Republica de Venècia

La **Republica de Venècia**, o la **Serenissima Republica de Venècia** (en venèt: *Serenìsima Repùblica de Venessia*; en italian: *Serenissima Repubblica di Venezia*), èra un estat constituit pauc a pauc a l'Edat Mejana a l'entorn de la ciutat de Venècia, e que se desvolopèt amb l'annexion de territòris divèrs e d'establiments comercials lo long de las còstas de la mar Adriatica, en Mediterranèa orientala e en Itàlia del nòrd, fins a venir una de las principalas poténcias economicas europèas. Venècia tenguèt alara una plaça de las primièras pels escambis economics entre l'Occident e l'Orient mediterranèu, bizantin o musulman. 

La Serenissima, amb las seunas institucions oligarquicas remarcablament establas pendent prèp d'un milleni, tenguèt un ròtle politic essencial. 

A partir del sègle XVI, coneguèt un periòde de declin politic e de regression territoriala un pauc amagada per una extraordinària florason artistica, abans de desapareisser, en 1797, vencuda per Napoleon Bonaparte, general d'una republica revolucionària al respècte del modèl venecian. La Serenissima, amb lo rèsta del seu domèni territorial, passèt alara amb lo tractat de Campo Formio jos la sobeiranetat autriaca.

## Istòria
 

### La creacion

Venècia dependiá dempuèi sa fondacion al sègle VI de l'Empèri Bizantin mas la flaquessa de l'Exarcat de Ravenna e de las tribuns de las illas fàcia als Lombards favorizèt l'emergéncia d'un poder local personificat pel primièr duc o « dòga », Paolucio Anafesto (697-717), personatge als tèrmes de la legenda e de l'istòria. Los primièrs dògas demoravan a Eraclea (ara Cittanova), coma o aviá fach lo representant del poder bizantin o *[[magister militum]]*. Lo segond dòga de la tradicion, Marcello Tegalliano (717-726), el meteis seriá estat *[[magister militum]]* quand Paolo Lucio tractava amb lo sobeiran lombard Liutprand. Lo tresen dòga - e primièr istoric - foguèt l**hypatus'' [[Orso Ipato]] (726 a 737), ''hypatus'' significant gaireben « cònsol » en grèc. Ensajèt de saquejar la tutèla bizantina pendent la crisi iconoclasta e foguèt assassinat. Lo poder foguèt exerçat pendent cinc ans per de ''magistri militum'' abans de tornar al filh d'Orso, [[Teodato Ipato|Teodato]]. Aquel transferèt lo seu sèti a [[Malamocco]]. 

Al [[sègle IX]], Venècia s'emancipèt de l'Empèire bizantin e a l'[[esquisma de 1054]], causiguèt l'[[Glèisa catolica romana|obediança de Roma]]. Al [[sègle X]], lo dòga [[Angelo Participazio]] mudèt fin finala a [[Rialto]], aprèp lo sètge de [[Pepin d'Itàlia]]. Es lo començament vertadièr de l'existéncia de [[Venècia]] sus l'escena internacionala.

=== L'espandiment medieval ===


Mas lo vam de Venècia s'apiejava d'en primièr sus las relacions comercialas amb [[Constantinòple]]. En 1082, encara nominalament integrats a l'empèri bizantin, los Venecians recebèron d'importants privilègis comercials, en prèmi de l'ajuda navala qu'aportèron al basilèus [[Alexis Ier Comnèna|Alexis Comnèna]] contra les Normands, que fasián lo sètge de [[Durazzo]]. L'espandiment se faguèt d'en primièr cap a la [[mar Adriatica]]. Al [[sègle X]], los Venecians s'assegurèron lo contraròtle de la còsta dalmata. Rebutèron entre autres los piratas [[Dalmàcia|dalmatas]] que damatjava lo lor comèrci. 

Coma los autres tres grands pòrts d'Itàlia, [[Gènoa]], [[Pisa]] e [[Amalfi]], Venècia èra una [[ciutat-estat]] qu'establissiá lo seu poder per la proximitat maritima, en italian ''[[Republica maritima|Repubblica Marinara]]''. Passèt los seus concurrentas sus mai d'una estapa, la primièra èra la [[Quatrena Crosada]]. En 1202-1204, los Crosats l'ajudèron a conquerir qualquas etapas cap a l'Orient ([[Zadar|Zara]], las [[illas ionianas]]) puèi se lancèron a l'assaut de Constantinòple alara qu'èra pas a l'origina la tòca de l'expedicion. Lo desmantelament de l'Empèri bizantin fondèt la grandor de Venècia. Recebèt maites territòris, coma fòrça illas grègas e una partida de la vila de Constantinòple. Aquelas posicions li assegurèron lo contraròtle comercial de tota la Mediterranèa orientala. Fins alara la reina de l'Adriatica, venguèt un punt de passatge obligat entre l'Orient maritim et l'Occident continental. Lo mercant [[Marco Polo]] simboliza son esperit d’entrepresa al [[sègle XIII]].

La Republica de Venècia èra al cap d'un ensems de possessions maritimas. Sa dominacion sus la [[Tierra Firme|Tèrra Fèrma]] èra pauca. En Itàlia del nòrd, lo seu territòri anava pas al delà de [[Vicença]], [[Verona]], [[Pàdoa]] e de las còstas du [[Friol (Udine)|Friol]]. 

L'espandiment venecian passèt a una segonda etapa l'endeman de la [[Guèrra de Chioggia]] (1378-1381). Mai d'un còp entre lo [[sègle XIII]] e lo darrièr tèrç del [[sègle XIV]], Venecians e Genoans se combatèron ferotjament. La guèrra de Chiogga consacrèt un temps la primautat de Venècia sus [[Republica de Gènoa|Gènoa]], mas ambedoas vilas contunhèron longtemps de se disputar. La ciutat dels dògats venguèt lo centre dels escambis mediterranèus fins al començament de las [[guèrras d'Itàlia]] (1494). La Republica dominava l**economia mond* de l'epòca mercé al seu contraròtle sus la majoritat de la còsta [[Mar Adriatica|Adriatica]] (coma gaireben totas las vilas-Estats [[Dalmàcia|dalmatas]]), de las illas de la [[mar Egèa]], que [[Creta]] e [[Chipre]] e mercé a la seuna influéncia notabla a l'[[Edat Mejana]]. Venècia se trapava . Prenguèt  e èra . L'istoriana [[Élisabeth Crouzet-Pavan]] constata que los mercants venecians èran actius sus totas las plaças comercialas, de Constantinòple a la Creta, de Brujas a l'Armenia, de l'Africa del Nòrd a l'Eubèa. Aquela dominacion èra assegurada per la superioritat tecnica de las [[galèra (nau)|galèras]] sortidas de l'[[Arsenal de Venècia]] qu'èra, dins la primièra mitat del [[sègle XV]], lo primièr emplegaire de l'Occident amb, dètz e sèt mila emplegats, la flòta mercanda veneciana comptant alara vint e cinq mila marins. 

Al [[sègle XIV]], cobesa de regnar sus l'[[mar Adriatica|Adriatica]], la Republica de Venècia estendèt la seuna influéncia sus las vilas balneàrias d'[[Istria]]. La peninsula foguèt despartida en dos: l'entorn maritim tornèt a la Serenissima, l'interior de las tèrras als [[Habsborg]]s. E Aquela situacion demorèt pendent quatre sègles, fins a la casuda de Venècia, en 1797.


Lo revengut per capita en [[1400]] èra alara quinze còp pus naut qu'aquel de [[París]], [[Madrid]] o [[Londres]]. En 1423, dins lo seu discors sus l'estat de la ciutat, lo dòga [[Tommaso Mocenigo]] pòt comptar tres mila naus mercants, tres cent naus de guèrra. La Serenissima èra al trescòl de sa poténcia.

L’Estat agís coma una gigantèsca companhiá de navigacion: cada ans, arma, jos l’autoritat del Senat, quinze a vint naus de 300 a , navigant totjorn amassats per dos o quatre, cap a l’Orient, l’Egipte, l’Africa del Nòrd, e de totjorn mai cap als pòrts angleses e flamands. L'administracion èra eficaça e rigorosa: la ciutat sens país interior importava de merças alimentàrias (cerealas, vianda, òlo e vin) qu'èra un [[monopòli]] d'Estat.

=== Las guèrras d'Itàlia ===
Al [[sègle XV]], la Republica fasiá partida de las cinq principalas poténcias en Itàlia, als costats del [[ducat de Milan]], del [[reialme de Napòls]], de la [[republica de Florença]], e dels [[Estats Pontificaus|Estats del Papa]]. Aqueles diferents Estats s'afrontavan per la supremacia en Itàlia. Venècia ne profeitèt per espandir lo seu territòri sus la tèrra fèrma ([[Bergama]], [[Brescia]], [[Lodi]], [[Friol (Undine)|Friol]]), subretot als despens del ducat de Milan.  

La [[patz de Lodi]] en 1454 assegurava un *statu quo* entre aquelas poténcias regionalas mas la dintrada de grandas poténcias estrangièras a la fin del [[sègle XV]] perturbèt l'equilibri. En 1494, lo rei [[Carles VII de França]] dintrèt en Itàlia puèi sometèt Napòls. Venècia prenguèt l'iniciativa de la reaccion. Reüniguèt una coalicion, la santa Liga, constituida dels principals Estats italians (levat Florença e Napòls). Mas l'armda capitèt pas  de blocar a [[batalha de Fornoa|Fornoa]] lo retorn del rei en França. 

En [[1499]], Venècia prenguèt [[Cremona]], [[Rimini]] en [[Romanha (Itàlia)|Romanha]] e [[Trieste]]. Aquela creissença sus la Tèrra Fèrma inquietèt los seus vesins que formèron en 1508 una liga contra ela: la [[Liga de Cambrai]]. Comptava d'enemics redotables, a saber lo papa, l'emperaire, los reis de França, d'Anglatèrra, d'Espanha e d'Ongria. Sens comptar Florença e Ferrare. Le papa [[Juli II]], que le poder temporal èra menaçat pels Venecians en Romanha, prononcèt l'[[excomunicacion]] de la Republica lo 27 d'abril de [[1509]]. Alara, podava doncas pas mai celebrar d'oficis religioses sul seu territòri. Parallelament, lo rei [[Loís XII de França]] capitanejava las operacions militàrias. Dintrèt en Venèt e desfisèt las tropas venecianas a [[batalha de Ghiaradadda|Ghiaradadda]]. Malgrat la granda desfacha, Venècia capitèt miraculosament de salvar lo seu Estat. La ciutat foguèt pas presa e quitament demorèt sus la Tèrre Fèrma mercé al sosten dels païsans o dels mestierals. Melhor, en 1511, la Liga de Cambrai se tornèt contra lo rei de França: lo papa, los Espanhòls e los Angleses lo cacèron d'Itàlia.  

Qualques ans mai tard, las alianças cambièron encara. Los Venecians sostenguèron aquel còp lo rei [[Francés Ièr de França]] que s'engatjava dins une reconquèsta del Milanés. Aquel sosten se revelèt decisiu a la [[batalha de Marignan|victòri francoveneciana de Marignan]] en 1515. 

Dins los ans seguents, Itàlia demorèt un camp de batalha. Francés I e [[Carles Quint]] s'i afrontèron. Venècia foguèt una de las raras capitalas italianas que foguèt pas presas.

=== Pèrda de la supremacia comerciala e maritima (sègle XVI-1797) ===
L'istorian [[Fernand Braudel]] dona dos rasons per explicat lo declin de la Republica a partir del [[sègle XVI]]: .

La primièra rason, del cambi de las ancianas rotas comercialas, arriba a la fin del [[sègle XV]] quant, d'un caire, [[Cristòl Colomb]] aborda en America e quand, d'un autre caire, [[Vasco de Gama]] passèt le [[Cap de Bona Esperança]] e jonhèt las [[Indias orientalas|Indias]] en 1498. De nòu espacis e de nòu itineraris prometors se dubriguèron atal pels armators e marcands. Contournant Africa, la rota del Cap de Bona Esperança permetava als Europèus d'anar cercar de sedas e espècias d'Orient sens passar per l'abitual intermediari venecian. Venècia, coma lo rèsta de la Mediterranèa, se trobèt marginalizada e lo seu trafic mermèt. Pasmens, la creissénça de la consomacion mondiala permetèt a la Republica de recobrar lo seu nivèl de comèrci dins los ans 1560. Un retorn que deu pas amagar lo fach qu'èra pas mai lo mai grand pòrt europèu. Jamai recobrèt la seuna posicion dominanta en mai qu'a partir de la fin del [[sègle XVI]], los Nordics (Angleses e Olandeses) dintrèron dins lo comèrci mediterranèu e lo detornèron per lo lor profèit.

La segonda rason del declin venecian demòra dins la seuna confrontacion amb los grands Estats vesins. La republica de Venècia, en despach de sa riquessa e de son rai cultural, pesava politicament e militàriament pauc fàcia al [[Reialme de França]] o lo [[Reialme d'Espanha]]. Mas foguèt lo darrièr vengut dins l'ensems de las grandas potencias europèas, l'[[Empèri Otoman]], que li causèt mai grandas preocupacions. Los Turcs prenguèron un per un los establiment de Venécia sus las rotas del Levant. En [[1571]], los Venecians furniguèron prèp de la mitat de las naus de la flòta crestian qui desfisèt los Otomans. Èra la [[Batalha de Lepant (1571)|batalha de Lepant]]. Malgrat aquel succés, Venècia contunhava a perdre de terren. Un an aprèp Lepant, deguèt abandonar [[Chipre]] e, en 1669, [[Crèta|Candia]]. En 1718, la [[Tractat de Passarowitz|patz de Passarovitz]] signa la pèrda de la [[Peloponés|Morèa]] que la Republica aviá capitat a conquerir de nòu en 1697. 

Lo [[patriciat]] de Venise aviá en consequéncia rebastit lo seu fondament economic. L'expleitacion agricòla de la [[Tierra Firme|Tèrra Fèrma]] (seda, ris, cambre, abaliment de fedas) atirèt los capitals fins alara investits dins lo comèrci alunhat.

Malgrat aquel contèxte dificil, complicat per las epidèmias de [[pèsta]] a la fin del [[sègle XVI]], l'Estat èsra tolerant dins lo caire de la [[religion]]; rebutant tot fanatisme, procedèt a cap d'execucion per [[eretgia]] pendent los ans de la [[Contraraforma]] alara que la populacion domorèt majoritàriament catolica. 

Fàcia a la menaça turca, Venècia deguèt se ligar a [[Àustria]], qu'èra venguda la principala potencia en Itàlia del Nòrd. Son economia foguèt fòrça saquejada per las guèrras. Aprèp prèp un milleni d'independéncia, la Republica de Venècia foguèt ocupada per las tropas de [[Napoleon Bonaparte]] lo [[12 de mai]] de [[1797]] al tèrma de la [[campanha d'Itàlia (1796-1797)|campanha d'Itàlia]]. L'invasion dels Franceses acabèt lo sègle que Venècia coneguèt l'apogèu de son rai, venent la vila europèa mai eleganta e rafinat del [[sègle XVIII]], amb una fòrta influéncia sus l'[[art]], l'[[arquitectura]] e la [[literatura]]. 

Lo [[Tractat de Campo Formio]] signat lo 18 d'octobre de 1797 entre França e l’[[Empèri d'Àustriac]], liurèt l’ex-« Serenissima Republica » dins aqueles que la transformèron sul còp dins una [[Província veneciana d'Àustria|provícia de lor Empèri]]. 

Existiguèt una efemèra [[Republica de Sant Marc]] en 1848-1849 creada a la seguida de l'insurreccion de la vila contra l'[[Empèri d'Àustriac]].

== Institucions ==

Lo sistèma de govèrn d'aquel Estat, pron original per l'epòca, èra la Republica. Mas una republica oligarquica, coma [[Republica de Florença|Florença]], las [[Vila liura d'Empèri|vilas liuras]] d'Empèri, las [[Païses Basses|Províncias Unidas]], e la [[Soïssa|Confederacion soïssa]]. Las grandas familhas de la vila, representadas al Grand Conselh, elisián lo [[Dòga de Venècia|Dòga]] (Duc) que menava la politica sa vida durant. Los Venets elaborèron al cors dels sègles una organizacion institucionala originala e fòrça complèxe visant, d'un caire a concentrar los poders entre un nombre reduisit (42 en tot) de familhas patricianas d'anciana origina, d'un autre caire per evitar tota evolucion cap a un sistèma de tipe monarquic, malgrat la preeminéncia d'un personatge, lo [[Dòga de Venècia|Dòga]], que simbolisava lo poder de l'Estat e representava la *Serenissima Republica*. 



=== Lo Concio ===
A l'origina, lo *concio*, assemblada populara veneciana (equivalent a l*'arengo* de las autras ciutats italianas a la meteissa epòca), aviá lo poder legislatiu e elisiá lo dòga, cap de l'Estat investit dels poders executiu e judiciari. Al *concio*, se substituava pauc a pauc lo « Grand Conselh ».

Lo concio foguèt reünit en 1380 a l'ocasion de la [[Guèrra de Chioggia|batalha de Chioggia]]. Venècia aviá pas encara conegut la fòrta expansion demografica del sègle seguent, mas una de las doas grandas fasas d'agrandiment de l'Arsenal ja s'èra facha al començament del [[sègle XIII]].

=== Grand Conselh ===

Lo Grand Conselh (*Maggior Consiglio* en [[italian]]) - autoritat suprèma - se substituent a l'assemblada populara nomenada *concio*. De quin emanián totas las autras institucions: lor multiplicacion e l'embonh de las competéncias favorizèron la collegialitat de las décisions mas tanben la vigiléncia recipròca. Èra compausat d'òmes de mai de 25 ans, membres de las familhas patricianas inscrichas al [[Libre d'aur (Venècia)|Libre d'aur]] (*Libro d'Oro*) repertoriant l'ensems de la noblessa veneciana. Lo patriciat èra títol estrictament ereditari, i èsser admés, èra totalament impossible per tot autra classa de Venècia. Quitament esposar una femna del bas pòble excluisiá un patrician dels seus drechs d'accès al Grand Conselh. L'aristocracia veneciana se compausava subretot d'armators, de negociants e de banquièrs, que los revenguts se fondavan mai sul comèrci que sus la tèrra. Per la *Serrata del Consiglio* (« verolhatge del conselh ») en 1297, l'accès al Grand Conseil foguèt reservat a aqueles que los aujòls n'èran ja membres. 

Reünit totes los dimenges, lo Grand Conselh prengava las decisions politicas, promulgava las leis e causissiá los nauts magistrats. La tendéncia a delegar los poders d'un còrs nombrós a une comission reducha d'especialista foguèt una caracteristica durable de l'organizacion d'aquela republica oligarquica.

=== Senat ===
Organ legislatiu compausat de 120 a 250 membres maximum, lo Senat èra cargat de la politica exteriora e de la nominacion dels ambaissadors. Los ambaissadors venecians d'aquela epòca envièron de rapòrts secrets sus la politica e las rumors circulant dins las corts europèas, çò que constituís una font d'informacion pels [[istorian]]s modèrnes.

=== Lo Dòga ===

Lo cap de l'executiu portava lo títol de *dòga* (« duc »). Èra teoricament elegit a vida. Lo caractèr viatger se perpetuèt sens cambi pendent de sègles alara que lo dòga perdava pauc à pauc tot poder personal. La foncion de dòga èra reservat a un membre d'una familha [[patrician]]a causida dins un cercle redusit, mas la transmission jamai venguèt ereditària malgrat las tentativas de quelques uns. Aquelas acabèron en mai de far evoluar lo mòde de designacion del dòga de biais a exclure tota possibilitat de transmission ereditària o d'acaparrement per de faccions. En seguida, los dògas desmissionèron plan sovent per se retirar dins une vida monastica, jos la pression dels [[oligarquia|oligarcs]], quand èran discreditats per lor accion politica.

=== Lo Collègi Suprèma ===
Compausat del [[Dòga]], dels seus sièis conselhèrs, del cancelièr e du president del Conselh dels dètz, lo Collègi Suprèma èra l'organ suprèma de la Republica.

=== Lo Collègi ===
Assemblada dels principals membres de l'Estat, compausat de 26 nòbles :
* La [[Senhoriá de Venècia]] :
** lo [[Dòga]] e los seis conselhèrs ;
** tres deputats de la *Quarantia Criminala* : los *Capi di Quaranta* (cambiats cada dos meses);
* siès *Savis-Grands* eissits del Senat ;
* cinq Savis dichs *de Tèrra Fèrma* que gerissián los afars de tèrre fèrma ;
* cinq Saviss *dels Òrdres*, que gerissián los afars de la Mar.
Totas las demandas e memòris son introduchs al Collègi, que los distria als mai conselhs e al Senat. Lo Collègi dona alara la responsa del Senat per escrich (la *Parte*).

=== Conselh dels Dètz ===

Creat en 1310 a títol provisòri, puèi rendut definitiu en 1335, lo [[Conselh dels Dètz]] es una institucion judiciària destinada a sanccionar los complòts ordits contra la Republica. Constituit en realitat de 17 membres, dispausèron de poders particuliarament espandits, li permetent quitament de destituir lo dòga.

== Territòris otramar ==
Amb los sègles, Venècia ocupèt fòrça territòris del bacin de l'Adriatic e la Méditerranèa orientala, amb de preferéncia per las illas e los pòrts podent servir lo seus interèsts comercials. Coma de colonias d'expleitacion, aqueles territòris forniguèron vin, cerealas, fruchs, mièl, fusta e materials de construccion. Existiguèt dos grops dons aquel empèri venecian que las limitas sovent varièron : 

=== Las possessions de Venècia ===

Lo Golf correspond a l'[[mar Adriatica|Adriatica]]. Del [[sègle IX]] a [[sègle XI|XI]], Venècia aviá per l'objectiu de dominar totes las broas d'aquela mar perque aviá consciéncia dels riscs d'asfixia pel seu comèrci se un enemic aviá l'idèa de barrar lo Golf. 
Èran partida d'aquelas possessions, pas totjorn al meteis temps:
* [[Trieste]] e l'[[Istria]]
* [[Zadar|Zara]]
* [[Republica de Ragusa|Ragusa]], qu'afirmèt enseguida son independéncia
* [[Spalato]]

. Mas çò qu'importava als Venecians, èra d'obligar totes los trafics adriatics a transitar pel pòrt de Venècia. La flòta de la Serenissima èra aquí per tornar a l'òrdre las ciutats reguitnairas per aquel monopòli comercial.

=== Las possessions del Levant ===
La [[Quatrena crosada]] permetèt lo primièr espandiment de Venècia dins l'orient grèc. Mercé a l'ajuda logistica portada als Crosats, los Venecians participèron al desmantelament de l'[[Empèri Bizantin]] en [[1204]]. Recebèron las còstas e las illas de la [[mar Ioniana]], la mai granda partida del [[Peloponés]], las [[Cicladas]] e qualques [[Sporads]], de plaças en [[Eubèa]], de posicions de [[Gallipoli]] e de [[Rodosto]] suls Estreches, los tres ochens de [[Constantinòple]] enfin, amb la [[basilica Santa Sofia]]. La restauracion de l'Empèri Bizantin en [[1261]] eliminèt los Vénicians de qualques d'aqueles territòris. Mas las sortidas sus la méditerranèa per la [[Rota de la Seda]], abans font de riquessa per Bizanci, demorèron dins la lors mans e aquelas dels [[Republica de Gènoa|genoés]].

Al començament del [[sègle XV]], la Republica possedava: 
* las [[Illas Ionianas]], que [[Corfou]]
* [[Parga]] 
* [[Creta]] (o "Candia"), comprada al marqués de Montferrat. Escala fòrça importanta sus la rota de [[Chipre]], de [[Beirot]] o d'[[Alexàndria]]. 
* [[Coron (Grècia)|Coron]] e [[Modon]], « los uèlhs de la Republica » a l'extrèma sud de Peloponés. 
* l'[[Eubèa]] (o "[[Negrepont]]") 
* [[Chipre]], que Venècia aviá succedit als Lusignan.
* [[Lajazzo]] 
* [[Acra]] (?) 
Aquel ensems formava d'escalas, de plaças estrategicas sus la rota de Constantinòple, de la [[Mar Negra]], de [[Siria]] o d'[[Egipte]].

=== Las possessions en 1797 ===
A la casuda en 1797, la Republica de Venècia compreniá las províncias seguentas: 

* Lo [[Dogado]] (« Estat del dòga ») ou « Ducat de Venècia » (La vila de [[Venècia]] e una pichona emprisa sus la tèrra fèrma) ;

==== *Domini di Terraferma* (« domènis de tèrre fèrma ») ====
* [[Padoan]] ([[Pàdoa]], [[Bassano del Grappa|Bassano]], [[Abano Terme|Abano]], [[Este]]) ;
* [[Polesina]] de [[Rovigo]] ; 
* [[Veronés]] ([[Verona]],  [[Peschiera del Garda|Peschiera]]) ; 
* [[Vicentin]] ([[Vicença]], [[Asiago (Italie)|Asiago]]) ;
* [[Bressan]] ([[Brescia]], [[Salon]], [[Lonato]], [[Chiari]]) ; 
* [[Bergamac]] ([[Bergama]]) ; 
* [[Cremasc]] ([[Crema]]) ; 
* [[Marga Trevisena]] ([[Trevise]], [[Feltre]], [[Bellune]] e [[Pieve di Cadore]]) ; 
* [[Friol (Undine)|Friol]] ([[Udine]], [[Sacile]], [[Pordenone (Itàlia)|Pordenone]]) ;

De [[1805]] a [[1814]], las províncias del *Domini di Terraferma* foguèron absorbidas dins lo [[Reialme d'Itàlia (1805-1814)|reialme d'Itàlia]] e formèron los departaments Adriatic, Brenta, Bacchiglione, Adige, Serio, Mella, Tagliamento, Piave e de Passeriano.

==== *Stato da Màr* (« Estat de la Mar ») ====
* [[Istria]] ([[Pola]], [[Capo d'Istria]])
* còsta [[Dalmàcia|dalmatas]] : [[Nona]], [[Zadar|Zara]], [[Trau]], [[Spalato]], [[Sebenico]], [[Clissa]], [[Cettigne]], [[Signia]], l'[[Herzégovine]], [[Cattaro]]
* Las illas dalmatas dempuèi [[Osera]] fins a [[Curzola]]
* En [[Albania veneciana]] : [[Parga]], [[Preveza]], [[Vonitsa]], [[Butrinto]]
* Las [[Illas Ionianas]]

Aquelas províncias foguèron partejadas en [[1797]] pel [[tractat de Campo Formio]] :
* Las tres primièras daissadas a Àustria. Aquela las cedèt en 1805 foguèron administradas pel [[Reialme d'Itàlia (1805-1814)|Reialme d'Itàlia]], mas integradas a las [[Províncias illirianas]] francesas a lor creacion en 1809.
* Las illas Ionianas e las possessions continentalas tocantas formèron los tres [[departaments francés de Grècia]] (1799). Una [[Republica de las Sèt Illas]] foguèt formada jos la proteccion de [[Russia]] e de l'[[Empèri Otoman]], puèi en 1807 de França, abans de venir la [[Republica de las Illas ionianas]] jol protectorat del [[Reialme Unit]] a partir de [[1814]].

== Nòtas e referéncias ==
<references/>

== Vejatz tanben ==
=== Bibliografia ===
* Luigi Tomaz, *In Adriatico nell'antichità e nell'alto medioevo*, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conserve 2001.
* Luigi Tomaz, *Il confine d'Italia in Istria e Dalmazia. Duemila anni di storia*, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conselve 2007.
* Luigi Tomaz, *In Adriatico nel secondo millennio*, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conselve, 2010.

=== Font ===
* Freddy Thiriet; Histoire de Venise; Que sais-je ? » PUF, París; 1952
* André Zysberg & René  Burlet; Venise, la Serenissima e la mar; Gallimard; París; 2006; isbn=2070535193}}
* Élisabeth Crouzet-Pavan, *Venise triomphante. Les horizons d'un mythe*, París, Albin Michel, 1999

=== Articles connèxes ===
* [[Cronologia de Venècia]]
* [[Istòria de Venècia]]
* [[Ducat]]
* [[Sequin]]

=== Ligams extèrnes ===
* [http://www.vivre-venise.com/histoire-de-venise/les-institutions-de-la-republique.html Les instutions de la République de Venise sur *vivre-venise.com''] 
* L'empire vénitien. Article d'Élisabeth Crouzet-Pavan sus Clio.fr
* Venise La Serenissima
* Tèxtes per l'istòria de Venècia