L'Estela e Bètharram

**L'Estela e Bètharram** (*Lestelle-Bétharram* en francés) qu'ei ua comuna de Bearn administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. La vila que ho fondada com ua bastida en 1335.

## Geografia
Pròcha de la termièra dab Bigòrra, qu'ei un lòc de romiatge per'mor que la verge Maria b'i auré sauvada ua gojata qui's negava en la balhar un arram (lo *bèth arram*) entà la sortir de l'aiga. Bernadeta Sobirós qu'i cossirava de la soa Lorda nadau.

## Toponimia
### Bètharram
La prononciacion qu'ei [bɛta'rram] o [betaɾɾˈam]. Las fòrmas ancianas que son *Guatarram* en 1335, *Lo Gatarram*/*Lo Guatarram* dinc au començament deu sègle XVIIau, *Beauram* en 1617, *Betarram* en 1675, *Betharram* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat, *Betharram* que vien deu gascon *bet* e *-arram* . Segon Negre, citat per Miquèu Grosclaude, qu'ajusta *bèth arram* que's deu compréner com « bèth bosquet » .

Miquèu Grosclaude que desvolopa lo subjècte dens lo suplement, p. 401. Cau pas cercar un sens aute que lo sens aparent e cercar dens lo paisatge ua explicacion. Que s'ageish de la legenda de l'arram aparat per la Verge a ua gojata qui èra a nega's. Lo nom navèth que pareish en francés en 1617 dens lo contèxte deu retorn deu catolicisme en Bearn. Que i avèva dejà, despuish lo sègle XIV, un santuari vodat a la Verge, pr'amor d'un aute miracle : ua estatua de la Verge trobada per lo pè d'un bueu. Ua seria de miracles estereotipats qu'apareish de 1621 a 1642, dab a cada còp la Verge que sauva ua gojata qui èra a nega's dab un arram. Lo nom qu'apareish en bearnés sonque en 1622 e lo sanctuari arroeinat qu'estó tornat bastir. Per lo nom vielh, *Gatarram*, Grosclaude que perpausa solucions adaptadas au site :
**ga*/*gua* e *arrabia* (« montanha abrupta ») o *aran* (« vath ») ;
**catarraba*, « lòc abrupte », pirenenc segon Rohlfs (*catarra* en aragonés, « rega prigonda cavada per las aigas »).

### L'Estela
La prononciacion qu'ei [les'telɔ]. Las fòrmas ancianas que son *Lestelle* en 1335, *Lestele* en 1402, *La Stela* en 1429, *Lestella* en 1544, *Lastelle* en 1544, *L'Estelle* en 1675, *Lestelle* en 1675, *Lestelle* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat, *L'Estela* que vien deu latin *stella*, « estela »  dab lo sufixe *-onem*. La motivacion que seré d'ua ensenha o d'ua vila nava dab carrèras en crotz (?) . 

Miquèu Grosclaude qu'accèpta l'explicacion literau, mès l'idèa de carrèras en crotz qu'ei tròp banala per estar realista. Lo nom qu'a per sens *estela*, shens estar un cairehorc pr'amor deu site. L'Estela qu'ei ua bastida creada en 1335, pro lonh deu vilatge d'origina, *Laber*. L'ortografia de 1335, dab las duas *ll* deu mot sabent (*estela* que vieneré d'ua fòrma vulgara **stela*) que hè supausar un nom inventat artificialament. Que sembla ua designacion publicitària per la bastida navèra. L'idèa d'ua bòrna, d'ua hita o d'ua lausa (monument), invitada per Lemoine, qu'ei ua error .

## Istòria
En 1837, un Basco, Sant Miquèu Garicoïts qu'i fondè la congregacion deus pairs deu Sacrat-Còr. Los sons membres, desempuish, qu'an traucat lo mon sancèr en bèth hornir lo musèu de la loa capèra. Aquesta qu'ei un exemple deus géncers deu barròc occitan (a comparar, dens la region, dab la glèisa de Sarrança en Bearn e la Capèra Daurada de Puei Laün a Arrens en Bigòrra).

## Eraldica

L'escut de L'Estela-Bètharram que's blasona atau :*d'azur de montanha sommada d'un calvari susmontat d'ua estela, tot aquò d'aur, adextrat d'aur dab duas vacas de gules accornadas, colletadas e clarinadas d'azur, passantas l'ua suber l'auta*.

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Santuari de Bètharram
* Espelugas de Bètharram
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas