open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sylvia

Las **boscarlas** son de pichons aucèls qu’apartenon al genre ***Sylvia*** dins la familha dels Sylviidae.

Lo genre compren uèi set espècias reconegudas. Las boscarlas del genre *Sylvia* se tròban dins las regions temperadas e tropicalas d’Euròpa, d’Asia occidentala e centrala e d’Africa, amb una diversitat maximala a l’entorn de la Mediterranèa.

Son d’aucèls robusts, amb de cambas pus fòrtas e un bèc leugièrament pus espés que fòrça autras boscarlas. Lo plumatge presenta generalament de tons grises e bruns, mai escurs dessús e pus clars dejós, amb de nuanças blavencas o rosadas dins certanas espècias ; d’unas an tanben de plumas d’ala amb de rebòrds ròsses o roge-brun. La coa es generalament carrada, quicòm arredondida dins qualques espècias, e presenta sovent de bòrdas blancas.

Mantunas espècias mòstran un dimorfisme sexual marcat, amb de plumetatges diferents segon lo sèxe. Los mascles an sovent una tèsta negra o grisa clara, mentre que las femèlas an de colors pus brunas o grisencas. A l’entorn d’un tèrç de las espècias presentan un anèl ocular roge plan visible als mascles. Las espècias que se reproduson dins las regions temperadas frejas son fòrtament migratriças, mentre que las autras son parcialament migratriças o sedentàrias.

Aquestes aucèls son actius e frequentan generalament los bòs clars, las garrigas, las sepas e los arbrilhs. Lor alimentacion es principalament insectivòra, mas d’unas espècias consomisson tanben fòrça fruchons, en particular de baïas coma lo sambuc o l’èurre, subretot de la fin de l’estiu a la fin de l’ivèrn ; una espècia, la tèsta negra, s’adapta tanben fòrça plan a las noiriduras provesidas per l’òme dins los jardins.

## Taxonomia e sistematica

Lo genre *Sylvia* foguèt creat en 1769 pel naturalista italian Giovanni Antonio Scopoli. Scopoli designèt pas cap d’espècia tipe ; aquela foguèt posteriorament fixada coma la capnegra (*Sylvia atricapilla*) per Charles Lucien Bonaparte en 1828.

Lo nom *Sylvia* ven del latin *silvia*, un esperit del bòsc, derivat de *silva*, que significa « bòsc », çò que se pòt trobar dins la denominacion *boscarla*.

## Espècias actualas

* *Sylvia atricapilla*
* *Sylvia borin*
* *Sylvia dohrni*
* *Sylvia galinieri*
* *Sylvia nigricapillus*
* *Sylvia abyssinica*
* *Sylvia atriceps*
Samis

Los **samis**, son un pòble autoctòn d'una zona que cobrís lo nòrd de Suècia, de Norvègia e de Finlàndia aital coma la peninsula de Kola en Russia coneguda jol nom de Lapònia. Son endonim es *Saami* dins sa lenga pròpria. Los Samis parlan de lengas sames.

Aquel pòble es sovent nomenat « **lapons** », mas aquel tèrme es estrangièr e pejoratiu, sortit de la raiç *lapp*, que significa « portaire de pelhas » en suedés. De mai, sonan sas tèrras ancestralas *Sápmi* e non pas Lap.

Las activitats tradicionalas dels Samis èran autrecòps la pesca e l'elevatge de rèns, mas uèi sola una minoritat dels 85000 samis ne viu encara.
Peninsula de Kola

La **peninsula de Kola**,  (en rus: Кольский полуостров,) es una peninsula situada al nòrd de la Russia europèa, al dintre del cercle artic. Es environada a l'oèst per Finlàndia (del golf de Kola al golf de Kandalakcha), al nòrd per la mar de Barents e a l'èst e al sud per la mar Blanca.
La peninsula cobrís una superfícia de  e correspond aperaquí a l'Óblast de Mormansk.
## Referéncias
Polimetilpentèn

thumb|right|Motiu de basa dau polimetilpentèn.

Lo **polimetilpentèn** (ò **PMP**) es un polimèr termoplastic de formula generala –[C6H12]*n*–. Es eissit de la polimerizacion dau 4-metilpent-1-èn en preséncia d'un catalisaire de Ziegler-Natta. Dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, es transparent, idrofòb e fòrça permeable ai gas. Es tanben autoclavable a 135 °C e pòu brèvament resistir a una temperatura de 175 °C. Pasmens, sa caracteristica pus remarcabla es sa densitat de 0,83, la pus febla dei polimèrs termoplastics.

Dins l'industria, es sovent utilizada sota forma de copolimèrs susceptibles d'èsser extrudits ò motlats. La fabricacion de materiaus medicaus, d'equipaments de laboratòri, de compausants electronics e d'aisinas de cosina constituïsson leis aplicacions principalas d'aquelei matèrias plasticas. Dins aquò, lo còst dau PMP es superior a aqueu deis autrei poliolefinas, çò que limita son usatge.

## Liames intèrnes

* Plastic.
* Termoplastic.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Guerre froide

**Guerre froide** es un grop de pop ròck francés d'Amians (França) eissit del movement new wave fondat en 1980.

Aqueste grop es mai que mai conegut per la cançon en francés (ambe pasmens un chic d'anglés e d'alemand dins lo tèxte) d'estili cold wave *Demain Berlin*, cançon publicada en 1981.
Propèn

[thumb|right|Representacion de la [molecula de propèn.]]

Lo **propèn** ò **propilèn** es un alcèn de formula semidesvolopada CH2=CH–CH3. Dins lei condicions normalas de pression e de temperatura, es un gas inodòr e incolòr. Sa liason dobla C=C li permet de reagir amb d'autrei substàncias organicas segon de reaccions de polimerizacion, d'addicion e d'oxidacion. Es ansin un important compausat de l'industria petroquimica que permet la sintèsi de compausats pus complèxes coma lo polipropilèn.

## Produccion e sintèsi

Lo propèn es un sosproduch dei metòdes petroquimics modèrnes de produccion d'etilèn. Per aquò, la fraccion C3 eissida de la produccion d'etilèn es isolada per subir una idrogenacion accelerada per un catalisaire de palladi. Aquò permet d'eliminar lo propin e lo propadiene. Doas etapas de purificacion suplementàrias son egalament necessàrias per eliminar leis oligomèrs e lo metan. Aquò permet d'obtenir un produch contenent entre 92 e 95 % de propèn. Per obtenir una puretat superiora, sovent necessàrias per lei reaccions de polimerizacion, fau realizar una ò doas rectificacions.

Una autra fònt de propèn es lo cracatge de la fraccion C3-C4 dins una colona de destillacion que recupèra la fraccion C2. Puei, d'esséncia es aponduda dins la mèscla per eliminar la fraccion C5 e lei compausats pus pesucs. Una rectificacion permet alora de separar lo propèn e lo propan.

