open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mina d'argent de Sala

La **mina d'argent de Sala** es una anciana mina suedesa de la region de Sala. Destinada a esplechar una importanta vena de plomb argentifèr, conoguèt tres episòdis d'activitat intensa au començament dau sègle XVI, au mitan dau sègle XVII e a la fin dau sègle XIX fins a sa sarradura en 1908. Fa partida dei cinc jaciments d'argent pus importants de l'istòria e aguèt un ròtle major dins lo desvolopament economic de Suècia. Après la fin de l'extraccion d'argent, una segonda mina, destinada a la produccion de zinc, foguèt esplechada fins ais ans 1960. Uei, lo site es la proprietat de la comuna de Sala.

## Liames intèrnes

* Argent.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Stanley Falls

[thumb|right|[Fotografia de pescaires dins la darriera cataracta en 1989.]]

Lei **Stanley Falls** (tanben dichas **cascadas Boyoma**, **cascadas Stanley** ò **cascadas Ngaliema**) son un ensemble de sèt cataractas situadas entre Ubundu e Kisangani lòng dau percors dau fluvi Còngo. Constituïsson un important obstacle a la navegacion e marcan la transicion entre sei vaus superiora e mejana. Lor nom vèn de l'explorator Henry Morton Stanley que foguèt blocat tres setmanas per aquelei dificultats en 1877. Leis autrei noms son eissits de la politica de zaïrisacion decidida per Mobutu.

## Liames intèrnes

* Còngo.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Joan Baptista Valiera

**Joan Baptista Valiera** (*Jean-Baptiste Vallière* en francés) es un compositor provençau nascut a Ais de Provença l'11 d'abriu de 1715, mòrt a Arle lo 17 de novembre de 1790.

## Biografia
Venguèt organista pròche dau capítol d'Arle en decembre de 1735, que ne serviguèt pendent 46 ans, fins a 1785.
A doas escasenças, assegurèt l'interim dau pòste mèstre de musica (entre 1739 e 1743, puèi en 1749).
Es un dei rares exemples d'un mèstre maridat (paire de tres enfants) e de persona notabla dins sa vila.

## Òbras
Autor d'un grand nombre de pèças religiosas, sembla pasmens que sonque lo sieu *Magnificat* es estat trobat actualament (manuscrit depausat a la Bibliotèca Inguimbertina de Carpentràs).

## Discografia
Per lei solistas, còr e basso continuo, son *Magnificat* siguèt recreat en 1988 per l'ensemble barròc Les Festes d'Orphée e enregistrat sus lo quatren CD de la colleccion "Les Maîtres baroques de Provence" publicat en 2012.

## Annèxes
### Bibliografia
* *Dictionnaire de la musique en France aux *, dir. Marcelle Benoît, Paris, Fayard, 1992, 811 pages, article "Vallière", , M. Signorile.
* *Magnificat*, Jean-Baptiste Vallière, facsimile du manuscrit 1032, Bibliothèque Inguimbertine, Carpentras, 1 vol. 32 pages - Introduction de Marc Signorile, Minkoff, Genève, 1996.
* Marc Signorile, *Musique et société. Le modèle d’Arles à l’époque de l’absolutisme (1600-1789)*, 321 pages, 10 illustrations, Minkoff, Genève, 1993

### Nòtas e referéncias

### Liames extèrnes
Nacionalisme aranés

Eth **nacionalisme aranés** o **aranesisme** ei un corrent politic que reivindique era creacion d'un pacte de liura union dera Val d'Aran per çò qu'ei de Catalonha. Se fondamente dessús era basa d'ua lengua, er aranés, ua cultura e ua identitat diferenta dera catalana.

## Referéncies
Gramatica der aranés

## Alfabet

## Determinants
### Article definit

### Article indefinit

## Substantius
### Nombre
*  Substantiu + s: òme, òmes
*  Substitucion dera -a finau deth  singular per -es en plurau: dia, dies
*  Substantiu + i: peish, peishi
*  Substantiu + -es enes mots acabadi en -tz: votzes

### Genre
* Masculin + a: gojat, gojata
* Substitucion dera -e deth masculin per -a: mèstre, mèstra
* Masculin + -essa: comde, comdessa
* Masculin + itz: trobador, trobairitz
* Masculin e femenin d’arraïtz disparièra: taure, vaca

## Adjectius

### Nombre
* Masculin + i: brave, bravi
* Substitucion dera -a finau deth  singular per -es en plurau: omicida, omicides
* Masculin + s: abituau, abituaus
* Masculin + s o + i: darrèr,  darrèrs – darrèri

### Genre
Es formes femenines des adjectius en singular son era forma masculina damb era terminason –a.
* plen > plea
* vesin > vesia
* bon > bona
* bèth > bèra
* pishaire > pishaira
* capable > capabla
* gran > grana

Es adjectius acabadi en –a (de formacion sabenta) demoren invariables:  torista, socialista.

Es formes damb ua seqüéncia finau –au se mantien tostemp invariables:
* Ua persona normau.
* Ua operacion accidentau.

## Pronòms
Diclòr

thumb|right|Ampola de diclòr.

Lo **diclòr** es un compausat quimic de formula Cl2. Dins lei condicions normalas de pression e de temperatura, es un gas jaune-verd que sa densitat es de 2,5 còps aquela de l'aire. A una odor sufocanta fòrça desagradiva e es soluble dins l'aiga doça, mai pas dins l'aiga salada. Es tanben toxic car leis atòms de clòr de sa molecula pòdon aisament se recombinar amb l'aiga de l'organisme e formar d'acids corrosius.

Descubèrt en 1774 per lo quimista Carl Wilhelm Scheele (1742-1786), es un reactiu important de l'industria quimica modèrna. D'efiech, intra dins la fabricacion de l'acid cloridric, dau policlorur de vinil (PVC) e de divèrsei substàncias aguent una liason quimica carbòni-clòr. Es tanben utilizat coma desinfectant, en particular per remplaçar l'aiga de Javèl dins lo tractament de l'aiga potabla, e coma agent de blanquiment dins la fabricacion dau papier. Quauqueis armadas l'adoptèron coma gas de combat, mai aquel usatge es demorat limitat car es pauc eficaç còntra de tropas corrèctament protegidas.

## Liames intèrnes

* Clòr.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** INRS, « Chlore. Fiche toxicologique n°51 », 2023.

## Nòtas e referéncias
Catània (manjar)

vinheta|Catànias dins una caisseta
Las **catànias** (en catalan: *catànies*) son d'amètlas *marconas* torradas, caramelizadas e cobèrtas d'una pasta d'amètla, avelana e lach e, après, de chocolat o cacau e de sucre. Foguèron enventadas per Joan Trens i Ribas en Vilafranca del Penedés.

## Referéncias
Emilia

**Emilia**, de son nom en entièr **Hanna Emilia Rydberg Mitiku**, nascuda lo 5 de genièr de 1978 a Estocòlme (Suècia), es una cantaira anglofòna suedesa d'origina etiopiana per son paire, mai que mai coneguda per son tube *Big Big World* a la fin de l'annada 1998.

