open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cauna de Barabau

La **[[cauna]] de Barabau** se tròba dins la comuna d'Albuga, dins la val de Vesera. Presenta un grand interès geologic, sensiblament per sas concrecions excentricas, e subretot preïstoric, per las gravaduras parietalas que embarra.

## Etimologia
Lo segond element ven probablament de "bauç".

## Geografia e contèxte geologic
La cavitat se dobrís dins una còla situada en riba drecha del rivet de Jornhac, afluent en riba drecha de Vesera. Es la pus meridionala de l'ensems dels sites preïstorics e caunas ornadas de la val de Vesera.

Traucada dins de calcaris marloses del Campanian 3, la cauna a una longor de , una nautor de 3 a  e una largor de 8 a . Se devesís en doas partidas: una galariá que se i accedís per un larg pòrge d'entrada e una segonda sala (rotonda o vòlta) que seguís, embarrant las òbras parietalas.

### Referéncias
Demografia d'Alemanha

Alemanha es lo país mai poblat de l'Union Europèa e comptava **80 219 695 abitants** segon lo recensament del 9 de Mai de 2011. Aquela chifra del recensament foguèt una suspresa, vist que l'Ofici d'Estatistacas d'Alemanha balhava gaireben 82 000 000 d'abitants abans que los resultats finals del recensament venguèsson contradire aquelas estimacions fachas per l'Ofici. Pasmens, per inesperadas que sián las novèlas donadas, son simptomaticas de la situacion demografica d'Alemanha que coneís una feconditat particularament flaca dempuèi las annadas 1970.

Alemanha es tanben un país d'immigracion amb mai de 6 000 000 d'estrangièrs. Aquò contrasta amb l'istòria alemanda, qu'Alemanha foguèt sempre un país d'emigracion (amb mai de 60 000 000 de personas qu'an d'originas alemanda en defòra d'Euròpa).

## Evolucion recenta

Lo **recensament de 2011** donèt de **chifras inferioras a las esperadas**. Divèrsas explicacions son estadas avançadas.

Segon lo communicat de premsa 188 del 31 de mai de 2013, la baissa es deguda a una estimacion tròp nauta del nombre d'estrangièrs. En 2011, èran  6 200 000 ( e non los 7 300 000 previstes) siá 7,7% de la populacion.
Los immigrats (estrangièrs e Alemands repatriats) representan pasmens 19% de la populacion.

S'admet tanben que l'emigracion de ciutadans alemands es estada mai fòrta que prevista. Atal, i aviá 428 000 ciutadans alemands de mens que previst. Aqueles ciutadans an emigrat.

## Natalitat, mortalitat e fertilitat

Alemanha coneís a l'ora d'ara una feconditat pro baissa, inferiora a la mejana europèa. Fins a 1971, lo nivèl èra sufisent per assegurar lo renovelament demografic. Dempuèi 42 ans, Alemanha coneís un deficit de naissenças que l'immigracion sufís pas a compensar.

vinheta|Evolucion de la natalitat e de la mortalitat en Alemanha entre 1950 e 2020

## Etnias e nacionalitats
L'immigracion plan importanta a agut de consequéncias vesiblas sus la composicion etnica de la populacion alemanda. Se i a 88% d'Europèus, los Alemands representan solament 80,7% de la populacion (99% en 1945). 

7,3% de la populacion son compausat d'Europèus venguts mai que mai de l'anciana Euròpa comunista. Demest los Europèus del sud o de l'oèst, òm tròba mai de 500 000 Italians, 300 000 Grècs e 100 000 Franceses.

5,2% de la populacion son compausats per de Turcs e de populacion vengudas o d'Africa del Nòrd o d'Asia Occidentala.
Representan l'essencial de la communautat musulmana del país.

Lo demai de la populacion 6,8% son compausats de mestisses, d'Africans, de mulastres, d'Asiatics, d'Indians e de populacions vengudas de las Americas.
vinheta|Origina dels estrangièrs en Alemanha

## Nòtas e referéncias
Dicotiledonèas

Las **dicotiledonèas**, es un dels dos grops que ancianament devesián las plantas amb flors o angiospèrmas. Lo nom fa referéncia a una de las caracteristicas tipicas d'aquel grop, es a dire que la grana ten doas fuelhas embrionàrias o cotiledons. Existís aperaquí 200,000&nbsp;espècias dins aquel grop. L'autre grop de las plantas amb flors èra sonat monocotiledonèas, qu'avián tipicament un sol cotiledon. Istoricament, aqueles dos grops formavan las doas divisions de las plantas amb flors.

[left|thumb|300px|Estructura esquematica d'una [grana de mongeta.]]

## Ligams extèrnes

*
*
Spermatophyta

Los **espermatofits** (*Spermatophyta*) son un grop  del règne de las plantas (*[[Plantae]]*). Comprenon totas las plantas vascularas que produson de granas.
Embryophyta

Los **embriofits** (clad **Embryophyta** o **Metaphyta**) son lo grop de plantas mai conegut. Vivon principalament en abitats terrèstres, contrariament a las algas verdas que son principalament aquaticas. Los embriofits son d'organismes eucariòtas pluricellulars amb d'organs reproductius especialitzats, levat qualques excepcions que fan la fotosintèsi e utilitzan lo dioxid de carbòni.
Moa (Cuba)

**Moa** es una vila e municipalitat cubana, situada dins la província de Holguin. La localitat, que comptava 75.015 abitants en 2010, se tròba al nòrd-oèst de Baracoa e al nòrd de Guantanamo.
Sapindales

Las ***sapindales***  son un òrdre de las plantas amb flors.

La classificassion filogenetica APG III de 2009 inclutz las sapindales dins lo clad malvids (rosids, dins las Eudicotiledonèas) amb las nòu familhas seguentas:

*Anacardiaceae
*Biebersteiniaceae
*Burseraceae
*Kirkiaceae
*Meliaceae
*Nitrariaceae (inclusent Peganaceae e Tetradiclidaceae)
*Rutaceae
*Sapindaceae
*Simaroubaceae
### Referéncias
Steropodon galmani

***Steropodon galmani*** es una espècia escandilhada de mamifèrs monotrèmas qu'a un unic genre, *Steropodon*. Es familha plan anciana de l'ornitorinc e visquèt pendent lo Cretacèu inferior, fa aperaquí 110 milions d'ans.

L'unic fossil trobat fins ara es un tròç de maissa amb tres molaras trobadas en Lighting Ridge, Nòva Galas del Sud.

Segon la mesura de las molaras òm pòt pensar  que podiá atènher fins a 40-50 cm. La mesura d'una molara d'un mamifèr d'aquela epòca foguèt de mejana 1 e 2 mm, e doncas los 6mm x 3'5mm d*'Steropodon*, fan pensar que benlèu foguèt una espècia amb de grandas mesuras.
Teinolophos trusleri

***Teinolophos trusleri*** es una espècia escandilhada de mamifèr monotrèma amb un unic genre, *Teinolophos,* que visquèt a Austràlia  pendent lo Cretacèu.

L'espècia foguèt descricha segon una maissa trobada a Flat Rocks, a Victòria.

Lo nom del genre vòl dire "risc estendut" en referéncia a la siá estructura dentala. Lo nom de l'espècia, lo recebèt en onor a l'illustrador australian Peter Trusler.

D'estudis mai prigonds revelèron qu'èra de la familha d'*Steropodon*, malgrat la diferéncia de mesura, car la longor seriá d'aperaquí 10 cm, e la d*'Steropodon*, podiá arribar al mièg mètre.
Kollikodon ritchiei

***Kollikodon ritchiei*** es un genre escandilhat de mamifèr monotrèma  apertenent a la familha dels Kollikodontidae, e sonque i a una espècia coneguda fins a uèi lo jorn. Demorèt pendent lo Cretacèu, fa aperaquí 100-104 milions d'ans.

L'animal es conegut sonque per un tròç de dent amb una premolara e doas molaras trobadas a Nòva Galas del Sud, Austràlia e al començament foguèt classificat dins lo genre d*'[[Steropodon galmani|Steropodon]]*.
Ursus arctos

L**'ors brun** (*Ursus arctos*) es una espècia de mamifèr carnivòr de la familha dels ursids originari d'Eurasia e America del Nòrd.
Didelphis virginiana

L**'opossòm de Virgínia** (*Didelphis virginiana*), tanben **opossòm nòrd-americana**, es una espècia de marsupial sarigua de la familha Didelphidae.

Es l'unic marsupial de America del Nòrd que viu al nòrd del Riu Grand. Es un animal nocturn e solitari del tamanha d'un gat domestic. Es un existosa oportunista, que se plaça al cors d'America del Nòrd, de l'ocean Atlantic al Pacific. S'introdusiguèt en Califòrnia en 1910. Arriba uèi lo jorn fins al sud de Canadà, e sembla qu'estend encara lo sieu abitat fasiá lo nòrd. Los sieus ancestres evolucionèron en America del Sud, mas se li facilitèt l'invasion en America del Nòrd per l'aparicion d'Istme, aital coma pendent lo grand escambi american fa 3 milions d'ans.
Didelphis

**Didelphis** es un genre de mamifèrs de la familha dels didelfidats (*Didelphidae*).

## Classificacion
Genre *Didelphis*  
** *Didelphis albiventris * 
** *Didelphis aurita * 
** * [[Didelphis marsupialis]] * 
** *[[Didelphis virginiana]]*- opossum de Virginie
Lutra lutra

La **loira europèa** (*Lutra lutra*) es un mamifèr carnivòr de la familha dels mustelids d'abitat aqüatic. 

Se caracteriza per sa talha granda (mesura de 62 a 69 cm pel còs e de 37 a 42 cm per la coa, e pesa unes 11 kg); ten un taca blanca per la gargamèla e de membranas entre los dets de las extremitats anterioras e posterioras. Lo pelatge es brun e cort.

Es presenta dins los Pirenèus.
Guèrra d'Independéncia de Guinèa Bissau

La **Guèrra d'Independéncia de Guinèa Bissau** foguèt un conflicte de la descolonizacion d'Africa que se debanèt dau 23 de genier de 1963 au 10 de setembre de 1974. Opausèt Portugal au movement independentista dau Partit African per l'Independéncia de Guinèa e de Cap Verd que foguèt sostengut per divèrsei país africans o dau blòt sovietic (URSS, Cuba, China, Senegal, Guinèa, Libia e Argeria). S'acabèt per una victòria deis independentistas e per l'independéncia de Guinèa Bissau e de Cap Verd.

Inicialament gaire nombrós, lei soudats portugués deguèron abandonar la màger part de la colonia ai fòrças dau PAIGC. En 1968, la guerilha contrarotlava 80% de la colonia entraïnant l'arribada de renfòrç importants que permetèron de reconquista unei zònas perdudas. Pasmens, a partir de 1972, la guerilha recebiguèt d'armas modèrnas de l'Union Sovietica e de Cuba, en particular d'armas anticarri e antiaerianas (SA 7), que li permetèt de resistir ais atacas portuguesas. Fin finala, la Revolucion Portuguesa de 1974 entraïèt la casuda dau regime de l'Estado Novo portugués e l'abandon dei colonias permetent l'independéncia de Guinèa Bissau e de Cap Verd.

## Nòtas e referéncias
Ana Botella

**Ana María Botella Serrano** (Madrid, 23 de julh de 1954) es una politiciana espanhòla, del Partit Popular. Es actualament la cònsol de la capitala espanhòla Madrid, foncion qu'ocupa dempuèi 2011. Es maridada amb José María Aznar que foguèt primièr ministre del govèrn espanhòl de 1996 a 2004. Se faguèt conéisser mondialament per sa marrida practica de l'anglés e sos problèmas de compreneson d'aquesta lenga durant la candidatura de Madrid als Jòcs Olimpics de 2020 en setembre de 2013, e venguèt aital un dels tèmas mai recurrents de galejadas sus Twitter.
## Biografia
Ana Botella nasquèt a Madrid en 1954 dins una familha amonedada de la capitala espanhòla. Son paire, Ernesto Botella Pradillo, èra un engenhaire industrial e sa maire, Ana María Serrano Sancho-Álvarez, èra la filha d'un mètge famós. Aguèron tretze enfants que Ana Botella n'es l'ainada e tres d'aqueles seguiguèron los passes de la sòrre granda en se far una carrièra politica. Faguèt los estudis primaris e segondaris dins un collègi religiós de l'airal, las Madres Irlandesas. Puèi partiguèt a l'Universitat Complutense de Madrid ont estudièt lo drech. En 1977 se maridèt amb José María Aznar e amassa aguèron tres enfants que los ainats, en seguir la tradicion espanhòla, recebèron los noms de sos parents: José María, Ana e Alonso.
Passèt un concors per venir foncionària e aprèp l'obtencion d'aqueste trabalhèt dins divèrsas administracions publicas coma lo Ministèri d'Interior espanhòl, lo Govèrn Civil de Logroño, lo Ministèri de Trabalhs Publics, la Delegacion de Finanças de Valladolid e mai lo Ministèri de Finanças.

Se consagrèt puèi a la politica dins la formacion conservadora, lo Partit Popular Espanhòl. En 2003 foguèt elegida conselhièra municipala de Madrid, e designada coma segonda adjoncha del cònsol, Alberto Ruiz-Gallardón.
Guèrra d'Independéncia d'Angòla

La **Guèrra d'Independéncia d'Angòla** foguèt un conflicte de la descolonizacion d'Africa que se debanèt de 1961 a 1975. Opausèt Portugal a unei guerilhas independentistas (MPLA, UNITA, FNLA, FLEC) sostengudas per de país africans o lo blòt sovietic. S'acabèt per la victòria deis independentistas e l'independéncia d'Angòla.

