Israèl

**Israèl** (en ebrieu: *, Yisrā'el*; ), oficialament l**'Estat d'Israèl** (en ebrieu: , *Medīnat Yisrā'el*; ), es un estat dau Pròche Orient que se tròba sus la riba orientala de la mar Mediterranèa. Israèl es limitròf dau nòrd au sud amb Liban, Siria, Jordania e Egipte.

Es una democracia parlamentària, amb una populacion majoritàriament josieva, e una importanta minoritat aràbia. En mai d'aquò, Israèl contraròtla una tièra de territòris sus la riba oèst dau flume Jordan, nommats Cisjordania, e la Faissa de Gaza sus la còsta mediterranèa (veire Palestina). Possedís un accès maritim amb la mar Mediterranèa, lo golf d'Aqaba (tanben dich golf d'Eilat) dins la mar Roja, la mar Mòrta e lo lac de Tiberiàs.

## Geografia

### Geografia fisica

thumb|Topografia d'Israèl

Israèl presenta una topografia variada en causa de sa posicion entre la Mar Mediterranèa a l'oèst e la vau de Jordan a l'èst. Lo litorau mediterranèu es ansin ocupat per un plan alluviau que s'alarga vèrs lo sud passant de 5 a 20 km entre Haifa e Tel Aviv a mai de 40 km en Judèa. Lo relèu dei regions centralas es dominat per un aisse montanhós que son altitud es aisament superior a 500 m. Puei, a l'èst, se tròba la depression de la Mar Mòrta que se situa en dessota dau nivèu de la mar. Correspond a una zòna de dubertura de la crosta terrèstra que fa partida dau Grand Rift African. Enfin, lo sud dau país es cubèrt per lo desèrt de Nèguev qu'es l'excrescéncia orientala dau desèrt de Sinai.

### Clima

Situat entre la Mar Mediterranèa, la Mar Roja e lei regions pus eissuchas de Mesopotamia e de Peninsula Aràbia, lo territòri israelian presenta de transicions climaticas brutalas. D'efiech, la pluviometria varia de 600 a 800 mm anuaus dins lei còlas dau nòrd-oèst a mens de 100 mm lòng dei ribas de la Mar Mòrta e mai mens de 30 mm dins certaneis endrechs de Nèguev. Ansin, lo clima israelian es devesit entre tres zònas ben diferenciadas :
* lei regions septentrionalas, lo plan de Tel Aviv e la màger part de Judèa an un clima mediterranèu amb de precipitacions compresas entre 500 e 900 mm.
* un triangle entre la Faissa de Gaza e Beersheba onte la quantitat anuala de pluejas es pus febla (200-300 mm). Lo clima i es de tipe semiarid.
* lo sud onte domina un clima desertic caud caracterizat per una ariditat importanta.

### Demografia

#### Generalitats

Estat fondat sus l'imigracion e l**[[alyah]]'' (tèrme designant lo retorn dei [[judaïsme|judieus]] de la [[diaspòra]] en Israèl), Israèl aviá en [[2017]] una populacion de 8,7 milions d'abitants presentant de trachs singulars. D'efiech, es l'unic país dau mond actuau que la màger part de sa populacion es [[judaïsme|judieva]] (74,7%), lo rèsta deis estatjants essent compausat d'Arabs (20,6%) e de minoritats divèrsas ([[Druzes]]...). Es en creissença fòrta dempuei la creacion d'Israèl gràcias a una imigracion fòrça importanta (3,05 milions ď'imigrants entre [[1948]] e [[1994]]), un taus de feconditat aut (superior a 3 enfants/frema) e un desvolopament economic de remarca (aumentacion de l'[[esperança de vida]], demenicion de la [[mortalitat]]). Es tanben fòrça [[cosmopolitisme|cosmopolita]] car leis imigrants son originaris de país variats (èx-[[URSS]], Euròpa Centrala e Orientala, [[USA|Estats Units]], [[Etiopia]]...). Ansin, son aparegudas plusors divisions au sen de la comunautat jodieva en foncion de la region d'origina e dei tradicions [[religion|religiosas]] seguidas.

Leis estatjants son principalament installats dins lo plan [[litorau]] entre [[Tel Aviv]] (3,3 milions d'abitants) e [[Haifa]] (un milion) que son lei doas aglomeracions pus importantas. [[Jerusalèm]]-Oèst (aperaquí  abitants) representa lo segond fogau de poblament dau país. Enfin, se fau nòtar que  Israelians, principalament judieus, vivon dins de [[colonialisme|colonias]] implantadas dins lei territòris palestians e sirians ocupats. Aqueleis installacions son illegalas segon lo [[drech internacionau]] mai son totjorn estadas protegidas per lei [[govèrn]]s israelians successius.

==== Discriminacions ====

Premiera minoritat dau país, leis Arabs israelians son victimas de discriminacions variadas que foguèron en partida institucionalizadas en [[2018]] amb l'adopcion d'una [[lei|lèi]] definissent Israèl coma « Estat Nacion dau pòble [[judaïsme|judieu]] ». Per exemple, l'[[arabi]] i a perdut son estatut de [[lenga oficiala]] per venir una lenga « d'estatut especiau ». D'un biais pus generau, la [[conscripcion]] obligatòria, pielon de la societat judieva israeliana, es solament facultativa per leis Arabis, certaneis ajudas [[economia|economicas]] son reservadas ai judieus (generalament dins l'encastre de l’''[[alyah]]'') e lei maridatges intercomunautaris son fòrça complèxs. Lei [[Druzes]] son tanben victimas d'aquelei discriminacions en despiech de sa participacion sistematica au servici militar.

Au sen de la comunautat judieva, existisson tanben de tensions importantas entre lei diferents corrents [[religion|religiós]] ò comunautats. Per exemple, lei [[Beta Israèl|Judieus etiopians]] son pas reconeguts coma [[judaïsme|judieus]] per una partida de la populacion. Lei revendicacions dei [[Haredim|judieus ultraortodòxs]] son tanben una fònt de violéncias recurrentas còntra lei judieus pus liberaus (atacas còntra leis individús respectant pas lo [[sabat]] ò còntra lei judieus eterodòxs ([[Samaritans]], [[Caraïsme|Caraitas]]...).

=== Lengas ===

En causa de l'origina variada de sa populacion, Israèl presenta un païsatge lingüistic pas totalement clar. La [[lenga oficiala]] i es l'[[ebrieu]] modèrne qu'èra, en [[2011]], la [[lenga mairala]] d'aperaquí 50% dei mens de 20 ans e qu'es parlada per la màger part de la populacion, compres la minoritat araba. Eissit de l'ebrieu classic, lenga qu'èra estada abandonada dins la vida vidanta mai qu'èra demorada aquela de la [[liturgia]], es l'unic cas conegut de lenga « ressucitada » utilizada per de milions de personas.

L'[[arab]], lenga oficiala fins a [[2018]], es uei una lenga d'estatut especiau. Dins lei fachs, l'[[arab]] a gardat seis atribucions precedentas e totei lei tèxtes oficiaus son totjorn de tradurre dins aquela [[lenga]]. Es la [[lenga]] mairala deis Arabis Israelians e son usatge es subretot frequent dins lo nòrd dau país.

Enfin, existisson divèrsei lengas minoritàrias au sen de la comunautat judieva. La pus visibla es l'[[anglés]], [[lenga mairala]] de 2% dei mens de 20 ans, qu'es fòrça utilizada dins l'espaci public per ajudar leis estrangiers. La pus importanta es lo [[rus]] qu'es la lenga mairala de 15% dei mens de 20 ans. Puei, vènon lo [[yiddish]] (2%), lo [[francés]] (2%) e l'[[espanhòu]] (1,6%).

=== Religions ===

Israèl es un país principalament [[judaïsme|judieu]] (74,2% de la populacion en [[2019]]) amb una importanta minoritat [[islam|musulmana]] (17,8%) e doas pichonei minoritats [[cristianisme|crestiana]] (2%) e [[Druzes|druza]] (1,6%). Lei [[lei|lèis]] fondamentalas dau país e lei decisions de la Cort Suprèma i asseguran la libertat religiosa. Se fau nòtar l'existéncia de diferéncias prefondas au sen de la comunautat [[judaïsme|judieva]] qu'es devesida entre seculars (67% dei Judieus israelians en [[2007]]), ortodòxs (15%) e ultraortodòxs (16%). De tensions existisson, principalament entre seculars e ultraortodòxs.

== Istòria ==



=== Dau sionisme a la creacion d'Israèl ===



==== De l'idèa d'un estat jusieu a la Premiera Guèrra Mondiala ====

Lo [[sionisme]] es una [[ideologia]] apareguda dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX. Confrontats a un [[antisemitisme]] persistent e, de còps, violent en [[Euròpa]], plusors intellectuaus [[judaïsme|jusieus]] desvolopèron l'idèa de crear un territòri apartenent dirèctament ai [[judaïsme|jusieus]]. [[Leon Pinsker]] ([[1821]]-[[1891]]) foguèt l'autor dau premier obratge en favor d'aqueu projècte en [[1881]]. Puei, un an pus tard, lo [[baron]] [[França|francés]] [[Edmond de Rothschild]] ([[1845]]-[[1934]]) comencèt de crompar de tèrras en [[Palestina]] per i establir de comunautats [[judaïsme|jusievas]]. A la fin dau sègle, lo jornalista [[Ongria|ongrés]] [[Theodor Herzl]] ([[1860]]-[[1904]]) donèt una impulsion decisiva a l'idèa amb la publicacion en [[1896]] dau libre ''Der Judenstaat'' (« L'Estat dei Jusieus » en [[occitan]]) que defendiá l'idèa de bastir un [[estat]] [[independéncia|independent]] en [[Palestina]]. D'efèct, trobèt rapidament de sostèns de part de personalitats ([[Edmond de Rothschild]], [[Maurice de Hirsch]]...) e de militants per fondar una organizacion estructurada — que foguèt dicha [[Organizacion Sionista Mondiala]] (OSM) en [[1963]] — destinada a menar a bòn tèrme son projècte.

D'aqueu temps, [[Palestina]] fasiá partida de l'[[Empèri Otoman]]. Leis autoritats turcas èran gaire favorablas ai projèctes [[sionisme|sionistas]] dins la region, percebut coma un otís de penetracion de l'influéncia occidentala, mai poguèron pas leis empachar. En particular, poguèron pas s'opausar a la venda de tèrras agricòlas, tengudas per de grands proprietaris absentistas ais organizacions sionistas. Entre [[1882]] e [[1914]], de miliers de [[judaïsme|jusieus]], principalament originaris de [[Russia]] e de [[Polonha]], venguèron donc s'installar e la populacion jusieva en [[Palestina]] aumentèt de  personas en [[1880]] a  en [[1914]].

==== De la Premiera Guèrra Mondiala a la Segonda ====

Durant la [[Premiera Guèrra Mondiala]], lo ròtle decisiu per lo projècte de creacion d'un estat jusieu foguèt tengut per [[Chaim Weizmann]]. En [[1917]], capitèt d'obtenir dau [[govèrn]] [[Reialme Unit|britanic]] una « [[Declaracion Balfour|declaracion]] » favorabla a l'establiment d'un fogau nacionau [[judaïsme|jusieu]] en [[Palestina]]. Ansin, après lo conflicte, una [[Agéncia Jusieva]], branca locala de l'[[Organizacion Sionista Mondiala|OSM]], foguèt cargada d'aculhir d'imigrants dins l'encastre dau mandat britanic sus [[Palestina]].

Aquò favorizèt doas ondas d'arribadas dins lo corrent deis annadas 1920, principalament en provenença de [[Russia]]. Après una brèva crisi en [[1927]]-[[1929]], l'imigracion jusieva tornèt començar dins lo corrent deis annadas 1930 amb la presa dau poder per lei [[nazisme|nazis]] en [[Alemanha]] e una onda novèla d'[[antisemitisme]] en [[Polonha]] e en [[Euròpa Centrala]]. Lo nombre de Jusieus installats en [[Palestina]] conoguèt donc una gròssa aumentacion durant l'entre doas guèrras agantèt  personas en [[1936]].

Lei Jusieus, sustot installats dins lei [[vila]]s, dispausavan d'una autonòmia importanta amb un sistèma educatiu pròpri, divèrseis avantatges economics e una [[milícia]] independenta (la ''[[Haganah]]''). Pasmens, leis institucions [[sionisme|sionistas]] contuniavan de crompar de tèrras agricòlas, çò que suscitèt de tensions amb la populacion araba. Sustot formada de païsans, la comunautat araba èra dirigida per lei clans husseini (que son cap èra mufti de [[Jerusalèm]]) e nashashibi (que s'alièron amb lei Jordanians). En [[1936]], una grèva generala organizada per d'Arabes entraïnèt d'esmogudas grèvas dins la region e l'aparicion d'una [[guerilha]] araba independentista. Per amaisar la situacion, [[Londres]] enebiguèt la perseguida de l'imigracion jusieva e comencèt de preparar la division dau país. Ansin, en [[1937]], una comission prepausèt de lo devesir entre tres entitats : un estat jusieu, un estat arabe e una zòna internacionala. Aqueu plan agravèt la crisi e la guerilha prenguèt mai d'importància fins a son anientament per l'armada britanica en març de [[1939]].

