open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tuone Udaina

**Tuone Udaina** (27 de setembre de 1821-10 de junh de 1898), Antonio Udina en italian, es segond d'unes autors lo darrièr locutor del dalmata.
Èra pels lingüistas la principala sorsa de coneissença del dalmatoromanic dins sa modalitat velhòta, parlada per sos parents sus l'illa de Krk (*Vicla* en dalmate, *Veglia* en italian).

## Veire tanben
* Dalmata
Deduccion de colonia

La **deduccion de colonia** (*deducere coloniam* en latin) es un tèrme juridic que definís, dins la Roma Antica, l'installacion d'una comunautat de ciutadans romans sus de tèrras eissidas d'una conquista ò d'una confiscacion de bens d'un pòble vencut. Aparegut au sègle IV avC, lo fenomèn foguèt frequent durant lei periòdes d'expansion romana fins au rèine de Trajan. Per exemple, Cesar installèt  veterans dins lei colonias.

## Liames intèrnes

* Colonialisme.
* Roma Antica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Acòrdis de Munic

[thumb|right|Fotografia dei signataris deis acòrdis : [Neville Chamberlain per lo Reiaume Unit, Édouard Daladier per França, Adolf Hitler per Alemanha e Benito Mussolini per Itàlia.]]
[thumb|right|Carta illustrant lo partiment de Checoslovaquia en [1938-1939.]]

Leis **Acòrdis de Munic** son un ensemble d'acòrdis diplomatics signats lei 29 e 30 de setembre de 1938 entre Alemanha, Itàlia, lo Reiaume Unit e França. Organizada en respònsa a la crisi dei Sudètas, decidèt d'acceptar lei demandas alemandas. Es a dire que Checoslovaquia deguèt abandonar totei lei territòris chècs poblats per de populacions germanofònas avans lo 10 d'octòbre de 1938. Abandonada per França, Praga acceptèt après aver oficialament protestada lo 30 de setembre.

Aquel acòrdi permetèt d'empachar una guèrra generala entre Euròpa. Pasmens, es uei considerada coma una etapa decisiva vèrs l'entraïnament de la Segonda Guèrra Mondiala. D'efiech, la pèrda dau territòri dei Sudètas aviá de consequéncias militaras grèvas per Checoslovaquia qu'aviá besonh dei montanhas dau sector per tenir sei defensas dins lo cas d'una guèrra còntra lo III Reich. De mai, la pèrda de prestigi de París e de Londres leis empachèron de trobar d'aliats dins la region durant la crisi de Dantzig un an pus tard. Enfin, Alemanha, en violacion dei clausas deis acòrdis, ocupèt la totalitat de la Republica Chèca actuala en març de 1939. Aquò li permetèt de sasir lo materiau militar de l'armada checoslovaca, relativament modèrnes, e d'utilizar l'industria locala per accelerar son rearmament.

## Liames intèrnes

* Nazisme.
* Segonda Guèrra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Pierre Miquel, *Le piège de Munich*, Éditions Denoël, 1998.

## Nòtas e referéncias
KGB

thumb|right|Blason dau KGB.

Lo **KGB** (*Komitet gossoudarstvennoï bezopasnosti* en rus) es un servici de seguretat sovietic que foguèt actiu de 1954 a 1991. Creat per remplaçar lo MGB, qu'èra estat denonciat per d'infraccions a la legalitat socialista après la mòrt d'Estalin, èra encargat de missions d'entresenha e de còntra-espionatge a l'interior e a l'exterior de l'URSS. Dispausant de plusors centenaus de miliers d'agents e de policiers, èra tanben sostengut per un ret de plusors milions de collaborators occasionaus. Aquò li permet de reprimir lei movements d'oposicion en URSS e d'enregistrar de succès importants a l'estrangier gràcias a sa capacitat d'infiltracion dins leis institucions occidentalas. Foguèt dissòut en 1991 en causa de sa participacion au putsch de Moscòu. Foguèt remplaçat per divèrsei servicis secrèts dins lei país successors de l'URSS. Lo pus conegut es lo FSB rus creat en 1995.

## Liames intèrnes

* CIA.
* Espionatge.
* Guèrra Freja.
* Polícia politica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nicolas Lémery

thumb|right|Retrach de Nicolas Lémery.

**Nicolas Lémery** (17 de novembre de 1645, Roan - 19 de junh de 1715, París) es un quimista francés contemporanèu dau rèine de Loís XIV (1643-1715). Es famós per son *Cours de chymie* publicat en 1675, una importanta sintèsi dau saber empiric de la quimia dau sègle XVII que foguèt reeditat mai d'un còp. Pasmens, Lémery aguèt un ròtle pus important per son ròtle dins lo desvolopament de modèls permetent de descriure d'un biais pus precís lei mecanismes reaccionaus. Ansin, prepausèt un sistèma corpuscular que prefigurava en partida la teoria atomistica modèrna. En parallèl, realizèt plusors observacions experimentalas importantas.