Lo conflicte foguèt entraïnat per la repression saunosa de doas manifestacions independentistas en 1960. Tre 1961, lo MPLA comencèt d'atacar lei fòrças portuguesas. Foguèt jonhat en 1962 per l'UNITA e per lo FNLA. Portugal refusèt de laissar l'independéncia a una colonia qu'aviá una importància gròssa per l'economia portuguesa en causa de sei ressorsas (petròli, diamant, coton, cafè, fusta...) e de sa populacion de colons. Una fòrça importanta foguèt donc mandada per protegir lei centres economics de la costat e la colonizacion foguèt accelerada amb l'installacion de colons nombrós sus lo territòri. Pasmens, lei soudats portugués poguèron pas esquichar la guerilha qu'èra equipada d'armas modèrnas per lo blòt sovietic, especialament per luchar còntra l'aviacion. Aquò entraïnèt lo partiment dau país entre lei dos camps e aumentèt l'impopularitat de la guèrra au sen de la populacion portuguesa. Ansin, après la Revolucion Portuguesa de 1974, la guèrra coloniala foguèt rapidament abandonada e Angòla venguèt independent entraïnant lo començament de la Guèrra Civila d'Angòla fins a 2002 entre lei venceires.

## Liames intèrnes

* Movement Popular de Liberacion d'Angòla.
* Union per l'Independéncia Totala d'Angòla.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean-Louis Dufour e Maurice Vaïsse, « Les Guerres de décolonisation », *La Guerre au XXe siècle*, Hachette, 2003, pp. 135-162.

## Nòtas e referéncias
Pinophyta

La division o embrancament dels **pinofites** (o **conifèrs**, ancianament ***Coniferophyta***), conten pas qu'una  sola classa :  Pinopsida. Son de plantas vascularas de granas en còns aparegudas sus Tèrra fa 150 milions d'ans, ben abans los ramuts (o fulhats). Totes los conifèrs existents son de plantas linhosas que la màger part son d'arbres, los autres essent d'arbrilhons. Los exemples de conifères pus espandits son los cèdres, cipressièrs, douglas, avets, genibrièrs, agathis, mèlzes, pins, sequòias, piceas e tuèisses.

Las espècias de conifèrs pòdon butar naturalament gaireben de pertot dins lo mond, e son sovent las plantas dominantas de son abitat.
Aqueste embrancament es pasmens a declinar e solas 650 espècias environ de conifèrs demòran a l'ora d'ara.

## Lista de las familhas
[thumb|right|250px|''[Sequoiadendron giganteum* classat entre los *Taxodiaceae* o los *Cupressaceae*.]]

Segon [[Sistèma d'informacion taxonomica integrat|ITIS]] ([[classificacion classica]]):
* division dels *Pinophyta*
** classa dels *Coniferopsida*
*** òrdre dels *Coniferales*
**** familha dels *Abietaceae* (inclús per la [[classificacion filogenetica]] dins *Pinaceae*)
** classa dels *Cordaitopsida*
*** òrdre dels *Cordaitales* †
** classe dels *Pinopsida*
*** òrdre dels *Pinales*
**** familha dels *Araucariaceae*
**** familha dels *Cephalotaxaceae*
**** familha dels *Cupressaceae*
**** familha dels *Pinaceae*
**** familha dels *Podocarpaceae*
**** familha dels *Taxodiaceae* (inclús per la [[classificacion filogenetica]] dins *Cupressaceae*)
*** òrdre dels *Taxales*
**** familha dels *Taxaceae*
** classa dels *Taxopsida*

Segon [[NCBI]] ([[classificacion filogenetica]]):
* division dels *Coniferophyta*
** classa dels *Coniferopsida*
*** òrdre dels *Coniferales*
**** familha dels *Araucariaceae*
**** familha dels *Cephalotaxaceae*
**** familha dels *Cupressaceae*
**** familha dels *Pinaceae*
**** familha dels *Podocarpaceae*
**** familha dels *Sciadopityaceae* (una sola espècia viventa non coneguda de la [[classificacion classica]])
**** familha dels *Taxaceae''
Guèrra Civila de Moçambic

La **Guèrra Civila de Moçambic** foguèt un conflicte african major de la Guèrra Freja que se debanèt de 1977 a 1992. Opausèt lo govèrn comunista de Moçambic dirigit per lo Frònt de Liberacion de Moçambic (FRELIMO), sostengut per lo blòt sovietic, a la guerilha anticomunista dau Movement de Resisténcia Nacionala de Moçambic (RENAMO), sostenguda per Sud-Africa e seis aliats. Fòrça saunós ambé  tuats, lo conflicte s'acabèt en 1992 per una patz negociada entraïnant l'abandon dau regime comunista per lo FRELIMO que gardèt lo poder après sa victòria ais eleccions de 1994.

D'efèct, après l'independéncia dau país en 1975, lo FRELIMO, adversari principau dei Portugués durant la Guèrra d'Independéncia de Moçambic, prenguèt lo poder. Organizèt un regime de tipe comunista ambé la nacionalizacion de l'industria e d'una partida de l'agricultura. Puei, assaièt de crear de vilatges novèus a partir de regropament fòrçats d'abitants. L'objectiu èra de melhorar l'accès ai servicis de l'Estat e d'eliminar leis estructuras ancianas dei plantacions dau periòde coloniau. Pasmens, entraïnèt una gròssa impopularitat dau govèrn dins certanei regions.

D'autra part, au nivèu internacionau, Moçambic apliquèt lei sancions internacionalas còntra Rodèsia e Sud-Africa. Aquò aguèt de consequéncias importantas sus son economia qu'èra dependenta dei cambis amb aquelei país e renforcèt lo maucontentament d'una partida de la populacion. Enfin, après la partida dei foncionaris portugués, lo FRELIMO foguèt pas capable de trobar de personas per reformar l'administracion dau territòri entraïnant una desorganizacion de l'autoritat e una crisi financiera.

Ansin, poguèt s'organizar una guerilha anticomunista dicha Movement de Resisténcia Nacionala de Moçambic (RENAMO). Finançada per Rodèsia e Sud-Africa, comencèt d'organizar una campanha de sabotatge que va finir per se transformar en guèrra vertadiera.

Au començament de la guèrra, lo FRELIMO aguèt l'avantatge e capitèt de tuar lo cap dau RENAMO en 1979. Pasmens, aquò entraïnèt pas la fin dei combats e, dins lo corrent deis annadas 1980, s'installèt un equilibri entre lei dos camps e un partiment dau país. Aquò entraïnèt de destruccions importantas aumentadas per lei crimes de guèrra dei doas armadas. De mai, dins lo corrent de la guèrra, lo RENAMO se transformèt pauc a pauc en movement mafiós causant d'autrei degalhs importants a l'economia de Moçambic.

A la fin deis annadas 1980, lei dos camps èran donc pas capables de contuniar en causa dau declin de l'economia de Moçambic e de la disparicion dei sostèns sovietic e sudafricans ambé la fin de la Guèrra Freja. De negociacions comencèron donc a Roma e s'acabèron per un acòrd de patz signat en 1992. Lo regime comunista foguèt abandonat au profiech d'un sistèma basada sus la democracia liberala e l'organizacion d'eleccions liuras en 1994.

## Nòtas e referéncias
Anthony Cerniello

**Anthony Cerniello** (1975) es un realizador de films american. Se faguèt conéisser internacionalament gràcias a una vidèo de morfatge sonada *[[Danielle]]* que simula lo velhiment d'una enfant que passa d'una edat plan jove a la d'una persona vièlha en cinc minutas. Per realizar aquel document, Cerniello utilizèt la cara de son amiga Danielle e empleguèt a l'encòp de fotografias de parents pro semblants per imaginar e realizar l'evolucion probabla de la dròlla. La vidèo, que foguèt mesa sus Youtube lo 10 de setembre de 2013 coneguèt un succès enòrme e passèt lo nombre d'1 milion de visionatges en mens de cinc jorns. En 1998, l'artista, que trabalha actualament subretot dins lo mond de la publicitat, aviá ja realizat un film *Jaunt V2* mas aqueste aviá pas gaire capitat.
## Ligams extèrns
* Lo cort-metratge ''Danielle'' sus Youtube
* Sit d'Anthony Cerniello
Guèrra Civila de Rodèsia dau Sud

La **Guèrra Civila de Rodèsia dau Sud** se debanèt de 1972 a 1979. Opausèt lei fòrças de la Rodèsia dau Sud segregacionista a unei guerilhas (ZAPO e ZIPRA) sostengudas per lo (FRELIMO) (que dirigiguèt Moçambic a partir de 1974) e per lo Congrès Nacionau African en lucha còntra lo regime sudafrican d'apartheid. S'acabèt per la disparicion dau regime d'apartheid de Rodèsia e per la reconoissança internacionala de l'independéncia dau territòri sota lo nom de Zimbabwe.

Lei premiers combats se debanèron en 1966 quand certanei populacions negras comencèron de se revòutar còntra lo regime d'apartheid de Rodèsia dirigit per Ian Smith per la minoritat blanca. Pasmens, aquelei combats demorèron limitats e isolats fins a 1972 quand lei doas guerilhas de la ZAPO e de la ZIPRA anoncièron la creacion d'un comandament unificat. Ben organizada, l'armada de Rodèsia capitèt de resistir a la guerilha. Pasmens, a partir de 1974, la presa dau poder per lo FRELIMO comunista au Moçambic vesin permetèt ai guerilhas d'obtenir un sostèn militar regular dau blòt sovietic, de la China Comunista e de divèrsei país africans coma Libia, Tanzania o Zambia. La creativitat dau comandament militar rodesian permetèt a Rodèsia de resistir ais avançadas dei guerilhas mai lo govèrn blanc perdèt pauc a pauc l'iniciativa. En 1978, la situacion s'agravèt encara quand la guerilha obtenguèt d'armas antiaerianas sovieticas modèrnas. Ansin, en 1979, lo govèrn d'Ian Smith perdèt sei sostèns internacionaus principaus (Estats Units d'America, Sud-Africa, Reiaume Unit) e deguèt acceptar de negociar l'abandon dau poder au profiech de Robert Mugabe, cap principau de la guerilha. Aquò entraïnèt la formacion de Zimbabwe que son independéncia foguèt reconeguda per la comunautat internacionala entre 1979 e 1980.

## Nòtas e referéncias
Lista dels primièrs ministres de Mali

thumb|220px|Blason de Mali.
Vaquí la lista dels primièrs ministres de Mali de 1960 fins a uèi.

## Vejatz tanben
* lista dels presidents de Mali
* Mali
Morfatge

vinheta
Lo **morfatge** (de l'anglés: *morphing*) es una tecnica informatica, una mena d'efièch especial que s'utiliza per modificar la cara de las personas, las far velhir o las transformar en d'autras. Aqueste efièch especial foguèt inventat durant los ans 1990, e coneguèt una explotacion fòrta dins l'industria cinematografica. Una de las utilizacions mai famosas d'aquesta tecnica es estat lo cort-metratge *Danielle*, una vidèo creada pel realizador Anthony Cerniello que mòstra lo velhiment d'una dròlla en cinc minutas e que foguèt mes sus Youtube lo 10 de setembre de 2013.
Guèrra de Succession de Polonha

La **Guèrra de Succession de Polonha** foguèt un conflicte europèu major que se debanèt de 1733 a 1738. Foguèt causat per la lucha per lo tròne de Polonha entre Stanislaw Leszczynski e August III. Cada pretendent èra sostengut per de poissanças estrangieras entraïnant un conflicte sus lo continent europèu entre seis aliats subretot entre França e Àustria. Ansin, se formèt una coalicion gropant França, Espanha e Sardenha que sostenguèt Stanislaw Leszczynski e que s'opausèt a la coalicion dei partisans d'August III formada de Russia, d'Àustria, de Prússia e de Saxònia. 

La guèrra s'acabèt per una patz negociada de 1735 a 1738. August III venguèt rèi de Polonha mai França aprofichèt sa victòria militara còntra Àustria per installar Stanislaw Leszczynski coma senhor de Lorena e obtenir lo drech d'annexar la region après sa mòrt. Àustria obtenguèt lo ducat espanhòu de Parma mai deguèt reconóisser la dominacion de Carles III d'Espanha sus lo sud de la Peninsula Italica.
Guèrra de la Tresena Coalicion

La **Guèrra de la Tresena Coalicion** foguèt un conflicte napoleonenc major que se debanèt en 1805. Opausèt l'Empèri Francés e seis aliats (Espanha, Bavièra, Wurtemberg, Bade) e seis estats satellits (Republica Batava, Reiaume d'Itàlia, Reiaume d'Etruria) a una coalicion gropant l'Empèri d'Àustria, l'Empèri Rus, lo Reiaume Unit, Suècia e lo Reiaume dei Doas Sicíias. Sus lo continent, s'acabèt per una victòria francesa après lei batalhas d'Ulm e d'Austerlitz que causèt l'abandon de la guèrra per l'Empèri d'Àustria. Sus l'ocean, s'acabèt per una victòria britanica après la destruccion de la màger part dei flòtas francesas e espanhòlas a Trafalgar. En 1806, aqueu conflicte foguèt seguit per la Guèrra de la Quatrena Coalicion formada per lo Reiaume Unit, Prússia e l'Empèri Rus.

## Ligams intèrns

* Guèrra de la Premiera Coalicion.
* Guèrra de la Segonda Coalicion.
* Guèrra de la Quatrena Coalicion.
* Guèrra de la Cinquena Coalicion.
* Guèrra de la Seisena Coalicion.
* Guèrra de la Setena Coalicion.

## Nòtas e referéncias
Guèrra d'Independéncia de Moçambic

La **Guèrra d'Independéncia de Moçambic** foguèt un conflicte de la descolonizacion d'Africa que se debanèt de 1964 a 1974. Opausèt Portugal a la guerilha dau FRELIMO sostenguda per unei país africans e per lo blòt sovietic. S'acabèt per la victòria dau FRELIMO e per l'independéncia de Moçambic.

Inspirat per lei guèrras d'independéncia deis autrei colonias portuguesas de Guinèa Bissau e d'Angòla, se formèt un movement independentista dich FRELIMO en 1962. La guèrra comencèt en 1964 que poguèt atacar lo nòrd de la colonia a partir de basas installadas en Tanzania. L'armada portuguesa mandèt de renfòrç important e capitèt de blocar la guerilha. Pasmens, en causa de la geografia malaisada e de la possession d'armas modèrnas sovieticas per la guerilha, lei soudats portugués poguèron pas esquichar lo FRELIMO. Aquò entraïnèt una gròssa impopularitat dau conflicte au sen de la populacion portuguesa. Ansin, quand lo regime autoritari de l'Estado Novo foguèt reversat après la Revolucion Portuguesa de 1974, la colonia foguèt rapidament abandonada per leis autoritats portuguesas novèlas. Moçambic venguèt oficialament independent lo 25 de junh de 1975. Pasmens dins l'encastre de la Guèrra Freja, tre 1977, comencèt la Guèrra Civila de Moçambic entre lo FRELIMO comunista e lo RENAMO anticomunista.

## Nòtas e referéncias
Guèrra de Biafra

La **Guèrra de Biafra** foguèt un conflicte african major que se debanèt de 1967 a 1970. Opausèt Nigèria a la region secessionista de Biafra. S'acabèt per la desfacha de Biafra e de pèrdas umanas fòrça importantas en causa d'una tièra de faminas dins lo corrent de la guèrra.

Lo conflicte comencèt en 1967 après lo refús de la region de Biafra de reconóisser lo còp d'estat menat per Yakubu Gowon en julhet de 1966. Divèrsei temptativas de mediacion mau capitèron, en particular en causa de la question dau partiment dei jaciments de petròli dau sud-èst de Nigèria situats dins la region de Biafra. En 1967, Biafra se proclamèt independent, formèt la Republica de Biafra e organizèt una armada de  òmes. Aguèt lo sostèn de França e de seis aliats africans durant la guèrra. De son caire, Nigèria foguèt sostengut per lo Reiaume Unit e per l'Union Sovietica.

De'n premier, Biafra capitèt d'ocupar lei jaciments de petròli en fòra de Biafra e d'organizar d'incursions fins au relarg de la capitala Lagos. Pasmens, a partir de mai de 1967, lei tropas nigerianas avancèron lòng de la costat. Lo 24 de mai de 1968, la presa de Port Harcourt entraïnèt la pèrda de l'accès de Biafra a l'Ocean Atlantic e l'isolament de la region secessionista. Aquò causèt de dificultats d'avitalhament per son armada e subretot de faminas grèvas au sen de la populacion que causèron de milions de mòrts. Ansin, de 1968 a 1970, l'armada nigeriana s'ocupèt de redurre lei zònas de resisténcia interioras de Biafra que deguèt finalament capitular en genier de 1970.
Daniel Jones (fonetician)

**Daniel Jones** (Londres, 12 de setembre de 1881 – 4 de decembre de 1967) foguèt un lingüista e fonetician anglés, famós per sa contribucion fondamentala dins la transcripcion fonetica de la lenga anglesa e sa popularizacion. Jones, qu'èra estat escolan del lingüista francés Paul Passy, foguèt lo cap del  Departament de Fonetica de l'University College de Londres fins a sa retirada en 1949. Escriguèt l*'English Pronouncing Dictionary* que servís encara dempuèi mai de 90 ans de libre de referéncia de la prononciacion anglesa estandard. 

## Biografia
Daniel Jones nasquèt a Londres en 1881 dins una familha amonedada de notables del país. Son paire, qu'èra un avocat famós, èra estat un dels fondadors de l'All England Tennis Club de Wimbledon. Aprèp d'èsser anat a una escòla privada (en anglés: *preparatory school*), estudièt al Radley College a Abingdon (Berkshire). Mai tard dintrèt a l'University College School al nòrd-oèst de Londres. Un pauc mai tard partiguèt al King's College, ont estudièt las matematicas. S'i diplomèt amb distincion en 1903. Aviá estudiat tanben lo drech per satisfar la volontat de son paire mas arribèt pas jamai a exercir lo mestièr d'avocat que durant sos viatges sul continent europèu durant divèrses estius s'èra descobèrt una passion per las lengas e subretot la varietat dels sons. 

Aital partiguèt estudiar la lenga alemanda a Marburg e venguèt l'estudiant de William Tilly, un erudit excentric d'origina australiana, qu'exerciguèt una influéncia prigonda sus la vocacion de Jones. En 1904 se faguèt membre de l'Associacion Fonetica Internacionala Phonetic Association e tre 1905 assistiguèt als corses que Paul Paasy a l'École des Hautes Études a París.

## Òbras
* *A Chart of English Speech Sounds, with key-words and notes* (1908)
* *The Pronunciation of English* (1909)
* *An Outline of English Phonetics. With appendices on types of phonetic transcription and American pronounciation*
* *On the Pronunciation and Orthography of the Chindau Language* (1911)
* *Examination Papers in Phonetics* (1919)
* *The Problem of a National Script for India* (1942)
* *Dhe Fonetik Aspekt ov Speling Reform* (1944)
* *Phonetic Readings in English* (1955)
Guèrra frontaliera Sodanesa

La **Guèrra frontaliera Sodanesa** o **Crisi de Heglig** foguèt un conflicte frontalier que se debanèt dau 26 de març au 26 de setembre de 2012 entre Sodan e lo Sodan dau Sud. Foguèt entraïnat per la question dau contraròtle dau jaciment de petròli de Heglig a la frontiera entre lei dos país. Lei combats principaus se debanèron dins lo corrent d'abriu de 2012 e permetèron ai Sodanés de prendre lo contraròtle dau camp de Heglig après una tièra d'atacas dei fòrças dau sud. Pasmens, una ofensiva sodanesa dins lo territòri dau Sodan dau Sud mau capitèt e lei combats se limitèron a d'escaramochas fins a la signatura d'una tièra d'acòrds a partir de setembre de 2012 sus la definicion de la frontiera e lo partiment dei ressorsas de la region.
Paul Passy

thumb|250px|Paul Passy en 1901
**Paul Édouard Passy** (Versalhas, 13 de genièr de 1859 – Bourg-la-Reine, 21 de març de 1940) foguèt un lingüista e fonetician francés, un dels pionièrs dels estudis de fonetica. Fondèt l'Associacion Fonetica Internacionala en 1886. Sa contribucion foguèt fondamentala dins l'elaboracion e difusion de l'Alfabet Fonetic Internacional. Aguèt coma escolan lo fonetician anglés Daniel Jones que foguèt un dels lingüistas mai importants de la lenga anglesa.

