open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tsuica

La **tsuica** (en romanes *țuică*) es una bevenda alcolizada romanesa tradicionala qu'es obtenguda per la fermentacion puei la destillacion de prunas. Tira generalament entre 30 e 40% d'alcòl.

## Fabricacion

La produccion a luòc tradicionalament entre lo començament de setembre e la fin de decembre. Lei fruchs son mes a fermentar pendent sièis o uech setmanas dins de gròssei tinas dichas *butoaie* ou *căldări*. Un alambic en laton, dich *cazan*, es utilizat per la destillacion. Abituament, lei fruchs son de prunas, mai de cerieisas, d'aubricòts o de persègues pòdon tanben èsser utilizats.

A la fin de la destillacion, se recupèra tres fraccions principalas :
* La tsuica fòrta (*țuică de-a-ntâia* en romanés) representa quasi 25% dau produch de la distillacion. Son gra d'alcòl es situat entre 45 e 55°. Normalament, es destillada un segond còp e sembla adonc a la *Palinca*.
* La tsuica normala (*țuică de-a doua*), amb un gra entre 30° e 40°, es la tsuica pus consumada e representa la mitat de la produccion de la destillacion.
* La tsuica febla (*țuică de-a treia* o *apă de țuică*) es la darriera fraccion amb un gra d'alcòl entre 5 e 15°.
La tsuica destinada per la consumacion immediata es dicha tsuica fresca (*țuică proaspătă*) e aquela qu'es entrepausada tsuica vièlha (*țuică bătrână*).
Lo vielhiment dura generalament entre sièis mes e dètz ans.
Pasmens, lo gra d'alcòl a evolucionat durant lo sègle XX. D'efèct, en 1900, per l'Exposicion Universala de Paris, lei tsuicas presentadas afichavan entre 15,3° e 31,8°.

## Produccion

A la fin dau sègle XIX,  èran cultivadas ambé de prunieras. La produccion totala èra adonc de  en Valaquia e de  en Moldàvia. En 2003, la produccion de tsuica èra totjorn una activitat frequenta ambé  productors. Quasi  d'aubres èran cultivadas per la produccion. 

Pasmens, dempuei l'intrada de Romania dins l'Union Europèa en 2007, una legislacion novèla es en vigor. Lei productors devon se declarar e metre lo materiau ai nòrmas, en particular ambé la crompa d'alambic en inox o en coire alimentari.
De mai, una taxacion relativament importanta es apareguda :  per ectolitre d'alcòl per lei produchs destinats a la comercializacion e  per la produccion destinada a l'autoconsumacion. Lei pichons productors son donc obligats d'arrestar o de contuniar dins l'illegalitat. En revenge, la filiera comerciala e industriala se deu estructurar. Ansin, lo tractat d'adesion de Romania a l'Union Europèa reconois e para sièis tsuicas e de productors assaian d'obtenir de AOC per sei produchs.

## Consumacion

Tradicionalament, un veire de tsuica es ofèrt per faire la benvenguda o portar un brinde. Pòt sovent èsser acompanhada per de fromatge e de pomas d'amor. D'ivèrn, se pòt tanben beure cauda e relevada d'espècias. Generalament, la tsuica se retròba per leis eveniments urós o malurós coma lei maridatges, lei batejats, lei funeralhas... etc.

## Nòtas e referéncias
Mairàs

**Mairàs** (*Meyras* en francés) es una comuna occitana del Bas Vivarés, istoricament en Lengadòc,  que administrativament se tròba dins lo departament d'Ardecha e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament de Ròse-Aups.

## Geografia

### Comunas vesinas

    400px|left|Distanças e posicion relativa
    



### Perimètre delh territòri

## Toponimia
### Mairàs
La prononciacion d'un informator de Prunet es [mej'ra] (*s* furtiva o dobtosa en finala) .

Mairàs vendriá d'un nom latin d'òme *Matrius*, o eventualament *Marius*, amb lo sufixe *-acum* , latinizacion delh sufixe gallés *-ācon*. Mas dins un autre libre, Albèrt Dauzat prepausa lo cognomen *Macer* . Mairàs èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre *Matrius*, *Marius* o *Macer*. Rai pel radical, mas aquò règla pas la question de la finala, que poiriá èsser lo sufixe celtic *-ate*. I a un nom celtic, *Mātrios* , que se confond amb lo nom latin *Matrius*, e que poiriá convenir : **Mātriate* mena regularament a *Mairàs*. I a pr'aquò plan de comunas de Vivarés o de Velai qu'an de fòrmas ancianas en *-ac* e una grafia francesa recenta en *-as*. E coma las consonantas finalas son mudas, es malaisit de chausir.

### Neirac los Banhs
La prononciacion d'un informator de Prunet es [nɛj'rak] .

Lo nom de *Neirac* es format delh nom d'òme *Nerius*, amb lo sufixe *-acum* , latinizacion delh sufixe gallés *-aco(n)*. Neirac èra donc probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre *Nerius*.

## Istòria

* En 1854, la comuna de *Chirols* se creèt del territòri de Mairàs .

## Administracion

* A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra del canton de Tuèis, i demorèt. En 2016, tornèron batejar lo canton « Canton de Nauta Ardecha ».

## Demografia

* 2016 : 953
## Luòcs e monuments
* lo chastèl de Ventadorn
* lo chastèl d'Autsegur

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Chastèl de Ventadorn (Bas Vivarés)

right|250px|thumb|Lo chastèl
right|250px|thumb|''Las roïnas delh chastèl de Ventadorn'' de Jules Thibon (vèrs 1860). Vision d'artista. Colleccion particulara.
Lo **[[chastèl]] de Ventadorn** se situa alh sud-èst de Mairàs, en Bas Vivarés, istoricament en Lengadòc, avent d'elements d'arquitectura daus sègles XI, XII, XV e XVI. Venguèt *monument istoric* lo 4 de mai de 1937.

## Geografia
Se quilha en dessobre delh jonhent de Fontaulièra e d'Ardecha, sobre un esperon rochós, aperaquí  d'altitud.

## Istòria
Seguèt bastit alh sègle XII quand lo fèu de Mairàs aperteniá aus Solinhac. En 1195 lo senhor de Montlaur esposèt Miracle de Solinhac e son fraire Beraut de Solinhac lhors balhèt lo fèu de Mairàs. Tornèt aus Levis a la fin delh sègle XIV, e en 1472 lo senhor de Mairàs esposèt Blancha de Ventadorn. D'aquí en avans seguèt desabitat e a la Revolucion descrit aitau: . Seguèt larjament utilizat après la Revolucion coma peirièra.

## Arquitectura
Son plan es basat sobre lo modèl daus chastèls savoiards ont lo donjon es estachat alh barri. S'i pòt veire un donjon carrat, de torres, dos colombièrs e una pòrta fortificada. Segon los trabalhs de recèrcha efectuats e la notícia sobre lo chastèl escrita per Georges Grégoire, la construccion pus anciana es lo donjon carrat. Lo barri exterior es accessible per un pònt levadís, lo barri sud a una sola entrada e lo tresen barri, que entornejava complètament lo chastèl, aviá tres pòrtas. La torre carrada de son angle nòrd-oèst es constituida de salas voutadas. La torre carrada de l'angle sud-oèst sobremontada de doas garitas datariá d'òbras delh sègle XIV.
Ademar Jordan

**Ademar Jordan** (fl. 1198&ndash;1212) èra un cavalièr e trobador de Sent Antonin en Roèrgue. Èra  benlèu vassal de Raimon Jordan. 

