open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cromatografia

La **cromatografia** qu'ei ua tecnica emplegada en bioquimia qui consisteish en har passar ua fasa mobila (gas o liquid) per ua fasa estacionària (papèr, gel o aute) entà desseparar los elements dissots dens la purmèras au long de la segonda en foncion de las loas proprietats fisicas per, atau, los poder identificar e estudiar (dens lo cas d'ua cromatografia analitica) o recuélher (que's parla alavetz d'ua cromatografia preparativa).
Stanley B. Prusiner

thumb|250px|Stanley B. Prusiner en 2007

**Stanley Ben Prusiner** (Des Moines, Iowa, 28 de mai de 1942) es un mètge e bioquimista american. A recebut lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1997 per la descobèrta del prion.
Ipolit Bochard

**Ipolit Bochard**  (Bòrmas, lo 15 de genèr de 1780 - Peró, lo 4 de genèr de 1837) que ho un marin provençau qui vadó corsari de las Províncias Unidas de l'Arriu de la Plata (futura Republica Argentina) a la neishença d'aqueth país e qui lutè (a San Lorenzo e suber las aigas) per l'independéncia argentina. 

La soa mission com corsari que ho d'atacar los interèsses espanhòus, de perseguir la luta per l'independéncia e de representar Argentina suber las mars.

Qu'ei per aqueths motius qu'ataquè navius espanhòus, que liberè esclaus a Madagascar, qu'assegurè ua entrepresa diplomatica dab lo rei de Hawaii, qu'ataquè las còstas de Califòrnia (que l'annexè formaument a Argentina) e que participè a la liberacion de Peró.

La banèra argentina deu son vaishèth qu'inspirè au son passatge los drapeus de quauques futuras nacions d'America Centrau (per'mor e ho per eras la purmèra banèra antiespanhòu de l'independéncia e que ho la purmèra banèra de las ancianas Províncias Unidas dau Centre de l'America): Guatemala, Lo Salvador, Honduras, Nicaragua (mei vededer dens la purmèra version istorica d'aquesta banèra) e l'efemèra Republica de Chiapas.

## Formacion
Hilh de Loís Bochard e de Terèsa Brunet e vadut Bòrmas, au ras de Sant Tropetz, Bouchard qu'avó mantuns còps quan èra mainatge lo parat de descobrir la vita de la mar. En 1798 qu'entrè dens la marina francesa qui'u hè exerçar en Egipte e Haití devath los òrdis de Charles-Victor-Emmanuel Leclerc.

Qu'arribè a Buenos Aires (alavèts Vicereiautat de l'Arriu de la Plata) chic abans la Revolucion de Mai e que ho nomat comandant dens la flòta revolucionària; au cap deu son vaishèth (lo *25 de Mayo*) qu'avó la soa batejada deu huec a San Nicolás de lo Arroyos lo 2 de març de 1811.

Enrollat après dens los Granadèrs a Chivau deu *Libertador* José de San Martín, que participè d'un biaish determinant dens lo famós Combat de San Lorenzo (que ho destacat per aver presa la banèra enemiga).
Víctor Paz Estenssoro

**Ángel Víctor Paz Estenssoro**, avocat e òme politic (1907-2001), foguèt president de Bolívia en 3 ocasions: entre 1952 e 1956, entre 1960 e 1964, e entre 1985 e 1989.
Bernadeta Sobirós

thumb|right|200px|Bernadeta Sobirós

**Santa Bernadeta**, deth son nom vertadèr **Maria Bernada Sobirós** (en francés *Bernarde-Marie Soubirous*), , vaduda eth 7 de genèr de 1844 a Lorda, morta eth 16 d'abriu de 1879 a Nevers, qu'èra hilha d'un molièr de Lorda e que ho canonizada pera Glèisa Catolica per'mor d'estar estada 18 còps eth testimòni d'aparicions dera Verge Maria, ena petita tuta de Massavielha enter eth 11 de heurèr e eth 16 de julhet de 1858.

Tà designar er objècte deras soas visions, Bernada qu'emplegava eth tèrme "aquerò". 
Com era lenga mairau de Bernadeta Sobirós b'èra eth occitan deths Pirenèus gascons, qu'ei en aquera lenga (segon eth credents) qu'era auré parlat era Verge. Bernada non parlè d'aver vist era Verge abans qu'aquera diguèsse  era frasa "Que soi era immaculada concepcion".
Pendent ua d'aqueras aparicions, Bernada que cavè eth sòl tà préner aiga. Era aiga d'aquera hont que ho rapidament reputada tà èsser miraculosa.
Qu'ei en occitan qu'ei marcada ara hont miraclosa ena grafia originau *Que soy era immaculada councepciou*. Desempuish era debuta deth sègle XXI, un panèu tradusit en mantuas lengas que cita eras autas paraulas dera Verge : "anatz béver ena hont e v'i lavar" (escrivudas : *Anat béouè en a hount et vi laoüa*).

#### Purmèras aparicions

Dijaus 11 de heurèr de 1858, en companhia dera soa sòr Maria (1846-1892), dita Toineta, e de Joana Abadia, ua amiga, Bernada que va pera riba esquèrra de Gave tà amassar òs e lenha. Deth hèit dera soa santat precària, qu'esita a imitar era soa sòr e era soa amiga qui traucan era aiga glaciau deth canau deth Molin. « Hè coma nosautas ! » çò diguèron eras duas hilhas. Qu'ei alavetz surpresa per un brut, "coma un còp de vent" . Que leva eth cap cap era tuta de Massavielha. Que i vedó ua lutz doça. En aquera lutz, qu'apareish ua beròia enfant, de talha petita, vestida de blanc, soridenta, qui hè eth signe dera crotz. Bernada que recita eth son capelet. Era vision que hè signe d'aprochar. Bernada que gausa pas. Era vision desapareish, shens que nat paraula estè estada prononciada. Bernada conta era soa aventura a eras soas duas companhas. E Toineta, qui avèva promés de non díder arren, conta tot a era soa mair. Eras duas sòrs recebón ua volada de còps de bastons.

## Nòtas

## Véser tanben
* :fr:Notre-Dame de Lourdes
* :fr:Marie (mère de Jésus)
* :fr:Incorruptibilité
Prion

250px|thumb|right|Traucs microscopics caracteristics dels teissuts afectats pel prion
Un **prion** (de l'anglés **''pr**oteinaceous **i**nfectious particle **on**ly'', particula infecciosa facha solament de proteïna) es un agent infecciós d'estructura autoreplicativa pas associada a ges de tipe d'acid nucleïc.

Lei prions son de simpleis estructuras proteïcas fòrça mai simplas que lei virus. Lor replicacion se basa en la transmission de particulas presentas d'un òste infectat a un autre pas infectat. L'interaccion de particulas prionicas amb de particulas presentas dins l'òste produtz un cambiament dins l'estructura tridimensionala de la proteïna en passant d'una forma sana e amb una foncion especifica dins lei cellulas a una forma infecciosa. Totei lei cas descrichs fins ara son descobèrts en çò dei mamifèrs. La transmission se produtz per ingestion de viscèras o sistèma nerviós d'individús de la meteissa espècia (canibalisme rituau dins lo cas del kuru en Papoa-Nòva Guinèa), o per consomacion entre individús d'espècias diferentas, maugrat qu'es pas encara dau tot ben demostrat qu'aquela transmission siá efectiva. L'infeccion per lo prion provòca de malautiás coma l'encefalopatia espongiforma bovina o la malautiá de Creutzfeldt-Jakob produsent de neurodegenerescéncias irreversiblas.
En 1997, Stanley B. Prusiner recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina per sa descobèrta.
Livarot

Lo **Livarot** es un formatge francés de la region de Normandia. Es un formatge a basa de lach de vaca que benefícia d'una AOC dempuèi 1972 amb un pes mejan de 500g e un diamètre de 12cm.

## Ligams extèrnes
*  Sit oficial

## Nòtas
Nivèrns

**Nevers** (*Nevers* en francés), es una vila francesa situada dins lo departament de Nièvre e la region de Borgonha Franca Comtat. Es la prefectura de Nièvre. En 2010, la comuna aviá  abitants.

## Geografia
La vila es situada al jonhent del riu Léger e de Nièvre (riu *Nevara* > vila *Nevers*) a qualques quilomètres del riu Alèir (afluent de Léger). Ocupa un suquet en riba drecha de Léger.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Institut supérieur de l'automobile et des transports

## Ligams extèrnes
* Sit oficial

## Nòtas
Leland H. Hartwell

**Leland Harrison (Lee) Hartwell** (n. en 1939) es un genetician american. A recebut lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 2001 amb Paul Nurse e Tim Hunt per l'estudi del cicle cellular.

## Biografia
Nasquèt lo 30 d'octobre de 1939 dins la vila de Los Angeles, situada a l'estat nòrd-american de Califòrnia. Estudièt medecina a l'Institut Tecnologic de Califòrnia, ont se licencièt lo 1961, e realizèt posteriorament lo sieu doctorat a l'Institut Tecnologic de Massachusetts lo 1964. Entre 1965 e 1968 trabalhèt coma professor a l'Universitat de Califòrnia e aquel an se transportèt a l'Universitat de Washington. Dempuèi 1997 es president e director del Centre d'Investigacion del Càncer Fred Hutchinson de Seattle. 

L'an 2001 li foguèt concedit lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina *per los sieus trabalhs sul cicle cellular*, prèmi partejat amb Tim Hunt e Paul Nurse.
Còstas de Milhau

Las **Còstas de Milhau** son los vinhals del país de Milhau. Lo vin benefícia pas d'una AOC mas de la certificacion VDQS (*Vins Delimitat de Qualitat Superiora*) dempuèi 1994, pasmens las primièras vinhas daton de l'Empèri Roman. Lo vin ven de 17 comunas prèpa de Milhau lo long de Tarn. La produccion es de 2000 hl per an (Vin roge 1400 hl, blanc 80 hl, rosat 500 hl).

## Nòtas
Silvio Berlusconi

**Silvio Berlusconi** (Milan, 29 de setembre de 1936-12 de junh de 2023) foguèt un entrepreneire e e òme politic italian. Foguèt lo President del Conselh (lo primièr Ministre) de la Republica Italiana, cap del partit politic Pòble de la Libertat e magnata dels mejans de comunicacion amb la siá presidéncia del grop *Mediaset*. 

## Biografia
Filh d'un banquièr de classa mejana, inicièt a la debuta dels ans 1960 un'entrepresa de bastiment immobiliari, que se transformèt en la pus importanta del sieu país. Amb la fondacion de "Telemilano" lo 1978, dintrèt dins lo mond dels mejans de comunicacion e se convertiguèt en l'òme mai poderós d'aquel sector a Itàlia durant los ans 1980. Possedís actualament la ret televisiva Mediaset. 

L'an 1975, autors desconeguts, li metèron una pompa dins la siá abitança e recebèt de menaças, causa que lo portèt pendent unes meses a partir a Soïssa e Espanha. 

Designat per las eleccions dels 13 e 14 d'abril de 2008, presentèt sa demission l'12 de novembre de 2011 après qu'aprovèt lo Parlament italian lo dessenh anticrisi exigit per la Union Europèa. Mario Monti li successèt.

Segon la revista Forbes, Berlusconi es la persona pus rica d'Itàlia, amb una fortuna de 5.9 miliards de dolars e ocupa lo luòc 45 entre las màgers fortunas personalas del mond. 

## Fotbòl
Afogat del fotbòl, en 1986 crompèt l’esquipa AC Milan e ne foguèt proprietari fins en 2017. Ara n’èra lo president onorific. Tanben aviá crompat lo Monza, una esquipa modèsta que la faguèt pojar fins a la seria A, la classificacion pus importanta de la liga italiana de fotbòl.

.
Maroilles

Lo **Maroilles** es un formatge francés dels departaments d'Aisne e del Nòrd. Es un formatge a basa de lach de vaca que benefícia d'una AOC dempuèi 1955. Es un formatge carrat de  de costat, de  de nautor e d'un pes de 720 gramas. La produccion annala es de 2000 tonas.

## Nòtas
Nazisme

[thumb|Simbòl del nazisme, la bandiera del NSDAP, puei del Tresen Reich es estat dessenhada per [Adolf Hitler.]] 
Lo **nazisme** o **nacionalsocialisme** es l'ideologia politica del NSDAP, partit politic aparegut en Alemanha en 1920. Sa definicion demòra problematica. En particular, la question de saber se lo nazisme es un desvolopament del faissisme o un fenomèn unic dins l'istòria es totjorn dubèrta. Una de las singularitats evidentas del regim nazi es d'aver fondat sa doctrina d'Estat sul racisme. L'antisemitisme e l'anticomunisme del regim nazi condusisson dempuèi 1933 a la dubertura dels primièrs camps de concentracion en Alemanha, una politica qu'aumentèt al cors dels ans seguents, e en condusir subretot a la Shoah.

## Istòria
Aquela ideologia apareis dins l'Alemanha dels ans 30, just quand a las duras condicions de patz qu'èran impausadas a Alemanha après la Primièra Guèrra Mondiala, s'apondèron los estralhs economics provocats pel Crack de 1929 e la Granda Depression. En genièr de 1933, Hitler foguèt nomenat primièr ministre d'Alemanha pel President de la Primièra Republica, Paul von Hindenburg, gràcias a la siá victòria electorala e al sosten d'autres partits politics. Quand lo President de la Republica moriguèt lo 2 d'agost de 1934, Hitler unifiquèt las cargas de Cancelièr e de President. Apareis centrat a l'entorn de la figura d'Adolf Hitler e la siá òbra *[[Mein Kampf]]* (en alemand, *La miá lucha*), que recuèlh las siás idèas centradas en l'atac del comunisme, causa que li supausèt l'ajuda d'una part de las classas nautas.

