Thomas Edison

**Thomas Alva Edison** (11 de fabrier de 1847, Milan - 18 d'octòbre de 1931, West Orange) es un inventaire e òme d'afaires estatsunidenc de la fin dau sègle XIX e de la premiera partida dau sègle XX. Autor de  brevets, melhorèt lo telegraf e l'ampola electrica e inventèt lo fonotraf, la premiera centrala electrica de corrent continú, plusors sistèmas cinematografics, un aparelh de produccion de rais X e un accumulator niquèl-fèrre. Foguèt ansin una figura centrala de l'electrificacion dei país desvolopats e de l'emergéncia dau cinèma estatsunidenc. En parallèl, fondèt plusors companhiás per esplechar e comercializar seis invencions. La mai coneguda es la General Electric que fa totjorn partida dei conglomerats pus importants de l'industria estatsunidenca.

## Biografia

### Jovença e formacion

[thumb|right|[Fotografia de Thomas Edison en 1861.]]

Thomas Edison èra lo seten e darrier enfant de Samuel Edison (1804-1896) e de Nancy Elliot (1810-1871). Son paire èra un Canadenc d'origina neerlandesa que foguèt obligat de quitar lo país après aver participat ai rebellions canadencas de 1837-1838. Foguèt vendeire d'objèctes vièlhs, especier, agent immobilier e fustier. Sa maire, d'origina neerlandesa e escocesa, foguèt institutritz. Encoratjèron la curiositat scientifica e politica de seis enfants. En 1854, Thomas Edison foguèt remandat de l'escòla car son institutor lo considerava coma un iperactiu estupit, incapable de s'adaptar au ritme escolar. Sa maire assegurèt alora son instruccion e Thomas Edison la completèt amb sei lecturas personalas (Dickens, Shakespeare, obratges scientifics trobats per sa maire). Tre 1857, a 10 ans, installèt un pichon laboratòri de quimia dins lo sota-sòu de l'ostau familhala.

En 1859, Thomas Edison obtenguèt una concession exclusiva de vendeire de jornaus, de bevendas e de cigaretas dins lo tren de la « Grand Trunk Railway » que fasiá l'anar venir jornadier entre Port Huron e Detroit. Aquò li permetèt de constituïr una premiera esparnha per crompar de produchs quimics a la farmacia locala. Puei, desvolopèt seis activitats amb la venda d'èrbas e de fruchs dins lei garas. En 1860, l'escarlatina lo laissèt quasi sord, mai aquel andicap li permetèt finalament de se concentrar mai sus sei recèrcas. De mai, l'empachèt de perseguir lo desvolopament de seis afaires. Ansin, en 1862, amb au mens dos assistents, crompèt una pressa per imprimir un jornau dirèctament dins lo tren. Comencèt tanben d'utilizar lo telegraf per obtenir d'informacions sus d'eveniments importants durant lo viatge. Foguèt autorizat a installar son laboratòri dins un vagon. Pasmens, foguèt remandat après un incendi causat per un flascon de fosfòr reversat per un escart dau tren.

### L'emplegat telegrafista

En 1862, Edison sauvèt un enfant dins la gara de Mount Clemens. Per lo remerciar, lo paire de l'enfant, J. U. MacKenzie, cap de gara a Port Huron, li aprenguèt l'alfabet mòrse e lei principis d'utilizacion d'un telegraf. Aquò permetèt a Edison de trobar un pòste de telegrafista de nuech a la *[[Grand Trunk Railway]]*. Pasmens, dormiá ò menava d'experiéncias de quimia durant seis oras de trabalh. Foguèt ansin a l'origina d'un incident grèu e quitèt rapidament la companhiá.

En 1863 e 1869, Edison trabalhèt per plusors companhiás de telegrafia. I aquistèt una reputacion d'inventor totjorn lèst a assaiar d'idèas novèlas, mai pas totjorn ben concentrat sus son trabalh. En 1866, transformèt son telegraf per li permetre de mandar dos messatges dins de sens invèrs d'un biais simultanèu e automatic. Pasmens, foguèt tornarmai remandat après un accident durant una experiéncia de quimia menada pendent son trabalh. De 1867 a 1869, vengut telegrafista a Boston, s'interessèt au telescriptor stock ticker utilizat per transmetre lei cors de la borsa e inventèt una maquina electrica per comptar lei vòtes. Assaièt sensa succès de comercializar seis invencions.