Ademar participèt aparentament a la guèrra contra la Crosada dels Albigeses, que i foguèt capturat per Simon de Montfòrt lo 6 de Mai de 1212 e foguèt pas pus ausit aprèp. A l'ocasion de sa captura compausèt un *[[sirventés]]* en imitacion de Bertran de Bòrn, *Si tot m'ai estat lonjamenz*. Sa sola autra cançon existenta es *Pons, viscoms, lezir e sojor*, una *[[Cobla (canso)|cobla esparsa]]* o *cobla de circonstància*. 

Ademar pòt tanben aver participat a una de las Crosadas (saique la quatrena o la *[[Reconquista]]*). 

## Fonts
*Brunel, Clovis (1926). *Les troubadours Ademar Jordan et Uc Brunenc,* *Romania*, **52**, p. 506. 
*Jeanroy, Alfred (1934). *La poésie lyrique des troubadours*. Tolosa: Privat. 
*Schulze-Busacker, Elisabeth (1987). "French Conceptions of Foreigners and Foreign Languages in the Twelfth and Thirteenth Centuries," *Romance Philology*, **41**:1 (Aug.) pp. 24&ndash;47. 

## Ligams extèrnes
*Complete works, edited by Saverio Guida (2003)

## Nòtas
Zeia

[right|250px|thumb|Localizacion de Zeia dens lo bacin d'[Amur (fluvi)|Amur]]
[left|250px|thumb|Un [illa|illon sus l'arriu de Zeia]]
**Zeia** (Зея en rus),**Jingkiri bira** (manchó), qu'ei ua arribèra deu sud-èst de Siberia, dens la Federacion de Russia. Afluent esquèr d'Amor, que correish sus 1 242 km.
Guilhèm Ademar

**Guilhèm Ademar** (1190/1195&ndash;1217) èra un trobador de Maruèis, en Gavaudan. Nòble de naissença, mas fòrça paure, viatgèt entre las corts d'Albi, de Tolosa, de Narbona, e d'Espanha. Obtenguèt durant sa vida una reputacion pron importanta per que Monge de Montaudon ne'n faguèsse la satira. Dintrèt dins los òrdres cap a la fin de sa vida. Setze poèmas; catòrze *[[Canso|cansos]]*, un *[[sirventés]]*, e un *[[partiment]]* amb Eble d'Ussel demòran de son trabalh. Sas *cansos* son sas òbras pus famosas. Sovent plenas d'umor, mantunas imitan la poesia d'un de sos pus illustres contemporanèus: Arnaut Daniel. Una *canso* subrevisquèt amb sa melodia.

Segon sa *[[Vida (literatura)|vida]]*, Guilhèm èra lo filh d'un paure cavalièr de Maruèis, que lo senhor del castèl lo faguèt cavalièr. Èra un òme eloquent que "sabiá plan cossí trobar." Quora se suportèt pas pus coma cavalièr, venguèt trobador e  "foguèt grandament onorat per tota la nauta societat." Pasmens a la fin de sa vida jonhèt l'òrdre religiós de Granmon.

## Referéncias
Tuc Nere

Eth **Tuc Nere** ei ua montanha dera Val d'Aran situada en terçon d'Arties e Garòs e en municipi de Naut Aran. A ua nautor de 2506,9 m.

### De véder
* Lista deths toponims dera Val d'Aran
Partiment

Lo **partiment** o **jòc partit** (***partiment, partia, o joc partit*** en occitan ancian) es un debat o dialòg en forma de poèma. Segon Guilhèm Molinièr, autor de *[[Leis d'Amor|Las leys d'amors]],* un tractat del sègle XIII subre cossí escriure de la  poesia dins l'estil trobadorenc, existís una diferéncia clara entre partiment e *[[tenso]]*: dins un partiment lo primièr parlaire presenta un problèma amb doas solucions possiblas, daissant a son contradictor la causida de quina solucion defendre mentre que el pren sus el la defensa de l'autre vejaire. Pasmens, cada participant defend una teoria non pas per conviccion mas per l'interès de la discussion. Lo teorician admetèt que los dos tèrmes èran sovent emplegats d'un marrit biais.

## Veire tanben
* Genres trobadorencs
Bikin

L'arriu de **Bikin** (Бикин en rus) qu'ei un cors d'aiga deu sud-èst de la Federacion de Russia. Aqueth arriu, afluent dret d'Ussuri e sosafluent d'Amur, que correish sus 560 km.
Naoli

L'arriu de **Naoli** (挠力河 en chinés; pinyin: *Naoli Hé*) qu'ei un cors d'aiga deu nòrd-èst de la Republica Populara de China, dens la província de Heilongjiang. Aqueth arriu, afluent esquèr d'Ussuri e sosafluent d'Amur, que correish sus 596 km. Qu'arcuelh la Resèrva Naturau de l'Arriu de Naoli.
Nicolau Glaudi Fabri de Peiresc

**Nicolau Glaudi Fabri de Peiresc** (Beujanciá, 1580 - Ais de Provença, 1637) foguèt un intellectuau provençau de l'epòca barròca, scientific, òme de letras, conselhier au Parlament de Provença. Coma astronòm, faguèt la primièra mapa de la luna basada subre d'observacions au telescòpi e descobriguèt la Nebulosa d'Orion. Entre sas recèrcas, i aguèt la determinacion de la longitud de divèrses luòcs a l'entorn de la Mediterranèa e en Africa del Nòrd.
Aguèt una corespondéncia sostenguda amb nombroses personatges e scientifics de son epòca, coma Malherbe, Rubens, Pèire Gassendi o Galilèu.
O pichinela

Questa cançon es l'adptacion facha en lenga occitana d'una breçairòla còrsa fòrça coneguda que si sòna O Ciucciarella

O PICHINELA

O Pichinela

Non sabes quant t’adori

La tia belesa

Lo tiu colar d’evòri

Pichinela ensucrada

Questa nuech longa va estar

Bella nina, bella nina

Lo tiu papa es al ostal

Siu estat à l’òrt

Quest matin de bon’ora

La nina non ‘qui era

Era anada a l’escòla

Tot era per veser de tenir

Lo ramelet de mamois

Bella nina, bella nina

Lo tiu papa es a la casa

Vòli anar amont

Per questa pojada

‘Ci li cabri son

Bengan ambé la cèrvia

Aici son li tri conilhi

Seguis li, corris ambé li

Bella nina, bella nina

Lo tiu papa se’n torna aici

Ai trapat un niu

M’onte eran doi uòvi

Siu estat ‘tà veser

L’aucèl que nida li

Era un niu de colomba

E tri còpi l’ai trapat

O colomba ajocada

Quant longa la nuech va estar

Se pòl fiular

E cridar à tramontana

Que fiali lo lin

Escarpi la lana

Ai fach lo tiu mantèl

E garnit la tia rauba

Lo tiu mantèl enfadat

E de tot entorn brodat
Sungacha

right|250px|thumb|Localizacion de Sungacha (blau marin)
**Sungacha** (Сунгача en rus, 松阿察河 en chinés; pinyin: *Sōngàchá Hé*) qu'ei ua aiga deu nòrd-èst de la Republica Populara de China, dens la província de Heilongjiang e deu sud-èst de Russia, dens lo Krai de Primòrie. La longor d'aqueth arriu, afluent esquèr d'Ussuri e sosafluent d'Amor, que vària de 180 a 210 km. Que forma ua part de la termièra enter China e Russia. Qu'ei lo sol emissari deu Lac Xingkai. Lo bacin de Songacha qu'abriga ua fauna e ua flòra hèra rica, en particular lo lotus sacrat (*Nelumbo nucifera*).
Pál Schmitt

**Pál Schmitt**, n.1942, foguèt lo president d'Ongria del 6 d'agost de 2010 al 2 d'abril de 2012, que demissionnèt. La premsa ongaresa aviá publicada la pròva que mai de 90% de sa tèsi de doctorat èra copiada sus de tèsis mai ancianas.
Sungari

right|200px|thumb|Situacion geografica de Sungari (en blau marin)
right|200px|thumb|Imatge satellitari de Sungari a l'èst de Harbin, on los braces mòrts son frequents
[right|200px|thumb|Sungari a [Jilin (vila)|Jilin]]
[right|200px|thumb|Sungari a [Harbin]]
**Sungari** (*Sunggari ula*  en manchó, Сунгари *Sungari* en rus) o **Songhua** (松花江 en chinés; pinyin: *Sōnghuā Jiāng*) qu'ei un important arriu deu nòrd-èst de la Republica Populara de China, dens las províncias de Jilin e de Heilongjiang. Afluent dret d'Amur, que correish sus 1 927 km.
Muling

**Muling** (穆稜河 en chinés; pinyin: *Mùlíng Hé*) o de **Muren** qu'ei ua arribèra deu nòrd-èst de la Republica Populara de China, dens la província de Heilongjiang. Aqueth arriu, afluent esquèr d'Ussuri e sosafluent d'Amor, que correish sus 577 km.
Nen

[right|250px|thumb|Situacion geografica de Nen (en [blau marin)]]
L'arriu de **Nen** (嫩江 en chinés; pinyin: *Nèn Jiāng*) o de **Nonni** (40px *Non ula* en manchó) qu'ei un important cors d'aiga deu nòrd-èst de la Republica Populara de China. Aqueth arriu, afluent esquèr de Sungari e sosafluent d'Amur, qu'a ua longor de 1 370 km. Qu'ei lo tributari mei long de Sungari.

Que neish dens la província de Heilongjiang e que correish vèrs lo sud formant ua part de la termièra enter Heilongjiang e Jilin, e adaigant la zona fertila deu nòrd deus plans de Manchoria.
Liao

right|250px|thumb|Localizacion geografica deu bacin de Liao
Lo fluvi de **Liao** (遼河 en chinés tradicionau; pinyin: *Liáo hé*) qu'ei un important cors d'aiga deu nòrd-èst de la Republica Populara de China. Que's geta dens la Mar de Bohai, dens la Mar Jauna. Los noms de la província de Liaoning e de la peninsula de Liaodong que vienen deu nom d'aqueth fluvi. Qu'a ua longor de  e un bacin de .
Hun

right|250px|thumb|Situacion geografica de Hun dens lo bacin de Liao (devath a dreta)
L'arriu de **Hun** (渾河 en chinés; pinyin: *Hun Hé*) qu'ei un cors d'aiga deu nòrd-èst de la Republica Populara de China. Lo son nom ancian qu'èra **Shen Shui** (瀋水). Qu'ei un afluent esquèr de Liao.
Raimu

**Juli Aguste Muraire**, pus conegut coma **Raimu** (Tolon, lo 18 de decembre de 1883 - Neuilly-sur-Seine, lo 20 de setembre de 1946) èra un actor de teatre, de cinèma e de music-hall provençau. Foguèt descobèrt per Sacha Guitry e joguèt en particular per Marcèu Panhòl (ambé cu virèt la Trilogia marselhesa e La Molher dau panatier).

## Liame extèrne
*http://www.youtube.com/watch?v=w8rXPeB8-DY Extrach de la partida de carta de Marius.
Fernandel

thumb|right|250px|Fernandel en 1970
**Fernandel** de son nom vertadièr **Fernand Joseph Désiré Contandin**, (Marselha, lo 8 de mai de 1903 - París, lo 6 de febrièr de 1971) foguèt un actor e cantaire occitan de Provença fòrça famós que foguèt durant mantun decenni una *star* dau cinèma francés. 

Nascut baloard Chave a Marselha, sa familha èra sortida de Peirosa, un vilatge de la Vau Cluson, una dei Valadas Occitanas de la Província de Turin (estat italian)
Comencèt dins lo music-hall. Coma actor se destaquèt en particular dins *Lo Schpountz*, *L'Aubèrga roja*, *Ali Baba e los Quaranta raubaires*, *La Cosina au burre*, *Don Camillo*, *La Vaca e lo Presonier*, *Naïs*, *Benastrós cu coma Ulisses*. Coma cantaire, marquèt lo public ambé sei cançons *Félicie* e *Lo tango còrse*.

En 1954 subre la cadena de ràdio France Inter declarèt conéisser lo provençau per sa familha e parlèt de son estacament per l'òbra en provençau de Frederic Mistral e en tot regretar lo recul de la lenga qu'expliquèt de pas aver enregistrat ges de sei tèxtes perque una traduccion en francés auriá fach pèrdre fòrça valor au tèxte e qu'en provençau paucs l'aurián escotat.

## Nòta
Gui Bonnet

**Gui Bonnet** (Avinhon, 12 de mai de 1942 - Montpelhièr, 8 de genièr de 2024) es un cantaire occitan de Provença que compausèt per eu e per d'autrei per representar França au Concors de l'Eurovision : compausèt *La fònt* per Isabelle Aubret en 1968, puei eu meteis interpretèt sei cançons *Marie Blanche* en 1970 e *Vivre* en 1983 (paraulas de Fulbert Cant). Après, se virèt vers la cançon en occitan e tornèt a seis originas provençalas.

## Liame extèrne
*Site oficiau
Argun

right|250px|thumb|Localizacion d'Argun dens lo bacin d'Amur
L'arriu d**'Argun** (Аргунь *Argun* en rus, 额尔古纳河 *É'ěrgǔnà hé* en chinés, *Ergune bira* en manchó), qui vòu díser  en lenga boriata, qu'ei un important cors d'aiga de la Republica Populara de China e de la Federacion de Russia. Lo son confluent dab Shilka que da neishença a Amur.

La soa longor qu'ei de ; lo son bacin qu'a ua superfícia de . Que neish a l'oèst de la cadea montanhosa volcanica deu Gran Khingan dens la region autonòma de la Mongolia Interiora au nòrd-èst de China. Lo cors superior situat completament en China, conegut devath lo nom de **Hailar** (拉尔河 en chinés; pinyin *Hailar He*), que trauca ua region arida e de l'estèpa on e adaiga las vilas de Xiguit Qi e de Hailar, puish que passa au ras deu Lac de Hulun, près de la vila de Manzhouli, que torna vèrs lo nòrd-èst e lo son cors que serveish de termièra naturau dab Russia sus . La soa confluéncia dab l'arriu de Shilka que da neishença a Amur a  a l'oèst de Xilinji, capitau deu *xian* de Mohe (Heilongjiang).
Kherlen

right|250px|thumb|Pont sus Kherlen pròche de Choïbalsan, en Mongolia 
right|250px|thumb|Situacion geografica de Kherlen
L'arriu de **Kerlen** o de **Kerülen** (Хэрлэн гол *Kherlen gol* en mongòl; 克鲁伦河 en chinés; pinyin: *Kèlǔlún hé*) qu'ei un cors d'aiga de Mongolia e de China, dens la region autonòma de la Mongolia Interiora, qui ei un afluent deu Lac de Hulun.

