Ans 1550

../.. | Ans 1520 | Ans 1530 | Ans 1540 | ** Ans 1550** | Ans 1560 | Ans 1570 | Ans 1580 | ../..

## Istòria

**v. 1550** : arribada dei premiereis esclaus negres en Brasil.

**1550** : a partir d'aquela annada, leis invasions oròmos poguèron plus èsser blocadas dins lo sud de l'Empèri Etiopian que perdiguèt pauc a pauc lei regions de Bale, de Dawaro e de Hadya. Pasmens, lo poder etiopian capitèt de desviar la màger part deis atacas en direccion deis estats musulmans, especialament Harrar que foguèt regularament en guèrra còntra lei nomadas oròmos dins lo corrent deis ans 1560.

**1552-1554** : revirada de plusors expedicions navalas otomana destinadas a prendre lo comptador portugués d'Ormuz. Leis Otomans perdiguèron un desenau de naviris e poguèron pas empachar lei Portugués de desvolopar son influéncia economica dins l'Ocean Indian. Pasmens, lei Turcs reconquistèron Mascate durant lei combats.

**1554-1557** : dins lo Khanat d'Astrakhan, començament d'una guèrra civila entre lo khan Iamgurchi e una partida dei Nogaïs, sostenguts militarament per lei Rus. Iamgurchi i foguèt tuat en 1555, çò que permetèt ai Rus de plaçar un vassau coma khan. Puei, après una temptativa d'insureccion, annexèron dirèctament lo Khanat.

**1555-1556** : dins l'Empèri Mogòl, revòuta dei senhors afgans musulmans que refusavan lo poder d'un emperaire indo. Humayun aprofichèt la situacion per tornar prendre lo poder. Pasmens, moriguèt mens d'un an pus tard. Per estabilizar la situacion, lo generau Bairam Khan impausèt Akbar, fiu d'Humayun coma emperaire.


**1556** : en China, tèrratrem de Shaanxi que tuèt entre 820 000 e 830 000 personas (aperaquí 60% deis abitants de la region). La quasi totalitat dei vilas e dei vilatges de la província de Shaanxi foguèron destruchs.

**1557** : en Africa Orientala, conquista dau pòrt de Massaua per leis Otomans. Aquò isolèt Etiopia e l'empachèt d'ara endavant d'agantar la Mar Roja.

**1559** : en Etiopia, mòrt dau negus Gelawdewos (1540-1559) que foguèt remplaçat per son fraire Menas. Lo negus novèu capitèt d'empachar lei Turcs installats a Massaua d'avançar en direccion dau sud.

## Cultura

[thumb|right|Premiera pagina dei ''[Crónicas del Perú*.]]
*'1553** : publicacion dau premier tòme dei ''[[Crónicas del Perú]]'' (« Crònicas de Peró » en [[occitan]]) dau ''[[conquistador]]'' e cronicaire [[Espanha|espanhòu]] [[Pedro Cieza de León]]. Gràcias a un trabalh important de collècta de testimònis, es una òbra majora de la literatura eissida de la descubèrta e de la conquista de l'[[Empèri Inca]].

== Sciéncias e tecnicas ==

**1551** : començament de la publicacion de ''Historia animalium'' (« L'Istòria deis animaus ») que s'acabèt en [[1587]]. Òbra de  paginas escrichas per lo naturalista [[Soïssa|soís]] [[Conradus Gesnerus]] ([[1516]]-[[1565]]), depintèt plusors espècias e prepausèt un premier assai de [[taxonomia]] qu'inspirèt per la seguida lei trabalhs de [[Rudolf Jakob Camerarius]] e de [[Carl von Linné]].
<br/>
**1551** : publicacion de ''[[Canon doctrinæ triangulorum]]'' de [[Georg Joachim Rheticus]] ([[1514]]-[[1574]]). Dins aqueu tractat, foguèt utilizat per lo premier còp un [[triangle]], en plaça d'un [[cercle|ceucle]], per definir e representar lei foncions [[trigonometria|trigonometricas]].
<br/>
**1551** : descripcion d'un modèl rudimentari d'una turbina de vapor per l'engenhaire e sabent [[Empèri Otoman|turc]] [[Taqi al-Din]] ([[1526]]-[[1585]]). Pasmens, son invencion trobèt ges d'aplicacion dins lo contèxte tecnologic dau periòde.
<br/>
**1551** : fabricacion dau premier [[teodolit]] modèrne per lo [[Matematicas|matematician]] [[Leonard Digges]] (vèrs [[1515]] - vèrs [[1559]]).
<br/>
**1552** : introduccion en [[Euròpa]] dei trabalhs dau mètge arab [[Ibn al-Nafis]] ([[1213]]-[[1288]]), especialament son estudi e sa premiera descripcion de la circulacion dau [[sang]] dins lo còrs uman ([[1242]]), per lo mètge [[Espanha|espanhòu]] [[Miguel Servet]] ([[1511]]-[[1553]]).
<br/>
**1552** : a [[Venècia]], publicacion de ''Tabulae anatomicae'' dau mètge [[Bartolomeo Eustachi]] (vèrs [[1510]]-[[1574]]). Son trabalh conteniá plusors descubèrtas regardant leis [[òs]], lei [[muscle]]s, lei [[nèrvi]]s, lei venas e la foncionament de l'[[aurelha]]. Ansin, un canau intèrne de l'aurelha es uei dich [[trompa d'Eustachi]].
<br/>
**1554** : estudi dau movement de casuda dei còrs per lo [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Itàlia|italian]] [[Giovanni Battista Benedetti]] ([[1530]]-[[1590]]). Ne'n publiquèt un pichon tractat dich ''Demonstratio proportionum motuum localium'' qu'es considerat coma un trabalh precursor de [[Galileo Galilei]]. En particular, demostrèt que la resisténcia subida per un còrs durant sa casuda es proporcionala a sa superficia e non a sa [[massa]].
<br/>
**1556** : publicacion d'un obratge revolucionari ''[[De re metallica]]'' (« De la causa metallica ») escrich per lo sabent [[Alemanha|alemand]] [[Georgius Agricola]] ([[1494]]-[[1555]]). Aqueu libre gropava la quasi totalitat dei conoissenças dau periòde sus la [[metallurgia]] e prepausèt una classificacion novèla dei [[minerau]]s coneguts qu'èra diferenta dei concepcions misticas de l'[[alquimia]]. Permetèt de desvolopar l'estudi scientific dei [[minerau]]s e dei [[metal|metaus]] e marquèt la fondacion de la [[mineralogia]] e de la [[geologia]] modèrnas.
<br/>
**1557** : premiera mencion [[escritura|escricha]] coneguda de [[platin]] dins un manuscrit dau sabent [[Itàlia|italian]] [[Julius Caesar Scaliger]] ([[1484]]-[[1558]]). Pasmens, aqueu metal èra ja conegut e utilizat dempuei de sègles en [[America del Sud|America dau Sud]].
<br/>
**1557** : invencion dau signe "=" per lo [[matematicas|matematician]] [[País de Galas|galés]] [[Robert Recorde]] (vèrs [[1512]]-[[1558]]) que l'utilizèt dins son obratge ''The Whetstone of Witte'' (« La mòla de Witte »).
<br/>
**1559** : introduccion dau [[tabat]] en [[França]] per lo [[diplomacia|diplomata]] [[Joan Nicot]] ([[1530]]-[[1604]]).
<br/>
**1559*' : publicacion d'un tractat d'[[anatomia]] escrich per lo cirurgian [[Itàlia|italian]] [[Realdo Colombo]] ([[1510]]-1559). Basat sus seis observacions e son experiéncia, permetèt de melhorar la comprenença dau foncionament dei [[palmon|paumons]].

== Decès ==

<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[Abd al-Qadir Ièr|Abd al-Qadir I]], sultan de [[Sultanat de Sennar|Sennar]].
* [[Georgius Agricola]], sabent [[Alemanha|alemand]].
* [[Petrus Apianus]], [[matematicas|matematician]] e [[astronomia|astronòm]] [[Alemanha|alemand]].
* [[Gelawdewos]], [[negus]] d'[[Etiopia]].
* [[Hieronymus Bock]], [[botanica|botanista]] [[Alemanha|alemand]].
* [[Pedro Cieza de León]], *conquistador'' e cronicaire espanhòu.
* Realdo Colombo, cirurgian italian.
* Leonard Digges, matematician anglés.
* Girolamo Fracastoro, mètge italian.
* Humayun, emperaire mogòl.
* Clément Janequin, musician francés.
* Nayil, sultan de Sennar.
* François Rabelais, escrivan francés.
* Robert Recorde, matematician galés.
* Julius Caesar Scaliger, sabent italian.
* Miguel Servet, mètge e teologian espanhòu.
* Niccolo Fontana Tartaglia, matematician italian.


## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias