Neptun (planeta)

**Neptun** es la uechena e darriera planeta dau Sistèma Solar après Uranus. Es una planeta giganta de glaç que tèn una massa de 17,1 massas terrèstras per un diamètre de quasi . Son estructura es mau coneguda mai es possible que siegue similara a aquela d'Uranus amb una atmosfèra espessa principalament facha d'idrogèn e d'èli, un mantèu de glaç d'amoniac e d'aiga enviroutant un nuclèu rocassós. Coma leis autreis planetas gasosas, son atmosfèra es caracterizada per de vents fòrça poderós e la preséncia de tempèstas importantas.

D'autra part, Neptun tèn un sistèma d'anèus relativament tèunes e 14 satellits coneguts a l'ora d'ara. La màger part son fòrça pichons franc de Triton qu'a un diamètre leugierament superior a . Aqueu satellit fa partida dei lunas pus importantas dau Sistèma Solar e mòstra una activitat geologica intensa caracterizada per la preséncia de gueisèrs.

Neptun orbita a una distància mejana de 4,5 miliards de quilomètres a respèct dau Soleu. Son observacion es donc malaisada e lei mejans principaus son lei telescòpis pus poderós o lo mandadís de sondas. Ansin, lei conoissenças a prepaus de Neptun son encara limitadas car solament una mission foguèt mandada vèrs la planeta en 1989. Aquela mission èra la mission estatsunidenca *[[Voyager 2]]* que capitèt de fotografiar la planeta, certanei satellits e lo sistèma d'anèus.

## Caracteristicas fisicas

[thumb|left|Comparason de talha entre la [Tèrra e Neptun.]]

Neptun fa partida dei planetas gigantas gasosas ambé Jupitèr, Saturne e Uranus. Sa densitat es donc relativament febla amb una valor de 1,638. Sa massa, egala a 17,1 còps la massa de la Tèrra, es la tresena dau Sistèma Solar mai son rai eqüatorial de quasi , representant quatre còps lo rai terrèstre, es lo quatren dau Sistèma Solar. Neptun tèn donc un rai leugierament pus pichon qu'Uranus mai una massa pus importanta.

### Estructura intèrna

thumb|left|Representacion d'una estructura intèrna possibla per Neptun :<br/>
(1) : atmosfèra auta e nívols superiors.<br/>
(2) : atmosfèra facha d'idrogèn, d'èli e de metan.<br/>
(3) : mantèu fach d'aiga, d'amoniac e de metan.<br/>
(4) : nuclèu metallic e rocassós.

La composicion de Neptun es mau coneguda e seriá similara a aquela d'Uranus. Leis elements principaus serián de metaus coma fèrre per lei regions interioras, de ròcas, de glaç, de metan, d'amoniac e d'aiga per lei zonas intermediàrias o per lei jaç bas de l'atmosfèra e d'idrogèn e d'èli per l'atmosfèra. Coma per Uranus, lei quantitats d'idrogèn e d'èli son relativament feblas a respèct dei composicions observadas per Jupitèr o Saturne.

L'atmosfèra representa entre 5 e 10% de la massa totala de la planeta e s'estend probablament sus una distància egala a 10 o 20% dau rai planetari. Lo mantèu tèn una massa estimada entre 10 e 15 massas terrèstras. Seriá principalament fach de glaç d'aiga, de metan e d'amoniac. Sa temperatura varia de  a . Enfin, lo nuclèu auriá una massa de 1,2 massas terrèstras amb una temperatura de  per una pression de  . Sei compausants principaus serián fèrre, niquèl e silicats.

### Atmosfèra

A respèct de la planeta, l'atmosfèra es fòrça diferenta amb una importància acreissuda d'idrogèn e d'èli que representan respectivament 85% e 13% de sa composicion. Lei 2% dau rèsta son principalament fachs de metan. De traças d'amoniac, d'aiga, d'etan e d'acetilèn son tanben observadas. D'autra part, coma leis autreis planetas gigantas, Neptun tèn un sistèma de vents fòrça violents que forman un sistèma de bendas nivolosas e de tempèstas.

#### Generalitats e estructura

L'atmosfèra de Neptun es facha de quatre jaç principaus :
* la troposfèra qu'es lo jaç bas de l'atmosfèra de Neptun. Seriá caracterizada per de bendas de nívols que sei composicions varian segon l'altitud. Sa temperatura e sa pression aumentan ambé la prefondor. Ansin, per leis altituds pus autas de la troposfèra, amb una pression egala a , lo metan condensat seriá lo constituent principau. Entre 1 e , lei nívols serián compausats d'amoniac e de sulfur d'idrogèn. Puei, a partir de , l'aiga vèn probablament pauc a pauc un element major dei nívols.
* l'estratosfèra qu'acomença per lei valors de pression inferioras a 0,1 bar. Seriá brumosa en causa dei reaccions de dissociacion dei moleculas de metan entraïnadas per lo raionament solar . Ansin, l'estratosfèra de Neptun tèn un taus important d'idrocarburs e una temperatura superiora a aquela d'Uranus.
* la termosfèra qu'es lo jaç amb una pression situada entre 1 e . Son foncionament es mau conegut car sa temperatura, pròcha de , es fòrça importanta a respèct de la distància entre Neptun e lo Soleu . Doas ipotèsis principalas existisson per explicar aqueu fenomèn. La premiera seriá una interaccion entre la termosfèra e leis ions de la magnetosfèra. La segonda seriá una aumentacion de la temperatura causada per la dissipacion d'ondas gravitacionalas dins l'atmosfèra de la planeta.
* l'exosfèra que s'estend a l'entorn dei jaç auts de l'atmosfèra. Es la region onte leis interaccions entre lei particulas de l'atmosfèra son fòrça feblas.

#### Tempèstas

[thumb|La Granda Taca Sorna e la Pichona Taca Sorna vistas per la sonda ''Voyager 2'' en [1989.]]

Neptun tèn divèrseis objèctes remarcables dins son atmosfèra. Lei pus coneguts son de tempèstas en forma de vortèx qu'apareisson dins sa troposfèra . En causa d'aqueleis originas, lor aspècte sembla un trauc dau fach de l'absència d'una partida dei nívols atmosfèrics abituaus.

La tempèsta pus coneguda es la Granda Taca Sorna observada dins lei regions sud per la sonda estatsunindenca *Voyager 2* en 1989. Sembla fortàment a la Granda Taca Roja de Jupitèr amb una origina anticiclonica e una talha egala a  x  quilomètres. En 1994, aquela tempèsta foguèt pas vista per lo telescòpi Hubble. Pasmens, un fenomèn similar aviá luòc dins l'emisfèri nòrd . Una segonda tempèsta d'aqueu tipe, dicha la Pichona Taca Sorna, foguèt tanben observada en 1989. Foguèt un ciclon situat dins l'emisfèri sud de Neptun. Enfin, un ensems achavanit de nívols blancs amb una velocitat de rotacion a l'entorn de la planeta fòrça importanta foguèt present ai latituds sud.

### Sistèma d'anèus

[thumb|Sistèma d'anèus de Neptun vist per la sonda ''[Voyager 2*.]]

Coma leis autreis planetas gigantas dau [[Sistèma Solar]], Neptun tèn un sistèma d'anèus planetari. Pasmens, aqueu sistèma es relativament tèune, especialament a respèct deis anèus de Saturne. Se compausa de quatre o cinc anèus principaus descubèrts per la sonda *Voyager 2*. An lo nom d'astronòms autors de trabalhs importants a prepaus de la planeta. Tres satellits orbitan entre leis anèus.

L'anèu exterior es lo pus conegut. Es dich Adams. Tèn un rai orbitau de  e una forma leugierament clinada e ecliptica. Tèn tanben cinc arcs principaus amb una densitat de particulas pus auta. Son espessor varia entre 15 e 50 quilomètres amb una valor mejana situada vèrs . La pichona luna Galatèa sèrv de satellit gardian e estabiliza l'anèu amb una resonància orbitala 42:43.

Lei tres anèus interiors son dichs Galle, Le Verrier e Lassell. Lo premier tèn una espessor de  e es fòrça tèune. Se situa entre  e  de rai orbitau. La poussa seriá son element principau e representariá entre 40 e 70% de sa composicion. Lo segond anèu se situa vèrs un rai orbitau de  per una espessor egala a . La luna Despiana agís coma satellit gardian. Enfin, lo tresen anèu es l'anèu Lassell e lo pus larg dau sistèma de Neptun. Es fach de 20 a 40% de poussa e a una espessor de . Aqueu anèu presenta una aumentacion de luminositat vèrs un rai orbitau egau a  qu'es de còps considerat coma un anèu en despart.



=== Camp magnetic ===



La magnetosfèra de Neptun presenta de similituds amb aquela d'Uranus. D'efèct, es clinada de 47° e son centre es situat a  dau centre de la planeta. Seriá entraïnat per de movements de conveccion dins un jaç dau mantèu. Aqueu jaç seriá fach d'aiga e d'amoniac. L'intensitat dau camp magnetic de Neptun a una valor mejana egala a 0,14 µT. En revenge, sa forma es complexa en causa de la preséncia d'un moment quadripolar fòrça poderós . Aqueu camp forma un arc de tuert ambé lo vent solar vèrs 34,9 rais planetaris. Dins la direccion opausada, lo camp a una forma de coa fins a 72 rais planetaris.

== Orbita e rotacion ==

=== Orbita de la planeta ===



La distància mejana entre Neptun e lo [[Soleu]] es egala a 4,5 miliards de quilomètres e la durada d'una orbita es 164,79 ans. Aquela orbita es clinada de 1,77° a respèct de la Tèrra. Son excentricitat es egala a 0,011 entraïnant una variacion de distància de 101 milions de quilomètres ambé lo [[Soleu]].

L'axe de rotacion de la planeta es egau a 28,32° e una rotacion necessita 16,11 oras. Aquela valor es similara a la [[Tèrra]] (23°) o a [[Mart (planeta)|Mart]] (25°). Ansin, Neptun tèn de cambiaments de sasons coma aquelei planetas. Pasmens, en causa de son periòde orbitau fòrça lòng, la durada d'una sason es d'aperaquí quaranta annadas terrèstras.

=== Influéncia dins lei regions exterioras dau Sistèma Solar ===

La massa importanta de Neptun a una influéncia majora sus certanei regions exterioras dau [[Sistèma Solar]] de la Centura de Kuiper. Son situadas entre 30 e 55 UA dau [[Soleu]] e son fachas de còrs relativament similars ais [[asteroïde]]s mai pus grands. D'un biais semblant ai relacions entre [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] e la Centura principala d'asteroïdes, la gravitat de Neptun organiza leis orbitas d'aqueleis objèctes. Per exemple, la region situada entre 40 e 42 UA es quasi vueja car lei trajectòrias i son pas establas.

Ansin, i a un nombre important de resonàncias orbitalas entre Neptun e lei còrs d'aquelei zonas. Lei principalas e pus conegudas son lei resonàncias 2:3, 1:2, 3:4, 3:5, 4:7 o encar 2:5   . De mai, Neptun tèn d'[[asteroïde]]s troians ai ponchs de Lagrange L<sub>4</sub> e L<sub>5</sub> de son orbita. Aqueleis asteroïdes troians son fòrça estables e podrián s'èsser formats ambé Neptun au començament dau Sistèma Solar.

== Satellits ==



Neptun tèn 14 satellits coneguts. Lo principau es [[Triton (luna)|Triton]] que representa 99,5% de la massa en orbita a l'entorn de la planeta. Aquelei satellits pòdon èsser devesits en dos grops e son dichs regulars, lei pus pròches de la planeta, o irregulars, lei pus alunchats, en foncion de lor orbita.

=== Satellits regulars ===

[[Fichièr:Proteus Voyager 2 (big).jpg|thumb|Larissa vist per la sonda estatsunidenca *Voyager 2*.]]

Sièis còrs orbitant d'un biais circular e prograd dins lo plan eqüatorial de Neptun fan partida dau grop dei satellits regulars. La màger part d'aquelei lunas son associadas ambé lo sistèma d'anèus. Son dichs Naiada, Talassa, Despina, Galatea, Larissa e Protèu. Naiada es lo pus pròche de Neptun e lo pus pichon enterin que Protèu es lo pus grand. Lo diamètre d'aquelei satellits varia entre  per Naiada e  per Protèu. Pasmens, lor forma es pas esferica. Enfin, totei lei lunas interioras de Neptun son d'objèctes fòrça sornes amb un albedo situat entre 0,07 e 0,10.

=== Satellits irregulars ===

Lei satellits irregulars de Neptun son sèt. An d'orbitas dins lei sens retrograd o prograd. Aqueu grop se pòu devesir en tres classas que son Triton, Nereïda e lei cinc satellits exteriors dau sistèma de Neptun.

En 2013 se descobriguèt S/2004 N 1, lo quatorzen satellit qu’a pas encara de nom.
==== Triton ====

[[Fichièr:Triton moon mosaic Voyager 2 (large).jpg|thumb|Triton, principau satellit de Neptun, vist per la sonda estatsunidenca *Voyager 2*.]]



[[Triton (luna)|Triton]], descubèrt en [[1846]] per William Lassell, es lo satellit principau de Neptun. Tèn una orbita quasi circulara mai dins lo sens retrograd. Fa partida dei satellits pus importants dau [[Sistèma Solar]] amb un rai planetari mejan egau a . Es tanben lo segond satellit après [[Titan (luna)|Titan]] de [[Saturne (planeta)|Saturne]] que tèn una atmosfèra principalament facha d'azòt. Enfin, aqueu satellit presenta egalament un sistèma de volcanisme ambé la preséncia de [[gueisèr]]s sornes observats per la mission *Voyager 2* e un nombre fòrça feble de cratèrs d'impacte sus sa superficia  .

En causa de son orbita fòrça especiala, Triton es probablament un satellit capturat per la gravitat de Neptun. D'autra part, lo satellit es pauc a pauc alentit e la distància ambé Neptun demenís. Ansin, dins 3,6 miliards d'annadas, Triton será destruch per lei fòrças de marèia de Neptun per formar un sistèma d'anèus a l'entorn de la planeta.

==== Nereïda ====

[[Nereïda (satellit naturau)|Nereïda]] es lo tresen satellit de Neptun per òrdre d'importància, amb un diamètre de 340 quilomètres. Son orbita es prograda mai a una excentricitat fòrça auta. Seriá donc un satellit amb una orbita circulara que foguèt modificada per l'influéncia de Triton après la captura d'aqueu satellit. De mesuras an mostrat la preséncia de glaç d'aiga a sa superficia e l'existéncia de zonas d'albedos diferents.

==== Satellits exteriors ====

Lei satellits exteriors son dichs [[Halimedes]], [[Sao (luna)|Sao]], [[Laomedeia]], [[Psamate]] e [[Neso (luna)|Neso]]. Solament Sao e Laomedeia an d'orbitas progradas. Son d'objèctes pichons amb un diamètre inferior a  e d'excentricitats importantas. Psamate e Neso an tanben leis orbitas pus alunchadas de sa planeta per un satellit dins lo Sistèma Solar. D'efèct, la durada d'una orbita es d'aperaquí 25 ans per lei doas lunas.

== Observacion ==

L'observacion de Neptun es relativament malaisada per un amator e necessita l'utilizacion d'un telescòpi o d'un pòrtavista poderós en causa de sa magnitud febla situada entre 7,7 e 8,0. Per exemple, divèrseis objèctes dau Sistèma Solar son pus lusents coma lei satellits galileans de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]], la planeta naneta [[(1) Cères|Cères]] o leis [[asteroïde]]s pus importants (Vesta, Pallas, Juno...). Son observacion au telescòpi mòstra un disc d'una talha entre 2,2 e 2,4 segondas d'arc. Ansin, fins a l'aparicion dei telescòpis espaciaus puei dei grands telescòpis terrèstres, lei detalhs vists dempuei la Tèrra èran fòrça limitats. Per exemple, lo periòde de rotacion de Neptun a l'entorn de son axe èra desconegut fins a 1977.

== Descubèrta, recèrca e exploracion ==

=== Descubèrta ===

[[Fichièr:Urbain Le Verrier.jpg|thumb|[[Urbain Le Verrier]] ([[1811]] - [[1877]]).]]

Neptun foguèt observada divèrsei còps per lei premiers astronòms utilizant de telescòpis. Per exemple, [[Galileo Galilei]] observèt dos còps la planeta en [[1612]] e [[1613]]. Pasmens, l'objècte foguèt identificat coma una estèla. Puei, en [[1821]], Alexis Bouvard publiquèt una taula dei posicions d'Uranus e descurbiguèt que son movement èra perturbat per un còrs desconegut.

Ansin, dins leis annadas 1840, dos scientics, John Couch Adams e [[Urbain Le Verrier]], acomencèron de calculs per descubrir aqueu còrs. En [[1846]], Adams capitèt de convéncer l'astronòm reiau George Airy de recercar la planeta novèla. Dins aquò, leis observacions dirigidas per James Challis de l'Observatòri de Cambridge trobèron pas Neptun. De son caire, Le Verrier mandèt la posicion de la planeta a Johann Gottfried Galle de Berlin. Lo 23 de setembre de 1846, per sa premiera nuech de recèrcas, Galle identifiquèt Neptun a 1° de la posicion calculada per Le Verrier.

=== Nom ===

Après la descubèrta de Neptun, una controvèrsia comencèt entre França e Anglatèrra per obtenir lo crèdit de la descubèrta. [[Urbain Le Verrier]] ne'n reclamèt la paternitat prepausèt lo nom de Neptun puei son nom pròpri. Pasmens, aqueu darrier nom foguèt pas popular dins leis autrei país. Ansin, lo 29 de decembre de 1846, lo nom de Neptun foguèt oficialament adoptat per l'Acadèmia de Sant Petesborg per la planeta novèla, de l'iniciativa de Friedrich Georg Wilhelm von Struve.

=== Recèrca e exploracion scientificas ===

[[Fichièr:Voyager.jpg|thumb|La sonda Voyager 2.]]

La recèrca e l'exploracion scientificas de Neptun necessitan l'utilizacion de telescòpis fòrça grands o lo mandadís de sondas espacialas. A l'ora d'ara, lei mejans son donc limitats ai telescòpis Hubble, Keck e VLT e a una mission espaciala unica, *Voyager 2*, en [[1989]].

Ansin, uei, lei telescòpis pòdon susvelhar l'atmosfèra e divèrsei raionaments, especialament infraroge, de la planeta. Pasmens, la màger part deis informacions conegudas son totjorn aquelei obtengudas pendent la susvolada de la planeta realizada en 1989 per la [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]]. Aquela mission descurbiguèt l'agitacion importanta de l'atmosfèra e la tempèsta granda dicha . De mai, poguèt observar lo sistèma d'anèus, trobar sièis satellits novèus e fotografiar Triton, Nereïda e Protèu ambé de detalhs.

== Bibliografia ==

* *'(en)** Baum, Richard; Sheehan, William (2003). In Search of Planet Vulcan: The Ghost in Newton's Clockwork Universe. Basic Books. ISBN 0-7382-0889-2. 
* **(en)** Burgess, Eric (1991). Far Encounter: The Neptune System. Columbia University Press. ISBN 0-231-07412-3. 
* **(en)** Cruikshank, Dale P. (1996). Neptune and Triton. University of Arizona Press. ISBN 0-8165-1525-5. 
* **(en)** Elkins-Tanton, Linda T. (2006). Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System. New York: Chelsea House. ISBN 0-8160-5197-6. 
* **(en)** Littmann, Mark (2004). Planets Beyond, Exploring the Outer Solar System. Courier Dover Publications. ISBN 0-486-43602-0. 
* **(en)** Miner, Ellis D.; Wessen, Randii R. (2002). Neptune: The Planet, Rings, and Satellites. Springer-Verlag. ISBN 1-85233-216-6. 
* **(en)** Moore, Patrick (2000). The Data Book of Astronomy. CRC Press. ISBN 0-7503-0620-3. 
* **(en)''' Standage, Tom (2001). The Neptune File. Penguin.

## Referéncias