open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nòva Engoleime

**La Nòva Engoleime** (o Nava Engoleime, Nuòva Engoleime), **La Nouvelle-Angoulême** (o *Terre d'Angoulême*) en francés, es lu nom balhat a la baia formada per la bocha de l'Hudson per lu navigaire d'origina florentina Giovanni da Verrazzano, quante la descubrit en 1524, a bòrd de la pi'ta caravèla *La Dauphine*.

Nomet 'queu luòc, site actuau de Nòva York, en l'onor de Francés Ièr (comte d'Engoleime de 1496 a 1515 e prumier rei de la brancha daus Valois-Engoleime), per lu quau exploret las « Índias ».

## Nòtas e referéncias
Mickaël Augeron e Dominique Guillemet, *Champlain ou les portes du nouveau-monde : Cinq siècles d'échanges entre le Centre-Ouest français et l'[[Amérique du Nord]], XVI e XXe s.*, Geste éditions, 2004, 414 p. , p. 56.
George Noble Plunkett

thumb|250px|George Noble Plunkett en agost de 1921 a Dublin
**George Noble Plunkett**, tanben sonat **Conte Plunkett** (en irlandés: *An Cunta Pluincéad*; Dublin, 3 de decembre de 1851 – Dublin, 12 de març de 1948) foguèt un politician nacionalista irlandés.
.press

**** ("premsa" en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 31 de mai de 2014.

## Referéncias
Janissari

Lei **janissaris** (var. **geníssers**) èran un còrs militar d'infantariá d'elèit de l'Empèri Otoman qu'existèt de 1368 a 1826. Formats d'esclaus recrutats per fòrça au sen dei populacions crestianas somesas au govèrn otoman, aguèron un ròtle decisiu dins lei principalei victòrias dau periòde d'expansion de l'Empèri. Foguèron a l'origina de l'introduccion de tacticas novèlas ò de reglas novèlas coma la generalizacion de mesuras d'igièna dins lei camps militars. Pereu, unei janissaris ocupèron de pòstes d'importància au sen de l'administracion, de l'armada ò dau govèrn. 

Participèron tanben ai luchas intèrnas per lo poder e lei janissaris declinèron en parallèl de l'autoritat dei sultans. Au sègle XVIII, èran venguts una tropa nombrosa, indisciplinada e ineficaça que participava gaire a la defensa dau territòri. En revènge, partisans dau conservatisme per defendre seis interès e privilègis, se revoutèron mai d'un còp còntra lei sultans sospichats de voler reformar lo còrs. En 1826, un complòt d'amplor foguèt donc organizat per lo sultan Mahmut II que s'acabèt per lo chaple dei janissaris.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Aleksandr Dóguin

**Aleksandr Guélievich Dóguin** (en rus: **Александр Гельевич Ду́гин** en transcripcion internacionala **Aleksandr Dugin**; Moscòu, 7 de genièr de 1962) es un analista geopolitic, filosòf politic e istorian de las religions rus. Es actualament lo promotor principal de l'ideologia nacionalista sonada neo-eurasianisme, qu'a una influéncia notabla sus la politica del govèrn rus dirigit per Vladímir Pótin. Es sovent considerat coma lo "Raspotin de Pótin", mai que mai dempuèi l'invasion de Crimèa.
.tirol

**** (region d'Àustria e d'Itàlia) es un nom de domeni generic de tipe geografic. Es en servici dempuèi lo 4 de junh de 2014.

## Referéncias
.nhk

**** (acorcha de 日本放送協会, *Nippon Hōsō Kyōkai*, en japonés) es un nom de domeni generic per la television publica de Japon. Es en servici dempuèi lo 4 de junh de 2014.

## Referéncias
Rüdiger Safranski

250px|thumb|Rüdinger Safranski
**Rüdiger Safranski** (Rottweil, Württemberg, 1 de genièr de 1945) es un escrivan e filosòf alemand. Es conegut subretot per encausa de sas biografias e òbras criticas sus mantun pensador.
Crist Redemptor

L'estatua del **Crist Redemptor** (en portugués: *O Cristo Redentor*) es un dels monuments mai famós del monde. Es situada a la vila de Rio de Janeiro e es un dels punts toristcs mai coneguts de Brasil; foguèt inaugurada lo 12 d'octobre de 1931. Es reconeguda en 2007 como una de las 7 meravilhas del monde modern.

## Vejatz tanben
### Ligams intèrnes
* Rio de Janeiro
### Referéncias
* 
### Ligams extèrnes

* Google Earth (lat 22°57'5,69"S - long 43°12'37,81"W)
* Web oficial, en portugués.
Sarah McLachlan

thumb|250px|Sarah McLachlan en julh de 2010
**Sarah Ann McLachlan** (Halifax, Canadà, 28 de genièr de 1968) es una cantaira e cantautora canadiana. Venguèt famosa internacionalament tre 1993 gràcias a son album *Fumbling Towards Ecstasy*, mas una de sas cançons mai famosas es "Angel" espelida en 1997 dins un album posterior *Surfacing*. Es tanben coneguda per son activisme pels dreches de las femnas e fondèt lo festival Lilith Fair, que se debanèt los estius de 1997 a 1999 e puèi tornarmai en 2010 e qu'amassèt una quantitat considerabla de cantairas prestigiosas.
En 2009 aviá vendut mai de 40 milions d'albums dins lo mond entièr.

## Discografia
* *Touch* (1988)
* *Solace* (1991)
* *Fumbling Towards Ecstasy* (1993)
* *Surfacing* (1997)
* *Afterglow* (2003)
* *Wintersong* (2006)
* *Laws of Illusion* (2010)
* *Shine On* (2014)
* *Wonderland* (2016)
* *Better Broken* (2025)

## Ligams extèrns
* Web oficiala de Sarah McLachlan
Lilith Fair

thumb|350px|right|La scèna principala durant lo 22 de setembre de 1998, a Mansfield (Massachusetts)
La **Lilith Fair** (en occitan: "Fièra de Lilit", que Lilit, dins las tradicions religiosas jusievas ancianas, èra la primièra femna d'Adam) foguèt una virada de concèrts e un festival de musica itinerant en America del Nòrd. L'espectacle foguèt creat per la cantautora canadiana Sarah McLachlan, Dan Fraser del Nettwerk Music Group, Terry McBride, e l'agent cercaire de talents de Nòva York, Marty Diamond. Se debanèt cada estiu de 1997 a 1999, e foguèt reviscolat posteriorament l'estiu de 2010. Compreniá unicament de concèrts d'artistas femininas solistas o en grop. Durant las tres primièras annadas lo festival capitèt d'amasssar mai de 10 milions de dolars per d'òbras de caritat dirigidas a las femnas dins tota l'America del Nòrd.
Willie Nelson

thumb|250px|Willie Nelson a l'entorn de 2004
**Willie Hugh Nelson** (Abbott, Tèxas, 10 d'abril de 1933) es un cantaire de musica country american. Aquesta icòna de la country que coneguèt son moment de glòria dins las annadas 1970 es tanben autor, poèta, actor e activista. 
Per la qualitat e riquesa de sas òbras, recebèt long del ans mantun Prèmi Grammy.

## Discografia
* *The Party's Over* (1967)
* *Texas In My Soul* (1968)
* *Good Times* (1968)
* *My Own Peculiar Way* (1969)
* *Both Sides Now* (1970)
* *Laying My Burdens Down* (1970)
* *Columbus Stockade* (1970)
* *Yesterday's Wine* (1971)
* *Willie Nelson And Family* (1971)
* *The Willie Way* (1972)
* *The Words Don't Fit The Picture* (1972)
* *Shotgun Willie* (1973) amb Atlantic
* *Phases And Stages* (1974)
* *Red Headed Stranger* (1975) 
* *The Sound In Your Mind* (1976)
* *The Troublemaker* (1976)
* *To Lefty From Willie* (1977)
* *Before His Time* (1977)
* *Stardust* (1978)
* *Sings Kris Kristofferson* (1979)
* *San Antonio Rose* (1980)
* *One For The Road* (1980)
* *Somewhere Over The Rainbow* (1981)
* *Always On My Mind* (1982)
* *Poncho & Lefty* (1982)
* *Tougher Than Leather* (1983)
* *Without A Song* (1983)
* *Take It To The Limit* (1983)
* *Angel Eyes* (1984)
* *City Of New Orleans* (1984)
* *Music From Songwriter* (1984)
* *Me & Paul* (1985)
* *Half Nelson* (1985)
* *Highwayman* (1985)
* *Partners* (1986)
* *Island In The Sea* (1987)
* *What A Wonderful* (1988)
* *A Horse Called Music* (1989)
* *Born For Trouble* (1990)
* *Who'll Buy My Memories/The IRS Tapes* (1992)
* *Across The Borderline* (1993)
* *Spirit* (1996)
* *Teatro* (1998)
* *Milk Cow Blues* (2000)
* *Rainbow Connection* (2001)
* *The Great Divide* (2002)
* *Stars And Guitars* (2002)
* *Alive and Kickin*' (2003)
* *Outlaws and Angels* (2004)
* *It Always Will Be* (2004)
* *Countryman* (2005)
* *You Don't Know Me: The Songs of Cindy Walker* (2006)
* *Songbird* (amb The Cardinals) (2006)
* *Moment Of Forever* (2008)
* *Lost Highway*, compilacion (2009)
* *Country Music* (2010)
* *Remember Me, Vol. 1* (2011)
* *Heroe*s (2012)
* *Let's Face the Music and Dance* (2013)
* *To All the Girls...* (2013)
* *Band of Brothers* (2014)
* *Summertime: Willie Nelson Sings Gershwin* (2016)
* *For the Good Times: A Tribute to Ray Price* (2016)
* *God's Problem Child* (2017)
* *Last Man Standing* (2018)
* *My Way* (2018)
* *Ride Me Back Home* (2019)
* *First Rose of Spring* (2020)
* *That's Life* (2021)
* *The Willie Nelson Family* (2021)
* *A Beautiful Time* (2022)
* *I Don't Know a Thing About Love* (2023)
* *Bluegrass* (2023)
* *The Border* (2024)
* *Last Leaf on the Tree* (2024)
* *Oh What A Beautiful World* (2025)
Gure Esku Dago

[thumb|450px|right|Grafic de la [Cadena Umana Pel Drech A Decidir del País Basc de 2014|Cadena Umana pel Drech a Decidir del País Basc de 2014 que se debanèt lo 8 de junh de 2014]]

**Gure Esku Dago** (en occitan: "Es dins nòstras mans") es una platafòrma civica basca. Foguèt fondada en junh de 2013 e vòl promòure e activar lo procès politic basc en s'inspirar de l'Assemblada Nacionala Catalana.
 
Lo movement que promòu lo drech a l'autodeterminacion del País Basc compta sul supòrt de membres notables del panorama cultural basc coma per exemple l'escrivan Kirmen Uribe o los musicians Kepa Junkera e Eñaut Elorrieta.
Cadena Umana pel Drech a Decidir del País Basc de 2014

400px|thumb|Mapa de l'itinerari de la Cadena Umana pel Drech a Decidir del País Basc del 2014
La **Cadena Umana pel Drech a Decidir del País Basc de 2014** (en basc: *2014ko Erabakitzeko Eskubidearen Aldeko Giza Katea*) foguèt una cadena umana longa de 123 quilomètres que se realizèt dins lo País Basc lo 8 de junh de 2014. Prepausada per la platafòrma Gure Esku Dago l'iniciativa aviá per tòca de reivindicar lo drech a l'autodeterminacion del pòble basc. 

La cadena se metèt en plaça a 12:00 lo 8 de junh de 2014 e ligava la vila de Durango en Biscaia a la localitat de Pampalona en Navarra. Lo projècte aguèt coma modèl la Via Catalana.

## Personalitats bascas participantas
thumb|350px|Una porcion de la Cadena
La cadena comptèt sus la preséncia de mantas personalitats de la societat basca coma:
Potap

thumb|Potap a Kyiv en junh de 2012
**Oleksí Andríovych Potàpenko** (en ucraïnian: **Олексій Андрійович Потапенко**), mai conegut internacionalament coma **Potap** (**Потап**; Kyiv, 3 de mai de 1981) es un cantaire, cantautor e productor ucraïnian. Canta mai que mai en duo, e subretot amb Nàstia Kamènskykh e forman aital lo grop Потап і Настя.
Nàstia

thumb|Nàstia (2017)
**Anastassia Oleksivna Kamènskykh** (en ucraïnian: **Анастасія Олексіївна Каменських**), mai coneguda coma **Nàstia Kamènskykh** (originalament **Настя Каменських** e en transcripcion internacionala: **Nastya (Kamenskykh/Kamenskih)**; Kyiv, 4 de mai de 1987) es una cantaira ucraïniana. Es coneguda mai que mai coma membre del duet que forma amb Potap.
Bregada (unitat militara)

Una **bregada** es una unitat militara dirigida per un generau de bregada que gropa generalament entre  e  òmes dins la màger part dei país que l'utilizan. Es formada de batalhons ò de regiments e es un element constitutiu d'una division ò d'un còrs d'armada. Son sovent de còrs expecializats au sen d'una arma definida coma l'infantariá, la cavalariá ò l'artilhariá.

## Liames intèrnes

* Organizacion militara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Còrs d'armada

Un **còrs d'armada** es una unitat militara que gropa generalament entre  e  òmes e qu'es dirigida per un generau de còrs d'armada. Es format de bregadas ò de divisions e es un element constitiu d'una armada.

## Liames intèrnes

* Organizacion militara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Rik Mayall

**Richard Michael Mayall**, mai conegut coma **Rik Mayall** (Harlow, Anglatèrra, 7 de març de 1958 – Barnes, Londres 9 de junh de 2014) foguèt un comedian, actor e escrivan anglés. Venguèt celèbre internacionalament per son ròtle d'Alan B'stard dins la comèdia de television *[[The New Stateman]]*.
John Belushi

**John Adam Belushi** (Chicago, 24 de genièr de 1949 – Los Angeles, 5 de març de 1982) foguèt un comic, actor e musician american que foguèt famós per son ròtle dins lo filme *[[The Blues Brothers]]*.
Valentin Molliens

**Valentin Charles Molliens** (24 de febrier de 1868, Argoeuves - 13 de febrier de 1937, Longpré-lès-Amiens) es un escultor francés que trabalhèt subretot a Amians e dins lo departament de Somme. Èra lo fiu de Salomon Molliens, que trabalhava ja dins l'escultura, e de Caroline Blan. Comencèt seis estudis e sa carriera a l'Escòla deis Arts d'Amiens. Puei, installèt son obrador a Longpré.

Entre seis òbras principalas, se pòdon citar unei tombas (coma aquela de son fiu Robert) dins lei cementèris de Longpré, de Petit-Saint-Jean o d'Amiens. A l'acomençaça dau sègle XX, realizèt l'estatua de Robert de Luzarches situada sus la façada de l'ostau neogotica de l'arquitecta Edmond Douillet en fàcia de la catedrala d'Amiens. Foguèt tanben l'autor de la façada de l'ostau dau marbrier Marcel Sueur dins la carriera Saint-Maurice. Après la Premiera Guèrra Mondiala, realizèt lei monuments dei mòrts dei vilas de Breuil, Thézy-Glimont, d'Etalon, de Poix de Picardie, dau Quesnel e de la glèisa de Longpré-lès-Amiens.

## Bibliografia

* Raymonde Gillmann, *Biographie de Valentin Mollien* in *Le Courrier picard* 15 de setembre 1993.
* Dominique et Jean-Étienne Guerrini, *La Somme à ses enfants*, Itinéraires du Patrimoine.
Reinhard Höppner

thumb|Reinhard Höppner en 2008
**Reinhard Höppner** (Haldensleben, 2 de decembre de 1948 – Magdeborg, 9 de junh de 2014) foguèt un matematician e politician alemand del SPD. De 1994 a 2002 foguèt ministrepresident del land de Saxònia-Anhalt.
Pavlò Sheremeta

thumb|250px|Pavlò Sheremeta en març de 2014
**Pavlò Mykhàilovych Sheremeta** (en ucraïnian: **Павло Михайлович Шеремета**; Lviv, 23 de mai de 1971) es un politician ucraïnian. Es actualament lo Ministre del Desvolopament Economic e del Comèrci d'Ucraïna dempuèi lo 27 de febrièr de 2014.
Dmytrò Fírtash

thumb|Dmytrò Fírtash
**Dmytrò Vasýliovych Fírtash** (en ucraïnian: **Дмитро Васильович Фірташ**; Bohdanivka, 2 de mai de 1965) es un entrepreneire e oligarca ucraïnian. Es una figura controvertida per encausa de sas activitats dins los negòcis energetics e es estat acusat de corrupcion pels Estats Units. Aital foguèt arrestat per las autoritats austrianas lo 13 de març de 2014.
Salvatore Cabella

**Salvatore Cabella** (Sampierdarena, Gènoa, 1896 - Gènoa, 1965) foguèt un nadaire e portièr de waterpòlo italian.
Kate Upton

thumb|250px|Kate Upton en 2011
**Katherine Elizabeth Upton**, mai coneguda coma **Kate Upton** (St. Joseph, Michigan, 10 de junh de 1992) es una modèla e actritz americana. Se faguèt conéisser internacionalament quan apareguèt dins la revista *Sports Illustrated Swimsuit Issue* en 2011. Aprèp qualques interpretacions menoras coma actritz, foguèt en 2014 dins la comèdia *[[The Other Woman]]* qu'obtenguèt un ròtle principal al costat de Cameron Diaz.
Nikolaj Coster-Waldau

thumb|250px|Nikolaj Coster-Waldau en 2012 als Prèmis Peabody
**Nikolaj Coster-Waldau** (pron.: [ˈneɡolaɪ̯ kʌsdɐ ˈʋaldɑʊ̯]; Rudkøbing, Danemarc, 27 de julhet de 1970) es un actor, scenarista e productor danés. Se faguèt famós internacionalament per son ròtle de Jaime Lannister dins la sèria de television americana *[[Game of Thrones]]* del canal HBO. Aguèt un ròtle principal dins la comèdia de 2014 *[[The Other Woman]]* al costat de Cameron Diaz e Kate Upton.
George R. R. Martin

thumb|250px|George R. R. Martin en 2015
**George Raymond Richard Martin**, mai conegut coma **George R. R. Martin** e tanben escaissat **GRRM** (Bayonne, Nòva Jersei, 20 de setembre de 1948) es un escrivan, scenarista e productor de television american. Venguèt famós subretot per son roman fantastic *A Song of Ice and Fire*, e mai encara gràcias a son adaptacion a la television jos la forma d'una sèria venguda dempuèi fòrça populara, *[[Game of Thrones]]*, producha pel canal HBO.

En 2005 lo jornalista Lev Grossman, de la revista *[[Time]]*, lo comparèt a l'autor de sciéncia-ficcion mai famós del Reialme Unit en dire qu'èra "lo Tolkien american". Mai tard, en 2011, foguèt marcat dins la lista d'aquela revista demest las 100 personas mai influentas del mond entièr.

## Òbras
### Romans
* *Dying of the Light* (1977)
* *Windhaven* (1981) coescrich amb Lisa Tuttle
* *Fevre Dream* (1982)
* *The Armageddon Rag* (1983)
* *Dead Man's Hand* (1990), coescrich amb John J. Miller
Renat Silhòl

**Renat Silhòl**, tanben escrich **Siòl** (Aigas Vivas, 9 de genièr de 1922 – Vergesa, 11 de genièr de 2011) foguèt un ensenhaire, escrivan e traductor occitan. Es conegut mai que mai per sa revirada del libre de Collodi, *[[Las aventuras de Pinòqui. Istòria d'una mariòta|Las aventuras de Pinòqui]]*, publicada en 1984 dins la colleccion A Tots. Son activisme occitan e mai social foguèt fòrça important dins lo país de Nimes e ajudèt a l'espelida e al desvolopament d'entitats de l'airal coma la Marpòc.

## Biografia
Renat Silhòl nasquèt en 1922 a Aigas Vivas. Aprèp sos estudis dins son ròdol partiguèt al Licèu Daudet a Nimes. Aprèp qu'acabèsse los estudis, trabalhèt un temps coma susvelhaire dins un establiment escolar. Quand esclatèt la Segonda Guèrra Mondiala partiguèt dins lo maquís. Aprèp 1944 faguèt de remplaçaments coma regent abans de venir professor de francés a Sant Gèli. Foguèt durant aquel temps que rescontrèt sa futura esposa, Lydia, amb quau aguèron 5 enfants.
Agéncia de Cooperacion Turcofòna

L**'Agéncia de Cooperacion Turcofòna** (TIKA), *Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı* en turc, es una organizacion internacionala de cooperacion culturala e economica entre Turquia e lei país turcofòns d'Asia Centrala que foguèt fondada après l'afondrament de l'URSS. A un ròtle important au sen de la diplomacia turca en Asia car permet d'atribuir una partida dau budget d'ajuda au desvolopament dau govèn d'Ankara a de projèctes centrats sus lo desvolopament culturau, tecnic ò economic coma la formacion d'estudiants, de professors ò d'escòlas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Organizacion Internacionala per la Cultura Turca

L**'Organizacion Internacionala per la Cultura Turca** (TÜRKSOY), *Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı* en turc, es una organizacion de cooperacion culturala internacionala fondada en 1993. En 2013, gropava sièis estats sobeirans e uech regions autonòmas.

