open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vilhelm Bjerknes

[thumb|right|Vilhelm Bjerknes dins leis [ans 1920.]]

**Vilhelm Bjerknes** (14 de març de 1862, Kristiania - 9 d'abriu de 1951, Òslo) es un matematician, fisician e meteorològ norvegian. Fondator de l'Institut de Geofisica de Bergen, i reüniguèt una còla de cercaires que desvolopèt lo modèl frontau en meteorologia. Es ansin a l'origina dei metòdes modèrnes de prevision meteorologica en zòna temperada e es considerat coma un dei premiers meteorològs modèrnes. Foguèt tanben professor de l'Universitat d'Òslo.

Dempuei 2004, la medalha Vilhelm-Bjerknes es atribuïda en son onor per l'Union Europèa dei Geosciéncias per la recèrca originala en sciéncias de l'atmosfèra. De cratèrs situats a la superficia de la Luna e de Mart pòrtan tanben son nom. De son vivent, recebèt la medalha Buys-Ballot en 1933 e, la meteissa annada, foguèt elegit sòci estrangier de la *[[Royal Society]]*.

## Liames intèrnes

* Frònt (meteorologia).
* Meteorologia.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** M.R. Friedman, *Appropriating the weather: Vilhelm Bjerknes and the construction of a modern meteorology*, Cornell University Press, 1989.
* **[[anglés|(en)]]** Mogens Pihl, « Bjerknes, Vilhelm Frimann Koren », *Dictionary of Scientific Biography*, vol. 2, Charles Scribner's Sons, 1970-1980, pp. 167-169.

## Nòtas e referéncias
La Repubblica (jornal)

***La Repubblica*** (la republica) es un jornal italian basat a Roma, apertenent del gròp Gruppo editoriale L'Espresso. Lo jornal es estat fondat en 1976; a una linha editoriala de «esquèrra», èra plan critica al respècte de Silvio Berlusconi, per exemple, quand èra al poder.
Profeta

Un **profeta** (var. **profèta**) es, dins lu tèxtes biblics, un òme que, inspirat per Dieu, parla en lo sieu nom per faire conóisser lo sieu messatge ai autru òmes. Tènon ensinda un ròtle central dins li religions fondadi sus la Bíblia.

## Ligams intèrnes

* Cristianisme.
* Islam.
* Judaïsme.

## Bibliografia

## Notas e referenças
King África

**King África** es a l'encòp un grop ispanofòn de musica argentin e lo nom de scèna de son cantaire actual, Alan Duffy, nascut lo 31 d'octobre de 1971 a Buenos Aires (Argentina). Es fòrça conegut dins los païses d'America Latina e en Espanha.

Son mai gròs succès e tanben sa cançon la mai coneguda en Occitània es *La Bomba*, una represa en 2000 del grop bolivian Azul Azul.
Natasha St-Pier

**Natasha St-Pier**, de son nom vertadièr **Natasha Saint-Pierre**, es una cantaira canadiana nascuda lo 10 de febrièr de 1981 a Bathurst dins lo Nòu Brunswick (Canadà). Es estada fòrça populara en França entre 2001 e 2004. 

A 12 ans publica ja son primièr single, *Le parcours du cœur*, e en 1996 son primièr album : *Émergence*.

A 17 ans, comença una carrièra internacionala en interpretant lo ròtle de Fleur-de-Lys dins sa version anglesa al Reialme Unit e al Canadà de la comèdia musicala *Notre-Dame de París*.

En 2001, **Natasha St-Pier** sortís son segond album *À chacun son histoire*, disc d'aur en França. Conten la cançon *Je n'ai que mon âme* escricha e compausada per Robert Goldman, lo fraire de Jean-Jacques Goldman, un títol tanben causit per representar França al 46en Concors Eurovision. 

En 2002, collabòra ambe lo compositor e cantaire francés Pascal Obispo per l'album *De l'amour le mieux*, que conten lo tube *Tu trouveras*.

En 2004, canta tornarmai en duò ambe Pascal Obispo sul títol *Mourir demain*.

## Cançons mai conegudas
* *Je n'ai que mon âme* (2001)
* *Tu trouveras* (2002, ambe Pascal Obispo)
* *Nos rendez-vous* (2002)
* *Alors on se raccroche* (2003)
* *Tant que c'est toi* (2003)
* *Mourir demain* (2004, ambe Pascal Obispo)
* *Un ange frappe à ma porte* (2006)
* *Ce silence* (2006)
* *Tant que j'existerai* (2006)

## Referéncias
Arcaïsme

En lingüistica, un **arcaïsme** (del grèc: ) es l'utilizacion d'una paraula o un element lingüistic en desuetud dins lo lengatge corrent, o utilizat marginalament en contèxtes plan especifics (i.d. religion o lei).

## Arcaïsme lingüistic
L'arcaïsmes lingüistic se retròba dins un discors que conten de caracteristicas foneticas , morfologicas, sintaxicas e lexicalas conservatrises e ancianas de lenga (ex. *forèst*, *molt*, *palatz*).

Lo contrari de l'arcaïsme relatiu es l'innovacion. Quand un element ancian es remplaçat dins una de las varietats d'una lenga, se ditz qu'aquela varietat a innovat dins l'utilizacion d'aquel element.

## Arcaïsme literari
En literatura, l'arcaïsme es l'estil modelat suls usatges d'una epòca anteriora, per tal d'o far reviure o d'obtenir un efièit desirat. A d'unas epòcas, l'usatge dels arcaïsmes ven una mòda literària. Aquò s'es produit dins la literatura latina de l'epòca antonina e dins la decadéncia. L'utilizacion conscienta de mots arcaïcs pòt aver de rasons estilisticas o ideologicas; l'arcaïsme es sovent una consequéncia del purisme lingüistic.

## Bibliografia

*
Fotbòl Club de Barcelona

Lo **Fotbòl Club de Barcelona** es un club omnispòrts catalan de Barcelona.

## Seccions
Demèst sas seccions mai conegudas:
* lo basquetbòl masculin
* lo fotbòl femenin
* lo fotbòl masculin
...
Cœur de pirate

**Cœur de pirate**, escais de Béatrice Martin, es una cantaira francofòna del Canadà, tanben compositritz e pianista. Es nascuda lo 22 de setembre de 1989 al Quebèc a Outremont (Canadà).

Son primièr album es sortit en 2008 al Quebèc e en 2009 en França. Aqueste album conten dos gròsses tubes, *Comme des enfants* (classat n°2 en Belgica francofòna, n°4 en França) e *Pour un infidèle* (classat n°2 en França, tròç cantat en duò ambe Julien Doré). 

Per l'anecdòta, de caps 2014-2015, a l'epòca de sa remirabla represa de *Mistral Gagnant* de Renaud e de son tube *Oublie-moi*, Cœur de pirate es estada de còps confonduda ambe la joena e populara cantaira francesa Louane.

