open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gargàs (Nauta Garona)

**Gargàs** (*Gargas* en francés) es una comuna lengadociana en Frontonés situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada a 20 km al nòrd de Tolosa.
 
### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Galgaz*, sense data, *Gargat* en 1388 , *locum de Gargas* en 1241, *Gargatz* en 1428 . 
Es tanben le nom d'una caun(h)a (espeluga) .
Segon Dauzat, seguit per Astor e pels Féniés (a prepaus de Gargaç (Vauclusa), *Gargàs* es un derivat probable d’un tèma prelatin **gar-g-*, « ròca » o « gòrja », ambe'l sufixe *-aceus* . 
Segon Negre, *Gargàs* s'explica benlèu per l'occitan *gargàs*, « femna qu’a l’aspècte d’un òme », vengut nom de persona, puèi nom de lòc...

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Gargàs èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa, de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa es Sent Pèire. En 1790, Gargàs èra del canton de Bruguièras, en l'an IX, del canton de Frontonh . Gargàs conteniá una partida de la parròquia de Senta Crotz, annèxa de Cepet (glèisa jol patronatge de Senta Fe, desrocada en 1818), l'autra partida èra dins la comunautat que formèc aprèp la comuna de Vilanava de Bonlòc. Senta Crotz èra de la diocèsi e de la senescauciá de Tolosa 

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments


Gargas (Haute-Garonne) Mairie.jpg|La comuna.
Gargas (Haute-Garonne) Eglise.jpg|La glèisa.




## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Gargas (omonimia)

## Toponimia
* Gargàs, comuna del Frontonés
* Lo site preistoric de las caunas de Gargàs, a Aventinhan, (Aura).

## Vejatz tanben
* Gargaç, comuna de Provença
Montbrun de Lauragués

**Montbrun de Lauragués** (*Montbrun-Lauragais* en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d',  ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
Comuna de l'airal d'atraccion de Tolosa situada en Lauragués, a 21 km al sud-èst de Tolosa. Es una comuna del Sicoval

### Perimètre del territòri

## Toponimia
### Montbrun
Las fòrmas ancianas son *Montembrunnum* en 1201 , *Montebruno*, sense data, *Montebruno Castrum* en 1263 .  
*Montbrun* es format del latin *mons* [montem], « mont, tuca » e de l'adjectiu *brun* .

### Lissac (Liçac)
Lòc desparegut situat  près de *Roumieu*. D'un nom latin *Lissius*, *Liscius* o *Liccius* (probablament le nom gallic *Liccios*, mes *Liss(i)os* e *Liscios* pòdon tanben èsser de noms celtics ), ambe'l sufixe *-acum* (o derivats en *-ācon*).

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Montbrun èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Lauragués. Le vocable de la glèisa, es Sant Miquèl. Tanlèu 1790, Montbrun èra del canton de Montgiscard. Montbrun seriá estat temporàriament del canton de Sant Felitz; mès i a 30 km entre los dos vilatges. Oficialament, *Montbrun* prenguèc le nom de *Montbrun-Lauragais* per decret del 22 de març 1929 .

Pendent l'Ancian Regime, la parròquia de Lissac èra de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa, annèxa de Montbrun de Lauragués, es Sant Joan .

Vejatz https://web.archive.org/web/20091018051444/http://www.montbrun-lauragais.fr/histoire/index.html

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments
* Un molin de vent restaurat https://web.archive.org/web/20100421205752/http://marche.montbrun-lauragais.fr/menu_principal/visite_moulin.htm

## Nòtas e referéncias


## Véser tanben
### Articles connexes
## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

### Ligams extèrnes
* site de la comuna
Sent Tomàs (Nauta Garona)

**Sent Tomàs ** (*Saint-Thomas* en francés) qu'es ua comuna gascoa de Savés, situada dens lo departament de la Hauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada en Savés a 24 km al Nòrd-Oèst de Murèth. 

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
*Sent Tomàs* representa *Thomas*, nom ebrèu de l'apòstol .

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Sent Tomàs èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de la diocèsi de Lombèrs, de la senescaucia de Tolosa. Lo vocable de la glèisa qu'èra Sent Tomàs (ara Sent Bertomiu). Tanlèu 1790, Bragairac èra deu canton de Sent Lis. Lo nom de la comuna èra *Le Désert* en l'an II. L'incorporèn temporàriament a Bragairac en l'an VIII .

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de Sent Lis; qu'es ara deu canton de Plasença deu Toish.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas ambe la comuna
## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
L'Avereit de Comenge

**L'Avereit de Comenge** (*Lavelanet-de-Comminges* en francés) qu'es ua comuna de Volvèstre, lengadociana istoricament, mès lingüisticament gascona, situada dens le departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
Anciana bastida de l'airau d'atraccion de Tolosa situada en Volvèstre a 32 km au Sud de Murèth e a 50 km au sud de Tolosa, accès per l'A64 sortida 24.

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas que son *Bastida Avellanetum* en 1272 , *de Avellaneto* en 1272 . 
*L'Avereit* qu'es le medish nom a l'origina que L'Avelhanet (lengadocian meridional) o L'Agroet (gascon). Segon Dauzat, *L'Avereit* que ven deu latin *avellana* (de *abellana nux*), « averana, auran, aulan », dambe'u sufixe collectiu *-etum*, donc « lòc on i a averanèrs, averanèras » . 
Segon Negre, l'occitan *avelanet* es ua variacion de *avelaneda*, « plantacion d'avera(n)èrs »
.
Le grop *-ll-* intervocalic que ven regularament *r* e *-n-* que s'amudeish normalament (mès que se consèrva sovent, mei que mei dens lo nom deu hrut, mercés a un passatge au masculin qui hè que *n* es pas mei intervocalica). *L'Avereit* qu'estó probablament **L'Averaet*, com L'Agroet (la grafia francesa d'aqueth darrèr nom, *Laveraët*, que rebat probablament la prononciacion medievala). Lo passatge de [lawera'et] a [lawe'rejt], per [lawere'et] (influéncia de la vocala tonica sus *a*), prononciacion de segur transitòria, o per [lawera'jet] que permet l'evitament de l'iatus.