## Discografia
* 1998 : *Big Big World* 
* 2000 : *Emilia* 
* 2007 : *Små ord av kärlek* 
* 2009 : *My World* 
* 2013 : *I Belong to You* (**Emilia Mitiku**)

## Cançons mai conegudas (en [[Occitània]])
* *Big Big World* (1998)
* *Good Sign* (1999)
Craton de Còngo

[thumb|right|Carta representant los cratons principaus en [America dau Sud e en Africa.]]

Lo **craton de Còngo** es un craton dau Precambrian que forma la basa dau continent african amb los cratons de Kaapvaal, de Zimbabwe, de Tanzania e d'Africa de l'Oèst. Es una estructura geologica anciana que sa formacion aguèt luòc entre la fin de l'Arquean e la primiera partia dau Proterozoïc, es a dire fai 2 a 3,6 miliards d'ans. Avans la dubertura de l'ocean Atlantic, lo craton de Còngo e lo craton de São Francisco, actualament situat en Brasil, formavan probablament una meteissa estructura geologica.

## Ligams internes

* Bacin de Còngo.
* Craton.
* Craton de São Francisco.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pons de Balazun

**Pons de Balazun** (mòrt en 1099) èra un nòble occitan que participèt a la Primièra Crosada e a la redaccion d'una de sas primièras istòrias, lo *Libre dels francs que prenguèron Jerusalèm*.

Pons èra dins l'armada del Comte Raimon IV de Tolosa, e acompanhèt lo comte dins la glèisa de Sant Pèire en Antiòquia a la descobèrta de la Santa Lança la serada del 14 de junh de 1098. Moriguèt al sètge d'Arqa en 1099 abans la Presa de Jerusalèm. Segon l'arquevèsque Guilhèm II de Tir, "dabans las muralhas d'Arka ... Pons de Balazun, un nòble de naut reng e un amic del comte de Tolosa ... moriguèt d'un còp de pèira" amb Anselm de Ribemont. Foguèt demèst los seguidors mai importants del comte qu'es mencionat per mai d'un racònte de la crosada: l'*Historia Hierosolymitana*, l'*Hestoria de Hierosolymeritano itinere*, l'*Historia peregrinorum* e l*'Historia de via Hierosolymitana*.

L'identificacion del toponim d'origina de Pons es debatuda. Lo Latin del *Libre dels Francs* lo ditz Pontius de Baladuno. Los editors del *Recueil des historiens des croisades* suggeriguèron qu'aquò fa referéncia a un luòc nomenat Balon o Ballon en francés modèrne. Léon Védel l'identifiquèt coma Balazuc, citant un cas d'una tala latinizacion a partir de 1504. Existís una carta del sègle XI emesa per un Pons de Balazuc a son esposa, Jaquette de Trevenne, e son filh, Jordan. Aqueste Jordan es conegut d'una carta separada que se maridèt en 1120. Védel se creguèt qu'aquò èra Pons e sa familha. Tanben identifiquèt un Gerard de Balazuc coma lo paire de Pons.

Lo *Libre dels Francs* comença amb una dedicàcia a Leodegar, evesque de Viviers, per sos dos autors, Pons de Balazun e Raymond d'Aguilers. Pons seriá estat un vassal de l'evesque. El e Raymond, qu'èra del diocèsi vesin de Le Puy, benlèu se coneguèron en Occitània abans la crosada. Dins sa forma acabada, pasmens, lo libre es l'òbra de Raymond. Pons visquèt pas pro per ne véser la fin, que lo libre s'acabèt sonque après la casuda de Jerusalèm. Segon Raimond, comentant sus la mòrt de Pons, escriguèt lo raconte a l'instigacion de Pons. Se sap pas se Pons aviá un autre ròtle o se deuriá èsser atribuits subretot a el. Present dins las batalhas e dins los conselhs del Comte Raymond, Pons seriá estat subretot una font d'informacion per Raymond, mas demòra aquò d'especulacion.

## Fonts
* Raymond d'Aguilers, *Historia Francorum qui ceperunt Iherusalem* revirat en anglés per John Hugh Hill, Laurita L. Hill. Philadelphia: American Philosophical Society, 1968.
* John H. Hill, "Raymond of St. Gilles in Urban's Plan of Greek and Latin Friendship," *Speculum 26* (1951): 265-276.
* Lecaque, Thomas (2017). "Reading Raymond: The Bible of Le Puy, the Cathedral Library and the Literary Background of the Liber of Raymond of Aguilers". In Elizabeth Lapina; Nicholas Morton (eds.). *The Uses of the Bible in Crusader Sources*. Brill. pp. 105–132. doi:10.1163/9789004341210_007.
* Babcock & Krey (1943). Emily Atwater Babcock; A. C. Krey (eds.) William, Archbishop of Tyre. *A History of Deeds Done Beyond the Sea*. Columbia University Press.
Jòcs Paralimpics d'estiu de 2024

Los **Jòcs Paralimpics d'estiu de 2024** se tenon a París, en França del 28 d'agost al 8 de setembre. 

Un ramat d’occitans participan als jòcs, dins la delegacion Francesa.

## Medalhas obtengudas per d’occitans
* 7 de setembre: l’aresés Mickaël Miguez, lo libornés Alessandro Bartolomucci e lo montpelhierenc Frédéric Villeroux se ganhan una medalha d’aur en fotbòl per òrbs; lo brivista Mathieu Bosredon se ganha ’na tresena medalha d’aur en ciclisme per equipas; lo brivista Mathieu Bosredon se ganha una medalha d’argent en ciclisme per equipas; lo tarbés Hélios Latchoumanaya que’s guanha ua medalha d’argent en judo; lo murethin Thomas Peyroton-Dartet se guanha ua medalha d’argent en ciclisme; l’aimostier Cyril Jonard se ganha ’na medalha de bronze en judo.
* 5 de setembre: lo brivista Mathieu Bosredon se ganha una segonda medalha d’aur en ciclisme H3; lo clarmontés Damien Tokatlian e lo tolzan Maxime Valet se ganhan una medalha de bronze en escrima.
* 4 de setembre: lo murethin Thomas Peyroton-Dartet se guanha ua medalha d’aur en ciclisme C3; lo brivista Mathieu Bosredon se ganha una medalha d’aur en ciclisme H3; lo milhavés Elie de Carvalho se ganha una medalha d'argent en ciclisme B.
* 1èr de setembre: la paulina Émeline Pierre que’s guanha ua medalha d’aur en natacion; la sestiana Nathalie Benoit se ganha una medalha de bronze en aviron; la canenca Candyce Chafa, lo marselhés Rémy Taranto, e lo bordalés Grégoire Bireau se ganhan una medalha de bronze en aviron.
Batalha de Chickamauga

[thumb|right|Contèxte general de la [Guèrra de Secession en lo 1863.]]
[thumb|right|Representacion de la batalha realizada vèrs lo [1890.]]

La **batalha de Chickamauga** si debanèt dau 18 au 20 de setembre dau 1863 durant la Guèrra de Secession. Opauèt una armada federada comandada per lu generals Rosecrans e Thomas ( òmes) a una armada confederada menada per lu generals Bragg e Longstreet. S'acabèt per una victòria sudista que permetèt a la Confederacion de brevament repilhar l'avantatge sus lo frònt central.

La batalha es la consequéncia d'una ofensiva de l'armada de Cumberland en Tennessee lo 24 de junh dau 1863. Numericament superiori, li tropas dau general dau general nordista William Rosecrans realizèron un ensèms de manòbras tactiqui que li permetèron de pilhar l'avantatge. En fàcia, lu Sudistas dau general Braxton Bragg deguèron recular de 130 km e abandonar Chattanooga. Totun, lo president de la Confederacion Jefferson Davis refusèt d'abandonar Tennessee sensa combat e mandèt doas divisions comandadi per lo general James Longstreet per renforçar li tropas en retirada. Aquò permetèt d'equilibrar lu combats e lo 18 de setembre, lu doi camps acceptèron la batalha. D'un biais general, cada armada mantenguèt li sieui posicions, mas lo 20, lu Nordistas faguèron una error durant lo remplaçament d'una division. Aquò entraïnèt l'aparicion d'un brèc e l'afondrament complet dau sieu flanc drech.

Lu Nordistas perdèron  òmes durant la batalha e si retirèron a Chattanooga. Lu Sudistas aguèron de pèrdas leugierament superiori emb  combatents perduts. Tocat per aqueli pèrdas, lo general Bragg non engatjèt una perseguida rapida, cen que permetèt ai Nordistas de ben s'establir a Chattanooga. En novembre, l'arribada de tropas nordisti novèli permetèt alora au general Ulysses S. Grant d'infligir una gròssa desfacha ai Sudistas a la batalha de Chattanooga.

## Ligams intèrnes

* Guèrra de Secession.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** James M. McPherson, *La Guerre de Sécession*, Robert Laffont, coll. « Bouquins », 1991,pp. 733-745.

## Nòtas e referéncias
Craton

Un **craton** es una vasta porcion establa dau domeni continental, per oposicion ai zònas instabli deformadi e ai zònas oceaniqui. De mai, lu cratons son de regions anciani que datan dau Precambrian. Son compauats d'una partida superiora facha de ròcas plutoniqui (granitoïdes, etc) ò metamorfiqui (gnèis, etc.) e d'una partida inferiora que s'enfonsa de 30 a 45 km dins lo manteu. La susfàcia es sovent recubèrta de sediments. La màger part dei cratons an donc l'aspècte de peneplanas que s'estendon sus de centenaus de quilomètres. 

Lu cratons an sovent una identitat pròpria en tèrmes de ròcas e d'estructuras geologiqui. Per aquela rason, sovent de regions d'interès per li companhiás minieri car contènon sovent de concentracions importanti de metals e de minerals preciós.

## Ligams intèrnes

* Continent.
* Peneplana.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** John P. Grotzinger e Thomas H. Jordan, *Understanding Earth*, 6 edicion, W. H. Freeman, 2010.

## Nòtas e referéncias
Grégoire Bireau

**Grégoire Bireau** (Bordèu, 20 de novembre de 2002) es un remaire occitan. Se ganhèt una medalha de bronze en 4 amb barraire mixt PR3 als Jòcs paralimpics de París.
Rémy Taranto

**Rémy Taranto** (Marselha, 3 de febrier de 1982) es un remaire occitan. Se ganhèt doas medalhas de bronze en 4 amb barraire mixt PR3 ais Jòcs paralimpics de Toquiò e ais Jòcs paralimpics de París.
Candyce Chafa

**Candyce Chafa** (Canas, 10 d'agost de 2006) es una remaira occitana. Se ganhèt una medalha de bronze en 4 amb barraire mixt PR3 als Jòcs paralimpics de París.
Nathalie Benoit

**Nathalie Benoît** (Ais, 12 de junh de 1980) es una remaira occitana. Se ganhèt una medalha d'argent en esquif PR1 ais de bronze en skiff PR3 als Jòcs paralimpics de Londres e doas medalhas de bronze ais Jòcs paralimpics de Tòquio e de París.
Robert Goddard (fisician)

thumb|right|Retrach de Robert Goddard.

**Robert Goddard** (5 d'octòbre de 1882, Worcester - 10 d'aost de 1945, Baltimore) es un engenhaire e fisician estatsunidenc de la premiera mitat dau sègle XX. Pionier de l'astronautica, concebèt lei premiers prototipes de fusadas propulsadas per d'ergòus liquids. Demostrèt tanben la possibilitat de far foncionar un motor fusada dins l'espaci e realizèt lo premier vòl de fusada estabilizada per giroscòpi en 1932. Pasmens, sei trabalhs foguèron pas prés au seriós e aguèron pas d'aplicacions concrètas avans la Segonda Guèrra Mondiala. 

## Liames intèrnes

* Ergòu.
* Vòl espaciau.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** J. D. Hynley, « The Enigma of Robert H. Goddard », *Technology and Culture*, 1995, vol. 36, n° 2, pp. 327-350.

## Nòtas e referéncias
Luòctenent-coronèu

Lo grade de **luòctenent-coronèu** es un grade d'oficier superior dins mai d'una fòrça armada. Se situa generalament au dessús dau grade de comandant (ò de major) e en dessota dau grade de coronèu. Un luòctenent-coronèu es generalament lo cap d'un batalhon, l'adjonch dau coronèu comandant un regiment ò lo cap dirècte d'un regiment.

Lo grade foguèt creat en França en 1668 dins lo quadre d'un projècte de promoccion d'oficiers competents au sen de l'armada de Loís XIV (1643-1715). A la diferéncia dei grades de capitani e de coronèu, èra pas crompable ni transmissible. Lei luòctenents-coronèus èran donc chausits per lo secretari d'Estat a la Guèrra entre lei capitanis experimentats. Aquò èra destinat a compensar la manca d'experiéncia e de competéncia dei coronèus qu'èran sovent d'aristocratas absents aguent crompat lo drech de formar ò d'entretenir un regiment. Lo grade foguèt suprimit per la Revolucion e restaurat après la casuda de Napoleon. En parallèl, foguèt pauc a cha pauc adoptat per d'autreis armadas.

## Liames intèrnes

* Coronèu.
* Oficier superior.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ergòu

[thumb|right|Lo [dioxigèn liquid es un exemple d'ergòu oxidant.]]

Un **ergòu** es, dins lo domeni de l'astronautica, una substància omogenèa utilizada, soleta ò en associacion amb d'autrei produchs, per provesir d'energia a un lançaire espaciau, un satellit ò un veïcul espaciau. Leis ergòus son constituïts per d'elements oxidants (comburant) e reductors (carburant ò combustible), es a dire per d'elements capables de recebre d'electrons ò capables de'n donar. Son classats en foncion de son estat fisic (solid, liquid, etc.), dau nombre de sei constituents (monoergòu, diergòu, etc.), de sa temperatura d'estocatge e de sa reactivitat. Lei proprietats cercadas son generalament una densitat auta per redurre lo volum embarcat, una temperatura de vaporizacion auta car la pression demenís amb l'altitud, una energia de combustion auta e de produchs de combustion estables e leugiers.

Lo tèrme propergòu es sovent utilizat en plaça d'ergòu dins la literatura. Pasmens, d'un ponch de vista tecnic, un propergòu es en realitat un produch de propulsion compausat per la mescla d'au mens dos ergòus.

## Liames intèrnes

* Propergòu.
* Vòl espaciau.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Henri Leclerc (avocat)

**Henri Leclerc**, nascut lo 8 de junh de 1934 a Sent Superis de L'Auriera e mòrt a Villejuif lo 31 d'aost de 2024 es un avocat, penalista e jurista lemosin.

Fuguet president de la lega francesa dau drechs de l'òme de 1995 a 2000, e apres president d'onor fins a sa mòrt.
Kneecap

**Kneecap** es un trio hip-hop irlandés de Béal Feirste (Reialme Unit) fondat en 2017. Es compausat de Mo Chara, Móglaí Bap e DJ Próvaí. Rapan dins un mescladís d'anglés e d'irlandés.

## Discografia
* 2018 : *3CAG* 
* 2024 : *Fine Art*

## Referéncias
William Rankine

thumb|right|Retrach de William Rankine.

**William Rankine** (5 de julhet de 1820, Edimborg - 24 de decembre de 1872, Glasgow) es un engenhaire e un fisician escocés dau sègle XIX. Pionier de la termodinamica, elaborèt una teoria complèta de la maquina de vapor e publiquèt plusors obratges de referéncia sus lo subjècte dins lo corrent deis ans 1850 e 1860. En parallèl, a partir de 1840, foguèt l'autor de centenaus d'articles sus de questions tecnicas e scientificas dins lei domenis dei matematicas, de l'engenhariá, de la botanica e de la musica. En fisica, prepausèt l'usatge dau tèrme « energia » e donèt la premiera descrpcion de l'energia potenciala, nocion majora de la mecanica modèrna.

## Liames intèrnes

* Energia.
* Termodinamica.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Lionel T. C. Rolt, *Victorian Engineering*, Penguin Books, 1970, pp. 246-247.
* **[[anglés|(en)]]** Stephen Timoshenko, *History of strength of materials*, McGraw-Hill Book Co., 1953, pp. 197-202.

## Nòtas e referéncias
Lilicub

**Lilicub** es un grop musical francés fondat en 1992, format de la cantaira Catherine Diran ambe son òme, Benoit Carré (lo fraire de l'actritz francesa Isabelle Carré), e de Philippe Zavriew. **Lilicub** es mai que mai conegut per lor cançoneta *Voyage en Italie*, gròs tube en França tre la fin de l'annada 1995.

## Cançons mai conegudas (en [[Occitània]])
* *Au bout du compte* (1995)
* *Voyage en Italie* (1995)
* *Faire fi de tout* (1996)
* *Sous un parapluie* (1998)
Émeline Pierre

**Émeline Pierre** (Pau, 4 de deceme de 1999) qu’es ua nadaira occitana. Se guanha ua medalha d’aur en natacion (100 m) aus Jòcs paralimpics de París.
Arma incendiària

[thumb|right|Tir de [napalm durant un exercici dei fòrças armadas estatsunidencas.]]

Una **arma incendiària** es una arma destinada a entraïnar un incendi. Lo fuòc foguèt utilizat tant per seis efiechs destructors que per seis efiechs psicologics. L'amplor d'aquel usatge varièt segon lei luòcs e lei periòdes, mai a jamai totalament disparegut. Aquò menèt a l'aparicion de plusors tipes diferents d'armas incendiàrias coma lo fuòc grèc, lo lança-flamas, lo napalm, la termita ò lo fosfòr blanc. La màger part d'aqueleis armas son desenant reglementadas per lo drech internacionau car discriminan pas lei civius e lei militars. Pasmens, fòrça armas incendiàrias son encara en dotacion dins leis arsenaus modèrnes e lor usatge demòra frequent dins lei conflictes de la fin dau sègle XX e dau començament dau sègle XXI.

## Leis armas incendiàrias e lo drech internacionau

Uei, l'usatge deis armas incendiàrias es reglementat per la Convencion de l'ONU sus leis armas convencionalas de 1980. Lor utilizacion es enebida còntra lei populacions civilas. De mai, l'utilizacion d'armas incendiàrias tiradas per de vectors aerians es enebida còntra leis objectius militars enviroutats per de concentracions importantas de civius. En revènge, lei municions susceptiblas d'aver un efiech incendiari segondari (fumigèns, balas traçantas, etc.) e lei municions que combinan un efiech de penetracion, d'explosion ò de fragmentacion amb un efiech incendiari (bombas explosivas, obús anticarri, etc.) son pas regardadas per aquelei règlas car son destinadas a d'usatges estrictament militars.

Aquelei règlas laissan de zònas foscas pertocant certaneis armas incendiàrias. Lo cas pus conegut son leis armas a basa de fosfòr blanc. En teoria, son de fumigèns car lo fosfòr blanc es l'agent pus eficaç per crear de fumigèns de guèrra. Aquò permet donc son usatge dins de zònas urbanas. Pasmens, lo fosfòr blanc es tanben un agent incendiari redotable. Ansin, fòrça armadas l'utilizan durant de combats urbans per dispausar d'una municion incendiària en pretextant un usatge coma fumigèn.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Arma.
* Fuòc.
* Incendi.

### Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** James Riddick Partington, *A History of Greek Fire and Gunpowder*, Johns Hopkins University Press, 1999.

### Nòtas e referéncias
Thomas Peyroton-Dartet

**Thomas Peyroton-Dartet** (Murèth, 9 de julhet de 1985) es un ciclista occitan. Aus Jòcs paralimpics de París, se guanha ua medalha d’aur en ciclisme sus rota contra lo relòtge (C3) e ua medalha d’argent en ciclisme sus rota (C3, corsa en linha).
Matieu Bòscredond

**Matieu Bòscredond** (*Mathieu Bosredon* en francés; Briva, 23 de novembre de 1990) es un ciclista occitan. Aus Juecs paralimpics de París, se ganha tres medalhas d’aur en ciclisme: contra lo relòtge individual sus rota, en linha sus rota (H3), relais H1-H5 sus rota.

## Nòtas e referéncias


## Veire tanben
Lurra

**Lurra** qu'èra un grop de musica fondat a Irun en 2011 e estancat en 2017. Compausat d'Iñigo Muguruza, Ane García Lopez, Carlos Zubikoa e Iban Larreburu, que jogava pop, reggae e ska.

## Itinerari
Qu'editèn dus discs, *Lurra* (2012) e *Akatsa sistemana* (2014), e que dèn un darrèr concèrt abans dissolucion a Zarautz en agost de 2017. Iñigo Muguruza que creèt lo grop Hiru Leike dab Ane Odriozola.

## Discografia

* *Lurra (Tèrra*, 2012) 
* *Akatsa sisteman (Error dens lo sistèmi*, 2014) 
* *Hasierak (Començaments*, 2018)
Edmund Gunter

**Edmund Gunter** (1581, Hertfordshire - 10 de decembre de 1626, Londres) es un matematician anglés d'origina galesa de la premiera partida dau sègle XVII. Nomat professor d'astronomia en 1619, foguèt l'autor de plusors descubèrtas practicas destinadas a facilitar lei calculs ò lei trabalhs dei matematicians e dei canejaires (cadena de Gunter, linha de Gunter, quadrant de Gunter, etc.). Aguèt tanben un ròtle important dins la difusion dei tèrmes cosinus e cotangenta.

## Liames intèrnes

* Matematicas.
* Trigonometria.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Michel Barnier

**Michel Barnier** (La Tronche, Arpitània, 9 de genièr de 1951) es un òme politic francés. Es nommat primièr ministre de l’estat francés de setembre a decembre de 2024.
Elie de Carvalho

**Elie de Carvalho** (Milhau, 5 de decembre de 1994) es un ciclista occitan. Se ganha una medalha d’argent en ciclisme sus rota contra lo relòtge (B) als Jòcs paralimpics de París.
Émilien Gailleton

**Émilien Gailleton**, nascut lo 13 de julhet de 2003 a Croydon (Anglatèrra), es un jogaire rugbi de XV internacional francés, qu'ajòga principalament au pòste de centre a la Seccion Paulina en Top 14.

## Biografia

### Juvença e formacion
Nascut a Croydon, en Anglatèrra, d'un paire francés e d'una maire britannica, Émilien Gailleton se trasfèr a Caors, dins lo departament del Lot, a l'atge de tres ans. Es a Caors rugby que descobrís lo rugbi en 2008. Se jòga après al SU Agen en junior a partir de 2017.

### Carrièra en club

#### Los debuts al SU Agen
Gailleton fa sas debuts professionals amb Agen lo 15 octobre 2021, a solament de decolh de demai d’ages, pendent una derrota contra Vannas, pendent la sason 2021-2022 de Pro D2.

#### Revelacion a la Section
En 2021, signa amb la Seccion Paulina e intègre lo club del Top 14  a l'ensús de la sason 2021-22.

Malgrat l’interès de l'ASM Clermont e del Stade Toulousain, Gailleton rejonh los biarnes, preferissent lo projècte esportiu e lo cadra de vida, e retroba Sébastien Piqueronies, qu’a conegut coma manager de la filière França Joves a Marcoussis.

Autòr d’un bon començament de sason 2022-2023, es considerat coma una de las revelacions del campionat e se fa remarcar pel seleccionador de l'equipe de França, Fabien Galthié. Per sa primièra annada en Top 14, inscriu 14 ensags en 24 matchs e finís melhor marcador d’ensags de la sason davant Ethan Dumortier e Alivereti Raka que an marcat 10 ensags cadun. Es atanben nomenat per los Oscars Midi Olympique Espoir e Or . Es tanben elegit dins l’equipa tipe de la sason de Top 14.

### Carrièra internacionala

#### Seleccion nacionala
Gailleton fa sas debuts amb l’equipe de França lo 11 de febrièr de 2023, contra l’Irlanda pendent lo Torneg de las Sièis Nacions. Es tanben nomenat dins lo Gala del rugbi 2023 per la distincion de "Melhor Esperança" de la sason. En fin de sason, es nomenat al *XV de France* per representar França al Copa del mond de rugbi de XV 2023.

## Referéncias

## Veire tanben

* Top 14
*
Coblença (Alemanha)

**Coblença** o **Cobléncia** (*Coblènço* o *Coblènci* en nòrma mistralenca; *Kowelenz* en Francic mosellan; *Koblenz* en alemand, *Confluentes* en latin) es una vila d'Alemanha al jonhent de Ren e de Mosèla.

## Nòtas e referéncias
Eureka (Califòrnia)

**Eureka** (wiyot: ; hupa: ; karuk: ) es una vila e lo sèti comtal del comtat de Humboldt situada dins la Còsta Nòrd sus las ribas de la Baia de Humboldt e es traversada per la U.S. Route 101.

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Madièiras

**Madièiras** (*Madières* en francés) es un vilatge de la val de Vis a caval sus dos departmanets, Erau e Gard. Sa partida erauresa depend de la comuna de Sant Maurise de Navacèlas (34520) e sa partida gardesa d'aquela de Rògas (30120).

## Toponimia
Las atestacions ancianas son *Maderi villa* en 804-6; *Materias* en 1031; *Terminium de Maderias et de flumine Virs* en 1060; *Maderias* en 1084; *Maderiæ* en 1102; *Castrum, villa de Maderiis* en 1181; *castrum de Maderiis*, *castrum de Manderiis*, *lo castel de Madeiras*, *lo castel*, *lo castel de Madieiras*, *Madieyras*, *lo castel de Madieyras* en 1217; *Castrum de Maderiis* en 1294; *Le Pont de Madières* en 1735.

## Nòtas e referéncias
Ten Sharp

**Ten Sharp** es un grop anglofòn neerlandés de pop ròck, format per Marcel Kapteijn e Niels Hermes en 1982. Son mai que mai coneguts per la cançon *You* que foguèt una capitada dins mantuns païses europèus (Norvègia, Suècia...) e qu'es quitament estat n°1 en França a la debuta de l'annada 1992.
Talking Heads

**Talking Heads** èra un grop anglofòn american de ròck actiu entre 1974 e 1991, originari del Rhode Island. L'expression « Talking head » designa en anglés un especialista intervenent a la television. Eissit de la scèna punk de Nòva York, **Talking Heads** es associat mai tard al movements new wave. 

La cançon la mai emblematica de **Talking Heads** en Occitània es *Once in a lifetime*, cançon publicada fin 1980 e que foguèt un tube debut 1981. 

## Cançons mai conegudas (en [[Occitània]])
* *Psycho Killer* (1978)
* *I zimbra* (1979)
* *Crosseyed and painless* (1980)
* *Once in a lifetime* (1980)
* *Road to nowhere* (1985)
Kajagoogoo

**Kajagoogoo**, que se nomma a la debuta **Art Nouveau** (entre 1978 e 1981), es un grop de pop e new wave anglés, originària de Leighton Buzzard, en Anglatèrra, ambe Limahl (Christopher Hamill) coma cantaire.

Nick Rhodes, del grop new wave anglés Duran Duran, a produch lo grop. Lor 1èr [single](https://fr.wikipedia.org/wiki/Single_(musique)), *Too Shy*, foguèt un gròs tube synthpop internacional en 1983. Aquel títol *Too shy* demòra d'alhor encara a l'ora d'ara lo tròç mai conegut de **Kajagoogoo**.
The Buggles

**Los Buggles** èra un grop anglés de new wave, originari de Londres en Anglatèrra, actiu entre 1977 e 1981. 

**Los Buggles** foguèron formats pel duo Geoff Downes e Trevor Horn. Son coneguts per lor succès *Video Killed the Radio Star* en 1979, un tròç devengut culte, quitament n°1 en França a la fin de l'annada de 1979. 

En 1980, en parallèle dels **Buggles**, Geoff Downes e Trevor Horn intègran per l'album *Drama* lo grop Yes : Trevor Horn ne deveng quitament lo cantaire en remplaçament de Jon Anderson. Pasmens, la novèla motura de Yes ambe  Trevor Horn dels **Buggles** al cant durèt pas : lo grop se separa tre la fin de l'annada de 1980, puèi se torna formar en 1983 mas ambe lo retorn al cant de Jon Anderson e l'arribada tanben de musicians novèls, quitament se Trevor Horn demòra un pauc dins l'airal del grop.
Liadora

Era **liadora** (*liadouro* en grafia mistralenca; *liadoure* en francés) qu'ei ua còha tradicionala  portada peras hemnas de Massadés (en Coserans).

Que consistís d'un . Eras honts que son contradictòrias tà çò dera durada pendent era quau era liadora ei portat. Segon Gaston-Lagòrra (2018), eras hemnas un còp èra que cambiavan cada dia; segon Servat (1942), era liadora qu'ei ua , portada pera durada de còps d'ua setmana.

Eth procès entà har era liadora es aqueth:
::

## Véser tanben
*Las Liadoras, grop folcloric de Massat que tira son nom d'aqueth vestiment

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Cyril Jonard

**Cyril Jonard** (n. a Aimostier lo 23 de belier de 1976) es un judoka occitan multimedalhat aus jueccs paralimpics e sordalimpcs.
## Paumarés
* Juecs paralimpics d’Atènas (2004): medalha d’aur
* Juecs paralimpics de Pequin (2008): medalha d’argent
* Juecs sordalimpics de Taipei (2009): medalha d’argent
* Juecs sordalimpics de Sofia (2013): medalha d’argent indiviudala; medalha d’argent en kata mixte coma Marie Robert
* Juecs sordalimpics de Samsun (2017): medalha de bronze
* Juecs paralimpics de París (2024): medalha de bronze
François Darlan

[thumb|right|Retrach de Darlan vèrs [1940.]]

**François Darlan** (7 d'aost de 1881, Nerac - 24 de decembre de 1942, Argier) es un amirau e un òme politic francés que tenguèt un ròtle important durant la Segonda Guèrra Mondiala. Cap dei fòrças militaras dau regim de Vichèi, s'engatjèt dins la politica de collaboracion amb Alemanha en assaiant de mantenir l'integritat de la flòta francesa estacionada a Tolon. En novembre de 1942, se ralièt ais Aliats après l'Operacion Torch, mai foguèt rapidament assassinat per la Resisténcia.

## Biografia

Fiu de Jean-Baptiste Darlan (1848-1912), un captau d'Òut e Garona que foguèt ministre de la Justícia en 1896-1897, François Darlan intrèt a l'Escòla Navala en 1899. Vengut oficier, participèt a plusors campanhas en Asia e s'especializèt dins l'artilhariá. En 1914, foguèt donc volontari per servir dins d'unitats d'artilhariá navala mesas a disposicion dei fòrças terrèstras. Nomat capitani de fregata a la fin dau conflicte, se raprochèt dau monde politic. Identificat coma pròche dau centre senèstre en causa deis idèas de son paire, foguèt membre dei gabinets de Georges Leygues e d'Albert Sarraut. Aquò li permetèt d'obtenir un avançament rapid e d'èsser nomat cap de la Marina Nacionala en 1937 après l'arribada dau Frònt Popular.

Coma cap d'estat-major de la marina, Darlan reorganizèt e renforcèt la flòta per la preparar au conflicte. En 1939, recebèt lo títol d'amirau de la flòta que foguèt creat per li donar un reng equivament au Premier Lord de la Mar dau Reiaume Unit. A la signatura de l'armistici, ordonèt ansin a la marina de se sabordar en cas de menaça de captura. En decembre de 1940, Pétain lo nomèt cap dau govèrn de Vichèi en remplaçament de Pierre Laval. S'engatjèt alora dins la politica de collaboracion amb Alemanha en signant lo protocòli Darlan-Warlimont que permetèt ais Alemands d'utilizar divèrsei pòrts francés d'Africa. Pasmens, en 1942, Darlan se ralièt a la politica de resisténcia diplomatica e s'opausèt a plusors demandas alemandas reclamant lo retorn de Laval. Darlan demissionèt de sei foncions governamentalas lo 18 d'abriu, mai demorèt lo cap dei fòrças militaras fidèlas a Vichèi.

En novembre de 1942, se trobèt fortuitament a Argier durant lo desbarcament angloestatsunidenc en Africa dau Nòrd. Lo 10, signèt un armistici amb lo comandament estatsunidenc. Après la recepcion d'un messatge favorable en provenença de Pétain, ordonèt a l'Armada d'Africa de combatre lei tropas de l'Aisse. Puei, reglèt amb lo generau Clark lei relacions entre lei tropas francesas e estatsunidencas. Cap dei colonias francesas contrarotladas per Vichèi en novembre de 1942, foguèt assassinat per un movement reialista menat per Henri d'Astier de La Vigerie. En parallèl, leis òrdres de Darlan donats per empachar la captura de l'esquadra de Tolon menèron a son sabordatge.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Marina Nacionala.
* Operacion Torch.
* Regim de Vichèi.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Philippe Masson, *La Marine française et la guerre 1939-1945*, Tallandier, París, 2000, 547 p.

### Nòtas e referéncias
Sabordatge de la flòta francesa de Tolon

[thumb|right|[Incendi dau crosaire *[[Marseillaise (crosaire)|Marseillaise]]*.]]

Lo **sabordatge de la flòta francesa de Tolon** designa la destruccion volontària de l'esquadra militara estacionada a Tolon lo 27 de novembre de 1942. L'accion aguèt luòc pendent la Segonda Guèrra Mondiala durant l'invasion alemanda de la Zòna Liura consecutiva au desbarcament aliat en Africa dau Nòrd. Empachèt lo III Reich de prendre lo contraròtle d'una importanta fòrça navala organizada a l'entorn d'un cuirassat, de 9 crosaires e d'un pòrta-avions. Au totau, 77 naviris, representant un tonatge de  tonas, foguèron destruchs. L'operacion èra una revirada per l'Aisse e foguèt saludada per leis Aliats. Pasmens, marca leis ambigüitats dau regim de Vichèi, incapable de chausir son camp, e la disparicion de sei darrierei fòrças militaras cresiblas.

Quatre sosmarins e un pichon balisaire capitèron d'aparelhar. A l'excepcion de l’*[[Iris (Q188)|Iris]]*, arribèron en Argeria onte foguèron integradas au sen de la marina francesa que combatiá amb leis Aliats.

## Liames intèrnes

* Operacion Torch.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Rémi Monaque, *Une histoire de la marine de guerre française*, París, Perrin, 2016, 526 p.

## Nòtas e referéncias
Purple Disco Machine

**Tino Piontek**, nascut **Tino Schmidt** lo 23 de novembre de 1980 a Drèsda, conegut jol nom de scèna de **Purple Disco Machine**, es un discjoquei e productor de musica electronica alemand.

**Purple Disco Machine** ven popular en Euròpa en seguida a la capitada de *Hypnotized*, single enregistrat en 2020 en collaboracion ambe lo grop anglés Sophie and the Giants.

## Referéncias
Mickaël Miguez

**Mickaël Miguez** (n. a Arés lo 12 de genèr de 1994) qu'ei un jogaire òrb de fotbòl. Aus Jòcs paralimpics de París, se guanha ua medalha d’aur dab l’equip de França.
Alessandro Bartolomucci

**Alessandro Bartolomucci** (n. a Liborna lo 4 d'agost de 1997) qu'ei un jogaire de fotbòl per òrbs. Aus Jòcs paralimpics de París, se guanha ua medalha d’aur dab l’equip de França.
Hélios Latchoumanaya

**Hélios Latchoumanaya** (n. a Tarba lo 4 de junh de 2000) qu'ei un judoka. Aus Jòcs paralimpics de París, que’s guanha ua medalha d’argent.
Flavians

Lei **Flavians** son una dinastia d'emperaires romans que reinèt de 69 a 96 sus l'Empèri Roman. Es compausada per Vespasian, que reinèt de 69 a 79, e de sei dos fius, Titus (79-81) e Domician (81-96). Arribèron au poder a l'eissida de l'Annada dei quatre emperaires, una guèrra civila qu'opausèt plusors generaus après l'assassinat de Neron. Aguèron un ròtle important dins l'estructuracion de l'Empèri en legitimant la presa dau poder per d'emperaires qu'avián pas de liams familhaus amb August. Per aquò, reorganizèron l'armada per s'assegurar de sa fidelitat, reprimiguèron divèrsei revòutas intèrnas, renforcèron la defensa dei frontieras, restaurèron lei finanças de l'Estat e restabliguèron lo modèl imperiau imaginat per August. Pasmens, Vespasian adaptèt lo sistèma ais evolucions politicas de l'Empèri. En particular, renforcèt lo ròtle de l'armada dins la proclamacion de l'emperaire e reduguèt lei prerogativas dau Senat.

En despiech de plusors crisis importantas (incendi de Roma, epidemia de pèsta, etc.), lo periòde flavian marquèt lo començament d'un lòng periòde de patz dins l'Empèri. Au nivèu culturau e economic, de trabalhs importants permetèron d'estabilizar l'economia. En particular, lo Colisèu, simbòl de l'arquitectura romana, foguèt bastit durant lei rèines de Vespasian e de Titus.

## Liames intèrnes

* Domician.
* Titus.
* Vespasian.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Catherine Salles, *La Rome des Flaviens : Vespasien, Titus, Domitien*, París, Perrin, 2008, 360 p. 

## Nòtas e referéncias
M1917

thumb|right|Exemplari de carri M1917 dins un museu.

Lo **Six Ton M1917** es un carri leugier concebut per l'armada estatsunidenca a la fin de la Promiera Guèrra Mondiala. Èra una còpia dau Renault FT francés emb quauqui adaptacions destinadi a permetre sa produccion per l'industria estatsunidenca. Totun, lu fabricants americans non foguèron capables de començar la sieua produccion a temps e lo còrs expedicionari estatsunidenc foguèt equipat de materials francés. 950 exemplaris foguèron fabricats après la guèrra. Foguèron emplegats per l'armada estatsunidenca per dispersar de manifestacions durant l'entre doi guèrras e retirats durant lu ans 1930.

## Ligams intèrnes

* Carri leugier.
* Renault FT.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** *Armoured Fighting vehicles of the World: Vol 1*, Cannon Books, 1998.

## Nòtas e referéncias
Irene Cara

**Irene Cara**, nascuda lo 18 de març de 1959 a Nòva York e mòrta lo 25 de novembre de 2022 a Largo (Florida), es una actritz, cantaira anglofòna americana qu'a d'originas puertoricana e cubana.

Es sustot coneguda per aver jogat dins lo filme [Fame](https://ca.wikipedia.org/wiki/Fama_(pel%C2%B7l%C3%ADcula_de_1980)) (1980) d'Alan Parker, dins lo qual interprèta tanben la cançon *Fame*. 

A tanben coescrich e interpretat lo títol *Flashdance... What a Feeling* pel filme Flashdance (1983) d'Adrian Lyne. Es estada d'autre biais recompensada del Grammy Award de la melhora cantaira pop per la dicha cançon *Flashdance... What a Feeling*, e parteja l'Oscar e lo Golden Globe de la melhora cançon originala per aquela meteissa cançon ambe los autors e compositors Keith Forsey e Giorgio Moroder.
Sophie and the Giants

**Sophie and the Giants**, de còps abreujat en **SATG**, es un grop de musica pop anglés de Sheffield en Anglatèrra, a l'origina fondat a Guildford en 2015 per la cantaira Sophie Scott ambe lo bateire Chris Hill, lo bassista Bailey Stapledon (remplaçat a partir de 2019 per Antonia Pooles) e lo guitarrista Toby Holmes.

Sus l'empont al debut, mesclavan represas de Supertramp e de Chris Isaak ambe lors pròpias composicions. Lor primièr single, *Monsters*, sortiguèt en abril de 2018.

En 2020, **SATG** collabòra amb lo discjoquei alemand Purple Disco Machine sus la cançon pop electro *Hypnotized*. Aquel tròç a conegut una gròssa capitada dins Euròpa tota.

## Referéncias
Palèstra

[thumb|right|Palèstra romana de [Pompei.]]

La **palèstra** es un terren d'espòrt antic destinat ai espròvas de lucha. Lo luec conoissèt mai d'una evolucion durant lo periòde antic. A l'origina, èra destinat ai adolescents de 12 a 16 ans e permetiá de practicar la lucha, la gimnastica e d'exercicis fisics. Permetiá finda d'ensenhar la disciplina e li bòni manieras. L'objectiu èra de preparar lu adolescents a la guèrra, obligacion majora dei ciutadans. Pauc a pauc, la foncion educativa venguèt primordiala e d'autri estructuras s'ocupèron de l'entraïnament militar. La palèstra tradicionala èra un luec rectangular enviroutat de colomnas. Èra totjorn bastida a costat d'un gimnasi. Au centre, si trobava un bacin permetent ai enfants de pilhar de banhs. Lu Romans adoptèron lo concèpte de palèstra e l'exportèron dins tot l'Empèri. Totun, dins lo monde roman, la palèstra èra atenenta ai termas.

## Ligams intèrnes

* Grècia Antica.
* Lucha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Waffen-SS

La **Waffen-SS** (« escadron de proteccion armat » en alemand) èra la branca militara de la Schutzstaffel (SS). Concebut en novembre dau 1939 per Heinrich Himmler coma una armada raciala e politica plaçada sota lo sieu comandament, èra a l'origina unicament compauada de nazis convencuts chausits d'un biais estricte segon de critèris basats sus li teorias raciali au III<sup>en</sup> Reich. Li unitats SS dau 1939-1940 èran ensinda visti coma de formacion d'elita. Totun, pauc a pauc, integrèron de tropas d'originas variadi per compensar li perdas e sostenir la sieua creissença. Perdèt alora pauc a pauc son caractèr d'elita raciala per formar un ensèms d'unitats motivats per un engatjament anticomunista ò antirus. Aquela evolucion s'acompanhèt d'una transformacion dei efectius e a partir dau 1944, la màger part dei SS èran de « volontaris estrangiers de la SS ».

Durant la guèrra, la Waffen-SS conoissèt una creissença fòrça de sei efectius. D'efècte, passèt de  òmes en julhet dau 1940 a  a la fin dau 1944. Aquò representava l'equivalent de 38 divisions. La valor d'aqueli unitats èra variabla. Li unitats d'origina èran de formacions d'elita dotadi d'un material de qualitat e d'un còrs d'oficiers ben formats. En revenge, li unitats pus tardivi, sovent compauadi de soudats non alemands, avian un equipament insufisent. Totun, toi li unitats de la Waffen-SS si distinguissèron per lo sieu fanatisme e per lo nombre important de crimes de guèrra comés per li sieus membres.

## Ligams intèrnes

* Schutzstaffel.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Omer Bartov, *L'Armée d'Hitler. La Wehrmacht, les nazis et la guerre*, París, Hachette, 1999, 317 p.

## Nòtas e referéncias
Capulet (còfa)

[thumb|Costumes de la [vath d'Aussau : la femna a esquèrra pòrta un capulet]]
[thumb|[Bernadeta Sobirós portant lo capulet]]
Lo **capulet** es una còfa tipica de las femnas dins los Pirenèus occidentals, centrals, e orientals (Aude, Cerdanha, Rosselhon : *caputxa* en catalan) en usatge als sègles XVIII e XIX. Es estat abondosament representat pels artistas, dessenhaires e litografs al sègle XIX, tals coma Eugène Devéria, Alfred Dartiguenave, Édouard Pingret, James Duffield Harding, etc.

## Presentacion
Consistís en un rectangle grand d'estòfa de lana pausat sul cap e recobrissent las espatlas, anant de còps fins a la talha. Se portava generalament per dessús una còfa pichona recobrissent lo pel. A l'origina, s'agissiá d'un simple sac rectangular descosut sus dos costats, dont l'angle balhava una poncha caracteristica (l'apellacion de *sacòt* a subsistit en val d'Aussau per designar lo capulet). Lo sac es estat longtemps utilizat coma cofadura al quotidian : en vath d'Aura, se l'apelava *capette*. D'autre biais, lo sac grand de tela de jut servissent a totes los usatges agricòlas (semenças, farina, etc.) a longtemps e pertot servit de proteccion improvisada, portat amb un angle sul cap.

La color del capulet es sovent fixada segon lo luòc (la val) d'abitacion : es sovent rog, coma en val d'Aussau, o blanc, de còps brun o blau. Sa talha e la faiçon d'o portar vàrian tanben en foncion de las circonstàncias : simple al quotidian, mai ample e mai ric per las fèstas, negre e plan ample pel dòl, etc. Es en general unit, o garnit d'un galon sus l'entorn, e doblat de seda pels mai luxuoses. Al quotidian e dins las òbras, las femnas o pòdon tornar plegar e o portar sus la cima del cap. Una litografia de Édouard Pingret, segon un dessenh de Benard, mòstra atal una *Paisana del vilatge de Grip, passant lo Toumalet*, que fila la lana en marchant : « quand fa plan caud, la femna o plega en quatre e lo pòrta sus son cap coma un coissin, mas gausariá pas paréisser dins una reünion publica sens son capulet fòrça desvolopat ; l'usatge del país l'exigís atal »..

L'expression « Dòna del Capulet » (gascon: *Dauna deu Capulet*) es de còps estada utilizada per designar la Vènus de Brassempoi, una estatueta preïstorica d'evòri representant un cap recobèrt d'una còfa particulara, semblant mai a una crespina qu'a un capulet.


File:Pyrénées - Paysannes de Bagnères de Bigorre - Fonds Ancely - B315556101 A PINGRET 027.jpg|Litografias de Pingret : paisanas de Banheras de Bigòrra, portant lo capulet.
File:Pyrénées - Paysanne du village de Grip (i.e. Gripp) passant le Tourmalet - Fonds Ancely - B315556101 A PINGRET 023.jpg|Capulet portat replegat


## Nòtas e referéncias

## Veire tanben
### Articles connèxes
* Lista de cobricaps
Ngā Wai Hono e te Pō

**Nga wai hono i te po** (nascuda lo 13 de genièr de 1997) es la reina del Quinguitanga, la monarquia maòria d’Aotearoa dempuèi lo 5 de setembre de 2024. Foguèt elegida per succedir al paire Tūheitia. Son nom e títol complet es **Te Arikinui Kuini Nga wai hono i te po**. Los sieus títols *Te Arikinui* (que significa Cap suprèm) e *Kuīni* (que significa Reina) li foguèron balhats quand venguèt monarca. L'enfant mai jove e sola filha de Tūheitia, es una descendenta dirècta del primièr rei maori, Pōtatau Te Wherowhero, que foguèt installat en 1858. Es l'ochena monarca del Quinguitanga, e la segonda femna a ocupar la posicion après sa grand.
Te Tai Tokerau

**Te Tao Tokerau** (la Tèrra del Nòrd, en anglés *Northland*) es la region mai al Nòrd de Nòva Zelanda. Lo centre administratiu de la region es Whangārei, mas la vila mai granda es Kerikeri. La region es coneguda per son clima doç qu'atrais de toristas e de locals, mai que mai los meses d'ivèrn.
Army of Lovers

**Army of Lovers** es un grop de pop dance suedés anglofòn fondat en 1987 mai que mai conegut pel títol *Crucified* publicat fin 1991 (tube al debut de 1992). 

**Army of Lovers** es compausat d'Alexander Bard (nascut lo 17 de març de 1961), de Jean-Pierre Barda (nascut lo 7 de març de 1967), de Camilla Henemark dicha « la Camilla » (nascuda lo 23 d'octobre de 1964), remplaçada entre 1992 e 1995 per Michaela Dornonville de la Cour, dicha « De la Cour », (nascuda lo 16 d'agost de 1961), e a partir de 1992 de Dominika Peczynski (nascuda lo 20 de setembre de 1971).

## Discografia
* 1990 : *Disco Extravaganza*
* 1991 : *Massive Luxury Overdose*
* 1993 : *The Gods of Earth and Heaven*
* 1994 : *Glory, Glamour and Gold*
* 2023 : *SEXODUS*

## Referéncias