open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Giuseppe Morosi

**Giuseppe Morosi** (Milan, febrièr de 1844 - Milan, 22 de febrièr de 1891) foguèt un lingüista lombard qu'estudièt prigondament las varietats dialectalas del sud d'Itàlia. Foguèt tanben un dels primièrs a descriure l’occitan cisalpin (parlat en Piemont mas tanben a La Gàrdia e dins lo Vurtembèrg). S'interessèt tanben al catalan de l’Alguer e a las varietats francoprovençalas de Faeto e Celle.

## Biografia
Nasquèt a Milan en 1844. Estudièt a l'Universitat de Pàvia abans de venir professor dins un licèu a Lecce en 1868. Passèt un concors en 1870 que li permetèt de se titularizar e d'ensenhar coma professor al licèu Vittorio Emmanuelle a Nàpols.

Foguèt durant son temps a Lecce que s’interessèt als parlars e dialèctes del sud de l’Itàlia e en 1870 publiquèt un estudi suls parlars grècs del país de Lecce., 

Morosi tornèt a Milan en 1875 per far de professor dins l’Acadèmia scientifico-literària e i demorèt fins a 1879. Puèi dintrèt a l’Institut Superior de Florença fins a 1887. 

Un fons plan important de material inedit se tròba a la Bibliotèca Ambrosiana de Milan.

## Òbras
* "L’odierno linguaggio dei valdesi del Piemonte", *Archivio glottologico italiano*, XI, Torino, Loescher, 1890 e XII, 1890-1892
* *L’odierno linguaggio dei valdesi del Piemonte*, reedicion en un volum per l’IEO París, 2011, en linha
* *Studi sui dialetti greci della Terra d’Otranto*, 3 vol. (1868)

## Referéncias
Ciutat Vedada

La **Ciutat Vedada**, egalament nomenada **Ciutat Proïbida** (en chinés: 紫禁城), es un antic palatz imperial de las dinastias Ming e Qing. Es situada a Pequin, e forma actualament lo **Musèu del Palatz**. Pendent mai de 500 ans, foguèt lo larèr dels emperaires de la China e la seuna cort, aital coma centre cerimonial e politic del govèrn chinés.

Dempuèi 1925, la Ciutat Vedada es estada jos contraròtle del Musèu del Palatz, que conten una vasta colleccion d'òbras d'art e objèctes qu'apertenguèron a las colleccions imperialas de las dinastias Ming e Qing. Part de l'anciana colleccion del musèu se tròba uèi al Musèu Nacional del Palatz a Taibei, doncas que totes dos musèus apertenguèron a la meteissa institucion e se dividiguèron après la Guèrra Civila Chinesa. En 1987 foguèt inclusa dins la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO.
214 claus de l'escritura chinesa

Dens l'escritura chinesa, 214 caractèrs que son metavuts com estant **214 claus** e compausant atau ua lista on cadun qu'ostentar un numèro qui l'identifica. 

Aqueths caractèrs (designats com Kangxi en China e Kanji en Japon) que hon atau estruçats peu purmèr còp en 1615 dehens lo diccionari Zinhui (segon lo nombre de trèits que hèn òp entaus marcar) puish confirmats peu diccionari de kangxi de 1716.

Aquesta lista qu'ei classica e canonica e lo hèit de mentàver lo son nombre qu'implica qu'òm mentau sengle caractèr famós e especific com per exemple la clau 61 : 心 (lo còr).
Jakub Kołas

**Jakub Kołas** (nascut **Kanstancy Mickievič** lo 3 de novembre de 1882 a Stoŭbcy e mòrt lo 13 d'agost de 1956 a Minsk) es un poèta bielorús.

Sa poesia canta la civilisacion pacana de Bielorussia e de còps l'intelligéncia d'abans la sovietizacion. Foguèt pasmens reconegut coma "poèta nacioanl" a l'epòca sovietica e obtenguèt dos còps lo prèmi Estalin (1946, 1949).
Janka Kupala

thumb|right|200px|Janka Kupala
**Janka Kupala** (nascut **Ivan Daminikavič Lusevič** lo 25 de junh de 1882 a Viazynka e mòrt lo 28 de junh de 1942 a Moscòu) es un poèta bielorús considerat coma lo fondator de la lenga literària bielorussa.

Comencèt a escriure en polonés, mas passèt al bielorús. Sa poesia *Мая доля* (1904) es considerada coma lo primièr poèma dins aquela lenga.
Escriguèt subretot entre 1913 e 1922. Escapèt a la repression estaliniana mas sa casuda mortala, en 1942, faguèt nàisser lo dobte: suïcidi o assassinat.

thumb|right|200px|Ostal de naissença del poeta
Loís Formaud

**Loís Amedèu Formaud** (en francés: *Louis Fourmaud*; Marsilhargues, 4 d'octobre de 1888 - 1 de julh de 1944) foguèt un escrivan occitan de Lengadòc e Majoral del Felibritge.

## Biografia
**Loís Formaud** nasquèt en 1888 a Marsilhargues dins una familha de proprietaris agricòlas, filh d'Alfred Edoard Formaud e d'Emma Bonalh. Èra lo segond de tres enfants, envirat per doas sòrres. Faguèt sos estudis primaris amb lo pastor del vilatge abans de partir pel licèu de Montpelhièr ont se destinava a venir veterinari. Malastrosament, la venda del vin traversèt una granda crisi e los parents poguèron pas contunhar de pagar los estudis de Loís e n'avián de besonh per trabalhar la vinha. Arrestèt doncas aicí aquela via per s'avodar a la tèrra.
Edoard Lamorèra

**Edoard Lamorèra** (en francés: *Jean Léon Édouard Louis Lamourère*; Espèrça, 18 de novembre de 1861 – Bossens, 1926) foguèt un escrivan occitan e regent en Lauragués. Tanben foguèt cònsol de Bossens de 1911 a 1914.

## Biografia
**Edoard Lamorèra** nasquèt en 1861 dins una familha pagesa d'Espèrça. Venguèt regent e ensenhèt dins Lauragués, a Gibèl, a Marcahava e finalament a Bossens. Escriguèt mai que mai de poesias e una de sas pèças foguèt coronada als Jòcs Florals en 1903. Foguèt membre de l'Escòla Mondina e collaborèt a *[[Tèrra d'òc]]*. Èra membre de la francmaçonariá.

En 2005, se creèt una associacion occitanista que causiguèt d'omenatjar la figura d'aqueste escrivan en se dire: Cercle occitan Edoard Lamorèra.

## Òbras
* *Pel campèstre* (1900)
* *Mas sòrs dels camps* (1903)
Frederic Donadieu

**Maria Andrieu Frederic Donadieu** (en francés: *Frédéric Donnadieu*; Besièrs, 1843 - Besièrs, 22 de julh de 1899) foguèt un notari, istorian, poèta, numismata e erudit occitan del país de Besièrs. Foguèt president de la Societat Arqueologica de Besièrs e divulguèt un nombre important de poesias d'autors besierencs.

## Biografia
**Frederic Donadieu** nasquèt a Besièrs en 1843 dins una familha de notables de la ciutat, son paire Loís Donadieu èra estat conse de la vila. Sa vida foguèt marcada per un engatjament fòrt per la divulgacion e la defensa de l'occitan. A l'encòp faguèt un trabalh d'erudit remarcable e participèt activament a la Societat Arqueologica de Besièrs que ne venguèt president fins a sa mòrt.
Recebèt lo prèmi del ministèri de l'Instruccion publica en 1887 per son trabalh suls precursors dels felibres.
Foguèt president de la Mantenença lengadociana del Felibritge a la mòrt de l'escrivan de Sant Ponç Melquiòr Bartés. Revirèt qualques fragments de las *[[Leis d'Amor]]* que publiquèt en 1891.

## Òbras
* *Au quartier latin* (1875)
* *Le félibrige et l'idée latine à Marseille* (1883)
* *William-Charles Bonaparte-Wyse* (1884)
* *Santa Maria del Solelh: legenda dedicada a Dòn Jacint Verdaguer* (1885)
* *Rapport sur le concours de poésie néo-romane présenté à la Société archéologique, scientifique et littéraire de Béziers et lu en séance publique le 3 juin 1886* (1886)
* *Las nòças d'aur de l'Acadèmia besieirenca: brinde portat al banquet del 14 de mai de 1885* (1886)
* *Fabre d'Olivet: discors tengut davant la cort d'amor de Vercant, lo V de julhet MDCCCLXXXV* (1887)
* *Carmen Sylva e Jacint Verdaguer: discors tengut davant la cort d'amor del Mas de Còta lo V de julhet MDCCCLXXXVI* (1887)
* *La naissença del rei en Jacme Primièr: brinde portat lo 1èr de mai MDCCCLXXXVII* (1888)
* *Les précurseurs des Félibres, 1800-1855* (1888)

## Ligams extèrnes
* ''Au quartier latin'' a Gallica.fr
Vidorlada

320px|thumb|Vidorlada de 2002 a Someire
La **vidorlada** es un aigat degut a un creis rapid del riu Vidorle que sòl afectar pro periodicament qualques localitats situadas a ras de las aigas, subretot Someire. Dins qualques cases arriba qu'afècta tanben Marsilhargues e Quiçac.

## Istoric
L'atestacion mai ancianas d'una vidorlada es de 1575. Lo 15 de setembre d'aquel an la crescuda de Vidorle afectèt seriosament las localitats de Quiçac e de Someire. 
thumb|250px|left|Qualques efièches de la vidorlada a Someire en 2002
Se sap que se produsiguèron d'autras vidorladas lo 3 de julh de 1684, en octobre de 1689, del 1er al 3 d'octobre de 1723, lo 18 de novembre de 1745, lo 6 d'octobre de 1812, lo 17 de setembre de 1858, en 1891, lo 26 de setembre de 1907, lo 16 d'octobre de 1907, lo 27 de setembre de 1933, lo 4 d'octobre de 1958 e lo 9 de setembre de 2002. Aquel darrièr an anèt enlà de totes los recòrd anteriors, qu'arribèt a 8,20 m e passèt ensús del pont roman de Someire.

Per s'aparar de l'arribada de las aigas, son estadas entrepresas dempuèi fòrça temps d'òbras pasmens sa proteccion es sovent limitada e empacha pas las inondacions dins divèrses endreches.

Un eveniment esportiu de davalada del riu fins a la mar a pres lo nom de "Grande Vidourlade"; celebrarà sa quatrena edicion en 2012.

## Ligams extèrnes
* Le Vidourle et ses vidourlades
Libre de l'Exòde

L**'Exòde** es lo segond libre de la Torah jusieva e de la Bíblia crestiana. Conta l'exòde fòra d'Egipte dels ebrieus menats per Moïses, lo don dels Dètz Comandaments e las peregrinacions del pòble ebrieu dins lo desèrtt de Sinai en direccion de la Tèrra promesa.

Tradicionalament, la redaccion del libre es atribuida a Moïses. Pasmens , los istorians pensan que foguèt escrit al sègle VII, e que seriá lo resultat de la fusion de diverses tèxtes antics.
Clau 1

La **[[214 claus de l'escritura chinesa|Clau 1]]** qu'ei lo kangxi que significa 1. Qu'ei ua de las 6 claus compausadas de sonque 1 trèit.
Pucón

**Pucón** qu'ei una vila chilena. Sa populacion, en 2002, èra de 21 107 abitants. Sa superfícia totala es de 1 249 km².

## Referéncias


## Ligam extèrne
* Vila de Pucón
Villarrica (Chile)

vinheta|228px|drecha|Ciutat de Villarrica
**Villarrica** qu'ei ua vila chilena. Sa populacion qu'èra estimada a 45 531 abitants en 2002. Sa superfícia totau qu'ei de 1 291 km².

## Referéncias
* 

## Ligam extèrne
* Ciutat de Villarrica (espanhòl)
Igièna de l'assassin

**Igièna de l’assassin** (títol original: *Hygiène de l'assassin*, **Igièna de l'assa''s''in** dins la version occitana) es lo primièr roman publicat per Amélie Nothomb en 1992 . Es compausat gaireben sonque de dialògs.

## Sinòpsi
Lo celèbre romancièr Pretextat Tach es malaut d'un càncer dels cartilatges li demòra pas que dos meses a viure. Sulcòp, fòrça jornalistas s'afanan de reculhir prèp de Tach lo testimòni que vendrà exclusiu. Mas aprèp las primièras entrevistas, lo lector percep que Tach es pansarut e un dels mai misantròp, acèrb, intolerant, provocator e misogin, qu'endura pas gaire las questions que li son pausadas sus sa vida privada e capita d'esperel a dirigir los debats e enfonzar sas victimas de la premsa dins una marèa de descòr. Atal, pas cap de las entrevistas s'acaban, sens levar lo talent d'exclusivitat, fins qu’una persona desconeguda dels autres s’impause a son torn coma l’òste malastrat del romancièr. Mas aquel còp, es una femna. Abans, los jornalistas èran sonque d'òmes. Alara, la convèrsa ven un afrontament entre la jornalista e lo laureat del Prèmi Nobel de Literatura, ont aquela desfia, a pòrta tancada tot en mistèris, la misoginia porcassa de Tach e capitat a se far acceptar. Pauc a pauc, seguent las questions e las responsas, Tach es confrontat als demònis de sa vida d’abans.

## Personatges
Son tres personatges principals :
Pretextat Tach, Nina e Leopoldina.
E dels autres jornalistas.

## Reviradas occitanas
*2009, *"Igièna de l'assasin"* (en gascon), per Eric Gonzales, per noste, ISBN 978-2-86866-064-0

## Nòtas e referéncias
Batalha d'Ancona

thumb|right|Pintura de la batalha.

La **batalha d'Ancona** es una ataca menada per la marina d'Àustria-Ongria còntra lo pòrt italian d'Ancona lei 23 e 24 de mai de 1915. Una importanta esquadra, compausada de 11 cuirassats e de 19 naviris pus leugiers (destroièrs, torpilhaires, etc.) ataquèt per suspresa lo pòrt e seis installacions. Un còntra-torpilhaire italian, present dins lo sector, foguèt tanben atacat e aprefondat. Leis infrastructuras portuàrias foguèron en partida destruchas per lei bombardaments, mai Àustria-Ongria poguèt pas aprofichar aqueu succès en causa de la superioritat numerica deis Aliats en mar Adriatica.

## Liames intèrnes

* Ancona.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nèrvi

En anatomia, al sen del sistèma nerviós, periferic e central, un **nèrvi** designa un gropament d'axòns, mielinizat o non, eissit de las cellulas nerviosas. 

Se distinguís 12 parelhs de nèrvis cranian al nivèl encefalic, e 31 parelhs de nèrvis espinals al nivèl de la mesolha espinala.

Aqueles nervis transmeton de messatges nervioses sensorials o motors de biais centripèt e centrifug.
Los nervis conduson de senhals electrics que correspondon a de movements ionics (ions sòdi e potassi) a travèrs las membranas per de besals ionics encastrats dins la membrana plasmica. Aqueles potencials se desplaçan de contunh suls axòns non mielinizats, o de nos de Ranvier en noses de Ranvier sus las fibras mielinizadas.

## Foncions
Los nèrvis son los sols ligams de connexions entre lo cervèl e lo rèsta del còs umain. Per aquò, un vast malhum va del cervèl e baissa dins tot lo còs mercé a la mesolha espinala passant per las vertèbras de la colomna vertebrala, onte se ligan totes los nèrvis. Aqueles nèrvis son apuèi connectats als diferents organs, muscles, glandas e receptors sensorial (pels nèrvis sensitius) e atal pòdon o transmetre d'informacions al cervèl (pels nèrvis sensitius) o al contrari, lo cervèl envia d'informacions (pes nèrvis motors responsables per exemple de la mesa en movement volontaris d'una articulacion coma lo braç).

### Nèrvi sensitiu e nèrvi motor

### Sistèma nerviós autonòm e comanda motritz conscienta

## Anatomia

### Rebta d'un nèrvi
Aprèp una intervencion cirurgicala, un nèrvi rebuta a la velocitat de 1 milimètre per jorn.

## Nòtas e referéncias
Dròt

**Dròt** es una ribiera prenent sa sorça a Cap Dròt, en Dordonha, traversant la partida septentrionala d'Òlt e Garona e se gitant dens Garona a Caudròt, en Gironda.

=Istòria = 
A l'epòca pre-romana, la valèia dau Dròt èra puplada de Cèltes (Petrocores en Peirigòrd, Nitiobriges en Agenés, e d'"Aquitans" (Vasates en Haut Entre Duas Mars). Aquesta estructura ternària serà conservada per Roma (civitates), per la Glèisa (diocèses), etc. Anuit encara tres departaments (Dordonha, Òlt e Garona, Gironda) se partatjan la valèia.
 
Dinc au cap de la Guèrra de cent Ans (1453), l'istòria de la valèia participarà de las istòrias d'aqueras tres partidas, un còp apartenent a de las entitats desparèiras, a còp hondudas dens la hauda d'un grand Estat.

Donc una istòria complèxa mès tanben una istòria fòrt risha, dau fèit de tres factors :   
* Caractère independent daus Gascons : pendent lo prumèir milenari de nòsta èra, los puples establits entre Garona, Pirinèus e Mar Granda ("Aquitans" apui Vascons, aperats après "Gascons") reïterèren la sequença "annexion o conquèsta, revòltas-repressions, autonomia o independença de fèit". Lo Haut Entre Duas Mars estent un pa&iacute;s gascon, l'istòria de la valèia en avath de Duràs es estreitament ligada damb l'istòria de Gasconha.

* Apartenença de l'Agenés e dau Peirigòrd a l'Aquitània, tèrme designent sivant las epòcas dau prumèir milenari los territòris anent daus bòrns de *Loire* aus Pirinèus e daus contrafòrts orientaus dau Massiu Centrau e de las Cevènas a la Mar Granda, o mèi porcions pus o mens estendudas e esbrigalhadas d'aqueths territòris. L'istòria de la valèia en amont de Duràs es a cercar dens l'istòria d'Aquitània.

* Posicion estrategica dau Dròt entre Peirigòrd e Agenés, termièra que Ch. Higounet qualifiquèt de "termièra de tension". Aqueth factor es fondamentau aus XIII° e XIV° siègles que vesen s'afrontar los puishents Comtes de Tolosa, los Rèis d'Anglatèrra-ducs d'Aquitània, mèi los Rèis de França Capecians (en predators finalament vencurs). L'istòria de la valèia aus XIII° e XIV° siègles entra dens l'istòria de França.

=Quauques molins=
* de la Baissa
* de Falgueirars
* de la Faja Hauta
* de l'Artiga
* de Pèira Levada
* de la Sauvetat
* de la Barta
Argonautas

thumb|300px|''L'Argo'', de Lorenzo Costa.
Dins la mitologia grèga, los **argonautas** (del grèc: *Αργοναύται*) èran cinquanta-cinc camaradas de Jason que participèron a la cerca de l'aus d'aur, embarcats dins una nau sonada Argo, çò que donèt son nom d'argonautas. L'istòria dels argonautas es una de las legendas mai ancianas. Lo nombre d'argonautas es generalament variable, pasmens dins totas las versions conegudas i a entre 40 e 55 eròis.
La mencion mai anciana de l'expedicion dels argonautas apareis dins l'òbra màger de l'autor grèc Omèr, l'Odissèa.
Calabrés

Lo **calabrés** (autonim: *Parràti calabbrìs*) noma los dos principaus dialectes de Calàbria : lo calabrés septentrionau e lo calabrés centro-meridionau. Mas aquestes dialectes ne son pas directaments "parents". Lo calabrés septentrïonau regropa deus dialectes coma lo napolitan e fai partida deu grope italo-roman meridionau, lo calabrés centro-meridionau fai partida deu grope italo-roman de l'extreme-sud (coma lo sicilian).

### Dialectes
Lo calabrés centro-meridionau se divisa en mai d'un dialecte : 
* Lo dialecte reggino (*u 'rriggitànu*, en reggino) es lo mai parlat d'entre ilhs, eu a per "epicentre culturau" la vila antica de Reggio de Calàbria.
* Lo dialecte de la Chjàna parlat dins la Piana di Gioia Tauro, una petita region situada au nòrd de l'Aspromonte.
* Lo dialecte de la Locride, parlat sus la còsta, es de la província de Reggio de Calàbria.
* Lo dialecte de Catanzaro.
* Lo dialecte de l'Alto-Jonica, parlat autorn deu golfe de Squillace, pròpche deu dialecte de Catanzaro

*Comparason entre los dialectes du calabrés centro-meridionau : l'article prumier de la Declaracion universala deus Drechs de l'Òme :*
Vena

thumb|360px|Sistèma venòs

En anatomia, una **vena** es un vaissèl que permet lo transpòrt de la sang dempuèi los palmons o dempuèi totes autres teissuts de l'organisme cap al còr (retorn venós) :
* dempuèi los palmons cap al còr: las venas transpòrtan la sang rica en dioxigèn e atal se tornar distribuir dins l'organisme dins la circulacion sistemica (o granda circulacion). Sont las venas pulmonaras.
* dempuèi los autres organs cap al còr: las venas transpòrtan la sang paura en oxigèn e cargada en dioxid de carbòni, per que siá « netejada » pels palmons dins la circulacion pulmonara (o « pichona circulacion »). Son l'ensems de las autras venas.

Las venas aumentan lo diamètre a mesura que recuèlhon la sang dels vaissèls que se jonhon (coma un riu).

Las parets de las venas son elasticas.

## Tres tipes de venas segon lo diamètre
thumb|Copa d'una vena amb valvula qu'evita la circulacion en sens contrari.<br />1: sens de circulacion<br />2: Valvulas
* Venulas: diamètre comprés entre 0,2 e . Lor estructura es pro simpla amb un teissut conjontiu plan desvolopat: es l'adventica
* Venas de calibra mejan: diamètre inferior o egal a .

Aqueles dos tipes de venas contenon de valvulas qu'impausan le sens de circulacion de la sang e empachan los retorns. Possedisson aquel sistèma per lutar contra la pesantor
 
* Venas de calibre gròs: diamètre superior a , las mai prèp del còr, aquelas venas contenon pas de sistèma de valvas.
Ligament

Un **ligament** es una corta benda de teissut conjontiu fibrós compausat subretot de longas moleculas de collagèn. Es una estructura fòrça solida. Los ligaments connèctan los òsses a d'autres òsses dins d'articulacions e fan partida d'aquelas articulacions (religan *pas* los muscles als òsses; es la foncion dels tendons). Qualques ligaments limitan la mobilitat de las articulacions, o enebisson qualques movements. Atal, aparan tota l'articulacion de las estòrsas e de las luxacions pendent los movements forçats.

Los ligaments servisson tanben a jónher d'organs entre eles. Per exemple lo ligament arterial fixa l'aòrta descendenta e l'artèria pulmonara esquèrra ensems.

Autre exemple, al nivèl del genolh, existisson 4 ligaments principals, 2 ligaments laterals (intèrne e extèrne) situats de cada costat del genolh, e 2 ligaments centrals nomenats crosats perque se crosan en plan mitan del genolh.

## Patologia

En patologia, las lesions dels ligaments son de :

* estòrsas (alongament) ligamentàrias
* esquinçaduras (rompeduras) ligamentàrias coma la frequenta e grava rompedura del ligament crosat del genolh

Patologia ligada a la natura e a la textura dels ligaments:
* iperlaxitud ligamentària
Pruna (omonimia)

*Una **[[Pruna]]** es lo fuch del Prunièr
** La color **[[Pruna (color)|pruna]]** es una color que ven del fruch
*Prunas es una comuna de Roergue
Bigaradièr

Lo **bigaradièr** *(Citrus aurantium)* es un arbre de la familha dels Rutacèas (agrum). Lo fruch, las fuèlhas, los rams e la flor son fòrça utilizats en alimentari e en perfumariá.

## Descripcion
Lo bigaradièr es un arbre de 5 a 10 mètres. S'espandiguèt al començament de l'èra crestiana en Índia e foguèt introdusit en Occitània per las crosadas. Los Moros lo cultivavan fòrça prèp de Sevilha en Andalosia, e son escai èra . 

### Fuèlhas
Las fuèlhas del bigaradièr son ovalas, lusentas e persistentas amb una espina a l'aissèla de las fuèlhas inferioras. 

### Fruch
thumb|left|Bigarada mirgalhada.
Lo bigaradièr porta un fruch, la bigarada o *irange amar*. Lo fruch es mai pichon que l'irange doç e de rusca rufe tintada de vere o de jaune. Sa popa es acida, pauc chucosa, fòrça amara e cap fòça granas.

### Flors
Las flors d'irangièr amar son blancas o rosas, pus grandas qu'aquelas de l'irangièr doç e fòrça odorosas. Florís al començament de la prima.

## Utilizacions
Lo fruch del *bigaradièr* es subretot utilizat en sèrva o cuèch (confitura, siròp, Marmelada). La marmelada d'irange es facha sonque d'irange amar e non pas d'irange doç.

Fòrça perfumada, la flor del bigaradièr servís a la fabricacion de l'absoluda de flor d'irangièr, de l'aiga de flor d'irangièr e de l'esséncia de neroli utilizada en perfumariá e per aromatizar los aliments. Aqueles extraches contenon una fòrta proporcion d’antranilat de metil responsable de la nòta tipica de la flor d’irangièr amar. Los rams son utilizats per la fabricacion de l'esséncia de pichon gran bigarada, un òli essencial ric en acetat de linalil. 

En Provença, s'utiliza de fruch en maceracion dins de vin (blanc, rosat o roge) apondut de sucre e d'alcòl per far un aperitiu: lo vin d'irange.

De la pèl del fruch s'extrai l'esséncia d'irange amar utilizada per la fabricacion del triple sec, d'amars, de Grand Marnier e del Cointreau.

A Malta, onte lo bigaradièr foguèt introdusit abans l'irangièr, la bigarada es encara utilizada dins la fabricacion del soda maltés, lo Kinnie, çò que li dona son amarum caracteristic.

### Proprietats
Los estudis recents subretot suls òlis essencials de pèl e de rams confirmèron lors proprietats sedativas e anxioliticas suls animals.

Tradicionalament, l'òli obtengut amb de granas es prepausat en cas de colesteròl.

## Nòtas


## Vejatz tanben
* Irangièr
Mandarina

vinheta|Mandarina
La **mandarina** es un agrum. Es lo fruch del mandarinièr, un arbre de la familha dels *[[Rutaceae|Rutacèas]]*.

Lo fruch d’un diamètre de 5 a  es esferica e un pauc plana. Sa popa, sucrada e perfumada, es una de las mens acidas d'entre los agrums, mas conten fòrça granas. Sa rusca es fina, d’una color roge-iranjada.

Una mandarina se divisís sovent en una desena de quartièrs nomenat « perna » en Perigòrd.

## Varietats e caracteristicas

La mandarina se pòt aisidament triar sens aisina. Los quartièrs se separant sens perdre de chuc. Aquelas qualitats ne fan un fruch aisit de consomir.

Valor energetica: .

## Utilizacion
Las utilizacions de la mandarina son las meteissas qu'aquela de l’Irange. Es subretot consomida coma fruch de taula. La rusca s'utiliza per far de licors.

La rusca de la mandarina tanben se pòt utilizar per de preparacions medicalas, subretot en medecina tradicionala chinesa.

## Cultura
thumb|Flor de mandarinièr
Lo mandarinièr (*[[Citrus reticulata]]*) es un pichon arbre de fuèlhas simplas verdas escuras lusentas. Es  originari de l'Asia del Sud-Èst (China e Vietnam). Es conegut en Euròpa sonque dempuèi lo començament del sègle  XIX.

Es cultivat en Espanha, en Argeria, Tunisia, Marròc e als Estats Units d'America. Dins las zonas tròp frejas, s'empeuta sus Poncirus per suportar los ivèrns mai sevèrs.

### Produccion
La mandarina comuna es pauc a pauc remplaçada per d'ibrids sens grana, coma la clementina (ibrid de l’irange doç e de la mandarina)

Lo autres ibrids son la clemenvilla (crosament del tangelo e de clementina) e las ortanicas (ibrides de tangerina e d’irange).

## Composition

## Galerie d'images

Image:Mandarin_orange_tree.jpg|Mandarinièr
Image:Mandarin_tree_closeup.JPG|Mandarinièr mai prèp


## Referéncias


## Vejatz tanben
### Articles connèxes
* La mandora, crosament entre una tangerina e un Irange.
Sesam

Lo **sesam** (*Sesamum indicum*) es una planta de la familha de las Pedaliacèas e un produch agricòla  cultivat en granda partida per sas granas.

Lo sesam es en fòrt desvolopament dins los païses subsaharians perque es de bon cultivar e amb un còst mendre.
La produccion de varietats de color blanca e blanc crèma conéis un fòrt taus de creissença a causa de lor emplec tradicional en Asia e de la creissença de la populacion dins aqueles païses, en mai de l'utilizacion totjorn mai importanta en Euròpa en pastissariá e pels pans especials.

En Índia, las granas de sesam sont consideradas coma un simbòl d'immortalitat.

[thumb|left|upright|[Granas de sesam sus un hamburger]]
[left|thumb|[Granas de sesam sus de nougat chinés]]

## Utilizacion
La pichona grana de color blanca, blanc crèma cap a bruna o negra (Vietnam, China, Corèa) es utilizada en cosina per sa sabor doça que sembla a aquela de las avelanas aprèp torrefaccion. Las granas de sesam permeton la produccion de l'òli de sesam qu'es subretot utilizada dins las saladas o plats freds, coma per exemple al centre de China o en Corèa, mas tanben dins de sopas, fondudas o d'autres plats cauds. Son tanben utilizadas dins de pastissariás en Vietnam, mena de nogats mols mesclant sucre, cacauètas e granas de sesams.

Son tanben utilizadas aprèp espelofatge en pastissariá (pan e crocants de sesam) e per la fabricacion de la pasta de sesam. Aquela pasta, nomenada tahine en Sirian e libanés o zhima jiang (芝麻酱, « Sauça sesam ») en China, se fa per trissatge amb la mòla e utilizada en Asia, del Mejan, a l'Extrèm Orient. Aquela pasta dintra dins la recèta dels tradicionals tehina (crèma salgada de sesam amb òli d'oliva) e halva, pastissariá compacta de sesam e de sucre. Es tanben utilizada dins de fondudas de Sichuan o dans los reganmian (热干面 pastas caudas e secas）d'Hubei.

## Proprietats alimentàrias

La grana de sesam es subretot rica en calci, amb un taus podent aténher 1 gram per 100 grams de granas.

## Produccion
[thumb|left|Culhida del Sesam en [Tailàndia]]

## Vejata tanben

* Zinzolin
## Referéncias
Paire nadal

Lo **Paire Nadal** es un personatge ligat a la fèsta de Nadal. La tradicion del paire Nadal es relativament recenta. Es Sant Nicolàs, protector dels enfants, qu’a inspirat aqueste personatge. Sa representacion actuala data de 1931. Se retròba dins l’imatge del Paire Nadal tot çò que fasiá la simbolica del personatge de Sant Nicolàs, la longa barba blanca, la mitra qu’es venguda una boneta de forradura, lo grand mantèl roge. Viatja dins una lisa, tirada per de rèns, Sant Nicolàs viatjava sus l’esquina d’un ase. 
La veneracion d’aqueste sant es estada importada als Estats Units al sègle XVII per los immigrats alemands e olandeses. Mai tard, i auriá pres una amplor comerciala e subit de transformacions vestimentàrias e culturalas per se transformar en Paire Nadal mai convivial abans de tornar en Euròpa. Per los americans, l’olandés Sinter Klaas (Sant Nicolàs), a donat Santa Claus. Es en 1931 que lo paire Nadal prenguèt fin finala un novèl anament dins un imatge publicitari, difusat per la companhia Coca Cola.

Gràcias al talent artistic del dessenhaire Hadden Sundblem, lo personatge prenguèt d’ara endavant una estatura umana (lo rendent aital mai convencent e plan mai accessible), un ventre rebombissent, una cara simpatica, un aire galòi, una actitud bonifàcia. La longa rauba roja es estada remplaçada per de braias e una camisa longa. Aquò es mai marcat als Estats Units, que, en França, lo Paire Nadal a conservat una longa rauba roja.

Lo gigant american dels sodàs desirava aital butar los consomators a bèure de Coca Cola en plen ivèrn. Pendent quasi 35 ans, Coca Cola difusèt lo retrach del Paire Nadal pertot dins lo mond. L’idèa que los enfants se fan uèi del personatge e fortament impregnada d’aqueste imatge principalament publicitari.

## Nòtas
Mercé a las recèrcas de Joan Salles Loustau, dins son lexic nadalenc.
Arrondiment d'Ais de Provença

L’**arrondiment d'Ais de Provença** es una division administrativa e una anciana circonscripcion electorala francesa situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. 

En 1981 perd sa partida sud-occidentala que constituís l'arrondiment d'Istre.

.
Arrondiment d'Arle

L’**Arrondiment d'Arle** es una division administrativa francesa situada dins la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur e lo departament dei Bocas de Ròse.

## Istòria

Arrondiments de Bocas de Ròse (1980).svg|L’arrondiment d’Arle en jaune de sa creacion a 1981.
Arrondiments de Bocas de Ròse (1981).svg|L’arrondiment d’Arle en jaune de 1981 a 1982.
Arrondiments de Bocas de Ròse (1982).svg|thumb|left|200px|L’arrondiment d’Arle en jaune de 1982 a 2017
Arrondiments de Bocas de Ròse (2017).svg|thumb|left|200px|L’arrondiment d’Arle en jaune dempuei 2017

L’arrondiment de Tarascon es creat en 1800. Son capluec es transferit a Arle en 1817.

L’arrondiment pèrd entre 1981 e 1982 lo canton de Pòrt Sant Loís restacat temporàriament au novèu arrondiment d’Istre.

L’arrondiment pèrd 7 comunas en 2017: Pòrt Sant Loís restacat a Istre e sièis comunas dau Nord-èEst restacadas a Ais.
Arrondiment de Marselha

L’**arrondiment de Marselha** es una division administrativa de Provença que son centre es la vila occitana de Marselha. Se situa administrativament dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.

De pas confondre ambe lei sètze arrondiments municipaus de la ciutat de Marselha.

.
Arrondiment d'Istre

L’**Arrondiment d’Istre** es una division administrativa francesa situada dins la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur e lo departament dei Bocas de Ròse.
## Istòria

Es creat en 1981 a partir dels arrondiments d’Ais de Provença e d'Arle.

Tre 1982 pèrd lo canton de Pòrt Sant Loís de rejonh l’arrondiment d’Arle.

.
## Referéncias
Arrondiment d'Orlhac

L’**Arrondiment d’Orlhac** es una division administrativa francesa situada dins la region d’Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe, e lo departament de Cantal. L'arrondiment es (en principi) auvernhàs istoricament e lengadocian lingüisticament.

## Composicion
### Davant 2015
.
L'arrondiment compreniá 12 cantons :
* Canton d'Arpajon, creat en 1982 amb 5 comunas del canton d'Orlhac III : 6 comunas;
* Canton d'Orlhac-I, creat en 1973 a partir dels cantons d'Orlhac Nòrd e d'Orlhac Sud, limitat en 1985 a una fraccion d'Orlhac; 
* Canton d'Orlhac-II : una fraccion d'Orlhac e 3 comunas;
* Canton d'Orlhac-III, limitat en 1982 a una fraccion d'Orlhac;
* Canton d'Orlhac-IV : una fraccion d'Orlhac e 10 comunas;
* Canton de Jussac, creat en 1985 amb 5 comunas del canton d'Orlhac-I : 5 comunas;
* Canton de La Ròcabrau : 14 comunas;
* Canton de Maurç : 14 comunas;
* Canton de Montsauvi : 13 comunas;
* Canton de Sant Sarnin (Cantal) : 7 comunas;
* Canton de Sant Mamet e La Salvetat : 12 comunas;
* Canton de Vic de Cera : 12 comunas;

### Dempuèi la refòrma cantonala aplicada en 2015
A data recenta, lo nombre de comunas dins un arrondiment pòt variar pr'amor de las fusions de comunas e, dempuèi lo 1èr de genièr de 2017, de l'adaptacion dels arrondiments a las intercomunalitats. Sol lo primièr critèri sembla d'aver jogat per l'arrondiment. Lo nombre de comunas de l'arrondiment d'Orlhac es de 96 en 2015, 94 en 2016 et 93 dempuèi 2019.
* Canton d'Arpajon : 14 comunas;
* Canton d'Aurillac 1 : una comuna e una fraccion d'Orlhac;
* Canton d'Aurillac 2 : une fraction d'Orlhac;
* Canton d'Aurillac 3 : une fraction d'Orlhac;
* Canton de Maurç : 18 comunas;
* Canton de Naucèla : 14 comunas de las 16, las autras 2 son de l'arrondiment de Mauriac ;
* canton de Sant Pau de las Landas : 22 comunas;
* Canton de Vic de Cera :  23 comunas.    

## Nòtas
Arenh (Marselha)

thumb|450px|Pòrt Autonòm de Marselha

**Arenh** es un quartier dau segond arrondiment de Marselha conoissut per sa gara maritima, sus la fachada nòrd dau golf de Marselha.

Èra avans la bastison dau Pòrt Autonòm de Marselha au sègle dètz-e-nòu, lo quartier que lei marselhés li anavan per si banhar, que son nom occitan, *Arenh* indica un luec que si l'atròva d'arena d'aqueu temps. Li demorèt que lo nom, qu'es ara un quartier totalament urbanizat.

Arenh es encuei lo còr dau projècte d'Euroméditerranée, que fuguèt decretat Operacion d'Interès Nacionau per l'Estat e que revira completament aqueu vièlh quartier industriau per ne faire un centre terciari internacionau.

## Toponimia
*Arenh*, 23 de setembre de 1371.
## Nòtas e referéncias
Marron (fruch)

Lo **marron** es una castanha, fruch comestible del castanh, que se caracteriza per de critèris de bèla forma: lo fruch es gròs, redond (un sol fruch se desvolopèt dins la rusca) e non separat (i a pas de replecs de pelofa a l'interior de la popa).

De varietats melhoradas de castanhs foguèron multiplicats per empèut, produsent de marrons en bona proporcion.

Los marrons son destinats en proritat als usatges de luxe, coma per la confeccion dels marrons glaçats o dels marrons grilhats.
## Varietats de marrons

*Bocha roja, varietat originària de Sant Estève de Bolonha en Ardecha.
*marron de Gojonac, varietat originària de Gojonac en Carcin.
*marron de La Guèpia, una castanha originària de La Guépia, tanben sonada Rossa de Najac.
*marron d'Olargues, varietat originària de la region d'Olargues en Lengadòc.
## Referéncias
Amaron

L**'amaron** es una grana toxica contenguda dins lo fruch del Marronièr d'Índia. Se deu pas lo confondre amb lo marron, comestible, fruch de varietats empeutadas de castanhs.

## Descripcion botanica
Lo marronnièr d'Índia, arbre de la familha dels Hippocastanaceae, dona un fruch sèc que se dobrís d'esperel. Sa paret es un borsèl espinós. L'amaron es de fach lo nom donat a la grana contenguda dins aquel borsèl, e que sembla fòrça a la castanha. Lo borsèl del fruch conten d'en primièr 3 granas, mas soque una fructifica.

## Utilizacions terapeuticas
L'amaron a de proprietats de tonic venós subretot per lutar contra las emorroïdas. L'efècte seriá degut al mens en partida a l'escina.
L’extrach d'amaron es tanben prepausat per far desapareisser los plecs jols uèlhs: a causa de son efècte tonic, descongestiona los teissuts, permet la reduccion edematosa e demenís l’apparéncia blava de la pèl.
D'autras indicacions son l'insuffiséncia venosa dels membres inferiors coma las cambas pesucas o los pichons ematòmas.

## Nòtas e referéncias
Prunièr

Lo **prunièr**, *Prunus domestica* es un arbre cultivat subretot per son fruch, la **[[pruna]]**.

## Descripcion botanica

Aparten a la familha Rosaceae e al genere Prunus.

L'espècia *Prunus domestica* a son origina dins lo Caucàs, Anatolia e Pèrsia e es considerada coma l'espècia *europèa*. Tanben i a d'espècias cultivadas americanas e asiaticas. 

Es una espècia d'arbre de fuèlhas caducas que pòt aténher 10 metres de naut mas abitialament fa 5 o 6 metres. Lo tronc es de rusca bruna e blavenca brilhanta lis o fendilhada. Las fuèlhas son oblongas denteladas, finament pelosas. Las flors son blancas e solitàrias amb fòrça estaminas. Lo fruch es una drupa de color jauna, roja o violacèa e cobèrt d'una cera blancosa. La grana demòra dins lo clòsc o endocarp.
thumb|Prunièr mirabèla

## Cultura
Es lo mai rustic dels fruchièrs e se pòt cultivar a de latituds nortencas o en altitud, subretot las espècias japonesas. Supòrta melhor que los autres arbres fruchièrs los sols pesucs o tròp umides. Per lo cultivar se deu fa los trabalhs abituals atotes los fruchièrs: laurar, apondre engrais, asagar, deserbar, sarclatge, esclarzir los fruchs e culhir. 

## Varietats
* **Golden Japan**: prunièr japonés, granda vigor e fòrça fertilitat, fruchs jaunes fòrça primarencs que se culhisson en junh.
* **Santa Rosa**: Fruchs grosses e de pèl roja que se culhisson en julhet
* **Reina Claudia verda**: Fruch de color verd, adaptats far de sèrvas se culhisson de julhet a agost
* **Reina Claudia d'Oullins**: Fruch pauc sucrat,de color verd clar e daurat. Se culhisson el julhet

## Altres usatges

En l'agricultura a costat de la produccion de fruchs tanben s'utilisa divèrsas espècias o varietats de prunièrs per empeutar sus eles d'autres fruitièrs coma l'ametlièr, l'albricotièr, perseguièr o d'autres prunièrs. Sobretot perque aqueles prunièrs convenon als terrens tròp pesucs o umids que poirán poirir las racinas del arbres d'origina.

La fusta del prunièr es untilisada en ebenistariá
Malamosca

**Malamosca**, ò de còps *Marmosca* es un quartier de Marselha que s'atròva dins lo seten arrondiment.

Aqueu quartier es escondut au dintre dau quartier d'Endome, a la poncha oèst de Marselha e au sud dau Pòrt Vièlh e dau quartier dei Catalans

Es fòrça conoissut dei marselhés per son pòrt pichòt e sei calas que si li venon assolelhar d'estiu lei gents.

Leis ostaus que li son bastits son d'ancians cabanons ara viabilizats, e si pòu li veire tanben, coma au quartier dau Rocàs Blanc, d'ostaus que si fasián bastir lei capitanis de lòng cors, un còp sa carriera en mar acabada.
Agrenièr

thumb|right|Agrenièr fructificant
L**'agrenièr**  var. **agranhonièr**, **espin negre**, **bròc negre**, **aranhoèr**, **aralet**, **prunelièr**, **boisson negre** (***Prunus spinosa***) es un arbust de fuèlhas caducas de la familha de las rosacèas.

## Distribucion
Es corrent dins las baralhas dins un airal anant d'Eurasia a l'Africa del Nòrd. Sonque se tròba dins las zonas temperadas e s'arèsta a partir del centre d'Escandinàvia e de las zonas de clima subartic.

## Caracteristicas
Atenh fins a dos metres de naut e es garnit de fòrça espinas inseridas dins la tija e dins las ramas.

Florís cap la fin de l'ivèrn o al començament de la Prima segon lo clima amb de flors blancas que sortisson abans las fuèlhas.

## Usatges
Los fruches de l'agrenièr, los **agranhons**, son esferics e d'un centimetre de diametre aproximativament. 

Son comestibles mais fòrça astringents e contenon una granda quantitat de tanin. Son gost melhora quand se bleteja aprèp que sofriguèt d'una gelada. Se ne podon far de confituras e tanben se poden secar o sevar dins lo vinagre. Lo gost dels agranhons es similar a aquel del fruch nomenat *[[umeboshi]]* (梅干), fruch popular al Japon que se menja normalament salat e fermentat.

Aqueles fruchs son la basa de la licor del bascoat nomenada *[[patxaran]]*.

## Ligams extèrnes
Moros

**Moros** es un tèrme d'usatge popular utilizat per designar sens distincion clara d'etnia o de cultura los pòbles originaris de Magrèb e per extension designèt totes los musulmans. Istoricament a l'epòca dels reialmes crestians de la Peninsula Iberica, èra lo nom donat als abitants d'Al Andalús, puèi pus tard als mudejars e als moriscs.

## Etimologia
La paraula "moro" ven del latin *Maurus* sortit al sieu torn del grèc *mauros* (negre o brun), que designava los abitants de la Mauritània anciana; encara uèi en grèc modèrne *Mavra-mávri* es l'adjectiu masculin-femenin per *negre*. Sabèm pas clarament se foguèt l'usatge coma adjectiu qu'es a l'origina del gentilici o s'es lo contrari. L'occitan ne sèrva l'adjectiu "maurèl" per designar una color de pèl fosca.

## Referéncias
En Domes

**En Domes** es un quartier de l'arrondiment seten de Marselha.

Lo quartier ribeja Marselha au levant. Es un dei vilatjons pus conoissuts de Marselha, per la preséncia dau pòrt de pèsca dau Valon deis Aufas mai tanben perqué l'atravèrsa la cornissa John Fitzgerald Kennedy.

En Domes compren Malamosca au ponent, considerat de còps, coma lo Valon deis Aufas, coma un quartier a despart.

Son club locau, Union Esportiva Marselha En Domes-Catalans foguèt longtemps lo segond club de la ciutat de Marselha.

## Toponimia
Lo nom es atestat : *Portus de Domezes* 1288 (Arc. Municip.), *Portus de Domes* 1311 (Reglament municipau).

## Veire tanben
* US Endome
* Malamosca
Lo Rocàs Blanc

**Lo Rocàs Blanc** es un quartier dau seten arrondiment de Marselha.

Aqueu quartier residenciau s'atròva dins la poncha sud dau còr de vila, entre lo Pòrt Vièlh e Nòstra Dòna de la Gàrdia. 

Lo caminàs dau Rocàs Blanc s'esperlonga d'Endome fins la Cornissa.

D'escaliers permeton de rejónher diferents ròdols que si li pòu veire quasi la totalitat de Marselha, de la Nèrta a Garlaban fins ais Illas dau Frieu e ai Calancas.

## Toponimia
Terme occitan francizat en *Roucas Blanc* : *ròca* + *as* (augmentatiu) e *blanc* (color).
Lei Catalans (Marselha)

**Lei Catalans** es un quartier de Marselha que s'atròva dins lo seten arrondiment.

Son nom ven de la preséncia d'una colonia de pescaires catalans que venián si passar la sason aquí per posquer trabalhar, puei que fin finala s'installèron definitivament au sègle dètz-e-seten après que lei cònsols marselhés li donèron per residéncia d'infirmariás abandonadas.

Avans son arribada, lo quartier èra conoissut coma aqueu deis *Vièlheis Infirmariás*
Menpènti

**Menpenti** es un quartier de Marselha que s'atròva dins lo desen arrondiment.

S'atròva a la sortida Est dau còr de vila e costeja la Plaça Castelana e lo quartier de La Capeleta. Es a Menpenti qu'acomença l'autorota A50 per anar de Marselha fins a Aubanha e pus luench.

Lo nom dau quartier ven d'un reprovèrbi marcat sus lo lindau d'una bastida dau quartier qu'es ara despareissuda : *Marchi totjorn e jamai me'n penti*.
La Capeleta

**La Capeleta** es un quartier de Marselha que s'atròva dins lo desen arrondiment.

S'atròva a la sortida Est dau còr de vila dins lo perlongament dau quartier de Menpenti, de l'autre costat de l'escambiar Florian, que vei lo baloard Rabatau atraversar l'Autorota A50.

Son nom li ven d'una vièlha capèla qu'es encuei arroïnada. Recentament, un projècte immobilier que la voliá fondre per bastir d'ostalàs foguèt entrepachat per leis estatjants dau quartier.

Es ara un dei quartiers que la Ciutat de Marselha vòu pregondament cambiar. L'arribada dau tramvai es prevista, per fins de menar de monde au Palatz Omnispòrt Marselha - Grand Èst que si ven de bastir e tanben per lo futur centre comerciau qu'es en projècte.

Lo canton de Marselha la Capeleta es un dei cantons administratiu dau Conseu Generau dei Bocas de Ròse
Castèugombèrt

**Castèugombèrt** es un quartier dau tretzen arrondiment de Marselha que s'atròba au nòrd-èst de la ciutat, costejant Lo Plan de Cucas, e au pè de la Montanha de l'Estela.
Lo quartier si desvolopèt a l'entorn dau vièlh vilatge de Castèugombèrt, restacat tardier a Marselha e que ne'n demòra lo còr a l'ora d'ara.

Dau castèu originau demòra quasi plus ren, franc de la toponimia. Pasmens, aqueu quartier a servat una identitat provençala fòrta, qu'es un dei darriers quartiers ruraus de Marselha. Si li pòu atrobar lo Musèu deis Arts e Tradicions Popularas dau Terrador Marselhés, eiretatge d'un felibre gombertin, Joan-Batista Julian-Pinhòu, au luec que l'aviá aperavans lo Castèu.



## Tecnopòl de Castèugombèrt

Castèugombèrt es tanben lo nom dau tecnopòl tancat entre lo vilatge e l'estacion de mètro La Ròsa. D'ensenhaments dins lo domeni scientific, (matematicas, microelectronica, informatica, engenh civil et mecanica) li son donats. Si l'atròban :
* L'Escòla Centrala de Marselha ;
* L'Observatòri astronomic de Marselha-Provença ;
* Le Centre de Matematicas e Informatica (CMI) de l'Universitat de Provença ;
* L'Escòla Politecnica Universitària de Marselha ;
* L'Institut de Mecanica de Marselha ;
* Lo licèu professionau Inhni, un dei 9 en França Metropolitana}}.

## Personalitats
* Joan Batista Julian-Pinhòu

* Matieu Casanova, jornalista de lenga occitana a Ràdio País
Lady Gaga

thumb|250px|Lady Gaga en 2023
**Stefani Joanne Angelina Germanotta** (Manhattan, Nòva York, 28 de març de 1986), mai coneguda coma **Lady Gaga**, es una famosa cantaira, cantautora e actritz estatunidenca. Se faguèt conéisser gràcias a son primièr títol "Just Dance" en 2008. Son nom li es estat inspirat per la cançon "Radio Ga Ga" del grop pop rock britanic Queen.

Demest sos títols mai celèbres, se pòt citar "LoveGame" (2009), "Poker face" (2009 tanben, n°1 en França), "Bad romance" (fin 2009, n°1 en França debut 2010), "Alejandro" (2010), "Born this way" (2011, n°1 en França), "Judas" (2011 tanben), "Applause" (2013), o encara "Shallow" (2018, n°1 en França) e "Always remember us this way" (2019, n°1 en França), dos tròces cantats en duò ambe l'actor Bradley Cooper.

## Discografia
* *The Fame* (2008)
* *The Fame Monster* (2009)
* *Born This Way* (2011)
* *Artpop* (2013)
* *Cheek to Cheek* (2014), amb Tony Bennett
* *Joanne* (2016)
* *Chromatica* (2020)
* *Harlequin* (2024)
Sébastien Le Prestre de Vauban

**Sébastien Le Prestre**, marqués de **Vauban** (), foguèt un arquitècte militar e urbanista francés del . 

Nasquèt lo 3 (o 5?) de mai, d'Urbain Le Preste, escudièr sortit d'una familha de la petita noblesa nivernesa, e d'Aimée de Carmagnol; foguèt batejat lo 15 de mai de 1633 dins la glèisa de Saint-Léger-Vauban (*olim* Saint-Léger-de-Férouchet). Sabèm tanben qu'Emery Le Prestre, son rèire grand, comprèt la bailiá de Bazoches. 

Trabalhèt al prèp de Loís XIV per construire mantun barris e remparts subretot a Tolon. Es mòrt lo 30 de març de 1707.
Rota de la Seda

La **Rota de la Seda** èra un malhum de rotas comercialas entre Asia e Euròpa que s'estendiá per mai de  dempuèi Chang'an (actualament Xi'an) en China, Antiòquia en Siria e Constantinòble (actualament Istambol, Turquia) entrò las pòrtas d'Euròpa. Deu son nom a la merça pus prestigiosa que i circulava, la seda, que sa fabricacion èra un secret conegut dels sols chineses, e mai que los romans ne foguèsson grands amators abans lo començament de la nòstra èra. Fòrça autres produches transitavan per aquestas rotas: pèiras e metals precioses, talas de lana o de lin, ambre, evòri, laca, espècias, veire, coralh, etc.

Al mitan del sègle XIX, lo geològ alemand Ferdinand von Richthofen foguèt lo primièr a nomenar *Rota de la Seda*  la trama de vias de comunicacion que connectavan l'immensitat de la zona eurasiatica.
Alèp

**Alèp** (arabi: حلب; transliterat Ḥalab), es la vila pus granda de Siria e la capitala del Governorat d'Alèp, lo pus poblat de Siria. Amb una populacion oficiala de  abitants (estimacion de 2005), espandida a mai de 2,5 milions dins l'airal metropolitan, es tanben una de las vilas pus grandas de Levant. Pendent de sègles, Alèp foguèt la pus granda vila de la Granda Siria e la tresena de l'Empèri Otoman, après Constantinòble e Lo Caire. E mai que relativament pròcha de Damasc en distància, Alèp es desparièra de per son identitat, arquitectura e cultura, fargada per una istòria e una geografia diferentas.

Alèp es una de las vilas pus vièlhas del mond, benlèu abitada dempuèi lo millenni VI abC. D'excavacions a Tell as-Sawda e Tell al-Ansari, just al sud de la vila vièlha d'Alèp, mostrèron que l'airal es ocupat dempuèi al mens la fin del millenni III abC; e Alèp es tanben mencionada dins las tauletas cuneïformas descobèrtas a Ebla e en Mesopotamia, que la ciutat i es citada per sas capacitats comercialas e militaras. Una tan longa istòria es probablament deguda a sa situacion de punt estrategic dins lo negòci a mièg camin entre la Mar Mediterranèa e Mesopotamia.

L'importància istorica de la vila es tanben deguda a sa situacion geografica a la fin de la Rota de la Seda, que passava per l'Asia Centrala e Mesopotamia. Quora s'inaugurèt lo Canal de Suèz en 1869, lo comèrci venguèt maritim e Alèp comencèt de declinar dapasset. A la casuda de l'Empèri Otoman après la Primièra Guèrra Mondiala, Alèp daissèt son rèirepaís al nòrd a la Turquia modèrna, e un important camin de fèrre que la religava a Mossol. Puèi en 1940 perdèt son principal accès a la mar, Antiòquia e Alexandreta (Iskenderun), tanben en Turquia.

Pendent la Batalha d'Alèp la vila patiguèt de destruccions massisas, e foguèt la vila pus tustada per la Guèrra civila siriana. En decembre de 2016, après un ofensiva victoriosa, lo governament sirian acabèt de prene lo contraròtle total de la vila.

## Referéncias