open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pònt de Gard

right|thumb|300px|Lo pònt de Gard

Lo **pònt de Gard** (var. **pont de Gard**) es la porcion d'un aqüeducte roman que l'adobèron en pònt de tres nivèus. Se situa dins lo sud d'Occitània, en Lengadòc, dins lo departament de Gard a ras de Remolins, pas gaire luenh de Nimes e d'Usès. Domina lo riu de Gardon (o Gard) e constituissiá la continuitat de l'aqüeducte roman que portava l’aiga d'Usès fins a Nimes.
## Arquitectura dau pònt
### Descripcion
Lo pònt foguèt bastit amb tres nivèls que son estats preservats fins uèi. La construccion se faguèt amb lei pèiras dau país qu'èran trachadas dei peirièras romanas vesinas. La cima dau pònt senhoreja l'endrech e mai lo riu Gard, quand leis aigas son bassas, a 48,77 m d'aut, e, subre sa longor mai bèla, l'òbra mesura actualament 275 m.
thumb|300px|Dessenh dau Pònt de Gard per J.B. Génillion (fin sègle XVIII) 
* **Nivèl inferior**: 6 arcas de 142,35 m de long, de 6,36 m d'ample e de 21,87m  d'aut.
* **Nivèl mejan**: 11 arcas de 242,55 m de long, 4,56 m d'ample e 19,50 m d'aut.
* **Nivèl superior**: 35 arcas que fan 275 m de long, 3,06 m d'ample e son autas de 7,40 m. Aqueste darrièr nivèl perguèt 12 uèlhs dempuèi l'origina e mesurava inicialament 360 m; èra precedit d'una culada de 130 mètres de long; à l'origine d'aquesta culada foguèt descubèrt en 1988 una òbra de regulacion. Leis arcas avián 16 pès romans de dubertura (), mentre que los pilars èran d'aperaquí 10 pès sur 10.
* **Conducha**: 1,80 m d'aut, 1,20 m d'ample, pendent de 0,4 %.

L'observacion de la fàcia intèrna dels pilars en grand aparelh dau segond nivèl dau pònt revèla lo trabalh deis bastisseires romans: tecnicas de talha dei blòcs (traças de còps d' *[[escode]]*) e tecnicas de construccion (blòcs pausats en cairèu e botissa e blocs salhents per la mesa en plaça deis escadafaucs). En se sarrar de l'òbra, se pòt constatar la precision deis assemblatges: cada blòc èra ligat ais autres per ciselatge dei junts sus plaça. 

Mai d'una traça e gravadura perduran sus la susfàcia dau pònt. Son lei marcas d'assemblage indicant la plaça dei clavèus de vòutas, per exemple, « FRS II » (*[[latin|frons sinistra]] II*, valent a dire "fàcia senestra 2") o de simbòls coma lo « fallus », simbòl apotropaïc (valent a dire « sirvent per desviar las influéncias maleficas »), o encara tanben d'unei marcas divèrsas laissadas per lei bastisseires de totei leis epòcas que per elei lo pònt èra una etapa obligatòria.

Lo pònt presenta una corbadura convèxa de sei nivèls superiors en amont. Aquesta deformacion s'atribuiguèt durant de temps a la volontat dei constructors d'assegurar la resisténcia de l'òbra, coma se podriá far amb un barratge-vòuta. Segon de mesuras de micro-topografia presas en 1989, actualament s'interprèta coma la resulta d'una dilatacion diürna deguda a l'assolelhament, que provòca un desplaçament d'aperaquí 5 mm; de nuèch lei pèiras tòrnan a son endrech iniciau. La repeticion dau fenomèn lòng dei sègles auriá aduch lo pònt a sa forma actuala.
## Ligams extèrnes
*Nimes : Lo Pont de Gard VOSTFR - Occitanica eAnem / CIRDÒC 
## Referéncias
Joan Petit

**Joan Petit** es un personatge plan conegut dins l'istòria populara occitana qu'es ligat a **la dança de Joan Petit**, una dança pels mainatges que s'espandiguèt tanben per Catalonha. A son origina dins la revòlta dels Crocants de Roergue. Joan Petit èra un cirurgian e barbièr  occitan, qu'en 1643, a Vilafranca de Roergue, menèt aquela revòlta contra lo rei de França Loís XIV. Aprèp que foguèsse capturat, foguèt condamnat al suplici de la ròda. Per aquesta rason son citadas las partidas del còrs que patiguèron aquela tortura.
Se dança abitualament en far una ronda e s'i pòdon apondre fòrça parts del còrs.
vinheta|Suplici de la ròda

## Las paraulas de la cançon

Una de las versions d'aquesta cançoneta es la seguenta:

*Joan Petit que dança!*

*Joan Petit que dança!*

*Per lo rei de França,*

*Per lo rei de França,*

*Amb lo [[pè]], pè, pè,*

*Amb lo [[det]], det, det*

*Per lo rei dançava Joan Petit!*

## Referéncia

## Ligams extèrnes
La cançon (que se pòt escotar) amb sa traduccion en francés

La cançon e la ronda en catalan
Elias Canetti

**Elias Canetti** (Ruse, Bulgaria, 25 de julhet de 1905 - Zuric, 14 d'agost de 1994 en Soïssa) foguèt un escrivan austrian e britanic de lenga alemanda. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1981. Canetti, que residiguèt una part importanta de sa vida en Soïssa es sovent associat a la literatura autriana e mai se generalament son òbra cobrís una perspectiva mai ampla plus large qu'i defendiá una idèa pluralista de la cultura europèa dins sa riquesa e diversitat.
Austen Chamberlain

left|80px|Medalha prèmi Nobel

**Joseph Austen Chamberlain** (n. en 1863, m.1937), òme politic britanic (deputat, Secretari d'Estat), foguèt lo laureat del Prèmi Nobel de la Patz en 1925.
Mickey Mouse

Lo personatge **Mickey Mouse** (en occitan se revirèssem seriá **Miquèl Mirga**) es un dels personatges mai coneguts mondialament de l'univèrs de las bendas dessenhadas e dels dessenhs animats mondialament. Foguèt lo primièr personatge de l'entrepresa Disney. Lo creèt Walt Disney en 1928 pendent un viatge en tren. A la debuta Mickey foguèt batejat **Mortimer**, e foguèt son esposa que li suggeriguèt lo nom de **Mickey**. En tornar, Walt Disney comencèt a trabalhar amb son cap d'animacion, *Ub Iwerks*, sus aqueste novèl personatge. Lo primièr filme se sonèt *Plane Crazy* mas cap de productor lo volguèt pas distribuir. 

Finalament espeliguèt a l'escranh per primièra vegada lo 18 de novembre de 1928 dins *[[Steamboat Willie]]*, un dels primièrs filmes sonòrs del cinèma. Vist que foguèt una capitada de las bèlas Walt Disney quitèt pas de realizar d'autres filmes, que de contunha Mickey n'èra lo personatge central. En 1940 se realizèt lo filme pus famós amb aqueste protagonista: ''Fantasia'', que li faguèt conéisser una glòria internacionala. Aqueste filme representava una granda innovacion per aquel temps pr'amor que las tecnicas d'animacion emplegadas marquèron una revolucion dins lo mond del dessenh animat. 

Mickey ten un gos fidèl que se sona Pluto.
Donald Duck

thumb|L'estela de Donald sus la Passejada de la Celebritat (Walk of Fame) a Hollywood

Lo personatge de **Donald Duck** (en occitan seriá **Donald lo Tiron**) es amb Mickey Mouse un dels mai coneguts de la The Walt Disney Company, que siá dins los dessenhs animats o per las bendas dessenhadas. Donald es un tiron blanc antropomòrf amb un bec, de cambas e de pautas de color irange. Es generalament vestit d'una camisa de marin e d'una mena de capèl, mas a pas de pantalons (levat quand va nadar). Se ditz qu'aqueste personatge foguèt censurat en Finlàndia per aquesta rason, mas es probable que siá pas qu'una legenda urbana.

Segon lo dessenh animat *Donald Gets Drafted* (1942), son nom complet es **Donald Duck Fauntleroy**. Dins sa familha pròcha a un oncle millionari e tres nebots.
Burt Lancaster

**Burt Lancaster** (n. **Burton Stephen Lancaster** en 1913, m. 1994) foguèt un actor american de cinèma. Recebèt l'Oscar del melhor actor en 1960 amb lo filme *Elmer Gantry*.
Riés

**Riés** (*Riez* en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* 2016 : 1848

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas ambé la comuna
*Germana Waton de Ferry felibressa.

## Veire tanben
* Comunas deis Aups d'Auta Provença

## Liames extèrnes

## Nòtas e referéncias
Marcha (omonimia)

**Marcha** pòt designar :
* la marcha, l'activitat fisica
* la marcha, tipe de territòri al limit d'un estat, a l'Edat Mejana
* Marcha (Lemosin), region creada al sègle X al nòrd de Lemosin pels ducs d'Aquitània
* Las Marchas, region d'Itàlia
* la marcha, un genre musical.
Fotbòl (omonimia)

*Lo **[[Fotbòl]]**, dich *Fotbòl associacion*, jogat sus totes los continents, apelat *soccer* en America del Nòrd ;
*lo **[[Fotbòl american]]**, Fotbòl que se jòga als Estats Units ;
*lo **[[Fotbòl canadian]]**, Fotbòl que se jòga en Canadà ;
*lo **[[Fotbòl australian]]** que se jòga en Austràlia ;
*lo **[[Fotbòl gaelic]]** que se jòga en Irlanda ;
*lo **[[rugbi|Fotbòl rugbi]]**, ancian nom del rugbi
Trial

Lo **trial** es una disciplina esportiva amb mòto, a vèlo, en veitura, o en camion. *Trial* significa « ensag » en anglés, perque lo succès es pas assegurat. Lo trial consistís, en efièch, a traversar d'obstacles naturals o artificials. Es nascut al Reiaume Unit al començament del sègle XX, practicat per de « gentlemen farmers » sus de mòtos tradicionalas.

Lo trial es un espòrt ont la nocion de velocitat interven pas, sol un temps limit es impausat. 

En competicion aqueste espòrt se practica de la prima a la devalada en exterior ( *outdoor* ) e en ivèrn a l’interior ( *indoor* ).
Claudi Martí

thumb|320px|Claudi Martí, fotografiat per Aura Seguièr, a Carcassona durant la manifestacion de 2009 per l'occitan

**Claudi Martí** (en francés: ***Claude Marti-Salazar***; Carcassona, 6 de març de 1940) es un musician e cantaire occitan, d'ascendéncia catalana e aragonesa, retengut coma una de las voses mai importantas (amb Patric, Joan-Pau Verdier, Mans de Breish e d'autres) de la recuperacion culturala e musicala dels ans 70, fenomèn sonat Nòva Cançon. 

Nascut a Carcassona, cantèt de cançons plan engatjadas coma Montsegur, Perqué m'an pas dit o Un país que vòl viure qu'evocavan la repression e la somission culturala e lingüistica en tèrras occitanas, sens doblidar Lengadòc Roge una mena d'omenatge a las victimas de la repression de 1907 e Los comandos de la nuèit qu'evoca las accions clandestinas dels vinhairons.

Filh d'imigrants aragoneses, los grands li aprenguèron lo catalan, que sortissián de la Franja orientala d'Aragon, la partida catalanofòna de la comunautat autonòma d'Aragon. Tanben li aprenguèron lo castelhan e «qualquas expressions en aragonés».

A partir dels ans 80 cambièt completament sa trajectòria musicala e politica per cantar en maitas lengas mai que mai en francés e en espanhòl (per encausa de sas originas) e gaireben pas mai en occitan.

## Discografia
vinheta|Claudi Martí
* *Retorn* (2023)
* *Bassens en Oc* (2010)
* *Tolosa* (2008)
* *Çò Milhor* (2006)
* *El jinete* (2002)
* *Et pourtant elle tourne…* (1992)
* *Monta vida* (1980)
* *Lo camin del solelh* (1976)
* *L'an 01* (1975)
* *L'òme esper* (1974)
* *Lo país que vòl viure* (1973)
* *Martí* (1972)
* *Montsegur!* (1972)
* *Lengadòc roge* (1971)
* *Occitània!* (1969)

## Libres
* *Homme d'Oc* (1974)
* *Claude Marti* (1974)
* *Caminarem* (1978)
* *Les petites Espagnes* (1984)
* *Ombres et lumière* (1998)
* *Carcassone* (1998)
* *Corbières au cœur* (1998)
* *Trencavel* (1999)
* *Carcassonne au cœur* (1999)
* *Minervois au cœur* (2002)
* *L'Olivier ou la résurrection de l'éternel* (2003)
* *La Cité de Carcassonne*, facsimile de l'obratge d'Albèrt Robida de 1893 (2012) 
* *Je t'écris de Carcassonne (1905-1914)*, en collaboracion amb :fr:Patrice Cartier (2011)
* *Je t'écris de Carcassonne (1919-1939)*, en collaboracion amb Patrice Cartier (2015)

## Ligam intèrne
* Discografia de Claudi Martí

## Ligam extèrne
*  Sit oficial
Brica (material)

thumb|''Pila de bricas.''
La **brica** o **malon** es un parallelepipède rectangle de tèrra argilosa, cuèch al forn, o secat al solelh, utilizat coma material de construccion.

Se distinguís dos tipes de bricas : 
* la brica plena, material tradicional fòrt ancian,
* la brica cròia, inventada al sègle XIX, qu'es uèi de luènh la mai utilizada.

La brica plena pòt èsser daissada aparenta o s'emplegar coma material de parament, mentre que la brica cròia, que presenta l'avantatge d'èsser pus leugièra e pus isolanta, es generalament enducha.

La vila de Tolosa deu son escais de « vila ròsa » a l'utilizacion generalizada de la brica aparenta dins la màger part de las construccions. Lo monument de bricas mai remirable d'Occitània es la catedrala de Santa Ceselha d'Albi (Tarn).
Joan Pau Verdier

**Joan Pau Verdier** es un chantaire occitan de Peirigòrd nascut lo 1 de febrièr de 1947 a Peireguers, e mòrt lo 21 de junh de 2020. Fuguet un daus mai coneguts de la reviscolada de la chançon occitana dins los ans 1970, fenomèn sonat Nòva Chançon (coma d'autres chantaires coma Claudi Martí, Patric, Maria Roanet, Mans de Breish...) parallèl a la Nova Cançó catalana.

## Vita
## Òbra
Tanben fuguet un daus prumiers a estre editat per n'ostau de produccion nacionau (Philips) en 1973 emb lo disc *Occitània sempre*. Queu contracte emb Philips faguet un pauc polemica dins lo mitan occitanista, qu'a quela epòca qu’era considerat per quauqu’uns coma vendre son eime au diable parisenc… 

Auei quela mentalitat es 'chabada e beucòp d’artistas occitans voldrián signar sus un label de dimension estatala, mas ben pauc zo pòden far ! Joan Pau Verdier contunha sa carriera; en particular, a revirat en lemosin de las numerosas chançons dau Léo Ferré e anima tots los diumencs a miegjorn n’emission occitana sus France Bleu Peirigòrd, quò se 'pela "Meitat chen, meitat pòrc" (en companhiá dau Marçau Peironin).

Escriguet la benda originala dau filme *[[Istòria d'Adrian]]*, de Joan Peire Denis.

## Discografia
*Occitània Sempre, 33t. : Philips, 1973.
*L'Exil, 33t. : Philips, 1974.
*Faits divers, 33t. : Philips, 1975.
*Vivre, 33t. : Philips, 1976.
*Tabou le chat, 33t. : Philips, 1977.
*Les nuages dans la tête, 33t. : Philips, 1978.
*Apollinaire Street, 45t. : Philips, 1979.
*Le Chantepleure, 33t. : Philips, 1980.
*Ballade d'Adrien, 45t. : Philips, 1981.
*Machita, 45t. : Philips, 1982.
*Plus rien à perdre, 45t. : Philips, 1983.
*Cinquième Saison, 33t. : Scalen'Disc, 1987.
*Pirouettes : Revolum, Concors Medias, 1992.
*Joan-Pau Verdier, les grandes chansons : Licence Phonogram, 1993.
*Vint ans aprèp : Revolum, Concors Media 7, 1993.
*Veilleur de sud, CD, 1996.
*La mémoire et Ferré, CD, 1996.

## Bibliografia
## Vejatz tanben
## Ligams extèrnes
## Ligams videografics
* 

* http://www.youtube.com

** sus **[[YouTube]]**... mai de *[[21]]* documents subre en **[[Joan Pau Verdier]]** en picar coma clau *[[Joan Pau Verdier]]*

## Nòtas e referéncias
Brica

* La **[[Brica (material)|brica]]** es un parallelepipède rectangle de tèrra argilosa, cuèch o secat al solelh, utilizat coma material de construccion.
* La **[[Brica (formatge)|brica]]** es tanben un formatge francés a basa de lach de feda o de cabra.
Gentilici

Un **gentilici** o **[[etnonim]]** es lo mot que designa los abitants d’un luòc, d'un país, d'un continent, d'una region, d'una província, o una identitat nacionala o etnica, etc. Es de còps fòrt diferent del toponim qu'es un nom pròpri (invariable en occitan).

Lo gentilici es la denominacion dels estatjants d’un luòc *per rapòrt a aqueste luòc*. Per las populacions migrantas coma los Rroms (encara diches Roms o Tsigans) per exemple s'emplegarà doncas un tèrme coma **etnonim** o **etnic** de preferéncia puslèu que **gentilici**, perque es malaisit de lor ligar un luòc geografic significatiu e que lo tèrme designa mai que mai una origina etnica.

Doncas :
* un gentilici es sinonim de **nom d’abitant**
* un etnonim es sinonim de **nom de pòble**.

Se tròba tanben **un etnic** per un gentilici o un etnonim, perque aqueste tèrme es tanben utilizat coma adjectiu : « nom etnic », « adjectiu etnic » o « apellacion etnica » (çò de André Rolland de Denus).

## Gentilicis occitans
 

Las formas de sufixes mai emplagats per bastir un gentilici son: 
* *-an*, *-ana*
** Occitània: occitan, occitana (occitans, occitanas)
** Itàlia: italian, italiana (italians, italianas)
** Tolosa: tolosan, tolosana (tolosans, tolosanas)
* *-enc*, *-enca*
** Eivissa: eivissenc, eivissenca (eivissencs, eivissencas) 
** Perpinhan: perpinhanenc, perpinhanenca (perpinhanencs, perpinhanencas)
* *-és*, *-esa*
** Carcassona: carcassonés, carcassonesa (carcassoneses, carcassonesas)
** Narbona: narbonés, narbonesa (narboneses, narbonesas)
** Ripòlh: ripolhés, ripolhesa (ripolheses, ripolhesas)

## Ligams extèrnes
*Gentilicis dels punts d'enquesta de l'Atlas Linguistique de France
Afluent

Un **afluent** o **tributari** es una aiga qui se trai dins un autra o dins un lac.

Lo luòc ont una aiga recep un afluent se ditz jonhent o confluent. Lo mai sovent, l'afluent ten un debit pus feble que l'aiga que rejonh.
Erç Mòrt

**Erç Mòrt** o **Erç** es una aiga occitana. 

## Geografia
Pren font en Lauragués a Fonters o Fonterç. S'escampa dins Garona al nòrd de Sent Jòri, al nivèl de la comuna d'Ondas, en Nauta Garona, aprèp aver longat del sud al nòrd la comuna de Tolosa e recebut Giron en riba drecha e Marcaissona en aval de Montaudran.

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Hercium* en 1185 (arch. Hte-Gar., Malle, S.-Michel), *Flumen Heraicum* = *Hercium* en 1195 (Doat, 83, f. 224), *Rivus Yrcii* en 1378 (arch. Hte-Gar., Malte, S.-Mich., III, 8), *L'Ers morte* en 1781 (c. dioc. Mirep.), *Lers mort* (cadastre de Fontèrç).
Toish (riu)

Le **Toish** o **Tog** es una ribièra occitana.

## Geografia

Nascut al bòrd del plan de Lanamesa, s'escampa dins Garona a Tolosa dins lo departament de Nauta Garona (31).

## Departaments e principalas vilas traversadas

* Nauta Garona : Poi de Tojas, Berat, Sent Lis, Plasença deu Toish, Tornahuèlha, Blanhac, Tolosa

## [[Afluent]]s principals

* l'Ossau
* Lardor
* la Saudruna
* l'Aigabèra

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Togium* en 1200, *Tog* en 1224, *Tog fluvius*. Le Togés (país de Tog, la vath de Tog) es atestat *Togesii* .

## Nòtas
Mans de Breish

**Mans de Breish** (nascut Gérard Pourhomme lo 29 de genièr de 1949 a Carcassona) es un cantaire e escrivan occitan. Canta en occitan e escriu en francés.

Es demèst los cantaires mai importants del reviscòl de la cançon occitana dins las annadas 1970. Se ditz qu'aprenguèt a jogar de la guitarra amb los caracos de Carcassona. Son los amics del licèu que li donèron son escais de *mans de bruèis* (*breish* es la prononciacion locala).

Après dos albums, trabalhèt dins lo sector bancari, e tornèt a publicar albums a partir de 2000. Après son CD consacrat a la mesa en musica de poèmas de Joan Bodon, "Alba d'Occitània", sortiguèt dos albums "La Guerra Bartassièra" e "Ont se'n va", que tornan mesclar lo militantisme e la poesia amb de mai en mai de jazz.

## Discografia
* *Las Plantas* (Ventadorn, 1969)
* *Mans de Breish canta Joan Bodon* (Ventadorn, 1970)
* *Volèm viure al país* (Ventadorn, 1975).
* *Autonomia!* (Ventadorn, 1977).
* *Flor de Luna* (Aura, 2000).
* *Alba d'Occitània. Mans de Breish canta Joan Bodon.* (Aura, 2004).
* *La Guèrra Bartassièra* (2011)
* *Ont se'n va* (2017)

## Libres
* Mans de Breish. *Cantarèla. Poèmas occitan-francès*. Carcassona. IEO d'Aude. 2006. ISBN 9782859104108.
* Jean Guilaine, Daniel Fabre, Mans de Breish. *La fête à Ladern: histoire, ethnologie et vécu d'une fête en Languedoc*. GARAE, Hésiode. 2004. ISBN 9782906156265.
* Mans de Breish, André Mignot. *Le miroir de l'absence. Pièce en trois actes*. Jean Marc Savary. 2013. ISBN 9791090567276.
* Mans de Breish. *Something*. Jean Marc Savary. 2017. ISBN 9791090567740

## Nòtas e referéncias


## Ligams extèrnes
* Myspace de Mans
* Pagina de Mans sul sit de l'ostal d'edicion Aura de Patric
Saldo migratòri

En demografia, lo **saldo migratòri** es la diferéncia entre las arribadas (o entradas) e las partenças (o sortidas) d'abitants d'un territòri donat.

Autrament dich le saldo migratòri es egal a la diferéncia entre immigracion e emigracion (del punt de vista del territòri estudiat, independentament de la nacionalitat dels migrants).

Lo saldo migratòri pòt doncas èsser positiu o negatiu.

Ajustat al creissement natural o *saldo natural*, permet de calcular la variacion totala d'una populacion.

Una region amb un saldo migratòri positiu es dicha atractiva.

Una region amb un saldo migratòri negatiu es dicha repulsiva.
Autan

L**'Autan**, nomenat **Marin** en Lengadòc Bas, es un vent bufant dins l'Occitània centrala, en provenéncia del Sud-Èst/Sud-Sud-Èst, qu'afècta Rosselhon e Lengadòc mas que bufa tanben sovent fins a Tolosa e quitament de còps fins a Montalban o encara Agen, e mai suls plans del sud de Peiregòrd e sus la valada mejana de Dordonha. 

S'agís lo pus sovent d'un vent sec e caud sovent caracterizat per una cèrta turbuléncia deguda a las acceleracions que subís de còps en s'engolissent dins cèrtas valadas coma entre Carcassona e Masamet. Se ditz dins las regions ont sevís que pòt rendre fòl !

Èra autrescòps lo vent dels molins de vent dins lo sud de Peiregòrd e dins l'Agenés Naut.
Joan Carles I d'Espanha

**Joan Carles I** **d'Espanha** (var. **Joan Charles I**; Roma, 5 de genièr de 1938), foguèt rei d'Espanha de 1975 a 2014.

Foguèt designat prince d'Espanha per Francisco Franco en 1969. Après la mòrt de Carrero Blanco, eiretièr designat del dictator, aquel alestiguèt la restauracion monarquica qu'arribèt après sa mort en 1975. Las institucions oficialas emplegan generalament per lo designar son nom en castelhan *Juan Carlos I* dins totas las lengas estrangièras en Espanha, mentre que son nom siá aisidament tradusible dins totas las lengas d'Euròpa. Aqueste nom s'es anuèit impausat pertot dins l'usatge. Ça que la, en occitan/catalan, basc e galèc, s'emplegan respectivament los noms *Joan Carles I*, *Joan Karlos I.a* e *Xoán Carlos I*.

Es lo filh de Joan de Borbon e de Maria de las Mercedas de Borbon e Orleans. Del costat de son paire, Anfós XIII es son grand e Victoria Eugenia de Battenberg sa grand. Del costat de sa maire, Don Carlos de Borbón-Doas Sicílias es son grand e Luisa de Orleans sa grand.

Es l'espós de la reina Sofia.

Es lo paire d'Elena de Borbon, de Cristina de Borbon, e del rei Felip VI.

## Referéncias
Juan Carlos I (omonimia)

**Juan Carlos I** designa:

* Lo rei d'Espanha, Joan Carles I d'Espanha
* La basa scientifica espanhòla Juan Carlos I en Antartica.
Giovanni Agresti

**Giovanni Agresti** es un universitari e cercaire italian nascut lo 26 d'agost de 1973 a Pescara (sud d'Itàlia). Es actualament cargat de cors a l'Universitat de Pescara (Abruç). Faguèt sa tèsi que compta dos volums en 1997 sus la cultura occitana contemporanèa. La literatura contemporanèa occitana es un de sos tèmas de predileccion a mai de la literatura francesa que coneis tanben fòrça plan.

Participa sovent a la revista Òc.

## Bibliografia

### Òbras en occitan
**Antologia de la nòva escritura occitana* (Edicions Jorn, 2004, amb revirada en francés).

### Òbras en italian
**La Parola della distanza, la distanza della parola. Il raconto occitanico contemporaneo*, amb un Dizionario degli autori d'oc contemporanei, 1950-2000.
**Max Rouquette, poesie scelte, antologia bilingüa italo-occitana*, introduccion, traduccion e notícia bio-bibliografica per Giovani Agresti: Ed. Scientifiche Italiane, Roma-Napoli, 1998.
**Il segno del desiderio. Introduzione alla letteratura occitana contemporanea* (Cuni, Colli, 1999)

### Òbras en francés
* *Parcours linguistiques et culturels en Occitanie (1996-2006). Enjeux et avatars d’une langue-culture minoritaire contemporaine* (Lea 04-Aracne Editrice)
Canal lateral a Garona

Lo **canal de Garona**, ancianament nomenat **canal lateral a Garona** (en francés: *canal latéral à Garonne*), es un canal d'Occitània, en França, de pichon gabarit, que religa las vilas de Tolosa e de Bordèu.

Un canal navegable de l'Atlantic a la Mediterranèa èra una anciana quimèra. I aguèt de projèctes nombroses, qualques unes utopics, per lo bastir: Neron, August, Carlesmanhe, Francés I de França e Enric IV de França lo pensavan coma un trabalh politic e economic.

## Ficha tecnica

## Referéncias
Claudi Nogaròu

**Claudi Nogaròu** (*Claude Nougaro* en francés) foguèt un cantaire de jazz e un poèta occitan d'expression francesa, tanben pintor e dessenhaire a sas oras, nascut lo 9 de setembre de 1929 a Tolosa e mòrt lo 5 de març de 2004 a París.

## Seleccion discografica
* 1966 : Bidonville 
* 1967 : Petit taureau
* 1969 : Une soirée avec Claude Nougaro (enregistrament public a l'Olympia)
* 1971 : Sœur Ame
* 1973 : Locomotive d'or
* 1974 : Récréation
* 1975 : Femmes et famines
* 1976 : Plume d'ange
* 1977 : Claude Nougaro (enregistrament public a l'Olympia)
* 1978 : Tu verras
* 1979 : Nougaro 79
* 1980 : Assez
* 1981 : Chansons nettes
* 1982 : Au New Morning
* 1983 : Ami chemin
* 1985 : Bleu Blanc Blues
* 1987 : Nougayork
* 1989 : Pacifique
* 1991 : Une Voix dix doigts
* 1993 : Chansongs
* 1994 : Grand Angle Sur
* 1997 : L'Enfant Phare
* 1998 : Hombre et Lumière *(concèrt enregistrat a Tolosa)*
* 2000 : Embarquement Immédiat
* 2002 : Enregistrament public al Théâtre des Champs-Elysées
* 2004 : La note bleue (postum)
* 2005 : L'intégrale studio (Cofret 14 CD + 1 DVD)

## Bibliografia
### Òbras d'en Claudi Nogaròu
#### Libre
* *[[L'ivre de mots]]* (2002)

#### Relat
* *[[Fables de ma fontaine]]* (2003)

## Ligams extèrnes
* Sit oficial d'en Claudi Nogaròu
* Radioscopia de Claudi Nogaròu Ina Archives Télé

## Ligams videografics

* 

* http://www.youtube.com

** sus **[[YouTube]]**... mai de *[[1530]]* documents subre en **[[Claudi Nogaròu]]** en picar coma clau *[[Claude Nougaro]]*

__NOTOC__
Richard Errett Smalley

**Richard Errett Smalley** (n. en 1943, m.2005) foguèt un quimista american. Recebèt, amb Harold Walter Kroto e Robert Curl, lo Prèmi Nobel de Quimia en 1996, per lor descobèrta de las fullerènas.
Shah Rukh Khan

thumb|right|Shahrukh Khan
**Shah Rukh Khan** (Indi: शाहरुख़ ख़ान, Ordo: شاه رخ خان), nascut lo 2 de novembre de 1965, es un dels actors indians de Bollywood mai prestigioses dins son país e internacionalament. Es tanben productor de filmes. 

## Originas

Shah Rukh Khan es nascut de parents de religion musulmana originaris de Pathan: Taj Mohammed Khan and Lateef Fatima.

## Carrièra
Shah Rukh comencèt sa carrièra en 1988 quand apareguèt dins un brave nombre de serias television coma lo drama de guèrra *[[Fauji]]* que i jogava lo ròtle del membre de commando Abhimanyu Rai.

## Filmografia

## Productor
* *[[Happy New Year (filme)|Happy New Year]]* (2007)
* *[[Kaal]]* (2005)
* *[[Paheli]]* (2005) 
* *[[Main Hoon Na]]* (2004)
* *[[Chalte Chalte]]* (2003)
* *[[Asoka (filme)|Asoka]]* (2001)
* *[[Phir Bhi Dil Hai Hindustani]]* (2000)

## Ligams extèrnes

*  Who's the real Shah Rukh Khan? - BBC News
*  The Shah Rukh Connection - Rediff.Com
*  Shahrukh Khan goes global - BBC News
*  Chain-smoker star in health drive - BBC News
*  Bollywood's Brightest Star (TIME Asia)
*  Sit oficials dels Fans (Jaan Productions Inc.)

## Referéncias
2006 al cinèma

**[[Cronologia del cinèma]]**
* **[[2005 al cinèma]]** - **2006 al cinèma** - 2007 al cinèma

## Eveniments

## Festenals
### Canas
*Lo 59 Festenal de Canas s'es tengut del 17 al 28 de mai e es estat presidit per Wong Kar-Wai amb Vincent Cassel per mèstre de ceremonia.

### Autres festenals

## Recompensas
### Oscars

### Cesars

### [[Prèmi David di Donatello]]

### [[Cinta d'argent]]

### Jutras

### Autras recompensas

## Box-Office

## Principals decèsses

__NOTOC__
Vicente Aleixandre

**Vicente Pío Marcelino Cirilo Aleixandre y Merlo** (n. en 1898, m.1984) foguèt un escrivan espanhòl. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1977.
Juanes

**Juan Esteban Aristizábal Vázquez** mai conegut per son escais **Juanes** (Carolina del Príncipe, Colómbia, 9 d'agost de 1972) es un cantaire, compositor, guitarrista e productor colombian dels mai famoses. Son nom artistic, Juanes, es sortit de l'union de son primièr nom e de la primièra sillaba del segond. Comencèt sa carrièra artistica coma membre del grop Ekhymosis. Obtenguèt una reconeissença internacionala sonque a partir del moment qu'entamenèt sa carrièra de solista.

Juanes a ganhat 12 Prèmis Grammy Latinos, 5 Prèmis MTV e 6 Prèmis "Lo Nuestro", demest maitas autras recompensas internacionalas. Un de sos succèsses màgers es estat la cançon "La camisa negra", que venguèt numèro un dins divèrses païses d'America e d'Euròpa.

## Discografia

### Fíjate Bien ([[2000]])

# Ahí le Va
# Para Ser Eterno
# Volcán
# Podemos Hacernos Daño
# Destino
# Nada
# Fíjate Bien
# Vulnerable
# Soñador
# Ficción
# Para Qué
# Me da Igual

### Un Día Normal ([[2002]])
# Sueno
# A Dios le Pido
# Es Por Tí
# Un Día Normal
# La Paga (cançon qu'es estada represa per Nicky Jam (reggaeton), Ricky Gonzalez (salsareggaeton), Aguakate (merengue) e en version duo amb Taboo, cantaire dels Black Eyed Peas
# La Única
# Luna
# Día Lejano
# Mala Gente
# Fotografía (duo amb Nelly Furtado)
# Desde Que Despierto
# La Historia de Juan
# La Noche (represa - cançon del colombian Joe Arroyo)

### El Diario de Juanes DVD ([[2003]])

* Vidèos

# Fíjate bien 
# Podemos hacernos daño 
# Nada 
# A Dios le pido 
# Es por tí 
# Mala gente 
# Fotografía 
# La paga 
  
* MTV Diary

* Un Dia Normal

# En Palabras
# En Imagenes

### Mi Sangre ([[2004]])

# *Ámame*
# *Para Tu Amor*
# *Sueños*
# *La Camisa Negra*
# *Nada Valgo Sin Tu Amor*
# *No Siento Penas*
# *Dámelo*
# *Lo Que Me Gusta a Mí*
# Rosario Tijeras (escricha per Juanes e l'escrivan Jorge Franco Ramos per la BO del filme del meteis nom)
# *¿Qué Pasa?*
# *Volverte a Ver*
# *Tu Guardián*

### Mi Sangre Tour Edition ([[2005]]) Edicion Limitada

* Disc 1

# Amame
# Para Tu Amor 
# Sueños 
# La Camisa Negra
# Nada Valgo Sin Tu Amor 
# No Siento Penas 
# Dámelo 
# Lo Que Me Gusta a Mi 
# Rosario Tijeras 
# Qué Pasa? 
# Volverte a Ver 
# Tu Guardián
# A Dios le Pido (version live)
# La Camisa Negra (version live)
# Fotografia (version live)
# Nada Valga Sin Tu Amor (version live)
# La Paga (Featuring Taboo de Black Eyed Peas)
# La Camisa Negra (Sonidero Nacional Remix)
# Lo Que Importa (Track inedit)

* Disc 2 DVD Vidèos

# Nada Valgo Sin Tu Amor
# Volverte a Ver
# La Camisa Negra
# Intervista amb Juanes

### Mi sangre - Version novèla ([[2006]])

# Amame
# Para tu amor
# Sueños
# La camisa negra
# Nada valgo sin tu amor
# No siento penas
# Damelo
# Lo que me gusta a mi
# Rosario Tijeras
# Qué pasa ?
# Volverte a ver
# Tu guardian
# Bonus: A dios le pido
# Bonus: Es por ti
# Bonus: Fotografia
# Bonus: La paga
# Bonus: La camisa negra (full phatt remix)
### ''La vida... es un ratico'' (2007)
### ''P.A.R.C.E.'' (2010)
### ''Juanes MTV Unplugged'' (2012)
### ''Loco de amor'' (2014)
Sillaba

La nocion de **sillaba** es una nocion de mal definir en general, per encausa qu'es percebuda diferentament en foncion de la lenga estudiada. Existisson mai d'un apròchi per ensajar de la descriure. Podèm dire pr'aquò qu'es una unitat fonologica mai granda que lo fonèma e mai menuda que lo mot e que quin locutor que siá es capable de copar un mot en sillabas dins sa lenga pròpria, sens saber per fòrça explicar cossí fa. Un mot se compausa de fonèmas, que eles amassa forman de sillabas.
Antón Villar Ponte

**Antón Villar Ponte**

  (nascut a Viveiro en 1881 - mòrt a A Coruña en 1936), foguèt un dels principals estimuladors del galeguisme de la preguèrra. Jornalista incansable e d'excepcion, dins las paginas de mai d'un jornal e revista (coma *A Nosa Terra, Nós, La Voz de Galicia, El Pueblo Gallego, El Noroste*, etc.) serán a palestra dende onde faga chegar o seu ideario.

Mantas de sas proposicions (inseridas dins lo trabalh de las primièras Irmandades da Fala (valent a dire las Frairiás de Lenga), foguèron assumidas puèi per d'unes personatges simbòls del galeguisme coma Daniel Castelao.

Lo trabalh e las reflexions de Villar Ponte se situan dins un moment de desvolopament intellectual e estetic per tota Euròpa, e que Galícia coincidiu co agromar de dúas posturas enfrontadas no seo do galeguismo. Dunha banda, a corrente culturalista (de dereitas, personificada por Risco, Pedrayo e Cuevillas)e, da outra, a máis activista politicamente (de esquerdas, con Lugrís, Euxenio Carré ou Vítor Casas).

De fach, Antón Villar Ponte seriá part d'aqueste segond grop, amb Xohán Vicente Viqueira. Sa vision pròpria del nacionalisme galèc inclúeo dins aquel corrent, pois defendiá la construccion dels sistèmas politics dempuèi la racionalitat e dempuèi lo servici a las personas, xa que consideraba as persoas de forma individual e non como ente abstracte (contrariamento do que defendián los culturalistas).

Tanben, defugissiá las passions e apelava a la racionalitat. Aquestes rasonaments, a priori critics amb lo nacionalisme galèc, utilizounos Villar Ponte contra lo nacionalisme espanhòl:

*Incondicionals d'Espanha? L'incondicionalitat es l'esclavitud. L'incondicionalitat inda non se da dins lo sens natural para que poida dárese no sens politic. Condicional es lo mai respectable de la vida: la relacion entre paires e enfants, dins de la familha. Cossi pòdon existir parvos que parlen de la santa incondicionalitat a un Estat, totjorn causa artificiosa e mudabla.*

Es que, segon Villar Ponte, los sistèmas socials se construisson istoricamente per l'umanitat, co que acontecería o mesmo cos conceptos *[[nacion]]* e *[[Estado]]*: se os constrúen os seres humanos, non son realidades eternas nin feitos que determinen ou deban determinar, en principio, unha imposición moral para as persoas. Este punto de vista bate frontalmente co tipo de discurso historicista que predominaba nos nacionalismos do século XIX e de comezos do século XX.

## Nòtas e referéncias


## Fonts de l'article (original en [[galèc]])
* *Discursos a nazón galega*, in *A Nosa Terra* (nº 76, 25 de decembro de 1918).
* *Sobre la autonomía regional*, in *El Pueblo Gallego* e recollido no libro *Pensamento e sementeira* (Buenos Aires, Eds. Galicia - 1971)
* MEIRINHO Guede, V. *Falsa essência e utilidade verdadeira (sobre a teoria e a praxe de Antão Vilar Ponte)*, in *Agália* nº 73-74 (1º semestre 2003).
Shakira

**Shakira Isabel Mebarak Ripoll**  (Barranquilla, Colómbia, 2 de febrièr de 1977), mai coneguda pel nom artistic **Shakira**, es una cantaira e compositritz colombiana coneguda al nivèl internacional. Sas cançons son de pop en anglés e espanhòl (sa lenga natala). 

## Biografia

Es filha de Nidia del Carmen Ripoll Torrado (d'origina catalana e castelhana) e de Willian Mebarak Chadid (american d'origina libanesa e catolic). En lenga aràbia Shakira significa «femna plena de gràcia», e pels indós significa «divessa de la lutz». De 2011 a 2022, foguèt la companha del fotbolaire catalan Gerard Piqué e aguèron amassa dos dròlles, Milan e Sasha. 

Dins son album nommat *Shakira* publicat en 2014, integrèt la cançon "Boig per tu", una novèla version d'una de las cançons mai emblematicas del grop catalan Sau. Aquesta interpretacion generèt de mòstras de xenofobia de mantes sectors e personas espanholistas.

Shakira es una de las cantairas mai famosas de l'univèrs musical d'America Latina. Sos disques mai venduts foguèron *Pies Descalzos*, *Donde estan los ladrones?*, *Laundry Service*, *Fijación Oral Vol. 1* e *Oral Fixation Vol. 2*. Las cançons que la faguèron descobrir en Euròpa son "Whenever, Wherever", "Underneath Your Clothes". Las versions espanhòlas de sas cançons an capitat tanben, coma per exemple "La Tortura" cantada amb l'espanhòl Alejandro Sanz. 

Fin 2011, enregistrèc sus l'empont una version bilingüa espanhòla-francesa de "Je l'aime a mourir" del cantaire occitan Francis Cabrel. Aquesta version a conegut un brave resson capvath mantuns païses en 2012. 

## Discografia

### Albums
* *Mágia* (1991)
* *Peligro* (1993)
* *Pies Descalzos* (1996)
* *The Remixes* (1997)
* *Dónde están los ladrones?* (1998)
* *MTV Unplugged* (2000)
* *Laundry Service* (2001)
* *Grandes Éxitos* (2002)
* *Live & Off The Record* (2004)
* *Fijación Oral Vol. 1* (2005)
* *Oral Fixation Vol. 2* (2005)
* *She Wolf* (2009)
* *Sale el sol* (2010)
* *Shakira* (2014)
* *El Dorado* (2017)
* *Las mujeres ya no lloran* (2024)

## Referéncias


## Ligams extèrnes
*  Site oficial
George de Hevesy

**George Charles de Hevesy** (n. **Hevesy György** en 1 d'agost de 1885 - m. en 5 de julhet de 1966) foguèt un quimista ongrés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1943.
Edwin Mattison McMillan

**Edwin Mattison McMillan** (n. en 1907, m.1991) foguèt un quimista american. Recebèt, amb Glenn T. Seaborg, lo Prèmi Nobel de Quimia en 1951.
Christopher Reeve

**Christopher Reeve** (n. en 1952, m. 2004) foguèt un actor american de cinèma, mai conegut coma lo personatge principal del filme *Superman*.
Wilhelm Ostwald

**Wilhelm Ostwald** (leton: *Vilhelms Ostvalds*), (n. en 1853, m.1932) foguèt un quimista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1909.
Lista dels presidents de Chile

Aiçò es la lista dels presidents de Chile dempuèi l'independéncia (*Dirigents suprèms* entre 1817 e 1829, e presidents dempuèi 1829).

### Patria Nòva (''Patria Nueva'') (1817-1829)

### Republica (dempuèi [[1829]])

Nota: Lo nom en **gras** indica un President o Cap Suprèm efectiu. Lo nom en *italica* indica un President interimari. **†** marca la data de decès dins lo cas de mòrt abans la fin del mandat.
Sopa de Cabra

**Sopa de Cabra**, sonats popularament **Els Sopa**, foguèt un grop de musica rock catalan. La formacion creada en 1986 e sovent adscricha al movement sonat Rock Catalan se dissolguèt en 2001, pasmens se son tornats formar après 2015, après une primièra e efemèra reformacion en 2011. 

## Istòria
Lo grop Sopa de Cabra se formèt en 1986 a Girona e aprèp qualques annadas de concèrts e d'una maqueta enregistrèron son primièr disc "Sopa de Cabra" en 1989. Pauc de temps aprèp enregistrèron lo segond album "La Roda" (1990) amb la produccion de Marc Grau. En 1991 Sopa de Cabra enregistrèt un doble disc en dirècte "Ben endins" dins la sala Zeleste de Barcelona, e lo concèrt multitudinari del Palau Sant Jordi que faguèron amassa amb Els Pets, Sau e Sangtraït davant mai de  personas.

En 1992 editan "Girona 83-87 Somnis de carrer" amb un recuèlh de vièlhas cançons, un an abans de cambiar d'ostal discografic e a mai de lenga (passèron a l'espanhòl) dins lo disc "Mundo Infierno". En 1994, aprèp una cèrta polemica lingüistica (e segur una manca de succès en espanhòl), tòrnan editar un disc completament en catalan "Al.lucinosi".
En 1996 sortís son seten disc "Sss..." e un còp mai decidisson de cambiar d'ostal discografic e espelís puèi en 1997 lo segond disc en dirècte "La nit dels anys", un disc acostic enregistrat dins la sala l'Espai.

En 1998 sortisson lo disc "Nou" e participan al primièr festival del Senglar Rock. En 2000 recebon un disc de platina ( còpias vendudas) pel "Ben Endins", publicat uèch annadas abans.

En 2001 fan "Plou i fa sol" e partisson far una virada capitada d'adieu per tot lo Principat de Catalonha, lo País Valencian e las Islas Balearas.

En 2002 sortís "Bona Nit Malparits!" enregistrat pendent los darrièrs concèrts de Sopa de Cabra dins la sala Razzmatazz.

Foguèt en 2003 qu'espeliguèt lo darrièr disc "El llarg Viatge", qu'èra un concèrt acostic realizat dins la sala l'Espai en 2001.

Lo 2 de març de 2011 anóncian que se reformaràn per un concèrt unic lo 9 de setembre de 2011.

## Membres
* Gerard Quintana - cantaire
* Josep Thió - guitarrista
* Joan "Ninyin" Cardona - guitarrista
* Francesc "Cuco" Lisicic - bassista
* Josep Bosch - batariá

* Jaume Soler "Peck" - guitarrista (a partir de 1997)
* Eduard Font - clavièrs (a partir de 1999)

## Aprèp Sopa de Cabra
Aprèp la dissolucion de la formacion comencèron una carrièra musicala en solista Gerard Quintana e Josep Thió. Cal dire, a mai, que d'aquela scission nasquèt lo grop Kabul Babà, que i a Jaume Soler "Peck" e Francesc "Cuco" Lisicic. Josep Bosch tanben èra part d'aqueste ensems del temps de l'enregistrament del primièr disc sieu (*Clu*) e la virada ulteriora.

## Discografia
### Albums
* *Sopa de Cabra* (1989)
* *La Roda* (1990)
* *Ben endins* (1991) (Directe)
* *Girona 83-87 "Somnis de Carrer"* (1992) 
* *Mundo Infierno* (1993)
* *Al.lucinosi* (1994)
* *Sss...* (1996)
* *La nit dels anys* (1997) (Directe)
* *Nou* (1998)
* *Dies de Carretera* (2000)
* *Plou i fa sol* (2001)
* *Bona nit, malparits!* (2002) (Directe) 
* *El llarg viatge* (2003)
**Cercles* (2015)
**La gran onada* (2020)

## Ligams extèrnes
* Pagina oficiala del grop
Manga (benda dessenhada)

[thumb|[Wikipe-tan, un personatge caracteristic de l'estil del manga]]
 es lo mot japonés que s'emplega per designar un tipe de benda dessenhada (o comic) japonesa.  En defòra de Japon aqueste tèrme s'utiliza per se referir al comic japonés e, per extension, a las bendas dessenhadas, quin que siá lor luòc de produccion, que l'imitan o mòstran de caracteristicas similaras. Lo mot *manga* ven dels mots *man*  ( o ) e *ga* ( o ) e amb son sens literal , foguèt adoptat en 1814 per l'artista japonés Hokusai Katsuhika. 

Actualament, lo genre manga constituís una part plan importanta del mercat editorial d'aquel país. Lo manga compren totes los genres e arriba a totes los publics, amb a mai d'adaptacions al cinèma (dessenhs animats o filmes d'animacion) e segur de jòcs vidèo.
L'equivalent dels manga en animacion a per nom anime.
En 1988, gràcias a la capitada de la version cinematografica d'"Akira", lo manga comença de se difusar internacionalament.
Pluton (planeta nana)

**(134340) Pluton** (simbòl:  o ) es una planeta nana del Sistèma Solar. Après sa descobèrta lo 18 de febrièr de 1930 per Clyde William Tombaugh (1906-1997) dempuèi l'Observatòri Lowell a Flagstaff (Arizòna, Estats Units), Pluton èra considerada coma la novena planèta del Sistèma solar.

A la fin del sègle XX e al començament del sègle XXI, de mai en mai d'objèctes similaris foguèron descobèrts dins lo Sistèma solar extèrne, especialament Èris, alara estimat leugièrament pus grand e pus massís que Pluton. Aquela evolucion menèt l'Union astronomica internacionala (UAI) de redefinir la nocion de planèta, Cerès, Pluton e Eris essent dempuèi lo 24 d'agost de 2006 classats coma de planètas nanas. L'UAI a tanben decidit de far de Pluton lo prototipe d'una nòva categoria d'objècte transneptunian. En seguida d'aquela modificacion de la nomenclatura, Pluton foguèt aponduda a la tièra dels objèctes minors del Systèma solar e s'es vis atribuïr lo numèro 134340 dins lo catalòg dels objèctes minors. 

A cinc satellits coneguts, que tres an ja un nom e que lo pus grand es Caront. Primièr objècte transneptunian identificat, Pluton orbita a l'entorn del solelh a una distància variant entre  e aparten a la cencha de Kuiper, cencha que n'es lo pus grand objècte conegut. 

La sonda espaciala *[[New Horizons]]*, lançada en genièr de 2006 per la NASA, foguèt la primièra sonda d'explorar lo sistèma plutonian ; lo traversèt lo 14 de julhet de 2015 a una distància minimala de  de Pluton, après un viatge de  de quilomètres. 

## Caracteristicas orbitalas
En general, Pluton es mai alunhat del Solelh que totas las autras planetas, pasmens son orbita es fòrça excentrica, e pendent 20 de las 249 annadas que tarda per la recórrer, es mai pròcha del Solelh que Neptun. Se sarrèt mai del Solelh en setembre de 1989 e contunhèt dins l'orbita de Neptun fins al mes de març de 1999. Ara es a s'alunhar e tornarà pas traversar l'orbita neptuniana fins al mes de setembre de 2226.

L'orbita de Pluton tanben es la pus inclinada, amb 17º. Per aquesta rason i a pas cap de risca que se tròbe amb Neptun. Quand las orbitas se crosan o fan a ras dels extrèms de tal biais que, en verticala, son separats par una distància colossala.

## Caracteristicas fisicas
La composicion de Pluton es pas coneguda. Pasmens de mesuras de sa densitat (2030&nbsp;kg/m3) indican qu'es format per 70% de rocalha e 30% de glaç. La superficia es probable que siá cobèrta d'azòt gelat amb de quantitats magras de metan e de monoxid de carbòni (en estat solid) e a l'interior deu aver un nuclèu de rocàs.

Pluton a una atmosfèra prima, formada per d'azòt, de metan e de monoxid de carbòni, que se gèla e tomba sus la superficia a mesura que s'alunha del Solelh. Lo metan gelat indica que la temperatura a la superfícia es inferiora a  e probablament es a l'entorn de  (). La temperatura pòt variar bravament entre lo ponch de l'orbita mai a ras del Solelh e lo pus alunhat, vist que la diferéncia es de mai de 2,5 miliards de quilomètres.
Palma (omonimia)

* la palma, nom comun
* Palma, vila e capitala de l'illa de Malhòrca e de las illas Balearas
* La Palma es una de las sèt illas principalas que compausan l'archipèla de las Canàrias.
Roger Martin du Gard

**Roger Martin du Gard** (n. en 1881, m.1958) foguèt un escrivan francés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura de l'an 1937.
Leopard

* **leopard**, una de las espècias de felins seguentas:
***[[Leopard (felin)|Panthera pardus]]*, l'animal comunament apelat **[[Leopard (felin)|leopard]]** o **[[Leopard (felin)|pantèra]]**
***[[Neofelis nebulosa|Pantèra longibanda]]*, lo **leopard pigalhat** o **pantèra longibanda**
***[[Uncia uncia|Leopard de las nèus]]*, lo **leopard de las nèus** o **onça**

* leopard, motiu d'eraldica (mòble) correspondent al leon vist de fàcia, frequent dins los blasons normands e angleses
* leopard de mar (*Hydrurga leptonyx*), fòca carnassièra de l'Ocean Antartic
* tortuga leopard (*Geochelone pardalis*), tortuga terrèstra africana
* tarenta leopard, pichon reptil nocturne (*Eublepharis macularius*) que pòt èsser elevat en terrari
* Leopard d'aur, recompensa principala decernida pel jurat del Festenal Internacional del Filme de Locarno
* Leopard es un constructor automobil polonés
* *[[Los Leopards]]* es lo nom balhat a l'equipa nacionala de fotbòl de la Republica Democratica de Còngo
* Lo sistèma operatiu Mac OS X 10.5 Leopard.
Avion

thumb|Avion F-18 Hornet que passa la barrièra del son

Un **avion** es una maquina mai pesanta que l'aire que pòt volar dins l'atmosfèra. Ten un còs, que pòt transportar de passatgièrs o de carga divèrsa, d'alas que permeton a l'avion d'èsser estable dins l'aire, e una coa que li permet de manobrar melhor e favoriza son estabilitat. Segon son emplec se pòdon classificar en avions de passatgers, de carga, militars, d'acrobacia, atudafuòcs, etc. Pòt èsser propulsat per un motor o mai. Los motors son situats sul còs o sus las alas de l'avion en foncion del modèl, o alara pòdon èsser sens motor (dins aqueste darrièr cas l'avion es un planador).
Television

La **television** es la transmission, per cable o alara per las ondas radioelectricas, d'unes imatges ou de scènas animadas e que son generalament sonorizadas. Son reproduïdas sus un receptor que se sona normalament televisor (pasmens se ditz sovent colloquialament television), a flor e mesura que son recebudas. Los primièrs passes de la vision a distància per l'electricitat son lo telectroscòpi puèi la television. La television, coma la coneissèm uèi, es tanben tributària d'una ret economica (publicitat e/o redevància dins qualques païses coma França), politica e culturala (lengas d'estat o minorizadas, genres e formats).
Aeropòrt

right|thumb|280 px| L'interior d'una terminal flama d'aeropòrt
En arquitectura, en urbanisme e en aeronautica, un **aeropòrt** es una infrastructura pensada e adaptada pel despegatge (o enlairament) e l'atterratge dels avions, pel transit dels passatgièrs e de sos bagatges entre d'autras foncions coma lo fret.

Normalamente los aeropòrts civils internacionals gròsses son situats a ras de las vilas grandas e ligats al centre d'aquelas per de rotas o d'autorotas. Sa posicion, subretot uèi, es plan complèxa que las populacions vesinas ne vòlon essencialament per encausa del bruch que pòt èsser bravament fòrt e repetitiu. 

[thumb|Aeropòrt de [Francfòrt de Men]]
Ryoji Noyori

**Ryoji Noyori** (en japonés: 野依良治 - n. en 1938) es un quimista japonés. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 2001, amb William Standish Knowles e Karl Barry Sharpless.
Knut Hamsun

**Knut Hamsun** (n. **Knud Pedersen** en 1859, m.1952) foguèt un escrivan norvegian. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1920.
Charles Scott Sherrington

**Charles Scott Sherrington** (n. en 1857, m. en 1952) foguèt un mètge britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1932, amb Edgar Douglas Adrian.

## Biografia
Nasquèt lo 27 de novembre de 1857 dins la vila de Londres. Estudièt la medecina a l'Universitat de Cambridge, ont foguèt diplomat en 1885. Contunhèt puèi sos estudis dins la vila de Berlin amb Robert Koch e Rudolf Virchow, aital coma a Estrasborg amb F. Goltz. Comencèt l'ensenhament universitari a l'escòla universitària de medecina del *St. Thomas Hospital*, l'an 1895 foguèt nomenat professor de l'Universitat de Liverpool e en 1913 professor de fisiologia a l'Universitat d'Oxford. 

Foguèt president de la Royal Society de Londres entre los ans 1920 e 1925. L'an 1922 recebèt la Granda Crotz de l'Empèri Britanic e en 1924 l'Òrdre del Merit. Se retirèt de la vida academica en 1935, mas contunhèt de donar de conferéncias e en escrivent fins a la mòrt, lo 4 de març de 1952 dins la vila d'Eastbourne.