## Geografia
Dens los ans plojoses, las aigas deu Lac de Hulun qu'atenhen Argun; alavetz, Kherlen que'n vad un afluent d'Amur.

La soa longor qu'ei de 1 254 km e que drena un bacin de 116 400 km².
Le Condor

**Le condor** es un grop de musica folclorica de Provença qui acampa despuei 2000 setanta musicians autorn de Joan Francés Gerold, fondator dau grop e diplomat de galobet (flaütet) dau Conservatòri de Marselha. Sa tòca es promòure la musica e leis instruments de Provença en lei mesclar amb d'autres instruments d'autres culturas tradicionalas dau monde.

## Ligam extèrne
*https://web.archive.org/web/20100826022524/http://www.le-condor.fr/ site oficiau.
Bobby Fischer

**Robert James ''Bobby'' Fischer** (Chicago, 9 de març de 1943 – Reykjavík, 17 de genièr de 2008) foguèt un grand jogaire d' escacs american.
Lac de Hulun

Lo lac de **Hulun** (呼倫湖; pinyin: *Hūlún Hú* en chinés; Хөлөн нуур *Hölön nuur * en mongòl) o de **Dalaï** (又名達賚湖 en chinés; Далай нуур *Dalai nuur* en mongòl) que's situa près de la vila de Manzhouli, au nòrd-èst de la Republica Populara de China, dens la region autonòma de la Mongolia Interiora. Qu'ei un deus cinc lacs d'aiga doça mei grans de China, d'ua superfícia de cap a . Qu'ei alimentat principaument per l'arriu de Kherlen. Qu'a ua longor de , ua largor de  e ua altitud de . En 1995, l'espleita de la pesca que n'estó de  milions de langostas,  de peishs,  de cambaròtas e  de pèrlas. Que s'i espleita tanben la cana. Durant l'estiu aqueth lac que recèu un sarròt de visitaires.

## Galeria

Fichièr:HulunLake2.jpg|Vista deu lac
Fichièr:HulunLake.jpg|Vista deu lac
Fichièr:LakeHulun2.JPG|Ua barca
Fichièr:LakeHulun1.JPG|Jardin au ras deu lac
Gui Denielou

**Gui Denielou** (Tolon, lo 14 de junh de 1923 - Chabuelh, lo 12 de decembre de 2008) sieguèt oficiau de marina dins lei fòrças luiras puei un engenhaire fondator de l'UTC (Universitat de Tecnologia de Compenha).
Shilka

right|250px|thumb|Localizacion de Shilka dens lo bacin d'Amur
**Shilka** (Шилка en rus) qu'ei una aiga deu krai de Zabaikalie, au sud-èst de Russia. Lo son confluent dab Argun que da neishença a Amor.

Aqueth arriu qu'a ua longor de 560 km e lo son bacin qu'a ua superfícia de 206 000 km².
Catedrala de Nòstra Dòna de la Seds

La **Catedrala de Nòstra Dòna de la Seds** es la catedrala de la diocèsi de Frejús e Tolon (se tròba dins aquela segonda ciutat).

Foguèt començada au sègle XI e deu son nom a la paraula latina *sedis* per "sede".

A l'escasença de l'ivèrn de 1543/1544 foguèt transformada en mosqueta per aculhir leis aligats otomans dau rei Francés I de França.
Estadi Mayol

L**'Estadi Mayol** de Tolon siguèt bastit e finançat per iniciativa personala dau cantaire Félix Mayol per aculhir lo Rugby Club Tolonenc.

Es situat au còr de la ciutat, pròcha dau pòrt e dona son nom au bari Mayol.

Es un deis estadis majors de rugbi en Occitània, dins lo campionat de França e aculhiguèt rescontres au nivèu internacional.

Sa bastisson comencèt en 1919 e s'acabèt en 1920, data de son inauguracion. Pauc après, se presentèt un projècte de demolicion qui siguèt adoptat mas pas aplicat.

L'Estadi Mayol patiguèt fòrça bombardaments durant la Segonda Guèrra Mondiala e deguèt estre tornar bastit.
Félix Mayol

**Félix Mayol** (Tolon, lo 18 de novembre de 1872 e lo 26 d'octobre de 1941) foguèt un cantaire tolonenc de lenga francesa de café-concèrt puei de music-hall.

Naissut a Tolon, comencèt sa carriera a París en 1895. A son arribada una amiga li ofriguèt de muguet que, segon eu, li portèt astre e venguèt son simbòl (puei, après, lo simbòl dau Rugby Club Tolonenc, dont Mayol bastiguèt l'estadi que pòrta son nom).

## Liame extèrne
*http://www.youtube.com/watch?v=NwBDiGG_7Vo sus youtube.com, *La polka des trottins* per Mayol.
Opèra de Tolon

L**'Opèra de [[Tolon]]** foguèt bastit entre 1860 e 1862 subre lei plans de l'arquitècte Léon Feuchère e acabat per Théodore Charpentier. Foguèt inaugurat lo 12 d'octobre de 1862 (inspirèt ansin la creacion e la bastison de l'Opèra Nacionau de París, inaugurat 13 ans après).  

En 1988 foguèt classificat coma Monument Istoric de França. Compta ambé 1329 plaças e constituís un dei majors opèras d'Occitània.

## Galariá

Imatge:fogauoperatolon.jpg|Tolon e son ostau de vila modèrne vists de la terrassa
Imatge:Salonoperatolon.jpg|Fogau de l'opèra
Imatge:copolo2opratolon.jpg|Empont e balcons d'onor
Imatge:copolaoperatolon.jpg|Votin sota la copòla
Yalu

right|200px|thumb|Situacion geografica de Yalu
Lo fluvi de **Yalu** (manchó e chinés) o d**'Amnok** (corean) que marca la termièra enter la Republica Populara de China e la Corèa deu Nòrd.

[left|250px|thumb|Los dus ponts sus Yalu a Sinŭiju e a [Dandong]]
Aqueth fluvi que neish a 2 500 m d'altitud e que's geta dens la Mar Jauna. Que correish sus 800 km e lo son bacin qu'a ua superfícia de 30 000 km².

Lo Pont de l'Amistat Chinocoreana sus Yalu que jonh Sinŭiju dins la Corèa deu Nòrd e Dandong en China.
Lac Khasan

right|250px|thumb|Memoriau de la Batalha deu Lac Khasan erigit aus entorns deu lac 
Lo **Lac Khasan** (*озеро Хасан* en rus) qu'ei un petit lac de Russia situat dens lo *raion* de Khasan e lo *krai* de Primòrie, au ras de la Corèa deu Nòrd,  au sud de Vladivostok. Qu'a ua superfícia de . L'arriu de Tanbogatyi que correish desempuish lo lac. Descrivut com , lo lac qu'estó lo site on e's debanè la Batalha deu Lac Khasan a l'estiu de 1938.
Lac Xingkai

right|250px|thumb|Imatge satellitari deu Lac Xingkai
Lo **Lac Xingkai** (興凱湖 en chinés tradicionau; pinyin: *Xīngkǎi Hú*) o **Lac Khanka** (*озеро Ханка* en rus) qu'ei un lac d'aiga doça situat a la termièra enter la província chinesa de Heilongjiang e lo *krai* de Primòrie en Russia. L'aiga deu lac qu'ei tan limpida e lo cèu d'aquera region tan blau, qui lo lac ei conegut com .

