open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bubalus

Lo genre ***Bubalus*** regropa los bufles asiatics.. Lo bufle es infeudat a l’estat salvatge dels mitans umids, es atirat per las zonas aquaticas e existís pas de « *bufle de tèrra* », al mens de nomenar atal lo genre salvatge african *[[Syncerus]]*, qu’a una morfologia diferenta.

## Lista d'espècias
Segon ITIS (29 janvier 2014), aqueste genre de bufles comprend quatre espècias originàrias d'Asia:

* *[[Bubalus bubalis]]* (Kerr, 1792) — bufle comun,
** sosespècia *Bubalus bubalis arnee*
** sosespècia *Bubalus bubalis bubalis*
** sosespècia *Bubalus bubalis fulvus*[
** sosespècia *Bubalus bubalis kerabau*
** sosespècia *Bubalus bubalis migona*
** sosespècia *Bubalus bubalis theerapati*
* *Bubalus depressicornis* (H. Smith, 1827) — anoa de las planas,
* *Bubalus quarlesi* (Ouwens, 1910) — anoa dels monts,
* *Bubalus mindorensis* (Heude, 1888) - tamarau.

E una espècia atudada:

* *Bubalus mephistopheles* (Hopwood, 1925).

Paleobiology Database                   (29 janvier 2014) dona las espècias desaparegudas: 

* *Bubalus brevicornis*
* *Bubalus cebuensis*
* *Bubalus guzhensis*
* *Bubalus murrensis*
* *Bubalus palaeindicus*
* *Bubalus palaeokerabau*
* *Bubalus platyceros*
* *Bubalus sivalensis*
* *Bubalus teilhardi*
* *Bubalus tingi*
* *Bubalus triangulatus*
* *Bubalus wansijocki*
* *Bubalus youngi*

## Ligams extèrnes

* (en) Référence Mammal Species of the World (version 3, 2005) : Bubalus   
* (fr+en) Référence ITIS : Bubalus Hamilton Smith, 1827  (+ version anglaise )
* 
* (en) Référence NCBI : Bubalus 
* (fr+en) Référence CITES : genre Bubalus  (sur le site de l’UNEP-WCMC) 
* 
* (en) Référence UICN : taxon Bubalus 

## Nòtas e referéncias
Alstom

**Alstom** es una societat francesa especializada dins lo sector dels transpòrts, principalament ferroviaris (trens, tramvais e mètros).

## Vejatz tanben

### Ligams extèrnes

* Site oficial
Isotòps de l'euròpi

L’**euròpi** a 38 **[[isotòp]]s** coneguts que son nombre de massa varia de 130 a 167 e 17 isomèrs nuclears.

## Taula isotopica

## Liames intèrnes

* Euròpi.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Acid uric

L’**acid uric** es un compausat quimic de formula bruta . Es una molecula gaireben insolubla dins l’aiga resultant de la degradacion et de l'excrecion de las purinas (subretot la guanina e l'adenina) per l'èsser uman e los primats superiors, que possedisson pas pus l'enzim menant a l'allantoïna presenta per gaireben totes los autres mamifèrs.

Pels ausèls e los reptils, l'acid uric es tanben lo produch d'eliminacion de las purinas, mas son excrecion se fa dins las matèrias fecalas e non pas dins las urinas coma per l'òme (uricotelia).

L’acid uric es present en fèble quantitat dins lo sang (uricemia) dels mamifèrs (36 a 69 mg·L-1 per l’uman).

## Urat
esquèrra|vinheta|Estructura de l’ion urat, basa conjugada de l’acid uric

* Coma per fòrça acids, los tèxtes en bioquimia designan mai sovent l'acid uric amb lo nom de son anion, l'urat.

* Los sals de l'acid uric son nomenatsurats (urats de sòdi, urat de calci, urat d'amòni, etc.). Los urats an mai sovent una melhora solubilitat (de pH alcalin o neutre) que l'acid uric, que la cristallizacion es a l'origina de las crisis de gota.

## Patologia umana
Un aument de sa concentracion dins lo sérum sanguin, nomenat iperuricemia, provòca la gota, responsable d’artropatiás (artiti gotosa) e de litiasi renala per formacion de cristals dins los rens. Aquò pòt tanben venir d’un aument de la fraccion protonada de l'acid uric, per una diminucion del pH urinari per exemple.

Un aument del taus d'acid uric e la causa d’unas patologias espandidas dins lo mond. Foguèt mostrat qu'una iperuricemia ten un ròtle dins l'ipertension. D’estudis recentas suggerisson que l'acid uric es una de las causas du diabèta de tipe 2, lo taus d'acid uric essent un bon predicator de l'aparicion d'un diabèta]]. Predich tanben lo desvelopament de l'obesitat. Diferents estudis mostrèron que la baissa del taus d'acid uric permet de far baissar la tension, de far pèrdre de pes o de reduire los riscs de malautiás cardiovascularas.

Lo taus d'acid uric pòt aumentar per la consomacion d'aliments rics en purina o en fructòsa.

Dins lo cas de la femna prensa, un taus naut d’acid uric, combinat a una ipertension arteriala e una pèrda anormala d'albumina dins las urinas devon provocar la vigiléncia a causa dels riscs de toxemias

Lo sindròma de lisi tumorala s'acompanha d'una iperuricemia podent menaçar lo pronostic vital; los tractaments utilizats son la rasburicasa es car d’iperleucocitòsi o forma tumorala, allopurinol senon, e rarament l'emodialisi (epuracion extrarenala).

Microscopicament, los depauses d'urats se presentan coma una substéncia d'aspècte penchat, pauc colorabla, enrodada d'una reaccion macrofagica, istiocitària, fòrça pauc gigantocellulària. Aquesta substéncia pòt desparéisser parcialament pendent la fixacion formolada.

## Nòtas e referéncias

## Vejatz tanben

### Article connèxes
Maïwenn

**Maïwenn Le Besco**, dita **Maïwenn**, nascuda lo 17 d'abril de 1976 als Lilas (Sèina Saint Denis), es una actritz, scenarista e realizatritz francesa.

## Vejatz tanben

### Ligams extèrnes

*  Maïwenn sul sit de l'INA
*  Maïwenn sul sit de l'IMDb
*  Maïwenn sul sit d'Allociné
Bad Cat

***Bad Cat*** es un filme d'animacion turc produch per Anima Istanbul e sortit en 2016 per Odin's Eye Entertainment.

## Actors principals
*Uğur Yücel : Shero
*Demet Evgar : Taco, Misscat
*Okan Yalabık : Zombie
*Güven Kıraç : Riza
*Gökçe Özyol : Rifki
*Yekta Kopan : Black
*Cezmi Baskın : Semi
*Ayşen Gruda : Hazel
*Ahmet Mümtaz Taylan : Tank

## Referéncias


## Ligams extèrnes
* 
*  ''Bad Cat'' sus l’Internet Movie Database
Anteros

[drecha|vinheta|296x296px|''The Angel of Christian Charity'' o ''Eròs'', estatua d’[alumini representant de fach Anteros realizada per Alfred Gilbert, Piccadilly Circus, Londres, 1893.]]
Dins la mitologia grèga, **Anteros** (en grèc ancian , de  (« en retorn ») e  (« amor »), filh d’Arès e d’Afrodita, es lo fraire d’Eròs.

## Simbolisme
Incarna l’« amor en retorn » (significacion de son nom), es a dire l'amor recipròc; castiga tanben aquestes que se’n trufan de l'amor. Sa natura es pla illustrada per la legenda ateniana de Timagoras e Meles, contada per Pausanias (I, 30) : considerat coma l'esperit venjaire de Timagoras precipitant Meles dins la mòrt pel desdenh qu'aviá agut d’el, Anteros possedava un autar dins la ciutat.

Lo tèrme « anteros » se trapa tanben dins lo *[[Fedra (dialòg)|Fedra]]* de Platon, quand Socrates pronóncia son segond discors sus l'amor ont, parlant del sentiment naissent qu'un jovent (eromèn) sentís per un erast, descriu:

## Nòtas e referéncias

## Fonts

* Ciceron, De natura deorum (III, 21).
* Nonnos de Panopolis, Dionisiacas (XLVII, 332).
* Ovid, Fastes (IV, 1).
* Pausanias, Descripcion de la Grècia (I, 30 ; VI, 23).
* Platon, Fedra (255d).

### Articles connèxes

* Timagoras e Meles
* Eròs

### Bibliografia

* Véronique Gély, « Éros et Antéros : conversions de la fable dans l’Europe baroque », dans *Littératures classiques*, no 36 (1999), p.&nbsp;127-139.
Nix

vinheta|''La Nuèch'' per William Bouguereau.
Dins la mitologia grèga, **Nix** (en grèc ancian , en latin **) es la divesa primordiala de la Nuèch personificada. Segon la *[[Teogonia (Esiòde)|Teogonia]]* d'Esiòde, el a son fraire Erèba (las Sornièra) son las primièras divinitats eissidas del Caòs primordial. Sa demora se trapa al delà del país d'Atlàa, a l’Oèst extrèma.

## Descendencia de Nix
Dins la *Teogonia* d'Esiode, Nix engendra amb Erèba:

* Etèr, treslús clar, la partida mai brilhanta de la nauta atmosfèra; e Emera, lo Jorn; (v. 123-125)

Puèi sola:

* Moros, *Lot-Fatal* l'odiós ; Quere, *Trepàs*, e Tanatos *Mòrt negra*, Ipnos, *Somelh*, e las mila Oneiroi (los Sòmis) qu’un dels mai celèbres es Morfèu ; (v 211-212)
* las Esperidas, *Ninfas del vespre*, gardianas de las pomas d'aur ; (v. 215-216)
* las Moiras, teissièras del destin dels òmes e dels dieus, e los Queres, esperits de las mòrts violentas; (v. 217-222)
* Nemesis *Reprobacion*, la Venjança e la Justícia divina;
* Èris, la Discòrdia ; (v. 225)

Segon d'autras fonts, seriá tanben la maire:

* de Moïra, la Destinada;
* de Geras, la Vielhum ;
* de Filotes, l'Amor sexual ;
* de Momos, lo Sarcasme ;
* d'Apate, la Tromperia ;
* de Dolos, l’engaba ; 
* d'Oizis, la Misèra ;
* de Caront, lo nauchièr dels Infèrns ;
* d'Epifront, la Prudéncia ;
* d'Eleos, la Pietat ;
* de las Erinias, divinitats persecutriças, que per Esiòde naisson de la castracion d'Uranos (Teogonia, v. 185) ;
* de Lissa, la Colèra ;
* d'Ecata, la divesa de la Mascariá e de la Luna ;
* de l’Stix, un autre fluvi dels Infèrns ;
* d'Adicia, l'Injustícia;
* d'Elpis, l'esper.

## Vejatz tanben
* Divinitats grègas primordialas

## Bibliografia

### Fonts anticas

* Esiòde, Teogonia (v. 123 et 211).
* Omèr, Iliada (XIV, 259 ; VIII, 488).

### Estudis savents

* Clémence Ramnoux, *La Nuit et les enfants de la Nuit dans la tradition grecque*, Paris, Flammarion, 1959.

## Nòtas e referéncias
Porte des Lilas (mètro de París)

vinheta|Lo bastiment de l'estacion.
**Porte des Lilas** es una estacion del mètro de París, de las linhas 3 bis e 11.

## Situacion
L'estacion es implantada a la joncion dels baloards Sérurier e Mortier, dels avengudas de la Porte-des-Lilas e Gambetta, e de la carrièra de Belleville.

## Istòria

## Estacion « Cinema »
Desafectada dempuèi la barradura al public de la , l'estacion situada sus la ligason entre las linhas 3 bis e 7 bis conéis una segonda vida en servissent de decòr als tornatges de publicitats e de filmes.

### Descripcion

### Tornatges
Lo prètz de locacion de l'estacion per un tornatge es en mejana comprés entre 15 000 e 18 000 €, mas aquò pòt variar segon los demandas e lo temps passat dins los sosterranhs. La RATP declara un chifra d’afars annal de locacion de l'estacion de 200 000 €.

#### Filmes filmats dins l'estacion

* 1979 : *[[A Little Romance]]*
* 1984 : *[[Pinot simple flic]]*
* 1985 : *[[Scout toujours...]]*
* 1991 : *[[Une époque formidable…]]* (sos lo nom de *[[Gare de l'Est (mètro de París)|Gare de l'Est]]*)
* 1998 : *[[Ronin]]*
* 2000 : *[[Antilles sur Seine]]* (sos lo nom *[[Jacques Bonsergent (mètro de París)|Jacques Bonsergent]]*)
* 2001 : *[[Le Fabuleux Destin d'Amélie Poulain]]* (sos lo nom d**[[Abbesses (mètro de París)|Abbesses]]'')
* [[2001 al cinèma|2001]] : ''[[Les Rois mages]]'' (sos los noms de ''[[Trinité - d'Estienne d'Orves (mètro de París)|Trinité - d'Estienne d'Orves]]'' e ''[[Bonne-Nouvelle (mètro de París)|Bonne-Nouvelle]]'')
* [[2001 al cinèma|2001]] : ''[[Band of Brothers]]''
* [[2002 al cinèma|2002]] : ''[[Choses secrètes]]''
* [[2006 al cinèma|2006]] : ''[[Paris, je t'aime]]'' (sos lo nom de ''[[Tuileries (mètro de París)|Tuileries]]'')
* [[2006 al cinèma|2006]] : ''[[David Nolande]]''
* [[2007 al cinèma|2007]] : ''[[Le Dernier Gang]]''
* [[2007 al cinèma|2007]] : ''[[Le Prix à Payer]]'' (sos lo nom de ''[[Kléber (mètro de París)|Kléber]]'')
* [[2007 al cinèma|2007]] : ''[[La vie sera belle]]''
* [[2008 al cinèma|2008]] : ''[[Les Femmes de l'ombre]]'' (sos lo nom de ''[[Concorde (mètro de París)|Concorde]]'')
* [[2008 al cinèma|2008]] : ''[[Secret défense]]'' (sos lo nom de ''[[Montparnasse (mètro de París)|Montparnasse]]'')
* [[2009 al cinèma|2009]] : ''[[Julie et Julia]]''
* [[2010 al cinèma|2010]] : ''[[A bout portant]]'' (sos lo nom d**Opéra*)
* [[2010 al cinèma|2010]] : *Hors-la-loi*
* [[2014 al cinèma|2014]] : *3 Days to Kill* (sos lo nom de *Ségur*)
* [[2014 al cinèma|2014]] : *Supercondriaque* (sos lo nom d*'Abbesses*)
* [[2015 al cinèma|2015]] : *Lolo*

==== Publicitats filmats dins l'estacion ====

* *Imagine* de la companhiá informatica [[Microsoft]], en febrièr de 2004.
* *Culture Pub revient sur le Web*
* *L'Interdit'', perfum de Givenchy, 2018.

## Nòtas e referéncias



## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Mètro de París
Linha 1 del mètro de París

vinheta|260x260px|La linha a ''La Défense''.
La **linha 1 del [[mètro de París]]** es una linha del malhum de mètro a París. Es la primièra linha de mètro dobriguèt en França.

## Istòria

### Cronologia

* 1896 (20 d'abril) : lo conselh municipal de París adopta lo projècte de malhum de mètro de Fulgence Bienvenüe.
* 1898 (30 de març) : declaracion d'utilitat publica dels sièis primièras linhas del .
* 1898 (4 d'octobre) : début dels trabalhs de la linha.
* 1900 (19 de julhet) : mesa en servici de la linha 1 entre *[[Porte Maillot (mètro de París)|Porte Maillot]]* e *[[Porte de Vincennes (mètro de París)|Porte de Vincennes]]*.
* 1934 (24 de març) : extension de ''Porte de Vincennes'' a *[[Château de Vincennes (mètro de París)|Château de Vincennes]]*.
* 1936 (15 de novembre) : mesa en servici de l'estacion ''Porte Maillot'' (desplaçada)
* 1937 (29 d'abril) : extension de ''Porte Maillot'' à *[[Pont de Neuilly (mètro de París)|Pont de Neuilly]]*.
* 1963 (mai) - 1964 (decembre) : conversion en mètro sus pneumatics ambe lo material rotlant MP 59.
* 1992 (1èr d'abril) : extension de *[[Pont de Neuilly (mètro de París)|Pont de Neuilly]]* a *[[La Défense (mètro de París)|La Défense]]*.

## Traçat e estacions
vinheta|Traçat de la linha.

### Lista de las estacions

* La Défense ''<small>- Grand Arche</small>''
* Esplanade de La Défense
* Pont de Neuilly
* Les Sablons ''<small>- Jardin d'Acclimatation</small>''
* Porte Maillot ''<small>- Palais des Congrès</small>''
* Argentine
* Charles de Gaulle - Étoile
* George V
* Franklin D. Roosevelt
* Champs-Élysées - Clemenceau ''<small>- Grand Palais</small>''
* Concorde
* Tuileries
* Palais-Royal - Musée du Louvre
* Louvre - Rivoli
* Châtelet
* Hôtel de Ville
* Saint-Paul ''<small>- Le Marais</small>''
* Bastille
* Gare de Lyon
* Reuilly - Diderot
* Nation
* Porte de Vincennes
* Saint-Mandé
* Bérault
* Château de Vincennes

## Nòtas e referéncias



## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Mètro de París
* París
La Défense (mètro de París)

vinheta|Una intrada de l'estacion.
**La Défense** es una estacion cap de la linha 1 del mètro de París.

## Istòria
L'estacion dobriguèt lo 1èr d'abril de 1992.

## Situacion
L'estacion es situada sus la comuna de Puteaux, dins lo departament dels Nauts de Sèina.

### A proximitat

* L'Arca de La Défense
* Lo quartièr d'afars de La Défense

### Correspondéncias

* La linha A del RER d'Illa de França
* Las linhas L e U del Transilien
* La linha 2 del tramvai d'Illa de França

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Articles ligats

* La Défense
* Gara de La Défense
* Mètro de París
* Linha 1 del mètro de París
Linha 2 del mètro de París

drecha|sens_quadre|280x280px
La **linha 2 del [[mètro de París]]** es una linha del malhum de mètro a París.

## Istòria

### Cronologia

* 1896 (20 d'abril) : lo conselh municipal de París adopta lo projècte de malhum de mètro de Fulgence Bienvenüe.
* 1898 (30 de març) : declaracion d'utilitat publica dels sièis primièras linhas del .
* 1900 (13 de decembre) : mesa en servici de la linha entre *[[Porte Dauphine (mètro de París)|Porte Dauphine]]* e *[[Charles de Gaulle - Étoile (mètro de París)|Étoile]].*

## Traçat e estacions
vinheta|320x320px|Traçat de la linha.

### Lista de las estacions

* Porte Dauphine
* Victor Hugo
* Charles de Gaulle - Étoile
* Ternes
* Courcelles
* Monceau
* Villiers
* Rome
* Place de Clichy
* Blanche
* Pigalle
* Anvers <small>- ''Sacré Cœur''</small>
* Barbès - Rochechouart
* La Chapelle
* Stalingrad
* Jaurès
* Colonel Fabien
* Belleville
* Couronnes
* Ménilmontant
* Père Lachaise
* Philippe Auguste
* Alexandre Dumas
* Avron
* Nation

## Espleitacion

### Servici
En 2008, lo trajècte complèt de la linha prene 33 minutes cap a l'èst, e 35 cap à l'oèst.

### Material rotlant
De 1900 a 1904, los trens an doas motriças (una a cada extremitat), una novetat per l'epoca perque los caps de linha (coma *[[Charles de Gaulle - Étoile (mètro de París)|Étoile]]* puèi *[[Anvers (mètro de París)|Anvers]]*) an pa de bocla de mièg torn.

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Mètro de París
* París
Mode Gakuen Cocoon Tower

**Mode Gakuen Cocoon Tower** (モード学園コクーンタワー Mōdo gakuen kokūn tawā) es un gratacèl de Tòquio (la capitala de Japon) de 50 nivèls.
Concebut per Tange Associates, foguèt acabat en 2008.

## Referéncias
Prípiat

**Prípiat** (ucrainés: При́п'ять; rus: При́пять) es un a vila fantauma situada dins la zona d'exclusion de Chornobil en Ucraïna, prèp de la frontièra amb Bielorussia. Nomenada d'après la ribièra Prípiat, la vila foguèt fondada en febrièr de 1970, e foguèt la cinquena vila nucleara (un tipe de vila tancada) en Union Sovietica, per lotjar los trabalhadors de la centrala nucleara de Chornobil. Foguèt oficialament proclamada vila en 1979 e atenhèt una populacion de 49 360 personas quora foguèt evacuada l'après dinnada del 27 d'abril de 1986, lo jorn d'après la catastròfa de Chornobil.
## Referéncias
Linha A

Lo terme **linha A** es utilizat per designar un grand nombre de linha de transpòrts en comun :

## Camin de fèrre

* Linha A del RER d'Illa de França

## Mètro

* Linha A del mètro de Buenos Aires
* Linha A del mètro de Lion
* Linha A del mètro de Rennes
* Linha A del mètro de Tolosa

## Tramvai

* Linha A del tramvai de Bordèu
Linha 1

Lo terme **linha 1** es utilizat per designar un grand nombre de linha de transpòrts en comun :

## Mètro

* Linha 1 del mètro de Barcelona
* Linha 1 del mètro de Marselha
* Linha 1 del mètro de Milan
* Linha 1 del mètro de Nòva York
* Linha M1 del mètro de Palma
* Linha 1 del mètro de París
* Linha 1 del mètro de Turin

## Tramvai

* Linha 1 del tramvai de Lion
* Linha 1 del tramvai de Marselha
* Linha 1 del tramvai de Montpelhièr
* Linha 1 del tramvai de Niça
* Linha T1 del tramvai de Tolosa

## Bus a naut nivèl de servici

* Linha T1 del BHNS del Baish Ador (Tram'Bus)
* Linha T1 del BHNS de Nimes
* Linha L1 del BHNS de Tolosa
Teogonia

Una **teogonia** (en grec ancian , de , « dieu », e , « engendrar ») designe tot recit mitologic sus las originas e lass genealogias divinas.