## Neonazisme
Lo **neonazisme** es un movement politic d'extrèma drecha, qu'a per objectiu de reactivar los principis del nacionalsocialisme. S'inspira de la pensada dels ancians dirigents nazis alemands e agropa divèrsas organizacions faissistas que benefician de la libertat de premsa de las democracias occidentalas, qu'abominan. En fòrça païses, entre eles l'Alemanha actuala, i a de leis estrictas contra lo nacionalsocialisme, que son apologia es considerada un delicte.

## Ligams extèrnes
* De reflexions sus las originas del hitlerisme (Simone Weil)
Sauvatèrra de Milhau

Lo **Sauvatèrra de Milhau** es una torre de 42&nbsp;m de nautor situada a Milhau.

## Presentacion
*La partida bassa qu'es la partida carrada foguèt construida al sègle XII; aquesta partida fa una nautor de  e una largor de .
*En 1613, los cònsols de Milhau compran la torre. 
*La segonda partida octogonala qu'es la partida nauta foguèt construida de 1614 a 1617; aquesta partida fa  de nautor. 
*De 1790 a 1818, la partida bassa es una preson comunala.
*En 1931, lo sauvatèrra es classat monument istoric.

## Galariá

Image:Beffroi de millau 1.JPG|Sauvatèrra de Milhau
Image:Beffroi de millau 3.JPG|Sauvatèrra de Milhau
Image:Beffroi de millau 6.JPG|Sauvatèrra de Milhau
Image:Puncho d'agast.JPG|Vista dempuèi lo naut del sauvatèrra


## Ligams extèrnes
* Sit de l'Ofici de Torisme
* Presentacion del sauvatèrra

## Nòtas
Robert Mugabe

250px|thumb|right|Robert Mugabe
**Robert Gabriel Karigamombe  Mugabe** (nascut a Salisbury, uèi Harare, lo 21 de febrièr de 1924) es un politician e economista zimbabwean. Foguèt  President de Zimbabwe entre lo 31 d'octobre de 1987 e lo 21 de novembre de 2017.

Primièr ministre de Zimbabwe a l'independéncia, ne ven lo segond president lo 31 de decembre de 1987. Sa direccion del país es fòrça controvertida e sovent comparada a una dictatura, qu'encara que foguèsse un dels menaires cap a l'independéncia de l'anciana Rodèsia del Sud, qu'èra en aquel temps una colonia britanica, o fa tot per se manténer al poder e sa politica apaurís lo país e sos abitants.

Lo 30 de genièr de 2015, es elegit a la presidéncia annadièra onorifica de l’Union Africana.
Giuliano Amato

**Giuliano Amato** (nascut en 1938 a Turin) es un professor e òme politic italian. Foguèt dos còps President del Conselh e dos còps ministre de la Republica Italiana.
Felipe González

**Felipe González Márquez**, avocat e òme politic n. 1942, foguèt primièr ministre d'Espanha entre 1982 e 1996.
Leopoldo Calvo-Sotelo

**Leopoldo Calvo-Sotelo y Bustelo** (1926-2008), engenhaire de rotas e òme politic, foguèt primièr ministre d'Espanha entre 1981 e 1982.
Adolfo Suárez González

**Adolfo Suárez González** (Cebreros, 1932)-Madrid 23 de març de 2014, òme politic, foguèt lo primièr president del govèrn espanhòl après la dictatura de Franco.

## Vejatz tanben
* Centre Democratic e Social
Lista dels presidents del govèrn espanhòl

Lo **President del Govèrn** es lo cap del poder executiu d'Espanha, equivalent al títol de primièr ministre de las democracias parlamentàrias.

## Lista dels presidents del govèrn dempuèi [[1977]]

Aquesta lista compren solament lo periòde democratic actual, dempuèi 1977; es ordenada per legislatura:



## Ligams extèrnes
* Pagina del President del govèrn d'Espanha
Lamberto Dini

**Lamberto Dini** (Florença, 1 de març de 1931) es un politician italian. Foguèt President del Conselh de la Republica Italiana de 1995 a 1996 e ministre dos còps.
Viaducte de Milhau

Lo **Viaducte de Milhau** (en francés: *Viaduque de Millau*) es un viaducte situat a costat de la vila de Milhau dins lo departament d'Avairon en França. En 2008 es lo viaducte  mai naut del monde amb una nautor maximala de 343 m e una longor de 2460 m. L'arquitècte del projècte foguèt Norman Foster.

Lo còst de la construccion èra de 300 milions d'èuros. La construccion durèt del 10 d'octobre de 2001 a 2004. Lo viaducte foguèt inaugurat lo 14 de decembre de 2004 per lo President de la Republica Jacques Chirac.

La finalitat del viaducte es de permetre una traversada pus rapida de la vila de Milhau. Abans la construccion, la traversada de la vila èra obligatòria e, especialament en estiu, lo passatge de la vila de Milhau èra conegut pels engorgaments. Lo viaducte es una partida de l'autorota A75 que religa Besièrs a Clarmont-Ferrand. 

En 2007, 4&nbsp;532&nbsp;485 veïculs traversèron lo viaducte, çò que fa una mejana de 12&nbsp;417 veïculs cada jorn, amb un recòrd de 54&nbsp;281 lo 18 d'agost de 2007.

Lo 22 de julhet de 2011 passèt sul viaducte lo 30 milionen veïcul.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial

## Nòtas
Vitamina D

La **vitamina D** tanben coneguda coma **calciferòl** es un eterolipid insaponificable del grop dels esteroïdes. Se nomena tanben vitamina del raquitisme perque son deficit provòca aquela malautiá. Es una provitamina liposolubla e se pòt obténer de doas manièras: 
- Per ingestion d'aliments que contenon aquela vitamina, per exemple lo lach e los uòus. 
- Per la transformacion de l'ergosteròl (pròpri dels vegetals) quand reagís amb las radiacions solaras. 
La vitamina D regula lo passatge dels ions de calci als òsses. Per aiçò se la vitamina D manca, los òsses començan de s'afeblir e de s'acorbaissar en produsent de malformacions irreversiblas. Aquela malautiá afècta mai que mai los mainatges. Lo calci contribuís a la mantenença dels nivèls normals de calci e de fosfòr dins la sang. 

