open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Santpoort

**Santpoort** (Sant Pòrt) es un vilatge de la comuna neerlandesa de  Velsen, dins la region d'IJmond e la província d'Olanda del Nòrd. Es compausat de doas parts, Sant Pòrt del Nòrd e Sant Pòrt de Sud. En 2023 la populacion èra de 10 610 abitants, 7 270 a Sant Pòrt del Nòrd e 3 385 a Sant Pòrt del Sud.

## Toponimia
Lo nom Santpoort ven d'una confusion entre lo latin *Sancta Porta*, que lo pòrt èra utilizat pels romavatges, e lo neerlandés *Zandpoort*, pòrt d'arena. 


Fichièr:Santpoort-Herv-Kerk.jpg|ligam=Bestand:Santpoort-Herv-Kerk.jpg|alt=Hervormde kerk|Glèisa
Fichièr:Panorama_Brederode.JPG|ligam=Bestand:Panorama_Brederode.JPG|alt=Ruïne van Brederode|Roinas de Brederòda
Fichièr:Santpoort-Noord,_windmolen_de_Zandhaas_RM37111_IMG_1185_2017-09-03_10.59.jpg|ligam=Bestand:Santpoort-Noord,_windmolen_de_Zandhaas_RM37111_IMG_1185_2017-09-03_10.59.jpg|alt=Windmolen de Zandhaas|Molin a Sandhas


## Personalitats ligadas a la comuna

### Nascuts a Santpoort

* Reinier van den Berg (1962), meteorològ
* Jan Jetse Bol (1943), r.k. prèire
* Reinoud III de Brederode (1492-1556), borg-graf d'Utrecht, membre del Conselh d'Estat, conselhièr e camarèir de l'emperaire Carles V
* Bert Bus (1931-2007), dessenhaire de comics
* Adrián lo Grand (1914-2006), psicològ
* Janna Handgraaf (1981), actritz, teatrala e jogaira de pèlsEstèla de jòcs de jòcs
* Peter Klashorst (1957), pintre d'art
* Rob Kruisman (1946-2023), multiinstrumentista e cantant
* Niels Meijer (1980), jogaire de basquetbòl professional
* Cristl Pullens (1983), cantaira
* Wim Rigter (1967-2004), presentator de ràdio
* Dick Schoof (1957), foncionari, primièr ministre dels Païses Basses
* Pierre Valkering (1960), r.k. prèire

### Visquèron a Santpoort

* Jacobus Theodoor Cremer (1847-1923), ministre de las Colònias
* René Descartes (1596-1650), filosòf
* Jaap Eden (1873-1925), patzador e ciclista
* Ruud Geels (1948-2023), jogaire de fotbòl
* Gerrit de Houten (1866-1934), pintre d'art
* Piet Kramer (1881-1961), arquitecte
* Cobi Schoondergang-Horikx (1933-2023), politica
* Madelon Székely-Lulofs (1899-1958), escrivana
* Menno Wigman (1966-2018), poèta
Eleccions legislativas de 2024 en França

Las **eleccions legislativas de 2024 en França** son convocadas après la dissolucion de l’assemblada nacionala lo ser de 9 de junh pel president de la Republica Emmanuel Macron. Se debanon en dos torns a la fin de junh e al començament de julhet de 2024. La coalicion presidenciala Ensemble pèrd las eleccions en arribant segonda, après la coalicion del Novèl front popular e abans los partits d'extrema drecha.

## Tanben veire
* Eleccions legislativas francesas de 2024 en Occitània Granda
Massod Pezeishquian

**Massoud Pezeishquian** (nascut a Mahabad lo 29 de setembre de 1954) es un cirurgian cardiac e un òme politic iranian qu'es estat elegit president de la republica islamica en 2024.
Orç e Mons

**Orç e Mons** (*Ours-Mons* en francés) z-es una anciana comuna velaiesa, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe. Dempueis lo 25 de feurèir de 1965, z-es incorporada a la comuna delh Puei de Velai. Lo nom de *Mons* z-es provisòri.

## Geografia
Lo vialatge d'Orç tresplomba una còmba e *Mons* z-es sobe una plana (= planòl) de 750 m, au nòrd d'una autra plana de 810 m.
## Toponimia
### Orç
Las fòrmas ancianas son : *In Olcio* en 1089, *Ols* en 1137, *Os* en 1292, *Villa de Dous* en 1295, *Ous* en 1296, *Castrum de Ors vel de Ursso* en 1347, *Hours près Le Puy* en 1449, *Ours, par. de S. Agreve du Puy* en 1585 . 
Las fòrmas pus ancianas representavan **Olç* e las seguentas esitavan (polimorfisme) entre **Os* (amudiment de *l*, vengut imprononciable), **Ouç* (vocalizacion de *l*) e *Orç* (rotacizacion de *l*), prononciacion que finiguèt per venir definitiva. Lo nom saguèt explicat alòra coma lo de l'animau.
Joan Arçac cita las diferentas explicacions : varianta masculina de *olcia*, derivat de la basa preindoeuropèa **ol-*, d'un sens que seriá oronimic .
### Monç, Mònç o Monts
Las fòrmas ancianas son : *In Moncio* en 1089, *Villa quæ Mons app.* en 1148, *Castrum prope civitatem Anicii* en 1342, *Mons, par. de S. Agreve du Puy* en 1547, *Montz lez Le Puy* en 1628 . 
Joan Arçac explica *Mons* coma « mont, montanha » , mas la fòrma de 1089 fai dobtar e supausar un nom de proprietat. La grafia depend de l'origina.

## Istòria
Orç e *Mons* èran pas paròchas. Sembla que *Mons* saguèt quauques annadas racampat amb Lo Puei , çò qu'explica la montada de populacion entre 1793 e 1800.
Lo 25 de feurèir de 1965, la comuna d'Orç e Mons saguèt racampada amb la delh Puei sos lo regime de la fusion simpla .
L'INSEE fornís pas mai de donadas (« métadonnées » sobe las ancianas comunas.

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna
## Veire tanben
## Ligams extèrnes
## Nòtas
Karine Duc

**Karine Duc**, nascuda a Agen (Guiana) en 1985, es una agricultritz e una sindicalista occitana membre de la Coordinacion rurala, que n'es estada designada lo 24 de febrièr de 2023 co-presidenta ambe José Pérez pel departament d'Òut e Garona. 

Foguèt l'una dels menaires del movement dels agricultors de 2024 en avent en particular, en seguida de las accions de barratge de las rotas iniciadas  en Occitània lo 18 de genièr per Jiròni Baile, organizat a partir del 22 de genièr lo blocatge de l'autorota Tolosa-Bordèu al nivèl d'Agen ; puèi menèt lo rambalh cap a la prefectura d'Agen l'aprèp-miègjorn del 24 de genièr ; mentre, d'unes sòcis de la Coordinacion rurala an tanben aqueste meteis jorn de lor pròpia iniciativa perturbat lo restaurant McDonald's ; enfin, entre lo 29 e lo 31 de genièr, **Karine Duc** participèt al cortègi d'agricultors en tractor organizatz per anar cap a París (França) dins l'idea d'ensajar de blocar las rotas de la ciutat, o al mens lo Mercat d'Interès Nacional (MIN) de Rungis. ; se lo cortègi de tractors es estat blocat per las fòrças de l'òrdre al nivèl de la comuna de Jargeau dins lo Loiret, Karine Duc capitèt ambe una punhada d'activistas d'anar fins a París e quitament de dintrar dins lo MIN de Rungis, ont foguèron aquí còp-sec interpelats per las fòrças de l'òrdre e botats en garda-a-vista.

Lo 11 de julhet de 2024, participa a un recampament pacific de la Coordinacion rurala sul trajècte del Torn de França de passatge dins Òut e Garona. 

## Vejatz tanben
* Coordinacion rurala
* Movement dels agricultors de 2024
* Revòlta agricòla europèa de 2024

## Referéncias
Boris Way

**Boris Way**, de son nom vertadièr **Boris Equestri**, es un discjoquei, productor de musica electronica e compositor originari d'Occitània (de Draguinhan, en Provença) e ara basat a París (França). 

En 2017, publica lo single *Your Love*, qu'obten de resson. 

En octobre de 2021, publica lo títol *Pink Soldiers*, una represa del tèma de la seria Squid Game. Aquel single obten una gròssa capitada. 

En 2022, publica una represa de *Running Up that Hill* de Kate Bush, puèi en 2023 lo single *Lose My Mind*, qu'obten tanben un polit succès.

## Referéncias
Michel Teló

**Michel Teló**, nascut lo 21 de genièr de 1981 a Medianeira al Brasil, es un cantaire de lenga portuguesa d'origina italiana per sos parents. Sòci del grop Grupo Tradição, plan popular al Brasil, sa carrièra pren una amplor internacionala fin 2011 gràcias al títol *Ai, Se eu te pego* (Ai, se ieu t'atrapi), quitament classat n°1 en França al mes de genièr de 2012.

**Michel Teló** es de còps confondut ambe Gusttavo Lima, un autre cantaire brasilenc de lenga portuguesa al som de sa popularitat al meteis moment qu'el (tube *Balada* debut de 2012). 

En 2012, en seguida de son succès internacional ambe *Ai, Se eu te pego*, repren un aire tradicional brasilenc, *Bara Bará Bere Berê*. Sa version se classa en Espanha, en Àustria e en Alemanha, pasmens, d'autras versions d'aquesta cançon son classadas al meteis moment, en particular la d'Alex Ferrari dins los païses francofòns (França, Soïssa, Belgica), mentre que la version per Leo Rodríguez se classa ela al Brasil, en Romania e en Flandra belga.
Horqueta d'Ancida

Era **horqueta d'Ancida** qu'ei un pòrt de montanha deths Pirenèus, situat à 1564 mètres dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region Occitània. Eth pòrt rotièr qu'arreliga era vath d'Aura e era vath dera *Palhòla.
Helena (cantaira)

**Héléna Bailly**, dicha **Helena**, es una cantaira francesa de Belgica nascuda lo 19 de febrièr de 2002, revelada dins la onzena sason de la Staracademia sus *TF1*, sason qu'a debutat lo 4 de novembre de 2023, e ont foguèt eliminada en semifinala lo 27 de genièr de 2024 cap a Pierre Garnier. Un mes mai tard, publica son primièr single *Aimée pour de vrai*. 

Après aqueste primièr títol *Aimée pour de vrai* sortit pendent l'ivèrn e qu'a avut un polit resson, lo 21 de junh de 2024 publica en seguida doas autras cançons per l'estiu, *Summer Body* e *Nouveau cœur*.

## Cançons mai conegudas
* *Aimée pour de vrai* (2024)
* *Summer Body* (2024)
* *Nouveau cœur* (2024)
* *Mauvais garçon* (2024)
* *Mélatonine* (2025)
* *Tout a changé (rien n'a changé)* (2025)

## Referéncias
Vallée-de-Ronsard

**Vallée-de-Ronsard** es una comuna novèla francesa resultant de la fusion en 2019 de las comunas de Couture-sur-Loir e de Tréhet, dins lo departament de Loir e Char, en region Centre e Vau de Léger.
## Referéncias
Ladytron

**Ladytron** es un grop anglés e bulgar de synthpop tardiva format en 1999 a Liverpool, al Reialme Unit. Son nom fa referéncia a una cançon del grop britanic Roxy Music.

**Ladytron** es constituït de la cantaira escocesa *Helen Marnie*, de la Bulgara *Mira Aroyo* (cant, sintetizors), de *Daniel Hunt* (sintetizors, guitarra, cant) e enfin de *Reuben Wu* als sintetizors, que se tira del grop en 2023. 

Las cançons mai conegudas de **Ladytron** son *Playgirl* (2001), *Seventeen* (2003), *Destroy Everything You Touch* (2005), *Ghosts* (2008), *Runaway* (2008), *Tomorrow* (2009), *Ace Of Hz* (2011) o encara *White Elephant* (2011).
Tori Amos

**Myra Ellen Amos**, dicha **Tori Amos**, nascuda lo 22 d'agost de 1963 a [Newton](https://ca.wikipedia.org/wiki/Newton_(Carolina_del_Nord)) en Carolina del Nòrd, es una cantaira pop anglofòna americana d'origina cherokee e irlandesa. Es tanben compositritz e pianista.

En Occitània, es mai que mai coneguda per son tube *Crucify* en 1993. 

## Cançons mai conegudas (en Occitània)
* *Crucify* (1993)
* *Cornflake Girl* (1994)
* *Professional Widow* (1996, version electro adobada per Armand Van Helden)
Sophie B. Hawkins

**Sophie B. Hawkins** per **Sophie Ballantine Hawkins**, nascuda lo 1èr de novembre de 1964 a Nòva York (Estats Units), es una cantaira pop anglofòna americana. Es tanben compositritz e pintra.

En Occitània, es coneguda per sa cançon *Damn I Wish I Was Your Lover* qu'es estada sa primièra capitada als Estats Units e un quite tube internacional en 1992.
Annie Cordy

**Léonie Cooreman**, dicha **Annie Cordy**, nascuda còsta Brussèlas lo 16 de junh de 1928 a Laeken (Belgica) e mòrta en Occitània (mai precisament : en Provença) ont demorava dempuèi 2013 lo 4 de setembre de 2020 a Valàuria (França), foguèt una cantaira francofòna bèlga fòrça populara, tanben actritz.

Fòrça prolifica, a enregistrat mai de sèt cents cançons generalament risolièras (*La bonne du curé*, la mai coneguda de son repertòri, *Six roses*, *Frida oum papa*...) o d'estil festiu (*Tata Yoyo*, *Cho Ka Ka O*...). A participat a un vintenat de comèdias musicalas e d'operetas. A tanben jogat dins una quarantena de films, un trentenat de serias e telefilms, e tanben jogat la comèdia dins un desenat de pèças de teatre, e balhat quasi dètz mila galàs. 

Demest sas capitadas popularas, se pòt citar entre autras *Cigarettes, Whisky et P'tites Pépées* (1957), *Hello le soleil brille* (1958, inspirat d'una musica del filme Le Pont de la rivière Kwaï), *Salade de fruits* (una represa de Bourvil, en 1959), sa represa de *Un clair de lune à Maubeuge* (1962), *Six roses* (1964), sa version francesa de *Hello, Dolly* (1972), *La bonne du curé* (fin 1974), sa version francesa de *Frida oum papa* (fin 1975, tròç de bal museta checoslovaca, compausat en 1927 per Jaromír Vejvoda e popularizat per l'alemand Will Glahé), *Ça ira mieux demain* (1976), *Tata Yoyo* (1981) o encara *Cho Ka Ka O* (1985).

Es estada anoblida en 2005 ambe lo títol de barona.

## Referéncias
Armand van Helden

**Armand van Helden**, nascut lo 16 de febrièr de 1970 a Boston (Massachusetts, Estats Units), es un discjoquei e compositor de Musica electronica american d'origina neerlandesa, indonesiana, libanesa e francesa. 

En Occitània, s'es de'n primièr fach conéisser fin 1996 per una version adobada electro del títol *Professional Widow* de la cantaira americana Tori Amos, puèi a agut de succès ambe lo títol *The Funk Phenomena* en 1997, enfin en 1999 a agut sa mai gròssa capitada en solò ambe *U Don't Know Me*, ambe Duane Harden al cant sus aqueste títol.

En mai de sa carrièra solò, a agut un gròs succès en 2010 en duò ambe lo discjoquei canadian A-Trak jos lo nom de Duck Sauce ambe lo títol *[[Barbara Streisand|Barbra Streisand]]*, basat sus un escapolon del tròç disco *Gotta Go Home* de Boney M.

## Tròces mai coneguts (en Occitània)
* *The Funk Phenomena* (1997)
* *U Don't Know Me* (1999, ambe Duane Harden)
* *My My My* (2006) 
* *aNYway* (2010, **Duck Sauce**, ambe A-Trak)
* *Barbra Streisand* (2010, **Duck Sauce**, ambe A-Trak, basat sus *Gotta Go Home* de Boney M)

## Referéncias
Correspondent de guèrra

[thumb|right|Correspondent de guèrra [Reialme Unit|britanic dins la region d'Arnheim en 1944.]]

Un **correspondent de guèrra** es un jornalista que rapòrta de fachs regardant un conflicte militar. Aparegut dins lo corrent dau sègle XIX amb l'emergéncia de la premsa modèrna, se desvolopèt fòrça durant lei guèrras dau sègle XX amb l'aparicion de correspondents especializats dins leis aspèctes militars, politics e geopolitics d'una guèrra, mai tanben dins leis aspèctes diplomatics, economics e umanitaris. Pòu èsser integrat dins una dei fòrças en preséncia ò posicionat dins lei zònas a l'arrier dau prat batalhier.

## Liames intèrnes

* Guèrra.
* Jornalisme.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Adrien Jaulmes,* Raconter la guerre*, Éditions des Équateurs, 2021.

## Nòtas e referéncias
Sosluòctenent

Lo grade militar de sosluòctenent es lo premier dei grades d'oficiers dins fòrça armadas modèrnas. Es generalament tengut per un jove oficier sortit d'una acadèmia militara ò per un sosoficier experimentat promogut oficier. Dirigís normalament una seccion, es a dire una unitat de 20 a 30 òmes que fa partida d'una companhiá. Segon leis armadas, la seccion pòu èsser designada per un autre tèrme (peloton dins la cavalariá, *platoon* dins leis armadas anglosaxonas, etc.).

## Liames intèrnes

* Companhiá.
* Luòctenent.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
4th Queen's Own Hussars

[thumb|right|[Blindatge|Blindats dau regiment en Libia durant la Segonda Guèrra Mondiala.]]

Lo **4<sup><small>th</sup></small> Queen's Own Hussars** èra un regiment de cavalariá dei fòrças armadas britanicas que foguèt actiu de 1685 fins a son integracion dins lo Queen's Royal Irish Hussars en 1958. Dins lo corrent de son istòria, participèt a la Guèrra de la Liga d'Augsborg (1688-1697), a la Guèrra de Succession d'Espanha (1701-1714), a la Guèrra de Succession d'Àustria (1740-1748), ai guèrras de la Revolucion Francesa e de Napoleon, a la Guèrra de Crimèa (1853-1856) onte participèt a la famosa carga de la bregada leugiera, a la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) e a la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945).

## Liames intèrnes

* Carga de la bregada leugiera.
* Fòrças armadas britanicas.

## Personalitats aguent servit dins lo regiment

* Winston Churchill.
* Samuel Parkes.

## Nòtas e referéncias
21st Lancers

Lo **21<sup><small>st</sup></small> Lancers** es un regiment de cavalariá dei fòrças armadas britanicas que foguèt actiu de 1858 fins a sa fusion amb lo 17<sup><small>th</sup></small> Lancers au sen dau 17/21<sup><small>st</sup></small> Lancers en 1922. Participèt a la Guèrra dei Madistas (1881-1899), a la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) e a divèrsei conflictes locaus dins lo nòrd dau Paquistan actuau.

## Liames intèrnes

* Cavalariá.
* Fòrças armadas britanicas.

## Personalitats aguent servit dins lo regiment

* John Berryman.
* Thomas Byrne.
* Winston Churchill.
* John Farrell.
* Charles Hull.
* Paul Aloysius Kenna.
* Raymond de Montmorency.


## Nòtas e referéncias
Besbra

**Besbra** es una ribièra del nòrd d'Occitània e del Sud de França, que cor principalament per lo departament de l’Alèir e per una comuna del Léger dins la region Auvèrnhe-Ròse-Aups. Es un afluent dirècte de Léger en riba esquèrra.

## Etimologia
Le nom de Besbra es atestat sos doas fòrmas ancianas : 

* *Berbera*, au , probabla varianta del gallés *borb*, del radical *berb-* ;
* *[[:la:Besbria|Besbria]]*, au .

## Geografia
De , pren sorsa environ lo puèi de Montoncel () dins les monts de la Magdalena, a l'extrem sud-est del departament de l'Alèir, a 1185 d'altitud a  al nòrd del Puèi de Miontoncel (), dins la comuna de L'Avena.

S'escola globalament del sud vèrs lo nörd

S'escampa dins Léger, just al sud de Saint-Aubin-sur-Loire (Sòne e Léger) dins la comuna de Diou (Alèir), a .

### Toponimes
La Besbra a donat son idronime a tres comunas : Dompierre-sur-Besbre, Saint-Pourçain-sur-Besbre, Jaligny-sur-Besbre.

## Nòtas e referéncias

### Nòtas

### Referéncias
Niçard (omonimia)

* Lo **[[niçard]]** (escrich de maniera non normativa *«nissart»*) es la varietat de la lenga occitana de Niça e d'una part de la Comtat de Niça.
* Lo **[[niçard (moneda)|niçard]]** (escrich de maniera non normativa *«nissart»*) es una moneda locala e alternativa de Niça.
* Lo **[[País Niçard]]** es un autre nom de la Comtat de Niça.

## Vejatz tanben
Vins dels Papas en Avinhon

Lei **vins dei Papas en Avinhon** son lei vins que presavan lei nòu pontifes quand avián sa cort dins aquesta ciutat e qu'èran servits a la taula d'aquesta Cort pontificala au Palais dei Papas. 

Quand deguèt fugir Roma a causa dau conflicte entre Guelfs e Gibelins, la Papautat venguèt en Provença. Lei Papas e la Cort pontificala faguèron provesir sa taula de vins de la region que trobèron lèu lèu d'una granda delicadesa.

Lei papas aguèron un grand ròtle dins la cultura dei vins que presavan lo mai : vins d'Ais, de La Crau, de Castèunòu de Papa.
Castèunòu de Papa (AOC)

Lo **Castèunòu de Papa** es un vin d'apellacion d'origina contrarotlada (AOC) produch sus lei comunas de Castèunòu de Papa, d'Aurenja, de Bedarrida, de Sòrgas e de Corteson, dins lo Comtat Venaicin.

Vin prestigiós d'Occitània, lo castèunòu de Papa se  deu la fama a la Papautat quand èra en Avinhon, lei Papas se presavan fòrça aqueu vin que ne  prenguèt lo nom. Es tamben amb aqueu vin que nasquèt la nocion d'AOC en 1923 gràcia au baron Pierre Le Roy de Boiseaumarié. L'ellaboracion dau vin de Castèunòu de Papa es reconeguda per lo Ministeri de la Culura e inscricha dempuèi 2019 a l'inventari dau patrimòni culturau immateriau de França.
Côta-Rôtia (AOC)

La **Côta-Rôtia** (*costa rostida* en occitan, en francés *Côte-Rôtie*) es un vin d'apellacion d'origina contrarotlada que ven produch sus las colinas de la riva drècha del Rose en faça de la ciutat de Viana. Es un vin entre-mieg dels mai prestigioses del vinhòble de la Costa del Rose.
Lucie Castets

**Lucie Castets** (nascuda a Can, en Normandia, en març de 1987) es una nauta foncionària e professora d'economia francesa. Pauc coneguda dins lo mond politic francés fins en 2024, aquela directritz de las finanças de la vila de París foguèt prepausada lo 23 de julhet de 2024 coma candidata per èsser primièra ministra de França, aprèp lo succès electoral de la coalicion de las esquèrras, lo Novèl Front Popular, en seguida de la dissolucion de l'Assemblada Nacionala francesa.

Son nom *Castets* es una francizacion del nom de casa gascon *Castèths*.

Formada a l'Escòla Nacionala d'Administracion (ENA) fins en 2012, puèi diplomada de l'Institut d'Estudis Politics de París (*Sciences Po*), trabalhèt pendent 4 ans a la direccion generala del Tresaur de l'estat francés abans d'integrar Tracfin.

## Biografia
### Joventut e estudis
Lucie Castets nasquèt en març de 1987 a Can ont visquèt fins als 18 ans. Sos parents son psicanalistas.
Estudièt a París, al licèu Louis-le-Grand, puèi seguèt sos estudis de drech public e d'economia politica a Sciences Po, a la London School of Economics de Londres e a l'ENA ont fa part de la promocion de 2013.

## Referéncias
Monde (omonimia)

* Vejatz l'article **[[mond]]** (**[[Mond|món]]**). La forma *monde* es una varianta incertana, benlèu francizada, del mot occitan **[[mond]]** o **[[món]]**.
* ***[[Monde en òc]]*** es una revista occitana.
* ***[[Le Monde]]*** es un jornal francés.
Berberia

[vinheta|Mapa de Berberia, de [Gerardus Mercator (1630).]]
**Berberia**, **Barbaria** o la **còsta barbaresca** es lo tèrme que los europèus utilizèron del  al sègle  per far referéncia a las regions costièras de Marròc, Argeria, Tunisia e Libia. Lo nom deriva del nom donat als berbèrs pels arabs, *barbar*, qu'aqueles prenguèron dirèctament del latin, *barbarus*. Lo tèrme s'utilizava normalament per far referéncia als piratas e comerçants d'esclaus que poblavan aquelas còstas, basavan la siá economia en aquelas activitats e supausavan una menaça constanta per las embarcacions comercialas o, quitament, per las vilas litoralas de la mar Mediterranèa.

Berberia jamai aguèt pas un govèrn unificat. A partir del  se trobèt devesida entre Marròc, Argeria, Tunisia e Tripolitània (uèi Libia). Entre los governants mai celèbres d'aqueles territòris, i aguèt lo pacha o bei d'Argièr, lo bei de Tunis e lo bei de Trípol, totes tributaris de l'Empèri Otoman, mas amb granda autonomia de govèrn.

Lo poèta occitan Joan Bodon utilizèt lo mot Barbaria per parlar de son estada en Argeria, abans sa mòrt alai en 1975.

Al sègle , la presa de consciéncia de l’unitat linguistica dels pòbles berbèrs (*imazighen*, plural d’*amazigh*) vegèt la creacion d’un mot englobaire a partir de la racina *mzg*: **Tamazgha** qu’es l’espaci ont se parlan o se parlavan aquelas lengas. 
## Referéncias
Can (omonimia)

**Can** pòt designar:
* Lo **[[Canis lupus familiaris|can]]** (o **chan** o **chin** o **gos**), un animal ben conegut.
* **[[Can (vila)|Can]]**, una vila de França, en Normandia.
* La **[[CAN]]**, un grand torneg de fotbòl en Africa.
Moneda occitana

Aqueste article recènsa las monedas fachas pels estats e comunautats occitanas. Per las monedas utilizadas en Occitània originàrias d'autras lingüaculturas (França, Espanha, Itàlia, Savòia, Anjau, Navarra, etc.), veire la lista dei monedas estrangieras en Occitània.

*Fois
*Provença (fr, it)
*Tolosa
*Mauguiò
*Bearn
*Aran
*etc. etc.

## Monedas modèrnas
*Moneda francesa
*Moneda espanhòla
*Moneda italiana
### Monedas localas

## Veire tanben
*:ca:Categoria:Monedes castellanes
*:ca:Categoria:Monedes catalanes
*:es:Categoría:Monedas del Reino de Aragón
*:it:Categoria:Monetazione pontificia
Lista dei monedas estrangieras en Occitània

Vaquí una lista de monedas estrangièras utilizadas en Occitània. Per las monedas fachas pels estats e comunautats occitans, veire moneda occitana.
## Antiquitat
*?Moneda aquitana?
*Moneda gallesa
*Moneda romana (ca, fr, it)

## Edat Mejana - Ancian Regim
### Monedas estrangièras
*Moneda visigòta
*Moneda lombarda
*Moneda carolingiana
*Moneda francesa
*Moneda aragonesa o "jaquesa"
*Moneda navarresa
*Moneda anglesa
*Moneda savoiarda (Valadas e Niça)
*Moneda espanhòla
*Moneda milanesa (Valadas)
*Moneda papala (Avinhon)
*Moneda catalana

## Monedas modèrnas
*Moneda francesa
*Moneda espanhòla
*Moneda italiana
Putsch de Kapp

Lo **putsch de Kapp** es una temptativa de còp d'Estat dirigit còntra la republica de Weimar per de movements conservators entre lo 13 e lo 17 de març dau 1920. Animat per lo generau Walther von Lüttwitz, cap de la bregada Ehrhardt, e per Wolfgang Kapp, fondator dau Partit de la Patria Alemanda, s'inscriu dins una seria de trebols interiors alemands que durèron fins au 1924.

Lo putsch comencèt lo 13 de març emb lo movement de la bregada Ehrhardt ( òmes) vèrs Berlin e per lo refús de l'armada regulara de tirar sus lu insurgents. Lo govèrn deguèt alora quitar la capitala e s'enfugir a Stuttgart. Wolfgang Kapp formèt un govèrn provisòri a Berlin, mas lu sindicats e lu partits de seneca (Partit Comunista, Partit Sociau-Democrata, Partit Sociau-Democrata Independent e Partit Comunista Obrier) organizèron una grèva de quatre jorns que paralizèt l'economia. De mai, lu foncionaris refusèron d'obeïr ai putschistas. Lo 17, menaçat per de manifestacions mai e mai importanti, Kapp abandonèt lo poder e s'escapèt en Suècia. S'entornèt mai tard en Alemanha e morèt en lo 1922 avant lo sieu procès. Von Lüttwitz fugèt en Ongria e li demorèt fins au vòte d'una amnistia en lo 1924. Pi, fondèt un partit d'extrèma drecha e si raprochèt dei nazis.

## Ligams intèrnes

* Republica de Weimar.
* Putsch de la Braçariá.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Léon Marchand

**Léon Marchand** es un nadaire occitan nascut lo 17 de mai de 2002 a Tolosa.

Es especialista de la brassa, del parpalhon e de las quatre nadas.

Es lo filh del nadaire normand Xavier Marchand e de la nadaira marselhesa Céline Bonet.

Als jòcs olimpics de París, se ganha 4 medalhas d'aur individualas (400 mètres de quatre nadas, 200 m de braça, 200 m de parpalhon, 200 m de quatre nadas) e una medalha de bronze amb l'equipa de França (relais 4 còps 100 mètres de 4 nadas).
Jòcs Olimpics d'estiu de 2024

Los **Jòcs Olimpics d'estiu de 2024** (Jòcs de la XXXIIIena olimpiada modèrna) se tenon a París, en França del 26 de julhet al 11 d'agost. 

Qualques espròvas se debanan en Occitània:
* la vela au Rocàs Blanc (Marselha)
* de partidas de fotbòl a Bordèu, Marselha e Niça.

Un ramat d’occitans participan als jòcs, dins la delegacion Francesa e quitament dins aquela d’Austràlia (Jessica e Noemie Fox).

## Medalhas obtengudas per d’occitans
* 11 d'agost: L’agenesa Romane Bernies, la bordalesa Valériane Ayayi, la paulina Marine Fauthoux e la rodanesa Leïla Lacan se ganhan una medalha d’argent en basquet.
* 10 d'agost: lo canenc Kévin Tillie, lo montpelhierenc Jean Patry, lo peçagués Théo Faure e lo rafelenc Earvin Ngapeth se ganhan una medalha d’aur en voleibòl. La marselhesa Lucie Granier se ganha una medalha d’argent en handball. 
* 9 d'agost: lo tolzan Guillaume Restes e l’aurengenc Joris Chotard se ganhan una medalha d’argent en fotbòl. Lo tolzan Simon Gausit e los montpelhierencs Alexis e Félix Lebrun se ganhan una medalha de bronze per equipa en tennis de taula. 
* 8 d'agost: lo vaurés Benjamin Thomas se ganha una medalha d’aur en omnium. L’albigés Billal Bennama se ganha una medalha d’argent en bòxa. La tolonenca Lauriane Nolot se ganha una medalha d’argent en kitesurf. 
* 7 d'agost: lo tolzan Sofiane Oumiha se ganha una medalha d’argent en bòxa.
* 6 d'agost: la ponòta Johanne Defay se ganha una medalha de bronze en surf.
* 5 d'agost: la marselhesa Noemie Fox se ganha la medalha d’aur e l’olierenca Angèle Hug se ganha la medalha d’argent en caiac cross. Lo libornés Lucas Dussoulier se ganha una medalha d’argent en basquet 3x3.
* 4 d'agost: lo tolosan Léon Marchand e lo sestian Clément Secchi se ganhan una medalha de bronze en relais de natacion. Lo montpelhierenc Félix Lebrun se ganha una medalha de bronze en tennis de taula.
* 3 d'agost: la nimesenca Shirine Boukli se ganha una medalha d'aur amb l'equipa de França de judo. Lo sanhenc Christophe Laporte se ganha una medalha de bronze en ciclisme.
* 2 d'agost: lo tolosan Léon Marchand se ganha una quatrena medalha d'aur en natacion. La bordalesa Sarah Steyaert se ganha una medalha de bronze en vela. Lo cavalhonenc Sylvain André se ganhan una medalha d'argent en BMX.
* 31 de julhet: lo tolosan Léon Marchand se ganha doas autras medalhas d'aur en natacion. La marselhesa Jessica Fox se ganha una medalha d'aur en canoè. Lo besierenc Anthony Jeanjean se ganha una medalha de bronze en BMX. Los marselhés Jean-Philippe e Sébastien Patrice e lo tarbés Maxime Pianfetti se ganhan una medalha de bronze en sabre per equipa.
* 29 de julhet: lo besierenc Victor Koretzky se ganha una medalha d'argent en VTT.
* 29 de julhet de 2024: lo nimesenc Baptiste Addis se ganha una medalha d'argent en tir a l'arc per equips.
* 28 de julhet: lo tolosan Léon Marchand se ganha l'aur olimpic en natacion. La marselhesa Jessica Fox se ganha una medalha d'aur en caiac. 
* 27 de julhet: l'equipa de França de Rugbi de 7 amb 5 occitans se ganha la medalha d'aur.
* 27 de julhet: la nimesenca Shirine Boukli se ganha una medalha d'argent en judò.
Sepultura

**Sepultura** es un grop de thrash metal brasilièr anglofòn, originari de Belo Horizonte dins l'Estat del Minas Gerais (Brasil). Format per Max e Igor Cavalera en 1984, **Sepultura** foguèt un grop emblematic al nivèl mondial del thrash e del death metal a la debuta dels ans 1990. Evolucionèt al mièg dels ans 1990 cap al metalcore, en incorporant d'elements del nu metal e del metal industrial.

Lo fondator, cantaire e pilar del grop, Max Cavalera, se'n tirèt brutalament en 1996, pr'amor de desacòrds personals ; fondèt còp sec lo grop Soulfly. Son fraire Igor, lo bateire, se tirèt el tanben de **Sepultura** en 2006. 

Los sòcis actuals de **Sepultura** son Paulo Jr. a la bassa (lo sol musician present dins **Sepultura** dempuèi la debuta), Andreas Kisser a la guitarra, Eloy Casagrande a la batariá, e enfin l'american Derrick Green al cant dempuèi 1997, l'unic membre non brasilièr del grop.

## Discografia
* 1986 : *Morbid Visions* 
* 1987 : *Schizophrenia* 
* 1989 : *Beneath the Remains* 
* 1991 : *Arise* 
* 1993 : *Chaos A.D.* 
* 1996 : *Roots* 
* 1998 : *Against* 
* 2001 : *Nation* 
* 2003 : *Roorback*
* 2006 : *Dante XXI* 
* 2009 : *A-Lex* 
* 2011 : *Kairos* 
* 2013 : *The Mediator Between Head and Hands Must Be the Heart* 
* 2017 : *Machine Messiah* 
* 2020 : *Quadra* 

## Cançons mai conegudas (en Occitània)
* *Refuse/Resist* (1993)
* *Territory* (1994)
* *Roots Bloody Roots* (1996)
* *Ratamahatta* (1996)

## Referéncias
Batalha dau Dogger Bank (1915)

[thumb|right|Naufragi dau crosaire ''[SMS Blücher* a la fin de la batalha.]]

La *'batalha dau Dodger Bank** se debanèt lo 24 de genier de [[1915]] durant la [[Premiera Guèrra Mondiala]]. Foguèt lo resultat de la descubèrta d'una incursion [[Alemanha|alemanda]] en preparacion còntra lei pòrts de l'èst d'[[Anglatèrra]] per lei servicis d'entresenha britanics. L'esquadra alemanda, comandada per l'[[amirau]] [[Franz von Hipper]], èra compausada de 3 [[crosaire de batalha|crosaires de batalha]], d'un crosaire cuirassat, de 4 [[crosaire|crosaires leugiers]] e de 18 [[torpilhaire]]s. Foguèt interceptada per una fòrça britanica, menada per l'amirau [[David Beatty]], qu'alinhava 5 [[crosaire de batalha|crosaires de batalha]], 7 crosaires leugiers e 35 [[destroièr]]s. La batalha aguèt luòc dins la region dau [[Dogger Bank]], un important banc de sabla de la [[mar dau Nòrd]].

Leis Alemands foguèron susprés per l'arribada dei [[naviri]]s britanics e [[Franz von Hipper|von Hipper]] ordonèt rapidament la retirada. Pasmens, lei Britanics avián mobilizat de naviris rapids que poguèron perseguir lei fugidors e tirar plusors [[obús]]. Capitèron de tocar plusors naviris e lo crosaire ''[[SMS Blücher]]'' foguèt grèvament tocat e abandonat. En dificultat, l'esquadra alemanda poguèt unicament s'enfugir gràcias a una error dins lei transmissions britanicas. En despiech d'aquela revirada finala, la ''Royal Navy'' enregistrèt una victòria importanta amb solament dos naviris damatjats e 47 marins tuats ò bleçats. Dins lo camp alemand, lei pèrdas èran pus grèvas amb la pèrda d'un crosaire e de  marins.

La batalha entraïnèt una pausa dins leis incursions de la flòta alemanda en [[mar dau Nòrd]]. Mostrèt tanben divèrsei feblessas dei marinas militaras dau periòde. Per exemple, l'[[artilhariá]] britanica tirèt 958 còps, mai solament 73 obús toquèron un naviri enemic. De mai, la comunicacion deis òrdres èra pauc eficaça e pas totjorn clara, çò que permetèt la fugida alemanda. Dins la marina alemanda, un [[incendi]] grèu tuèt 159 marins sus lo crosaire ''[[SMS Seydlitz]]''. L'enquista menèt a l'adopcion de règlas de seguretat novèlas qu'aguèron d'efiechs decisius a la [[batalha de Jutlàndia]].

== Liames intèrnes ==

* [[Premiera Guèrra Mondiala]].

== Bibliografia ==

* **(en)*' Robert K. Massie, *Castles of Steel : Britain, Germany and the winning of the Great War at sea'', Londres, Vintage Random House, 2007, 865 p.

## Nòtas e referéncias
Equipa de França de rugbi de 7

L’**equipa de França de rugbi de 7** es l'equipa nacionala de rugbi de 7 de França, constituida dels melhors jogaires de rugbi de l'estat francés, jos l’egida de la Federacion Francesa de Rugbi de XV. 

## Jogaires 2024
Equipa que se ganhèt la medalha d'aur als jòcs olimpics de París.

## Lo palmarès
* Jòcs Olimpics (1): 2024
* Copa del mond (1): 2024
## Tanben veire
* Equipa de França de rugbi de XV
Bromius obscurus

Lo **vinhògol** (*Bromius obscurus*) es un insècte de l'òrdre dei coleoptèrs qu'es conegut per atacar la vinha. Es lo solet representant dau genre *Bromius*.

## Referéncias
Shirine Boukli

**Shirine Boukli** (n. a Nimes lo 24 de genièr de 1999) es una judokata occitana.

Als jòcs olimpics de París, se ganha una medalha individuala de bronze (subreleugièras, mens de 48 kg) e mai la medalha d'aur amb l'equipa de França (espròva per equipas).
Baptiste Addis

**Baptiste Addis** (n. a Nimes lo 7 de decembre de 2006) es un esportiu occitan.

En  julhet de 2024 als jòcs olimpics de París, se ganha una medalha d'argent amb l'equipa de França de tir amb arc.
Victor Koretzky

**Victor Koretzky** (n. a Besièrs lo 26 d'agost de 1994) es un ciclista occitan.

Als jòcs olimpics de París, se ganha una medalha d'argent en BTT.
Queen Adjoba

Nadège Adjoa Kablan dicha **** es una cantaira evoriana de reggae. 

Viu al Quebèc. Canta en anglés, francés e ashanti dempuèi 2013.
## Discografia
* *Jah Love* (2014)
* *Je m'en fou* (2016)
* *Another Part of Me* (2022)
Antòni Joanjoan

**Antòni Joanjoan** (*Anthony Jeanjean* en francés) (n. a Besièrs lo 13 de mai de 1998) es un ciclista occitan.

Als Jòcs Olimpics de 2024 de París, se ganha una medalha de bronze en BMX.

## Nòtas e referéncias
Albenga

**Albenga** (*Arbenga*  en ligur, *Albenga* en italian, *Albingaunum* en latin) es una vila e comuna que se tròba su dins la província de Savona, de la region de Ligúria, en Itàlia. La vila es escaisnomada la "Città delle cento torri" ("Vila de las cent torres").

Vila costièra fàcia al Golf de Gènoa, Albenga es la capitala de la "Riviera Albenganese" que fa partida de la "Riviera delle Palme" dont tanben de la "Riviera de Ponent" italiana.

La comuna sièis vilatges: Lusignano, San Fedele, Campochiesa, Leca, Bastia, Salea.

## Nòtas e referéncias
Enanha

**Enanha** (*Anagni* en italian) es una vila de Laci en Itàlia. Es lo luòc de naissença de mantes papas, inclusent Gregòri IX, Alexandre IV, e Bonifaci VIII.

## Toponimia
La vila èra apelada *Anagnia* (grec antic: *Ἀναγνία*) a l'Edat Antica, puèi *Enanha* o *Lanha* en occitan ancian.

## Nòtas e referéncias
Jean-Philippe Patrice

**Jean-Philippe Patrice** (n. a Marselha lo 12 de març de 1997) es un escrimaire occitan que fa al sabre. Es lo fraire de Sébastien Patrice.

Als jòcs olimpics de París, se ganha una medalha de bronze en sabre per equipas.
Reaccion (politica)

La **reaccion** es un tèrme pejoratiu que designa lei movements politics que lausan e meton en òbra un retorn a una situacion passada, reala ò fantasmada, en revocant un ensemble de cambiaments sociaus, moraus, economics e politics. Un partisan de la reaccion es dich « reaccionari » e s'opausa au « progressisme ».

Lei pensadas reaccionàrias son divèrsas, mai partejan una vision declinista e decadenta dau present qu'es opausat a un passat idealizat. Son aparegudas durant la Revolucion Francesa amb lei diferents movements còntra-revolucionaris. An evoluït durant lei sègles seguents en foncion de l'evolucion deis idèas progressistas. Son generalament classadas a l'extrèma drecha, mai de corrents reaccionaris existiguèron dins lei país dau blòt comunista. L'idealizacion dau passat e la volontat d'o restaurar diferéncia lei reaccionaris e lei conservators. D'efiech, se son sovent pauc favorables au progressisme, lei segonds son pas necessariament estacats ai temps ancians e pòdon acceptar d'evolucions de la societat.

## Liames intèrnes

* Conservatisme.
* Progressisme.
* Revolucion.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Pierre Milza, *Fascismes et idéologies réactionnaires en Europe*, Armand Colin, 1969.

## Nòtas e referéncias
Gojira

**Gojira** qu'es un grop de death metal susquetot anglofòn creat a Ondres en 1996 dab lo nom de Godzilla. Que's càmbia lo nom en 2001.

Qu'es compausat deus hrairs gascons Duplantier (Josèp, vadut a París e Mario, vadut a Ondres), deu guitarista catalan Christian Andreu (vadut a Perpinhan) e deu bassista basco Jean-Michel Labadie (vadut a Cambon). Dempuish la creacion, los Gojira qu'an publicat sèt albums e tres DVD en concèrt.

Lo 26 de julhet de 2024, lo grop, dab la cantaira lirica Marina Viotti, que da ua version metal deu cant revolucionari francés *Ah ! ça ira* en dobèrtura deus Jòcs olimpics de París.

## Discografia

### Albums en studiò

* 2001 : *Terra Incognita*
* 2003 : *The Link*
* 2005 : *From Mars to Sirius*
* 2008 : *The Way of All Flesh*
* 2012 : *L'Enfant sauvage*
* 2016 : *Magma*
* 2021 : *Fortitude*
Admiral Graf Spee

[thumb|right|[Fotografia de l’*Admiral Graf Spee* en 1936.]]

L’***Admiral Graf Spee*** èra un cuirassat alemand de la Kriegsmarine. Darrier vaissèu de la classa Deutschland, èra un naviri relativament leugier ( t) e dotat d'un armament intermediari (canon de 280 mm) en causa dei limits impausats a la marina militara alemanda per lo tractat de Versalhas. Pasmens, aviá de sistèmas optics eficaç qu'autorizavan un tir precís a 27 km e dispausava de dos idravions per realizar de missions de reconoissença.

Au començament de la guèrra, èra plaçat sota lo comandament d'Hans Langsdorff e foguèt cargat de menar d'accions de corsaris còntra lei naviris marchands aliats dins lo sud de l'ocean Atlantic. Cercat per una esquadra britanica de 23 naviris, destruguèt quauquei cargos, mai foguèt trobat au larg d'Uruguai lo 13 de decembre de 1939. Après un combat, se refugièt dins lo pòrt de Montevideo. Leis autoritats localas li permetèron de realizar de reparacions, mai en acòrdi amb lei convencions internacionalas, refusèron de li permetre de demorar mai de 48 oras dins lo país. Per defugir una captura ò una destruccion, Langsdorff ordonèt son sabordatge.

## Liames intèrnes

* Batalha de l'Atlantic (Segonda Guèrra Mondiala).

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Alexis Amziev, *La Bataille de l'Atlantique*, Vernoy/Idégraf, 1980, 249 p.

## Nòtas e referéncias
Marqués

[miniatura|[Corona de marqués|Corona de '''marqués'''.]]

**Marqués** o **margrave** es un títol nobiliari europèu superior al de comte e inferior al de duc.

A l'epòca carolingiana, lo marqués es un comte en carga d'una marca o frontièra. Teniá una juridicion totala suls tribunals, peatges, ponts, impòsts, dins un comtat nomenat **marquesat**.

## Lista dels títols onorifics

## Referéncias
Baron (noblesa)

miniatura|Corona de '''baron'''.

**Baron** (d'origina germanica *baro*, "òme liure"; al femenin **baronessa**) es un títol nobiliari superior al de vescomte e inferior al de senhor. Dins cèrts sistèmas nobiliaris ont non existís lo títol de senhor, la **baroniá** es lo reng mai bas de la noblesa.

## Evolucion
A l'edat carolingiana, lo tèrme baron designa simplament un "guerrièr" o un "òme liure" coma es lo cas dins los tèxtes dels trobadors. Èra una persona sus la linha dirècta reiala qu’aviá eiretat d'un ban.

Al  teniá una connotacion onorifica, atal, coma se preferissiá lo títol de baron que lo de prince o d'autres grands personatges.

A partir de l'Edat Modèrna, lo baron es possessor d'una baroniá eiretada d'una senhoriá laïca.

## Lista dels títols onorifics

## Referéncias
Comte

miniatura|Corona de '''comte'''.
**Comte** (var. **còmte**; del latin: *comes*, "companh"; al femenin **comtessa**) es un títol nobiliari, difusat en Euròpa, superior al de vescomte e inferior al de marqués

A l'edat carolingiana, lo títol s'utilizava per indicar genericament un foncionari public dins l'ofici de governador civil d'un territòri; efectivament, dins las fonts, non es rar trobar de tèrmes coma *comes*, e mai per d'aristocratas qu'òm lor fisava lo contraròtle de marcas o de ducats.

## Lista dels títols onorifics

## Nòtas
 

## Referéncias
BMX

Lo **BMX**, (abreviacion en anglés per *Bike motocross*) es un tipe de bicicleta d'espòrt que servís  dins doas disciplinas : la *Race* qu'es una corsa de tipe *motocross* en bicicleta, e lo *freestyle* que se caracteriza per l'execucion de figuras d'estil.
Corsa a pè

La **corsa a pè ** es amb la marcha, un dels dos mòdes de locomotion bipèd de l'èsser uman. Caracterizada per una fasa de suspension que cap dels dos pès i tòca pas lo sòl, permet un desplaçament pus esparnhaire en energia que non pas la marcha, per de velocitats anant de 6 km/h (ultramaraton) a mai de 40 km/h (esprint).
En mai de sa foncion locomotritz, es mai que mai practicada coma espòrt dins l'encastre de l'atletisme, e coma exercici fisic.
Los Carriòls de Fuòc

***Les Carriòls de fuòc*** (*Chariots of Fire*) es un filme britanic realizat per Hugh Hudson e sortit en 1981. Lo filme s'inspira liurament de l'istòria de dos atlètas britanics concorrent als Jòcs Olimpics d'estiu de 1924, Harold Abrahams e Eric Liddell.
[
Le títol del filme es inspirat d'un vèrse tirat del poèma de William Blake adaptat dins l'imne britannic *Jérusalem*, que se ne pòt entendre la fin del filme.

Lo filme encontrèt un succès public e crtiic.Obtenguèt set nominacions als Oscars 1982 e n'emportèt 4, dont lo del melhor filme. Lo filme es tanben  conegut per lo famós tèma musical compausat per Vangelis. La benda originala foguèt  tanben un succès comercial.
Senhor

miniatura|Corona de senhor.
**Senhor** èra un títol nobiliari, difusat en Euròpa a l'Edat Mejana, atribuit als possessors d'un fèu o alòdi. En aquel sens s'aplican las expressions «senhor dels exercicis», «senhor del reialme» o «senhor de l'ostal».

La **senhora** es una dama de bòna condicion esposa del senhor, o una persona en possession d'una **senhoriá**.

## Edat Mejana
Durant l'Edat Mejana, la societat repausa sus la superposicion del poder entre los òmes: lo vassalatge e la tenança. Los fèus s'imbrican segon la ierarquia feudala.

A l'origina, lo senhor es dententor dels dreits de l'autoritat feudala e de l'usufruit sus las tèrras nòblas e los sèrves. Succedís al mèstre dominial pendent l'Auta Edat Mejana e al proprietar d'una *villa* agricòla romana.

## Bibliografia
* 
* 

## Nòtas

## Lista dels títols onorifics
Claudio Capéo

**Claudio Capéo**, de son nom vertadièr **Claudio Ruccolo**, nascut lo 10 de genièr de 1985 a Mülhausen (Alsàcia), es un acordeonista e cantaire francés d'origina italiana, çò qu'explica que canta a l'encòp en francés (*Un homme debout*, *Ça va ça va*, *Riche*, *Plus haut*...) e en italian (*E penso a te*, *Caruso*...). **Claudio Capéo** es a l'encòp son nom de scèna e lo de son grop. 

S'es fach conéisser en França en participant a la sason 5 de l'emission televisada *The Voice : La Plus Belle Voix* en 2016. I foguèt seleccionat dins la còla de Florent Pagny gràcias a son interpretacion remirabla de la cançon *Chez Laurette* de Michel Delpech.

A agut en seguida una gròssa capitada ambe sa cançon en francés *Un homme debout* qu'a lançat sa carrièra de cantaire, son primièr album contenent aquel títol foguèt quitament n°1 de las vendas en França pendent l'estiu de 2016.

A fach mantuns duòs famoses coma *Un peu de rêve* ambe la cantaira francesa Vitaa, *Que Dieu me pardonne* ambe lo cantaire occitanocatalan francofòn Kendji Girac en 2019, o encara *Chez toi* ambe Slimane en 2023. 

## Discografia
* 2016 : *Claudio Capéo*
* 2018 : *Tant que rien ne m'arrête*
* 2020 : *Penso a te*
* 2022 : *Rose des vents*

## Cançons mai conegudas
* *Chez Laurette* (2016, represa de Michel Delpech)
* *Un homme debout* (2016)
* *Ça va ça va* (2016)
* *Riche* (2017)
* *Dis-le moi* (2017)
* *Un peu de rêve* (2017, ambe Vitaa)
* *Ta main* (2018)
* *Que Dieu me pardonne* (2019, ambe Kendji Girac)
* *Plus haut* (2019)
* *E penso a te* (2020)
* *Caruso* (2020, represa de Lucio Dalla)
* *C'est une chanson* (2020)
* *Si j'avais su* (2022)
* *Tour de France* (2022)
* *Chez toi* (2023, ambe Slimane)

## Referéncias
Pèire Pojada

**Pèire Pojada** (*Pierre Poujade* en francés), nascut lo 1èr de decembre de 1920 a Sant Seren (Carcin) e mòrt lo 27 d'agost de 2003 a La Bastida de l'Avesque (Roergue), es un òme politic, responsable sindical e resistent occitan, de nacionalitat francesa.

A balhat son nom al pojadisme, movement que, entre 1953 e 1958, reclama la defensa dels comerçants e artisans e condemna l'ineficacitat del parlamentarisme tal coma practicat jos la Quatrena Republica. Lo pojadisme se pòt definir sustot coma rebellion sectoriala espandida en vision del mond: revòlta dels pichons contra los "gròsses", lo fisc, los notables e nombre d'intellectuals considerats coma avent perdut contacte amb lo real.

## Vejatz tanben
* Pojadisme

## Referéncias
Sylvain André

**Sylvain André** (n. a Cavalhon lo 14 d'octobre de 1992) es un ciclista occitan que fa al BMX. 

Als jòcs olimpics d'estiu de París de 2024, se ganha una medalha d'argent.
Sarah Steyaert

**Sarah Steyaert** (n. a Bordèu lo 27 de novembre de 1986) es una esportiva occitan que fa a la vela. 

Als jòcs olimpics de París, se ganha una medalha de bronze en 49er FX amb la francesa Charline Picon.
Al Corley

**Alford Corley**, nascut lo 22 de mai de 1956 a Wichita (Kansas, Estats Units), es un actor e cantaire anglofòn american. Es conegut per aver jogat a la debuta de las annadas 1980 dins lo fulheton american [Dynastie](https://ca.wikipedia.org/wiki/Dynasty_(s%C3%A8rie_de_televisi%C3%B3_de_1981)) lo ròtle de *Steven Carrington*, lo primièr ròtle dins una seria televisada qu'incarna un personatge omosexual. 

En Occitània, es sustot conegut coma cantaire new wave gràcias a son tube *Square Rooms* en 1985 (n°1 en França al mes de març).

## Cançons mai conegudas (en Occitània)
* *Square Rooms* (1985)
* *Cold dresses* (1985)
* *Face to face* (1986)

## Referéncias
Ida Tacke

[thumb|right|Ida Tacke vèrs [1940.]]

**Ida Tacke** (25 de febrier de 1896, Wesel - 24 de setembre de 1978, Bad Neuenahr) es una quimista alemanda dau sègle XX. Egalament coneguda sota lo nom d'Ida Noddack après son maridatge amb lo quimista Walter Noddack (1893-1960). Amb son marit e Otto Berg (1873-1939), descurbiguèt lo rèni en 1925. Puei, aguèt un ròtle important dins lei recèrcas sus la fission nucleara dins lo corrent deis ans 1930. Foguèt citada tres còps per lo Prèmi Nobel, mai lo contèxte de la recèrca dins lo III Reich e après la Segonda Guèrra Mondiala l'empachèt d'obtenir la recompensa.

## Liames intèrnes

* Fission nucleara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Clément Secchi

**Clément Secchi** (n. as Ais lo 4 de mai de 2000) es un nadaire occitan.

Als jòcs olimpics de París, se ganha una medalha de bronze amb lo relais 4 còps 100 metres de 4 nadas amb l'equipa de França.
Christophe Laporte

**Christophe Laporte** (n. a La Sanha l'11 de decembre de 1992) es un ciclista occitan.

Als jòcs olimpics de París, se ganha una medalha de bronze a la corsa en linha.
Matèria barionica

La **matèria barionica** es, en cosmologia, l'ensemble de la matèria compausada de barions, es a dire formada de particulas constituïdas de tres quarks. En practica, correspònd mai que mai ai protons e ai neutrons. Leis electrons e lei fotons, que fan normalament partida d'autrei grops de particulas, i son tanben apondudas. La matèria barionica es ansin la matèria observabla dins la vida vidanta. Segon lei conoissenças actualas, constituís environ 5 % de l'Univèrs. Lo tèrme « matèria non barionica » designa leis autrei formas de matèria.

## Liames intèrnes

* Barion.
* Matèria.
* Matèria sorna.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Noé Willer

**Noé Willer**, de son nom vertadièr **Hubert Sebban**, es un cantaire francés mai que mai conegut pel tube pop new wave *Toi, femme publique* en 1985.
Félix Lebrun

**Félix Lebrun** (n. a Montpelhièr lo 12 de setembre de 2006) es un ponguista occitan. Es lo fraire d’Alexis Lebrun.

Als jòcs olimpics de París, se ganha doas medalhas de bronze en tennis de taula.