open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sent Somplesi

**Sent Somplesi** (*Saint-Sulpice-sur-Lèze* en francés) es ua comuna lengadociana (mès probablament mèi o mens gascona lingüisticament) deu parçan de Volvèstre situada dens lo departament de la Nauta Garona e la region d',  ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
Es una comuna de l'Airal urban de Tolosa

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
Le nom es atestat *S. Sulpicii* en 1241 [es ua bastida], *Sen Semplizi de Lezades* en 1390 . 
Lo nom de Sent Somplesi es le mèi d'un sent deu sègle II au sègle IX, dont dos avesques de Borges, aus sègles VI e VII. En toponimia, se rencontra la fòrma sabenta de son nom (*Sulpici*), normalament artificiala, o de fòrmas d'evolucion populara (*Somplesi*, *Soplesi*, *Soplèsi*, *Sepise*, etc), o tanben de fòrmas d'evolucion populara influenciadas per la fòrma sabenta, generalament utilizada en francés. Sèm ací dens lo segond cas.
### Sentas
Lòc situat entremièg La Gràcia de Dieu e Sent Somplesi. Las fòrmas ancianas son *Ad Sanctas, ecclesia*, *Sanctis* en 1243, *Sentis*, *Saintes*, *St Pierre de Centas* en 1507 .

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Sent Somplesi èra de la diocèsi civila de Rius, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de la diocèsi de Rius, de la senescaucia de Tolosa. De 1790 a l'an IV, la comuna èra *Saint-Sulpice et Sainte-Colombe*. En 1790, Sent Somplesi qu'èra caplòc de son canton, puish passèt au canton de Carbona en 1801. *Saint-Sulpice* prenguèt oficialament le nom de *Saint-Sulpice-sur-Lèze* per decret deu 22 de març 1929. La glèisa es devath lo patronatge de Sent Somplesi . Senta Colom(b)a èra una parròquia annèxa d'Aurivalh situada a l'èst de Sent Somplesi, prèp de *Mader*. Lo *Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne* la plaça dins La Gràcia de Dieu, mès es probablament una error; Senta Colom(b)a èra de la diocèsi de Rius e de la senescauciá de Tolosa . Lo lòc a disparegut.

*Saintes* èra una autra parròquia annèxa d'Aurivalh, al limit de las comunas de Sent Somplesi e de La Gràcia de Dieu. Èra de la diocèsi de Rius e de la senescauciá de Tolosa. La glèisa (del vocable de Sent Pèire) a disparegut , demòra lo vilatge sus la RD 622.

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de Carbona; es ara deu canton d'Autariba.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas damb la comuna

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Montagut de Sava

**Montagut de Sava** (*Montaigut-sur-Save* en francés) es una comuna gascona, situada dins lo departament de la Hauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Monsacutus* en 1228 (o 1218), *Monteacuto* en 1252 . 
*Montagut* ven deu latin *mons* [montem] e de l'adjectiu latin *acutus*, « agut, ponchut », o [dens le contèxte medievau], de l'occitan *mont* e de l'adjectiu occitan *agut*. Le nom *Montagut* e le succès deu simple nom *mont* son associats a l'epòca feodala e a un contèxte guerrièr, a la volontat de defensa, mès *Montagut* non descriu pas las tors ponchudas deu castèth, com pensan les Féniés  : cèrcan solament a donar l'impression d'un castèth d'accès malaisit, çò que pòt estar en contradiccion dambe la realitat, per designar de tuquetas arredondidas ; aquò testimònia, non pas d'ua intencion descriptiva, mès de la d'impressionar les enemics. 

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Montagut èra de l'eleccion de Lomanha, donc de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de l'archidiocèsi de Tolosa, de la senescaucia de Tolosa. Lo vocable de la glèisa es Sent Pèir e Sent Pau. En 1790, Montagut èra deu canton de Levinhac, passèc au canton de Granada en l'an IX . 

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas damb la comuna

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona
## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias


 ?
Cepet

**Cepet** (*Cépet* en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

Es una comuna de l'Airal urban de Tolosa al nòrd de la vila.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Ceped* en 1160, *Cepeto* en 1238 , *Sepet* en 1428. 
Segon Negre, *Cepet* ven del latin *cippus*, « pal » o « camba d'albre », ambe'l sufixe collectiu [latin] *-etum*, per un sens global de *ensemble de socas d'albre* .
Segon Dauzat, *Cepet* ven del latin *cippus*, « pal », ambe'l sufixe collectiu *-etum* (lòc ont de socs d'albres enfonzats dins le sòl fòrman una palencada, d'après Soyer; mes, dins lo Sud, pòt representar *cep*, « pè de vinha » . 
Astor vei dins le nom le sens de « ensemble de cambas d'albres » .
### La Bastida Baranhon
Nom conegut en francés coma *La Cahuzière* (mapas) o *La Bastide-Baragnon*, situat a l'èst de Cepet; citat en 1428 coma *La Bastida-Baranho* .

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Cepet èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa, de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa es Senta Fe. En 1790, Cepet èra del canton de Bruguièras, en l'an IX, del canton de Frontonh .

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

Cépet (Haute-Garonne) Eglise.jpg


## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Gardog

**Gardog** (*Gardouch* en francés) es una comuna lengadociana en Lauragués, situada dins lo departament de la Nauta Garona e de la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
Es una comuna de l'Airal urban de Tolosa.

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Gardogium* en 1231, *Gardeg*, sense data, *Quardog*, sense data, *Gardubio* en 1332 , *Gardoch* en 1428 . 
Sembla que cap toponimista o lingüista a pas explicat *Gardog* (Negre, Dauzat, les Féniés, J. Astor, Xavier Delamarre). Les sites locals citan una fòrma anciana o nom d'origina *Gardubium*, mes son incapables de la datar o de precisar son origina.

## Istòria
Gardog èra un archipreirat de 39 rectoriás .
Pendent l'Ancian Regime, Gardog èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Lauragués. Le vocable de la glèisa es Sant Martin. Tanlèu 1790, Gardog èra del canton de Vilafranca .

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Vilafranca de Lauragués; es ara del canton de Revèl.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Pompinhan (Tarn e Garona)

**Pompinhan** (*Pompignan* en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
Pasmens que dins lo Tarn e Garona, es una comuna de l'Airal urban de Tolosa.

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Pompinhan èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Tolosa. En 1790, Pompinhan èra del canton de Castèlnau d'Estretasfonts, en l'an VIII, del canton de Grisòlas .

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Grisòlas; es ara del canton de Verdun de Garona.

## Demografia

## Lòcs e monuments

Pompignan (Tarn-et-Garonne) Église Saint-Grégoire - Façade.jpg|La faciada de la glèisa de Sent Gregòri.
Pompignan (Tarn-et-Garonne) Chapelle St Clair.jpg|La capèla de Sant Clar.
Pompignan (Tarn-et-Garonne) Lavoir.jpg|Le lavador.


## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas de Tarn e Garona
## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Pompinhan

## Toponims
* '''Pompinhan''', comuna de Lengadòc dins lo departament de Gard ;
* '''Pompinhan''', comuna de Tolosan dins lo departament de Tarn e Garona.
Bèlberaud

**Bèlberaud** (*Belberaud* en francés) es una comuna lengadociana situada dins le departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada dins son pòl urban en banlèga Sud-Èst de Tolosa situada en Lauragués, a 20 km de Tolosa. Es dins la val de l'Èrs Mòrt.

### Perimètre del territòri

## Toponimia
*Vèlberaud* o *Velberaud*, atestat *Verberaut*, sense data , *Valleberaudi* en 1267, ven del latin *vallis*, « val », e del nom d'òme *Beraud*
. La notari capitulari qu'escriguèt un document en 1428 dins le quadre de la diocèsi civila de Tolosa nòta *Val Beraud* . 
Le passatge de *Val* a *Vel* es esporadic en lengadocian e en gascon, coma per exemple a Velflor, Velbaser o a Velromana, Velpronda, [bɛt'klaɾɔ] (de *vallem claram*) e [bɛt'kaβɔ] (de *vallem cavam*) en Gasconha . Non i a donc cap ligam ambe *bèl* . Citem tanben en francés *la vallée* (sic) *de la Bellongue*. Es pas impossible qu'una subrevolucion mene per analogia a *Vèl-*, per analogia ambe *bèl-*; sovent, non se sap sense recèrca locala.

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Bèlberaud èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Lauragués. Le vocable de la glèisa es Sant Joan Baptista de Savinhac (?). En 1790, Bèlberaud èra del canton de Basièja, en l'an IX, del canton de Montgiscard.  .

## Administracion

 
## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Bèumont de Lesat

**Bèumont de Lesat** (*Beaumont-sur-Lèze* en francés) qu'es ua comuna lengadociana istoricament, mès lingüisticament gascona, situada dens lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada sus l'anciana Rota nacionala 622 a 30 km au sud de Tolosa e 19 km a l'èst de Murèth sus l'Arièja.

vignette|upright=1.6|centre|Mapa de la comuna de Bèumont e de las comunas prèpas.
### Perimètre deu territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas que son *Bellomonte* en 1243, 1457 , *Beaumont* en 1428. 
Le tipe *Bèu* (*Bèl*, *Bèth*...) + *Mont* qu'es ua formacion relativament recenta (l'atestacion pus anciana, per un aute lòc, que data de 845) . L'adjectiu *bèu-* es pas gascon ara (que pòt èsser una fòrma de transicion, a ua epòca que totis les *-l-* e *-ll-* èran menaçats de pèrdre lor diferenciacion e de convergir en un sol punt), mes la fòrma de l'abat Ramon Corrasa que hè pensar a ua formacion d'origina francesa. Véser, per exemple, en plena Gasconha, le cas de Bèumont de Lomanha, fondacion de 1276 en pariatge entre le rei e ua abadia. 
Segon J. Astor, los noms de tipe *Bèumont*, *Bèlmont*, *Montbèl* que resumeishen les epitèts de grandor e de hautor .

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Bèumont qu'èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa, de la senescaucia de Tolosa. En 1790, Bèumont qu'èra deu canton d'Autariba, en l'an VIII, que passèc au canton de Sent Somplesi, en l'an X, que tornè au canton d'Autariba. Le nom oficiau que vengó *Beaumont-sur-Lèze* per decret deu 22 de junh 1921. Le vocable de la glèisa, qu'es Sent Marçau. Autas parròquias de la comuna : *Saint-Pierre-de-Celles*, *Saint-Geniès de Ribonnet* (noms franceses)  :
* *Saint-Pierre-de-Celles* (*Sent Pèir de Cèlas* ?), anciana parròquia annèxa de Bèumont, meteissas apertenéncias ;
* *(Saint-Geniès de) Ribon(n)et*, anciana parròquia annèxa deu Haugar, meteissas apertenéncias. La glèisa Sent *Geniès* qu'estó desrocada deu temps de la Revolucion . La mapa Cassini precisa pas que Ribonet es ua parròquia annèxa. Sus la mapa actuala, demòra pas qu'un castèth deu nom de *Ribonnet*, suus tuquets enter Bèumont e Le Haugar. La comuna efemèra de *Saint Amans-et-Ribonet*, creada en 1790, qu'estó suprimida en l'an VIII (Sent Amanç es dens Murèth , probable que despartigón aquera comuna enter sas vesias).

## Administracion

* A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qui èra deu canton d'Autariba, qu'i demorèc.

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants e la densitat qu'èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas damb la comuna

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Larran

**Larran** (*Larra* en francés) es una comuna gascona, en tot cas istoricament,  situada dens lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

Es una comuna de l'Airal urban de Tolosa.

## Geografia

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
Atestat *Lara* en 1170 . 
Ni Dauzat, ni Negre, ni Astor, ni les Féniés, non disen res de *Larran*. Per Larré (Orne), Dauzat postula un nom gallic d'òme *Larus* o **Larrus*, malurosament inatestat , que porré servir per *Larran*, mejançant una derivacion en *-ānon*.

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Larran èra de l'archidiocèsi de Tolosa, de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa, annèxa de Granada, es Sent Seurin. Larran fosquèc destacat de Granada peu decret deu 18 de junh 1955 . La parròquia annèxa de Sent Seurin de Larran pareish sus la mapa de Cassini, las autas parròquias istoricas de la comuna de Granada ne son absentas. La glèisa anciana èra en riba de Sava, l'actuala data deu sègle XIX.

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

Larra (Haute-Garonne) Chateau.jpg| Le castèth.
Larra (Haute-Garonne)  Lavoir.jpg| Le lavador.
Larra (Haute-Garonne) Eglise.jpg| La glèisa.


## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

## Nòtas e referéncias
Vaquièrs

**Vaquièrs** (*Vacquiers* en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
Es una comuna de l'Airal urban de Tolosa al nòrd de la vila.