## Biografia
Paul Passy nasquèt en 1859 a Versailles dins una familha de notables parisencs. Son paire, Frédéric, èra un economista e politician prestigiós qu'èra estat lo primièr guerdonat (amb Henri Dunant) del Prèmi Nobel de la Patz en 1901. Plan jove Passy, qu'aviá de preceptors, dominava ja mantuna lenga estrangièra coma l'anglés, l'alemand e l'italian. Mai tard estudièt lo sanscrit e lo latin a l'École des Hautes Études. Se diplomèt a l'universitat quand aviá pas que 19 ans e comencèt puèi a trabalhar coma professor de lenga (en alemand e anglés) dins las escòlas publicas per far pas lo servici militar. I passèt dètz ans e, cansat de l'ensenhament tradicional de las lengas, comencèt a s'organizar pr'amor d'ensajar d'i menar de reformas prigondas e drasticas. Aital fondèt en 1886 l'Associacion Fonetica Internacionala, qu'a la debuta amassava de professors de lenga. Participèt puèi, e foguèt un dels contribusidors màgers, a l'elaboracion de l'Alfabet Fonetic Internacional.
Passy foguèt tanben un personatge essencial dins lo desvolopament del cristianisme social francés. En 1906, participèt a la creacion de l'Union dels Socialistas Crestians e tres ans mai tard, en 1909, fondèt a ras del vilatge de Fontette (dins lo departament d'Aube) la coloniá sonada Liéfra (nom bastit a partit de la devisa francesa "Liberté, Égalité, Fraternité") que foncionava segon la lei de Moïse que desapareguèt tre qu'arribèt la Primièra Guèrra Mondiala.

## Òbras
* *Élémans (sic) d'anglais parlé* s. d.
* *L'instruction primaire aux États-Unis: rapport présenté au ministre de l'Instruction publique* (1885)
* *Sons du français* (1887)
* *Étude sur les changements phonétiques et leurs caractères généraux* (1891) 
* *Le français parlé; morceaux choisis a l'usage des étrangers avec la prononciation figurée* (1892)
* *Elementarbuch des gesprochenen Französisch*, escrich amb Franz Beyer (1893)
* *Abrégé de prononciation française, phonétique et orthoépie, avec un glossaire des mots contenus dans le français parlé* (1897)
* *Dictionnaire phonétique de la langue française, complément nécessaire de tout dictionnaire français*, escrich amb Hermann Michaelis (1897)
* *De la méthode directe dans l'enseignement des langues vivantes*, escrich amb Henri Laudenbach e Georges Delobel (1899)
* *Choix de lectures françaises phonétiques* (1900)
* *Petite phonétique comparée des principales langues européennes* (1906)
* *Lectures françaises phonetiques* (1918)
* *Conversations françaises, en transcription phonétique avec traductions anglaises* (1920)
* *Souvenirs d'un socialiste chrétien*, 2 volums (1930-1932)
Lockheed Martin F-22 Raptor

Lo **Lockheed Martin F-22 Raptor** es un caçaire furtiu estatsunidenc desvolopat a partir de la fin deis annadas 1980 per remplaçar lei F-15 intrat en servici dins leis annadas 1970. Inicialament destinat au combat aerian, lo F-22 es tanben capable d'assegurar de missions de sostèn d'operacions terreèstras, d'ataca electronica o d'ensenhament d'origina electromagnetica. Intrèt en servici en 2005. En causa de son còst fòrça important e de la fin de la Guèrra Freja, lei comandas foguèron fòrça reduchas per lo Congrès e la produccion se limitèt a 195 unitats.
M1 Abrams

Lo carri **M1 Abrams** es un carri de combat principau estatsunidenc de tresena generacion. Desvolopat dins leis annadas 1970, intrèt en servici en 1980 per remplaçar lo carri M60 Patton. Tres versions principalas existisson dichas M1, M1A1 e M1A2. Equipa leis Estats Units d'America e certanei aliats de Washington (Egipte, Arabia Saudita, Austràlia, Iraq o Kowait). Mai de  unitats son estadas produchas e la produccion es totjorn en cors ambé lo desvolopament d'una version novèla dicha M1A3.

Participèt ai doas guèrras estatsunidencas en Iraq e foguèt utilizat per lei fòrças estatsunidencas en Bosnia e au Kosovo. I obtenguèt de resultats fòrça satisfasents còntra lei carris advèrs sus lo prat batalhier mai conoguèt de dificultats durant lei combats urbans còntra lei guerilhas iraquianas. 

## Liames intèrnes

* Carri de combat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Leopard I

thumb|250px|Carri Leopard 1A3

Lo carri **Leopard I** es un carri de combat principau alemand desvolopat de 1959 a 1963. Intrèt en servici en 1965 e foguèt produch a  unitats. Conoguèt un succès d'exportacion important e foguèt adoptat per uneis armadas occidentalas coma Belgica, Canadà, Païses Basses, Danemarc o Grècia. Sièis versions principalas foguèron finalament desvolopadas dau Leopard 1A1 au Leopard 1A6.

Participèt ai guèrras de Iogoslavia onte lei Leopard I danés combateguèron ambé succès còntra de T-55 sèrbs e a la Segonda Guèrra d'Afganistan onte leis armadas canadiana e danesa l'utilizèron coma sostèn d'infantariá.
AMX 56 Leclerc

Lo carri **AMX 56 Leclerc** es un carri de combat principau francés de tresena generacion que foguèt desvolopat dins leis annadas 1980 per remplaçar l'AMX 30. Intrèt en servici en 1992 au sen de l'armada francesa e foguèt tanben adoptat per leis Emirats Arabis Units.  unitats foguèron produchs fins a 2007. Lo veïcul participèt a d'operacions de mantenement de la patz en ex-Iogoslavia o en Orient Mejan mai a pas encara conegut de combats vertadiers.
AMX 30

[thumb|right|[Fotografia d'un carri AMX-30 durant l'operacion *Desert Storm*.]]

Lo carri **AMX 30** es un carri de combat principau francés desvolopat au començament deis annadas 1960. Intrèt en servici en 1966 au sen de l'armada francesa.  unitats foguèron produchas que la mitat foguèt exportada car lo blindat foguèt adoptat per unei país coma Espanha, Grècia, Veneçuela, Qatar o l'Arabia Saudita. Divèrsei versions foguèron produchas, en particular durant la fin de la Guèrra Freja, l'AMX 30B2 qu'èra una modernizacion fòrça avançada dau veïcul originau. A partir deis annadas 2000, foguèt remplaçat au sen de l'armada francesa per l'AMX 56 Leclerc.

Participèt a la Guèrra de Kuwait au sen deis armadas francesa e qatari. Obtenguèt de resultats satisfasents còntra lei carris iraquians T-55 e T-62 durant la batalha de Khajfi e durant l'ofensiva vèrs Al Salman.
Challenger 2

Lo carrri **FV4034 Challenger 2** es un carri de combat principau britanic de tresena generacion desvolopat a partir dau Challenger 1 au començament deis annadas 1990. Intrèt en servici en 1998 e foguèt produch a 446 unitats. Remplacèt son predecessor au sen de l'armada britanica. Foguèt tanben adoptat per Oman.

Participèt a la Guèrra d'Iraq de 2003 a 2011. I foguèt opausat ambé succès a de carris ancians coma lo T-55 puei participèt ais operacions còntra lei guerilhas iraquianas onte son blindatge mostrèt una resisténcia fòrça importanta ais armas anticarri leugieras.
Challenger 1

Lo carri **FV4030 Challenger 1** es un carri de combat principau de tresena generacion britanic desvolopat de 1979 a 1981. Destinat au remplaçament dau Chieftain, intrèt en servici en 1983 au sen de l'armada britanica e foguèt remplaçat dins leis annadas 1990 per lo Challenger 2. Foguèt tanben adoptat per Jordania. 420 unitats foguèron produchs.

Participèt a la Guèrra de Kuwait (1990-1991) ont obtenguèt de resultats fòrça satisfasents còntra lei T-55, lei T-62 e lei T-72 iraquians ambé 300 carris enemics destruchs sensa pèrda. Participèt tanben ais intervencions de l'OTAN en ex-Iogoslavia.
Chieftain

Lo carri **FV 4201 Chieftain** es un carri de combat principau de segonda generacion britanic desvolopat de 1956 a 1961. Intrèt en servici en 1966 au sen de l'armada britanica e conoguèt un succès a l'exportacion dins lei país d'Orient Mejan car Iran, Iraq, Jordania, Kowait e Oman l'adoptèron. Existisse unei versions diferentas (Mark 1 a 13 dins l'armada britanica), compres de versions localas. Demorèt en servici fins a 1995 dins lo Reiaume Unit fins a son remplaçament progressiu per lo Challenger 1 de tresena generacion.

Lei carris iranians participèron a la Guèrra Iran-Iraq onte conoguèt de pèrdas importantas còntra lei T-55 e T-62 iraquians coma durant la batalha de Dezful. Un centenau de carris Chieftain e M60 Patton i foguèron perduts cònta solament 50 T-55 e T-62. Pasmens, d'errors de comandament importantas foguèron realizadas durant la batalha per l'armada iraniana. Per la seguida, corrèctament comandats, lei Chieftain iranians venguèron d'adversaris fòrça perilhós per leis Iraquians.
M60 Patton

[thumb|right|Carris M60 Patton en [Alemanha en 1985.]]

Lo **M60 Patton** es un carri de combat principau estatsunidenc de segonda generacion desvolopat a partir dau carri M48 durant la fin deis annadas 1950. Tres versions principalas foguèron desvolopadas dichas M60, M60A1, M60A2 e M60A3. Mai de  unitats foguèron produchas de 1960 a 1987 e lo carri foguèt adoptat per l'armada estatsunidenca e uneis aliats de l'OTAN durant la Guèrra Freja. Remplaçat per lo M1 Abrams au sen deis unitats blindadas estatsunidencs, èra totjorn utilizat per divèrsei país en 2012 coma l'Arabia Saudita, Egipte Israèl, Turquia, Grècia o encara Marròc.

Participèt a divèrsei conflictes de la segonda mitat dau sègle XX coma la Guèrra de Kippour, la Guèrra de Liban, la Guèrra de Kuwait. Obtenguèt de resultats satisfasents còntra lei carris T-55, T-62, T-72 e Tipe 69 d'origina sovietica o chinesa deis armadas aràbias. En revènge, se revelèt vulnerable ais armas anticarri leugieras coma lo RPG sovietic o lo missil AT-3 Sagger.

## Ligams intèrns

* Carri de combat principau.
* M48 Patton.
* M1 Abrams.

## Nòtas e referéncias
Leopard II

Lo carri **Leopard II** es un carri de combat principau de tresena generacion alemand. Desvolopat dins l'encastre de la Guèrra Freja entre 1970 e 1977, intrèt en servici au sen de l'armada alemanda en 1979 per remplaçar lo Leopard I. Conoguèt rapidament un succès a l'exportacion e uneis armadas de l'OTAN o d'Euròpa l'adoptèron. Sèt versions principalas son estadas desvolopadas dau Leopard 2A1 fins au Leopard 2A7.

Participèt a la Segonda Guèrra d'Afganistan au sen dei fòrças canadianas e danesas coma sostèn d'infantariá gràcias a sa poissança de fuòc. Franc de quauquei degalhs menors, conoguèt gaire de dificultats en causa de la manca d'armaments anticarri pron poderós per menaçar son blindatge au sen de la guerilha afgana.
T-90

Lo carri **T-90** es un carri de combat principau rus de tresena generacion desvolopat au començament deis annadas 1990 a partir dau T-72 e dau T-80. Mai de  unitats foguèron produchas e lo carri intrèt en servici en 1995. La màger part de la produccion foguèt exportada vèrs Índia qu'adoptèt lo carri dins leis annadas 2000. Argeria, Azerbaitjan e Turcmenistan adoptèron tanben aqueu carri per sei fòrças. Existisse unei versions que lei doas principalas son dichas T-90S e T-90M.

Participèt a la Guèrra de Daguestan (1999) e a la Segonda Guèrra de Chechenia onte son blindatge foguèt capable de resistir ais armas anticarri d'infantariá leugiera coma lei RPG. D'assais indians an tanben mostrat la resisténcia importanta dau blindatge.
T-80

Lo carri **T-80** es un carri de combat principau sovietic de tresena generacion desvolopat dins leis annadas 1970 per remplaçar lo T-64. Intrèt en servici en 1976 e  unitats foguèron produchas de 1976 a 1992. Èra destinat a l'equipament dei divisions blindadas sovieticas. Au contrari dau T-72 destinat ai divisions d'infantariá, lo T-80 foguèt donc pas exportat e demorèt relativament secrèt fins a la fin de la Guèrra Freja. Après, lei carris sovietics foguèron partejats entre leis estats successors de l'URSS, especialament Russia e Ucraïna. Foguèt ansin exportat per Ucraïna, país ont èra installada l'usina, e Russia vendèt certaneis unitats. Foguèt utilizat coma basa per Ucraïna per desvolopar lo T-84.

Lo carri participèt a la Premiera Guèrra de Chechenia onte foguèt engatjat dins de combats urbans sensa sostèn de l'infantariá. Aquò entraïnèt de pèrdas importantas dins lei rengs rus e lo blindat foguèt rapidament retirat dei zònas urbanas. Dempuei 2022, lo T-80 es tanben engatjat en Ucraïna, tant per l'armada russa que per l'armada ucraïnesa.

## Liames intèrnes

* Carri de combat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
T-72

[thumb|right|T-72B [Russia|rus amb un blindatge reactiu *Kontakt-1* en 2020.]]
[thumb|País utilizaires actuaus (blau) e ancians (roge) dau T-72 en [2018.]]

Lo carri **T-72** es un carri de combat principau sovietic de segonda generacion desvolopat entre 1967 e 1971. Armat d'un canon de 125 mm e de doas mitralhièras, es protegit per un blindatge d'au mens 350 mm que pòu èsser completat per de proteccions addicionalas. Coma leis autrei carris d'origina sovietica, es de dimensions reduchas per complicar son aquisicion per una arma enemiga. Segon lei versions, es ansin un veïcul de 41 a 44,5 t d'una longor de 6,86-6,95 m per una largor de 3,59 m e una autor de 2,19-2,23 m. Sa velocitat maximala es de 60 km/h amb una autonòmia de 500 km.

Lo T-72 èra destinat a l'equipament dei divisions d'infantariá de l'Armada Roja, ais armadas dei país dau blòt sovietic e a l'exportacion. Foguèt ansin fòrça vendut a l'estrangier e adoptat per lei fòrças armadas de mai d'un país. Pasmens, aquò entraïnèt l'aparicion d'un nombre fòrça important de versions de qualitat inegala.

En causa de sa difusion important dins lo mond, lo T-72 participèt a plusors guèrras amb de resultats variables en causa de la manca d'entraïnament deis equipatges, d'errors grèvas de comandament ò l'utilizacion de versions d'exportacion dotadas de performàncias degradadas còntra de blindats occidentaus modèrnes :
* en 1982, lei T-72 sirians combateguèron de carris israelians amb de resultats equilibrats.
* en 1991 e en 2003, lei T-72 iraquians, qu'avián una poissança de fuòc e un blindatge ben inferiors ai versions sovieticas) foguèron esquichats per lei carris estatsunidencs.
* en Chechenia, plusors unitats russas constituïdas de T-72 foguèron engatjadas sensa sostèn d'infantariá dins de combats urbans. I enregistrèron de pèrdas fòrça importantas.
* en 2008, en Ossetia, lo T-72 foguèt utilizat per totei lei participants amb un avantatge clar per lei carris rus.

## Liames intèrnes

* Carri de combat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
T-64

[thumb|right|[Fotografia d'un T-64 ucraïnian durant un entraïnament.]]

Lo carri **T-64** es un carri de combat principau sovietic de tresena generacion desvolopat entre 1951 e 1962. Foguèt lo premier carri de tresena generacion e representava, au començament deis ans 1960, una revolucion en matèria de combat blindat amb l'integracion d'equipaments fòrça modèrnes. En particular, dispausava d'un canon especialament concebut per un usatge per un carri de combat. Foguèt tanben lo premier blindat equipat d'un blindatge composit acier/ceramica. Aquò èra un progrès important car aqueu tipe de blindatge ofrís una proteccion renfòrçada còntra lei cargas vuejas.

Lo T-64 èra destinat ai unitats blindadas sovieticas e foguèt jamai exportat. De mai, demorèt fòrça secrèt fins a la fin de la Guèrra Freja en despiech de la produccion de  exemplaris de 1963 a 1987. Dins aquò, foguèt considerat coma una revirada per mai d'un oficier sovietic en causa de sa complexitat tecnica que limitava fòrça sa disponibilitat. La fisabilitat dau motor en particular foguèt un problema recurrent e jamai totalament reglat. Ansin, se lei generacions seguents de carris sovietics (T-72 e T-80) s'inspirèron dau T-64, la simplificacion foguèt la nòrma per dispausar d'un carri pus fisable. En Occident, la descubèrta dei performàncias dau T-64 entraïnèt lo desvolopament dau Leopard II e dau M1 Abrams qu'equipan totjorn leis armadas de la màger part dei país de l'OTAN.

Au nivèu operacionau, lo T-64 participèt ai conflictes de l'espaci pòst-sovietic. Foguèt ansin utilizat durant lei guèrras de Chechenia. Pasmens, coma mai d'un autre blindat, i foguèt fòrça mau emplegat per l'armada russa e plusors exemplaris foguèron destruchs dins de combats urbans. De mai, après l'afondrament de l'URSS, lei dificultats financieras de Russia empachèron d'entretenir corrèctament un veïcul tant complèx. Lei fòrças blindadas russas decidèron donc de l'abandonar durant leis ans 2000. En revènge, Ucraïna, ont èra installada l'usina de produccion, poguèt contuniar d'o modernizar e de l'utilizar. Ansin, una version novèla, integrant un blindatge reactiu, foguèt desvolopada.

## Liames intèrnes

* Carri de combat.
* T-62.
* T-72.
* T-80.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Steven J. Zaloga, *T-64 and T-80*, Concord, 1992.
* **[[anglés|(en)]]** Steven J. Zaloga,* T-64 Battle Tank : The Cold War’s Most Secret Tank*, Osprey Publishing, coll. « New Vanguard », 2015.

## Nòtas e referéncias
T-84

[thumb|right|[Fotografia d'un T-84 ucraïnés en 2018.]]

Lo **T-84** es un carri de combat principau ucraïnian desvolopat a partir dau T-80 sovietic. Integrant plusors innovacions, lo T-80 aviá de problemas de fisabilitat e de reflexions comencèron tre leis ans 1980 per concebre un blindat novèu capable de corregir aquelei problemas. Après son independéncia, Ucraïna contunièt aquelei trabalhs car l'usina principala de produccion dau T-80, situada a Karkòv, èra sus son territòri. Aquò menèt a la concepcion dau T-84 qu'intrèt en servici en 1999. A respècte de son predecessor, intègra divèrsei melhoraments per estabilizar son canon e aumentar sa manobrabilitat. La turbina foguèt tanben remplaçada per un motor diesel pus classic per redurre lo nombre de panas.

La màger part de la produccion iniciala èra destinada a l'exportacion car lei finanças ucraïnianas permetián pas una adopcion en massa per l'armada ucraïniana. Lo T-84 es donc mai que mai utilizat per Tailàndia que crompèt 49 exemplaris. Au començament de la Guèrra d'Ucraïna, 6 T-84 èran en servici dins lei fòrças armadas ucraïnianas. Sei performàncias sus lo prat batalhier son desconegudas.

## Liames intèrnes

* Carri de combat principau.
* T-80.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Arjun

Lo carri **Arjun** es un carri de combat principau indian de tresena generacion desvolopat dempuei 1974. Intrèt en servici en 2005 au sen de l'armada indiana.
Tipe 96

Lo carri **Tipe 96** es un carri de combat principau chinés de tresena generacion desvolopat a partir dau carri Tipe 85. Intrèt en servici en 1997 au sen de l'armada chinesa en complement dau Tipe 99 que son còst es pus important. Foguèt adoptat per Bangladèsh, Sodan, Marròc, Paquistan, Sri Lanka e Birmania.

Lei Tipe 96 sodanés aurián participat a la Guèrra frontaliera Sodanesa ambé de resultats satisfasents còntra lei T-72 sud-sodanés.