Ax

**Ax** o **Acs** , o dins la practica **la Vila d'Ax/la Vila d'Acs**  [labilo'dats] (*Ax-les-Thermes* en francés) es una comuna occitana del País de Fois, situada administrativament dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Gràcias a sas fonts nombrosas (mai de 70), la vila, que comptava 1.318 abitants en 2012, venguèt un centre del termalisme tre lo sègle XVIII, e coneguèt puèi una prosperitat economica, consolidada per l'arribada del tren e l'implantacion de casinòs, que perdurèt fins a la mitat del sègle XX.

L'endreit s'es especializat tanben dins los espòrts de nèu, subretot a partir de la creacion en 1955 de l'estacion Ax 3 Domenis.

## Geografía
Ax se situa dins los Pirenèus foishencs, a una altitud mejana de 720 mètres, al confluent d'Orièja, d'Arièja e de Lausa. Sa posicion geografica particulara, a la termièra d'Andòrra e a un trentenat de quilomètres de la frontièra amb l'estat espanhòl, ne faguèt una tèrra de passatge essenciala dins las migracions e relacions occitanocatalanas.

### Perimètre del territòri

## Toponimia
La prononciacion es [ats]. Las fòrmas ancianas son : *villa Aquis* en 987, *(villa de) Aquis*, *(castrum de) Ags* en 1064-1095 e 1094, *Aigs* en 1085, *Ax*, *(villam) Aigts* en 1118, *Aqs* en 1205 e 1293, *Ax* en 1228, 1236, 1261, 1273, 1284, 1302, 1304, 1308, 1318-25, 1320, 1324, 1325, 1329, 1381, 1385, 1390, 1391, 1398, 1418, 1425, 1441, 1444, 1445, 1446, 1450, cap a 1460, *villa nova de Ax* en 1241, *Axs* en 1248 (5 mencions), 1380, 1381, *Acquis* en 1250, *Achs*, *villae de Ax* en 1272, *villam de Ax* en 1308, *la viele bielhe Dax*, *Ax en Savartes* en 1444 e 1450, *Dax*, *Villa d'Ax* en 1445, *Viladax* en 1445-1446, *villa balneorum d'Ax* en 1459.

Segon Dauzat, Astor e Cherpillod (citats per Patrici Pojada), lo nom ven de *aquis*, l'ablatiu-locatiu plural de *aqua*, « aiga », e correspond mai que mai a d'aigas termalas . Negre, citat per Patrici Pojada, precisa que l'ablatiu-locatiu plural *aquis* significa « a las aigas ». D'autres autors, citats per P. Pojada e Patrici Pojada el-meteis confirman las explicacions precedentas. Lo nom sembla latin e se referís a las fonts d'aigas caudas que sorgentan del territòri, a l'origina del termalisme.
Pr'amor de la predominància enòrma de las fòrmas *Ax*, P. Pojada justifica son refús de la grafia normala *Acs* e preconisa *Ax* o *La Vila d'Ax*, fòrma longa usitada localament (véser Montalhon). Las causidas graficas dependon de règlas generalas e non pas del compòrtament e de las costumas dels escribas medievals per tala o tala localitat.
L'apondi de la fin del sègle XIX, *-Les-Thermes*, es inusitat en occitan e en francés.

## Istòria

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton d'Ax; es ara del canton de *Haute Ariège* (en francés), donc de Nauta Arièja.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Economia

Las activitats localas son principalament l'elevatge (bovins, ovins), lo torisme amb lo termalisme e los espòrts d'ivèrn.

## Lòcs e monuments
* L'Estacion d'espòrts d'ivèrn Ax 3 Domenis.
* Lo *Bacin dels Ladres*, al centre de la vila, es alimentat per de fonts caudas que sòrten de tèrra a . La mai coneguda es la font dels canons. A l'Edat Mejana, aquel bacin servissiá per garir los leproses, un espital es situat a 1 mètre. Lo bacin foguèt construit per òrdre de Rogièr comte de Fois del temps de Loís IX.

## Personalitats ligadas amb la comuna
* Sant Eudaud
* Pèire Autièr
* Gatien Marcailhou d'Aimeric (1807-1855), compositor e "inventor" de la valsa per dançar. Professor del jove Gabriel Fauré. Sa composicion pus celèbra, *Indiana* inspirèt Camille Claudel per son grope *La Valse*.
* Pierre Bertrand de Mérignon

## Ligams extèrnes
*  Siti oficial de l'Ofici de Torisme de las Valadas d'Ax
*  Siti oficial de l'estacion d'espòrts d'ivèrn
*  « Ax-Les-Thermes » sur Histariège
*  Siti de l'escòla d'Ax

## Notas e referéncias


## Véser tanben
* Comunas d'Arièja
## Ligams extèrnes

## Nòtas