Pasmens, la meteissa annada, lo començament de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] entraïnèt un revirament totau dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. D'efèct, per se conciliar lei país arabes, lei Britanics decidèron de donar l'[[independéncia]] a [[Palestina]] (sensa partiment) a l'eissida d'un periòde de dètz ans, de limitar estrictament l'imigracion jusieva e d'instaurar un ''self government'' immediat. Lei [[sionisme|sionistas]] acceptèron pas aqueu plan e comencèron de s'opausar ais autoritats britanicas. D'un biais pus susprenent, leis Arabes lo refusèron tanben.

==== La revirada dau plan de partiment de l'ONU ====

L'[[Olocaust|externacion dei jusieus]] per leis [[Alemanha|Alemands]] durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]] trevirèt l'opinion publica mondiala e la politica [[Reialme Unit|britanica]] en [[Palestina]] foguèt fòrça criticada. Per agravar la situacion, una guerilha jusieva comencèt d'atacar lei fòrças britanicas desplegadas dins la region. En particular, tre [[1946]], leis [[USA|Estatsnunidencs]] sostenguèron la solucion d'un partiment. Ansin, en [[1947]], [[Londres]] aprofichèt la fin de son mandat sus la region (prevista en [[1948]]) per fisar l'organizacion dau partiment a l'[[ONU]].

L'organizacion internacionala prepausèt donc un plan de partiment lo 29 de novembre. Acceptat per la màger part deis organizacions jusievas (franc de l**Irgoun*), foguèt refusat per la comunautat araba sostenguda per lei país arabes. Lo meteis mes, de combats comencèron d'opausar lei movements paramilitars jusieus (*Haganah* e *Irgoun*) e arabes. Pasmens, en despiech d'aquelei trèbols, lei Britanics contunièron de preparar son retirament de la region. Ansin, lo 15 de mai de [[1948]], un jorn après la data oficiala de la fin dau mandat britanic en Palestina, lei Jusieus proclamèron la creacion de l'estat d'Israèl entraïnant lo començament de la [[Guèrra Israeloaràbia de 1948|Premiera Guèrra Israeloaraba]].

=== Lo periòde trabalhista ===

==== L'èra Ben-Gurion ====



[[Fichièr:Premiera Guèrra Israeloaraba.png|thumb|right|Esquèma generau de la Premiera Guèrra Israeloaraba.]]

Tre sa fondacion, Israèl deguèt faciar l'ostilitat de sei vesins que mobilizèron seis armadas per l'envaïr. Pasmens, l'estat novèu poguèt aprofichar leis institucions sionistas per formar rapidament una administracion e una armada. D'efèct, sota l'influéncia de militants [[socialisme|socialista]], lo movement sionista s'èra dotat d'institucions quasi estatalas. La pus importanta èra l*'Histadrout* (« Federacion generala dei trabalhaires d'Eretz Israèl » en [[occitan]]) qu'èra una mena de [[sindicat]] tenent un ròtle d'entrepreneire (cooperativas, *kibboutzim*, *mochavim*...), de caissa sociala (assegurança malautiá...), d'institucion educativa e cultura (ret d'escòlas obrieras, associacions culturalas e esportivas...) e fòrça paramilitara amb la *Haganah* ( òmes en [[1947]]). Pasmens, fau tanben citar l'[[Agéncia jusieva]] que formèt la basa dau govèrn, l'Assemblada deis elegits que prefigurava la *Knesset* e lo Conseu nacionau que teniá un ròtle administratiu important regardant la gestion dei tèrras, de l'educacion, de la santat e deis afaires sociaus.

Aqueleis estructuras permetèron a Israèl de mobilizar una armada pus importanta que lei fòrças de la coalicion araba. Ansin, après una premiera trèva de quatre setmanas (11 de junh - 8 de julhet), leis Israelians capitèron de rebutar leis atacas arabas. En parralèl, expulsèron de centenaus de miliers d'Arabes dei regions conquistadas (au mens  refugiats en octòbre de [[1948]]). Puei, après una segonda trèva, contunièron d'avançar per ocupar la màger part de [[Palestina]]. Entre lo 24 de febrier e lo 20 de julhet, leis estats arabes vesins acceptèron de signar d'alta-au-fuòc. La linha de frònt venguèt la novèla [[frontiera]] d'Israèl. Pus favorable que lo partiment dei [[ONU|Nacions Unidas]], permetèt a l'estat novèu d'annexar lei tres quarts dau territòri palestinian.

Premier Ministre durant la guèrra, lo trabalhista [[David Ben Gourion]] dominèt la vida politica israeliana fins a [[1963]] gràcias a d'alianças amb de partits religiós entre [[1948]] e [[1955]] e amb de partits de senèstra entre [[1955]] e [[1963]]. Se preocupèt de formar un estat fòrt gràcias a una politica favorizant lei fòrças armadas e l'imigracion. D'efèct, pertocant la defensa, organizèt una armada eficaça (*Tsahal*) e desvolopèt una industria militara. Assaièt tanben d'alargar lei limits d'Israèl e d'afeblir lei país vesins. Per exemple, en [[1956]], participèt a l'ofensiva francobritanica còntra [[Egipte]] ([[crisi de Suèz]]). L'armada israeliana ataquèt per suspresa [[Sinai]] mai deguèt se'n retirar sota la pression comuna deis [[USA|Estatsunidencs]] e dei [[URSS|Sovietics]].

La politica d'imigracion de [[David Ben Gourion|Ben Gourion]] aguèt en revènge de resultats pus mitigats. D'efèct, per aumentar rapidament la demografia israeliana, encoratjèt l'arribada de Sefarades. Pasmens, originaris de país arabes, foguèron mau aculhits per la majoritat asquenasita, sustot eissida d'Euròpa Centrala e Orientala. Aquò rompèt donc l'equilibri politic format a la creacion d'Israèl e renforcèt pauc a pauc la drecha sionista e religiosa.

==== Lei govèrns de Levi Eshkol e de Golda Meir ====

[[Fichièr:Guèrra dei Sièis Jorns.png|thumb|right|Esquèma simplificat de la [[Guèrra dei Sièis Jorns]].]]

Lei trabalhistas [[Levi Eshkol]] ([[1967]]-[[1969]]) e [[Golda Meir]] [[1969]]-[[1974]]) succediguèron a [[David Ben Gourion]]. Durant son periòde, deguèt faciar lei progrès de la drecha, lo maucontentament dei Sefarades e un periòde de tensions fòrtas amb lei país arabes. D'efèct, en [[1967]], Egipte comencèt de mobilizar sei fòrças lòng de la [[frontiera]]. Pasmens, entre lo 5 e lo 10 de junh, Israèl decidèt de menar una tiera d'atacas preventivas. Suspresas, leis armadas arabas subiguèron una desfacha cosenta e Israèl ocupèt [[Sinai]], [[Cisjordania]] e [[Golan]]. Dins aquò, lo país ebrieu deguèt d'ara endavant administrar divèrsei territòris poblats de milions d'Arabes.

De mai, l'amplor de la desfacha favorizèt l'emergéncia de movements terroristas menent una guèrra de secutament (incursions frontalieras, atemptats...). En particular, foguèt lo cas dau movement Setembre Negre que foguèt l'autor d'una presa d'espectaclosa durant lei [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1972|Jòcs Olimpics de Munic]] en [[1972]]. En parallèl, sostenguda per l'[[URSS]], [[Egipte]] sostenguèt una guèrra limitada lòng dau [[Canal de Suèz|canau de Suèz]] de [[1967]] a [[1970]]. Puei, en [[1973]], una novèla coalicion araba organizèt una ataca generala còntra Israèl.

Dicha [[guèrra de Kippur]], aqueu conflicte durèt dau 6 au 25 d'octòbre de [[1973]]. Per lo premier còp de son istòria, *Tsahal* enregistrèt de desfachas e de pèrdas duras. Pasmens, leis Israelians capitèron finalament de rebutar leis armadas arabas. Ansin, l'armada israeliana capitèt de passar lo [[canal de Suèz|canau de Suèz]] e de menaçar [[Damasc]]. Dins aquò, la guèrra demostrèt lei progrès dei fòrças arabas e [[Golda Meir]] foguèt obligada de laissar lo poder en abriu de [[1974]].

==== Lo govèrn Yitzhak Rabin e la division dei trabalhistas ====

En [[1974]], lei trabalhistas aguèron de dificultats per ganhar leis eleccions legislativas. Deguèron tanben faciar una oposicion de drecha pus virulenta, especialament dins lei colonias. D'efèct, a partir de [[1968]], lo govèrn israelian aviá començat d'installar de [[colonialisme|colonias]] jusievas dins de territòris palestinians ocupats. Son objectiu èra de'n preparar l'annexion.

Dirigit per [[Yitzhak Rabin]], lo govèrn foguèt rapidament minat per la rivalitat entre son Premier Ministre e son Ministre de la Defensa, [[Shimon Peres]]. Aquò entraïnèt la fragmentacion dau partit trabalhista. De mai, son aliança amb lei partits religiós foguèt fragilizada per lo liurament d'avions de combat durant un jorn de sabat en [[1976]]. Fin finala, un escandòl financier entraïnèt la demission de Rabin e la premiera victòria de la drecha dau Likoud en mai de [[1977]]. 

=== Lo periòde deis alternàncias politicas ===

==== Lo govèrn de Menahem Begin ====

[[Menahem Begin]], cap dau [[Likoud]], foguèt Premier Ministre de [[1977]] a [[1983]]. Elegit per lo « segond Israèl » (principalament formada per lei Sefarades), èra un partisan dau « Grand Israèl ». Sota son govèrn, lei [[colonialisme|colonias]] se multipliquèron en [[Cisjordania]] e dins la region de [[Gaza]]. En Israèl, liberalizèt l'economia per permetre de movements de capitaus pus aisats. Pasmens, aquò entraïnèt tanben una aumentacion fòrta de l'inflacion qu'agantèt 160% en [[1983]].

Diplomaticament e militarament, Begin foguèt tanben fòrça actiu. En [[1978]]-[[1979]], acceptèt de negociar amb [[Egipte]] la signatura d'un tractat de [[patz]] en cambi dau retirament isralian de [[Sinai]]. Aquò permetèt donc a Israèl de normalizar sei relacions amb son vesin pus poderós e d'empedir la formacion d'una novèla coalicion araba. En revènge, l'invasion de [[Liban]], decidida en junh de [[1982]], per i destrurre l'[[Organizacion de Liberacion de Palestina]] (OLP) foguèt pus mitigat. L'armada israeliana i subiguèt de pèrdas importantas e sa participacion ai [[chaples de Sabra e Chatila]] la descreditèt d'un biais duradís. De mai, a tèrme pus lòng, aquò i entraïnèt l'aparicion dau movement [[Hezbollah]] qu'es vengut un adversari acarnat de l'estat ebrieu.

==== Lo periòde de Yitzhak Shamir ====

A la fin dau periòde [[Menahem Begin|Begin]], Israèl èra diplomaticament isolat en causa de sa preséncia en [[Liban]] e economicament afeblit per de crisis intèrnas (inflacion, grèvas...). Leis eleccions de [[1984]] donèron ges de resultat clar e trabalhistas e Likoud deguèron formar ensems de govèrns dirigits per [[Yitzhak Shamir]] ([[1983]]-[[1984]] e [[1986]]-[[1992]], Likoud) e per [[Shimon Peres]] ([[1984]]-[[1986]]). Retirèron l'armada israeliana de [[Liban]] (franc d'una zòna de dètz quilomètres au sud) en [[1985]] mai son accion foguèt sovent paralizat per lei desacòrdis entre lei dos [[partit politic|partits]] e per de rivalitats intèrnas. Autra dificultat dau periòde, lo començament d'una insureccion populara dins lei territòris palestinians ocupats ([[Premiera Intifada]]) que minèt pauc a pauc l'armada e la societat israelianas. En particular, lo movement islamista [[Hamas]] organizèt plusors atemptats saunós

==== Lo retorn dei trabalhistas e leis acòrds d'Òslo ====

Descreditat per sei politicas economicas marridas, lo [[Likoud]] perdiguèt leis eleccions de [[1992]]. [[Yitzhak Rabin]] tornèt venir Premier Ministre amb un programa centrat sus la conclusion d'una patz amb lei Palestinians per arrestar l'[[Intifada]]. Acceptèt donc de negociar amb l'[[Organizacion de Liberacion de Palestina|OLP]] de [[Yasser Arafat]]. En despiech dei criticas veementas de la drecha, un procès de patz, dich acòrds d'Òslo, foguèt acceptat per lei dos camps. Pasmens, dins un contèxte de multiplicacions deis atemptats organizats per leis islamistas e lei religiós jusieus, de tensions grèvas devesiguèron la societat israeliana entre partisans e adversaris dau procès d'Òslo.

Assassinat lo 4 de novembre de [[1995]] per un ultranacionalista, [[Yitzhak Rabin]] foguèt remplaçat per [[Shimon Peres]]. Assaièt de perseguir lo procès de patz. Dins aquò, en febrier-març de [[1996]], cinc atemptats organizats per lo [[Hamas]] descreditèron lei trabalhistas e permetèron la victòria dau Likoud ais eleccions legislativas de [[1996]].

==== Lo premier govèrn de Benyamin Netanyahou ====

Après sa victòria electorala, lo cap dau [[Likoud]], [[Benyamin Netanyahou]] formèt un govèrn amb lei partits religiós. Sensa refusar oficialament leis acòrds d'Òslo, capitèt d'alentir lei negociacions amb d'exigéncias inacceptablas per lei [[Palestina|Palestinians]]. De mai, encoratjèt la perseguida de la [[colonialisme|colonizacion]] jusieva en Cisjordania e a [[Jerusalèm]]. Pasmens, en octòbre de [[1998]], deguèt acceptar una represa dei negociacions sota la pression de [[Washington]]. Aquò causèt la rompedura de sa coalicion governamentala e d'eleccions anticipadas en mai [[1999]].

==== La revirada dei negocacions de Camp David ====

L'escrutinh de mai de [[1999]] veguèt la victòria dau trabalhista [[Ehoud Barak]] mai la fragmentacion de la [[Knesset]] (15 partits representats) necessitèt de formar una coalicion larga. L'objectiu principau de Barak èra d'acabar la guèrra amb lei [[Palestina|Palestinians]], lei [[Liban]]és e lei [[Siria]]ns. Per aquò, retirèt lei darrierei tropas israelianas de [[Liban]] en [[2000]] e negocièt amb [[Yasser Arafat]] a Charm el-Cheikh en [[Egipte]] e a [[Camp David]] ais [[USA|Estats Units d'America]]. Pasmens, de desacòrdis tròp importants empachèron la conclusion d'un acòrd avans l'esclatament d'una coalicion eteroclita d'[[Ehoud Barak]]. De mai, en setembre de [[2000]], lo cap dau Likoud, [[Ariel Sharon]] aviá entraïnat una represa dei violéncias amb una visita provocatritz sus l'[[esplanada dei Mosquetas]].

=== La drecha au poder ===

==== Lo periòde d'Ariel Sharon ====

A partir de setembre de [[2000]], comencèt la [[Segonda Intifada]] qu'anava causar la mòrt de  personas entre [[2001]] e [[2007]] (principalament de [[Palestina|Palestinians]]). Per faciar aquela menaça, leis Israelians elegiguèron [[Ariel Sharon]], [[generau]] prestigiós de la [[guèrra de Kippur]]. Lo Premier Ministre novèu adoptèt una politica de repression amb l'eliminacion sistematica de quadres palestinians de l'[[Organizacion de Liberacion de Palestina|OLP]] ò dau [[Hamas]] e la reocupacion militara dei territòris ocupats. Pasmens, la multiplicacion deis atemptats e la resisténcia dau [[Hamas]] favorizèron leis iniciativas de patz. En [[2005]], per gardar l'iniciativa, [[Ariel Sharon]] decidèt de retirar l'armada e lei colons israelians de la [[Faissa de Gaza]]. Puei, en [[2006]], creèt un partit centrista ([[Kadima]]) per aver d'autonòmia avans de disparéisser de la vida politica, victima d'una ataca cerebrala.

==== Lo govèrn d'Ehoud Olmert ====

Successor d'[[Ariel Sharon]] coma cap de [[Kadima]], [[Ehoud Olmert]] venguèt Premier Ministre après leis eleccions de març de [[2006]]. Refusèt de tornar prendre lei negociacions amb lei [[Palestina|Palestinians]] e contunièt leis operacions militaras en [[Cisjordania]]. En julhet de [[2006]], aquò entraïnèt de tensions vivas amb lo [[Hamas]], qu'aviá prés lo contraròtle de [[Gaza]], e lo [[Hezbollah]] qu'ataquèt una patrolha frontaliera israeliana per sostenir lei [[Palestina|Palestians]]. En reaccion, [[Ehoud Olmert|Olmert]] decidèt d'envaïr [[Liban]] per i destrurre lo movement [[chiisme|chiita]] [[liban]]és mai l'ataca s'acabèt sensa resultat probants après un mes de guèrra. Descreditat per aquela revirada, Olmert aguèt de dificultats per mantenir son govèrn e foguèt finalament obligat de demissionar après un afaire de corrupcion.

==== Lo retorn de Benyamin Netanyahou ====

Après un brèu govèrn [[Tzipi Livni]] ([[Kadima]]), [[Benyamin Netanyahou]] foguèt tornat elegir Premier Ministre en febrier de [[2009]]. Formèt un govèrn fòrça marcat a drecha e adoptèt una politica centrada sus la perseguida e l'acceleracion de la colonizacion. Aquò suscitèt de crisis militaras regularas amb lo Hamas a [[Gaza]] en [[2012]] e en [[2014]]. Pasmens, permet pas de resòuvre la question deis inegalitats economicas que comença de preocupar una partida de la societat israeliana. De mai, son sostèn ai revendicacions religiosas causa tanben de tensions entre laïcs e religiós.

== Cultura ==

=== Literatura ===

La [[literatura israeliana]] es en partida l'eretiera de la tradicion literària [[judaïsme|judieva]]. Pasmens, sa fondacion vertadiera aguèt luòc entre la fin dau sègle XIX e la creacion d'[[Israèl]], es a dire entre la redaccion dei premiereis obratges [[sionisme|sionistas]] e la renaissença de l'[[ebrieu]] coma [[lenga]] modèrna. 

Lei doas figuras majoras d'aqueu periòde son [[Yosef Haim Brenner]] ([[1881]]-[[1921]]) e [[Shmuel Yosef Agnon]] ([[1888]]-[[1970]]). S'interessèron ai questions de l'esperança e de la desesperança suscitadas per lo projècte [[sionisme|sionista]], de la disparicion de la societat tradicionala e de l'identitat judieva. 

Après l'[[independéncia]], leis escrivans israelians foguèron marcats – coma la màger part deis artistas dau país – per la construccion d'Israèl. Pasmens, a respèct d'autrei formas artisticas coma lo [[cinèma]], se concentrèron sus l'individú generalament prés entre sei desirs personaus e sei deures.

=== Teatre ===

Lo teatre israelian es aparegut dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XX amb l'arribada de tropas [[Euròpa|europèas]]. Dins leis ans 1920-1930, lei pus popularas poguèron fondar de [[teatre]]s professionaus ([[Teatre Ohel|Ohel]], [[Teatre Habimah|Habimah]]). Ansin, Israèl dispausèt d'un teatre dinamic tre son [[independéncia]].

La critica i dominèt largament amb l'exploracion dei pantais deceputs durant la creacion de l'[[Estat]] e la vida dei subrevivents de l'[[Olocaust]](ans 1950-1960), de satiras socialas (ans 1960) e de criticas duras còntra lei contradiccions de la societat israeliana (ans 1970). Se diversifiquèt durant lo decenni seguent per explorar la question de l'identitat [[judaïsme|judieva]] puei de tèmas pus variats sota l'influéncia dau teatre internacionau.

=== Cinèma ===

Lo [[cinèma]] israelian es aparegut amb la creacion dau país e a conegut quatre periòdes principaus. Dins lo corrent deis ans 1950, se concentrava sus lei films realistas e didactics presentant leis institucions [[sionisme|sionistas]] qu'èran a bastir de vilas novèlas, d'organizar lei fòrças armadas ò d'integrar leis imigrants. Aquela tendància dispareguèt durant lo decenni seguent au profiech d'un cinèma pròche de la *Nouvelle Vague* [[França|francesa]]. L'individú i prenguèt una plaça pus importanta e l'estile i èra pus improvisat. En parallèl, se desvolopèt un cinèma de divertiment basat sus de personatges sefarades caricaturaus. Dich *borequa'', aquel estile demorèt popular fins ais ans 1970 mai foguèt accusat de racisme per d'intellectuaus sefaradas denonciant lei condicions de vida marridas d'aquela comunautat. Enfin, dempuei leis ans 1970-1980, es aparegut un cinèma contestatari que s'interessa subretot ai discriminacions, a la crisi dau sionisme laïc e au conflicte araboisraelian.

## Annèxas

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias