open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carrièra

vinheta|Carrièra

Una **carrièra** (var. **carrèr**, **carriera**, **carrièira**, **carrèra**, **charrèira**, **charrièira**, **charriera**) o una **rua** es un espaci de circulacion dins la vila.
Eukaryota

Los **Eucariòtas** (del grèc *eu*, verai e *karuon*, nuclèu) amasson quatre grands règnes del monde viu: los animals, los campairòls, las plantas e los protistas. 
Constituisson un grop fòrça larg d'organismes, uni- e pluricellulars, definits per lor estructura cellulara.Los eucariòtas possedisson, per oposicion als procariòtas (arqueobactèris e eubactèris) :
* d'organets, que devesisson l'espaci cellular en compartiments especializats, coma: 
** lo nuclèu (que conten l'ADN), 
** las mitocondrias, lo reticulum endoplasmic, l'aparelh de Golgi, los lisosòmas, los peroxisómas, los cloroplasts e las vacuòlas en çò de las plantas ;
* un citoesquelèt, compausat mai que mai d'actina e de miosina ;
* la facultat a realizar l'endocitòsi ;
* un ADN devesit en mantun cromosòmas;
* una division cellulara apelada mitòsi (amb intervencion dels centriòls e fusèl mitòtic) ;
* una vertadièra reproduccion sexuada.

## Exemples d'eucariòtas

image:Human-gender-neutral.png|L'espècia umana
Image:Paramecium.jpg|Un paramèci
image:Fern.jpg | Falguièra 


Image:Amanite tue-mouche.JPG|Un campairòl: *Amanita muscaria*


## Arbre filogenetic
Lingüistica

La **lingüistica** (o *linguistica*) es la sciéncia qu'estúdia la lenga naturala, valent a dire lo foncionament del lengatge uman.

Un o una **lingüista** (o *linguista*) es un scientific que ten la formacion e la competéncia necessàrias per trabalhar en lingüistica. La lingüistica, coma sciéncia, se caracteriza per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas. Las tres tendéncias principalas uèi son l'estructuralisme, lo generativisme e la sociolingüistica (lista non exaustiva).

## Voses connèxas

* Dialècte
* Dialectologia
* Lenga
* Societat

## Nòtas
 

## Referéncias
La mar (canta)

**La Mar** es una poesia occitana :

La mar que va, la mar que vien,
Jamei pausar, combat tostemps.
E jo com un batèu,
Pergut au pè deu cèu,
Qu'èi viscut cent mila vitas,
Qu'èi cercat tant d'Americas,

He ! Enten, enten,
Qu'ei de la mar qui vien lo vent

La mar que va, la mar que vien,
Shebitejar tot doçament.
Que'm vien díser lo conde,
D'aqueths marins deu cap deu monde,
Deus qui s'avè gahats,
E qui n'a pas tornats.

He ! Enten, enten,
Qu'ei de la mar qui vien lo vent.

La mar que va, la mar que vien,
Entà jumpar mon còr dolent.
E jo non sèi pas plan,
Si ei l'amor qui a mau de mar,
O la mar qui a mau d'amor,
Quan plora atau la soa cançon.

He ! Enten, enten,
Qu'ei de la mar qui vien lo vent.

La mar que va, la mar que vien,
Que pòt portar l'òmi tan luenh.
La mar qu'ei lo país,
Deus qui n'an pas nat país;
La mar qu'ei l'auta tèrra,
Deus qui an lo mau de tèrra.

He ! Enten, enten,
Qu'ei de la mar qui vien lo vent.
Licéncia de documentacion liura GNU

La **licéncia de documentacion liura GNU** (GNU Free Documentation License) es una licéncia producha per la Free Software Foundation. Aquesta licéncia a per tòca de permetre la difusion de Contengut liure.

*L'objècte d'aquesta Licéncia es de rendre tot manual, libre o autre document escrit « liure » al sens de la libertat d'utilizacion, valent a dire : assegurar a cadun la libertat efectiva de lo copiar o de lo redistribuir, amb o sens modificacions, comercialament o pas.*

* en francés (traduccion non oficiala, version 1.1): http://cesarx.free.fr/gfdlf.html
* version oficiala en anglés: http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html
Metazoa

Los **metazoaris** (del grèc *meta*, aprèp e *zôon*, animal, per oposicion als protozoaris) es lo nom modèrne del taxon constituït pels animals (membres del règne animal) multicellulars. Los metazoaris son d'organismes eucariòtas multicellulars mobils eterotròfs (tiran lor energia de la matèria viventa ja constituida) apareguts fa 700 milions d’annadas. Esquematicament, los metazoaris son d'ensembles de cellulas que banhan dins un mitan interior e separats del mitan exterior.

La filogenia dels metazoaris es encara plena d'incertituds. Las taulas çai contra se devon considerar coma un exemple. Òm notarà que la Filogenia modèrna a completament abandonat la nocion d'invertebrat.

Lo caractèr monofiletic del taxon sembla plan establit. En tèrmes mai simples, totes los animals multicellulars an un antecessor comun que totes sos descendents actuals son d'animals multicellulars.

Los metazoaris an una reparticion mondiala, e ocupan totes los mitans, tanben per exemple los fumadors negres.

## De legir

*[[Classificacion Filogenetica del vivent]]* per Guillaume Lecointre e Hervé Le Guyader a las edicions Belin
Paraula

vinheta|Paraula

En lingüistica, la **paraula** es l'usatge qu'un locutor fa, a un moment donat, del lengatge. Dins lo lengatge, ansin, la **paraula** s'opausa a la **[[lenga]]**. 

## Vejatz tanben
* Lenga e paraula
Lista de lengas del Mond

----
Aquestas son diferentas lengas del Mond:

## A
abcaz | afar | afrikaans | albanés | alemand | aimara | anglés | arabi | aragonés |  armèni | aromanés | asturian | azèri

## B
basc | bengalin (lenga) | bielorús | bihari | Bosniac | Breton | Bulgar

## C
Canarés | Castelhan | Catalan | Chechèn | Chinés | Chèc |  Corean | Croat | Curd

## D
Dakota | danés

## E
Ebrieu | Eslovac | Eslovèn | Esperanto | Espanhòl | Estonian

## F
Feroés | Finés | Francés | Frison

## G
Gaelic d'Escòcia | Galèc | Galés | Georgian | Grèc | Guaraní | Gujarati

## H
Hawaiian | Hiri Motu

## I
Ido | indi | indonesian | Indostani | Interlingua | Ioroba | Irlandés | Islandés | Italian

## J
Japonés | Javanés | Judeoespanhòl

## K
 

## L
Ladin | Latin | Leonés | Leton | Lituanian

## M
Maòri | Macedonian (eslau) | Malai | Malaialam | Maltés | Marata | Mongòl

## N
Nahuatl | Ndebele | Neerlandés | Nepalés | Norvegian

## O
Occitan (**dialèctes:** Auvernhat - Gascon - Lemosin - Lengadocian - Provençau - Vivaroaupenc) | Ongrés | Oquinavan | Ordo | Ozbèc

## P
Panjabi | Persan | Polonés | Portugués 

## Q
Quíchoa | Quirguiz

## R
Romanés | Rus

## S
Sanscrit | Sarde | Scots | Sèrbe | Sèrbocroat | Sicilian | Singalés |Suedés | Swahili

## T
Tagalòg | Tai | Tamil | Telogo | Tigrinha | Toki Pona | Turc

## U
Ucraïnian

## V
Vietnamian

## X
Xhosa

## Z
Zolo

## Vejatz tanben
* ISO 639
* Lenga
* Lengas per familha
* Lista dels païses del Mond
* Lista de las lengas oficialas
----
Copa Santa

thumb|200px|La Copa Santa 
Lo cant de la **Copa Santa** o pus exactament **La Cançon de la Copa** (en grafia mistralenca originària: *Coupo Santo, La Cansoun de la Coupo* ) foguèt escrich per Frederic Mistral sus una musica de Micolau Sabòli, es l'imne dau Felibritge, es considerat per d'unei coma l'imne de Provença e tanben coma un imne de tota Occitània au costat de ''Se canta''.

Mistral escriguèt aqueu cant en referéncia a una copa d'argent que lei felibres catalans la porgiguèron ais felibres provençaus pendent una taulejada que se tenguèt a Avinhon lo 30 de julhet de 1867, per grandmercejar lei provençaus qu'avián aculhit lo poèta catalan Víctor Balaguer, quand aqueste darrier foguèt exiliat politic en Provença. Aquela copa es l’òbra de l'escultor Guihèm Fulcònis e de l’argentier Jarry.

## Version en [[grafia classica]]

Provençaus, vaicí la copa
Que nos ven dei catalans:
A de reng beguem en tropa
Lo vin pur de nòste plant !

*repic*
Copa santa,
E versanta,
Vueja a plens bòrds,
Vueja abòrd
Leis estrambòrds
E l'enavans dei fòrts!

D'un vièlh pòble fièr e libre
Siam bensai la finicion;
E se tomban lei felibres,
Tombarà nòsta nacion.

D'una raça que regrelha
Siam bensai lei promiers greus;
Siam bensai de la patria
Lei cepons e mai lei prieus.

Vueja-nos leis esperanças
E lei raives dau jovent,
Dau passat la remembrança
E la fe dins l'an que ven.

Vueja-nos la coneissença
Dau verai e mai dau bèu,
E leis autei joïssenças
Que se trufan dau tombèu.

Vueja-nos la Poesia
Per cantar tot çò que viu,
Car es ela l'ambrosia
Que tremuda l'òme en dieu.

Pèr la glòria dau terraire
Vautres enfin que siatz consents,
Catalans de luenh, ò fraires,
Comuniem toteis ensems!

## Version en [[grafia mistralenca]] (originària)

Prouvençau, veici la Coupo
Que nous vèn di Catalan :
A-de-rèng beguen en troupo
Lou vin pur de nostre plan

*refrin*
Coupo Santo
E versanto
Vuejo à plen bord,
Vuejo abord
Lis estrambord
E l'enavans di fort !

D'un vièi pople fièr e libre
Sian bessai la finicioun ;
E, se toumbon li felibre,
Toumbara nostro nacioun

**Coupo Santo...**

D'uno raço que regreio
Sian bessai li proumié gréu ;
Sian bessai de la patrìo
Li cepoun emai li priéu.

**Coupo Santo...**

Vuejo-nous lis esperanço
E li raive dóu jouvènt,
Dóu passat la remembranço,
E la fe dins l'an que vèn,

**Coupo Santo...**

Vuejo-nous la couneissènço
Dóu Verai emai dóu Bèu,
E lis àuti jouïssènço
Que se trufon dóu toumbèu

**Coupo Santo...**

Vuejo-nous la Pouësìo
Pèr canta tout ço que viéu,
Car es elo l'ambrousìo,
Que tremudo l'ome en diéu

**Coupo Santo...**

Pèr la glòri dóu terraire
Vautre enfin que sias counsènt.
Catalan, de liuen, o fraire,
Coumunien tóutis ensèn !

**Coupo Santo...**

## Ligams extèrnes
*  Aria MIDI, paraulas e traduccion en francés, e particion.
* Copa Santa (Wikisource)
Chordata

Vejatz l'article detalhat.

Animal amb un axe gelarièr (còrda) esquinièr. Los vertebrats son de **[[chordata|cordats]]**.

Los **cordats** son un grop de metazoaris bilaterals deuterostomats caracterizats per la preséncia d'una còrda dorsala, almens en una fasa de sa vida.

## Lista de las classas
Demest los cordats, se tròba : 
* Urocordats o tunicièrs
* Cefalocordats (Amphioxus) 
* Vertebrats

En classificacion classica, los cordats se compausan de :
* sosembrancament *[[Tunicata]]* Lamarck, 1816 -- Tunicièrs
** classa *[[Appendicularia]]* -- Tunicièrs pelagics
** classa *[[Ascidiacea]]* -- Ascidias
** classa *[[Thaliacea]]* -- Tunicièrs pelagics
* sosembrancament *[[Cephalochordata]]*
* sosembrancament *[[Vertebrata]]*
** superclassa *[[Agnatha]]*
*** classa *[[Cephalaspidomorphi]]* (lampresa)
*** classa *[[Myxini]]*  (mixina)
*** classa *[[Pteraspidomorphi]]* (animals fossils)
** infraembrancament *[[Gnathostomata (Vertebrata)|Gnatostomat]]*
*** classa *[[Chondrichthyes]]* -- Peis cartilaginós
*** superclassa *[[Osteichthyes]]* -- Peis d'esqueleta ossosa
**** classa *[[Actinopterygii]]* -- Peis de las nadarèlas raionadas
**** classa *[[Sarcopterygii]]*
*** superclassa *[[Tetrapoda]]* -- Tetrapòdes
**** classa *[[Amphibia]]* Linnaeus, 1758 -- Anfibians
**** classa *[[Reptilia]]* Laurenti, 1768 -- Reptils
**** classa *[[Aves]]* -- Ausèls
**** classa *[[Mammalia]]* Linnaeus, 1758 -- Mamifèrs

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben
* Tunicièrs
* Cefalocordats 
* Vertebrats
* Somit
* Emicordats

### Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
* 
* Plan d'organizacion dels cordats **(fr)**
Vertebrata

Los **Vertebrats** (**Vertebrata**) forman un sosembrancament fòrça diversificat d'animals cordat apertenent al clade dels Olfactorians e qu'an per particularitat principala d'aver un esqueleta intèrne compausat d'un cran e d'una colomna vertebrala. Representan la màger part de l'embrancament dels Cordats, amb près de 70 000 espècias descritas . Òm i inclutz uèi las Mixinas (de peisses sens maissa) e mai qu'ajan pas de colomna vertadièra.

La fòrta diminucion de sas populacions entre la fin del  e lo començament del , constatada independament per l'ONU e lo WWF, es, segon aqueste, principalament deguda a las activitats umanas. Entre 1970 et 2020, l'indici planèta viventa, que seguís las populacions de  de vertebrats dins lo monde, a demesiguèt de près de 70 %. Mai de  de vertebrats desapareguèron de las tèrras emergidas al  (tant coma en , fòra grandas extincions).

## Referéncias
* 
* 
* 
*
Craniata

vinheta|Craniata?

Los **Craniats** son d'animals qu'an un cran ossós qu'enròda la partida anteriora del sistèma nerviós. Compòrta de placas dentigèras pels Mixinoïdes o una maissa pels Gnatostòmes.
Eutheria

Los **placentaris** (***Placentalia***), tanben apelats **euterians** (***Eutheria***), forman l' mai importanta dels mamifèrs, dins l'embrancament dels Vertebrats.

La caracteristica principala d'aquesta  es que los embrions se desvolopan entièrament dins lo còrs de lor maire, e son alimentats durant la grossessa gràcias a la placenta.

Aquesta classa se devesís en s:

* los artiodactils
* los carnivòrs
* los cetacèus
* los quiroptèrs
* los insectivòrs
* los lagomòrfs *([[conilh]], ...)*
* los primats
* los sirenians
* los perissodactils *([[caval]], ...)*
* los proboscidians *([[elefant]], ...)*
* los rosegaires
* los tubulidentats

### Vejatz tanben
* Règne animal, eucariòta, cordat, tetrapòde,
Vulpes vulpes

Lo **rainard** (var. **rainal**) o lo **guèine** o la **mandra** o la **volp** (var. **vop**) o lo **volpilh** (*Vulpes vulpes*) es l'espècia de rainard mai espandida en Eurasia, en America del Nòrd, en Africa del Nòrd e en Austràlia. La femèla se pòt apelar especificament la **rainarda** (var. **rainalda**). Un individú joine es un **rainardon** (var. **rainaldon, rainardòt**) o **volpat** (var. **vopat, volparròt, voparròt**). Son pelatge es ros en general. Abita principalament dins de caunas cavadas per los taisses o los conilhs. Se noirís sustot de campanhòls, de conilhs, de peisses e de frucha. 

Son predator principal es l'òme, que lo cacèt per sa forradura, pel plaser e tanben perque lo rainal es vector de la ràbia. 

Una campanha de vaccinacion antirabica a rapidament permés d'eradicar la ràbia d'Euròpa de l'Oèst.
Lo rainal èra çaquelà encara caçat al Reialme Unit, dins las batudas fins al mièg de setembre de 2004, qu'aquela practica foguèt alara interdicha.

## Descripcion

Lo mascle es un pauc mai gròs que la feme. La talha vària un pauquet d’un individú a l’autre e segon las regions; lo mascle mesura aperaquí 110&nbsp;cm e pesa prèp de 6&nbsp;kg. La feme, ela mesura 5&nbsp;cm de mens e pesa en mejana 5,2&nbsp;kg. Sa coa es espessa e gaireben tant longa coma son còs. A 42 dents duras e agudas qu'an un jaç d'esmalt solid se renovelant cada an de sa vida.

## Abitat

## Alimentacion
Carnivòr, se noirís sustot de pichons mamifèrs (campanhòls, mirgas o esquiròls) mas tanben d’ausèls, de granhòtas, d’insèctes, de pichons fruches e de carraunhadas. Son alimentacion vària al cors de las sasons, l'estiu per exemple, las cerièras, las fragas, las baias e los aglans faràn partida de son menut quotidian. Cèrts rainals e lor portada son ja estats observats se noirissent de trochas de lac que pesan de 1,5 a 3&nbsp;kg que capturavan en sautant dirèctament de la riba sus un banc de peisses nadant en aigas pauc prigondas.

## Reproduccion

Lo rainal ros atenh sa maturitat sexuala vèrs l'edat d'un an. Los mascles e las femèlas son abitualament monogams. Lo periòde de reproduccion a principalament luòc entre la mièg-genièr e la mièg-febrièr. La femèla fa los pichons entre març e mai. La rainalada compta d’un a dètz rainalons, la mejana essent de cinc. Los pichons son òrbs a la naissença e dobrisson los uèlhs qu’a la segonda setmana.

## Referéncias
*
Carnivora

Los **carnivòrs** (*Carnivora*) son un òrdre de mamifèrs. Lo sieu nom ven del fach que manjan subretot de carn, es a dire, d'autres animals, a diferéncia dels erbívòrs que s'alimentan de vegetals o dels omnivòrs, que tenon una dieta variada.

Entre los carnivòrs se tròban diversas famílhas, distribuïdas en dos sosòdres:

* Sosòordre dels canífòrmes (gos, loira, ors, otaria, mòrsa, fòca,…)
* Sosòrdre dels feloides o felifòrmes (gat, ièna, mostèla,…)

Existís tanben un òrdre d'animals fossils, pròches dels actuals carnivòrs mas uèi atudat, los creodonts.
### Lista de familhas
* Fissipèdes
** Canids
** Felids
** Erpestids
** Ienids
** Mefitids
** Mustelids
** Procionids
** Ursids
** Viverrids
* Pinnipèdes
** Odobenids
** Otarids
** Focids

### Veire tanben

*Lista alfabetica dels genres de carnivòrs
*Lista detalhada de las familhas e genres de carnivòrs
Marsupialia

Lo grop dels **marsupials** (var. **marsupiaus**) (***Marsupialia***), del grèc *marsipos* « sac », es una sosclassa de mamifèrs, onte la femèla a una pòcha abdominala, apelada *[[marsupium]]*, dins la quala pòrta son pichon aprèp la naissença. Lo pichon, nascut dins un estat de desvolopament fòrça incomplet, demòra dins aquesta pòcha, ligat a una mamèla de sa maire, fins que se pòsca noirir d'esperel.

Los marsupials vivon totes en Austràlia, en Tasmania o en Nòva Guinèa, levat la sariga e de la musaranha marsupiala que vivon en America.

Qualques exemples de marsupials : lo cangoró, lo oallabí, lo coala, lo vombat, la sariga. Nombrosas autras espècias son mens conegudas, coma lo gat marsupial, e fòrça an desparegudas.

Los marsupials se pòdon veire coma l'anèl de la cadena intermediari entre los monotrèmas ovipars e los mamifèrs placentaris.

## Classificacion
Los marsupials son generalament classats en 7 òrdres
* Dasyuromorphia  (marsupials carnivòrs)
* Didelphimorphia (sarigas)
* Diprotodontia 
* Microbiotheria  
* Notoryctemorphia  
* Paucituberculata  
* Peramelemorphia

## Vejatz tanben
* classificacion completa dels marsupials
* lista alfabetica dels genres dels marsupials
* lista alfabetica dels noms vernaculars dels marsupials
Prototheria

Los **prototerians** (***Prototheria***) son un grop de mamifèrs, una ,  que presentan de caractèrs pròches dels reptils. Las femèlas fan d'uòus e los coan, coma los ornitorincs, o los aparan dins una pòcha especiala, coma los equidnas. Lor aparelh genital revèrta efectivament lo dels reptils amb doas vias que desbocan dins un fangàa. Aprèp la naissença los joves chucan lo lach que pèrla al nivèl dels camps mamaris. Las glandas mamàrias tipicas (mamèlas) dels mamifèrs existisson pas en çò dels prototerians. Constituisson l'òrdre actual dels monotrèmas.



## Referéncia
* ITIS 179915
Canidae

La familha dels **Canids** compren de mamifèrs carnassièrs de las molaras nombrosas, de las arpas non retractilas coma los lops, los cans, los chacals o los rainals.

Aquesta classificacion foguèt creada per Johann Fischer von Waldheim (1771-1853) en 1817.

## Lista dels genres
* *[[Atelocynus]]* Cabrera, 1940 — Can dels boissons de las aurelhas cortas.
* *[[Canis]]* Linnaeus, 1758 — lop, can, coiòt.
* *[[Cerdocyon]]* Hamilton-Smith, 1839 — Rainal crabièr.
* *[[Chrysocyon]]* Hamilton-Smith, 1839 — Lop a crinièra.
* *[[Cuon]]* Hodgson, 1838.
* *[[Dusicyon]]* Hamilton-Smith, 1839 — Lop de las Falkland.
* *[[Lycaon (mamifèr)|Lycaon]]* Brookes, 1827 — Licaon.
* *[[Nyctereutes]]* Temminck, 1839.
* *[[Otocyon]]* Müller, 1836 — Rainal de las aurelhas de ratapenada.
* *[[Pseudalopex]]* Burmeister, 1856 — Rainals d'America del Sud.
* *[[Speothos]]* Lund, 1839 — Can dels boissons.
* *[[Urocyon]]* Baird, 1857 — Rainal gris.
* *[[Vulpes]]* Frisch, 1775 — Rainal.

D'autors nombroses suprimisson lo genre *[[Alopex]]*, contenent unicament rainal artic o isatis, *[[Alopex lagopus]]* (Linnaeus, 1758), e classan aquesta espècia demest los *[[Vulpes]]*.

Eucariòtas > Metazoaris > Cordats > Craniats > vertebrats > Euteleostòms > Mamifèrs > Euteriats > Carnivora > Fissipedia > Canidae
Amniota

Los **amniòtas** son un grop de tetrapòdes vertebrats (animals de quatre cambas amb colomna vertebrala) qu'an d'uòus adaptats al mitan terrèstre.  Incluson los mamifèrs (sinapsids) e sauropsids (reptils e aucèls), e sos aujòls fossils.

### Tetrapòdes terrèstres (Reptils de tipe Lausèrt)
   
 
### Sèrps

### Dinosaures (grop atudat)

### Crocodils

### Tartugas

### Ausèls

### Mamifèrs primitius

## Plaça dels amniòtas dins las formas animalas

## Vejatz tanben
*Vertebrats
*Arbre filogenetic (Amniota)
Canis

Lo  ***Canis*** es un genre de mamifèrs carnivòrs de la  dels canids que recampa los cans dont los dingos, los lops, los coiòts e los chacals. Son coma totes los canids, provesits d'un odorat excellent. Lors pupillas son redondas.

## Lista de las espècias
* *[[Canis adustus]]* Sundevall, 1847 — Chacal de flancs raiats.
* *[[Canis aureus]]* Linnaeus, 1758 — Chacal daurat.
* *[[Canis dirus]]* Leidy, 1858 - Lop gigant (escantit).
* *[[Canis latrans]]* Say, 1823 — Coiòt.
* *[[Canis lupus]]* Linnaeus, 1758 — Lop gris.
** *[[Canis lupus lupus]]* — Lop gris comun.
** *[[Canis lupus familiaris]]* — Can.
** *[[Canis lupus dingo]]* — Dingo.
** *[[Canis lupus hallstromi]]* — Can cantaire de Nòva Guinèa.
** etc.
* *[[Canis lycaon]]* White, 1999 — Lop de Canadà
* *[[Canis mesomelas]]* Schreber, 1775 — Chacal de chabrac.
* *[[Canis rufus]]* Audubon e Bachman, 1851 — Lop roge.
* *[[Canis simensis]]* Rüppell, 1840 — Lop d'Abissínia o cabèru.

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
*
Vulpes

***Vulpes*** es un genre de mamifèr carnivòr de la familha dels canids qu'amassa los animals sonats **[[guèine]]s** o **[[rainal]]s**. Aqueste genre foguèt creat en 1775 per Just Leopold Frisch. 

Se destrian del genre *[[Canis]]* especialament per sas pupilhas ovalas.
## Espècias existissentas

## Espècias fossilas

* †*[[Vulpes hassani]]*
* †*[[Vulpes praeglacialis]]* - Kormos (descobèrta dins la Cauna de Petralona, Grècia)
* †*[[Vulpes qiuzhudingi]]* (2014)
* †*[[Vulpes riffautae]]* - Miocèn
* †*[[Vulpes skinneri]]*
* †*[[Vulpes stenognathus]]*
Fissipedia

Lo taxon dei **fissipèds** (***Fissipedia***) agropa lei animaus mamifèrs quadrupèds qu'an sei pè divisits en plusiors dets, coma lei cans e lei lops. Son nom li ven dau latin **' que significa forcut e **' que significa pè.
Aquel sota-òrdre bilogic acabèt per èstre considerat coma parafiletic e s'emplega pas mai dins lei classificacions actualas, que s'apuejan sus la filogenia. Aqueu taxon encuei obsolèt agropava lei espécias classificadas ara dins lei *[[Carnivora]]*, eu parier divisit en *[[Caniformia]]* (coma lei mostèlas, leis ors, lei cans, etc.), lei *[[Feliformia]]* mai tanben *[[Anagalida]]* (coma lei rosigaires) et lei primates. 

Leis aucèus que sei dets èron pas acampats per una membrana son tanben sonats « fissipèds ».

L'autre grand taxon de mamifèrs èra aqueu dei Solipèds, tanben parafiletic, qu'agropava lei animaus que son pè es fach d'una bana contunha, coma lo chivau, l'ase, lo muèou ò la zèbra. Aqueu taxon venguèt puei lo deis *[[Equidae]]*.

*Canidae
*Felidae
*Herpestidae
*Hyaenidae
*Mephitidae
*Mustelidae
*Procyonidae
*Ursidae
*Viverridae
Theria

Los **terians** (***Theria***), sosclassa de la classa dels mamifèrs, son d'animals que pòrtan lors pichons durant lor desvolopament, es a dire que pondon pas d'uòus. S'opausan als prototerians coma l'ornitorinc.

Aqueste grop se subdivisís en doas infraclassas :
* los metaterians, que pòrtan lors pichons dins una pòcha extèrna ;
* los euterians, que pòrtan lors pichons en intèrne dins un placenta.

## Vejatz tanben
Una presentacion pus larga de la classificacion dins l'article mamifèr.
Viverridae

Los **Viverids** (**Viverridae**) son una familha de mamifèrs carnivòrs felifòrmes, amassaant d'espècias de genetas, de civetas e lo binturong. Son d'animals de talha mejana amb un còs alongat e de patas pro cortas. Son arboricòls, puslèu nocturns e pòdon completer lo regim carnat per de fruchas.

Lo sol representant en Euròpa es la Geneta comuna a l'entorn del bacin mediterranèu. Los autres viverrids (genetas, civetas e binturongs) s'encontran en Africa e en Asia.

## Lista de las sosfamilhas
* Cryptoproctinae Gray, 1865 	 
* Euplerinae Chenu, 1852 	 
* Hemigalinae Gray, 1865 	 
* Nandiniinae Pocock, 1929 	 
* Paradoxurinae Gray, 1865 	 
* Viverrinae Gray, 1821

## Lista (incomplèta) d'espècias
  
Existís 35 espècias de viverrids classats en 6 sosfamilhas:
* **[[Cryptoproctinae]]**
:* *[[Cryptoprocta ferox]]* — fossa (Madagascar)
* **[[Euplerinae]]**
:* *[[Eupleres goudotii]]* — euplèra de Goudot
:* *[[Fossa fossana]]* — civeta malgasha o civeta de Madagascar
* **[[Hemigalinae]]**
:* *[[Chrotogale owstoni]]*
:* *[[Cynogale bennettii]]* — civeta-loira de Sumatra
:* *[[Diplogale hosei]]* — civeta de Hose
:* *[[Hemigalus derbyanus]]* — civeta palmista de bendas
* **[[Nandiniinae]]**
:* *[[Nandinia binotata]] — [[civeta palmista africana]]
* *'Paradoxurinae**
:* ''[[Arctictis binturong]]'' — [[binturong]]
:* ''[[Paguma larvata]]'' — civeta palmista de masqueta (civeta consomida en [[Republica Populara de China|China]] sus la quala s'identifiquèt lo [[virus]] del [[SRAS]])
:* ''[[Paradoxurus hermaphroditus]]'' — civeta palmista ermafrodita 
:* ''[[Paradoxurus niger]]'' — musang negre
:* ''[[Paradoxurus zeylonensis]]'' 
* **Viverrinae*'
:* *Civettictis civetta* — civeta africana
:* *Genetta angolensis* — janeta d'Angòla
:* *Genetta genetta* — [[janeta d'Euròpa]]
:* *Genetta tigrina* 
:* *Prionodon linsang* — linsang de bendas
:* *Viverra tangalunga* — civeta de Malàisia
:* *Viverra zibetha — zibeth
:* ''Viverricula malaccensis — rassa o civeta pichona

## Referéncias extèrnas
* 
* 
* 
*
Herpestidae

Los **Herpestidae** son una familha de carnivòrs felifòrmes pus comunament sonats **mangostas**.

Eukaryota > Metazoa > Chordata > Craniata > Vertebrata > Euteleostomi > Mammalia > Eutheria > Carnivora > Fissipedia > Herpestidae
----
* Galidiinae
* Herpestinae
Hyaenidae

Las **Iènas**, que compausan la  dels **ienids** (**Hyaenidae**), son de carnivòrs terrèstres de granda talha (de 95 a 165&nbsp;cm per l'ièna pigalhada) que lor pes pòt variar de 15 a 85&nbsp;kg segon las espècias. An un aspècte calossut amb darrièr tombant. Se tròban en Africa subsaariana, principalament dins la savana e prèp de punts d'aiga. Mentre que l'ièna sembla un can gròs, fa partida d'una familha biologica separada. Es coneguda per son crit revertant un rire desplasent. 

## Classificacion
La familha dels Ienids foguèt creada per John Edward Gray (1800-1875) en 1821. Se coneis encara quatre espècias d'Iènas.

* Sosfamilha dels Hyaeninae Gray, 1821.
** *[[Crocuta]]* Kaup, 1828.
*** *[[Crocuta crocuta]]* (Erxleben, 1777) — Ièna pigalhada.
** *[[Hyaena]]* Brünnich, 1771.
*** *[[Hyaena hyaena]]* (Linnaeus, 1758) — Ièna raiada.
** *[[Parahyaena]]* Hendey, 1974.
*** *[[Parahyaena brunnea]]* (Thunberg, 1820) — Ièna bruna.
* Sosfamilha dels Protelinae Geoffroy Saint-Hilaire, 1851.
** *[[Proteles]]* I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1824.
*** *[[Proteles cristatus]]* (Sparrman, 1783) — Protèla.
Procyonidae

La  dels **procionids** (***Procyonidae***) es la del raton lavaire. Compren los s seguents repartits en doas s :
* los ***[[Potosinae]]***
** *[[Bassaricyon]]* — 5 espècias d'olingos
** * [[kinkajou|Potos]]* — lo kinkajó
* los ***[[Procyoninae]]***
** *[[Bassariscus]]* — 2 espècias de bassaris
** *[[Nasua]]* — 3 espècias de coatis
** * [[coati de las montanhas|Nasuella]]* — lo coati de las montanhas
** *[[Procyon (mamifèr)|Procyon]]* — 3 o 7 espècias de ratons lavaires
Cetartiodactyla

Eucariòtas > Metazoaris > Cordats > Craniats > Vertebrats > Euteleostòms > Mamifèrs > Eutheria > Cetartiodactyla
----
* Cetaçats
* Ipopotamidats
* Romiaires
* Suina
* Tylopoda
Suinae

Los **suins** (***Suinae***) son la  mai importanta dels suids. Compren los s seguents :
* *[[Hylochoerus]]*
* *[[Potamochoerus]]*
* *[[sus (genre)|Sus]]*

## Ligams extèrnes
* 
*
Suidae

Los **porcins**, o **suids** (*suidae*), son una familha de mamifèrs non romiants, que sas caninas son desvolopadas e que sas patas an quatre onglons.

## Classificacion
Son repartits en tres sosfamilhas :
### [[Babyrousinae]]
* Genre *[[Babyrousa]]*
** *[[Babyrousa babyrussa]]* — babirossà

### [[Phacochoerinae]]
* Genre *[[Phacochoerus]]* : los facochèrs
** *[[Phacochoerus africanus]]* — facochèr comun
** *[[Phacochoerus aethiopicus]]* — facochèr del Cap o facochèr de Somalia

### [[Suinae]]
* Genre *[[Hylochoerus]]*
** *Hylochoerus meinertzhageni* — Ilochèr
* Genre *[[Potamochoerus]]* : los potamochèrs
** *Potamochoerus larvatus* 
** *Potamochoerus porcus* 
* Genre *[[Sus (genre)|Sus]]* : los singlars (e pòrcs)
** *Sus barbatus* — singlar de barba
** *Sus bucculentus* — singlar de Vietnam
*** Sus cebifrons* — singlar de Visasyas
** *[[Sus celebensis]]* — singlar de Celèbes
** *Sus heureni* — singlar de l'Illa de Flores
** *Sus philippensis* — singlar de las Filipinas
** *Sus salvanius* — singlar nan
** *[[Sus scrofa]]* — singlar 
*** *[[Sus scrofa domesticus]]* — lo pòrc domestic
*** *Sus scrofa cristatus* — lo singlar de crinièra, a Ceilan
** *Sus timoriensis * — singlar de Timor
** *Sus verrucosus* — singlar de Java

Lo  **cheropotam** (*Potamochoerus choeropotamus*) d'Africa Orientala e Meridionala es pas trobat dins totas las taxinomias.

## Vejatz tanben
* Pòrc

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
*
Sus (genre)

***Sus*** es lo genre dels suids qu'acampa los pòrcs e singlars.

Compren las espècias seguentas :
* *[[Sus barbatus]]* - singlar de mostachas
* *[[Sus bucculentus]]* † - singlar de Vietnam (atudat)
* *[[Sus cebifrons]]* - singlar de las Visasyas
* *[[Sus celebensis]]* - singlar de Celèbes 
* *[[Sus heureni]]* - singlar de l'illa de Flores 
* *[[Sus oliveri]]* - singlar de Mindoro (Filipinas)
* *[[Sus philippensis]]* - singlar de las Filipinas
* *[[Sus salvanius]]* - singlar nan
* *[[Sus scrofa]]* - singlar,  pòrc
* *[[Sus timoriensis]]* - singlar de Timor 
* *[[Sus verrucosus]]* - singlar de Java

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
* PIGTrop lo sit del CIRAD dedicat a l'elevatge porcin e als suids salvatges en zona tropicala
Chondrichthyes

La classa dels **condrictians** (***Chondrichthyes***), (del grèc *chondros* « cartilatge » e *ichthys* « peis »), o **peisses cartilaginoses**, recampa los peisses que possedisson una esqueleta cartilaginosa, e una pèl recobèrta d'escatas placoïdas (en forma de dents). Lors dents son d'escatas placoïdas transformadas que son renoveladas de longa. Cada branquia a una dobertura pròpria. Lor tube digestiu possedís una valva espiralada.

Se tròba dins aquesta classa las diferentas espècias de làmias, de raias e de quimèras.

Contràriament als osteictians los condrictians possedisson pas o fòrt pauc d'òsses pericondrals (òs que remplaça lo cartilatge e se forma al cors del desvolopament dins los osteictians) per contra presentan un jaç de cartilatge calcific prismatic a la periferia de lors pèças esqueleticas cartilaginosas. Tanpauc an pas de sacs aerians que son presents dins los osteictians (los condrictians utilizan l'òli de lor fetge per assegurar lor flotabilitat) mas que cèrts scientifics ne supausan la preséncia dins los gnatostòmes.

## Lista de las classas
* sosclassa *[[Elasmobranchii]]* -- làmias e raias
** superòrdre *[[Euselachii]]*
* sosclassa *[[Holocephali]]* -- quimèras

## Plaça dins lo règne animal

### Vejatz tanben
* Fotoguida taxinomic del mond animal

## Ligams extèrnes
* 
* 
*
Elasmobranchii

Elasmobranchii es la sosclassa dels Condrictians que recampa las làmias e las rajas.

Elasmobranchii es lo nom novèl per Selacian.
Actinopterygii

Los **actinopterigians** son los peisses de nadarèlas raionadas. Son lo grop dominant amb 27&nbsp;000 espècias pertot dins las aigas doças e los environaments marins. Son tradicionalament tractats coma una sosclassa dels osteictians, o peis ossós, mas coma lo grop es parafiletic pòdon èstre tractats coma una classa biologica completa.

### Classificacion classica
* Chondrostei 
** Polypteriformes 
** Acipenseriformes 
* Semionotiformes 
* Amiiformes 
* Teleostei
** Osteoglossomorpha
*** Osteoglossiformes 
*** Hiodontiformes 
** Elopomorpha
*** Elopiformes 
*** Albuliformes 
*** Notacanthiformes 
*** Anguilliformes 
*** Saccopharyngiformes
** Clupeomorpha
*** Clupeiformes 
** Ostariophysi
*** Gonorynchiformes
*** Cypriniformes 
*** Characiformes 
*** Gymnotiformes 
*** Siluriformes 
** Protacanthopterygii
*** Salmoniformes 
*** Esociformes 
*** Osmeriformes
** Sternopterygii
*** Ateleopodiformes 
*** Stomiiformes 
** Cyclosquamata
*** Aulopiformes 
** Scopelomorpha
*** Myctophiformes 
** Lampridiomorpha
*** Lampridiformes 
** Polymyxiomorpha
*** Polymixiiformes 
** Paracanthopterygii
*** Percopsiformes 
*** Batrachoidiformes 
*** Lophiiformes 
*** Gadiformes 
*** Ophidiiformes 
** Acanthopterygii
*** Mugiliformes 
*** Atheriniformes 
*** Beloniformes 
*** Cyprinodontiformes 
*** Stephanoberyciformes 
*** Beryciformes 
*** Zeiformes 
*** Gasterosteiformes 
*** Synbranchiformes 
*** Tetraodontiformes 
*** Pleuronectiformes 
*** Scorpaeniformes 
*** Perciformes

## Referéncia
* ITIS 161061
Actinopteri

Aqueste clad dels vertebrats acampa la quasi totalitat dels peisses de nadarèlas raionadas. Los caractèrs pròpris son:
*sacs aerians connectats dorsalament al tube digestiu (connexion perduda segondàriament dins cèrts teleosteans).
* escatas transformadas en « fulcres » sus l'espina anteriora de cada nadarèla.
* preséncia d'un òs novèl dins la mandibula inferiora, lo « supraangular ».

Los gropes filhs son los condrosteans e los neopterigians.
Neopterygii

Los **Neopterigians** son de peisses que recampan, gràcias als Teleosteans, la quasi totalitat dels peisses e la mitat dels Vertebrats. Contràriament als Condrosteans qu'an una boca sus la fàcia inferiora, la boca es dins la longor del còrs de l'animal. Lor caractèrs mai marcants son :
* un nombre egal d'òsses dermics e de supòrts de raions de la nadarèla dorsala (*pterigiofòres*).
* un òs particular, lo simplectic qu'interven dins l'articulacion de la maissa.

## Lista dels òrdres
Sosclassa *[[Neopterygii]]*:
* òrdre *[[Amiifòrmes]]*
* òrdre *[[Semionotifòrmes]]*
* infraclassa *[[Teleostei]]*
** superòrdre *[[Acanthopterygii]]*
*** òrdre *[[Atherinifòrmes]]*
*** òrdre *[[Belonifòrmes]]*
*** òrdre *[[Bericifòrmes]]*
*** òrdre *[[Ciprinodontifòrmes]]*
*** òrdre *[[Escorpenifòrmes]]*
*** òrdre *[[Estefanobericifòrmes]]*
*** òrdre *[[Gasterosteifòrmes]]*
*** òrdre *[[Mugilifòrmes]]*
*** òrdre *[[Percifòrmes]]*
*** òrdre *[[Pleronectifòrmes]]*
*** òrdre *[[Sinbranquifòrmes]]*
*** òrdre *[[Tetraodontifòrmes]]*
*** òrdre *[[Zeifòrmes]]*
** superòrdre *[[Clupeomorpha]]*
*** òrdre *[[Clupeifòrmes]]*
** superòrdre *[[Cyclosquamata]]*
*** òrdre *[[Aulopifòrmes]]*
** superòrdre *[[Elopomorpha]]*
*** òrdre *[[Albulifòrmes]]*
*** òrdre *[[Anguillifòrmes]]*
*** òrdre *[[Elopifòrmes]]*
*** òrdre *[[Notacantifòrmes]]* (nomenat Notacanthoidei jos Albulifòrmes per ITIS)
*** òrdre *[[Sacofaringifòrmes]]*
** superòrdre *[[Lampridiomorpha]]*
*** òrdre *[[Lampridifòrmes]]*
** superòrdre *[[Ostariophysi]]*
*** òrdre *[[Caracifòrmes]]*
*** òrdre *[[Ciprinifòrmes]]*
*** òrdre *[[Gonorinchifòrmes]]*
*** òrdre *[[Gimnotifòrmes]]*
*** òrdre *[[Silurifòrmes]]*
** superòrdre *[[Osteoglossomorpha]]*
*** òrdre *[[Osteoglossifòrmes]]*
*** òrdre *[[Iodontifòrmes]]* (desconegut de ITIS)
** superòrdre *[[Paracanthopterygii]]*
*** òrdre *[[Batracoidifòrmes]]*
*** òrdre *[[Gadifòrmes]]*
*** òrdre *[[Lophiifòrmes]]*
*** òrdre *[[Ofidiifòrmes]]*
*** òrdre *[[Percopsifòrmes]]*
** superòrdre *[[Polymyxiomorpha]]*
*** òrdre *[[Polimixiifòrmes]]*
** superòrdre *[[Protacanthopterygii]]*
*** òrdre *[[Esocifòrmes]]*
*** òrdre *[[Osmerifòrmes]]*
*** òrdre *[[Salmonifòrmes]]*
** superòrdre *[[Scopelomorpha]]*
*** òrdre *[[Mictofifòrmes]]*
** superòrdre *[[Sternopterygii]]*
*** òrdre *[[Ateleopodifòrmes]]*
*** òrdre *[[Estomiifòrmes]]*

## Referéncias
* 
* 
* 
*
Chondrostei

Los **condrosteans** (***Chondrostei***) son de peisses actinoptèrs que ne demòra fòrt pauc d'espècias uèi. Son esqueleta a la particularitat d'èsser fòrça cartilaginosa (*chondro*, « cartilatge »). Lor morre es fòrt alongat e pòrta d'organs sensorials particulars : los **barbilhons sensorials**. La boca es sus la fàcia ventrala. Es dins aqueste grop que se tròba lo mai gros peis d'aiga doça conegut, lo beluga europèu (*Huso huso*), que pòt mesurar fins a 8 mètres e pesar 1,3 tona. Se tròba de condrosteans en America del Nòrd e en Eurasia.

### Classificacion
* òrdre *[[Acipenseriformes]]*
** sosòrdre *[[Acipenseroidei]]*
*** familha *[[Acipenseridae]]* - los esturjons
**** genre *[[Acipenser]]*
**** genre *[[Huso]]*
**** genre *[[Scaphirhynchus]]*
**** genre *[[Pseudoscaphirhynchus]]*
*** familha *[[Polyodontidae]]*
**** genre *[[Polyodon]]*
**** genre *[[Psephurus]]*
* òrdre *[[Polypteriformes]]*
** familha *[[Polypteridae]]*
*** genre *[[Erpetoichthys]]* Smith, 1865
*** genre *[[Polypterus]]* Lacepède, 1803  

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
*
Petromyzontiformes

Eukaryota > Metazoa > Chordata > Craniata > Vertebrata > Hyperoartia > Petromyzontiformes
----
*Petromizontidats
Sarcopterygii

Lo tèrme de **sarcopterigians** (del grèc, *sarx*, carnut e *pteryx*, nadarèla, ala) designa la classa dels peisses ossoses comprenent los celacants e los dipneustes (peisses de palmons). Los sarcopterigians presentan los primièrs elements anatomics marcant l'evolucion vèrs los tetrapòdes.

## Classificacion
En classificacion filogenetica, lo clad Sarcopterygii compren en otra la sosclassa dels tetrapòdes.

### [[Sinapomorfia]]s del grop
* Nadarèlas lobadas e articulacion monobasala. Cada lòbe es sostengut per una esqueleta intèrna d'òsses que s'articulan entre eles puèi amb una cintura pectorala o pelviana robusta. 
* Junt intracranial : fissura devesissent lo cran en doas mitats, anteriora e posteriora.
* Muscles podent mòure los rais ossoses de la nadarèla independentament los uns dels autres.
* esmalt vertadièr sus las dents.
* Cinquen e darrièr arc branquial s'estacant ventralament sus l'abans-darrièr.

### Òrdres
classa ***Sarcopterygii***
* sosclassa *[[Coelacanthimorpha]]* (Celacant)
** òrdre *[[Coelacanthiformes]]* (Celacant)
* sosclassa *[[Dipnoi]]* (Dipneustes)
** superòrdre *[[Ceratodontimorpha]]* (Dipneuste)
*** òrdre *[[Ceratodontiformes]]* (Dipneuste d'Austràlia)
*** òrdre *[[Lepidosireniformes]]* (Dipneuste Sud American)

### Istòria evolutiva del grop
* Lo grop ereta dels peisses superiors una maissa articulada (maxillara), e las dents se cobrisson d'esmalt.
* Las nadarèlas paras evoluisson vèrs una forma de membre: l'estaca basala se redutz a un sol element (femur, omoplata e umèrus), e de muscles permetent l'articulacion independenta dels rains (dets).
* Lo palmon (vessia natatòria / sac d'aire) deven foncional e provesit d'alveòlas.
La darrièra evolucion del tipe es la naissença del còl: l'estaca del membre anterior (cintura escapulara) se destaca del cap, e las primièras vertèbras cervicalas s'especializan per permetre una articulacion del còl.

### Plaça del grop dins lo règne [[animal]]

## Ligams extèrnes
* 
* 
*
Talpa

La **talpa** es un pichon mamifèr de l'òrdre dels soricomòrfs. Contràriament a çò que se pensa sovent, la talpa es pas un rosegaire.

Aqueste genre compren las espècias seguentas:
* *[[Talpa altaica]]* Nikolsky, 1883 
* *[[Talpa caeca]]* Savi, 1822 
* *[[Talpa caucasica]]* Satunin, 1908 
* *[[Talpa europaea]]* Linnaeus, 1758 
* *[[Talpa levantis]]* Thomas, 1906 
* *[[Talpa occidentalis]]* Cabrera, 1907 
* *[[Talpa romana]]* Thomas, 1902 
* *[[Talpa stankovici]]* V. Martino and E. Martino, 1931 
* *[[Talpa streeti]]* Lay, 1965
Singlar

Lo **singlar** (*Sus scrofa*) es un mamifèr artiodactil de regim omnivòr apartenent a la familha dels suids. Aquela espècia abondosament caçada es considerada coma una espècia engenhaira, tala coma es venguda una populacion invasiva dins las zònas ont foguèt introduita. Los singlars son probablament originaris d'Asia del Sud-Èst a la debuta del Pleïstocèn e an subrepassat las autras espècias de suids a mesura que se propagavan dins tot l'Ancian Mond.

Lo pòrc —eissit de la domesticacion del singlar— fòrma una sosespècia d'aquel, coneguda jos la denominacion scientifica *Sus scofra domesticus*.

## Etimologia
Lo substantiu masculin es eissit del latin vulgar *singularis [porcus]*  que significa literalament «pòrc solitari» e a d'en primièr designat «lo mascle que viu sol».

## Distribucion geografica

Lo singlar se retròba dins de regions diferentas. Se destria mai d'una sosespècia :
* *Sus scrofa affinis* (Índia e Sri Lanka)
* *Sus scrofa algira* (Tunisia, Argeria, Marròc)
* *Sus scrofa andamanensis* (illa d'Andaman en Índia)
* *Sus scrofa attila* (Ongria, Ucraïna, Bielorussia Centrala, Caucàs, Iraq)
* *Sus scrofa baeticus* (Balearas, Sud d'Espanha e probablament nòrd de Marròc)
* *Sus scrofa barbarus* (Africa del Nòrd : Tunisia, Argeria, Marròc)
* *Sus scrofa castilianus* (Nòrd d'Espanha)
* *Sus scrofa chirodontus* (China)
* *Sus scrofa coreanus* (Corèa)
* *Sus scrofa cristatus* (region Sud Imalaia : Nepal, nòrd Birmania, Índia, Tailàndia)
* *Sus scrofa davidi* (region Sud Imalaia : Iran, Paquistan, Índia del Nòrd-Oèst, Birmania)
* *Sus scrofa falzfeini* (Polonha)
* *Sus scrofa ferus* (Euròpa del Nòrd)
* *Sus scrofa floresianus* (illa de Flores en Indonesia)
* *Sus scrofa jubatus* (Malàisia)
* *Sus scrofa leucomystax* (China)
* *Sus scrofa libycus* (Transcaucàsia, Turquia, Palestina, Iogoslavia, Ozbequistan e Cazacstan)
* *Sus scrofa majori* (Itàlia Centrala).
* *Sus scrofa mandchuricus* (China)
* *Sus scrofa mediterraneus* (Espanha)
* *Sus scrofa meridionalis* (Andalosia; Sardenha e Corsega)
* *Sus scrofa moupinensis* (zòna costièra de la China del Sud a Vietnam)
* *Sus scrofa nicobaricus* (illa de Nicobar en Índia)
* *Sus scrofa nigripes* (Asia Centrala, mar Caspiana, Afganistan, Mongolia, China, Russia Orientala)
* *Sus scrofa papuensis* (Nòva Guinèa)
* *Sus scrofa raddeanus* (Mongolia)
* *Sus scrofa reiseri* (Iogoslavia, Albania, Bulgaria, Grècia)
* *Sus scrofa riukiuanus* (illas Ryukyu - Japon)
* *Sus scrofa sardous* (Sardenha, Corsega)
* *[[Sus scrofa scrofa]]* (Espanha del Nòrd, Itàlia del Nòrd, França, Alemanha, Benelux, Danemarc, Polonha, Republica Chèca, Eslovaquia, Albania)
* *Sus scrofa sennaarensis* (Sodan)
* *Sus scrofa sibiricus* (Tunkinsk Mts, Sayan Mts, Siberia, Mongolia, Transbaikalia
* *Sus scrofa sukvianus* (China)
* *Sus scrofa taivanus*, Singlar de Taiwan (Taiwan)
* *Sus scrofa ussuricus*, Singlar de Manchoria (Russia Orientala, Manchoria, Corèa, China del Nòrd)
* *Sus scrofa vittatus*, Singlar d'Asia (Malàisia : Peninsula, illas de Terutua e Langkawi; Indonesia : Sumatra, archipèla de Riau, Java e illa de Peucang, Bali, Lombok, Sumbawa e Komodo)

## Referéncias

### Referéncias taxonomicas
* 
* 
* 
* 
* 
*
Rupicapra rupicapra

Lo **sarri** o **isard** o **chamoç** (var. **camoç**) (*Rupicapra rupicapra*) es un bovid de la sosfamilha dels *Caprinae* (aquela de las chabras e de las feas), que se tròba dins los Alps e los Pirenèus e dins d'autres territòris montanhòls d'Euròpa, coma dins la Cordilhiera Cantabrica, los Carpats e Caucàs. Quauques autors classifican los exemplars pirinencs e cantabrics coma una espècia a despart, *Rupicapra pyrenaica*, mas aquò s'admet pas dins tota la comunautat scientifica internacionala.

