Rafe

esquèrra|vinheta|Las tecas o bajòcas de la rafe, tecnicament conegudas coma siliquas.
esquèrra|vinheta|La flor de la rafe.
vinheta|plat de rabetas
alt=Rafe oleaginós (Bearn)|vinheta|Rafe oleaginós (Bearn)
Lo **rafe ** (var. ** rabanet, raiçfòrt, radiç, rafe oleaginós**) es una ortalissa de raiç de la familha de las Brassicaceae.

## Particularitats
Son de plantas annalas o biannualas, si se semenan a la tardor florisson pas fins a la prima, si se semenan a la primavera florisson abans de l'estiu. An las fuèlhas entièras, en primièr se desvolòpan en forma de roseta e quand s'espigan fan una tija de prèp de 40 cm de naut e florisson en forma de mòta amb de flors abitualament blancas formadas de quatre sepals, fan fruch en siliqua (dita teca, cotèla) amb divèrsas granas pichonas e redondas.

Las raïças se distinguisson entre la part comestible superiora e espessa e l'inferiora mai prima e mai prigonda. La mesura de las raïtz en la siá part comestible vària d'entre fins a 40 cm en los rafes pròpiament dits fins a pauc mai de 2 cm en los rafenets mai petits. La forma pòt èsser alongada o mai o mens arredondida e la color mai usuala es lo roge o roge e blanc mas n'i a de tanben negras, blancas o jaunas.

## Cultura
Es una planta que creis fòrça lèu. En un clima adequat, pòt passar solament un mes dempuèi la semençalha a la culhita. Se semena sovent coma cultura intercalara, al cors de gaireben tot l'an, e per lo sieu cicle tan cort s'adòba pas. Pòt pas passar secada, puèi que pòt alavetz aver un gost desagradiu. Lo sieu principal enemic es lo microcoleòpter nomenat *Altica sp*, que daissa las fuèlhas de las semençalhas recentas entièrament acliveladas.

## Varietats e gastronomia
vinheta|Rafenets de la varietat roja amb la punta blanca
vinheta|Lo 'daikon' (''Raphanus sativus var. longipinnatus''), usat en la cosina japonesa
vinheta|Lo rafe chinés 'mantanghong'
Son a l'ora d'ara mai cultivadas las varietats mai pichonas nomenadas **rafenets.** Lo gost pòt èsser picant o puslèu insipid. Generalament del mai a mancat l'aiga pendent lo cultiu, del mai picants son los rafenets.

En França es fòrça apreciat lo rafe negre (*Raphanus sativus var. niger*), varietat de pèl negra e dura que cal pelar. Dels rafes de varietats picants se'n fa una salsa. 

En la cosina japonesa es tipic l'usatge del rafe nomenat *daikon* (*Raphanus sativus var. longipinnatus*), Un rafe blanc de gost mai doç. Los tròces de rafe secs se coneisson coma *kiriboshi daikon* (切干大根) e lo daikon entièr en salarga se coneis coma *takuan* (沢庵). Amb las fuèlhas, secadas o pas, se preparan de sopas. Se comercializa sovent amb coloracion artificiala jauna. Aquel meteis rafe es emplegat en la gastronomia coreana, en la quala se coneis coma *mu*. Se consoma cru o confit, coma per exemple en la preparacion del kimchi.

Lo rafe es important tanben en la cosina chinesa, per far *poon choi*, lo pastisson *mooli* de l'an nòu chinés o per de reepaisses leugièrs coma los dim sum, entre autres plats. Lo rafe nomenat *mantanghong* (còr de beutat) es una varietat fòrça apreciada que se cultiva al centre e al nòrd de la China. Es de forma redonda e de coloracion blanca e verda per defòra e morada a fúcsia per dedins. A despart de la preparacion d'ensaladas e coma condiment, s'utiliza tanben per far de bevendas refrescants. A la China lo rafe se conserva tanben raiat amb una barreja de sucre e sal.

Las fuèlhas de la planta del rafe se pòdon utilizar coma verdugalh crs en ensalada o tanben bolidas.

## Referéncias

## Vejatz tanben
* Nap
* Brassica rapa