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Vaqueriis* en 1266 , *de Vachariis*, en 1268, puèi, segon l'abat Ramon Corrasa, *Vaquies* en occitan, en 1428 .  
Representa *vacca*, vaca, + sufixe *-arium*, varianta del latin *vaccaria*, lòc ont fan venir de vacas. 
Segon Negre, *Vaquièrs* seriá le plural de l'occitan *vaquièr* « vaquièr, gardaire de vacas » o « mercand de vacas, intermediari entre les productors e les maselièrs » (relevat sus plaça) .

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Vaquièrs èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa, de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa èra Sent Sarnin (ara, Nòstra Dòna de l'Assompcion). En 1790, Vaquièrs èra del canton de Vilamur, en l'an IX, del canton de Frontonh. Glèisas desparegudas : Sent Pèire del Bosquet; capèla de Montpelegrin; Sent Jacme de La Boissa .

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

Vacquiers - Mairie.jpg|
Vacquiers - Eglise.jpg‎|
Vacquiers - Eglise Clocher.jpg|


## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Montlaur

**Montlaur** qu'es :
## Toponim
* Montlaur, una comuna de las Corbièras d'Aude ;
* Montlaur, una comuna de Lauragués de Nauta Garona ;
* Montlaur una comuna de Provença d'Aups d'Auta Provença ;
* Montlaur, una comuna de Roergue d'Avairon ;
* Montlaur, una comuna del Daufinat de Droma;
* Montlaur e Vernet, una comuna de Gasconha de Gers.
Montlaur (Lauragués)

**Montlaur ** (*Montlaur* en francés) es una comuna de Lengadòc, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

vignette|center=1.6|Vista del borg dempuèi lo castèl; la val d'Èrs Mòrt es al fons
## Geografia
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada dins son pòl urban en banlèga Sud-Èst de Tolosa situada en Lauragués, a 20 km de Tolosa. Es dins la val de l'Èrs Mòrt.

## Accès
* Rota nacionala 113 (Tolosa-Carcassona)

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Monslaurus* en 1209, 1454, *Montelauro* en 1218, 1402 .
Montlaur es le castèl, pincat sus un puèg; le caplòc es a Sent Lautièr, pus a l'oèst. *Montlaur* es atestat en 1267, *de Montelauro* , puèi en 1428, *Montlaur* . *Montlaur* es format de *mont*, del latin *mons*, *montem* e d'un determinant que pòt èsser l'eretièr de *Laurus*, nom d'un sant, puslèu que l'eretièr de *laurus*, « laurièr, laur » (Dauzat e Rostaing) , probablament *Laurus*, un nom de sant e de persona en general (los Féniés) , un nom de persona imprecisat (Negre) .
Segon Astor, i a tròp de toponimes *Montlaur* per que siá un nom de persona. Una possibilitat es « montanha del laurièr », mai que mai de laurièrs simbolics. Mès la variacion en genre de *laur* (*Ròcalaura*) permet de pensar que *laur* a una valeur adjectivala. Le petit Levy cita *laur*, « color de laurièr ». Mes, s'agís vertadièrament de la color del laurièr ? En pensant a *Lauret*, nom d'un buòu de color baiarda clara, òm es menat a atribuïr a *laur*, *lauret* una origina *aurum*, « aur », ambe aglutinacion de l'article, coma dins *aureolus* > *auriòl*, puèi *lauriòl*, nom de l'ausèl. *Laur*, *Laura* podián aver lo sens de « color d'aur, daurat » ? 
### Maravals
Representa probablament un ancian *Malas Vals*, ambe rotacizacion de *-l-* interior per dissimilacion e amudiment  de *-s-* interior iodizat.

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Montlaur èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Lauragués. Le vocable de la glèisa es Sant Lautièr. En 1790, Montbrun èra del canton de Basièja; en l'an IX passèc al canton de Montgiscard. Autra glèisa : Nòstra Dòna de *Maravals* .

La parròquia de *Maravals* èra de de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Lauragués. Le vocable de la glèisa es Nòstra Dòna . La glèisa de *Maravals* es al sud-sud-èst de Montlaur; es sola e lo vilatge es pus al nòrd.

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments
vignette|center=1.8|Le castèl de Montlaur

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona
## Ligams extèrnes

## Nòtas et referéncias
Tamburlan

**Tamburlan** o **Barlan** (nommat ansin en occitan; en persan:تیمور* Timūr* ; "fèrre" o  تيمور لنگ, *Timūr-e Lang*, "Timur la Lama"; en chagatai: *Temür*; en turc: *Demir*; conegut dins d'autras lengas coma *Timur, Tamerlane, Tamerlan*; 8 d'abril de 1336 – 18 de febrièr de 1405), foguèt un emperaire mongòl e conquistaire de l'oèst, del sud e del centre d'Asia, e lo fondador de la dinastia tamburlanida (1370–1405) en Asia Centrala, e rèiregrand de Babur, lo fondador de la dinastia Mogòl, que subrevisquèt amb l'Empèri Mogòl en Índia entrò en 1857.

Tamburlan èra a son epòca un personatge contravertit, e o demòra encara uèi. Ensagèt de restaurar l'Empèri Mongòl, pasmens son accion pus pesuga foguèt contra l'Òrda d'Aur tatara e islamizada. Èra mai sovent en çò sieu dins un environament urban que non pas per l'estèpa. Sas guèrras e sas ràzias afectèron grèvament  mantun estat musulman, en  particular lo  Soudanat de Delhi. Grand amator d'arts, sas campanhas causèron tanben de vastas destruccions.

### Referéncias
Belesa

La **belesa**, **beutat**, **beulor** o **polidesa**, es una nocion umana abstraita que exprimís l'apreciacion d'un individú sus un tèma, una causa.

## Referéncias
Realitat

La **realitat** designa la caracteristica dei causas existent realament, per oposicion ai causas pantaisadas o imaginadas.
Pensada

[thumb|250px|Detalh de ''[Eth pensaire*, d'[[Auguste Rodin]].]]

[[Fichièr:Tough decission.jpg|thumb|250px|Ua parelha en tot patejar pensades entà préner ua decision.]]

La *'pensada**, o **pensament*', es *largo sensu'' l'activitat de pensar e tanben s'emplegue entà referir-se a ua concepcion filosofica determindada, credença religiosa o ben ipotèsi scientifica. Era pensada ei eth producte dera ment en acte de pensar; ei a díder, es construccions mentaus que bastís eth cervèth e estacades dilhèu tanben ara consciéncia. Coma activitat fondamentau der èster uman, ei estudiada per diuerses disciplines: era filosofia, era psicologia, era religion, era neorologia, eca. Er objectiu basic dera pensada ei de neurir de significacion eth mond exterior, d'un biais, e eth personau, der autre, en tot manipular era informacion. Certanament, era informacion ei pertot ena natura e contitusís er element essenciau dera pensada de toti es èsters vius.
Lola

**Lola** ei un perhum femenin creat er an 2009 pes nassi Calice Becker e Ann Gottlieb en quadre deth grop de mòda deth dissenhaire Marc Jacobs. Ei pensat especiaument entàs gojates joenes que volguen mostrar eth sòn biais mès sensuau e respon as espectatives mès introspectives de Marc Jacobs : crear ua mòda gausaira en tot cercar era faiçon d'innauar a fin d'enluar eth nombre mès grand possible de consumidors. Gessec ara venta er agost de 2009 e era mèrca apostèc damb fortetat pera publicitat protagonizada pera modèla Karlie Kloss.

## Concepcion dera fragància
Enes darrièrs ans, eth dissenhaire Marc Jacobs a devengut un des maxims exponenti dera mòda. Lola, era sua segona fragància, a plan a veire damb era sua precedenta, Daisy. En tot aperar es fragàncies damb un nòm de persona artenhen dar-les personalitat pròpria e hèr-les mès proplèes as consumidores. Eth nòm de Lola siguec causit pera sua sonoritat linguau especiau e vòu suggerir es proprietats d'aguest perhum. Lola siguec concebuda coma era fraia desvergonhada de Daisy. Aguesta pòrte un aròma doç, peguito, elegant e actuau, en tot que Lola ei eth caractèr opausat, pr'amor que transmet energia, sensualitat e molta fòrça enluadora.

## Composicion
Se hè arremercar pera sua aroma florau e afrutada. Pòrte nòtes de pebe arròsa e pera d'Anjou en tot laissar percéber es pinceuades de peònia fúcsia, arròses, geranis e vainilha.

Eth flascon ei de veire padegadament transparent de color mauva e represente eth viu reflèisse des sensacions que transmet era fragància. Era sua forma lisca, arredonida, mès ampla pes costats e estreta pera partida inferiora preten anar en consonància damb er estil des consumidores. Eth caperader a forma d'arròsa dubèrta damb petales ludentes de color arròsa, mauva e blu.

## Ligams extèrnes

*Lola, ara aulora aquerò
Jordi Ramisa

**Jordi Ramisa ** (Barcelona, 6 d'octòbre de 1960) es un arquitècte catalan , escultor e professor de diboish. 
thumb| alt =Olympic movement. Anvèrs. Bronze. 180mm|Olympic movement. Anvèrs. Bronze. 180mm. Jordi Ramisa. 1992
L'an 1979 obten lo *Baccalauréat de l'Enseignement du Second Degré* per l’Acadèmia de Tolosa e l’Universitat Pau Sabatier. Es arquitècte per l'Escola Tècnica Superior d'Arquitectura de Barcelona (Universitat Politècnica de Catalunya), 1994. Es coautor amassa amb l'escultor Josep Ramisa i Vallcorba de quinze dels anversos de las Medalhas oficialas commemorativas dels Jòcs olimpics de  Barcelona 1992.   A expausat una medalha intitulada Olympic movement, al Musèu Britanic de Londres en lo marc de la mòstra In the Round organizada per la FIDEM (Féderation Internationale de la Médaille d'Art - International Art Medal Fédération) l'an 1992. 

## Exposicions collectivas
* Museu Olímpic i de l'Esport Joan Antoni Samaranch (Barcelona. Seccion de numismàtica, al centre).
* Museu i Centre d'Estudis de l'Esport Doctor Melcior Colet, Barcelona.
* *In the Round: Contemporary Art medals of the world*, an exhibition held at the British Museum, London, 11 September - 25 October 1992.
* *Mostra d'Arts plàstiques d'Arquitectes'97*. Collègi d'Arquitèctes de Catalonha. Barcelona, del 3 al 18 d'abril de 1997.

## Notes i referències
Salvador Espriu

thumb|250px|Salvador Espriu en 1980
**Salvador Espriu i Castelló** (Sant Coloma de Farners, 10 de julh de 1913 - Barcelona, 22 de febrièr de 1985) foguèt un poèta, dramaturg e romancièr catalan. Es considerat coma un dels renovadors, amassa amb Josep Pla e Josep Maria de Sagarra, de la pròsa catalana de formulas del noucentisme. 

## Biografia
La produccion literària d'Espriu es vasta, mas cal destacar los libres de poèmas *Cementiri de Sinera* (Lo cementèri de Sinera), *El caminant i el mur* (Lo en caminant e lo mur) e *La pell de brau* ("La pèl de taure"), probablament la siá òbra mai coneguda, que desvolòpa la vision de la problematica istorica, morala e sociala d'Espanha. Al cors de la siá òbra poetica (d'estil modernista) , Espriu desvolòpa un quite mond, identificat amb "Sinera", qu'es lo nom d'Arenys legit al revèrs. *Primera història d'Esther* (Primièra istòria d'Esther) es la siá primièra òbra dramatica, qualificada per l'autor coma una "improvisacion per mariòtas", per lo sieu caractèr grotesc. Mai tard escriguèt *Una altra Fedra, si ua plau* (Una autra Fedra, si vos plai), a la demanda de l'actritz Núria Espert. 
[thumb|Placa d'omenatge a '''Salvador Espriu''' dins lo bastiment istoric de l'[Universitat de Barcelona]]
Las musicacions de poèmas sieus faches per Raimon an contribuit fòrça a difondre la siá òbra. Cal remarcar las *Cançons de la roda del temps* (Cançons de la ròda del temps) e lo poèma *He vist aqueata terra* (Ai gardat aquela tèrra), magnifica contemplació de Catalonha mejançant lo païsatge d'Arenys de Mar. Segon lo quite Espriu, Raimon cantava los sieus poèmas coma degun o aviá pas fach jamai.

## Òbras
*1929: *[[Israel (Llibre)|Israel]]*, el seu primer llibre, escrit en castellà
**El Dr. Rip* (1931)
**Laia* (1932)
**Aspectes* (1934)
**Ariadna al laberint grotesc* (1935)
**Miratge a Citerea* (1935)
**Letizia* (1938)
**Fedra* (1938)
**Petites proses blanques* (1938)
**Antígona* (1939)
*1943: *[[Historia antigua]]*, que incloïa la col·laboració d'Enric Bagué
**Cementiri de Sinera* (1946)
**Primera història d'Esther* (1948)
**Les cançons d'Ariadna* (1949)
**Mariàngela l'herbolària* (1951)
**Tres soreres* (1951)
**Anys d'aprenentatge* (1952)
**Les hores* (1952)
**Mrs. Death* (1952)
**El caminant i el mur* (1954)
**Final del laberint* (1955)
**Les hores* (1955)
**Antígona* (1955)
**Evocació de Rosselló-Pòrcel i altres notes* (1957)
**La pell de brau* (1960)
**Sota la fredor parada d'aquests ulls* (1960)
**Obra poètica* (1963)
**Llibre de Sinera* (1963)
**Per al llibre de Salms d'aquests vells cecs* (1967)
**Aproximació, tal vegada el·líptica, a l'art de Pla Narbona* (1968)
**Tarot per a algun titella del teatro d'Alfanja* (1969)
**Una altra Fedra, si us plau* (1978)
*1980: *[[D'una vella i encerclada terra]]*, alguns poemes seran incorporats a *Per a la bona gent* 
**Les roques i el mar, el blau* (1981) 
**Per a la bona gent* (1984)
Villablino

[left|thumb|250px|Ua [carrèra|carriereta]]
left|thumb|250px|Detalh d'un pialar d'un graèr
**Vitsablinu** en leonés, **Villablino** en espanhòu, es un municipi que correspond a la comarca tradicional de la Val de Tsaciana, dens la província de Leon.

## Lenga

La lenga pròpria de Vitsablinu es la lenga leonesa, dins sa varietat coneguda coma patsuezu.
### Exemple deu parlar locau
 (.)
### Referéncias
Águas de São Pedro

**Águas de São Pedro** es una vila de l'estat brasilièr de São Paulo. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2016. Sa superfícia totala es 3,612 km².

### Ligams extèrnes
Vilanovèla

**Vilanovèla** (*Villenouvelle* en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
Comuna situada dins l'airal urban de Tolosa dins Lauragués a 27 km al Sud-Èst de Tolosa. Se trapa dins una granda zona de comunicacion materializada amb la linha de tren Bordèu cap Seta, la RN 113, l'autorota A61, lo Canal del Miègjorn. Lo lièch de l'Èrs Mòrt constituís en partida la limite sud. Lo traçat de l'antica via romana Via Aquitània coïncidís per la comuna gaireben amb aquel de RN113 d'uèi. Una de las principalas brancas dels Camins de Sant Jaume, la Via Tolosana travèrsa tanben la comuna.

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Le tipe *Vilanòva* designa una aglomeracion novèla, fondada a l'Edat Mejana per un senhor o una comunautat religiosa, sense que siá fait mencion de las franquesas autrejadas a las *Vilafrancas* . 
Las fòrmas ancianas son : *Villa Noveta* en 1267, *Villa novella et Godorvilla* en 1428. Godorvila, Godervila sembla desparegut. 
*Vila* a le sens de « vilatge ». Le nom èra format de *vila* e de l'adjectiu femenin *nòva*, ambe'l sufixe diminutiu *-eta*, per un sens de « vilanòva pichona » . Aquel sufixe diminutiu [benlèu percebut coma umiliant] fosquèc remplaçat per *-ela* al sègle XV. Segon Negre, es una francizacion  [sembla pensar que *novèl*, *novèla* apareguèc en occitan sul modèl del francés, çò qu'es pas assegurat, al mens per le Nòrd : *Ab la dolçor del temps novel...*]. 

## Istòria
Le lòc de *Guadarsing* (*S. Saturninus*) èra una glèisa . Al nòrd-nòrd-èst del vilatge, i a un masatge de *St-Sernin* que deu correspondre a Guadarsing. Probable que le vocable de la glèisa de Vilanovèla, qu'es ara Sant Sarnin, es estat manlevat a l'ancian centre anterior a la creacion de la bastida. 
Vilanovèla es una bastida establida al sègle XIII en un lòc nommat *Garric*, poblada en partida per les abitants de Sent Roma pr'amor de l'inseguretat . 
Pendent l'Ancian Regime, Vilanovèla èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Lauragués. Le vocable de la glèisa es Sant Sarnin. Tanlèu 1790, Vilanovèla èra del canton de Vilafranca. Le diccionari de las localitats de la Nauta Garona precisa que Vilanovèla fosquèc temporàriament annexat a Sent Roma en l'an VIII, mes la relacion es probablament a inversar .

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Vilafranca de Lauragués; es ara del canton de Revèl.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Gorg de la Pèira Sant Martin

right|250px|thumb|Entrada deu gorg dens la nèbla dens lo còth de la Pèira Sant Martin
Lo **gorg de la Pèira Sant Martin** qu'ei ua cavitat màger celèbra per la soa **sala de La Verna** situada a Senta Gràcia, en Sola e lo Bascoat au ras de l'estacion d'esquí biarnesa de la Pèira Sant Martin dens la comuna d'Areta.

## Ligams extèrnes
* Lo site de la sala de La Verna
Enric Abadia

**Enric Abadia** (*Henri Abadie* en francés), vadut eth 13 de heurèr de 1963 en Tarba, en departament deths Hauts Pirenèus e era region de Mieidia-Pirenèus, qu'ei un ciclista bigordan.

## Biografia
En 1985 que ganhè ua etapa dera Rota de França e deths Tres dias deths Mauges. Que vadó atau professionau en 1986 en'equipa Fagor. Arron d'ua purmèra victòria obtienguda autanlèu era sua purmèra sason sus era 15 etapa deth Torn de Portugal, que s'afirmè com un bon garrapaire, acabant 19 deth Criterium deth Daufinat desliurat, e dus còps 2 d'etapa suu Torn d'Espanha. Eras suas nombrosas escapadas suber aquesta correguda que'u permetón de ganhar era classificacion deths sprints intermediaris.

Que's restaquè en 1988 ar'equipa Z-Peugeot. Que i acabè 4 deth Gran Prèmi de Plumelec, puish que ganhè en 1989 era sua purmèra e unica correguda d'un dia, eth Trofèu deths Garrapaires, en mei d'uas etàpas dera Rota deth Sud, puish deth Mieidia Libre en 1990, on e portè eth malhòu jaune durant tres dias. Era medisha annada 1989, qu'acabè 12 dera classica bèlga Lièja-Bastogne-Lièja e 19 deth Criterium deth Daufinat desliurat, çò qui'u permetó de figurar ara 192 plaça dera classificacion FICP, era sua miélher classificacion. Ar'escadença dera sua purmèra participacion ath Torn de França que gaudí d'ua popularitat inatenduda gràcias ara simpatia qui esprovè tà eth eth presentador de television Jacques Chancel, qui e'n hasó ua deras mascòtas dera sua emission, *À chacun son Tour*.

Que's restaquè a Toshiba en 1991, on e ganhè eth son darrèr trionf, ua etapa deth Criterium deth Daufinat desliurat. Que hiquè fin ara sua carrèra professionau en 1992, alavetz qui corrí tà Chazal.

## Palmarés
* **1986**
** 15 etapa deth Torn de Portugal

* **1989** 
** Trofèu deths Garrapaires 
** 4 etapa dera Rota deth Sud

* **1990 **
** 1 etapa deth Gran Prèmi deth Mieidia Libre 

* **1991** 
** 4 etapa deth Criterium deth Daufinat desliurat

## Resultats suus grans torns

### Torn de [[França]]
* 1988 : 44
* 1991 : 108

### Torn d'[[Espanha]]
* 1987 : 47, vencedor dera classificacion deths sprints intermediaris

### Torn d'[[Itàlia]]
* 1986 : 114
* 1990 : 48

## Referéncias
Andy Roddick

thumb|right|Andy Roddick
**Andy Roddick** es un jogaire de tennis nòrd-american. Nasquèt lo 30 d'agost de 1982 en Omaha, Nebraska (Estats Units). Foguèt nº1 del mond pendent 13 setmanas e campion del US Open en 2003. Roddick a ganhat 30 torneges en individuales e 4 en dobles. A ganhat tanben una copa Davis en 2007.

Se retirèt en 2012.

## Torneges (30)
* 2001: Atlanta, Houston e Washington.
* 2002: Memphis e Houston.
* 2003: Sankt Pölten, Queens, Indianapòlis, Montreal, Cincinnati e US Open.
* 2004: San Jose, Miami, Queens e Indianapòlis.
* 2005: San Jose, Houston, Queens, Washington e Lion.
* 2006: Cincinatti.
* 2007: Queens e Washington.
* 2008: San Jose, Dubai e Pequìn.
* 2009: Memphis.
* 2010: Brisbane e Miami.
* 2011: Memphis.
Acadèmia de Tolosa

thumb|right|Acadèmia de Tolosa. Façada amb l'intrada monumentala.
L’**Acadèmia de Tolosa ** es una circonscripcion educativa, administrada per un Rector. Reagrupa los ensems educatius dels departaments del Arièja (09), del Avairon (12), del Nauta Garona (31), del Gers (32), del Òlt (46), dels Hauts Pirenèus (65), del Tarn (81) e del Tarn e Garona (82).
Lo rectorat es situat a Tolosa.

## Ligams extèrnes
Endrech oficial de l'Acadèmia de Tolosa
Ipolit Fargas

**Ipolit Fargas** (en francés *Hippolyte Fargues*; Montreal, 1821–1870) foguèt un felibre del país d'Aude.

## Biografia
L'òbra màger d'Ipolit Fargas foguèt *La camisa de l'òme urós* (en grafia de l'autor: *la camizo de lhome hurous*) que coronèt la Societat Arqueologica de Besièrs en mai de 1867.
Foguèt tanben director del *Journal des cultivateurs*. Se presentèt a las eleccions de 1869 dins la primièra circonscripcion d'Aude.

## Ligams extèrnes
* Tèxt de ''La camisa de l'òme urós'' a Google books
Montferrat (Var)

thumb|left|200px|Capèla
thumb|200px|left|Glèisa de Sant Ròc

**Montferrat** (*Montferrat* en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants.

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas ambé la comuna

## Vèire tanben
* Comunas de Var

## Liames extèrnes

## Nòtas
Cava (vin)

Lo **cava** es un vin petejaire de Catalonha. Es produsit segon un Metòde Tradicional inspirat del metòde champanhés a partir de plants de rasims blancs locals del Penedés.
Cava (omonimia)

**Cava** pòt designar:
* Lo '''Cava''', un vin petejaire de Catalonha.
* '''Cava''', una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha)
Lista dels presidents de Romania

thumb|130px|Blason de Romania
Lo **president** es lo cap d'Estat de **[[Romania]]**. Segon la constitucion actuala, es elegit per la populacion per un mandat de 5 ans, en segond torn.

Romania venguèt una republica lo 1947 quand foguèt depausat lo rei Mihai Ièr.

Aquesta es la lista de caps d'Estat de Romania de 1947 fins a uèi.

## Caps d'Estat de Romania  1947
### Caps de la Republica Populara de Romania (1947 fins a 1965)

### Caps de la Republica Socialista de Romania (1965 fins a 1989)

### Presidents de Romania dempuèi la revolucion de 1989

## Nòtas

## Veire tanben
* Primièrs ministres de Romania
Paul Signac

[thumb|200px|Paul Signac per [Georges Seurat|Seurat (1890)]]
[thumb|''Lo pòrt de Sant Tropetz'', 1907, [Musèu Folkwang, Essen, Alemanha]] 
**Paul Signac** (París, 11 de novembre de 1863 – París ,15 d'agost de 1935) es pintre neoimpressionista francés famós per son desvolopament de la tecnica puntilhasta al costat de Georges Seurat. 

Signac, filh unic d'un comerciant, foguèt un pintre autodidacte. En 1882 s'inscriguèt a l'Escòla de las Bèlas Arts. Al costat de Seurat, en 1884, fondèt la Societat dels Artistas Independents. Paul Signac ensenhèt a Georges Seurat la tecnica del puntilhisme, son considerats coma los dos artistas davancièrs principals del Movement Divisionista, tanben conegut coma neoimpressionisme o Puntilhisme. Signac apertenguèt tanben al grop dels artistas del *Grup dels XX*.

Tant aimava las naus que ne possediguèt 30 dins sa vida. Aquò li permetèt de far divèrses viatges que li inspirèron l'usatge de novèlas tonalitats, perque la clartat de sos païsatges es segon la region. En 1899 Signac publiquèt son òbra *D'Eugène Delacroix al Neoimpressionisme*. En 1908 foguèt causit per president de la Societat dels Artistas Independents, fins a sa mòrt en 1935.

## Galariá

Imatge:Paul Signac Deux stylistes Rue du Caire.jpg|*Les modistes, Rue du Caire,* 1885-1886, Col. E. G. Bühle, Zuric
Imatge:Paul Signac Dimanche.jpg|*Diumenge*, 1888-1890, colleccion privada
Imatge:Paul Signac La bouee rouge.jpg|*La bouée rouge*, 1895, Musèu d'Orsay, París
Imatge:Paul Signac Port de Marseilles.jpg|*Pòrt de Marselha*, 1906, Musèu de l'Ermitage, Sant Petersborg
Imatge:Paul Signac – Rodez.jpeg|*Rodés*, 1923, Albertina, Viena
Johann Zarco

thumb|right|Johann Zarco
**Johann Zarco** (*Joan Zarco*), naissut lo 16 de julhet de 1990 a Canas, en Provença, es un pilòte de motò francés.
The Virgins

**The Virgins** es un grope de rock american originari de Nòva York. Lo grope, format en 2005, si constituisse de cinc sòcis : Erik Ratensperger, Donald Cumming, Wade Oates, Nick Zarin-Ackerman e Paul Vassallo. Son single *Rich Girls* siguèt classat 65en per lo magazine Rolling Stone, dins la lista dei cent cançons melhoras de 2008. Après un premier EP, *Rich Girls*, en 2007, The Virgins publica un premier album eponim en 2008 an Atlantic Records. Assegurèron la premiera partida dei Sonic Youth e après una tornada lònga, enregistran actualament son segond album.
Ròsa

**Ròsa** o **arròsa** pòt essèr:
* Ua flor de las plantas de la familha botanica de las Rosaceae,
* Lo prenom occitan Ròsa.
Alfred Sisley

**Alfred Sisley** (París, 30 d'octobre de 1839 – Moret-sur-Loing, 29 de genièr de 1899) foguèt un pintre francés.

De paires angleses, foguèt enviat en Anglatèrra per aprendre la lenga e far d'estudis de comèrci, contrariant atal sos desirs artistics. Comencèt a pintar en amator e rejonh lo telhar de Charles Gleyre ont coneissiá Renoir e Bazille. La guèrra francoprussiana de 1870 arroïnèt sa familha e obliguèt Sisley a partir de Londres. Decidiguèt alara d'èsser pintre. 

En 1874 expausèt dins la primièra exposicion dels impressionistas e perseguèt a lo far en 1876, 1877 e 1882. Sisley venguèt un exemple de pintre païsatgista, çò que lo distinguís de sos collègas impressionistas amb preséncia dins sos quadres dels elements coma l'aiga, la nèu, lo cèl, las tubas, fa qu'es considerat, al costat de Monet, coma un dels impressionistas mai purs. 

Entre 1872 e 1880 realizèt lo melhor de sa produccion: païsatges de gran espontaneïtat a l'entorn de París, Marly, Louveciennes, Bougival, Sèvres, Saint-Cloud o Meudon. Moriguèt coma aviá viscut, dins la pauretat, solament en poder vendre sus quadres a prètz derisòri quand èra viu alara qu'èra dins la manca pasmens que pauc aprèp sa mòrt començavan a èsser apreciats per la critica e el public fins a aténher de còstes elevats sul mercat artistic.

## Òbra
* Pont a Villeneuve-la-Garenne 1872, òli sus tela, 49,5 × 65,4&nbsp;cm, Metropolitan Museum of Art, Nòva York

Imatge:Le chemin de la Machine.JPG‎|*Le chemin de la Machine*, 1873.
Imatge:Les regates a Molesey.JPG‎|*Les regates a Molesey*, 1874.
Imatge:La barque pendant l'inondation, Port-Marly.JPG‎|*La barque pendant l'inondation*, 1876.
Imatge:L'inondation a Port-Marly.JPG‎|*L'inondation a Port-Marly*, 1876.
Imatge:Temps de neige a Veneux-Nadon.JPG‎|*Temps de neige a Veneux-Nadon*, 1880.
Imatge:La neige a Louveciennes.JPG|*La neige a Louveciennes*, 1878.
Imatge:Environs de Louveciennes, 1876 - IMG 3565x.JPG|*Environs de Louveciennes*, 1876.
Imatge:Sisley - Langland Bay.jpg‎|*Langland Bay*, 1897.


## Ligams extèrnes
Citron

Lo **citron**, lo **limon** o la **limona** es lo fruch del citronièr, un arbre de l'espécia *Citrus limon*, membre de la familha *Rutaceae*.
Economia de Guinèa Bissau

Un dels païses pus paures del mond. L'economia *legala* de Guinèa Bissau depend principalament de l'agricultura, de la creacion de bestiars e de la pesca, mas lo narcotrafic es probablament lo tipe de comèrci pus rendable. Las plantacions d'anacard creissèron considerablament en los darrièrs ans. Lo país expòrta peis e  frucha de  mar aital coma pichonas quantitats de cacauèt, *palmito* (còr del palmièr) e fusta.

Loris es lo principal cultiu e noiridura basica. Malgrat aiçò, los combats entre las tropas del govèrn apiejat per Senegal, e una coalicion militara se destrusiguèron fòrça infrastructura e causèron grand prejudici a l'economia en 1998. 

La guèrra civila portèt a una reduccion de 28% del produch interior brut aquel an, amb una recuperacion parciala dins lo periòde 1999-2002. 

La produccion agricòla casèt un quicòm coma 17% durant lo conflicte, aital coma la produccion de *drupas d'anacard* que casèron fins a unes 30%. En empejorant la situacion, en 2000 lo prètz de la *drupa d'anacard* casèt de 50% sul mercat internacional, en aumentant la dificultat començada amb devastacion per encausa de la guèrra civila. 

En decembre de 2003 la Banca Mondiala, lo FMI e la UNDP foguèron forçats d'intervenir per provesir *auxili* budgetari d'emergéncia en un total de US$ 107 milions per l'annada 2004, çò que representava mai de 80% del budgèt del país. 

La combinason de perspectivas economicas limitadas, un govèrn central flac e dirigit per una faccio mai una posicion geografica favorabla faguèron d'aquel país de l'Africa Occidentala un *escalièr* del narcotrafic cap a Euròpa, en utilizant principalament divèrsas illas desabitadas de l'Archipèla dels Bijagós. S'estima que passan pel país 1 miliard de dolars en drògas per an.

## Nòtas & referéncias
Tèrratrem e tsunami de Sendai (2011)

thumb|200px|right|Mapa del tèrratrem de Sendai
thumb|200px|right|Una vista dels degalhs
Lo **tèrratrem de [[Sendai]] de 2011** foguèt un seisme seguit d'un tsunami qu'aguèt luòc lo divendres 11 de març de 2011 a 05:46:23 (UTC) en Japon, e qu'atenhèt una magnitud de 8,9 a l'escala sismologica de magnitud de moment (Mw). L'epicentre del terratrèm èra localizat jos la mar, davant las còstas de l'illa de Honshu, a 130 kilometres a l'èst de Sendai, prefectura de Miyagi. 

Lo tèrratrem provoquèt un tsunami extrèmament destructor amb d'èrsas de mai de 10 m. de naut qu'atenguèron Japon qualques minutas aprèp lo seisme, de còps que i a en penetrar fins a 10km al dintre de las tèrras, e amb d'èrsas pus pichonas qu'atenguèron los autres païses aprèp maitas oras. D'alèrtas al tsunami foguèron lançadas e d'evacuacions ordonadas per la còsta pacifica de Japon e al mens dins  20 autres païses, inclusent tota la còsta pacifica d'America del Nòrd e d'America del Sud.

L'Agéncia Nacionala de Polícia japonesa confirmèt oficialament 7320 mòrt, 2618 nafrats, e 11370 desapareguts dins detz e set prefecturas, e mai de 100 000 bastiments damatjats o destrusits
Lo tèrratrem e lo tsunami causèron de degalhs estructurals sevèrs e espandits en Japon, inclusent de damatges pesucs a las rotas e vias de camin de fèrre, d'incendis dins fòrça airals, e de rompeduras de paissièras. Aperaquí 4.4&nbsp;million d'abitacions al nòrd èst de Japon foguèron daissada sens electricitat e 1.5&nbsp;milion sens aiga.

Fòrça generators  electrics foguèron en pana, e al mens tres reactors nuclear patiguèron d'explosions degudas a l'idrogèn gasós que s'escapèt fòra dels bastiments assostant los reactors. Segon los raports de l'Agéncia Internacionala de l'Energia Atomica, lo contenent de cada còr radioactiu es intacte e s'es pas producha de fusion .
 Lo 18 de març, lo cap de l'IAEA Yukiya Amano descriguèt la crisi coma "extremament seriosa. Los abitants dins un rai de 20 km de la Centrala Nucleara de Fukushima I e 10 km de Fukushima II foguèron evacuats.

 
## Referéncias
Ernesto Castano

**Ernesto Castano**, naissut lo 2 de mai de 1939 a Cinisello Balsamo, dins la província de Milan en Lombardia, es un ancian fotbolaire italian.
Èrm (omonimia)

**Èrm** pòt designar
* Un èrm (var. **èrme**), una tèrra inculta.
* Un toponim per las comunas de:
** '''Èrm''', una comuna de las Lanas
** '''L'Èrm''', una comuna gascona de Savés
** '''L'Èrm''', una comuna de Carcin
** Sent Martin de l'Èrm, una comuna gascona
Grafia de l'Acadèmia de l'aragonés

La **grafia de l'Acadèmia de l'aragonés** es una dei grafias de l'aragonés (en concurréncia amb la grafia d'Òsca e la grafia de Sociedat de Lingüistica Aragonesa).

:*Per mai de detalhs, vejatz *'aragonés: ortografia*'.*
Ris

Lo **ris**  es la grana de divèrsas espècias de cerealas coma *[[Oryza sativa]]* (ris asiatic) o mens comunament *[[Oryza glaberrima]]* (ris african). Coma cereala, es l'aliment de basa mai consomat per una granda partida de la populacion umana mondiala, especialament en Asia e en Africa. Es la tresena denada agricòla mai produita mondialament (ris, 741,5 milions de tonas en 2014), après la cana de sucre (1,9 miliard de tonas) e lo milh (1,0 miliard de tonas). 
Lo ris es la cultura vivrièra pus importanta per çò que concernís la nutricion umana e l'apòrt caloric, fornissent mai d'un cinquen de las calorias consomadas dins lo monde pels umans. Existisson nombrosas varietats de ris e las preferéncias culinàrias varian segon las regions.

Lo ris, una monocotiledonèa, es normalament cultivat coma planta annadièra, e mai que dins las zonas tropicalas, pòsca subreviure coma una planta renadiva. La cultura del ris es ben adaptada als païses e a las regions de feble cost de man d'òbra e de fòrtas precipitacions, car sa cultura fa mestièr d'un trabalh intensiu e de fòrça aiga. Pr’aquò, lo ris pòt èsser cultivat praticament ont que siá, quitament en zona de montanha amb l'utilizacion de sistèma de cultura sus de faissas per contrarotlar l'aiga. E mai que lo ris siá originari d'Asia e d'unas regions d'Africa, de sègles de comèrci e d'exportacion lo faguèron venir corrent dins lo mond entièr.

Là metòde tradicionnal de cultura del ris consistís a aigar los camps pendent o après la plantacion dels joves plants. 

Lo nom de ris salvatge es generalament utilizat per las espècias dels genres *[[Zizania]]* e *[[Porteresia]]*, que son a l'encòp salvatges e domesticats, e mai que lo tèrme pòsca servir tanben per de varietats primitivas o non cultivadas d'Oryza.
Èrm

Un **èrm** (var. **èrme**) es una tèrra inculta, un camp abandonat o un luòc semidesertic e arid de la vegetacion esclarzida. Per extension designa una tèrra en estat natural de vegetacion bassa, seguís una zona de garriga e abans lo desèrt

Sovent los camps ermàs son daissats sens cultura a causa de dificultats naturalas. Per exemple la distància excessiva dels punts abitats, la manca d'aiga, l'infertilitat o l'abondància de ròcs. La vegetacion dels èrms es constituida d'èrba o bassa, paura e esclarzida o de pichonas matas separadas per d'espacis de tèrra nuda.

## Importància ecologica
Sovent mespresats coma terrens inutils e improductius, los èrms son importants ecologicament per tota una seria d'espècias vegetalas e animalas. Fòrça plantas i venon espontanèament, e tota una populacion d'insèctes, aucèls, reptils e anfibians vivon dins aqueles luòcs. La destruccion d'aquel abitat provòca una fòrta diminucion d'aquelas espècias endemicas.

## Vejatz tanben
*Garriga
*Bosiga o devesa
*Bòsc mediterranèu
*Zona degradada

## Referéncias