open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Euclid (telescòpi espacial)

**Euclid** es un telescòpi espacial. Es estat mandat dins l'espaci lo 1 de julhet de 2023. La mission es organizada e dirigida per l'Agéncia Espaciala Europèa (ESA). Sa mission es de melhorar las coneissenças sus l'estructura de l'Univèrs en realizant una cartografia precisa de las densitats de matèria e d'energia.

La mission d'Euclid completarà e melhorarà las informacions recampadas pel telescòpi Planck que realizèt
sa mission de 2009 a 2013.

Lo 12 de julhet de 2023 Euclid es estat fotografiat pel telescòpi Canada-France-Hawai (CFHT). Euclid èra alara a 920 000 km de la Tèrra en rota vèrs sa destinacion finala, lo punt de Lagrange L2 del sistèma Tèrra-Solelh. Lo 31 de julhet l'Agéncia Espaciala Europèa difusava los primièrs imatges obtenguts per Euclid.

## Ligams extèrnes

*  Pagina d'informacion dedicada a la mission Euclid (ESA)
*  Site del consortium Euclid
*  Site official de la mission Euclid (ESA)

## Ligams intèrnes

* Univèrs.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Marcel Michelin

**Marcel Michelin** (París, 12 d'abril de 1886 - Ohrdruf, 21 de genièr de 1945), filh d'André Michelin, foguèt un òme d'afars francés. Fondator e primièr president en 1911 de l'Associacion esportiva Michelin (futura AS Montferrand), resistissent pendent la Segonda Guèrra Mondiala, se moriguèt en deportacion a Buchenwald. Uèi, lo Pargue dels espòrts Marcel-Michelin a Clarmont d'Auvèrnhe pòrta son nom.
Sacred Spirit

**Indiens Sacred Spirit**, de còps **Indians Sacred Spirit**, o mai simplament **Sacred Spirit**, es un projècte musical alemand new age creat per *Claus Zundel*, *Ralf Hamm* e *Markus Staab*.

Aquel grop a agut una gròssa capitada pendent l'estiu de 1995 amb lo single *Yeha-Noha*, quitament n°1 en França.

Lo nombre d'albums venduts dins lo Monde es estimat a mai de 15 milions d'exemplars. Per cada album vendut, un don es estat fach a la Native American Rights Fund, una organizacion que se consacra al restabliment dels dreches legals dels pòbles indigènas d'America.

## Discografia
* 1994 : *Chants and Dances of the Native Americans*
* 1997 : *Sacred Spirit Volume 2: Culture Clash*
* 1998 : *Music for Fading Cultures (Pieces of Time)*
* 2000 : *Indians' Sacred Spirit: More Chants and Dances of the Native Americans*
* 2003 : *Volume 8: Jazzy Chill Out* (amb Eric-Jan Harmsen)
* 2003 : *Volume 9: Bluesy Chill Out* (amb Dave "BK" Jeffs)
La Campana de Magalouna

miniatura|Primièra pagina de ''la Campana de Magalona'' d'abril de 1910
***La Campana de Magalouna*** (jostitolada : *Journal poupulàri que parei lou 1è e lou 15 de toutes lous meses*) foguèt una famosa revista felibrenca de Montpelhièr entièrament escricha en occitan, fondada per Francés Deseuse, Joan Fornèl e d'autres, que pareguèt entre genièr de 1892 e 1933, siá un total de mai de 430 numèros malgrat qualques interrupcions.

La *Campana*, qu'èra famosa dins tot l'airal montpelhierenc, publicava tanben un suplement *Lo Soc de Nadau*.

## Annèxes
### Bibliografia
*
* Domenge Caucat, "La Campana de Magalona", *Revue des langues romanes*, 2025, no 2

### Ligams extèrnes
*Presentacion, Occitanica
Alfabet latin bielorús

L**'alfabet łacinka** (AFI [laˈt͡sinka]) o **alfabet latin bielorús** es una varianta de l'alfabet latin que s'utiliza per escriure lo bielorús (*biełarus*, en łacinka). Los primièrs tèxtes que fasián servir l'alfabet łacinka apareguèron al s. XVI. L'annexion de la màger part de Bielorússia (Biełaruś, en łacinka) a l'Union sovietica en 1921 es seguida de l'interdiccion de l'alfabet latin, que pasmens contunha d'èstre utilitzat en Bielarús Occidentala (Zachodniaja Biełaruś, en łacinka), las tèrras bielarussas incorporadas a la Republica de Polonha, e dins la diàspora bielarussa. Après la caiguda de l'Union sovietica e lo restabliment de l'estat independent, de grops ensagèron de reviscolar aqueste alfabet, que demora gaireben inutilizat.

L'alfabet łacinka es ligat als alfabets polonés e lituanian; lo trach mai notable n'es la letra Ŭ (O brèu), que se tròba pas en cap dels autres dos alfabets (e mai se s'utiliza en esperanto).

L'alfabet łacinka es aqueste:

A/a, B/b, C/c, Ć/ć, Č/č, D/d, Dz/dz, Dź/dź, Dž/dž, E/e, F/f, G/g, H/h, Ch/ch, E/e, J/j, K/k, L/l, Ł/ł, M/m, N/n, Ń/ń, O/o, P/p, R/r, S/s, Ś/ś, Š/š, T/t, U/u, Ŭ/ŭ, V/v, Y/y, Z/z, Ź/ź, Ž/ž

## Ligams extèrnes

* Alfabet latin bielorús Archivat  . ()
* Keyboard Lithuaniae 1009—2009 e Litwinska-biełaruskaja lacinskaja abeceda (bielorús)
Doga

[thumb|right|Dogas dau [castèu de Caerlaverock en Escòcia.]]

Una **doga** (var. **doa**, **doèla**, **dova**, **valat**, **varat**), tèrme generalament emplegat au plurau, es un valat emplit d'aiga qu'envirouta un obratge fortificat (castèu, fortalesa, vila...). Es un obstacle que complica l'utilizacion d'armas de sètge que necessitan un accès dirècte au barri per foncionar (moton, torre de sètge...). La preséncia d'aiga es tanben un problema per lei temptativas de sapa. Pasmens, lei dogas demandavan una entretenença importanta per lei curar.

## Liames intèrnes

* Fortificacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Medinhan

**Medinhan** (en catalan, *Medinyà*; en espanhòl, *Mediñá*) es un municipi catalan de Gironés. Administrativament, fa partida de la província de Girona e de la Comunautat Autonòma de la Catalonha.


[{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q11776837",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010"  }}]
Vila (Marcatosa)

**Vila** ei un ancian municipi aranés qui ei ara ena entitat municipau descentralizada d’Arròs e Vila depenenta der ajuntament de Vielha e Mijaran.

Istoricament apertiec ath terçon de Marcatosa.

[{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q12647",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010"  }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q28468098",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff8811", "title": "Vila" }}]


## Veir tanben
* Lista des municipis dera Val d'Aran
Fritz Krüger

**Fritz Krüger** (Grodk, Lusàcia Bassa, 7 de decembre de 1889 - Mendoza, Argentina, 17 d'agost de 1974) foguèt un ispanista e romanista alemand.

Cargat de filologia romanica a l'Universitat d'Amborg entrò 1945, foguèt licenciat pels aliats pr'amor de son adesion al partit nazi. Li calguèt emigrar a Argentina, per tornar trabalhar: lai foguèt professor a l'Universitat Nacionala de Cuyo (a Mendoza) e ont demorèt fins a la mòrt.

Sa tèsi, en 1910 a l'Universitat de Giessen, estudiava los limits entre lo catalan e l'occitan. Sas conclusions pro documentadas que trantalhava pas a anar sul terrenc, foguèron pas totas represas pels especialistas de l'occitan coma Ronjat e Alibèrt, mas foguèron tornar descobèrtas e expleitadas per los catalanistas e occitanistas contemporanèus (coma Claudi Balaguer).

Après la tèsi, se virèt cap a las relacions entre la lenga e la cultura materiala, mai que mai dins los airals de mai accedir al nòrd de l'estat espanhòl. Sos estudis aguèron una influéncia de las grandas sus las òbras de maites, coma José Miguel de Barandiarán e Ramon en Violant e Simorra. Deguèt far la Primièra Guèrra Mondiala e poguèt pas sosténer sa tèsi d'abilitacion abans 1919, a Amborg, amb Bernhard Schädel. Lai venguèt professor en 1924 e prenguèt en 1927 la succession de Schädel. Venguèt membre del partit nacionalsocialista alemand en mai de 1937.

Contunhèt son òbra linguistica en Argentina, ont ajudèt a espandir una romanistica modèrna e dobèrta. D'un vejaire politic, foguèt reabilitat pels biografs contemporanèus.

## Òbras
* "Sprachgeographische: Untersuchungen in Languedoc und Roussillon", *Revue de dialectologie romane* III (1911) pp. 144-183 e pp. 287-338, IV (1912) pp. 1-15 e V (1913) pp. 1-88.
* *El dialecto de San Ciprián de Sanabria : monografía leonesa*, Madrid 1923.
* *Einführung in das Neuspanische*, Leipzig, 1924.
* *Die Hochpyrenäen*, 6 vòl., Amborg-Barcelona, 1936-1939.
* *Lo léxico rural del Noroeste ibérico*, Madrid, 1947.
* *Lo mobilario popular en los países románicos*, 3 vòl., Coïmbra, 1959-1963.
Raf

**Raf**, de son nom vertadièr **Raffaele Riefoli**, nascut lo 29 de setembre de 1959 a Margherita di Savoia (Província de Foggia) en Itàlia, es un cantaire e compositor italian.

## Biografia

A conegut sa mai granda capitada en 1984 amb un títol synthpop (italo disco) cantat en anglés, *Self control*, représ la meteissa annada als Estats Units per Laura Branigan.

En 1987 escriu *Se può dare di più* qu'empòrta lo Festenal de Sant Rémol. Participa al Festival de la Cançon d'Eurovision en duò amb Umberto Tozzi per *Gente di pesquièr* qu'empòrta la tresena plaça. Empòrta lo *Festivalbar* en 1989 e 1993.

## Discografia
* 1984 : *Self Control*
* 1988 : *Svegliarsi un anno fa*
* 1989 : *Cosa resterà...*
* 1991 : *Sogni...è tutto quello che c'è*
* 1993 : *Cannibali*
* 1995 : *Manifesto*
* 1996 : *Collezione temporanea*
* 1998 : *La prova*
* 2001 : *Iperbole*
* 2004 : *Ouch!*
* 2005 : *Tutto Raf*
* 2006 : *Passeggeri Distratti*
* 2008 : *Metamorfosi*
* 2009 : *Soundview*
* 2011 : *Numeri*
Lenga d'Auvèrnha

vinheta|Illustracion sobre v-un daus pilars de la chapèla de la lenga d'Auvèrnha, co-catedrala Sant-Joan de la Valeta
La **lenga d'Auvèrnha** èra una de las v-uèit províncias eclesiasticas o *lengas* daus Espitalèirs de l'Òrdre de Sant Joan de Jerusalèm. En 1462 las sèt autras províncias èran las lengas de Provença, de França, d'Itàlia, d'Anglatèrra (que compreniá Bavèira e Russia), de Castelha (que compreniá Léon e Portugau), d'Alemanha e d'Aragon (que compreniá Catalonha e Navarra).
Steintal

**Steintal** (en francés, oficialament, *le Ban-de-la-Roche*) es una anciana comuna d'Alsàcia Bassa. Èra del departament de Bas Ren. Lo caplòc n'èra Waldersbach.

Existiguèt de 1974 a 1991 qu'èra la fusion de:

* Bellefosse
* Belmont (Bas-Rhin)
* Fouday (a partir de 1975)
* Waldersbach.

## Bibliografia

* Karl Eduard Boch: *Das Steintal im Elsass. Eine geschichtliche Studie über die ehemalige Herrschaft Stein und deren Herren, sowie über die Entwicklung des gesamten Wirtschafts- und Geisteslebens im Steintal.* Trübner, Straßburg 1914.
Stage Front Stadium

Lo **Stage Front Stadium** ei un estadi de fotbòl proprietat deth RCD Espanhòl plaçat entre es poblacions de Cornellà de Llobregat e eth Prat de Llobregat (Catalonha), damb era catalogacion d'elèit que concedís era UEFA e ua capacitat entà 40.000 espectadors damb era possibilitat d'un ampliament futur. A excepcion deth terren de jòc e es lateraus, que demoren ath descorbit, es sètis son protegidi pr'amor qu'es aficionadi sigatz protegidi deth tempèri. Aucupe ua superfícia de 182.000m², 36.000m² que necorresponen ar estadi. Eth 2010 guanhèc eth guerdon The Stadium Business Award ara melhora installacion esportiua mondiau der an.
Estetoscòpi

Un **estetoscòpi** (de grèc stêthos (στῆθος), «peitrina», e scope del grèc ancian skopein (σκοπεϊν), «observar») es un instrument acostic, servissent principalament dins lo domeni medical o veterinari (almens pels animals d'una certana talha), per l'auscultacion, valent a dire l'escota dels sons intèrns del còs. Mas pòt èsser tanben emplegat dins d'autres domenis, sustot per l'identificacion e la localizacion d'un bruch dins un objècte, un aparelh o una installacion.

L'estetoscòpi es estat inventat, segon la tradition, lo 17 de febrièr de 1816 en França, pel doctor René Laennec. S'agissiá pas mentre que d'una simpla lianha de papièrs voludats (provenent de son quasèrn d'observacion qu'emportava totjorn amb el), permetent d'amplificar lo son del ritme cardiac perque consultava alara una pacienta de fòrta corpuléncia e dont la peitrina atenuava lo bruch del còr, aguèt aquela idèa en observant, qualques minutas mai d'ora, de mainatges jogant amb d'agulhas sus una trau de casse (un mainatge èra a una extremitat e picava la fusta de son agulha, lo segond, a l'autra extremitat deviá devinar quant de còp la fusta èra estada frapada en acolant son aurelha a la trau). Creèt atal l'auscultacion mediata, per oposicion a l'auscultacion immediata ont aviá lo cap pegat a la peitrina del pacient. Sa primièra descripcion escricha de son sistèma remonta al 8 de març de 1817. Laennec ne bastiguèt puèi mantun modèl de fusta.

