open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Longboard

Lo **longboard** es una planca de rodeta mai granda qu’un esquèit. Amb un longboard podèm anar mai lèu qu’en esquèit. Mischo Erban es lo melhor en vitessa, aviá despassat 130,08 km/h.

Fuguèt inventat per lei surfaires californians dins leis annadas 70. Es un espòrt de resquilha que recèrca de sensacions  e es praticat sus la rota.

Lei disciplinas son :

**Cruising* (pasejada) :  Es per practicar lo longboard tranquillament.
**Carving * : Es lo biais de practicar lo longboard coma lo surf, en coupant lei contorns.
*'Donwhill* (descenduda) :  Lei  planchas de Downhill son força rigidas, lordas, subrebaissas. Pòu devalar lei pendas a 100 km/h
**Slide'' (resquilha) : Lei planchas son mai cortas, largas e rigidas.
Zhuangzi (filosòf)

**Zhuangzi**  (莊子 en chinés tradicional, 庄子 en chinés simplificat, *Zhuāngzǐ* en pinyin: Wade-Giles: *Chuang Tzu* o *Chuang Tse*, literalament "Mèstre Zhuang") foguèt un filosòf chinés taoïsta del sègle IV a.C. que defendèt lo taoïsme e critiquèt la pensada de Mozi atal coma lo confucianisme. Es tanben conegut jol nom de **Zhuang Zhou**. Es celèbre per aver escrich lo Zhuangzi, un dels grands classics chineses.

## Vida
La vida de Zhuangzi es en partida coneguda gràcias als escriches de **Sima Qian** (司馬遷, 145-90 a.C.). 

### Lo relat de [[Sima Qian]]
Dins los Recòrds del Grand Istorian de Sima Qian, al capítol 63, se tròba un relat de la vida de Zhuangzi. Aquest relat foguèt fins a l'aparicion de l'istoriografia modèrna la font principala per conéisser la vida del filosòf.

**Sima Qian** lo presentèt coma un letrat clarament engatajat en favor del taoïsme.
Aicí un extrach:

*Zhuangzi èra ben assabentat de la literatura de son temps, mas preferissiá Laozi e èra apèrtament un de sos seguidors. Es pr'amor d'aquò que de las dètz miriadas de caractèrs contenguts dins sas òbras publicadas, la màger part es occupada per de metafòras destinadas a illustrar las doctrinas de Laozi.*

Lo relat balha tanben qualques elements biografics. Zhuangzi èra un fonccionari de la vila de Meng (Anhui) dins l'Estat de Song.

### La critica modèrna

## Filosofia

La filosofia de Zhuangzi revèrta la pensada taoïsta e es caracterizada per lo scepticisme, lo relativisme e una vision del governament a còps qualificada d'anarquista.

Lo concèpte central es lo Dao (道) que pòt èsser entendut coma lo cors natural e espontanèu de las causas, l'òrdre universal preexistent dins la Creacion.L'òme, sol dins la creacion vòl s'afranquir de l'òrdre del Dao en paraulas o en accions. Mas sas accions e sas pensadas son vanas vist que lo discors crea sonque de visions parcialas de la realitat.
L'impossibilitat per l'òme de compréner la natura del mond dins son integralitat tròba una solucion, segon Zhuangzi, dins lo  wu wei (無為). Aquest concèpte es sovent revirat en non-agir. De fach, se tracha puslèu d'una compreneson del dao e de la serenitat aquesida gràcias a l'acceptacion del mond tal coma es. L'òme es doncas invitat a s'aliberar de sos fantasmas e de son egocentrisme per se centrar subre la realitat sens i ajustar sas ideologias o sas pensadas egocentradas.

## Referéncias


Chen, Gu-ying 陳鼓應. 1983. Zhuangzi Jinzhushi《莊子今註今譯》北京：中華書局.

Pregadio, Fabrizio. ed. (2008). *The Encyclopedia of Taoism*. Routledge. 

Zhuang Zi (1996 (3ª edición 2007)). Zhuang Zi: maestro Chuang Tsé. Traducción directa del chino de los 33 capítulos, introducción y notas a cargo de Iñaki Preciado Idoeta. Barcelona: Editorial Kairós.

Zhuangzi 莊子, Œuvre complète, trad. fr. Liou K., Paris, Gallimard / Unesco « Connaissance de l'Orient », 1969.

Ziporyn, Brook (2009), *Zhuangzi: The Essential Writings*, Indianapolis: Hackett Publishing Company.
Sètge de Sant Joan d'Acre (1291)

Lo **sètge de Sant Joan d'Acre** se debanèt dau 4 d'abriu au 28 de mai de 1291. Foguèt la consequéncia de l'ataca de la vila defenduda per lei Crosats dau Reiaume de Jerusalèm e deis Òrdres Sobeirans ( òmes dirigits per Enric II de Jerusalèm e Amalric de Tir) per lei Mamelocs d'Egipte (mai de  òmes comandats per Al-Ashraf Khalil). S'acabèt per l'evacuacion de la vila per seis abitants e lei combatents francs durant la fin dau mes de mai. Après aquela desfacha, lei darrierei posicions crosadas en Siria e Palestina foguèron abandonadas ò capitulèron avans la fin de l'annada marcant la fin de la preséncia franca dins la region.

## Liames intèrnes

* Sètge de Sant Joan d'Acre (1191).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Larry Sanger

thumb|250px|Larry Sanger en 2006
**Lawrence Mark Sanger**, mai conegut coma **Larry Sanger** (Bellevue, estat de Washington, 16 de julh de 1968) es un desvolopaire informatic american. Es famós que foguèt un dels fondadors, amb Jimmy Wales, en 2001 de l'enciclopèdia electronica Wikipèdia. creèt posteriorament una autra enciclopèdia en linha, Citizendium.
Cinabre

Lo **cinabre** (var. **cinabri**) es un minerau de color roge viu, roge brun ò gris. A una duretat de 2-2,5 e una densitat de 8,09. Es format de sulfur de mercuri (simbòl quimic : HgS) cristallizat segon un sistèma trigonau de classa trapezoedrica. Pasmens, dins la natura, lei cristaus son fòrça rars e lo cinabre forma generalament de massas granularas. Son esclat es adamantin dins lei cristaus roges e metallic dins lei cristaus sorns.

Se troba generalament dins de venas d'origina idrotermala de temperatura bassa. En causa de sa volatilitat auta, necessita tanben la preséncia de jaç impermeables. De jaciments situats a l'entorn d'un gueisèr ò dins de placers existisson tanben mai son fòrça rars. Es associat ambé d'autrei mineraus coma la calcita, l'estilbina, lo realgar e de còps ambé d'autrei sulfurs. Lo cinabre es lo minerau principau de mercuri. Es tanben utilizat coma pigment e coma matèria premiera per fabricar de detonators d'explosius.

## Liames intèrnes

* Sulfur de mercuri.
* Mercuri (element).
* Metacinabre, forma fòrça rara de color negre.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Proustita

La **proustita** es un minerau de color roge sorn ò negre. A una duretat de 2,0-3,5 e una densitat de 5,57-5,62. Es format de sulfo-arseniüre d'argent (simbòl quimic : Ag3AsS3) cristallizat segon un sistèma trigonau de classa ditrigonala piramidala. Dins la natura, aquelei cristaus forman generalament d'agregats massís e son estriats e maclats. Son esclat es adamantin dins lei cristaus roges e metellics dins lei cristaus sorns.

La proustita se troba generalament dins de venas idrotermalas de temperatura bassa en associacion ambé de mineraus coma l'argentita e de mineraus de ganga. Es un minerau argentifèr que son esplecha es limitada en causa de sa raretat.

## Liames intèrnes

* Joseph Louis Proust (1754-1826), quimista francés a l'origina dau nom de la proustita.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pirargirita

La **pirargirita** es un minerau de color negre ambé de rebats roges sorns. A una duretat de 2,0 e una densitat de 5,77-5,87. Es format de sulfo-antimòniüre d'argent (simbòl quimic : Ag3SbS3) cristallizat segon un sistèma trigonau de classa ditrigonala piramidala. Dins la natua, aquelei cristaus son sovent estriats e forman d'agregats massís. Son esclat es submetallic ò adamantin.

La pirargirita se troba generalament dins de venas idrotermalas de temperatura bassa. De còps, se forma a partir de l'alteracion de l'argentita ò de galenas argentifèras. Es associat ambé l'argentita, d'autrei sulfurs e de mineraus de ganga. Es un minerau argentifèr que son esplecha es limitada en causa de sa raretat.

En Occitània, dos jaciments de pirargirita existisson a Motomet e a Ussèl.

## Liames intèrnes

* Argent (metal).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Polibasita

La **polibasita** es un minerau de color negre ò roge cerieisa. A una duretat de 2,0-3,0 e una densitat de 6,0-6,2. Es format de sulfo-antimòniüre d'argent e de coire (simbòl quimic : (Ag, Cu)16Sb2S11) cristallizat segon un sistèma monoclinic de classa prismatica. Dins la natura, aquelei cristaus an un habitus tabular pseudoexagonau. Son esclat es metallic.

La polibasita se troba generalament dins de venas idrotermalas de temperatura bassa. I es associat ambé d'autrei sulfurs e de mineraus de ganga. Es un minerau argentifèr que son esplecha es limitada en causa de sa raretat.

## Liames intèrnes

* Argent (metal).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Aurpiment

L**'aurpiment** (var. **orpiment**) es un minerau de color jaune qu'a una duretat de 1,5-2,0 e una densitat de 3,48. Fa partida dei sulfurs d'arsenic (simbòl quimic : Ag2S3) cristallizat segon un sistèma monoclinic de classa prismatica. Pasmens, dins la natura, lei cristaus son fòrça rars e l'aurpiment s'observa en agregats. Son esclat es adamantin ò resinós.

Se troba generalament dins de venas idrotermalas de temperatura bassa. I es associat ambé lo realgar, lo cinabre e de borats. Es utilizat coma fònt d'arsenic, dins l'industria dau cuer e per la fabicacion de semiconductors ò de fotoconductors. Dins lo corrent de l'Antiquitat e de l'Edat Mejana, èra utilizat coma pigment.

## Liames intèrnes

* Realgar, minerau sovent associat ambé l'aurpiment.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Wurzita

La **wurzita** es un minerau de color brun a negre amb una duretat de 3,5-4,0 e una densitat de 3,98-4,0. Es format de sulfur de zinc (simbòl quimic : ZnS) cristallizat segon un sistèma exagonau de classa diexagonala piramidala. Lei cristaus de talha granda son rars e la blenda forma generalament d'agregats. Son esclat es submetallic ò resinós.

Se troba generalament dins de jaciments idrotermaus e pus rarament dins de venas de pegmatitas ò de maubres. Es associat ambé d'autrei mineraus coma la blenda, la galena, l'argentita, la calcopirita, la fluorina e la barita. La wurzita es principalament utilizada coma minerau de zinc. D'autrei metaus presents coma impuretats (cadmi, galli ò indi) ne'n son tanben extrachs.

## Liames intèrnes

* Sulfur de zinc.
* Blenda, autre minerau format de sulfur de zinc.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Zhuangzi

Zhuangzi pòt referir a:
* Zhuangzi (libre), una òbra classica chinesa
* Zhuangzi (filosòf), un filosòf chinés
Realgar

[thumb|right|[Fotografia d'agregats de realgar.]]

Lo **realgar** es un minerau de color roge robin. A una duretat de 2,0 e una densitat de 3,55. Es format de sulfur d'arsenic (simbòl quimic : As2S3) cristallizat segon un sistèma monoclinic de classa prismatica. Pasmens, dins la natura, lei cristaus son fòrça rars e lo realgar s'observa sustot en agregats ò en massas granularas. Son esclat es resinós.

Se troba generalament dins de jaciments idrotermaus de temperatura bassa associat ambé de borats ò de sulfurs (aurpiment, blendas... etc.). Es utilizat coma fònt d'arsenic, en pirotecnia per donar una coloracion blanca ai fuòcs d'artifici, dins la fabricacion de vernís e dins la sintèsi de l'anidrid arseniós. Fins au sègle XIX, èra tanben utilizat coma pigment.

## Liames intèrnes

* Aurpiment, autre sulfur d'arsenic sovent associat au realgar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Quermesita

La **quermesita** es un minerau de color roge cerieisa. A una duretat de 1,0-1,5 e una densitat de 4,68. Es format de sulfo-anidrid d'antimòni (simbòl quimic : Sb2S2O) cristallizat segon un sistèma monoclinic de classa prismatica. Dins la natura, lei cristaus son gropats e forman de garbas. Son esclat es submetallic ò adamantin. 

La quermesita es un produch de l'alteracion dei mineraus d'antimòni (antimonita, estibina... etc.) e se troba donc associat amb elei e de mineraus de ganga (sustot lo qüars e la calcita). Fòrça rar, a ges d'utilizacion economica ben que sigue teoricament una fònt d'antimòni.

## Liames intèrnes

* Antimòni.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sau gemma

La **sau gemma** (var. **sal gemma**) es un minerau incolòr a l'estat pur e tintat de divèrsei colors en preséncia d'impuretats (blau ò violet en preséncia de defauts reticulars, gris en preséncia d'argiela, jaune ò brun en preséncia de fèrre... etc.). A una duretat de 2,5 e una densitat de 2,168. Es format de clorur de sòdi (simbòl quimic : NaCl) cristallizat segon un sistèma cubic de classa exacisoctaedric. Dins la natura, lei cristaus son comuns e cubics.

Se forma dins de depaus sedimentaris per evaporacion de l'aiga de mar. Se troba tanben coma produch de sublimacion dins certanei cratèrs volcanics. Es un minerau important per l'alimentacion umana e per l'industria quimica que l'utiliza dins de procès de produccion de clòr e de sòdi.

## Liames intèrnes

* Clorur de sòdi

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Criolita

La **criolita** es un minerau incolòr a l'estat pur que pòu venir blanc, roge ò brun en preséncia d'impuretats. A una duretat de 2,5-3,0 e una densitat de 2,97. Es format de fluorur de sòdi e d'alumini (simbòl quimic : Na3AlF6) cristallizat segon un sistèma monoclinic de classa prismatica. Dins la natura, lei cristaus an un aspècte pseudocubic mai forman sustot de massas microcristallinas compactas. Son esclat es veirenc ò sedós.

Se forma dins de pegmatitas a partir de la precipitacion quimica de fluorurs. Es utilizat coma fondent dins lei laboratòris d'esmautariá, dins la fabricacion d'opalinas translucidas e dins la metallurgia d'alumini. Per certaneis aplicacions, especialament per la metallurgia, la criolita naturala es pauc a pauc remplaçat per de materiaus sintetics.

## Liames intèrnes

* Fondent.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Atacamita

L**'atacamita** es un minerau de color verd viu qu'a una duretat de 3,0-3,5 e una densitat de 3,75-3,77. Es format de clorur idratat de coire (simbòl quimic : Cu2(OH)3Cl) cristallizat segon un sistèma ortorombic de classa bipiramidala. Dins la natura, lei cristaus son generalament lòngs e estriats. Pasmens, lo minerau pòu tanben formar de massas microcristallinas. Son esclat es veirenc.

L'atacamita es un produch d'alteracion d'autrei mineraus de coire e se troba donc sustot dins lei jaciments d'aqueu metau. Pasmens, de còps, pòu tanben èsser un produch de sublimacion de l'activitat volcanica e s'observar dins certanei cratèrs. Es utilizat coma minerau segondari de coire.

## Liames intèrnes

* Coire.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cuprita

La **cuprita** es un minerau de color roge coire ò negre. A una duretat de 3,5-4,0 e una densitat de 6,14. Es format d'oxid de coire (simbòl quimic Cu2O) cristallizat segon un sistèma cubic de classa exacisoctaedric. Dins la natura, lei cristaus an una forma octaedrica, rombododecaedrica ò cubica. Son esclat es adamantin ò submetallic.

La cuprita es eissida de l'alteracion d'autrei mineraus de coire e se troba donc dins lei jaciments d'aqueu metau. Es utilizat coma minerau de coire.

## Liames intèrnes

* Coire.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Espinèla

L’**espinèla** es un minerau incolòr a l’estat pur e tintat de divèrsei colors (negre, roge, brun, jaune ò blau) en preséncia d'impuretats. A una duretat de 7,5-8,0 e una densitat de 3,5-4,1. Es format d’oxid d’alumini e de magnèsi (simbòl quimic: MgAl2O4) cristallizat segon un sistèma cubic de classa exacisoctaedrica. Dins la natura, s’observa generalament sota la forma de cristaus cubics de talha pichona. Son esclat es veirenc.

L’espinèla es tipica dei cauquiers e dei dolomias metamorfizats per contacte. Se pòu tanben trobar dins certanei ròcas magmaticas en foncion de la composicion dau magma d’origina e dins de depaus sedimentaris (placers). Es sovent associat ambé la calcita, la flogopita ò la pargasita. Lei varietats lindas e transparentas son utilizadas coma gemmas.

## Liames intèrnes

* Gemma.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ascani

Dins la mitologia grèga e romaine, **Ascani** (en grèc ancian *Ἀσκάνιος* / *Askánios*) o **Iul** es lo filh d’Enèu e de Creusa (la filha de Priam).

Segon la version mai anciana e tradicionala de la legenda, Ascani fugís de Tròia amb son paire e son grand paternal Anquises. Mas tard, será enviat per son paire en Propontida per i regnar abans de se jònher a son cosin Astianax, lo filh d’Ector, per restablir la ciutat de Tròia. Una segonda version preten qu’Ascani accompanha son paire en Itàlia e torna amb el a Tròia ont, vengut vièlh, Enèas auriá regna abans de daissar lo reialme al seu filh. Segon una darrièra version, que conta entre autres Tit Livi (Istòria romana - Libre I - «Fondacion d'Alba Longa), Ascani seriá lo filh d'Enèu e de Lavínia, filha del rei Latin qu'esposa Enèas après qu'arribèt en Itàlia. De notar que Tit Livi cita las doas darrièras versions coma ambedoas plausiblas.

Pasmens la tradicion mai coneguda es la tradicion romana, contada dins l**[[Eneïda]]'', ont Ascani fa soca en Itàlia seguent son paire. [[Virgili]] nos lo representa coma un personatge incarnant l’esper dels Troians subrevivents, adorat per son paire e sa granda pairala, la divesa [[Afrodita]], mas a vegada malbiaissut, que per exemple provòca las ostilitats amb los [[Latins]] tuant una cèrvia sagrada.

A la mòrt del paire, la tradicion romana mòstra Ascani regnant suls Latins e Troians reunits, luchant contra los [[Etruscs]] qu'auriá emportat una victòria al bòrd del ''[[Numicius]]''. Fin finala es considerat coma lo fondator d'[[Alba Longa]], d'unes trenta ans après la fondacion de [[Lavini]] per son paire. Es obligat per l’ostilitat dels Latins, que prenon lo partit de sa mairastra Lavinia, veusa d’Enèu e de son miègfraire [[Silvi]]. Pasmens es aquel darrièr que li succèda sul tròn d’Alba Longa.

Es conegut tanben pels Romans jol nom de **Iul*', en latin *Iulus*, atal la familha dels *Iulii* se podava pretendre descendre del. L’origina d'aquel nom es explicada atal: quans Enèas moriguèt de combats comencèron entre los Troians units als Latins, capitanejat per Ascani, e los [[Rutuls]] e lors aliats etruscs. Ascani es victoriós e recep lo cafre d’*Iobum* o *Iolum* diminutiu de [[Jupitèr (dieu)|Jupitèr]]. [[Caton lo vièlh|Caton]] dins sas *Originas* conta ja aquela etimologia. Una autra tradicion atribuís aquel nom al filh d’Ascani, escartat del tròn d’Alba Longa per son oncle Silvi que ne faguèt un preire.

