Sphagnum

Los ***Sphagnum*** o **esfanhs** son un genre de mofas, lo sol de la familha  ***Sphagnaceae***.

vignette|''Sphagnum magellanicum''.

Lo genre *Sphagnum* amassa de  espècias dins le mond, que forman de sanhas cobrissent aperaquí 3 % de las tèrras emergidas (abitats umids situats en zona circumpolara per la màger part e "*sanhas d'esfanh*" despartidas en montanha o sus de substrats lessivats e acidificats endacòm mai).

Las *Sphagnaceae* e las *[[Ambuchananiaceae]]* son consideradas coma las doas solas familhas de l'òrdre dels *[[Sphagnales]]* per d'unes autors. Per d'autres, las *Sphagnaceae* son l'unica familha de l'òrdre, las *Ambuchananiaceae* essent plaçadas dins l'òrdre dels *[[Ambuchananiales]]*.

D'unas espècias d'esfanhs tolèran largament los aigats, de fòrtas variacions de la temperatura (a condicion de demorar embegudas d'aiga) e de pH. Maitas espècias d'esfanhs son generalament trobadas dins una meteissa sanha. Dins las condicions optimalas, durant de sègles o millenis, la torba se pòt formar de contunh e s'amolonar sus maites mètres d'espessor, veire excepcionalament desenas de mètres en zona tropicala.

D'unas espècias d'esfanhs an la proprietat de captar e d'estocar de cations tals que lo calci e lo magnesi, en liberar d'ions d'idrogèn, contribuissent a acidificasr lo mitan, çò qu'empacha d'autras espècias de s'i installar.

## Ròtle ecologic
Los esfanhs jògan un ròtle important dins la natura, e per l'economia umana :
* las sanhas son d'importants poses de carbòni ;
* los amolonaments d'esfanhs (sa creissença, de 7 a 8 mm/an, participa a la formacion de la sanha qu'amolona 0,2 a 1 mm de torba per an, d'unas torbièras fasent duscas a 10 m d’espessor) pòdon estocar de grandas quantitats d'aiga (i comprés sus penda dins las partidas mòrtas de las plantas que contunhan d'estocar d'aiga a rason de 16 a 26 còps son pes sèc segon l'espècia)
* Jògan aital un ròtle de zona tampon (inertia idrica) demesissent a l'encòp lo risc d'aigat en aval e de secada estivala.
* Son evaporacion et evapotranspiracion refrescan tanben fortament l'aire (durant las caniculas notadament)
* Aqueles amolonaments umids de torba provesisson tanben un abitat irremplaçable a un grand nombre de plantas de zonas torbosas e paratorbosas (carèx, ericacèas, orchidèas e plantas carnivòras).
* La torba d'esfanh es pas de bon desintegrar en rason de son aciditat e dels compausats fenolics incorporats dins las parets cellularas de la mofa, qu'empachan lo desvolopament de las populacions de campairòls e de bacterias que descompausan la matièra organica. Sota las torbièras, de condicions anaerobias e acidas se pòdon desvolopar, alentissent tanben la biodegradacion de la matièra vegetala.
* Abans la descobèrta del carbon e autres carburants fossils, las sanhas an provesit un material combustible e isolant utilizat per de nombrosas populacions.

## Descripcion
### Gametofit
vignette|gauche|Cellulas clorofilianas, estreitas e fonçadas, formant un malhun a travèrs de las malhas delqual se trapan las cellulas ialinas, largas e palas.

A çò de *Sphagnum*, coma per los autres briofits, lo gametofit es l'estadi dominant. Al contrari de l'esporofit (descrit pus bas), lo gametofit es persistant.

Los elements individuals que forman la sanha d'esfanhs se compausan cadun d'una camba principala, portant de fuèlhas caulinàrias e de rams estreitament dispausats en faissèls, que pòrtan a son torn de fuèlhas ramealas. Aquestes dos tipes de fuèlhas ont pas la meteissa forma e servisson largament a l'identificacion de las espèces d'esfanhs.
Cada pel de mofae presenta dos tipes de cellulas ; amont se trapan las cellulas, viventas, pichonas, verdas (cellulas clorofilianas o clorocists) alara qu'a sa basa, la camba consèrva dea cellulas grandas, claras que son mòrtas mès son encara estructuralas (cellulas ialinas, ditas idrocists o ialocists) estocant d'aiga e qualques minerals dins los voides de contengut cellular mercé a una paret que demòra estanca durant d'annadas, sovent renforçada per d'anèls cellulosics, sonats « fibrilhas », qu'empachan sa deformacion per l'aiga.

La cima de la planta (dita apèx o *capitul* o *[[capitulum]]*) es formada del borron apical, per loqual l'esfanh creis indefinidament. Just jos l'apèx se presenta un molon pus compacte de *brancas* jovas. Las capitulaa mai o mens pegadas las unas a las autras forman la part vesedoira del tapís de mofa. Son portadas per una camba fulhada. A la basa, la camba morís, daissant de 10 a 40 cm de porcion vivente prenent assisa sus la torba, eissida de la decomposicion parciala del material vegetal amolonat (los esfanhs son de vegetals « invasculars » ; sa camba presenta pas cap vaissèl).

### Sporofit
vignette|Sporofits de ''Sphagnum'' sp. portats sus de pseudopòds.

Lo sporofit es una pichona capsula roja a brun-negra portada sus un pseudopòd d'origina gametofitica. La capsula es obturada per un opercul dehiscent. Quora la capsula arriba a maturitat, se desidrata e, d'esferica, ven cilindrica. La capsula expulsa alara, amb una velocitat d'ejeccion compresa entre 10 e 30 m/s,  a  espòras qu'arriban a aténher mai de 10 centimètres en dessús del sòl amor que s'organizan en un anèl revolumaire. Aqueste anèl es jà conegut dins lo desplaçament de las medusas e de las tautenas, mès es lo primièr còp que son descobèrtas en çò dels vegetals.

## Ecologia
Los esfanhs forman des tapisses mai o mens denses, e constituisson de mitans autoentretenguts gaireben totjorn embeguts d'aiga (dits *« sanhas d'esfanhs »*).
An pas de teissut conductor ni de sosten (tals que xilèma e floèma) ; son pòrt quilhat es doncas degut a la turgescéncia e al suppòrt venent de sa densitat.

Aqueles briofits, malgrat una talha individualament modesta, son a l'origina de la formacion de milions d'ectaras de sanhas per amolonament lent de matèria organica. Los esfanhs an una creissença indeterminada per son extremiat apicala alara que morisson per sa basa. Quora la produccion de biomassa vegetala es superiora a sa decomposicion a la basa, i a amolonament de la matèria organica. Las partidas mòrtas, a la basa dels cossins, constituïsspn la torba. Pòdon aital considerablament modificar los paisatges e la biodiversitat locala en alongant lo cicle de l'aiga, en cambiant lo microclima veire lo clima regional dins lo cas de grandas torbièras e en selectionant la flòra e la fauna segon un gradient calcicòl – calcifug.

L'estructura cellulara dels esfanhs permet una fòrta retencion d’aiga : un tapís d'esfanhs que peseriá 10 kg a l’estat sèc pòt pompar de 720 a 770 litres d’aiga.

Los esfanhs tenon una granda capacitat d'escambi cationic, es a dire que son son eficaces per absorbir los sels minerals presents dins lo mitan (Ca+, Mg+, K+, Na+) per d'escambis amb de protons H+. Aquel fenomèn lor permet l'absorpcion eficaça dels elements nutritius.
En secretar de protons, los esfanhs abaissan le pH e contribuisson a l'aciditat de las sannhas.

## Estat de las populacions
Dins la màger part dels païses, las sanhas d'esfanhs son en regression, e d'un biais general, dins los païses industrials o fòrça cultivats, lo nombre d'espècias de briofits (mofas) se demesís.

Mai d'una menaças concernisson las sanhas e las espècias que i vivon :
* Coma totas las plantas de las sanhas e autras zonas umidas, los esfanhs son vulnerablas al drenatge, e localament a una montada de la temperatura (cambiament climatic o incendis). Una sanha assecada se mineraliza e pòt cremar.
* Los esfanhs s'installan sovent dins de mitans venguts oligotròfes per bugadatge dels nutriments superficials. Son sensibles als apòrts d'unes nutriments (amendements calcics) e son - sovent dins los païses industrials e cultivats - confrontats a l'eutrofizacion generala dels mitans deguda a l'azòt eissit dels engraisses agricòls en particular). Aquel azòt pòt èsser portat per lo regolament a partir de las culturas vesinas o del bacin versant, o venir de la pluèja polluada per l'azòt aeroportat. L'azòt es un nutriment indispensable per las plantas, mas ecotoxic al delà d'una cèrta quantitaté, i comprés al nivèl cellular.
Nombroses estudis an mes en evidéncia los degalhs faits per los despaus d'azòt aeroportat sus de plantas superioras cultivadas, mas tanben suls liquèns, las mofas e d'unas algas verdas, amb d'efeits que las causas se pòdon crosar crosar amb d'autres polluents (SO2 e ozòn).
D'operacions de restauracion ecologica de las sanhas d'esfanhs son tentadas, amb mai o mens de succès, dins nombrosas sanhas en rason dels servicis que rendon per l'aiga e de la biodiversitat qu'abrigan.

## Autras utilizacions
Los esfanhs servisson de còps que i a  per fabricar l'ipertufa cen plaça de la torb blonda.

L'esfanh servís tanben per la realizacion d'estructuras vegetalas, cobèrts o parets vegetalas e per la culture de plantes carnivòras. D'entrepresas especializadas utilizant pus particularament l'esfanh du Chile, tracha sus l'illa de Chiloe e avent de proprietats interessantas per la cultura de plantas verticalament.

## Lista d'espècias

* *[[Sphagnum fimbriatum concinnum]]* (Berggr.) Warnst.
* *[[Sphagnum fimbriatum fimbriatum]]* Wils. in Wils. et Hook. f. in Hook. f.
* *[[Sphagnum flexuosum flexuosum]]* Dozy et Molk.
* *[[Sphagnum flexuosum ramosissimum]]* Andrus
* *[[Sphagnum junghuhnianum pseudomolle]]* (Warnst.) Warnst.
* *[[Sphagnum macrophyllum burinense]]* Maass
* *[[Sphagnum macrophyllum floridanum]]* Aust.
* *[[Sphagnum macrophyllum macrophyllum]]* Brid.
* *[[Sphagnum subsecundum andrusii]]* Crum
* *[[Sphagnum subsecundum subsecundum]]* Nees in Sturm
* *[[Sphagnum affine]]* Ren. et Card.
* *[[Sphagnum andersonianum]]* Andrus
* *[[Sphagnum angermanicum]]* Melin
* *[[Sphagnum angustifolium]]* (C. Jens. ex Russ.) C. Jens. in Tolf
* *[[Sphagnum annulatum]]* H. Lindb. ex Warnst.
* *[[Sphagnum aongstroemii]]* Hartm.
* *[[Sphagnum arcticum]]* Flatb. et Frisv.
* *[[Sphagnum austinii]]* Sull. in Aust.
* *[[Sphagnum balticum]]* (Russ.) C. Jens.
* *[[Sphagnum bartlettianum]]* Warnst.
* *[[Sphagnum capillifolium]]* (Ehrh.) Hedw.
* *[[Sphagnum carolinianum]]* Andrus
* *[[Sphagnum centrale]]* C. Jens. in Arnell et C. Jens.
* *[[Sphagnum compactum]]* DC. in Lam. et DC.
* *[[Sphagnum contortum]]* Schultz
* *[[Sphagnum cuspidatum]]* Ehrh. ex Hoffm.
* *[[Sphagnum cyclophyllum]]* Sull. et Lesq. in Sull. in Gray
* *[[Sphagnum denticulatum]]* Brid.
* *[[Sphagnum fallax]]* (Klinggr.) Klinggr.
* *[[Sphagnum fimbriatum]]* Wils. in Wils. et Hook. f. in Hook. f.
* *[[Sphagnum fitzgeraldi]]* Ren. Ex Lesq. et James
* *[[Sphagnum fitzgeraldii]]* Ren. in Lesq. et James
* *[[Sphagnum flavicomans]]* (Card.) Warnst.
* *[[Sphagnum flexuosum]]* Dozy et Molk.
* *[[Sphagnum fuscum]]* (Schimp.) Klinggr.
* *[[Sphagnum girgensohnii]]* Russ.
* *[[Sphagnum henryense]]* Warnst.
* *[[Sphagnum imbricatum]]* Hornsch. Ex Russ.
* *[[Sphagnum inundatum]]* Russ.
* *[[Sphagnum jensenii]]* H. Lindb.
* *[[Sphagnum junghuhnianum]]* Dozy et Molk.
* *[[Sphagnum lenense]]* H. Lindb. in Pohle
* *[[Sphagnum lescurii]]* Sull. in Gray
* *[[Sphagnum lindbergii]]* Schimp. in Lindb.
* *[[Sphagnum macrophyllum]]* Brid.
* *[[Sphaigne de Magellan|Sphagnum magellanicum]]* Brid.
* *[[Sphagnum majus]]* (Russ.) C. Jens.
* *[[Sphagnum mendocinum]]* Sull. et Lesq. in Sull.
* *[[Sphagnum mississippiense]]* Andrus
* *[[Sphagnum molle]]* Sull.
* *[[Sphagnum nitidum]]* Warnst.
* *[[Sphagnum obtusum]]* Warnst.
* *[[Sphagnum orientale]]* Sav.-Ljub.
* *[[Sphagnum pacificum]]* Flatb.
* *[[Sphagnum palustre]]* L.
* *[[Sphagnum papillosum]]* Lindb.
* *[[Sphagnum perichaetiale]]* Hampe
* *[[Sphagnum platyphyllum]]* (Lindb. ex Braithw.) Sull. ex Warnst.
* *[[Sphagnum portoricense]]* Hampe
* *[[Sphagnum portoricensis]]* Hampe
* *[[Sphagnum pulchrum]]* (Lindb. ex Braithw.) Warnst.
* *[[Sphagnum pylaesii]]* Brid.
* *[[Sphagnum quinquefarium]]* (Lindb. ex Braithw.) Warnst.
* *[[Sphagnum recurvum]]* P. Beauv.
* *[[Sphagnum riparium]]* Ångstr.
* *[[Sphagnum rubellum]]* Wils.
* *[[Sphagnum rubroflexuosum]]* Andrus
* *[[Sphagnum russowii]]* Warnst.
* *[[Sphagnum schofieldii]]* Crum
* *[[Sphagnum splendens]]* Maass
* *[[Sphagnum squarrosum]]* Crome
* *[[Sphagnum steerei]]* Andrus
* *[[Sphagnum strictum]]* Sull.
* *[[Sphagnum subnitens]]* Russ. et Warnst. in Warnst.
* *[[Sphagnum subobesum]]* Warnst.
* *[[Sphagnum subsecundum]]* Nees in Sturm
* *[[Sphagnum subtile]]* (Russ.) Warnst.
* *[[Sphagnum tenellum]]* (Brid.) Bory
* *[[Sphagnum tenerum]]* Sull. et Lesq. in Sull. in Gray
* *[[Sphagnum teres]]* (Schimp.) Ångstr. in Hartm.
* *[[Sphagnum torreyana]]* Sull.
* *[[Sphagnum torreyanum]]* Sull.
* *[[Sphagnum trinitense]]* C. Muell.
* *[[Sphagnum viridum]]* Flatb.
* *[[Sphagnum warnstorfii]]* Russ.
* *[[Sphagnum wilfii]]* Crum
* *[[Sphagnum wulfianum]]* Girg.

## Veire tanben
### Articles connèxes
* Torbièra

### Ligams extèrnes

* Extrait des ''Annales Botanici Fennici''. Avril 2006 

#### ''Sphagnaceae''
* 
* 
* 
* 
* 
* 
#### ''Sphagnum''
* 
* 
* 
* 
* 

## Nòtas e referéncias


### Bibliografia
* De Boer W, Kowalchuk GA. (2001) *Nitrification in acid soils: micro-organisms and mechanisms*. Soil Biology and Biochemistry 33: 853–866 ([résumé](http://onlinelibrary.wiley.com/resolve/reference/XREF?id=10.1016/S0038-0717(00)00247-9)).