## Liames intèrnes

* Atòm.
* Empirisme.
* Reaccion quimica.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Bougard, *La Chimie de Nicolas Lemery*, Turnhout, 1999.

## Nòtas e referéncias
Archivistica

[thumb|right|[Fotografia d'archius de la NASA.]]

L’**archivistica** es la disciplina qu'estúdia lei principis e lei tecnicas relativas a la gestion deis archius. Es considerada coma una sciéncia auxiliara de l'istòria e una branca dei sciéncias de l'informacion e dei bibliotècas. Sa data d'aparicion es desconeguda mai l'existéncia d'archius importants es atestada tre l'Antiquitat Auta en Mesopotamia. Segon lei documents disponibles a l'ora d'ara, l'archivistica modèrna es apareguda en Alemanha a la fin dau sègle XVI.

L'archivistica es organizada a l'entorn de dos principis. Lo premier es lo respècte dei fons, es a dire que fau tractar lei documents en foncion de sa provenància per lei classar sensa perdre de vista lo liame organic amb l'entitat que leis a produchs. En particular, aqueu principi enebís de dispersar de documents dins de categorias diferentas unicament definidas per lor contengut. Au contrari, es necessari de mantenir l'integritat materiala e intellectuau de cada fons d'archius. Lo segond principi fondamentau de l'archivistica es la nocion de cicle de vida que descriu lei diferenteis etapas de la vida d'un document de sa produccion a sa destruccion ò a sa conservacion a tèrme lòng.

## Liames intèrnes

* Istòria.
* Sciéncia auxiliara de l'istòria.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Direction des archives de France, *La Pratique archivistique française*, 1993.
* **[[francés|(fr)]]** Carol Couture et al., *Les fonctions de l’archivistique contemporaine*, Presses de l’Université du Québec, coll. « Gestion de l’information », 1999.
* **[[francés|(fr)]]** Marie-Anne Chabin, *Le Management de l'archive*, Hermès, 2000.

## Nòtas e referéncias
Tlemcen

thumb|right

**Tlemcen** es una vila dau Magrèb Centrau que se situa uei dins lo nòrd-oèst a proximitat de la frontiera marroquina e de la Mar Mediterranèa. En 2008, sa populacion èra de  abitants. Es famosa per son patrimòni culturau, especialament sei monuments que son lei vestigis dei dinastias medievalas que desvolopèron la vila.

Fondada au sègle II apC a l'entorn d'un *castrum* roman, la ciutat demorèt una localitat segondària fins a la conquista musulmana. Au sègle XI, foguèt agrandida per leis Almoravides. Venguda un centre intellectuau e religiós important, Tlemcen foguèt la capitala dei Zianidas entre lei sègles XIII e XVI. Puei, après un brèu periòde d'ocupacion espanhòla, passèt sota lo contraròtle dei Turcs d'Argier en 1553. La vila perdiguèt alora son estatut politic mai demorèt un centre economic e artesenau. Foguèt conquistada per lei Francés en 1842 mai l'influéncia dau poder coloniau sus la societat i foguèt febla. En revènge, dos tèrç dei quartiers istorics foguèron destruchs dins lo quadre de trabalhs de modernizacion. Après l'independéncia, una partida de la populacion urbana preferiguèt emigrar vèrs lei centres dau litorau. Pasmens, foguèt remplaçada per l'arribada de populacions ruralas.

## Liames intèrnes

* Zianidas.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Agnès Charpentier, *Tlemcen médiévale, urbanisme, architecture et arts*, Éditions de Boccard, 2018.
* **[[francés|(fr)]]** Abderrahmane Khelifa, *Tlemcen, capitale du Maghreb central*, Colorset, 2011.

## Nòtas e referéncias
Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne

**Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne** (**Paris 1**) es una institucion e universitat francesa dedicada a la recerca, situada dins la vila de París, Illa de França. Es especializada dins los domenis de lo drech. Foguèt creada en 1971.

## Ligams extèrnes
* www.pantheonsorbonne.fr (pagina oficiala)
Montverd (Gers)

**Montverd** (*Monbert* en francés) qu'es ua anciana comuna gascona situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Dempèi lo 1èr d'agost de 1974, qu'es incorporada a la comuna deu Brolh e Montverd.