## Nom
En occitan, i a d'usatges preferencials per nommar l'animal segon las montanhas:
* Dins los Alps occitans dison pus sovent **chamoç** o **camoç** (*chamoç* en zona de *cha* coma lo vivaroaupenc e pus generalament lo nòrd-occitan; *camoç* en zona de *ca* coma lo niçard e pus generalament los dialèctes dau sud).
* Dins los Pirenèus occitans dison puslèu **sarri** o **isard**.
Totas aquestas formas son corrèctas e legitimas en occitan larg.

D'autras lengas an de formas pròchas de l'occitan: 
* catalan: *isard*
* aragonés: *sarrio, chizard(o), sisardo, ixarzo*
* francoprovençal: *chamôs*
* italian: *camoscio*
* espanhòl: *gamuza, sarrio, rebeco*
* francés: *chamois, isard*
* anglés: *chamois*
* basc: *sarrio*.
Accipiter gentilis

vinheta

L**'astor de las palombas** (Accipiter gentilis) es un rapaç de talha mejana de la familha dels Accipitridae, que compren tanben las aglas e los busacs. Una espècia pròcha es l'esparvièr d'Euròpa.

## Referéncia
* 

## Vejatz tanben

*
Romiaire

Los **Romiaires** son de mamifèrs cetartiodactils del clad dels cetongulats. Es determinat coma romiaire un animal que sa digestion a totalament o parcialament luòc al travèrs d'un procediment de remastegatge de l'alimentacion aprèp son ingestion. 

Demest los romiaires mai coneguts, se tròban los bovins (la vaca), los ovins e los caprins que sas quatre pòchas dels estomacs lor permeton un estocatge temporari dels aliments consumats, en particular l'èrba, puèi una regurgitacion qu'autoriza una segonda fasa de mastegatge que fa plenament partida del cicle de la digestion.

La digestion d'unes romiaires a per efièch de generar de metan un dels gases d'efièch de sèrra (GES), ligat, entre autres, al besonh creissant de la consomacion de carn de l’espècia umana. L'agricultura representa uèi aperaquí 20 % de las emissions de GES en França. 40 % de las emissions agricòlas son de metan, que gaireben los tres quart son ligats a la fermentacion enterica dels romiaires, principalament los bovins en França.

## Referéncias
Holocephali

En zoologia, la **quimèra** es un peis gròs de la sosclassa dels **Olocefales**, vivent dins los abisses. Las Quimèras son d'animals puslèu bentics e vivon dins los oceans temperats. Pòdon aténher 2 m de long. Coma totes los membres dels chondrichthyes, an una esqueleta cartilaginosa. Lor pèl es doça e lor color pòt anar del negre al gris-brun. Per se defendre, las Quimèras an un agulhon venimós sus lor aleta dorsala.

Las Quimèras revèrtan las làmias sus mantun punt : los mascles utilizan lors nadarèlas ventralas coma d'un penis per introduire l'espèrma dins la vulva de la femèla e aquestas darrièras depausan lors uòus dins de sacs membranoses. Difèran de las làmias del punt de vista de la maissa superiora, qu'es fusionada amb la resta del cran, e del punt de vista uro-genital : las Quimèras possedisson un orifici urinari e un orifici genital plan distintes alara que las Làmias an un frangàs que recampa los dos.

## [[Taxinomia]]
Las **quimèras** apartenon totas a la sosclassa **Holocephali** qu'a pas qu'un sol superòrdre Holocephalimorpha qu'a pas qu'un sol òrdre Chimaeriformes qu'a pas qu'un sol sosòrdre Chimaeroidei.

## Familhas
sosclassa ***Holocephali***
* superòrdre ***Holocephalimorpha***
** òrdre ***Chimaeriformes***
*** sosòrdre ***Chimaeroidei***
**** familha *[[Callorhinchidae]]* Garman, 1901
***** genre *[[Callorhinchus]]* Lacepede, 1798    
***** genre *[[Callorhynchus]]* Fleming, 1822  
**** familha *[[Chimaeridae]]* Bonaparte, 1831
***** genre *[[Chimaera]]* Linnaeus, 1758    
***** genre *[[Hydrolagus]]* Gill, 1862  
**** familha *[[Rhinochimaeridae]]* Garman, 1901
***** genre *[[Harriotta]]* Goode and Bean, 1895    
***** genre *[[Neoharriotta]]* Bigelow and Schroeder, 1950    
***** genre *[[Rhinochimaera]]* Garman, 1901  

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
*
Monotremata

Los **monotrèmas** (***Monotremata***) constituisson un òrdre animal creat per Charles Lucien Bonaparte  en 1838 caracterizat pel fach d'èsser a l'encòp ovipars e mamifèrs.

Son representats per quatre espècias :
* l'ornitorinc (plaçat dins la familha dels Ornithorhynchidae Gray, 1825)
* tres espècias d'equidnas (dins la familha dels Tachyglossidae Gill, 1872). 

## Monotrèmas fossils
Vaquí qualques espècias disparegudas de monotrèmas classats per familhas.
* Familha Tachyglossidae
**Zaglossus hacketti
**Zaglossus robustus
**Zaglossus ramsayi

* Familha Ornithorhynchidae
**Obdurodon dicksoni
**Obdurodon insignis
**Monotrematum sudamericanum

* Familha Kollikodontidae
**Kollikodon ritchiei

* Familha Steropodontidae
**Steropodon galmani
**Teinolophos trusleri

## Vejatz tanben
*Mamifèrs
Insectivora

Sosclassa dels insectivòrs.

*Chrysochloridae
*Erinaceidae
*Solenodontidae
*Soricidae
*Talpidae
*Tenrecidae

Vejatz: Lista alfabetica dels genres d'insectivòrs
Tenrecidae

La plaça de la familha dels tenrecs es actualament debatuda, mas demòra lo mai sovent classada dins los Afrosoricida.

Se devesís en quatre sosfamilhas :

* ***Tenrecidae***  Gray, 1821
** sosfamilha *[[Geogalinae]]* Trouessart, 1881
*** genre *[[Geogale]]* Milne-Edwards e A. Grandidier, 1872
** sosfamilha *[[Oryzorictinae]]* Dobson, 1882
*** genre *[[Limnogale]]* Major, 1896
*** genre *[[Microgale]]* Thomas, 1882
*** genre *[[Oryzorictes]]* A. Grandidier, 1870
** sosfamilha *[[Potamogalinae]]* Allman, 1865
*** genre *[[Micropotamogale]]* Heim de Balsac, 1954
*** genre *[[Potamogale]]* Du Chaillu, 1860
** sosfamilha *[[Tenrecinae]]* Gray, 1821
*** genre *[[Echinops (animal)|Echinops]]* Martin, 1838
*** genre *[[Hemicentetes]]* Mivart, 1871
*** genre *[[Setifer]]* Froriep, 1806
*** genre *[[Tenrec]]* Lacépède, 1799