== Vejats tanben ==


=== Bibliografia ===
*  M. Cruz Garcia Fuentes, «Aeneas, Ascanio y los reyes de Alba», *Hispania Antiqua. Revista de historia antigua*, II, 1972, pp. 21-34.
*  Pierre Grimal, *Dictionnaire de la mythologie grecque et romaine'', París, PUF, 3 ed., 1963, p. 53.
Silvita

La **silvita** ò **silvina** es un minerau incolòr a l'estat pur ò tintat de divèrsei colors (violet ò roge generalament) en preséncia d'impuretats de fèrre. A una duretat de 2,0-2,5 e una densitat de 1,993. Es format de clorur de potassi (simbòl quimic : KCl) cristallizat segon un sistèma cubic de classa exacisoctaedric. Dins la natura, la silvita s'observa generalament sota la forma de cristaus cubics ò de massas microcristallinas.

Es generalament associat a la sau gemma dins de depaus sedimentaris d'origina marina. Pus rarament, es un produch de sublimacion eissit d'una activitat volcanica. Regardant seis utilizacions, es lo minerau de potassi pus important e pòu tanben servir de fertilizant.

## Liames intèrnes

* Potassi.
* Clorur de potassi.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Carnallita

La **carnallita** es un minerau incolòr ò tintat de roge en preséncia d'impuretats ferricas. A una duretat de 2,5 e una densitat de 1,6. Es format de clorur idradat de potassi e de magnèsi (simbòl quimic : KCl, MgCl12, 6H2O) cristallizat segon un sistèma ortorombic de classa bipiramidala. Son esclat es veirenc.

Aqueu minerau se troba dins de jaciments de ròcas evaporiticas ont es generalament associat ambé la sau gemma, la silvita, de sulfats de calci (gip, anidrita... etc.) e la dolomita. Es utilizant per l'industria quimica coma fònt de potassi, de magnèsi, de clòr, de bròme e de cèsi.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ostia

**Ostia** (en latin *Ostia*) èra una vila antica del Laci situada a la boca del Tibre, sus sa riba esquèrra, a près 25 km de Roma.

## Istòria
L'Ostia modèrna (**Ostia Lido**) es unida a Roma, e forma un districte que l'anciana vila n'es la partida principala, e es coneguda cona ***Ostia Antica.*** Dempuèi 1914, se restabliguèt coma sèti episcopal.

Seriá estat fondada pel rei Anc Marci en 633 AbC e èra una colonia romana que serviguèt de pòrt de la vila. Tanben se n'espetavan las salinas.

Foguèt l'estaca permanenta de la flota romana e èra fòrça importanta pendent la Segonda Guèrra Punica per recebre los porgiments, e foguèt exemptada de taxas en 207 AbC. 

En 87 aC, foguèt ocupada per Sulla e saquejada per los sèus soldats. En 67 aC, un esquadron de la flota que deviá combatre los piratas cilicis s'amassèt dins aquel pòrt, e foguèt atacat subte sobtadament pels piratas e los vaissèls foguèron destruits. 

Los depauses alluvials del riu Tibre la separèron progressivament de la còsta (es ara a tres quilomètres). Juli Cesar volguèt establir una proteccion artificiala pel pòrt, mas lo projècte jamai se faguèt e foguèt abandonat per los sèus successors, fins que l'acabèt l'emperaire Claudi, que decidiguèt de far un pòrt nòu a 3 km al nòrd d'Ostia, que comunicariá amb lo Tibre amb un canal; lo pòrt demorèt plan protegit; quand foguèt acabat, foguèt nomenat *Portus Augusti.* Neron faguèt las darrièras òbras e se n'atribuiguèt lo merit. Trajan lo faguèt agrandir e nomenat *Portus Trajani.* A l'entorn, sorgiguèt una vila que se sonèt *Portus Ostiensis* o *Portus Urbis* o *Portus Romae* e, simplament *Portus*, que jos Constantin lo Grand venguèt sèti episcopal.

Adrian, Septimi Sever, Aurelian e d'autres emperaires bastiguèron a Ostia, alara que al sègle III èra ja en decadéncia. Mas, amb l'ajuda dels emperaires, poguèt manténer encara una importància superiora coma vila al respècter de la vesina Portus.
thumb|Lo castèl de Juli II
En 409, Ostia foguèt ocupada per Ièr; en 537 AbC, lo rei ostroèot Vitigès tanben l'ocupèt. Las incursions dels sarrasins als sègles VIII e IX la daissèron en ruïnas. Al sègle X, l'evescat foguèt transportat a Velletri. *Portus* foguèt abandonada tanben al sègle X, quand lo pòrt s'ensorrèt progressivament. Lo papa Juli II bastiguèt un castèl a Ostia per la proteccion del pòrt e la vila se comencèt a sortit de las ruïnas. Mas, fins al 1612, lo canat principal foguèt pas netejat e se bastiguèt un pichon pòrt nomenat ''Fiumicino.''
Ors de Kodiac

right|thumb|240x240px|Ors de Kodiak
L' **ors de Kodiak** (*Ursus arctos middendorffi*) es la subespècia mai gròssa de l'ors brun. Los mascles adults pesan près 500 kg e las femèlas un 20 o 30 % mens. Es omnívor: manja de vegetals e de cadavres d'animals mòrts en l'ivèrn (après l'ivernacion), salmons (a partir de mai) e d'autres peissons, baias, algas, invertebrats e, dins una mendra mesura, de cèrvis, alces e d'autras romiants. Demòra en las islas de l'Archipèla Kodiak al sud d'Alaska. En 2005 es estimada la poulacion a 3.500 individus.

## Referéncias
Bodisme mahayana

Lo **bodisme mahayana** (sanscrit: महायान mahāyāna, literalament lo "Grand Veïcul") es la fòrma de bodisme que compta lo nombre mai grand de fisèls. Recampa entre 53,2% e 65% dels bodistas segon las estimacions donadas. Es seguit per lo bodisme theravada que recampa un pauc mai de 30% dels fisèls.
Es la fòrma dominanta de bodisme en Asia de l'Èst, a Vietnam e s'es tanben espandit istoricament dins de regions que reçaupèron d'immigrants chineses, japoneses, coreans o vietnamians (Singapor, Malàisia...).
Se la doctrina a las meteissas basas doctrinalas coma las autras ramificacions del bodisme, se distinguís ça que la per de variacions dins lo culte e dins los libres causits per fondar la fe. Per exemple, los bodistas mahayana seguisson pas lo Canon Pali qu'es la basa de la fe dels bodistas theravada.
Lo bodisme vajrayana es pro vesin del mahayana. Per aquesta rason es, de còps, considerat coma religat al mahayana.

## Istòria

### Originas del mahayana
Se coneis pas amb clartat l'origina del **mahayana**. Se sembla que lo mahayana apareguèt coma una seria de règlas per bodhisattvas. Èra pas tanpauc una escòla concurrenta a las primièiras escòlas bodistas mas puslèu un apròchi diferent, mai idealista, dins las practicas religiosas. Se data generalament l'aparicion del bodisme mahayana als primièrs Sutras Mahayanas.

### Los Sutras Mahayanas
Los Sutras Mahayanas foguèron escriches dins lo sud d'Índia, dins la region d'Andhra probablament dins lo sègle 1 a.C. o un pauc abans. Constituisson la basa filosofica que donèt naissença al mahayana e a mai d'una escòla de pensada. Demest aquestas, las escòlas madhyamaka e yogācāra foguèron las primìèiras escòlas que desvolopèron lo còr de la pensada mahayana.

### Expansion fòra Índia e declin en Índia
Lo bodisme mahayana s'espandiguèt  a partir del sègle II. En China comencèt d'èsser seguit  en particular gràcias a la revirada dels Sutras Mahayanas en chinés per Lokaksema. En Índia, se desvolopèt rapidament dins l'Empèri Kushan.

Per çò qu'es de las escòlas de pensada, l’escòla madhyamaka foguèt fondada al sègle II per Nāgārjuna e son disciple Aryadeva. L'escòla cittamātra apareguèt un pauc pus tard, al sègle IV. Malgrat las capitadas doctrinalas d'aquestas escòlas e lo triomfe relatiu entre los sègles V e VII lo bodisme mahayana foguèt despoderat de son influéncia per lo reviscòl de l'indoïsme e, dins una mesura mendra, per l'arribada de l'islam. Lo nombre de seguidors del mahayana s'amermèt fòrça entre los sègles VII e XII e lo mahayana degrunèt completament al sègle XIII fins a un quasi avaliment.

En China, al contrari, floriguèt e s'espandiguèt dins tot lo mond chinés (Japon, Corèa, Vietnam).

## Referéncias


Bechert, Heinz. “Notes on the Formation of Buddhist Sects and the Origins of Mahayana.” In German Scholars on India, Vol.1. Varanasi, India: Chowkhamba Sanskrit Series Office,1973.

Hirakawa, Akira. “The Rise of Mahayana Buddhism and Its Relationshipto the Worship of Stupas.” Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko 22 (1963): 57–106.

Lamotte, Étienne. “Sur la formation du Mahayana.” In Asiatica: Festschrift Friedrich Weller. Leipzig, Germay: Harrassowitz,
1954.
Eleccions aranesas de 2015

Es **eleccions araneses de 2015** son eleccions locaus ath Conselh Generau, as ajuntaments e as entitats locaus descentralizades.

## [[Conselh Generau d'Aran|Conselh Generau]]

## Municipis

Es eleccions se hadèn en es 9 municipis. I avie 59 còssos a elegir. UA guanhe 30 còssos e cinc municipis (+2) e CDA 25 còssos e los autes quate municipis (-2). Es municipis de Bausen e Vielha e Mijaran son pres a CDA per UA.

### [[Arres]]

### [[Bausen]]
Un des dus municipis perduts per CDA e guanhats per UA.

### [[Es Bòrdes]]

### [[Bossòst]]

### [[Canejan (Aran)|Canejan]]

### [[Les (Aran)|Les]]

### [[Naut Aran]]

### [[Vielha e Mijaran]]
Un des dus municipis perduts per CDA e guanhats per UA. Eth PP dèishe era plaça a Ciutadans.

### [[Vilamòs]]

## Entitas municipaus descentralizades
Des 13 EMD, CDA ne presida 10, UA 3: Aubèrt, Bagergue e Unha.

### [[Arties e Garòs (Municipi)|Arties e Garòs]]

### [[Bagergue]]

### [[Gessa]]

### [[Tredòs]]

### [[Unha]]

## Deputacion provinciau de Lhèida
Era Val d'Aran envia 1 deputat elejut pes còssos dera Val a la deputacion provinciau.
Deputat per 2011-2015: Paco Boya (UA).
Chamsin

Lo **chamsin** es un vent sec e caud bofant dau desèrt d'Egipte a Israèl, generalament a la prima de març a mai. Pòu entraïnar una aumentacion de la temperatura de mai de 20°C en solament doas oras e agantar una velocitat superiora a 140 km/h. Es regularament a l'origina de tempèstas d'arena gigantas e pus rarament de chavanas violentas. Dins l'Egipte Antica, èra simbolizat per lo dieu Seth.

## Liames intèrnes

* Siròc, vent similar que s'observa dins lei regions occidentalas e centralas de la Mar Mediterranèa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ciutadans

**Ciutadans** (en occitan e en catalan, **Ciudadanos** es espanhòl; sovent abracat **C's**) ei un partit politic espanhòu creat en Catalonha en 2005.

Oficiaument presentat com sociau democrata, en las annadas 2010 se vira de mai en mai cap a l'electorat de dreita que seduseish amb son unitarisme e son nacionalisme espanhòu.

Guanha sovent en préner vòts au Partit Popular.

Presenta peu purmèr còp candidats en Aran au municipi de Vielha e Mijaran a las eleccions municipaus de 2015. Guanha un sèti de còsso au Partit Popular.

Enes eleccions catalanes de 2015, arribe dusau en Catalonha e en Aran, a 25 deputats ath totau. Eth candidat aranés Javier Rivas Escamilla, dusau sus era lista dera circonscripcion de Lhèida, ei elejut ath Parlament.
Conselh Departamentau d'Alèir

Lo **Conselh Departamentau d'Alèir** es l'amassada locala delh departament d'Alèir dempuèi març de 2015. Prenguèt la seguida delh Conselh Generau d'Alèir.

## Composicion
### Eleccions de 2015

Las primièras eleccions se faguèton en 2015. Gérard Dériot z-es elegit president.

Claude Riboulet lo remplaça en 2017.

## Tanben veire
* Departament d'Alèir
* Cantons d'Alèir
Corròp

**Corròp** ei un partit politic aranés creat en 2015. Presente candidats as eleccions de 2015 ath Conselh Generau (sonque en eth terçon de Quate Lòcs) e ath municipi de Les. Entre los sieus membres i a: Mireia Boya, Hug de la Rosa e Immaculada Maymus.

## Ligams extèrnes
* Corròp
Corrent de Humboldt

Lo **Corrent de Humboldt** ò **Corrent de Peró** es un corrent marin de superficia de l'Ocean Pacific. Se forma pròche d'Antartida e costeja lo litorau de Chile e de Peró. Es un corrent freg que sa temperatura es inferiora de 7 a 8°C a la temperatura normala a la meteissa latitud. Gràcias a aquelei caracteristicas, es peissonenc (sardinas, anchòias, gascons... etc.), entraïna una demenicion dei temperaturas, causa una demenicion (ò una abséncia dins certanei regions) dei precipitacions lòng de la costa, e empacha la formacion de ciclons tropicaus. Durant lo periòde d'activitat dau fenomèn climatic d'El Niño, lo corrent s'arresta e es remplaçat per un corrent caud mens peissonenc qu'entraïna una aumentacion dei precipitacions lòng dau litorau pacific de l'America dau Sud.