Enfin, es possibla de sintetizar de propèn a partir d'una reaccion de desidrogeneracion de propan. Un catalisaire de platin ò de cròme es necessari car permet d'agantar de rendiments superiors a 90 %. Plusors procès diferents esplechan aquela reaccion (procès Oleflex, procès Houdry-Catofin, procès Phillips STAR e procès Linde).

## Utilizacion

Lo propèn es una importanta matèria premiera dins l'industria quimica que permet de fabricar fòrça produchs pus complèxes coma l'acetonitrile, l'acid acrilic, lo                                polipropilèn, la propan-2-ol e lo cumèn.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Alcèn.
* Petroquimia.
* Propan.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
TRIZ

La **Teoria de Resolucion dei Problèmas Inventius** ò **TRIZ** (acronim rus de *Teorija Reshenija Izobretateliskih Zadatch*) es una teoria euristica destinada a resòuvre de problèmas d'innovacion tecnics. Foguèt elaborada a partir de 1946 per l'engenhaire sovietic Genrich Altshuller quand observèt que lo progrès tecnologic seguís d'un biais generau una evolucion depintabla per de lèis. Aquelei lèis suggerisson un procès de seguir per innovar dins lo domeni tecnologic, especialament en explorant de solucions genericas empruntadas a d'autrei domenis.

## Liames intèrnes

* Qualitat.
* Tecnologia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Tayeb Louafa e Francis-Luc Perret, *Créativité & innovation : l'intelligence collective au service du management de projet*, Lausana, Presses polytechniques et universitaires romandes, coll. « Créativité et innovation », 2008, 351 p.
* **[[francés|(fr)]]** Claude Meylan, *Système TRIZ de stimulation de la créativité et d'aide à l'innovation méthodes pratiques pour la résolution de problèmes techniques et la recherche de nouvelles opportunités d'affaires*, Peseux, CM consulting, 2007, 105 p.

## Nòtas e referéncias
Pitèas

**Pitèas** lo massaliòt siguèt un matematician, astronòme e explorator grèc que visquèt dins la colonia grèga de Massalia (antica Marselha). A l’entorn de 330 naviguèt dau sud de Gàllia fins qu'ais illas Britanicas, descrivent lei regions que visitava dins una òbra perduda mai citada per d’autors de son temps coma Estrabon (que lo considerava coma un fabulator), Polibi o Plini. Un cratèr de la Luna pòrta son nom.

## L’òbra
Existís ges de pròva dirècta dei navegacions de Pitèas, e lei tèxtes que racontan sei viatges se mòstran sovent septics. Segon Estrabon, Pitèas aviá pas d’argent e auriá pas pogut pagar una expedicion d’aqueu tipe ; es donc possible que foguèsse finançat per lei governants de la colonia o per un client ric que voliá trobar una rota per transportar l’estanh d’Euròpa septentrionala a travèrs de la mar.

Son òbra èra devesida en doas partidas, caduna correspondent a v'un dei viatges : una portava lo títol  (« De l’Ocean »), ont deviá contar son viatge cap a lei illas Britanicas, e l’autra  (« Periple de la Tèrra »), ont relata son segond viatge devèrs Elba e Rin.

Dins lo premier viatge, Pitèas partiguèt de Massalia  amb un vaissèu de guèrra d’aperaquí 45 a 50 mètres de lòng, amb lo quau traversèt l’estrech de Gibartar puèi seguissèt la còsta de Gàllia fins qu'a arribar en Granda Bretanha. Mai precisament desembarquèt sus la còsta de Cantion (actual Kent) e seguissèt a pè fins a Belerion, en Cornoalha (Granda Bretanha).

Après d'èstre tornat a son vaissèu, contunhèt son viatge devèrs lo nòrd fins a arribar ai illas Shetland, ont aguèt coneissença de l’existéncia d’una tèrra artica a sièis jorns de navegacion, nomenada Tule, que posquèt pas traversar. Puèi davalèt per la Mar dau Nòrd, visitant seis illas fins a la còsta de Germània. Lo segond viatge conta un periple lòng de la còsta sud de la Mediterranèa fins qu'a Elba e Rin.

## Descobèrtas de Pitèas

siguèt lo premier grèc a traversar lei colomnas d’Eraclès, consideradas coma la fin dau mond civilizat ;

descriguèt lei costumas necrofags dei pòbles irlandés ;

observèt que leis abitants dei illas Britanicas bevian pas de vin mai una bevenda a basa de cerealas, desconeguda dins lo mond mediterranèu ;

descriguèt lei pòbles dei pictons, dei britons e de divèrsas tribús germanicas, en lei diferenciant dei cèltas ;

citèt per primièr còp lo cercle polar artic, en parlant de fenomèns coma lo soleu de miejanuech o l’auròra polara ;

siguèt a l’origina dau mite de Tule, illa que poiriá èsser Islàndia o la còsta de Norvègia ;

sostenguèt l’ipotèsi que la Tèrra èra redonda e n’aprochèt lo diamètre ;

menèt de mesuras fòrça precisas de la latitud ;

descriguèt la marèa e la liguèt ai fasas de la Luna ;

prepausèt que leis oras aguèsson totjorn la mesma durada ;

siguèt lo premier a considerar Ispanha coma una peninsula ;

mencionèt per primièr còp una mar gelada.
Alix Didier Fils-Aimé

**** (n. 1971) es un òme politic haitian, purmèr ministre de l’estat dempuish 2024 e cap d’estat per interim dempuish lo 6 de març de 2026.
Eleccions municipalas de 2026 a Marselha

L'eleccion municipala de 2026 de Marselha se debanarà lo 15 de març de 2026 per elegir lo Cònsol de Marselha e lo Conselh Municipal de Marselha, amb un segond torn lo 22 de març. 

Aquesta eleccion seguís lo mandat de Benoît Payan, cònsol màger de Marselha dempuèi Decembre de 2020. L'eleccion es esperada per èsser fòrça competitiva, amb de divisions dedins l'esquèrra (entre LFI e lo PS) e entre la drecha e l'extrèma-drecha .

## Contèxte
Benoît Payan, membre del Partit Socialista (PS), foguèt elegit cònsol mager en 2020, aprèp Michèle Rubirola qu'aviá servit pas qu'unes meses, demissionèt. Quitèt lo PS après son eleccion per se centrar sus la politica locala puslèu que sus la politica nacionala. LFI, qu'èra partida d'aquesta majoritat a la debuta, se separèt alara que lo cònsol màger venguèt sempre mai critica del partit. Payan anoncièt son intencion de se presentar a la reeleccion en 2026 alara que lo membre de LFI Sébastien Delogu anoncièt sa intencion de contestar lo cònsol màger. Martina Vassal, candidata per Leis Republicans (LR) en 2020, tanben anoncièt son intencion de se presentar. Quitèt son partit en 2022, mas pasmens recebèt lo seu sosten e tanben lo supòrt dels partits de centredrecha Renaissança (RE) e Horizons (HOR), que la sostenguèron pas en 2020. Lo Senador Stéphane Ravier, candidat pel Rassemblament Nacional (RN) en 2020, quitèt son partit en 2022 e d'en primièr aviá l'intencion de se presentar amb lo seu partit local "Marselha En Primièr" mas fin finala anoncièt que sosteniá Frank Allisio (RN). Allisio capitèt a obténer lo sosten d'unes dels aliats pròches de Martine Vassal, los fasent rejónher l'Union de la Drecha per la Republica (UDR).

