LaTeX

Lo logiciau libre \mathrm{L\!\!^ \!\!\!\!\!\;\; T\!_{\displaystyle E} \! X}, o **LaTeX** en escritura normala (prononciar [latɛk]), es una colleccion de macrocomandas per \mathrm{T\!_{\displaystyle E} \! X} (lo lengatge de descripcion tipografica creat per lo matematician e informatician american Donald Knuth) destinada a facilitar l'utilizacion d'aqueu « processor de tèxte ».
right|thumb|Lo lògo de LaTeX

L'informatician american Leslie Lamport es lo creator de LaTeX. Estent qu'es pron simple, LaTeX es vengut l'instrument privilegiat per escriure de documents ambé TeX; la version actuala es LaTeX 2ɛ. Es particularament utilizat dins lei domenis tecnic e scientific per la produccion de documents de talha mejana o importanta (tèsis e mai libres). Mai se pòt tanben emplegar per compausar de documents de tipes variats (per exemple, de letras o de transparents).

## Principi
LaTeX demanda au redactor de se concentrar sus l'estructura logica de son document, son contengut, mentre que la mesa en pagina dau document (cesura dei mots, alineas) es laissada au logiciau. LaTeX dessepara doncas la forma dau contengut, fòrça mai clarament que lei logiciaus de tipe WYSIWYG (*What You See Is What You Get*, ), coma Microsoft Word o OpenOffice.org ''Writer''. Pasmens, existisson uei de logiciaus (coma Lyx) que permeton de redigir de documents LaTeX d'aqueu biais.

La redaccion d'un document ambé LaTeX comença per la creacion d'un fichier fònt (en format ASCII) per mejan d'un editor de tèxte : contèn au còp lo tèxte e leis instruccions de mesa en forma tipografica, que son de comandas de LaTeX. Aqueu fichier fònt es puei tractat per LaTeX : es la compilacion, que produtz un fichier (en format DVI o PostScript o PDF) contenent lo document mes en forma, lèst per èsser visualizat sus un ecran o imprimit.

LaTeX necessita un aprendissatge iniciau pus important qu'aqueu que demandan lei logiciaus corrents de tipe WYSIWYG, aumens per la mesa en pagina de documents pichons. Mai tre qu'es passada aquesta fasa d'aprendissatge (pron aisada), vèn fòrça apreciable lo fach de se poder concentrar sus lo contengut en fisant la composicion a LaTeX : lo document produch es de qualitat remarcabla, quasi professionala (per exemple : respècte dei règlas tipograficas, formulas matematicas), la gestion dei referéncias bibliograficas (BibTeX), lei numerotacions e la taula dei matèrias son coerentas sensa que l'òm ague de se'n preocupar.

D'autra part, LaTeX laissa a l'utilizaire la facultat de l'adaptar a sei besonhs especifics en creant o modificant de macrocomandas, o en se servent de fichiers de macrocomandas (*packages*) creats per d'autrei.

Aquelei qualitats, en mai de la gratuitat dau logiciau, ne fan l'instrument de redaccion privilegiat dei mondes universitari e scientific dins certanei disciplinas. Es pron corrent en matematicas, informatica e fisica que d'editors prepausan de fichiers d'estil LaTeX, e que declaran de preferir aqueu format an aqueu de Microsoft Word (qu'es per ara l'estandard *de facto* dei tractaments de tèxtes).

## Exemples significatius d'utilizaires de LaTeX
* Editors

* Estudiants

* Lingüistas

* Professors de matematicas e de fisica

* Scientifics (au sens estrech), especialament en informatica, matematicas, fisica e quimia

* Wikipèdia : per l'escritura de formulas matematicas ambé leis balisas `&lt;math&gt;…&lt;/math&gt;` ; vejatz l'article 

* Naturalament, i a d'autrei categorias d'utilizaires de LaTeX

## Tipes de documents
LaTeX pòt produire fòrça tipes diferents de documents (tau coma es, o ben per lo mejan d'extensions) : 
* articles,
* cartas de visita,
* cors,
* diagramas,
* edicions criticas,
* etiquetas,
* letras,
* libres,
* presentacions,
* rapòrts,
* tèsis (scientificas au sens estrech, mai tanben d'istòria, de lingüistica...)
* …

Pasmens, fau notar que per redigir de documents que sa mesa en pagina es particulara (per exemple : jornaus, revistas), d'autrei tipes de logiciaus pòdon èsser mielhs adaptats.

## Exemples de documents LaTeX

### Un exemple simplàs
Aquest exemple permete d'afichar e d'imprimir :
* un títol (*Exemple de document LaTeX*)
* un nom d'autor (*Ieu*)
* e la frasa *Es mon premier assai !*

 \documentclass[a4paper,11pt]{article}
 
 \title{Exemple de document \LaTeX}
 \author{Ieu}
 
 \begin{document}
     \maketitle
     Es mon premier assai !
     % Aiçò es un comentari ; es pas
     % pres en còmpte per LaTeX
 \end{document}

### Un exemple scientific amb una formula
Aquest exemple permete d'afichar e d'imprimir la frasa seguenta :

Segon la teoria de la Relativitat restrencha, l'energia d'un còrs en movement es :
E = \frac{m c^2}{\sqrt{1 - \frac{v^2}{c^2}}}  .

 \documentclass[a4paper,11pt]{article}
 
 \begin{document}
     Segon la teoria de la Relativitat restrencha, l'energia d'un còrs en movement es :
     `E = \frac{m c^2}{\sqrt{1 - \frac{v^2}{c^2}}}.`
 \end{document}

## Quauquei caracteristicas de LaTeX

Lei comandas de LaTeX devon totjorn èsser precedidas d'una **còntra-oblica** : « `\` ». Una comanda pòt aver de paramètres. Lei paramètres facultatius son de metre entre parentèsis carradas : [...]. Lei paramètres obligatòris an pas de besonh d'èsser envoutats per un caractèr particular. Dins aquò, se lo paramètre en question a mai d'un caractèr de lòng (e es sovent ansin), deu formar un blòc (au sens de LaTeX) e se deu doncas escriure entre acoladas : {...}

La premiera comanda d'un document LaTeX es `\documentclass` : definís la classa dau document, valent a dire son tipe ; lei classas principalas son :
* `article` : Lo document es condensat au maximum (ges de saut de pagina automatic). Es destinat a l'impression rècto. Lo numèro de pagina es centrat dins lo pè de pagina. Un document dau tipe `article` contèn ges de capítol (comanda `\chapter` non reconoissuda)…

* `report` (*rapòrt* en occitan) : Coma `article`, mai pus aerat : la comanda `\chapter` es reconoissuda e provòca un saut de pagina automatic. Ansin es de la pagina dau títol e de la taula dei matèrias, qu'entraïnan un saut de pagina automatic.

* `book` (*libre* en occitan) : Coma `report`, mai encara mai aerat. I a mai de paginas a l'ecran, mai i a pas tant de fuelhs a l'impression, que `book` produtz un document destinat a l'impression rècto vèrso : lo marge senèstre es destriat dau marge drech (per preveire la reliadura), lei sauts de paginas arriban sempre a una pagina impara (costat drech dau libre). Totei lei paginas an una entèsta que repren lo nom dau capítol corrent (costat senèstre) e lo nom de la seccion correnta (costat drech). Lei numèros de paginas son plus en bas mai en aut dei fuelhs, a costat dei mencions dei noms de capítol e de seccion.

* `slides` (*transparent* en occitan).

Lo contengut dau document se deu escriure entre `\begin{document}` e `\end{document}`. La comanda `\maketitle` aficha lo títol, l'autor e la data.

#### Leis opcions de classas

* ***10pt*** definís un còrs de caractèrs de 10 per tot lo document. Es pas compatibla ambé leis opcions ***11pt*** e ***12pt*** ni mai ambé la classa ***slides***.
* ***a4paper*** definís un format de papier per l'impression

## LaTeX e lei lengas
LaTeX foguèt inicialament concebut per foncionar en lenga anglesa. Son adaptacion en d'autrei lengas a necessitat lo desvolopament de fichiers d'extensions, que lo pus conoissut e utilizat es sonat, de segur, .

Per poder compausar ambé LaTeX de documents en divèrsei lengas, es necessari :
* de traduire leis informacions produchas automaticament per lo logiciau : per exemple, leis indicacions de capítols (que, sensa traduccion, serián : , , etc.), leis entitolats de la taula dei matèrias, la data...
* de facilitar l'usança de caractèrs accentuats
* d'adaptar lei règlas tipograficas e lei règlas de pontuacion
* enfin, e es çò pus important (e pus complèxe), d'adaptar lei règlas de cesura, valent a dire lo biais de copar automaticament lei mots en fin de linha

Mai de 30 lengas son presas en còmpte per "babel" ; entre lei lengas minoritàrias d'Euròpa, i a lo breton, lo catalan, lo gaelic d'Escòcia, lo gaelic d'Irlanda, lo galèc, lo galés e lo soabi.

## Liames intèrnes
* 

## Liames extèrnes (en [[anglés]], [[catalan]], [[francés]] e [[italian]])

*   Lo site oficiau dau projècte LaTeX
*  TeX User Group (TUG)
*  LaTeX e MacOS X
*  GUTenberg : lo **G**rop deis **U**tilizaires francofòns de **T**eX
*  Tirant lo TeX : lo grop deis utilizaires catalanofòns de TeX
*  GuIT : lo **G**rop deis **u**tilizaires **I**talians de **T**eX
*  http://www.laas.fr/~matthieu/cours/latex2e : Una brèva (?) introduccion a LaTeX 2ɛ
*  (La)TeX Navigator
*  FDQ LaTeX en HTML : Respònsas ai questions correntas sus lei comandas LaTeX (version non mesa a jorn)
*  FDQ LaTeX en PDF : La meteissa FDQ (*fiera dei questions*), mai dins una version PDF mesa a jorn
*  Quauquei nocions de LaTeX 2ε
*  LaTeXDB : Integracion de LaTeX e dei basas de donadas SQL
*  Joli manuel pour LaTeX (JMPL)
*  WinShell : Environament integrat libre de desvolopament de LaTeX o de TeX, tanben en francés
*  TeXworks
*  BibTeX