Constituís una forma de recit original, tot coma una cosmogonia (que descrich la naissença de l'Univèrs e del mond), qu’es sovent indissociable, o una antropogonia (que descrich la naissença e lo destin de l'umanitat). S'agís sovent d'armonizar, a la limita de la poèsia e de la doctrina, de legendas destriadas al subjècte de las causas primièras. L'exemple mai celèbre es la *[[Teogonia (Esiòde)|Teogonia]]* d'Esiòde (sègle VIIIe AbC.), fixant lo canon del recit olimpian dins la mitologia grèga.

d’entre los recits coneguts, se pòt citar:

* Orient Pròche ancian:
** la « Teogonia orrita », un nom a vegada utilizat per designar lo *[[Cant de Cumarbi]]*, primièr recit del Cicle de Cumarbi.
* Grècia antica (en mai d’Esiòde):
** lo mite pelasge, d’ont venon los poèmas omerics;
** la teogonia d'Epimenides, una òbra perduda del sègle VI AbC;
** diferentas teogonias d'influéncia orfica: teogonia « de la Rapsodias », teogonia « ciclica », « de Protogonos », « de Ieronimos », « d'Eudèma ».

## Vejatz tanben

* Cosmogonia
Linha 1 dau tramvai de Marselha

vinheta|Tram sortent de lo tunèl de Noalhas.
La **linha 1 dau [[tramvai de Marselha]]** es una linha del malhum de tramvai a Marselha.

## Traçat e estacions
[vinheta|Estacions de la linha en [francés.]]

### Lista de las estacions

* Noalhas
* Eugène Pierre
* Camàs
* George
* Jean Martin
* La Blancarda
* Santa Terèsa
* Sant Peire
* La Parette
* La Boiseraie
* Air-Bel
* La Gronharda
* William Booth
* Lei Calhòus

## Notas e referéncias


## Veire tanben

### Articles ligats

* Tramvai de Marselha
* Marselha
Linha 2 dau tramvai de Marselha

vinheta|Una estacion sul baloard Lòngchamp.
La **linha 2 dau [[tramvai de Marselha]]** es una linha del malhum de tramvai a Marselha.

## Traçat e estacions
[vinheta|Estacions de la linha en [francés.]]

### Lista de las estacions

* Arenc - Lo Silo
* Euroediterranèa-Gantès
* Jolieta
* Republica - Damas
* Sadi Carnot
* Belsunce-Alcazar
* Canebiera - Capucins
* Canebiera - Garibaldi
* Reformats - Canebiera
* Nacionau
* Lòngchamp
* Cinc Avengudas
* Foch - Sakakini
* Foch - Boisson
* Blancarda - Foch

## Nòtas e referéncias

### Nòtas


### Referéncias



## Veire tanben

### Articles ligats

* Tramvai de Marselha
* Marselha
Liura aranesa

Era **liura aranesa** (catalan: *lliura aranesa*; espanhòu: *libra aranesa*) ei era moneda tradicionau d'Aran. Ei atestada dinc ath miei deth sègle XIX.

Ère dividida en 10 rals, 20 sòus, 50 targes e 200 ardits o dinèrs.

Valèue 1,852 pessetes (e 0,69 liures catalanes). Vau dongues 1,113 centim d'èuro.

## Referéncias
* David BRUNA. "Eth sistèma monetari dera Val d'Aran". *Tèrra Aranesa* n°13, 2015. pp. 59-63 En linha sus eth siti deth ''Dipòsit Digital de Documents de la UAB''.
IONIS Education Group

IONIS Education Group (en francés *Groupe IONIS* o pus simplament *IONIS*) es una granda entrepresa francesa situada a París.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial de IONIS Education Group
Associacion lei de 1901

Una **associacion lei de 1901** es, en França e de nombrós país colonizats a l'epoca per la França, una associacion bailejada per la lei del 1èr de julhet de 1901 mesa en plaça per Pierre Waldeck-Rousseau e lo decret del 16 d'agost de 1901. Aquestas disposicions pertòcan pas los associacions qu'an lor sèti dins los tres departaments annexats en 1871 de la Mosèla, del Bas Ren e del Naut Ren e que se causiguèron de seguir lo drech local (lei alemanda dicha de 1908).

## Nòtas e referéncias



## Vejatz tanben

### Ligams extèrnes

*  La lei del 1èr de julhet de 1901 sus Légifrance
*  Sit governamental dels associacions
Prunus cerasus

Lo **guindolièr** o **agriotièr**,  (***Prunus cerasus***) es un arbre fruchièr del genre *Prunus*, familha de las *[[Rosaceae]]*. Es cultivat per sos fruches, las *agriòtas/griòtas*, *guindas*, *guindolas*, *guindolhs* gasc., *guinhas* o *moretas* gasc.

## Sinonims

* (=) *Cerasus vulgaris* Mill.
* (=) *Prunus vulgaris* Schur
* *Prunus marasca* (Host) Rchb. [≡ Prunus cerasus var. marasca]
* *Prunus semperflorens* Ehrh. [≡ Prunus cerasus var. semperflorens]

## Etimologia
L'apellacion cererièr *agre* es justificada, car lo tèrme *agriòta* o *griòta* deriva precisament de *agre*.

## Descripcion
esquèrra|vinheta|''Cerasus vulgaris'' segon Masclef 1891
Lo *Prunus cerasus* es un arbrilhon, que despassa rarament 8 mètres de nautor, a la diferéncia de l'amarovièr que pòt aténher 20 mètres.  A l'estat salvatge, es un arbrilhon que gaissa facilament, en formant de boissons dins las baranhas e e los torals. Sas brancas pus feblas que las de l'amarovièr, son espandidas o pendentas.

Lo pecol de 1-2 cm de long es fòrça pus cort que lo de l'amarovièr que fa 2-7 cm. Pòrta o pas de nectaris. Lo limbe elliptic, de 5-8 cm × 3-5 cm, a de margas finament biserruladas.

Las flors, amassadas en ombèlas de 2-4 flors, apareisson al començament de la foliacion. Son blancas e fan 2 - 2,5 cm de diamètre. A la diferéncia dels cerièrs, son autogamas. La florida a luòc en abril-mai.

Lo fruch es una drupa, de color roge viu a negre e brilhant, de 1,2 - 1,5 cm de diamètre, fòrça chucosa, de sabor acidulada, conven per las confituras e las conservas amb aigardent.

## Ecologia

## Origina

esquèrra|vinheta|''P. cerasus'' pòt derivar de l'ibridacion de ''P. fruticosa'' e ''P. avium'' que benlèu a produit de gamèts diploïds

vinheta|''P. cerasus subsp. acida'', Cererièr de Montmorency (arboretum de Le Breuil)
vinheta|''Morelles'' fr. madura

## Utilizacion

## Galariá

Fichièr:Prunus cerasus blossom am.jpg|Flors.
Fichièr:Prunus cerasus.jpg|Fuèlhas.
Fichièr:Visine2.jpg|Fruchs madurs.
Fichièr:Prunus cerasus wisnia.JPG|Fruch.