En 1869, Edison quitèt Boston per s'installar a Nòva York. S'interessèt tornarmai au stock ticker e fondèt una companhiá de telegrafia especializada dins la locacion de linhas telegraficas e la fabricacion de maquinas permetent d'enregistrar lei messatges ò de lei transcriure d'un biais pus eficaç. En 1874, la companhiá emplegava un centenau de personas. En parallèl, Edison contunièt sei recèrcas e inventèt un sistèma permetent de mandar quatre messatges d'un biais simultanèu sus un meteis cable. Investiguèt una partida de sei gasanhs dins lo tramvai de Port Huron creat per son fraire.

### L'òme d'afaires

#### Lei laboratòris de Menlo Park

[thumb|right|Un laboratòri de Menlo Park en [1880.]]

En 1876, Edison bastiguèt un laboratòri a Menlo Park dins l'Estat de Nòva Jersey. Aquel endrech, destinat a menar de recèrcas scientificas e a estudiar leis aplicacions concrètas dei descubèrtas realizadas, es considerat coma lo premier laboratòri de recèrca e desvolopament modèrne. Edison i impausèt un ritme de trabalh desfrenat e exigiguèt de resultats. Aquò li permetèt pauc a cha pauc d'enregistrar  brevets e de contestar juridicament lei revendicacions de sei concurrents. Edison utilizèt tanben la publicitat e la propaganda per desvolopar seis activitats. Acceptèt ansin fòrça entrevistas per se crear un imatge positiu dins la premsa, mai refusèt estrictament l'accès a sei laboratòris ai jornalistas. Creèt tanben la revista *[[Science]]* en 1880 que foguèt, durant lei premiereis annadas de son existéncia, un pòrtavotz secrèt dei descubèrtas dei companhiás d'Edison. Aqueleis accions son a l'origina d'una legenda sorna que depinta Edison coma un òme d'afaires pauc escrupulós, capable de raubar legalament lei descubèrtas d'autreis inventors e d'utilizar totei lei mejans ofèrts per sa richessa per pervenir a sei fins. La guèrra dei corrents agravèt pus tard aquel imatge negatiu.

Lei laboratòris de Menlo Park permetèron de realizar plusors descubèrtas importantas. La premiera foguèt lo microfòn de carbon fòrça utilizat en telefonia fins ais ans 1980. Permetiá de ben captar la votz umana entre 200 e  Hz. Lo sistèma foguèt regularament melhorat durant leis ans seguents amb l'assai de desenaus de materiaus. La segonda foguèt lo fonograf. Quasi magica a l'epòca, aquela invencion li permetèt d'aquistar una importanta notorietat. Edison luchèt durant d'annadas per concebre un modèl comercializable en massa car pensava utilizar lo fonograf per concurrenciar lo telefòn. Pasmens, aqueu projècte mau capitèt au començament deis ans 1920 en causa de l'aparicion de la radiò.

#### L'electrificacion deis Estats Units

[thumb|right|Demostracion de l'eficacitat de l'esclairatge electric organizada en [1897 per Edison.]]

Edison es una figura centrala de l'electrificacion deis Estats Units e, pus generalament, dei país desvolopats. S'interessèt a la question a partir de 1878 amb l'estudi d'un sistèma d'esclairatge electric. Lèu, l'objectiu foguèt d'adaptar lo concèpte de l'ampola electrica, ja ben conegut, a una produccion industriala. Lo premier problèma de resòuvre foguèt aqueu dau filament. Après divèrsei recèrcas, un filament de bambó foguèt concebut per permetre una utilizacion durant  oras. Puei, deguèt tanben reglar lei problèmas de la mesa en plaça dau vuege dins l'ampola e de la formacion de depaus sorns, formats per de particulas de carbòni emesas per lo filament, sus lo veire. Pasmens, dins lo corrent deis ans 1880, l'usatge de l'esclairatge electric se desvolopèt ais Estats Units e en Euròpa.

En parallèl, Edison desvolopèt la produccion d'electricitat. Per aquò, fondèt l'Edison Illuminating Company en 1880 e brevetèt de sistèmas de distribucion de l'electricitat. Puei, melhorèt lei fieus de coire per redurre lei quantitats de metau necessària a l'installacion d'aquelei sistèmas. Enfin, per estimar e mesurar lei quantitats d'electricitat consumadas, desvolopèt lei premiers comptaires electrics. En 1882, la dubertura de la Pearl Street Station permetèt d'alimentar 500 practicas a Nòva York.

Pasmens, lei procès electrics d'Edison èran basats sus l'usatge d'un corrent continú. En 1885-1886, la Westinghouse Electric Corporation comencèt de comercializar de sistèmas utilizant un corrent alternatiu. Aquò permetiá un transpòrt pus eficaç de l'electricitat e d'alimentar de luòcs alunchats dei centralas electricas. D'efiech, lo sistèma de l'Edison Illuminating Company èra pas capable d'alimentar d'ostaus situats a mai de 1,6 km de la centrala. Necessitava donc una multiplicacion dei centralas e èra totalament inadaptat ai zònas ruralas e ai vilas pichonas. A partir de 1887, d'autrei companhiás, coma la Thomson-Houston Electric Company, construguèron de rets foncionant amb de corrents alternatius.

La concurréncia entre l'Edison Illuminating Company e aquelei companhiás foguèt a l'origina de la guèrra dei corrents, un deis episòdis mai famós de la vida de Thomas Edison. Aprofichant plusors accidents mortaus causats per lo corrent alternatiu, Edison organizèt una importanta campanha de propaganda per descreditar sei rivaus. Per exemple, sostenguèt d'experiéncias publicas d'electrocucion d'animaus amb de corrents alternatius e lo desvolopament de la cadiera electrica destinada a executar lei condamnats a mòrt per lo mejan de descargadas de corrent alternatiu. Aquela campanha geinèt considerablament lo desvolopament deis afaires de George Westinghouse (1846-1914), mai poguèt pas transformar lei realitats tecnicas. Tre la fin deis ans 1880, leis engenhaires d'Edison desvolopèron de maquinas adaptadas au corrent alternatiu. Sei partenaris financiers, especialament J. P. Morgan (1837-1913), organizèron de fusions entre companhiás electricas per crear la General Electric en 1892. Edison foguèt obligat d'acceptar aquelei transformacions. I perdiguèt un nombre important de brevets e èra minoritari dins la companhiá novèla. Après quauqueis annadas passadas coma president, vendèt seis accions.

#### Leis activitats minieras

Dins lo corrent deis ans 1870, Edison s'interessèt au sector minier e a la metallurgia. D'efiech, lei mineraus de fèrre de qualitat èran rars sus la còsta èst deis Estats Units, çò qu'engendrava de despens importants per acaminar d'acier dempuei d'autrei regions. L'idèa d'Edison èra d'esplechar de mineraus pauc concentrats gràcias a de metòdes novèus. L'Edison Ore-Milling Company foguèt la companhiá creada per cumplir aqueu pretzfach en 1880. Crompèt plusors minas e metèt en òbra de maquinas modèrnas, comprés de maquinas electricas. Pasmens, l'activitat foguèt jamai rendabla e l'Edison Ore-Milling Company foguèt venduda en 1899. Una segonda temptativa de crear una companhiá miniera menada entre 1901 e 1903 s'acabèt tanben per una revirada.

Lo curum eissit deis activitats de l'Edison Ore-Milling Company foguèt utilizat per alimentar una cimentariá. En 1899, fondèt l'Edison Portland Cement Company, una companhiá especializada dins la produccion de ciment Portland. Edison melhorèt lo forn, çò que permetèt de redurre la consumacion de carbon e la man d'òbra necessària a son foncionament. Edison vendeguèt mai d'una licéncia d'utilizacion d'aqueu procès e recebèt de reialtias per son utilizacion fins ais ans 1920.

#### L'installacion a West Orange

[thumb|right|Film realizat en [1894 per leis estudiòs Edison.]]
[thumb|right|Demostracion dei batariás Edison organizada en [1915.]]

En 1886, una grèva comencèt dins l'usina Edison Tube Works de Nòva York. En parallèl, leis installacions de Menlo Park èra vengudas tròp pichonas. En 1887, Edison decidèt donc de desplaçar sei laboratòris a West Orange e de construrre una usina novèla, l'Edison United Manufacturing Company, a Schenectady dins l'Estat de Nòva York. A tèrme, leis installacions de West Orange curbiguèron, en despiech d'un incendi grèu en 1914, una superficia dètz còps superiora a aquela dei laboratòris de Menlo Park.

En defòra de seis autreis activitats, tres domenis novèus concentrèron l'atencion d'Edison après lo desmainatjament de sei laboratòris. Lo premier foguèt lei rais X descubèrts en Wilhelm Röntgen (1845-1923) que mandèt una fotografia de l'esquelèta de sa man a Edison. Aquò foguèt lo començament d'una correspondància amb plusors sabents importants de l'epòca, coma Lord Kelvin (1824-1907), per assaiar de trobar un sistèma de fluoroscòpia X. La maquina concebuda per Edison es ansin totjorn a la basa dei sistèmas actuaus d'imatjariá X. Pasmens, son desvolopament foguèt arrestat en 1903 après mai d'un accident grèu durant d'experiéncias. De mai, un assistent d'Edison, Clarence Dally (1865-1904), moriguèt en causa deis efiechs de la radioactivitat.

Edison assaièt tanben de desvolopar una batariá recargabla capabla de propulsar de veïculs electrics. Sei recèrcas comencèron a la fin deis ans 1890. La combinason niquèl-fèrre foguèt finalament retenguda, çò que menèt a un lòng procès amb Waldemar Jungner (1868-1924) que trabalhava sus un sistèma similar d'un biais independent. Lei jutges refusèron finalament una partida dei revendicacions d'Edison que fondèt pasmens una companhiá de 450 personas, l'Edison Storage Battery Company, per comercializar son invencion en 1901. Pasmens, sei batariás èran pas fisablas e, en despiech de l'ajuda de Ford, lo premier modèl de batariá niquèl-fèrre adaptat a l'automobila foguèt unicament concebut en 1910. Òr, a aqueu periòde, lo motor termic èra ja vengut la nòrma.

Enfin, durant leis ans 1890, amb l'ajuda de William Kennedy Dickson (1860-1935), Edison trabalhèt au desvolopament d'un sistèma cinematrografic. Un premier prototipe foguèt brevetat en 1891, mai lei projèctes miniers alentiguèron la seguida dei trabalhs e Dickson quitèt la companhiá Edison en 1895. Dins aquò, Edison contunièt de s'interessar au domeni e crompèt plusors sistèmas. En 1894, fondèt leis estudiòs Edison, encargats d'esplechar sei brevets e de produrre de films. Puei, en 1908, fondèt la Motion Picture Patents Company, una companhiá mai importanta destinada a recampar plusors estudiòs. La MPPC aguèt una influéncia importanta sus lo desvolopament dau cinèma estatsunidenc, mai la companhiá foguèt desmantelada en 1915 car èra en situacion de monopòli.

#### Leis activitats militaras e quimicas

Durant la Premiera Guèrra Mondiala, Edison suggeriguèt de crear un comitat scientific e tecnic per menar de recèrcas au profiech de la marina estatsunidenca. En 1915, foguèt ansin nomat president dau Naval Consulting Board. Premier, assaièt sensa succès de concebre un sistèma permetent de detectar lei sosmarins. Puei, s'ocupèt d'un accident causat per una batariá de plomb defectuosa. D'efiech, una fugida d'acid sulfuric aviá entraïnat la formacion de clòr dins lo naviri. Prepausèt una version de sa batariá niquèl-fèrre. Pasmens, aquela batariá podiá desgatjar de diidrogèn. En genier de 1916, una explosion tuèt cinc marins e lo projècte foguèt abandonat.

En parallèl, Edison participèt ai projèctes destinats a redurre la dependéncia deis Estats Units ais importacions de cauchó. Amb Ford e Firestone, comencèt de recèrcas per adaptar de plantums d'evea au clima estatsunidenc. D'efiech, après la Premiera Guèrra Mondiala, la demenicion rapida de la demanda entraïnèt un afondrament dei prètz e lei Britanics decidèron d'adoptar un plan per redurre la produccion.  plantums foguèron estudiats per lei còlas d'Edison e una cepa de *[[Solidago leavenworthii]]* foguèt identificada. Pasmens, lo projècte mau capitèt. D'efiech, Ford e Firestone preferiguèron crear e desvolopar de plantacions pròprias en Libèria e en Brasil. Puei, Londres abandonèt sa politica de restriccion en 1928 e lei prètz mondiaus dau cauchó s'afondrèron tornarmai. Enfin, a partir de 1931, apareguèron de cauchós sintetics industriaus utilizables per fabricar de pneumatics.

La guèrra entraïnèt tanben una penuria de produchs quimics ais Estats Units car la màger part dei substàncias èran importadas dempuei lo continent europèu. En particular, lei precursors d'explosius e l'aspirina venguèron fòrça rars. Edison reagiguèt en ordonant la construccion d'una usina de fenòu a Silver Lake. Puei, contunièt amb la dubertura d'autreis usinas per remplaçar lei colorants a basa d'anilina, lo xilèn ò la goma-laca. La situacion de penuria li permetèt d'obtenir de beneficis importants.

### Fin de vida

A la fin de sa vida, Edison foguèt mai e mai tocat per leis efiechs d'un diabèta aparegut dins leis ans 1890. Moriguèt lo 18 d'octòbre de 1931 dins sa proprietat de Glenmont e i foguèt enterrat.

## Òbra e invencions

### Lei companhiás de Thomas Edison

Durant sa carriera, Edison fondèt plusors companhiás. L'Edison General Electric Company es probable la mai coneguda. Faguèt partida deis entrepresas productritz d'electricitat a l'origina de la formacion de General Electric (GE), un important conglomerat creat en 1892 après una fusion amb Thomson-Houston Electric Company. Pasmens, Edison èra unicament accionari minoritari dins lo grop. Durant lo sègle XX, GE se diversifiquèt per venir fabricant de reactors d'avions, de locomotivas, d'instruments medicaus, de materiaus d'esclairatge, d'aparelhs electrodomestics e de materiaus especiaus (silicònas, abrasius). Creèt tanben una branca dedicada ai servicis financiers.

La segonda companhiá importanta d'Edison foguèt la Thomas A. Edison, Inc. que recampava una partida importanta deis activitats industrialas d'Edison. En 1957, fusionèt amb McGraw Electric per formar la McGraw-Edison. La companhiá èra especializada dins la fabricacion de materiaus e d'equipaments electrics, mai se desvolopèt tanben dins de domenis annèxes coma la fabricacion de maquinas industrialas. En 1985, lo grop foguèt crompat per Cooper Industries, mai la marca McGraw-Edison demòra utilizada.

### Leis invencions principalas

Thomas Edison foguèt un engenhaire de tria que s'interessava mai que mai ais aplicacions concrètas dei descubèrtas scientificas de son temps. Per aquela rason, a l'excepcion de l'efiech Edison en 1883, realizèt ges de descubèrta fondamentala. De mai, la màger part de seis invencions foguèron en realitat realizadas per de còlas compausadas d'Edison e d'assistents. Lei brevets èran sistematicament enregistrats au nom d'Edison (de còps amb lo nom d'assistents importants), çò qu'explica lo nombre extraordinari de brevets depausats per Edison durant sa carriera (). Lo recors a aqueu sistèma èra ja ben establit en Occident, mai Edison li donèt una dimension novèla. Edison revolucionèt tanben l'organizacion de l'industria en creant de còlas dedicadas a la recèrca e au desvolopament de produchs comercializables. Es ansin considerat coma l'inventaire, ò un deis inventaires, de la recèrca e desvolopament modèrna.

Lo melhorament de la telegrafia foguèt un aspècte major de sei trabalhs durant la premiera partida de sa vida. Aquò li permetèt de concebre un telegraf duplèx automatic en 1866, un telegraf multiplexat automatic en 1869 e un telescriptor capable d'imprimir rapidament de messatges en 1874. Puei, inventèt lo fonograf en 1877 avans de s'interessar a l'electricitat. En 1879, melhorèt l'ampola electrica per ne'n permetre una produccion industriala. En parallèl, desvolopèt la premiera centrala electrica de corrent continú per alimentar una ret de  lumes en 1882. Leis ans 1890 foguèron marcats per leis invencions liadas au cinèma amb la concepcion d'un aparelh de presa de vistas en 1891. Pasmens, leis invencions mai importantas dins aqueu domeni foguèron probable lo format 35 mm e l'organizacion dau premier estudiò de produccion en 1893. Enfin, Edison concebèt un tube emetor de rais X (1895) e un accumulator niquèl-fèrre (1915).

## Vida privada

Edison se maridèt dos còps e aguèt plusors enfants. Pasmens, negligiguèt sei femnas e seis enfants que preferissiá demorar dins sei laboratòris. Sa premiera femna foguèt Mary Stilwell (1855–1884), una emplegada dins una de sei botigas. Moriguèt en 1884 siá en causa d'una tumor cerebrala siá d'una subredòsi de morfina. Lo pareu aguèt tres enfants : Marion Estelle Edison (1873–1965), Thomas Alva Edison Jr. (1876-1935) e William Leslie Edison (1878-1937). Thomas Jr. causèt fòrça problèmas car utilizèt son nom d'un biais fraudulós. Edison Sr. acceptèt finalament de pagar una indemnitat setmaniera a son fiu en cambi de l'abandon de son nom.

Sa segonda esposa foguèt Mina Miller (1865-1947), la filha de l'inventaire Lewis Miller (1829-1899). Lo pareu aguèt egalament tres enfants : Madeleine Edison (1888-1979), Charles Edison (1890-1969) e Theodore Miller Edison (1898-1992). Charles Edison succediguèt a son paire coma president de Thomas A. Edison, Inc.. Menèt tanben una brilhanta carriera politica que foguèt governaire de Nòva Jersey e secretari d'Estat de la Marina. Theodore Miller Edison venguèt òme d'afaires e fondèt la sieuna companhiá, Calibron Industries, Inc.. Durant sa vida, enregistrèt aperaquí 80 brevets.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Ampola electrica.
* Electricitat.
* Fonograf.
* General Electric.
* Guèrra dei corrents.
* Telegrafia.


### Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Neil Baldwin, *Edison: Inventing the Century*, Hyperion, 1995.
* **[[anglés|(en)]]** Benjamin M. Cole e David Chandler, « A Model of Competitive Impression Management: Edison versus Westinghouse in the War of the Currents », *Administrative Science Quarterly*, vol. 64, n° 4, 2019, pp. 1020-1063.
* **[[anglés|(en)]]** Leonard DeGraff, « Confronting the Mass Market: Thomas Edison and the Entertainment Phonograph », *Business and Economic History*, vol. 24, n° 1, 1995, pp. 88-96.
* **[[anglés|(en)]]** Paul Isreal, *Edison: A Life of Invention*, John Wiley & Sons, 2000.
* **[[anglés|(en)]]** Andre Millard, « Thomas Edison and the Theory and Practice of Innovation », *Business and Economic History*, n° 20, 1991, pp. 191-199.
* **[[anglés|(en)]]** Edmund Morris, *Edison*, Random House, 2019.
* **[[anglés|(en)]]** Emily Thompson, « Machines, Music, and the Quest for Fidelity: Marketing the Edison Phonograph in America, 1877-1925 », *The Musical Quarterly*, vol. 79, n° 1, 1995, pp. 131-171.
* **[[anglés|(en)]]** Steven W. Usselman, « From Novelty to Utility: George Westinghouse and the Business of Innovation during the Age of Edison », *Business History Rewiew*, vol. 66, n° 2, 1992, pp. 251-304.
* **[[anglés|(en)]]** Mike Winchell, *The Electric War: Edison, Tesla, Westinghouse, And The Race To Light The World*, Henry Holt, 2019.

### Nòtas e referéncias