspond als terrens sedimentaris del Bacin Aquitan depausats dins lo golf d'Albigés e de Castrés. I a de molassa datant del Qüaternari depausat sus de laissas cavadas per Tarn e sensiblas a l'erosion. A l'entorn d'Albi, los planièrs forman lo Causse d'Albi o de Carmauç son de calcaris paures.

#### [[Clima]]
La vila gausís d'un clima temperat doç en auton, amb primas mai que mai doças e umidosas e estius caloroses e secs. Las precipitacions mejanas annalas son de 70 jorns. La temperatura mejana annala es de , l'insolacion mejana annala es de gaireben 2300 oras, çò que balha a la vila un clima meridional fòrça agradable. Los extrèms foguèron enregistrats a  lo 16 de genièr de 1985 e a  lo 12 d'agost de 2003. Las tubas son sovent presentas lo long de la val de Tarn. I a solament 25 jorns de vent per an dins la comuna, contràriament a la rèsta del departament qu'es fòrça tocada pel vent d'autan (de 50 a 90 jorns per an).

#### Transpòrts e vias de comunicacion

##### Rotas
Albi es situat sus l'ais de comunicacion entre Tolosa e Rodés. L'autostrada 68 permet d'accedir as Albi al sud-oèst dempuèi Tolosa. La rota nacionala 88 contunha al nòrd-èst cap a Rodés dins Avairon fins a Lion . 

La ret principala es tanben completada per la rota departamentala 612 que permet d'accedir al sud-èst a Castras  fins a Carcassona via Masamet. 

La ret segondària es constituida per la rota departamentala 999 que va a l'èst cap a Milhau en traversant lo Pargue Natural Regional dels Grands Causses. 

Al nòrd-oèst, la rota departamentala 600 va a Còrdas puèi a Sant Antonin fins a Cauçada. 

Albi es situada a 789&nbsp;km de Paris, 390&nbsp;km de Barcelona e 290&nbsp;km de Girona.

##### Tren
I a doas garas ferrovàrias : *[[Gara d'Albi Vila|Albi Vila]]* (la pus granda) e *[[Gara d'Albi Magdalena|Albi Magdalena]]*.
* TER d'Occitània fins a Tolosa e fins a Rodés 
* TER d'Occitània e TER d'Auvernha fins a Fijac
* Trens de nuèch fins a París

##### Transpòrts urbans

Albibus

##### Transpòrts aerians
I a un aerodròm, Albi Lo Sequèstre, situat a 3 km al sud-oèst de la vila. I a pas mai de relacions regularas amb pas cap de destinacion pr'amor la proximitat de l'aeropòrt de Tolosa. 
Los aeropòrts nacionals e internacionals pus prèps son :
* Aeropòrt de Rodés Marcilhac
* Aeropòrt de Tolosa-Blanhac
* Aeropòrt de Castras Masamet

### Morfologia urbana
I a dotze quartièrs.

thumb|center|700px|Panorama d'Albi lo matin, amb a esquèrra lo pont del 22 d'agost de 1944 (conegut coma «pont nòu») e lo pont vièlh

### Urbanisme
#### Lotjament
thumb|upright|Abitat traditional en brica près de la catedrala de Santa Cecília

#### Projècte d'agençament
Al començament del sègle XXI, se faguèt fòrça òbras d'embeliment dins lo respècte arquitectural de la vila. 
* La plaça del Vigan al còr del centre vila foguèt renovada e es d'ara enlà tota pedona. 
* Lo mercat. 
* La plaça de Santa Cecília.
* Se construsiguèt una novèl espaci cultural: la mediatèca Pèire Amalric 
* Lo centre cultural dels codelièrs: comprend un complèxe cinematografic de nòu salas de projeccion e une sala d'espectacles de 900 plaças.

Lo periferic es a èsser doblat.

## Etimologia
I auriá mai d'una origina.
* L'una ven de *Alp* que designa un luòc escarpat o un oppidum,
* L'autra seriá *Albius* que foguèt lo nom d'un notable roman que viviá as Albi. 
* Una autra ipotèsi es aquela d**'alba'' («blanc» en latin), de la color dels bauces situats a l'entorn de la vila.

== Blason ==
[[Fichièr:Blason ville fr Albi (Tarn).svg|150px]]
La primièra atestacion data de [[1236]] sus un sagèl. L'escut pòrta lo solelh e la luna que fan lo mot OC emai lo leopard d'Aquitània.
<br/>
Devisa : 
* ''Stat baculus vigilatque leo turresque tuetur'' « La crotz es lavada, lo leon velha e apara las torres » ([[1764]]).

== Istòria ==

=== Las originas ===
Los primièrs òmes s'installèron sus las ribas de [[Tarn (riu)|Tarn]], atirats per l'aiga e per l'abondància de còdols. Daissèron darrièr eles fòrça pèiras talhadas coma bifàcias, rascladors o  còdols trabalhats. Puèi de rèstas d'objèctes de [[bronze]] e de [[fèrre]] foguèron trobadas a l'entorn d'Albi. Un talhièr de fondeire foguèt descobèrt prèp de l'opidum natural del Castèlvièlh. Tarn es navegable dempuèi Albi, e los primèrs òmes s'installèron a sas broas. Pendent la segonda mitat del sègle IV ab.C, los [[Rutene]]s, de galleses, creèron un larg domeni correspondent als futurs diocèsis d'Albi e de [[Rodés]].

En 120 ab.C, la region foguèt envasida pels [[Empèri Roman|romans]], mas la romanizacion foguèt febla e Albi conservèt son caractèr de pichona ciutat gallesa. Lo pòrt d'Albi venguèt un luòc d'escambi per fòrça merças e viatjaires. L'[[agricultura]] demorèt l'activitat economica màger de la ciutat. Lo primièr [[evesque]] d'Albi foguèt Diogèna vèrs 405 e la primièra mencion de la ''Civitas albigensium'' data de 406.

En [[418]], los [[visigòts]] envasiguèron e contrarotlèron la region, puèi los [[francs]] s'emparèron d'aquela en [[507]]. Lo duc Daidièr la sometèt temporàriament jos la tutèla de [[Chilperic Ièr (rei dels Francs)|Chilperic Ièr]], lo rei de [[Neustria]]. Rapidament, lo reialme dels francs recuperèt Albigés jos lo govèrn de [[Clotari II]]. En julhet de [[666]], un grand encendi devastèt la vila.

=== L'Edat Mejana ===
A l'[[Edat Mejana]], la vila foguèt un opidum cench de muralhas. Al sègle X, lo primièr pont sus Tarn foguèt bastit a-z-Albi. Es lo Pont vièlh actual. Aquel pont permetèt lo desvolopament de la vila sus las doas ribas de Tarn. Dins las annadas 1000, Albi dintrèt dins lo [[fèu]] dels [[Trencavel]], senhors d'[[Ambialet]]. La vila èra pasmens un [[fèu]] eclesiastic, mas la familha Trencavel qu'aviá un dels sieus evesques, i fasiá coma a çò sieu.

Als sègles XII e XIII, Albi foguèt un centre del movement religiós catar; una controvèrsia que s'i tenguèt balhèt als catars l'escais d**albigeses* (aqueles que profèssan la doctrina defenduda as Albi). L'eretgia progressèt rapidament e las divèrsas missions e predicacions de capelans de la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa Catolica]] poguèron pas empachar son expansion. Lo [[catarisme]] foguèt violentament reprimit pendent la crosada contra los Albigeses. Albi passèt pasmens dins lo camp catolic sens resisténcia; lo vescomte de Carcassona, [[Raimon Rogièr Trencavel]], perdèt son [[fèu]] en 1209 al moment de la presa de [[Ciutat de Carcassona|Carcassona]]. La construccion del palais fortificat de la Berbiá e de l'impausanta catedrala ancorèt la vila dins las mans de la Glèisa Catolica. La vila foguèt tanben un important centre cultural conegut per son [[scriptorium]] que permetèt de copiar tèxtes e libres de la vida liturgica.

Al sègle XIV, l'estructura de la vila se transformèt d'un biais important. Se devesiguèt en sièis quartièrs, o « gaches » enrodats de muralhas. Lo Pont Vièlh es fortificat tanben del costat del barri e de la vila. Es susmontat d'ostals amb en son centre una capèla dedicada a la Verge. La Plaça es lo còr de la ciutat situada al pè de la catedrala. Dins los barris i a los molins e las blancariás.

=== De la Renaissença al sègle XVII ===
[[Fichièr:Albi Cathedral Choir nonHDR Wikimedia Commons.jpg|thumb|300px|Còr e jube de la Catedrala de Santa Ceselha bastida entre los sègles XIII e XVI]]
L'epòca de la Renaissença es marcada per la prosperitat gràcias a la cultura del [[pastèl]]. La region es un vertadièr país de cocanha. Fòrça borgeses venguèron rapidament rics e influents dins la vida de la vila. Se bastiguèt fòrças demoranças e ostals de familhas encara vesedors uèi dins las carrièras d'Albi. L'ostal Enjalbert, l'ostal Gorsa e l'ostal de Reinès son de bons exemples de l'arquitectura d'aquel periòde. Se caracteriza per l'utilizacion exclusiva de la [[brica]] pels murs e de la pèira pels sortents e entorns de pòrtas e fenèstras. 

En [[1474]], [[Loís I d'Amboise]] foguèt nomenat coma evesque d'Albi. Abans foguèt ambaissador de França a [[Roma]] puèi conselhièr del rei [[Loís XI]] e Luòctenent general de la província de Lengadòc. Es a l'origina de l'installacion de Neumeister, un mèstre estampaire de Maiença e collaborator de [[Johannes Gutenberg|Gutenberg]]. Son talhièr d'estampariá foguèt un dels primièrs aprèp aqueles de París e de Lion.

