Castèths (Lanas)

**Castèths** (*Castets* en francés) qu'ei ua comuna gascona de Marensin o Maransin situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia
Castèths qu'es un caplòc de canton de las Lanas, sus la rota nacionau 10, enter Bordèu e Baiona. Las comunas vesias que son : Talèr, L'Esperon, Linça, Sent Miquèu-Escalús, Lon, Magesc, Èrm, Gorberar.
Lo còr deu vilatge que's tròba enter las vaths de l'Escorjon e de la Palua qui se mesclan a l'oèst deu borg, e se'n van plejar l'estanh de Lon.

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
A la fin deu sègle XIIau  que son mentavudas
*Ecclesia Sancte Marie de Casted Bresque*  e *Sanctus Petrus de Favars*, qui fòrman uei la comuna de Castèths.
Que tròbam arron :
- *Castet-Breta* en 1356.
- *Quastet Bresque* en 1457, per l’establiment d’ua hèira, lo jorn de St Antòni, (lo 17) deu mes de genèr.
- Shens condar las ortografias divèrsas : Casted, Castelz, Castex, Castets,...  
A la Revolucion, solide pr’amor d’evocar de tròp la feudalitat, lo nom de « Castèths » qu’es estat cambiat en « Vert-Rameau ».

### Etimologia
* Castèth (deu latin *castellum* = tuc, fortificacion) + "s" (plurau ?) ; Lo plurau que s'explicaré hòrt plan, perqué lo gentilici ei demorat *castèths*, shens nat sufixe. Que i a donc avut ua confusion enter lo nom deu lòc e lo deus poblants, fenomèn classic en Gironda e dens tot l'oèst occitan ;
* Astor (citat per B. Boyrie-Fénié) que precisa las fòrmas *Castets* e *Castex* vienen d'un locatiu-ablatiu plurau ;
* autas solucions per explicar la fòrma plurala, ua finala de **Castèth* en [-tʃ] e la possibilitat de duas aglomeracions : que i a a l'èst de la comuna un lòc *Castetsbiels*, « castèth vielh », qui poderé estar lo lòc d'origina de la parròpia ;
* Huars [’hwas]  que vin de « Havars » [ha’was], arron mudada deu « h » e aferèsi deu « a ». Havars / Favars (deu latin *faba* = hava gròssa) + "-ar " (sufixe collectiu vegetau) + "s " (plurau, o ahortiment deu sens collectiu) : endret on créishen havas.

## Economia
Castèths que tira avantatge de la soa posicion sus la RN 10. Mantruas enterpresas que s'i son installadas, en mei de l'industria tradicionau deu bòi : piscicultura, basa de distribucion alimentària tà subermarcats, quimia, ostalaria, agroalimentari,...
Produccions agricòlas : Los pins que son juste pertot, mes que s'i hèi tanbei quauque chic d'indon, aspèrjas, poralha e guits engreishats.

## Istòria

## Administracion

|-
|colspan="5" align="center" bgcolor="#f3fff3" |

## Demografia

## Lòcs e monuments
* **L’eglisa de Sent Bertomiu**, pitada sus un tucolet, qu'es l'eglisa parropiau de Castèths. La partida mei anciana, lo capcèr, qu’es deu sègle XIIau. Qu’es inventoriada dens la *Base Mérimée* (Ref. Mérimée IA40001326).
* **Huars** (d’auts còps « Favars » o « Havars »), que’s troba a 3&nbsp;km a l’oèst de Castèths, suu cantèr nòrd de la rota D.42, pròche deu limit dab Linça.Per n’estar pas mei documentada dempuish 1734, la capèra de Sent Pè de Havars, uei dispareishuda, qu’es enqüèra dessenhada sus la carta de Cassini, notada : *Chap(el)le St Pierre*, a costat deu *M(oli)n des Habas*. Que damoraré d’aquera capèra, ua campana deu sègle XVIau(?), inventoriada dens la *Base Palissy*, (Ref. Palissy IM40001096).Segon ua legenda o tradicion, la capèra de Huars que seré estada l’antica glèisa parropiau, quèn n’i avè pas au borg, sonqu’ua capèra senhorau.
* **Lo Tuc deus Becuts** : qu’es ua hautor naturau, enter las vaths de la Palua et de l’Escorjon. Qu’i son estadas trobadas pèirahuec talhadas, e « substruccions galloromanas »    Aqueth tuc que seré estat amainatjat en oppidum, e a l’Edat Mejana, qu’auré portat un castèth a l’entorn deu quau a creishut lo vilatge. Qu’es estat traucat e copat en dus au sègle XIXau tà har passar au dret la rota nacionau RN10, au còr de la vila.
* **Las hargas** : En 1809, François Dubourg, qui èran dinc aquiu director de las hargas d’Usar proprietat deus Lur Saluces, que crompa, au ras deu borg de Castèths, un maine, dab dus molins suus la Palua, dab l’amira d’installar ua harga. Que s’i escad en 1820, arron dètz annadas d’arromèras de l’administracion, au grat deus cambiaments politics. En 1835 lo son nabot, qui s’apèra tanbei François Dubourg, que hèi bastir ua auta usia, dita « la Palua », suu medish arriu, mes 2&nbsp;km mei a baish. De cap a 1850, las hargas de Castèths qu’emplegavan de 400 a 500 personas : obrèrs de las hargas, dempuish los bracèrs dinc aus haurs especialisats, mes tanbei los minaires de garluisha, los boèrs, los carboèrs, los tombaires,...En 1867, Charles Boulart, arrèr-hilh deu fondator, qu’es proprietari de las duas hargas de Castèths, mes tanbei de las hargas d’Abesse e d’Ardy a Sent Pau d'Acs ; qu’es lavetz lo màger Mèste de hargas deu departament de las Lanas. La creacion de l’usia de la « Compagnie des Forges et Aciéries de la Marine », en 1882, au Bocau Nau, que va concurrenciar seriosament las hargas lanusquetas e portar-las lo còp mortau : La harga « deu Borg » de Castèths, qu’ac deisha en 1905, e la de « la Palua » que vira enqüèra en 1907, que s’estanca  abans de s’i tornar pendent la Guèrra de 14, puish que barra tà de bon.
* **La hont viva** : o hont de Sent Ròc, tanbei hont de legendas, qu'èra un putz artesian que lo son borbolhoar l'a valut lo nòm. Lo *Genie Rural* qu'a sajat de la captar tà servir a l'alimentacion en aiga de la comuna, mes la hont qu'a deishat de hornir, desapareishuda... Qu'a tornat pishar un an mei tard, 15 mètres mei lunh, abans de's pèrder, esbarrisclada capvath los marèscs qui bordejan l’Escorjon.
* **Las maisons borgesas** :
** Beauregard : edificada en 1870 per Mma Dubourg, vedoa deu mèste de hargas.
** Dorlanne : deu nòm deu son proprietari, geomètre ; bastida en 1898.
** Galan : bastida per lo doctor Maisonnave en 1880.
** Jeandanse : bastida en 1870 per Thérèse Fabre, hilha deu doctor Martin Fabre. Qu'es la mairia actuau, dempuish las annadas 1960.
** Bitche : lo bastidor que n'es Gustave Neurisse (1844-1915). L'endret que s'aperava « Cluca l'ardit », mes lo proprietari que l'a tornat batiar « Bitche » en sovièr de la vila de Mosèla, on avè resistat ad atacas alemandas en 1870.
** Ladoue : anciana proprietat, au sègle XVIIau, deu cavalèr de Ladoue. La maison actuau qu'es estada bastida de cap a 1860, per François Neurisse, mastroquet desahumat.
** La Palue : ostau deu François Dubourg (nabot), mèste de hargas a Castèths e a Abesse (Sent Pau d'Acs). Bastit au sègle XVIII o permèra mieitat deu XIXau.
* **Lo sequòia** (*sequoia sempervirens*) : dab ua circonferéncia a la soca de 8,70 m e dab mei de 39 m de hautor (pagerat en 2005), que's dreça sus la plaça de mairia de Castèths. Samiat o plantat a l'entorn de 1870, que's trobava a l'origina dens lo parc de la maison Jeandanse.

## Personalitats ligadas a la comuna
* **François-Marie Gieure** (Castèths 1851 - Massanjas 1937) : Avesque de Baiona, Lescar e Auloron de 1906 a 1934. Qu'a instituit oficiaument en 1923, dens los seminaris e los establiments deu segondari deu son diocèsi, l'ensenhament deu basco e deu gascon, l’estudi de la literatura d'aquestas lengas e de l'istòria regionau.
* **Emile Vignes** (Castèths 1896 – Castèths 1983) : fotograf reconeishut deus païsatges e de las gents de las Lanas.

## Véder tanben
* Comunas de las Lanas

## Ligams extèrnes

## Nòtas