open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amadèu Ièr d'Espanha

**Amadèu I d'Espanha**, nomenat «***el Rey Caballero***» (en italian: *Amedeo Ferdinando Maria di Savoia*; Turin, Itàlia, lo 30 de mai de 1845 – Turin, lo 18 de genièr de 1890), foguèt rei d'Espanha del 2 de genièr de 1871 fins al 11 de febrièr de 1873. Unic monarca d'Espanba eissit de l'Ostal de Savòia, èra lo segond filh de Victor Emanuèl II, rei d'Itàlia, e de Maria Adelaïda d'Absborg.

Après la Revolucion de 1868, Isabèl II d'Espanha se refugièt a París. Lo nòu govèrn espanhòl redigèt la Constitucion de 1869 e chausèt, per vòte, lo 16 de novembre de 1870, Amadèu de Savòia coma rei d’Espanha. Mentretant, la Guèrra Carlista perdurava. Amadèu escapèt a una tentativa d'assassinat lo 19 de julhet de 1872. Amb son abdicacion lo 11 de febrièr de 1873, la Primièra Republica foguèt proclamada.

## Maridatge e descendéncia
En 1867, maridèt sa cosina Maria Victoria del Pozzo. Aguèron tres mainatges: 

* Emanuèl Filibèrt, duc d'Aosta
* Victor Emanuèl, comte de Turin
* Loís Amedèu, duc dels Abruces.

Après la mòrt prematura de sa primièra esposa l'8 de novembre de 1876 e un long periòde de veusatge, Amedèu se marida l'11 de setembre de 1888 a Turin amb sa neboda, la princessa francesa Marie-Laetitia Bonaparte, filha de sa sòrre, Maria Clotilda de Savòia. Aguèron un filh: Umbèrt de Savòia-Aosta.

## Titulatura

* 30 de mai de 1845 – 18 de genièr de 1890: *Sa Altesa Reiala* lo duc d'Aosta.
* 2 de genièr de 1871 – 11 de febrièr de 1873: *Sa Majestat* lo rei d'Espanha.

## Armas

## Nòtas e referéncias
Isèra (ribièra)

**Isèra** es una ribièra del sud-èst de França, afluent important en riba esquèrra de Ròse. La font es situada dins los Aups, en Savòia, dins lo Parc nacional de la Vanoise, sus la comuna de Val d'Isère, al glacièr de las fonts d'Isèra jos la Granda agulha Rossa. Se trai dins Ròse a qualques quilomètres al nòrd de Valença.

Son nom es integrat a mai d'una comunas ribairenca (exemples : Sainte-Hélène-sur-Isère, Saint-Quentin-sur-Isère, Rumans o Pont-de-l'Isère). Donèt tanben lo nom al departament d'Isèra.

Lo riu travèrsa al sens estricte tres departaments : Savòia, Isèra e Droma. Al sens larg, son bacin concernís tanben los Auts Aups (per lo Drac) la Nauta Savòia (per Arli) e Ardecha (al jonhent de Ròse), sens deslembrar lo fait que sa font se trapa a solament qualques mètres de la frontièra francoitaliana e de la region Piemont.

## Principals afluents
thumb|450px|droite|Isèra e las aigas principalas del bacin
* Doron de Bozel (re), 
** Doron de Champagny (rd), 
** Doron des Allues (rg), 
** Doron de Belleville (rg), 
*  Morel (rg), 
* Arly (rd), 
** Doron de Beaufort (re), 
* Arc (re), 
*  Drac (re), 
** Séveraisse (rd), 
** Souloise (re), 
** Bonne (rd), 
**Ébron (re), 
** Romanche (rd), 
** Gresse (re), 
*vignette|Lo glacièr de las fonts d'Isèra en ivèrn
*Vence (rd), 
*  Morge (rd), 
** Fure, , per lo canal de Morge
*  Bourne (re), 
** Vernaison (re), 
*  Furon (re), 
*  Gelon (re), 
*  Breda (re), 
* Herbasse (rd),
Jura (omonimia)

**Jura** pòt èsser:
* Jura (montanha), en França e en Soïssa.
* Jura (departament), en França.
* Jura (canton), en Soïssa.
* Jura (illa), en Escòcia.
* lo Jura Soabi (montanha), en Alemanha.
* lo Jura Franconian (montanha), en Alemanha.
Jura (montanha)

**Jura** es una cadena de montanha d'Euròpa situada long de la frontièra entra França e Soïssa.
Se caracteriza per una forma de creissant s'estendent sus mai de  entre Zuric e Voreppe, seguissent la corbura de l'arc alpenc. Culminant a  d'altitud al suc de crêt de la Neige, lo massís ten un clima rude de tipe semicontinental a montanhòl, malgrat son altitud modèsta e sa posicion geografica. Sa geologia complèxa ne fa un modèl de referéncia dins nombrosas disciplinas geologicas e son nom foguèt a l'origina de la denominacion del periòde geologic de Jurassic.
Ensemble complementari

En teoria deis ensembles, estent un ensemble *E* dich *ensemble referenciau*, lo **complementari** d'una partida *A* de *E* es la partida de *E* definida coma l'ensemble de totei leis elements de *E* qu'apartènon pas a *A*. Es l'ensemble :
:\ E \setminus A = \{x \mid (x \in E) \wedge (x \notin A)\}:

Es tanben sonat : complementari de *A* a respècte de *E*.

### Notacions
Lo complementari de *A* es sovent notat :
: \overline A o \ A^c o encara \complement A.
Per defugir tota ambigüitat, en cas de necessitat, s'explicita l'ensemble referenciau *E*, e lo complementari de *A* a respècte de *E* se nòta:
: \complement_E A.

### Exemples
* L'ensemble *A* deis entiers naturaus pars es una partida de l'ensemble \ E = \mathbb{N} deis entiers naturaus. Lo complementari de *A* a respècte de \ \mathbb{N} es l'ensemble deis entiers naturaus impars.

* L'ensemble A = \mathbb{Q} dei nombres racionaus es una partida de l'ensemble E = \mathbb{R} dei nombres reaus. Lo complementari de *A* a respècte de \ \mathbb{R} es l'ensemble dei nombres irracionaus.

* En Calcul dei probabilitats, estent un espaci de probabilitat (\Omega,\, \mathcal{A},\, P), lo complementari \overline A = \Omega \setminus A d'un eveniment *A* a respècte de l'ensemble univèrs \ \Omega es un eveniment, sonat eveniment contrari de *A*.
 
## Proprietats essencialas

L'ensemble referenciau se nòta *E* ; *A* e *B* son de partidas de *E*.
* \overline E = \varnothing

* \overline{\varnothing} = E

* Un element de *E* pòt pas èsser au còp dins *A* e dins son complementari :
:A\cap \overline A = \varnothing  (autrament dich : A\text{ e }\overline{A} son desjonchs)

* Tot element de *E* es siá dins *A* siá dins lo complementari de *A* :
:A\cup \overline A = E

* Se *A* es diferent de l'ensemble vuege e de *E*, alora l'ensemble \ \{A,\, \overline A\,\} es una particion de *E*.

* Lo complementari dau complementari d'una partida *A* es *A* :
: \overline{\overline{A}} = A

* Diferéncia ensemblista :
: A \setminus B = A \cap \overline{B}

* Lèis de De Morgan :
:*Lo complementari de l'union de doas partidas de *A* es l'interseccion de sei complementaris :
::\overline{A\cup B} = \overline A \cap \overline B.
:* Lo complementari de l'interseccion de doas partidas de *A* es l'union de sei complementaris :
::\overline{A\cap B} = \overline A \cup \overline B.
:* Pus generalament, estent una familha (A_i)_{\,i\, \in\, I} de partidas de *E* :
::\overline{\bigcup_{\,i\, \in\, I} A_i} = \bigcap_{\,i\, \in\, I} \overline{A_i} \text{ e } \overline{\bigcap_{\,i\, \in\, I} A_i} = \bigcup_{\,i\, \in\, I} \overline{A_i}

## Vejatz tanben
* Negacion logica
Loiret (aiga)

**Loiret** es una ribièra situada dins lo departament francés de Loiret al qual donèt lo nom, dins la region Centre e Vau de Léger.

Es un afluent en riba esquèrra de Léger, nascut d'una ressorgéncia d'aquesta que l'escorreguda es parcialament sosteranaha dens l'Orleanés.

## Geografia

Loiret a sa font dins lo quartièr orleanés d'Orléans-la-Source dins l'encenta del *[[parc floral de La Source]]* al luòc dit « le Bouillon ».

S'escampa dins Léger après aver traversat las comunas d'Orléans, Olivet, Saint-Hilaire-Saint-Mesmin, Saint-Pryvé-Saint-Mesmin e Mareau-aux-Prés, totas situadas dins lo departament de Loiret e l'aglomeracion orleanesa. La reunion del flume e de la ribièra constituís la *punta de Courpain*.
De  de longor, Loiret es ribejat pel carrairon de granda escorreguda  en aval del pont de Sant Nicolas en riba esquèrra.
Las tèrras situadas entre Léger e Loiret son classadas en zona inondabla,  correspondon al sud de l'aglomeracion orleanesa.
Loiret es situat en domeni privat entre lo *Parc Floral de la Source* e la caussada de Sant Santin (sur Saint-Privé en aval del pont de Sant Nicolas, siá  de long) ; après la ribièra ven domaniala entrò la punta de Courpain e lo jonhent amb Léger.

### Bacin idrografric
Lo bacin idrografic de Loiret, d'una superfícia d'aperaquí , cobrís parcialament o totalament lo territòri de , d'èst en oèst :

Los dos terces amont de son bacin son situats en mitan rural ; lo terç aval es urbanizat e portaire d'un patrimòni important.
## Galariá

image:Orléans source du Loiret 1.jpg|Font del Bouillon,parc floral de la Source
image:Pointe de Courpain 2.jpg|Jonhent de Loiret amb Léger a la punta de Courpain, Saint-Pryvé-Saint-Mesmin


## Referéncias
Vaudier

**Vaudier** (*Valdieri* en italian) es una comuna italiana de la província de Coni en Piemont.
Part dal terrador de Vaudier aperten al Pargue dels Alps Maritims.

## Geografia
### Fraccions
*Luiset, Biava, Trimai, Janet, Còl, ...

## Istòria
A l'unificacion d'Itàlia, la comuna de Vaudier es de la Província de Coni del Reialme de Sardenha.
En seguida de la cession del país de Niça a França, la comuna es espandia cap a miegjorn per de terrritòris preses a las comunas de Sant Sarvaor, Val de Blora e Sant Martin de Lantosca.

Lo 1èr de genièr de 1929, lo regim fascista annèxa la comuna d'Endon a Vaudier. Serà pas restablia a la liberacion.

## Demografia
Fichièr:Vaudier-demografia.png
Òlt (omonimia)

**Òlt** pòt èsser:
* Òlt (o *Òut*), un flume d'Occitània.
* Òlt (o *Òut*), un departament d'Occitània.
* Òlt, un riu de Romania.
Òlt (Romania)

**Òlt** (en romanés *Olt* o amb l'article definit *Oltul*; en ongrés *Olt*; en alemand *Alt*) es un riu de Romania. Es un afluent de Danubi.
Cicle de Krebs

Lo **cicle de Krebs** (o **cicle de l'acid citric** o **cicle deus acids carboxilics**) qu'ei ua cadena ciclica de reaccions bioquimicas catabolicas realizadas per la respiracion de las cellulas deus organismes aeròbis qui, en tot degradar glucids, lipids o aminoacids, e produseishen moleculas energeticas com lo GTP, lo NADH e lo FADH<sub>2</sub>, utilizadas dens las reaccions metabolicas qui an besonh d'estar provesidas en energia entà debanà's.

Lo cicle de Krebs qu'ei ua reaccion anfibolica : que pertanha a l'encòp au catabolisme (puish que degrada moleculas entà prodúser ATP) e a l'anabolisme (en bèth prodúser precursor de mantuas moleculas d'estructura de las cellulas. La soa reaccion que's debana dehens la matritz de las mitocondrias.

thumb|600px|center|Cicle de Krebs

## Purmèra reaccion catalizada per la [[citrat sintasa]]

[thumb|200px|left|Reaccion catalizada per la [citrat sintasa (*ΔG'°=-31,4&nbsp;kJ/mol*)]][200px|thumb|[Citrat sintasa]] La purmèra reaccion deu cicle de Krebs qu'ei la sintèsi de citrat per condensacion d'oxaloacetat dab l'acetil-co-A. Aquesta reaccion qu'ei catalizada per la citrat sintasa. Aquesta reaccion qu'ei exergonica (*ΔG'°=-31,4&nbsp;kJ/mol*) e, per aquesta rason, irreversibla.

## Dusau reaccion catalizada per l'[[aconitasa]]

[thumb|300px|left|Reaccion catalizada per l'[aconitasa (ΔG'°=+6.3&nbsp;kJ/mol)]][thumb|200px|[Aconitasa]]
L'aconitasa que cataliza l'isomerizacion deu citrat en isocitrat. Aquesta reaccion qu'ei reversibla mes au prohèit de la formacion de l'isoitrat.
Marna (aiga)

**Marna** (en francés *la Marne*) es una ribièra de França situada a l'èst del bacin parisenc e longa de . Es la pus longa ribièra de França. Es l'afluent principal de Sèina : a la font sul  plan de Langres, a Balesmes-sur-Marne (Nauta Marna) e s'escampa dins Sèine entre Charenton-le-Pont e Alfortville (Val de Marna) dins lo quartièr de Conflans-l'Archevêque . Son nom est integrat a lo de quatre departaments francés.
## Referéncias
Maièna (omonimia)

**Maièna**  o ***Mayenne***  pòt èsser:
* lo departament de ,
* la ribièra Maièna,
* Maièna, una comuna del departament de
Maièna (aiga)

**Maièna** es una ribièra de l'oèst de França que se situa dins las doas regions dels païses de Léger - principalament - e Normandia, dins los tres departaments de Maine e Léger, Mayenne, Orne. Es un afluent constitutiu de Maine, doncas un sosafluent de Léger.

## Geografia
[thumb|left|Maièna, entre [Le Lion-d'Angers|le Lion d'Angers e Grez-Neuville.]]

De  de longor, a la font jol som del mont des Avaloirs al luòcdit *la Noë Foumagère*, aperaquí  a l'oèst d'Alençon, dins Orne sul territòri de la comuna de Lalacelle. Segon d'unes autors e lo Servici d'administracion nacionala de las donadas e referencials sus l'aiga, rejonh Sarta, amb laquala forma Maine, al nòrd d'Angieus , en Maine e Léger. Segon d'autres, recep Château-Gontier le nom local de Maine, coma l'atesta encara lo nom del vilatge de Montreuil-sur-Maine, e s'escampa amb aquel nom dins Léger a Bouchemaine, es a dire *Bouche-Mayenne*. Le mot Mayenne apareis en mai en aval d'Angieus sus la mapa de l'estat-major del sègle XIXen. 

thumb|left|Le jonhent de Maièna (en bas e a esquèrra) e de Sarta formant Maine, al nòrd d'Angieus.

Après sa naissença al pè del mont dels Avaloirs a , Maièna raja d'èst en oèst fins a Sept-Forges, per préner una direccion nòrd-sud. Dintra en Maine e Léger près de La Jaille-Yvon, e recep lo fòrt afluent d'Oudon, en dessós du Lion-d'Angers. Al delà de Cantenay-Épinard, rejonh Sarta, grossida du Loir, e forma l'illa Saint-Aubin en amont d'Angieus. La reünion de las doas aigas dona naissença a Maine (prononciacion locala del nom Maièna) que passa a Angieus e a Bouchemaine abans de s'escampar dins Léger a la Pointe.
Morbihan (golf)

**Morbihan** (en francés) o Mor-Bihan (en breton, *mar petita*) es un pichòt golf de mar, au sud de Bretanha, que comunica amb l'ocean Atlantic.
Mosèla (ribièra)

thumb|right|200px|La ribièra Mosèla.
**Mosèla** (en francés: *Moselle*; en alemand: *Mosel*) es una ribièra que pren sorgent dins los Vòges, en França, e travèrsa Luxemborg e Alemanha. Es un afluent de Ren. Sa longor totala es de 550&nbsp;km.
Ren (fluvi)

thumb|left|250px|Mapa de la correguda de Ren
**Ren** (en alemand *Rhein*, en neerlandés *Rijn*, en francés *Rhin*, en italian *Reno*, en romanch *Rain*) es un dei flumes mai importants e mai lòngs d'Euròpa. Sa longor es de  quilomètres. Nais en Soïssa e passa en Alemanha, França (Alsàcia) e ai País Bas avans de se getar dins la mar dau Nòrd.
La pus granda vila  Rhin es Colonha, en Alemanha, amb un populacion de mai  de 1 050 000 abitants. Es lo segond fluvi pus long d'Euròpa centrala e occidentala (après Danubi).

Ren e Danubi formavan la màger part de la frontièra interiora nòrd de l'Empèri roman e, dempuèi aquesta epòca, foguèt una via navegabla vitala per lo comèrci de las merças a dins las tèrras interioras. Son importància coma via navegabla dins lo Sant Empèri Roman Germanic èra sostenguda per nombroses castèls e fortificacions bastits long d'aquel. À l'èra modèrna, venguèt un simbòl del nacionalisme alemand.

Amb Colonha, Düsseldorf, Rotterdam, Estrasborg e Basilèa comptan entre las vilas pus grandas e pus importantas de Ren.

## Referéncias
Nòrd (omonimia)

**Nòrd** pòt significar:
* lo nòrd, un ponch cardinau.
* lo Nòrd, un departament francés de metropòli,
* lo Nòrd, un ancian departament francés de Sant Domenge,
* lo Nòrd, un departament d'Haití,
* lo Nòrd, una província de Burkina Faso,

* lo Nòrd, una província de Cameron,

* lo Nòrd, una província de Nòva Caledònia,

* lo Nòrd, una província de Rwanda,
* lo Nòrd, un governorat de Bahrain,
* lo Nòrd, un governorat de Liban,
* lo Nòrd, un estat de Sodan,
* lo Nòrd, un districte d’Israèl.
Mòsa (flume)

**Mòsa** (en neerlandés *Maas*, en francés *Meuse*) es un flume majorau d'Euròpa, que nais en França e que cor a travèrs de Belgica e dei País Bas avans de se getar dins la mar dau Nòrd. A una longor totala de 925 km.

La font es situada en França en Bassigny, pichona region naturala situada dins lo sud del departament de la Nauta Marna (region Grand Èst), a *[[Le Châtelet-sur-Meuse  |Pouilly-en-Bassigny]]*, vilatjòt de la comuna de Châtelet-sur-Meuse. Lo luòc de la font es a  d'altitud. Sèina, Marne e Auba an la font pròche de la de Mòsa sul plan de Langres.

Lo flume daissa rapidament lo departament de la Nauta Marna. Dins los Vòges, un fenomèn geologic particular a luòc al nivèl de Bazoilles-sur-Meuse : las perdas de Mòsa, ont lo flume s'infiltra en sossòl per tornar sorgentar a Neufchâteau. Al nivèl de Neufchâteau, Mòsa daissa una plana argilosa per dintrar dins las còstas de Mòsa e s'escolar dins una val estreita e calcària. Passa al pè de la basilica du Bois-Chenu e près de l'ostal de Joana d'Arc a Domrémy-la-Pucelle. Dins lo departament de Mòsa, recep las aigas de sos afluents. Asaga Commercy, Saint-Mihiel, Verdun, Dun-sur-Meuse ont lo flume daissa las còstas de Mòsa per rejónher la plana argilosa de la Woëvre. Serpenta puèi sus un terrenh de febla penda. A Stenay, Mòsa passa tornarmai dins una val estreita e traversa l'extremitat nòrd de las còstas de Mòsela.
Morbihan (omonimia)

**Morbihan** (en francés) o **Mor Bihan** (en breton) pòt èsser:
* Morbihan (golf)
* Morbihan (departament)
Èst

L**'èst** (var. **est**) es un dels quatres ponchs cardinals, del costat de l'emisfèri oriental del glòbe terrèstre. Es nomenat tanben «**orient**» o «**levant**» (var. **lhevant**), tèrmes podent  indicar un mai ample arc d'orizont a l'entorn del ponch susmencionat.

## Nòtas e referéncias

## Voses connèxas

* Ponchs cardinals
* Nòrd
* Oèst
* Sud
Pas de Calais (estrech)

Lo **pas de Calais** (en neerlandés *Nauw van Kales*, en francés *le pas de Calais*, en anglés *Strait of Dover* o *Dover Strait*) es un estrech maritim entre l'illa de Grand Bretanha e lo continent europèu. Religa la Marga e la mar dau Nòrd.
Economia de Lituània

thumb|250px|left|L'indústria navala es un important sector de l'economia lituaniana.
L'economia de Lituània se basa fondamentalament sus las activitats piscicòlas e l'explech forestièra. A gaireben  ha de tèrras cultivadas. La trufa, las cerealas e la bledaraba sucrièra son las culturas pus importantas. L'agricultura es estada tradicionalament productora de noiriduras. Mas dempuèi los ans 1940 s'es industrializada fòrça rapidament, a pesar que l'agricultura es encara importanta (encara benlèu una cinquena part de la populacion activa se consacra mes que 53,9% de la tèrra es de cultiu, mentre 30,4% son de bòsques e las 7,6% de pasturas). Es tanben fòrça important l'elevatge.

Las ressorsas minièras, exceptat la torba, son raras. Las principalas indústrias son textilas (coton, lana).

Economicament, lo país se dividís dins quatre zònas. Lituània Èst a un sector industrial diversificat e en expansion (metallurgia, manufacturas, fustièras e indústria leugièra). La zòna sud possedís la mitat dels recorses energetics e aquatics e metallurgia, manufacturas divèrsas e alimentàrias (sustot per l'elevatge e la beleta-rafe). Lo Nòrd de Lituània a pauca indústria mas es una importanta zòna de granjas. La zòna Oèst es mai conegut per l'apariament de vaissèls e pesca.

Malgrat ja èsser membre de l'Union Europèa dempuèi lo 1 de mai de 2004, lo sieu comèrci amb los païses d'Euròpa Orientala - Russia en particular - representa una part creissenta del total. Lo 4 de junh de 2014 la Comission Europèa prepausèt que lo Conselh de Ministres de l'UE decidiguèsse se Lituània podiá adoptar l'èuro lo 1 de genièr del 2015, la que causa foguèt acceptada lo 23 de julhet de 2014.

## Nòtas e referéncias
Òrna (departament)

**Òrna** (*Orne*, en francés) es un departament de França situat dins la region de Normandia.

Lo caplòc n'es Alençon.

## Geografia

Òrna es majoritàriament eissida de l'anciana província de Normandia ; sa partida sud-èst aparten pasmens al Perche.

### Situacion e limits

Òrna es un departament del nòrd-oèst de França, situat entre París e Bretanha, dins lo Grand Oèst. Constituís la partida sud de la Normandia e forma la partida meridionala de l'anciana Normandia. Es lo sol dels cinc departaments normands qu'a pas d'accès a la mar.

Es delimitada per :
* Calvadòs al nòrd, la Marga a l'oèst e Eure al nòrd-èst, tres dels cinc departaments normands ;
* Eure e Loir al sud-èst, apartenent a la region Centre e Vau de Léger ;
* la Mayenne e la Sarthe al sud, dos departaments dels Païses de Léger formant istoricament l'anciana província de Maine.
Ròse (omonimia)

**Ròse** o lo **Ròse** pòt èsser:

* En geografia:
::* Ròse, un flume important d'Euròpa que nais en Soïssa e que raja en França e en Occitània avans de se getar dins la mar Mediterranèa.
::* Ròse, un departament de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
::* Auvèrnhe Ròse Aups es una region de França qu'una partida es en Occitània.
::* Ròse-Aups es una anciana region de França.
:* En Catalonha
::* Roses es una vila de l'Aut Empordan, la mitat sud de la peninsula del cap de Creus.

* Lo ròse es una color.
Savòia (omonimia)

**Savòia** se pòt referir a:
* Savòia, país istoric.
* Savòia (departament).
* la Nauta Savòia (departament).
Oise (ribièra)

**Oise** (pron. francesa: [waz]) es una ribièra de Belgica e de França. Es un afluent de Sèina.
Pren sorgent en Belgica, a 309 mètres d'altitud dins lo massif forestièr dich *Bois de Bourlers*, dins l’anciana comuna de Forges al sud-èst de la vila de Chimay. Aquesta ribièra del cors de , gaireben entièrament navegabla e bordada de canals sus , banha Hirson, Guise, Ribemont, La Fère ont recep la Serre, la vila de Compiègne en amont de la quala recep un contributor bèl, l'Aisne, l'aglomeracion de Creil près de la quala recep en ribe drecha, en amont la Brêche e en aval le Thérain, puèi lonja la forèst de Chantilly abans d'aténher Pontoise.

L'Oise s'escampa dins Sèina a 20 mètres d'altitud, al Pointil en riba drecha e en aval del centre de Conflans-Sainte-Honorine dins lo departament d'Yvelines. Oise donèt lo nom als departaments d'Oise e de l'anciana Sèina e Oise creats en 1790 aital coma al departament del Val d'Oise creat en 1968.
## Idronimia
Lo nom ven d*'Isara*, aparentat a Isèra dins Occitània.
## Referéncias
Somme (flume)

**Somme** es un flume del nòrd de França, en region Nauts de França, que travèrsa los dos departament d'Aisne e de Somme puèi que se geta dins la Marga.

## Geografia
Sa font es situada dins la comuna de Fonsomme dins lo departament d'Aisne a  d'altitud, al sud-oèst de la bòria de Fervaques e de *la Motte* (). Sa val forma un ensemble complèxe de rius, de paluns, d'estanhs e de canals. Le flume conserva sus tota sa longor una orientacion tectonica cap a l'Oèst o l'oèst-nòrd-oèst en desccrivant nombrosas voltas.

La longor de son cors es de 
La Somme se trai dins la Marga per la baia de Somme entre le Crotoy e Saint-Valery-sur-Somme. Lo cors natural de Somme balhava un estuari al Crotoy mas la situacion dins la baia d'aquesta plaja expausada al sud a balhat  un destornament artificial de Somme canalizada cap al pòrt de Saint-Valery-sur-Somme.
## Referéncias
Vauclusa (omonimia)

**Vauclusa** pòt èsser:
* Vauclusa, una fònt naturala.
* Vauclusa o La Fònt de Vauclusa, la comuna a l'entorn d'aquela fònt.
* Vauclusa, lo departament.  

E tanben:
* Vaucluse, comuna dins lo departament de  e la region de la Franca Comtat.
Vauclusa (fònt)

**Vauclusa** o **la fònt de Vauclusa**, situada pròche Avinhon, au pè d'un bauç abrupte de 230&nbsp;m, amb sei  annuaus, es una fònt naturala de Provença. Es lo giscle d'aiga pus grand d'Occitània e lo cinquen dau Mond entier.

Vauclusa a donat son nom a la comuna de Vauclusa (nommada tanben La Fònt de Vauclusa) e au departament de Vauclusa. Son nom latin es *Vallis Clausa*. Lo nom occitan de *Vauclusa*, valent a dire «vau clusa, vau clausa, vau tancada», se referís a la posicion topografica dau luòc.

## Geografia

Subre la fònt se tròba un blòt calcari de 500&nbsp;m a 800&nbsp;m d'espessor, recorregut de trencaments e de falhas innombrables. Aqueu jòga lo ròtle d'un aqüifèr carstic ont l'aiga e circula seguent lei discontinuitats fins a trobar una barriera de calcari e d'argila.

La fònt es lo ponch de sortida unenc d'un bacin sosterranh de 1100&nbsp;km² recuperant leis aigas de Ventor, dei monts de Vauclusa e de la còla de Lura. Alimenta lo riu de la Sòrga.

## Exploracion
La primiera immersion en escafandre pesant se faguèt en 1879, Nello Ottonelli s'aventurèt a 23&nbsp;m. Après cauguèt esperar l'arribada de l'escafandre autonòm en 1946 e Jacques-Yves Cousteau per aténher 46&nbsp;m, e 74&nbsp;m nòu ans puei. Es lo limit deis immersions amb aire. En 1981 Claudi Touloumdjian atenguèt 153&nbsp;m amb una mescladissa oxigèn-èli. Finalament en 1983 Jochen Hasenmayer atenguèt 205&nbsp;m. Per descendre encara mai e tocar lo fons caudrà utilizar de robòts.

En 1985, la mission Modexa 350 levèt lo mistèri de son origina: lo robòt descendèt fins a 305&nbsp;m, e en 1989 un autre robòt, l'Spélénaute, atenguèt lo ponch mai bas dau sifon a 308&nbsp;m de profondor. Son pas segurs que siá lo fons vertadier.

## Istòria

### Leis ofrendas anticas
L'endrech foguèt durant l'Antiquitat romana, un luòc d'ofrendas ritualas. I an trobat de pèças d'aur e d'argent dins lo sifon. Se supausa que lei desbordaments imprevisibles de la fònt foguèron percebuts coma una manifestacion divina.

### Lo sejorn de Petrarca
La fònt es celèbra tanben per lei «Clarei, fresqueis e doceis aigas» («Chiare, fresche e dolci acque») que lo poèta Petrarca cantèt en italian.

Lo vilatge de Vauclusa es un borg tipic medievau ont Petrarca s'èra refugiat solet. Lei «Clarei, fresqueis e doceis aigas» que canta son aquelei de la fònt naturala, que se tròba a quauquei minutas de la plaça centrala, dins un bosquet.
La Fònt de Vauclusa (comuna)

**La Fònt de Vauclusa** (en francés *Fontaine-de-Vaucluse*) es una comuna provençala situada a l'entorn de la fònt naturala dau mesme nom, en Provença. Se situa dins lo departament de Vauclusa e dins la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur. A 610 abitants.

Lo gentilici es **vauclusenc, -a**.

left|right|200px|Lo castèu de La Fònt de Vauclusa, amb una bandiera provençala

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas ambé la comuna

## Veire tanben
* Vauclusa (fònt)
* Comunas de Vauclusa

## Liames extèrnes

## Nòtas e referéncias
Vendèa (aiga)

**Vendèa** (en francés *la Vendée*) es una ribièra francesa que travèrsa lo departament de Vendèa, que li donèt lo nom.  Es un afluent de la Sèvra Niortesa, flume costièr.
Vòges (omonimia)

Lo tèrme **Vòges** designa:

* lo massís dels Vòges, localizat entre Alsàcia e Lorrena. 
* lo departament dels Vòges, dins la region de Grand-Èst.
Iona (aiga)

L**'Iona** o benlèu **Iòna** (*Iouno* o *Iono* en nòrma mistralenca; *Yonne* en francés) es una ribièra de França que nais en Morvan e que se geta dins Sèina.
Economia de Luxemborg

[thumb|250px|left|Edifici de la banca ''Banque internationale à Luxembourg, BIL'', a [Luxemborg (vila)|Luxemborg.]]
Luxemborg, país amb una economia pichona mas establa e amb anautita renda per capita, se beneficia de la siá proximitat amb França, Belgica e Alemanha e aguèri totjorn un creissement economic solid, bassa inflacion e redusit caumatge. Lo país es fòrtament dependent de l'activitat bancària e de la produccion d'acièr. Lo PIB per cápita (US$  en 2009) es lo 3 del mond.

L'agricultura ocupa 22% de la superfícia del Grand Ducat,  mas lo sector primari absorbeís  solament una pichona part de la populacion activa. Los coitius principals son los granatges (òrdi, blat, cevada,  segal), las trufas e lo farratge. Al *Gutland*  e principalament dins la val del Mosèla, s'i fa la vinha e de fruches. L'elevatge se centra en los bovins, per carn e lach, e los porcins,  per carn.

L'economia luxemborgesa s'es basada tradicionalament en lo fèrre, l'unic recors minaire fins a la decennia dels ochanta. Cossí que cobrissiá pas totes los besonhs del país, se li caliá importar, e lo 1981 se quitèt d'extraire. Se li cal a l'ora d'ara abastar de mineral de França (83 %), Suècia e Brasil. Lo facilitat de dispausar del carbon de las concas del Ruhr e lo Saar i a fach possible l'establiment d'importants centres siderurgics, sector qu'ocupa un dels primièrs luòcs d'Euròpa, amb una produccion de acièr qu'en una granda part es exportat. Los centres principals son al sud del país (Rodange, Differdange, Esch, Rumelange e Düdelange), e ocupan la màger part de la man d'òbra immigranta.

Luxemborg, aital coma unes autres de la Union Europèa, sofriguèt amb la crisi que comencèt lo 2008, mas lo caumatge demorèt a bas de la mejana de l'UE. L'economia se contractèt 3,6% en 2009, mas se recuperèt lo 2010 e lo 2011. Aproximativament 60% de la fòrça de trabalh del país son estrangièrs.

## Referéncias
Guaiana

**Guaiana** (en francés oficial *la Guyanne*, en francés oficiós *la Guyane française* ; en creòl guaianés: *Lagwiyann* ) es un departament e region d'otramar francés d'America dau Sud (còde estatistic e postal: nº&nbsp;973). Dempuèi 2016, es una collectivitat territoriala unica, que l’Amassada de Guaiana fusiona los conseus regionau e generau.

## Vejatz tanben
* Comunas de Guaiana
* Seccions de Guaiana
* Cantons de Guaiana
* Arrondiments de Guaiana

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Guaianas

Lei **Guaianas** (tanben s'escriu *Güaianas*) son una region vasta au nòrd de l'America dau Sud, que s'espandís entre lei dos flumes d'Orinòco e d'Amazonas e qu'es limitada au nòrd per l'ocean Atlantic. Compren de l'oèst a l'èst:
# La *region de Guaiana*, en Veneçuela, que tanben se sòna la *Guaiana Veneçolana* (es l'anciana *Guaiana Espanhòla*).
# Guyana, un estat (es l'anciana *Guaiana Britanica*)
# Surinam, un estat (es l'anciana *Guaiana Neerlandesa*)
# Guaiana o informalament la *Guaiana Francesa*, un territòri apertenent a l'estat francés.
# la *Guaiana Brasiliera*, en Brasil (es l'anciana *Guaiana Portuguesa*); actualament correspònd amb leis estats de Roraima, d'Amapá e dau nòrd de Pará.

## Vejatz tanben
* Conceptualizacion e istòria dei Guaianas
Sant Martin (illa)

**Sant Martin** (en francés *Saint-Martin*, en neerlandés *Sint Maarten*) es una illa deis Antilhas, en America. Se parteja politicament entre dos estats:
* Lo nòrd aperten a l'estat francés e forma la collectivitat de Sant Martin (creada en 2007, avans èra una part dau departament de Guadalope). Lo sieu capluòc es Marigot.
* Lo sud aperten als Païses Basses. Dempuèi 2010, n'es un dels estats jol nom de Sint Maarten.
Collectivitat de Sant Martin

La **collectivitat de Sant Martin** (en francés *collectivité de Saint-Martin*) o **Sant Martin del Nòrd** es una zona de l'estat francés qu'ocupa la partida nòrd de l'illa de Sant Martin, dins leis Antilhas, en America. Forma una "collectivitat d'otramar" dempuei 2007 (avans èra una part dau departament de Guadalope). 

Lo capluòc n’es Marigot. Sa populacion legala es de  abitants en  ( abitants  sens comptes dobles). Lo president del conselh territorial es Daniel Gibbs dempuèi lo 2 d'abril de 2017.

Lo sud de l'illa nomenat Sint Maarten es un dels estats dels Païses Basses.
Sant Bartomieu (illa)

**Sant Bartomieu** (en francés *Saint-Barthélémy* o informalament *Saint-Barth*) es una illa deis Antilhas, en America. Forma oficialament la "collectivitat de Sant Bartomieu" (en francés *collectivité de Saint-Barthélémy*) dempuei 2007; avans èra una part dau departament de Guadalope. 

La populacion es de  abitants en  ( sens comptes dobles).

Lo capluòc es Gustavia.

Lo còdi INSEE es 977.

Los còdis ISO 3166 son BL, BLM e 652.

Lo domeni internet es .bl.
## Divisions
L'illa es una collectivitat de la comuna unenca (del còdi 977&nbsp;01).

Es pasmens devesida en 2 parròquias (Jol vent a l'oèst, Al vent a l'èst) e 40 borgadas.
Essonne (aiga)

**Essonne** es una ribièra francesa, afluent en riba esquèrra de Sèina, e que travèrsa los tres departaments de Loiret, de Sèina e Marna e d’Essonne, dins las regions Illa de França e Centre e Vau de Léger. 
## Geografia
Longa de , Essonne se forma sul plan de Gâtinais, al limit entre La Neuville-sur-Essonne e Aulnay-la-Rivière pel jonhent de doas ribièras, Œuf, qu'a la font prèp de Chilleurs-aux-Bois (Loiret) a  d’altitud e Rimarde, qu'a la font prèp de Nibelle (Loiret) dins los alentorns del mirador de Caillettes ( d’altitud). Asaga especialament Le Malesherbois, La Ferté-Alais e Corbeil-Essonnes ont s'escampa dins Sèina.
Guadalope

**Guadalope** (en creòl antilhan *Gwadlup*, en francés *Guadeloupe*) es una archipèla de las Antilhas, en America, formada per *Basse-Terre* e *Grande-Terre* que representan l'illa parpalhon enrodada d'illons vesins: Maria-Galanta, La Desirada e Las Santas. Forma un departament (nº&nbsp;971) e una region administrativa de l'estat francés.

En 2007 separèron d'aqueu departament l'arrondiment de las illas del Nòrd, que venguèron doas collectivitats territorialas: Sant Martin e Sant Bartomieu.

Lo capluòc es Basse-Terre.

Lo gentilici es **guadalopenc -a**.

## Istòria
L'illa es descobèrta per Cristòl Colomb pendent sa segonda expedicion. I desbarca lo 4 de novembre de 1493 en partissent de Maria-Galanta. Pren contacte ambe los indigènas caribes. Aquestes li dison que lor lilla se sona *Kalokaera*, nom que los espanhòls modifican primièr en *Karukera* e que significa: illa de las bèlas aigas. Colomb la torna batejar *(Santa María de) Guadalupe (de Extremadura)* per de motius religioses. Pren possession del novèl territòri al nom dels reis d'Espanha e contunha sa recèrca del continent. Guadalope coneisserà una relativa preséncia espanhòla fins a 1635.
Familha de partidas

En matematicas, una familha de partidas d'un ensemble \ \Omega indexada per un ensemble (non vuege) *I* es una familha (A_i)_{i\, \in\, I} d'elements de \mathcal{P}(\Omega) , l'ensemble dei partidas de \ \Omega . Autrament dich, es una aplicacion I \to \mathcal{P}(\Omega) .

## Union e interseccion d'una familha de partidas
Estent una familha (A_i)_{i\, \in\, I} de partidas de \ \Omega  :
* l'union de la familha es l'ensemble deis elements de \ \Omega qu'apartènon a aumens una dei partidas \ A_i de la familha :
:\bigcup_{i\, \in\, I} A_i = \{ \omega \in \Omega \mid \exists\, i \in I,\, \omega \in A_i\,\} 

* l'interseccion de la familha es l'ensemble deis elements de \ \Omega qu'apartènon en totei lei partidas \ A_i de la familha :
:\bigcap_{i\, \in\, I} A_i = \{ \omega \in \Omega \mid \forall\, i \in I,\, \omega \in A_i\,\} 

## Proprietats
### Distributivitats recipròcas de l'union e de l'interseccion
Estent una partida *B* de \ \Omega e una familha (A_i)_{i\, \in\, I} de partidas de \ \Omega :
* \Big(\bigcup_{i\, \in\, I} A_i\Big) \cap B = \bigcup_{i\, \in\, I} (A_i \cap B)

* \Big(\bigcap_{i\, \in\, I} A_i\Big) \cup B = \bigcap_{i\, \in\, I} (A_i \cup B)

### Complementari d'una union o d'una interseccion
Lo complementari de tota partida *A* de \ \Omega (a respècte de \ \Omega) se nòta \ \overline{A}. Estent una familha (A_i)_{i\, \in\, I} de partidas de \ \Omega  :
* \overline{\bigcup_{i\, \in\, I} A_i} = \bigcap_{i\, \in\, I} \overline{A_i}

* \overline{\bigcap_{i\, \in\, I} A_i} = \bigcup_{i\, \in\, I} \overline{A_i}

## Vejatz tanben
* Ensemble
* Familha
* Ensemble complementari
Aigas Bonas

**Aigas Bonas** (*Eaux-Bonnes* en francés) qu'ei ua comuna aussalesa de Bearn administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

Qu'ei renomada com lòc de termalisme a travèrs deus sègles e l'estacion termau que's tròba au pè deu vilatge vielh d'Aas. La soa devisa qu'ei : «&nbsp;Aussau e Bearn, viva la vaca&nbsp;».

## Geografia

Lo vilatge d'Aigas Bonas qu’ei sus un platèu suu candau deu bòsc deu Gorzí.

## Toponimia
La prononciacion qu'ei ['ajgɔs 'bunɔs]. Las fòrmas ancianas que son *Aigabonne* en 1764, *les Eaux-Bonnes* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau), *Aiguos Bounos* (cant folcloric *Lo Capulet Roi*) .

Lo nom de la hont, coneishuda despuish bèra pausa, qu'ei gascon, mès lo nom de la vila que data deu 29 de mai de 1861 quan apleguèn las comunas d'Aas e d'Assosta. La fòrma de la mapa de Cassini qu'ei ua traduccion en francés deu nom de la hont .

Per Aas e Assosta, clicatz sus aqueths noms.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas dab la comuna
*Enric Emmanuelli, òmi politic bearnés, gascon, occitan e francés, ancian president de l'Amassada Nacionau e deu Partit Socialista qu'ei originari e vadut a Aigas Bonas (a Aas mei precisament).

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Wetzlar

**Wetzlar** es la capitala de l'arrondiment de Lahn-Dill, dins lo *land* d'Èssa, Alemanha; es situat en riba del riu de Lahn. Sa populacion èra estimada a  abitants, lo 31 de junh de 2006. Sa superfícia totala es 75,67&nbsp;km².

## Embessonatges
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Galariá de fòtos


Image:Brücke über die Lahn in Wetzlar.jpg|Pont sus lo riu Lahn
Image:Wetzlar Dom 2003.jpg|Plaça de la Catedrala e catedrala de Wetzlar
Image:Lahn-Dill-Kreis Wetzlar.png|L'arrondiment Lahn-Dill


### Ligams extèrnes

* Sit oficial de la ciutat de Wetzlar
Economia de Peró

L'economia de Peró es un rebat de sa geografia variada- un litoral arid, los Andes mai al dedins, e la seuva Amazonica que s'estend fins a la frontièra amb Colómbia e Brasil. Lo país a de ressorsas mineralas abondosas dins las regions de montanha, e lo sieu litoral es ric en peis. Tradicionalament, lo país s'es basat tradicionalament en l'espleitacion, tractament e exportacion de las ressorsas naturalas, principalament minièras, agricòlas e de pesca. Malgrat aiçò, en los darrièrs ans s'obsèrva una diversificacion fòrça importanta e una creissença notabla dins de sectors coma l'agroindustria, de servicis e d'indústrias leugièras, amb importanta valor agregada. 

La majoritat dels perovians vivián de l'espleitacion, transformacion e exportacion de las ressorsas naturalas, de l'agricultura e dels servicis. Las politicas d'industrializacion aplicadas dins las annadas 50, 60 e sustot 70, basadas en la substitucion d'importacions, aguèron gaire d'efièch. La fòrta crisi economica de la fin de las annadas 80, va agudizar encara mai los problèmas, fins a l'aplicacion d'una politica drastica de dubertura neoliberala e correccion dels comptes fiscals dins las annadas 90, çò qu'a permés l'expansion economica del país. 

Après mai de 15 ans d'aplicacion d'aquelas mesuras economicas, e davant una economia mondiala en expansion, comencèron d'aparéisser de resultats positius apiejats per la conjontura internacionala, mas tanben per un adequat ordenament en los comptes intèrnes: l'economia cresquèt de mai de 4% l'an entre 2002 e 2006, amb un taus de cambiament estable e una inflacion bassa. La creissença sautèt per 9% a l'an entre 2007 e 2008, ajudat per l'ascens dels prèses internacionales dels metals e las politicas agressivas de liberalizacion. Las exportacions o faguèron en mai de 27% en arribant a US$ 31 500 milions, l'investiment privat e public atenguèt 21% del PIB, las resèrvas internacionalas netas (comprés l'aur) arribèron als US$ 35 131 milions, las intradas de l'Estat per recobrament d'impòstes aumentèron de 33%, lo deute per lo qu'es del PIB se redusiguèt notablament de 50% en 2000 a 24% lo 2008, e lo budgèt nacional cresquèt en 50% en los darrièrs cinc ans, fins a arribar als US$ 32 500 milions. Malgrat aiçò, en 2009 i aguèt una casuda del creissença per 1%, coma resultat de la recession mondiala. La creissença rapida del país ajudèt a redusir a 15% la praubesa dempuèi 2002, e mai lo caumatge demòre naut.

## Nòtas & referéncias
Arnapi

**Arnapi** es un grop de punk militant de Bigòrra (en Gasconha) e de Bearn, qui s'exprimeish en lenga occitana e mescla punk rock, reggae e ska.

## Grop
**Silvan CARRERA* : votz.
**Loïc LABORDA* : guitarra, programacion, votz.
**Pèir LAVIT* : guitarra baisha, votz.
**Charlòta ABADIA* : acordeons cromatic e diatonic, melodican.

Format en seteme de 2006, Arnapi qu'esto rapidament considerat com un "ovni" deguens la musica occitana, en jogar notadament sus ua caisha a ritme e en perpausar ua musica de cuu a las influencias tradicionaus "classicas".

En 2007,Lo grop que's desmarca de tira per concèrts d'antologia (Tor deu Borrèu a Pau | Concèrt sauvatge a la facultat de Pau). Lo son n'ei pas afinat, mès l'energia balhada pendent los concèrts que permeten au grop de's hèr ua bona reputacion.
Lo grop que sorteish de Bigorra, tà jogar notadament en Avairon dab Oai Star. Lo grop sortirà lo son solet disc "capvariat",tot hèit a casa (dinc a la pochèta en carton...).Quasi 800 discs que seràn venuts.

En  2008, lo grop que comença d'estar convidat hens hestenaus mes reputats (Estivada de Rodès-Fiesta FZM en Bretanha). A l'Estivada de Rodès, lo grop qu'integra videos pendent los concèrts. Mès aquestes emponts de prestigi que soarà la debuta de las pelejas entre los musicians deu grop e lo cantaire, e la mort deu grop.

Après ua virada de tres concèrts debuta de 2009 (dab Ramoneurs de Menhirs, Charly Fiasco e Guerilla Poubelle), lo grop que's dessepara en mai 2009. 
L'associacion Espiceria que demora en vita, shens Silvan Carrèra, e que hica en plaça bèths projèctes ligats au patrimoni culturau.

### Ligams extèrnes
* Arnapi, grop de punk rock occitan
Laruntz

**Laruntz**  o **Laruns** (*Laruns* en francés) qu'ei ua comuna biarnesa montanhòla de la vath d'Aussau.  Qu'ei administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

 
## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [la'ryns] o [laɾˈynts]. Las fòrmas ancianas que son *Laruns* en 1154, *Laruntz* en 1270, 1328 e 1596, *Larhuns* en 1612, *Laruns* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat e Rostaing, lo nom que vien de *lar*, « lana, desèrt » e sufixe prelatin *untium* . 

Segon Miquèu Grosclaude, lo nom que compren lo basco *larre* « lana, pastenc de montanha », qui's pòt arredusir en *lar* en tant que prumèr element d'un mot compausat, *-un*, sufixe locatiu, *-tz*, sufixe collectiu. Lo sens globau qu'ei lo de « lòc on i a hèra lanas » Cf. *Laruns* en Sola qui's ditz *Lahüntze* .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments


Imatge:Entrée dans Laruns.jpg|Panèus d'entrada de Laruntz
Imatge:Laruntz.jpg
Imatge:Laruntz_transport.jpg
Imatge:LarunsAussau4.JPG|
Imatge:LarunsAussau5.JPG|
Imatge:LarunsAussau6.JPG|
Imatge:LarunsAussau7.JPG|Aussalesa e mainatge deu bonet que ploran suu monument deus morts caduts a la guèrra
Imatge:LarunsAussau8.JPG|Vath d'Aussau vista de Laruntz
Imatge:LarunsAussau9.JPG|Escòla
Imatge:LarunsAussau10.JPG|Maison comuna



## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Hortalessa deu Portalet

La **hortalessa deu Portalet** qu'ei un monument Bearnés situat dens la Vath d'Aspa. Que ho bastida enter 1848 e 1870 entà contrarotlar los moviments de la rota deu còth deu Sompòrt qui mia entà Espanha. Dinc a 1925 que ho ocupat peu 18au Regiment d'Infanteria de Pau. Arron que vadó proprietat d'ua colonia de vacanças dinc a 1939. Durant la Segonda Guèrra Mondiau que ho ocupat peus alemands e que serví de preson enter 1941 e 1943. Après de la guèrra lo Marescau Philippe Pétain qu'i ho presoèr en 1945. Aquesta annada lo Ministèri de la Guèrra que'u deishè e que ho crompat per un particular en 1966. Pendent annadas que comencè a càder. La Comunautat de Comunas de la Vath d'Aspa que'u crompè en 1999 per començar a restauracion. França que'u classè au títou de monument istoric lo 30 de noveme de 2005.
Economia de Mexic

Mexic possedís una economia que çò ne cabís d'una mescla de modèrna e retardatària a l'encòp industria e agricultura, del tot al tot dominada pel sector privat.

D'unas politicas administrativas recentas an espandida cèrta concurréncia dins los domenis dels pòrts de mar, camins de fèrre, telecomunicacions, produccion d'electricitat, distribucion de gas natural e aeropòrts. Lo revengut *per capita* es de quatre parts una d'aquel dels Estats Units d'America. La reparticion dels beneficis demòra fòrça inegala.

Lo comèrci amb los Estats Units e Canadà a triplat dempuèi la mesa en plaça de la NAFTA (o Acòrd de Liure Escambi de l'America del Nòrd) en 1994. 

Mexic a 12 acòrds de liure escambi amb mai de 40 païses incluses Guatemala, Honduras, El Salvador, l'airal de liure escambi europèu e Japon. Mai de 90% del comèrci de Mexic se realiza en acòrds de liure escambi.

## Nòtas e referéncias
Vath d'Aussau

La **vath d'Aussau**  (prononciat:  ; var. non localas *la vau d'Aussau, la val d'Aussau*) que's tròba en Bearn. Qu'ei ua de las tres vaths bearnesas; las duas autas que son la vath d'Aspa e la vath de Varetons. Los sons abitants que son los aussalés.

## Geografia

La vath d'Aussau que's tròba dens lo sud de Bearn : lo Haut Bearn. Qu'ei traucat peu gave d'Aussau qui's barreja dens lo gave d'Auloron. Qu'ei la vath mei orientau de Bearn e lo son Pic de Mieidia d'Aussau qu'ei un deus simbèus de Bearn e de la famosa equipa de rugbi de Pau : la Seccion Paulina. La vath d'Aussau que comunica dab Aragon peu Portalet.

Uei lo dia, d'un punt de vista administratiu, la vath d'Aussau que hè partida deu departament deus Pirenèus Atlantics de la region occitana d'Aquitània, adara de Navèra Aquitània.

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [aw'saw] o [u'saw]. Las fòrmas ancianas (segon Pau Raimond) que son *Oscidates* cap a 50, dens Plini lo Vièlh, *Osquidates Montani et Campestres* (idem), *Vallis ursaliensis*, en latin, en 1127, *Orsalenses*, en latin, en 1154, *Orsal* en 1170, *Arcidiagonat d'Ossau* en 1249, *Ursi Saltus*, en latin, en 1270 .

Segon Miquèu Grosclaude, que i a tres ipotèsis :
* la prumèra qu'ei suggerida peus escribas de l'Edat Mejana qui comprenen lo nom com « vath deus ors ». Lo nom que contién [urs-], puish [us-] per assimilacion; mès, segon Grosclaude, *Aussau* deriva pas deu nom de l'animau;
* la segonda qu'ei la de Pau Raimond, entertienguda en Aussau. Qu'ei ua interpretacion deus escrits de Plini: Aussau que seré lo país deus Oscidates Montani e lo ligam dab los hrairs Campestres qu'explicaré mei o mensh las tradicions d'amontanhatge; mès Plini lo Vielh non horneish pas la localizacion deus Oscidates e i avosse un rapòrt dab Aussau, dens quin seré: lo nom d'Aussau deriva deus Oscidates o de la part envèrsa ?
* la tresava, la mei solida, qu'ei ua arrasic idronimica preindoeuropèa: que i a hèra d'aigas pirenencas en *ors-* e *oss-* .

## Administracion
320px|thumb|La Vath d'Aussau vista per Paul Gavarni (sègle XIX)
Son 18 comunas presentas dens la vath: Arudi, Asta e Bion, Biost, Bescat, Vièla, Vilhèras, Busi, Castèth, Aigas Bonas, Gèra e Belesten, Isesta, Laruntz, Lobier de Baish, Lobièr de Haut, Lis, Revenac, Senta Coloma e Sevinhac e Meirac.

Aquestas comunas son membres de la comunautat de comunas de la Vath d'Aussau que hoc creada en gèr de 2009 e qu'ei presidida per Jean-Paul Casaubon. Hen part deu País d'Auloron e deu Haut Bearn au costat de las comunitats de comunas deu piemont auloronés, de Josvath, de la vath d'Aspe e de la vath de Varetons.

## Patrimòni
*Pic de Mieidia d'Aussau
*Vila de Laruntz e lo son folclòre aussalés
*Arròc deus vutres a Asta-Beon
*Parc Nacionau deus Pirenèus
*Còth deu Portalet
*Lacs d'Aussau
*Lo trinòt d'Artosta
*Lo Castèth de Beon

## Arreproèrs e imatges
**Taths pleits nada gent vau com era d'Aussau*.
**Peu plaser de pleitejar, que's veneré tot çò qui a*.
**A Aussau que pluman las aucas* (çò qui's ditz, segon Vastin Lespin, en ivèrn vist de la plana, quan la nèu e cad suber Aussau).

## Bibliografia
* 
## Nòtas e referéncias
Economia de Belgica

[thumb|250px|left|Edificis ''North Galaxy Towers'' en [Brussèlas.]]
L'economia de Belgica benefícia d'una localizacion geografica centrala, d'una ret de transpòrt grandament desvolopada, e d'una basa industriala e comerciala diversificada. L'industria es concentrada principalament dins la region de Flandra, al nòrd. Amb paucs de ressorsas naturalas, lo país impòrta de grandas quantitats de materials bruts, e expòrta principalament de produches manufacturats. Lo resultat n'es una economia fòrtament dependenta dels mercats mondials. Lo 2009 las bancas bèlgas foguèron seriosament afectadas per la crisi financièra internacionala, e tres grandas bancas recebèron d'aportacions de capital del govèrn.

Lo país es un dels fondadors de la Comunautat Economica Europèa (CEE), e sosten fòrtament l'alargament dels poders de l'UE per integrar las economias europèas. Belgica foguèt un dels primièrs païses que signèt l'union monetària, en genièr de 1999.

Amb d'exportacions equivalentas a 2/3 del PNB, Belgica depend fòrtament del comèrci mondial. Lo país expòrta dos còps mai per cápita qu'Alemanha, e cinc còps mai que Japon. Los avantatges comercials del país venon de sa localizacion geografica centrala, e d'una fòrça de trabalh nautament educada, multilingüa e productiva.

Lo deute public representa 90% del Produch interior brut del país.

## Nòtas e referéncias