Al sègle XVI, apareguèron de treboladisses amb l'arribada del [[calvinisme]] en França vèrs 1540. Lo 25 de febrièr de 1560, Albi organizèt una granda procession expiatòria e la regenta [[Catarina de Medici]] nomenèt al sèti episcopal son cosin [[Laurenç Strozzi]]. Èra encargat de defendre la vila contra los protestants. Lo [[Chaple de Sant Bertomieu|masèl de Sant Bertomieu]] (lo 24 d'agost de 1572 a París) se tornèt far as Albi le 5 d'octobre.. Albi aderiguèt a la fronda politica de la [[Santa Liga]]. En [[1593]], los Estats de la Liga se tenguèron  en preséncia del duc de Juèsa. Lo Palais de la Berbiá venguèt una plaça fòrta armada fins a 1598, quand desapareguèt la Liga mercé a l'accession d'[[Enric IV de França|Enric IV]] coma [[rei de França]].

Lo sègle XVII foguèt un periòde de declin economic per Albi e sa region. Lo pastèl i foguèt en concurréncia amb l'[[indi]] (eissit de l'[[indigòt]], planta tintoriala) e la vila recercava de  mercats economics nòus. La veirariá, la blancariá e la teissedura son pas d'activitats importantas e la vila capitèt pas de sostenir lo nivèl de la prosperitat passada. Mai de teulièras s'installèron a l'entorn per balhar lo material de construccion de la vila. Lo contèxte economic sul punt de la [[Revolucion Francesa]] en 1789 foguèt particularament dificil.

=== Los sègles XVIII e XIX ===
[[Fichièr:Alby cassini map.png|thumb|Mapa de Cassini d*'Alby* en 1780]]

Per la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], Albi perdèt un temps son ròtle motor al profièch de [[Castras]] nòu capluòc del novèl departament de Tarn en 1790. Mas los republicans jutgèron Castras pas pro segura e la fugiguèron per se refugiar as Albi. La vila venguèt lo capluòc en [[1797]]. Los bens del clergat foguèron venduts e lo convent dels Carmes venguèt lo palais de justícia d'uèi; lo convent dels Cordelièrs foguèt transformat en preson. Lo Palais de la Berbia venguèt lo sèti de l'administracion departamentala fins a 1823. En [[1794]], los archius del clergat foguèron cremats sus la plaça del Vigan.

Al sègle XVIII, lo marqués de Solatges, senhor de [[Carmauç]], ensagèt una de las primièras extraccions industrialas de [[carbon]] en França. Obtenguèt l'autorizacion de construire una linha de [[camin de fèrre]] ipomobil fins as Albi. Aital nasquèt lo barri de la Magdalena.

Lo camin de fèrre arribèt en [[1864]]. Un segond pont, lo Pont Nòu, foguèt bastit, e mai un viaducte pel tren. La metallurgia s'implantèt al Saut de Tarn entraïnant l'aparicion de fondariás especializadas. Mas l'activitat mai coneguda es la veirariá, fondada en 1896 en cooperativa obrièra mercé a l'ajuda de [[Joan Jaurés]]. La [[capeleriá]] es tanben una industria importanta d'Albi, la plaçant entre las primièras de França al sègle XIX.

=== Dempuèi lo sègle XX ===
[[Fichièr:Albi.jpg|thumb|upright|Mapa d'Albi en 1914]]
Pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]], e jol regim de Pétain, la vila se vei la creacion d'un camp de presonièrs estrangièrs￼. Pauc abans la Liberacion, una colomna alemanda temptèt de passar [[Tarn (riu)|Tarn]]. Lo 22 d'agost de 1944, de resistents locals e estrangièrs (Polonés e Espanhòls) donèron una batalha acarnassida sul Pont Nòu abans de deure far repè. Un monument ramenta lor accion que sa data es lo nom actual del pont. .

Uèi, Albi es un pòl d'innovacion amb l'Escòla de las Minas d'Albi-Carmauç. La vila se fa fòrta dels seus atots naturals (clima agradable e païsatges) e culturals per desvolopar lo torisme verd.

== Administracion ==
[[Fichièr:Albi Palais Justice.JPG|thumb|Palais de justícia d'Albi]]
[[Fichièr:Albi Gendarmerie Nationale.JPG|thumb|Gendarmariá Nacionala]]
Albi es la prefectura de [[Tarn (departament)|Tarn]] dempuèi [[1797]]. Es tanben burèu centralizator de quatre cantons (capluòc de 6 abans 2015).



Albi es lo pilar de la [[comunautat d'aglomeracion d'Albigés]] que, creada en 2003, regropa uèi 17 comunas. Ten una polícia municipala, un comissariat de polícia e un pòst de la Gendarmariá Nacionala.

Lo palais de justícia d'Albi fa part de la jurisdiccion de l'arrondiment judiciari d'Albi qu'agropa lo tribunal de granda instància, lo tribunal pels enfants, los tribunals d'instància, lo tribunal de comèrci, lo conselh de prudòmes e la cort d'assisas de Tarn. Lo bastiment es l'ancian convent dels Carmes que rasta las [[clastras]] del sègle XIV. 

=== Conselh municipal e tendéncias politicas ===

Lo [[conselh municipal]] d'Albi se compausa de quaranta tres membres, entre eles lo primièr cònsol, Philippe Bonnecarrère, e tretze adjunts. Lo cònsol es tanben lo president de la [[Comunautat d'aglomeracion d'Albigés]]. I a tanben un conselh municipal dels enfants.

Politicament, Albi es una vila de drecha dempuèi l'eleccion de Philippe Bonnecarrère en [[1995]]. Mai, lo cònsol precedent foguèt d'esquèrra e las eleccions presidencialas de 2002 e 2007 mòstran una preferéncia pels candidats d'esquèrra.



=== Budgèt e fiscalitat ===
Foncionament  (administracion generala: 18,3%, ensenhament: 13%)

Investiment  (òbras dels servicis de las vias: 16,4%, agençament urban 12,3 %). 

=== Securitat ===
Lo taus de criminalitat de la circonscripcion de polícia d'Albi es de 60,61 actes per 1000 abitants (crimes e delictes, [[2005]]) çò qu'es lo pus elevat del departament de Tarn, mas inferior a la mejana nacionala (83 per 1000) e a la mejana de la region de [[Miègjorn-Pirenèus]] (85,46 per 1000). Tot coma de las vilas de [[Tolosa]] (111,49 per 1000) e [[Montalban]] (91,56 per 1000) mas superior a la vila de [[Rodés]] (39,2 per 1000).

=== Embessonatge ===
* Amb  [[Girona]] en [[Catalonha]] dempuèi lo 9 de junh de 1985.
* Amb  [[Palo Alto]] en [[Califòrnia]] dins la [[Silicon Valley]].
* Acòrdi de cooperacion dempuèi 2004 amb [[Abomey]], una vila de [[Benin]] que son musèu istoric es marcat al [[patrimòni Mondial]] de l'[[UNESCO]].

== Populacion e societat ==
=== Demografia ===
La vila d'Albi comptava  abitants al recensament de l'[[INSEE]] en [[1999]] (102en reng nacional). En [[2008]], la populacion èra de  abitants. Albi es la vila pus poplada de Tarn seguida de [[Castras]] ( abitants). 
La densitat de la comuna es de 1100 ab./km², la mai densament poblada del departament (Castras: 269&nbsp;ab./km²); mas es largament inferiora a las de [[Tolosa]] (3299&nbsp;ab./km²), [[Montpelhièr]] (3965&nbsp;ab./km²) o [[Perpinhan]] (1544&nbsp;ab./km²).



==== Tablèu demografic del sègle XX ====
<center>
<timeline>
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:750 height:450
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:60000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=  	 	
  bar:1901 text:1901 
  bar:1911 text:1911 
  bar:1921 text:1921 
  bar:1931 text:1931  
  bar:1936 text:1936  
  bar:1946 text:1946  
  bar:1954 text:1954  
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
  bar:2008 text:2008

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:1901 from:0 till: 22571
  bar:1911 from:0 till: 25100
  bar:1921 from:0 till: 26628
  bar:1931 from:0 till: 29351
  bar:1936 from:0 till: 30293
  bar:1946 from:0 till: 34342
  bar:1954 from:0 till: 34693
  bar:1962 from:0 till: 38709
  bar:1968 from:0 till: 42930
  bar:1975 from:0 till: 46162
  bar:1982 from:0 till: 45947
  bar:1990 from:0 till: 46579 
  bar:1999 from:0 till: 46274
  bar:2006 from:0 till: 48712
  bar:2008 from:0 till: 51199
  
PlotData=

  bar:1901 at: 22571 fontsize:S text: 22.571 shift:(-8,5)
  bar:1911 at: 25100 fontsize:S text: 25.100 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 26628 fontsize:S text: 26.628 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 29351 fontsize:S text: 29.351 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 30293 fontsize:S text: 30.293 shift:(-10,5)
  bar:1946 at: 34342 fontsize:S text: 34.342 shift:(-10,5)
  bar:1954 at: 34693 fontsize:S text: 34.693 shift:(-10,5)
  bar:1962 at: 38709 fontsize:S text: 38.709 shift:(-10,5)
  bar:1968 at: 42930 fontsize:S text: 42.930 shift:(-10,5)
  bar:1975 at: 46162 fontsize:S text: 46.162 shift:(-10,5)
  bar:1982 at: 45947 fontsize:S text: 45.947 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 46579 fontsize:S text: 46.579 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 46274 fontsize:S text: 46.274 shift:(-10,5)
  bar:2006 at: 48712 fontsize:S text: 48.712 shift:(-10,5)
  bar:2008 at: 51199 fontsize:S text: 51.199 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(40,30)
  

  text:source INSEE
</timeline>
</center>

==== Piramida dels edats ====

La vila ten unas diferéncias amb la piramida dels edats de la region de [[Miègjorn-Pirenèus]]. Los 15-29 ans e los 30-44 ans son los pus representats amb 22,3% e 19,5% en [[1999]] (respectivament: 19,7 e 22,1 % per la region). La populacion albigesa es doncas relativament mai jove qu'aquela de la region. Los ainats son gaire presents amb 9,2 % en [[1999]] coma dins lo demai de la region (7,4 %).

