open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
.bo

**.bo** es lo nom de domeni d'Internet per Bolívia.

## Domenis de segond nivèl
Los domenis de segond nivèl son:
* **com.bo**
* **net.bo**
* **org.bo**
* **tv.bo**
* **mil.bo**
* **int.bo**
* **gob.bo**
* **gov.bo**
* **edu.bo**

## Referéncias
.bw

**.bw** es lo nom de domeni d'Internet per Botswana.

## Domenis de segond nivèl
Los domenis de segond nivèl son:
* **.co.bw**
* **.org.bw**

Lo sol domeni dobèrt a l'enregistrament es **.co.bw**.

## Referéncias
.by

**.by** es lo nom de domeni d'Internet per Bielorussia.

Es tanben utilizat en Bavièra (*by* es l'abreviacion alemanda de *Bayern*).
## Domenis de segond nivèl
Los domenis de segond nivèl son:
* **com.by**
* **net.by**
* **minsk.by**

## Referéncias
Lo Revèst leis Aigas

**Lo Revèst leis Aigas** (*Lou Revest leis Aigo* en grafia mistralenca; *Le Revest-les-Eaux* en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants.

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas ambé la comuna

## Vèire tanben
* Comunas de Var

## Liames extèrnes

## Nòtas
Batalha de Jutlàndia

La **batalha de Jutlàndia** se debanèt lei 31 de mai e 1 de junh de 1916 entre lei flòtas britanica e alemanda pendent la Premiera Guèrra Mondiala. Es la batalha navala pus granda d'aquela guèrra. Foguèt un succès malaisat e important per leis Anglés qu'aguèron de pèrdas pus importantas mai capitèron d'empachar la rompedura dau blocatge d'Alemanha e d'Empèris centraus per leis Alemands.

Après aquela batalha, leis Alemands decidiguèron de privilegiar la guèrra sota-marina per assaiar d'asfixiar lo comèrci e l'avitalhament deis Aliats.
Premiera batalha de Marna

La **Premiera batalha de Marna** o pus simplament **Batalha de Marna** se debanèt entre lo 5 e lo 12 de setembre de 1914 durant la Premiera Guèrra Mondiala. Opausèt leis Aliats, principalament l'armada francesa, ais Alemands e foguèt una victòria importanta per França que capitèt d'arrestar lo plan alemand Schlieffen. Pasmens, lei dos camps èran tròp escagassats per contuniar leis operacions de movement. Ansin, la batalha de Marna foguèt lo començament de la guèrra de posicion sus lo frònt oèst.
.bs

**.bs** es lo nom de domeni d'Internet per las illas Bahamas.

## Domenis de segond nivèl
Los domenis de segond nivèl son:
***com.bs**
***net.bs**
***org.bs**
***edu.bs**
***gov.bs**

## Referéncias
La Bastida de Sant Sarnin

**La Bastida de Sant Sarnin** (*Labastide-Saint-Sernin* en francés) es una comuna lengadociana  situada dens lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. 

Es una comuna de l'Airal urban de Tolosa.

## Geografia
Abans de venir una comuna de banlèga, La Bastida èra un vilatge plaçat sus un caireforc segondari.

 
### Perimètre del territòri

## Toponimia
Le nom es atestat en 1428, *La Bastida sant Sarni* . 
*La Bastida* ven del [resultat del] latin *bastita*, participi passat substantivat. Le mot agèt primièrament le sens de fortificacion, puèi designèt de vilas pichonas fondadas als sègles XIII e XIV per una autoritat (senhor, avesque, oficièr reial) ambe de franquesas autrejadas als abitants . Lo determinant s'explica per le vocable de la glèisa.

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, La Bastida èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa, de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa es Sent Sarnin (d'après l*'Ordo*). En 1790, La Bastida èra del canton de Bruguièras, en l'an IX, del canton de Frontonh .

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

Labastide-Saint-Sernin - L'église.jpg |La glèisa
Labastide-Saint-Sernin - L'église clocher.jpg|Lo cloquièr de la glèisa
Labastide-Saint-Sernin - La Mairie.jpg|L'ostal de comuna.


## Personalitats ligadas amb la comuna
## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Liure arbitri

Lo **liure arbitri** (*liberum arbitrium* en latin) es la facultat qu’auriá la volontat umana de se determinar liurament e d'esperela, a agir e pensar, en oposicion au determinisme o au fatalisme, qu'afirman que la volontat es determinada dins cadun de seis actes per de «fòrças» que l’i constrenhon.

## Nòtas e referéncias
Mireille Darc

**Mireille Darc**, de son nom vertadièr **Mirelha Aigroz** (en francés *Mireille Aigroz* ; Tolon, lo 15 de mai de 1938 – 28 august de 2017) es una dei mai famosas actritz provençalas de lenga francesa de sa generacion ; es coneguda tanben per sa lònga relacion ambé l'actor francés Alain Delon ambé cu visquèt quauqueis annadas.
La Bastideta

**La Bastideta** (en francés *Labastidette*) es ua comuna gascoa situada dens lo departament de la Hauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
*Bastideta* es un diminutiu de *bastida*. Le mot *bastida* es un participi passat substantivat que designa vilas pichonas fondadas aus sègles XIII e XIV, dambe franquessas autrejadas aus abitants . Le nom *bastida* ven deu vèrbe *bastir*, deu francic **bastjan*, « trenar », a l'origina « bastir fortificacions trenadas gràcias a de paus plaçats a l'entorn d'un castèth » . 
L'objectiu de la creacion pòt estar militar e politic, o de mesa en valor de las tèrras dens un airau boscós . 
### Cabrifulhet ?
Lòc desparegut (o autra fòrma del nom de la comuna), escrit *Caprifeuillet* sus la mapa de Cassini, atestat *Cabrefuled Gascum*, sense data .

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, La Bastideta èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescaucia de Tolosa. Le vocable de la glèisa, annèxa de Sent Jacme de Murèth, es la Nativitat de la Verge. En 1790, La Bastideta èra deu canton de L'Èrm, en l'an X, deu canton de Murèth .

## Administracion

* A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra deu canton de Murèth, i demorèc.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas damb la comuna
## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

## Ligams extèrnes

### Nòtas
Hayrettin Barbarossa

**Barbarossa Hayrettin Pasha**  (ca 1478 – 1546) que ho un marin e un corsari au servici de l'Empèri Otoman. Qu'ei mei que mei conegut dehens lo monde occidentau com **Barbarossa** per'mor deu charfre deu son hrair ainat Baba Oruç (qui per deformacion e sembla sona "barba rossa" dens las lengas romanas).
Dilma Rousseff

**Dilma Vana Rousseff**, economista e femna politica nascuda en 1947 d'un paire bulgar, es la presidenta actuala de Brasil. Comencèt son primièr mandat lo  de 2011. Lo 26 d'octobre de 2014, es elegida per un segond mandat.