## Geografia
Lo vilatge qu'es situat sus ua sèrra entre la ribèra de Baïsa e ua coma parallèla (qui se vei sus l'imatge de l'infobox au prumèr plan).
Sus aquera mapa de la comuna deu Brolh e Montverd, que's pòt endevinar la fòrma de l'anciana comuna, probablament a l'èst de Baïsa, qui es era-medisha a l'èst de la RD 939 (axe nòrd-sud) dens la traversada deu borg deu Brolh. La comuna èra probablament mei petita que la deu Brolh e, per consequent, dab 106 abitants en 1968 contra 160 peu Brolh, la densitat devèva pas estar inferiora a la de la comuna vesia.

## Toponimia
Dauzat e Rostaing tractan pas de *Montverd*, mes de l'omonime de Cantal. Aqueth *Montverd* que veng de *mont* e deu latin *viridis* « verd » .
L'adjectiu *verd* que's justifica per l'aspècte vist de l'oèst. Lo costalat qu'es talament en penent que necessàriament estó de tots temps abandonat au bòsc.

## Istòria
Montverd èra un castèthnau.
Lo 1èr d'agost de 1974, la comuna de Montverd que fusionè dab la deu Brolh (INSEE 32065) per fusion-associacion. Lo 1èr de gèr de 1981, la fusion- associacion que vengó ua fusion simpla. La comuna que passè lo 1èr de gèr de 2017 de l'arrondiment d'Aush a l'arrondiment de Miranda .

## Demografia

## Lòcs e monuments


Monbert_5.jpg|Las murralhas deu castèthnau.
Monbert_10.jpg|Montverd.
Monbert_6.jpg|La glèisa Sent Laurenç e la tor.
Monbert_3.jpg|La glèisa Sent Laurenç.
Monbert_1.jpg|Inscripcion de 1794 devath lo pòrge de la glèisa.


## Personalitats ligadas dab la comuna
* Comunas de Gers

## Ligams extèrnes
* Per l'identificacion deus monuments (de Montverd o deu Brolh) Site de la comunautat de comunas
* Montverd suu site de l'Insee

## Nòtas
Bombardament de Haiphong

[thumb|right|[Fotografia de l'aviso *Chevreuil* que participèt au bombardament de la vila.]]

Lo **bombardament de Haiphong** se debanèt lo 23 de novembre de 1946 au començament de la Guèrra d'Indochina. Pòrt important dau nòrd de Vietnam, la vila èra un enjòc entre França, que voliá restaurar sa preséncia en Indochina, e lo Vietminh que voliá perseguir lo procès d'independéncia dau país. I aguèt donc de tensions entre lei dos camps a prepaus dau contraròtles dei doanas portuàrias e d'incidents entraïnèron quauqueis escaramochas. Pasmens, se lei camps èran a se preparar per una guèrra, lo viatge d'Ho Chi Minh en França durant l'estiu de 1946 aviá permés d'establir un dialòg.

Dins aquò, lo 20 de novembre, lei Francés decidèron d'intervenir après un incident novèu. Lo 23, mandèron un ultimatum a seis adversaris per ordonar l'abandon de sei posicions. Puei, tres avisos bombardèron la vila quand lei tropas terrèstras rescontrèron de ponchs de resisténcia dau Vietminh. Lei Francés reconquistèron ansin lo pòrt mai l'amplor dei destruccions e lo nombre de victimas (entre 300 e  segon leis estimacions) entraïnèron lo començament dei combats vertadiers de la Guèrra d'Indochina.

## Liames intèrnes

* Guèrra d'Indochina.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Yves Benot, *Massacres coloniaux : 1944-1950 : la IVe République et la mise au pas des colonies françaises*, capitól 4, « Le bombardement de Haïphong », La Découverte, 2013.

## Nòtas e referéncias
Diram emirati

Lo **diram emirati** es la moneda deis Emirats Arabis Units. Son còdi internacionau es AED mai sa notacion usuala es DH ò Dhs. Es devesit en 100 *fils*. Introduch en 1973 per remplaçar lo riyal de Qatar e permetre ais Emirats d'aver una moneda pròpria, son cors foguèt alinhat sus aqueu dau dolar estatsunidenc tre 1978.

## Liames intèrnes

* Moneda.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Dram

Lo **dram** es la moneda d'Armenia. Es devesit en 100 *loumas*. Son còdi internacionau es AMD e son simbòl usuau es ֏. Creat après la revirada dau projècte d'adopcion d'una moneda comuna, lo roble rus, per lei país membres de la CEI, intrèt en circulacion lo 22 de novembre de 1993. Victima de l'inflacion subida per lei republicas èx-sovieticas, foguèt devaluada mai d'un còp dins leis ans 1990.

## Liames intèrnes

* Moneda.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sciéncia auxiliara de l'istòria

Lei **sciéncias auxiliaras de l'istòria** (ò **sciéncias fondamentalas de l'istòria**) son un ensemble de disciplinas scientificas e tecnicas que permèton l'esplecha ò la critica dei fònts e deis elements utils au trabalh de recèrca istorica. Lor nombre aumenta pauc a cha pauc amb l'aparicion de disciplinas auxiliaras novèlas, generalament après un progrès tecnic permetent d'estudiar d'aspèctes novèus dei documents ò dei vestigis.

## Lista dei sciéncias auxiliaras de l'istòria

I a de centenaus de sciéncias e de tecnicas que pòdon aver un ròtle dins l'estudi d'elements istorics. La lista aicí dessota prepausa quauquei desenaus d'exemples :
* l'archivistica qu'estúdia lo foncionament deis archius.
* l'arqueologia assaia de reconstituir lo passat a partir de l'estudi dei vestigis materiaus laissats per lei societats precedentas.
* la codicologia es l'estudi dei libres manuscrits.
* la cronologia que son objectiu es de datar leis eveniments istorics.
* la dendrocronologia qu'es una disciplina fisicoquimica destinada a datar de pèças de fusta.
* la diplomatica es l'estudi de l'estructura dei documents oficiaus.
* l'epigrafia que permet d'analizar leis inscripcions realizadas sus de materiaus imputrescibles per lei datar e lei plaçar dins son contèxte.
* l'eraudica es l'estudi dei blasons.
* la genealogia que reconstituís lei familhas.
* la geografia es l'estudi dei fenomèns fisics, biologics e umans que se debanan sus la planeta.
* la geologia es l'estudi deis estructuras morofologicas de la Tèrra.
* l'istoriografia es l'estudi de la sciéncia istorica, es a dire dau biais d'escriure l'istòria.
* la lingüistica qu'es la sciéncia dei lengatges.
* la numismatica qu'es centrada sus l'identificacion dei monedas.
* la paleografia qu'estúdia lei tèxtes manuscrits per permetre sa lectura e comprendre l'evolucion de l'escritura ò lei condicions aguent permés la redaccion dau document.
* la paleopatologia es l'estudi dei malautiás dei populacions passadas.
* la papirologia es l'estudi dei papirús ancians.
* la prosopografia qu'es especializada dins l'estudi dei biografias.
* la sigillografia s'interessa a l'estudi dei sagèus.
* la toponomia es l'estudi dei noms de luòc.
* la vexillologia qu'es l'estudi dei drapèus e dei blasons.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Istòria.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean-Nicolas Corvisier, Sources et méthodes en histoire ancienne, Presses Universitaires de France, 1998.
* **[[alemand|(de)]]** Benjamin Hederich, *Anleitung zu den fürnembsten historischen Wissenschaften*, 1711.
* **[[francés|(fr)]]** Charles Samaran, *L'histoire et ses méthodes*, Gallimard, « Encyclopédie de la Pléiade », 1961.

### Nòtas e referéncias
Ausança (aiga)

**Ausança** es un pichon riu d'environ 40 km que nais pres de Saint-Martin-du-Fouilloux e se jeta dins Clen a Chasseneuil-du-Poitou, 1 km en aval dau Grand-Pont.

Separa las comunas de Vasles e Ayron, e traversa las comunas de Latillé, Chiré, Vouillé, Quinçay, Minhec e Chasseneuil.

## Idronomia
*Fluvius Alsancia* en 939; *Ausancia* en 989; *Rivère d’Ausance* en 1324; *de l’Ausence* en 1375; *d’Auzance* en 1404; *des Ansses* en 1447.
Rabaul (volcan)

thumb|right|Imatge satellit de la caldera de Rabaul amb lo mont Tavurvur (a drecha) e lo mont Vulcan (a senèstra) ; Rabaul se situa au fons dau pòrt naturau.

Lo **Rabaul** es un volcan actiu de Papoa-Nòva Guinèa situat sus l'illa de Nòva Bretanha. Constituït d'una caldera dubèrta sus l'ocean, forma un pòrt naturau onte se tròba la vila de Rabaul.

La formacion de l'estructura volcanica actuala es lo resultat de plusors erupcions explosivas importantas. La caldera actuala es ansin probable la consequéncia de doas erupcions majora que se debanèron vèrs 535 avC e vèrs 683 avC. Entraïnèron l'afondrament d'una partida de l'edifici volcanic e l'intrada de l'aiga dins la depression. Après aquela catastròfa, l'activitat volcanica se desplacèt sus lei bòrds de la zòna d'afondrament ontee se formèron lei monts Vulcan et Tavurvur. Lo volcan foguèt probable descubèrt per leis Europèus durant l'erupcion de 1767. Dempuei aquela data, 13 erupcions son estadas observadas.

Aquela activitat empachèt pas leis Alemands de fondar Rabaul dins la baia. Gràcias a son pòrt, la vila venguèt la capitala dau poder coloniau. Pasmens, en 1937, una erupcion violenta i causèt de degalhs importants e lo sèti de l'administracion locala foguèt desplaçat a Port Moresby. En 1994, un autre episòdi volcanic important entraïnèt la destruccion de la màger part deis infrastructuras e l'evacuacion de Rabaul. La populacion passèt de  a  abitants. La darriera erupcion dau mont Vulcan aguèt luòc en 1995. En revènge, lo mont Tavurvur conoís de periòdes eruptius frequents.

## Liames intèrnes

* Rabaul.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Rabaul

[thumb|right|Rabaul en [2012 vista dempuei l'observatòri volcanologic.]]

**Rabaul** es una vila de Papoa-Nòva Guinèa situada a l'èst de l'illa de Nòva Bretanha. Fondada per leis Alemands en 1878 dins la caldera d'un volcan actiu, venguèt l'aglomeracion principala de l'illa durant lo periòde coloniau. Après la Premiera Guèrra Mondiala, passèt sota lo contraròtle d'Austràlia. En 1937, una erupcion dei monts Vulcan e Tavurvur entraïnèt de destruccions importantas e la capitala de l'illa foguèt transferida a Port-Moresby. Pasmens, l'endrech gardava una valor estrategica importanta. En 1942, durant la Segonda Guèrra Mondiala, lei Japonés ocupèron donc l'endrech per i crear una importanta basa navala. De combats importants aguèron donc luòc per neutralizar aquela basa que resistiguèt ais atacas aliadas fins a aost de 1945.

Rabaul foguèt integrada a Papoa-Nòva Guinèa a l'independéncia dau país en 1975. Venguèt cap-luòc de districte e, en despiech dau transferiment de la capitala a Port-Moresby, demorèt un centre important. En 1990, aviá una populacion de mai de  abitants. Pasmens, quatre ans pus tard, una violenta erupcion dei monts Vulcan e Tavurvur causèt tornarmai de destruccions importantas. En particular, foguèt necessari d'evacuar la vila. Plusors infrastructuras importantas, coma l'aeropòrt, foguèron totalament destruchas. Foguèt alora decidit de desplaçar la capitala provinciala a Kokopo. La màger part de la populacion seguiguèt lo movement e la populacion de Rabaul èra de mens de  abitants dins lo corrent deis ans 2010. Gràcias a son passat istoric, demòra un centre toristic.

## Liames intèrnes

* Rabaul (batalha de).
* Rabaul (volcan).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Rabaul (omonimia)

**Rabaul** pòu designar leis elements seguents :
* Rabaul, una vila de Papoa-Nòva Guinèa.
* Rabaul, un volcan actiu de Papoa-Nòva Guinèa.
* la batalha de Rabaul, un ensemble de combats de la Segonda Guèrra Mondiala.
Ocupacion d'Alemanha après la Segonda Guèrra Mondiala

[thumb|right|L'ocupacion d'Alemanha dins lo quadre deis ocupacions e dei cambiaments territòriaus en [Euròpa après la Segonda Guèrra Mondiala.]]

L’**ocupacion d'Alemanha après la Segonda Guèrra Mondiala** es lo resultat de la volontat dei quatre « Grands » d'eliminar lo regim nazi e d'empachar tota resurgéncia dau militarisme alemand. Organizada a partir de 1943, es mesa en òbra après la capitulacion alemanda dau 8 de mai de 1945. L'Estat alemand foguèt dissòut e lo territòri foguèt devesit en quatre zònas d'ocupacion plaçadas sota la direccion de l'URSS, deis Estats Units, dau Reiaume Unit e de França. Son debanament pòu èsser decopats en tres periòdes.

## Istòria

De 1945 a 1949, lei Quatre Poissanças aliadas exerciguèron dirèctament l'autoritat suprèma en Alemanha e i aviá plus d'Estat alemand centrau. Aqueu periòde foguèt marcat per d'esfòrç per assaiar de desnazificar lo país. Pasmens, aquela politica foguèt minada per leis urgéncias umanitàrias e economicas liadas a la reconstruccion e ai pagaments deis indemnitats de guèrra. De mai, lei tensions creissentas entre Occidentaus e Sovietics menèron pauc a pauc au començament de la Guèrra Freja. Òr, en causa de sa posicion centrala entre lei dos blòts, Alemanha venguèt rapidament un deis enjòcs majors dau conflicte.

De 1949 a 1956, la rompedura entre l'Oèst e l'Èst menèt a la formacion de dos Estats alemands distints : la Republica Federala d'Alemanha (RFA) a partir dei zònas d'ocupacion estatsunidenca, britanica e francesa e la Republica Democratica Alemanda (RDA) a partir de la zòna sovietica. Vèrs 1954, lei dos Estats èran integrats dins sei blòts respectius. Lor sobeiranetat èra oficialament restaurada mai lei Quatre Poissanças gardèron sei drechs regardant lo reglament definitiu de la guèrra. En particular, Berlin demorèt devesit en quatre zònas.

Après 1956, lo *[[statu quo]]* se mantenguèt mai Alemanha demorèt un enjòc important de la confrontacion entre Estatsunidencs e Sovietics. En particular, en 1961, aguèt luòc la crisi de la construccion de la muralha de Berlin. Puei, dins leis ans 1980, se debanèt aquela de la crisi deis euromissils. Aqueu periòde durèt fins ai dificultats sovieticas de la fin de la Guèrra Freja. En 1990, après l'afondrament de la RDA, lei doas Alemanha foguèron oficialament reünidas e lo Tractat 2+4 organizèt l'evacuacion dei tropas d'ocupacion.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Guèrra Freja.
* Republica Democratica Alemanda.
* Republica Federala d'Alemanha.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Wilhelm Keitel

[thumb|right|Wilhelm Keitel en [1942.]]

**Wilhelm Keitel** (22 de setembre de 1882, Helmscherode – 16 d'octòbre de 1946, Nuremberg) es un manescau alemand de la Segonda Guèrra Mondiala e un dignitari important dau III Reich. 

Comandant de batariá durant la Premiera Guèrra Mondiala, demorèt dins l'armada alemanda après 1918 onte participèt ais operacions de rearmament secrètas de la Republica de Weimar. Favorable ai nazis tre 1933, obtenguèt rapidament de promocions après la presa dau poder d'Adolf Hitler. En 1938, foguèt nomat cap de l'Estat-Major de la *[[Wehrmacht]]*. Pasmens, aquela nominacion s'explica benlèu per sa feblessa de caractèr que permetiá a Hitler de contraròtlar pus aisament l'armada alemanda. D'un biais generau, Keitel s'opausèt a l'intrada en guèrra d'Alemanha e ais accions pus riscadas ordonadas per lo *Führer*. En 1941, signèt divèrsei decrèts permetent ai soudats alemands d'executar de civius sospichats de sostenir lei movements de partisans (13 de mai) ò permetent de fusilhar dirèctament lei comissaris politics sovietics (6 de junh). En setembre de 1942, s'opausèt tornarmai ai projèctes d'Hitler dins la region de Caucàs. Pasmens, après aquela disputa, arrestèt de criticar lei decisions d'Hitler e signèt sensa discutir totei leis òrdres. En mai de 1945, signèt la capitulacion deis armadas dau Reich.

Après la guèrra, foguèt rapidament arrestat per leis Aliats (13 de mai de 1945). Au Procès de Nuremberg, foguèt accusat de crimes e complòt còntra la patz, de crimes de guèrra e de crimes còntra l'Umanitat. Assaièt de se presentar coma un simple militar que deviá seguir leis òrdres mai aquela defensa convencèt pas lo tribunau. Foguèt condamnat a mòrt a l'unanimitat.

## Liames intèrnes

* Nazisme.
* Tresen Reich.

## Bibliografia

* **[[neerlandés|(nl)]]** Edgar de Bruyne, G. B. J. Hiltermann e H. R. Hoetink, « Keitel, Wilhelm », dins *[[Winkler Prins]]*, vol. 12, 1951.

## Nòtas e referéncias
Cabernet Franc

Lo **Cabernet Franc** es un vitatge principalament destinat a la produccion de vins roges. Es caracteristic de l'assemblatge bordalés ont es utilizat amb lo Cabernet Sauvinhon e lo Merlot. I ocupa generalament una plaça segondària (mai o mens 12-15 %). D'efièch, lo Cabernet Franc a pas l'aciditat e l'estructura del Cabernet Sauvinhon. Pasmens, pòrta d'aròmas fresques e fruchats. Es principalament cultivat dins la region de Bordèu. Dins la rèsta del mond, es principalament cultivat dins la val de Léger e dins lo nòrd-èst d'Itàlia.

## Galariá fotografica


Cabernet-franc.jpg|
Cabernet Franc Weinsberg 20060909.jpg|
Cab Franc grape.JPG|
Cab franc leaf.JPG|


## Articles connèxes

* Cabernet Sauvinhon
* Merlot
* Vin roge
* Vitatge

## Nòtas e referéncias
Chardonnay (vitatge)

Lo **Chardonnay** es un vitatge destinat a la produccion de vins blancs. Caracteristic de Borgonha e de Champanha, es un vitatge adaptable e de bon cultivar que supòrta de climas plan variats. Pòt presentar d'aròmas poderoses : fogasset, burre fresc, avelana o pan grasilhat dins sas regions d'origina, agrums, ananasses e fruches exotics dins los païses cauds... En Borgonha, de botas de casse son utilizadas per balhar d'aròmas suplementaris als vins de Chardonnay de granda qualitat. Aqueles vins vielhisson generalament fòrça plan. Pels vins mai ordinaris, de tinas classicas son preferidas. Es aconselhat de beure lèu los vins atal produches. Gràcias a son adaptabilitat, lo Chardonnay s'es difusat dins mantuna region viticòla. En particular, es cultivat en Savòia, als Estats-Units, en Austràlia e en Africa del Sud.

## Galariá fotografica


Pinot blanc Chardonnay - Ampélographie.jpg|
VIVC2455 CHARDONNAY BLANC Cluster in the field 8940.jpg|
Chardonnay grapes close up.jpg|
Chardonnay - leaf.jpg|


## Articles connèxes

* Vin blanc
* Vitatge
Sièis Arts

Lei **Sièis Arts** son un programa educatiu chinés aparegut durant l'Antiquitat. Èran compausats per lei rites (禮), la musica (樂), l'arqueria (射), l'equitacion (御), la calligrafia (書) e lei matematicas (數). Popularizats per lei confucianistas, aqueleis arts demorèron populars fins a la disparicion de l'Empèri Chinés, especialament durant lei periòdes marcats per una influéncia fòrta deis idèas confucianistas.

## Liames intèrnes

* Confucianisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Aeropòrt de Melilla

L'aeropòrt de Melilla (: MLN, GEML:) es a sol 3 quilomètres del centre de la vila de Melilla (Espanha). La siá situacion fa d'aqueste aeropòrt jonhètz vila autonòma amb de desparièras destinacions nacionalas. A capacitat per mòure fins a 500.000 passatgièrs e la mièja annala de passatgièrs ronda los 400.000.

L'aeropòrt càmbia a categoria 3C lo 23 de febrièr de 2023 après l'anóncia d'Aena que permet l'operativa d'avions a reaccion coma lo CRJ-200, Embraer 170, Embraer 195-E2, Bae 146, Airbus A220, Airbus A318, Airbus A319, Airbus A320, Airbus A320neo e Boeing 737, totas elas penalizadas en carga de pagament (passatge e de valisas) e distància que s'arribariá dempuèi el. Es de besonh ampliar la pista en 270 m., Cap al sud e d'autres 350 m., Utils al nòrd per que aquestes avions a reaccion pòscan operar sens penalización.a 

L'aeropòrt de Melilla, malgrat lo sieu pauc trafic, se tròba plaçat al bòrd de la frontièra marroquina e, al pas existir acòrd amb Marròc, los avions an de realizar malaisits manòbras pendent los desgahetes e aterrizajes per evitar s'endintrar en espaci aerian de Marròc. Totun, i a pas motiu de preocupacion doncas fins ara pas a agut de problèmas ligats a aiçò.
Desnazificacion

[thumb|right|Aficha de [propaganda estatsunidenca mostrant lei crimes dau III Reich dins lo quadre de la desnazificacion.]]

La **desnazificacion** es l'ensemble dei mesuras adoptadas per lei venceires de la Segonda Guèrra Mondiala per faire disparéisser totei lei traças dau nazisme en Alemanha e per jutjar sei responsables. Contenent dei mesuras punitivas e preventivas, lo procès aviá tanben per objectiu de permetre la reconstruccion d'Alemanha sus una basa capitalista a l'Oèst e comunista a l'Èst. La responsabilitat de sa mesa en òbra foguèt entre lei mans dei país venceires durant la fin deis ans 1940 avans d'èsser pauc a pauc fisada ais autoritats alemandas.

Decidida a la conferéncia de Postdam durant l'estiu de 1945, la desnazificacion menèt rapidament a l'organizacion destinada a jutjar lei caps principaus dau III Reich e, d'un biais pus generau, a l'arrestacion de  suspèctes. Pasmens, lo començament de la Guèrra Freja e lei menaçadas d'una guèrra novèla en Euròpa limitèron pauc a pauc seis efiechs. Divèrsei suspèctes foguèron liberats sensa procès car leis Estats alemands en formacion avián besonh de quadres experimentats per foncionar. Dins aquò, a l'opausat, de procès còntra de responsables nazis esconduts au sen de la populacion foguèron organizadas fins au començament dau sègle XXI en foncion dei descubèrtas realizadas per leis istorians, la polícia e lei « caçaires de nazis ». 

Lo bilanç de la desnazificacion es donc sovent considerat coma mitigat. D'efiech, se plusors dignitaris foguèron jutjats e condamnats (de còps a la pena de mòrt), la màger part deis elèits e dei quadres intermediaris, qu'èran estats demorats fidèuss a Hitler fins a la fin de la guèrra, foguèron pas ò pauc inquietats. Per exemple, en RFA, 90% dei magistrats e deis avocats avián servit dins leis institucions judiciàrias dau Reich. En RDA, en 1951, 27 % dei sòcis dau SED èran d'èx-sòcis dau NSDAP. Dins aquò, lo nazisme dispareguèt pauc a pauc de la vida politica – franc de quauquei partits e grops marginaus – e de lèis estrictas condamnan encara sa promoccion en Alemanha.