## Sistèma electoral
L'eleccion de 2026 serà influenciada per de discussions en cors sus la reforma electorala a Marselha. Lo President Macron prepausèt que los cònsols de París, Lion, e Marselha sián elegits per sufragi universal dirècte puslèu que per un collègi electoral de conselhièrs de vila, un sistèma ara vist coma "anti-democratic" per unes candidats.

## Candidats

### Esquèrra

* Benoît Payan, cònsol ara (PS). 

Payan es tanben sostengut pel PS, LE, lo PCF e PP.

* Sébastien Delogu, Deputat (LFI).

### Drecha

* Martina Vassal, Presidenta del Conselh Departamental de Bocas de Ròse, Conselhièr Municipal (LR).

Vassal es tanben sostengut pel RE, LR, HOR, UDI e lo MoDem.

* Erwan Davoux

### Rassemblament Nacional

* Frank Allisio, Deputat e Conselhièr Municipal (RN).

Allisio es tanben sostengut per UDR e REC.

## Campanha electorala
En Novembre de 2025, Frédéric Collart se retirèt de la campanha just aprèp qu'Erwann Davoux anoncièt qu'èra candidat, dins una aliança amb Nora Preziosi.En Decembre de 2025, dins sa primièra reünion de campanha, Sébastien Delogu faguèt de criticas de la polícia. Franck Allisio e Martine Vassal condamnèron sas paraulas, e tanben lo Prefècte del Departament.
## Sondatges

### Primièr torn
vinheta|795x795px|Resultats dels sondatges pel primièr torn

### Segond torn

## Resultats

## Cònsols per sector

## Referéncias
William Parker Foulke

[thumb|right|[Fotografia de William Parker Foulke.]]

**William Parker Foulke** (31 de mai de 1816 - 18 de junh de 1865) es un sabent e òme politic estatsunidenc dau sègle XIX. Antiesclavagista convencut, foguèt vice-president de la *Pennsylvania Colonization Society*, una organizacion que luchava còntra l'esclavatge. En parallèl, s'interessava fòrça a l'istòria naturala e a la geologia. Sostenguèt tanben lei premierei missions d'exploracion dei regions articas. Es conegut coma l'autor de la premiera descubèrta d'una esquelèta de dinosaure sus lo territòri estatsunidenc.

## Liames intèrnes

* *[[Hadrosaurus]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Leopold von Ranke

[thumb|right|Leopold von Ranke en [1875.]]

**Leopold von Ranke** (21 de decembre de 1795, Wiehe - 23 de mai de 1886, Berlin) es un istorian e universitari prussian dau sègle XIX. Desvolopèt un metòde istoriografic basat sus lei testimoniatges e lei fònts pus dirèctes per descriure leis eveniments d'un biais objectiu sensa i integrar lei jutjaments e lei consideracions nacionalas. Es ansin considerat coma un dei fondators dau metòde istoric modèrne. Aguèt tanben una influéncia sus lo biais d'ensenhar a l'universitat en creant de « seminaris » au sen de l'ensenhament superior, un sistèma que permetiá a un professor d'ensenhar una matèria a partir dei sieunas recèrcas a un grop limitat d'estudiants.

## Liames intèrnes

* Istòria.
* Istoriografia.

## Bibliografia

* **[[alemand|(de)]]** Helmut Berding, « Leopold von Ranke », dins Hans-Ulrich Wehler (dir.), *Deutsche Historiker*, vol. 1, Göttingen, Vandenhoeck & Ruprecht, 1971, pp. 7–24.

## Nòtas e referéncias
Jòcs Olimpics d'Ivèrn de 2026

Los Jòcs Olimpics d'ivèrn de 2026 (25ens jòcs d'ivèrn) se debanon a Milan, Cortina d'Ampezzo e d'autres lòcs de l'estat italian del 6 al 22 de febrièr de 2026.

## Delegacions

Son presents 92 delegacions e 2871 atlètas.

## Medalhas occitanas
* Perrine Laffont, medalha de bronze en esquí acrobatic

## Referéncias
Imre Lakatos

[thumb|right|Imre Lakatos durant los [ans 1960.]]

**Imre Lakatos** (9 de novembre de 1922, Debrecen - 2 de febrier de 1974, Londres) es un filosòfe ongrés dau segle XX.

D'origina josieva, s'engatjèc dins la resisténcia durant la Segonda Guerra Mondiala, çò que li permetèc d'eschapar a la politica d'exterminacion dels josieus ongrés organizaa per los Alemands en 1944. Après la guerra, venguèc foncionari al sen de las administracions culturalas e universitàrias, mas foguèc arrestat per « revisionisme » en 1950. Liberat en 1953, se concentrèc sus l'estudi de las matematicas. Participèc a l'insureccion de Budapèst en 1956 e deguèc quitar son païs après l'invasion sovietica. Se refugièc a Londres onte foguèc professor a la London School of Economics dinque a sa mòrt.

Disciple de Karl Popper (1902-1994), foguèc l'autor d'una teoria de l'epistemologia scientifica. Segon eu, l'istòria de las matematicas es pas reductibla a la demostracion dau verai. Una demostracion es ansin una invitacion a la contestacion, çò que permet de « refrescar » regularament los objectes matematics. Aqueu trabalh inspirèc fòrça la filosofia dau pluralisme scientific desvolopaa per Paul Feyerabend (1924-1994). Pasmens, foguèc tanben criticat per aver sosestimat l'importància dels axiòmas dins lo foncionament de las matematicas.

## Ligams internes

* Paul Feyerabend.
* Filosofia.
* Karl Popper.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fernand Braudel

[thumb|right|[Fotografia de Fernand Braudel.]]

**Fernand Braudel** (24 d'aost de 1902, Luméville-en-Ornois - 27 de novembre de 1985, Cluses) es un istorian francés dau segle XX. Partisan convencut de l'unicitat de las sciéncias umanas e figura importanta de l'Escòla dels Annaus, foguèc a l'origina dels conceptes d'estatjament de las temporalitats, de duraa lonja e de civilizacion materiala. Aquò menèc a una transformacion prefonda de las istoriografias francesa e internacionala e permetèc d'establir de ligams entre l'istòria tradicionala e la geografia, l'economia, l'etnologia, la sociologia o l'arqueologia.

## Ligams internes

* Istòria.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Yves Lemoine, *Fernand Braudel, ambition et inquiétude d'un historien*, París, Michel de Maule, 2010, 201 p.

## Nòtas e referéncias
Simonia

[thumb|right|Representacion del castig dels simoniacs dins l'''Infèrn'' de [Dante Alighieri|Dante.]]

La **simonia** designa la crompa o la venda de bens espirituals, de sacraments, de cargas eclesiasticas, de pòstas ierarquicas o de servicis intellectuals al sen d'una religion organizada. Son nom ven de Simon lo Magician, un personatge dels *[[Actes dels Apòstols]]* que volguèt crompar a Sant Pèire son poder de far de miracles. Es sovent considerada coma una practica fòrça negativa, relevant de la corrupcion. En despièch de l'adopcion de règlas plan repressivas, la Glèisa Catolica foguèt sovent tocada pel fenomèn a causa de la collusion entre los poders espirituals e temporals e la simonia foguèt una de las causas de la Reforma Protestanta.

## Ligams intèrnes

* Catolicisme.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Isabelle Rosé, « Simon le Magicien, hérésiarque? L’invention de la Simoniaca heresis par Grégoire le Grand », dins *Aux marges de l’hérésie. Inventions, formes et usages polémiques de l’accusation d’hérésie au Moyen Âge*, Rènnas de Bretanha, PUR, coll. « Histoire », 2018, pp. 201-238.

## Nòtas e referéncias
Darmstadti

Lo **darmstadti** es l'element quimic de numèro atomic Z = 110 e de simbòl quimic **Ds**. Sintetizat pel primièr còp en novembre de 1994, es un transactinid plan radioactiu que fa partida de la familha del platin e qu'auriá de proprietats de metal nòble. Pasmens, sas caracteristicas fisicas e quimicas son pauc conegudas perque son isotòp mai estable a una durada de vida inferiora a 10 s.

## Istòria

Lo darmstadti foguèt sintetizat pel primièr còp lo 9 de novembre de 1994 pels fisicians alemands Peter Armbruster (1931-2024 e Gottfried Münzenberg (1940-2024) a partir del bombardament d'atòms de plomb-208 per d'ions de niquèl-62. Lo resultat foguèt confirmat en 2001 e lo nom foguèt oficialament adoptat per l'IUPAC lo 16 d'agost de 2003.

## Annèxes

### Ligams intèrnes

* Transactinid.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
John Mamann

**John Mamann**, de son nom vertadièr **Jonathan Maman**, nascut lo 29 de setembre de 1978 en França, es un autor compositor e cantaire francés.

En Occitània, foguèt revelat de caps la fin de l'annada 2013 pel tube *Love Life*, una cançon en francés (en partida en anglés), interpretada ambe la participacion de la cantaira Kika. 

**John Mamann** es lo filh de Maurice Mann, un musician d'origina marroquina.
Sultanats de Deccan

[thumb|right|Los Sultanats de Deccan abans l'esfondrament del [Empèri de Vijayanagara|reialme de Vijayanagara.]]

Los **Sultanats de Deccan** son un ensemble de cinc reialmes del centre e del sud d'Índia (Ahmadnâgar, Berar, Bîdâr, Bîjâpur e Golkonda) que se formèron entre 1487 e 1528 en seguida de la fragmentacion del Sultanat Bahmanida. Generalament rivals, aqueles estats èran capables de s'aliar per afrontar una menaça superiora. En particular, s'alièron en 1565 per atacar lo reialme de Vijayanagara e entrainar sa casuda. Pasmens, entre 1601 e 1687, foguèron pauc a cha pauc someses a l'autoritat de l'Empèri Mogòl.

En 1689, lo declin de la poténcia mogòla lor permetèt de retrobar una certana independéncia e de se raprochar dels Franceses installats a Pondichéry. La region dels sultanats venguèt atal un element important de l'influéncia francesa en Índia. Aquò durèt fins a la conquista dels establiments franceses pels Britanics en 1761.

## Ligams intèrnes

* Deccan.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Clifford Edmund Bosworth, *The New Islamic Dynasties*, Columbia University Press, 1996.

## Nòtas e referéncias
Tèrratrem de Tangshan

thumb|right|Epicentre del tèrratrem.

Lo **seïsme de Tangshan** es un violent seïsme qu'aguèt luòc lo 28 de julhet de 1976 prèp d'aquela vila industriala dins la província chinesa de Hebei. D'una magnitud de 8,2 sus l'escala de Richter, foguèt seguit qualques oras mai tard per una replica de 7,1. Las bassacadas entraïnèron la destruccion de la ciutat e la mòrt d'almens  abitants. Es un dels tèrratrems, e mai generalament una de las catastròfas naturalas, mai murtrièrs de l'istòria de l'umanitat.

## Ligams intèrnes

* Seïsme.
* Tangshan.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Qian Gang, *The Great China Earthquake*, Pequin, Foreign Languages Press, 1989.

## Nòtas e referéncias
Madcon

**Madcon**, per **Mad Conspiracy** (conspiracion fòla) es un duò anglofòn de pop ambe d'influéncias hip-hop (RnB) de Norvègia, format en 1992 e compausat de **Tshawe Baqwa** (dich **Kapricon**) e **Yosef Wolde-Mariam** (dich **Critical**).

Tshawe Baqwa es nascut lo 6 de genièr de 1980 en Alemanha de parents sud-africans, mas a viscut a Tveita a l'èst d'Òslo en Norvègia. Yosef Wolde-Mariam es nascut lo 4 d'agost de 1980 en Norvègia de parents venent d'Etiopia e d'Eritrèa. Coneguts en Norvègia tre 2002, son revelats internacionalament e en Occitània en particular en 2008 per una represa de *Beggin*' del grop american The Four Seasons. Lor musica es influenciada per The Roots, OutKast o encara Gnarls Barkley.
Antony Gormley

**Antony Gormley** (Londres, 30 de agost de 1950) es un escultor britanic. 

Es conegut per sas esculturas d’art public, entre las qualas una de las mai famosas es *Angel of the North* (1998), d’una talha impressionanta. Sas òbras publicas interrògan la relacion entre l’art — sovent centrat sus la representacion del còrs uman — e l’espaci.
Sophie Adenot

**Sophie Adenot**, nascuda lo 5 de julhet de 1982 a Cosne-Cours-sur-Loire (Nièvre), es una militara, engenhaira e astronauta francesa. Durant la la mission ''Epsilon'', en febrièr de 2026, venguèt la segonda femna francesa, après Claudie Haigneré, d'efectuar un vòl espacial, e rejonh aital lo grop de detz astronautas franceses qu'an atenh l'orbita abans ela.

Seguiguèt una formacion d'engenhaire aeronautic a l'Institut supérieur de l'aéronautique et de l'espace (ISAE-SUPAERO) a Tolosa e al Massachusetts Institute of Technology (MIT) a Cambridge als Estats Units. Trabalhèt primièr per Airbus Helicopters, rejonhèt puèi l'Armada de l'aire e de l'espaci ont venguèt pilòt d'elicoptèr puèi pilòt d'ensages, la primièra sus elicoptèr en França.

En novembre de 2022, fasiá partida dels cinc candidats retenguts per l'Agéncia espaciala europèa (ESA) per son quatren grop d'astronautas. Completetèt sa formacion iniciala en abril de 2024, puèi li mes seguent foguèt afectada a la mission SpaceX Crew-12 amb un enlairament lo 13 de febrièr de 2026 per un sojorn de nòu meses a bòrd de l'estacion espaciala internacionala.
Armada de l'aire e de l'espaci (França)

L**'Armada de l'aire e de l'espaci** (**AAE**) es una de las quatre composantas de las Fòrças armadas francesas ; las autras essent l'Armada de Tèrra, la Marina nacionala e la Gendarmariá nacionala.

L'Armada de l'aire francesa es la pus anciana fòrça aeriana al mond (l'aeronavala francesa foguèt creada en 1911). Las cinc primièras escadrilhas foguèron  creadas en 1912 e dependián alavetz de l'Armada de Tèrra. L'Armada de l'aire es venguda una armada a part entièra per la lei du 2 de julhet de 1934.

En 2023, comptava 38882 militars (dont 6654 oficièrs) e 5239 civils servissent dins sos rengs. Totaliza  de vòl per an. Son budget annal es de  d'euros en 2020, siá 20 % del budget del ministèra de las Armadas.

Es la primièra armada d'Euròpa occidentala. Ten en mai una longa experiéncia del combat.
Pilòt d'ensages

[295px|vignette|[Léon Lemartin|Théodore Léon Lemartin (1883-1911), primièr pilòt d'ensages conegut, engatjat per Louis Blériot.]]
Un **pilòt d’ensages** es un pilòt que lo mestièr es de far volar d'aeronaus abans sa certificacion. Aquò s'aplica a d'aparelhs modificats e equipats d'una Installacion d'ensages en vòl (IEV) o qu'empòrta d'equipaments novèls . Un **pilòt d'ensages - recepcion** executa des vòls de verificacion e de conformitat amb las especificacions abans la livrason d'un novèl aparelh a un client.

Segon la capacitat de l'aparelh, l'equipatge d'ensages pòt inclure un mecanician o un engenhaire d'ensages pus particularament encargats del fonccionament dels motors o d'unes equipaments.
SpaceX Crew-12

**SpaceX Crew-12**, designat tanben pel nom de **mission ''Epsilon**'' per l'astronauta francesa Sophie Adenot, es un vòl espacial abitat del vaissèl Crew Dragon de la societat americana SpaceX. Dotzena mission operacionala del Commercial Crew Program de la NASA e vinten vòl orbital abitat d'un vaissèl Crew Dragon,  carreja quatre membres d'equipatge – los astronautas de la NASA Jessica Meir e Jack Hathaway, la spacionauta francesa de l'ESA Sophie Adenot, e lo cosmonauta de Roscosmos Andreï Fediaïev – cap a l'Estacion Espaciala Internacionala (ISS).

Lo lançament, previst al pus lèu lo 15 de febrièr de 2026, foguèt avançat de quatre jorns en rason del retorn anticipat de SpaceX Crew-11. Aguèt finalament luòc lo 13 de febrièr de 2026.
Nutricion

La **nutricion** designa l'ensemble de las accions e dels procediments que permèton a un organisme vivent de recuperar e de transformar las substàncias necessàrias a son foncionament. Es pereu una sciéncia qu'es organizaa a l'entorn de dos aisses principaus :
* la fisiologia de la nutricion estúdia los procediments de transformacion dels aliments per l'organisme. S'interèssa ansin au ròtle dels macronutriments e dels micronutriments au niveu dels mecanismes bioquimics de la cellula e a las consequéncias sus los teissuts d'un desequilibri entre l'energia absorbia e l'energia despensaa per l'organisme.
* la psicologia de la nutricion analiza lo comportament alimentari d'un individú o d'un grop. S'interèssa mai que mai a l'estudi de questions coma « perqué manjem ? » o « coma chausissem nòstres aliments ? ». L'analizi d'aquelas questions mena a l'establiments de ligams entre las practicas alimentàrias e los factors socioeconomics qu'estructuran lo grop.
La nutricion se concentra mai que mai sus l'alimentacion umana. Amb lo desvolopament de la malnutricion o de l'obesitat, ocupa una plaça mai e mai dins la prevencion de malautiás grevas coma lo diabeta sucrat o las malautiás cardiovascularas. Pasmens, pòt de còps s'interessar au foncionament alimentari d'autras espècias.

## Ligams internes

* Alimentacion.
* Sistema digestiu uman.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** J. H. Andrews, *Comparative Ecology of Microorganisms and Macroorganisms*, Nòva York, Springer, 2017.
* **[[anglés|(en)]]** J. Mann e A. S. Truswell (dir.), *Essentials of Human Nutrition*, Oxford, Oxford University Press, 2012.
* **[[anglés|(en)]]** S. J. Simpson e D. Raubenheimer, *The Nature of Nutrition: A Unifying Framework from Animal Adaptation to Human Obesity*, Princeton, Princeton University Press, 2012.

## Nòtas e referéncias
Exercici fisic

[thumb|right|Lo [foting es un deis exercicis fisics pus practicats.]]

L’**exercici fisic**, ò **entraïnament**, es una activitat fisica destinada a melhorar ò mantenir sa forma fisica e sa santat globala. Pòu prendre de formas variadas que permèton, segon lei besonhs, de redurre ò de mantenir son pes, de desvolopar sei capacitats muscularas e cardiovascularas, de perfeccionar seis aptituds esportivas ò de se divertir. Fòrça exericicis fisics permèton tanben de socializar e de melhorar la santat mentala car son realizats a l'exterior ò en grop. Lo nivèu d'exercici fisic recomandat varia segon lei país, mai aperaquí 150 minutas d'exercici moderat cada setmana son conselhadas per leis institucions mai importantas (en particular l'OMS). Pasmens, de duradas inferioras permèton tanben d'obtenir d'efiechs positius.

## Liames intèrnes

* Activitat fisica
* Espòrt.
* Obesitat.
* Santat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Grop del platin

Los metals del **grop del platin** dits ***MGP*** (o *PGM* en anglés per  *platinum group metals*) regropan sièis o set elements quimics qu'apertenon a la familha dels metals de transicion e aparentats dins la taula periodica : rutèni 44Ru, ròdi 45Rh, palladi 46Pd, òsmi 76Os, iridi 77Ir, platin 78Pt, e, segon las fonts, rèni 75Re.

Los metals d'aquel grop son rars e caracterizats per de proprietats comunas e inabitualas a cò dels metals. Son de  catalisadors poderoses e  que pòdon èsser toxics per d'unas formas. Per aquelas rasons, en 2005, la valor mercanda del palladi èra la mitat de la de l'aur, la del platin lo doble de la valor de l'aur, e la del ròdi lo triple.
## Referéncias
L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu - GUE/NGL

Lo grop de **l'Esquèrra dins lo Parlament europèu - GUE/NGL (L'Esquèrra - GUE/NGL)** es un grop politic d'esquèrra del Parlament europèu. 

Fins en 2020, s'apelava lo « Grop confederal de l'Esquèrra unitària europèa/Esquèrra verda nordica » e es creat en 1995. Se tròba de partits d'esquèrra, de tendéncia socialista, antiliberala, anticapitalista o comunista. Amassa essencialament d'organizacions membres de l'Aliança de l'esquèrra europèa pels pòbles e per la planeta e del Partit de l'esquèrra europèa (PEE), mas egalament qualques organizacions membres d'Animal Politics EU o sens afiliacion.

Aquel grop de 46 deputats europèus, co-presidit dempuèi 2024 per Martin Schirdewan e Manon Aubry, es lo seten e lo segond mai pichon grop del Parlament europèu.

## Istòria

En 1995, en seguida del quatren alargament de l'Union Europèa e de la dintrada de Suècia, de Finlàndia e d'Àustria, formacions eissidas d'aqueles païses novèls-membres (l'Aliança d'Esquèrra Finlandesa e lo Partit d'Esquèrra Suedés) mas egalament de païses ja membres (lo Partit Socialista Popular danés) s'amassèron dins l'Aliança de l'Esquèrra verda nordica, que demorèt una estructura informala fins en 2004. Afichant lor volontat de sietar als costats dels elegits de la GUE, aqueste foguèt alara famós Esquèrra unitària europèa/Esquèrra verda nordica (GUE/NGL).

## Positionament politic
[vinheta|L'Esquèrra (GUE/NGL) dins una manifestacion contra la lei "Services" à [Brussèlas.]]
Lo posicionament politic del grop es resumit per sa declaracion constitucionala. Es amb aquel tèxt que s'engatjan los partits membres e los deputats associats al grop a títol individual. Desvolopa una linha politica que se poiriá qualificar de « altereuropèa », valent a dire opausada a la construccion europèa actuala en se disent « prigondament estacat a la construccion europèa ». 

Aquela declaracion constitucionala pausa tres pilars per la construccion d'una Euròpa autra :

* lo cambiament total de las institucions per tal de los tornar « plenament democratics »

* un modèl novèl de desvolopament ecologic e rompent amb lo neoliberalisme, qu'a per mira de crear un « espaci social comun »

* una politica de co-desvolopament e de cooperacion « equitabla ».

## Presidents del grop

## Organizacion

## Composicion e resultats dins las eleccions

## Referèncias

## Vejatz tanben

*Esquèrra 
*La França Insomesa 
*Eleccion europèa venenta
*Parlament europèu
Amagriment

Un **amagriment** es una pèrda de pes qu'es lo resultat d'un desequilibri entre leis apòrts e lei despensas energetics. Pòu èsser volontari, amb un regim aprimant, ò involontari. Dins aqueu segond cas, pòu èsser la consequéncia d'una malautiá, d'una denutricion ò d'un treble alimentari. Medicalament, se parla d'amagriment significatiu quand un individú pèrd involontàriament 5 % de son pes corporau en un mes ò 10 % en sièis mes. Un pes normau es generalament lo signe d'un bòn estat de santat en l'adult. En revènge, un pes inferior ò superior a la mejana pòu engendrar divèrsei problèmas e redurre l'esperança de vida.

## Liames intèrnes

* Nutricion.
* Obesitat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bénabar

**Bruno Nicolini**, dich **Bénabar**, nascut lo 16 de junh de 1969 a Thiais, al sud de París (França), es un autor, compositor e cantaire popular francés. Es tanben de còps actor, a per exemple jogat dins los films *Incognito* d'Éric Lavaine (2009) e *Beaux-parents* de Héctor Cabello Reyes (2019), e en 2016, coma actor a la television dins la mini-seria *Le Secret d'Élise* d'Alexandre Laurent. 

**Bénabar** es d'origina còrsa per son paire e d'origina italiana per sa maire.

**Bénabar** es vengut un cantaire fòrça popular en França en seguida de la publicacion de son album *Reprise des négociations* publicat en octobre de 2005 , en particular gràcias al tube *Le dîner* en 2006 : atal, *Reprise des négociations* foguèt lo quatren album lo mai vendut en França pendent l'annada 2006 (mai d'un milion d'exemplars).

## Discografia
* 1997 : *Bénabar & associés*
* 2001 : *Bénabar*
* 2003 : *Les risques du métier*
* 2005 : *Reprise des négociations*
* 2008 : *Infréquentable*
* 2011 : *Les bénéfices du doute*
* 2014 : *Inspiré de faits réels*
* 2018 : *Le début de la suite*
* 2021 : *Indocile heureux*
* 2021 : *On lâche pas l'affaire*
* 2026 : *Le soleil des absents*

## Cançons mai conegudas (en [[Occitània]])
* *Y'a une fille qu'habite chez moi* (2002)
* *Je suis de celles* (2003)
* *Quatre murs et un toit* (2005)
* *Le dîner* (2006)
* *L’effet papillon* (2008)
* *À la campagne* (2009)
* *Qui le saura ?* (2009, cançon del filme *Incognito* d'Éric Lavaine)
* *Politiquement correct* (2011)
* *Les filles à quoi ça sert ?* (2011, ambe Francis Cabrel, Jean-Jacques Goldman e Alain Souchon, cançon del filme *Titeuf, le film*)
* *Les râteaux* (2012)
* *L'agneau* (2012)
* *Paris by night* (2014)
* *Feu de joie* (2018)
* *Tous les divorcés* (2020)
* *La grande vie* (2020)
* *Les belles histoires* (2020)
* *Chez les Corses* (2022, ambe Renaud)
Manul

Lo **manul** (o **gat de Pallas**), de nom scientific ***Otocolobus manul***, es un pichon felin salvage originari d'Asia.

Es la sola espècia del genre *Otocolobus*.

Sa talha es comparabla a un gat domestic, mas a una pelissa fòrça espessa e pichonas patas.

## Nòtas e referéncias


## Vajatz tanben

### Articles ligats

* Felidae
Coòrt

**Coòrt**, del latin *cohors* pòt designar :
* Una coòrt romana, una unitat d'una legion romana. Una coòrt comportava aperaquí 600 òmes. I aviá generalament 10 coòrts dins una legion ;
* Una Coòrt (demografia), un ensemble d'individús que visquèron un meteis eveniment durant une meteis periòde ;
* Una Coòrt (biologia), un reng taxinomic ;
* Una Coòrt epidemiologica.
Condicion fisica

thumb|right|Demostracion publica d'exercicis destinats a melhorar la condicion fisica.

La **condicion fisica** es un estat de santat e de benèstre que representa la capacitat de complir d'activitats esportivas, professionalas e jornadieras. Es generalament lo resultat d'una alimentacion equilibrada, d'una activitat fisica moderada a intensa e d'un repaus sufisent, associats a un programa de recuperacion estructurat.

Avant la Revolucion Industriala, la condicion fisica èra definida coma la capacitat de realizar lei pretzfachs jornadiers sensa lassitge excessiu. Pasmens, amb l'automatizacion, la motorizacion e l'evolucion dei mòdes de vida vèrs la sedentaritat, es desenant considerada coma la capacitat dau còrs de foncionar corrèctament au trabalh ò durant lei lesers, de demorar en bòna santat e de resistir ai malautiás liadas a l'activitat fisica.

## Liames intèrnes

* Alimentacion sana.
* Exercici fisic.
* Igiena.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Trocha d'uòus

Una **trocha** o **troita d'uòus**, o **uevada** (**omeleta*, **moleta* o **aumeleta* son de francesismes) es un plat que se prepara en batent los uòus (botiòl e glara) e en los fregint apuèi amb pauc d'òli lo liquid que ne resulta.

S'agís d'un plat amb possiblas originas preistoricas qu'es anat evolucionant fins a acabar per èsser un plat present en fòrça culturas desparièras, e que presenta divèrsas variantas. La trueita d'uòus en si es una recèpta basica alba quala se pòdon apondre d'ingredients suplementaris coma formatge, fruchs de mar, verduras, carnsalada, botifarras I a fòrça versions de la trocha d'uòus amb una istòria e tradicions entorn de tota la Mediterranèa e d'autras regions del mond.

La manièra d’elaborar de trochas pòt variar en granda manièra, de metòdes mai tradicionales a metòdes innovadors qu'emplègan, per exemple, de preparacions de trocha d’uòus en polveras que pòdon aver una vida utila mai longa, puèi que son desidratats. De mai, i a tanben la produccion industriala de trochas d’uòus precosinadas refrigeradas o congeladas, qu'a de seguir un ensems de leis europèas e estatalas per amor de garantir la seguretat dels consomators.

I a tanben de nòrmas per çò que fa de la conservacion de la trocha, per tala d’evitar de contaminacions amb de microorganismes patogèns que pòscan causar de malautiás als comsomators, mai que mai *Salmonella enterica* e *Staphylococcus aureus*. Es fòrça important de manténer un contraròtle rigorós, puèi que la preséncia d’aqueles e d'autres microorganismes pòt causar d'epidemias mb un grandas consequéncias en la santat publica.
José María Balcázar

**José María Balcázar Zelada** (Nánchoc, Cajamarca, 17 de genièr de 1943) es un avocat, ancian jutge, ancian professor e politician peroan. Dempuèi lo 18 de febrièr de 2026 es president interimari de Peró e president del Congrès de la Republica. Es deputat de Lambayeque per la legislatura de 2021 a 2026.
Henry Moore

**Henry Moore** (30 de julhet de 1898 – 31 d'agost de 1986) èra un escultor britanic.

Es conegut per sas esculturas monumentalas en bronze, de caractèr semiabstrèit, que se tròban pertot dins lo mond coma òbras d'art public. Sas formas son sovent d’abstraccions de la figura umana, generalament de composicions de maire e filh o de figuras reclinadas. Las òbras de Moore evocan frequentament lo còrs femenin, levat dins una fasa dels ans cinquanta ont realizèt de grops familiars.

Moore realizèt tanben nombroses dessenhs, entre eles una seria que representa los londonians refugiats pendent lo Blitz, durant la Segonda Guèrra Mondiala.
Cimiés

**Cimiés** es lo nom donat a un quartièr residencial de Niça e tanben al puèg ont es bastit, e qu'es situat al nòrd-èst del centre vila.

Los estatjants se sonan *cimairencs*.

A l'epòca romana, la ciutat de *[[Cemenelum]]*, prefectura dels Alps Maritims, i èra implantada. Vengut pendent la Bèla Epòca un luòc de villegiatura per l'aristocracia e la nauta borgesia anglesa, lo quartièr abriga fòrça palases, transformats uèi en apartaments borgeses.
Archidiocèsi d'Eusa

L**'archidiocèsi d'Eusa** (en latin : *Archidiœcesis Elusensis*) es ua anciana archidiocèsi de la Glèisa Catolica, suprimida en 879.

## Istòria
Elusa qu'èra la capitala de la Novempopulania. La sedença episcopau d'Eusa que data benlèu deu sègle IIIau. La província eclesiastica d'Eusa qu'includèa totas les *civitates* de Novempopulania. 
La vila qu'estó destrusida un prumèr còp peus vandales en 408, puish probablament peus sarrasins cap a 721, puish benlèu tanben per las incursions normandas deu miei deu sègle IXau. Tant i a que lo darrèr avesque coneishut es Patèrn II en 722. La diocèsi qu'estó suprimida e assemblada damb la diocèsi d'Aush devath l'autoritat de Taurin II, probablament en seguida d'ua decision del Concili de Tolosa en 829; son successor, l'avesque d'Aush, Airard, que vengó oficialament arquevesque en 879 per decision deu papa .

## Nòtas
Rimier

**Rimier** es lo nom donat a un quartièr residencial de Niça e tanben al puèg ont es bastit.
thumb|Quartièr de Rimier
L'estacion de depuracion de l'aiga de Rimiers (ara nomenada Super Rimiez) foguèt bastida en 1909. Provesís la vila de Niça d'aiga potabla del canal de Vesúbia que son percors, sovent popular pels correires, ofrís un panorama de la vila e de la Baia dels Angèls.
Diocèsi de Leitora

La **diocèsi de Leitora** (en latin : *Diœcesis  Lectoriensis*) es una anciana diocèsi de la Glèisa Catolica, suprimida en 1801.

## Istòria
La diocèsi se creè au sègle IV o pus probablament au sègle V. Èra sufraganta de l'archidiocèsi d'Eusa puish, en 879, de la d'Aush.

La Constitucion Civila deu Clergat, decretada per l'Assemblada Nacionala Constituenta, que suprimiscó la diocèsi lo 12 de julhet de 1790, après sancion reiala de Loís XVI lo 24 d'aost de la medisha annada. Lo papa Piu VI non reconescó la Constitucion. Pr'aquò, lo Concordat de 1801 non restabliscó la diocèsi : per la bulla *Qui Christi Domini* deu 29 de noveme de 1801, lo papa Piu VII suprimiguèt la sedença episcopala e incorporè lo territòri a la d'Agen. Per la bulla *Paternae caritatis* deu 6 d'octobre de 1822, Piu VII restabliscó l'archidiocèsi metropolitana d'Aush e i incorporè l'anciana diocèsi de Leitora. Despuish lo 29 de junh de 1908, l'arquevesque d'Aush relevè lo títol d'avesque de Leitora .

## Territòri
La diocèsi tocava : au nòrd e a l'oèst, dambe la d'Agen puish la Condòm; a l'èst, dambe la  de Montauban; au sud dambe la d'Aush. 
La diocèsi comprenè quate archipreirats :
* archipreirat de Sempessèrra, a l'entorn de Leitora;
* archipreirat de Lomanha, a l'èst;
* archipreirat de Ceran, au sud;
* archipreirat de Marçolan, a l'oèst 
L'avesque èra cosenhor de la diocèsi per un quart, dambe'u rei de França, comte d’Armanhac, qu'èra meste deus autes tres quarts. Possedeishè lo castèth de Senta Mèra e lo de Sent Clar, adara desparescut. 

## Véser tanben
* Archidiocèsi d'Aush

## Imatges

Cathédrale_Saint-Gervais-Saint-Protais_Lectoure.jpg|La façada.
Lectoure,_église.jpg|Lo campanèr, vist de l'oèst.
Cathédrale_Saint-Gervais-Saint-Protais_de_Lectoure.jpg|La nau e lo còr.
Église_Saint-Gervais_de_Lectoure.jpg|Lo còr.
CathLectoure-choeur.jpg|La vòuta deu còr e l'arc triomfau, vistis deu deambulatòri.
CathLectoure-Assomption.jpg|Nòsta Dauna la Blanca.
Lectoure-CathClotureChapelle.jpg|Clausura de la capèra Sent Loís.
Lectoure-HoteldeVille2.jpg|L'avescat, adara ostau de comuna.


## Ligams extèrnes
* BnF https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8441965x/f1.item
* Catholic hierarchy https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dl524.html
* GCatholic https://gcatholic.org/dioceses/former/lect0.htm

## Nòtas
Thomas Carrique

**Thomas Carrique** (Tarba, 26 de hereuèr de 1999), mès coneishut coma Carrique, ei un futbolaire professionau occitan que jògue de laterau dret ath club FC Andòrra de Dusau Division.
Literatura piamontesa

La **literatura piamontesa** es l'ensemble dels tèxtes escrits en piemontés dempuèi l'Edat Mejana fins a uèi. Los ligams entre las tradicions literàrias occitana e piamontesa son fòrça fòrtas, tant pel vocabulari coma per l'istòria partatjada, çò que fa de còps dificil de separar las doas influéncias.

## Originas
Las primièras traças de la lenga se tròban dins de mosaics del sègle XI a Vercelli. Pasmens, lo primièr grand tèxt literari son los **[[Sermoni subalpini]]** (vèrs 1150), conservats a Turin: son 22 sermons redigits per la educacion dels cavalièrs templièrs.

Als sègles XII e XIII, las corts de Saluças e de Monferrat aculhiguèron fòrça trobadors que portèron las valors de l**'amor cortés** en occitan. Lo piamontés s'afirmèt puèi coma lenga administrativa e religiosa, amb de documents oficials e un teatre popular fòrça viu, coma l'òbra *[[Gelindo|Ël Gelind]]*.

## Lo periòde classic e l'Edat d'Aur
Amb l'Umanisme, la figura de **[[Giovan Giorgio Alione]]** (1460-1529) marca l'istòria amb sas farsas satiricas. Al sègle XVIII, la literatura conois una eclosion amb lo poèta **[[Ignazio Isler]]** e la primièra gramatica de Maurizio Pipino (1783). Lo sègle XIX foguèt l'edat d'aur del teatre piamontés amb **[[Vittorio Bersezio]]** e la poesia civila d'Edoardo Ignazio Calvo.

## Sègles XX e XXI: Modernitat e Internacionalizacion
Lo sègle XX es marcat per la fondacion de la **[[Companìa dij Brandé]]** (1927) per poètas coma **[[Pinin Pacòt]]**, qu'an cercat de donar una nòva dignitat literària a la lenga en la desbarrassant del folclòre simple.

Dempuèi las annadas 1980, la literatura s'es dobèrta a l'internacional. Gràcias a de cercaires coma **[[Gianrenzo Clivio]]** e **Sergio Gilardino** (professor a l**'[[Universitat McGill]]** de Montreal), lo piamontés es estudiat coma una lenga de relacion intellectuala e filologica. Uèi, una nòva generacion d'autors utiliza los blogues e la musica contemporanèa per far viure la tradicion.

## Nòtas e referéncias

## Bibliografia
* Camillo Brero, *Storia della letteratura piemontese*, Turin, 1981.
* Gianrenzo P. Clivio, *Profilo di storia della letteratura in piemontese*, Turin, 2002.
* Sergio Gilardino, *I persi d'antica stirpe. Analisi e riflessioni sulla letteratura in lingua piemontese*, 2021.
Carolina Maria de Jesus

**Carolina Maria de Jesus** (Sacramento, Estat de Minas Gerais, 14 de març de 1914 – São Paulo, 13 de heurèr de 1977) qu'estó ua escrivana brasiliana. L'autora, afrobresiliana vivent dens ua favela e mair celibatària de tres mainatges, qu'obtienó ua reconeishença publica importanta après la publicacion deu son jornau intime, *Quarto de Despejo*, dens lo quau i consignè las soas experiéncias de misèria, de desespèr e de marginalitat.

Lo libe qu'ei estat publicat a São Paulo en 1960 dens ua edicion de 10 000 exemplars, tots estarits en tres dias. Qu'ei estat tradusit en mei de dètz lengas e qu'ei vadut un best-seller.

Carolina de Jèsus qu'èra tanben compositora, contaira, dramaturga e poetessa. Gràcias a l'escaduda deu son jornau, que quitè la favela dab los sons mainatges e que publiquè autes obratges. Aquesths que's vengón mensh e qu'acabè los sons dias dens lo praubèr en 1977.

## Òbra

* *Quarto de Despejo* (1960)
* *Casa de Alvenaria* (1961)
* *Pedaços de Fome* (1963)
* *Provérbios* (1963)

* *Diário de Bitita* (1977), publicat a títol postume
* *Um Brasil para Brasileiros* (1982), publicat a títol postume
* *Meu Estranho Diário* (1996), publicat a títol postume
* *Antologia Pessoal* (1996), publicat a títol postume
* *Onde Estaes Felicidade* (2014), publicat a títol postume
* *Meu sonho é escrever – Contos inéditos e outros escritos* (2018), publicat a títol postume

## Referencis
Estelle

**Estelle Swaray**, dicha **Estelle**, nascuda lo 18 de genièr de 1980 a Hammersmith al Reialme Unit, es una cantaira anglesa de RnB e hip-hop, d'origina africana per sos parents (maire del Senegal e paire de la Sierra Leone)

Es estada revelada en 2008 en Occitània per son tube internacional *American Boy*, títol cantat en duò ambe Kanye West que foguèt quitament classat numèro un de las vendas de singles al Reialme Unit.

## Discografia
* 2004 : *The 18th Day* 
* 2008 : *Shine* 
* 2012 : *All of Me* 
* 2015 : *True Romance* 
* 2018 : *Lovers Rock* 
* 2025 : *Stay Alta*