## Liames intèrnes

* El Niño.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Didier Super

[right|thumb|'''Didier Super''' en 2012 a [Angieus|Angers]]
**Didier Super**, son nom vertadièr **Olivier Haudegond**, naissut a Douai (França) lo 27 de febrièr de 1973, es un campion de bicicleta, comedian e cantaire umoristic francés. 

## Références
Numidia

thumb|La província de Numidia de l'Empèri roman.
**Numidia** (latin: *Numidia*; grèc ancian: Νουμιδία, *Numidía*) èra un reialme african de l'Antiquitat, fondat pels berebèrs. Segonds los tèxtes ancians, s'espandissiá suls territòris actuals d'Argeria e parcialalement en Tunisia (Africa del Nòrd). Mai atard venguèt un estat vassal roman, puèi una província romana, bordada per la província romana de Mauritània (dins l'Argeria e lo Marròc modèrnes) a l'oèst, la província romana d'Africa (Tunisia actuala) a l'èst, la mar Mediterranèa al nòrd e Sahara al sud. Los sieus abitants èran nomenats los numíds. 

## Istòria
La *Numidia Nova* èra pas mais qu'una pichona partida del país que los romans d'en primièr nomenèron atal, e que s'espandissiá dempuèi fins als tèrmes del territòri de Cartage e del riu Malva, correspondent de l'Argeria d'ara. Se dividissiá en una multitud de pòbles amb de caps independents, los mai comengut son los masils e los masesils. La raiç **masi-*  qu'apareis dins fòrça etnonims e de noms d’ostal nimíds es ligada al mot *amazigh*.

Numidia èra somesa d'en primièr als cartagineses, e foguèt mai tard ocupada per Agatocles, tiran de Siracusa, que la evacuèt pauc après. Los sobirans del país avián una partida de la lor cort a l'oèst, a Siga, e per d'autra en Zama. Lo prince mai ancian, nomenat Narva, èra maridat amb una sòrra d'Annibal, e lo sèu filh Gaia (qu'èra lo paire de Masinisa) regnava pendent la Segonda Guèrra Punica.

## Vejatz tanben
* Reialme de Numidia
M2 Bradley

Lo **M2 Bradley IFV** es un veïcul de combat d'infantariá desvolopat per leis Estats Units d'America dins lo corrent deis ans 1970 e intrat en servici en 1981. Foguèt tanben adoptat per l'Arabia Saudita. Destinada a l'acompanhament dei carris M1 Abrams, es adaptat ai missions de reconeissença e ais operacions demandant una manobrabilitat importanta. Permet lo transpòrt de l'infantariá sus lo prat batalhier, de'n assegurar la proteccion còntra leis armas leugieras gràcias a son blindatge e de la sostenir gràcias a un canon de 25 mm e de míssils TOW. Dempuei 1981, mai de  son estadas produchas.

Lo M2 Bradley participèt ai doas guèrras estatsunidencas còntra Iraq. A demostrat son eficacitat sus lo prat batalhier e sa capacitat de destrurre de carris T-55 ò T-72 iraquians. En revènge, son blindatge es aparegut tròp feble per arrestar lei tirs d'armas anticarris utilizadas per lei guerilhas iraquianas après l'afondrament dau regime de Saddam Hussein.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Stryker

L**'IAV Stryker** es un veïcul de combat d'infantariá estatsunidenc desvolopat per leis Estats Units d'America a la fin dau sègle XX e intrat en servici en 2002. S'inspira dau LAV III, veïcul canadenc. Dirigit per un equipatge de dos òmes, pòu transportar fins a 9 combatents equipats segon lei versions e pòu recebre d'armaments variats (canon de 105 mm, lança-grenada de 40 mm, mitralhièra de 7,62 mm... etc). De mai, es estat concebut coma una generacion novèla d'equipaments connectats militarament entre elei.

Participèt a la Segonda Guèrra d'Iraq onte sei performàncias recebèron d'avejaires mitigats. Certanei soudats an presat lo veïcul, especialament en zònas urbanas. Pasmens, sa manca de blindatge en fàcia deis armaments anticarris utilizats per lei guerilhas iraquianas (RPG-7... etc.) a necessitat d'adaptacions malaisadas (apondon de placas de blindatge suplementaris... etc.) per melhorar sa proteccion. 

## Liames intèrnes

* LAV III, veïcul canadenc similar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Zama

Zama èra una vila de Numidia al sud oèst de Cartage. Èra una plaça fòrta que foguèt la residéncia del rei Juba I ont se tengava arèm e tresaur.

Es celèbra per la victòria de Scipion l'African sus Annibal Barca lo 19 d'octobre del 202 AbcC qu'acabèt la Segonda Guèrra Punica.

Estrabon ditz que foguèt destruida pels romans e demorèt en roïnas longtemps e Plini la torna mencionar coma ciutat liura amb lo nom de **Zama Regia**. Pendent l'empèri s'i establiguèt una colonia, fondada per Adrian, e aparéis amb lo nom de **Colonia Aelia Hadriana Zama**. Sant Agustin nomena un evèsque de Zama al sègle III (Marcellus) benlèu de **Zama Minor**, e apareguèron a aquela epòca las catedras de *Zama Major* e Zama *Minor*

Se sona a l'ora d'ara Jama e se trapa a l'oèst de Siliana (Tunisia)
Judith Butler

**Judith Butler** (Cleveland (Ohio), 24 de febrièr de 1956) es professòra al departament de retorica e de literatura comparada de l'Universitat de Califòrnia a Berkeley. Butler es una pensaira feminista e lesbiana de tria. Una de sas contribucions màger es la sèuna teoria sus la performativitat del sèxe e la sexualitat. Sabent que lo constructivisme nos parla de la construccion del genre, o çò que torna al mèsme, que los ròtles de genre son de faches socials e non pas de ròtles naturals. Mas Butler va al delà del genre e afirma que lo sèxe e la sexualitat, luènh d'èsser quicòm de natural, son, coma lo genre, una causa bastida.

Butler arriba a aquela conclusion se basant sus las teorias de Freud e Lacan. D'aquel darrièr, trai lo concèpte d'aquelas posicions sexualas que representan un trauma per las abitar. Davant la paur de causir una d'ambedoas, l'individu se plaça dins una eterosexualitat fallocentrica, es a dire, una eterosexualitat regida per la nòrma de l'imperialisme eterosexual masculin implicant d'assumir la sexualitat eterosexuala qu'implica un sèxe determinat.