Formas de vitamina D: 
* Vitamina D1: lamisteròl 
* Vitamina D2: ergocalciferòl (obtengut de l'ergosteròl)
* Vitamina D3: colecalciferòl (obtengut del 7-desidrocolesteròl) 
* Vitamina D4: dihidrotaquisteròl (22:23-diidrovitamina D2)
* Vitamina D5: 7-deidrocitosteròl irradiat
Vitamina E

La **Vitamina E** o **tocoferòl** (**α-tocoferòl**) son un grop d'antioxidants biologics. Se tròban dins leis òlis vegetals, lei gèrmes de blat, lei fruchs secs e la margarina. Es indispensabla per la reproduccion e preven l'avortament espontanèu; son deficit pòt donar anèmia, destruccion dei globilhons roges e degeneracion musculara. La vitamina E es pas fòrça toxica mai en dòsi auta pòt donar deficiéncia de Vitamina K. La coiseson deis aliments destrutz gaireben tot l'apòrt d'aquela vitamina.
Vitamina K

La **vitamina K** son en realitat un ensems de fòrça vitaminas, per exemple, lei vitaminas K1, K2, K3. Son totei analògas de la 1,4-naftoquinona o derivadas d'aquela. Lei **vitaminas K** constituisson lei factors de coagulacion dau sang; protrombina (factor II), factor VII, factor IX, factor X, proteïna C, proteïna S e proteïna Z. La premiera forma de vitamina K foguèt descubèrta per lo danés Henrik Dam en 1935 ensajant de garir de galinas que morián en pauc de temps d'una malautiá emorragica. Per aquela descubèrta, recebèt lo Prèmi Nobel de Medecina en 1943. 
D'un biais naturau se tròba en quauqueis aliments: leis aliments dei fuèlhas verdas (leis espinarcs, la carda, ...), la pomas d'amor, lo fetge, lo caulet, lo caulet flòri, la pastenaga, lo chocolat e la bièrra..
Ètna

**Ètna** (en sicilian *Muncibeddu*, en italian *Mongibello*), es un volcan actiu de la còsta èst de Sicília, situat entre las províncias de Messina e Catània. Es lo volcan actiu mai grand d'Euròpa e la montanha pus nauta d'Itàlia (3323&nbsp;m) fòra dels Alps. Ètna cobrís un airal de 1570&nbsp;km². L'aparicion d'Ètna es datada de 500&nbsp;000 ans, çò que ne'n fa un volcan recent a l'escala dels temps geologics. 

Es constituit per una massa de materials de projeccion e de lava. En mai del cratèr principal e d'un parelh de grandas dimensions, i a una granda quantitat de pichons cratèrs adventicis. L'activitat i es gaireben constanta, e las erupcions meton sovent en perilh las gents, ostals e culturas. L'erupcion de 1669, que destrusiguèt una bona part de Catània, foguèt la mai catastrofica. 

Durant lo sègle XX la sieuna altitud cambièt frequentament d'aperaquí 100&nbsp;m amont o aval en foncion de las erupcions de lava. 
La sieuna altitud elevada implica que i aja al sieu entorn un microclima umid que contrasta amb lo clima de la region siciliana : es una tèrra d'agricultura fertila, i a d'estacions d'esquí, etc.

## Mitologia

Lo nom d'Ètna ven del mot grèc *αίθω*, "cremar" o del fenician *attano*. Ètna (*Aetna*) es tanben lo nom d'una ninfa siciliana filha d'Uran. Dins la gigantomaquia, lo gigant Encelad desèrta lo prat batalhièr; la diva Atena lo castiga en li tirant al dessús l'illa de Sicília, jos la quala contunha d'èsser empresonat. Lo sieu alen de fuòc sortís d'Ètna e provòca de seïsmes quand bolega. Segon la mitologia grèga, las fargas del dieu Efèst se tròban jos Ètna. Es aquí que fabricava las armas dels dieus de l'Olimp: lo trident de Poseidon, l'ulhauç de Zèus, etc. Foguèt ajudat pels ciclòps fabres, que se devon pas confondre amb los ciclòps pastres, coma Polifèm, que viviá tanben en Sicília. Los bruches sords que s'escapan del volcan son la martelada de las aisinas sobre los enclutges. Los romans pensavan que Vulcan se trobava sus l'illa del meteis nom, al nòrd de Sicília. 

Segon lo poèta grèc Píndar, Zèus combatèt e après embarrèt lo mostre Tifon jos Ètna, çò que provoquèt las erupcions. Èra gardat per Efèst. Tifon portava d'alas d'agla e teniá cent caps de dragon, que lors uèlhs lançavan de flamas. Èra lo paire de Cèrber e de Quimera. Píndar designa Ètna coma la «colomna del cèl» dins las *Poeticas*.

## Ligams extèrnes
* Fòtos, informacion istorica e scientifica

## Nòtas
Massimo D'Alema

**Massimo D'Alema** (nascut en 1949 a Roma) es un òme politic italian. Foguèt President del Conselh de la Republica Italiana (equivalent a primièr ministre) de 1998 a 2000 e ministre del Exterior de 2006 a 2008.
Vitamina B

La **vitamina B** en realitat es un grop de 8 vitaminas ligadas au metabolisme. Lo nom comun proven dau fach que se cresiá inicialament qu'i aviá ren qu'una vitamina B, mai se descobriguèt après que n'i avián mai d'una amb de foncions semblablas. Son idrosolublas, de sòrta que se pòdon pèrdre dins lo procès de coseson deis aliments dins l'aiga, e dins lo cas d'una presa en excès, l'organisme leis elimina per l'urina.

## Complèxe vitaminic B
* Vitamina B1: Tiamina 
* Vitamina B2: Vitamina G (Riboflavina) 
* Vitamina B3: Vitamina P o Vitamina PP (Niacina) 
* Vitamina B5: Acid pantotenic 
* Vitamina B6: Piridoxina o Piridoxamina 
* Vitamina B8: Vitamina H o Vitamina Bw (Biotina)
* Vitamina B9: Vitamina M o Vitamina Bc (Acid folic) 
* Vitamina B12: Cianocobalamina
Vitamina B1

La **tiamina** o **vitamina B<sub>1</sub>**, es una substància qu'agís coma catalisador dins lo metabolisme dei glucids, en permetent metabolitzar l'acid piruvic, participa de mai a la sintèsi de substàncias que regulan lo sistèma nerviós. La manca d'aquela vitamina dins l'organisme pòt provocar de malautiás coma lo Beri-beri, de neuropàtias o  d'insufisenças cardiacas.
Vitamina B2

La **riboflavina** o **vitamina B<sub>2</sub>** es una vitamina idrosolubla, que permet la respiracion cellulara. Coma la majoritat de las vitaminas, l'ingestion necessària es febla (1,5-2 mg/24 h), mas sa caréncia pòt provocar de lesions de la pèl e de problèmas visuals. Lo lach, lo formatge, e d'autres produches lactics en mai de qualques vegetals verds, e lo fetge son de bonas fonts de vitamina B2, mas l'exposicion a la lutz destrusís la rivoflavina d'aquelas fonts naturalas. Las formas activas de la riboflavina son la flavina adenina dinucleotid (FAD) e la flavina mononucleotid (FMN), dos coenzims clau del metabolisme energetic de las cellulas doncas qu'intervenon dins de reaccions d'oxidacion-reduccion tot en transferint d'electrons e de  protons.
Vitamina B3

La **niacina**, o **acid nicotinic** o **vitamina B<sub>3</sub> o PP**, es una vitamina idrosolubla. Sos derivats, NADH e NAD+, e NADPH e NADP+ jogan de ròtles essencials dins lo metabolisme energetic de la cellula e de la reparacion de l'ADN. La designacion vitamina B3 inclutz tanben l'amida correspondenta, la nicotinamida, o niacinamida, amb formula quimica C6H6NO2.
thumb|left|250px|Estructura quimica de l'acid nicotinic e de la nicotinamida
Biotina

La **biotina** (del grèc *bios* : vida), **vitamina H**, **vitamina B<sub>7</sub>** o la **vitamina B<sub>8</sub>**; es una vitamina e un coenzim, establa a la calor, solubla dins l'aiga e l'alcòl e sensibla a l'oxidacion, qu'interven dins lo metabolisme dels glucids, lipids, aminoacids e purinas. Es essenciala per la sintèsi e degradacion de graissas e la degradacion de cèrts aminoacids.
Vitamina B6

La **Vitamina B<sub>6</sub>** es una vitamina idrosolubla que participa al metabolisme de l'azòt e de l'acid linoleïc. Aquela vitamina se presenta jos tres formas diferentas: la **piridoxina**, la **piridoxamina** e lo **piridoxal**. L'ingestion necessària per l'organisme uman es de 25-100 mg/24 h; aquela quantitat es enòrma comparada amb las autras vitaminas idrosolublas. La carència d'aquela vitamina provòca anèmia e de lesions cutaneas, d'autra banda, son excès pòt provocar neuropatia periferica.


Image:Pyridoxal.svg|Estructura del piridoxal
Image:Pyridoxiamine.svg|Estructura de la piridoxamina
Image:Pyridoxine.svg|Estructura de la piridoxina
Vitamina B9

L**'acid folic**, tanben nomenat **vitamina B<sub>9</sub>** o **vitamina M** es una vitamina idrosolubla, del complèxe de las vitaminas B que se tròba en qualques aliments enriquits e en forma sintetica (pus facila d'assimilar). Sas sals o estèrs se nomenan *folats*. La manca d'acid folic pendent l'emprenhament pòt provocar de defèctes de naissença dins lo cervèl e la colomna vertebrala del mainatjon.
250px|thumb|left|Estructura de l'acid folic
Vitamina B5

La **vitamina B<sub>5</sub>** o **acid pantotenic** es una vitamina idrosolubla qu'interven coma compausanta del coenzim A e d'autras moleculas importantas. Exercís un ròtle fòrça important dins lo foncionament del metabolisme cellular e del sistèma nerviós e immunitari. Se tròba dins la majoritat dels aliments, sustot dins los uòus, lo peis, lo fetge e lo lach. La manca d'acid pantotenic pòt provocar infertilitat e insufiséncia renala, aumentacion de la fatiga e estrès, casuda dels pels, de feridas e ulceras cutaneas e d'alteracions en la sensibilitat dels pès.
250px|thumb|left|Estructura de l'acid pantotenic
Coenzim

Los **coenzim**s son un tipe de cofactor, particula que se jonh a un apoenzim per formar un oloenzim capable de catalisar de reaccions quimicas. Los coenzims son de moleculas complèxas, que generalament nòstre organisme pòt pas sintetizar. Per aquela rason fòrça d'eles son fornits per los aliments. Granda part dels coenzims son derivats de vitaminas idrosolublas.

Los coenzims se pòdon classificar segon se son transportadors d'idrogèn (d'electrons e protons) o transportadors de grops quimics:
*Transportadors d'idrogèn: totes intervenon dins de reaccions oxidacion-reduccion en acceptant e donant electrons e protons, sovent combinats en formant atòms d'idrogèn.
**Nicotinamida adenina dinucleotid (NAD+)): Es un derivat de la niacina o vitamina B3 
**Nicotinamida adenina dinucleotid fosfat (NADP+): es un derivat de la niacina o vitamina B3
**Flavina adenina dinucleotid (FAD): es un derivat de la riboflavina o vitamina B2
**Flavina mononucleotid (FMN): es un derivat de la riboflavina o vitamina B2
**Coenzim Q: es una quinona; interven a la cadena respiratòria e transpòrta pas que d'electrons 
*Transportadors de grops quimics: 
**Coenzim A (CoA-SH): interven en la transferéncia del grop acil; es un derivat del pantotenat o vitamina B5 
**Biocitina: interven en la transferéncia del grop carboxil
**Piridoxal fosfat (PyF): interven en la transferéncia del grop amino; es un derivat de la piridoxina o vitamina B6
**Metilcobalamina: interven en la transferéncia d'unitats de carbòni; es un derivat de la cobalamina o vitamina B12
**Tetrahidrofolat (THF): interven en la transferéncia d'unitats de carbòni; es un derivat de l'acid folic 
**Tiamina pirofosfat (TPP): interven en la transferéncia del grop aldeïd; es un derivat de la tiamina o vitamina B1
Coenzim A

Lo **Coenzim A** (CoA) es un coenzim de transferiment de grops acil intervenant dins un fum de vias del metabolisme (cicle de Krebs, beta-oxidacion).

Deriva de la vitamina B5. Es un coenzim liure.

Sa part reactiva es la foncion tiòl (-SH) de la tioetanolamine e es fòrça sovent simbolizat per HS-CoA (o CoA-SH). Ansin, la reaccion amb un acid carboxilic forma un ligam ric en energia aciltioester.

Reaccion : CoA-SH + R-COOH => CoA-S-CO-R ( + H2O )
Alanina

L**'alanina** es un deis aminoacids transcripcionaus que forman lei proteïnas deis èssers vivants. Es una molecula hidrofòba, amb un grop metil coma cadena laterala. Es l'aminoacid mai pichon, après la glicina. L'abreviacion d'una letra es **A** e la de tres letras **Ala**. Sa formula quimica es HO2CCH(NH2)CH3 e sa massa moleculara de 89,1 Da. Dins l'ARNm, es codificada coma **GCU, GCC, GCA** o **GCG** (cf. còde genetic).
Glicina

La **glicina** es un deis aminoacids transcripcionaus que forman lei proteïnas deis èssers vivants. Es l'aminoacid mai pichon. L'abreviacion d'una letra es **G** e la de tres letras **Gly**. Sa formula quimica es NH2CH2COOH e sa massa moleculara de 75,07 Da. Dins l'ARNm, es codificada coma **GGU, GGC, GGA** o **GGG** (cf. còde genetic).
Prolina

thumb|200px|Estructura L-prolina
La **prolina** (abreujat **Pro** o **P**) qu'ei un deus 20 aminoacids deu còde genetic (devath la forma de la L-prolina) entrant dens la composicion de las proteïna‎s. Dens las proteïnas umanas qu'apareish dab ua frequéncia de 5,2 per cent.

La soa formula bruta qu'ei C5H9NO2 

La prolina que possedeish un cicle dab un azòt (dens un grop imina) auta que lo deu son grop amino. La preséncia de prolina dens ua proteïna que presenta consequéncias estructuraus puish qu'aqueth aminoacid be destabiliza l'eliç-α e modifica las huelhas β.

Los sons codons sus las moleculas d'ARNm que son CCU, CCC, CCA, e CCG.

La prolina b'ei pas un deus aminocids indispensables en çò deus èstes umans, çò qui vòu díser que pòt estar sintetizat per aquestes darrèrs a partir d'autes precursors.
Valina

200px|thumb|Estructura quimica de la valina
La **valina** (abreujat **Val** o **V**) qu'ei un deus aminoacids deu còde genetic present dens las proteïnas.