Lo modèl n'es estat melhorat cap a 1830 per Pierre Piorry, que bastiguèt un adaptador d'evòri del costat auricular. Cap a la meteissa epòca, un tub flexible religa lo pabalhon a l'escotador mas lo modèl rigid va encara persistir qualques decennias.

L'estetoscòpi bi-auricular (per las doas aurelhas) es estat imaginat tre 1829 mas bastit solament en 1851. Lo tub èra en cauchó mas aquela solucion s'averèt fragila e deguèt èsser abandonada. Un segond modèl, mai rigid, espeliguèt en 1852 a basa de tubs metallics.

Cap a 1840, los americans Maurice Rappaport e Howard Sprague metèron al ponch un estetoscòpi acostic modèrn, compausat de dos pabalhons : l'un per auscultar lo còr, l'autre per auscultar lo palmon.

Cap a 1870, d'estetoscòpis diferencials apareisson : dos pabalhons, montats cadun sus un tub e connectats a una aurelha, devián permetre de comparar l'auscultacion a dos endreches diferents.

En 1961, lo Dr David Littmann creèt l'estetoscòpi contemporanèu amb son doble pabalhon reversible, que demòra totjorn utilizat a l'ora d'ara.

Lo primièr estetoscòpi del mond es uèi a Nantas perque René Laennec a viscut dins aquela vila, plaça del Bouffay sustot de 1788 a 1800. L'un de sos descendents a legat a l'escòla de medecina una partida de sos objèctes e manuscrits originals, dont lo celèbre estetoscòpi. Uèi, una sala d'exposicion los met en valor al darrièr solièr de la facultat de farmacia.

Actualament, los estetoscòpis compòrtan un o dos pabalhons, pèças metallicas provesidas d'una membrana que s'aplica sus la pèl del pacient.

## Nòtas e referéncias
Alban Rößger

**Alban Rößger** o **Rösiger** (Machendorf, 8 de julhet de 1858-1930) es un filològ conegut per sos estudis sus la lenga e l’istòria dels Vaudés exilhats en Alemanha.

## Biografia
Sas primièras publicacions se fan jol nom Rösiger, mas lo càmbia en Rößger probablament per rasons etimologicas. Après d'estudis segondaris a Chemnitz e a Zwickau, anèt a l'universitat a Estrasborg e a Greifswald. Quora publica son òbra sul Borcet, ditz qu'es de Teterchen en Lorena.
Edaphosaurus

thumb|right|Esquelèta d'un ''Edaphosaurus''.

L’**Edaphosaurus** es un genre disparegut de sinapsids erbivòrs de la fin dau Carbonifèr e de la premiera mitat dau Permian que viviá fa 272 a 303 milions d'ans dins lei regions de Pangèa que correspòndon a l'Euròpa e a l'America dau Nòrd actualas. Aguent un aspècte exterior similar au *[[Dimetrodon]]*, èra un grand sinapsid d'una longor de 0,5 a 3 m per una massa estimada de 300 kg.

## Liames intèrnes

* Sinapsids.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Panoccitanisme

vinheta|Estenduda d'aragonés, catalan e occitan

Lo **panoccitanisme** es lo corrent sociolingüistic que defend l'unitat culturala e politica del diasistèma occitanoromanic: quant a l'extension geografica, aiçò inclutz tota Occitània, los Païses Catalans e mai d'autras regions coma Arpitània. Segon los partisans de panoccitanisme, l'espaci culturala, linguistica, e politica s'apela «Granda Occitania».

Encara que l'idèa d'unitat entre catalan e occitan bas lo glotònim de «lenga lemosina» èra populara durant la Renaissença Catalana, amb adesions coma las de Manuel Milà e Fontanals, Marià Aglon e Fustièr, Jacint Verdaguer, Joaquim Rubió e Aurs, Teodor Llorente, Antoni M. Alcover o Valentí Almirall –e d'opinions contràrias coma las de Tomàs Forteza o Menéndez Pelayo –, lo catalanisme trinquèt amb lo movement felibre d'ençà los Jòcs Florales del 1893.

Segon Lluís Fornés, l'idèa de «Païses d'Òc» quitèt d'èsser majoritària a partir de la publicacion del manifèst *Desviacions en los concèptes de lenga e pàtria* de Pompeu Fabra del 1934: l'article, publicat en las revistas *[[Òc (revista)|Òc]]* e *La Veu de Catalunya*, recebèt contestacion de la part de Loís Alibèrt en forma de «comentari» en la meteissa publicacion, que lo gramatican lengadocian defenia la postura de Fabra quant a l'unitat e l'especificitat del catalan «Sem, donc, perfieitament d'acòrdi amb aquel manifèst en tot ço que pertòca l'independéncia e la personalitat lingüistica e politica de Catalonha en fàcia de las terras occitanas d'aqueste costat.», mas amb resèrvas quant a l'intent de lo separar de l'occitan:

Amb exemples coma de documents publicats pels Valencians coma Fornés, es un fach que lo panoccitanisme i es particularament popular ara.. Mas abans l'aparicion dels estudis romanics, de nombroses autors per tota Occitània agropan lo catalan e l'occitan dins una sola e meteissa lenga, coma los trobadors de l'Edat Mejana Albertet de Sestaro e Raimon Vidal de Besalú.

## Articles connèxes
* Catalanisme
* Dictada Occitana
* Occitanisme
## Nòtas e referéncias
Machnín

**Machnín** (**Machendorf** en alemand), es una anciana comuna chèca ara part de la comuna de Liberec, jol nom de **Liberec XXXIII-Machnín** en Republica Chèca.
## Personalitats ligadas a la comuna
* Alban Rößger, nascut a Machendorf
## Referéncias
Jonah Lomu

**Jonah Lomu**, nascut lo 12 de mai de 1975 a Auckland o Pukekohe segon las fonts e mòrt lo 18 de novembre de 2015 a Auckland, foguèt un jogaire internacional de rugbi de XV neozelandés evoluïssent al pòst d'alièr. Comencèt pel rugbi de XIII, puèi integrèt l'equipa de Nòva Zelanda — los All Blacks  — en 1994, venent lo mai jove jogaire de l'istòria de se cargar lo malhòt de la falguièra argentada.

Arribat sus la scèna internacionala del rugbi de XV après la debuta de sa « *[[mondializacion]]* » – concretizada per la creacion en 1987 de la Copa del mond, puèi per la professionalizacion d'aquel espòrt en 1995 – Jonah Lomu es generalament considerat coma una de las primièras estelas d'un espòrt fins alara pauc famós e un dels jogaires mai intimidants sul terren per encausa de son fisic fòra de las nòrmas, avent agut d'aquel fach un impacte grand sus son espòrt.

Marquèt los esperits pendent la Copa del mond de 1995 en Africa del Sud en marcant sèt ensages en cinc matchs dont quatre pendent la semifinala contra Anglatèrra. A partir d'aquel moment, cada aparicion de Lomu foguèt esperada per totes los observators e suportaires. Jòguèt per sèt equipas dins lo Nacional Provincial Championship e lo Super Rugbi dont los Auckland Blues, los Chiefs o mai tard los Wellington Lions e los Hurricanes. Amb los All Blacks, deten dos recòrds : èsser lo mai jove jogaire a portar lo maillot e lo marcador melhor d'ensages en Copa del mond amb quinze realizacions.

Après aver beneficiat d'una transplantacion de ren en 2003, faguèt un brèu retorn a la competicion en 2005, al mai naut nivèl en club amb los Cardiff Blues galés, abans d'arrestar en 2007. Efectuèt un retorn novèl en 2009 en signant amb lo club francés de Marselha Vitrolles per jogar en Federala 1, abans de metre fin a sa carrièra de jogaire de rugbi l'annada seguenta. Jonah Lomu se moriguèt d'un arrèst cardiac a son domicili d'Auckland, a l'edat de 40 ans.
François Moncla

**François Moncla**, nascut lo 1èr d'abril de 1932 a Lobier de Baish e mòrt lo 28 de novembre de 2021 a Pau, foguèt un jogaire de rugbi de XV internacional francés qu'evoluïguèt al pòst de tresena linha de la debuta de las annadas 1950 fins al mièg de las annadas 1960.

Comptèt trenta una seleccions en equipa de França entre 1956

e 1961. Foguèt un dels actors de la victòria francesa pendent tres torneges de las Cinc Nacions (1959, 1960 e 1961). Marquèt 27 punts. Participèt a las viradas en Africa del Sud en 1958, en Argentina en 1960 e en Nòva Zelanda en 1961. Foguèt capitani de l'equipa de França 18 còps de 1960 a 1961.

Partit a París pel trabalh a l'escòla de l'Electricitat de França, jòguèt d'en primièr amb lo club del Racing CF ; rejonhèt puèi la Seccion Paulina. Foguèt campion de França en 1959 amb lo Racing, en 1964 amb la Seccion paulina.

## Estil de jogaire
François Moncla s'impausa coma un dels tresens melhors linhas alas de son temps. En agost de 1958, pesa 87 quilogramas per 1,83 m, es poderós e rapid. Es dur en defensa, constant dins lo combat, pren de balas ne tòca e pòt èsser un sosten n'ataca. Es discret, bon camarada e plan precaucionós sus son regim alimentari. S'entraina regularament. A lo sens del comandament coma un menaire, coma un « grand fraire rigorós ».

« Francés los basses blaus » es un chafre que li es balhat pendent son trajècte al Racing club de França, per la color de sas caucetas.

François Moncla obten l'oscar del Midi Olimpic (melhor jogaire francés del campionat) en 1960.
Benfica Lisbona

L**'Espòrt Lisboa e Benfica**, tanben apelat **Benfica Lisbona** o simplament **Benfica**, es un club de fotbòl portugués basat balhant lo quartièr de Benfica balhant la vila de Lisbona, capitala del Portugal.

El tant agit de la seccion fotbòl del club omnispòrts de meteis nom, presidit pareis Rui Costa e entrainat pareis Roger Schmidt dempuèi 2022, qu'evolua en 1ra division portuguesa e que jòga sas partidas a domicili a l'Estadio da Luz. Fondat lo 28 de febrièr de 1904, Benfica es l'un dels tres «Grans» de Portugal (Òs Três Grandas) amb sos rivals del Sporting Portugal (egalament de Lisbona) e del FC Porto, lo principal club de Porto, l'autre granda vila del país. Membre fondator de la Liga Nacionala portuguesa en 1934, Benfica a pasjamai quitat la primièra division. Es tanben lo club Portugués que deten lo mai de títols nacionals (82) per un total d'84 trofèus, en comptant las doas victòrias en Liga dels campions). Benfica deten lo recòrd de 38 títols de campion e a emportat 26 Copas de Portugal e 7 Copas de la liga, egalament melhors resultats nacionalas. Al nivèl mondial, lo club es alara lo desen club en nombre de campionats nacionals emportats.

## Istoria

### Datas e eveniments claus

* 28 de febrièr de 1904: Fondacion del club jol nom Grupo Espòrt Lisboa.
* 1908: Fusion amb l'Espòrt Clube de Benfica (fondat en 1904) e adopcion del nom d'Espòrt Lisboa e Benfica.
* 1934: Creacion de la Super Liga dont Benfica es l'un dels membres fondators.
* 1936: Lo SL Benfica empòrta son primièr campionat nacional.
* 1960: Lo SL Benfica empòrta son 10en títol de campion de Portugal.
* 31 de mai de 1961: Lo SL Benfica empòrta la primièra Copa dels campions de son istòria de cap al FC Barcelona en s'impausant 3-2.
* 2 de mai de 1962: Lo SL Benfica empòrta sa segonda Copa dels campions contra lo Real Madrid en s'impausant 5-3.
* 1973: Lo SL Benfica empòrta son 20en títol de campion de Portugal.
* Novembre de 2006: Dintrada dins lo libre dels recòrds coma lo club al mond avent lo mai de Sócios (Amb 160 000 Sócios a travèrs lo mond, Benfica davança Manchester United e lo Bayern Munic.
* 1994: Lo SL Benfica empòrta son 30en títol de campion de Portugal.
* 22 de mai de 2007: Introduccion del SL Benfica en borsa a Lisbona pendent 5 euros per accion, d'aquel fach 15 milions d'accions del Benfica SAD circulan a la borsa de Lisbona.
* 29 de setembre de 2009: Lo SL Benfica enregistra sa 200 000e Sócio.
* 5 de genièr de 2014: Decès de la legenda del club Eusébio.
* 25 de febrièr de 2014: Decès de la legenda del club Mário Coluna.
* 3 de julhet de 2019: Venda recòrd de João Félix a l'Atlético Madrid per 126 milions d'euros.
* 27 de mai de 2023: Lo SL Benfica empòrta son 38en títol de campion nacional.
* 10 de junh de 2023: Crompa recòrd d'Orkun Kökçü en provenença de Feyenoord per 25 milions d'euros.
Sporting Portugal

Lo Sporting Clube de Portugal, apelat tanben Sporting Portugal, es un club de fotbòl portugués fondat lo 1èr de julhet de 1906 a Lisbona. Es la seccion fotbòl del club omnispòrts que pòrta lo meteis nom. Lo club evoluant en 1ra division portugaise.le Sporting es l'un dels tres « grands » de Portugal amb sos rivals del Benfica Lisbona e del FC Porto. Membre fondator de la Liga Nacionala en 1934, a pas jamai quitat la primièra division. Los jogaires del club jògan en verd e blanc e son escaissats los Leões, lors suportaires son apelats los sportinguistas. L'imne del club, A Marchèt dò Sporting, es estat escrich en 1955. Es egalament lo tresen club portugués en nombre de títols nationaux. Lo club coneis son mai grand periòde de glòria dins las annadas 1940 e 1950, sas capitadas son mens marcantas puèi, eclipsats per sos rivals dins de periòdes de dominacion de Benfica o del FC Porto dins las qualas lo Sporting emportarà pasmens qualques títols. Es sustot son ròtle de club formator, l'un dels melhors d'Euròpa, avent format dos balons d'aur Luís Figo e Cristiano Ronaldo, e de plan nombrós jogaires de la seleccion portuguesa qu'o fa lusir internacionalament uèi. Pendent la finala de l'Euro 2016 emportada per Portugal, 10 dels 14 jogaires avent jogat lo rencontre èran formats al club.

## Generalitats
Le Sporting Clube de Portugal es un club omnispòrts. En efièch, se compta pas mai los trofèus nacionals e internacionals emportats en atletisme, hòquei sus patins, handball, fotbòl en sala (futsal), tenís de taula, natacion, ciclisme, etc. La disciplina esportiva la mai populara rèsta pasmens lo fotbòl. Es l'un dels membres fondators del campionat nacional en 1934.

Son principal rival en fotbòl es son vesin lisboète del SL Benfica (derbí de Lisbona). Entreten egalament una rivalitat granda amb lo FC Porto (rencontre entre los Dragons del FC Porto e los Leons del Sporting), lo principal club de l'autre granda vila del país.

Lo Sporting CP es sovent considerat coma l'un dels clubs melhors d'Euròpa per lors recrutaires e a vist nàisser los mai grands: Paulo Futre, Luís Figo, Ricardo Quaresma, Simão Sabrosa, Hugo Viana, Cristiano Ronaldo, Miguel Veloso,Joao Moutinho, Nani, Rui Patrício. Son centre de formacion, famós coma essent l'un dels melhors d'Euròpa. En 2019, èra lo 3en club europèu avent de jogaires de sa formacion evoluant en Euròpa. (63 jogaires), just darrièr lo Partizan Belgrad (75 jogaires) e l'Ajax d'Amsterdam (72 jogaires).

Eusébio, la legenda del fotbòl portugués, fasiá egalament partida d'una filiala del Sporting CP en Africa orientala portuguesa (uèi Moçambic) abans d'èsser crompat lo SL Benfica. Aquel episòdi a contribuït a amplificar la rivalitat granda entre los dos grands clubs de Lisbona.

Lo Sporting Clube de Portugal es egalament lo tresen club omnispòrts al mond a detenir lo mai grand nombre de trofèus continentals (25) dins divèrses espòrts collectius (fotbòl, handball, rugbi, futsal, etc.) darrièr lo FC Barcelona (93) e lo Real Madrid (36).

## Istoria
FC Porto

Lo Futebol Clube dò Porto, abreujat mai correntament en FC Porto o FCP, es un club omnispòrts portugués de la vila de Porto, fondat en 1893. Sa seccion fotbòl a participat a totas las edicions del campionat de Portugal dont es un membre fondator, dempuèi 1934. Parteja aquela caracteristica amb lo Benfica e lo Sporting CP, dos clubs de Lisbona amb los quals forma Òs Três Grandes en francés : « los tres grands ».  Venceire de la Liga dels campions en 1987 e 2004, lo FC Porto a dominat son campionat pendent doas decennias coma l'illustran los quinze títols de campion emportats entre 1992 e 2013. Presidit per Jorge Nuno Pinto da Costa dempuèi 1982, lo FC Porto es vengut dempuèi, lo club portugués amb lo melhor palmarés internacional. Lo club a la particularitat d'èsser quotat en borsa coma son rival grand lo Benfica Lisbona.

## Istoria
París Universitat Club

Lo París Universitat Club (PUC) — oficialament « París Universitat Club - Citat Internacionala Universitari de París » — es un club omnispòrts francés creat a París en 1906. Installat istoricament a l'Estadi Charléty, es uèi implantat dins autras installacions esportivas. Lo PUC compta mai de 9.500 licenciats despartits dins mai de 45 seccions esportivas diferentas. Es aderent de la Federacion francesa dels clubs omnispòrts. 

## Istoric
Lo París Universitat Club, club esportiu amator omnispòrts, foguèt fondat lo 1èr de mai de 1906, al Cafè Voltaire, per una seissantena d'estudiants.

Nascut de la fusion entre l'Associacion Esportiva Amistosa dels Escolars de París e de l'Associacion Esportiva dels Estudiants de París, lo París Universitat Club s'es balhat per mission de prepausar la practica esportiva als estudiants de París a mendre còst.

Eugène Olivier, escrimaire e intèrn en medecina dins los espitals de París, venguèt lo primièr president del París Universitat Club, que comptava egalament 60 membres fondators.

Las colors istoricas del PUC, violet e blanc, foguèron tanlèu adoptadas pels membres fondators : simbolizan las colors universitàrias – lo blanc per la coneissença e la puretat, lo violet per la modestia e la creissença personala.

Louis Lebel, membre fondator del PUC, crèa lo primièr blason del club : un escudet violet parat de bendas blancas.

La violeta, simbòl incontestat del PUC, es apareguda en 1924 sus un blason d'onor. Simbolizant la discrecion, la modestia mas tanben l'amistat sincèra e fidèla, valors ô quant importantas pel club, la violeta s'es enrasigada e fa uèi partida integranta de nòstra identitat.
Teutschneureut

**Teutschneureut** es una anciana comuna alemanda, fusionada lo 1èr de novembre de 1935 dins Neureut, amb Welschneureut. Lo 14 de febrièr de 1975 Neureut foguèt annexada a Karlsruhe.
Daimio

**Daimio** es lo títol nobiliari japonés portat per lei governadors de província eissits de la classa militara que dominava la societat nipona sota leis òrdres dau shogun entre lei periòdes de Muromachi e d'Edo.

## Liames intèrnes

* Japon.
* Samorai.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** *Dictionnaire historique du Japon*, vol. 4, intrada « Daimyō », Librairie Kinokuniya : Maison franco-japonaise, 1978, pp. 24-27.

## Nòtas e referéncias
Segonda intercalara

[thumb|right|Relòtge oficiau deis [USA|Estats Units durant l'apondon d'una segonda intercala en 2012.]]

Una **segonda intercalara** ò **segonda addicionala** es un procès de còps utilizat per ajustar lo temps universau coordenat. D'efiech, coma la Tèrra s'aluncha lentament dau Soleu, la durada de l'annada aumenta egalament lentament. Òr, lei relòtges atomics, que permèton de calcular lo temps universau coordenat, pòdon pas corregir aquela evolucion. A tèrme lòng, aquò podriá entraïnar una deriva importanta e trebolar lo calendier utilizat dins la vida vidanta. Per defugir aqueu problema, de segondas intercalaras son donc apondudas per mantenir lo temps universau coordenat pròche dau temps solar.

Per de rasons istoricas, l'Observatòri de París es encargat de la mesura internacionala dau temps. De 1972 a 2020, es estat a l'origina de l'introduccion de 27 segondas intercalaras.

## Liames intèrnes

* Calendier.
* Segonda.
* Temps.
* Temps solar.
* Temps universau coordenat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bibliotèca dau Congrès

[thumb|right|[Thomas Jefferson Building, una partida de la Bibliotèca dau Congrès.]]

La **Bibliotèca dau Congrès** es la biliotèca de recèrca dau Congrès deis Estats Units. *De facto*, assegura tanben lo ròtle de bibliotèca nacionala deis Estats Units. Fondada en 1800, es devesida en plusors partidas (Thomas Jefferson Building, John Adams Building, James Madison Memorial Building e Packard Campus) que son situadas dins la capitala e en Virgínia. En 2023, èra la bibliotèca pus importanta dau mond en nombre de referéncias.

## Liames intèrnes

* Bibliotèca.
* Bibliotèca nacionala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bibliotèca Nacionala de China

La **Bibliotèca Nacionala de China** es la bibliotèca nacionala de la China e un dei bibliotècas pus importantas amb mai de 37 milions de referéncias en 2017. Fondada lo 9 de setembre de 1909, se situa a Pequin

## Liames intèrnes

* Bibliotèca nacionala.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean-François Blondel, *Prestigieuses bibliothèques du monde*, Oxus, 2013.

## Nòtas e referéncias
Bibliotèca Apostolica Vaticana

thumb|right|Sala Sixtina de la Bibliotèca Vaticana.

La **Bibliotèca Apostolica Vaticana**, sovent dicha **Bibliotèca Vaticana**, es la bibliotèca d'Estat dau Vatican. Situada a Roma, a per objectiu de conservar lei libres, lei manuscrits e lei documents de la Glèisa Catolica. Dins leis ans 2010, assostava mai de dos milions de documents e d'objèctes de colleccion coma de pèças de moneda. Son accès es reservat ai cercaires mai un projècte de numerizacion es en cors.

## Liames intèrnes

* Bibliotèca.

## Bibliografia

* **[[italian|(it)]]** Antonio Manfredi (dir.), *Storia della Biblioteca Apostolica Vaticana*, Biblioteca Apostolica Vaticana, 2010.

## Nòtas e referéncias
Bibliotèca Publica de Nòva York

thumb|right|Intrada de la bibliotèca centrala de la Bibliotèca Publica de Nòva York.

La **Bibliotèca Publica de Nòva York** es una ret de bibliotècas publicas situadas dins la vila de Nòva York. Fondada en 1895, èra en 2017 la tresena pus importanta bibliotèca dau mond amb mai de 50 milions de referéncias. Es gerida per de fons tant publics que privats e tèn de liames amb fòrça bibliotècas estatsunidencas e internacionalas.

## Liames intèrnes

* Bibliotèca.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ken Laszlo

**Ken Laszlo**, de son nom vertadièr **Gianni Laszlo Coraini**, nascut lo 18 de julhet de 1954 a Florença (Itàlia), es un cantaire italian anglofòn de synthpop (italo disco). Es mai que mai conegut per dos tubes dins las annadas 80, *Hey hey guy* en 1985, e *Tonight* en 1986.

## Discografia
* 1987 : *Ken Laszlo*
* 1990 : *Golden Hit Vol. One*
* 1998 : *Dr Ken and Mr Laszlo*
* 2000 : *Album 2000*
* 2004 : *Silver Star*
* 2007 : *Future is Now*

## Cançons mai conegudas
* *Hey hey guy* (1985)
* *Tonight* (1986)
* *Don't cry* (1986)

## Referéncias
Pacte Anti-Komintern

[thumb|right|Signatura dau tractat per [Kintomo Mushanokoji e Joachim von Ribbentrop.]]

Lo **Pacte Anti-Komintern** (var. **Pache/ pacha Anti-Komintern**) es un acòrdi internacionau signat lo 25 de novembre de 1936 entre Alemanha e Japon per luchar còntra l'influéncia e la propaganda de l'Internacionala Comunista. Aquelei país foguèron pus tard ragantats per d'autreis Estats aliats a Berlin ò a Tòquio coma Itàlia en 1937, Ongria e Espanha en 1939 e Finlàndia en 1941. Lo pacte èra valable per cinc ans e organizava una cooperacion policiera entre lei membres. Pasmens, un protocòli secrèt prevesiá tanben de consultacions en cas d'ataca de l'Union Sovietica còntra un Estat signatari e l'adopcion d'una neutralitat benvolenta en favor dau membre atacat.

## Liames intèrnes

* Faissisme.
* Poissanças de l'Aisse.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Charles Bloch, « V - De l’accord naval à l’axe Rome-Berlin et à l’Anti-Komintern », dins *Le IIIe Reich et le monde*, Perrin, 2015, pp. 176-211.

## Nòtas e referéncias
Tèrratrem de Shaanxi

Lo **Tèrratrem de Shaanxi** es un tèrratrem que se debanèt lo 23 de genier de 1556 dins la província de Shaanxi. Amb  mòrts, es considerat coma lo tèrratrem pus murtrier de l'istòria. L'epicentre se situava dins la vau de la ribiera Wei dins la region dei vilas de Huaxian, de Weinan de Huayin. Son intensitat es estimada a 8 sus l'escala de Richter. Lei destruccions foguèron considerablas dins una region cubrent lei dètz províncias pus pobladas de l'Empèri. Foguèron tanben agravadas per lo *[[yaodong]]*, un lotjament troglodita tradicionau installat sus lo costat d'una còla que resistiguèt pas ai gangassadas e ais avalancaments. Puei, lei subrevivents foguèron victimas d'incendis e d'atacas de part de bandas de pilhards. Ansin, en certaneis endrechs, 60 % deis abitants foguèron tuats per la catastròfa e de decennis foguèron necessaris per reconstrurre lei zònas pus tocadas.

## Liames intèrnes

* Tèrratrem.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Margalida Prohens Rigo

**Margalida Prohens Rigo**  (Campos, 24 de mai de 1982) es una traductritz e femna politica malhorquina, deputada al Parlament de las Illas Balearas de las VIII e IX legislaturas, deputada al Congrès dels Deputats entre las XIII e XIV legislaturas espanhòlas. Lo 6 de julhet de 2023 foguèt elegida desena presidenta del Govèrn de las Illas Balearas.

## Nòtas e referéncias
Carlos Arturo Mazón Guixot

**Carlos Arturo Mazón Guixot** (Alacant, 8 d'abril de 1974) es un òme politic valencian, 9en president de la Generalitat Valenciana amb lo supòrt de son partit, lo Partit Popular, emai de Vox, partit d’extrèma drecha espanhòla, de 2023 a 2025.

Es conegut per son espanholisme e per son incompeténcia en bailejar l'aigat mortal de 2024.

## Nòtas e referéncias
Ricchi e Poveri

**Ricchi e Poveri** (prononciat : [ˈrikki e pˈpɔːveri], *Los Rics e los Paures*) es un grop musical italian fondat en 1967 a Gènoa (Itàlia), compausat de quatre sòcis, dos òmes e doas femnas, *Franco Gatti*, lo Sarde *Angelo Sotgiu*, *Angela Brambati* e *Marina Occhiena*. 

Grop de pop al sens larg, dins las annadas 1980 los clavièrs prenon mai de plaça dins lor musica que se sarra alavetz del post-disco ; Pasmens, contrarament a la màger part dels autres artistas contemporanèus del disco italian, **Ricchi e Poveri** an pas privilegiat l'anglés pel cant. 

An vendut mai o mens 20 milions de disques dins las annadas 1970 e 1980. 

An representat Itàlia al Concors Eurovision en 1978 amb la cançon *Questo Amore*. An tanben emportat la victòria al Festenal de Sant Rémol en 1985 amb lo títol *Se m'innamoro*, mas en Occitània, son mai que mai coneguts per quatre autres títols, *Che sarà* en 1971 (représ en francés en 1972 per Mike Brant jol títol *Qui saura*), *Sarà perché ti amo* en 1981 (représ en francés per Karen Cheryl jol títol *Les Nouveaux Romantiques*), *Made in Italy* en 1982 (un còp mai pr'amor de la represa en francés per Karen Cheryl, jol títol *Oh ! Chéri chéri...*), e *Voulez-vous danser* en 1984.
Ernst Erdmannsdörffer

**Ernst Erdmannsdörffer** (n. a Łukow lo 27 de genièr de 1870) foguèt un romanista alemand.

Publiquèt sa tèsi sus las rimas dels trobadors en 1895 (dissertacion jol títol *die Reime der Trobadors*) e una version melhorada en 1897 (*Reimwörterbuch der Trobadors*). Sa tèsi es que l'estudi de las rimas ajuda a la restitucion de la fonetica de l'occitan ancian.

## Òbras
* Ernst Erdmannsdörffer, ''Die Reime der Trobardors'', Berlin: C. Vogt, 1895
* Ernst Erdmannsdörffer, ''Reimwörterbuch der Trobardors'', Berlin: E. Ebering, 1897. Edicion nòva, París: IEO París, Documents per l'estudi de la lenga occitana n°125, 2023.

## Bibliografia
* Edmund Stengel in *Kritischer Jahresbericht über die Fortschritte der romanischen Philologie*, 1895
* Oskar Schultz-Gora in *Literaturblatt für germanische und romanische Philologie*, 1897
* Martin-Dietrich Gleßgen, Max Pfister, "Okzitanische Koine", *Lexikon der romanistischen Linguistik. Die einzelnen romanischen Sprachen und Sprachgebiete vom Mittelalter bis zur Renaissance* V/2, 1995
* Joan Francés Blanc, "Rimeja que rimejaràs" in Ernst Erdmannsdörfer, *Reimwörterbuch der Trobadors*, París: IEO París, Documents per l'estudi de la lenga occitana n°125, 2023.
Joan Loís Dencausse de Gantias

**Joan Loís Dencausse de Gantias**, vadut en 1743 a Gantias (Comenge) près d'Aspèth, defuntat en 1812 a Agassac (Savés), qu'ei un aristocrata de vielha familha comengesa qu'ei estat guarda deu còs deu rei d'Espanha Carles IV.

Qu'ei lo hilh de *Jérôme*, baron d'Encaussa, senhor de Casaus e co-senhor de Gantias, e de *Marie Miquel de Saint-Gème*. Qu'èra oficièr de cavaleria . 

En 1789, que participa a l'amassada entà la designacion deus deputats de la noblesa comengesa aus Estats-Generaus. Lo son castèth de Gantias qu'ei estralhat per ua susmauta paisana pendent lo rambalh de l'estiu de 1789 en seguida a la presa de la Bastilha, puèi qu'ei empresonat a la preson de Sent Gaudenç (Nebosan) pendent la Terror (1793-1794). Liberat après la caduda de Robespierre, que s'installa alavetz au domicili de la soa hemna, *Marie de Cazassus*, au castèth de *Bolhac* a Agassac (Savés). Lo son hilh, *Jérôme*, que veng purmèr cònsol d'Agassac dinc en 1824.
Karen Cheryl

**Karen Cheryl** es lo nom de scèna d**'Isabelle Morizet**, una cantaira francesa, mas tanben comediana, animatritz de ràdio e de television en França. 

**Isabelle Morizet** es nascuda lo 19 de julhet de 1955 còsta París en region Illa de França, a Saint Germain en Laye (França).

Cantaira plan populara en França a la fin de las annadas 1970 e a la debuta de las annadas 1980, ven en seguida comediana (sustot dins de *sitcoms*), puèi animatritz audiovisuala. A la debuta de sa carrièra, a la fin de las annadas 1970, cantava de preferéncia en anglés e dins un estili disco (*Sing to me mama*, *Show me you're man enough*), puèi basculèt a la pop francesa a la debuta de las annadas 1980, amb en particular *Les nouveaux romantiques* e *Oh ! Chéri chéri...*, doas adaptacions en francés de tubes italians de Ricchi e Poveri.

## Cançons mai conegudas
* *Sing to me mama* (1978)
* *Show me you’re man enough* (1979)
* *Tchoo tchoo* (1979)
* *La marche des machos* (1980, version françesa de *Show me you're man enough*)
* *Si…* (1980)
* *Les nouveaux romantiques* (1981, adaptacion en francés de *Sarà perché ti amo* de Ricchi e Poveri)
* *Je me souviens* (1982)
* *Oh ! Chéri chéri...* (1982, adaptacion en francés de *Made in Italy* de Ricchi e Poveri)
* *Twister ma peine* (1983)
* *Pense à moi quand même* (1983)

## Referéncias
Apulèi

**Luci Apulèi** foguèt un escrivan roman d'origina berbèra que visquèt al sègle II. e qu'escriguèt *[[L'Ase d'aur]]*.
L'Ase d'aur

***L'Ase d'aur*** es un roman escrich per l'autor roman Apulèi al sègle II que conta las aventuras d'un òme de bona familha transformat en ase per son amiga Fòtis.
Lucan

**Lucan** foguèt un escrivan roman que visquèt al sègle I aprèp J.-C.
Es conegut per aver escrich la Farsàlia, una òbra poetica que conta la guèrra civila romana.
L'emperaire Neron lo condemnèt a mòrt.
Bibliotèca Nacionala de la Dièta

La **Bibliotèca Nacionala de la Dièta** (en japonés: 国立国会図書館, *Kokuritsu Kokkai Toshokan*) es la bibliotèca nacionala de Japon. Foguèt fondada en 1948 per assistir los membres de la Dièta Nacionala de Japon (国会, *Kokkai*) dins la recèrca sus las questions de politica publica. La bibliotèca a un objectiu e una portada similars als de la Bibliotèca del Congrès dels Estats Units.

Sa creacion foguèt sostenguda per las autoritats estatsunidencas pendent l'ocupacion. La basa de sa creacion es l'article 130 de la Lei sus la Dièta e l'article 1 de la Lei sus la Bibliotèca Nacionala de la Dièta. Es lo resultat de la fusion de la bibliotèca imperiala (creada en 1972) e dei bibliotècas del Parlament (fondadas en 1890). 

Coma bibliotèca nacionala de Japon, la bibliotèca amassa d'exemplars de totas las publicacions publicadas en japonés. Coma lo BDNG servís de bibliotèca de recèrca pels deputats, son personal e lo public, possedís egalament de vastas colleccions de publicacions en lengas estrangièras sus un larg ventalh de subjèctes. Amb 46 855 998 de documents en mars de 2016, fa partida de las bibliotècas mai importantas del mond.

## Articles connèxes

* Bibliotèca nacionala
* Contraròtle d'autoritat

## Nòtas e referéncias
Lisp

[thumb|right|[John McCarthy en 2006.]]

**Lisp** es una familha de lengatges de programacion imperatius e foncionaus. Intrat en servici en 1958, lo premier lengatge d'aqueu tipe foguèt inventat per John McCarthy (1927-2011). Èra un modèl destinat a representar de programas ò a resòuvre d'eqüacions matricialas. A partir deis ans 1970, venguèt popular per la programacion d'intelligéncias artificialas e plusors versions dau Lisp apareguèron. Uei, lei lengatges Lisp son donc utilizats dins fòrça domenis

## Liames intèrnes

* Prolog, un autre lengatge popular per la programacion d'IA.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** John McCarthy, « Recursive Functions of Symbolic Expressions and Their Computation by Machine, Part I », *Communications of the ACM*, vol. 3, n° 4, 1960.

## Nòtas e referéncias
Lo Horet

vinheta|250x250px|Far deu Horet
**Lo Cap deu Horet** o **Lo Horet** (en francés: *Cap Ferret*), qu'es un cap de la còsta atlantica de Gasconha que fòrma un correg o peninsula litorau. Qu'es a l'extremitat meridionau de la peninsula de Lèja e lo Horet en Gironda, en lo còr de las Lanas de Gasconha e deu País de Bug. Que separa l'ocean Atlantic e la laca d'Arcaishon. Famós per lo son far e lòc de vacanças toristic, qu'a sabut conservar lo son abitat naturau e lo son païsatge. 

La peninsula deu Horet non a pas que 3 000 ans d'istòria geologica. Qu'es la formacion mei recenta de la còsta gascona. Com en la rèsta de las Lanas de Gasconha, l'estrat mei ancian qu'es format de jaças de gres, compausat per grans de qüars cimentats enter eths per la descomposicion d'argilas dab compausantas de hèr e matèria organica. Lo compausant ferruginós, per accion de l'aiga de l'ocean, qu'es oxidat.

Lo Horet que demorè desabitat dinc au sègle XIX quand quauques pescadors de a Tèsta e s'installèn permanentament en diferents lòcs de la peninsula, deu temps que la punta èra sonque ocupada temporàriament. Protegits per la punta deu Horet, que trobèn dens aqueras zonas un lòc ont s'accessar deus hòrts vents d'oèst, au medish temps qu'èren près deus bancs de peish. En 1857, ua dotzena de barracas ja èren bastidas entèirament, lo famós "quartèir deus pescadors". Au cors d'aquesta segonda mitat del sègle XIX, quauques foncionaris, doanèirs, encargats del far e tribalhadors forestaus que s'installèn tanben dab la populacion de pescadors.

D'aute latz, devath l'impulsion de Napoleon III, l'ostreïcultura que's generalizè en divèrsas zonas d'Occitània a mièjas deu sègle XIX. Que comencèn d'installar e espleitar parcèlas de produccion d'ustras qui vadèn, dab lo torisme, la principau ressorsa economica deu país.

## Toponimia
Bénédicte Boyrie-Fénié se vòu prudenta. Après citar las atestacions ancianas, dont las duas prumèiras corresponden lhèu pas au medish lòc (*Curianum*, de Ptolemèu, citat per Baurein, *Punta mala*, en 1436, *Cap de Horret*, en 1630, *Cap de Horet*, en 1645, *Cap Brunet*, en 1733, *Cap du Feret*, au sègle XVIII), se determina per un resultat gascon d'un diminutiu deu latin *foris*, «pòrta»: **forittu(m)* > **horet*(o) > *horet*, modificat per l'atraccion paronimica de *herret*, qu'a lo sens de «fèr de chivau», çò que la mena a gausar *Lo (Cap deu) Horet* coma nom.

Lo nom modèrne que poderé viéner de la color rogenca de l'oxid de hèr.

## Ligams extèrnes
*Sit oficiau (toristic) deu Cap deu Horet
País de Gaure

Lo **País de Gaure** (o *Gavre*) es un país a l'entorn de Florença dins lo departament de Gers, en Gasconha. Es uèi assimilat a la Lomanha. 

## Etimologia
Son nom se basa sus la meteissa raïç que *gave* (ancian gascon *gabar*) aplicable a de corses d'aiga o a lor valada.

## Istòria
Istoricament, aperteniá als comtes de Fezenzac puèi a aqueles d'Armanhac e enfin als senhors d'Albret.

## Comunas
Miramont e La Tor, Gavarret-sus-Aulouste, Lalanne, Céran, Rejaumont, Sant-Puy, Florença, La Sauvetat, Lamothe-Goas, Santa-Radegonde, Cézan, Rejaumont, Montestruc-sus-Gers, Puységur, Urdens, Paulhac, Preishac, Larroque-Sant-Sernin, Pis, Castelnau d'Arbieu.

## Nòtas e referéncias
Comayagüela

**Comayagüela** es amb Tegucigalpa la capitala d'Onduras. thumb|250px|Glèisa a Comayagüela


[{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q24836797",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff1111", "title": "Comayagüela" }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q609188",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010"  }}]
Garrincha

[thumb|right|Garrincha en [1962.]]

**Manoel Francisco dos Santos** (28 d'octòbre de 1933, Magé – 20 de genier de 1983, Rio de Janeiro), dich **Mané Garricha** ò **Garrincha**, es un jogaire de fotbòl brasilier que foguèt professionau de 1953 a 1972. Considerat coma un alier drech excepcionau dins l'istòria d'aquel espòrt, ganhèt doas copas dau mond amb Brasil (1958 e 1962) e plusors títols nacionaus amb Botafogo e lei Corinthians. Pasmens, après la fin de sa carriera, conoguèt de problemas grèus de santat e venguèt alcoolic. Assaièt tanben mai d'un còp de se suicidar avans de morir en 1983 en causa d'una ciròsi.

## Liames intèrnes

* Equipa de Brasil de fotbòl.
* Pelé.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Yves Buin, *L'oiseau Garrincha*, Castor Astral, 2004.
* **[[francés|(fr)]]** Marcelin Chamoin, *Garrincha*, Lucarne Opposée, 2020.

## Nòtas e referéncias
Begonia

***Begonia*** ― en occitan **begònia** ― es un genre de plantas de flors perennas de la familha de las *[[begoniaceae]]*. Lo genre conten mai de 2 000 espècias de plantas diferentas. Las begònias son autòctonas dels climas umids subtropicals e tropicals. D'unas espècias son comunament cultivadas a l'interior coma plantas ornamentalas dins los climas mai frescs. Dins los climats mai frescs, d'espècias son cultivadas a l'exterior pendent l'estiu per las lors flors brilhantas e coloridas, que tenon sepals mas pas petals.