open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Periòde de rotacion

En astronomia, lo **periòde de rotacion** es lo temps qu'un còrs celèst met per complir una revolucion subre el meteis (al torn de son pròpri ais). Pels objèctes solids, coma las planetas rocosas e los asteroïdes, lo periòde de rotacion a una valor unica. Mas pels còrses gasoses o fluids coma las estelas e las planetas gigantas gasosas lo periòde de rotacion vària entre l'eqüator terrèstre e los pòls. Aqueste fenomèn s'apèla *rotacion diferenciala*. Tipicament, lo periòde de rotacion per una giganta gasosa (per exemple, Jupitèr) es lo periòde de rotacion intèrne, determinat per la rotacion de son camp magnetic. Ça que la, la primièra referéncia presa per l'òme foguèt lo Solelh, que son movement aparent, originat dins la rotacion de la Tèrra, determina lo jorn e la nuèch, en donant l'impression que lo cèl vira al torn de la planeta. Lo mot de *jorn* s'utiliza colloquialament per designar aqueste fenomèn, apelat *jorn solar* en astronomia, que correspond al temps solar. L'axe terrèstre forma un angle de 23,5 grases amb la normala a l'ecliptica, fenomèn apelat *obliqüitat de l'ecliptica*. Aquesta inclinason produtz los meses longs de lutz e d'escuresina dins las regions polaras, al delà d'èsser la causa de las sasons de l'an degut al cambiament de l'angle de la radiacion solara. 

## Periòdes de rotacion del Solelh e de las planetas del [[Sistèma Solar]]
Çai jos son los periòdes de rotacion d'aqueles astres, al torn de lors axes. Lo periòde de las planetas es ligat a las estelas fixas (e non pas al Solelh). Per aquò, s'apèla *periòde sideral de rotacion* o *jorn sideral*, qu'es un pauc mai cort que lo jorn solar. Per exemple, lo de la Tèrra es de 23&nbsp;h 56&nbsp;min 4&nbsp;s (e non pas de 24&nbsp;h 0&nbsp;min 0&nbsp;s).

**Nota**: los periòdes negatius indican que lo sens de rotacion es contrari al de la Tèrra.

## Vejatz tanben

* Nutacion
* Precession 
* Translacion de la Tèrra 
* Trepidacion
Victòria (Estat)

**Victòria** z-es l'estat pus petit d'Austràlia, fòra Tasmania. 'Quo-es dins lo sud-èst dau continent. Z-a una populacion de 5 milions de personas, amb la màger densitat dau país. Son chapluòc z-es Melbourne, dins Port Phillip. 'Quo-es au dret de l'illa de Tasmania.

## Istòria

Après la fondacion de la colonia de Nòva Galas dau Sud en 1788, lo continent australian fuguèt devesit en doas partidas, l'orientala se nommèt **Nòva Galas dau Sud** e l'occidentala Nòva Olanda. Jos l'administracion coloniala de Sydney, se faguèt lo primèir assetament en **Victòria**, Portland. Melbourne se fondèt en 1835.
En 1851 se descobriguèt d'aur a Ballarat. Après se realizèron mai de descubèrtas au long de tot l'estat. Las minas èran tan importantas que la populacion cresquèt desmesuradament. Aquel an Nòva Galas dau Sud venguèt independenta. En 1901 Victòria devenguèt un estat d'Austràlia. Mentre que Canberra èra construita Melbourne fuguèt lo chapluòc.
Olocèn

L**'Olocèn** es un periòde geologic que s'estend dempuèi  ans abans lo present. Lo nom ven dels mots grècs *holos*  e *ceno* . L'Olocèn comença a la fin de la reculada dels glacièrs del Pleïstocèn. L'Olocèn es la quatrena e darrièra epòca del periòde Neogèn (segonda epòca de la subèra non oficiala Quaternari). 

Los paleontològs an pas definit cap d'estadi faunal pel Pleïstocèn ni per l'Olocèn. 

Lo començament de l'Olocèn es marcat pel periòde fred de Dryas recent, cap a la fin del periòde Pleïstocèn. La fin del Dryas recent es estada datada cap a 9600 aC, encara que i a pas de pròvas del Dryas recent que a l'emisferi nòrd.

## Geologia
La fin del Dryas recent provoquèt una elevacion de 35&nbsp;m del nivèl de la mar al començament de l'Olocèn per causa del desglaç polar. Pendent lo Pleïstocèn fòrça airals pus enlà de 40 grases de latitud èran estats pressionats pels glacièrs del Pleïstocèn e s'èran elevats fins a 180&nbsp;m. Lo recul dels glacièrs, l'elevacion del nivèl de la mar e la depression terrèstra temporala permetèron d'incursions temporalas d'animals marins dins de zonas son uèi luènh de la mar. I a de fossils marins de l'Olocèn en Vermont, Quebèc, Ontàrio o Michigan. En mai de las incursions d'animals marins dins de latituds nautas, ligadas amb la depression glaciària, los fossils de l'Olocèn se trapan principalament dins de lacs, plans inondables, caunas...

## Clima
Benlèu l'escalfament pendent l'Olocèn siá un autre periòde interglaciari que represente pas una fin permanenta de la glaciacion del Pleïstocèn. Mercé al cambiament climatic, las zonas abitablas s'espandiguèron cap al nòrd. De grandas zonas de latitud mejana coma Sahara, qu'abans èran productivas venguèron de desèrts. La vida animala e vegetala evolucionèt pas pendent l'Olocèn, mas i aguèt de cambiaments grands dins la distribucion de las plantas e dels animals. Lo mamot e lo mastodont, los tigres de dents de sabre, lo *Smilodon* e l*'Homotherium*, e los orses peressoses gigants despareguèron al començament de l'Olocèn, especialament en America del Nòrd, que los cavals e los camèls que n'èran originaris s'*extinguigueron.

## Desvolopament uman
Lo començament de l'Olocèn correspond amb lo començament del Mesolitic dins la màger part d'Euròpa, mas per l'Orient Mejan o Anatolia, qu'i comencèt lo Neolitic, se preferís de parlar d'Epipaleolitic.
Euròpa filha d'Agenòr

[thumb|right|220px|[Fresca de Pompei, sègle Ièr]]
Dins la mitologia grèga, **Euròpa** fuguèt una genta princesa de Fenicia, filha d'Agenòr e Telefassa, encara que tanben podriá l-èsser filha de Fenix.
Vladímir Pótin

**Vladímir Vladímirovich Pótin** (Владимир Владимирович Путин; [vlɐˈdʲimʲɪr vlɐˈdʲimʲɪrəvʲɪtɕ ˈputʲɪn], Leningrad, 7 d'octobre de 1952) es un òme politic rus. Es actualament lo President de Russia dempuèi 2012. Foguèt president de captalat de Russia de 1999 a 2000 e 2008 puèi elegit president de Russia de 2000 a 2008. 
La gestion de Pótin se caracteriza per un fòrt autoritarisme, eiretat de son temps passat a dirigir lo KGB, que mena sovent a l'eviccion de las personas que pòscan criticar o afeblir son poder. Aital dempuèi son accession al poder se produsiguèron d'eveniments que li foguèron plan favorables; lo politician ucraïnian Víktor Ioshchenko foguèt victima d'una temptativa d'enverinament en 2004, lo financièr Mikhaïl Khodorkòvski se vegèt empresonat en 2005, la jornalista Anna Politkòvskaia moriguèt assassinada en 2006, l'ancian agent del KGB refugiat a Londres, Aleksandr Litvinenko, moriguèt enverinat, e puèi las cantairas de Pussy Riot foguèron empresonadas en març de 2012. 
Dempuèi son eleccion ensagèt de reconstruire la poténcia e influéncia de l'anciana Union Sovietica en intervenir mai o mens dirèctament dins las politicas dels ancians païses satellits, subretot en Chechenia e mai recentament en Ucraïna, çò que generèt la crisi politica entrainada per las manifestacions proeuropèas sonadas EuroMaidan. 
Segon la revista americana *[[Forbes]]*, en 2013 Vladímir Pótin se situava en primièra posicion de las personas mai potentas del mond.
En 2014, Russia foguèt exclusa del G8 en seguida de l'annexion de Crimèa.
Lo 6 de decembre de 2017, Pótin anoncièt que se tornava presentar l'Eleccion presidenciala russa de 2018 per un segond mandat consecutiu, quatren mandat al total. Pótin foguèt largament favorit, regularament plaçat al delà dels 50 % dins los sondatges publicats dempuèi la darrièra eleccion presidenciala de 2012, e ganhèt tornarmai.

En 2020, faguèt aprovar per referendum un cambiament constitutional li permetent d'efectuar dos autres mandats presidencials. En febrièr de 2022, reconeguèt unilateralament las republicas separatistas prorussas ucrainianas de Donetsk e de Luhansk dins la region de Donbàs, puèi lancèt sulpic l'invasion militara d'Ucraïna.
En 2023 la Cort Penala Internacionala emetèt a son encontra un mandat per crimi de guèrra e deportacion d'enfants ucraïnians.
## Referéncias
Viòla d'amor

La **viòla d'amor** qu'ei un instrument de musica barròc de la familha de las còrdas hregadas. 

## Descripcion

Que possedeish set còrdas armonicas (au dessús de la tòca e premudas peus dits) e cinc còrdas simpaticas (en devath de la tòca, non son par tocada peu musician e que vibran en reaccion a la vibracion de las còrdas armonicas). Que manlèva la forma de la soa caisha de resonància a la familha de la viòla de gamba mes qu'ei jogada suu braç com un instrument de la familha de la lira da braccio (la familha deu vriulon). Com per mantuns instruments barròcs, las soa fisionomia que varia a còps. La voluta de la viòla d'amor que representa sovent lo cap d'un mainatge deus uèlhs bendats, allegoria de l'amor cec. Los sons horats que poden estar curats de mantuns biais mes, generaument, qu'an ua forma d'es·hlama. L'instrument que pòt tanben osténder ua roseta su la partida superiora de la soa taula.

La viòla d'amor que ho presada aus sègles XVII e XVIII mes mai au mens abandonada arron. Mantuas que hon mutiladas entà ne har vriulons altos.

## Compositors e òbras destacats deu repertòri de la viòla d'amor

* Heinrich Biber: *Harmonia artificiosa-ariosa*
* Antonio Vivaldi: cinc concertos 
* Johann Sebastian Bach: que n'emplega duas dens l'aria n° 19 de la soa *Passion segon Sent Jan*
* Jean-Marie Leclair : sonata en trio per flabuta, viòla d'amor et B.C. 
* Attilio Ariosti : mantuns divertissaments
* Joseph Haydn : *divertimento* per viola d'amòla, vriulon e violoncel
* Karl Stamitz : tres concertos, quauques sonates e un quatuor.
László Sólyom

**László Sólyom**, professor de drech n.1942, foguèt lo president d'Ongria entre lo 8 d'agost de 2005 e lo 6 d'agost de 2010.
Austràlia Meridionala

L’**Austràlia Meridionala** (en anglés *South Australia*) es un Estat de l’Austràlia. La capitala n’es Tarntanya o Adelaïde, escaissada la vila de las glèisas (*the City of Churches*). La populacion en 2002 èra de  abitants. Al sud de l’Estat, se tròba una granda illa, l’illa Cangoró (*Kangaroo Island*).

Las vilas principalas:
* Tarntanya (Adelaïde)
* Ceduna
* Port Augusta
* Peterborough
Austràlia Occidentala

**Austràlia Occidentala** (en anglés *Western Australia*) es l'Estat mai grand d'Austràlia. La capitala n’es Boorloo / Perth. En 2002, comptava  abitants.

Las vilas principalas :
* Boorloo / Perth (capitala)
* Jambinu / Geraldton
* Rubibi / Broome
* Walyalup / Fremantle
Pécs

**Pécs** es una importanta vila al sud d'Ongria. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2005. Sa superficia totala es 162,61&nbsp;km².

thumb|230px|left|Plaça Kossuth, a Pécs.
Kaarlo Juho Ståhlberg

**Kaarlo Juho Ståhlberg** (1865-1952) professor de drech, jurista e òme politic, foguèt lo primièr president de Finlàndia.
Nòva Galas del Sud

La **Nòva Galas del Sud** (var. **Nòva Galas dau Sud, Nuòva Galas dau Sud, Nava Galas deu Sud**) (en anglés *New South Wales*) es un Estat d'Austràlia. Foguèt creada en 1788 e a l'origina cobrissá la màger part del continent australian. Mas al sègle XIX, de grandas partidas ne foguèron sompartidas per formar las colonias britanicas de Tasmania (1825), d'Austràlia Meridionala (1836), de Victòria  (1851) e de Queensland (1859). 

En 2005, la Nòva Galas del Sud comptava  abitants. En 2016 s’annèxa l’illa Norfolk.

Vilas principalas :

* Sydney (capitala)
* Newcastle
* Wollongong
* Bourke
* Broken Hill
* Byron Bay
* Port Macquarie
* Parramatta
Queensland

**Queensland** (**QLD**) es un estat d'Austràlia. Es lo segond Estat d'Austràlia per la superfícia e lo tresen per la populacion. Se tròba al nòrd de Nòva Galas del Sud e a l'èst del Territòri del Nòrd. L'Estat deu son nom a la reina Victòria de Grand Bretanha. En 2006, Queensland comptava mai de 4 milions d'abitants.

Vilas principalas :

* Brisbane (capitala)
* Cairns
* Cooktown
* Gladstone
* Gold Coast
* Longreach
* Mackay
* Mont Isa
* Normanton
* Rockhampton
* Townsville
Ostal Blanc

thumb|300px|Faciada sud de l'Ostal Blanc 

L**'Ostal Blanc** (var. **Ostau Blanc**) (*The White House* en anglés) es la residéncia oficiala e lo luòc de trabalh del president dels Estats Units. Aqueste bastiment blanc es situat al 1600 Pennsylvania Avenue NW a Washington, DC. Es l'immòble mai visitat del mond amb 5000 visitaires per jorn,  visitaires per an. 