## Nòtas


## Ligams extèrns
Segré-en-Anjou Bleu

**Segré-en-Anjou Bleu** es, dempuèi lo 15 de decembre de 2016, una comuna novèla francesa situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels País de Léger.
### Comunas delegadas
*Segré
*Aviré
*Le Bourg-d'Iré
*La Chapelle-sur-Oudon
*Châtelais
*La Ferrière-de-Flée
*L'Hôtellerie-de-Flée
*Louvaines
*Marans (Maine e Léger)
*Montguillon
*Noyant-la-Gravoyère
*Nyoiseau
*Sainte-Gemmes-d'Andigné
*Saint-Martin-du-Bois
*Saint-Sauveur-de-Flée
Ōtautahi

thumb|right|300px|La carrièra de Worcester a Ōtautahi

**Ōtautahi** (en anglés, *Christchurch*) es una vila d’Aotearoa. Sa populacion totala èra 388&nbsp;400 abitants en 2018. Sa superfícia urbana totala es 1426&nbsp;km².

## Ligams extèrnes
* (en) Christchurch City Council
Hopitu shinumu

Los **hopitu-shinumu** (*Pòble de la Patz* en occitan) o mai comunament 'pelats los **hòpis** (o **hopis**) fan partida dau grope amerindian daus Pueblos d'America dau Nòrd, vesins daus navahos, daus tohono o'odham, e daus zuñis. Los hòpis viven dins lo nòrd-èst de l'Arizòna, dins la region daus Four Corners, 'na region plan arida. Dins daus textes ancians, lo pòble es sovent 'pelat *Moki* o *Moqui*.

thumb|left|300px|'Na femna coifa 'na jòuna dròlla pas maridada.

Recensava **7494** Hòpis repartits en set pueblos en 1775, alora que n-y en aviá pus que **6500** en 1990. Eran tornats montar a mai de **18 000** en 2010.

thumb|300px|Maison hòpi, 1896.

[300px|thumb|Diferentas varietats de [milh|brigaroelh hopi.]]

### Referencias
Prunus avium

L**'amarovièr**, l**'agrofion** o lo **grafion** (*Prunus avium*) es un arbre originari d'Euròpa, d'Asia de l'oèst e d'Africa del nòrd (Paleartic occidental) qu'aparten al genre Prunus de la familha de las *[[Rosaceae|Rosaceæ]]*. Es de còps que i a sonat **cerièr salvatge**.

Amb lo guindolièr (*[[Prunus cerasus]]*), es una de las doas espècias de cerièrs salvatges a l'origina de las varietats  cultivadas a l'ora d'ara.

## Descripcion

L'amarovièr es un arbre grand de fust dreit e cilindric, de creissença rapida, qu'atenh 15 a  de nautor e  de diamètre. Viu aperaquí 100 ans e demanda fòrça lutz.

Sa rusca fina a tendéncia a s'exfoliar en correjas orizontalas. Los ramèls joves son brun-roge, brilhants.

Las fuelhas son elipticas, altèrnas, dentadas. Lo pecol de 2-7 cm de long, pòrta doas glandas rojas a la basa del limbe (los nectaris). Aquelas glandas nectarifèras son tanben présentas en çò d'autras espècias del genre *Prunus*.

Sas flors blancas pedonculadas son dispausadas en pichons *ramelets laterals*. La florida a luòc e abril-mai, just abans la folhason. Es una espècia allogama, autoincompatibla dont la fecondacion crosada deu èsser assegurada per los insèctes pollinizadors.

Sos fruches carnuts (ceiresons), longament pedonculats son comestibles mas amars. Pòdon servir en distillariá per far de kirsch. La cerièra doça cultivada es roja escura o negra, sucrada o acida.

## Referéncias
Canton de Casaubon

Lo **canton de Casaubon ** qu'ei ua anciana division administrativa de Gasconha, situada dens l'arrondiment de Condòm, lo departament de Gers e la region de Miègjorn-Pirenèus, adara d'. Las 14 comunas que son dempuish 2015 dens lo canton deu Gran Bas-Armanhac (burèu centralizator Nogaròu) e tanben de la Comunautat de comunas deu Gran Armanhac (residéncia Casaubon). La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon.

## Composicion

## Istòria
## Nòtas e referéncias
Linha 3 del mètro de París

[vinheta|L'[Parmentier (mètro de París)|estacion ''Parmentier''.]]
La **linha 3 del [[mètro de París]]** es una linha del malhum de mètro a París.

## Istòria

### Cronologia

* 1896 (20 d'abril) : lo conselh municipal de París adopta lo projècte de malhum de mètro de Fulgence Bienvenüe.
* 1898 (30 de març) : declaracion d'utilitat publica dels sièis primièras linhas del .
* 1902 (24 de mai) : adjudicacion dels sièis lòts del obrador de la linha.
* 1904 (19 d'octobre) : mesa en servici entre *[[Villiers (mètro de París)|Villiers]]* e *[[Père Lachaise (mètro de París)|Père Lachaise]]*.
* 1905 (25 de genièr) : extension a l'èst cap a l'estacion *[[Gambetta (mètro de París)|Gambetta]]*.
* 1910 (23 de mai) : extension a l'oèst cap a l'estacion *[[Pereire (mètro de París)|Pereire]]*.
* 1911 (15 de febrièr) : extension a l'oèst cap a l'estacion *[[Porte de Champerret (mètro de París)|Porte de Champerret]]*.
* 1921 (17 de novembre) : extension a l'èst cap a l'estacion *[[Porte des Lilas (mètro de París)|Porte des Lilas]]*.
* 1937 (24 de setembre) : extension a l'oèst cap a l'estacion *[[Pont de Levallois - Bécon (mètro de París)|Pont de Levallois - Bécon]]*
* 1969 (23 d'agost) : mesa en servici de la novèla estacion ''Gambetta''.
* 1971 (27 de març) : desconnectatge de la linha 3 bis.
* 1971 (2 d'abril) : extension a l'èst cap a l'estacion *[[Gallieni (mètro de París)|Gallieni]]*.

## Traçat e estacions
vinheta|320x320px|Traçat de la linha.

### Lista de las estacions

* Pont de Levallois - Bécon
* Anatole France
* Louise Michel
* Porte de Champerret
* Pereire <small>Maréchal Juin</small>
* Wagram
* Malesherbes
* Villiers
* Europe <small>Simone Veil</small>
* Saint-Lazare
* Havre - Caumartin
* Opéra
* Quatre-Septembre
* Bourse
* Sentier
* Réaumur - Sébastopol
* Arts et Métiers
* Temple
* République
* Parmentier
* Rue Saint-Maur
* Père Lachaise
* Gambetta
* Porte de Bagnolet
* Gallieni

## Nòtas e referéncias



## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Mètro de París
* París
Canton de Ròcahòrt

Lo **canton de Ròcahòrt** qu'ei ua anciana division administrativa de Lanas, situada dins l'arrondiment deu Mont, lo departament de las Lanas e la region d'Aquitània, adara de Navèra Aquitània. 12 de las 13 comunas que son dempuish 2015 dens lo canton de Hauta Lana Armanhac (burèu centralizator Labrit) e de la Comunautat de comunas de las Lanas d'Armanhac (SIREN 200 035 541). Sonque Poi de Sauç qu'es dens lo canton deu Mont de Marsan-1 e dens la comunautat d'aglomeracion Lo Mont de Marsan Aglomeracion (SIREN 244000808). La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon, dens sa varianta occidentala.

## Composicion
Arrondiment deu Mont

L**'arrondiment deu Mont** qu'ei ua division administrativa francesa, situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània.

## Composicion
### Lista deus cantons de l’arrondiment deu Mont avant 2015

* Canton d'Aira 
* Canton de Gavarret 
* Canton de Gèuna
* Canton de Granada d'Ador 
* Canton de Hagetmau 
* Canton de Labrit
* Canton de Mamisan 
* Canton deu Mont-Nòrd 
* Canton deu Mont-Sud 
* Canton de Morcens 
* Canton de Parentís
* Canton de Pissòs 
* Canton de Ròcahòrt 
* Canton de Sabres
* Canton de Sent Sever 
* Canton de Sòra 
* Canton de Vilanava de Marsan

### A partir de 2015
L'arrondiment que guarda 178 comunas.

## Véser tanben
* Cantons de las Lanas
* Comunas de las Lanas
Arrondiment de Dacs

L**'arrondiment de Dacs** qu'ei ua division administrativa francesa, situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània.

## Composicion
### Lista deus cantons de l’arrondiment de Dacs avant 2015
* Canton d'Amor 
* Canton de Castèths 
* Canton de Dacs-Nòrd
* Canton de Dacs-Sud 
* Canton de Monthòrt 
* Canton de Mugron
* Canton de Pèirahorada 
* Canton de Polhon 
* Canton de Sent Martin de Senhans 
* Canton de Sent Vincenç de Tiròssa 
* Canton de Soston
* Canton de Tartàs-Èst 
* Canton de Tartàs-Oèst 

### A partir de 2015
Lo nombre de comunas de l'arrondiment de Dacs que pòt variar. Qu'ei de 153 en 2015 e en 2016, 152 en 2017.

## Véser tanben
* Cantons de las Lanas
* Comunas de las Lanas
Homiel

**Homiel** (en bielorús *Гомель*) o **Gomel** (en rus *Гомель*) es un vila de Bielorussia e e lo centre administratiu de la region (voblast) de Homiel. Sa populacion èra de 535229 abitants en 2017, çò que ne fasiá la segonda vila de l'estat.

## Geografia
Homiel es situada a  al sud-èst de Miensk, près de las frontièras amb Ucraïna e Russia. La vila es asagada pel riu Soj, que se trai dins Dnièpre ua cinquantena de quilomètres al sud.

## Istòria

La data exacta de la fondacion de Homiel es desconeguda, mas es mencionada pel primièr còp fois en 1142, dins una cronica. Aquesta data es generalament considerada coma la data de creacion. Las ribas de l’autre costat de Soj èran ocupadas per una autra vila, *Bielitsa*.

Coma nombrosas vilas bielorussas, Homiel deguèt afrontar a l'Edat Mejana l’invasion tatara e las atacas de l'Òrda d'Aur, es pr'aquò que demandèt la proteccion del Grand Ducat de Lituània, per loqual foguèt annexada.

L’union del Grand Ducat amb lo reialme de Polonha en 1569 faguèt de Homiel una vila de las confinhas de la republica de las Doas Nacions.

En 1772, la part orientala de Bielorussia foguèt annexada a l’Empèri rus. La tsarina Catarina II de Russia faguèt don de la vila en 1775 a un de sos favorits, Piotr Alexandrovitch Roumiantsev, que recebèt tanben lo governament d’Ucraïna. Aqueste s’instalèt a Homiel e i faguèt bastir un palais e una catedrala, enrodats d’un vast pargue. Sa femna, Irina, contribuiguèt a la bona fama de son marit en fasent bastir un espital, un orfelinat e una escòla de musica per los enfants paures.

En 1854, Bielitsa foguèt annexada a Homiel, e n'es desenant un quartièr.

Durant l’estiu de 1903, una temptativa de pogrom fracassèt fàcia a la determinacion d’un grop d’autodefensa jusieu organizat  per lo Bund. Dos-cents jusieus armats rebutèron los pogroms.

Pendant la Segonda Guèrra Mondiala, Homiel foguèt ocupada per l’Alemanha nazia del 19 d'agost de 1941 al 26 de novembre de 1943. Mai de la mitat de sa populacion jusieva periguèt pendent la guèrra. En 1941, en dos jorns, 2500 jusieus de Homiel internats dins un camp près de Monastyrek, foguèron fusilhats dins un valat anticarri près de Lechtchinec. La vila foguèt gaireben entièrament destrusida durant la guèrra.

En 1986, Homiel foguèt una de las primièras vilas tocadas per la nívol radioactiva provocada per la catastròfa de Chornobil. La vila demòra una de las mai irradiadas d’Euròpa e sa populacion foguèt pas jamai evacuada.

## Referéncias
Futur

Lo **futur** es lo temps a venir, l**'avenir**, l**'avenidor**, l**'esdevenidor**  (tanben dit en gasc. *aviéner*, *avier*, *avénguer* o *avenider*; en lem. *endevenidor*) o lo deman. L'umanitat a esmerçat, de temps immemorial ençai un grand esfòrç a provar de descobrir cossí serà l'avenudor e a creat un fum d'arts e sabers endevinatoris per una tala fin; modernament, son estadas desvolopats de disciplinas que, a partir de la sciéncia an contribuit a aquel esfòrç, la mai reüsida n'essent la prospectiva.

En fòrça culturas aqueles fenomèns an una granda importància, jos la forma de prediccions, de qualque oracle o profecia o de legendas explicativas. En Euròpa la sciéncia a batejat aquelas tendéncias coma supersticion e los autreja pas cap de valor. An una grand succés, ça qua la, las profecias de Nostradamus e la que s'atribuís a Malaquias d'Armagh suls papas.
Agraula

L**'agraula** (var. **agralha**, **graula**, **gralha**; *Corvus frugilegus*) es un aucèl membre de la familha dels  *[[Corvini|Corvidae]]* dins l'òrdre dels passeriformes

Fa 45-47 cm de long. Las plumas del cap, copet e espatlas son particularament densas e sedosas.

## Distribucion e abitat
Aucèl resident (pas migrador) en Grand Bretanha e la màger part d'Euròpa central, vaga en Islàndia e lo nòrd d'Escandinàvia; n'i a tanben una raça en Asia. Foguèt introdusit en Nòva Zelanda al mitan del sègle XIX e constituiguèt una plaga agricòla e es a èsser erradicat.

### Alimentacion
Manja predominantament de vèrms de tèrra e larvas d'insèctes, manja tanben gra, fruits, pichons mamifèrs e uòus d'autres aucèls.

## Referéncias

* BirdLife International (2004). *[https://web.archive.org/web/20080717080007/http://www.iucnredlist.org/search/details.php/51156/all Corvus frugilegus.]* *[[Lista roja de l'UICN|Lista Roja de la UICN]]*, Union Internacionala per la Conservacion de la Natura, 2006. Consultat lo 9 de mai de 2006 (en anglés). L'intrada de la basa de donadas compren una justificacion de perqué aquela espècia es de risc minim
* Handbook of the Birds of Europe, the Middle East, and North Africa: The Birds of the Western Palearctic Volume VIII: Crows ton Finches, editor en cap: the late Stanley Cramp, publicat per C. M. Perrins 
* *Crows and Jays* by Madge and Burn, 
* Debout G 2003. Le corbeau freux (Corvus frugilegus) nicheur En Normandie: recensement 1999 & 2000. Cormoran, 13, 115-121.
[alt=agraula corbaishina (Bearn)|vinheta|Fòto d'ua [Graula|agraula (o corbaishina) a Angais (Bearn)]]

## Ligams extèrnes

* Rook in profile
* Skull of Rook
* Rook videos dins The Internet Bird Collection
Vilatge

Un **vilatge** (var. **vialatge**; del latin: *villa*) o **vilar** (var. **vialar**) es una localitat o entitat de populacion de dimensions reduitas, contraposat a la vila e al borg. Abitualament dotat d'un jurisdiccion pròpria, es format a l'entorn d'un nuclèu abitat.  

La distincion entre «vila» e «vilatge» es pas totjorn fondada sus l'importància numerica de la populacion actuala. Es puslèu una question sociologica e onomastica. Dins un país d'abitat gropat coma Lengadòc, d'unas aglomeracions regropan mantun milièr d'abitants, son dichas «vilatges» dins l'usatge local: atal Mesa, amb sos 5000 abitants. Dins lo departament d'Aude, Coisan es apelat «vilatge» amb 1297 abitants dont 1275 aglomerats; mas Montreal, amb 1678 abitants dont 1139 aglomerats, a tradicionalament reng de vila.

## Denominacions
Lo tèrme «**vilatge**» es l'equivalent del francés *hameau*. Per designar una aglomeracion mai granda, en particular un capluòc d'una comuna, los locutors utilizan puslèu lo tèrme *borg* o, se lo contèxte o permet, *comuna* (s'es question de designar lo « vilatge » non pas mai coma aglomeracion, mas coma entitat administrativa o territoriala o las doas causas al còp).

Quand es un vilatge pichon, es a dire un nuclèu de populacion mendre, sens realitat pròpria, recèp los noms de **masatge**, **capmàs**, **capmasada**, **escart**; en gascon d**'airau**, **bordalat/bordelat**, **bordalar**, **tecoèra**, **maine** (tanben lemosin), **vesinat**, e **bordèra** (format de granjas), o encara **ahitau** e **marca** (que significan 'limit', son un bordalat mai alunhat del vilatge e qu'es a la termièra amb una autra comuna); en provencal **vilatjon**, en auvernhat e aupenc **vi(a)lar**, **viala** (gasc. *vialèr*, *vialar* fixats en toponimia), o encara **forest**. Cal notar que lo mot *amèu** (en gascon: *hamèu**) es un francesisme.

## Referéncias
Armari

vinheta|Armari "Chantilly" d'estil Loís XV, replica d'epòca realizada pels obradors Allot Frères|ligam=Fichièr:No009_Armoire_%22Chantilly%22_de_style_Louis_XV,_replique_d'époque_réalisé_par_les_Ateliers_Allot_Frères_..jpg
**Armari** (auv. *armèir*), en en gascon **sarratòri**, **cabinet**/**gabinet** o **limanda** (del latin armarium, derivat dun o de divèrses còsses barrats per pòrtas e normalament fach de fusta, que dedins pòt conténer de laissas, penjadors, tiretas, èca.; pòt èsser destinat a gardar de libres, ròba, utisses de cosina o de taula, èca.

Quand es encastat dins una paret, emai se diga cabinet o gabinet, quand se vòl especificar se ditz **armari de paret** o **placard**.

## Tipologias

## Articles connexes

* Librariá (mòble de bibliotèca)
* Laissa
* Consòla (mòble)
Laissa

vinheta|Laissa e un de los sieus supòrts.
vinheta|Doas laissas de libres.
vinheta|Laissa
Una **laissa** (**relais** m., **estaudèla**, **pòst** f.; gasc. **tauleta**, **posteta**, **'limanda**; prov. tanben **estatgiera**) es un plan orizontal utilizat dins los ostals, las entrepresas, las botigas o magasins per i depausar d'objèctes. Es en general fabricada amb un material resistent coma la fusta, lo bambó o lo metal. Los supòrts d'una laissa an variat e pòdon èsser utilizats en los mòbles de bibliotèca, las bibliotècas, los armaris èca.

## Tanben veire
* Bibliotèca
* Armari
* Consòla

## Referéncias
Bibliotèca (mòble)

vinheta|Bibliotèca (mòble)
Una **bibliotèca** o **librièr** (gasc. *libièr*) es un mòble amb de laissas orizontalas que servís a emmagazinar de libres. Pòt èsser d'un sol relais o de plusors en forma d'armari o de vitrina.

## Articles connexes

* Laissa

* Armari

* Consòla (mòble)
Penjador

vinheta|312x312px|Penjadors
Lo **penjador** (gasc. *peneder*) o **pòrtamantèl/pòrtamàntol** es un esplech en forma d'espatlas que facilita de gardar los vestits en los penjant, sustot las camisas, vèstas, pantalons, blosas e vestits en prevenent la formacion de rugas e l'ordenar eficientment dins un armari rober. Se nomena tanben penja-de ròbas als utises que permeton emmagazinar o dispausar ordenadament los penjadors, coma per exemple la barra superiora d'un armari rober. Ocasionalment Pòrtan d'espitlas d'espandir per penjar gonèlas. 

I a tres tipes basics de penjadors: metallics, de fusta e de plastic. Los metallics o de fil de fèrre consistisson en un simple laç triangular avitzat pel vèrtex superior en forma de cròc. Al contrari, los de fusta an de formas diferentas e de mesuras per s'ajustar al maximom al tipe de vestiment. Lo penjadors de plastic s'ajustan tanben a tota mena de vestiduras e essent mens cars pòdon cobrir mai facilament totes los besonhs del sector textil. 

## Vejatz tanben

* Vestit
* Mala
* Valisa
* Porta-vestits

## Referéncias

## Ligams extèrnes
Espitla d'espandir

vinheta|250x250px|'''Espitla d'espandir''' de fusta, d'una sola pèça
Una **espitla d'espandir** o **pinça de téner** (gasc.) es un objècte utilizat per estendre la ròba un còp ruscada perque s'eissugue, en la penjant per un fil (nomenat *fil d'espandir* los vestits) o un supòrt adequat.

Se'n desconeis l'origina, mas es sovent atribuida a una secta religiosa protestant d'Anglatèrra qu'emigrèt als Estats Units. Desvolopèron divèrses instruments de trabalh, que la primièra espitla d'espandir, una simpla pèça de fusta dividida en dos, coma una pinça. Eles patentèron pas jamai lor invencion, mas entre 1852 e 1887 lo burèu de brevets americans acreditèt 146 versions de l'espitla d'espandir.

I a entre mantas sòrtas d'espitles d'espandir, faches de desparièrs materiales, generalament de fusta o de plastic.

## Vejatz tanben

*Espandidor (gasc. (*es*)*teneder*; aup. *estendeire*).

## Referéncias

## Ligams extèrnes
Gonèla

vinheta|293x293px|Femna qu'assaja una gonèla coròlla (1956)
La **gonèla** (en lem. tanben *gona*, *goneu* m., *cota*), **jupa**, **rauba** (sovent en plur. *las raubas*, *las faudas*), lo **cotilhon**; en gasc. tanben **pelha**, **gòna** o **haudilha**) es un vestit que penja a la centura e cobrís las cambas, parcialament o totalament, sens dubertura per caduna (a diferéncia dels pantalons), ne restant la fin dubèrta. Es una pèça unisèxe en fòrça culturas; mas en Euròpa, dempuèi lo sègle XVI es privativament femenina, es venguda un simbòl de feminitat.