=== Ensenhament ===
Ensenhament segondari
* I a tres licèus publics: 
** lo Licèu de Bellevue, 
** lo Licèu de Lapeirosa ont [[Joan Jaurés]] ensenhèt e ont [[Jòrdi Pompidor]] estudièt, 
** lo Licèu de Loís Rascòl. 
* I a dos licèus privats : 
** lo Licèu d'Amboise 
** lo Licèu de Santa Cecília. 
* I a dos licèus professionals publics
** lo Licèu de Rascòl
** lo Licèu de Tolosa-Lautrèc 
* I a dos licèus professionals privats:
** lo Licèu de Santa Cecília
** lo Licèu de Sant Domenge
* I a un licèu agricòla Albi-Fonlabor.

Albi es un centre universitari amb 3790 estudiants en 2006. 
* Lo [[Universitat Champolion|Centre universitari]] [[Joan Francés Champolion]], sul site d'una anciana casèrna, per descentralizar las universitats de Tolosa, amb objectiu d'èsser autonòm, regropant los centres universitaris e IUT de Tarn, d'Avairon e d'Olt (Albi, Castras, Rodés e Fijac, vila natala de Champolion) . 
* I a tanben l'[[Escòla de las minas d'Albi e Carmauç]], creada en 1992 pel Ministèri de l'Industria, que son ensenhament es virat cap als esquipaments per las proceduras industrialas, l'engenhariá mecanica, electrica e industriala.

=== Santat ===
I a un centre espitalièr general e doas clinicas: la clinica Claude Bernard e la clinica Tolosa-Lautrèc. I a tanben l'important CHS Pierre Jamet, espital privat (apartenent a la fondacion del *Bon Sauveur d'Alby*), espital psiquiatric, e que ten tanben un Laboratòri d'exploracion del som dirigit pel doctor Eric Mullens. L'Union Mutualista Tarnesa i installèt una granda clinica de reeducacion foncionala.

=== Mèdias ===
Albi ten l'antena locala de [[França 3]] Tarn. Lo principal jornal es *La Dépêche du Midi* mas n'i a d'autres coma *le Tarn libre* . 
Las cadenas de ràdios localas son 
* *Ràdio Albigés*, difusant de programas en occitan
* *RCF Pays Tarnais* ràdio crestiana
* *Radio cent pour cent*
* *Radio Menergy*.

=== Eveniments ===
* Lo *festival des Œillades* es un festenal de cinèma amb filmes franceses e francofòns en decembre.
* *Pause Guitare* es un festenal musical (cançon francofòna) a la debuta de julhet.
* *Complot sur le Campus* es un ecofestenal de 3 jorns organizat pels estudiants de l'Universitat Joan Francés Champolion per totes. Concèrts, taulas redondas, animacions pels pichons e grands, teatre, dança, talhièrs creatius, vilatge associatiu.
* En mai, lo festenal de teatre [[Acthéa]], organizat pels estudiants de l'Escòla de las Minas d'Albi-Carmauç.

=== Espòrt ===
* Lo club de [[rugbi de XV]] del *Sporting Club Albigés*
* Lo club de [[rugbi de XIII]] lo *Racing Club Albigés XIII*
* Lo club femenin, l*'USSP Albi Volley-Ball* .

Esquipaments esportius. I a sièis estadís (entre eles lo *Stadium Municipal* e l*'Estadi Maurice Rigaud*), quatre salas omnispòrts, doas basas de lésers al Pratgraussals e Cantepau, una basa nautica de Canavièra e un percors de [[golf]], lo Golf Albi Lasbordes.

Albi a un passat ric de competicion automobila; lo Circuit automobil d'Albi Las Plancas recebèt fòrça corsas fins a 1957. En 1959 un novèl circuit foguèt inaugurat, lo [[Circuit d'Albi]].

=== Personalitats ligadas a la comuna ===
[[Fichièr:Photolautrec.jpg|thumb|left|upright|Fotografia d'[[Enric de Tolosa-Lautrèc]]]]
[[Fichièr:Jean jaures.jpg|thumb|upright|[[Joan Jaurés]] foguèt professor de filosofia al Licèu Lapeirosa d'Albi e deputat de Tarn]]

* [[Robert Belfiore]], nascut en 1951, autor de libres pels joves.

* [[Pierre Benoit]], nascut lo 16 de julhet de 1886 as Albi e mòrt lo 3 de març de 1962 a [[Ciboro]] ([[Pirenèus Atlantics]]), escrivan en francés, autor celèbre de *l'Atlantide* en [[1919]].

* [[Claude Boyer]], [[predicator]] e [[poèta]] en francés.

* [[Nicolas Dieuze]] jogaire de fotbal professional a Grenòble, nascut as Albi lo 7 de febrièr de 1979 .

* [[Michel Folco]] escrivan en francés nascut as Albi lo 23 de setembre de 194.

* [[Joan Francés de La Peirosa]], nascut lo 23 d'agost de 1741 prèp d'Albi e mòrt en [[1788]], oficièr de marina, navigador e explorator. Dirigiguèt una expedicion a l'entorn del mond per completar las descobèrtas de [[James Cook]] dins l'[[Ocean Pacific]]. Periguèt amb son l'equipatge en [[1788]] a [[Vanikoro]], [[illas Salamon]].

* [[Michel Henry]], [[Filosofia|filosòf]] e [[romancièr]] en francés.

* [[Joan Jaurés]] nasquèt a [[Castras]]; ensenhèt la filosofia de [[1881]] a [[1883]] al Licèu Lapeirosa.

* [[Maurice Joyant]] (1864-1930), protector e amic d'[[Enric de Tolosa-Lautrèc]], creator e organizator del musèu de l'òbra d'Enric de Tolosa Lautrèc dins l'ancian palais dels evesques d'Albi, lo Palais de la Berbia. Maurice Joyant ofriguèt tanben sa colleccion de quadres al musèu.

* [[Atmen Kelif]] (de son nom vertadièr Athmane Khelif) actor, membre de la tropa *Les Deschiens*, nascut lo 1èr d'abril de 1968.

* [[Grégory Lacombe]] es un jogador de fotbàl professional al *Montpellier HSC* , nascut as Albi lo 11 de genièr de 1982 .

* [[Jòrdi Pompidor]], [[President de la Republica Francesa]] de [[1969]] a [[1974]], i demorèt quand foguèt jove e i estudièt fins al bachelierat.

* [[Romain Mesnil]], nascut as Albi en junh de 1977, perchista, medalha d'argent en [[2006]].

* [[Pierre Mondy]], actor, estudiant al licèu Lapeirosa.

* [[Gérard Onesta]] es un òme politic, deputat al [[Parlament Europèu]] del grope lo verds, nascut lo 5 d'agost de 1960 as Albi.

* [[Alexandre Rauzy]] (1901-1977), òme politic.

* [[Henri Rieunier]], nascut a [[Los Sarrasins]] en [[1833]] e mòrt as Albi en [[1918]] - Ministre de la marine, deputat.

* [[Joan Rieux]], poèta e cançonièr (nascut as Albi lo 9 de junh de 1883, mòrt a París lo 4 de genièr de [[1959]]), estudiant al Licèu Lapeirosa. Lo President de la Republica li balhèt la [[Legion d'Onor]].

* [[Enric-Pascal de Ròchaguda]], nascut as Albi en [[1741]], navigador.

* [[Raymond Adolphe Séré de Rivières]], nascut lo 20 de mai de 1815 as Albi, mòrt le 16 de febrièr de 1895 a [[París]], foguèt engenhaire e militar.

* [[François Sudre]], nascut as Albi en 1787, mòrt a [[París]] en [[1862]], actor.

* [[Louis-Casimir Teyssier]], nascut as Albi lo 25 d'agost de 1821, militar.

* [[Enric de Tolosa-Lautrèc]], nascut lo 24 de novembre de 1864 as Albi.

== Economia ==
De l'èra del carbon dins lo bacin de Carmauç-Albi, rèsta pas pus que de traças coma la [[Veirariá obrièra d'Albi]] (VOA) e la centrala termica *Le Pélissier* (en cors de desmantelament), ancians eissida del carbon, tot coma *Lo Saut de Tarn*.  Albi es lo segond pòl economic de la region amb 14 zònas d'activitat dins l'aglomeracion sus mai de 250 ectaras. Albi es tanben lo sèti de la [[Cambra de Comèrci e d'Industria]] d'Albi-[[Carmauç]]-[[Galhac]]. Administra lo [[Centre de Formacion d'Aprendís|CFA]], l'aerodròm, las zònas industrialas de Jarlard, de Fonlabor, de [[Garric]], de Montplaisir.

=== Emplec ===


L'[[agricultura]] es fòrça pauc representada dins los emplecs albigeses amb 0,80 %. L'industria e la construccion representan tanben pauc d'emplecs amb respectivament 10,95 % e 4,98 %. Lo sector terciari representa gaireben la totalitat de l'emplec amb un taus de 83,28 %. Lo taus d'albigeses que seguèron d'estudis superiors es de 19,8 % (18,1 % en mejana en França metropolitana). Lo taus de [[caumatge]] es de gaireben 9,8 % ([[2005]]) (mejana nacionala: 9,6 %), e lo revengut mejan per ostal es de gaireben  per an (mejana nacionala:  par an).

Lo 1èr de genièr de 2007, los emplegaires pus importants de la region èran la [[Veirariá obrièra d'Albi]] amb 297 salariats, [[Teddy Smith]] amb 161 emplegats e S.A.F.R.A, una usina de carroçariá industriala e arrengament boticas amb 145 emplegats.

=== Torisme ===
Albi es una vila toristica d'Occitània. I a 84% de toristas franceses e 16% d'autres païses. La durada mejana de las demoranças es de 1,6 nuèch, lo taus d'ocupacion de las ostalariás es de 50%..

Lo [[musèu Tolosa-Lautrèc]] as Albi es lo primièr musèu de Tarn amb  dintradas en 2006 (79 % foguèron pagantas). Mas lo monument mai visitat es plan segur la [[catedrala de Santa Ceselha d'Albi]] amb un total de  dintradas per la catedrala, lo còr e lo tresaur.

== Cultura e patrimòni ==
=== Monuments e luòcs toristics ===
[[Fichièr:Albi castelviel pont vieux.jpg|thumb|Pont vièlh]]
Albi es ric en monuments istorics. Lo centre vila es remarcablament plan aparat e i a fòrça testimònis de l'edat d'aur d'Albi. De quartièrs vièlhs son rics en carrièras apreissant coma a l'Edat Mejana, als ostals Renaissença e los panoramas sus Tarn e sos ponts balhan a aquel espaci urban un caractèr unic. Lo center urban de la vila d'Albi es inscrit sus la lista del [[Patrimòni Mondial de l'UNESCO]].

==== Monuments civils ====
Lo [[Pont Vièlh (Albi)|Pont Vièlh]] encamba [[Tarn (riu)|Tarn]] dempuèi [[1035]], data de sa construccion. Foguèt mai d'un còp adobat e permetiá lo desvolopament de la vila per la riba dreita amb lo quartièr de la Magdalena.. Un autre pont pus recent permet de traversar Tarn, es lo Pont Nòu bastit en [[1868]].

Als sègles XV e XVI, Albi prosperèt fòrça gràcias a la cultura e al comèrci del [[pastèl]] dins la region. De rics Albigeses faguèron construire fòrça ostals de familha amb de torres e de lòtjas. Los mai bèls:
* l'ostal de la Ribièra, 
* l'ostal de Gorsa,
* l'ostal de Reinès. D'arquitectura Renaissença, bastit en [[1520]] per un marchand de [[pastèl]], amb un pati de bricas e pèiras e bordat per una lòtja e esculturas de [[Francés Ièr]] e de sa segonda esposa, [[Eleonor d'Àustria]].

Fòrça carrièras del centre vila an d'ostals amb corondats e sortens tipics de l'arquitectura medievala. 
* L'ostal del *Vieil Alby* situat a l'angle de las carrièras Puech Beringuièr e de la Crotz Blanca es un ostal albigés medieval tipic.
* La farmacia dels penitents o ostal Enjalbert del sègle XVI ten une escultura de fusta representant un personatge fallic.

==== Monuments religiós ====



Lo Palais e los jardins de la Berbiá forman amb la catedrala l'ensemble de la [[Ciutat episcopala d'Albi|ciutat episcopala]] bastit aprèp la [[Crosada dels Albigeses]]. Aquel bastit aparèt los avesques d'Albi dels catars e dels borgeses d'Albi. Permetèt tanben de s'aparar d'eventualas atacas exterioras e d'afortir la preséncia de l'[[Inquisicion]]. Al sègle XIII, l'evesque [[Bernard de Castanet]] es lo personatge decisiu dins la construccion d'aquel ensemble. Faguèt bastir lo [[donjon]] naut de cinquanta mètres, las quatre torres e las muralhas. Enrodèt lo palais de cortinas e de barris exteriors fins a Tarn. Es l'origina del [[castèl fòrt]] que se transformèt pauc a pauc en demorança. En [[1905]], lo palais venguèt lo domeni del departament e lo cònsol Andrieu i installèt lo musèu d'Albi; puèi aprèp sa mòrt lo musèu de Tolosa-Lautrèc i foguèt installat.

[[Fichièr:(Albi) Bell tower of the Ste Cécile Cathedral - West exposure.jpg|thumb|left|upright|Cloquièr de la catedrala de Santa Ceselha d'Albi]]
[[Fichièr:Albi ste cecile baldaquin.JPG|thumb|upright|Lo pòrge en forma de baldaquin de la catedrala de Santa Ceselha]]
La Catedrala de Santa Ceselha d'Albi foguèt bastida entre los sègles XIII e XVI pels evesques d'Albi, senhors d'Albi aprèp la [[Crosada dels Albigeses]]. Es un cap d'òbra del gotic occitan mercé a son arquitectura unica de [[brica (material)|brica]] e sa decoracion interiora constituida del pus grand ensemble de pinturas italianas de França tota. La catedrala a de dimensions importantas: 114&nbsp;m de long, 35&nbsp;m de larg e 40&nbsp;m de naut. Las torres del cloquièr an 78&nbsp;m de naut. La dintrada se fa pels costat dins la nau ela meteissa e non pas pel portal jol cloquièr pr'amor de la manca de plaça. La catedrala foguèt restaurada al sègle XIX per l'arquitècte [[César Daly]] qu'enaucèt los murs e los contrafòrts de sèt mètres. D'autras modificacions datan del sègle amb la pòrta Domergue de Florença e lo baldaquin del sègle XVI. En [[1948]], la catedrala es elevada al reng de Basilica. La plaça a l'entorn del meteis nom foguèt en [[2005]].

La [[Collegiada de Sant Salvi]] es la mai vièlha glèisa d'Albi bastida en onor de [[sant Salvi]], lo primièr evesque d'Albi al sègle VI. Lo bastit es de pèira e de brica mescladas. Son arquitectura se modifiquèt del sègle XI al XVIII. I son acoladas de [[clastras]] del sègle XII mesclant los estils romanic e gotic. A l'entorn i a de bèls ostals ancians que servissián de demoranças pels canonges. Lo cloquièr es una torre que sa basa es romanica del sègle XI e que son primièr estatge es gotic. Lo somalh de la torre es susmontat d'una corona de brica susmontada d'un torrilhon ([[torre de gaita]]), de semblança florentina. 

La glèisa de Santa Magdalena es pus recenta

I a tanben una glèisa ortodòxa, glèisa de Sant Danís, e un temple protestant.

==== Musèus ====
[[Fichièr:(Albi) Au Salon de la rue des Moulins - Henri de Toulouse-Lautrec 1894 MTL.inv181.jpg|thumb|*Au salon de la rue des Moulins*, òbra majora d'[[Enric de Tolosa-Lautrèc]]]]
Lo [[Musèu Tolosa-Lautrèc]] es dedicat a las òbras d'[[Enric de Tolosa-Lautrèc]], nascut as Albi..

Lo Musèu Lapeirosa amassa la colleccion de l'explorator [[Joan Francés de La Peirosa]].

==== Espacis verds ====
[[Fichièr:Albi statue laperouse.jpg|thumb|left|upright|Estatua de Joan Francés de La Peirosa dins lo jardin public]]
Albi a fòrça espacis verds e doas basas de lésers. 
* Lo Jardin La Peirosa situat sus la plaça del meteis nom au sud de la vila 
* Lo Jardin Nacional al sud de la plaça del Vigan. Es constituit de formas geometricas, perspectivas e camins. Al centre i a un bacin redond e un quiòsc per la musica. 
* Los jardins del Palais de la Berbiá, d'estil [[Renaissença]], son situats a l'entorn del Palais. Son d'ancians jardins en laissas del sègle XII. 
* Lo Pargue de Ròcaguda es un pargue de quatre ectaras amb un ostal del sègle XVIII e un rivet.

Dempuèi 2002, Albi es recompensada amb quatre flors al concors de las vilas e vilatges florits.

I a doas basas de lésers situadas lo long de [[Tarn (riu)|Tarn]]: las basas de Cantepau e de Pratgraussals.

=== Musica ===
I a un centre nacional de creacion musicala, lo [http://www.gmea.net/ GMEA].

=== Espectacles e Cinèmas ===
* Lo cinèma *Arcé Athanor*,
* La salas de cinèmas *Lapérouse*,
* Lo Centre dels Cordelièrs amb lo grand teatre d'Albi, de salas de conferéncias, d'exposicions e de salas de cinèma numerics (Cinémovida) equipadas de la [[Cinèma en releu|3D]] 
* Lo [[teatre municipal d'Albi|teatre municipal]]

=== Bibliotècas ===
La vila d'Albi ten una ret de bibliotècas constituida amb la mediatèca *Pierre-Amalric*, la bibliotèca de Cantepau e lo *médiabus*.
=== Nòtas ===
<references/>

=== Ligams extèrnes ===
* [http://www.mairie-albi.fr/  Site oficial de l'ostal de la vila d'Albi]
* [http://www.albi-tourisme.fr/ Ofici de Torisme]

=== Bibliografia ===
*  [[Jean-Louis Biget]], Michel Escourbiac (photographe), *La cathédrale Sainte-Cécile d'Albi. Peintures*, Toulouse : éd. Odyssée, 1994.
*  [[Jean-Louis Biget]], Michel Escourbiac (photographe), *La cathédrale Sainte-Cécile d'Albi. Architecture*, Toulouse : éd. Odyssée, 1998.
*  Henri Bru, *Albi, Cordes-sur-Ciel, le pays des bastides et des acropoles*, Éditions Grand Sud, décembre 2005, 
*  Danièle Devynck, *Connaître Albi*, Éditions Sud Ouest, Collection Villes et Régions, 1996, 64 pages, 
*  Hervé Bernard, *Albi.Patrie de Rieunier*, Éditions Atlantica, [[2005]].
*  Jean Roques, *Albi, la biographie de ma ville*, Albi, I.C.S.O., collection *Rives du temps*, 2007.
*  [[Laurence Catinot-Crost]], *Autrefois Albi'', Éditions Atlantica, 2004.

## Nòtas e referéncias