La soa formula bruta qu'ei C5H11NO2

Qu'ei un deus aminoacids indispensable per l'òmi per'mor qu'aqueth darrèr non la pòt pas sintetizar.

Los sons codons sus l'ARNm que son ARN GUA, GUC, GUG e GUU.
Triptofan

Lo **triptofan** es un deis aminoacids transcripcionaus que forman lei proteïnas deis èssers vivants. Es essenciau en la nutricion umana. L'abreviacion d'una letra es **W** e la de tres letras **Trp**. Sa formula quimica bruta es C11H12N2O2 e sa massa moleculara de 204,23 Da. Dins l'ARNm, es codificada coma **UGG** (cf. còde genetic).

Es tanben un precursor de la serotonina, un neurotransmetor e de la melatonina, una ormona neurala.
Nicotinamida adenina dinucleotid fosfat

La **nicotinamida adenina dinucleòtid fosfat**, tanben coneguda coma **NADPH** o **NADP**, es un coenzim utilizat dins la fasa de fixacion del dioxid de carbòni de la fotosintèsi (cicle de Calvin) que s'encarga de redusir lo CO2 en carbòni organic (es un coenzim e recep d'idrogèn per se convertir).  Lo NADPH es un compausat reductor qu'amassa amb l'ATP s'encargan de transformar l'aiga e lo dioxid de carbòni en compausats organics redusits (glucòsa per exemple), en liberant d'oxigèn.
Asparagina

thumb|200px|Estructura de l'aparagina
L**'arparagina** qu'ei un deus 20 aminoacids deu còde genetic.

La soa formula bruta qu'ei C4H8O3N2.

Qu'ei un deus aminoacids non indipensable peus èstes umans qui la pòden sintetizar.

Los sons codon sus las moleculas d'ARNm que son AAU e AAC.
Tirosina

La **tirosina** es un deis aminoacids transcripcionaus que forman lei proteïnas deis èssers vivants. Es pas essenciau per de que se pòt sintetizar en lo metabolisme uman a partir de la fenilalanina. L'abreviacion d'una letra es **Y** e la de tres letras **Tyr**. Sa formula quimica bruta es C9H11NO3 e sa massa moleculara de 181,19 Da. Dins l'ARNm, es codificada coma **UAU** e **UAC** (cf. còde genetic).
Metionina

thumb|200px|Estructura de la metionina

La **metionina** qu'ei un deus 20 aminoacids deu còde genetic entrant dens la composicion de las proteïnas.

Qu'ei un aminoacid indispensable puish que l'òmi b'ac pòt pas sintetizar e un deus dus aminoacids deu còde genetic qui contien sofre. 

Qu'ei tanben un deus dus sols (aqueth còp amassa dab lo triptofan) de pas estar codat dens lo còde genetic sonque per un sol codon: AUG (qui ei tanben lo codon d'iniciacion de la sintèsi d'ua proteïna.
Leucina

La **leucina** es un deis aminoacids transcripcionaus que forman lei proteïnas deis èssers vivants. Es essenciau en la nutricion umana. L'abreviacion d'una letra es **L** e la de tres letras **Leu**. Sa formula quimica bruta es C6H13NO2 e sa massa moleculara de 131,18 Da. Dins l'ARNm, es codificada coma **UUA, UUG, CUU, CUC, CUA** o **CUG** (cf. còde genetic).
Istidina

L**'istidina** es un deis aminoacids transcripcionaus que forman lei proteïnas deis èssers vivants. Es essenciau en la nutricion de mainatge. L'abreviacion d'una letra es **H** e la de tres letras **His**. Sa formula quimica bruta es C6H9N3O2 e sa massa moleculara de 155,16 Da. Dins l'ARNm, es codificada coma **CAU ** o **CAC** (cf. còde genetic).
Serina

La **Serina** es un deis aminoacids transcripcionaus que forman lei proteïnas deis èssers vivants. Es pas esenciau per de que se pòt sintetisar en lo metabolisme uman a partir de la glicina o d'autrei metabolites. L'abreviacion d'una letra es **S** e la de tres letras **Ser**. Sa formula quimica bruta es C3H7NO3 e sa massa moleculara de 105,09 Da. Dins l'ARNm, es codificada coma **UCU, UCC, UCA, UCG, AGU** e **AGC** (cf. còde genetic).
Arginina

L**'Arginina** qu'ei un deus aminoacids deu còde genetic entrant dens la composicion de las proteïnas.

Denc los ARNm los codons per l'arginina que son CGU, CGC, CGA, CGG, AGA, e AGG.
Cisteïna

200px|thumb|Estructura de la cisteïna

La **cisteïna** qu'ei un deus 20 aminoacids deu còde genetic entrant dens la composicion de las proteïnas.

Qu'ei (amassa dab la metionina) un deus dus aminoacids qui contienen sofre.

Los sus la molecula d'ARNm, los codons per la cisteïna que son UGU e UGC.

La preséncia de cisteïnas dens ua proteïna que pòt estar hèra importanta per la soa l'estructura geometrica per'mor que dus cisteïnas be's pòden ligar en bèth formar un pont disulfur.
Henrik Dam

**Carl Peter Henrik Dam** (n. en 1895, m. 1976) foguèt un mètge danés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1943 per la descobèrta de la vitamina K.

## Biografia
Nasquèt lo 21 de febrièr de 1895 dins la vila de Copenaga. Estudièt medecina a l'Institut Politecnic de Copenaga, ont se graduèt l'an 1920, e exerciguèt posteriorament la docéncia dins aquela vila fins lo 1939. L'an 1940 se transportèt als Estats Units, ont foguèt professor de l'Universitat de Rochester entre 1942 e 1945. Lo 1946 retornèt dins lo sieu país, ont foguèt professor de bioquimia e nutricion a l'Institut Politecnic fins lo 1965. 

Moriguèt lo 12 d'abril de 1976 a la siá residéncia de Copenaga.
Glutamina

La **glutamina** es un deis aminoacids transcripcionaus que forman lei proteïnas deis èssers vivants. Es pas esenciau per de que se pòt sintetizar en lo metabolisme uman a partir d'autrei aminoacids. L'abreviacion d'una letra es **Q** e la de tres letras **Gln**. Sa formula quimica bruta es C5H10N2O3 e sa massa moleculara de 146,15 Da. Dins l'ARNm, es codificada coma **CAA** o **CAG** (cf. còde genetic).
Acid glutamic

L**'acid glutamic** es un deis aminoacids transcripcionaus que forman lei proteïnas deis èssers vivants. Es pas essenciau per de que se pòt sintetisar en lo metabolisme uman a partir d'autrei aminoacids. L'abreviacion d'una letra es **E** e la de tres letras **Glu**. Sa formula quimica C5H9NO4 e sa massa moleculara de 147,13 Da. Dins l'ARNm, es codificada coma **GAA** o** GAG** (cf. còde genetic).
Pont disulfur

Un **pont disulfur** qu'ei un ligam covalent format per oxidacion de duas foncions tiòl de dus aminoacids cisteïnas d'un peptid o d'ua proteïna. Aqueths pont qu'estabilizan la molecula e que cambian la soa geometria.
Aminoacid essencial