La gonèla se combina abitualament amb pèças superioras coma camisa, blosa, tricòt, èca. Se pòt assortir amb una jaqueta o un màntol. L'ensems de jupa e jaqueta pensadas per anar ensemble e confeccionadas amb lo meteis teissut e coloracion recep lo nom de vestit jaqueta o de vestit de sartre. 

Una alternativa a l'ensems amb faldilla es lo vestit, que cobrís tot lo còrs e pren forma de goonèla de la centura cap aval.

Non cal pas confondre lo concèpte de jupa amb lo de *fauda*, qu'es lo replan que forman las cambas d'una persona assetada, del ventre als genolhs.

## Tipe
La gonèla pòt èsser longa (de còps nomenada maxigonèla), mejana (de còps nomenada midijupeta o midigoneleta), corta (minigonèla ) o fòrça corta (microgonèla ). Tanben se pòt distinguir entre gonèla corta, just per dessús dels genolhs, e minigonèla pròpiament dicha, que cobrís a penas lo tafanari.

Independentament de la longor, existisson fòrça tipes de jupas, segon una sèria de paramètres estetics e de confeccion.

## Referéncias
Minigonèla

drecha|vinheta|267x267px|Minigonèla
La **minigonèla**, **minijupeta** (gasc. **minipelha, haudilheta, haudilhoneta**; lem. tanben **faudeta**) es un vestit femenin consistent en una gonèla corta, pel dessús dels genolhs, drecha o plan plegada. Per qualques uns, a d'èsser necessàriament plan corta, «la longor de la quala a pas d'èsser de mai de 10 cm per dejós del tafanari per amor de meritar aquela denominacion». En aqueste cas, la jupeta mai longa, mas acabada just suls genolhs, se ditz *gonèla corta* per la distinguir de la minijupa pròpiament dicha. Se nomena abitualament la minigonèla o minijupa de manièra abracada: ***mini.*** Totun, se pòt tanben distinguir la microgonèla, qu'es encara mai corta, e qu'a lo bòrd inferior justament a la nautor del cuol.

## Referéncias
Còfre

vinheta|200x200px|Arqueta medievala (s. XIII)
Un **còfre**, tanben nomenat **arca**  (nord. oc. *archa*) o **mala**, es una caissa, normalament de fons rectangulara, de metal, de fusta, o d'autras materials, pintada o forrada dedins e barrada amb sarralha, per i gardar de vestits o d'autres objèctes. Si a lo cobertor plan s'acostuma a dire *arca*, quand aqueste a mants versants s'anomena *còfre*. Quand a la cabucèla arredondida, se sòl nomenar mala.

## Mala
Una mala es una caissa relativament granda, amb laa cabucèla leugièrament arrodondida o de còps plana, usada tradicionalament per i gardar vestits o d'autres causas, besonhas o bagatges, e tanben per transportar aqueles objèctes, coma la valisa dels temps ancians. Dins los ostals se plaçavan sovent al pè del lièch, per un usatge personal e coma banqueta, o tanben als corredors, per un usatge mens personal, coma per i plegar los vestiments maisonièrs. Podián tanben aparéisser en los estables, èca., per i plaçar equipatge.

## Arca
Una arca es una caissa relativament granda per gardar d'objèctes de valor. Lo fach de la considerar caissa o *arca* depend de l'usatge que se'n fa, se s'i gardan d'objèctes de tipe mai utilitari se'n sòlen dire de *caissas.* Qualques arcas amb istòria son l'Arca de Noè, qu'es pas mai una arca mas un vaissèl que semblava téner la forma d'una arca.

### Caissas de nòvia
Las caissas de nòvia èran tipicas e abitualas. S'usavan per gardar los vestits e lo *noviatge* (verquièra o dòt o legitima) de la nòvia.

## Arqueta
Una **arqueta** es una bóstia pichona e rectangulara de metal, de fusta, d'evòri o d'un autre material, barrada amb sarralha, per i gardar de joièls, documents o autres objèctes de valor. Pòt aver una cubrecèla  plana o, mai comunament, amb plusors vessants. Las arquetas pòdon èsser fòrça elaboradas e ricament ornamentadas, qualques unas son consideradas d'òbras d'art.

## Referéncias

## Vejatz tanben

* Arqueta de sant Esteve, conservada al MNAC
* Arquimesa
Bob Beamon

[thumb|right|[Fotografia de Bob Beamon en 1968.]]

**Robert Beamon**, dich **Bob Beamon** (nascut lo 26 d'aost de 1946, Nòva York) es un atlèta estatsunidenc especialista dau saut de lòng. Es famós per son recòrd dau mond (8,90 m) realizat durant lei Jòcs Olimpics de Mexic que demorèt en vigor de 1968 a 1991. Gràcias a aqueu saut, ganhèt la medalha d'aur de la disciplina dei Jòcs d'Estiu de 1968.

## Biografia

Originari de Nòva York, Bob Beamon foguèt remarcat per l'entranaïre Larry Ellis que lo dirigiguèt vèrs l'atletisme. Aquò li permetèt d'intrar a l'Universitat de Carolina dau Nòrd avans de venir estudiant de l'Universitat de Tèxas. Obtenguèt plusors resultats de remarca durant sa carriera universitària coma un recòrd universitat de triple saut (1965), una segonda plaça au concors de saut de lòng ai campionats universitaris (1965) e una segonda plaça, tornarmai en saut de lòng, ai Jòcs Panamericans de 1967. Suspendut per aver participat a un movement de boicòt denonciant la situacion deis atlètas negres, se raprochèt de Ralph Boston (nascut de 1939), medalha olimpic d'aur 1960 e d'argent 1964 de saut de lòng, que l'ajudèt dins son entraïnament.

Après un saut de 8,33 m, Beamon fasiá partida dei favorits de l'espròva de saut de lòng dei  Jòcs Olimpics de Mexic en 1968. Pasmens, deviá faciar la concurréncia de Ralph Boston e dau Sovietic Igor Ter-Ovanessian qu'èran codetentors dau recòrd dau mond (8,35 m). Ansin, lo premier assai de Beamon dins lo concors foguèt una suspresa totala qu'agantèt una distància de 8,90 m. Aquò melhorava lo recòrd precedent de 55 cm e li permetèt de ganhar aisament la medalha d'aur. Sa performança intrèt tanben dins l'istòria de l'atletisme modèrne.

Vengut famós après aquela victòria, Beamon arrestèt sa carriera d'atlèta en 1969 e assaièt de venir jogaire professionau de basquet. Pasmens, recrutat per lei Phoenix Suns, joguèt ges de partida, probablament en causa d'una talha tròp pichona (1,91 m). Après aquela revirada, passèt un diplòma de sociologia (1972) e participèt regularament a d'operacions de promoccion de l'atletisme.

## Palmarès

En despiech d'una carriera relativament brèva, Bob Beamon a un palmarès relativament ric fach d'una medalha d'aur ai Jòcs Olimpics de 1968 e d'una medalha d'argent ai Jòcs Panamericans de 1967. Foguèt tanben lo detentor dau recòrd dau mond de saut de lòng de 1968 a 1991.

## Liames intèrnes

* Atletisme.
* Saut de lòng.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias