Vivaroaupenc

vinheta|Bandièra propausada per lo vivaroaupenc.

Lo **vivaroaupenc** (var. **vivaroalpenc**), **vivaroalpin**, o **rodanoalpenc**, es lo dialècte nòrd-occitan parlat en França dins lo nòrd-èst de Velai, de franjas au sud de Léger, lo nòrd de Vivarés, lo Daufinat meridional, aital coma  en Itàlia, dins las Valadas Occitanas e a la Gàrdia en Calàbria (lo bas-vivarés, nòrd-occitan el tanben, es pas de vivaroaupenc, mas la varietat nòrd-cevenòla dau lengadocian).

## Denominacions
La denominacion de *vivaroaupenc* la devèm au lingüista Pèire Bèc dempuei los ans 1970, es lo nom que mai s'utiliza encuei. D'unes especialistas an donat tanben d'autres noms au vivaroaupenc: *aupenc-daufinenc* (Juli Ronjat), *nòrd-provençal* (Joan Glaudi Bouvier), *anfizonic* e lo domeni dialectau essent l**Anfizòna'' ([[Pèire Nauton]]); o encara ''aupenc'', ''provençal aupenc'', ''gavòt'' dins un sens alarjat (normalament l'aupenc e lo gavòt son de subdivisions dau vivaroaupenc, vejatz [[vivaroaupenc#Sosdialèctes|çai sota]]).

== Dinamica ==

Ancianament, lo vivaroaupenc s'estendiá fins a [[Mauriana]] au nòrd-èst, mai a l'èst en [[Piemont]], mai au sud en [[Provença]], e mai au sud-oèst dins lo [[País Niçard]].

Perdiguèt sas frontieras ancianas au profièch de l'[[arpitan]], dau [[piemontés]], dau [[ligur]], e dau [[provençau]].

== Caracteristicas ==
Sa caracteristica principala es la chaüta de las dentalas intervocalicas latinas simplas : ''chantaa'' (o ''chantaia'') per ''c(h)antada'', ''monea'' per ''moneda'', ''bastia'' (o ''bastiá'') per ''bastida'', ''maür'' per ''madur''.

Lo vivaroaupenc, tocant a las T finalas tonicas representa un estat intermediari entre la situacion daus autres dialèctes occitans e la dau  [[francés]] (E dau [[francoprovençal]]) : non i a convergéncia de fòrma entre d’una part los mots de formacion populara eissits d’un etimon que presenta una T simple intervocalica en sillaba finala (ex. [[latin]] ; en vivaroaupenc: ''grat, prat, bontat, ciutat, fortunat, laissat, estat, marit, partit, batut), ''e d’autra part los mots de formacion  populara venguts d’un etimon ''en '' ''(o  ), ''o  los mots que provenon  d'un manlèu sabent au latin ''(''; en vivaroaupenc: ''status, discretus, spiritus > ''c(h)at, plat, rat,  petit,  sèt, solet; ''estat, discret, esperit'') ;  quand lo vivaroaupenc presenta,  coma lo francés, doas serias distintas : 1) /gra/, /pra/, /buntˈa/, /siwt'a/, /furtyn'a/, /lejs'a/, /est'a/, /mar'i/, /part'i/, /bat' y/ ; 2) /ʧat/, /plat/, /rat/, /pet'it/, /sɛt/, /sul'et/ ; /est'at/, /diskr'et/, /esper'it/. ''-tz'' se pronóncia [s] levat per las formas verbalas, dins las qualas s'amudís completament.

Un trach frequent mas non sistematic es lo rotacisme de **l** (passatge a **r**): ''barma'' per ''balma'' o ''bauma'', ''escòra'' per ''escòla'', ''saraa'' (o ''saraia'') per ''salada''.

Los parlars aupencs (''stricto sensu'') an mantengut la prononciacion de la **r** finala daus infinitius (çò qu'es excepcional en occitan modèrne) e la **m** finala dels noms prononciada "-mp".

Las combinacions de ''a'' e ''de'' + article que divergisson dau lengadocian son:

*a + lo : ''au''
*a + las : ''a las'' o ''as''
*de + lo : ''dau'' (''del'' o ''dal'' per la Contea de Niça e las valaias occitanas de Pimont)
*de + los : ''daus'' (Naut Vivarés), o ''dels'' (Auts Alps)
*de + las : ''de las'' o ''das''

La desinéncia verbala de primiera persona i es **-o** au present de l'indicatiu (coma en francoprovençal, italian, catalan central e nòrd-occidental, castelhan, galego e portugués): ''parlo'' per ''parli'' o ''parle'', mas tanben a l'imperfait.

== Article==

L'article masculin ''lo'' ja au sègle XX èra en via de substitucion per ''le'', coma en [[auvernhat]], benlèu per influéncia de l'[[arpitan]] e de dialèctes francés.

== Lexic ==

Lo vivaroaupenc ten en general lo vocabulari de l'occitan daube los eventuals cambiaments fonetics dau [[nòrd-occitan]], mas a tanben de formas lexicalas especificas (arcaïsmes e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas daube los dialèctes  [[lemosin]] e [[auvernhat]]. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emplegats endacòm mai, pasmens los avèm pas exclus per l'amor de donar una mòstra dau vocabulari vivaroaupenc.

* afiquet: àbit, vestit, pelha, guelha
* ajaçar (s'), s'acocolar, s’acoconar, s'acaptar, s'agrovar, s’acratar, s’acatar, s’agrobilhar
* arlèri: original, babòi
* as [a] : v. Vès
* ateirar: recaptar, arranjar, adaptar
* aüra : ara
* aure: autre ; autra causa
* aurelhar: ausir/auvir, entendre
* barraiar: ??
* barronar: barrar, verrolhar, ferrolhar, pestelar
* belu(g)ar, belujar: beluguejar, trelusir, lampejar, dardalhar
* brisa (una) : momenton
* brison, bresilhon, bricalhon: trocet
* capir: comprendre, entendre
* chalaa: traça en la nèu
* chamin: camin. sobre chamin: pel camin
* chavalh, chavau: caval
* chorma: grope, còlha
* coneissença, conoissença, sabença (nf) ; saber (nm)
* confusion, mescladissa (nf) ; pastís, mescladís, borrolís, embolh, barrejadís (nm)
* daube: ambe
* degalhar, escagassar, gastar, esquintar, estraçar, petafinar, abimar, abismar, maganhar, cachar
abondamment (adv) : abondament, abondosament, fòrça, a bodre, a refolaa, a ragís
* d'ès: v. Vès
* demiea: mièg, mièja
* dimencha f. : dimenge
* dintre: dins (tanben emplegat)
* dissande(s): dissabte
* divèrt: disavèrt; dolent, marrit
* entalabordir: estordir 
* eissubliar: oblidar
* embabiolar, embabiaular: enfaitilhar amb de mots
* empassaire: farinx (nm) ; gargamela (nf)
* endarrier: autom, tardor
* enlojar(s'): obstruir
* enquesiam (mai): endacòm (mai)
* entrapar: plantar, atrapar
* esgrasar: gratar
* esmaiar: inquietar, estonar; ocupar, afarar
* eüra: v. Aüra
* fachina : nina, patòta, popada, popèia
* fesclard: embuc
* fuèc: fuòc
* galar (se) : s’amusar
* gangalhar (se) : brandar
* garçon: filh
* garna: branca de conifèr amb las agulhas
* gibar: secotir
* golalhon: gargalhon
* guinhar: bolegar
* guinhar, guinchar, clucar, parpelejar, clinhar
* jarri: buòu, brau
* laïns: dedins, lahens/laguens gasc.
* liéger: legir, léger
* lucar: gaitar (tanben emplegat)
* mainaa (nf) ; dròlle, enfant, pechon (nm)
* marrit, marria: enfant, manit, filh, -a
* mièijorn o miegjorn: miègjorn
* nèça: neboda
* nipat: original (persona estranha)
* ordi(lh?)s: otilhs
* paniòu: nesci, pauc desgordit
* paparòt: pureia, sopa
* patir: suportar
* pechon: pichon, dròlle, mainat (tanben emplegats)
* pechon-marrit, pechona-marria: pichon-filh, pichona-filha
* pereu: tanben
* pialar: escorçar
* piana: pantofla
* pifraire: golut
* pom m. : poma
* quesar (/se ~) : (se) calhar, (se) tàiser
* quistar: recampar (d'argent, de causas)
* ramentar (/se) : (/se) remembrar, (/se) recordar, se sovenir
* rata penaa, rata pena, rata plena, rata pen(n)ata, rata penada, rata penat, rata bòrnha, rata voloira [voroira] («soritz que pana»)
* recèure: recebre
* recordari: pensada, tèsta (al figurat)
* remieutar : murmurar
* ren: res. quauque ren aure: quauque ren mai
* repuar: reprendre, recomençar
* sabentat, sapientat: sapiéncia sabença, sciéncia
* saule, -a : sadol, -a
* soca: còlha
* tabalòri: nesci
* taravèla: foradoira, traucadoira
* tege: fart
* totaüra: totara
* uau [jaw] : uèlh (tanben emplegat)
* varalh : tap (trafec rotièr)
* varalhar: agitar; forfolhar; vagabondar, rodar
* vès, v-ès [ves/be], [vas], d'ès : en/a; a cò de. ex: ''Vès Clarmont'' ([[Marcha]], Lengadòc, Provença, [[Forés]], [[vivaro-aupenc|vivaro-alpin]]) (la poténcia e omnipreséncia del francés bota a identificar ''v-ès'' a ''vèrs'', mas las doas proposicions non an pas ren a veire)
* virolaa: virament, tornejament, remolin, molinatge, molinet

== Sosdialèctes ==
I a dos grands sosdialèctes.
* L**'aupenc** (vivaroaupenc de l'èst) se parla dins los [[Aups]], çò es dins las [[Valadas Occitanas]] (estat italian), los [[Auts Aups]], lo nòrd e lo centre daus [[Aups Maritims]] e lo nòrd e lo centre daus [[Aups d'Auta Provença]]. Se caracteriza per una fonetica fòrça conservatritz, ont sovent se pronóncia totas las consonantas finalas coma en occitan medievau, en particular la ''-r'' finala daus vèrbs a l'infinitiu e de las terminasons ''-ier, -aor, -ior'' (per ''-ador, -idor''). Tanben se pòt auvir, dins certans parlars, las finalas intactas ''-m'' , ''-rn'' , ''-rm'' , ''-lm'' . Se subdevesís en doas sosvarietats segon [[Robèrt Lafont]]:
** Lo **cisaupenc** o **aupenc orientau** dins las [[Valadas Occitanas]] (estat italian). Una autra classificacion, segon [[Felip Martèl]], parla de l**'inaupenc**, que correspònd aproximativament au cisaupenc, mas en exclusent las Valadas Occitanas dau nòrd e en apondent Cairàs.
** Lo **gavòt** subre lo pendís occidentau daus Aups (estat francés). Una autra classificacion, segon [[Felip Martèl]], parla de l**'intraaupenc**, que correspònd aproximativament au gavòt, mas en exclusent Cairàs e en inclusent lo nòrd de las Valadas Occitanas.
* Lo **vivarodaufinenc** (vivaroaupenc de l'oèst) se parla dins lo sud d'[[Isèra (departament)|Isèra]], [[Droma (departament)|Droma]], lo nòrd de [[Vivarés]] ([[Ardecha (departament)|Ardecha]]), lo nòrd-èst de [[Velai]] o dau [[Naut Léger]] (vèrs [[Sinjau]]) e dins de franjas au sud de [[Léger (departament)|Léger]] (vèrs [[Sant Bonet dau Chastèl]] e [[Lo Borg d'Argentau]]). Se caracteriza per una fonetica mai evolutiva, pròcha de las tendéncias de l'[[auvernhat]] e dau [[Lemosin (dialècte)|lemosin]], en amudissent las consonantas finalas. Segon [[Felip Martèl]], i a doas sosvarietats:
** Lo **vivarovelaiés** a l'oèst de Ròse (nòrd-èst de Velai, franjas de Léger e nòrd de Vivarés : Naut Vivarés, Botèiras).
** Lo **rodanodaufinenc** en Droma e dins lo sud d'Isèra.

Chal ben precisar que lo **bas-vivarés** (o **sud-vivarés**) es un parlar lengadocian e non pas vivaroaupenc.

== Comparason de las nòrmas ==

En [[cisaupenc]] (varietat de vivaroaupenc de las [[Valadas Occitanas]]), doas nòrmas se fan concurréncia, la [[nòrma classica]] e la [[nòrma de l'Escòla dau Pò]].

<center>

</center>

== Bibliografia ==
* [http://books.google.fr/books?id=mBJ0IAJG6ZcC&pg=PA194&lpg=PA194&dq=enracar+occitan&source=bl&ots=n0I2-LBzBg&sig=A7nQqat5eXwpg-Y639g9DzIBty8&hl=ca&sa=X&ei=_8UWVN73DdXVauqPgYAL&ved=0CEEQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false Mots du Champsaur, Hautes-Alpes, Claudette Germ]

*Alibert L., 1976, Gramatica occitana segond los parlars lengadocians,  Montpellier, CEO, 2a  edicion.

*Anghilante D. & Bianco G., 2002, Parlar, lèser, escriure en occitan  alpenc oriental, Regione Piemonte / Chambra d’òc.

* [[Franc Bronzat|BRONZAT Franc]], [[Felip Martèl|MARTÈL Felip]] (1983), ''L'espandi dialectau aupenc, assag de descripcion'', Revista ''Novel temp''.

*Carrera A. 2007, Gramatica aranesa, Lleida, Pagès Editor.

*Comission internacionala per la normalizacion linguística de  l’occitan alpin 2008, Nòrmas ortogràficas, chausias morfològicas e  vocabulari de l’occitan alpin oriental, Coni, Espaci occitan / Regione  Piemonte.

*Chambon J.-P., 2003,  « La déclinaison en ancien occitan ou :  comment s’en débarrasser ?  Une réanalyse descriptive non  orthodoxe de la flexion substantivale », RLiR, n° 67.

* DALBERA Jean Philippe, 1994. Les parlers des Alpes- Maritimes, étude comparative, essai de recontruction, ed. Association Internationale d’Etudes Occitanes, Londras (Anglaterra), 1984, 750 p.

*Deledar J., 1995,  Grammaire  des parlers  Couserannais,  IEO-Arièja,  Loubières  (09).

*Deledar  J.  &t  Poujade  P.,  2001,  L’occitan  parlé  en  Ariège,  Pamiers,  Cercle  Occitan Prosper  Estieu.

*Desrozier  P.  &  Ros  J.,  1974,  L’ortografia  occitana,  lo  lemosin,  CEO,  Université  de Montpellier  III.

*De   Stefano  A.  1909,  La  Noble  leçon  des  vaudois  du  Piémont,  Paris,  Honoré Champion.

*Di  Lizan  P.  1986,  Occitano  Alpino.  Cenni  storici,  grammatica,  vangelo  di  S.  Marco, Cuneo,  Primalpe.

*Griset I.  1966,  La  parlata  provenzaleggiante  di  Inverso  Pinasca  (Torino)  e  la penetrazione  del  piemontese  in  Val  Perosa  e  val  San  Martino, Giappichelli Editore,  Torino, 182 p.

*Hirsch, E.,  1978,  Provenzalische  Mundarttexte  aus  Piemont,  Tübingen,  Max  Niemeyer Verlag.

*L’occitano  dell’alta  Val  Pellice,  studio  morfologico,  2007,  Provincia  di  Torino  / Comunità  montana  Val  Pellice  -  Società  di studi  valdesi.

*Lafont  R.,  1971,  L’ortografia  occitana,  sos  principis,  CEO,  Université  de Montpellier  III.

*Lafont  R.,  1972,  L’ortografia  occitana,  lo  provençau,  CEO,  Université  de  Montpellier III,  74  p.

*Morosi  G.  1890,   L’odierno  linguaggio  dei  Valdesi  del  Piemonte,  AGI,  t.  XI,  pp.  309416.

*Pons  T.  1968,  « Georges  Morel,  prosateur  occitan  du  XVIème  siècle  »,  Annales  de l’Institut d’Etudes Occitanes,  4ème  série,  n°  3  pp.  341-347. 

*Pons  T.  &  Genre  A.,  2003,  Prontuario  morfologico  del  dialetto  occitano-provenzale alpino  della  Val Germanasca,  Pinerolo,  Alzani editore.

* REVEST Laurenç, 2002. Lingüística sincrònica, lo parlar vivaroalpin de Berra (Alps Maritimas), airal trivalent entre vivaroalpin maritime, creissent e meian. 4 p. trabalh presentat a la universitat de Niça, facultat de Letras.

* REVEST Laurenç, 2003. Le vivaroalpin maritime (dit gavot) et la zone au contact du niçois et du provençal dans les Alpes Maritimes, 135 p. Memòria de Mestritge.

*Sibille  J.,  2003,  La  Passion  de  saint  André,  drame  religieux  de  1512  en  occitan briançonnais  :  édition  critique,  étude  linguistique  comparée,  thèse  de  l’Université de  Lyon  II.

*Sibille  Jean  2008,  «  Les  formes  en  -i  issues  du  nominatif  pluriel  de  la  2ème  déclinaison latine,  en  occitan  :  essai  d’approche  panchronique  »,  in  Fréchet  C.  (dir.),  Langues et  cultures  de  France  et  d’ailleurs.  Hommage  à  Jean-Baptiste  Martin,  Lyon, PUL,  pp.  233-250.

*Telmon T.  &  Canobbio  S.,  2004-...,  Atlante  linguistico  del  Piemonte  occidentale, Torino  Priuli &  Verluca  editori.  (http://www.alepo.unito.it).

== Liams ==
* [https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01015995 ''De l’adaptation de la graphie dite classique de l’occitan aux variétés les plus atypiques : Le cas de -t final en vivaro-alpin et de -s du pluriel en cisalpin méridional'', [[Jean Sibille]] ]
* [http://www.marraire.com Sit sus l'occitan vivaroaupenc de Velai e Vivarés]
* [http://www.bartavel.com Sit sus l'occitan vivaroaupenc dau] [[Naut Vivarés|Vivarés]] [[Naut Vivarés|Naut]] 
* [http://ccocpaisnissart.chez-alice.fr/ccocpn/La_lenga_alpina_de_Berra_Las_Alps.htm Presentacion del gavòt berrenc o palhonenc pel lingüista Laurenç Revèst]
* [http://en.calameo.com/read/000047076bd93d49b3c3a Imatgièr italian - occitan aupenc per la mainada]
* [http://en.calameo.com/read/002111882f5664a24b650?authid=pduXhOLo56PM Pechon lexic d'alpin d'òc, Hardryan e Pénélope Devirieux sus Calameo]
* [http://chateau-de-lyon.forumactif.com/t21023-pechon-lexic-d-alpin-d-oc Pechon lexic d'alpin d'òc, Hardryan e Pénélope Devirieux]
* [https://web.archive.org/web/20111109134719/http://www.marraire.com/Ressour/Lexique.pdf Lexic del vivaroaupenc e del vivarés, Didier Grange, 2008]
* [http://www.espaci-occitan.com/asso/file/diccionari_alpin_oc.pdf Lexic francés - occitan aupenc, Andrieu Faure, 2009]
* [http://occitan.vivaro.alpin.free.fr Apréner la lenga e lo vocabulari occitan vivaroaupenc]
* [http://www.mollieres.fr/index.php?rub=9&ssrub=26&sssrub=0&lettre= Lexic del gavòt]
* [http://www.mollieres.fr/?rub=9&ssrub=47 Presentacion e caracteristicas del gavòt]
* [http://www.mollieres.fr/index.php?rub=9&ssrub=46 Gramatica del gavòt de Molièras]
* [http://www.mollieres.fr/index.php?rub=11&ssrub=42 Provèrbes e dichas de Molièras]
* [http://www.mollieres.fr/index.php?rub=11&ssrub=55 Comptinas de Molièras]
* [http://www.mollieres.fr/index.php?rub=9&ssrub=45&sssrub=21 Lexic del b♫sc e las plantas de Molièras]
* [https://web.archive.org/web/20160729062048/https://issuu.com/costantino_t/docs/vern_ital_final/26 Lexic plurilingüe de [[Lo Vernant]] (Valadas)]

== Voses connèxas ==

* [[lengas indoeuropèas]]
** [[lengas italicas]]
*** [[lengas romanicas]]
**** [[Occitanoromanic|lengas occitanoromanicas]]
***** [[occitan]] 
****** [[nòrdoccitan]]
******* **vivaroaupenc'''
* Lingüistica

* Lenga 

## Nòtas



## Referéncias