Los **aminoacids essenciales**, en centrant la definicion als umans, son d'aminoacids transcripcionals que pòdon pas èsser sintetisats pel nòstre organisme, e que devon donca èsser ingerits en la nòstra alimentacion. L'essencialitat nutricionala es caracteristica de l'espècia, e pas del nutriment. Se considèra tanben essencial un aminoacid quand lo còrs pòt pas sintetisar son cetoacid. 
Uèch aminoacids son considerats essencials pels umans:
:*Isoleucina 
:*Metionina
:*Fenilalanina
:*Leucina
:*Lisina
:*Treonina
:*Triptofan
:*Valina.
Eliç alfa

L**'eliç alfa** qu'ei (amassa dab la huelha bèta) ua de las duas formas estructuraus màgers de las proteïnas formada per enrollament sus ere medisha de la cadena polipetidica mercés aus ligams idrogèns formats peus atòms d'azòte d'oxigèns deus aminoacids separats per 4 autes (donc enter un aminoacid n e un aute n+4 de la medisha cadena polipeptidica).

Enter los aminoacids, la leucina, lo triptofan e la fenilalanina que favorizan la formacion d'ua eliç alfa mentre que valina, l'isoleucina, la tirosina be las destilisan.
Huelha bèta

La **huelha bèta** (var. **fulhet bèta**), en anglés: *beta sheet*, qu'ei (amassa dab l'eliç alfa) ua de las duas formas estructuraus segondàrias màgers de las proteïnas. 

Qu'ei formada per l'establiment de ligams idrogèns enter duas cadenas polipeptidicas (aperadas *cadenas bèta* - en anglés: *beta strand*). 

Las huelhas bèta que son orientadas (com ac ei tota cadena polipeptidica), dab ua extremitat acid e ua auta amina e que's pòden seguir, sia dab las medishas orientacions, sia dens un sens opausat.

Cada aminoacid qu'ostendeish per definicion un grop amina, un acid e un aute grop (designat dab la letra R) qui ac defineish (dens ua lista de 20 possibles dens l'encastre deu còde genetic). Enter las duas cadenas, aqueths R que pòden estar orientats dens la medisha direccion (la huelha bèta qu'ei alavetz designada com ) o pas (dens aqueth cas la huelha bèta qu'ei dita )
Cicle de Calvin

Lo **cicle de Calvin** (o **cicle de Calvin-Benson**) qu'ei ua seria de reaccions quimicas qui s'encadenan dehens l'estroma deus cloroplasts. Qu'utiliza l'energia de la moleculas d'ATP e de NADPH produsida per la fotosintèsi entà sintetizar compausat organics (com la glucòsa) a partir deu carbòni deu CO<sub>2</sub>.

L'equacion balanç de la reaccion qu'ei :

:6 CO2 + 12 NADPH + 12 H2O + 18 ATP → C6H12O6 + 12 NADP+ + 18 ADP + 18 Pi

L'enzim lo mei important de la reaccion qu'ei la RuBisCO
Vilafranca (omonimia)

**Vilafranca** (o **Vilafrancha** o **Vièlafranca**) pòt designar :

*Vièlafranca o Vilafranca en Labord
*Vilafranca d'Albigés, comuna francesa  deu departament de Tarn
*Vilafrancha, comuna francesa  deu departament d'Alèir
*Vilafranca d'Astarac, comuna francesa deu departament de Gers
*Vilafrancha dau Chastèu, comuna francesa  deu departament de Droma
*Vilafranca de Conflent,  comuna francesa deu departament deus Pirenèus Orientals en Catalonha Nòrd
*Vilafranca de Lauragués,  comuna francesa deu departament de Nauta Garona
*Vilafrancha de Lopchac,  comuna francesa deu departament de Dordonha
*Vilafranca de Mar, comuna francesa deu departament deus Aups Maritims
*Vilafrancha de Perigòrd,  comuna francesa deu departament de Dordonha
*Vilafranca de Cairan, comuna francesa  deu departament d'Òlt e Garona
*Vilafranca de Roergue,  comuna francesa deu departament d'Avairon
*Vilafranca de Panat,  comuna francesa deu departament d'Avairon

### Veser tanben

* Vilafranca, toponim en catalan
* Villefranche, toponim  en francés
* Villafranca, toponim en italian e en espanhòu
* Friborg, toponim en alemand
Nicotinamida adenina dinucleotid

La **nicotinamida adenina dinucleòtid** (**NAD** o **NADH** ) es un coenzim derivat de la vitamina B3 e que sa foncion principala es l'escambi d'electrons e de protons en la produccion d'energia de totas las cellulas. Lo NAD interven dins de multiplas reaccions del metabolisme d'oxido-reduccion. Quand un enzim oxida un substrat per desidrogenacion, los atòms d'idrogèn arrancats d'aquel substrat son cedits per l'enzim al NAD ; aqueste agís coma agent oxidant en acceptant dos electrons (e un proton), daissant liure dins lo mitan d'autre proton: 
A-H2 + NAD+ → A + NADH+H+ 
Lo NADH es la forma redusida del NAD+, doncas possedís dos electrons (e un proton) de mai. Lo NADH agís coma transportaire de 2e- e 1H, per acabar per los cedir. Dins lo catabolisme aerobi, lo NADH cedís sos electrons al complèxe NADH-desidrogenasa (lo primièr element de la cadena respiratòria) plaçat dins la membrana intèrna de la mitocondria; dins lo catabolisme anaerobi, coma dins la fermentacion lactica, lo NADH cedís sos electrons a l'acid piruvic que se redusís a acid lactic. Lo NADP a un mecanisme d'accion similar al descrich pel NAD. La foncion principala del NADP es l'oxidacion de la glucosa-6-fosfat en 6-fosfat-gluconat dins la via de las pentòsas, via alternativa de l'oxidacion de la glucòsa. 
Las formas redusidas del NAD s'obtenon de la glucolisi e del cicle de Krebs principalament.


Image:NAD+ phys.svg| NAD+
Image:NAD-3D-balls.png| NAD+
Image:NADH-3D-balls.png|NADH
Image:NADH-3D-vdW.png|NADH
Vilafranca de Conflent

**Vilafranca de Conflent** (*Villefranche-de-Conflent* en francés) es una comuna francesa del departament dels Pirenèus Orientals e de la region d'. Es tanben una comuna de Catalonha del Nòrd dins la comarca de Conflent. 
## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Uracil

L**'uracil** es un acid nucleïc dau grop dei pirimidinas. Es una dei quatre basas quimicas de l'ARN e en lo còde genetic se representa amb la letra **U** majuscula. L'uracil abitualament s'aparia amb l'adenina en la transcripcion genetica e en lei retrovirus d'ARN a doble cadena. En l'ADN, se troba pas d'uracil, mai una autra basa qu'a una foncion equivalenta (que se tròba solament dins l'ADN) nomenada Timina (T). Leis autras tres basas Adenina, Guanina e Citosina, se troban indistinctament en l'ADN e l'ARN.
thumb|left|Estructura quimica de l'uracil
Retrovirus

Un **retrovirus** es un virus que son genòma en fasa extracellulara es d'ARN. Utiliza una transcriptasa invèrsa per transcriure son genòma de l'ARN a l'ADN e poder l'integrar dins lo genòma de l'òste. La transcripcion inversa se debana dins lo citosòl de la cellula infectada. Lo genòma d'un retrovirus integrat dins lo genòma de l'òste s'apèla un provirus.
Un exemple de retrovirus es lo virus del SIDA o virus de l'immunodeficiéncia umana.
RuBisCO

La **RubisCO** (tant vau díser la **ribulòsa 1,5 bisfosfat carboxilasa/oxigenasa**) qu'ei l'enzim qui cataliza la fixacion deu CO2 dens los cloroplastes de las cellulas vegetaus au cors deu cicle de Calvin.

Que cataliza la reaccion seguenta :
Ribulòsa-1,5-bisfosfat + CO2 → 2 (3-fosfoglicrrat)

Las soas sosunitats (8 petitas e 8 granas) que son codadas en partida peu genòma deu nuclèu de la cellula en enpartida peu genòm deu cloroplast (puish que lo cloroplast e possedeish ua molecula d'ADN e ua autonomia genetica parciau.
Universitat de Yale

L**'Universitat de Yale** es una de las institucions educativas privadas mai reconegudas dels Estats Units d'America e del mond. Foguèt fondada en 1701. Ten tanben lo segond sistèma bibliotecari de totas las universitats, per òrdre d'importància. Se tròba dins la localitat de New Haven, Connecticut, e son nom foguèt causit en onor de Elihu Yale, un dels seus primièrs benfactors. Yale a produit d'estudiants famoses dins diferents domenis. Emai que siá una universitat relativament pichona, Yale a diplomat mai que tota autra, qualques presidents dels Estats Units de l'epòca modèrna.

## Ligams extèrnes
* Yale University
Navegador web

vinheta|300px| Firefox 2 mostrant Wikipèdia.
Un **navegador web** (var. **navigator web**) es una aplicacion que permet a l'utilizaire de recuperar e reproduire de documents d'ipertèxte, generalament escrits en HTML, dempuèi un servidor web situat dins quin luòc del mond que siá. Aqueste malhum es conegut coma *Telaranha mondiala* o World Wide Web (WWW). Los navegadors actuals permeton de mostrar de grafics, sequéncias de vidèo, sons, animacions e programas divèrs a mai de tèxtes e ligams.

La foncion basica d'un navegador web es de mostrar de documents de tèxt, segurament amb ressorsas multimèdia incrustadas. Los documents pòdon èsser situats dins l'ordenador de l'utilizaire, mas tanben podon èsser dins quin que siá autre dispositiu que i siá connectat (a travèrs d'Internet, per exemple) e que tenga las ressorsas necessàrias per lo transmetre (un logicial de servidor web).
Aquestes documents, abitualament nomenats *paginas web*, an de ligams amb d'autres documents, porcion de tèxt o imatge.

## Principals navegadors web

## Referéncia
Sègle XV

| **** | 

../.. | Sègle XIII | Sègle XIV | ** Sègle XV** | Sègle XVI | Sègle XVII | ../..


Ans 1400 | Ans 1410 | Ans 1420 | Ans 1430 | Ans 1440

Ans 1450 | Ans 1460 | Ans 1470 | Ans 1480 | Ans 1490






Veire tanben : Lista dels sègles, Chifras romanas
----
Firefox

**Firefox** [moˈzɪla ˈfaɪəfɒks] (oficialament nommat **Mozilla Firefox** e abreviat en **Fx**, **fx** o popularament **FF**) es un navegador liure desvolopat a partir del projècte Mozilla. L'objectiu de Firefox es de desvolopar un Mozilla mai pichon, leugièr e rapid al mejan de l'extraccion e del redessenh del compausant de navegador de la seguida de logicials Mozilla. De la meteissa manièra que Mozilla, Firefox es multiplatafòrma e utiliza lo lengatge d'interfàcia XUL.

Firefox es un projècte parallèl al Thunderbird, un client de corrièr electronic  amb la meteissa filosofia e amb una origina similara. Lo bon acuèlh d'ambedós de la part dels usatgièrs faguèt que la Fondacion Mozilla los adoptèt coma produches principals, luòga de la seguida Mozilla originala.

Lo projècte a emplegat dins lo passat los noms *Phoenix* (tradusit literalament Fènix) e *Firebird*.

## Istòria

Dave Hyatt e Blake Ross comencèron una branca experimentala del projècte Mozilla. Aquela branca venguèt, lo 9 de novembre de 2004, la primièra version del Firefox.

Aquel projècte èra pus leugièr que la Suite Mozilla e èra destinat mai als usatgièrs que non pas tant als desvolopaires. Lo succès de Firefox foguèt tant important que lo 3 d'abril de 2003 decidiguèron de consacrar la màger part dels sieus esfòrces a Firefox e a Thunderbird. Lo 12 d'abril de 2006 Mozilla quitèt de publicar de versions de la Suite Mozilla (malgrat qu'a l'ora d'ara los usatgièrs de la comunitat Mozilla la mantenon jol nom de Sea Monkey).

Per de rasons divèrsas lo nom del Firefox a cambiat fòrça còps. Lo primièr nom que recebèt lo projècte èra **Phoenix**, qu'arrestèt d'èsser emplegar per de motius legals, aquel nom aviá durat dempuèi setembre de 2002 fins al 14 d'abril de 2003. Lo nòu nom foguèt **Firebird** mas èra tanben ja utilizat, dins aquel cas per una basa de donadas de còde liure. A causa de la pression, Mozilla cambièt lo nom del navegador per **Mozilla Firefox**, en escartant d'autras opcions coma *Firebird Browser* e *Mozilla Firebird*.

L'identitat visuala ven de la version 0.8, en 2004, de la man de Jon Hicks. Se'n faguèt pus tard una revision, per resòuver qualques problèmas a l'ora de l'agrandir. Aquel logotipe es en vigor a l'ora d'ara.

Mozilla publiquèt una web ont se reculhián totas las extensions e de tèmas assajats amb la sortida de la version 0.9, per evitar aital de possiblas atacas a la seguretat. Lo 19 d'octobre de 2005,  Firefox 1.0 arribèt als 100 milions de descargaments.

Lo 30 de novembre de 2005 sortiguèt la version 1.5 de Firefox. Lo 31 de julhet de 2006  Firefox 1 e 2 arribèron als 200 milions de descargaments.

La version 2.0 se publiquèt lo 24 d'octobre de 2006. E en sonque un jorn acumulèt 2 milions de descargaments. La version 3.0 sortiguèt lo 17 de junh de 2008.

Dempuèi lo 12 de novembre de 2008, amb la version 3.0.4, la version occitana (lengadociana) de Firefox es disponibla en version de tast.

Dempuèi la version 3.0.9, Firefox es oficialament disponible en occitan (lengadocian).

## Ligams extèrnes
*  Sit oficial

## Referéncias