## Biografia
Nascuda en una familha de classa mejana a Belo Horizonte, Dilma s'interessèt al socialisme dins la siá joenessa, après lo còp d'estat de 1964. Se jonhèt lèu a d'organizacions que luchèron contra la dictatura militar. Las siás activitats dins aquelas organizacions es considerada subjècte de polemica, e mai se ela declare aver jamai participat a la lucha armada. Après èsser capturada per las fòrças de la repression, passèt gaireben tres ans en preson, de 1970 a 1972, periòde qu'afirma èsser estada «brutalament torturada».

Après sortir de la preson, Dilma a refach la siá vida a Rio Grande do Sul, amb Carlos Araújo, amb qui seriá maridada per 30 ans. Ajudèron a organizar lo "Partit Democratic Trabalhista" (*Partido Democrático Trabalhista* - PDT) dins l'estat, en participant activament a divèrsas campanhas electoralas. Ela se faguèt Secretària d'Isènda de Porto Alegrependent lo govèrn Alceu Collares, e posteriorament Secretària d'Energia del Rio Grande don Sul, dins los govèrns de Collares e d'Olívio Dutra. Lo 2000, après una disputa intèrna, daissèt lo PDT e se jonhèt al Partit dels Trabalhadors (*Partido dos Trabalhadores*).

L'an 2002, Dilma se jonhèt a l'equipa responsabla per establir un plan energetic de govèrn pel candidat Luiz Inácio Lula da Silva. Après una participacion destacada en aquel grop, Lula la faguèt ministra d'Energia. Encara un còp reconeguda per los sieus merits tecnics e directius, foguèt nomenada Cap del Cabinet del President de la Republica, après la crisi politica que menèt la demission de José Dirceu. Coneguda per lo sieu gèni fòrt, ela se convertiguèt en lo centre de divèrsas controvèrsias, e mai se Lula l'escuelhèt coma la siá candidata favorita per li succedir.

## Referéncias
Barry

**Barry** èra segon Pèire Letuaire citat de Renat Merle un violonaire cèc dau pòrt de Tolon que cantava en francés e en occitan. Foguèt actiu au començament dau sègle XIX.

## Fònt
*Merle, Renat. *Inventaire du texte provençal de la region toulonnaise*. Nimes : GRAICHS, 1986. (56)
Zambèzi

**Zambèzi** es un flume de l’Africa Australa, lo quatren del continent per la longor, après Nil, Còngo e Nigèr.
La superfícia de son bacin de drenatge es de 1390000 km2, un pauc mens de la mitat de la de Nil. Lo flume de 2574 km de long a la font en Zambia e travèrsa l'èst d'Angòla, long de la frontièra nòrd-èst de Namibia e de la frontièra nòrd de Botswana, puèi long de la frontièra entre Zambia e Zimbabwe fins a Moçambic, ont travèrsa lo país per s'escampar dins l'ocean Indian.

La caracteristica pus notabla de Zambèzi son las cascadas Victòria  e d'autras cascadas coma las cascadas Chavuma a la frontièra entre Zambie e l'Angòla, e las cascadas Ngonye, près de Sioma dins l'oèst de Zambia.

Existisson doas principalas fonts d'energia idroelectrica sul flume, la restanca de Kariba, qu'alimenta Zambia e Zimbabwe, e la restanca de Cahora Bassa en Moçambic, que provesís d'energia a Moçambic e Sud Africa. I a doas autras centralas electricas pus pichonas long de Zambèzi en Zambia, una a Victoria Falls e l'autra près de Kalene Hill dins Ikelenge District.
Somaliland

thumb|250px|right
**Somalilandia** (en somali: *Soomaaliland*; en arabi: *أرض الصومال*, *ʔarḍ aṣ-Ṣūmāl*, o *صوماليلاند*) es un estat *de facto* de la Bana d'Africa que costeja lo golf d'Adèn e l'Ocean Indian. Confronta Jiboti al nòrd, Etiopia a l'oèst e Somalia al sud.

La capitala es Hargeisa.

### Istòria

### Politica
La region de Somaliland se declarèt republica independenta de Somalia en 1991.

### Geografia

### Economia
### Cultura
### Bibliografia
### Vejatz tanben

### Ligams extèrnes

### Nòtas & referéncias
Vísol

**Vísol** (; en italian: *Monviso*; altitud: 3841 m. s.n.m.) es una montanha d'Occitània coneissua fins da l'antiquitat, e per longtemp s'es cregut foguesse la montanha mai auta dal mond.

## Etimologia
*Vesulus* o *Visulus*, son ancian nom, es estat chantat dai majors poetas, coma Virgili, Plini lo Vièlh, Dante e Petrarca.

## Istòria
Un di premiers a adobrar lo nom Monviso es estat Leonardo da Vinci ental 1511. Enformat sus la presença dins las carrieras dal Mont Brac de "una pietra faldata bianca", que semelhava al marm de Carrara, ne'n demandet un tròç a un amís per l'adobrar coma plancha per lhi colors.

Semelha tanben que sa curiositat l'aie possat a far lo pertuis de Vísol, una galeria qu'ental 1480 era estaa volgua dal marqués de Saluces per facilitar la comunicacion entre Itàlia e França.

La figura imponenta dal "Rei de Peira" es totjorn estaa una presença amisa per la gent dal pòst, que a sabut esfruchar, amar e respectar
son territòri.

Lo grop de Vísol fai part de las Alps Còcias meridionalas e es caracterizat da formacions de calcescisti e peiras verdas sonaas ofioliti. Aquestas ròchas presenton de caracteristicas mecànicas de diferent genre: qualq’una es ben dura e compacta, d’autras son de composicion mai friàbila.

## Referéncias
Batalha de Somme (1916)

La **batalha de Somme** se debanèt dau 1 de julhet au 18 de novembre de 1916 durant la Premiera Guèrra Mondiala. Enterin que lei Francés e leis Alemands s'afrontavan violentament a Verdun, leis Aliats assaièron de pertusar lo frònt dins la region de la Somme. Pasmens, maugrat una avançada d'un desenau de quilomètres, l'ofensiva foguèt una revirada. En revenge, ajudèt fòrtament la defensa francesa de Verdun car leis Alemands deguèron mandar de renfòrç vèrs la Somme. Foguèron donc empachats de continuiar seis esfòrç a Verdun.
Pèire Letuaire

**Pèire Letuaire** (Tolon, lo 6 d'aost de 1798 e lo 2 de seteme de 1885) foguèt un dessenhaire provençau fòrça emblematic de sa vila e de sa region que mantun de seis carricatura ostentan una legenda en lenga d'òc.