En mai de Freud e Lacan, Butler foguèt influenciada per Foucault e Derrida. De Foucault, extrai lo concèpte de poder sens subjècte e que se realiza dins lo poder qu'a lo discors o lo lengatge per crear. Mas aquel discors es un discors sens subjècte, per causa que l'individu a pas de paraulas pròprias, mas per causa qu'es lo mèsme discors que veïcula las valors e las nòrmas; dins aquel cas, lo discors ligat a l'imperialisme eterosexual. De errida, assumís lo concèpte de desconstruccion que, ela, exprimís coma *redefinicion del discors*, es a dire, lo fach de tornar definir los mots. Un exemple d'aquela redefinicion es lo mot *queer*, qu'après aver esser una insulta venguèt l'expression per un movement de liberacion e dignitat omosexuala. 

## Bibliografia
* Butler, Judith. Et al., *El gai saber*, introducció als estudis gais i lèsbics, Llibres de l'Índex (2000)
* Butler, Judith, *Mecanismos psíquicos del poder: teorías sobre la sujeción*. Ediciones Cátedra, SA. (2001)
* Butler, Judith. Et al., *Mujeres y transformaciones sociales*. El Roure Editorial, S.A. (2001)
* Butler, Judith. *El grito de Antígona*. El Roure Editorial, S.A. (2001)
* Butler, Judith. *Lenguaje, poder e identidad*. Editorial Síntesis (2004)
* Butler, Judith. *Deshacer el género*. Ediciones Paidós Ibérica, S.A. (2006)
* Butler, Judith. *Cuerpos que importan*. Paidós (2002)
* Butler, Judith. *El género en disputa*. Paidós (2001)

## Vejatz tanben
* Teoria Queer.
* Cibòrg.

## Ligams extèrnes
* La seuna biografia, sul web de la Universistat de Berkeley .
* La seuna biografia, sus European Graduate School .
* Entrevista amb Judith Butler: ''"El gènere és extramoral"'', Barcelona Metròpolis estiu 2008. 
* ''"Dar cuenta de sí mismo. ''''Violencia ética y responsabilidad"'', de Judith Butler, Barcelona Metròpolis tardor 2010. 
* Judith Butler, sul web del Museu d'Art Contemporani de Barcelona 2007.
.thd

**** (acorcha de *the Home Depot*, "lo magasin per l'ostal", en anglés) es un nom de domeni generic depausat per la cadena americana de magasins de bricolatge The Home Depot. Es en servici dempuèi lo 22 de mai de 2015.
## Tanben veire
* .homedepot
## Referéncias
.fyi

**** (acorcha de *for your information*, "per la vòstra informacion", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 22 de mai de 2015.

## Referéncias
.jll

**** (acorcha de *Jones Lang LaSalle*, nom d'entrepresa americana) es un nom de domeni generic depausat per JLL Inc, entrepresa de conselh en imobiliari d'entrepresa. Es en servici dempuèi lo 22 de mai de 2015.

## Referéncias
.bbva

**** (acorcha de *Banco Bilbao Vizcaya Argentaria*, "banca de Bilbo Biscaia Argentaria", en espanhòl) es un nom de domeni generic depausat per la banca basca BBVA. Es en servici dempuèi lo 27 de mai de 2015.

## Referéncias
.sandvikcoromant

**** (nom d'entrepresa Sandvik Coromant) es un nom de domeni generic depausat per l'entrepresa suedesa d'aisinas de descopatge Sandvik Coromant. Es en servici dempuèi lo 27 de mai de 2015.

## Referéncias
.sandvik

**** (de la vila suedesa de Sandviken, sèti de l'entrepresa Sandvik) es un nom de domeni generic depausat per l'entrepresa de maquinas aisinas Sandvik AB. Es en servici dempuèi lo 27 de mai de 2015.

## Referéncias
Muhammadu Buhari

**Muhammadu Buhari** (n. 17 de decembre de 1942 - 13 07 2025 Londres) es lo president actual de Nigèria.
Ermengarda de Narbona

**Ermengarda de Narbona**, nascuda entre 1127 e 1129 e mòrta a Perpinhan en 1196 o 1197, vescomtessa de Narbona de 1134 a 1192/3, foguèt una personalitat politica importanta d'Occitània durant la segonda mitat del sègle XII. Es tanben coneguda per èsser estada protectritz dels trobadors.
Eleccions localas de 2015 en Itàlia

Las **eleccions localas de 2015** se tenon en Itàlia lo 31 de mai de 2015.

Pertòcan de conselhs regionals (coma lo de Liguria) e qualquas comunas occitanas.

## Municipalas dins la Ciutat metropolitana de Turin
* Sestrieras

## Municipalas dins la Província de Coni
* Aison
* Chastèlmanh
* Poranh

## Municipalas dins la Província d'Impèria
* Preinaud
* A Roqueta

## Eleccions regionalas en Ligúria
Vescomtat de Narbona

Lo **vescomtat de Narbona** foguèt una jurisdiccion feudala d'Occitània a l'Edat Mejana qu'aviá per capitala la ciutat de Narbona. 
Narbona èra estada entrò lo sègle VIII capitala de la província visigota de Septimània, que venguèt puèi Vescomtat de Narbona jol poder carolingian. La vila èra alavetz jos l'autoritat del comte de Tolosa mas se governava generalament d'un biais pro autonòm. La vila èra un pòrt màger de la Mar Mediterranèa. Al sègle XII, Ermengarda de Narbona (que regnèt de 1134 a 1192) èra al cap d'un centre cultural ont lo fin'amor se  desvolopava. Al sègle XV Narbona passèt jos l'autoritat del Comtat de Fois e en 1507 a la corona de França.
.餐厅

**** (punycode .xn--imr513n, *cāntīng*, "restaurant", en chinés) es un nom de domeni generic depausat per la Banca industriala e comerciala de China. Es en servici dempuèi lo 30 de mai de 2015.

## Referéncias
.bible

**** ("bíblia", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 2 de junh de 2015.

## Referéncias
Irena Sendler

**Irena Stanisława Sendler** ò **Irena Sendlerowa**, nascuda Krzyżanowska (15 de febrier de 1910, Otwock - 12 de mai de 2008, Varsòvia) èra una resistenta polonesa que participava au sauvament deis enfants josieus dau Guèto de Varsòvia. Foguèt reconeguda coma Justa entre lei Nacions per lo Memoriau de Yad Vashem en 1965.

Nasquèt en 1910 dins una banlèga obriera de Varsòvia. Son paire èra un mètge engatjat dins l'ajuda sociala ai familhas pauras e militant dau Partit Socialista Polonés que moriguèt de tifús en 1917. Durant sa jovença, Irena Sendler jonhèt l'Union Esquerrista de la Jovença Democratica e participèt a divèrseis accions còntra lei discriminacions visant leis estudiants josieus de l'Universitat de Varsòvia. 

