Zhu Xi

[thumb|right|[Escultura|Estatua de Zhu Xi dins lo pargue de l'Academia de la Bauma dau Cervi Blanc.]]

**Zhu Xi** (18 d'octòbre de 1130 - 23 d'abriu de 1200) es un filosòfe chinés dau segle XII que viupuguèt dins l'Emperi Song. Egalament istorian, poëta e òme politic, aguèt un ròtle centrau dins la renovacion de la pensaa confucianista e dins la fondacion dau neoconfucianisme. En particular, fixèt una version novela dels *[[Classics chinés]]* e desvolopèt sas observacions dins de comentaris que venguèron la basa dau programa dels concors imperiaus fins a l'abolicion de l'Emperi.

## Biografia

Zhu Xi nasquèt dins la província de Fujian. Son paire trabalhava dins l'administracion imperiala regionala. Çaquelà, en 1140, deupuguèt quitar son pòste en causa de son oposicion a la politica d'amaisament amb los Jurchens decidiá per l'emperaire Song Gaozong (1127-1162). Ansin, Zhu Xi foguèt directament educat per son paire que descubriguèt rapidament la precocitat de l'enfant. Après 1143, en causa de la mòrt de son paire, son instruccion foguèt perseguá per d'amics de la familha. Puei, Zhu Xi passèt lo concors imperiau en 1148 e intrèt dins l'administracion. Entretemps, venguèt disciple de Li Tong, un saberut neoconfucianista.

En 1179, Zhu Xi foguèt nomat prefècte dau districte militar de Nankang. I favorizèt la renaissença de l'Academia de la Bauma dau Cervi Blanc. Pasmens, tres ans mai tard, foguèt oblijat d'abandonar sa charja en causa d'acusaments de corrupcion e d'incompeténcia. Aquò l'empachèt pas de reçaupre d'autras charjas mas, mai d'un còp, foguèt acusat de crimes greus. Finalament, una peticion foguèt organisaa per Han Tuozhou, un rivau politic que foguèt chef dau govèrn, per demandar son execucion. Pasmens, aquelas atacas minèron pas la popularitat de Zhu Xi entre aquelos partisans. Ansin, un milier de personas assistiguèron a son enterrament en 1200.

La memòria de Zhu Xi foguèt reabilitaa en 1208 per l'emperaire Ningzong (1194-1224) que reconoguèt la valor de son ensenhament. En 1228, l'emperaire Lizong (1224-1264) li donèt lo títol postume de duc de Hui. Enfin, Zhu Xi receupuguèt l'estatut de « sant » confucean en 1241.

## Òbra e posteritat

### Los ''Classics chinés''

Zhu Xi e sos estudiants codifiquèron lo canon confucean dels *[[Classics chinés]]*. O devesiguèron en dos ensembles. Lo premier es compausat per los *Quatre Libres* que son los *[[Analèctas de Confuci]]*, lo *[[Menci (classic chinés)|Menci]]*, lo *[[Grand Estudi]]* e lo *[[Mitan Invariable]]*. Lo segond es compausat dels *Cinc Classics* que son lo *[[Classic dei vèrs|Classic dels vers]]*, lo *[[Classic dei documents|Classic dels documents]]*, lo *[[Classic dei mutacions|Classic dels mutacions]]*, lo *[[Libre dei rites|Libre dels rites]] e los *Annaus de las Primas e de las Autonas*. Zhu Xi escriguèt mantuns commentaris d'aquelos classics mas aquelos obratges foguèron pas reconeguts e difusats durant sa [[vida|vita]]. En revènge, venguèron mai tard de classics obligatòris per l'estudi de la [[filosofia chinesa|pensaa chinesa]] e la preparacion dau [[concors imperiau]] fins a lor abolicion en [[1905]]. Tanben, aguèron una influéncia importanta sus los corrents [[neoconfucianisme|neoconfucianistas]] en [[Japon]] e en [[Corèa]].

=== Lo principi de la fòrça vitala ===

Lo còr de las concepcions de Zhu Xi èra lo creire en l'existéncia de dos principis [[universalisme|universaus]]. Lo premier es lo *qi* qu'es generalament [[traduccion|traduch]] sota lo terme de « fòrça vitala » o de « fòrça materiala ». Lo segond es lo *li* qu'es generalament considerat coma un principi [[racionalisme|racionau]] liat a la [[lei]]. L'origina dau *qi* es pas clarament presentaa dins lei textes de Zhu Xi e sos successors desvolopèron de teorias [[metafisica|metafisicas]] diversas per assaiar de l'explicar. Pasmens, ges de consensus apareguèt.

L'origina dau *li* seriá lo *taiji*, un concepte centrau de la [[cosmogonia]] [[Republica Populara de China|chinesa]] que representa l'ideia de teule de biscre de l'[[Univèrs]]. Es relativament conegut coma fònt dau *yin* e dau *yang*. Lo còr metafisic de chasque objècte, en i inclusent l'[[arma|anma]] [[Homo sapiens|umana]], seriá coma aquò estachat au *taiji*. De mai, i auriá una dependéncia mutuala entre lo *qi* e lo *li* qu'es liaa ai conceptes de *yin* e de *yang*. Dins chasque objècte, l'oposicion entre aquelas nocions explicariá sa forma e son evolucion. 

Aqueu sistema es fòrça similar a la pensaa [[bodisme|bodista]] [[Republica Populara de China|chinesa]] e Zhu Xi e sos successors foguèron regularament accusats d'aver copiat d'ideias bodistas. Pasmens, los conceptes centraus de la pensaa de Zhu Xi existián ja avans l'arribaa dau [[bodisme]] en [[Republica Populara de China|China]]. En parallèl, Zhu Xi assaièt de prepausar un sistema compatible amb lo [[taoïsme]], l'autre sistema [[filosofia|filosofic]] chinés major de son periòde. Dins aquò, se l'ideia de *taiji* es ben presenta dins lo [[taoïsme]], sa forma es mens dinamica que dins lo [[neoconfucianisme]]. En particular, lo [[taoïsme]] accèpta pas l'oposicion regulara entre *qi* e lo *li* de Zhu Xi.

=== La natura umana ===

Pertochant la question de la natura de l'[[Homo sapiens|èsser uman]], Zhu Xi s'opausèt ai tèsis de [[Xun Kuang]] (vèrs [[-310|310]]-[[-238|238 avC]]), un [[filosofia|filosòf]] [[confucianisme|confucianista]] que s'èra alunchat de l'ideia de bontat umana innaa promougua per [[Menci]] ([[-380|380]]-[[289|289 avC]]). Per Zhu Xi, lo ben es un principi fondamentau de l'òme e chasque individú es dotat d'un *li* perfect. Pasmens, coma lo *qi* es present en chasque element de l'[[Univèrs]], pòt trebolar lo jutjament. Per Zhu Xi, lo *qi* es donc la causa de las accions immoralas e lo pretzfach primordiau de la [[civilizacion|civilisacion]] e de la [[morala]] es de limitar lo *qi* present en l'individú.

=== Calligrafia ===

[[Fichièr:Letter on Government Affairs - Zhu Xi.jpg|thumb|right|Letra de [[1194]] anonciant l'arribaa de Zhu Xi a la cort imperiala per i ensenhar.]]

Zhu Xi es tanben reconegut per la [[calligrafia]] [[Republica Populara de China|chinesa]] per la [[qualitat]] de son estile. Çaquelà, aquela partia de son òbra es mens reconegut que la resta de son trabalh. D'efiech, son influéncia es ben mens importanta dins aqueu domeni.

== Anexas ==

=== Liames internes ===
<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[Academia de la Bauma dau Cèrvi Blanc|Academia de la Bauma dau Cervi Blanc]].
* [[Calligrafia]].
* *Classics chinés*.
* [[Concors imperiau]].
* [[Confuci]].
* [[Confucianisme]].
* [[Dinastia Song]].
* [[Filosofia]].
* [[Filosofia chinesa]].
* *Li*.
* [[Literatura chinesa]].
* [[Menci]].
* [[Morala]].
* [[Neoconfucianisme]].
* *Qi*.
* *Taiji*.
* [[Taoïsme]].
* [[Xun Kuang]].
</div>

=== Bibliografia ===

* *'(en)** J. Percy Bruce, ''Chu Hsi and His Masters'', Probsthain & Co., 1922.
* **(en)** Bruce E. Carpenter, « Chu Hsi and the Art of Reading », dins ''Tezukayama University Review'', n° 15, 1977, pp. 13–18.
* **(fr)** Anne Cheng, « La trame et la chaîne : aux origines de la constitution d'un corpus canonique au sein de la tradition confucéenne », ''Extrême-Orient, Extrême-Occident'', vol. 5, n° 5,‎ 1984.
* **(fr)** Anne Cheng, ''Histoire de la pensée chinoise'', Le Seuil, coll. « Points Essais », 1997.
* **(en)** Julia Ching, ''The religious thought of Chu Hsi'', Oxford University Press US, 2000.
* **(fr)** Jacques Gernet, ''Le Monde chinois. 1. De l'âge de bronze au Moyen Âge'', Armand Colin, « Pocket », 1972.
* **(fr)** Marcel Granet, ''La pensée chinoise'', Albin Michel, 1968.
* **(fr)** François Jullien, « Ni écriture sainte ni œuvre classique : du statut du texte confucéen comme texte fondateur vis-à-vis de la civilisation chinoise », ''Extrême-Orient, Extrême-Occident'', 1984, vol. 5, n° 5.
* **(en)** Yung Sik Kim, ''The world-view of Chu Hsi (1130-1200), knowledge about natural world in Chu-tzu ch'üan-shu'', Princeton University, 1980.
* **(en)*' Yung Sik Kim, *The Natural Philosophy of Chu Hsi'', Diane Pub Co, 2000.

### Nòtas e referéncias