Naissut dins la carrièra sonada alara "pradel" e que pòrta uei son nom, venguèt sostien de familha ai 16 ans après de la mòrt de son paire e faguèt vivre sa maire e sei fraires ambé son trabalh de dessenhaire.

Obtenguèt après una plaça de professor de dessenh au collègi e, a maugrat de restar dins sa vila a laquala èra fòrça estacat, menèt una carrièra d'illustrator per mantun jornaus, enter d'autes, *[[L'Illustration]]*.

Sieguèt professor de dessenh au Licèu de Tolon, membre de l'Académia de Var e decorat de la Legion d'Onor.

Republican a l'origina, sostenguèt lo IIIen Empèri.

## Ligam extèrne
*https://web.archive.org/web/20160304200454/http://philippepoisson-hotmail.com.over-blog.com/article-28508355.html Biografia en francés.
Villena

**Villena** es una vila valenciana, lo capluòc de la comarca de l'Alt Vinalopó e cap de partit judiciari. Es situada al nòrd de la província d'Alacant. Confronta los tèrmes municipals de Cabdet, Almansa, Camp de Mirra, Fontanars dels Alforins, la Font de la Figuera, Yecla, Biar, la Canyada, Monòver, les Salines e Saix. Durant los darrièrs decennis, s'es anat en se diversificant vèrs lo sector servicis e un torisme interior nòunvengut
Targa

Una **targa** qu'ei d'un biais generau una mena de petit escut (generaument arredon) e en particular los escuts de las jostas nauticas en Occitània. 

L'escut deus cavèrs, estacat a l'armadura (e hèra emplegat dehens l'eraudica germanica) qu'ei tanben a còps aperat targa.
Maurici Arreckx

**Maurici Arreckx** foguèt un òme politic de  e cònsol de Tolon (entre 1956 e 1985) e parlamentari de .

Sa legislatura foguèt marcada per una granda corrupcion e un de sei pus grands escandals foguèt l'implicacion supausada dins l'assassinat de Yann Piat. En 1994 foguèt incarcerat e perdèt son mandat de cònsol.
Yann Piat

**Yann Piat** que ho ua hemna politica de  e de .

Hilha de colons francés, que vadó en Indochina abans d'acompanhar la soa mair en Argeria on ho militanta de l'OAS; Yann que pravè après a Sent Rafeu. Après lo son maridatge que's causir de portar lo nom deu son espós : Piat.

Hilhòla deu lider francés d'extrèma dreta Jean-Marie Le Pen, que ho elegida deu Front Nacional dens las  puish dens lo son . Acaçada d'aqueth partit, que vadó elegida de l'UDF.

Que ho assenida d'un còp de huec a Ieras sus ua rota shens que's posque pas jamei establir se ho per rasons politicas o mafiosas. L'ancian maire de Tolon Maurici Arreckx que ho sospeitat mes shens pròvas determinantas.
Antòni Favel

**Antòni Favel** (en francés *Antoine Favel* ; ca 1750-1830) foguèt un poèta tolonenc dau començament dau sègle XIX de lenga occitana, mèstre de dessenh de profession. Es l'autor de *L'Aigotier* (*L'Eigoutié*), un poèma vodat a aquesto riu de Tolon.

Renat Merle sotalinha que Favel èra una mena d'"immigrat de segonda generacion" qu'aviá assimilat la lenga occitana puei qu'eu mesme disiá que son paire veniá de Tarare dins lo Lionés.

## Fònt
*Merle, Renat. *Inventaire du texte provençal de la région toulonnaise*. Nimes : GRAICHS, 1986. (63-69).
La Cauneta

**La Cauneta** (*La Caunette* en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.

## Geografia

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Cauna subtus Menerbam* en 1284, *rector de Cauneta* en 1351, *la Cauneta* en 1392, *la Caunette* en 1518, *la Caunete* en 1643, *la rectorie de la Caunette* en 1648, *la Caunette* en 1728, 1740-1760, 1770 (mapa de Cassini). 

Segon Dauzat, *la Cauneta* es lo diminutiu de *cauna*, amb lo sufixe diminutiu *-ĭtta*; segon Hamlin, que seguís Leon Còrdas, lo sufixe diminutiu apondut a *cauna* es basat sus una comparason entre la cauna que i a jol vilatge e los dos ponts naturals de Menèrba; l'espaci entre eles es apelat *Entrecaunas*.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Erau

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Autvilar

**Autvilar** (*Auvillar* en francés) es una comuna gascona de Brulhés situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

## Istòria
* Annexion de **Casterús** en 1819 e d'una partida de **Gresàs** en 1821.

## Administracion

## Demografia

### Demografia Gresàs
L'anciana comuna de Gresàs es en partida dens la comuna d'Autvilar.
* 1800 : 291 abitants
* 1806 : 380 abitants
* 1821 : 331 abitants 

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas damb la comuna
*Audric del Vilar, senhor d'Autvilar e trobador del sègle XII.
*Marcabru, trobador.

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas damb la comuna

## Véser tanben
* Comunas de Tarn e Garona
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Ramon Gogaud

**Ramon Gogaud** (*Raymond Gougaud* en francés) foguèt un escrivan e activista occitan del país de Carcassona.

## Òbras
* *Lo Miralhet* (1èra edicion, Vent Terral, 1977, 2a edicion, A TOTS, Vendémias, 1984)
* *L'Afirolada*, amb A. Raucolas. I.E.O.-Aude-Vendémias, 1981.
* *Tres Cantons*, Prèmi als Jòcs Florals de Tolosa, IEO Aude-Vendémias, 1982)
* *Premit*, en collaboracion amb Alfrèd Raucolas (IEO. Aude-Vendémias, 1984)
* *Mon Barri*. (IEO, A TOTS-Vendémias, 1983). Prèmi Pau Froment, 1984.
* *Lo Lum* (IEO, Farfadet, 1989)
* *Tenguent-Tenguent* (IEO, A TOTS, 1995, Prèmi A. Forés, 1995.
* *Melí e Zelí*, tièra d'albums dessenhats amb de legendas, dessenhs de Jean-Jacques Courtial, IEO Aude-Vendémias, 1989, 1990, 1991 - 1992.

## Nòtas e referéncias
Castèlnòu de Montmiralh

**Castèlnòu de Montmiralh** (*Castelnau-de-Montmiral* en francés) es una comuna  lengadociana en País d'Albi situada dins lo departament de Tarn e la region d'.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
* **Castèlnòu**. Lo nom es citat en 1257, *de Castro novo*. Ambe *castèl*, mot vengut del latin *castellum* (e abans de *castrum*), l'adjectiu *nòu*, de *novum*, e sas fòrmas pus evolucionadas *nau* e *nuèu*, es lo que se tròba mai sovent en toponimia . En mai del sens literal, lo nom de *castèlnòu*/*castèlnau* designava de pichonas aglomeracions apiejadas sus una fortalesa que las aparava, de borgs castrals medievals (sègles XI a XIII)  qu'estudièt per exemple Benoît Cursente.
* **Montmiralh** a lo sens de mirador .

## Istòria
Tot a l'entorn de la selva de Gresinha son levadas de pèiras de l'Edat del Bronze e Oppidums/Oppida (plaças fòrtas) de l'Edat de la Pèira.
La bastida albigesa foguèt fondada en 1222 per Ramon VII, comte de Tolosa.
Son nom primitiu èra *Castellum Novum Montis Mirabilis*.

Pendent la Guèrra de Cent Ans, los angleses menats pel prince Negre, envasiguèron Albigés en 1345. Mas se retirèron sens se riscar d'atacar la vila...
Pendent las guèrras de religion, Castèlnòu de Montmiralh aderiguèt pas jamai al protestantisme e aculhissiá los catolics de Galhac, qu'èran forabandits de la vila pels protestants majoritaris. En genièr de 1587, una ataca del capitani protestant Borniquèl foguèt rebutada. Segon la legenda, una femna que tornava de posar d'aiga a la font del Teron auriá donat l'alèrta.
Loís XIII passèt a Castèlnau de Montmiralh le 24 de junh de 1622, lotjat dins l'ostal de "Totnac".
Foguèt tanben l'ostal de la celèbra familha Privat.

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra canton; es ara del canton de *Vignobles et Bastidas* (en francés), donc Vinhals e Bastidas.

## Demografia

## Luòcs e monuments

* Vilatge classat coma "mai bèl vilatges de França"
* Plaça de las Arcadas amb lo pilòri
* Glèisa de Nòstra Dama de l'Assompcion (campana de 1554)
* Pòrtas fortificadas (Portas dels Garrics, de Tolza)
* Ostals de pèira e de colondrat
* muralhas
* Castèl de Gaita roïnat en 1819 que se trapa dins l'escut del vilatge
* Cròte reliquaire dicha de Montmiralh, de 1341.
* De Glèisas e capèlas dins los caps (de Sant Martin, de Sant Jiròni, de Brunhac...)
* De castèls sul territòri de la comuna: Corduriés, Fesembat, Masièras, Meiragas
* De sosterrens refugi
* Selva de la Gresinha

## Cultura
* Lo vilatge foguèt visitat per Jean-Paul Sartre e Simone de Beauvoir.
* Dins la seria americana Smallville, la familha de Lana Lang es originària de Castèlnòu de Montmiralh.

## Veire tanben
* Comunas de Tarn

## Ligams extèrnes
* Site de la vila
* Comitat Departamental de Torisme du Tarn
* Castèlnòu de Montmiralh sul site de l'IGN

## Nòtas e referéncias
Joan-Claudi Forêt

**Joan-Claudi Forêt** (en francés *Jean-Claude Forêt*; 6 de mai de 1950 a Lion) es un escrivan e universitari occitan contemporanèu.

## Biografia
Joan-Claudi Forêt nasquèt a Lion en 1950. Descobriguèt l'occitan e s'afoguèt per aquesta lenga en Ardecha ont anava quand èra adolescent. Faguèt los estudis a la facultat de letras de Lion abans de se dirigir cap a l'ensenhament. Es actualament professor a l'Universitat de Montpelhièr ont ensenha l'occitan aprèp èsser estat fòrça temps professor de francés a Chamonix e puèi a Montpelhièr tre 1993. Participèt a la fondacion de las edicions Jorn que i participa encara amb Joan Pau Creissac e Felip Gardy.

Sos escriches se fan en doas varietats d'occitan, un tipe septentrional ligat al país ardechés e tanben de lengadocian. Son interès per la lenga grèga, que domina plan, lo portèt a revirar divèrses poètas d'aquel país coma Constantin Cavafis o Georges Seferis que foguèron publicats dins *[[La Revista Occitana]]*. Mantas de sas òbras recebèron de prèmis coma lo Prèmi Pau Froment de Pena d'Agenés o lo Prèmi Antigòna de la Vila de Montpelhièr.

Lo sieu roman *Sang e saba* es estat revirat al catalan.

Es membre del Grop de Lingüistica Occitana e del conselh lingüistic del Congrès Permanent de la Lenga Occitana.

## Bibliografia

### Romans
* *La pèira d'asard* (IEO, A Tots, 1990).
* *Lo libre dels grands nombres o falses e us de fals* (El Trabucaire, 1998).
* *Sang e saba* (El Trabucaire, 2005). 

### Racontes
* *Tres pòbles de la lòna* (2006)

### Poesia
* *Cants de l'ochava*, Òc, (2000)
* *Un grand eissam de mots*, Edicions EMCC (2013)

### Traduccions
* *Cinquanta cinc sonets de Shakespeare*, L'aucèu libre (2018)

### Traduccions dins d'autras lengas
* *Sang i Saba*, Edicions de 1984 (2024). Traduccion del roman *Sang e Saba* al catalan.

## Prèmis
* Prèmi Pau Froment en 1991 per *La pèira d'asard*
* Prèmi Antigòna en 2000 per *Lo libre dels grands nombres o falses e us de fals*

## Referéncias

## Ligams extèrnes
Joan-Marc Leclercq

**Joan-Marc Leclerq** (Lilla, 10 d'octobre de 1961) es un escrivan e musician occitan. Actiu dins la Gasconha tolosana, musicalament es mai conegut actualament jos l'escais de **JoMo** o mai **jOmO**. Sa trajectòria musicala, entamenada en 1977, se caracteriza per son plurilingüisme e son afogament per l'esperanto. Apareguèt dins lo Libre Guinness en 2000 que cantèt un recòrd de cançons en 22 lengas diferentas.

Dins sa facieta occitanista escriguèt un metòde d'occitan en 2004 (*Le gascon de poche*) e puèi un roman *Ucraïna* en 2006, e es actualament president de l'associacion occitana "Lo Bolegatoish" de Tornafuèlha. 

Escriu tanben d'articles d'opinion sul jornal internetian occitan *[[Jornalet]]*, que sovent trachan de tèmas de societat, politica e censura o de rugbi. Demest aquestes, a privilegiat durant 2014, mantun còp, la crisi ucraïniana, sovent vista amb un vejaire parallèl a la propaganda russa, en insistir sus un supausat finançament occidental, e manca d'espontaneïtat, de las manifestacions EuroMaidan, la preséncia d'"un tèrç de militants ultra-nacionalistas deu partit “Svoboda” (Libertat) qu’avèva hèit son entrada au parlament a las darrèras eleccions"  e lo pagament d'una part dels autres manifestaires que "recebèvan 50 euros per jorn suu Maidan (+ mangiscla a gratis, de qué béver, etc)" .

## Occitanisme
S'aventurèt dins lo camin de l'escritura amb un roman en occitan, *Ucraïna*, que foguèt guerdonat pel Prèmi Pau Froment en 2006 que conta l'istòria d'un jove jornalista anglés partit en Ucraïna.
Es tanben autor d'una guida de convèrsa francés-occitan gascon que foguèt publicada per las edicions Assimil, *Le Gascon de Poche*, en 2004.

## Trajectòria musicala
Joan-Marc Leclercq comencèt son viatge musical en 1977. Foguèt a partir d'aquel temps membre de grops musicals divèrses coma Les Diam's, Les Gringos, Les Evadés d'Alcatraz, Dougherty, Les Vicomtes, Les Rosemary's Babies, Leclerq et les Mammouths e Black & Wesson.

En 2020, sorteish ua cançon en 26 lengas.

## Libres
* *Le gascon de poche* (ASSIMIL, 2004).
* *Ucraïna* (IEO, 2006).

## Discografia
* Amb los Rosemary's Babies
** *Lutte de Classe* - 1991 (Boucherie Productions)
** *Malin Plaisir* - 1993 (Willing Productions)
* Amb Les Libertaires, en çò de Vinilkosmo
** *JoMo kaj Liberecanoj* 
** *jOmO friponas (disc festivo-latin)*
** *jOmO slavumas (dedicat a la musica d'Euròpa de l'Est)*

## Referéncias
Bernat Lesfargas

**Bernat Lesfargas** (en francés: *Bernard Lesfargues*; Brageirac, Perigòrd, 27 de julhet de 1924 - Sent Medard de Moissida, 23 de febrièr de 2018) foguèt un escrivan, traductor e critic literari occitan de Perigòrd.

## Biografia
Bernat Lesfargas nasquèt a Brageirac en 1924 dins una familha de classa mejana. Son paire Alexis Lesfargas, nascut a Brageirac, èra comerciant (vendiá lenha e carbon), e sa maire Aimée Aubertie èra per contra originària de Gleisa Nueva d'Eissac e sortida d'una familha pagesa. Aprèp son enfança passada dins un barri popular del caire, Bernat faguèt sos estudis dins una escòla catolica de Brageirac abans d'anar al licèu Enric IV de la vila. Partiguèt puèi per Bordèu per tal de dintrar a l'Escòla Normala e aprèp al Licèu Enric IV de París. Cambièt d'orientacion posteriorament e s'inscriguèt e l'Institut d'Estudis Iberics de l'Universitat de La Sorbona. Obtenguèt l'agregacion d’espanhòl en 1954 e partiguèt ensenhar a Lion qu'i demorèt fins a 1985, an que prenguèt la retirada. 

Son engatjament dins l'occitanisme es plan ancian que foguèt membre de l’Institut d’Estudis Occitans tre sa creacion en 1945 e que participèt als Amics de la lenga d’òc, associacion que n'èran membres Pèire-Loís Bertaud, Joan Lesaffre, Joan Mosat, Enric Espieut e Bernat Manciet. En 1975 creèt l'ostal d'edicion Fédérop, una de les plataformas editorialas mai importantas per çò qu'es de la publicacion en occitan. Son òbra poetica a jogat un ròtle important dins l'expression literària occitana modèrna. Son occitanisme militant e sos ligams amb Catalonha l'an portat a èsser membre del Cercle d'Afrairament Occitanocatalan.

A mai d'èsser un critic literari tant en francés coma en occitan, s'es avodat prigondament a la traduccion en francés dels escrivans màgers de lengas catalana (coma Salvador Espriu, Mercè Rodoreda, Jesús Moncada, Jaume Cabré e Joan Sales) e espanhòla (Juan Goytisolo, Mario Vargas Llosa, Ramón Sender, Fernández Santos), mai que mai los del sègle XX. 
 
Per l'ensems de son prètzfach recebèt la Crotz de Sant Jòrdi de la Generalitat de Catalonha en 1999, lo Prèmi Joan Bodon en 2005 e lo Prèmi Pompeu Fabra en 2010.

En 2006 Bernat Lesfargas signèt un convèni amb l'Universitat Autonòma de Barcelona pr'amor de cedir una part de son fons epistolar e bibliografic a l'universitat que ne faguèt puèi un inventari, una catalogacion e numerizacion.

Moriguèt lo 23 de febrièr de 2018.

## Òbras
* *Cap de l'aiga* (1952)
* *Cor prendre* (1965)
* *Ni cort ni costièr* (1970)
* *La Brasa e lo Fuòc brandal* (2001)

## Ligams extèrnes
* Pagina sus l'autor a las Edicions Jorn
* Escotar l'autor sul site de l'Universitat autonòma de Barcelona

## Referéncias
Romantisme

Lo **romantisme** es un movement artistic d'Euròpa occidentala, qu'espeliguèt tre lo sègle XVII en Anglatèrra e en Alemanha. A la debuta del sègle XIX, aquesta mòda s'implantèt tanben en França, Itàlia e en Espanha. Se desvolopèt jos la restauracion e la Monarquia de julhet en reaccion a las regularitats classicas qu'èran jutjadas tròp rigidas e lo racionalisme filosofic dels sègles anteriors.

Lo romantisme se fa per mejan de las revendicacions dels poètas amb lo "ieu". Lor agrada de parlar d'experiéncias personalas e arrestan de tractar l'aspècte fictiu dins los romans e los poèmas. Se caracteriza per una volontat d'explorar totas las possibilitats de l'art per exprimir las extasis e los problèmas de còr e d'arma: es una reaccion de sentiment contra la rason, exalta lo mistèri e çò fantastic en cercar l'evasion e lo plaser dins los sòmis, çò morbid e çò sublim, l'exotisme e lo passat. Es un ideal o una cachavièlha de sensibilitat e de melancolia. Sas valors esteticas e moralas, sas idèas e tematicas nòvas tardèron pas gaire a influenciar d'autres domenis coma la musica o la pintura. Lo romantisme pòt èsser present dins los romans del sègle XIX coma en cò dels escrivans franceses coma Victor Hugo, Chateaubriand, Stendhal, o dels alemands del sègle XVIII coma Eichendorff, Goethe, Hoffmann...
Mas de las Cavas

Las caunas del **Mas de las Cavas** se tròban a Lunèl Vièlh, localitat de Lengadòc situada dins lo departament d'Erau. Forman un ensems de 4 cavitats que apertenon a un meteis malhum carstic de mai de , que la primièra compren un jaç arqueologic ont se trobèt d'ossaments d'animals e d'objèctes de pèira talhada del Paleolitic Inferior (Pleistocèn Mejan, d'aperaquí  ans).

## Istoric
En 1824, Marcèl Sèrras trapèt los ossaments de mercé las peirièras d'esplecha de las molassas miocenicas ont se dobrisson las cavitats. Menèt de cèrcas e extraguèt  vestigis de fauna de las caunas 1 a 3. En 1865, Fèlix Garrigon trapèt de pèiras talhadas. En 1962, Eugèni Bonifay tornar prenguèt las recèrcas e descobriguèt la cauna n° 4; jos sa direccion, se realizèron de cavaments de 1962 a 1983 dins la cauna n° 1.

## La cauna n° 1
La cauna n° 1 embarra una sequéncia de  d'espessor, subdevesida en 14 jaces. La fauna, fòrça rica, compren de nombrosas rèstas de carnivòrs mas tanben d'artiodactils e de perissodactils. L'analisi tafonomica dels ensems a demostrat que las iènas joguèron un ròtle important dins lor acumulacion: preséncia d'òsses rosegats, grafinhats, mossegats o ingerits, oposicion entre òsses complets de las partidas pauras en carn e òsses parcialament rosegats de las partidas ricas (umèrus e femur). L'utilizacion de la cauna coma tuta per las iènas se confirma pels nombroses coprolits e pels ossaments de individús joves d'aquela espècia.

L'industria litica en qüarsita, selze, calcari o qüars es compausada de còdols talhats simples, de bifàcias fòrça raras, de denticulats e de rascladors.

## Referéncias
Balma de las Domaisèlas

thumb|Sala apelada
La **[[balma]] de las [[:wikt:domaisèla|Domaisèlas]]** se dobrís a Sent Bausèli, prèp de Gange, dins las Cevenas. Es coneguda dempuèi de tempses immemorials. En 1889, lo celèbre espeleològ Édouard-Alfred Martel comencèt de l'estudiar; la davalada èra alavetz perilhosa. La balma foguèt dobèrta al public en 1931.

## Geologia
Sembla que se formèt per l'afodrament de la massa calcària en seguida d'un aflacament per las infiltracions d'aiga. Lo dobte subsistís quant a l'origina d'aquesta aiga: lo riu que raja uèi  en aval o ben un riu sosterranh desaparegut.

## Toponimia
Autres còps apelada balma de las Fadas, se sonariá balma de las Domaisèlas per una legenda locala: 
:

## Ligams extèrnes
* Lo site oficial
Vilanòva de Vera

**Vilanòva de Vera** (*Villeneuve-sur-Vère* en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e de la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Tarn

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Le Hosseret

**Le Hosseret** (*Le Fousseret* en francés) qu'es una comuna lengadociana istoricament, mès lingüisticament gascona, situada dens le departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
L'article *le* qu'es le de la Gasconha tolosana, com deu lengadocian meridionau. 
Las fòrmas ancianas que son *Fossareto* en 1272, *Fossereto* en 1226, *Fussareto*, *Fosseret*, shens data, *Fosserti* en 1267 , *villam Fossereti* en 1267 [la medisha ?]. 
Segon Dauzat e Rostaing, le nom que ven deu latin *fossis*, ablatiu-locatiu plurau de *fossa*, valat, canau, dambe'u doble sufixe *ar-ittum*. Astor que ditz la medisha causa, autament : *fòssa* e derivat collectiu *-aret*, que bota en rapòrt dambe las nombrosas comas afluentas de Garona . 
Negre que cita ua auta fòrma anciana *castrum de Fossereto*, en 1226, le nom que vengueré deu gascon *hosseret*, « petita marra (hossèr, hossèra, trenca) ponchuda », nom atestat sus plaça, probablament per descríver la fòrma deu vièlh vilatge...  

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Le Hosseret qu'èra de la diocèsi civila de Rius, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de la diocèsi de Rius, de la senescauciá de Tolosa. Tanlèu 1790, qu'èra canton. La glèisa qu'es devath lo patronatge de Sent Pèir (*deus ligams* ? *encadenat* ?) .

Pendent l'Ancian Regime, *Pont-de-Benque* qu'èra ua parròpia de la diocèsi de Rius e de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa, annèxa de Montdavesan, qu'es Nòsta Dauna . Le lòc, a la sortida sud de la vila, qu'es escrit *Benque* sus las mapas modèrnas. La comuna seré estada annexada au Hosseret entre 1790 e 1794 .

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton deu Hosseret (caplòc); qu'es ara deu canton de Casèras.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas ambe la comuna

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Guilhèm Ièr d'Aquitània

**Guilhèm Ièr d'Aquitània**, nomenat tanben, **Guilhèm lo Piós**, **Guilhèm lo Devòt** o **Guilhèm d'Auvèrnhe**, nasquèt lo 22 de març de l'an 875 e moriguèt lo 6 de julhet de 918. Foguèt marqués de Gòtia, comte d'Auvèrnhe, de Berric, de Lemosin, de Lion, de Mâcon, duc d'Aquitània (893 a 918) e abat laïc de Sant Julian de Briude. Lo 11 de setembre de 909 fondèt l'Abadiá de Clunhic, ont se formèt l'òrdre de Clunhic, qu'anava tenir una granda influéncia en Euròpa tota.
Crestian Rapin

**Crestian Rapin** (Clamart, Illa de França, 16 de genièr de 1931 - Agen, 1èr d'agost de 2022) èra un escrivan e lingüista occitan, autor d'un diccionari francés-occitan en sèt volums acabats d'editar en 2013. Èra tanben autor de mantuna traduccion coma per exemple de l'escrivan catalan Jordi Puntí que ne revirèt son roman *Pell d'armadillo* en francés jol títol *Peau de tatou*.

## Biografia
Crestian Rapin nasquèt en 1931 a Clamart (Seine) dins una familha gascona que veniá del país de Tonens. Se licencièt en espanhòl e faguèt puèi de professor d'aquesta lenga al licèu d'Agen. Es tanben diplomat de vietnamian de l'Escòla Nacionala de Lengas Orientalas.

Participa activament amb Marcèu Esquieu a l'Escòla Occitana d'Estiu.

## Òbras

### Diccionaris
* *Diccionari francés-occitan (Agen)*, ed. Cap e Cap, 1970.
* *Diccionari francés-occitan segon lo lengadocian*, edicions IEO-IDECO, 1991-2013.

### Romans
* *Cants arbitraris*, prèmi Jaufre Rudèl (1959).
* *Nòvas agenesas* (IEO, colleccion A Tots, n° 91, 1986).
* *Ego nominor Leo*, (edicions deu Gai-Saber, 1996). 
* *Lo Libre de M’Orgèn I*, roman fantastic, edicions Princi Negre, 1994 (1a ed. 1973).
* *Lo Libre de M’Orgèn II*, edicions Princi Negre, 2000.

### Poesias
* *Poesia 2000*, (edicions deu Gai-Saber, 2001).
* *A costat del vent*, ADEO, quasèrn n° 3.
* *Garona*, ADEO, quasèrn n° 4
* *Poemas d’Agost*, prèmi Jaufre Rudèl 2008.

## Referéncias
Edoard Ièr d'Anglatèrra

**Edoard Ièr d'Anglatèrra** (var. **Audoard**; 17 de junh de 1239 – 7 de julhet de 1307) foguèt rei d'Anglatèrra de de 1272 fins a sa mòrt. Escaissat *Edward Longshanks* (Edoard de las cambas longas) e *Hammer of the Scots* (martèl dels escosseses).

Èra lo filh del rei Enric III d'Anglatèrra e d'Alienòr de Provença. 

Participèt a la Novena Crosada e foguèt lo conquistaire d'Escòcia e del País de Galas.

Participèt d'ora a la gestion deis afaires dau reiaume. Sostenguèt durant un periòde cort lo movement dei senhors reformators dirigit per Simon V de Montfòrt còntra l'autoritat de son paire. Pasmens, cambièt de camp e participèt a la desfacha e la mòrt de Montfòrt a Eversham en 1265. Après la pacificacion dau país en 1269, dirigiguèt sensa succès vertadier la Novena Crosada (1271-1272). Vengut rèi durant lo retorn de la crosada, decidiguèt d'acomençar una reforma de l'administracion reiala e dau drech comun. Pasmens, s'interessèt tanben ais afaires estrangiers. En particular, ataquèt e conquistèt lo País de Galas entre 1282 e 1283. L'annexèt a son reiaume e bastiguèt un ret de castèus e de colonias anglés per limitar lo risc de revòuta. En 1291, Edoard foguèt tanben reconegut coma rèi d'Escòcia mai son autoritat foguèt contestada e mau segura. Pasmens, leis impòsts creats per finançar sa politica militara entraïnèron l'aparicion d'una oposicion religiosa que va crear una crisi grèva non reglada a sa mòrt.

Es lo quatren rei d'Anglatèrra a se dire Edoard, mas la numerotacion tradicionala comença amb el.
## Referéncias
Pariatge

Un **pariatge** o **pareatge** èra una pacha de drech feudal per la quala dos senhors s'asseguravan una sobeiranetat partejada subre un meteis territòri. Aquesta pacha èra economica o comerciala dins la tòca d'administrar e d'esplechar los bens. D'un punt de vista politic, lo pariatge podiá ligar doas autoritats desparièras, de còps que i a una laïca e l'autra eclesiastica. En Occitània nombroses pariatges foguèron signats al moment de la creacion de las bastidas als sègles XIII e XIV.  

Lo primièr pariatge foguèt benlèu signat en 1278 entre l'avesque d'Urgèl, e lo comte de Fois, que fixava sos dreches e poders respectius subre lo territòri d'Andòrra.
Ismaèl Girard

**Ismaèl Girard** (Gençac de Savés, Gasconha, junh de 1898 – Tolosa, Lengadòc, 1976) foguèt un mètge e escrivan occitan, plan implicat dins la naissença de l'occitanisme contemporanèu.

## Biografia
Ismaèl Girard nasquèt en 1898 a Gençac, un vilatjon gascon situat a ras de Montpesat. Faguèt sos estudis segondaris al collègi Sant Nicolau de Gimont. Foguèt en aquel temps que son interès per l'occitan comencèt qu'aguèt coma professor Leopòld Medan.
Posteriorament foguèt un dels impulsors de l'occitanisme abans la Segonda Guèrra Mondiala. En 1923 fondèt amb Camil Soula la revista *[[Òc (revista)|Òc]]* e foguèt un dels fondadors de la Societat d'Estudis Occitans. Puèi en 1928 realizèt amb Josep Carbonell i Gener l'exemplar famós de *[[l'Amic de les Arts]]* sus la poesia occitana, e collaborèt tanben amb l'Oficina de Relacions Meridionals de la Generalitat de Catalonha.
En 1945 foguèt tanben demest los que fondèron l'Institut d'Estudis Occitans e i collaborèt un brave temps. Pr'aquò se n'alunhèt definitivament en 1964 per de rasons d'orientacion. 
Publiquèt divèrsas poesias en gascon jol pseudonim *Delfin Dario*.

## Bibliografia
**Òbras scientificas** (en francés)
* *Le Comminges thermal et climatique* (1926)
* *La mortalité par tuberculose et par cancer à Toulouse* (1934)
* *La mortalité infantile à Toulouse au cours d'une période de 25 ans : 1908-1932* (1935)
* *La tuberculose est guérissable* (1940)

**Literatura**
* *Anthologie des poètes gascons, d'Armagnac, d'Astarac, de Lomagne, d'Albret et de Bas-Comminges.* (1942)
* *Signes : poèmas* (en occità, 1960)
Palamenic

**Palamenic** (*Palaminy* en francés) qu'es ua comuna lengadociana istoricament, mès lingüisticament gascona, situada dens lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
Émile Connac cita la mencion *Palamenit* en 1272 . 
Ni Dauzat e Rostaing, ni Astor, ni les Féniés non disen arren de *Palamenic*. Segon Negre, que i a un pont de husta dempèi au mens le sègle XIV. Le nom es atestat *Palamenico* en 1373-85. *Palamenico* ven de l'occitan *palanca*, de sens coneishut, dambe l'adjectiu femenin *menico*, « hòrt petita », o *menigo*, « fragila, copadissa » .

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Palamenic qu'èra de la diocèsi civila de Rius, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de la diocèsi de Rius, de la senescaucia de Tolosa. Tanlèu 1790, Palamenic qu'èra deu canton de Casèras. Le vocable de la glèisa, annèxa de Casèras, qu'es Sent Pèir .

## Administracion

* A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qui èra deu canton de Casèras, qu'i demorè.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

251_Palaminy.JPG|Le castèth.
Mairie_de_Palaminy.jpg|L'ostau de comuna.


## Personalitats ligadas damb la comuna
## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

## Ligams extèrnes

## Nòtas


[an:Palamenic]]
Newton

## Patronim
* Isaac Newton, matematician e fisician anglés.

## Sciéncia e tecnica
Lo newton, unitat de fòrça dau Sistèma Internacionau, es estat nomenat ansin en onor d'Isaac Newton.
Espeluga de Santimamiñe

thumb|right|Entrada de l'espeluga de Santimamiñe
300px|thumb|Mapa de la region arqueologica francocantabrica (Paleolitic Superior)
L**'[[espeluga]] de Santimamiñe** que's tròba a Kortezubi, en Biscaia, au Bascoat, dens lo bacin de l'arriu d'Oka, près de l'estuari d'Urdaibai. Que s'obreish a  d'altitud suu penent deu mont Ereñozar (), dens lo quartièr de Basondo, près de la capèra de Sant Mamés (*Santimamiñe* en basco), qui'u balhè lo son nom.

Que compren ua sequéncia complèta despuish lo Paleolitic Mejan dinc a l'Edat deu Hèr. Qu'embarra pintruras rupèstras de l'epòca magdaleniana (enter  e  ans abans lo present), pendent lo Paleolitic Superior. Despuish julhet de 2008 lo sit que hè part deu Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO en associacion dab autes sits deu nòrd d'Espanha. 

Las pintruras qu'estón descobèrtas en 1916. L'espeluga qu'a ua longor de . Que presenta un sarròt de cristallizacions mineraus: estalactitas, estalagmitas... La sequéncia complèta que compren las culturas mosteriana, chastèlperroniana, aurinhaciana, gravetiana, solutreana, magdaleniana e asilhana. Qu'embarra ua cinquantena de pintruras parietaus magdalenianas d'animaus monocròmas negras: 32 bisonts, 7 caprids, 6 cavaths, un cèrvi e un ors. Lo negre qu'ei obtiengut a partir de carbon.

## Ligams extèrnes
* Visita virtuau de l'espeluga de Santimamiñe
Umm Kulthum

**Umm-Kulthum** (en arabi: أم كلثوم; transcrich d'un biais variable en alfabet latin coma: 
**Om Koultoum**, **Om Kalthoum**, **Oum Kalsoum**, **Oum Kalthum**, **Omm Kolsoum**, **Umm Kolthoum**, **Um Kalthoom**, **Omme Kolsoum**, **Umm Kultūm**, demest d'autras variantas). En turc se coneis coma **Ümmü Gülsüm** (Temai Ezzahager, 4 de mai de 1904 – Lo Caire, 3 de febrièr de 1975) foguèt una cantaira solista, compositora e actritz egipciana. Nascuda a Temai Ezzahager, es coneguda jos l'escais de l'"Estela d'Orient". Mai de tres decennis aprèp sa mòrt es considerada encara coma la cantaira mai famosa e prestigiosa del mond arabi del sègle XX. 

## Referéncias

## Ligams extèrnes
* Exposition à l'Institut du monde arabe
Corona dels reis

vinheta|drecha

La **corona dels reis**, anomenada tanben *reialme* ò *tortèl dels reis* es una especialitat sud-occitana que se pòt trobar en Gasconha, Lengadòc e Provença, que consistís en una còca sucrada perfumada d'aiganafa e que se manja tradicionalament a la començança del mes de genier per festejar los Reis Magues.

Aquesta especialitat se pòt trobar tanben dins los Païses Catalans, portugueses e ispanofònes.

## Vejatz tanben
* cresenças popularas
Pastís gascon

Lo pastís gascon qu'es ua còca que's minja lo 6 de genèr per la hèsta deus reis.

## Vejatz tanben
* Corona dels reis
Vilanava d'Arribèra

**Vilanava d'Arribèra**  (*Villeneuve-de-Rivière* en francés) qu'ei una comuna gascona situada laguens eth departament dera Hauta Garona e era region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

### Perimètre deth territòri

## Toponimia
Eth tipe *Vilanòva* que designa ua aglomeracion fondada a l'Edat Mejana per ua autoritat (senhor, comunautat religiosa, etc), shens que siá hèit explicitament mencion de las franquessas autrejadas aths abitants, a la diferéncia deras *Vilafrancas* . Eth sens de *vila* qu'ei de « vilatge » .

## Istòria
Pendent eth Ancian Regime, Vilanava d'Arribèra qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de Gasconha, dera generalitat d'Aush, dera diocèsi de Comenge e dera senescaucia de Tolosa. Eth vocable dera glèisa qu'ei Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Vilanava d'Arribèra qu'èra deth canton de Sent Gaudenç .

## Administracion

* Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth canton de Sent Gaudenç.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

Entrée_du_village_de_Villeneuve_de_Rivière.jpg|Entrada sud.
Mairie_de_Villeneuve_de_Rivière.jpg|Er ostau de comuna.
Ecole_de_Villeneuve_de_Rivière.jpg|Era escòla.
Table_d'orientation_Villeneuve_de_Rivière.jpg|Taula d'orientacion ath nòrd dera aglomeracion.
Vue_depuis_la_table_orientation.jpg|Vista despuish era taula d'orientacion.
Vue_sur_le_village.jpg
Tour_Romane.jpg|Tor romanica.



## Personalitats ligadas damb era comuna
## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Joaquín Sabina

**Joaquín Ramón Martínez Sabina** es un cantaire espanhòl. Nasquèt lo 12 de febrièr de 1949 en Úbeda, Jaén (Espanha). Comencèt la siá carrièra musicala en 1978 amb lo disc *Inventario*. Tre lo disc *Hotel, dulce hotel* en 1987, lo sieu disc es fòrça escotat. A grauat 15 discs. 

Sabina gaudís de grand prestigi en Espanha e Llatinoamérica (mai que mai, en Argentina), e es capaç d'aumplir quina encencha que siá a on agisca.

A publicat de divèrses libres de poèmas (entre eles *Ciento volando de catorce*) e de nombroses articles. Las siás cançons an donat pè a la creacion d'un musical *Más de 100 mentiras*. 

## Discografia
* *Inventario* (1978)
* *Malas compañías* (1980)
* *Ruleta rusa* (1984)
* *Juez y parte* (1985), amb Viceversa (band).
* *Hotel, dulce hotel* (1987)
* *El hombre del traje gris* (1988)
* *Mentiras piadosas* (1990)
* *Física y Química* (1992)
* *Esta boca es mía* (1994)
* *Yo, mi, me, contigo* (1996)
* *Enemigos íntimos* (1998), amb Fito Páez.
* *19 días y 500 noches* (1999) 
* *Dímelo en la calle* (2002)
* *Alivio de luto* (2005)
* *Vinagre y rosas* (2009)