open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
TRIÒC

L'associacion **T.R.I.Ò.C**. () es estada creada en 1986.
Dempuèi, trabalha a difusar e promòure la musica occitana emai la lenga pel mejan del cant.

Lo supòrt màger de l'associacion es lo trabalh menat suls instruments de musica de canavèra dels Païses d'Òc, del Bacin Mediterranèu e d'otra-atlantic e, per plan dire de Bolívia.
L'associacion difusa aquelas musicas de canavèra en las ensenhant dins las escòlas de musica, en intervenent en mitan escolar, en fasent de concèrts e en gravant disques e DVD.

Se tròba tanben al dedins de l'associacion un obrador de laütariá per fabricar d'instruments de musica de canavèra e per ensenhar aquelas tecnicas de fabricacion.

L'associacion a ja creat fòrça espectacles e de disques:
* Canavèra " en vie ...brations"
* Vent de Solana, lo DVD del concèrt Vent de Solana
* Cants Sacrats e Cançons Profanas dels Païses d'Òc
* Jòi de Levant, Ressons
* "Patchwork" ( Passejada en Canavèra ).

Es paregut tanben un libre:  e se pòt veire una mòstra en quatre lengas (occitan, espanhòl, francés e anglés) sul sicut de las utilizacions divèrsas de la canavèra tant dins la vida vidanta coma en musica.

## Ligams extèrnes
* Sit Musique en roseau
* Sit de l'associacion
Musica d'Òc

**Musica d'Òc** es una associacion occitana de Tolosa.

Una Orquèstra novèla de musica classica per Occitània, per la diversitat del seu territòri e pel seu repertòri musical, constituida jos forma d'associacion segon la lei de 1901, que recampa de musicians professionals joves enquadrats per de membres de l'Orquèstra del Capitòli de Tolosa.
Noveleta orquèstra dins lo païsatge musical de Miègjorn-Pirenèus, MUSICA d'ÒC es un ensemble de joves professionals regionals espatlats per de quadres de l'Orquèsta del Capitòli de Tolosa, dirigit per lo Claudi Robisson, que son ambicion es de portar pertot en Occitània lo messatge de benaürança, de pertatge e de convivialitat de la Musica Classica en general e del repertòri regional en particular.

Musica d'Òc es tanben una orquèstra de geometria variabla :
En formacion d'orquèstra de cambra, se compausa de dotze musicans repartits entre violons, violons altos, violoncèls e contrabassa. A aquela sòla de quatuor de còrdas se pòdon ajustar d'instruments de l'armonia, flaüta, graile, còrn, e trompetas, e mai timbalas en foncion de l'òbra jogada.
Los diferents tipes de formacion possibles (orquèstra de cambra - 12 musicians-, orquèstra tipe " Mozart " - 20 a 30 musicians- o formacion sinfonica mai complèta) atal coma l'estructura associativa causida per gerir aquela orquèstra novèla facultant una adaptacion aisida als luòcs, a las escasenças e als budgets mai divèrses.
Tre lo començament, Musica d'Òc recebèt un acuèlh fòrça calorós e amistadós dels publics encontrats, confirmant que la mission de difusion de la musica, que desira d'assumir alprèp de collectivitats pichòtas e mejanas en particular, respond perfièchament a un besonh cultural, identitari e legitim.
Org&com

**org&com** es una associacion occitana de Tolosa.

Sa tòca es la produccion, lo management, e l'organizacion de la vida artistica e difusion d'espectacles.
Lo projècte Mesclum es ara la principala accion d'org&com.

A l'entorn d'un nuclèu de qualques artistas ja celèbres, l'associacion a acampat mantun musician de la generacion pojanta, dotats e prometeires, totes eissits d'univèrses culturals fòrt diferents: cançon occitana, "musica tradicionala" d'aicí, "musicas etnicas" d'endacòm mai, "musicas actualas", jazz, varietats, contes o poesia...

Aquestes artistas persistisson dins una demarcha d'alteritat e de pluralitat de las culturas. Crean e innòvan sul camin long de la recèrca d'umanitat, sul camins de travèrsa per s'inscriure melhor dins la modernitat. Noirits de tradicions e conscients de la multiplicitat dels patrimònis, se trufan de las frontièras entre los genres e entre las gents; multiplican los rencontres fòra de tot budgetatge, per se mesclar e s'enriquir.

## Ligam extèrne
Sit oficial
Ostal d'Occitània de l'Union

L**'Ostal d'Occitània de l'Union** es una associacion segon la lei de 1901, creada en 1998 a l'Union (31240), qu'a per tòcas d'avalorar e de promòure la lenga e la cultura occitanas.

Sas intervencions son divèrsas, tant dins lo domeni de la transmission del patrimòni lingüistic, coma dins lo de la practica de la lenga viva, o encara dins lo domeni de l'expression culturala o artistica.
Atal, prepausa :
De corses de lenga e de civilizacion occitana, cada dijòus al Castèl de Malpagat de l'Union,
De visitas e de sortidas pedagogidas, en occitan e en francés, per anar a la descobèrta del patrimòni occitan, al nivèl arquitectural, economic o cultural,
De manifestacions artisticas, de velhadas, d'espectacles, de concèrts, de fèstas, d'estagis de dança, de balètis occitans, amb d'artistas occitans de granda qualitat coma Claudi Martí, Joan Pèire Lafita, Padena, Rosina de Pèira, lou Dalfin, Las Bombes 2 Bal...

## Coordenadas
Ostal d'Occitània de l'Union
Mairie de l'Union,
6 bis, avenue des Pyrénées, BP 39
31242 L'UNION Cedex

## Ligam extèrne
*Sit internet
Catedrau d'Auloron

La **catedrau de Senta Maria d'[[Auloron]]** qu'ei (amassa dab la catedrau de Lescar) ua de las duas catedraus de Bearn. La soa bastida que ho iniciada per Gaston IV de Bearn a la debuta deu sègle XII. Que vadó, per la Glèisa catolica, simpla glèisa en 1802 quan lo bisbat d'Auloron e ho suprimit.
País Quint

Lo **país Quint** (*Kintoa* en basco), *pays Quint* en francés, *Quinto Real*  en espanhòu) qu'ei un territòri situat a la termièra francoespanhòla, au sud deu país de Baigòrri-Ossés, au Bascoat.
Equipa nacionala d'Aragon de fotbòl

L**'equipa nacionala d'Aragon de fotbòl** es una còla de fotbòl que representa Aragon. Coma Aragon es pas reconeguda coma una nacion per la FIFA o per l'UEFA, l'equipa nacionala d'Aragon pòt pas jogar la copa del mond o la campionat d'Europa.

## Ligams extèrnes
*  Sit oficial de la FAF
Polinesia

[thumb|right|300px|Mapa de las illas de [Lengas polinesianas|lenga polinesiana dins l'ocean Pacific]]

**Polinesia**  (del grèc: πολύς *polus*, "mantuna", e νῆσος *nēsos*, "illa") es una region d'Oceania, qu'amassa un grop de mai de 1000 illas localizadas al centre e al sud de l'ocean Pacific. 

Geograficament, Polinesia pòt èsser definida coma un triangle amb sos angles situats a Hawaii, Nòva Zelanda e a l'Illa de Pascas (Rapa Nui). L'autre grop principal d'illas situadas dins lo triangle polinesian son Samoa, Tònga, la cadena d'illas divèrsas que forman las Illas Cook e la Polinesia Francesa. Niue es una illa estat isolada al centre de Polinesia. 

## Referéncias
Illa de Pascas

thumb|right|250px|Mapa de Rapa Nui
thumb|right|250px|Localizacion de Rapa Nui

L**'Illa de Pascas** (oficialament **Rapa Nui**) (en espanhòl: *Isla de Pascua*, ; en rapa nui: *Rapa Nui*, ) es una illa polinesiana del sud-èst de l'ocean Pacific, situada al punt sud-èst del triangle polinesian. L'illa es un territòri especial de Chile, famosa per sas estatuas monumentalas, sonadas *[[moai]]* (), creadas per lo pòble Rapanui. Fa part del Patrimòni Mondial de l'Umanitat e una granda part de l'illa es protegida per lo Pargue Nacional de Rapa Nui

L’illa se tròba a 3700&nbsp;km de las còstas chilenas e a 4000&nbsp;km de Tahiti; l’illa abitada pus pròcha es Pitcairn a mai de 2000&nbsp;km a l’oèst. L’illa de forma triangulara, d'aperaquí 23&nbsp;km dins sa pus granda dimension, cobrís 162&nbsp;km². La populacion comptava 3304 abitants en 2002 . 

Lo sieu capluòc es Hanga Roa.

Foguèt visitada pel primièr europèu, lo navigaire neerlandés Jakob Roggeveen, lo jorn de Pascas, lo 5 d'abril de 1722, e comptava alara aperaquí 4000 abitants. Foguèt annexada per Espanha en 1770 e venguèt una possession chilena en 1888.

700px|center|thumb|Illa de Pascas

## Nòtas
Moai

Los **Moai** (o **''mo‘ai**)* ([[AFI]]:[ˈmoʊ.аɪ]) son de figuras umanas monoliticas talhadas dins la ròca entre los ans 1250 e 1500 e presentas sus l'illa [[Polinesia|polinesiana]] de [[Rapa Nui]] (Illa de Pascas)  . Aperaquí la mitat son sempre a [[Rano Raraku]], la principala [[peirièra]] de moai, mas de centenas foguèron carrejadas e quilhadas sus de peirons sonats *Ahu* dins tot lo perimètre de l'illa.  Gaireben totes los moai tenon un cap que fa los tres cinquens de la talha de son còs.  Los moai representan las 'caras vivas' *(aringa ora)* dels avis deïficats. Las estatuas èran encara sus las tèrras de sos clans quand los primièrs europèus visitèron l'illa, mas fòrça foguèron abatudas pendent los darrièrs conflictes entre clans.

La produccion e lo carreg de las estatuas es considerat coma un remarcable trabalh intellectual, creatiu, e fisic . Lo pus naut moai quilhat, sonat *Paro,'' fa 10 m de naut e pesa 75 tonas; Lo pus pesuc quilhat es pus cortet, installat a  Ahu Tongariki, pesa 86 tonas; e una escultura inacabada, auriá mesurat aperaquí 21 m de naut e pesat 270 tonas.

## Referéncias
Glèisa de Sent Pèir d'Ortès

La **glèisa de Sent Pèir d'[[Ortès]]** qu'ei la principau glèisa de la ciutat de Gaston Fèbus. La soa bastida que debutè au sègle XII. Qu'ei d'estil gotic dab las vòutas mei hautas de Bearn. Que ho restaurada au sègle XIX. Au dehens, qu'ostendeish ua esquiça deu martiri de Sent Danís de Léon Bonnat.
Catedrau de Lescar

La **catedrau de l'Assompcion de [[Lescar]]** qu'ei (amassa deb la catedrau d'Auloron ua de las duas catedraus de Bearn.

La soa bastida que ho començada peu bisbe Gui de Lonç en 1120. Sacamadejada peu isconoclastas protestant de Joana III de Labrit que ho restaurada aus sègle XVII e XVIII çò qui permetó de sauvar partidas deu còr on sòu e ostedeish mosaïcas deu sègle XII.

Qu'ei lo lòc on e son sepelits los reis de Navarra desempuish Francés Fèbus dinc a Enric II de Labrit.

Per la Glèisa Catolica que vadó, en 1801, simpla glèisa desempuish la disparicion deu bisbat de Lescar.

## Galeria

Imatge:Lescar Catedral Mosaico 1.JPG|Mosaïca deu sègle XII
Imatge:CatedralaLescar2.jpg|
Imatge:Lescar Catedral Capitel 1.JPG|
Imatge:LescarTombeuReisNavarra.jpg|Tombèu deu Reis de Navarra
Zubieta

**Zubieta** es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
## Istòria
Zubieta qu’èra deu ducat de Gasconha originau.
Illas Cook

Las **illas Cook** (en maòri de las illas Cook, **Kūki 'Āirani**; en anglés **Cook Islands**) son quinze illas polinesianas que forman dempuèi 1965 un estat autogovernat en associacion liura amb Aotearoa. Son reconegudas coma independentas en 1992 per las Nacions Unidas e en 2023 pels Estats Units d'America.

### Istòria
### Politica
### Geografia
### Economia
### Cultura
### Ligams extèrnes
Adam Mickiewicz

right|250px|thumb|Adam Mickiewicz per Walenty Wańkowicz 
**Adam Bernard Mickiewicz** de Poraj (Novogrodek, Polonha, 24 de decembre de 1798- Constantinòble, 26 de novembre de 1855) foguèt un poèta e patriota polonés, l'òbra que ne marca lo començament del Romantisme dins lo sieu país. 

Al cors de la siá vida lutèt per l'independéncia de Polonha per çò qu'es de Russia, ont foguèt exiliat dempuèi 1824 per las siás activitats revolucionàrias pendent la siá epòca d'estudiant. Capitèt a s'escapar de Russia, en s'establint en Lausana. Los sieus poèmas abòrdan tèmas nacionalistas poloneses e presentan una image eroïca, se plan melodramatica, de l'arma umana, e una vision byroniana de la libertat e l'eroïsme. Las siás òbras son estadas tradusidas a la majoritat de las lengas europèas. Entre las tradusidas al espanhòl se tròban los poèmas epics Grażyna (1823) e Pan Tadeusz (1834), lo drama *[[Dziady (poèma)|Dziady]]* (Los ancessors, 1823), e lo poèma istoric Konrad Wallenrod (1828), qu'es lo relat d'una venjança patriotica, a resultas del coma li calguèt abandonar Russia e s'establir a París. 

thumb|left|140px|Escut del Clan Poraj 

* Pan Tadeusz (fragment): 

*Litva! Lo mieu país, sètz vos coma la salut, vos avalorar sol o pòt dire quala vos aja perdut.* 

## Òbra en espanhòl
* Antonio BENÍTEZ BURRACO, trad., *Sonetos De Crimèa - Farys d'Adam Mickiewicz*, Valhadolid, Universitat de Valhadolid, Secretariat de Publicacions e Escambi Editorial, 2007. ISBN 978-84-8448-418-9.

## Bibliografía
* Jean-Xerris Gille-Maisani: *Adam Mickiewicz, poète national de la Pologne. Étude psychanalytique Te caractéreologique*, Bellarmin, Montreal, 1988 

## Ligams extèrnes

## Nòtas & referéncias
Melanesia

|thumb|right|300px|Mapa de Melanesia, enrodada per una linha ròsa

**Melanesia** (del grèc μέλας *negra*, νῆσος *illa*) significa literalament «illa del monde de pèl negra». Es una region d'Oceania espandida del costat oèst de l'Ocean Pacific fins a la mar d'Arafura, al nòrd e nòrd-èst d'Austràlia. Lo tèrme foguèt utilizat d'en primièr per Jules Dumont d'Urville en 1832 per descriure un grop d'illas geograficament e etnicament diferentas de Polinesia e Micronesia.

Uèi, la classificacion raciala d'Urville apareis inexacta  pr'amor qu'ignòra la granda diversitat culturala, lingüistica, sociala e genetica dins l'airal. Pasmens, lo tèrme a una significacion geopolitica e es largament utilizat.

## Referéncias
Ièna pigalhada

L**'ièna pigalhada** (*Crocuta crocuta*) es la mai granda de las iènas. Viu principalament dins la savana africana.

## Descripcion
L'ièna pigalhada es reconeissibla a sas aurelhas cortas e arredondidas e a sas patas anterioras relativament longas. Son pelatge de color de sabla amb de tacas negras la diferencia de las autras iènas. Lo pes d'una ièna pigalhada varia entre 40 e 86&nbsp;kg e sa longor pòt aténher 1,60&nbsp;m. 

## Referéncias
* 
*
Nòva Guinèa Occidentala

thumb|right|250px|Nòva Guinèa Occidentala
thumb|right|250px|Bandièra
La **Nòva Guinèa Occidentala** sonada de còps **Papoa occidentala** es un país, compausat de la part oèst de l'illa de Nòva Guinèa, e annexat per Indonesia en 1962. La part orientala de l'illa constituís l'estat sobeiran de Papoa-Nòva Guinèa. 
La legitimitat de l'incorporacion de la Nòva Guinèa Occidentala al territòri indonesian en 1962 es contraversada. 
## Istòria
La *Nòva Guinèa Neerlandesa* èra fins a 1962 una colonia dels Païses Basses. Las Nacions Unidas ne fisèron la tutèla a Indonesia en 1962. Aquela recampèt los caps tradicionals e los forcèt a signar una declaracion d'annexion en 1969. Indonèsia sonèt la província annexada *Irian Jaya* entrò 2000. En 2003, la devesiguèt en doas províncias, Papoa e Papoa Occidentala. En 2022 Indonèsia establiguèt una division novèla en 5 puèi 6 províncias.
Crocuta

Aqueste genre se compausa d'una sola espècia :
* *[[Crocuta crocuta]]* (Erxleben, 1777) - ièna pigalhada

## Ligams extèrnes
* 
* 
*
Bearnesa (raça bovina)

La **bearnesa** o **biarnesa** es una race bovina. Foguèt acampada dins una raça mai regionala en 1920: la «blonda dels Pirenèus», ela meteissa fusionada amb la blonda de Carcin e la garonesa per la creacion de la blonda d'Aquitània en 1962.

## Origina
Aparten al ramèl blond e roge. Es presenta dempuèi de tempses immemorials dins las valadas pirenencas de Bearn. La vaca figura sus las armas de Bearn e a l'Edat Mejana, una moneda ne portava l'efigia. Manquèt de desaparéisser al sègle XVIII a causa d'una epizootia de fèbre aftosa. Fins al sègle XIX, se destriava la vaca basca d'Urt, la basquesa de Baretons e la basquesa d'Aspa e d'Aussau. Al començament dels ans 80, un pichon nuclèu d'elevaires aviá encara un vintenat de vacas e 3 taures del nuclèu montanhòl de l'anciana raça en val d'Aspa. Avián gardat aqueles individús mixtes per lor produccion lachièra: lo lach èra tradicionalament mesclat al lach de fedas per balhar de fromatges de montanha. L'epòca de la salvagarda del patrimòni genetic es arribada, e los esfòrces d'aqueles qualques elevaires serviguèron de nuclèu per tornar constituir un tropèl viable. Vista la localizacion a l'èst dels Pirenèus Atlantics, la raça a pres lo nom de bearnesa a sa reinscripcion al catalòg de las raças francesas. En 2006, i a prèp de cent vacas e 19 taures son disponibles a l'inseminacion artificiala. 

## Morfologia
Pòrta una pèl blonda que va del quasi blanc a las patas a mai escur al garròt, gaireben roge pel taure. Pòrta de banas bèlas  vironadas, fòrt longas e en lira. Autrescòps, lo pòrt de cap èra un critèri estetic de seleccion. Es perqué uèi, son perfièchament reconeissablas amb lors banas. A un pòrt fin de lachièra, eleganta per sos incondicionals. Es de talha mejana superiora: 135&nbsp;cm, e pesa environ 600&nbsp;kg. Son mascle pesa 900 kg.

## Aptituds
Es una raça classada mixta. Produsís environ 2000&nbsp;kg de lach sus una lactacion corta de 200 jorns. Lo lach d'alpatge es ric, de color escura e perfumat; se comercializa plan localament jos forma de fromatge, mesclat o pas amb de lach de feda. La vaca es una bona maire e los vedèls elevats jos la maire an una carn fina, saborosa e d'un bon rendement. A un temperament viu e un pè segur de montanhòla inclús en terren accidentat: èra autrescòps utilizada per sa fòrça de trabalh : araire, descargament, ... Torna plan constituir sas resèrvas aprèp una diseta. Es una bona maire que noirís plan son vedèl, quitament al detriment de sas pròprias resèrvas corporalas. Es elevada en pura raça per aténher una populacion de 500 individús que la salvariá d'una tròp fòrta consanguinitat. Aqueste estadi atench, seriá una raça maire ideala amb de taures de raça blonda d'Aquitània, mai pesucs, mas mens adaptats al terrador local.

## Articles connèxes
* Lista de las raças bovinas 
* Lista de las raças bovinas de França 
* Bovin

## Ligams extèrnes
* Ficha de la raça bearnesa
* Brèu istoric de la bèla vaca bearnesa
* Fòto de bearnesa

## Nòtas e referéncias
Molucas

Las **illas Molucas** son un archipèla d'Indonesia, que fa partida de l'archipèla malai. Son situadas sus la placa australiana, e s'espandisson a l'èst de Sulawesi (Celebes), a l'oèst de Nòva Guinèa, e al nòrd de Timor. Las illas foguèron tanben sonadas "illas de las espècias" pels chineses e europèus, mas lo tèrme foguèt tanben balhat a d'autras illas.

Fòrça de las illas son montanhosas, amb qualques volcans actius, e an un clima umid. La vegetacion de las illas pichonas e estrechas, enrodadas per la mar, es druda e inclutz de selvas pluvialas; s'i tròban sago, ris, e las famosas espècias notz de muscada, giroflièr entre autras.
Enric Alibèrt

**Enric Alibèrt** (Carpentràs, lo 3 de deceme de 1889 - Marselha, lo 23 de genèr de 1951) que ho un cantaire e un actor provençau d'expression francesa, famós abans la Segonda Guèrra Mondiau. Mantuas de las soas granas cançons que son suber tematicas occitanas.

## Operetas
* 1929 - *Elle est à vous*
* 1932 - *Au pays du soleil*
* 1934 - *Arènes joyeuses*, *Trois de la marine*
* 1935 - *Un de la Canebière*
* 1936 - *Les Gangsters du château d'If*
* 1938 - *Le Roi des galéjeurs*
* 1940 - *Ma belle Marseillaise*
* 1941 - *Le Port du soleil*
* 1943 - *Les Gauchos de Marseille*

## Cançons famosas
* *Le Plus Beau Tango du monde*
* *Le Petit Cabanon*
* *Vous avez l’éclat de la rose*
* *Le Noël des petits santons*
* *Adieu, Venise provençale*

## Filmes
* 1933 - *Au pays du soleil*
* 1935 - *Arènes joyeuses*
* 1937 - *Titin des Martigues*
* 1939 - *Les Gangsters du château d'If*
* 1946 - *L'Affaire du grand hôtel*
Oitz

**Oitz** es una comuna de la Comunautat Forala de Navarra al nòrd d'Espanha.
## Istòria
Oitz qu’èra deu ducat de Gasconha originau.
Lista dels presidents de las Illas Marshall

thumb|220px|Blason de las Illas Marshall.
Lo president es lo cap d'Estat e cap de govèrn de las Illas Marshall. Es elegit per un periòde de quatre ans per lo Parlament.

Vaquí la lista dels presidents de las Illas Marshall dempuèi 1979.
Donamaria

**Donamaria** (ancianament en espanhòl: **Donamaría**) es una comuna navarra de la merindad de Pampalona, al nòrd d'Espanha. Limita al nòrd amb Doneztebe, a l'èst amb Bertizarana e Baztan, a l'oèst amb Oitz e al sud amb Ultzama. Donamaria èra inicialament integrada dins lo ducat de Gasconha.

## Demografia
Arano

**Arano** (localament **Aano**) qu’es ua comuna de Hauta Navarra, au Bascoat. Administrativament qu’es dens la Comunautat Forau de Navarra e dens l’Estat espanhòu.
## Istòria
Segon Madoz que’s disèva autes còps **Aranoa**. Lo vilatge qu’es dividit en duas parts, Arano Sobiran (*Goiko Herria*, *Arano de Arriba*) e Arano Sotiran (*Beheko Herria*, *Arano de Abajo*).

Tanben qu’èra deu ducat de Gasconha originau. Abans 1630 qu’èra part de Goizueta. Que’s crompèn l’estatut municipau en bèth pagar 700 ducats a l’arrei d’Espanha Halip IV.

[{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q768954",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010"  }}]
Hyaeninae

La sosfamilha dels ***Hyaeninae*** es estada creada per John Edward Gray (1800-1875) en 1821 e compren tres s :
* *[[Crocuta]]* Kaup, 1828.
* *[[Hyaena]]* Brünnich, 1771.
* *[[Parahyaena]]* Hendey, 1974.

## Ligams extèrnes
* 
*
Altsasu

**Altsasu** es una comuna de Navarra, al Bascoat. Administrativament, depend de la Comunautat Forala de Navarra dins l’estat espanhòl.
Bèlmont (Tolosa)

Lo quartièr **Jolimont** (dont la traduccion occitana seriá **Montpolit**) situat al nòrd-èst de Tolosa, dins lo perlongament de l'axe Joan Jaurès/Marengo, se situa sus las nautors de la vila, es un sector residencial religat pel mètro de Tolosa linha A.

 
## Vejatz tanben

* Quartièrs de Tolosa
* Transpòrts en comun de Tolosa
Canton de Tolosa-1

Lo **canton de Tolosa-1** es una anciana division administrativa lengadociana, ara venguda sonque circonscripcion electorala, situada dins lo departament de Nauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'.

## Composicion
Lo canton de Tolosa-1 se compausa d'una fraccion de la comuna de:
* Tolosa *(partida)*

Quartièrs de Tolosa qu'èran incluses dins lo canton :
* Capitòli
* Bonora
* Esquiròl
* La Daurada
* Plaça Dupuy
* Sant Aubin
### A partir de 2015
Lo canton es agrandit (62 682 abitants en 2022, contra 28 605 en 2012).

## Administracion

Marie-Christine Lafforgue es elegida a 54 ans lo dimenge 28 de març de 2004 amb 53,66% (4788 voses sus 8923 exprimidas) fàcia a Michèle Claux. L'eleccion d'aquesta militanta socialista. de la primièra ora dins aqueste fèu de la dreita es un vertadièr simbòl. En efièit, aqueste canton èra a dreita dempuèi la IVena Republica. Es doncas aprèp una longa campanha sul terren que la ciutadèla baudisenca es tombada. Marie-Christine Lafforgue es professora de francés e es membra del Partit Socialista dempuèi mai de 30 ans. Se presenta al sufragi universal pel primièr còp en 1998 per las cantonalas puèi coma suplenta del Verd Pierre Labeyrie a las legislativas de 2001.

Canton que fa partida de la primièra circonscripcion de Nauta Garona

## Istòria
Lo canton de Tolosa-1 foguèc creat per decret del 16 agost de 1973 quand remplacèron los cantons de Tolosa-Centre, Tolosa-Nord, Tolosa-Ouest e Tolosa-Sud .

Quand tornèron descopar los cantons en 2014, segon lo decret del 13 de febrièr de 2014, lo canton foguèc modificat . 

## Véser tanben

* Quartièrs de Tolosa
* Cantons de Nauta Garona

## Nòtas
Matabiau

Le quartièr **Matabiau** se situa al nòrd-èst del centre-vila de Tolosa, prèp del Canal del Miègjorn.  

Son nom ven d'un *masèl de* l'Edat Mejana, un endreit ont se matavan (tuavan) les biaus. 

Uèi, le quartièr es ligat a la Gara de Tolosa Matabiau e representa un sector cosmopolit coma fòrça endreits pròches de las garas bèlas. S'i tròban de restaurants japoneses, africans, chineses e mai de *pubs* mas tanben qualques *sex-shops*.

Es previst que lo quartièr sià prigondament  transmudat dins las annadas 2020 : cobertura del canal (acabat fin 2019), edificacion de la Tor "Occitania tower" sobre un terren prèp de la gara , rebastison del barri  Bonafé de l'autre latz de la gara.

## Vejatz tanben

* Gara de Tolosa Matabiau
* Quartièrs de Tolosa
Lista de las raças bovinas de França

En 2004 en França, se compta **39 raças [[bovin]]as** elevadas. 

Per la produccion de lach, la que senhoreja es de luènh la prim'holstein, 2,8 milions de vacas, seguida per la montbeliarda, 700&nbsp;000 vacas, e la normanda, 600&nbsp;000 vacas (totas doas consideradas coma de raças mixtas). Per la produccion de carn, tres raças senhorejan : la charolesa, 1,8 milion de vacas, la lemosina, 900&nbsp;000 vacas, e la blonda d'Aquitània, 500&nbsp;000 vacas. Dotze raças comptan mens de 1000 vacas : armoricana, bearnesa (raça bovina), bretona pigada negra, casta, ferrandesa, froment de Leon, lordesa, maraîchine, mirandesa, nantesa, saosnesa, villard-de-lans. Fan l'objècte d'accions de conservacion aprèp aver mancat de desaparéisser dins los ans 1960.

## Raças lachièras
* Abondància
* Bearnesa
* Bordalesa
* Bretona pigada negre
* Bruna
* Canadiana
* Francesa frisona pigada negre
* Froment de Leon
* Jersiesa
* Pigada roja de las planas
* Prim'holstein
* Red holstein 
* Roja flamenca

## Raças de carn
* Bazadesa
* Blanc blau
* Blonda d'Aquitània
* Charolesa
* Còrsa
* Creòla
* Gascona
* Hereford
* Highland Cattle
* INRA 95
* Lemosina
* Maine Anjau
* Mirandesa o gascona areolada
* Partenesa
* Roja dels prats
* Saosnesa
* Taure de Camarga

## Raças mixtas
* Armoricana
* Aubrac
* Aure e sant girons
* Blava del Nòrd
* Ferrandesa
* Lordesa
* Maraîchine
* Montbeliarda
* Nantesa
* Normanda
* Salers
* Simmental francesa
* Tarentesa (o tarina)
* Villard de lans
* Vosgiana

## Autras
* Camarga (per las corsas camarguesas)
* brava apelada tanben taure de combat o toro de Lidia en Espanha (d'origina espanhòla, destinats a las corridas)
* vaca marina de las Lanas
* Betizu

## Raças desaparegudas

* Nòrd-Oèst : Augerona, Pigada roja de Carhaix, Caucheda, Cotentina, Mancèla, Morbïaneda, Percherona.
* Èst : Bressana, Comtesa, Mezina, Toracha.
* Sud-Oèst : Blonda dels Pirenèus, Blonda de Carcin, Creon, Garonesa, Montalbanesa.

## Vejatz tanben
* Vaca 
* Istòria de l'elevatge bovin francés
* Bovin 
* Elevatge bovin 
* Lista de las raças bovinas
* Lista de las raças asinas de França
* Lista de las raças caprinas de França
* Lista de las raças equinas de França
* Lista de las raças ovinas de França
* Lista de las raças porcinas de França

## Nòtas e referéncias
Canton de Tolosa-9

Lo **canton de Tolosa-9** es una division administrativa francesa, venguda en 2015 simpla circonscripcion electorala, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

**NB. Per de rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox (mapa, n°, superficia, populacion e densitat) son las de la situacion d'abans 2015.**

## Composicion
### Composicion abans 2015
Lo canton de Tolosa-9 se compausa de la comuna seguenta :
* Ramonvila e Sant Anha;
* d'una fraccion de la comuna de Tolosa.

Quartièrs de Tolosa incluses dins lo canton :
* La Terrassa (Tolosa)
* Montaudran
* Pont de las Domaisèlas
* Rota de Revèl
* Sauselong

## Composicion dempuèi 2015
Le canton se compausa :
* d'una fraccion de la comuna de Tolosa, burèu centralizator (32 515 abitants en 2015);
* de Sent Joan le Vièlh (10 733 abitants en 2016);
* de Sent Joan le Nòu (11 660 abitants en 2016).

Ramonvila e Sant Anha es ara del canton de Tolosa-11.

## Conselhièrs generals e departamentals

Canton que fasiá partida de la tresena circonscripcion de Nauta Garona
 
## Istòria
Lo canton de Tolosa-9 foguèc creat pel decret del 16 agost de 1973 quand remplacèron los cantons de Tolosa-Centre, Tolosa-Nord, Tolosa-Ouest e Tolosa-Sud .
Quand tornèron descopar los cantons, segon lo decret del 13 de febrièr de 2014, lo canton foguèc modificat . 

## Véser tanben
* Quartièrs de Tolosa
* Cantons de Nauta Garona

## Nòtas
Canton de Tolosa-11

Lo **canton de Tolosa-11** es una division administrativa francesa, venguda en 2015 simpla circonscripcion electorala, situada dins lo departament de Nauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus.

**NB. Per de rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox (mapa, n°, superficia, populacion e densitat) son las de la situacion d'abans 2015.**

## Composicion d'aquí a 2015
Lo canton de Tolosa-11 se compausava d'una fraccion de la comuna de Tolosa.
De 1973 a 1997, Portèth de Garona fasiá partida del canton, abans que creèssen le canton de Portèth.

Quartièrs de Tolosa incluses dins le canton :
* Bagatèla
* Crotz de Pèira
* La Faureta
* Laforgueta
* Papús
* Tabar
* Bòrda longa

## Composicion dempuèi 2015
Le canton se compausa :
* d'una fraccion de la comuna de Tolosa, burèu centralizator;
* de Ramonvila e Sant Anha (anteriorament del canton de Tolosa-9).

## Conselhièrs generals e departamentals

Canton que fasiá partida de la quatrena circonscripcion de Nauta Garona. 

## Istòria
Lo canton de Tolosa-11 foguèc creat pel decret del 16 agost de 1973 quand remplacèron los cantons de Tolosa-Centre, Tolosa-Nord, Tolosa-Ouest e Tolosa-Sud .
Quand tornèron descopar los cantons, segon lo decret del 13 de febrièr de 2014, lo canton foguèc modificat . 
Lo còdi cantonal èra 3146 d'aquí a 2015, 3125 desempuèi.

## Véser tanben
* Quartièrs de Tolosa
* Cantons de Nauta Garona

## Nòtas
Canton de Tolosa-12

Lo **canton de Tolosa-12** es una anciana division administrativa francesa, despareguda en 2015, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus.

## Composicion
Lo canton de Tolosa-12 se compausava d'una fraccion de la comuna de Tolosa.

Quartièrs de Tolosa incluses dins lo canton :
* Bèlafont
* Miralh Universitat
* La Reinariá
* Las Pradetas
* Sent Simon
* Lardena

## Administracion

Canton que fasiá partida de la seisena circonscripcion de Nauta Garona.
 
## Istòria
Lo canton de Tolosa-12 foguèc creat pel decret del 16 agost de 1973 quand remplacèron los cantons de Tolosa-Centre, Tolosa-Nord, Tolosa-Ouest e Tolosa-Sud . En 1998, lo canton foguèc demingat e creèren lo canton de Tornafuèlha. 
Quand tornèron descopar los cantons, segon lo decret del 13 de febrièr de 2014, lo canton foguèc suprimit . 

## Véser tanben
* Quartièrs de Tolosa
* Cantons de Nauta Garona

## Nòtas
Canton de Tolosa-7

Lo **canton de Tolosa-7** es una anciana division administrativa lengadociana, ara venguda sonque circonscripcion electorala, situada dins lo departament de Nauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'.

## Composicion
### Abans 2015
Lo canton de Tolosa-7 se compausava d'una fraccion de la comuna de Tolosa.
Quartièrs de Tolosa incluses dins lo canton :
* Amorós
* Marengo
* Jolimont
* La Glòria
* La Juncassa
* La Rosareda
* Louis Plana
* Sopatard
### Dempuèi 2015
Lo canton es agrandit (63 493 abitants en 2022, contra 31 184 en 2012). Compren tanben de comunas fòra Tolosa.

