open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Esteban Echeverría

**Esteban Echeverría** (Buenos Aires, lo 2 de seteme de 1805 - Montevideo, 19 de genèr de 1851) que ho un escrivan argentin, un introductor de romantisme dens lo son país e un activista politic opausant deu regim de Juan Manuel de Rosas shens totun estar un partisant abambat deu partit opausat (lo Partit Unitari). Qu'èra un deus fondators deu moviment literari conegut com la generacion deu 37 e tanben deu son Salon Literari.

Orfanin de pair, que ho eslhevat per la soa mair que perdó tanben au cors de la soa joentut. Que demorè mantuns annada en França on possè pregondament los sons estudis abans de tornar ric d'ua grana cultura en Argentina.

Mesclat dab un complòt politic contre lo regim de Rosas, que decidè de deishar Buenos Aires entà Montivideo on e's morí.

Las soas òbras mei famosas e fondatritz dehens la literatura argentina que son *[[El Matadero]]* ("Lo matadèr") e *[[La Cautiva]]* ("La Caitiva").

## Ligam extèrne

*Bibliotèca Digitau Carlos Pellegrini
Invasions anglesas de l'arriu de la Plata

Las **Invasions anglesas de l'[[arriu de la Plata]]** designan duas temptativas (respectivament en 1806 e 1807) deu Reiaume Unit de préner las colonias espanhòlas de l'arriu de la Plata en proheitant de la flaquessa d'Espanha e de l'eslonhament deus sons territòris coloniaus. Deu punt de vista de l'istòria argentina, que hon un catalisator de la Revolucion de Mai e de la Guèrra d'Independéncia pr'amor que muishèn au pòble de Buenos Aires la flaquessa de la monarquia espanhòla e la capacitat deus creòles (qu'ei a díser deus argentins) a dehéner sols.

Durant la purmèra invasion, en 1806, las òstes anglesas que prengón e qu'ocupèn Buenos Aires durant 45 días abans que los creòles gavidats peu francés Jacques de Liniers e la tornessen gahar. Aqueth episòdi qu'ei conegut com la *Reconquèsta*.

Durant la segonda invasion, en 1807 que hon directament acassada de Buenos Aires en la temptant de préner. Aqueth episòdi qu'ei conegut com la *Dehensa*.

Entà emparar Buenos Aires ua milícia de patricians (qu'ei a díser de sordats creòles d'aquesta patria) que ho creada e que demòra uei lo dia dab lo nom de 1èr Regiment d'Infanteria "Patricios". Durant la reconquèsta los Ussars deu bearnés Joan Martin de Pueyrredon que's destaquèn.
Café de Marcos

Lo **Café de Marcos** qu'ei (amassa dab lo Café de los Catalanes) l'anciana tavèrna mei famosa de Buenos Aires. Qu'èra situat a la crotzada de las presentas carrèras d'Alsina e de Bolívar au ras deus bastiments oficiaus d'autes còps : la hortalessa de Buenos Aires, la Catedrau e lo Cabildo. 

Mantuas amassadas politicas e quitament complòts s'i creèn e lo nom deu joen òmi politic, revolucionari e secretari de la Purmèra Junta Mariano Moreno (com tanben los noms deus sons seguidors e amics) qu'ei ligats a la memòria deu Café (lo Café de los Catalanes estant atau mei ligat aus sons detractors).

Arron l'epidemia de hrebe jauna de Buenos Aires durant la segonda meitat deu sègle XIX e l'abandon deu vielh quartièr au ras deu pòrt per la hauta borgesia lo cafè que perdó deu son estinglant elitisme e que ho clavat en 1871.
Romaní

Lo **romaní** o **gitano**, **cingaro** o **tzingarin**, o **ròm** (en romaní: *Romani chib*) es una lenga indoeuropèa de la branca indoiraniana, mai precisament indoariana. Es la lenga del pòble gitano (ròms), originari del nòrd d'Índia, qu'entreprenguèt una migracion massiva cap a la debuta del millenni II a la seguida d'una invasion turca gaznevida puèi seldjokida per colonizar l'Asia Menora.

Lo romaní se desvolopèt a partir d'una sola lenga populara o prakrit parlada dins la val mejana del flume de Ganges e que sa forma sabenta èra lo sanscrit. 

Pendent lo long sejorn dels sieus locutors (1071-1381) dins lo Sultanat de Rom, jos dominacion seldjokida en Asia Menora, e ont la lenga oficiala èra lo persan e las lengas vernacularas lo grèc e l'armenian, lo romaní s'es enriquit de fòrça mots d'aquelas tres lengas.

Los manlèus a las divèrsas lengas europèas que lo romaní costegèt son posteriors al sègle XIV.

L’esfòrç de codificacion de la lenga es pro recent. Demèst los linguistas mai engatjats i aviá Marcèl Cortiada.

## Dialèctes
*romaní balcanic, lo còde ISO 639 qu'ei rmn
*romaní baltic, lo còde ISO 639 qu'ei rml
*romaní carpatic, lo còde ISO 639 qu'ei rmc
*romaní calò finés, lo còde ISO 639 qu'ei rmf
*romaní sinte, lo còde ISO 639 qu'ei rmo
*romaní vlah, lo còde ISO 639 qu'ei rmy
*romaní galés, lo còde ISO 639 qu'ei rmw

## Derivats
Lo postrolhàs a maites manlèus al romaní dins lo vocabulari.
Mariano Moreno

**Mariano Moreno** (Buenos Aires, lo 23 de seteme de 1778 - Mar Grana, lo 4 de març de 1811) que ho un avocat, intellectuau e òmi politic argentin deu temps de la Revolucion de Mai. Que ho secretari de la Purmera Junta e atau que fondè la Bibliotèca Nacionau Argentina e un jornau oficiau La Gazeta de Buenos Ayres. 

Qu'estudiè a l'Universitat de Chuquisaca on aprengó lo francés e l'anglés çò qui'u permetó d'informà's sus los escrits de las Lutz e mei que mei sus Jean-Jacques Rousseau qui's tradusè lo son Contracte Sociau. Com avocat que prengó posicions progressistas en favor deus indians praubes e en favor de Martín de Álzaga. 

Que's considèra l'autor de *Representación de los Hacendados* un manifèst en favor deu libre comèrci enter las colonias e la rèsta deu monde.

A despart de las soas idèas e de las soas iniciativas determinantas entau país en construccion, çò qui marquè tanben lo percors de Moreno que ho la rivalitat e l'ostilitat de cap a e de Cornelio Saavedra entau quau e a qui e domandè de signar un *Decret de Supression d'Aunors* (qu'èra ua reaccion a ua serada enter Saavedra on oficièrs des sons amics eth avèvan hicada ua coroa de sucre suu cap en lo bèth nomar *Rei*). Fin finau Saavedra que vençó politicament, Mariano que voló demissionar (çò qui ho arrefusat) puish que demandè d'estar lo representant de la Junta en Euròpa, çò qui'u ho autrejat. Emposoat per un medicament durant lo viatge (circonstàncias a l'origina d'ua controvèrsia istorica) que lo son còs que ho getat dehens ua banèra e dens las aigas au cap d'ua seria de salvas d'aunor.

La rivalitat enter Moreno e Saavedra qu'ei estada l'enjòc de transposicions (progressista contre conservator, preünitari contre prefederau) qui son sonque analisi e jutjaments posteriors ; enter ambs, i avó mei que mei oposicion de personas e de foncions. Los detractors de Moreno qu'emplegan quitament a còp l'adjectiu de *jacobin*, çò qui ei de segur un abús.

Mort en 1811 que conegó e qu'acompanhè l'independéncia deu son país mes que's morí abans la declaracion d'independéncia (de 1816).
Ostau de Tucumán

L**'Ostau de Tucumán** (en castelhan *Casa de Tucumán*) o l**'Ostau Istoric de l'Independéncia** (*Casa Histórica de la Independencia*) qu'ei lo lòc on ua majoritat de representants de las províncias de l'anciana Vicereiautat de l'Arriu de la Plata promulguèn la loa independéncia de l'Empèri Espanhòu. Que's tròba a San Miguel del Tucumán.

Lo bastiment originau, d'estil coloniau ondrat de 2 colomnas salomonicas e dab hèr a las frinèstas que devó estar avalit en 1903 per'mor deu mau estat de conservacion (que's conservè totun lo salon de la signatura). 

Que ho tornat bastir a l'identic e dab los medish materiaus en 1941.

En Buenos Aires qu'exiteish un ostau dab la medish façada imitada de l'ostau de Tucumán.


## Istòria deu bastiment

Que's tracta d'un ostau deu sègle XVIII qui los proprietari mei ancians coneguts èran los Bazán e que ho eretada per la loa hilha Doña Francisca Bazán esposa d'un certe Migule Laguna. Sia prestat per aquesta dauna o sia logat (mei probablement segon las recèrcas istoricas) l'ostau qu'acessó la signatura de la declaracion d'independéncia per Congrès de Tucumán en 1816. En 1874 l'ostau que ho crompat a la familha de Zavalía decendents deus Laguna-Bazán. L'ostau originau que ho avalit en bèth conservar lo salon e ua façada d'estil neoclassic que remplacè la façada originau. L'ostau que ho ua vegada mei avalit en 1904 per'mor deu mau estat e un aute bastiment (aperat *el templete*) qu'emparè un còp mei lo salon. En 1916 un terrenh tanhent qeu ho dat mes dab la condicion d'i bastir quauquarren au cors de 100 ans (en 2009 arren n'èra pas estat hèit) si non que tornare a la familha donanta. En 1941 que's decidè de tornar bastir l'ostau a l'identic, çò qui ho hèit devath la direccion de l'arquitècte Mario J. Buschiazzo e acabat en 1943. Que ho declarat Monument Istoric Nacionau.

## Ligam extèrne
* Museo Casa Histórica de la Independencia (paja suu musèu)
Mairs de la plaça de Mayo

Las **Mairs de la Plaça de Mayo** que son ua organizacion fondada durant la Dictatura argentina dab lo pretzhèit de crubar los lors hilhs desapareguts (qu'ei a díser gahats, sequestrats en dehòra de tot quadre juridic, torturats, aucits e esconuts de còs).

Que deben lo lor nom au hèit que, entà obtiéner respòstas de las autoritats de la junta militara qui denegavan la realitat de las desaparicions, que viravan autorn de la plaça de Mayo dab ua foto deus lors hilh. entà conéishe's que hicavan suus cap mocadors qui evocavan panèths de nenets. Aqueths panèths que son uei pintrat suus sòu de la plaça en aumenatge a las mairs.

A la debuta de la loa organizacion tres mairs que hon desapregudas e aucidas. Puish la junta militara que le nom è las hòlas de Mayo. Arron la caduda de la dictatura las Mairs que militèn en favor deus jutjaments deus responsables de las morts deus lors hilhs puish tanben entà tornar trobar los arrèrhilhs de desapareguts (nenets près dab lor lors pairs e hidats a familha pròche deu regim qui'us avèva aucits).

Fin finala las Mairs qu'ensajan de perseguir l'òbra deus lors hilhs (sovent desapareguts sia per'mor d'engatjaments politics d'esquèrra, sia, mei simplament, per'mor d'estar estat implicats dens projèctes d'ajuda aus praubes) en tant qu'ONG entà lutar contre lo praubèr, l'analfabetisme eca.
1èr Regiment d'Infanteria "Patricios"

Lo **1 Regiment d'infanteria "Patricos"** d'Argentina que ho fondat en 1806 entà combàter los invadidors anglés de la Vicereiautat de l'Arriu de la Plata. 

Lo purmèr comandant que ho Cornelio Saavedra, militar de la Guèrra d'Independéncia e president de la Purmèra Junta (lo poder revolucionari e donc independent de hèit mes pas oficiaument puish que per prudéncia non declarava pas l'independéncia). 

Lo Regiment de patricios qu'ei lo mei ancian d'Argentina e qu'ei quitament mei ancian que l'Estat Argentin qui declarè la soa independéncia en 1816 au l'escadença deu Congrès de Tucumán (un detzeat d'annadas après la creacion deu Regiment).

Lo nom de *patricios* vòu díser "patrician", qu'ei a díser quèra constituit de creòles (de sordat vadut dens la vicereiautat) e non pas d'europèus.
Senhoriá

La **senhoriá** (var. **senhoria**) era una institucion medievala en Euròpa que se perduret fins a l'Edat Moderna. Assegurava l'enquadrament economic e judiciari de las populacions per un individú o una persona morala que non exercissiá pas necessàriament la sobeiranetat. Una de las formas d'exercir la senhoriá era lo feu, emb l'alòdi.

Era un ensems de terras, de proprietats fonsieras, de drechs e de redevenças. Era per una part, l'eretiera de la *villa* de l'Antiquitat tardiva au mesme temps que la resultanta de l'espargiment dau poder public abans de l'an mila. La senhoriá era lo quadre privilegiat per lo quau l'aristocracia medievala assegurava sa preeminéncia sociala, economica e politica. La limitacion de las prerogativas senhoralas foguet un daus biais per lo quau lo poder daus estats s'afirmet a la fin de l'epòca medievala e durant l'epòca moderna. 

En França, al segle XVIII, s'estima entre  e  lo nombre de senhoriás. A l'Ancian Regim en Bearn, una possession nòbla era nomenada **domenjadura** (del latin *dominicatura*). Amb la Revolucion Francesa, vengueron de comunas constitucionalas regidas per de municipis, es a dire d'assembladas localas. En Espanha, aqueu procediment foguet entreprés pendent lo primier terç dau segle XIX. Dins d'unes país coma lo Reiaume Unit subsistisson encara de realitats derivadas del drech de senhoriá.

## Articles connexes

* Alòdi 
* Feudalisme
* Feu
* Senhoratge
* Senhor

## Referéncias
Montoneros

**Montoneros** que ho ua organizacion de guerrilla argentina gessida de l'esquèrra peronista. Que comencè las soas accions contre lo govèrn *de facto* deus president Onganía, Lewingston e Lanusse dinc au retorn de Juan Domingo Perón mercés a la victòria electorau deu son vailet politic Héctor Cámpora.

L'activitat armada deus montoneros que s'estanquè durant la presidéncia de Perón abans de tornar ûjar a la soa mort e durant lo mandat de la soa molhèr María Estela Martínez de Perón. Las soas activitats que hon presas com justificacion per ua junta militara entà capvirar lo govèrn constitucionau, dab un còp d'Estat e instaurar la Dictatura.
Enrique Gorriarán Merlo

**Enrique Gorriarán Merlo** (San Nicolás de los Arroyos, lo 18 d'octobre de 1941 – Buenos Aires, lo 22 de seteme de 2006) que ho un gerrillero argentin, fondator deu Partido Revolucionario de los Trabajadores (PRT) e d l'Ejército Revolucionario del Pueblo (ERP) ; que participè a l'operacion d'execution deu sanhós dictator nicaraguian Anastasio Somoza.
Alòdi

L**'alòdi** (dau francic *alôd*, latin *allodium*) èra l'eretatge liure d'obligacions feudalas. 

A l'Edat Mejana, un alòdi èra una tèrra possedida en proprietat complèta, opausat ai fèus o ai cens qu'implicavan una redevença senhorala. S'agissiá aladonc d'una tèrra independenta de ges de senhoriá fonsiera.

Segon la lei salica, lo mot d*'alòdi* manifèsta lei fons ereditaris per oposicion ais aquists. Sota lei carolingians, l'alodier deu lo dèime a la Glèisa e l'ajuda militara au sobeiran s'es atacat per çò que sol lo rei se declara senhor de totei leis alòdis.

En seguida de la delimitacion de l'òrdre carolingian per lo desvolopament de la feudalitat a partir dau sègle X, l'alòdi designa un ben possedit en plena proprietat, sens senhor e lo pus sovent eretat:
* l'alòdi nòble, per oposicion au fèu, compòrta pas ni omenatge ni servicis nòbles.
* l'alòdi païsan, per oposicion au cens, es una tèrra independenta de tot senhor fonsier, qu'implica pas ni redevenças, ni servicis, ni drechs.
Dèime

De l'Edat Mejana cap a la Revolucion Francesa, lo **dèime** (var. **dèume**, **deume**) o la **decima** (del latin: *decima*) foguèt un dreit senhorial equivalent a una redevença en natura o en argent, subretot suls revenguts agricòlas, collectada en favor de la Glèisa Catolica.
Redevença

Una **redevença** es un pagament que deu aver luec de maniera regulara, en chamnhament d'un drech d'esplecha (brevet o autra proprietat intellectuala coma un drech d'autor, de mina, de terra agricòla...) o d'un drech d'usatge d'un servici.
Convent de San Carlos Borromeo

Lo **convent de San Carlos de Borromeo** a (San Lorenzo qu'ei lo lòc o s'ostalèn las òste de José de San Martín e on librèn lo combat de San Lorenzo, purmèra batalha de la Guèrra d'Independéncia Argentina e sola batalha gavidada per aqueth generau suu sòu argentin.

Qu'èra alavetz un convent de l'òrdi deus hrairs menors començat en 1792, enqüèra en bastida e quitament inacabat. D'estil coloniau, la soa glèisa qu'ei ua òbra de  Juan Bautista Segismundo, l'arquitècte de la recova de Buenos Aires. 

Dens lo son refectòri que s'installè l'espitau on e morí lo sargent Cabral, famós eròi de la batalha.

Uei lo convent qu'ei lo *Museo Histórico del Convento San Carlos* dab soviers de la batalha e mòstras d'art religiós.

En 1940 lo convent e lo camp batalhèr que hon decretats Monument Istoric Nacionau.
La Nueit deus Gredons

La **Nueit deus Gredons** qu'ei un episòdi de la repression de las annadas de plomb e de la Guèrra lèda miada per la Dictatura Argentina e on 9 estudiants enter 16 e 18 ans (la màger part menors com la famosa Maria Claudia Falcone) e hon gahats illegaument, sequestrats dens lòcs secrets, aucits e desaparaguts de còs. Que hon gahats lo 16 de seteme de 1976.

La rason de la lor repression e semble estar lo hèit d'aver participat a un moviment de revendicacion d'un bilhet de transpòrt a gratis entaus liceans orgaizats peu sindicta d'eslhèves deu segondari *Unión de Estudiantes Secundarios*.

Dehens l'istòria de la Guèrra Lèda, aqueth ahar qu'ei particularament conegut per'mor de l'etat de las victimas, deu ridicul e derisòri deu motiu e per'mor deu testimoniatge d'un subervivent : Pablo Díaz.

Un filme, *La Noche de los Lápices* qu'illustra aquesta hèita.
Cornelio Saavedra

**Cornelio Judas Tadeo de Saavedra y Rodríguez** (Otuyo, 15 de setémer de 1759 - Buenos Aires, 29 de març de 1829) que ho un militar e òmi politic argentin. Durant las invasions anglesas que ho lo purmèr a gavidar lo Regiment de Patricios çò qui'u assegurè ua posicion politica. Actiu durant la Revolucion de Mai de 1810 que ho nomat president de la Purmèra Junta on la soa enemistat personau dab lo secretari de la junta Mariano Moreno petè. Arron que ho nomat president de la Junta Grana abans de gavidar la campanha de l'Armada deu Nòrd. Que ho destituit peu Purmèr Triumvirat dab òrdi d'arrest qui ho retirat en 1815.
Malambo

La **malambo** qu'ei ua dança argentina de la pampa hèra anciana generaument acompanhada dab ua guitarra (au sègle XX compositor com Ariel Ramírez que'n compausèn versions entau piano) e on lo dançaire e truca lo sòu dab los pès e bèth seguir lo ritme lèu de la musica e en hasent pròva d'agilitat.

Ua *Hestejada Nacionau deu Malambo* que consacra los miélhers executants a Laborde dens la Província de Córdoba.
Laborde (Córdoba)

**Laborde** (deu nom occitan *la bòrda*) qu'ei ua ciutat argentina de la província de Cordoba dens lo Departament de Unión. Qu'acessa la *Hestejada Nacionau deu [[Malambo]]* e per aquesta rason, qu'ei considerada capitala d'aquesta dança argentina.
Bell Ville

**Bell Ville** qu'ei ua ciutat de la Província de Córdoba dens lo departament de Unión en Argentina. Que's tròba sus la rota RN9 qui arreliga Buenos Aires e Córdoba en passan per Rosario a mieitat de camin enter aquesta duas darreras. 

Qu'ei traucada peu camin de hèr çò qui facilitè lo son poblament. Que's tròba dens la region naturau coneguda com la pampa umida (ua region agricolement hèra fertila dab blat, sòja, milhòc e virasorelh).

## Istòria

Las soas originas que pujan de cap a 1650 quan s'isntallè ua proprietat aperada *Nuestra Señora de la Pura y Limpia Concepción* suu lòc conegut alavetz com deu **Fraile Muerto** (lo *hrair Mort* en referéncia a un monge trobat aquiu shens vita). Qu'èra un parçan ocupat peu indians Ranquels. En 1818 los dus capdaus regionaus Juan Bautista Bustos e Estanislao López que s'i afrontèn en batalha.

En 1860 la ciutat que vedó ad arribar lo tren e, per aqueth camin en bèth passar lo president Domingo Faustino Sarmiento que decidè cambiar lo nom de *Fraile Muerto* en *Bell Ville* deu nom de la familha de colons escocés Bell qui i desvolopava la soa produccion.
Ignacio Copani

**Ignacio Copani** (Villa Lynch, Província de Buenos Aires, lo 25 d'octobre de 1959) qu'ei un cantor engatjat argentin. Las soas cançon d'estil simple qu'emplegan imatge umoriiticas e poeticas entà descríver la realitat sociau, politica e istorica d'Argentina. Suportaire deu club de fótlbal Club Atlético River Plate que'u consecrè justament un par d'albums.

Qu'ei mei que mei famós per la soa cançon sus los desapareguts de la Dictatura Argentina *Puede que me vean*.
ESMA

L**'Escòla Superiora de Mecanica de l'Armada** o **ESMA** qu'èra un centre de formacion de l'Armada Argentina abans de vòder durant la Dictatura un center clandestin de detencion. Per era que passèn de cap a 5000 desaparaguts e mantuns que partí anestesiats de cap aus Vòus de la Mort (vòu on èran getats adromits dens la mar). 

Dab lo retorn de la democracia que clavè las pajas mei òrras de la soa istòria e que vadó musèu de la memòria per un decret de 2004.
Vòus de la Mort

Los **Vòus de la Mort** que hon operacions d'execucions massivas e clandestinas organizadas durant la Dictatura Argentina. Lo presoèrs politics qu'èran anestesiats puish getats d'un avion dens la mar; mantuns còs tornats suu la còta que muishèn per'mor de l'impacte dab la mar.
Dagmar Hagelin

**Dagmar Hagelin** qu'èra ua adolescenta suèca despareguda lo 27 de genèr de 1977 a Buenos Aires, alebada e presa de fòrça peu repressor de la Dictatura Argentina Alfredo Astiz. Dada la soa nacionalitat europèa, la soa recèrca qu'avó un impacte mediatic internacionau e que revelè d'un biais innegable la realitat deus camps de concentracion secrets en Argentina e deus desapareguts. Hagelin que ho localizada peu darrèr còp dens un deus mei famós centers clandestins de detencion : l'ESMA.

Qu'èra amiga d'ua montonera de la soa etat : Villa Gesell (l'avèva coneguda peu soa pairastre). Aquesta qu'èra estada sequestrada lo 26 de genèr e que se l'avèva hèita avoar que lo dia seguent qu'arrecebore la vesita d'ua companhera nomada María Antonia Berger. Astiz e los sons que con.honèn Hegelin, vienguda vesitar la soa amiga dab era, la perseguín e la tirèn dessús abans de la cargar dehens un cròfe de veitura.

Lo president deus Estats Units d'America James Carter e lo Papa Joan Pau II que reclamèn per era (dab l'eleccion de Carter lo Estat Units qu'abandonèn la Dictatura argentina qu'avèvan ajudada e sostienguda) e Suècia que trenquè temporariament las soas relacions diplomaticas dab Argentina.

Lo cas que ho jutjat en 1985 mes en 1990 tots los copables que hon graciats peu president Carlos Saúl Menem. Totun aquesta gràcia que ho trencada en 2006 e los copables (enter eths Alfredo Astiz que son jutjats.
Léonie Duquet e Alice Domont

**Léonie Duquet** (La Chenalotte, Dobs,, 1916 - Mar d'Argentina, lo 17 o 18 de deceme de 1977) **Alice Domont** (Charquemont, Dobs, 1937 - Mar d'Argentina, lo 17 o 18 de deceme de 1977) qu'èran duas religiosas catolicas francesas qui exerçavan la loa activitat en Argentina. en bèth ajudar tanhents de personas sequestradas clandestinament per la Dictatura Argentina que hon presas peu repressor Alfredo Astiz (qui s'èra hèit passat, devath lo nom de *Gustavo Niño*, per un tanhent de desaparegut), sequestradas dehens l'ESMA e getadas d'un avion dens la mar au cors d'un Vòu de la Mort. 

Per aqueth crime, Astiz que ho condemnat a preson etèrna per la justícia de França en la soa abséncia.
Leonardo Favio

**Leonardo Favio** (Luján de Cuyo, Província de Mendoza, lo 8 de mai de 1938) qu'ei un cantaire, compositor, actor e realizator argentin. 

Com cantaire que ho un deus purmèr a interpretar baladas romanticas en America Latina, au cors de las annadas 1960 e 1970.

Com realizator que he dus filmehèra presats : *Crónica de un niño solo* e *El romance del Aniceto y la Francisca*.

Durant la soa vita que ho hèra engatjat au costat deu peronisme.

## Ligam extèrne
*http://www.youtube.com/watch?v=IuRppZNf18U Sus youtube.com lo videoclip de *Simplement le regale una flor*.
Alberto Olmedo

**Alberto Olmedo** (Rosario, lo 24 d'agost de 1933 – Mar del Plata, lo 5 de març de 1988) que ho un actor comic argentin de cinèma, de television e de teatre. Un deus sons ròtles mei famós qu'èra lo deu *Capitán Piluso*.
Jorge Porcel

**Jorge Porcel**  (Buenos Aires, lo 7 de seteme de 1936 – Miami, lo 16 de mai de 2006) que ho un actor comic argentin de television e de cinema. Que formè un cople teatrau dab Alberto Olmedo dens mantuns filmes. A la fin de la soa vita que s'installè a Miami on avèva un restaurant e on e's morí.

## Imatge
*http://www.youtube.com/watch?v=-UHw6CspBa0&feature=related Sus youtube.com Porcel amassa dab Alberto Olmedo dens lo filme *Los hombre piensan sólo en eso*.
Uña Ramos

**Uña Ramos** (vadut **Mariano Uña Ramos**, Humahuaca, Província de Jujuy, lo 27 de mai de 1933) qu'ei un deus mei famós interpretas de quena e d'autes aerofònes de la Cordilhera deus Andes com lo sikú ; qu'ei argentin e originari de la ciutat andina de Humahuaca. 

Aus 4 ans qu'arrecabó la sua purmèra flabuta deu son pair. Arron, que perlonguè aqueth don dab ua carrièra internacionau. 

Que viu en França desempuish mantuas annadas.

## Ligam extèrne
* http://www.youtube.com/watch?v=vy8vowZTTvY&feature=related Sus youtube.com, *Camino de llamas* interpretat per Uña Ramos.
Bolonhés

**Bolonhés** (*Boulonnais* en francés) es una region naturala situada sus lo litorau de la Manja (departament dau Pas de Calais), que son nom ven dau pòrt de Bolònha de Mar. Comtat puei seneschauciá de la Picardia istorica, Bolonhés fuguet restachat per l'Assemblada Constituenta de 1789 au departament dau Pas de Calais. Fai partida dau Pargue Naturau Regionau daus Caps e de las Paluns d'Opale.

*Bolonhés* designa tanben una raça de chavaus originària de la region.
CONADEP

La **CONADEP** qu'ei en Argentina l'acronim de la **Comicion Nacionau suber la Desaparecion de Personas** ; que ho creada e convocada peu president Raúl Alfonsín e qu'amassè custòdias argentinas dab la mission de horrucar los cas de violéncia e de crimes perpetrats peu regim anticonstitucionau de la Dictatura Militara. A la fin finala la CONADEP que tornè ua compte-rendut devath lo títol de *Nunca Más* (formula qui's pòt tornar per *que no's torne pas jamei escàder*) dab ua lista de  noms de desapareguts identificats (donc, dilhèu pas exautiva segon los sons redactors).

Los membres de la comission qu'èran :

* Ernesto Sábato (escrivan e president de la comission)
* Ricardo Colombres.
* René Favaloro (mètge).
* Hilario Fernández Long (engenhaire).
* Carlos T. Gattinoni.
* Gregorio Klimovsky (filosòf).
* Marshall Meyer (Rabin).
* Jaime de Nevares (òmi de la Glèisa Catolica).
* Eduardo Rabossi (filosòf).
* Magdalena Ruiz Guiñazú (jornalista).
* Santiago Marcelino López
* Hugo Diógenes Piucill
* Horacio Hugo Huarte

Que comptè tanben dab 5 secretaris :
*Graciela Fernández Meijide: arrecebuda deus planhs 
*Daniel Salvador: Documentacion de tractament deus dats
*Raúl Aragón: tractament
*Alberto Mansur: questions legaus
*Leopoldo Silgueira: administracion
Avenida Paulista

thumb|240px|Avenida Paulista
**Avenida Paulista** es lo nom d'una avenguda de São Paulo (Brasil). Sa longor es de 2700 m e sa largor es de 85 m.

## Ligams extèrnes

* Avenida Paulista
Patagonia Rebèlla

La **[[Patagònia|Patagonia]] Rebèlla** qu'ei un episòdi de l'istòria argentina qui s'escadó en 1921 e on l'armada argentina e reprimè e fusilhè massivament e shens nat jutjament gauchos e obrèrs patagons qui protestavan contre las loas condicions de tribalh e lo refús peus lors patrons d'aplicar leis recentas en la loa favor.

Aquesta hèita qu'inspirè un famós filme argentin de 1974 : *[[La Patagonia rebelde]]*.
Quena

La **quena** qu'ei ua flabuta de la cordilhera deus Andes provesida d'un bisèu on lo son es format en bohant en tot completar lo horat deu bisèu en lo tapoant dab lo pòt inferior. 

La quena qu'ei generaument hèitas d'un biais artesanau e dab tradicionaument ua canavèra. Que's hargan versions modèrnas de husta. Que's pòt farbricar versiosn diferentas de quenas dab mantuns acòrds possible ; la  version mei classica qu'ei de canavera, dab 7 horats (un au darrèr de l'instrument) e acordada suu la de 440 Hz.

La quena que s'ei popularizada durant las annadas 1970 dab l'emigracion de mantuns ciutadans latinoamerican e dab la soa difision per musicians pop e la popularitat mondiau amavetz de la musica andina. Un grop de musica andina que compte generaument dab au mens ua quena, en mei deu siku, deu Charango e de divèrsas percussions com lo Bombo legüero.

## Musicians
*Uña Ramos
Plantatge

***Plantago*** es un genre de planta de flors apertenent a la familha *[[Plantaginaceae]]*, compausat d'aperaquí dos cents espècias. Es lo genre dei **plantatges** vertadiers.

## Espècias principalas
* *[[Plantago afra]]* L. — Plantain psyllium
* *[[Plantago albicans]]* L. 
* *[[Plantago alpina]]*
* *[[Plantago amplexicaulis]]* Cav.  
* *[[Plantago aristata]]* Michx. 
* *[[Plantago asiatica]]* L. 
* *[[Plantago australis]]* Lam. 
* *[[Plantago cordata]]* Lam. 
* *[[Plantago coronopus]]* L.
* *[[Plantago debilis]]* R. Br. 
* *[[Plantago depressa]]* Willd. 
* *[[Plantago hawaiensis]]* (A. Gray) Pilg. 
* *[[Plantago ispaghula]]* Roxb. ex Flem. 
* *[[Plantago lagopus]]* L. 
* *[[Plantago lanceolata]]* L.
* *[[Plantago major]]* L.
* *[[Plantago maritima]]* L.
* *[[Plantago media]]* L.
* *[[Plantago moorei]]* Rhan
* *[[Plantago ovata]]* Forssk.
* *[[Plantago patagonica]]* Jacq. 
* *[[Plantago princeps]]* Cham. & Schltdl. 
* *[[Plantago pusilla]]* Nutt. 
* *[[Plantago rhodosperma]]* Decne. 
* *[[Plantago robusta]]* Roxb.
* *[[Plantago rugelii]]* Decne.
* *[[Plantago scabra]]* Moench
* *[[Plantago sempervirens]]* Crantz 
* *[[Plantago serraria]]* L. 
* *[[Plantago uniflora]]* L. 
* *[[Plantago virginica]]* L.
Nicolaïsme

Lo **nicolaïsme** designa, dins lo cristianisme, e en particular dins l'Egleisa Latina de l'Atge Mejan, l'incontinéncia (maridatge, concubinatge...) daus clergues astrenchs au celibat.

## Lucha contra lo nicolaïsme
Sos l'influéncia patristica, los autors de la Reforma gregoriana popularizèren lo terme aus segles XI e XII per designar l' daus clergues. En fach, a 'questa epòca, lo maridatge daus preires era enguera licit, dins l'Egleisa Greca coma l'Egleisa Latina, sos quauques condicions: un clergue se podiá maridar s'aviá pas de las òrdres minoras.
Centre Democratic e Social

250px|right|thumb|Logotipe 
Lo **Centre Democratic e Social** (sigla **CDS** per *Centro Democrático y Social* en espanhòl) foguèt un partit politic espanhòl d'inspiracion sociala-liberala e progressista fondat lo 29  de julhet de 1982 per l'ex-president del govèrn Adolfo Suárez.
Humahuaca

**Humahuaca** qu'ei ua vila de la Província de Jujuy, Argentina. Quei situada sus la rota RN 9 ( qui arreliga Buenos Aires e Bolívia) pròche de a termièra boliviana. Qu'ei lo caplòc deu departament d'Humahuaca.

Qu'ei tostemps estada atau un punt de contacte enter los dus país. Humahuaca qu'ei ua vila hèra tradicionau dab carrèras estretas e parets d'adobe. Qu'ei entornejada per las serras multicoloras de la quebrada de Huamahuaca. Mantua cançon folclorica de la cordilhera deus Andes que la mentau e la celebra e un deus centers de la musica folclorica andina.
Salou

[250px|left|thumb|La Torre Vièlha, de [1530]]
**Salou** es una comuna de la comarca catalana de Tarragonés e de la província de Tarragona.

Lo toponim benlèu ven de *s'Alou* (l'alòdi), per aglutinacion de l'article salat.
Mstislav Rostropovich

**Mstislav Leopoldovich Rostropovich** (en rus: Мстислав Леопольдович Ростропович) (Bakó, Azerbaitjan, lo 27 de març de 1927 - Moscòu, lo 27 d'abriu de 2007) que ho un violoncelista sovietic puish rus. 

Vadut dens ua familha russa de musicians, qu'aprengó mainatge lo piano e lo violoncèl. A partir de 16 ans, qu'estudiè ambs instruments e tanben la composicion au Conservatòri de Moscòu on e ho eslhève deus compositors Dmitrii Shostakovich e Serguei Prokofiev. Que ho nomat professor dens lo Conservatòri de Leningrad e qu'arrecebó lo Prèmi Lenin, la màger distincion en Union Sovietica. Qu'abandonè aqueth país en 1974 e que perdó la nacionalitat. 

Que viscó aus Estats Units d'America on ho director de l'Orquèstra Sinfonica Nacionau de Washington DC. En 1989 que manifestè la soa implicacion politica contra l'Union Sovietica en bèth interpretar las suite de Bach a Berlin a l'escadença de la caduda deu Mur.

Lo govèrn de Mikhaïl Gorbachov que'u tornè la nacionalitat sovietica.
André Navarra

**André-Nicolas Navarra** (Biàrritz, lo 13 d'octobre de 1911 – Siena, lo 31 de julhet de 1988) que ho un violoncelista e professor de violoncèl francés.

Gessit d'ua familha de musician qu'estudiè au Conservatòri de Tolosa puish au Conservatòri de París abans de perseguir ua carrièra de solista d'endom internacionau. Que ho eth medish professor au Conservatòri de París a la seguida de Pierre Fournier.

Qu'estó sepelit au cemitèri de Senta Coloma (Lanas).

## Ligam extèrne
* https://www.youtube.com/watch?v=v_lJIQzx8EI Sus youtube.com, interpretacion d'ua variacion de Niccolò Paganini per Navarra.
Michel Corrette

**Michel Corrette** (Roan, lo 10 d'abriu de 1707 - París, lo 21 de genèr de 1795) que ho un organista francés, compositor d'estil classic e pedagòg de la musica.
Maurice Gendron

**Maurice Gendron** (Niça,lo 26 de deceme de 1920 - lo 20 d'agost de 1990) que ho un deus màger violoncelistas niçard deu sègle XX.
Stradivarius de Bonjour

Lo **stradivarius de Bonjour** qu'ei un violoncèl creat per Antonio Stradivari a Cremona de cap a l'annada 1696.

Que ho prorpietat au cors deu sègle XIX d'un violoncelista francés nomat Abel Bonjour. Venuts mantuas vegadas desempuish qu'ei ara prestat peu son proprietari actuau au *[[Canada Council for the Arts]]* e qui eth medish lo presta per 3 annadas au violoncelista vencedor de la soa competicion. Las violoncelistas canadiano coreana Soo Bae puish Rachel Mercer que son remportèn successivament aqueth prèst.
Charles Philippe Lafont

**Charles Philippe Lafont** (París, lo 1 de deceme de 1781 - Bigòrra, 1839) que ho un violonista francés. Que ho eslhève de Rodolphe Kreutzer e de Pèire Ròda. Durant la Revolucion Francesa que s'exilè e que tornè entà estar purmèr vriulon de la Crampa Musicau deu Rei Loís XVIII.

En Italia que participè a ua competicion de vriulon dab Niccolò Paganini shens que nat deus dus e ganhessi pas.

Que's morí en Bigòrra dens un accident quan la soa veitura e capvirè.
Stradivarius de Soil

Lo **Stradivarius de Soil** qu'ei un vriulon creat en 1714 per Antonio Stradivari a Cremona.

Que deu lo son nom a l'industriau belga Amédée Soil qui e'n ho proprietari. Que ho tanben proprietat deu laütièr francés Jean-Baptiste Vuillaume, deu colleccionaire vienés Oscar Bondy, deu violonista Yehudi Menuhin a partir de 1950 puish d'Itzhak Perlman a partir de 1986.

Qu'ei caracterizat peu son vernís arroi e l'aseròu es.hlamejant de las duas pèças deu son hons.
Carlo Alfredo Piatti

**Carlo Alfredo Piatti** (Bergamo, lo 8 de genèr de 1822 – Mozzo, lo 18 de julh de 1901) qu ho un violoncelista e un compositor italian.

Vadut dens ua familha de musician, que comencè per estudiar lo vriulon dab lo son pair puish lo violoncèl dab lo son ajòu. Mainatge precòç qu'estudiè au conservatòri de Milan on acabè los sons estudis aus 15 ans. Que ho presat e invitat per Franz Liszt e qu'avó ua carrièra internacionau. Que ho proprietari d'un famós stradivarius conegut uei com lo stradivarius de Piatti.
Stradivarius de Piatti

Lo **stradivarius de Piatti** qu'ei un violoncèl creat per Antonio Stradivari en 1720. Que deu lo son nom au violoncelista italian deu sègle XIX Carlo Alfredo Piatti qui e'n ho proprietari. Qu'ei actuaument proprietat deu violocelista mexican Carlos Prieto.
Pierre Fournier

**Pierre Fournier** (París, lo 24 de junh de 1906 - Genèva, lo 8 de genèr de 1986) que ho un deus màger violoncelistas francés deu sègle XX.

## Ligam extèrne
*http://www.youtube.com/watch?v=NX53wD4Q-mE Sus youtube.com, Fournier interpretant Kodaly.
Merri Franquin

**Merri Jean Baptiste Franquin** (Lançon, lo 19 d'octobre 1848 – 1934) que ho un cornetista, trompetista e buglista provençau e un professor d'aqueths instruments au Conservatòri de París. Que ho eslhève deu famós Jean-Baptiste Arban.

Que comencè a estudiar lo cornet sol adolescent abans de començar ua carrièra de musician a Marselha. A parir de 1872 qu'estudiè dab Jean-Baptiste Arban au Conservatòri de París. 

Com professor au Conservatòri de París qu'avó Engène Foveau (qui hore tanben professor dens la medisha institucion) com eslhève.

Suu plan musicau que ho determinant dens l'imposicion de la trompeta en Ut dens las orquèstras sinfonicas.
Gautier Capuçon

**Gautier Capuçon** (Chamberí, lo 3 de seteme de 1981) qu'ei un violoncelista concertista de fala internacionau originari de Savòia e tanben un pianista.

## Vita

Que comencè a estudar lo violoncèl aus 4 ans uis que perseguí hens l*'Ecole Nationale de Musique de Chambéry*. Que he los sns estudis superior de violoncèl hens lo *[[Conservatòri de París|Conservatoire National Supérieur de Musique de Paris]]* on arrecebó lo purmèr prèmien 2000. 

En 2001 qu'arrecebó ua Victoire de la Musique (dens la categoria "navèth talent de l'annada").

Qu'ei maridat dab ua violoncelista nomada Delphine Borsarello e qu'ei lo hrair deu violonista Renaud Capuçon.

## Intruments
Gautier Capuçon que possedeish un violoncèl de Matteo Goffriller de 1701 e un de Joseph Contreras de 1746.
Carlos Prieto

**Carlos Prieto** (vadut en 1937) qu'ei un violoncelista e un diplomata mexican. Qu'estudiè dab Pierre Fournier e dab Leonard Rose. qu'ei proprietari deu violoncèl conegut com lo stradivarius de Piatti.

## Ligam extèrne
* CarlosPrieto.com Site oficiau.
Hanuš Wihan

**Hanuš Wihan** (Police nad Metují, lo 5 de junh de 1855 – lo 1 de mai de 1920) que ho violoncelista chèc considerat com un deus màger de la soa epòca e hèra pròche deu compositor Antonín Dvořák (qui'u vodè un par d'òbras soas) e de la soa òbra. Lo son nom qu'ei tanben associat dab Quatuor Bohemian que fondè e on joguè arron. Qu'estudiè au Conservatòri de Sant Petersborg on e ho eslhève de Karl Davidov. Qu'ei entà eth que Dvořák e compausè lo son concerto per violoncèl (ua de las òbras màger deu repertòri epr aqueth instrument). Que ho tanben professor a 18 ans au Mozarteum abans de eprseguir ua carrièra inetrnacionau de concertista e de professor.
Cens (drech senhorau)

Lo **cens**  es un terme liat a l'estructura economica daus sistemas politics feudaus que designa 'na redevença () annala, fonziera e perpetuala qu'es deguda per 'queu que possedís la proprietat utila d'un fons a 'queu que ne possedís la proprietat eminenta, apelada senhoriá. Lo censitari es generalament rotier, mas pòt tanben èsser nòble o eclesiastic. La proprietat pòt consistir en 'na terra, 'na parcela bastida dins 'na vila, un molin o 'na barca sus 'na ribiera, un peatge sus un chamin, dau bestiau emb un drech de pasturatge, mas tanben un domeni important coma un priorat. Lo recebedor dau cens es totjorn considerat coma nòble.

En balhant lo cens, lo censitari reconeis simbolicament èsser assubjectit au senhor; en recebent lo cens, lo senhor confirma son obligacion d'assegurar au censitari 'na possession justa e pasibla. La convencion entre lo censitari e lo senhor fai l'objecte a chada mutacion, de 'na  o de 'na  o  quand es un cens rotier, mas tanben daus còps un omenatge se lo domeni es nòble.
Ullastrell

**Ullastrell** es una comuna catalana de la comarca del Valés Occidental.
Se coneis tanben tradicionalament pel nom de **Ustrell**. En mai de la capitala municipala compren los nuclèus de Can n'Amat, Can Cabassa e Urbanizacion Can Palet.

Se tròba estendut a l'esquèrra de la riera de Gaià, al limit amb lo Baix Llobregat.
Lo territòri es suaument ondulat e cobèrt en partida de bòsc. 
## Demografia


***Grafic demografic d'Ullastrell entre 1900 e 2006 **

Colors=
  id:a value:gray(0.9)
  id:b value:gray(0.7)
  id:c value:rgb(1,1,1)
  id:d value:rgb(0.6,0.7,0.99)

ImageSize  = width:350 height:200
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:2000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=
  bar:1900 text:1900
  bar:1930 text:1930
  bar:1950 text:1950
  bar:1970 text:1970
  bar:1986 text:1986
  bar:2006 text:2006
  
PlotData=
  color:d width:20 align:left

  bar:1900 from:0 till: 641
  bar:1930 from:0 till: 746
  bar:1950 from:0 till: 715
  bar:1970 from:0 till: 668
  bar:1986 from:0 till: 865
  bar:2006 from:0 till: 1529
  
PlotData=

  bar:1900 at: 641 fontsize:s text: 641 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 746 fontsize:s text: 746 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 715 fontsize:s text: 715 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 668 fontsize:s text: 668 shift:(-10,5)
  bar:1986 at: 865 fontsize:s text: 865 shift:(-10,5)
  bar:2006 at: 1529 fontsize:s text: 1.529 shift:(-10,5)
Władysław Raczkiewicz

**Władysław Raczkiewicz** (1885-1947) avocat e òme politic foguèt president en exili de Polonha entre 1939 e 1947.
Karl Davidov

**Karl Davidov** (en rus: Карл Юльевич Давыдов) - Kuldiga, Empèri Rus, lo 15 de març (3 de març de l'annada gregoriana) de 1838 – Moscòu, lo 26 de heurèr (lo 14 de heurèr de l'annada gregoriana) de 1889) que ho un violoncelista rus. Au cors de la soa vita un mecènas que'u auherí un violoncèl d'Antonio Stradivari conegut desempuish com lo stradivarius de Davidov (que ho tanben proprietat de la violoncelista Jacqueline du Pré puish deu violoncilsta Yo-Yo Ma).

Que vadó en Lituània (alavetz dehens l'Empèri Rus e qu'aprengó en familha lo piano e lo violoncèl. La soa familha qu'insistè entà qu'estiduessi e atau que ho diplomat de matematica a l'Universitat de Sant Petersborg. Arron, qu'estudiè au Conservatòri de Leipzig.

Lo compositor Piotr Ilich Chaikovskii que'u bategè lo *tsar deus violoncelistas*.
Antonín Kraft

Antonín Kraft (Rokycany, lo 30 de deceme de 1749 ? – lo 28 d'agost ? de 1820) que ho un violoncelista e un compositor chèc pròche de Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart e Ludwig van Beethoven. Que viscó la màger part de la soa vita a Viena.

Que ho violoncelista dens l'orquèstra deu prince Nikolaus Esterházy. Haydn que composè per eth lo son segond concerto per violoncel e Beethoven que compausè tanben entà eth la partida de violoncèl deu son triple concerto.
Joseph Franz Weigl

**Joseph Franz Weigl** (1740 - 1820) qu'èra un violoncelista principau d'e l'orquèstra de la familha e de la cort deus Esterházy e, atau, que joguè devath la direccion deu compositor Joseph Haydn qui compausè entà eth lo son purmèr concerto per violoncèl.

Lo son hilh que Joseph Weigl (1766 - 1846) que ho tanben compositor e director d'orquèstra.
Anne Gastinel

**Anne Gastinel** (Tassin-la-Demi-Lune, lo 14 d'octobre de 1971) qu'ei ua violoncelista francesa. 

Que comencè a estudiar lo violoncèl aus 4 ans, abans de perseguir los sons estudi au *Conservatoire national supérieur de musique et de danse de Lyon* puish au Conservatòri de París. que ho eslhèva de  Paul Tortelier, Janos Starker e de Yo-Yo Ma.

Qu'arrecebó las *Victoire de la Musique* e lo Prèmi Rostropovich.

Qu'ei professora au **Conservatoire national supérieur de musique et de danse de Lyon''.
Matteo Goffriller

**Matteo Goffriller** (1659 – 1742) que ho un laütièr de l'Escòla Veneciana mei que mei famós mercès aus sons violoncèls presats notament per Pau Casals (qui jogava dab un Goffriller de 1733) e Jacqueline du Pré.
Paul Tortelier

**Paul Tortelier** (París, lo 21 de març de 1914 - Chaussy lo 18 de deceme de 1990) que ho un deus màger violoncelistas francés ; que ho tanben un pedagòg d'aqueth instrument.

Hilh d'un hustèr qui jogava deu vriulon, qu'entrè aus 12 ans au Conservatòri de París. Amic de Pau Casals, que participè a la Hestejada de Prada en 1950 com violoncelista principau.

## Ligam extèrne
*http://www.youtube.com/watch?v=co-9OHZOGQs Sus youtube.com, ua master classa de Tortelier.
Pelut (violoncèl)

Lo **Pelut** qu'ei un violoncèl fabricat entau violoncelista Maurice Maréchal suu front de la Purmèra Guèrra Mondiau peus sons camaradas. Qu'ei conservat dehens lo musèu deus instruments de musica deu Conservatòri de París.
Auguste-Joseph Franchomme

**Auguste-Joseph Franchomme** (Lilla, lo 10 d'abriu de 1808 – París, lo 21 de genèr de 1884) que ho un violoncelista, un pedagòg e un compositor francés deu sègle XIX.

Qu'estudiè au Conservatòri de París. Qu'èra un amic deus compositors Felix Mendelssohn e Frédéric Chopin (dab qui e tribalhè). Com musician que he partida deu Quatuor de Jean-Delphin Alard. Que ho proprietari de dus violoncèls deus famós : lo stradivarius de Duport e lo stradivarius de De Munk. 

Com professor que prengó la seguida au Conservatòri de París deu son ancian professor Louis-Pierre Norblin. 

Que compausè estudis e capricis entau violoncèl.

En 1884 qu'arrecebó la Legion d'Aunor per lo son tribalh musicau.
Rastèu (arquitectura)

[300px|right|thumb|Portau dau castèu de Rushen, dins l'[illa de Man, defendut per un rastèu doble (s'entrevei au fons lo rastèu interior)]]
Lo **rastèu** (var. **rastèl**), o la **sarrasina**, o la **grasilha**, èra un dispositiu movedís de defensa dei pòrtas d'un castèu o d'una vila embarriada, constituit d'un cledat coladís de metau o/e de fusta que s'auborava o se baissava (per mejan d'un torn e de còntrapés) per durbir o barrar lo passatge. Aqueu dispositiu s'utilizèt dins lei fortificacions medievalas; segon Viollet-le-Duc, èra ja conegut dins la Roma antica.

Lei portaus principaus èran sovent defenduts per dos rastèus, un exterior, l'autre interior. Lo portau Narbonés de la ciutat de Carcassona n'es un exemple.

## Liame extèrne
*  Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle, par Eugène Viollet-le-Duc, 1856
Louis-Pierre Norblin

**Louis Pierre Martin Norblin** (Varsòvia, lo 2 de deceme de 1781 - Connantre, lo 14 de julhet de 1854) que ho un violoncelista francés deu sègle XIX e un professor d'aqueth instrument au Conservatòri de París. Qu'èra lo hilh deu pintre francés naturalizat polonés Jean Pierre Norblin de La Gourdaine.

Qu'avó Jacques Offenbach, Auguste-Joseph Franchomme, Charles Lebouc com eslhèves e que joguè dab lo violonista Pierre Baillot e dehens lo quatuor de Baillot.
Concerto per violoncèl (Dvořák)

Lo **concerto per violoncèl en Sim, Op. 104 B. 191** d'Antonín Dvořák qu'ei ua de las pèças màgers deu repertòri d'aqueth instrument; que ho compausat durant lo sejorn nòrd-american deu compositor entau virtuòse e amic Hanuš Wihan. Las circonstàncias umanas e materiaus que hen totun que hosse interpretat peu purmèr còp peu violoncelista anglés Leo Stern.

## Estructura
La particion qu'ei escrivuda entà 2 flabutas (la segonda que jòga tanben deu piccolo), 2 clarins, 2 clarinetas, 2 bassons, 2 trompas, 2 trompetas, 3 trombons, tuba, timpani (un triangle) e còrdas.

Que's compausa deus moviments seguents :
# Allegro (en Sim puish en SiM)
# Adagio, ma non troppo (en SolM)
# Finale: Allegro Moderato-andante-allegro vivo (en Sim puish en SiM)
Leo Stern

**Leo Stern** (Brighton, lo 5 d'abriu de 1862 – Londres, lo 10 de seteme de 1904) que ho un violoncelista anglés famós per aver interpretat peu purmèr còp lo concerto per violoncèl d'Antonín Dvořák (a maugrat qu'avosse compausada aquesta òbra entà violoncelista e amic Hanuš Wihan).

Que vadò dens ua familha de musicians : lo son pair qu'èra un violonista e cap d'orquèstra alemand e la soa mair ua pianista anglesa.Qu'estudiè la quimia en purmèr abans de virà de cap au violoncèl qu'estudiè hens la Royal Academy of Music dab Carlo Alfredo Piatti com professor. Que continuè a Leipzig dab  Julius Klengel e Karl Davidov.

Qu'avó ua carrièra de concertista e que joguè entà la reina Victòria dens las soas residéncias reiaus.

Qu'interpretè lo concerto de lo 19 de març de 1896 au Queen's Hall devath la direccion deu compositor. Qu'interpretè aquesta òbra arron a Praga, en Alemanha puish au Estats Units d'America.

Stern que jogava, enetr autes, dab lo stradivarius deu generau Kyd e lo stradivarius de Baudiot.
Hestejada de Pau Casals

La **Hestejada de Pau Casals** o **Hestejada de Prada** qu'ei un eveniment annau e vodat au violoncèl creat peu violoncelista catalan Pau Casals.

Que s'escad a Prada de Conflent en Catalonha septentrionau on Casals e s'èra exiliat arron l'establiment de la dictatura franquista en Catalonha meridionau. En signe de protestacion, Casals qu'arrefusava de jogar en public en dehòra d'aquesta vila e la hestejada que ho creada en 1950 entà portar l'activitat musicau de cap au mèste puish qu'eth no's mudava pas brica.

La hestejada que s'escad en estiu dab concèrts en mantuns lòcs com, per exemple, l'Abadia de Sent Miquèu de Cuixà.
Maurice Maréchal

**Maurice Maréchal** (Dijon, 1892 – París, lo 19 d'abriu de 1964) que ho un deus màgers violoncelistas francés deu sègle XX.

Qu'estudiè au Conservatòri de París abans d'estar mobilizat durant la Purmèra Guèrra Mondiau. Durant lo conflicte los sons camaradas que'u frabriquè un violoncèl nomat lo *[[Pelut (violoncèl)|Pelut]]* dab caishas de municions.

Après la guèrra que he partida deus Concerts Lemoureux puish que perseguí la soa carrièra ua tempsada aus Estats Units d'America.

## Ligam extèrne
* http://www.youtube.com/watch?v=hP8Qq-EgFeI&NR=1 Enregistrament de Maréchal sus youtube.com.