open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ibèrs

thumb|230px|right|Relèu d'un guerrier ibèr (sègles III-II avans l'èra crestiana).
Leis **ibèrs** son l'ensems de pòbles que lei fònts classicas grègas (Tales de Milet, Ruf Fèst Avièn, Erodòt, Estrabon...) identifican lòng de la còsta orientala de la Peninsula Iberica aumens tre lo sègle VI avans l'èra crestiana que forman benlèu un grop de pobles preceltics e non pas una familha de pobles ; de fach, es dificil d'establir sa parentat. 

Puei que lei fònts classicas coïncidisson pas sempre dins lei termieras geograficas precisas ni dins l'enumeracion de pòbles concrets, sembla que la lenga èra lo critèri fondamentau que leis identificava coma d'ibèrs. Dins lei pobles ibèrs i a lei cinesians, lei turdetans, lei mastinis, lei iberoligurs; mai tard, après lei migracions dei pobles cèltas, se trobarà tanben lei celtibèrs. Leis inscripcions en lenga iberica apareisson dins lo territòri que lei fònts classicas assignan ais ibèrs: la zona costiera dau sud de Lengadòc-Rosselhon fins a Alacant, qu'arriba fins a l'interior per la vau d'Èbre, per la vau de Segura e per la vau auta de Guadalquivir.

Lo concèpte de cultura iberica es pas un patron que se repetís de manièra escleda per cadun dei pòbles identificats coma d'ibèrs, mai per l'ensems dei culturas individualas que sovent presentan de caracteristicas similaras. Antau, cau destacar l'emplec de dos sistèmas d'escritura diferents, au nòrd e au sud, l'emplec exaustiu de l'escritura au nòrd, l'abséncia d'escultura au nòrd que contrasta amb lei manifestacions brilhantas au sud, l'emplec de falcatas au sud e d'espasas celticas dau tipe de la cultura de La Tène au nòrd, de grands cavòts e monuments funeraris au sud, en contrast amb de pichons tumuls e estelas inscrichas au nòrd, de decoracion ceramica geometrica au nòrd e figurada au sud...

Los ibèrs son ancessors de gascons, bascos e catalans.
Laurièr

Lo **laurièr** (var. **laurier, laurèir, laurèr**), que son nom scientific es *Laurus nobilis*, es un arbre de fuèlhas vivaças, l'unic representant europèu de la familha de las lauracèas (fa partida de la familha del canelièr, un arbre originari de Ceilan e del sud d'Índia). 

Lo laurièr es sovent cultivat o naturalizat e se troba correntament pròche d'ostals e de rius e de vals umidas. Etimologicament, *Laurus* es lo nom latin del laurièr e *nobilis* significa 'notable', 'celèbre'. Lo laurièr es lo simbòl del trionf e d'*endevinament demest las culturas mediterranèas. Lo laurièr es, dins la mitologia basca, l'arbre qu'aluènha lo rai e que protegís l'òrta e l'ostal. 

## Ecologia e distribucion
Lo laurièr se trapa per tot l'airal mediterranèu. Florís al començament de la prima (març-abril). Fruteja d'octòbre a novembre e fa un fruch que ven negre, semblable a una oliva. A besonh de sols umids e rics. Es resistent a las temperaturas basas se son pas extrèmas. Supòrta pas de vents fòrts e freds. 

## Descripcion
Arbre de fuèlhas persistentas, que pòt èsser de 10 m d'altitud (e encara 25 m dins de climas cauds) e que presenta un tronc lis e grisenc. Sas brancas son verdosas e drechas. Las fuèlhas, generalament de 10 x 4 cm de color verd. Son persistentas, coriacèas, entièras, simplas, altèrnas e amb un peciòl vermelhós e cort, d'1 cm aproximativament.
Guilhèm de Gellona

**Guilhèm de Gellona** o (puslèu, segon las fòrmas ancianas ?) **de Gellone** (n.vèrs 768 - m.18 de mai de 812),  foguèt comte de Tolosa, duc d'Aquitània e marqués de Septimània. Es un sant de la Glèisa Catolica (canonizat en 1066). 
Es conegut en França coma *Guillaume d'Orange*, mercé a un cicle de cançon de gèsta que n'es l'eròi.

Filh de Teodoric, comte d'Autun e duc de Borgonha, èra per sa maire Aula (o Alda), felen de Carles Martèl e doncas cosin de Carlesmanhe,  que  li transmètet lo comtat de Tolosa amb títol de duc, en 781 quand creèt lo ducat d'Aquitània. Après 781 foguèt conselhièr de Loís lo Piós. La region tolosana s’espandissiá al sud dels Pirenèus fins a Septimània e Gotia, que dins las annadas seguentas tombèron jos la dominacion dels francs. Portava doncas lo títol de duc, mas tanben lo de marqués per las tèrras frontalièras. En 785 ajudèt a la a la conquista de Girona e d'autres endreches de Gotia. En 790 succediguèt a Corson coma comte de Tolosa e cediguèt l'administracion d'unes comtats al seus filhs: Rasés e Conflent a Berà, Rosselhon a Gaucèlm e probablament d'autres comtats a Adalem. En 791 combatèt los bascos. En 793 foguèt derrotat pels arabis sus Orbièl, mas aquestes darrièrs se deguèron retirar fins en Cerdanha. En 801 participèt a la conquista de Barcelona, amb Ademar de Narbona, Berà e d'autres.

De son primièr maridatge amb Cunegonda d'Austràsia nasquèron:

* Berà, comte de Barcelona, 
* Gualdrada, comtessa consort de Wormgau 
*Gerberga, monja
D’un segond maridatge amb Guitborga naisseràn
* Adalelm,
* Gaucelm de Rosselhon,
* Bernat de Septimània,
* Heribert comte,
* Teodoric (comte d'Autun per delegacion de Bernat),
* Guitgari,
* Guarner,
* Roslinda o Rottind Helinbruc (comtessa consort de Corbie).

En 804 se retirèt al monastèri d'Aniana, puèi en 806 fondèt l'abadiá de Gellone, a l'ora d'ara Abadiá de Sant Guilhèm dau Desèrt. 

## Ligams extèrnes
* Testament en latin de Guilhèm de Gellona
Cantons soïsses

390x390px|drecha
Los 26 **cantons de Soïssa** (*kanton* en alemand; *canton* en francés [kɑ̃tɔ̃]; *cantone* en italian) son d'Estats membres de la Confederacion Soïssa. Lo nuclèu de la Confederacion jos la forma dels tres primièrs aliats confederats s'apelava la Waldstätte. Dos periòdes importants dins lo desvolopament de l'anciana confederacion son resumits dins los tèrmes Acht Orte ("uèch cantons", 1353 a 1481) e Dreizehn Orte ("tretze cantons", 1513 a 1798).

## Nòtas e referéncias
Regiment de Bearn

Lo **Regiment de Bearn** que ho ua unitat de l'armada francesa deu Regim Ancian qui, en 1755, e partí au bòrd deus vaishèths* [[Le Leopard]]* e *[[L'Opiniatre]]* de cap a Nava França on combató l'armada anglesa dinc a la caduda de Montreal.

Los grans moments de l'istòria deu Regiment de Bearn que s'escadón durant la Guèrra de Sèt Ans : lo purmèr batalhon que's pelegè en Euròpa dab un unifòrme gris mentre qui lo dusau batalhon e combatèva (enter 1755 e 1760) en Nava França en purmèr dab un unifòrme blanc de la manjas blavas puish, a partir de 1757, l'arroi que remplacè lo blau.

Uei lo dia, associacions americanas e francesas que reviscòlan lo Regiment, las soas activitas, la soa banèra e los sons unifòrmes. Lo castèth d'Aas en Bearn qu'ei lo lòc on parada ua version modèrna e associativa cada mes d'agost.

## Ligams

*  Site d'ua reconstitucion americana
*  Site de la reconstitucion bearnesa deu castèth d'Aas
*  Paja suu Regiment de Bearn deu site deu Ministèri de la Defensa Nacionau de Canadà
Micheu Chapduelh

**Micheu Chapduelh** (prononciar: [sa'dyɛj], en francés *Michel Chadeuil*) es un escrivan e chançonier occitan nascut lo 7 de genièr de 1947 a Agonac en Dordonha ente demòra enquera. Es un daus prumiers escrivans occitans-lemosins a aver utilizat la grafia classica. Participa a la revusda Lo Leberaubre consacrada a la literatura fantastica emb Jan dau Melhau. Son òbra es un boiradís d'umor negre e de fantastic. Escrivet de nombrosas chançons, coma per Joan-Pau Verdier. Presidet longtemps Novelum, la seccion peirigòrda de l'IEO. Es membre dau conseu lingüistic del Congrès Permanent de la Lenga Occitana.thumb|180px|Micheu Chapduelh present a la Jornada dau Libre Occitan de 2011
## Òbra literaria

### Pròsa
* *"[[De temps en temps]]"*  - Perigüers - Ed.IEO - Col.Novelum 1973 . 2nd publicacion - Tolosa - Ed. IEO - Col. A Tots - 1981
* *"La segonda luna*" - Agonac - Ed. Lo Leberaubre e IEO - Col. A tots - 1980
* *L'Arquibaunobiliconofatz* - Tolosa - Ed. IEO - Col. A tots - 1983
* *Grizzly-John e autres contes* - Tolosa - Ed. IEO - Col. Novelum e A tots - 1997

### Poesia
* *"Lo còr e las dents"* - Le Pallet - Ed.Traces-magazine - 1968
* *"L'Òme, pas mai*" - Tula - Ed.Lemouzi - 1970
* *L'emplumat* - Perigüers - Estampariá perigordina - Auto edicion - 1971

### Estudis
* *La formation des mots dans le dialecte nord-occitan du Périgord* (Universitat de Bordèu, 1969)
* *Lo chen en Lemosin* (Estudi, Escòla Occitana d'Estiu, 1978)
* *Quand las bèstias parlan...* (Estudi bilingüe sus los mimologismes, amb disc, Novelum-IEO 24, 1978)
* *Beure e minjar lo país* (ensag en francés Novelum IEO 24, 1987)
* *Cuisine paysanne en Périgord* (Recèptas, L'Ostal del Libre, Orlhac, Colleccion *Escapades*, 1994)
* *Coleras* (Cronicas, IEO, colleccion *Ensages*, 1997)
* *Chançons* (enregistradas per Joan-Pau Verdier, Gui Broglia, Didier Duponteix, Joan Francés Latornaria, Peiraguda, Perlinpinpin fòlc ...)

## Ligams extèrnes
* Entrevista de Micheu Chapduelh a Canal-U
Guilhòs

**Guilhòs** (*Guillos* en francés) es una comuna bordalesa de Gasconha situada dens lo departament de Gironda de la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Geografia

## Toponimia
Bénédicte Boyrie-Fénié dona tres atestacions ancianas : *Guilhos (parrochiani de ~)*, en 1273, *Gilous*, *Giloutz (parochia de ~)*, entre 1307 e 1317 (Ròtles gascons), *Guilhos (a cappella de ~ arch. Sernensis)*, en 1326 .

Dauzat e Rostaing, que se basan sus l'opinion de Rohlfs, Ernèst Negre, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié e B. Boyrie-Fénié era-medisha son d'acòrd per véder l'origina dens lo nom d'òme latin *Aquilius*, acompanhat deu sufixe *-ossu(m)*, eretat deu sufixe aquitanic *-òtze*. Es au mens una probabilitat, estant que las atestacions medievalas permeton pas de conéisher lo nom abans l'aferèsi  supausada (tombada de l'iniciala *a* : **Aquiliossu-* > **Aguilhòs* > *Guilhòs*). 

## Istòria
À la Revolucion, la parròpia Sent Martin de Guilhòs formè la comuna de Guilhòs. En l'an IX (1800-1801), la comuna de Guilhòs ho restacada a la de Landiràs e l'ensemble vengó Landiràs e Guilhòs. En 1850, la comuna de Guilhòs ho restablida par desmembrament de la comuna de Landiràs e Guilhòs.

## Administracion

## Demografia

* L'abséncia de donadas entre 1800 e 1851 ven deu periòde de restacament a la comuna de Landiràs.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas damb la comuna

## Véder tanben
* Comunas de Gironda

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Economia de Tònga

Tònga a una pichona economia basada sus l'exportacion de produchs primaris, especialament d'agricultura. En i comprenent tanben lo peis, los produchs primaris representan lo 2/3 de las exportacions. Lo país impòrta una granda quantitat de noiduras, principalament de Nòva Zelanda. 

Lo país depend tanben de las remesas de sòus de las comunitats tonganesas residentas en l'exterior per equilibrar lo sieu deficit comercial. Lo torisme representa la segonda font de revenguts del país: en 2006,  personas visitèron lo país. 

Lo govèrn estimula lo desvolopament del sector privat, e incentiva especialament los investiments, mentre concentra las despensas publicas en santat e educacion. Tonga a una infrastructura basica rasonabla e un servici social desvolopat. L'anautita taxa de caumatge entre los joves, la creissença de l'inflacion, las pressions per de reformas democraticas e la creissença de las despensas en servicis socials son las principalas provocacions del govèrn.

## Referéncias
Vilarzèl de Rasés

**Vilarzèl (de Rasés)** (*Bilarzèl* en grafia de Savartés; *Villarzel-du-Razès* en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon. Aqueste vilatge se tròba dins lo massís de la Malapèira e dins lo parçan de Rasés.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las atestacions ancianas son :
*Vilarzel* en 1134; *Vilarzellum, … Vilarcellum* en 1163; *Villa de Villardel* en 1212; *Villarium in Reddensi* en 1264; *Villarzellum* en 1274-1494; *Ecclesia de Vilarsello* en 1360; *Villarsel* en 1552; *Villarzel* en 1594; *Vilarzel* en 1781; *Bilarzèl* en 1912 (Savartés).
Lo nom es un derivat de *vilar*, ambe'l sufixe diminutiu *-icellum*. *Vilar* ven del latin *villare* que seriá una partida de la *villa*, doncas una bòria, un escart, un masatge . *Villarzel* (nom francés) èra dejà oficialament *Villarzel-du-Razès* en 1801 , per evitar la confusion ambe Vilarzèl Cabardés, dins lo meteis departament.

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton d'Alanha; es ara del canton de *La Piège-au-Razès* (en francés), que se disiá *de [[Bram]]* abans lo 1èr de genièr 2016.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas d'Aude

## Ligams extèrnes
* Vilarzèl sul site de l'Insee

## Nòtas
Montferrièr

**Montferrièr** (*Montferrier* en francés) es una comuna occitana de Lengadòc, situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion es [munfa'rjɛ]. La fòrma occitana segon Patrici Pojada es *Montferrièr*. Las fòrmas ancianas son *Monte Ferrario*, *Montefarrario* en 1295, *Montferrer* en 1450, *Monferer*, cap a 1460 (Esquerrier).
Segon Dauzat e Rostaing, *Montferrièr* ven del latin *mons* « mont » e *ferrum* « fèr », ambe'l sufixe *-arium* (nom ligat a l'industria). 
Segon Negre, citat per Patrici Pojada, *Montferrièr* ven del latin *montem*, ambe l'adjectiu *ferrarius*, « mont provesit de fèr o qu'a l'aspècte del fèr ». Segon les Féniés, citats per P. Pojada, le nom se referís a l'industria, un ferrièr es un obrièr que trabalha le fer.
Segon Patrici Pojada, le nom es compausat de *mont* e *ferrièr*, que marca la preséncia de fèr dins la montanha. I aviá de minas de fèr a Mont Minièr dins la partida sud de la comuna, plan montanhosa.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas d'Arièja

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Abadiá de Sant Guilhèm dau Desèrt

L**'abadiá de Sant Guilhèm dau Desèrt** es una abadiá situada en Lengadòc, dins l'actual departament d'Erau, dins lo vilatge de Sant Guilhèm dau Desèrt localizat dins la val de Gellona al jonhent del riu de Verdus e del flume d'Erau.
L'ensems arquitectural format per l'abadiala, las clastras, e los bastiments del convent es un dels mai complets del Lengadòc mediterranèu.

## Istòria
D'en primièr nomenada *abadiá de Gellona*, foguèt fondada e dotada lo 14 de decembre de 804 per Guilhèm de Gellona, comte de Tolosa e duc d'Aquitània, que serà pus tard canonizat en Sant Guilhèm.
La glèisa actuala es la tresena edificada dins aquel luòc. De la primièra construida pel comte Guilhèm, demòra pas cap de traças visiblas. La segonda, d'après lo *Sacramentari de Gellona*, foguèt enauçada a la fin del sègle X, mas ne'n demòra a l'ora d'ara que la cròta e la torre de Sant Martin al sud de l'edifici. Aquesta glèisa preromanica foguèt degalhada o destruida per un grèu incendi al començament del sègle XI.
L'abadiala romanica actuala foguèt alavetz constituida en tres fasas per l'abat Pèire I, entre lo mitan del sègle XI e la fin del sègle XII.

De bregas an sovent opausadas las abadiás vesinas d'Aniana e de Gellona, los monges d'aquesta darrièra agent sempre volgut menar una politica d'independéncia. Lo prestigi de l'abadiá al sègle XII èra fòrça important, sa visita èra fòrça recomandada als romieus de Sant Jaume de Compostèla, per fin d'i adorar las relíquias de la crotz e del còs de Guilhèm.

En 1569 l'abadiá foguèt saquejada per d'uganauds venguts d'Aniana e Ginhac. Al començament del sègle XVIII, de benedictins de Sant Maur construguèron al sud de l'abadiá un novèl monastèri d'estil classic constituit de tres bastiments e d'una cort centrala. En 1783 l'abadiá es suprimida per decision reiala e jos l'influéncia de l'avescat de Lodeva, totes sos bens atribuits a aqueste darrièr.
A la Revolucion Francesa, l'abadia serà espeçada e venduda.

Las clastras foguèron desmuralhadas e possedisson pas pus que doas galariás (nòrd, e oèst en partida). Aqueste ensems foguèt vendut en 1905 e se trapa uèi al musèu The Cloisters a Nòva York. Qualques tròces son servats a la Societat Arqueologica de Montpelhièr.
Bèrna

**Bèrna** (*Bern* en alemand; *Berne* en francés; *Berna* en italian e en romanch; *Bärn* en alamanic) es la capitala de Soïssa *de facto* e sèti de sos organs executius federals. 

Berna es lo capluòc del canton de Bèrna e la quatrena vila de Soïssa. Es una vila federala a predominança lingüistica germanofòna. L'aglomeracion de Bèrna compta  abitants. Es traversada pel riu d'Aar. 

Es encartada al Patrimòni Mondial de l'UNESCO. 

## Galariá

Bern_(6166587466).jpg
Bern Panorama von Rosengarten 20211007.jpg
Altstadt Bern (Südostseite).jpg
Bundeshaus , Swiss Parliament Bern ( Ank Kumar ) 04.jpg
Bern 2.jpg
Natur in Bern 2023.jpg
Bern Panorama 03.jpg
Bern Panorama 01.jpg


## Nòtas e referéncias


### Ligams extèrnes

## Voses connèxas

* Soïssa
** Canton de Bèrna
Zuric

**Zuric** (*Zürich* en alemand; *Zurich* en francés; *Zurigo* en italian; *Turitg* en romanch; *Züri* en alamanic) es la capitala economica de Soïssa, lo capluòc del canton de Zuric e vila soïssa mai poplada .

Se situa dins lo centre-nòrd de Soïssa, a la punta nòrd-oèst del lac de Zuric. Zuric es un centre nevralgic pels camins de fèrre, las rotas e le trafèc aerian. L'aeropòrt e la gara de Zuric son los pus grands e pus frequentats del país.

Installada de biais permanent pendent mai de 2000 ans, Zuric foguèt fondada pels romans, que, en 15 abans JC, l'apelavan Turicum. A l'Edat Mejana, Zuric aqueriguèt l'estatut imperial e, en 1519, venguèt un centre principal de la Reforma protestanta en Euròpa dirigida per Ulrich Zwingli.

La lenga oficiala de Zuric es l'alemand, mas la principala lenga parlada esa la varianta locala del dialècte alemanic soís alemand, l'alemand zuriqués.

Nombroses musèues e galariás d'art se trapan dins la vila, especialamentent lo Musèu nacional soís, lo Kunsthaus e le novèl teatre 11 a Oerlikon. Lo Schauspielhaus Zürich es un dels teatres mai importants del mond germanofòn. 

Zuric es entre los pus grands centres financièrs mondials malgrat una populacion relativament feble. La vila abriga nombreusas institucions financièras e societats bancàrias. Nombroses centres de recèrca e de desvolopament soísses son concentrats dins la region del Grand Zuric e los febles taus d'imposicion e las subvencions de finançament dels cantons incitan las entrepresas estrangièras a installar son sèti social o a finançar los servicis de tresaurariá dins la vila.

## Galariá

Adlisberg - Pfannenstiel - Zürichsee - Albis-Zimmerberg - Zürich-City - Sihltal - Limmattal - Käferberg 2016-05-17 18-47-23.JPG
Zurich from Felsenegg blue hour 20210126.jpg
Panoramablick auf die Altstadt von Zürich und den Zürichsee.jpg
Zürich view Quaibrücke 20200702.jpg
Zurich, Switzerland (41344120811).jpg

## Nòtas e referéncias
Canton de Podençac

Lo **canton de Podençac** es ua anciana division administrativa francesa de Bordalés suprimida en 2015, situada dens l'arrondiment de Lengon, lo departament de Gironda e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. Las 13 comunas son dempui 2015 dens lo canton de las Lanas de las Gravas, burèu centralizator a Salas.

## Geografia
Aqueth canton es organizat a l’entorn de Podençac dens l'arrondiment de Lengon (arrondiment de Bordèu avant 2006). La soa altitud vària de 0 m (Serons) a 83 m (Landiràs) dab ua altitud mejana de 35 m.

## Istòria

## Administracion

|-
| align="center"|  2008-2014  || Hervé Gillé ||align="center"| PS
|-
| align="center"|  1977-2008 || Philippe Dubourg ||align="center"| UMP
|}

## Composicion
Lo canton de Podençac amassava 13 comunas e comptava 16 029 habitants (recensament de 1999 sens dobles comptes).

## Demografia
* 1962= 13 551
* 1968= 14 210
* 1975= 13 897
* 1982= 14 952
* 1990= 15 863
* 1999= 16 029
* 2012= 19 727
sens comptes dobles

## Istòria
Lo canton se creèt pendent la Revolucion , normalament en 1790. Landiràs  e Barçac avèvan tanben un canton entre 1790 e 1801.

## Véder tanben
* Gironda
* Arrondiments de Gironda
* Cantons de Gironda
* Comunas de Gironda
* Lista deus conselhèrs generaus de Gironda

## Ligams externes
* Lo canton de Podençac suu site de l'Insee
* plan deu canton de Podençac sus Mapquest
* Localizacion deu canton de Podençac sus ua mapa de França
* Associacions de partatges d'ideas per lo devolopament deu canton

## Nòtas
Lista deis articles de matematicas

## A
* Aira
* Aplicacion (matematicas)

## B
* Bijeccion

## C
* Conjectura de Poincaré

## D

## E
* Ensemble
* Ensemble complementari
* Equipoténcia
* Estructura algebrica

## F
* Familha (matematicas)
* Familha de partidas

## G
* Grop (matematicas)

## I
* Injeccion (matematicas)

## J

## L
* Lèi de composicion intèrna

## M
* Matematicas
* Monoïde

## N
* Nombre

## O

## P
* Pareu (matematicas)
* Particion (matematicas)
* Produch cartesian

## Q

## R
* Relacion binària
* Relacion d'equivaléncia
* Relacion d'òrdre

## S
* Subrejeccion
* Superfícia (matematicas)

## T

## U

## V

## X

## Z
Barçac (Gironda)

**Barçac** (*Barsac* en francés) es una comuna bordalesa de Gasconha o de Guiana, lingüisticament gascona, situada dens lo departament de Gironda de la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

Situada a esquèrra de Garona e sus Siron, a 37 km de Bordèu.

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Raimundus Bruni de Barciaco* en 1192, *Barsac*, *Bersac* au sègle XIII, *hominibus de Berzac* en 1254, *in parrochiis de Barsaco* en 1273, *parrochia de Barssiaco* en 1273, *Bersako* en 1277, *Berzac* en 1279, *Barciaco* en 1288, *Barsaco* en 1289; *Berciaco* en 1293, *prepositura de Barsac* en 1307-1317, *Sanctus Vincentius de Barsaco* al sègle XIV, etc.
Segon Dauzat, *Barçac* vendré deu nom gallic d'òme **Barcios*, varianta de *Bercius*, damb lo sufixe *-acum*. Mes Dauzat demanda de consultar tanben *Bersac*, p.75 .
Segon Negre, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, *Barçac* vendré deu nom germanic d'òme *Bertus*, damb lo sufixe *-iacum*. Segon Jacques Astor, citat tanben per B. Boyrie-Fénié, s'agís [un pauc coma Dauzat] deu nom gallic d'òme *Barcius*, d'après *Bercius*. 
Bénédicte Boyrie-Fénié pensa que l'alternància entre *e* e *a* hèi esitar entre un germanic *Bertius* e un gallic **Barcios*. Pr'amor de la preséncia de Barçac sus lo Camin Gallian, via romana, **Barciacu(m)* sembla pus probable .
Xavier Delamarre interprèta autament lo nom celtic **Barcios* inatestat : seré una varianta de *Baracios*, atestat. L'etime es *Barciācon* (derivacion en *-ācon*) 
.
Veire Barçac (Nauta Vinhana).

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
* Glèisa Sent Vincenç
* Camin de crotz

## Personalitats ligadas damb la comuna

## Ligams externes
* Site oficiau
* Barçac suu sit de l'Institut Geografic Nacionau
* Localizacion de Barçac sus ua mapa de França e comunas limitròfas
*  Plan de Barçac sus Mapquest

## Veire tanben
* Comunas de Gironda

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Ribòsa

200px|thumb|Formula ciclica de la ribòsa
200px|left|thumb|Forma obèrta e non ciclica de la ribòsa
La **ribòsa** o **ribofuranòsa** qu'ei un glucid monosacarid pentòsa e mei precisament ua aldopentòsa. La soa formula quimica qu'ei C5H10O5. Dems la natura qu'ei trobat devath la forma de la D-ribòsa. Qu'entra dens la composicion deus nucleotids de l'ARN e qu'ei quimicament pròche de la desoxiribòsa presenta dens los nucleotids de l'ADN. Estant un component deus nucleotids, qu'entra dens la composicion de l'ATP e deu NADH, duas moleculas màgers deus metabolisme deus èstes vius.

Que ho descobèrt en 1905 per Phoebus Levene.
Bèth cèu de Pau

Lo **Bèth cèu de Pau** qu'ei ua cançon escrivuda e compausada per C. Darrichon. Qu'ei considerada com l'imne de la capitala bearnesa.

*Bèth cèu de Pau, quan te tornarèi véder ?<br>*
*Qu'èi tant sofert despuish qui t'èi quitat.<br>*
*Si'm cau morir shens de't tornar revéder,<br>*
*Adiu, bèth cèu, t'aurèi plan regretat.<br>*
*Qu'aurí volut, Bearn cantar ta gloèra.<br>*
*Mes ne poish pas, car que soi tròp malaut.<br>*
*Mon Diu, mon Diu, deishatz-me véder encoèra<br>*
*Lo cèu de Pau, lo cèu de Pau (bis).<br>*

*Ier, qu'èri sol, dens ma trista crampeta<br>*
*A respirar lo perfum deu printemps<br>*
*Quan, tot d'un còp, ua prauba irongleta,<br>*
*Possa un gran crit, e puish en meme temps.<br>*
*Un esparvèr cor sus la beroina ;<br>*
*- Çai, çai t'ací, jo ne't harèi pas mau !<br>*
*Rentra dehens, que parleram praubina<br>*
*Deu cèu de Pau, dau cèu de Pau (bis).<br>*

*Qu’as tu pensat, la mia prauba amiga<br>*
*De viatjar sola, shens nat secors ?<br>*
*Repausa drin, de córrer que fatiga,<br>*
*Ací, n’as pas a crànher los autors<br>*
*Per qué tremblar ?<br>*
*Ben n’ès pas presonèra<br>*
*Que pòts partir si n’ei pas çò qui't cau<br>* 
*Repren ton vòu, ben voltitjar leugèra (bis)<br>*
*Au cèu de Pau au cèu de Pau. (bis)<br>*

*Mes, que te'n vas, beròia messatjèra,<br>*
*Adiu, adiu, senti que'm vau morir.<br>*
*Car lo Bon Diu entà d'eth que m'espèra,<br>*
*Doman betlèu, non serèi mèi ací !<br>*
*Puish que te'n vas, ven-te'n dens la montanha,<br>*
*Ven har ton nid devath noste portau,<br>*
*Qu'auràs de tot, tà tu e ta companha<br>*
*Au cèu de Pau, au cèu de Pau (bis).<br>*
Budòs

**Budòs** (*Budos* en francés) es ua comuna bordalesa de Guiana o de Gasconha, lingüisticament gascona, situada dens lo departament de Gironda de la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

* **Budòs** qu'es un vilatge situat a rasèr de la comuna de Sautèrnas. Uèi, la principala activitat es la viticultura.
* Budòs es coneishuda per la soa aiga : la comuna alimenta ua maja part de la region e lo sud de la Comunautat Urbana de Bordèu en aiga.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas a la comuna
## Ligams externes
* Budòs suu sit de l'Institut Geografic Nacionau
* [33076
* http://www.quid.fr/communes.html?mode=query&req=Budos Budòs suu sit deu Quid
* Localisacion de Budòs sus ua mapa de França e comunas limitrofas
* Plan de Budòs sus Mapquest

## Véder tanben
* Comunas de Gironda
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Economia de Finlàndia

Finlàndia a una economia extrèmament industrializada, basada en grands recorses forestales, nautes nivèls d'inversion de capitals e maximal desvolopament tecnologic. Istoricament lo país es competitiu en lo sector de manufactura - principalament indústrias de fusta, metals, engenhariá, telecomunicacions e electronica. Lo comèrci exterior es tanben important: en los darrièrs ans las exportacions representan mai de 1/3 del produch interior brut del país.

Tradicionalament, Finlàndia es estat un importador net de capital per finançar lo creissement industrial. Dempuèi lo decènni de 1980, la taxa de desvolopament economic de Finlàndia es estat una de las mai nautas dels païses industrializats. E mai se atenh resistir los primièrs ans de la crisi economica sorgida en 2008 finalament en 2013 comença la casuda que s'accentua en principis del 2015.

## Referéncias
Maòri (lenga)

Lo **maòri** (nom autoctòn: *Māori* o *te reo Māori*, literalament “la lenga normala", abitualament abreujat en *te Reo*, valent a dire “la lenga”) es una lenga austronesiana parlada en Nòva Zelanda. Fa part del grop de las lengas polinesianas orientalas, dins lo sosgrop tahitian. Per aquesta rason a plan similituds amb lo tahitian e lo maòri de las Illas Cook. Parteja tanben una granda part de son vocabulari e de son estructura amb l'hawaiian, lo samoan e lo tongan.
Economia de Romania

Romania, que dintrèt dins l'Union Europèa lo 1èr de genièr de 2007, comencèt sa transicion del comunisme al capitalisme en fins de 1989. En aquela escasença comptava amb una indústria obsolèta e una produccion insufisenta pels besonhs del país.

Lo país sortiguèt en 2000 d'una recession de tres ans de durada, mercé a las exportacions dins los païses de l'UE. La consomacion domestica e los investiments ajudèron la creissença del PIB dins las annadas recentas, mas resultèron tanben en grands desequilibris del balanç dels pagaments.

Romania es un dels principals productors e exportadors de produchs agricòlas d'Euròpa. Aquel sector representa 10% del PIB. Lo sector industrial representa 35% del PIB, malgrat qu'en los darrièrs tempses, las installacions bastidas pendent l'estapa d'economia centralizada son demoradas obsolètas e las fabricas an degut investir massivament per lor modernizacion. Los sectors principals son los textils, la siderurgia, la produccion de maquinas, de veïculs e d'armament, e lo tractament de la produccion agricòla. Los servicis comprenon los 55% restants del PIB; lo torisme i ten la part principala.

Romania signèt son tractat d'adesion a l'Union Europèa, en vigor dempuèi lo  de 2007, al meteis moment que Bulgaria.

## Referéncias
Maòri

**Maòri** pòt designar :

* En general, en Nòva Zelanda:
** los maòris, populacion polinesiana de Nòva Zelanda 
** lor lenga, lo maòri.
* E tanben dins las illas Cook:
** los maòris, populacion polinesiana de las illas Cook 
** lor lenga, lo maòri.
Ferrand VII d'Espanha

[thumb|right|250px|'''Ferdinand VII'''<br /><small>Rei d'Espanha, Retrait delh pintre [Francisco José de Goya y Lucientes|Goya]]

**Ferdinand VII d'Espanha** (El Escorial, lo 14 d'octobre de 1784-Madrid, lo 29 de setembre de 1833) foguèt rei d'Espanha en 1808 e entre 1814 e 1833, Josèp Ièr lo remplacèt entre 1808 e 1814. 

Èra lo filh delh rei d’Espanha Carles IV e de María Luisa de Parma (petit de Loís XV de França). Se casèt embe Maria Cristina de Nápols e sa filha èra Isabèl II d'Espanha.
Maòri (pòble)

Los **Maòri** son un pòble indigèna polinesian de Nòva Zelanda. Lo grop arribèt probablament al sud-oèst de Polinesia en mantunas èrsas abans l'an 1300. Los Maòri s'installèron en las illas e desvolopèron sa cultura pròpria. 

Los europèus venguèron en Nòva Zelanda en nombre creissent a la fin del sègle XVIII, e las tecnologias e las malautiás que i portèron desestabilizèron la societat *Māori*. Aprèp 1840, los *Māori* perdèron una granda part de sas tèrras e dintrèron dins una fasa de descreis cultural e numeric, mas la population capitèt de pujar tornarmai a la fin del sègle XIX , e un reviscol cultural comencèt dins los ans 1960.

Dins la lenga maòri lo mot *māori* significa ,  o . Dins las legendas e autras tradicions oralas, lo mot destria los èssers umans mortals de las divinitats e esperits (*wairua*).

## Vejatz tanben
* Haka

## Referéncias
Violon alto

Lo **violon alto** (o **vriulon alto...**) o mei simplament **alto** qu'ei un instrument de còrdas hregadas de la familha deu vriulon e qui las soas quate còrdas (de la mei grava a la mei aguda : Sol, Re, La, Mi) be son acordadas ua quinta mei baisha que las deu vriulon ; tan vau díser que lo dò de l'alto (la còrda grava) qu'ei ua quinta mei baisha que lo sòl deu vriulon e que lo mi d'aqueth darrèr (la soa còrda mei aguda) qu'ei ua quinta mei hauta que lo la de l'alto ; aquò que significa tanben que los dus instruments que partatjan tres còrdas acordadas a la medisha hautor : los lors Sol, Re e La.

Lo còs deu violon alto qu'ei mei gran que lo deu violon e, au contra deu violonaire qui legeish las soas particions en clau de Sol, l'altista que las s'ac legeish en clau d'Ut.
Seron

**Seron** o **Serons** (*Cérons* en francés) es una comuna bordalesa de Guiana o de Gasconha, lingüisticament gascona, situada dens lo departament de Gironda de la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

Situada sus l'esquèrra deu fluvi de Garona e sus lo Siron, a 33&nbsp;km de Bordèu.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
* Arroeinas deu castèth de Sent Cricq (segle XVI)

## Personalitats ligadas a la comuna
## Ligams externes
* Seron suu site de l'Institut Geografic Nacionau
* [33120
* http://www.quid.fr/communes.html?mode=query&req=Cérons Seron suu site deu Quid
* Localizacion de Seron sus ua mapa de França e comunas limitròfas
* Plan de Cerons sur Mapquest

## Véder tanben
* Comunas de Gironda
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Virus de l'immunodeficiéncia umana

Lo **virus de l'immunodeficiéncia umana** (abreujat **VIU** en occitan e *HIV* en anglés) qu'ei un retrovirus responsable, en çò deus umans, deu sindròm de l'immunodeficiéncia aquesida (SIDA) e qui's multiplica en parasitant las cellulas immunitàrias umanas en tot utilizar la loa maquinaria cellulara entà reprodúser lo son cabau genetic e prodúser las soas proteïnas en tot panar los lipids de la membrana cellulara per se'n har ua. 

Com tots los virus, non pòt pas estar vertaderament considerat com un èste viu puish que n'a pas cap de metabolisme, n'a pas cap besonh de's neurir e non creish pas. Qu'ei per aquesta rason qui deu parasitar ua cellula entà poder proheitar deu son metabolisme e deus sons organets entà reprodúser lo son ARNg e las soas proteïnas, e atau, mantuns autes VIU. 

Enlòc de morir (puish qu'ei pas viu), un virus non pòt pas sonque pèrder la soa capacitat d'infectar (per'mor de la degradacion de las soas proteïnas o deu son acid nucleïc, aquiu donc, l'ARNg). Dens lo cas deu VIU, lo contacte dab l'aire que'u hè pèrder aquesta capacitat au cap d'ua brèva estona.

En çò deus felins (gat o tigre per exemple) lo VIF (FIV en anglés) qu'ageish deu medish biais mes que cau solinhar que lo virus uman non pòt pas estar transmetut aus felins e vicevèrsa. Aquò que's deu a la grana especificitat de las glicoproteïnas deus virus qui an per foncion de "s'arrapar" a las proteïnas (hèra diferentas d'ua espècia a ua auta) de la membrana de las cellulas entà las infectar.

Au dia de uei, non i a pas cap tractament qui pòsca eliminar lo VIU d'un organisme. Los sols tractaments existints que son los qui se las ac viran entà isolar lo virus e estancar atau lo son desenvolopament mercés a ua presa regulara e de potingas hèra caras.

## Estructura
Lo cabau genetic (o genòma) deu VIU qu'ei contiengut dens duas moleculas d'ARN genomic (ARNg). Aqueths ARNg que son embarrats dens ua caisha proteïca aperada nucleocapsida (constituida de las proteïnas p6 e p7). Au ras deus dus tròç d'ARNg be's tròban enzims: la transcriptasa invèrsa p64, la proteasa p10 e l'integrasa p32. La transcriptasa invèrsa que transcriu l'ARN en ADN entà qui la cellula infectada lo pòsca léger e atau sintetizar las proteïnas viralas.

La nucleocapsida qu'ei contienguda dens ua auta caisha proteïca aperada capsida constituida de proteïnas p24.

Au son torn, aquera capsida qu'ei entornejada per ua membrana lipidica (formada peus lipids de la membrana de la cellula parasitada qui a produsit lo virus). Aquera membrana qu'ostenda las glicoproteïnas gp41 e gp 120; aquera darrèra que capèra la purmèra e qu'a per foncion de s'arrapar a la cellula de parasitar (dens lo cas deu VIU : los linfocits T4)

## Cicle de desvolapament

## Nòtas
Carles IV d'Espanha

230px|left|thumb|Lo rei Carles IV 

**Carles IV** (Portici, Nàpols, 11 de novembre de 1748 – Roma, 20 de janvièir de 1819) foguèt rei d'Espanha entre 1788 e 1808. Foguèt seguit per son filh Ferrand VII d'Espanha.

Èra lo filh de Carles III d'Espanha e de María Amalia de Sajonia. Se casèt embe sa cosina María Luisa de Parma. María Luisa foguèt 24 còps prens e agueron 14 enfants entre quelh:

* Carlota Joaquina (1775 - 1830). Se casèt embe Joan VI de Portugal.
* María Amalia (1779 - 1798). 
* María Luisa (1782 - 1824). 
* Ferrand VII d'Espanha (1784 - 1833). 
* Carlos (1788 - 1855), qu'èra l'eiretèir del tròn d'Espanha après la mòrt de Ferdinand VII, e raclamèt sos dreits pelhs partisans qui se 'pelavon carlistas (veire Guèrra Carlista). 
* María Isabel (1789 - 1848). 
* Francisco de Paula (1794 - 1865). Son filh se casèt embe Isabèl II d'Espanha. 

[380px|right|thumb|''La familha de Carles IV'' pelh pintre [Francisco José de Goya y Lucientes|Goya.]]
Hawaiian

L**'hawaiian** (nom autoctòn: ʻōlelo Hawaiʻi) es una lenga austronesiana parlada a las illas Hawaii. Fa part del grop polinesian oriental e es una lenga qu'aperten al sosgrop marquesic que son nuclèu se tròba a las illas Marquesas. L'hawaiian proven d'aquel nuclèu marquesan.

La proximitat lingüistica màger de l'hawaiian es amb lo marquesian sud. Parteja tanben una granda part del vocabulari amb la rèsta de las lengas polinesianas. Aital 76% del vocabulari de l'hawaiian fa veire de similituds o es identic al tahitian o al maòri.

## Classificacion
L'hawaiian es una lenga polinesiana, un grop de las lengas oceanianas centralas restacat a las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana. L'hawaiian es pròche del mangarevan e del marquesian. 

## Referéncias

## Fonts
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Carles III d'Espanha

270px|left|thumb
[thumb|right|100px|[Escudo de España|Escut de Carles III, utilizat pelh los reis d'Espanha taiqua 1931]]
**Carles III** (Madrid, lo 20 de janvièir de 1716 — Madrid, lo 14 de decembre de 1788). Foguèt duc de Parma (1731-1735), rei de Nàpols (1734-1759) e rei d'Espanha (1759 - 1788). 

Èra lo filh delh rei d’Espanha Felip V d'Espanha e de sa segonda femna Isabel de Farnesio. Èra lo tresen filh de Felip V e lo primèir d’Isabel.

Se casèt embe María Amalia de Sajonia. Agueron 13 enfants entre quelh :
* María Josefa (1744-1801) 
* María Luisa de Borbón (1745-1792)
* Felipe (1747-1777), perdèt lo tròn per’amor de sa santat mentala
* Carles (1748-1819), lo rei Carles IV
* Fernando (1751-1825)
* Gabriel (1752-1788), se casèt embe Mariana Victoria de Portugal
* Antonio Pascual (1755-1817)
Vitamina

Las **vitaminas** (del latin *vita* (vida) + *ammoniakós* (del grèc 'producte libi', 'amoníac') + *-ina* (del latin *substància*)), son de compausats eterogenèus indispensables per la vida.

Las vitaminas son de moleculas organicas que lor manca pòt provocar de malautiás dichas *avitaminòsis*. L'organisme las pòt pas sintetizar, mas las deu aquerir amb las noiriduras. Una dieta que i mancan provocarà de tresviraments metabolics. Lor excès dich *ipervitaminòsi* pòt èsser toxic, especialament dins lo cas de las vitaminas liposolublas. L'intoxicacion per lor acumulacion dins lo còrs es possibla, après un periòde long d'abús. Las vitaminas agisson tanben coma substàncias antioxidantas, que prevenon mantun tipe de càncer, coma coenzimas e coma grops prostetics dels enzims. I a actualament 13 vitaminas classificadas dins dos bèls grops: 

### Vitaminas idrosolublas

* Complèxe B 
** Vitamina B1 o Tiamina (Antineuritica) 
** Vitamina B2 o Riboflavina 
** Vitamina B3, Vitamina PP o Niacina 
** Vitamina B5 o Acid pantotenic 
** Vitamina B6 o Piridoxina 
** Vitamina B8, Vitamina H o Biotina 
** Vitamina B9, Vitamina M o Acid folic 
** Vitamina B12 o Cianocobalamina
* Vitamina C o acid ascorbic (Antiescorbutica)

### Vitaminas liposolublas
* Vitamina A o Retinòl 
* Vitamina D o Colecalciferòl (antiraquitica) 
:Actualament la vitamina D, se considèra pas una vitamina, mas una ormona. 
* Vitamina E o Tocoferòl 
* Vitamina K o Naftoquinona (antiemorragica) 

### Besonh en vitaminas
Economia de Maurici

Maurici basa la siá economia en l'agricultura (los principals produchs son lo sucre e lo tè) e en lo torisme de luxe. Es un bon luòc per los investiments estrangièrs perque se sarra als paradises fiscals en lo que tanh als impòsts. De nombrosas marcas (sustot textilas) an establit de cadenas a Maurici. Los grands investiments en infrastructuras e internet favorizan aquela implantacion.

L'economia a una creissença que destria lo país dels autres estats de la region. Los sieus sòcis comercials pus importants son Índia e Madagascar. Lo desvolopament afècta sustot los airals litorals e las grandas vilas, del temps que los vilatges de l'interior son fòrça mai paures.

## Nòtas & referéncias
Prefectura de Chiba

La **prefectura de Chiba** (千葉県, *Chiba-ken* per oposicion a 千葉市, *[[Chiba|Chiba-shi]]*) es una prefectura de Japon situada dins la region de Kantō.

## Geografia
La prefectura de Chiba se situa al centre-èst de l'illa de Honshū dins l'Ocean Pacific. Sa populacion es de  estatjants (en 2000). La prefectura es devesida en vilas (市 *shi*) e districtes (郡 gun). La capitala de la prefectura de Chiba es la vila de Chiba, qu’es subdevesida en sièis arrondiments. La prefectura de Chiba es vesina de las prefecturas d’Ibaraki al nòrd, Tōkyō e Saitama a l’èst. La màger part de la prefectura de Chiba se tròba sus la peninsula de Boso, una region montanhòla e importanta per la cultura del ris. Lo nòrd-oèst, mai poblat, fa part de la plana de Kantō, que s’espandís fins a la zona urbana de Tōkyō e Saitama.

### Vilas (市 '''shi''')
Lista de las vilas (市 *shi*) de la prefectura de Chiba, mai lors arrondiments (区, *ku*).

### Districtes (郡 gun)
thumb|right|Prefectura de Chiba
Lista dels districtes (郡 *gun*) de la prefectura de Chiba, mai lors borgs (町, *cho ou machi*) et vilatges (村, *son o mura*).

## Economia
Aquesta prefectura fa part del 'Tōkyō Megalopolite'', la zona industriala pus granda de Japon. 
I se tròba l'aeropòrt internacional de Tōkyō, Narita.

## Torisme
A la talvera de la vila de Tōkyō, en riba de la baia eponima se tròban los pargues de Tokyo Disneyland e Tokyo DisneySea (complèxe de Tokyo Disney Resort). Es la primièra destinacion toristica del país e lo pargue Tokyo Disneyland es una de las primièras del mond amb 17 milions de visitors cada an. Solas las vilas de Las Vegas e París tant coma Walt Disney World Resort la passan.

## Istòria
La prefectura de Chiba foguèt fondada lo 15 de junh de 1873 après la fusion de las prefecturas de Kisarazu et Inba. Istoricament la prefectura cobrís províncias feudalas de Kazusa (上総), Simousa (下総) e Awa (安房). Lo regropament d'aquelas tres províncias s'apelava, d'aquel temps, Boso (房総).

## Ligams extèrnes
* Sit oficial de la Prefectura de Chiba
Economia de Birmania

Birmania a de grandas ressorsas naturalas, mas l'economia sofrís d'una reglamentacion governamentala excessiva e de la pauretat rurala.

## Referéncias
Cultura Clovís

La **cultura Clovís** es una cultura paleoamericana descobèrta dins la vila del meteis nom (Nòu Mexic) en 1932, que viviá dins las montanhas d'Arizòna, Nòu Mexic e a l'oèst de Tèxas e data de 10&nbsp;000 aC, pus anciana que la de Folsom. Avián tradicion de caçaires, e lors puntas de sageta son d'òsses de mamot. Lo sit mai polemic se tròba en Tèxas, ont una punta de sageta foguèt datada pel C-14 en 37&nbsp;000 aC. Aquò podriá significar que las puntas Clovis cambièron pas pendent 27&nbsp;000 ans, çò qu'es dificil d'acceptar pels arqueològs. Las puntas Clovís son de lamas talhadas, amb los costats o los flancs parallèls o un pauc convèxes amb una sòla concava. L'aspècte de las proporcions de la sòla es un pauc fangós, benlèu per separar lo talh del mange. An una longor de 4 a 13&nbsp;cm, son pesugas e frisadas, encara que la frisada normalament excedís pas la mitat de la longor. Mantuna variacions de l'èst (Ohio, Cumberland, Suwannee) an d'arestas de peis e una longor relativa pus estrecha. La cultura Clovis es tanben ligada amb d'instruments e d'aisinas d'òs, de martèls de pèira, de gratadors e de puntas de sageta non frisadas.
Onjuku

**Onjuku** (御宿町, o mai simplament　おんじゅく) es una estacion balneària de la Prefectura de Chiba sus l'illa principala de Japon. I demòran un pòrt de pesca e un quartièr de pescaires. L'activitat toristica es plan sasonièra amb, d'estiu, una afluéncia considerabla de visitors. A aquela sason los estatjants lògan crambas de lors ostals e barraquetas de brasucaires se montan sus la quita plaja d'arena. Lo demai de l'annada la vila es frequentada per fòrça joves tokyoitas que venon logar pòstes e combinasons de surf per la jornada.

Es lo cèl estelat d'Onjuku que donèt l'inspiracion a un contaire japonés d'escriure una de las comptinas que totes los mainatges japoneses coneisson. Aquela comptina evòca un prince e una princessa arabis. Una estatua es erigida al centre de la plaja d'Onjuku, per l'arena. Representa los dos personatges sus de dromadaris. La vila d'Onjuku utiliza lo creissent de luna de la cançon coma simbòl toristic. 

Un musèu d'art lo long de l'estrada que longa la plaja conta, demest autras causas, l'istòria d'aquela comptina. Un autre musèu evòca l'istòria locala d'Onjuku amb un apròchi mai etnologica e la presentacion d'ancianas aisinas de pesca.

Se pòt tanben trobar un monument de l'amistat nippo-mexicana. Al sègle XVII los estatjants d'Onjuku salvèron los naufragièrs d'un vaissèl mexican. En mai de los aver salvats de l'ocean aurián convencut lo shogun de los far pas tuar coma auriá degut èsser lo cas amb d'estrangièrs. Encara uèi la vila d'Onjuku es afrairada amb Acapulco e lo monument se quilha orgulhosament sul bauç septentrional de la baia d'Onjuku.
Alcolisme

L**'alcolisme** es una malautiá cronica caracterizada per l'addiccion fisica e psiquica a l'alcòl etilic. L'alcolisme es tanben un problèma social pr'amor que damatja la santat psiquica e fisica e provoca de problèmas grèus dins totes los domenis de l'activitat umana. L'alcòl es una de las drògas mai ancianas e mai correntament utilizadas per l'umanitat. L'abús d'alcòl e d'autras drògas pòt indicar una depression grèva. Dins la natura mantun fruches ensucrats experimentan una fermentacion que fa d'alcòl de manièra espontanèa. Aqueste es lo cas dels fruches d'arboç que pòdon embriagar se se manjan. La majoritat de las civilizacions an elaborat de bevendas alcolicas, principalament amb fruches o grans, que son vengudas de referéncias culturalas. L'alcòl, a diferéncia d'autras drògas, es legal e de disponibilitat e de consomacion aisidas, ligat a la socialitat. Per tot aquò, l'alcolic, reabilitat o non, a de facilitats per persistir o tornar a l'addiccion alcolica.
Byron Bay

right|thumb|

**Byron Bay** es una vila de l'estat de Nòva Galas del Sud a la poncha orientala del territòri màger d'Austràlia. La vila es lo centre del Byron Shire, que compta mai de  estatjants (ABS, estimacion 2003). Lo Capitani James Cook nomenèt l'endrech Byron en onor de John Byron. 

Byron Bay se situa a pauc près a 800&nbsp;km al nòrd de Sydney e a 200&nbsp;km al sud de Brisbane. Cape Byron, una poncha adjacenta a la vila, es lo punt oriental extrèm del continent d'Austràlia, e fa part d'un cratèr volcanic gigant. Lo far de Cape Byron comencèt de foncionar en 1901, e a la balisa pus fòrta d'Austràlia. La vila compta mai d'una bèla plaja e es una estacion balneària aimada dels toristas tant australians coma estrangièrs, amb en particular plan backpackers que viatjan long de la còsta australiana. 

## Eveniments
* East Coast Blues & Roots Music Festival (Pendent las vacanças de Pascas)
* Splendour in the Grass
* The Byron Bay Writers Festival
* Byron Bay Film Festival
* Byron Underwater Festival

## Estacions de ràdio
* 2LM 900 AM (comerciala)
* Triple Z FM 100.9 (comerciala)
* JJJ 96.1 FM
* Radio National 96.9 FM
* Classic FM 95.3 FM
* ABC Northern Rivers 94.5 FM
* Bay FM, (comunitat)

## Veire tanben
* Byron Bay Visitor Centre - Oficial Información Turista (ingl.)
* Arakwal National Park
* The Wreck
Gan

Lo **gan**,  / Gànyŭ en hanyu pinyin es una lenga sinitica de China.

Lo gan es parlat dins la província de Jiangxi, e tamben al Hunan, al Hubei, al Anhui, e al Fujian.
Obelisc de Buenos Aires

L' **Obelisc de Buenos Aires** qu'ei lo monument lo mei emblematic d'aquesta ciutat. Apitat a la crotzada de las famosas aviengudas Corrientes (coneguda com l'"avienguda qui non drom pas jamei") e 9 de Julio (chafrada com l'"avienguda la mei larja deu monde) qu'ei haut de 67,5 m.

Que ho edificat devath la presidéncia de Agustín Pedro Justo entà celebrar los 400 ans de la fondacion de Buenos Aires.

Òbra de l'arquitècte Alberto Prebisch a soa bastida que debutè lo 20 de març de 1936 e lo monument (bastit en sonque dus mes) que ho estreat lo 23 de mai. En 1939, Roberto Marcelino Ortiz, lo successor deu president Agustín Pedro Justo, que voló l'avalir en arguant rasons esteticas, practicas e de seguretat shens s'i escàder. Durant las annadas 80, ua cleda que ho hornit entà estancar las degradacions qui pativa, e mei que mei, los grafitis.

Per'mor de la soa valor simbolica e de s'estar a la crotzada de dus eish màgers de la ciutat, qu'ei un lòc on los abitants de Buenos Aires e s'amassan per hestejar victòrias esportivas (e mei que mei a l'escadença deus campeonats de fotbòl) o politicas.

La diada mondiau de luta contra lo SIDA que dè lo parat de'u caperar d'un preservatiu gigant de tela. Deu medish biais, a l'escadença deus trenta ans de la Nueit deus Gredons (quan la Dictatura Militara de las fin de las annadas setanta e sequestrè, torturè e aucidó un grop d'adolescents) que ho desguisat en gredon gigant.