La soa superfícia qu'ei de  ( deus quaus en Russia). Las arribas deu lac que son marescatjosas exceptat au nòrd-oèst. Lo bacin drenant deu lac qu'a ua superfícia de  (97% en Russia). Qu'ei alimentat per 23 arrius (8 en China e 15 en Russia) e que desborda au nòrd dens l'arriu de Sungacha, afluent d'Ussuri. Lo lac qu'apartien au bacin d'Amur.
Joan Aicard

**Joan Aicard** - *Jean Aicard* en francés - (Tolon, lo 4 de febrier de 1848 – París, lo 13 de mai de 1921) foguèt un escrivan provençau de lenga francesa naissut a Tolon, romancier, dramaturg e poèta.

Foguèt elegit membre de l'Acadèmia Francesa en 1909 per ocupar la cadiera 10.

Un de sei romans e personatges mai important es de segur *[[Maurin dei Mauras]]* qu'evòca e pinta lei Mauras e lo .
Ramadan

thumb|right|300px|Mièja luna de Ramadan

**Ramadan** o **Ramadam** (en arabi **رَمَضَان**, **ramadan**, *ramaḍān*) es lo noven mes del calendièr musulman qu'a 30 jorns. S'utiliza indiferentament lo mot de *ramadam* per designar aquel mes e, per metonimia, lo june especial (*[[sawm]]*) que se passa pendent aquel periòde, e que constituís un dels cinc pilars de l'islam. Lo mot de *ramadan* ja èra lo nom del noven mes dins la cultura aràbia anteriora a l'arribada de l'islam; la paraula deriva de la raiç aràbia *rmḍ*, que fa referéncia a  e .

Pendent tota sa durada, los musulmans (salvat los malauts, las femnas emprenhadas o que alachan, los enfants pichons, los vièlhs o tot autra persona per la quala aquel june estricte poiriá amenaçar la santat) devon ingerir o introduire pas res dins son còrs dempuèi l'alba fins al crepuscul, es a dire pas manjar ni beure pas res, e a mai s'absténer de fumar, de se perfumar e d'aver de relacions sexualas, durant las oras del jorn. Cada vèspre, la rompedura del june quotidian a un caractèr festiu, ocasion de reünions de familha, de lecturas partejadas de l'Alcoran o de far caritat pels paures. Lo mes pren fin amb l'Id al-fitr, la fèsta de la rompedura del june, que comença lo primièr jorn del mes seguent, xawwal, e qu'es ocasion de grandas festivitats.

Pendent lo mes del ramadan se celèbra la *[[Nuèit del Destin]]* (Làylat al-Qadr). Segon la tradicion, seriá durant aquela nuèit que lo Coran seriá estat revelat per l'àngel Gabrièl al profèta Maomet.

## Datas de senhalar
* 02 de ramadan, revelacion de la Torah a Moïses (tradicion del chiisme).
* 10 de ramadan, mòrt de Khadija, la primièra esposa de Maomet.
* 12 de ramadan, revelacion evangelica a Jèsus (tradicion del chiisme).
* 15 de ramadan, naissença de l'imam al-Hàssan ibn Alí.
* 17 de ramadan, victòria dels musulmans a la batalha de Badr.
* 18 de ramadan, revelacion del *[[Libre dels Salmes]]* a Dàvid (tradicion del chiisme).
* 21 de ramadan, mòrt del califa Alí ibn Abi-Tàlib.
* 23 de ramadan, revelacion del Coran a Maomet (tradicion del chiisme)
* Nuèit del 26 al 27 de ramadan, *[[Nuèit del Destin]]* quand, segon la tradicion sunnita majoritària, la revelacion del Coran a Moamet.
Enric Espieut

**Enric Espieut** (en francés *Henri Espieux*, Tolon, 1923 - Nimes, 1971) siguèt un escrivan occitan d'expression provençala. Visquèt la majora part de sa vida a París ont fondèt una seccion de l'IEO.
Capitanegèt la colleccion *Messatges*. Joan Larzac diguèt d'eu qu'èra estat "un dei poètas màgers de nòstra renaissença inacabada".

## Citacion famosa
*Non me digatz pas de Francés,*
*Me digatz pas de provençau*
*E me digatz pas d'occitan* [...]

*Que ma patria es de l'escriure.*
*Pasmens escrive en occitan.*

## Òbras
* *Telaranha*, coll. "Messatges", Institut d'Estudis Occitans/Subervie, Rodés, 1949
* amb Albert Maquet, *Luire dans le noir : poèmes provençaux et wallons*, París, Seghers, 1954
* "Cernida de Godolin" dins *Òc*, abril de 1949, p. 31-36
* *Òsca Manòsca !*, Tolon, Obradors de la Poesia Occitana, 1963 
* *Istòria d'Occitània*, Lavit, Lo libre occitan, 1968 (revirat puèi en francés: *Histoire de l'Occitanie*, Agen, Cap e Cap, 1970)
* *Lo tèmps de nòstre amor, lo tèmps de nòstra libertat*, Version francesa de Jean Revest, IEO, 1972
* *Jòi e jovent*. Tolosa: IEO, 1974.
Tumen

right|250px|thumb|Situacion geografica de Tumen
Lo fluvi de **Tumen** (*Tumen ula* en manchó, 們江 en chinés tradicionau; pinyin: *Túmen Jiāng*, Түмэн гол *Tümen gol* en mongòl) o de **Tuman** (두만강 en corean a còps transcrivut *Duman*, Туманная река *Tumannaya reka* en rus) que marca ua part de la termièra enter la Republica Populara de China e la Corèa deu Nòrd e, suus sons darrèrs 17 km, enter Russia e la Corèa deu Nòrd. Lo nom d'aqueth arriu que vien deu mongòl *tümen* qui significa .

Aqueth fluvi qu'a la soa hont dens la montanha Paektu, puish que correish sus 521 km entà getà's dens la Mar de Japon. Sus la soa arriba nòrd que s'esten la província chinesa de Jilin e, au sud, las províncias nòrd-coreanas de Hamgyong deu Nòrd e de Yanggang.

Los entorns de l'estuari que's compausan d'ua vegetacion e ua fauna raras, uei lo dia hèra protegidas.
Yevgueni Kafelnikov

thumb|right|Yevgueni Kafelnikov
**Yevgueni Kafelnikov** es un ex-jogaire de tennis rus. Nasquèt lo 18 de febrièr de 1974 en Sòchi, Russia. Foguèt nº 1 del mond pendent 6 setmanas. Kafelnikov ganhèt 2 torneges de Grand Chelem e una medalha d'aur dels Jòcs Olimpics d'Sydney. Ganhèt 26 torneges en individuales e 28 en dobles.

Se retirèt en 2003.

## Torneges (26)
* 1994: Adelaïda, Copenaga e Long Island.
* 1995: Milan, San Petersborg, Gstaad e Long Island.
* 1996: Long Island, Praga, Roland Garros e Lion.
* 1997: Halle, New Haven e Moscòu.
* 1998: Londres, Halle e Moscòu.
* 1999: Open Austràlia, Rotterdam e Moscòu.
* 2000: Jòcs Olimpics d' Sydney, Moscòu e Marselha.
* 2001: Moscòu.
* 2002: Halle e Tashkent.
Lanckorona

**Lanckorona** es un vilatge de Polonha pròche de la vila de Cracòvia. Es conegut per seis ostaus tradicionaus de fusta. La cima dau vilatge assosta tanben lei roïnas d'un castèu.
Alcoran

thumb|L'Alcoran

L**'Alcoran** (en arabi : القرآن ; *al Qur'ān*, « lectura ») es lo libre sacrat de l'islam. Sa tradicion lo presenta coma la primièra òbra redigida en lenga aràbia clara, afirmacion al principi de la nocion d'« inimitabilitat » de l'Alcoran. 

L'Alcoran regropa las paraulas de Dieu que serián estadas reveladas al profèta e messatgièr de l'islam Maomet (en arabi, *Muḥammad*) per l'arcàngel Gabrièl. Aquela revelacion s'espandís sus un periòde de vint-e-tres ans. L'Alcoran es de còps qu'i a nomenat simplament *al-kitâb* () o *adh-dhikr* (). Los adits profetics e l'Alcoran constituisson ambedoas partidas de la revelacion a Maomet. Los musulmans lo considèran coma una manifestacion d'un atribut divin, lo *kalam*, que representa la capacitat d'Allà (lo nom de Dieu en arabi) a transmetre als seus profètas qualques informacions relativas al ben e al mal, a la vida e a la mòrt, al paradís e a l'infèrn, e tanben las leis fixant los limits entre çò licit e çò illicit. En aquel biais, es, pels musulmans, l'expression non creada d'aquel atribut d'Allà adreiçat a l'intencion de tota l'umanitat, es a dire detentor d'una vocacion universala, del meteis biais que Jèsus es considerat coma lo Lògos (lo Vèrbe, la Paraula de Dieu) dins los Evangèlis.

## Referéncias


## Liames extèrnes
* Al-Quran (Alcoran)
José María Moncada Tapia

**José María Moncada Tapia** (nascut lo 8 de decembre de 1870 en Sant Rafael del Sud, Departament de Managua, Nicaragua e mòrt lo 23 de febrièr de 1945 en Managua) foguèt un professor,  escrivan, jornalista, militar, politic e president de Nicaragua.

Los sieus parents èran d'agricultors d'escasses recorses e de sang espanhòla. José María Montcada faguèt los sieus estudis de primària en lo collègi Sant Carlos de Masatepe, e los de segondària en l'Institut Nacional d'Orient, de Granada. Moncada obtenguèt la siá graduacion en 1888 als 18 ans d'edat.

## La Guèrra Constitucionalista
Lo 11 de novembre de 1926 prenguèt possession de la presidéncia pel tresen còp Adolfo Díaz Recinos, conservador, fins a acabar lo sieu periòde lo 31 de decembre de 1928. Díaz Recinos afrontèt la nomenada Guèrra Constitucionalista, amb lo supòrt de las tropas interventoras nòrd-americanas, que Montcada, amb lo gra de general de division, combatèt en lo partit liberal contra Díaz fins que lo 4 de mai de 1927 s'acordèt lo cessament per la guèrra en Tipitapa (departament per Managua), entre Henry L. Stimpson (Secretari d'Estat dels Estats Units) e lo general José María Montcada mejançant lo Pacte de l'Espino Negro, cridat aital per èsser-se signat jos aquel arbre. Lo general Augusto César Sandino foguèt l'unic general liberal que s'opausèt; aquela data es coneguda tanben coma lo Jorn de la Dignitat Nacionala, per èsser-se iniciat la lucha nacionalista de Sandino, que causa aquel fondèt per el l'Armada Defensor de la Sobeiranetat Nacionala EDSN per combatre l'intervencion militar nòrd-americana.
Victor Quintius Toron

**Victor Quintus Toron** - en francés *Victor Quintus Thouron* - (Bessa d'Issòla, Var, lo 17 de març de 1794 - Tolon, lo 17 de març de 1872) foguèt un escrivan provençau de lenga occitana.

Estudièt a París a l'Escòla Normala Superiora e venguèt avocat. Foguèt tanben membre puei president de la *Société des sciences, belles-Lettres et arts du Var*.

En occitan es l'autor de *Lou Couscri de 1815, Eglogo prouvençalo, A l'ooucasien doou retour doou Rei Louis XVIII*.

## Edicions
**Lou Couscri de 1815, Eglogo prouvençalo, A l'ooucasien doou retour doou Rei Louis XVIII*. París : Setier, 1815.
**Lou naufragé de la Meduso arriba dins l'annado 1816 : pichoun poèmo en vers prouvençaux, segui d'uno pastouralo et d'un dialogo*. Tolon : Aurel, 1824.
**Counseous d'un paire a soun fiou su lou mariagè*. Tolon : Aurel, 1864.
**Lou pleidejaire e l'avoucat*. Tolon : La Pignato, 1931.

## Fònt
*Merle, Renat. *Inventaire du texte provençal de la region toulonnaise*. Nimes : GRAICHS, 1986. (59-84).
Vincent Cordoan

**Vincent Cordoan** (Tolon, lo 7 de març de 1810 e lo 8 de decembre de 1893) foguèt un pintre tolonenc e un dei majors pintres provençaus e dau país de Provença (ambé sei païsatges e sei marinas).
Rugbi Club Tolonenc

thumb|Escut dau RCT.|alt=
Lo **Rugbi Club Tolonenc** (abreujat **RCT**) es una equipa de rugbi de la vila de Tolon e una dei majoras còlas d'Occitània e dau campionat francés dau Top 14. Foguèt quatre còps campiona de França (1931, 1987, 1992 e 2014) e très còps de reng campiona d'Euròpa (2013, 2014 e 2015).

Lo club foguèt creat en 1908 per fusion de l'Estela Esportiva Varesa e d'una part de l'Estadi Varés. Sos primiers vestits foguèron donats per l'Estadi Tolosenc, que n'a las meteissas colors (roge e negre).

Son estadi es l'Estadi Mayol que pòrta lo nom dau cantaire tolonec Félix Mayol que donèt l'argent per lo bastir.

## Palmarès

## Liames extèrnes

* Site oficiau
Juan Bautista Sacasa

**Juan Bautista Sacasa Sacasa** (1874-1946) mètge e òme politic foguèt president de Nicaragua entre 1933 e 1936.
Patrick Rafter

**Patrick Rafter** es un ex-jogaire de tennis australiano. Nasquèt lo 28 de decembre de 1972 en Mount Isa, Austràlia. Foguèt nº 1 del mond pendent 1 setmana. Rafter ganhèt 2 US Open, 11 torneges en individuales e 10 en dobles.

Se retirèt en 2002:

## Torgenes (11)
* 1993: Aptos.
* 1994: Manchester.
* 1997: US Open.
* 1998: Chennai, 's-Hertogenbosch, Montreal, Cincinnati, Long Island e US Open.
* 1999: 's-Hertogenbosch.
* 2000: 's-Hertogenbosch.
* 2001: Indianapòlis.
Carles Pònci

Loís **Carles Pònci** (*Louis-Charles Poncy* en francés; Tolon, lo 4 d'abril de 1821 - 1891) foguèt un escrivan tolonenc de lenga francesa d'origina paura e muraire de formacion. 

Poèta autodidacte, foguèt descubèrt per escasença per lo doctor qui, en suenhant son paire, poguèt legir sei vèrs subre un tròç de papièr e l'ajudèt a lei publicar.

Foguèt chivalier de la Legion d'Onor, Majorau dau Felibritge e Vicepresident de l'Acadèmia de Var, coma o ditz la placa pausada sobre la façada de son ostau nadau a Tolon, dins la carrièra que pòrta son nom.
Moissalièra

Una **moissalièra** es un trelís de metal, de plastic o de fibra de veire o una estòfa de malhas finas, coma la gaza o la tul, que se plaça sus l'encastre de las fenèstras e de las pòrtas que se vòl daissar dubèrtas per empachar los moissals e autres insèctes volants de penetrar dins los ostals. S'utilizan tanben per cobrir los lièches, los brèces..., totjorn per evitar las dintradas d'insèctes, de nuèit o de jorn.

Es un accessòri particularament util coma proteccion contra los insèctes vectors de malautiás (Fèbre jauna, malària, dengue; etc), dins los païses ont aquelas malautiás son endemicas.

Dins las zònas de risc, las moissalièras son de còps que i a embegudas d'un repulsiu, d'un insecticida o d'espòras de campairòls patogèns pels insèctes coma *[[Metarhizium anisopliae]]* o *[[Beauveria bassiana]]*.

Los moissalièras son un element important pel campatge.

## Moissalièras embegudas
Les primièrs modèls de moissalièras embegudas amb insecticidas datan de 1983. Permetián de remediar los defauts d'estanqüeitat (rompedura o mala utilizacion). Aquels modèls utilizavan de piretrinoïdes coma insecticida e repulsiu. Devián èsser espandits manualament sus la tela de la moissalièra e avián una durada de vida corta, passant en particular aprèp qualques lavatges. Dempuèi, l'embeguda se fa pendent lo procèssus de fabricacion amb una durada d'eficacitat anonciada de mantunas annadas.

## Notas e referéncias


## Vejatz tanben
### Bibliografia
* Cyril Fox, *Mosquito net : a story of the pioneers of tropical medicine*, i2i, Manchester, 2008, 253 p. 
* P. Carnevale, V. Robert, C. Boudin et al., « Parasitologie. La lutte contre le paludisme par des moustiquaires imprégnées de pyréthrinoïdes au Burkina Faso », in *Bulletin de la Société de pathologie exotique*, 1988, vol. 81, n°5, p. 832-846
* Frédéric Darriet, *Moustiquaires imprégnées et résistance des moustiques aux insecticides*, IRD, Paris, 2007, 116 p. 
* Dimi Théodore Doudou, Julien Marie Christian Doannio, Lucien Yao Konan, Rousseau Djouaka, Léa Paré Toé et Martin Akogbéto, « La moustiquaire imprégnée d'insecticide comme moyen de lutte contre le paludisme : les raisons d'une adoption limitée en Côte d'Ivoire », in *Natures Sciences Sociétés*, vol. 14, n°4, octobre-décembre 2006, p. 431-433
Campatge

Lo **campatge** (en anglés *camping*), es una activitat comunament a l'aire libre ont se passa una nuèch o mai dins una tenda o caravana, generalament amb la finalitat de s'alunhar de la *[[civilizacion]]* e gausir de la natura. Pasmens existisson de campatges amb d'autras fins, per abrigar de personas al mitan de la civilizacion per exemple al moment de catastròfas naturalas o de manifestacions.

Campar es una activitat que venguèt populara a la començança del sègle XX. Los campaires s'installan prèp dels pargues nacionals o d'autres luòcs d'interès natural.

Lo campatge es tanben un autre tipe pas car de lotjament l'estiu suls luòcs de vacanças o pels assistents a d'eveniments que duran qualques jorns, coma festivals de musica o encontres esportius.

## Definicion
Lo tèrme "campar" inclutz tota una gama de biaisses de passar la nuèch defòra de l'ostal. Dempuèi campaires equipats al minimum fins a las familhas que dispausan d'una caravana amb sa pròpria electricitat, calfatge e mòbles. Campar s'acompanha sovent d'autras activitats coma l'escorreguda, l'escalada, lo canoè, la bicicleta, la pesca o lo torisme alternatiu en general.

Es possible de dormir en campaments permanents amb de restaurants, banhs, dochas e d'autres servicis, se pòt tanben trobar d'ostalets de fusta e se parla puslèu d'ostalariá d'aire libre.
Folquet de Lunèl

**Folquet de Lunel** (1244 &ndash; c. 1300) èra un trobador de Lunèl en Lengadòc. Daissa nòus  poèmas lirics: cinc *[[canso]]s*, dos *[[partiment]]s*, e dos *[[sirventés]]*. Escriguèt tanben un long trabalh, lo *Romans de mondana vida*. Sa data de naissença nos es coneguda precisament pr'amor que  la desvelèt dins son roman, escrit en 1284, ont nos ditz qu'a quaranta ans. 

La primièra òbra databla de Folquet es un *partiment* amb Guiraut Riquier, datat entre 1264 e 1270:

:*Guirautz, don'ab beutat granda
:*tota sol'aiatz
:*en un lieg, e selh que.l platz
:*jatz n'en autre, ses demanda
:*que l'us a l'autre no fai,
:*et amo.s de cor verai:
:*si.l cavaliers se lev'a lieys jazer
:*o ilh ab lui, cal li deu mais plazer?
Torre Reiala

La **Torre Reiala** es un deis ancians elements de defensa de la Rada de Tolon. Foguèt bastida au sègle XVI per l'administracion dau rei Loís XII de França amb la tòca de poder tirar de còps de canon. En 1947 foguèt classada Monument Istoric de França.
Musèu de la Marina (Tolon)

Lo **Musèu de la Marina** de Tolon es un annèxe dau Musèu de la Marina de París.

Se tròba sus lo pòrt a costat de la basa militara. 

Acampa una granda colleccion de maquetas e de tablèus.
Serena Williams

thumb|right|250px|Serena Williams, junh de 2008
**Serena Jameka Williams** es una jogaira de tennis nòrd-americana. Nascuda lo 26 de setembre de 1981 a Saginaw, Estats Units. Nº 1 del mond. Williams ganhèt 17 torneges de Grand Chelem e 4 medalhas d'aur als Jòcs Olimpics (Sydney 00, Pèquin 08 e Londres 12 (2)). Ganhèt 59 torneges en individual e 22 en doble. Williams ganhèt tanben 1 Fed Cup e 2 Hopman Cup.

Serena Williams es la sòrre de Venus Williams, tanben jogaira de tennis.

## Torneges de Grand Chelem (17)
* Open d'Austràlia: 2003, 2005, 2007, 2009 e 2010.
* Roland Garros: 2002 e 2013.
* Wimbledon: 2002, 2003, 2009, 2010 e 2012.
* US Open: 1999, 2002, 2008, 2012 e 2013.

## Torneges (59)
* 1999: Paris, Indian Wells, Los Angeles, US Open e Grand Chelem Cup.
* 2000: Hannover, Los Angeles e Tòquio.
* 2001: Indian Wells, Toronto e Munic.
* 2002: Scottdale, Miami, Roma, Roland Garros, Wimbledon, US Open, Tòquio e Leipzig.
* 2003: Open Austràlia, Paris, Miami e Wimbledon.
* 2004: Miami e Pequin.
* 2005: Open Austràlia.
* 2007: Open Austràlia e Miami.
* 2008: Bangalore, Miami, Charleston e US Open.
* 2009: Open Austrália, Wimbledon e Masters.
* 2010: Open Austràlia e Wimbledon.
* 2011: Stanford e Toronto.
* 2012: Charleston, Madrid, Wimbledon, Stanford, Jòcs Olimpics de Londres, US Open e Masters.
* 2013: Brisbane, Miami, Charleston, Madrid, Roma, Roland Garros, Bastad, Toronto, Us Open, Pequin e Masters.
* 2014: Brisbane e Miami.
Senhoriá de Montpelhièr

thumb|Senhoriá de Montpelhièr (en naut) coma part del reialme de Malhòrca.
La **senhoriá de Montpelhièr** èra una jurisdiccion feudala de Lengadòc que lo centre n'èra la vila de Montpelhièr.
La  Senhoriá de Montpelhièr visquèt lo jorn lo 26 de novembre de 985, quora lo comte Bernart II de Melguer (*Mauguiò*) autregèt au chivalièr Guilhèm en escambi de sa devocion, l'ancian territòri situat entre l'antica via Domícia, Les e Mauçon. Sos eritièrs bastiràn sus son novèl fièu un vertadièr borg fortificat, dotat d'un castèl e d'una capèla que vendrà la vila de Montpelhièr.

## Lista dels senhors de Montpelhièr
### Ostal de Montpelhièr (''dinastia dels Guilhems'')

* Guilhèm I de Montpelhièr 26 de Novembre 986–1019
* Guilhèm II de Montpelhièr 1019–1025
* Guilhèm III de Montpelhièr 1025–1058
* Guilhèm IV de Montpelhièr 1058–1068
* Guilhèm V de Montpelhièr 1090–1121
* Guilhèm VI de Montpelhièr 1121–1146
* Guilhèm VII de Montpelhièr 1146–c. 1172
* Guilhèm VIII de Montpelhièr c. 1172–1202
* Guilhèm IX de Montpelhièr 1202–1204
* Maria de Montpelhièr 1204–1213

### Ostal d'Aragon (Aragon-Catalona-Malhòrca)

* Pèire II d'Aragon
* Jacme I d'Aragon 1213–1276
* Jacme II de Malhòrca 1276–1311
* Sanch de Malhòrca 1311–1324
* Jacme III de Malhòrca 1324–1344

## Referéncias

* Lewis, Archibald. *The Guillems of Montpellier: A Sociological Appraisal*, 1971.
Porfirio Lobo Sosa

**Porfirio Lobo Sosa** (n. 1947) professor d'universitat, proprietari agricòla e òme politic es l'actual president d'Honduras.
Olivièr de Tèrme

**Olivièr de Tèrme**, nascut vèrs 1200 a Tèrme, Lengadòc e mòrt lo 12 d'agost de 1274 a Sant Joan d'Acre, Reialme de Jerusalèm (actuala Israèl), foguèt un dels pus famoses cavalièrs occitans del sègle XIII, entre los pus actius dels opausants a la crosada dels Albigeses e un aparaire dels catars. Venguèt puèi un fidèl del rei de França Loís IX e de la Glèisa Catolica en Lengadòc e en Tèrra Santa ont moriguèt a la tèsta de las armadas crosadas.

Olivièr aquistèt una larga fama alprèp dels sieus contemporanèus e venguèt un familiar de mantun reis e papas mercé a son energia, sa valentiá e sa mestresa de l'art dels sètges e de la guerilla que ne'n faguèt la pròva dins son mestièr de cavalièr fins a sa mòrt.
Gitanos

thumb|200px|right|Drapèu deu Pòble Romani
thumb|200px|left|Violonaira ròm
[thumb|200px|[Django Reinhardt, un deus màgers guitarristas ròms]]
thumb|200px|left|Deportacion de cap aus camps d'exterminacion durant l'ocupacion alamena d'Euròpa
[thumb|200px|[Lei Santas]]

Los **gitanos**, **caracos** o **bomians** nomenats **Romanís** segon lo lor endonim, coneguts tanben coma **Boèmis**,  **Tsigans** o **Singaros** (var. **Síngaros**), que son un pòble indoarian e originari d'Índia, esparpalhat dens hèra país, dab tradicions de vida quora nomadas, quora sedentàrias. La lor lenga qu'ei lo ròm (o romaní, gitano, boemian, boèmi, tzingarin, singaro).

Que's cred que quitèn l'Índia a l'Edat Mejana après l'invasion e la repression musulmana.

Que son portadors d'ua cultura universaument famosa mei que mei per las soas musicas ricas deus percors geografics d'aqueth pòble e de la soa coexisténcia desempuish l'Etat Mejana dab mantuns autes pòbles.

Au cors de la los coexisténcias los Ròm qu'enriquín divèrsas culturas autoctònas au punt d'estar pregondament associats dab lo folclòre idealizat peu romantisme de las loas navèras regions (aquò qu'ei, per exemple, lo cas dab lo flamenco e dab las danças sevilhanas en Andalosia e dab la musica d'Euròpa Orientau, çò qui való aus Ròms lo nom de Boèmis - de Boèmia - ). En Occitània que contribuín de segur tanben a enriquir la cultura e mei que mei la musica (com los Manoish de Bearn e las comunautats gitanas de las regions pròchas d'Espanha e de Catalonha) e Lei Santas e Provença son un lòc màger de romiatge deus Ròms.

Com per d'autes grops exogènes, que hon sovent mespresats e l'objècte de mes.hidança qui anèn dinc a acusacions de panatòri, expulsions e exterminacion massiva dehens l'encastre deu genocidi (aperat Porajmos dens l'istòria ròm) dens los camps de concentracion nazis perpetrat per Alemanha e los sons partisans d'extrèma dreta dens los país ocupats durant la Segonda Guèrra Mondiau.

A despart d'Euròpa e de l'Asia occidentau, los Ròms qu'emigrèn tanben de cap a l'America (Estats Units d'America, Brasil e Argentina mei que mei).

## Personalitats ròms
### Musicians
* Django Reinhardt
* Grigoraş Dinicu
* Manitas de Plata
* El Príncipe Gitano
* Gipsy Kings
* Kendji Girac

## Articles connèxes
* Lăutari : musicians tradicionaus ròms de Romania.
* Flamenco
* Lei Santas
* Porajmos

## Nòtas
 

## Referéncias
Brock Chisholm

**Brock Chisholm** es

Membre britanocolombians de l'ordre de Canadà

Primièr director general de l'OMS de 1948 a 1953

Premio Mary Woodard Lasker pel servici public (1952)

Premio de l'American Humanist Association (1959)
Halfdan T. Mahler

Lo doctor **Halfdan T. Mahler** nascut lo 21 d'abril de 1923 a Vivild en Danemarc.

En 1951, trabalhèt per l'OMS. Passèt gaireben dètz ans en Índia coma estacat al programa nacional de tuberculòsi.

De 1962 a 1969, venguèt cap de l'unitat de tuberculòsi al sèti de l'OMS a Genèva.

En 1970, foguèt nomenat director general auxiliar de l'OMS tot en demorant a la direccion de l'analisi de sistèmas de projècte.

En 1973, Mahler venguèt lo tresen director general de l'OMS. Foguèt elegit per dos mandats successius de cinc ans en 1978 e 1983. Jos l'èra del doctor Mahler, en 1979, la trenta dosena Assemblada de Santat del monde lancèt l'estrategia globala per la santat per totes fins a l'an 2000.