## Discografia
* 2008 : *Cœur de pirate*
* 2011 : *Blonde*
* 2014 : *Trauma* 
* 2014 : *Child of Light*
* 2015 : *Roses*
* 2016 : *Les Souliers rouges* (conte musical, ambe Marc Lavoine e *Arthur H*)
* 2018 : *En cas de tempête, ce jardin sera fermé*
* 2021 : *Perséides* (album instrumental)
* 2021 : *Impossible à aimer*

## Cançons mai conegudas
* *Comme des enfants* (2009)
* *Pour un infidèle* (2009, ambe Julien Doré)
* *Adieu* (2011)
* *Golden Baby* (2011)
* *Mistral Gagnant* (2014, represa de Renaud)
* *Oublie Moi* (2015)

## Referéncias
Baruel

**Baruel** (*Bareul* en piemontés, *Barël* en padan normat, *Barolo* en italian) es una comuna piemontesa. Administrativament, es dins la província de Coni e la region de Piemont de l’estat italian.

## Istòria
Dempuèi l’unificacion d’Itàlia es dins la província de Coni.
Hoshi (cantaira)

**Hoshi**, escais de de **Mathilde Gerner** (Versalhas, 14 de setembre de 1996), es una cantaira francesa.
Es passionada de cultura japonesa, çò qu'explica son nom de scèna *Hoshi* (星), que significa *estela* en japonés.

Comença de jogar de piano a sièis ans, puèi de guitarra a quinze ans. A la meteissa epòca, escriu sas primièras cançons. 

A 21 ans, publica fin 2017 lo títol *Ta marinière* que serà un dels mai gròsses tubes de l'annada de 2018 dins los païses francofòns, e que l'impausarà coma l'una de las cantairas màgers de la novèla scèna francesa a partir d'aquesta periòde còsta Clara Luciani, Angèle e Louane.

Al mes d'abril de 2021, una polemica esclata en França pr'amor que lo productor francés Fabien Lecœuvre es acusat de sexisme de s'èsser trufat del fisic de la cantaira populara.

En 2025, participa al cant sus una version novèla de la celèbra cançon *Lola* del grop ròck francés Superbus, còsta tanben Nicola Sirkis, lo cantaire del grop Indochine.

## Discografia
* 2018 : *Il suffit d'y croire* 
* 2020 : *Sommeil levant* 
* 2021 : *Étoile flippante* 
* 2022 : *Les Chansons d'Uta* (bande originale de la version francesa del film d'animacion One Piece Film: Red)
* 2023 : *Cœur Parapluie* 

## Cançons mai conegudas
* *Comment je vais faire* (2017)
* *Ta marinière* (2017)
* *Je vous trouve un charme fou* (2019, ambe Gaëtan Roussel)
* *Amour censure* (2019)
* *Et même après je t'aimerai* (2021)

## Referéncias
Jordan Bonèl de Confolent

**Jordan Bonèl de [[Confolent]]** (*Jordan de Bonels* en occitan ancian; fl. fin s. XII) foguèt un trobador occitan de Sentonge.

Son còrpus subrevivent se compausa probablament de tres chançons, dont una sola amb melodia:

:*S'ira d'amor tengués amic gaudent,*
:*non fora cel que mièlhs amès de me;*
:*car pena e dòl e dams e marriment*
:*ai sofertat longament ; e’l conven*
:*qu’ieu aja’l mal e ma domna lo ben.*
:*E pos aissí li plai amb me de vire,*
:*qu’ar sap e crei que non l’ausi redire,*
:*vuèlh tot sofrir s’ela’l vòl et Amors :*
:*gardatz s’ieu sui dels fenhents amadors !*

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
*Lista de trobadors e trobairises
### Liames extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Electrometeòr

thumb|right|L'ulhauç es un exemple d'electrometeòr.

Leis **electrometeòrs** (var. **electrometeòres**) son l'ensemble dei fenomèns, audibles ò visibles, liats a de descargas electricas dins l'atmosfèra. Comprenon generalament lo tròn, l'ulhauç, lei fuòcs de Sant Elm e leis auròras polaras.

## Liames intèrnes

* Electricitat.
* Meteorologia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Van Halen

**Van Halen** es un grop musical estatunidenc de hard rock, originari de Pasadena, en Califòrnia, actiu entre 1972 e 2020. Lo nom del grop es simplament lo del guitarrista d'origina olandesa que l'a fondat, Eddie Van Halen. 

Lor primièr cantaire, lo carismatic David Lee Roth, s'es impausat coma un vertadièr *showman*. Es estat ponctualament remplaçat al cant per Sammy Hagar entre 1985 e 1996, puèi entre 2003 e 2005, e per Gary Cherone entre 1996 e 1999.  

De 1978 a 1998 lo grop a sortit dotze albums, totes classats als Estats Units. Van Halen a vendut mai de 75 milions d'albums capvath lo mond entièr. En Occitània, Van Halen es sustot conegut per lor títol *Jump*, enòrme [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) de l'annada de 1984. Per l'anecdòta, *Jump* es utilizat per divèrsas equipas esportivas, en particular en Occitània per *l'Olimpic de [[Marselha]]* (fotbòl) dempuèi decembre de 1986 pendent la dintrada dels jogaires sul pelenc de l'Estadi Velodròm.

Lo paure Eddie Van Halen es mòrt lo 6 d'octobre de 2020.

## Cançons mai conegudas (en Occitània)
* *You really got me* (1978, represa de The Kinks)
* *Ain't Talkin' 'Bout Love* (1978)
* *And the cradle will rock* (1980)
* *Jump* (1984)
* *Panama* (1984)
* *Why can't this be love* (1986)
*  *Can't stop lovin' you* (1995)

## Referéncias
Auto

**Auto** (tanben en piemontés, *Òtu* en padan, *Alto* en italian) es una comuna piemontesa. Administrativament, es dins la província de Coni e la region de Piemont de l’estat italian.

## Istòria
Es una comuna plan anciana e relativament independenta, jols comtes d'Auto e Caprauna. Un còp dins lo reialme de Sardenha, es dins la província del Mondví puèi dins aquela de Coni,  qu'i demòra a l’unificacion d’Itàlia.
Indemnitat de guèrra

Una **indemnitat de guèrra**, de còps dicha **reparacion de guèrra**, es una compensacion monetària ò materiala destinada a cubrir lei destruccions e lei bleçaduras entraïnadas per un conflicte armat. Generalament, es pagada per lo vencut e pren la forma d'una soma de pagar, de transferiments de marchandisas ò de bens e de confiscacions.

## Istòria

Lo concèpte de sasida de bens ò de sòus apartenent a l'enemic es fòrça ancian car es atestat tre l'Antiquitat. Lo butin e lo tribut n'èran lei formas principalas. Lo premier èra una sasida dirècta de bens durant lo conflicte mai, tecnicament, èra possible tant per lo venceire que per lo vencut. Lo segond èra un ensemble de bens qu'un pòble ò qu'un Estat èra constrench de donar a un autre. Certanei tributs èran similaras ais indemnitats de guèrra modèrnas coma aqueu pagat per Cartage a l'eissida de la Segonda Guèrra Punica (219-201 avC).

L'indemnitat de guèrra sota sa forma modèrna foguèt probablament imaginada en 1807 au Tractat de Tilsit. Vencuda, Prússia deguèt pagar una indemnitat de 100 milions de francs per cubrir de despensas militaras francesas en Alemanha. Dempuei aqueu tractat, l'integracion d'indemnitats de guèrra es venguda frequenta dins leis acòrdis de patz quand un dei dos camps es estat clarament batut. En certanei cas, es un biais de restrénher lei capacitats de reconstruccion dau vencut en li impausant de despensas suplementàrias après lo conflicte (Guèrra de 1870, Premiera Guèrra Sinojaponesa...). Durant la Segonda Guèrra Mondiala, Alemanha utilizèt tanben aqueu mejan per organizar lo pilhatge dei territòris ocupats en Euròpa.

Dempuei la segonda mitat dau sègle XX, de juristas assaian de definir, a partir dau drech internacionau més en plaça per lei Nacions Unidas, un sistèma permetent ai particulars de demandar reparar dei prejudicis causats per un Estat en guèrra. Pasmens, a l'ora d'ara, aquò es pas encara acceptat per leis Estats.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Diplomacia.
* Guèrra.
* Patz.
* Reparacions de la Premiera Guèrra Mondiala.
* Reparacions de la Segonda Guèrra Mondiala.
* Tribut.


### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** General Bourelly, *La Guerre de 1870-1871 et le traité de Francfort d'après les derniers documents*, Perrin, 1912.
* **[[francés|(fr)]]** Marcel Berger e Paul Allard, *Les Dessous du traité de Versailles*, 1933.

### Nòtas e referéncias
Angèle

**Angèle Van Laeken**, o mai simplament **Angèle**, nascuda lo 3 de decembre de 1995 dins la comuna d'Uccle de Brussèlas (Belgica), es una musiciana, productritz, actritz, modèla e cantaira francesa de Belgica. Es la sòrre del rapaire Roméo Elvis, e la filha dels cantaire bèlga Marka. 

Son primièr album, *Brol*, sortit en octobre de 2018, portat en particular pels gròsses tubes *Tout oublier* (fin de 2018, en duò ambe son fraire Roméo Elvis) e *Balance ton quoi* (debut de 2019), s'es vendut a mai de 500 000 exemplars en mens d'un an e es estat n°1 de las vendas d'albums en França per l'annada 2019. 

Per sa musica e de sas paraulas, Angèle se mòstra engatjada contra lo sexisme. Es en particular lo cas dins sa cançon *Balance ton quoi*, qu'es estada considerada en 2019 coma un imne feminista.

En 2021 son album *Nonante cinq* coneis tanben una plan gròssa capitada. Conten lo tube *Bruxelles je t'aime*.

## Discografia
* 2018 : *Brol*
* 2021 : *Nonante-cinq*

## Cançons mai conegudas
* *La Loi de Murphy* (2017)
* *Je veux tes yeux* (2018)
* *La Thune* (2018)
* *Jalousie* (2018)
* *Tout oublier* (2018, ambe Roméo Elvis)
* *Balance ton quoi* (2019) 
* *Flou* (2019)
* *Oui ou non* (2019)
* *Ta reine* (2020)
* *Fever* (2020, ambe Dua Lipa)
* *Bruxelles je t'aime* (2021)
* *Nightcall* (2024, de e ambe Kavinsky, ambe tanben Phoenix)
* *What You Want* (2026, ambe Justice)

## Referéncias
Camerana

**Camerana** (*Camran-a* en piemontés, *Camràn-a* en padan, *Camerana* en italian) es una comuna istoricament dins lo marquesat de Saluças. Administrativament, es uèi dins la província de Coni e la region de Piemont de l’estat italian.

## Istòria
Atestat tre lo s. XI coma *Camairana* o *Camariana*, Camerana es cedit un moment als marqués de Saluças, e se tròba aital dins la diocèsi omonima. A l’unificacion d’Itàlia, la comuna de *Camerana* es dins la província de Coni. De 1928 a 1947 li es annexaa la comuna vesina de Gotaseca. En 1948 lo caplòc es transferit de Gabutti a Villa.
Corona (grop)

**Corona** es un grop anglofòn de tècno, mai precisament d'eurodance, fondat en 1990, compausat principalament de la dançaira e cantaira brasiliana **Olga « Corona » Souza** sus l'empont, e de l'autor, compositor, productor italian **Lee Marrow**, de son nom vertadièr **Francesco Bontempi**. 

Lo grop **Corona** es estat al som de sa popularitat entre 1993 e 1996, en particular ambe lor tube emblematic de 1994, *The rhythm of the night*, enregistrat en estudiò en 1993 per la cantaira **Giovanna « Jenny » Bersola**. Vengut un grand estandard de la dance, en 2019 *The rhythm of the night* es estat enregistrat un còp de mai aqueste còp per la benda sonòra del filme american Bad boys for Life (sortit en sala en 2020) jos una fòrma adobada per The Black Eyed Peas e J Balvin. Lo single version 2019 se titola *RITMO*. 

Los autres titols los mai coneguts de **Corona** son *Baby Baby* e *Try Me Out* en 1995, e *I Don't Wanna Be a Star* en 1996, interpretats per la cantaira **Sandra Chambers** dicha  **« Sandy »** (que mai tard prestarà egalament sa votz sus d'unes títols de Benassi Bros).

## Cançons mai conegudas
* *The rhythm of the night* (1994)
* *Baby Baby* (1995)
* *Try Me Out* (1995)
* *I Don't Wanna Be a Star* (1996)

## Referéncias
Steppenwolf

**Steppenwolf** (lo lop de las estepas) èra un grop canadian anglofòn de ròck puèi de hard ròck de las annadas 1960 e 1970. **Steppenwolf** es mai que mai conegut per tres tubes, *Born to Be Wild* e *Magic Carpet Ride* en 1968, e *The Pusher* en 1970.

## Referéncias
Derek and the Dominos

**Derek and the Dominos** foguèt un grop efemèr de blues ròck britanic, originari de Londres (Anglatèrra) vist que format aquí per l'anglés Eric Clapton, pr'aquò ambe musicians americans, en particular lo guitarrista Bobby Whitlock. 

**Derek and the Dominos** foguèt actiu un an sonque, entre 1970 e 1971, sus l'empont al Reialme Unit e aus Estats Units. Es conegut pel tube *Layla*, tirat de lor unic album *Layla and Other Assorted Love Songs*, cançon qu'Eric Clapton contunharà de cantar pendent sa carrièra sòlo.

## Referéncias
Gotaseca

**Gotaseca** (*Botasëcca* en piemontés, *Butasëca* en padan normat, *Gottasecca* o *Gottasécca* en italian) es una comuna piemontesa. Administrativament, es uèi dins la província de Coni e la region de Piemont de l’estat italian.

## Istòria
Atestat en latin coma *Lovaniola que dicitur Gauta sicca*, Gotaseca es dins lo marquesat de Montferrat. Après son annexion a la corona de Savòia, es passat dins lo marquesat de Cheva. A l’unificacion d’Itàlia, la comuna de *Gottasecca* es dins la província de Coni. De 1928 a 1947 es annexaa a la comuna vesina de Camerana.
Ram Jam

**Ram Jam** foguèt un grop efemèr de hard ròck anglofòn, originari de Nòva York als Estats Units. Es mai que mai conegut per sa version 1977 de *Black Betty* vendut a l'epòca a mai d'un milion d'exemplars entre 1977 e 1978. Èra compausat de Bill Bartlett a la guitarra e al cant, de Howard Arthur Blauvelt a la bassa, de Pete Charles a la batariá e de Myke Scavone al cant.

*Black Betty*, la cançon la mai coneguda de **Ram Jam**, es en realitat una represa d'un cant de trabalh afroamerican del sègle XX que los primièrs enregistraments datan de 1933 e que se pensa èsser estat compausat e escrich per James « Iron Head » Baker. La version de **Ram Jam**, tornada publicada un còp de mai en single en 1994, es estada l'una de las mai gròssas capitadas d'aquesta annada de 1994 en Occitània.

## Referéncias
J Balvin

**J Balvin**, de son nom vertadièr **José Álvaro Osorio Balvín**, nascut lo 7 de mai de 1985 a Medellín en Colómbia, es un cantaire de reggaeton ispanofòn, escaissat *lo Prince del Reggaeton*.

A començat sa carrièra a 14 ans e a conegut una capitada mondiala gràcias a son quatren album de 2016 *Energía*.

## Discografia
* 2010: *Real*
* 2011: *El Negocio*
* 2013: *La Familia*
* 2016: *Energía*
* 2018: *Vibras*
* 2019: *Oasis* (ambe Bad Bunny)
* 2020: *Colores*
* 2024: *Rayo*

## Referéncias
Patrícia Palhièr

**Patrícia Palhièr** (*Patricia Pallier* en francés) es una actritz màger de Roergue. Codirectriz de l'IOA (Institut occitan d'Avairon), mena las operacions País que contunhan lo collectatge *[[Al Canton]]* e organiza la difusion d'aquel collectatge dins Avairon e per internet (sus occitan-aveyron.fr) amb mai de 27.000 ressòrgas, per ara. Es tanben escrivana de contes e de documentaris.

## Biografia
Patrícia Palhièr es avaironesa. Nasquèt a Sent Ginièis d'Òlt mas foguèt declarada a Sent Martin de Lenna lo 3 de febrièr de 1970. Sa maire trabalhava a l'ostal, s'ocupava dels tres enfants e son paire trabalhava en çò del camionaire Calsat.

L’occitan es sa lenga segonda. Pichona, l'ausissiá parlar entre los adultes de l'ostal e del vesinatge mas degús li parlava pas en occitan. Ela, per contra, compreniá tot e pausava ja de questions a son paire sus la lenga. Mas aviá pas consciéncia qu'èra una lenga. Per sa maire, èra una vergonha de parlar la lenga occitana, coma bravament de monde a-n-aquela epòca. De mai, lo sol libre de l'ostal èra lo *Larousse.* Patricia conta que descobriguèt los libres e la literatura a l'escòla.

Comencèt d'estudis de drech a Montpelhièr e puèi rescontrèt Cristian-Pèire Bedel [Bedèl?] que menava l'operacion *Al Canton* (1990-2005) sul canton de Campanhac. Cercava de monde per trabalhar sus aquela operacion sostenguda pel Conselh general, lo CCOR (Centre Cultural Occitan de Roergue) e lo Musèu de Roergue. Patricia quitèt doncas la licéncia de drech per jónher la còla *Al Canton* en 1992. Aviá 22 ans e comencèt l'aprentissatge de la lenga escricha amb lo diccionari d'Alibèrt. « Uèi es completament estripat. » Ara es dins una bóstia, per dire de pèrdre pas de fuèlhas... A la fin de las annadas 1990 trabalhèt tanben per Ives Roqueta, un escrivan qu'admira fòrça.

A la debuta de l'aventura *Al Canton,* faguèt quauques meses de benevolat per far de collectatge dins son vilatge perque li agradava (e li agrada totjorn) de discutir amb los vièlhs. Èra tanben encargada d'utilizar l'ALF (Atlas Lingüistic de França) dins l'encastre del collectatge avaironés. Fin finala, venguèt escriveire public occitan perque lo servici podiá pas crear un emplec. Aquò durèt dètz ans. En 2005, l'IOA (Institut Occitan d'Avairon) se montèt e Patricia dintrèt dins l'associacion, ne foguèt salariada.

A l'atge de quaranta ans, pel plaser, entreprenguèt d'estudis occitans a la facultat de Letras de Montpelhièr.

## Engatjaments
Codirectritz de l'IOA dempuèi 2021

Conselh d'administracion del *Grelh roèrgas* (ostal d'edicions occitanas), cap-redactritz de la revista *Canta-Grelh* dempuèi 2011

Secretària generala de la *Societat de las Letras, Sciéncias e Arts d'Avairon*

## Òbras
*Cent-quarante-deux jours dans un masuc de l'Aubrac* amb Paul Fournier (documentari e testimoniatge, 2016)

*La lenga de la lèbre (conte, 2019)*

*Lo Baron de Tustamina (adaptacion d'un conte tradicional, 2021)*

## Referéncias
Soundgarden

**Soundgarden** foguèt un grop anglofòn de ròck tendéncia metal, originària de Seattle als Estats Units. Es format en 1984 pel cantaire e bataire Chris Cornell, lo guitarrista Kim Thayil e lo bassista Hiro Yamamoto. Cornell passa a la guitarra ritmica en 1985, remplaçat a la batariá per Scott Sundquist, puèi per Matt Cameron en 1986. Yamamoto quita lo grop en 1990 e es remplaçat per Jason Everman e pauc de temps après per Ben Shepherd. Lo grop s'arrèsta en 2017, en seguida de la mòrt del paure Chris Cornell.

**Soundgarden** es estat ambe Nirvana e Pearl Jam un grop emblematic del genre *grunge* al debut de las annadas 1990. Lor títol lo mai conegut es *Black Hole Sun*, tube ròck mondial en 1994, tirat de lor album *Superunknown*.

## Discografia
* 1988 : *Ultramega OK*
* 1989 : *Louder Than Love*
* 1991 : *Badmotorfinger*
* 1994 : *Superunknown*
* 1996 : *Down on the Upside*
* 2012 : *King Animal*

## Referéncias
Experiéncia de Michelson–Morley

[thumb|right|[Interferomètre utilizat en 1887 per Michelson e Morley.]]

L’**experiéncia de Michelson–Morley** es una experiéncia d'optica menada entre 1881 e 1887 per Albert A. Michelson (1852-1931) e Edward Morley (1838-1923). Son objectiu èra de demostrar l'existéncia de l'etèr. Per aquò, utilizèron un interferomètre optic en vista de mesurar la velocitat de la lutz a respècte de l'etèr, son supòrt materiau. Pasmens, que que siegue la configuracion de l'experiéncia, mesurèron unicament una velocitat constanta. Aquò èra un resultat susprenent qu'invalidèt lo modèl de la mecanica newtoniana e que menèt quauqueis annadas pus tard au desvolopament de la relativitat d'Einstein. Per aquela rason, l’experiéncia de Michelson–Morley es considerada coma una deis experiéncias pus importanta de l'istòria dei sciéncias.

## Liames intèrnes

* Etèr.
* Interferomètre.
* Velocitat de la lutz.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Françoise Balibar, *Einstein 1905. De l'éther aux quanta*, PUF, 1992.
* **[[anglés|(en)]]** W. K. Guthrie, *A History of Greek Philosophy*, Cambridge University Press, 1962-1965.
* **[[francés|(fr)]]** Ludwik Kostro, *Einstein and the ether*, Apeiron, 2000.

## Nòtas e referéncias
Quark encantat

Lo **quark encantat** es una particula elementària dau grop dei quarks. Es un fermion que tèn una carga electrica de -⅔ *e*, un espin de ½ e una massa d'aperaquí 1,3 MeV .c-2. Son existéncia foguèt prevista en 1970 per Sheldon Glashow, Jean Iliopoulos e Luciano Maiani e foguèt demostrada quatre ans pus tard au Centre de l'accelerator linear de Stanford. Lo quark encantat participa a la formacion dei mesons D, dei mesons DS e de divèrsei barions encantats. 

## Liames intèrnes

* Fermions.
* Fisica dei particulas.
* Quarks.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tiamat

**Tiamat** es un grop ròck anglofòn, d'estil metal gotic, originari de Täby en Suècia. Fondat pel cantaire e guitarrista Johan Edlund en 1987, los musicians del grop an fòrça cambiat pendent las annadas. En Occitània, lor album lo mai conegut es lo sortit en 1994, *Wildhoney*, que conten lo títol *Whatever That Hurts*.

## Discografia
* 1990 : *Sumerian Cry*
* 1991 : *The Astral Sleep*
* 1992 : *Clouds*
* 1994 : *Wildhoney*
* 1997 : *A Deeper Kind of Slumber*
* 1999 : *Skeleton Skeletron*
* 2002 : *Judas Christ*
* 2003 : *Prey*
* 2008 : *Amanethes*
* 2012 : *The Scarred People*

## Referéncias
Bervei

**Bervei** (*Bërvèj* en piemontés, *Bërvéi* en padan, *Belvedere Langhe* o *Belvedére Langhe* en italian) es una comuna istoricament dins lo marquesat de Saluças. Administrativament, es uèi dins la província de Coni e la region de Piemont de l’estat italian.

## Istòria
Atestat tanben coma *Ugnolio* (946) o *Malamorte* (1782), Barvei es cedit als marqués de Saluças en 1286, e se tròba aital dins la diocèsi omonima. A l’unificacion d’Itàlia, la comuna de *Belvedere* es dins la província de Coni. En 1863 li es apondut *Langhe*.
Spin Doctors

**Spin Doctors** es un grop de ròck independent anglofòn originari de Nòva York als Estats Units. Es mai que mai conegut en Occitània pel tube *Two Princes* en 1993, un tròç de lor album *Pocket Full of Kryptonite*. 

A la fin de las annadas 1980 en Nòva Jersei, lo guitarrista Eric Schenkman fa partida ambe John Popper e Chris Barron del grop de ròck *Trucking Company*. Al cap d'un moment, John Popper se tira d'aqueste grop que recruta alavetz coma musicians Aaron Comess e Mark White : Lo grop cambia alavetz de nom per **Spin Doctors** a la prima de 1989. 

Lo primièr vertadièr album estúdio dels **Spin Doctors**, *Pocket Full of Kryptonite*, es publicat en agost de 1991 als Estats Units. Lors videoclips de *Little Miss Can't Be Wrong* e *Two Princes*, fòrça difusats sus MTV (la cadena musicala americana), lor permeton d'accedir a la notorietat, e l'album es certificat disc d'aur en setembre de 1992 als Estats Units. En seguida, es alavetz publicat dins d'autres païses, en particular dins païses d'Euròpa ont *Two Princes* ven un dels gròsses tubes de l'annada de 1993, e un tròç emblematic del ròck de las annadas 1990.

## Discografia
* 1991 : *Pocket Full of Kryptonite*
* 1994 : *Turn It Upside Down*
* 1996 : *You've Got to Believe in Something*
* 1999 : *Here Comes the Bride*
* 2005 : *Nice Talking To Me*
* 2013 : *If The River Was Whiskey*

## Referéncias
Castèl Rosselhon

**Castèl Rosselhon** (var. **Castèu**, **Castèth**, **Chastel**, **Chasteu**, **Chastiau**, etc.) (*Castèu-Roussihoun, Castèl-Roussilhou* (l.) en nòrma mistralenca; *Castel Rossilho* en occitan ancian e catalan ancian; *Castell Rosselló* en catalan; *Château-Roussillon* en francés) es una anciana comuna uèi restacada a Perpinhan, dins la comarca de Rosselhon e lo departament dels Pirenèus Orientals. Es lo siti de la vila antica de *[[Ruscino]]*, que dona son nom a Rosselhon.

La castelana de Castèl Rosselhon foguèt aimada pel trobador Guilhèm de Cabestanh que foguèt assassinat per son marit.
Raffaella Carrà

**Raffaela Maria Roberta Pelloni**, dicha **Raffaela Carrà**, nascuda lo 18 de junh de 1943 a Bolonha e mòrta lo 5 de julhet de 2021 a Roma (Itàlia), es una cantaira, actritz, dançaira e presentatritz de television italiana. Es estada presenta dins un trentenat d'emissions televisadas e a jogat tanben dins qualques films e serias per la television. A vendut mai de 60 milions de disques.

Demest sas cançons en italian las mai conegudas, se pòt citar *Rumore* (1974), *A Far L'Amore Comincia Tu* (1977), *Tanti Auguri* (1978), *Pedro* (1980) etc. A tanben agut cantat en espanhòu (*Hay que venir al sur*, *Esta noche fiesta*), en anglés e quitament un pauc en francés. 

## Discografia
* 1970 : *Raffaella*
* 1971 : *Raffaella Carrà*
* 1972 : *Raffaella... Senzarespiro* 	
* 1973 : *Scatola a sorpresa*
* 1974 : *Milleluci* 
* 1974 : *Felicità tà tà* 
* 1976 : *Forte forte forte*
* 1977 : *Fiesta* 	
* 1978 : *Raffaella* 	
* 1979 : *Applauso*
* 1980 : *Mi spendo tutto* 
* 1981 : *Raffaella Carrà* 
* 1982 : *Raffaella Carrà 82* 	
* 1983 : *Fatalità* 
* 1984 : *Bolero*
* 1985 : *Fidati!* 	
* 1986 : *Curiosità*
* 1988 : *Raffaella*
* 1990 : *Inviato speciale*
* 1991 : *Raffaella Carrà* 
* 1993 : *Hola Raffaella* 	
* 1996 : *Carramba che rumba!* 	
* 2013 : *Replay - The Album* 	
* 2018 : *Ogni volta che è Natale*

## Referéncias
Eloïz

**Eloïse Lapaille**, dicha **Eloïz**, es una cantaira francesa, autora e compositritz e interprèta, originària de la Flandra romanica (còsta Lilla) dins lo Nòrd de França.

Descobrís la corala de l'escòla a sièis ans, puèi apren lo piano e la guitarra. Lèu, canta represas e compausa en autodidacta.

Adulta, ven gendarma e s'engatja dins la defensa dels dreches de las femnas. Es a n'aqueste moment qu'escriu sas primièras cançons, en particular *Hey Bro*, sortit en [single](https://fr.wikipedia.org/wiki/Single_(musique)) en 2023, títol qu'evòca l'abséncia de son fraire qu'a pas pogut veire pendent las primièras annadas de sa vida.

Se faguèt remarcar a la television francesa en participant en 2020 a l'emission *[https://fr.wikipedia.org/wiki/La_France_a_un_incroyable_talent França a un incredible talent]*.

## Referéncias
Organofosforat

[thumb|right|Lo gas de combat [VX es un exemple d'organofosforat.]]

Un **compausat organofosforat** es un tipe de compausat organic que contèn au mens un atòm de fosfòr. Estudiats a partir dau sègle XIX per de quimistas coma Jean Louis Lassaigne (1800-1859) e Philippe de Clermont (1831-1921), an una reactivitat relativament pròcha d'aquela dei compausats azòtats similars. A partir dau començament dau sègle XX, foguèron estudiats per produrre de pesticidas (malation, glifosat...) ò de gas de combat (sarin, VX...) car un certan nombre d'organofosforats son fòrça toxics. L'interès dei pesticidas organofosforats èra de remplaçar leis organoclorats, coma lo DDT, qu'èran l'objècte d'enebiments. Pasmens, dempuei leis ans 2000, son tanben l'objècte de mesuras similaras. Regardant lei gas de combat, son utilizacion es normalament interdicha per divèrsei tractats internacionaus mai plusors Estats an constituït de resèrvas en cas de guèrra importanta.

La quimia deis organofosforats es tradicionalament devesida en brancas diferentas qu'estúdian un estat d'oxidacion donat de atòm de fosfòr present dins la molecula. Lei pus importants son leis estats +III e +V mai existís egalament una quimia per leis estats 0, +I e +II. D'efiech, leis organofosforats son de compausats relativament reactius que pòdon participar a un nombre important de mecanismes reaccionaus coma la reaccion de Michaelis-Arbuzov, la reaccion de Mitsunobu, la reaccion de Staudinger e la reaccion de Wittig. 

## Liames intèrnes

* Fosfòr.
* Gas de combat.
* Pesticida.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pèire Puget (religiós)

**Pèire Puget**, apelat **lo paire Puget** (*lou paire Puget* en nòrma mistralenca; Ais, 1661/71-1747) èra un religiós minime, autor d'un diccionari provençau-francés.
Pèire Puget (navigaire)

**Pèire Puget** (*Peter Puget* en anglés; Londres, 1765 - Bath, 31 d'octobre de 1822) èra un oficièr de marina de la Royal Navy, sustot conegut per l'exploracion de l'Estrech de Puget que pòrta son nom, sus la còsta pacifica nòrdamericana.

Los Puget son una familha uganauda originària de França, benlèu de Lengadòc. Après las persecucions de Loís XIV la familha s'installa a Londres e a Dublin.
Bonvesin

**Bonvesin** (*Bonvzin* en piemontés, *Bunsìn* en padan, *Bonvicino* en italian) es una comuna istoricament dins lo marquesat de Saluças. Administrativament, es uèi dins la província de Coni e la region de Piemont de l’estat italian.

## Istòria
Dintrat dins lo domeni dels marqués de Saluças al s. XII, Bonvesin es atestat a la fin del s. XIV, e se tròba aital dins la diocèsi omonima al s. XVI. A l’unificacion d’Itàlia, la comuna de *Bonvicino* es dins la província de Coni. Cedís la fraccion de Lovera a sa vesina Murassan en 1884, mas li es tornat en 1887.
Bon Jovi

**Bon Jovi** es un grop de ròck anglofòn, originari dels Estats Units, mai precisament de Sayreville en Nòva Jersei. Lo nom del grop es tot simplament inspirat de lo del cantaire, **John Francis Bongiovi Jr**, dich **Jon Bon Jovi** per sas produccions en solò.

Format en 1983, lo grop coneis una gròssa capitada dins las annadas 1980, de'n primièr aus Estats Units, e demòra l'una de las referéncias del glam metal de la fin de las annadas 1980, e l'un dels mai gròsses vendeires de disques de l'epòca capvath lo monde entièr còsta lors omològs Van Halen, Def Leppard, Guns N' Roses, AC/DC, Aerosmith, Europe e Scorpions. 

**Bon Jovi** es l'un dels qualques grops hard fm a aver subreviscut a la mòda grunge e al nu metal de las annadas 1990, fasent quitament en Euròpa un trionf tant important coma los representants del movement britpop de l'epòca, e an quitament agut un de lors mai gròs succès mondial en 2000 ambe lo tube *It's my life*. 

**Bon Jovi** a vendut mai de 35 milions d'albums als Estats Units e mai de 130 milions dins lo monde. Levat *It's my life* en 2000, lor cançon la mai coneguda es *Livin' On A Prayer*, publicada a la fin de 1986 mas puslèu un tube màger del debut de 1987 als Estats Units e endacòm mai.

## Cançons mai conegudas (en Occitània)
* *Runaway* (1984)
* *You give love a bad name* (1986)
* *Livin' On A Prayer* (1987)
* *Bad medicine* (1988)
* *I’ll be there for you* (1989)
* *Blaze of glory* (1990, **Jon Bon Jovi**)
* *Miracle* (1991, **Jon Bon Jovi**)
* *Keep the faith* (1992)
* *Bed of roses* (1993)
* *Always* (1994)
* *This ain't a love song* (1995)
* *Something for the pain* (1995)
* *Lie to me* (1996)
* *It's my life* (2000)
* *Limitless* (2020)
* *Story Of Love* (2021)
* *Forever* (2024)

## Referéncias
Puget

**Puget** pòt descriure :

## Toponime
### Occitània
* Puget, portat fins en 1886 per la comuna francesa de Lo Puget d'Argenç dins Var ;
* Lo Puget, comuna situada en Vauclusa ;
* *[[Puget-après-Cuers]]* (fr), nom portat fins en 1867 per la comuna francesa de Puget Vila dins Var ;
* *[[Puget-Figette]]* (fr), ancian nom de la comuna de Sant Pèire dins leis Aups d'Auta Provença ;
* Lo Puget Rostanh, comuna francesa situada dins leis Aups Maritims ;
* Lo Puget d'Argenç, comuna francesa situada dins lo Var ;
* Lo Puget Tenier, comuna francesa situada dins leis Aups Maritims ;
* Puget Vila, comuna francesa situada dins lo Var.

* La *[[Halle Puget]]* (fr) es un bastiment de Marselha.
* Lo mont Puget es una sèrra dau massís dei calancas de Marselha.
* La place Puget es una plaça de la vila de Tolon.

### Estats Units
* L'Estrech de Puget (en: *Puget Sound*) es un braç de mar de l'ocean Pacific au nòrd-oèst deis Estats Units d'America.
* Illa de Puget (en: *Puget Island*), illa e CDP dins l'Estat de Washington.
* Puget Creek (oc: "Aiga de Puget"), pichona ribiera dins l'Estat de Washington.
* Puget Park (oc: "Parc/Pargue de Puget"), pargue public dins l'Estat de Washington.

## Personalitat
* André Puget (1882-1915), jogaire de fotbòl e escrivan parisenc ;
* André Puget (1911-1973), generau francés e breton, president de Sud Aviation ;
* André-Pierre Puget (1967-), òme politic bèlga ; 
* Bertran del Puget, trobador provençau.
* Edmé Jean Antoine du Puget d'Orval (1742-1801), generau de brigada francillian ;
* Ernest Puget (1836–?), personalitat de la Comuna de París ;
* Estève de Puget (-1668), avesque marselhés ;
* Francés Puget (1651-1707), pintre barròc tolonenc ;
* Ilarion Paul de Puget (1754-1828), generau de division francés e provençau ;
* Janina Puget (1926-2020), psiquiatra e psicanalista marselho-argentin ;
* Joan Puget de La Sèrra (1595–1665), escrivan e dramaturg tolosenc ;
* Jean-Loup Puget (1947-), astrofisician borgonhon ;
* Laia Berenguer Puget (1920-2011), femna politica catalana;
* Louis de Puget (1629-1709), l'un dei fondators de l’Acadèmia dei sciéncias, bèlas letras e arts de Lion ;
* Marcèl Puget (1940–2021), jogaire lengadocian de Rugbi de XV ;
* Paul Puget (1848-1917), compositor breton e francés, grand prèmi de Roma ;
* Pèire Puget (1620–1694), escultor, dessenhaire, pintre e arquitècte francés ;
* Pèire Puget (1765-1822), oficier e explorator britanic ;
* Pèire Puget (1661/71-1747), religiós minime e autor d'un diccionari provençau ;
* Teodòr Puget (1799-1883), factor d'òrgue lengadocian ;
* Wulfran Puget (1787-1866), negociant armator parisenc.

## Autres
* Puget es una marca comerciala d'òli d'oliva e autras transformacions alimentàrias industrialas, fondada per Adolphe Puget.

## Veire tanben
* Poget
* Puèi
Pantera (grop)

**Pantera** èra un grop de ròck anglofòn del genre metal, originari dels Estats Units, mai precisament d'Arlington al Tèxas. Es inicialament fondat en 1981 pels fraires Abbott : lo guitarrista « Dimebag » Darrell Lance e lo bataire Vinnie Paul. An per bassista al començament (1981-1982) Tommy Bradford, remplaçat après per Rex « Rocker » Robert Brown (a la guitarra-bassa). A partir de 1986, **Pantera** a per cantaire Philip « Phil » Anselmo (en remplaçament de Donnie Hart e de Terry Glaze, los dos primèrs cantaires del grop) 

Grop heavy metal quitament glam metal a l'origina, **Pantera** se radicaliza a partir de 1990 cap al thrash metal.

**Pantera** es considerat coma l'un dels melhors grops de metal de las annadas 1990, de tot biais l'un dels mai emblematics d'aquel genre musical per aquesta decenia. 

**Pantera** se separa en 2003. L'annada d'après, l'ancian guitarrista del grop, « Dimebag » Darrell Lance Abbott, es assassinat sus scèna pendent un concèrt amb son novèl grop, Damageplan.

## Discografia
* 1983 : *Metal Magic*
* 1984 : *Projects in the Jungle*
* 1985 : *I Am the Night*
* 1988 : *Power Metal*
* 1990 : *Cowboys from Hell*
* 1992 : *Vulgar Display of Power*
* 1994 : *Far Beyond Driven*
* 1996 : *The Great Southern Trendkill*
* 2000 : *Reinventing the Steel*

## Cançons mai conegudas
* *Cowboys from Hell* (1990)
* *Cemetery Gates* (1990)
* *Walk* (1993)
* *I'm broken* (1994)
* *5 minutes alone* (1994)

## Referéncias
The Killers

**The Killers** es un grop anglofòn de ròck, originari dels Estats Units, mai precisament de Las Vegas dins lo Nevada. Format en 2002, se compausa de Brandon Flowers, de David Brent « Dave » Keuning, de Mark Stoermer e de Ronald « Ronnie » Vannucci Jr.

Lor musica es influenciada per las annadas 1980 e de las annadas 1990 coma Depeche Mode, Oasis, David Bowie o encara Duran Duran. An agut de succès tre lor primièr album, *Hot Fuss* (publicat en 2004), album que conten lor tube de 2005 *Somebody Told Me*.

## Discografia
* 2004 : *Hot Fuss*
* 2006 : *Sam's Town*
* 2008 : *Day and Age*
* 2012 : *Battle Born*
* 2017 : *Wonderful Wonderful*
* 2020 : *Imploding the Mirage*
* 2021 : *Pressure Machine*

## Referéncias
Bòsc

Un **bòsc** (pl. **bòsques**, **bòscs**, **bòsqui**) es un espaci boscat de febla espandida. Quand un bòsc es caracterizat per una superfícia e densitat màgers, se parla mai especificament de forèst o de selva, e mai que dins un contèxte legal o quotidian los tèrmes bòsc, forèst e selva sián comparables. Un bòsc es principalament una espleitacion de sa ressorsa, activitat nomenada «silvicultura».

## Foncions
Lo bòsc pòt aver divèrsas foncions:

* Produccion primària (oxigèn), de fruchs, de lenha, de resina, etc.;
* Proteccion del risc idrogeologic e dels risques naturals coma las avalancas;
* Desvolopament social de tòca recreativa o educativa , coma per exemple la marcha;

Resèrva genetica e de biodiversitat;

* Detoxificacion de la tèrra, l'aire e l'aiga.

## Nòtas e referéncias
Batalha de Yamen

La **batalha de Yamen** es una batalha navala que se debanèt dau 18 au 19 de març de 1279 entre una flòta Song ( naviris e  òmes) e una flòta mongòla (420 naviris e  òmes). S'acabèt per una victòria totala dei Mongòls qu'anientèron la fòrça enemiga entraïnant lo suicidi de la cort imperiala Song. Aquò marquèt la fin de l'Empèri Song e l'acabament de la conquista mongòla de China.

La situacion de la flòta Song, comandada per Zhang Shijie, èra marrida avans lo començament de la batalha. D'efiech, s'aviá una superioritat numerica clara, lei Song èran a pèrdre la guèrra còntra lei Mongòls qu'avián conquistat Guangzhou, la darriera vila chinesa importanta encara tenguda per lei Song. De mai, en 1278-1279, lei Mongòls avián destruch leis armadas terrèstras Song encara en estat de combatre e ocupat la màger part de China. Ansin, en abriu de 1276, l'emperatritz doairiera aviá acceptat de se sometre a Kubilai Khan, fondator de la dinastia mongòla Yuan, e l'emperaire Song Gong aviá abdicat. Pasmens, lei darriers partisans dei Song proclamèron emperaire un prince de la dinastia, Song Bing, e se retirèron dins lo sud. De son caire, lei Mongòls formèron una flòta a partir de marins chinés raliats e ne'n fisèron lo comandament au generau Zhang Hongfan.

En fàcia de sa situacion malaisada, Zhang Shijie ordonèt de blocar lei naviris Song entre elei amb de cadenas dins la baia de Yamen, quauquei quilomètres au sud-oèst de Guangzhou. L'idèa èra d'empachar lei desercions e la fugida dei vaissèus avans lo combat. Pasmens, Zhang Hongfan detectèt aquela feblessa e ataquèt sensa esperar. Intrèron ansin dins la baia e assaièron de cremar seis adversaris mai lei naviris Song èran estats protegits per de pinturas empachant ò limitant leis incendis (a basa de fanja). Pasmens, la flòta mongòla capitèt de blocar la sortida de la baia. Incapables de desbarcar per trobar de viures e d'aiga en causa de la preséncia d'armadas mongòlas, d'equipatges assaièron de beure d'aiga salada. Finalament, lo 19, la flòta mongòla ataquèt e destruguèt son adversari afeblit. Durant la catastròfa, Zhang Shijie assaièt de s'enfugir amb quauquei naviris per sauvar l'emperaire mai foguèt blocat. La màger part deis oficiaus Song se suicidiguèron per defugir la captura.

## Liames intèrnes

* Dinastia Song.
* Empèri Mongòl.
* Dinastia Yan.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Patricia Buckley Ebrey, Anne Walthall e James B. Palais, *East Asia: A Cultural, Social, and Political History*, Boston, Houghton Mifflin, 2006.
* **[[anglés|(en)]]** Morris Rossabi, *Khubilai Khan : His Life and Times*, Berkeley, University of California Press, 1988.

## Nòtas e referéncias
Çantal

**Çantal** (*Santal* en piemontés, *Santàl* en padan, *Centallo* en italian) es una comuna istoricament dins lo marquesat de Saluças. Administrativament, es uèi dins la província de Coni e la region de Piemont de l’estat italian.

## Istòria
Çantal apartenguèt al marquesat de Saluças e a d'autres estats tanben abans d'èsser annexat a la corona de Savòia. Tre l’unificacion d’Itàlia, la comuna de *Centallo* es dins la província de Coni.
Charlotte d'Ornellas

**Charlotte de Ornellas**, nascuda lo 23 de junh de 1986 a Orlhan es una cronicaira d'ultradrecha francesa d'origina portuguesa.

## Biografia
Après una longa carrièra d'estudianta (licéncia de filosofia, puèi de psicologia, puèi diplòma de l'Institut francés del jornalisme, una escòla privada) trabalha de jornalista a *Valors actualas* e *Familha crestiana*. 

Coma jornalista independenta, collabòra al sit Baloard Voltaire, a *Valors actualas* e al sit d'actualitat catolica Aleteia. Sos articles pareisson egalament regularament dins lo quotidian nacional-catolic *Present*. Tanben interven regularament a l'antena de Ràdio Courtoisie e es cronicaira (« societària ») dins l'emission *Bistro Libertats* animada per Martial Bild sus TV Libertats. En 2016, fonda amb Damien Rieu, ancian pòrtaparaula de Generacion identitària, la revista *França*, trimestral difusat gratuitament en linha dont es redactritz en cap. Sortit en març de 2016, lo primièr numèro met en una Marion Maréchal. Seriá estat consultat « mai de 60 000 còps » en un an, e lo segond, paregut en junh de 2016, « mai de 40 000 còps » en un mes. 

A partir d'abril de 2017, interven regularament coma editorialista dins l'emission *L'heure des pro* presentada per Pascal Praud sus CNews. En 2018 e 2019, interven coma cronicaira dins l'emission *Et en même temps* sus BFM TV, presentada per Bruce Toussaint puèi Apolline de Malherbe. Elle es egalament regularament convidada dins l'emission *Punchline* presentada per Laurence Ferrari sus CNews.

Dempuèi 2021, trabalha egalament per Euròpa 1, en seguida d'un raprochament amb la redaccion de CNews dins l'encastre de la crompa de l'estacion per Vincent Bolloré e d'una « drechizacion » de la linha editoriala.

Anóncia sa partença de *Valeurs actuelles* après lo licenciement de Geoffroy Lejeune, son ancian director de la redaccion, sonat a préner lo cap del *Journal du dimanche*, que son recrutament i es tanben anonciat.
Michel Delpech

**Michel Delpech** èra un cantaire popular francés nascut còsta París lo 26 de genièr de 1946 a Courbevoie (França) e mòrt lo 2 de genièr de 2016 dins los Nauts de Sèina, a Puteaux. Se son tube de 1977 *Le Loir-et-Cher*, s'inspira de sos sovenirs d'enfança, de las vacanças que passava dins sa familha a La Ferté-Saint-Cyr e a Dhuizon dins lo centre de França, coma o daissa devinar son nom d'ostal (Delpech), a en realitat d'originas occitanas del costat de sos arrièrs-pepins qu'èran, eles, del Carcin (Tarn e Garona). 

Sa carrièra es lançada per tres succès, *Wight Is Wight* en novembre de 1969, en omenatge al festenal ròck de l'illa de Wight, *Et Paul chantait Yesterday* en 1970, en omenatge als Beatles que s'èran separats (*Yesterday* es lo títol d'una cançon populara dels Beatles), e sustot *Pour un flirt* au mes de mai de 1971.

A partir d'aquí, ven l'un dels cantaires emblematics de França dins las annadas 1970, talament que l'un de sos primièrs títols, *Chez Laurette*, cançon menora a sa sortida en 1965, es a la longa venguda ela tanben un succès popular e l'un de sos estandards.

## Discografia
* 1966 : *Inventaire 66 (Chez Laurette)*
* 1969 : *Il y a des jours où on ferait mieux de rester au lit*
* 1970 : *Michel Delpech* 
* 1974 : *Michel Delpech (Le Chasseur)*
* 1975 : *Michel Delpech (Quand j'étais chanteur)*
* 1979 : *5 000 kilomètres*
* 1986 : *Oubliez tout ce que je vous ai dit*
* 1991 : *Les Voix du Brésil*
* 1997 : *Le Roi de rien*
* 1999 : *Cadeau de Noël*
* 2000 : *J'étais un ange* 
* 2004 : *Comme vous*
* 2006 : *Michel Delpech &...* (album de duòs)
* 2009 : *Sexa*
* 2021 : *Photos souvenirs* (album postum de represas)

## Cançons mai conegudas
* *Chez Laurette* (1965)
* *Inventaire 66* (1966)
* *Wight is wight* (1969)
* *Et Paul chantait Yesterday* (1970)
* *Pour un flirt* (1971)
* *Fan de toi* (1972)
* *Que Marianne était jolie* (1972)
* *Les divorcés* (1973)
* *Le chasseur (les oies sauvages)* (1975)
* *Quand j’étais chanteur* (1975)
* *Tu me fais planer* (1976)
* *Le Loir-et-Cher* (1977)
* *Loin d'ici* (1984)
* *Pleurer le chanteur* (1989)

## Referéncias
Dolhan

**Dolhan** (*Dojan* en piemontés, *Duiàn* en padan normat, *Dogliani* en italian) es una comuna istoricament dins lo marquesat de Saluças. Administrativament, es uèi dins la província de Coni e la region de Piemont de l’estat italian.

## Istòria
Las primièras atestacions de Dolhan son *Dolianus* en 1142, *Doianus* en 1251, *Doglianus* en 1228 e *Dulianus* en 1245. Dolhan foguèt un temps dau marquesat de Buscha. En 1187 lo marqués Manfred de Buscha vendèt Dolhan al marqués Manfred de Saluças. Dolhan venguèt lo caplòc de las possessions del marquesat de Saluças del Tanar enlà, e se trobèt aital dins la diocèsi de Saluças a sa creacion al s. XVI. A l’unificacion d’Itàlia, la comuna de *Dogliani* es dins la província de Coni.