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, L'Avereit (*Lavelanet e Larrouzet*) qu'èra de la diocèsi civila de Rius, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de la diocèsi de Rius, de la senescaucia de Tolosa. En 1790, L'Avereit qu'èra deu canton de Casèras, en l'an VIII, deu canton de Rius, en 1801 (an X) deu canton de Casèras, puish que tornè au canton de Rius en l'an XII, d'aquí a sa supression en 2015. La glèisa qu'es devath le patronatge de Sent Bertomiu. Le nom oficiau qu'èra *Lavelanet et Saint-Cizy* en l’an VIII e que passè de *Lavelanet* a *Lavelanet-de-Comminges* per decret deu 22 de març 1929 . L'annexion de *Saint-Cizy* (anciana estacion romana d'Aquae Siccae) qu'estó brèva pr'amor la petita comuna èra recensada a part au còp en 1800 e en 1806; ara qu'es dens Casèras (Nauta Garona) despuish 1842.

Pendent l'Ancian Regime, la parròquia de *Larrouset* èra de la diocèsi de Rius e de la senescaucia de Pàmias. Le vocable de la glèisa, annèxa de Gençac de Garona, es Sent Jacme .

## Administracion

Mairie_de_Lavelanet-de-Comminges.jpg|L'ostau de comuna.
École_de_Lavelanet-de-Comminges.jpg|L'escòla.
Maison_des_associations.jpg|L'ostau de las associacions.


* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de Rius; es ara deu canton d'Autariba.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Personas ligadas a la comuna
* Joseph Caffarelli

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias


 
Categoria : Arrondiment de Murèth
Bretz

**Bretz** (*Bretx* en francés) es una comuna gascona, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

Comuna de l'airal urban de Tolosa situada au Nòrd-Oèst de Tolosa.

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
Segon Dauzat, *Bretz* ven de *Brittium (fundum)*, deu nom gallic d'òme *Brittius*, latinizacion de *Brittus*. Negre non ditz arren de Bretz.

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Bretz èra de l'eleccion de Lomanha, donc de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de l'archidiocèsi de Tolosa, de la senescaucia de l'Isla de Baish. Le vocable de la glèisa es Sent Joan Baptista. En 1790, Bretz èra deu canton de Granada, en l'an VIII, deu canton de Levinhac, en l'an IX deu canton de Granada .

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas damb la comuna

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Preservila

**Preservila** (*Préserville* en francés) es una comuna lengadociana de Lauragués, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada sus Marcaissona en Lauragués a 19 km al sud-èst de Tolosa.

### Perimètre del territòri

## Toponimia
### Preservila
Las fòrmas ancianas son *Presivilla* en 1428, *Prézervils* en 1646 (!) . 
Ni Dauzat, ni Astor, nimai Negre non dison res de *Preservila* e les Féniés explican pas le nom.

### Vilèla
Le nom es atestat en 1428, *Villela* .
Es un diminutiu de *villa*, granda proprietat puèi vilatge, ambe'l sufixe *èla*  (del latin *-ella*). 

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Preservila èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa es Sant Antòni. Tanlèu 1790, Preservila èra del canton de Lantar. La comuna de Vilèla es incorporada a Preservila dempuèi al mens l'an VIII. Le Pujòl apareis incorporat a Preservila en l'an VIII, mès torna venir comuna en l'an X  (véser Santa Fe de Grefuèlha). 

Pendent l'Ancian Regime, Vilèla èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Lauragués. Le vocable de la glèisa, despareguda pendent la revolucion, es Sant Laurenç. Comuna efemèra del canton de Lantar de 1790 a l'an VIII al mai . Vilèla èra al sud-èst de Preservila.

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Personalitats ligadas a la comuna
* Antoine François Bertrand de Molleville

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona
## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Asàs

**Asàs** (*Azas* en francés) es una comuna lengadociana del Tolosan, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa al tèrme amb lo departament de Tarn situada a 20 km al Nòrd-Èst de Tolosa.

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Assum* en 1413, *de Asso*, sense data, *Hazas*, sense data .
Dauzat cita dins le meteis paragrafe de noms en *Ai(z]-* (tipe Aisac) e en *A[z]-*, coma *Asàs*, qu'explica per un nom latin d'òme *Asius* o *Atius*, varianta de *Attius*, ambe'l sufixe *-acum* . 
Jacques Astor causís *Asius* . 
Negre dona pas de solucion. 
I a tres questions : *Asius* + *-acum* pòdon menar a l'encòp a *Aisa-* e *Asa-* ? *Atius* + *-acum* pòdon menar a l'encòp a *Aisa-* e a *Asa-* ? Lo sufixe *-acum* pòt menar a *Asàs* ? Sembla que *Asius* + sufixe mena regularament a *Ais-*, que *Atius* + sufixe mena regularament a *As-* (ambe resèrva d'un accident) e, d'autra part que, en Nauta Garona, *Asàs* s'explica per un sufixe autre que *-acum*.

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Asàs èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa es Sent Martin. Tanlèu 1790, Asàs èra del canton de Montastruc .

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments
 
## Personalitats ligadas a la comuna

* Jean-Paul Viguier
* Christian Califano
 
## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

## Ligams extèrnes
* site de la vila

## Nòtas e referéncias
Hortsavinyà

thumb|200px|Hortsavinyà
**Hortsavinyà** es una masada del municipi de Tordera de la comarca catalana del Maresme dins lo Principat de Catalonha. 

## Geografia
Hortsavinyà se situa al còr del Massís del Montnegre. Istoricament a mantengut una relacion mai directa amb Pineda de Mar, pr'amor de la rièra de Pineda que nais al Montnegre e davala fins a la mar. Un grop d'abitants que demòran a masias, an fach renàisser la vida sus aqueste luòc de granda belesa.

## Monuments e païsatge
Dins los monuments de l'airal cal remarcar la polida glèisa de Sant Llop, la glèisa de Santa Eulalia de Hortsavinyà, l'ermita de l'Erola e Sant Miquel de Vallmanya. Tanben podèm admirar los euses gegants de Can Portell e lo casse de Santa Maria, que la Generalitat de Catalonha a catalogat coma un dels árbres mai espectaculars de Catalonha (fasián mestièr quatre personas per l'embraçar!, per de que al genièr de 2010 vent i neu quand encara aviá de fuèlhas l'an fach tombar). A partir de Pineda de Mar se pòt anar en caminant per Quatre Camins, o pel Camí de las Còstas, en montant la rièra dessús. Los dos trajèctes son viables, e passan per de bòsques d'euses, de pins e de castanhièrs.
Rebiga

**Rebiga** (*Rebigue* en francés) es una comuna lengadociana del Tolosan, al tèrme de Lauragués situada dins lo departament de la Nauta Garona e de la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada a 15 km al sud-èst de Tolosa. Rebiga fa partida de la comunautat d'aglomeracion del Sicoval.

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Fòrmas ancianas : *Nemus ravignani* en 1266 , *Reviga* en 1428 . 
Ni Dauzat e Rostaing, ni Astor, ni los Féniés, nimai Negre non dison res de Rebiga. Las doás mencions son contradictòrias, *-nh* non pòt passar a *-g-*.

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Rebiga èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa, de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa, annèxa de Corronçac, es Sent Lisièr. Tanlèu 1790, èra del canton de Castanet .

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments
A Rebiga i a una pichona glèisa qu'abriga de rèstas de tíbia atribuits a sant Líser, evesque de Pàmias mòrt en 548. Segon la cresença locala, aqueles aurián lo poder d'assanar de malautiás de pèl. Per aquò cada an de pelegrins visitan le santuari.

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

### Ligams extèrnes
* Site de la comuna
* fòtos de Rebiga

## Nòtas e referéncias
Joan Jornòt

**Joan Jornòt** (en francés *Jean Journot*; Pelussin, 16 de mai de 1915 – 1997) foguèt un escrivan e lingüista occitan.

## Biografia
Exerciguèt coma professor al collègi Mont-Duplan a Nimes e participèt plan activament al desvolopament de l'occitan e de l'occitanisme dins lo país nimesenc. Faguèt d'edicions en grafia modèrna d'autors coma Antòni Bigòt e de reviradas en francés de Loís Beaulard.
Foguèt secretari general del Centre Dramatic Occitan de Nimes. 
Sa produccion es plan abondosa e barreja totes los genres dempuèi lo teatre fins a las òbras de gramatica.

## Òbras
### Novèlas
* *Vielhum* (1974)
* *L'Eretatge* (1974)
* *Jòs Randal, Provence au présent* (1978)
* *Novèlas de Passat-Temps e de uei* (1992)

### Teatre
* *La Caritat, la pausa café*: in 5 peçòtas per passa-temps.
* *L'Arrestament d'Espelufe, pèça radiofonica* (1972)

### Lenga
* *Gramatica Occitana elementària* (1962)
* *Elements de Gramatica Occitana* (1967)
* *Petite Grammaire Occitane* (1993)
* *Les Mots Occitans* (1995)
Seaska

thumb|220px|L'ikastola (escòla) d'Anglet
**Seaska** es lo nom de la federacion dels centres d'ensenhament en basc a Iparralde. Compta actualament 27 centres: 3 mairalas, 20 escòlas primàrias, 3 collègis e un licèu. La distribucion dels centres per territòris es la seguenta: Lapordi 72%, Bassa Navarra 24% e Zuberoa 4%. En 2010 amb la dobertura d'una novèla escòla a Bidarte escolarizava mai de 2.600 escolans. Es membre d'una ret d'escòlas en lengas minorizadas de l'Estat francés amb las Bressolas catalana, las Calandretas occitana e las Diwans bretona.

## Istòria
La primièra escòla d'aquesta ret foguèt fondada en 1969 a Arrangoitze e comencèt a foncionar amb 5 escolans. L'arribada dels socialistas al poder en 1981 afavoriguèt l'obtencion de subvencions de l'Estat francés: se signèt alara un acòrd amb lo Ministèri de la Cultura de l'estat francés lo 1èr de julh de 1982, çò que permetèt d'obtenir una subvencion de  èuros, en garantir aital un finançament regular per las annadas seguentas. Pasmens la situacion se deteriorèt mai tard e melhorèt pas fins a 1994, an que foguèt creat lo contracte d'associacion de las escòlas privadas, que l'estat prenguèt en carga los salaris dels professors.

## Veire tanben
* Diwan
* La Bressola
* Calandreta
* Ikastola
*Puniment corporal escolar als Estats Units

## Ligams extèrnes
*Web de Seaska
*Portal Seaska.net
Papaver somniferum

Lo **pavòt** (var.**paparri**) es una planta erbacèa annadièra de la familha *Papaveraceae*, originària de Mediterranèa orientala e d'Asia menora.

Per un usatge farmacologic se'n trai un latèx, l'òpi que conten maites alcaloïdes de proprietats psicotropas sedativas coma la morfina o la codeïna, e per un usatge alimentari s'utilizan sas granas o l'òli que se'n trai.

Lo pavòt es la sola espècia de Papaveraceae cutivada a una granda escala, mas d'autres espècias coma, *[[Papaver rhoeas]]* o *[[Papaver argemone]]*, son fòrça espandidas e se pòdon confondre amb ela.

Existisson doas varietats de l'espècia *Papaver somniferum* :
* *Papaver somniferum* var. *nigrum* - le pavòt negre cultivat per sas granas. 
* *Papaver somniferum* var. *album* - lo pavòt blanc que lo latèx servís per preparar l'òpi. Aqueste darrièra fa l'objècte d'un trafic destinat a la fabricacion de l'eroïna
Arturo Campión

thumb|180px|Arturo Campión a la fin del sègle XX
**Arturo Campión Jaimebon** (Pamplona, 7 de mai de 1854 – Sant Sebastian, 18 d'agost de 1937) foguèt un escrivan e lingüista basc de Navarra. Foguèt un dels fondadors e academician de nombre de l'Euskaltzaindia. Èra a mai academician de la Reiala Académia Espanhòla, regidor e deputat al Congrès dels Deputats. Aguèt una produccion plan variada, dins fòrça genres: discorses e conferéncias, articles jornalistics, escriches politics, romans e contes, libres d'istòria, d'antropologia o sus de tematicas lingüisticas, virats de contunh cap a la meteissa tòca; consagrèt la vida a çò que se son "*Euskalherriaren alde*" (a favor d'Euskal Herria) e al restabliment de la foralitat de Navarra. 

## Òbras
### Espanhòl
* *"Los orígenes del pueblo euskaldun. Iberos, celtas y vascos"*, 1879
* *"Ensayo acerca de las leyes fonéticas de la lengua vasca"* 1883
* *"Gramática de los cuatro dialectos literarios de la lengua euskara"* 1884
* *"El genio de Navarra"* 1884-1888
* *"Pedro Mari"*, ipuina, 1895
* *"Blancos y Negros"*, 1898
* *"La bella Easo"*, eleberria, 1909
* *"El bardo de Itzaltzu"*, 1917
* *"El último tamborilero de Erraondo"*, 1918
* *"El rosario de las lavanderas"*, ipuina, 1924

### Basc
* "Orreaga", balada escricha en divèrses dialèctes 1877
* "Denbora Antxiñakoen Ondo-Esanak" 1881
* "Okendoren Eriotza" 1883
Laura Mintegi

**Laura Mintegi Lakarra** (Lizarra, Navarra, 26 d'octobre de 1955) es una escrivana e politiciana basca. Se presentèt a la presidéncia del Govèrn Basc durant las eleccions al Parlament Basc de 2012 per la coalicion EH Bildu. Es actualament professora a l'Universitat del País Basc. 

## Biografia
Laura Mintegi nasquèt a Lizarra en 1955, mas qualques ans mai tard, en 1959, la familha se mudèt a Bilbao. Dempuèi 1973 Laura Mintegi demòra dins lo barri de Getxo d'Algorta. Malgrat que pensava d'estudiar jornalisme inicialament se dirigiguèt finalament cap a l'istòria. Dempuèi 1981 es professora de  l'Universitat del País Basc (UPV-EHU). Es tanben presidenta del Club Euskal PEN.

## Òbras
* *Julene Azpeitia*, ensag (1988)
* *Ilusioaren ordaina*, colleccion de contes (1999)

### Romans
* *Sator zuloa* (1983)
* *Bai… baina ez* (1986)
* *Legez kanpo* (1991)
* *Nerea eta biok* (1994)
* *Sisifo maiteminez* (2001)
* *Ecce homo* (2006)
* *Akabo* (2025)

## Referéncias
Bertrand de Lassús

[thumb|Estatua per Montorgue, a [Montrejau (Comenge)|Montrejau]]

**Bertrand**, baron **de Lassús** (Montrejau, 20 d'abril de 1868- París, França, 13 de genièr de 1909) foguèt un dels pireneistas mai importants de la fin del sègle XX. Proveniá d'una de las familhas de la noblesa locala de Montrejau.

## Biografia
**Bertrand de Lassús** nasquèt dins una familha amonedada, sa maire Caroline èra una eiretièra Pillet-Will e son paire Marc de Lassús èra un nòble erudit del país. Foguèt atirat lèu pels Pirenèus, ont nasquèt e que daissaràs pas gaire de de tota sa vida : defuntèt a 41 ans, en 1909, lo meteis an que son amic, que ne somniá de seguir las traças, lo comte Henry Russell.
La sia primièra ascension foguèt la del mont Sacon, puèg modèst que domina Montrejau. Puèi,  va percórrer los Pirenèus de tot costats, sovent en companhiá de Henri Passet que ne presa las qualitats.

Gràcias a la fortuna de sa maire, a partir de 1892, Bertrand de Lassús se faguèt bastir per l'arquitècte bordalés Loís Miquèu Garròs a dos quilomètres de Montrejau lo castèl de Valmiranda per poder viure amb cèrta independéncia de sa familha. 
una extravaganta ea somptuosa bastissa neorenaissença, amb sa capèla, de grands parterres, un parc d'una quarantena d'ectaras, adobat par los fraires Bülher (autors del Parc de la Tête d'Or e Lion e del parc Borély a Marselha), amb un rèc engambat per dos ponts, un lac que domina una bauma bèlvéser... *Palais quasi-royal*, dit Russell. Lo castèl foguèt dessenhat per l'arquitècte bordalés Loís Miquèu Garròs. Foguèt solemnialament inaugurat après lo *camp des Gentianes*, e benesit per l'arquevèsque de Tolosa, lo 3 de novembre de 1899. Aperten sempre a la familha de Lassús.

## Omenatge a Lassús
En 1935, la vila de Montrejau li consagrèt una estatua de bronze, creada per l'escultor Montorgue. Una fola immensa assistís a l'inauguracion, lo 24 de novembre d'aquel meteis an.

## Bibliografia
*Jacques Labarère, * Bertrand de Lassus y el Pirineo Aragonès*. Diputación Provincial de Huesca. Área de Cultura, 2009.
Friedrich Sertürner

**Friedrich Wilhelm Adam Sertürner** (nascut lo 19 de junh de 1783 a Neuhaus, mòrt lo 20 de febrièr de 1841 a Hamelin) èra un farmacian alemand, que descubriguèt la morfina in 1804.

Coma aprendís farmacian a Paderborn, foguèt lo primièr d'isolar la morfina de l'òpi. Batejèt l'alcaloïde isolat  "morphium" d'après lo nom del Dieu grèc dels sòmis, Morfèu.  Èra non solament lo primièr alcaloïde trach de l'opium, mas tanben lo primièr alcaloîde trach d'un planta. Dins los ans seguents faguèt de recercas suls efièches de la morfina, que pasmens foguèt pas utilizada largament abans 
1815.

En 1809, Sertürner durbriguèt sa primièra farmacia a Einbeck. En 1822, crompèt la farmacia principala de Hamelin (Rathaus Apotheke), que i trabalhèt entrò a sa mòrt en 1841.
Analgesic

Un **analgesic** o **antalgic** es un medicament que permet d'obténer l'analgesia, es a dire d'avalir las sensacions dolorosas sens entraïnar una pèrda de consciéncia.
Las drògas analgesicas agisson de diferents biais sul sistèma nerviós periferic o central; incluson lo paracetamòl (paraacetilaminofenòl, conegut als EUA jol nom d*'acetaminophen*), los antiinflamatòris non esteroïdians coma los salicilats, e los opioïdes coma la morfina e l'òpi. Son de substàncias diferentas dels anestesics, qu'avalisson reversiblament las sensacions.
Sistèma nerviós periferic

Lo **Sistèma nerviós periferic**, o SNP, es format pels nervis e glandas situats fòra del cervèl e de la mesolha espinala.  La foncion principala del SNP es de connectar lo sistèma nerviós central (SNC) amb los membres e organs. A la diferéncia del SNC, lo SNP es pas protegit pels òsses de la mesolha espinala e del cran, o per la barrièra ematoencefalica, çò que lo daissa expausat a las toxinas e a las agressions mecanicas. Lo sistèma nerviós periferic es divisit en sistèma nerviós somatic e sistèma nerviós autonòm; d'unas font i incluson tanben lo  sistèma sensorial.

Los nèrvis cranians apertenon al SNP.

## Referéncias
Fondamentalisme

Lo **fondamentalisme** designa l'estaca estricta ai principis d'origina d'una doctrina, generalament religiosa.
Camponotus cruentatus

[thumb|right|''[Camponotus Cruentatus* a la prima après la fin de l'ivernacion vèrs lo Bauç de Bertanha.]]

***Camponotus cruentatus*** (Latreille, [[1802]]) es una espècia de [[formiga]] que fa partida dei formigas pus grandas d'[[Occitània]].

== Anatomia ==

*Camponotus cruentatus* es una formiga granda amb una talha situada entre 6 e 15 mm per leis obrieras. L'espècia presenta donc un polimorfisme fòrça important. Son còrs es negre levat d'una taca rolha au nivèu de l'abdomèn. Lei femèlas sexuadas an una talha pròcha de 20 mm e lor abdomèn a una taca rogenca. Enfin, lei mascles mesuran 8 mm e son totalament negres.

== Abitat ==

Es una espècia mediterranèa. Sei colonias son generalament situadas sota lei pèiras dins lei regions cauquieras plan solelhadas. Cada colonia tèn entre 500 e  individús.

== Bibliografia ==

* *'(fr)*' Edouard Della Santa, *Faune de Provence, Bulletin du C.E.E.P. (Conservatoire Etudes des Ecosystèmes de Provence/Alpes du Sud)'', Volume 16 (1995).
Arma

Dins fòrça religions e escòlas de pensada, l'**arma** (var. **amna**, **ama**), o ben **ànima** (var. del latin: *anima*), es un principi vital present dins un individú que representa la sieuna part immateriala o espirituala, sovent considerada coma etèrna. A l'origina, l'expression designava l*'esséncia* d'una personalitat, coma sinonim d'esperit, mentre que actualament es retenguda coma eviqualenta a la nocion de «ment».

## Referéncias
Sikhisme

vinheta|Nishan Sahib.

Lo **sikhisme** (eventualament **sikhi**) es una religion creada au sègle XV dins l'Índia del Nòrd. Es a l'ora d'ara la cinquena religion per nombre de cresents, amb unes 30 milions de practicants, darrièr del cristianisme, l’islam, l'indoïsme e lo bodisme. L'adjectiu **sikh** designa tot çò que concernís lo sikhisme.

Lo sikhisme se desvolopèt a l'entorn de l'ensenhament espiritual del Guru Nanak, lo primièr guru entre los 11 gurus sikh. Lo segond guru, Gobind Singh, nomenèt abans de sa mòrt lo Guru Granth Sahib, lo libre que recuèlh l'ensenhament espiritual sikh, coma son successor que lo convertiguèt en lo darrièr e etèrn guru dels sikhs.

La religion sikh se desvolopèt dins un contèxt de persecucion religiosa. De fach, las autoritats mogòls avián torturat los gurus Arjan e Tegh Bahadur que se volguèron pas se convertir a l'Islam. Aqueles eveniments inspirèron la creacion del Khalsa, l'òrdre de cavaleriá sikh dont la tòca es de garantir la libertat de consciéncia e de religion al Guru Gobind Singh.
Sofisme (islam)

Lo **Sofisme** (en arabi : **تصوف**, *tassawuf*) es una tradicion mistica e esoterica de l'Islam apareguda au sègle VIII.

## Cresenças e de practicas

Los sofis cercan de trobar la vertat de l'amor e la coneissença divina a travèrs de l'experiéncia personala dirècta de Dieu. Consistís en una varietat de camins mistics que son dessenhats per conéisser la natura de l'umanitat e de Dieu e facilitar l'experiéncia de la preséncia de l'amor e la sapiença divina dins lo mond.  

S'organizan en fraternitats que dison *tariqa* (plural *turuq* ; "metòde", "camin") que fondèron de mèstres espirituals (*cheikh*).  Las *tariqas* foguèron secutadas per qualques unas de las autoritats del sunisme perque las consideravan erètjas. 

L'element comun per totes los sofis sens excepcion es lo *dhikr*, que se poiriá tradusir per "invocacion". Consistís en remembrar a Dieu en repetint lo sieu nom o de formulas devocionals coma la *chahada* (lo testimoniatge de la fe) de manièra rítmica. Lo *dhikr* se considèra una practica purificadora de l'arma, perque se considèra que lo nom d*'Allà* a una qualitat magica qu'agís sus l'arma. 

## Personalitats

*Abu-Hàmid al-Ghazalí
*Rumi

## Confrairiás

*Mevlevi
*Naqshbandiyya

## Galariá

Fichièr:Sayed Hussain Khwarzmy.JPG|Mosquèa sofi a Srinagar, Cashmir
|Mosquèa sofi a Touba, Senegal
Fichièr:1Wali tomb,El Kurru.jpg|Tomba sofi a Karima, Sodan
Fichièr:Haruniyeh.JPG|Tomba sofi a Tus, Iran
Fichièr:Mausoleum of Sheikh Ali al-Rifa'i.JPG|Mausolèu sofi al Caire, Egipte
Fichièr:Rumi museum.jpg|Musèu sofi a Konya, Turquia
Fichièr:Hacibektas-03-superchango.jpg|Font sofi a Hacıbektaş, Turquia


## Vejatz tanben
* Gnosticisme
* Salafisme
John Nevil Maskelyne

thumb|John Nevil Maskelyne.
**John Nevil Maskelyne** (1839-1917) siguec un illusionista e inventor britanic.

Ei conegut mès que mès pera mèrca de maishines d'escríuer *Maskelyne* que, ara fin deth sègle xix, innauèc en tot presentar es prumèrs modèus de maishines d'escríuer damb un espaciat proporcionau ara mesura deth caractèr, caracteristica que sonque reintrodusic era entrepresa IBM en 1941.

Ei pairin der illusionista Jasper Maskelyne.

## Vejatz taben
* Illusionisme
* Jasper Maskelyne, reputat illusionista deth sègle xx.
* Maishina d'escríuer
Portsmouth sinfonia

Lo **Portsmouth Sinfonia** èra una orquèstra fondada per un grop d'estudiants al Portsmouth Escor d'Art en Portsmouth, Anglatèrra, en 1970. Lo Sinfonia aguèt un requisit d'en primièr inusual, en aqueles jogaires lor calguèt tanpauc èsser pas-de musicians, o s'un musician, jòc un instrument qu'èra enterament nòu a eles. Entre los membres de fondar èra un de los sieus mèstres, compositor anglés Gavin Bryars. L'orquèstra començada coma un-defòra, lenga-dins-art d'accion de la gauta ensemble mas veniá un fenomèn cultural sul seguent dètz ans, amb concèrts, albums de recòrd, una pellicula e un impacte sol. Duran agits publicament en 1979.
Illa de Norfolk

L’illa de **Norfolk** es una illa de l’Ocean Pacific que depend d’Austràlia.

### Istòria
Foguèt poblada per de Maòris venguts de Nòva Zelanda (illa del Nòrd o illas Kermadec), puèi  per James Cook en 1774. Aquel li donèt lo nom d’una nòbla anglesa, Mary Blount, duquessa de Norfolk.

Colonia penitenciària dependenta de Sydney (Austràlia), foguèt evacuada al començament del sègle XIX, qu'èra tròp cara a manténer.

En 1856, los abitants de Pitcairn, subrepoblada, obtenguèron lo drech de s'i installar.

En 1901, la sobeiranetat foguèt transferida a Austràlia.

En 1979 recebèt un estatut d'autonomia limitada, emai se l'illa es pas representada al Parlament d'Austràlia.

En 2015 Austràlia decidís d’anullar l’autonomia. Lo 1èr de julhet de 2016 es annexada a la Nòva Gallas del Sud.

### Geografia
thumb|400px|right|Las illas Nepean (al centre) e Philip (al fons) vistas de Norfolk
L'illa de Norfolk es la sola poblada. Las illas vesinas de Nepean e Philip son pas abitadas.

La vila principala es Burnt Pine, que recampa la majoritat de la populacion e dels bastiments oficials, e que pòt èsser considerada coma capitala de fach.

### Economia
L'illa viu subretot del torisme e de qualques facilitats fiscalas (s'i pagan pas las talhas australianas).

### Ligams extèrnes
* Govèrn de Norfolk
* Norfolk sul sit del Ministèri australian de las regions

### Referéncias
Associacion per la Defensa de la Natura (ADN) en Andòrra

**L'Associació per a la Defensa de la Natura (ADN)**, es una organizacion andorrana que nasquèt en 1986 en resulta de la preocupacion d'un grop de personas per son environament. 
Es una ONG qu'a per objectius la proteccion e l'estudi de la natura a Andòrra.
L'ADN a l'intencion de realizar sos objectius en seguir tres linhas essencialas d'intervencion: CONSERVACION, RECÈRCA, e DIVULGACION.

## Conservacion
L'ADN pòrta a tèrme d'accions dirèctas de conservacion de la natura:
* Promòu un ordenament del territòri qu'a per tòca de racionalizar la preséncia umana (industriala, toristica, etc.) dins las Vals d'Andòrra
* Trabalha per tal de crear d'espacis naturals protegits, tot en suggerir d'airals, de mesuras de gestion, de formas d'aprofechament durable, etc.
* Velha a la sauvagarda d'espécias en perilh, tant los animals coma los vegetals
* Reivindica de solucions eficaças pels problèmas de pollucion e de residus.
* Collabòra amb d'autras institucions pr'amor de crear, d'adaptar e de far aplicar las leis de proteccion de l'environa.

## Recèrca
L'ADN contribuís a la recèrca sus l'environament e sa proteccion:
* Promòu e desvolopa de trabalhs scientifics que seràn la basa de proposicions e d'accions conservacionistas.
* Estúdia los elements naturals mens coneguts del país d'Andòrra, en analisar sa situacion e en prepausar de mesuras per sa proteccion.

## Divulgacion
L'ADN ensaja de far descobrir e apreciar la natura e per aquesta rason:
* Organiza:
:* De sortidas educativas guidadas en montanha e dins d'espacis naturals protegits
:* De conferéncias, de collòquis e de debats.
:* D'accions d'educacion environamentala, amb una basa scientifica solida, en coordinacion amb d'autras institucions.
* Edita e espandís:
:* De publicacions divulgativas sul patrimòni natural andorran e la necessitat de lo preservar.
:* La revista periodica AIGÜEROLA

## Collaboracions
Es lo representant de BirdLife International a Andòrra.

BirdLife es l'organizacion mondiala mai importanta per çò qu'es de l'estudi e la proteccion dels aucèls e sos abitats.

Manten de contactes e d'escambis amb mantuna organizacion internacionala d'objectius semblants.

Organiza, e participa a, de simpòsis e de congrèsses d'encastre internacional .

## Nòtas


## Ligams extèrnes
* Son sit: http://www.adn-andorra.org
* Son blòg: http://adnandorra.wordpress.com
Takedown

Un **takedown** es un tèrme d'arts marciaus e d'espòrt de combat que designa una tecnica qu'implica lo desequilibri d'un adversari, lo fasent tombar sus lo sòu, lo combatent que practica lo takedown tombant en sús.
.ru

**.ru** es lo nom de domeni d’Internet per Russia.
Existís tanben lo nom de domeni en cirillic .рф.

## Referéncias
.sa

**.sa** es lo nom de domeni d’Internet en alfabet latin per l’Arabia Saudita. Lo còdi en alfabet arabi es السعودية..

## Referéncias
.sd

**.sd** es lo nom de domeni d’Internet per Sodan. Existís tanben lo domeni .سودان en arabi.
## Referéncias
.sg

**.sg** es lo nom de domeni d’Internet en alfabet latin per Singapor.
Lo còdi chinés es .新加坡 e lo còdi tamil es .சிங்கப்பூர்.

## Referéncias
.su

**.su** es l’ancian nom de domeni d’Internet per l’Union Sovietica. Demòra pasmens en usança.

## Referéncias
.tf

**.tf** es lo nom de domeni d’Internet per las Tèrras Australas e Antarticas Francesas.

## Referéncias
.tl

**.tl** es lo nom de domeni d’Internet per Timòr Èst. Remplaça .tp (Timòr portugués).

## Referéncias
.tw

**.tw** es lo nom de domeni d’Internet en alfabet latin per Taiwan. Lo domeni en chinés es .台灣 o .台湾.

## Referéncias
.pm

**.pm** es lo nom de domeni d’Internet previst per Sant Pèire e Miquelon mas pas utilizat.

## Referéncias
.sj

**.sj** es lo nom de domeni d’Internet previst per Svalbard e Jan Mayen mas pas utilizat. S'utiliza .no.

## Referéncias
.tp

**.tp** es lo nom de domeni d’Internet ancian de Timòr Èst que deu èsser remplaçat per .tl. S'utiliza encara.

## Referéncias
.бг

**.бг** (*bg*, còdi punycode: .xn--90ae) es lo nom de domeni d’Internet en alfabet cirillic per Bulgaria. Lo nom de domeni en alfabet latin es .bg.

## Referéncias
.gb

**.gb** es lo nom de domeni d’Internet previst per Grand Bretanha mas pas utilizat. S'utiliza .uk.

## Referéncias
Teide

[300px|thumb|right|Teide 3D[Fichièr:Teide 3d - version2.gif|300px]]
thumb|300px|Teide
**Teide** (o **pic de Teide**) es un volcan de Tenerife, a las Illas Canàrias. Es lo punt culminant d'Espanha, amb  m d'altitud. 

## Referéncias
Castèl de Saint-Maire

Lo **castèl de Saint-Maire** a Lausana, en Soïssa, a costat del Lac Leman, foguèt la residéncia dels evesques de Lausana fins a 1536 quand los Bernés prenguèron la vila e quand venguèt alara la residéncia dels baillis de la ciutat. En 1803 venguèt l'Ostal de Canton amb la creacion del Canton de Vaud e es uei lo sèti de l'autoritat d'aquel canton.
Castèl de Chillion

Lo **castèl de Chillion** se tròba bastit sus un rocàs al costat del Lac Leman dins la comuna de Veytaux e pròche de la vila de Montreux, en Soïssa.
Foguèt una residéncia de l'Ostal de Savòia puei passèt entre las mans del poder de Bèrna en 1536. Es ara proprietat del Canton de Vaud (dempuei 1798).

La detencion del patriòta soïs François Bonivard dins aquel castèl inspirèt lo poèma *Lo presonièr de Chilion* (*The prissoner of Chillion*) de Lord Byron.
اليمن.

**اليمن.** (*aliaman*, còdi punycode: .xn--mgb2ddes) es lo nom de domeni d'Internet en arabi reservat per Iemèn. Es per ara pas utilizat. Lo còdi latin en usança es .ye.
 
## Referéncias
Abancourt (Nòrd)

**Abancourt** es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region dels Nauts de França.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Cròs de la Faja

Lo **[[cròs]] de la Faja** es una cavitat rocosa situada a Noalhas, sul Causse de Martèl e lo departament de Corresa.

Presenta un grand nombre de concrecions rocosas al sen de l'avenc e es la sola cavitat dobèrta al public de tota la region de Lemosin. Las galariás visitablas se devesisson en 2 ensems que se percorrisson successivament; l'escalièr d'accès dona sus l'avenc grand, que es la consequéncia de l'esfondrament de la vòlta. La primièra partida, a esquèrra, embarra de bèlas drapariás en forma de medusas, d'una granda riquesa de colors. Dins la sala dels òrgues, las concrecions son utilizadas coma xilofòns. La segonda partida, rica en estalactitas e estalagmitas, presenta un bòsc d'agulhas penjant del plafon. Dins la darrièra sala s'entreprenguèt de cavaments per desclapar d'ossamentas preïstoricas.

Lo site es conegut per abrigar de nombrosas colonias de ratapenadas (11 espècias en ivèrn, 4 en estiu).

### Ligams extèrnes
* Lo site oficial
Noalhas (Causse de Martèl)

**Noalhas** (*Noailles* en francés) es una comuna d'Occitània, istoricament en Lemosin, situada sul Causse de Martèl.

Administrativament se tròba dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

## Geografia
Noalhas es una comuna del Bacin de Briva e de l'aira urbana de Briva, situada al nòrd del Causse de Martèl. Un escambiador situat dins la comuna sus l'A20 facilita las relacions emb Briva.

## Toponimia
Noalhas ( *comitem Novalium*, al començament del sègle XIV) deriva de *novalia*,  «tèrras èrmas desboigadas i a pas gaire».

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants.

## Luòcs e monuments
* lo Cròs de la Faja

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Corresa

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Pòrta d'August

thumb|250px|La pòrta d'August

La **Pòrta d'August** és un monument romà que fou bastit al sègle I ab. J.-C. a Nimes (Lengadòc). Ha estat classificada com a monument històric per l'estat francés al 1840.

## Història
Situada a la part oriental, al centre de Nimes, la Porta d'August marcava  l'època romana l'entrada principal de la vila, i el punt d'arribada de la via Domícia dins la colònia. Al 1389, lo rei francés Carles VI que visitava Lengadòc va fer bastir una fortalesa au quite endrech ont se trobava lo monument per tal d'apasimar las luchas ardentas entre nòbles e borgeses. Las construccions ancianas serviguèron de supòrt a las fortificacions novèlas e ansin se perdèt de vista lo monument fins a 1790. En aquel temps s'ordenèt lo demoliment dau castèl e la construccion romana reapareguèt. 

## Descripció
Lo monument foguèt construch amb de pèiras de talha de las peirièras de Barutèl. Es format de quatre portics. En aut es estada preservada parcialament l'inscripcion iniciala que indicava (reconstitucion):
::::::::::::**IMP CAESAR  DIVI  F  AVGVSTVS  COS  XI  TRIBV  POTEST  VIII**
::::::::::::::::**PORTAS  MUROS  COL  DAT**

## A veire tanben
### Articles connèxes
* Nemausus
* Lista dels monuments istorics de Nimes

### Ligams extèrnes
* La Pòrta d'August a ''Nimausensis.com''

### Nòtas e referéncias
Canton d'Aush Sud-Èst

Lo **canton d'Aush Sud-Èst** es una division administrativa francesa, situada dins lo departament de   e la region de .

## Geografia

Aqueth canton qu'ei organizat au torn d'Aush dens l'Arrondiment d'Aush. La sua altitud que va de m ([]]) a m () per ua altitud mejana de m. 

## Composicion
Lo canton d'Aush Sud-Èst se compausa de las 9 comunas seguentas :

## Administracion

## Demografia

## Véser tanben
* 
* Arrondiments de Gers
* Cantons de Gers
* Comunas de Gers

## Ligams extèrnes
* /RP99/rp99/co_navigation.co_page?nivgeo=P&theme=ALL& typeprod=ALL&codgeo=3201&quelcas=LISTE〈=FR Lo canton d'Aush Sud-Èst sus lo sit de l'Insee
Relòtge de cocut

Un **relòtge de cocut** qu'ei generalement un relòtge originari deus Aups en forma de chalet provesit d'un mecanisme regulat per un pendul e on las oras e son marcadas per dus shiulets qui imitan lo crit deu cocut (e tanben picadas per un batalh) au medish temps qu'un automat en forma d'ausèth e sorteish per ua frinèsta en bèth dar l'impression d'estar cantant las oras.

Segon lo modèl de relòtge, lo mecanisme que pòt anar tot sol durant 30 oras o ua setmana abans d'estar tornat remontar en bèth tirar sus duas cadenòtas qui hèn pujar dus pès de metau en forma de poma de pin. 

La complexitat deus automatas que pòt tanben comptar dab d'autas animacions com per exemple ua arròda de molin d'aiga que vira, un boscassèr qui copa lenha o dançaires qui sorteishen au balcon. Dens aquestes cas, que's tracta de cocut musicau on après aver shiuladas e picadas las oras lo relòtge jòga un airolet tradicionau ; dens lo cas d'un mecanisme musicau, lo cocut que compta amavètz dab tres pès.

Los relòtges d'automatas que hon desvolopats desempuish l'Etat Mejana en Euròpa e dens lo monde islamic. Los purmèrs ensags de hargar relòtges imitant lo crit deu cocut que semblan pujar de cap au sègle XVII e lo modèl estandard de uei qu'ei mei qu'ei inspirat deu cocut tradicionau de la Seuva Negra establit au sègle XVIII. Aqueth modèl que marcha dab dus pès de metau qui, un còp elhevats au mejan d'un cadenan e provesen en energia los mecanismes respectius de las agulhas d'ua part e deus truc e shiulets d'ua auta.

Uei aqueths mecanismes d'engranatge e ehèit que son estats imitats e perfeccionats dab mecanismes electronics.
Estranglament (art marciau)

[thumb|right|250px|Preparacion d'un [hadaka jime o rear naked choke.]]

Leis **estranglaments** (**chokehold** o **stranglehold** en anglés, **shime-waza** dins lo budo japonés) son de tecnicas redobtablas. I a dos tipes d'estranglament :

* Sanguin : copar l'arribada dau sang au cervèu d'un adversari en li esquichant leis artèrias carotidas.
* Respiratòri : empachar lo renovelament de l'oxigèn dins lo sang en esquichant la traquèa.

Aquelei tecnicas si practican dins fòrça arts marciaus, espòrts de combat, en self defensa e sistèmas de combat militars.

Son de tecnicas consideradas coma perilhosas. D'efèct, se la presa si manten tròup longtemps, pòu adurre la pèrda de coneissença puei lo decès per asfixia.
Clau articulària (art marciau)

Una **clau articulària** (*kansetsu-waza* en japonés, *joint lock* en anglés) es una tecnica de combat, e especialament de grappling, que consista en menar una articulacion d'un adversari au maximum de son amplitud, çò que provòca una dolor e doncas l'abandon de l'adversari. Aquelei tecnicas s'utilizan egalament per lei fòrças de seguretat (polícia...) per mestrejar una persona en redusent lo risque de feridura.

La sollicitacion de l'articulacion si fa en mobilizant un membre, amb un efèct d'aigre. Aquò necessita un plaçament que permete d'agantar lo membre sensa riscar de si far picar.

La manipulacion de l'articulacion adutz una dolor progressiva en foncion de la fòrça aplicada, e s'es mau realizada o facha tròup violentament, pòu adurre de lesions divèrsas sus lei muscles, lei tendons, lei ligaments e adurre un esquince, una luxacion veire una fractura.

Lei claus si pòdon utilizar per sometre l'adversari, mai tanben per projectar l'adversari au sòu. Dins aqueu cas, l'atacant utiliza la dolor provocada per la clau per forçar l'adversari de si metre au sòu.

Lei claus si pòdon classificar en foncion de la partida dau còrs que si visa :
*clau de braç (espatla e coide)
*clau de camba (ginolh)
*clau de cavilha
*clau de ponhet
*clau de det
*clau d'arteu
*clau de còle (vertèbras cervicalas)

E en foncion de la direccion de la fòrça :
*clau en extension (iperextension)
*clau en torsion (per exemple a la cavilha, mai dolorosa)
*clau que consista en un espotiment muscular (boteu o bicèps)
Élesmes

****  es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna
## Veire tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Englefontaine

**** es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region dels Nauts de França.

## Geografia
Englefontaine Se situa dins lo N&ograve;rd, en Avesnois, entre Landrecies e Louvignies-Quesnoy.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna
## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Ennetières-en-Weppes

**** es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.

## Geografia

.
## Istòria

Enneti&egrave;res Se trucava Aneti&egrave;res en 1066, Haneti&egrave;res en 1140, Anetirs en 1163, Anethieres en 1202, Anetiers e Anneti&egrave;res en Weppes l'an 1361. A situat a una altitud d'unitat|41|m  e a una superficie d'unitat|1044|a .

La gl&egrave;isa e la distincion aperteni&aacute;n a partir de 1111 a la abbaye St Pierre de Gand #que i manteni&aacute; un c&ograve;nsol, lo ch&acirc;telain de Lille. I requectava dels dreches per lo sieu drech de avouerie (cargat de conf&eacute;s) e de proteccion.

Las costums particularas agu&egrave;ron concedit a Enneti&egrave;res per Philippe II rei d'Espanha. Aquela municipalitat fasi&aacute; antany partit de la Flandre Wallonne e del Dioc&egrave;se de #Virar.

Ennetières s'appelait Anetières en 1066, Hanetières en 1140, Anetirs en 1163, Anethieres en 1202, Anetiers et Annetières en Weppes en 1361. Il est situé à une altitude de  et à une superficie de .

L’église et la seigneurie appartenaient à partir de 1111 à l’abbaye St Pierre de Gand qui y entretenait un maire, le châtelain de Lille. Il y percevait des droits pour son droit d’avouerie (chargé d'avoué) et de protection.

Les coutumes particulières furent accordées à Ennetières par Philippe II roi d’Espagne. Cette commune faisait autrefois parti de la Flandre Wallonne et du Diocèse de Tournai.
## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna
## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas