Monenh

**Monenh** qu'ei ua vila de Bearn, situada dens lo bacin de Lac. Qu'ei senhalada per la soa glèisa gotica de gran endom e per lo gran hustatge d'aqueth bastiment. Monenh qu'ei situada au miei deu terrador qui produseish lo vin de juranson. Monenh qu'ei ua comuna administrada peu departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia
Monenh que's tròba en Bearn dens lo Bacin de Lac (adara aperat a còps *Còr de Bearn* suus desplegants toristics). Lo territòri de Monenh que's situa enter lo Bearn pirenenc e lo Bearn de la plana.

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [mu'neɲ]. Las fòrmas ancianas que son *Monesi*, pòble citat per Plini lo Vièlh (aquera referéncia qu'ei ua error de Pau Raimond), *Moneng* en 1127, *Moneing* en 1128, *Monen* au sègle XIIau, *Munins* en 1154 (Edrisi, geografe arabe), *Monenh* en 1215 e 1385, *Monenth* en 1434, *Monneinh*/*Mouneinh* en 1675, *Monein* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Pau Raimond, citat per Grosclaude, qu'explica *Monenh* per lo nom deus *Monesi*, pòble aquitan citat per Plini l'Ancian . Lo diccionari de Simin Palay, p. 683, citat tanben per Grosclaude, qu'arreliga *Monenh* dab lo basco *muno*, « sèrra, turon, costalat, hautin » .

Dauzat e Rostaing qu'explican *Monenh* per lo nom germanic d'òmi *Munda* dab lo sufixe germanic *-ing* .

Miquèu Grosclaude qu'arrefusa l'explicacion de Pau Raimond. Los *Monesi* que son ua error de lectura per los *Onesii*, pòble qui avèva per vila *Aquae Onesiorum*, adara Banhèras de Luishon. La solucion de Dauzat e Rostaing qu'ei faussa tanben. Pèire Bèc qu'a mostrat los toponimes en *-enh* non son germanics. Simin Palay qu'a rason de pensar a ua origina basca; mès Monenh qu'ei dens un cròs e lo sufixe *-enh* qu'ei associat normalament a un antroponime; que s'ageish de *Muno* frequent dens la region pirenenca . 

## Istòria

Plini l'Ancian que mentau un pòble aperat MONESI en Aquitània (aquesta afirmacion qu'ei uei denegada, que son los ONESI). Au dia de uei non se cred qu'aqueth pòble be sia a l'origina deu nom *Monenh* mes, desempuish lo sègle XVIII, mantuns istorians e erudits qu'an sostienguda aquesta tèsi. Tot çò qui's sap suber l'istòria de Monenh au cors deu pumèr sègle qu'ei la preséncia d'ua mena de hortificacion suber ua hita enqüera aperada uei lo dia lo *Casterar* suu lòc on e 's quilhore la hortelessa qui, destrusida per Joana de Labrit au XVIau sègle, e emparore la vila medievau.

Durant l'Etat Mejana, Monenh que ho ua de las principaus vilas de Bearn, estatut que perdore sancerament dab la modernitat.

Tostemps segon Pèir de Marca, lo geograf arabi Ach-Cherif-al Edrisi que mentaré  (au sègle XII) Monenh (d'un biais transcrivut *Munins*  dens la soa edicion francesa (en latin), *Geographie Nubiensis*, de 1619) com un lòc de passatge entaus marcadèrs arabis. Ad aquesta epòca, Monenh que possediva ua abadia laíca (e donc ua glèisa) vassau deus vescomtes de Bearn (e la quita vila que n'èra la soa proprietat). Monenh qu'èra tanben ua vegaria on lo veguèr deu vescomte e avèva per mission de crubar los beneficis e amendas qui 'u èran devuts.

Enter 1188 e 1215, Gaston VI lo Bon qu'autregè a Monenh los beneficis deu Fòrs e Costumas de Morlans (ortografiat *Morlaas* en ua mencion d'aqueth document en 1395) : Monenh que deishava alavetz d'estar ua possession dirècta deu vescomte. Au cors de las annadas seguentas que hasèva l'aquesida deu bòsc d'Arinc (uei conegut com bòsc deu Larinc), ua hont importanta de revienguts.

Au sègle XV, la comunautat vesiau de Monenh que bastí ua navèra glèisa gotica e monumentau qui remplacè la glèisa de l'abadia laïca. Aquò que's podó har mercés a la proprietat economica e a ua pression fiscau de las granas suus vesins de Monenh.

Au sègle XVI Joana de Labrit qu'ensagè d'impausar la religion protestanta ; a maugrat qu'ua partida deus notables ac acceptessi de bon grat, la majoritat, obligada d'assistir a las ceremònias protestantas dens la glèisa (vaduda temple protestant) que manifestè ostensiblement lo son desacòrd. Los moneishons qu'avón totun d'escóner aquesta ostilitat quan lo poder reiau e miacè de sevir e de cremar la glèisa. Aqueth apasiment qu'estauviè a Monenh las repressions sagnosas que viscón d'autas ciutats bearnesas com Ortès o Bètlòc.

Lo culte catolic que tornere d'estar majoritari un còp restaurat peu poder reiau. Per aquesta escadença, lo rei Loís XIII de França que s'estanquè a Monenh suu son camin de cap a Pau.

Durant los sègles seguents Monenh que joguè pas mei qu'un ròtle segondari dens l'istòria bearnesa en tot seguir l'anar generau de la vita bearnesa : emigracion, adopcion de las leis navèras de la Republica, monocultura deu milhòc e industrializacion arron de la Dusau Guèrra Mondiau dab lo desvolopament deu Bacin de Lac.

Durant lo segond conflicte mondiau, lo bòsc deu Larinc que ho un terren d'accion de la Resisténcia (los Corps Francs Pommiè, C.F.P., aperats aciu Armada deu Larinc).

A la debuta deu sègle XXI, Monenh qu'arcuelhó ua escòla calandreta.

## Eraldica

Imatge:EscutMonenh.svg|Escut de Monenh 1 : *D'[[argent (heraudica)|argent]] cargat d'un monde d'[[azur]]*
Imatge:Blason ville fr Monein (Pyrénées-Atlantiques).svg|Escut de Monenh 2 : *De [[sinòple]] deu cap d'[[aur (heraudica)|aur]] cargat de dus cabirons de [[gules]]*
Imatge:Blason ville fr Monein2 (Pyrénées-Atlantiques).svg|Escut de Monenh 3 : *De sinòple deu cap cabironat d'aur e de [[sable]]*


## Administracion

|-
|colspan="5" align="center" bgcolor="#f3fff3" |

## Demografia

### Quartièrs

* Borg (juntada de las ancianas *Arrua* e *Borg Nau*)
* Cabiròu
* Camp de Lop
* Castèth
* Coòs
* Laquidea
* Lopienh
* Marca Mala
* Serròt
* Trolh
* Larinc
* Uchar
* Yolet

### Idrografia
Lo terrador de Monenh qu'ei traucat per afluents deu gave de Pau :
* La Baïsa
* La Baïsèra (alimentada per la Bailonga, era medisha neurida per l'arriu deu Larinc)
* Lo Lusoèr

### Silvicultura
La comuna dispausa desempuish tostemps deu bòsc deu Larinc (anticament aperat *bòsc d'Arinc*).

### Termièras
Monenh qu'ei tanhenta dab las comunas le La Horcada e Pardias au nòrd, Luc e Cardessa a l'oest, Auloron Senta Maria, Güèrs, Estialesc e La Seuva au sud, Aubertin, La Comanda, Arbús, Cuqueron e Parbaïsa a l'est.

## Equipaments
La comuna possedeish un estadi, ua piscina e un quilhèr.

## Educacion
Monenh que compta dab duas escòlas primàrias e, entaus estudis segondaris, deu collègi Joan Sarralh.

## Lòcs e monuments

## Personalitats
*Joan Sarralh (Monenh, lo 14 d'octobre de 1891 - París, lo 28 de heurèr de 1964) istorian, ispanista e rector de l'Academia de París.
*Lo compositor Henri Duparc que demorè ua tempsada a Monenh.

## Bibliografia
*Duval, Marie Victoire. *Monein, Une communauté du Béarn au Moyen Âge et sous l' Ancien Régime*. Monenh, 1991.
*Marca, Pèir de. *Histoire de Béarn*. París : Veuve Jean Camusat, 1640.

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligam extèrne
http://www.cdg-64.fr/Collectivite/Monein/Default.htm (en francés)

## Nòtas


## Nòtas