Au començament de la Segonda Guèrra Mondiala, trabalhava au Departament de l'Ajuda Sociala de la comuna de Varsòvia ont organizèt un ret d'ajuda ai paures. Après la desfacha polonesa de setembre de 1939, participèt a la formacion d'un grop clandestin dirigit per l'escrivan Jan Dobraczyński. L'objectiu èra d'ajudar leis enfants abandonats dins lei carrieras e de sortir leis enfants josieus dau Guèto de Varsòvia. A partir de la fin de 1942, lo grop foguèt ajudat per l'organizacion Żegota. En decembre de 1942, Irena Sendler venguèt cap dau departament de l'enfança fins a son arrestacion per la Gestapo lo 20 d'octòbre de 1943. En despiech de torturas que la laissèron infierma tot lo rèsta de sa vida (braç e cambas romputs), donèt ges d'informacion sus son organizacion e foguèt condamnada a mòrt. Pasmens, Żegota capitèt de corrompre sei gardians e d'organizar sa liberacion. Aperaquí  enfants foguèron sauvats dau Guèto per son accion.

Après la guèrra, assaièt de retrobar lei parents deis enfants josieus sauvats mai la màger part èran estats exterminats dins lei camps nazis. En 1948-1949, foguèt arrestada per la polícia politica dau regime comunista en causa dei liames entre Żegota e l'Armia Krajowa. Pasmens, venguèt sòci dau Partit Obrier Unificat Polonés fins a la repression saunosa dei manifestacions de 1968. En 1965, foguèt reconeguda coma Justa entre lei Nacions. e venguèt ciutadana d'onor d'Israèl en 1991. En 1980, jonhèt lo movement Solidarność.

Venguèt famosa en 1999 après la descubèrta de son òbra per d'estudiants estatsunidencs a l'origina d'una pèça de teatre sus son accion durant la guèrra. A partir d'aquela annada, recebèt mai d'un guierdon coma una letra personala dau papa Joan Pau II (2003), l'Òrdre de l'Aigla Blanca (2003) ò la creacion d'una fondacion portant son nom per perseguir son òbra (2006). En mai d'aquò, divèrsei carrieras ò escòlas portan son nom.

## Liames intèrnes

* Olocaust.
* Guèto de Varsòvia.
* Just entre lei Nacions.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Alfabet romanés

Lo **[[romanés]]** utiliza l'alfabet latin. L'escritura del romanés seguís la fonetica e gaireben totas las letras se pronóncian ( amb l'excepcion de la -i finala).

## L'alfabet

## Diacritics

I a qualques diacritics que son pas coneguts dins las autras lengas romanicas.

Ă ă —  /ə/ coma la -a finala en gascon occidental.

Â â —  /ɨ/ desconegut en occitan (entre un *i* e un *u* guturau), utilizat dins un mòt (*mâine* : deman).

Î î — /ɨ/ desconegut en occitan (entre un *i* e un *u* guturau), utilizat a la fin d'un mòt (*a vomî* : vomir/badar).

Ș ș — /ʃ/ coma -sh en occitan.

Ț ț —  /t͡s/ coma -tz en occitan.

**Â e Î** son de fach la meteissa letra mas **Â** s'utiliza per de rasons etimologicas coma per exemple dins *România* (Romania). S'escrivia *Romînia* durent la periòda comunista (avian eliminat lo *â*, jutjat inutile per los dirigents dau partit de Nicolae Ceaucescu). Lo *Î* a 'donc una conotacion politica aüèi per los que l'emplegen en luòc dau *Â*.

## Veire maitot
* L'alfabet aromanés

## Nòtas e referéncias
Atena Farghadani

**Atena Farghadani** (en persan e en arab: آتنا فرقدانی; Teheran, julh de 1986) es una dessenhaira e activista sociala e politica iraniana. Critica amb lo govèrn de son país, foguèt condemnada a 12 ans e 9 meses de preson lo 3 de junh de 2015 per sas caricaturas animalizadas de membres del Parlament.
.xbox

**** (nom d'ordinator de jòcs, de l'anglés *box*, "boita") es un nom de domeni generic depausat per Microsoft. Es en servici dempuèi lo 4 de junh de 2015.

## Referéncias
.homedepot

**** (*the Home Depot*, "lo magasin per l'ostal", en anglés) es un nom de domeni generic depausat per la cadena americana de magasins de bricolatge The Home Depot. Es en servici dempuèi lo 4 de junh de 2015.
### Tanben veire
* .thd
## Referéncias
Huascarán

**Huascarán** ( m), ò lo **Nevado Huascarán**, es una montanha peroviana qu'es la cima pus auta dau país. Situada dins la Cordilhèra Blanca que fa partida deis Andes, a dos cimas dichs Huascarán Sur (qu'es la cima principala) e Huascarán Norte ( m). Es lo còr dau Pargue Nacionau de Huascarán creat en 1977 e classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO en 1985 coma resèrva de biosfèra.

## Liames intèrnes

* Pargue Nacionau de Huascarán.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pargue Nacionau de Huascarán

Lo **Pargue Nacionau de Huascarán** es un pargue naturau perovian de  km² creat en 1977 a l'entorn dau Nevado Huascarán, cima pus auta dau país. Situat entre  e  m d'altitud, presenta una biodiversitat fòrta e foguèt classat tre 1985 au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO coma resèrva de biosfèra.

## Liames intèrnes

* Huascarán.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Coropuna

**Coropuna** ( m), ò lo **Nevado Coropuna**, es un volcan perovian deis Andes situat dins lo sud dau país. Es format de sièis cimas enviroutats un cratèr ancian cubèrt per un glacier d'aperaquí 150 km² au començament dau sègle XXI. Ges d'erupcion istorica es coneguda.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ausangate

**Ausangate** ( m) ò **Auzangate** es una montanha peroviana deis Andes situada dins lo sud-oèst dau país. Fa partida dei cimas pus autas de Peró.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
ARD

**ARD** („**A**rbeitsgemeinschaft der öffentlich-rechtlichen **R**undfunkanstalten der Bundesrepublik **D**eutschland“)

## Membres de l'ARD
* Bayerischer Rundfunk (BR)
* Hessischer Rundfunk (hr)
* Mitteldeutscher Rundfunk (mdr)
* Norddeutscher Rundfunk (NDR)
* Rundfunk Berlin-Brandenburg (RBB)
* Radio Bremen (RB)
* Saarländischer Rundfunk (SR)
* Südwestrundfunk (SWR)
* Westdeutscher Rundfunk (WDR)

* Deutsche Welle (DW)

## Vejatz tanben
* Deutschlandradio (DRadio)

## Liames extèrnes
*  www.ard.de
Hora Um da Notícia

***Hora Um da Notícia*** es un programa d'informacions brasilian del canal Rede Globo, çò que faguèt d'el lo primièr programa informatiu en dirècte emés per una ret de television dins tot Brasil. Es actualament presentat pel jornalista Roberto Kovalick.