A l'origina, aqueste bastiment èra apelat *palais presidencial*, *castelet executiu* o *castelet presidencial*. La femna del president Madison, Dolley Madison, l'apelava lo *Castèl del President*. Es lo president Theodore Roosevelt en 1901 que bailèt lo nom d*'Ostal Blanc* a aqueste bastiment.
Tausèrt

**Tausèrt** que ho ua regina d'Egipte de la XIXau XIX dinastia. Qu'èra la hemna principau deu faraon Sethi II e, dab lo cancelèr Bai, qu'avó un gran poder. A la mort de l'eretèr deu son marit, que pugè suu tròn. Segon lo papir Harris, lo país que serè cadut dens l'anarquia abans que Sitpah (lo purmèr faraon de la XXau dinastia) non pregosse lo poder e n'aucidesse Bai.
Que ho sepelida dens lo tombèu KV14 de la Vath deus Reis, puis lo son còs que ho hicat dens l'estujau KV35 on e ho trobat e identificat.

## Titulatura

*Nom de Sa-Ra (*St-Ra-Mrí-Amn* : "Hilha de Ra aimada d'Amon") : 

*Nom de Nisot-Bití (*Tosr-Mot-Mrn* : "La poderosa aimada de Mot"):
IVau dinastia egipciana

**IVau dinastia egipciana** qu'ei ua dinastia de l'empèri ancian qui ho ua grana dinastia de bastidors qui bastí los mei famós monument d'Egipte : lo gran esfinx e las piramidas de Giza. Cada rei que bastí au mens un tombèu de gran endom (sustot Snefro qui bastí tres granas piramidas dab mei de pèiras que cap auta piramida sola, e Khofo qui bastí la Grana Piramida). La soa capitala qu'èra Menfis.
Lo papir de Westcar qu'ei un document hèra posterior qui conta hèitas supausadas d'aqueth temps.

## Faraons de las IVau dinastia

* Seneferó
* Khofo (tanben conegut com Keòps, version ellenizada deu son nom)
* Djedefra
* Khafra (tanben conegut com Kefren)
* Djedefher
* Baefra (Baka)
* Menkaora (tanben conegut com Mikerinòs)
* Shepsekaf
* Djedefptah

## Galeria deus faraons de la IVau dinastia mentavuts dens la lista d'Abidòs

Imatge:Snofru Eg Mus Kairo 2002.png|Seneferó
Imatge:Khufu.JPG|Khofo
Imatge:Louvre 032007 19.jpg|Djedefra
Imatge:Khafre statue.jpg|Khafra
Imatge:MenkauraAndQueen-CloseUpOfKingsFace MuseumOfFineArtsBoston.png|Menkaora
Territòri del Nòrd

Lo **Territòri del Nòrd** (en anglés, *Northern Territory*) es un territòri federal d'Austràlia. 

En 2002, aqueste territòri comptava  abitants.

Las cinc regions del Territòri del Nòrd son:

* Darwin (capitala):  abitants, al bòrd del Pacific.
* Alice Springs:  abitants, a 1500&nbsp;km al sud de Darwin.
* Katherine:  abitants, a 350&nbsp;km al sud-èst de Darwin.
* Tèrra d'Arnhem - Nhulunbuy
*  Barkly - Tennant Creek

Lo tèrme de Top End es correntament emplegat per designar lo centre e lo nòrd d'Austràlia - inclusent Darwin e la Tèrra d'Arnhem.

Luòcs toristics:

* Uluru (Ayers Rock)
* Kakadu
* King's Canyon
* Katerine Gorges
Gallés (lenga)

Lo **gallés** (de confondre pas amb lo galés de País de Galas) es una lenga celtica anciana que se parlava en Euròpa entrò la fin de l'Empèri Roman. Dins un sens estrech, lo gallés èra la lenga parlada pels abitants cèltas de Gàllia, la França e Belgica modèrnas. Dins un sens larg, designa tanben las varietats parladas en Euròpa centrala, lo noric, e dins una part dels Balcans, e en Asia Minora, lo galata. E de còps que i a, inclutz tanben lo lepontic, lenga celtica del nòrd d'Itàlia.

[dreicha|thumb|Tauleta de [L'Espitalet de Larzac conservada al
musèu de Milhau (Avairon).]]

Amb lo lepontic e lo celtibèr parlat dins la peninsula Iberica, lo gallés forma lo grop geografic de las Lengas celticas continentalas. Las relacions lingüisticas precisas entre elas, coma entre elas e las lengas celticas insularas modèrnas, son incertanas e debatudas pr'amor de sas escassas atestacions.

Lo gallés apareis cap a l'an 800, sovent d'un biais fragmentari, per d'inscriptions sus de calendièrs, troces de terralha, monuments funeraris, corts messatges de devocion pels dieus, peças de moneda, actes de proprietat, e autres tèxtes, benlèu de tauletas de malediccion. Los tèxtes en gallés foguèron d'en primièr escrits en alfabet grèc en Occitània e dins una varietat d'ancian alfabet italic dins lo  nòrd d'Itàlia. Après la conquista romana d'aquelas regions, l'escritura passèt a l'alfabet latin.

## Mòrt de la lenga
Lo gallés foguèt descaçat per lo latin vulgar e diferentas lengas germanicas cap al sègle V.

## referéncias
Gal (omonimia)

**gal** se pòt referir a:
* *[[Ornitologia]]*: 
:::lo gal (var. **gau, jal, jau**), mascle de la galina.
* *[[Lingüistica]]*: 
:::lo gal (var. **gau**), lenga celtica desapareguda.
Puèi de Doma (omonimia)

Le **Puèi de Doma** pòt designar:
* le Puèi de Doma (mont), un volcan tuat d'Occitània, en Auvèrnha, dins le Massís Centrau.
* le Puèi de Doma (departament).
Puèi de Doma (mont)

Le **Puèi de Doma**http://&#x22;Paï-de-Doumea&#x22;&#x20;https://brioude.free.fr/brioude/monolub.htm o enquèra **Suc dau Dome** ([lə.pej.də.ˈdumɔ] o [lə.pɸɥi.duˈmɔ]) z-es un volcan tuat d'Occitània, en Auvèrnha, dins los monts Domas e le Massís Centrau. Se situa a quauques quilomètres a l'oèst de la viala de Clarmont-Ferrand. Son altitud z-es de  mètres.

A sa cima se tròban un temple roman dedicat a Mercuri, una estacion meteorologica 'bei una antena granda, de boticas, un restaurant e un pargament.

## Origina dau nom ''Doma''
Son nom ven dau diu gallés Dumias, genitiu de Dúmiatos.

## Galariá

Image:Puy de Dome, Massif Central, France.jpg|Veguda generala (èst)
Image:Puy de dome 2001-12-15.jpg|Veguda generala (èst)
Image:Puy de Dome (volcano).jpg|Veguda generala (oèst)


Image:Puy de dome 2001-07-30.jpg|Veguda generala (oèst)
Image:pdd.jpg|Veguda generala (nòrd)
Image:Puy de Dôme + arbre 2006.jpg|Veguda generala (nòrd)
Puy de Dôme - 136.jpg
Image:Puy de Dôme du Plateau de Gergovie.jpg|Veguda generala (nòrd)


### La cima

Image:Puy de dome antenne 1.jpg|L'antena
Image:Puy de dome antenne 2.jpg|L'antena
Image:Puy_de_Dome,_Mercury_temple.jpg|Le temple de Mercuri a la cima
Image:Puy de dome temple mercure.jpg|Le temple de Mercuri a la cima
Image:Puy de dome temple mercure 2.jpg|Le temple de Mercuri a la cima
Image:Puy de dome temple de mercure panneau.JPG|Le temple de Mercuri a la cima
Image:Puy de dome building.jpg|Boticas e poent d'informacion
Image:Puy de dome lab.jpg|L'antena
Image:Eugene Renaud.jpg


### En ivèrn

Image:Puy de dome 2003-01-09.jpg|L'antena
Image:Panorama volcans d auvergne sud.jpg|Los monts Domas
Image:Puy de dome givre 1.JPG|Veguda dau sud
Image:Puy de dome chemin nord givré.JPG|Estrada dau nòrd
Image:Puy de dom resto 19 11 2005.JPG|Restaurant e boticas
Image:Puy de dome observatoire 19 11 2005.JPG|Estacion meteorologica


### Parapenda

Image:Parapentistes sur le puy de dome.jpg|Parapendas a la cima
Image:Parapentistes sur le puy de dome 2.jpg|Parapendas près de la cima
Image:Parapentistes sur le puy de dome 3.jpg|Parapendas a la cima
Image:Parapentistes sur le puy de dome 4.jpg|Parapendas a la cima


## Referenças
Uluru

thumb|250px|right|Uluru

**Uluru**, tanben conegut jos lo nom d**'Ayers Rock**, es un grand rocàs del centre d'Austràlia dins lo Territòri del Nòrd. Es lo segond mai grand monolit del mond (aprèp lo mont Augustus, situat tanben en Austràlia) e representa lo monument nacional dels australians.

Aquel monolit es vièlh de mai de 400 milions d'annadas. Es un rocàs sacrat per los aborigèns australians.

* *Ayers Rock* es lo nom donat al rocàs per los colons europèus en omenatge a Henry Ayers, Primièr ministre d'Austràlia Meridionala al sègle XIX.
* *Uluru* es lo nom dins una lenga australiana dels aborigèns, devengut nom oficial dins las annadas 1980.

### Fotografias


Image:Australie_Uluru_1.JPG|
Image:Australie_Uluru_2.JPG
Image:Australie_Uluru_Coucher_soleil.JPG|
Fichièr:AUS 2007 Uluru 1.JPG
Tarntanya

**Tarntanya** (***Adelaide*** en anglés) es una vila del sud d'Austràlia e la capitala de l'Estat de l’Austràlia Meridionala. 

Tarntanya comptava  abitants en 2004. Son escais es *la vila de las glèisas*.
Lira da braccio

La **lira da braccio** qu'ei un instrument de còrdas hregadas de la Reneishença considerat com un ajòu deu vriolon. La soa caisha de resonància e los sons horats en forma de **f** que horen los modèls per la fabricacion deus purmèrs vriulons. Lo son cordièr totun qu'ei enqüera hèra diferent deu cordièr deu vriulon : qu'ostenda ua forma de huelha e las cavilha qu'i son clavadas perpendicularament a la caisha de l'instrument. La soa tòca qu'ei mei larga que la tòca deu vriulon e que portava, en escàs exemples, fretas. Quauques còrdas que son tienudas au ras de la tòca (sonant donc sens que los dits de la man dreta e poscan cambiar la hautor de la nòta).
Boorloo

**Boorloo**  (en nyungar) o **Perth** (en anglés) es la capitala de l'estat d'Austràlia Occidentala, en Austràlia.

La ciutat coloniala de *Perth* foguèt fondada en 1829 jol nom de *Swan River Settlement* per los colons britanics. Es a partir de 1890, amb la descobèrta de jaç d'aur, que la vila se desvolopèt. Lo nom nongar es Boorloo.
Mandolina

200px|left|thumb|Mandolina napolitana
La **mandolina** qu’ei un instrument de còrdas puntejadas qui pòt muishar variacions de las granas segon los país, las epòcas e los genres musicaus. Lo musician que’n joga en picant las còdas dab ua mena d'agulha aperada plèctre (o mediatòr). Uei lo dia, las mandolinas que son mei que mei de duas menas (las duas acordadas deu medish biais): mandolina napolitana (la version classica) e mandolina bluegrass. L'acòrdi d'aquestas mandolina qu'ei lo medish deu vriulon, valent a díser (de la mei grava a la mei aguda): sol-re-la-mi. La còrdas de la mandolina que son doblas (dus sol, dus re...) e de metau.

La familha de la mandolina gessida de mandolina napolitana que compta la mandòla, lo mandoloncèl e la mandobaisha. Aqueste instrument que pòden constituir ua orquèstra de plèctres en i bèth hornir guitarras e guitarras baishas.

## Istòria

La mandolina que ho inventada dab mantuas versions en Italia a partir d'instruments com lo laüt e la mandòra (qui lo son nom e vòu díser amètla, en referéncia a la soa forma). Que conegó un gran succès dens tota Euròpa, mei que mei, a partir deu XVIIIau sègle. Com peu vriulon, durant las tempsadas barròcas las còrdas emplegadas qu'èran de tripas d'aulhas ; uei que son hèitas d'acièr.

En Italia qu'i avó duas formas principalas de mandolinas : la mandolina napolitana e la mandolina milanesa (mei petita e dab mei de còrdas). Aquestas duas mandolinas que son mandolinas en forma de laüt. Dens d'autes país (Irlanda, Espanha) que's desvolopèn mandolinas platas. A la debuta deu sègle XX lo laütièr american d'orgina britanica Orville Gibson que desvolopè la mandolina bluegrass, en préner la forma de la mandolina plata e en la combinant dab caracteristicas de la laüteria deu vriulon (en utilizar las formas deus horats deu vriulon e en tot hornir a la mandolina la barra d'armonia d'aqueth instrument).
Estats e territòris d'Austràlia

Los **Estats e territòris d'Austràlia** forman una federacion e compausan lo Commonwealth d'Austràlia.

### Estats australians

### Territòris australians
#### Territòris interiors

#### Territòris exteriors

* Illa Christmas
* Illas Cocos
* 20px Illas Ashmore e Cartier
* 20px Illas de la Mar de Coralh
* Illa Heard e illas McDonald
* 20px Antartic australian 

### Ancian territòri autonòm autogovernat
* Illa Norfolk annexada a Nòva Galas del Sud en 2016.

## Estatisticas
Territòri de la capitala australiana

Lo **Territòri de la capitala australiana** (en anglés, *Australian Capital Territory – ACT*) es un territòri australian ont es situat la capitala federala d'Austràlia, Canberra.
Hobart

**Hobart** (palawa kani: *Nipaluna*) es la vila mai poblada e la capitala de Tasmania, en Austràlia. Fondada en 1804 coma colonia penitenciària, es la pus vièlha capitala d'Estat australian, aprèp Sydney. La vila deu son nom a Robert Hobart, ancian Secretari d'Estat a la Guèrra e a las Colonias.

Situat a la boca del riu Derwent, Hobart es aparat pel mont Wellington a l'oèst e lo mont Nelson al sud. Lo pòrt de Hobart servís de punt de partença per las expedicions antarticas.
 
Es a Hobart que Roald Amundsen, en tornar de la conquista del pòl Sud, acòstèt lo 7 de març de 1912 e envejèt, de la pòsta centrala, un messatge per anonciar al rei de Norvègia, Haakon VII, e al mond la capitada de son expedicion.

Es la vila nadala de l'actor Errol Flynn (nascut lo 20 de junh de 1909) e de Mary Donaldson, la Princessa Mary de Danemarc (nascuda en 1972).
Translacion (geometria)

Una **translacion**, en geometria, es una isometria dins l'espaci euclidian caracterizada per un vector \vec{u}, de sòrta que dins cada punt *P* d'un objècte o d'una figura se correspond amb un autre punt *P*, de sòrta que: 

\begin{cases} T:\R^n \to \R^n & \overrightarrow{PP'} = \vec{u}\\ 
P\mapsto P'=T(P) \end{cases}

Las translacions se pòdon entender coma de movements dirèctes sens cambiaments d'orientacion, doncas gardan la forma e la talha de las figuras o dels objèctes trasladats, que liscan segon lo vector. Segon lo caractèr d'isometria per tot punt P e Q se complís l'identitat seguenta entre distàncias:

d(P,Q) = d(T(P),T(Q)) = d(P',Q')\;

Encara mai, se complís que:

\overrightarrow{PQ} = \overrightarrow{P'Q'}
Leis de Kepler

thumb|300px|Illustracion de las tres leis de Kepler amb doas orbitas planetàrias.
En astronomia, las **leis de Kepler** descrivon las proprietats principalas del movement de las planetas al torn del Solelh, sens las explicar. Foguèron enonciadas per Johannes Kepler.

* **Primièra lei** (1609): totas las planetas se desplaçan a l'entorn del Solelh en descrivent d'orbitas ellipticas, que lo Solelh ocupa un dels seus fòcus. 
* **Segonda lei** (1609): lo radivector qu'unís la planeta amb lo Solelh, escoba d'airas egalas en de temps egals; se ditz que la velocitat areolara es constanta. La planeta se desplaça pus rapidament quand es al perièli que quand es a l'afèli. Aquesta lei es una consequéncia de la lei de conservacion del moment angular, qu'es una consequéncia de las leis de Newton. 
* **Tresena lei** (1618): per totas las planetas, lo carrat de lor periòde orbital o lo temps que meton a far un torn al Solelh, es proporcional al cube de la distància mejana amb lo Solelh: *P* = *k* *a* (en essent *P* lo periòde orbital; *a* la distància; *k* aproximativament egal a 12/UA3). D'ont mai granda es la distància mejana entre una planeta e lo Solelh, d'ont mai de temps met a complir son orbita.

Aquestas leis s'aplican a totes los còrses qu'orbitan al torn d'un autre (per exemple la Luna o los satellits artificials e la Tèrra), sempre que negligiscam l'influéncia de tresens còrses. Se parlam pas d'orbitar al torn del Solelh, alavetz la constanta *k* mencionada dins la tresena lei prendrà una autra valor, que serà proporcionala a la massa del còrs central.

## Formulacion de Newton de la tresena lei de Kepler
Kepler presentèt pas sas leis de manièra clara e concisa, mas dins de libres qu'an de nombroses detalhs e encara d'especulacions metafisicas. Isaac Newton extraguèt las leis de sos escriches, que'n liguèt amb sas pròprias descobèrtas (la lei de la gravitacion universala), en donant un sens fisic a de simplas leis empiricas. Newton dedusiguèt: 

:P^2 = \frac{4\pi^2}{G(m_1 + m_2)}\,a^3

ont: 
* *P* es lo periòde orbital en ans 
* *a* es lo semiaxe major, en unitats astronomicas (UA)
* *G* es la constanta gravitacionala universala 
* *m*1 es la massa del primièr còrs
* *m*2 es la massa del segond còrs
 
* UA: simbòl de l'unitat astronomica, equivalenta a
Garramilla

**Garramilla** (*Darwin* en anglés) es la capitala e la vila principala del Territòri del Nòrd en Austràlia.
Darwin

* **[[Charles Robert Darwin]]** (12 de febrièr de 1809 - 19 d'abril de 1882) es un biologista britanic.
* **[[Darwin (Austràlia)|Darwin]]** es un vila d'Austràlia
Ur

**Ur** pòt designar:

*[[Toponimia]]*
* Ur, una vila anciana de Mesopotamia.
* Ur, una comuna catalana de Nauta Cerdanha.
*[[Zoologia]]*
* l’ur, un bovid desaparegut.
Glucid

[thumb|right|280px|La [lactòsa qu'ei un disacarid de la lèit. Que's compausa d'ua molecula de β-D-galactòsa e d'ua molecula deβ-D-glucòsa ligats per un ligam glucosidic β1-4.]]
Un **glucid** (tanben aperat **sacarid**) qu'ei ua molecula organica de formula generau C*n*(H2O)*p*. Com aquesta formula e sembla d'estar ua combinason d'aiga (H2O) dab atòms de carbòni, los glucids que son tanben aperats **idrats de carbòni**.
Aquestas moleculas que son ua hont d'energia (com ac son tanben los lipids e las proteïnas). Los organismes vius autotròfs que sintetizan glucids a partir d'ua hont d'energia (la lutz deu só) mentre qui los organismes eterotròfs qu'an besonh de trobar dens la loa alimentacion la loa hont de glucids.

Los glucids que poden estar formats d'ua simpla molecula (com la glucòsa), (dens aqueth cas que son qualificats de monosacarids), o formar polimèrs de monosacarids (en ligant mantun sacarides enter eths) aperats polisacarids (com l'amidon o la cellulòsa).

## Monosacarids
100px|left|thumb|Lo grop aldeïd, on R que pòt estar la seguida de la cadena de carbònis.right|100px|thumb|Lo grop cetòna, on R<sup>1</sup> que e R<sup>2</sup> que poden estar la seguida de la cadena de carbònis.
Los monosacarids que son glucids constituits d'ua sola cadena de carbòni acabada per un grop aldeïd o cetòna ; los autes carbònis que son ligats a un grop idroxil (OH) ; segon lo nombre de carbònis que son : dab tres, triòsas (lo mei simple), dab quate, tetròsas, dab cinc, pentòsas e, fin finala, dab sheis, exòsas.
Metabolisme

En bioquimia, lo **metabolisme** que designa l'ensemble deus procès quimics qui debanan dens las cellulas e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'anabolisme (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo catabolisme (la degradacion de moleculas entà prodúser energia qui, per los organismes eterotròfs, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes autotròfs qui poden préner la loa energia de la lutz deu só).
Aminoacid

Un **aminoacid** (tanben aperat **acid aminat**) qu'ei ua molecula organica qui porta au medish temps un grop carboxil -COOH (acid) e un grop amino (**basic** -NH2). 140px|left|thumb|Estructura de l'Alanina
La bioquimia que s'interèssa mei que mei aus **alfaaminoacids** (o **acids alfa aminats**) on un medish atòm de carbòni que porta aqueths dus grops. Aqueths alfaaminoacids que son los elements qui, ligats en cadena, e bateishen proteïnas.
Los alfaaminoacids qui interèssan la bioquimia que son au nombre de 20. Que son los 20 emplegats per la majoritat deus èstes vius coneguts dens la sintesi de las loas proteïnas (a maugrat qui certs bactèris empleguin quauques autes aminoacids e que, en laboratòri, l'òmi aja savut n'en sintetizar d'autes).
En bioquimia, a cada alfaaminoacid qu'ei associada ua letra de l'alfabet e ua version deus son nom reduisida a tres letras. Aqueth biais d'abracar que permetan de hicar suu papèr longas cadenas d'acids alfa aminats qui son la formula basica de proteïnas.

Per exemple, l'alanina, lo mei simple deus aminoacids qu'ei abreviada **A** o **Ala**

Deus son costat, la natura que possedeish lo son pròpi còde per simbolizar los aminoacids. En ehèit, l'estructura primària de cada proteïna (sia l'òrdi deus sons acids aminats) qu'ei escrivuda dens la molecula d'ADN. Aquesta molecula qu'ei un polimèr (un assemblatge) de 4 moleculas (los nucleotids) qui forman atau un alfabet de 4 letras en formar "mots" (aperats codons) de 3 letras qu'avem 43 possibilitats, sia 64 per 20 aminoacids. Certes codons que son donc autrejats au medish aminaocid (a despart deu hèit que quauques codons que senhalan que cau debutar o estancar la sintèsi de la proteïna.

### Estructura deus 20 aminoacids codats dens lo [[còde genetic]]
Ròse

**Ròse** (en Provença) o  **Roei / Rone** (en Daufinat) (en alemand *Rhone* o en Valés: *Rhone/Rotten*, en francoprovençau *Rôno*, en francés *Rhône,* en piemontés *Ròno*) es un flume important d'Euròpa que nais en Soïssa e que raja en França e en Occitània abans de se traire dins la mar Mediterranèa. Sa longor es de 812&nbsp;km. Es un dei flumes majoraus d'Occitània.
Sa font se tròba au glacier eponim en Soïssa, a una altitud de , a l'extremitat orientala dau Valés. Percor  en Soïssa, se trai dins lo lac Leman per ne sortir a Genèva. Dintra puèi en França, ont percor . Acaba son cors dins lo dèlta de Camarga per se traire dins la mar Mediterranèa. Pòrt Sant Loís es la darnièra vila sus Ròse.

En tèrmes de debit, de totes lei flumes que rajan en Mediterranèa, Ròse es lo segond après Nil, sens téner compte de la mar Negra, ont se trason Danubi e Dòn. Acabant son cors dins una mar sense marèa, lo flume a format un dèlta ambe de braç que se son desplaçats globalement d'oèst en èst durant lo periòde istoric. Uèi restancat, son delta es pauficat, levat durant d'aigats excepcionaus coma en 1993, 1994 e 2003.
## Ròse: frontiera e passatge
Ròse es un flume abòrd important per lo territòri occitan vist que separava istoricament lei regions de Provença e Lengadòc (respectivament lei tèrras *d'Empèri e de Reiaume*). Pasmens, en despiech d'aquela frontiera politica, leis influéncias de Provença s'espandiguèron sus lei país de Nimes e d'Usès que se definisson actualament coma provençaus puslèu que lengadocians (en particular, son parlar s'es provençalizat tre lo sègle XVII).

## Ròse e la literatura

Ròse es fòrça important per la literatura occitana de la fin dau sègle XX vist qu'es un dei luòcs recurrents dins l'òbra de Frederic Mistral. Es lo títol d'una de seis òbras màgers: *[[Lo poèma dau Ròse]]* (en version originala *Lou Pouèmo dóu Rose*, grafia mistralenca).

## Referéncias
Savòia

thumbnail|Bandièra de Savòia|right|200px

**Savòia** es un país istoric d'Euròpa, dins lo sud d'Arpitània e dins lo nòrd-oèst deis Aups. 
Coma region culturala, Savòia compren essencialament, uei:
* en França lei dos departaments de Savòia e Auta Savòia.
* en Itàlia: la Vau d'Aosta. 
Lo gentilici es **savoiard -a**, dich aitau correctament **savoian -a**.

Formèt longtemps una poténcia politica creissenta nomenada *comtat de Savòia*, puei *ducat de Savòia*. Son centre politic foguèt d'en primier a Chamberí, sus lo pendís oèst deis Aups. Puei s'espandiguèt tanben sus lo pendís èst, despassèt la vièlha tèrra savoiarda de la Vau d'Aosta per dominar Piemont. Lèu Piemont e la vila de Turin foguèron lo centre novèu de l'estat de Savòia. Aquel estat prenguèt puei lo nom de reiaume de Sardenha en 1720, amb lo restacament de l'illa de Sardenha, e mai se restava centrat politicament en Piemont. Aqueste reiaume foguèt a son torn lo nuclèu de l'estat italian unificat, creat en 1861. Lo ducat foguèt annexat a França per lo tractat de Turin en 1860, en escambi de l'ajuda portada al rei de Sardenha dins lo projècte de reunificacion d'Itàlia.

En Occitània, la dominacion politica de l'estat de Savòia (o dau reiaume de Sardenha) s'exerciguèt longtemps dins lei Valadas Occitanas e dins lo Comtat de Niça.

Le territòri e lo nom derivan per partida de la *[[Sapaudia]]* galloromana, puèi de la *Saboia* franca. Savòia es compausada de sièis bailiatages venguts províncias : la Savòia Pròpria, Mauriana, Tarentesa, lo Chablais, Genevés e Faucigny.

## Nòtas

## Referéncias
Respiracion cellulara

La **respiracion cellulara** qu'ei ua reaccion quimica catabolica d'oxidacion qui libera energia (per'mor d'aquò qu'ei qualificada de reaccion exotermica). Lo substrat oxidat qu'ei generaument sia un glucid com la glucòsa, sia aminoacids produsit per la destruccion de proteïnas o sia lipids. 

Aqueths substrats que son utilizats per prodúser moleculas de piruvate, qui, un còp integradas dens ua cadena de reaccions quimicas aperada cicle de Krebs, e produseish ua molecula d'adenosina trifosfat qui ei la hont purmèra d'energia de las cellulas, sia per mave's o sia per alimentar reaccions metabolicas endotermicas (qui an besonh d'estar provesidas d'energia).
Aleksandr Oparin

**Aleksandr Ivanovich Oparin** (en russe: Алекса́ндр Ива́нович Опарин) (lo 2 de març - lo 18 de heurèr de l'annada juliana - de 1894 – lo 21 d'abriu de 1980) biologista e bioquimista rus qui estudiè las originas de la vita.
Còdi genetic

Lo **còdi genetic** qu'ei la relacion enter la succession de nucleotids dens las moleculas d'ADN e d'ARN e la succession d'aminoacids dens los peptids e las proteïnas. Qu'ei un còdi universau dens lo monde viu conegut. 
Dens la cellula procariòta (com los bactèris) o eucariòta, l'informacion permetant d'encadenar dens un òrdi hèra precís los aminoacids d'un peptid o d'ua proteïna qu'ei escrivuda dens la molecula d'ADN. Aquesta molecula d'ADN qu'ei compausada de quate elements basics aperats nucleotids. Tres nucleotids en fila que forma un codon (dab codons compausats de tres letras enter quate diferentas que's forma donc un alfabet de 

## Taula deu còdi genetic

Lo **codon AUG** que vòu díser la **metionina** e que serveish de sit d'inicacion ; lo purmèr AUG  d'un ARNm qu'ei la region qui codifica lo lòc on l**'arrevirada** de las proteïnas e comença. Las proteïnas que començan donc per aqueth aminoacid qui, arron, e pòt demorar o estar exisat durant lo precès de maturacion.


Aquesta taula que muisha los 64 codons (grops de tres nucleotids) com e son escrivuts sus los ARNm (dens lo sens 5'→3') e los aminoacids corresponents. 




2nda basa



U
C
A
G



1rabasa
U

UUU&nbsp;(Phe/F)Fenilalanina
UUC&nbsp;(Phe/F)Fenilalanina
UUA&nbsp;(Leu/L)Leucina
UUG&nbsp;(Leu/L)Leucina


UCU&nbsp;(Ser/S)Serina
UCC&nbsp;(Ser/S)Serina
UCA&nbsp;(Ser/S)Serina
UCG&nbsp;(Ser/S)Serina


UAU&nbsp;(Tyr/Y)Tirosina
UAC&nbsp;(Tyr/Y)Tirosina
UAA&nbsp;(**Acabar**)
UAG&nbsp;(**Acabar**)


UGU&nbsp;(Cys/C)Cisteïna
UGC&nbsp;(Cys/C)Cisteïna
UGA&nbsp;(**Acabar**)
UGG&nbsp;(Trp/W)Triptofan




C

CUU&nbsp;(Leu/L)Leucina
CUC&nbsp;(Leu/L)Leucina
CUA&nbsp;(Leu/L)Leucina
CUG&nbsp;(Leu/L)Leucina


CCU&nbsp;(Pro/P)Prolina
CCC&nbsp;(Pro/P)Prolina
CCA&nbsp;(Pro/P)Prolina
CCG&nbsp;(Pro/P)Prolina


CAU&nbsp;(His/H)Istidina
CAC&nbsp;(His/H)Istidina
CAA&nbsp;(Gln/Q)Glutamina
CAG&nbsp;(Gln/Q)Glutamina


CGU&nbsp;(Arg/R)Arginina
CGC&nbsp;(Arg/R)Arginina
CGA&nbsp;(Arg/R)Arginina
CGG&nbsp;(Arg/R)Arginina




A

AUU&nbsp;(Ile/I)Isoleucina
AUC&nbsp;(Ile/I)Isoleucina
AUA&nbsp;(Ile/I)Isoleucina
AUG&nbsp;(Met/M)Metionina, **començar**


ACU&nbsp;(Thr/T)Treonina
ACC&nbsp;(Thr/T)Treonina
ACA&nbsp;(Thr/T)Treonina
ACG&nbsp;(Thr/T)Treonina


AAU&nbsp;(Asn/N)Asparagina
AAC&nbsp;(Asn/N)Asparagina
AAA&nbsp;(Lys/K)Lisina
AAG&nbsp;(Lys/K)Lisina


AGU&nbsp;(Ser/S)Serina
AGC&nbsp;(Ser/S)Serina
AGA&nbsp;(Arg/R)Arginina
AGG&nbsp;(Arg/R)Arginina




G

GUU&nbsp;(Val/V)Valina
GUC&nbsp;(Val/V)Valina
GUA&nbsp;(Val/V)Valina
GUG&nbsp;(Val/V)Valina


GCU&nbsp;(Ala/A)Alanina
GCC&nbsp;(Ala/A)Alanina
GCA&nbsp;(Ala/A)Alanina
GCG&nbsp;(Ala/A)Alanina


GAU&nbsp;(Asp/D)Acid aspartic
GAC&nbsp;(Asp/D)Acid aspartic
GAA&nbsp;(Glu/E)Acid glutamic
GAG&nbsp;(Glu/E)Acid glutamic


GGU&nbsp;(Gly/G)Glicina
GGC&nbsp;(Gly/G)Glicina
GGA&nbsp;(Gly/G)Glicina
GGG&nbsp;(Gly/G)Glicina
Cloroplast

right|200px|thumb|Cloroplasts dens uas cellulas vegetaus au microscòpi optic
Lo cloroplast qu'ei un organet de la cellula vegetau on e's realiza la fotosintèsi mercés a la lutz e aus pigments clorofilians. A travers de la fotosintèsi, lo cloroplast que produseish moleculas d'ATP qui serveishen de hont d'energia qui neureishen las reaccions bioquimicas de la cellula.

[200px|left|thumb|Esquema d'un cloroplast dab la soa membrana dobla, l'estròma (lo mitan interior) e los [tilacoïdes (las borsas vertas per'mor de contiéner los pigments clorofilians)]]
Un cloroplast que possedeish ua membrana dobla (com las mitocondrias) e donc un espaci enter ambz. Lo mitan liquid contiengut dens la membrana iterna que s'apera l'estròma).

Dehens l'estròma que's pòt trobar ua petita molecula d'ADN aperada justament ADN cloroplastic. Aqueth ADN que pòt estar arrevirat en proteïnas utilizadas peu cloroplast. Per aquesta rason, l'estròma que contien ribosòmas (los sosorganets qui realizan la sintèsi de las proteïnas). L'autonomia genetica deu cloroplast qu'ei petita, totun, e la màger part de las soas proteïnas que son codadas per l'ADN deu nuclèu.
Clorofilla

La clorofilla (neologisme format en 1817, a partir deu grèc Χλωρος, vert, e Φυλλον, huelha) qu'ei lo principau pigment assimilator de las cellulas vegetaus. Qu'ei localizada dens los cloroplasts e que participa a la fotosintèsi. La soa color verda que traduseish lo hèit que dens lo son espectre d'absorpcion (enter 380&nbsp;nm e 780&nbsp;nm), la lutz verda (enter 500&nbsp;nm e 560&nbsp;nm) qu'ei la mens assimilada (e donc refletada).
La clorofilla que ho isolada en 1817 per Joseph Bienaimé Caventou.

Qu'existeishen quate menas de clorofillas: 
*La clorofilla a, presenta dens tots los vegetaus.
*La clorofilla b, en çò de las cormofitas (las plantas superioras qui creishen dab un axe privilegiat) e la cianoficeas (o algas verdas).
*La clorofilla c en çò de la Reoficeas (o algas brunas).
*La clorofilla d en çò de quauques cianobacterias.
Juho Kusti Paasikivi

**Juho Kusti Paasikivi**, avocat e òme politic n. 1870 e m. 1956, foguèt president de Finlàndia entre 1946 e 1956. Tanben foguèt primièr ministre, en 1918 e entre 1944 e 1946.
Mitocondria

200px|drecha|vinheta|Ua mitocondria: (1) membrana intèrna, (2) membrana extèrna, (3) cresta, (4) matritz
Ua **mitocondria** (deu grèc *μιτος*, "hiu" e *κουδριον* , "gran") qu'ei un organet de las cellulas eucariòtas. Qu'ei lo lòc de sintèsi, a partir de la degradacion de moleculas organicas com la glucòsa, de l'adenosina trifosfat (ATP), la molecula qui serveish de sorsa d'energia per las cellulas. Qu'ei produsida au cap d'ua cadena de reaccions metabolicas coneguda com cicle de Krebs.
Ua cellula que contien de cap a 200 mitocondrias. Las mitocondrias que contienen un ADN e atau, ua autonomia relativa dab l'ADN deu nuclèu cellular. Aqueths dats qu'alimentan la teoria endosibiotica qui implica que la cellula eucariòta que seré vaduda de l'associacion de cellulas bacterianas qui's seré minjadas enter eras en tot s'assimilar.
Enzim

200px|right|thumb|Enzim TIMUn **enzim** qu'ei ua molecula (generaument ua proteïna mes cèrts ARNs que pòden formar enzims aperats ribozims) qui, mercés a la soa estructura e a la soa forma e pòt jogar un ròtle de catalisador, qu'ei a díser que pòt favorizar e accelerar ua reaccion quimica en bèth abaishar lo lindau energetic qui cau e qui los reactius quimics atenhin entà provocar la reaccion. Dit d'un aute biaish, sens lo catalisador, la reaccion quimica qu'ei possibla, mes que pren mei de temps e que cau hornir mei energia entà qui's debane. A la fin de la reaccion, l'enzim que demora intacte.

## Nomenclatura e classament
Fòrça enzims son estats designats amb lo sufixe *-asa* darrièr lo nom de son substrat: amilasa, lipasa, proteasa... 

Existisson fòrça classas diferentas d'enzims, cadun d'eles especializat en un tipe de reaccion o de substrat. Lo sieu classament foguèt elaborat en 1955 per la Comission dels Enzims (EC) de l'Union Internacionala de Bioquimia (IUB). Cada enzim se nomena amb una sequéncia de quatre numèros, precedits pel tèrme EC. Lo primièr numèro correspond a la familha de l'enzim, segon sa foncion. 

* EC 1 Oxidoreductasas: de reaccions d'oxidacion/reduccion 
* EC 2 Transferasas: transferiment de grops foncionals 
* EC 3 Idrolasas: idrolisi de ligams 
* EC 4 Liasas: trencadura de ligams per metòdes que sián pas oxidacion o idrolisi 
* EC 5 Isomerasas: de cambiaments isomerics en una sola molecula 
* EC 6 Ligasas: union covalenta de doas moleculas
Lanas (omonimia)

Las **Lanas** que pòden estar:
* las Lanas o Lanas de Gasconha, region de Gasconha (Occitània), entre Bordalés e Ador.
* las  (departament),
* Lanas, lo vilatge del meteis nom.
* la Senescaucia de las Lanas, devath lo Regim Ancian

## Vejatz tanben
* Lana (omonimia)
* La Lana (omonimia)
Sefarditas

Los **sefarditas** son de descendents dels jusieus que visquèron en Espanha fins a 1492. D'unes contribuiguèron a las sciéncias en Al Andalús coma Maimonides, Abraam ben Meir bin Ezra, Samuèl ibn Nagrella, Juda Haleví, Nahmanides, Avicebron e Moïses de Leon. I a dins lo mond un milion e mièg de membres, la màger part d'eles en Israèl, als Estats Units d'America e en Turquia.
Compositor

Un **compositor** es un musician que compausa de musica, es a dire qu'organiza d'elements coma de tèmas melodics, ritmes, progressions armonicas e lor dona una estructura. Dins la musica classica occidentala, los ròtles del compositor e de l'interprèt son plan diferenciats: lo compositor escriu una pèça musicala e per aquò se servís d'un sistèma de notacion musicala. Puèi los interprèts executan aquesta pèça, generalament amb un respècte absolut per çò qu'es estat escrich per lo compositor, e conservan sonque un pauc de libertat per decidir sus las nuanças interpretativas.

Aquò es pas comun en d'autres tipes de musica. La musica pòt èsser improvisada: doncas interprèt e compositor venon la meteissa persona. En d'autres cases, coma dins lo jazz o lo flamenc, l'interprèt, siá que sone sa pròpria musica, siá qu'execute d'òbras tradicionalas o d'autres compositors, a plan de libertat per las modificar. Mas tanben dins la musica classica, i pòt aver mai de libertat. Los compositors pòdon crear de variacions sus d'òbras d'autres e, en qualques epòcas de la musica classica, lo compositor podiá laissar un òbra "mièg escricha" per que l'interprèt faguèsse sas variacions. Dins un concèrt de solista amb orquèstra, per exemple, o dins las arias de Rossini o d'autres compositors del bel canto, i aviá de fragments apelats cadéncias, ont lo compositor se limitava a escriure una basa armonica e puèi l'interprèt creava sas variacions. Qualques compositors de musica contemporanèa an tanben utilizat de procediments similars per laissar a l'interprèt mai de libertat.

La situacion sociala del compositor tanben a cambiat dins lo temps. Abans lo sègle XIX, los compositors èran generalament sirvents de reis, princes, aristocratas e cargas nautas de la Glèisa. Aquò comença de cambiar al sègle XVIII amb de compositors coma Mozart, que laissèt lo servici de l'arquevesque de Salzburg per s'establir coma professional independent. Aquò permetèt al compositor una libertat creativa teoricament pus granda, e mai de prestigi social, mas tanben perdèt la proteccion dels senhors e dels mecènas: se sa musica capitava pas entre lo grand public, riscava de tombar dins la pauretat. De compositors ara famoses foguèron pas gaire coneguts per lo public dins son temps e deguèron subreviure coma interprèts, professors o amb d'autres trabalhs.
Emballonuridae

S'agís de la familha de las ratapenadas insectivòras.

## Genres
* *[[Balantiopteryx]]* Peters, 1867
* *[[Centronycteris]]* Gray, 1838
* *[[Coleura]]* Peters, 1867 
* *[[Cormura]]* Peters, 1867
* *[[Cyttarops]]* Thomas, 1913
* *[[Diclidurus]]* Wied-Neuwied, 1820
* *[[Emballonura]]* Temminck, 1838
* *[[Mosia]]* Gray, 1843
* *[[Peropteryx]]* Peters, 1867
* *[[Rhynchonycteris]]* Peters, 1867
* *[[Saccolaimus]]* Temminck, 1838
* *[[Saccopteryx]]* Illiger, 1811
* *[[Taphozous]]* E. Geoffroy, 1818

## Ligams extèrnes
* 
*
Anomaluridae

Es lo zoologista e paleontològ francés Paul Gervais (1816-1879) que creèt la  dels **Anomaluridae** en 1849.

Son los esquiròls volants. Aquesta familha se rencontra pas que dins los bòsques d'Africa Centrala. Aquestes rosegaires se desplaçan en planant gràcias a una membrana (patagium) que religa lors membres anteriors als membres posteriors.

Compren doas sosfamilhas :

* Anomalurinae (1 , 4 s).
**Anomalurus derbianus* (Anomalura de Derby)
**Anomalurus peli* (Anomalura de Pel)
**Anomalurus pusillus* (Anomalura pigmèa)
**Anomalurus beecrofti* (Anomalura de Beecroft)

* Zenkerellinae (2 genres, 3 espècias).
**Zenkerella insignis* (Zenkerela)
**Idiurus zenkeri* (Anomalura de Zenker)
**Idiurus macrotis*  (Anomalura nana de las aurelhas longas)

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
*