## Administracion

## Istòria
Lo canton de Tolosa-7 foguèc creat pel decret del 16 agost de 1973 quand remplacèron los cantons de Tolosa-Centre, Tolosa-Nord, Tolosa-Ouest e Tolosa-Sud .
Quand tornèron descopar los cantons, segon lo decret del 13 de febrièr de 2014, lo canton foguèc modificat . 

## Véser tanben
* Quartièrs de Tolosa
* Cantons de Nauta Garona

## Nòtas
Canton de Tolosa-8

Lo **canton de Tolosa-8** es una division administrativa francesa, venguda en 2015 simpla circonscripcion electorala, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

**NB. Per de rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox (n°, superficia aproximativa, populacion, densitat e mapa) son las de la situacion d'abans 2015.**

## Composicion abans 2015
Lo canton de Tolosa-8 se compausava d'una fraccion de la comuna de Tolosa e d'autras 9 comunas.

Quartièrs de Tolosa incluses dins lo canton :
* Bonora
* Ciutat de l'Èrs
* Còsta Pavada
* Guilhemeri
* Montplaser (Tolosa)
* Moscòu (Tolosa)

## Composicion dempuèi 2015
Le canton se compausa :
* d'una fraccion de la comuna de Tolosa, burèu centralizator (70 905 abitants en 2015)
* de Launaguet

Las comunas de Balmar, Bèlpuèg, Dremil e La Faja, Florenç,Montdosilh, Monts, Montrabe, Le Pin de Balmar e Quint e Fontsagrivas son totas passadas al canton de Tolosa-10.

## Administracion (conselhièrs generals e departamentals)

Canton que fasiá partida de la segonda circonscripcion de Nauta Garona

## Istòria
Lo canton de Tolosa-8 foguèc creat pel decret del 16 agost de 1973 quand remplacèron los cantons de Tolosa-Centre, Tolosa-Nord, Tolosa-Ouest e Tolosa-Sud .
Quand tornèron descopar los cantons, segon lo decret del 13 de febrièr de 2014, lo canton foguèc modificat . 

## Véser tanben
* Quartièrs de Tolosa
* Cantons de Nauta Garona

## Nòtas
Canton de Tolosa-13

Le **canton de Tolosa-13** es una anciana division administrativa francesa, situada dins lo departament de Nauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus.

## Composicion
Le canton de Tolosa-13 se compausava de la comuna seguenta :
* Colomièrs
* e d'una fraccion de la comuna de Tolosa.

Quartièrs de Tolosa incluses dins le canton :
* Ancelí
* Sent Martin de Toish

## Administracion

## Istòria
Le canton de Tolosa-13 foguèc creat pel decret del 16 agost de 1973 quand remplacèron les cantons de Tolosa-Centre, Tolosa-Nord, Tolosa-Ouest e Tolosa-Sud .
Quand tornèron descopar les cantons, segon le decret del 13 de febrièr de 2014, le canton foguèc suprimit . 
Colomèrs es ara dins le canton de Tolosa-7.

## Véser tanben
* Quartièrs de Tolosa
* Cantons de Nauta Garona

## Nòtas
Elvira de Castelha

**Elvira de [[Castelha]]**, nascuda cap a 1080, mòrta aprèp 1151 es una comtessa de Tolosa per maridatge, en esposant en 1094 lo comte Raimon IV de Tolosa.

## Biografia

Èra filha illegitima d’Anfós VI, rei de Castelha e de Jimena Munoz. Sos parents s’èran maridats cap a 1078, mas una consanguinitat entre los esposes qu’aviá pas fach l’objècte d’una dispensa aviá rendut nul lo maridatge. Anfós VI s’èra apuèi maridat amb Constança de Borgonha, mas aviá gardat Jimena per mestressa, que li aviá balhat doas filhas : Elvira e Terèsa, maridada a Enric de Portugal, comte de Portugal.

En 1094, son paire la balha en maridatge a Raimon IV de Sant Geli, comte de Tolosa. Pel rei de Castelha, aqueste maridatge permet de nosar una aligança contra son rival lo rei d’Aragon. Lo comte de Tolosa profiècha tanben de l’aligança e largament perque, otra lo prestigi d’aver esposat una princessa reiala, la dòt es importanta.

A la fin de l’annada  1095, lo papa Urban II apèla los nòbles de la crestiantat a partir en Orient per desliurar los luòcs sants. Raimon es un dels primièrs a respondre a l’ampèl e es un dels caps de la Primièra Crosada, que pren Jerusalèm en julhet de 1099. Aprèp aquesta presa, se talha un fèu a l’entorn de Trípol e assètja la vila a partir de 1102. Es pendent aqueste sètge qu’Elvira dona naissença a un filh, prenomenat Anfós en l’onor de son grand paire mairal, e escaissat Jordan perque batejat dins lo flume del meteis nom. Raimon morís en 1105, son cosin e luòctenent Guilhèm de Cerdanha, li succedís e fa tornar Elvira e Anfós a Tolosa cap a 1108. Mas ela, sembla escartada del poder, perque Anfós Jordan es pas màger qu'en 1121, e cap de document menciona pas Elvira coma regenta. Benlèu es tornada en Castelha. En efièch, son paire morís en 1109 sens filh, e, benlèu a volgut far valer sos dreches al tròn, perque Urraca, l'ereitièra e ainada dels enfants legitims, es sonque sa sòrre cabdèta. 

Una letra del 8 de julhet de 1117 menciona un comte Fernando Fernandez maridat a Elvira, filha del rei Anfós. Anfós VI a agut doas filhas amb aqueste pichon nom, la comtessa de Tolosa e la reina de Sicília, maridada al rei Rogièr II de Sicília, justament aquela annada 1117. Apareis doncas que la femna del comte Fernando es plan la veusa del comte de Tolosa. Aqueste maridatge es anullat abans 1124. La Foundation for Medieval Genealogy la ditz encara viventa en 1151, mas sens precisar la font que permet d'o afirmar.

## Annèxes

### Fonts
* 
* Foundation for Medieval Genealogy :
** Anfós VI de Castelha
** Raimon IV de Tolosa
* 

### Nòtas e referéncias


### Articles connèxes
* Primièra Crosada
* femna crosada
* Lista dels comtes de Tolosa
* Raimon IV de Tolosa
* Anfós Jordan
Fagaceae

La familha de las **Fagacèas** es una familha de plantas dicotiledonèas que compren environ 900 espècias repartidas en 8 genres :
* *[[Castanea]]* (castanhièr)
* *[[Castanopsis]]*
* *[[Chrysolepis]]*
* *[[Colombobalanus]]*
* *[[Fagus]]* (fau)
* *[[Lithocarpus]]*
* *[[Quercus]]*
* *[[Trigonobalanus]]*

Son d'arbres o d'arbustes, d'unes de fuèlhas persistentas, de las regions frejas, temperadas o subtropicalas. Òm los rencontra sus totes los continents, levat en Africa Tropicala e Australa. Demest los fagacèus se compta dins las regions temperadas los faus *(Fagus*), los euses *(Quercus)* e los castanhièrs (*Castanea)*. 

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Hamamelididae

Los ***Hamamelididae*** son una sosclassa de plantes Dicotiledonèas. 

En classificacion de Cronquist (1981), la sosclassa es devesida en 11 òrdres :

* sosclassa  ***Hamamelididae*** *(Hamamelidae )*
:* òrdre *[[Casuarinales]]*
:* òrdre *[[Daphniphyllales]]*
:* òrdre *[[Didymelales]]*
:* òrdre *[[Eucommiales]]*
:* òrdre *[[Fagales]]*
:* òrdre *[[Hamamelidales]]*
:* òrdre *[[Juglandales]]*
:* òrdre *[[Leitneriales]]*
:* òrdre *[[Myricales]]*
:* òrdre *[[Trochodendrales]]*
:* òrdre *[[Urticales]]*

L'ortografia originala e fòrt espandida de Cronquist (1981) es *Hamamelidae*. Segon l'Art 16 de l*'[[ICBN]]* l'ortografia corrècta es *Hamamelididae*.

En classificacion filogenetica de APG (1998) e APG II (2003) aquesta sosclassa existís pas.

## Ligams extèrnas
* 
* 
* ''Hamamelididae'' dins plants.usda.gov
Fagales

L'òrdre dels ***Fagales*** es un òrdre de plantas dicotiledonèas.

En classificacion de Cronquist (1981) recampa tres familhas :
* Balanopacèas
* Betulacèas (familha del beç)
* Fagacèas (familha del fau e de l'euse)

En classificacion filogenetica de APG (1998) la circonscripcion èra :
* òrdre ***Fagales*** :
:* familha *[[Betulaceae]]*
:* familha *[[Casuarinaceae]]*
:* familha *[[Fagaceae]]*
:* familha *[[Juglandaceae]]*
:* familha *[[Myricaceae]]*
:* familha *[[Nothofagaceae]]*
:* familha *[[Rhoipteleaceae]]*
:* familha *[[Ticodendraceae]]*

En classification APG II (2003) la circonscripcion es leugièrament modificada :
* òrdre ***Fagales*** :
:* familha *[[Betulaceae]]*
:* familha *[[Casuarinaceae]]*
:* familha *[[Fagaceae]]*
:* familha *[[Juglandaceae]]*
::* [+ familha *[[Rhoipteleaceae]]* ]
:* familha *[[Myricaceae]]*
:* familha *[[Nothofagaceae]]*
:* familha *[[Ticodendraceae]]*

NB "[+ ...]" = familha opcionala

## Ligams extèrnes
* 
* 
*
Infòc

**Infòc** es una associacion segon la lei 1901.

L'associacion a per tòca de difusar las informacions del patrimòni occitan: calendièr dels concèrts, festenals e balètis tradicionals per Occitània tota, mas tanben de rubricas literàrias, istoricas e arqueologicas.

L'Associacion compren 300 sòcis fisèls dempuèi mantuna annada, la revista Infòc difusa totas las activitats dins Occitània tota.
Letras d'òc

**Letras d'òc** qu'ei ua associacion occitana segon la lei de 1901.

Las edicions Letras d'òc que publican òbras de literatura occitana contemporanèa : poesia, teatre, novèlas, contes e racontes.
Dens tots los maines, que presan mei que tot la qualitat literària deus tèxtes, shens desbrembar briga la qualitat de la lenga emplegada peus autors, quines que sian los dialèctes.
Que publican tanben òbras literàrias de la tempsada modèrna, ineditas o de mau trobar uei lo dia.
Los sons libes que son editats sia sonque en occitan, sia en version bilingüa occitan-francés.
Quauques obratges que son acompanhats d'un lexic occitan-francés.

Lo prètzhèit màger de l'associacion Letras d'òc qu'ei de har víver la literatura e la lenga occitana, de la Provença a la Gasconha, en organizar tanben animacions culturaus que hèn valer las òbras literàrias e los autors (lecturas, omenatges, discussions), per exemple las Jornadas deu libe occitan (St Orenç).

## Poesia
* Ataüt, Arnaut Daniel
* Femna mon Amor, Sèrgi Bèc 
* Enigmos, Joan de Cabanas 
* Delà l'aiga, Felip Gardy 
* A la negada, Felip Gardy 
* Ai tres òmes a taula, a miègjorn, Joan Larzac 
* Cinquena sason, Aurelià Lassaca 
* Cançons e autas òbras bearnesas, Xavièr Navarròt 
* Patarinas, Joan Maria Petit 
* Nòstra Dòna dels Espotits, Joan Maria Petit
* D'aquesta man del jorn, Joan Maria Petit 
* Lemosin's blues, Ives Roqueta 
* El, Jòb, Ives Roqueta 
* Messa pels pòrcs seguida de Roèrgue, si, Ives Roqueta  
 
## Teatre
* Lo gemelatge de Betelèm, Sèrgi Bec 
* Eth mainatge de Betlèem, Andrèu Eygun  
* Armistiça o las non-parelhas recèptas de las femnas d'Atènas per far tornar la patz, Ives Roqueta 
* Teatre : La Pastorala dels volurs, La podra d’embòrnia, Canta-Loba, La Ròsa bengalina, La Gruma e la Sau, Max Roqueta, abans-dire Joan-Claudi Forêt
 
## Racontes, novèlas
* Al temps que te parli, Andrieu Lagarda

## Contes e literatura populara
* Lo lop, lo diable e l'avesque
* Contes de Garona, Jacques Boisgontier 
* 200 devinetas, Onorat Dambielle 
* Contes atal, Antonin Perbòsc

## Memòrias
* Gaspard de Besso
* La Gascouigno desoulado, B. Lasplaces  
 

## Ligam extèrne
Sit oficial
Lista dels presidents de Guinèa

thumb|280px|Bandièra del president de Guinea.
Lo president es lo cap d'Estat de Guinèa.  Dempuèi lo 23 de decembre de 2008, amb la mòrt del president Lansana Conté e un còp d'Estat posterior, es suspenduda la Constitucion, e mai tota activitat politica e sindicala en Guinèa.

Vaquí la lista dels presidents de Guinèa dempuèi 1958.

## Vejatz tanben

* Primièr ministre de Guinèa
Fólzer

Lo **fólzer** (del latin: *fulgur*) es un fenomèn natural de descarga electrostatica  que se pòt produire quora una granda quantitat d'electricitat estatica s'es amolonada dins de zonas de nívols d'auratge, dins aquestes nívols, entre eles o entre eles e lo sòl (la tèrra o la mar). La diferéncia de potencial electric (electrostatica) entre las doas zonas pòt aténher 10 a  e per qu'apareisse lo fólzer, un plasma es produit dins l'aire sus l'escorreguda de la descarga, causant los dos fenomèns observats: l'eslhauç   d'un latz, que se propaga fòrça rapidament, e d'un autre latz lo tròn, que resulta d'una dilatacion explosiva de l'aire escaufat per l'eslhauç, e se propaga relativament lentament (a la velocitat del son dins l'aire, que depend de sa temperatura).

Lo fólzer a tendància a tustar de preferéncia lo sòl pròche de la nívol generatritz, especialament dins las regions de nauta altitud, e pus particularament los bastiments e los arbres, o totes los objèctes proeminents sul sòl o la mar, que pòdon èsser  mai precisament ciblats per efieit de punta,  mas tanben per d'efieits de conduccion electrica. Lo tròn pòt resonar d'un crussiment sèc e immediat quora l'ulhauç es pròche, o tronar pus largament al luenh, especialament en montanha, per efeit de resson. Coma la lutz viatja fòrça pus vite que lo son, l'ulhauç es en general vesedor ben abans que lo tròn sía ausible, çò que permet d'estimar la distància a laquala lo fólzer es tombat. 

Presenta fòrça perilhs: electrocucion de las personas o dels animals deslargament d'incendis, interferéncias electromagneticas nosiblas a la comunicacions, a l'aviacion e a la navigacion, destruccions de compausants dins los equipaments electronics.
## Nòtas

## Referéncias
Glanum

**Glanum** (tanben sonada **Leis Anticas**) es una ciutat antica situada dins la presenta vila provençala de Sant Romieg. 

Foguèt fondada d'en primier per lei gallés puei conquestada per lei romans que i aguèron de tèrmas.

Tornada descobèrta ai sègles XIX  e XX es ara mondialament coneguda per son cenotaf fòrça ben conservat e per lei rèstas de son arc de trionf monumentau. Au sègle III, durant lei grandeis invasions germanicas, foguèt abandonada.
Lista dels presidents de Malawi

thumb|250px|Bandièra del president de Malawi.
Lo president es lo cap d'Estat e cap de govèrn de Malawi. Es elegit per un periòde de cinc ans per la populacion.

Vaquí la lista dels presidents de Malawi dempuèi 1966.
Atòl

Un **atòl** es una pichona illa tropicala constituida per d'escuèlhs de coralh qu'enròdan una lòna sonada lagon. Lo mot d*'atòl* ven de *atolu* dins la lenga malaialam del sud-oèst d'Índia, a travèrs de l'anglés e del francés *atoll*.

Lo cercle d'escuèlhs es format per d'illòts de sabla coralliana, nomenats motu. Son de depaus calcaris d'algas e de madrepòra, sus una basa volcanica submergida. En general an una fòrta inclinason del costat de l'ocean, e pauca prigondor del costat interior. La lòna normalament a de sortidas a la mar per de canals estreches amb fòrts corrents d’aiga durant las marèas (graus). Dins la tranquillitat de las sieunas aigas se trapa sovent una granda varietat d’espècias marinas.
Lista dels primièrs ministres de Malta

Lo **Primièr Ministre** es la figura pus poderosa dins lo govèrn de Malta, e mai se lo president de Malta a un reng superior. Lo Primièr ministre es nomenat pel president, mas lo president pren la decision en se basant en la situacion del parlament maltés. Lo primièr ministre li cal comptar amb una majoritat de vòtes dins lo parlament per aténher lo mandat.

Dotze personas ocupèron la carga de primièr ministre de Malta dempuèi que se creèt la carga en 1921. La carga demorèt vagui dins lo periòde entre 1933 e 1947 e entre 1958 e 1962.
Albèrt Arnavièla

**Albèrt Arnavièla**, escaissat **l'arabi** per encausa de son aparença fisica (en francés *Albert Arnavielle*; Alès, 22 de julh de 1844 - Montpelhièr 11 de novembre de 1927) foguèt un poèta e jornalista occitan. S'impausèt tre la publicacion de sos *Cants de l'auba* en 1868 coma una de las figuras màgers del reviscòl occitan de Cevena. Catolic e reialista fervent, Mistral lo sonèt "lo Sant del Felibritge".

## Biografia
Albèrt Arnavièla nasquèt dins la capitala de la Cevena, Alès, en 1844 dins una familha modèsta, filh d'un paire marbrièr. 
Escriviá en francés e en lenga d'òc e foguèt gràcias a la lectura de la Fara-Alès que s'avodèt a l'occitan. Majoral del Felibritge de Frederic Mistral, tanben foguèt un militant reialista de l'Accion francesa, pròche de Charles Maurras. Se maridèt en 1871 e comencèt a trabalhar dins la companhiá de camin de fèrre P.-L.-M. Puèi fondèt amb qualques collègas l'Escòla de la Tabò en 1877.

## Òbras principalas
* *Lous Cants de l'aubo*, poesias lengadocianas, amb la traduccion francesa en regard, per Albert Arnavielle, Nîmes, J. Roumieux, 1868.
* *Per Toulouso, au noum de Diéu*, poesia lengadociana, traduccion francesa per Albert Arnavielle, seguida de *Donnez aux pauvres inondés*, poesia, per J. Albran, Alais, J. Martin, 1875.
* *Lous Gorbs*, amb traduccion francesa, Montpelhièr, Hamelin et frères, 1880.
* *Pouẽsìos dau troubaire-massou Matiéu Lacroix*, emb' uno Noutiço biougrafico par Frederi Mistral e uno letro, e uno pouẽsìo d'Albert Arnavielle, La Grand' Coumbo, D. Coronel, 1899.
* *Las Raiolos*, poesias lengadocianas, amb la traduccion en regard per Albert Arnavielle, Montpelhièr, Éditions Languedociennes, 1932.
Dau vent dins las plumas

**Dau vent dins las plumas** qu'ei un roman istoric de capa e d'espada de l'escrivan peiregòrd Joan Ganhaire publicat en  1992 dens la colleccion A tots de l'IEO. Qu'arrecebè lo Prèmi Joan Bodon en 1994. La soa accion que's debana en Peiregòrd, Guiana e Bordèu deu temps deus mosquetaris, de Richard Cromwell e de l'Ormada. E 2006 l'autor que publiquè la seguida dens la medisha colleccion dab lo tíítol *[[Las islas jos lo sang]]*.

La tematica e la mesa en scena meilèu gaujosa d'aquestes dus roman que trenca dab mantuas autas òbras de Ganhaire de natura mei hosca o fantastica.

## Resumit
Joan-Francés Bernabèu, hilh deu segur de Malacomba, que deu huéger lo son ostau per'mor de préner la culpabilitat deu son hrair qui aparentament assassinat un sénher vesin (en vertat qu'ei pas sonque assomat) ; aqueste qu'èra eth medish viengut per assassinar Joan-Francés per'mor de créder (çò qui ei faus) qu'avèva engrossat la soa hilha.

Dens la soa huèita que tròba ua persona assassinada qui expira e qui'u hida un document (ua lista de personalitats bordalesas compromesas dens lo complòt de l'Ormada e qui esperan l'ajuda de l'Anglatèrra de Richard Cromwell) e qu'ei la debuta d'ua carrèra enter Joan-Francés, los mosquetaris e membres de l'Ormada, durant la quau lo protagonista e hè mantuas rescontras e qui s'acaba dab lo son embarcament de cap a Anglatèrra.
Lista dels primièrs ministres de Trinitat e Tobago

border|thumb|220px|Bandièra del president de Trinitat e Tobago
Lo primièr ministre es lo cap de govèrn de Trinitat e Tobago.

Vaquí la lista dels primièrs ministres de Trinitat e Tobago dempuèi 1956.

## Primièr ministre abans l'independéncia

## Primièrs ministres aprèp l'independéncia

## Vejatz tanben
* President de Trinitat e Tobago