## Liames intèrnes

* Lengas turquicas.
* Turc.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
BTR-60

Lo **BTR-60** es un veïcul de transpòrt de tropas sovietic desvolopat a la fin deis annadas 1950 per remplaçar lo BTR-152. Aviá uech ròdas motritz, un motor d'esséncia e un blindatge leugier capable d'arrestar lei tirs de bala e leis brigas d'obús. Èra tanben amfibí. Es armat de doas mitralhièra de 14,5 e de 7,62 mm. Foguèt largament adoptat per lei país dau blòt sovietic, per de país pròches de l'URSS e tanben per de país pròches dau blòt occidentau (compres Turquia que fa partida de l'OTAN). Mai de  unitats foguèron produchas en URSS e en Romania entre 1960 e 1976.

Participèt a divèrsei conflictes dempuei leis annadas 1960, especialament au sen de l'armada sovietica ò au sen deis armadas eissidas dei país successors de l'URSS. Son blindatge i a sovent mostrat de limits grèus còntra leis armas especializadas dins la lucha còntra lei carris e son motor d'esséncia es pauc fisable dins lei regions caudas coma Afganistan. Entraïna tanben un perilh important d'explosion ò d'incendi quand es tocat. Ansin, dins lo corrent dau sègle XX, lo BTR-60 abandonèt pauc a pauc sei missions de transpòrt de tropas au profiech d'un ròtle de veïcul de comandament ò de sostèn (a distància) d'infantariá.

## Liames intèrnes

* BTR-70.
* BTR-80.
* M113, veïcul estatsunidenc similar de 1960.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Armada (unitat militara)

Una **armada** es una unitat militara generalament formada de plusors còrs d'armada que gropa generalament entre  e  òmes.

## Liames intèrnes

* Organizacion militara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
SEL

thumb|250px|SEL en concèrt a Londres en 2011
**SEL** es un grop musical lituan. La formacion, creada en 1992 a l'entorn del menaire del grop, Egidijus Dragūnas, es un dels grops mai famoses dins l'ensems dels païses baltics.

## Discografia
* *Kaip ir tu* (1993)
* *Paskutinį kartą* (1994)
* *Kontrolinis šūvis* (1995)
* *Neįvertinta karta* (1996)
* *Guma* (1998)
* *Kubas* (1999)
* *23* (2002)
* *Viskas ką turiu* (2004)
* *Muzika* (2006)
* *Aš kaip žąsis* (2010)
BTR-70

Lo **BTR-70** es un veïcul de transpòrt de tropas sovietic desvolopat dins leis annadas 1970. Es una evolucion dau BTR-60 e es equipat de dos motor d'esséncia, d'uech ròdas motritz, d'un blindatge leugier (entre 6 e 20 mm), d'un sistèma de vision infraroge, d'un estabilizator de tir, d'una proteccion NBC e d'un sistèma intèrne anti-incendi. Es tanben amfibí. Son armament es fach de doas mitralhièras de 14,5 e de 7,62 mm (ò 12,5 e 7,62 mm sus certanei versions). A un equipatge de 3 òmes e pòu transportar 7 soudats ambé son equipament.

Foguèt adoptat per lo blòt sovietic e Romania fabriquèt la sieuna version. Après la Guèrra Freja, demorèt utilizat per lei país d'Euròpa Orientala e per leis estats successors de l'URSS. A participat a ges de combat important mai son comportament foguèt jutjat bòn per lei fòrças de l'ONU en Iogoslavia.

## Liames intèrnes

* BTR-60.
* BTR-80.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lila Tretikov

thumb|250px|Lila Tretikov en abril de 2014
**Lila Tretikov** (en rus: **Лайла Третиков** e anteriorament **Ляля Третьякова**; Moscòu, 25 de genièr de 1978) es una especialista de logicials d'entrepresa russoamericana. En mai de 2014 foguèt causida per venir la novèla directritz executiva de la Fondacion Wikimedia, en remplaçament de Sue Gardner e ocupèt la carga lo mes seguent, tre l'1 de junh de 2014.
Simmac (papa)

**Simmac** (vèrs 450 - 19 de julhet de 514) foguèt lo 51 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 22 de novembre de 498 au 19 de julhet de 514. Succediguèt a Anastasi II (496-498) e foguèt remplaçat per Ormisdas (514-523). Son pontificat foguèt marcat per un esquisma grèu.

Origina de Sardenha, foguèt elegit per la majoritat dau clergat per succedir a Anastasi II. Pasmens, deguèt faciar l'eleccion d'un antipapa dich Laurenç elegit per la minoritat favorabla a un raprochament ambé la Glèisa Bizantina per reglar la crisi acomençada en 484 sota Fèlix III. Lei dos camps s'acordèron sus un arbitratge dau rèi deis Ostrogòts Teodoric lo Grand. Una tièra d'intrigas e de complòts (accusacion de corrupcion, d'usatges marrits dei bens de la Glèisa...) obliguèron Simmac de se retirar dins Roma ambé sei partisans. Uneis evesques e caps crestians refusèron alora de comuniar amb elei e Laurenç poguèt ocupar unei glèisas romanas de 501 a 506. Unei sinòdis foguèron organizats per assaiar de jutjar lo papa mai foguèron blocats per lei violéncias dei doas faccions. La crisi se reglèt finalament gràcias a l'activitat diplomatica dei partisans de Simmac que capitèron de li raliar lo sostèn de Teodoric. En 506, lo rèi ordonèt d'expulsar lei partisans de Laurenç dei glèisas de Roma.

Durant son pontificat, Simmac s'ocupèt tanben de bastir d'abitacions per lei paures, de restaurar unei glèisas de Roma e de bastir la premiera residéncia papala sus la còla de Vatican. Enfin, excomuniquèt l'emperaire d'Orient Anastasi I sospichat de monotelisme.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Oppidum d'Entremont

L**'oppidum d'Entremont** es un sèti arqueologic de 3,5 ectaras situat au nòrd d'Ais de Provença a l'extremitat sud dau plan de Puegricard. Ocupat a partir de 180-170 avC, venguèt la capitala dei Sallavis e una vila indigèna importanta dau sud-èst de Gàllia amb una populacion estimada entre - abitants. Èra liada a un pòrt salian situat dins la vila actuala d'Arle e entreteniá de liames comerciaus importants ambé Marselha. L'influéncia grèga i foguèt importanta (arquitectura, escultura...) mai sembla mens importanta que dins d'autreis oppidums de la region coma Glanum ò Sant Blasi onte s'èra desvolopada per exemple una escritura basada sus l'alfabet grèc.

En 123 avC, l'oppidum foguèt destruch per lei Romans venguts pacificar la region a la demanda de Marselha menaçada per d'incursions indigènas. Puei, foguèt concurrenciat per la vila romana novèla d'Aquae Sextiae. L'oppidum foguèt alora rapidament abandonat e èra inabitat tre 90 avC.

## Liames intèrnes

* Avatics, pòble vassau fòrça influenciat per lei Grècs.
* Oppidum de Sant Blasi.
* Glanum.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Faetar

Lu **faetar** es un dialècte arpitan parlat dins las enclavas arpitanas de **[[Fayet]]** (*Faeto* en italian) e de **[[Cèles de Sant Vuite]]** (*Celle di San Vito* en It.), dins la província de Foggia, dins las Polhas en Itàlia. En 2009, 700 personas parlavan 'queu dialècte. 'Quela linga ven de l'emigracion italiana au XIVe segle.


Faetar.png|Las comunas arpitanas de Apulia
FRP-Map4.png|L'Arpitània e lu faetar
Foggia_in_Italy.svg|La Província de Foggia
Map of comune of Faeto (province of Foggia, region Apulia, Italy).svg|Situacion de la comuna de Faeto / Fayet
Trojany

**Trojany** es un vilatge de Polonha amb una populacion de 490 abitants, entre Varsòvia e Wołomin. Es situat dins la comuna (en polonés *gmina*) de Dąbrówka e lo destrech (en polonés *[[powiat]]*) de Wołomin, qu'es una subdivision administrativa dau Voivodat de Mazòvia.
Union doaniera

Una **union doaniera** es un acòrd comerciau regionau entre uneis estats qu'adoptan una politica comerciala comuna en fàcia deis estats tèrç. Aquela politica comerciala comuna definisse dei tarifas exteriors comuns mai tanben la redistribucion dei recèptas doanieras entre leis estats membres e, de còps, de politicas de cooperacion economica.

## Liames intèrnes

* Zòna de comèrci liure.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Balança comerciala

La **balança comerciala** es la diferéncia en valor monetària entre leis exportacions e leis importacions de bens ò de bens e de servicis dins una economia durant un periòde definit.

## Liames intèrnes

* Balança dei capitaus.
* Union doaniera.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Frank Schirrmacher

thumb|250px|Frank Schirrmacher
**Frank Schirrmacher** (Wiesbaden, 5 de setembre de 1959 – Francfòrt, 13 de junh de 2014) foguèt un jornalista, escrivan e critic literari alemand. Dempuèi 1994 èra coeditor del jornal alemand, lo *[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]*.
BTR-80

Lo **BTR-80** es un veïcul de transpòrt de tropas sovietic desvolopat dins leis annadas 1980 a partir dau BTR-70. Es un veïcul blindat leugier amfibí, d'uech ròdas motritz que pòu transportar sèt fantassins e un equipatge de tres òmes. Au contrari dei BTR-60 e 70, es equipat d'un motor diesel permetent de demenir lo risc d'incendi ò d'explosion dins lo cas d'un tir enemic victoriós. Es protegit còntra lei brigas d'obús e lei balas. Es armat de doas mitralhièras de 14,5 e 7,62 mm, de sièis sistèmas fumigèns e de sèt trapas permetent ai soudats de tirar dempuei l'interior dau veïcul. 

La produccion acomencèt en 1984 e mai de  unitats son sortidas entre aquela data e 2012, compres de variantas desvolopadas per Romania e Ucraïna. Lo BTR-80 es subretot utilizat per leis estats successors de l'URSS, Bangladèsh, Ongria, Turquia, Veneçuèla, Paquistan e Iraq. Pasmens, en 2013, aqueu veïcul aviá pas encara participat a de combats importants.

## Liames intèrnes

* BTR-60.
* BTR-70.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Natàlia Poklònskaia

thumb|250px|Natàlia Poklònskaia
**Natàlia Vladímirovna Poklònskaia** (en rus: Наталья Владимировна Поклонская; en ucraïnian: Наталія Володимирівна Поклонська; en transcripcion internacionala: *Natalia Poklonskaya*, Mikhailovka, Òblast de Lohansk, 18 de març de 1980), deputada de la Doma durant las eleccions legislativas russas del 5 d'octobre  de 2016.

Tanben sonada popularament **Nyash Myash**, es una jurista russa de Crimèa. En seguida de l'ocupacion russa de Crimèa, l’ 25 de març 2014 - 6 october 2016, foguèt causida coma procuradora generala de Crimèa pel govèrn de Serguèi Aksiònov. Demissionèt lo 27 de setembre de 2016.
Venguèt celèbra internacionalament, e subretot dins los païses asiatics, aprèp una conferéncia de premsa. A partir d'aquel moment suscitèt la veneracion de mantun admirador que la transformèron lèu en un personatge anime dels mai populars.

## Galariá
 Representacions japonesas de Nyash Myash 

File:Natalia Poklonskaya fan-art by Itachi Kanade.jpg|
File:Natalia Poklonskaya by ASLE.jpg|
File:Natalia Poklonskaya by BonKiru.jpg|
File:Natalia Poklonskaya by Kriss Sison.png|
File:Natalia Poklonskaya by RAIL.jpg|
File:Natalia Poklonskaya by 薫.jpg|
Vòdka

La **vòdka** (var. **vodcà**, **vòdca**) es un beure alcoolisat incolòr de 32 a 97° (generalament 40°). Es originària de Polonha ò de Russia onte lo tèrme vòdka apareguèt dins lo corrent dau sègle XV. Es un aigardent de tartiflas ò de cerealas (blat, séguel...) mai certanei produccions pòdon utilizar d'autrei matèrias premieras (bleda-raba...). Es venguda l'alcòl nacionau d'unei país d'Euròpa Orientala e d'Escandinàvia (Polonha, Russia, Ucraïna, Finlàndia...) e es fòrça frequent ambé  a  marcas comercialas diferentas. En 2005, èra ansin lo premier alcòl comsumat dins lo mond.

## Liames intèrnes

* Aigardent.
* Alcòl.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Gilbert Delos, *Vodkas of the World*, Edicion Wellfleet Press (1998). 

## Nòtas e referéncias
Beure destillat

Un **beure destillat** es un beure alcolizat obtengut après destillacion e, de còps, d'autrei procès coma la maceracion ò l'infusion. Son devesits entre dos categorias principalas que lei beures destillats simples, sovent dichs aigardent, que son gòst vèn dirèctament dau procès de destillacion (vòdka, conhac, whisky...) e lei beures destillats compausats que son gòst vèn de substància vegetalas (sucre, aròma...) mescladas amb un alcòl neutre ò un aigardent. Apareguèron en Euròpa dins lo corrent dau sègle XIV après l'aparicion de l'alambic.

## Liames intèrnes

* Aigardent.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Rober Multhauf, *The Origins of Chemistry*, Gordon & Breach Science Publishers (1993).

## Nòtas e referéncias
Brandy

Un **brandy** es un aigardent produch a partir de la destillacion de vin. Pòu tanben èstre produch a partir d'un beure fermentat a partir d'un autre fruch que lo rasim. Pasmens, dins aqueu cas, son nom es una associacion entre lo nom d'aqueu fruch e lo tèrme brandy. Per exemple, l'alcòl anglés *Cherry brandy* designa un brandy obtengut a partir d'un beure fermentat de cerieisa.

## Liames intèrnes

* Beure destillat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pomat

Lo **pomat** (var. **cidra**, **cidre**, **pomada**, **vin de pomas**) es un beure alcolizat de 2 a 8° produch a partir de la fermentacion de jus de poma. Es un beure frequent dins lei regions de produccion de pomas coma lo nòrd-oèst de França.

## Liames intèrnes

* Fermentacion.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Bernard Rio, *Le cidre : Histoire d'une boisson venue du fond des âges*, Coop Breizh (2003).

## Nòtas e referéncias
Gin

vinheta|
Lo **gin** es un beure alcolizat obtengut per la rectificacion ambé de bagas de genebrier d'un alcòl eissit de la fermentacion de cerealas (séguel, òrdi, gròs blat...).

## Liames intèrnes

* Beure destillat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Liquor

Una **liquor** es un beure destillat de 15 a 55° amb una concentracion minimala de 100 gramas de sucre per litre obtenguda a partir de l'aromatizacion d'un alcòl destillat d'origina agricòla. La quantitat de sucre necessària es obtenguda per ajust e l'aromatizacion se fa generalament per maceracion ò per infusion. Apareguèron en Itàlia au sègle XIII.

## Liames intèrnes

* Beure destillat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Saké

Lo **saké** (var. **saqué**) es un beure alcolizat de 14 a 17° originària de Japon e producha a partir de fermentacions repetidas de ris.

## Liames intèrnes

* Fermentacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Vermouth

Lo **vermouth** es un aperitiu de 16 a 18° a basa de vin blanc obtenguda per addicion de sucre ò de mistèla (mescla de most de rasim e d'alcòl) a un alcòl neutre e aromatizat amb una infusion de plantas aromaticas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Clergat

Lo **clergat** es un tèrme que designa lei diferenteis institucions d'una religion. Sei foncions e son organizacion pòdon variar mai es generalament cargat de la realizacion corrècta dei rites importants e de l'ensenhament dau dògma.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tresena Guèrra Otomanoveneciana

La **tresena guèrra otomanoveneciana** se debanèt de 1537 a 1540 e opausèt l'Empèri Otoman, sostengut per França, a la Republica de Venècia, sostenguda per una coalicion europèa important gropant Espanha, Gènoa, leis Estats Pontificaus, lo Reiaume de Nàpols, lo Reiaume de Sicília e l'Òrdre de Malta. S'acabèt per una victòria de l'Empèri Otoman, marcada per lo succès de la flòta turca a Preveza e per unei victòrias terrèstras otomanas, que li permetèt d'avançar en direccion de Dalmàcia. Pasmens, Venècia capitèt de negociar un acòrd permetent de restablir lei cambis comerciaus entre lo territòri otoman e la Republica.

## Liames intèrnes

* Premiera Guèrra Otomanoveneciana (1463-1479).
* Segonda Guèrra Otomanoveneciana (1499-1503).
* Quatrena Guèrra Otomanoveneciana (1570-1573).
* Cinquena Guèrra Otomanoveneciana (1645-1669).
* Seisena Guèrra Otomanoveneciana (1684-1699).
* Setena Guèrra Otomanoveneciana (1714-1718).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ruby Dee

thumb|250px|Ruby Dee en 1972
**Ruby Dee**, nascuda **Ruby Ann Wallace** (Cleveland, Ohio, 27 d'octobre de 1922 – New Rochelle, estat de Nòva York, 11 de junh de 2014) foguèt una actritz, scenarista, poèta, jornalista e activista americana.
Jessica Simpson

thumb|250px|Jessica Simpson en 2011
**Jessica Ann Simpson** (Abilene, Tèxas, 10 de julh de 1980) es una cantaira, actritz, personalitat de television americana.
Anna Politkòvskaia

thumb|250px|Anna Politkòvskaia en 2005
**Anna Stepànovna Politkòvskaia** (en rus: **Анна Степановна Политковская**; Nòva York, 30 d'agost de 1958 – Moscòu, 7 d'octobre de 2006) foguèt una jornalista russa. Venguèt famosa per encausa de sas criticas al conflicte chechèn e a l'administracion de Vladímir Pótin. Foguèt assassinada dins l'ascensor de l'immòble ont demorava lo 17 d'octobre de 2006, jorn de l'anniversari de Pótin.

Lo 9 de junh de 2014, cinc personas (demest aquestas tres chechèns) acusadas de l'assassinat foguèron condemnadas a anar en preson mas s'es pas capitat de descobrir per ara qual èra lo comanditari.
Estat Islamic

L’**Estat Islamic** (sonat tanben **Daësh**, qu'es l'acronim de l’ancian nom arab format dels mots "*Da*ulat"  e "*esh*-Sham" ) es al còp un movement politic que se ditz islamista e que practica l'insurreccion armada e lo nom de territòri de revindica (Siria e Liban, Iraq).

Ancianament *Estat Islamic en Iraq*, aquel movement creat en 2003 s'es espandit a Siria vesina (que nomena *ash-Sham*, nom arab local per Damasc) a l'escasença de la revòlta contra lo regim baassista e prenguèt lo nom d’*Estat Islamic en Iraq e a Damasc*. En junh de 2014, lança una granda ofensiva en Iraq e prend de vilas grandas dins lo Nòrd. Se torna nomenar sens precision de lòc.

Un acamp de religioses islamics a desmostrat, dins una letra dobèrta, lo caractèr antimusulman de l’ideologia del dich "Estat islamic".

Lo gentilici es pas definit.
## Referéncias

## Vejatz tanben
### Ligams intèrnes
* Iraq
* Siria
* Liban
.global

**** ("mondial" en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 6 de junh de 2014.

## Referéncias
Francesc Vallverdú

**Francesc Vallverdú i Canes** (Barcelona, 1 de decembre de 1935 – Barcelona, 12 de junh de 2014) foguèt un sociolingüista e escrivan catalan. Sa participacion, e activisme, dins la societat catalana se faguèt dins divèrses domenis. S'impliquèt notablament dins lo catalanisme cultural e literari en collaborar a mantas publicacions coma *[[Serra d'Or]]* e *[[Nous Horitzons]]*, e mai a travèrs d'articles d'opinions dins lo jornal espanhòl *[[El País]]*. Coma poèta, introdusiguèt dins lo domeni de la poesia lo concèpte de realisme social. Laissèt tanben una granda produccion en traduccions que foguèt tanben l'autor de mantas reviradas d'escrivans italians, coma Alberto Moravia, Cesare Pavese, Italo Calvino e Leonardo Sciascia, en catalan.

Pasmens sa participacion mai notabla se pòt observar mai que mai dins lo domeni de la sociolingüistica, qu'intervenguèt activament dins la fondacion del Grop Catalan de Sociolingüistica que ne venguèt president, e dirigiguèt la revista *[[Treballs de Sociolingüística]]*. 
Per çò qu'es de la difusion e de la qualitat de la lenga catalana foguèt cap dels servicis lingüistics de la Corporacion de Ràdio e Television de Catalonha e mai membre del Conselh Social de la Lenga Catalana de la Generalitat de Catalonha.

La qualitat de sa produccion e sa trajectòria particulara li valguèron d'èsser recompensat en 1986 amb la Crotz de Sant Jòrdi autrejada per la Generalitat de Catalonha.

## Biografia
Francesc Vallverdú nasquèt dins lo barri de Sants a Barcelona en 1935 al sen d'una familha modèsta. Malgrat son interès per las letras estudièt finalament lo drech e obtenguèt sa licéncia a l'Universitat de Barcelona. Foguèt durant aquel periòde universitari que venguèt amic de Jordi Solé i Tura, August Gil i Matamala, Salvador Giner e mai maites autres qu'aurián una incidéncia notabla sus son futur activisme catalanista. A l'encòp dintrèt en contacte amb los cercles estudiants literaris antifranquistas. Qualques ans mai tard, en 1959, venguèt membre del Partit Socialista Unificat Catalan, d'orientacion comunista.

## Òbras
### Poesia
* *Com llances* (1961)
* *Qui ulls ha* (1962)
* *Cada paraula, un vidre* (1968)
* *Somni, insomni* (1971)
* *Retorn a Bíbilis* (1974)
* *Poesia, 1956-1976* (1976)
* *Regiment de la cosa pública* (1983)
* *Leviatan i altres poemes* (1984)
* *Festival amb espills de Ramon Roig* (1989)
* *Encalçar el vent* (1995)
* *Temps sense treva* (2009), òbra poetica completa

### Ensages
* *L'escriptor català i el problema de la llengua* (1968)
* *Sociología y lengua en la literatura catalana* (1971)
* *Dues llengües: dues funcions?* (1970)
* *El fet lingüístic com a fet social* (1973) (Prèmi Joan Fuster d'assaig, 1972)
* *Aproximació crítica a la sociolingüística catalana* (1980)
* *La normalització lingüística a Catalunya* (1980)
* *Elocució i ortologia catalanes* (1986)
* *L'ús del català. Un futur controvertit* (1990)
* *Velles i noves qüestions de sociolingüística* (1998)
* *El català estàndard i els mitjans audiovisuals: escrits elaborats des de la comissió de Normalització Lingüística de TVC* (2000)

## Referéncias
Gisele Bündchen

230px|vinheta|drecha|Gisele Bündchen (2016)
**Gisele Caroline Bündchen** (pron.: [ʒiˈzɛli kaɾoˈlini ˈbĩtʃẽj]; Três de Maio, Rio Grande do Sul, 20 de julhet de 1980) es una modèla brasiliana. Es estada tanben ocasionalament actritz. Venguèt mai famosa internacionalament encara quand venguèt tre 2000 l'amiga de l'actor american Leonardo DiCaprio e demorèron amassa fins a 2005.
Lac de Van

Lo **lac de Van** (ò **lac Van**, **mar de Bznunik**, **mar de Rshtunik**) es un lac salat d'origina volcanica situat dins l'èst de Turquia sus lo plan armèni a  m d'altitud. Es lo pus grand dau país amb una superficia de  km². Durant l'Antiquitat, foguèt una region importanta dei reiaumes d'Urartu e d'Armenia.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nava Russia

L’**Union de las Republicas Popularas** (*Союз народных республик* en rus) (o **Estat Federau de Nava Russia**, var. **Estat Federal de Nòva Russia**; *Федеративное государство Новороссия* en rus) ei un estat secessionista autoproclamat lo 24 de mai de 2014 dens l'Èst d'Ucraïna.

Agropa dus estats proclamats a la prima de 2014 per secessionistas parlarús d'Ucraïna ajudats per l'armada russa, la Republica Populara de Lohansc e la Republica Populara de Donetsc. Ambiciona d'agropar totas las zonas majoritàriament parlarús d'Ucraïna en inspirà's de las ideologias geopoliticas deu conselhèr politic deu govèrn rus actuau, Aleksandr Dóguin.

## Vejatz tanben
### Ligams intèrnes
* Ucraïna
* Russia
## Nòtas e referéncias
Canibalisme

Lo **canibalisme** designa una practica que consistís en la consumacion parciala ò totala d'un individú de la sieuna espècia. L'expression s'aplica ai cas animaus (canibalisme animau) e umans (antropofagia).

Èra una practica frequenta dins divèrsei societats umanas, especialament dins leis Antilhas, en America dau Sud, dins leis illas dau sud de l'Ocean Pacific e en Africa Centrala, fins au sègle XIX. Foguèt activament combatuda per lei Europèus que l'utilizèron coma pretèxte per justificar lei conquistas dau periòde coloniau. Totei leis Estats adoptèron ansin pauc a cha pauc de penas fòrça importantas per o reprimir. Lo canibalisme es donc vengut fòrça rar, mai es totjorn practicat per escasença dins certanei conflictes modèrnes (Guèrra Civila de Libèria, Burkina Faso...) ò dins lo cas d'una famina grèva.

## Liames intèrnes

* Antropofagia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sardar Fazlul Karim

**Sardar Fazlul Karim** (en bengalin: সরদার ফজলুল করিম; Barisal, 1 de mai de 1925 – 15 de junh de 2014) foguèt un erudit, filosòf e activista politic de Bangladèsh.
Andrei Kharlov

**Andrei Kharlov** (en rus: **Андрей Васильевич Харлов**; Prokòpievsk, 20 de novembre de 1968 – Kazan, Tatarstan, 15 de junh de 2014) foguèt un grand mèstre d'escacs rus.
Kaaba

La **Kaaba** (tanben retranscrit **Kaba**, **Kaʿba**, **Kaʿaba**) es una construccion cuboïda situada au sen de la mosqueta masjid al-Haram de La Mèca. Es lo luòc onte son dirigidas lei preguieras dei musulmans e es tanben lo centre dau romavatge de La Mèca obligatòri per la màger part dei brancas de l'islam.

Son origina es desconeguda en causa de l'abséncia de la manca documents escrichs sus l'istòria anciana de la region. Ansin, La Mèca apareguèt pas sus lei cartas avans lo sègle II e la religion deis arabis preislamics es fòrça mau coneguda. Se supausa que l'endrech foguèsse sacrat dempuei l'Antiquitat per lei populacions de la region e que divèrsei bastiments sacrats i foguèron bastits per assostar leis idòlas dau paganisme politeïsta arabi preislamic. Dins totei lei cas, venguèt lo centre d'un romavatge preislamic fòrça important per la religion pagana e l'economia de La Mèca. Ansin, après l'aparicion de l'islam e la conquista de La Mèca per Maomet, leis idòlas paganas i foguèron destruchas mai lo bastiment gardèt un ròtle fòrça important au sen de la religion novèla. Venguèt lo centre dau romavatge principau de l'islam e lo simbòl de l'unitat dei musulmans venerant un Dieu unic e non d'objèctes.

Lo bastiment aguèt divèrseis aspècts diferents dins lo corrent de l'Istòria en causa de destruccions parcialas. La version actuala data de 1630 après de trabalhs de restauracion ordonats per lo califa otoman Murat IV en causa de degalhs importantas causats per una tempèsta.

## Liames intèrnes

* Hajj.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Yunus Emre

**Yunus Emre** (vèrs 1240 - vèrs 1321) foguèt un poèta e un intellectuau turc sofi que visquèt a la fin dau periòde seldjokide e otoman. Aguèt un ròtle major dins la formacion de la literatura turca ambé d'òbras basadas sus de tematicas religiosas.

## Liames intèrnes

* Literatura turca.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Abadiá de Silvacana

L**'Abadiá de Silvacana** es una abadiá cisterciana situada sus lo territòri de la vila provençala de La Ròca d'Antarron dins lo nòrd-èst dau departament dei Bocas de Ròse. Foguèt fondada en 1144 per Bernard de Clairvaux. Ambé leis abadiás cistercianas de Senhanca e dau Toronet, fa partida dei tres sòrres provençalas.

Gràcias a la proteccion dei còmtes de Provença, se desvolopèt rapidament fins a son pilhatge en 1358 per lo senhor d'Aubinhan e una crisi agricòla grèva en 1364 entraïnada per de geladas fòrça importantas que destruguèron lei recòltas de rasim e d'olivas. Ansin, acomencèt lo declin de l'abadiá fins a la destruccion dau monastèri per una venguda deis aigas de Durença en 1440. En 1450, l'abadiá foguèt annexada au capítol de la catedrala d'Ais de Provença. 

Venguèt la glèisa de la parròquia de La Ròca d'Antarron au sègle XVI. Endomatjada per lei combats dei guèrras de Religion, lei bastiments foguèron abandonats a la fin dau sègle XVIII e venduts coma bens nacionaus durant la Revolucion Francesa. Foguèron utilizats per d'activitats agricòlas fins au sègle XX. En 1949, l'Estat crompèt lei bastiments e acomencèt de trabalhs de restauracion.

## Liames intèrnes

* Abadiá de Senhanca.
* Abadiá dau Toronet.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
.bzh

**** (acorcha per *Breizh*, "Bretanha" en breton) es un nom de domeni generic geografic. Es en servici dempuèi lo 17 de junh de 2014.

## Referéncias
.手机

**** (*shǒujī*, "mobil", còdi punycode .xn--kput3i) es un nom de domeni chinés. Es en servici dempuèi lo 17 de junh de 2014.

## Referéncias e nòtas
.shouji

**** ("mobil", en chinés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 30 de març de 2016.

## Tanben veire
..手机 (shouji en sinograms).
## Referéncias
Abadiá dau Toronet

L**'Abadiá dau Toronet** (*Lou Tourounet* en nòrma mistralenca; *Toronet* en occitan ancian) es una abadiá cisterciana (bernardina) situada sus lo territòri de la vila provençala dau Toronet. Foguèt fondada en 1160. Venguèt rapidament prospèra gràcias a de dons nombrós e poguèt desvolopar una economia centrada sus l'agricultura e lo norrigatge. Pasmens, coma leis autreis abadiás cistercianas provençalas, acomencèt de declinar a partir dei sègles XIV e XV en causa dei guèrras intèrnas au Comtat de Provença. Aquò foguèt agravat per lei guèrras de Religion dau sègle seguent. La communautat de monges demeniguèt a cha pauc e l'abadiá foguèt alora restacada a l'evescat de Dinha en 1787. En 1791, lei bastiments foguèron venduts coma ben nacionau mai rapidament abandonats fins a un rescat de l'Estat en 1854 que permetèt sa restauracion e sa proteccion.

Lo trobador Folquet de Marselha se retira aicí en 1201 e ven abat (annada segon Mistral).

## Liames intèrnes

* Abadiá de Senhanca.
* Abadiá de Silvacana.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Andrej Kiska

thumb|Andrej Kiska (2017)
**Andrej Kiska** (Poprad, 2 de febrièr de 1963) es un entrepreneire, filantròp e politician eslovac. Foguèt lo president d'Eslovaquia de 2014 a 2019.
Glèisa de Santa Maria Magdalena de l'Illa

La **Glèisa de Santa Maria-Magdalena de l'Illa** es una basilica barròca catolica bastida entre 1681 e 1688 sus l'Illa dau Martegue. A un interior ornat de pinturas muralas e de fustatges e un òrgue realizat en 1851. Foguèt classada monument istòric en 1947.

## Liames intèrnes

* Lo Martegue.
* Glèisa Sant Loís d'Anjau dau Martegue.
* Glèisa Sant Genest dau Martegue.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Codolós (site preïstoric)

Lo site de **Codolós** se tròba al jonhent d'Òlt e de Cèla, al còr de Carcin, dins la comuna de Tor del Faure, a una trentena de quilomètres a l'èst de Caors. Se compausa de dos jaciments preïstorics e paleontologics principals, Codolós I e Codolós II, que lors sequéncias cobrisson la fin del Pleistocèn Mejan e una partida del Pleistocèn Superior.

## Istoric
Lo site foguèt descobèrt e parcialament destruch dins los ans 1960 al cors de las òbras realizadas per son proprietari dins la tòca de dobrir al public una cauna prèpa. Foguèt identificat per Gabrièl Maurin en 1966. De cavaments de salvagarda preventius i foguèron menats per Joan Clòtas e Eugèni Bonifay de 1978 a 1980. Jacme Jaubèrt (Codolós I) e Joan Felip Brugal (Codolós II) dirigiguèron de novèls trabalhs de terren de 1992 a 2003.

## Codolós I
thumb|Sequéncia estratigrafica del site preïstoric e paleontologic de Codolós
Codolós I es una anciana cauna d'una quinzena de mètres de diamètre, que son plafon s'afondrèt pendent lo Pleistocèn Mejan, la transformant atal en cauna-avenc. D'importants depauses sedimentaris, de l'òrdre d'una desena de mètres, permeton de reconstituir l'istòria complèxa de son emplenatge.

## Codolós II
Codolós II es una cauna que embarra un emplenatge detritic d'aperaquí  d'espessor, formant un còn de colada eissit d'un orifici actualament tapat.

## Toponimia
*Còdol* a lo sens de «calhau», «galet», *codolós* vòl donc dire «peirós», «rocassut», «calhalós», . **Codolons* sembla absent dels principals diccionaris, pr'aquò seriá pas impossible coma diminutiu de *còdol* (meteissa prononciacion).

### Referéncias
.green

**** ("vèrd" en anglés) es un nom de domeni generic . Es en servici dempuèi lo 19 de junh de 2014.

## Referéncias