## Liames intèrnes

* Nazisme.
* Guèrra Freja.
* Segonda Guèrra Mondiala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Conferéncia de Potsdam

[thumb|right|[Winston Churchill|Churchill, Truman e Estalin a la conferéncia de Potsdam.]]

La **Conferéncia de Potsdam** es una conferéncia internacionala que reüniguèt lei venceires principaus (URSS, Estats Units e Reiaume Unit) dau 17 de julhet au 2 d'aost de 1945 per reglar lei questions pausadas per la victòria deis Aliats en Euròpa. Reüniguèt Estalin e Molotov per l'Union Sovietica, Truman e Byrnes per leis Estats Units e Churchill e Eden (remplaçats per Attlee e Bevin lo 28 de julhet) per lo Reiaume Unit.

L'intrada en guèrra de l'URSS còntra Japon foguèt confiermada e Moscòu s'associèt a l'ultimatum angloestatsunidenc qu'exigiguèt una capitulacion sensa capitulacion de l'armada nipona. La conferéncia definiguèt tanben lei principis directors dau tractament d'Alemanha après la guèrra : desarmament, desmilitarizacion, desnazificacion, preparacion dei tractats de patz, descentralizacion, reparacions de guèrra, partiment de la Prússia Orientala entre l'Union Sovietica e Polonha, ocupacion per lei venceires, etc. Enfin, foguèt decidit d'integrar França e China dins lo conseu dei Cinc Grands encargats d'elaborar lei tractats amb lei satellits d'Alemanha (mai d'exclure França dei negociacions generalas amb Itàlia).

Divèrsei revendicacions sovieticas foguèron refusadas (contraròtle dau mandat libian, contraròtle deis Estrechs) e leis Occidentaus protestèron còntra lo desvolopament de l'influéncia sovietica en Romania e en Bulgaria. Pasmens, d'un biais generau, Estatsunidencs, Britanics e Sovietics evitèron de discutir dei subjèctes malaisats per mantenir en plaça la Granda Aliança fins a la capitulacion de Japon. La Conferéncia de Potsdam es ansin una etapa vèrs lo començament de la Guèrra Freja.

## Liames intèrnes

* Conferéncia de Yalta.
* Guèrra Freja.
* Segonda Guèrra Mondiala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Montgalhard (Gers)

**Montgalhard** (*Montgaillard* en francés) qu'ei ua anciana comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Qu'ei dempèi 1821 dens la comuna de Casaus.

## Geografia
Lo vilatge de Montgalhard, tot petit, qu'ei plaçat sus un turon qui tresplomba la ribèra de Guiroa. Qu'ei traversat per « la via de Rigapeu a Lupiac », qui ei quitament pas departamentala. Montgalhard qu'ei la partida orientala de la comuna de Casaus. Lo lòc que guarda la soa glèisa, vodada a Sent Joan , e lo son cementèri.

## Toponimia
Dauzat e Rostaing, en mei deu mot *mont*, qu'atribueishen a l'adjectiu *galhard*, en « ancian provençau », un sens de « solide, valent », per la soa valor militara. Negre, citat per Patrici Pojada a prepaus de Montgalhard (Arièja), qu'i vei la valor de « gai, valent, excellent, hòrt ». Astor, citat per Patrici Pojada, qu'interprèta lo nom en *mont* + *galhard* « galhard, vigorós, hòrt ». Los Féniés, citats per Patrici Pojada, que considèran lo mot *galhard* se refereísh a la soliditat militara deu lòc. Bénédicte Boyrie-Fénié que parla d'un oronime de valor militara, de plaça hòrta.
Miquèu Grosclaude, per Montgalhard (Hauts Pirenèus), qu'interprèta lo nom en *mont* + *galhard* « hòrt, solide, valent ». Segon Burgan e Lafon, per Montgalhard (Tarn e Garona), lo nom qu'ei format de *mont*, deu latin *montem*, e de l'adjectiu occitan, d'origina celtica (**galia* « fòrça »), *galhard*; le sens qu'ei « solidament fortificat ».

## Istòria
Atau com Ardens, Montgalhard qu'estó incorporada a Casaus en 1821.

## Demografia

* Lo n° INSEE qu'ei estat cambiat per rasons practicas.

## Lòcs e monuments

## Véser tanben

## Nòtas
Credit Suisse

**Credit Suisse Groupe AG** es una banca d'investiment e societat de productes financèrs dont la sedença sociala se situa a Zuric fondada en 1856 par Alfred Escher. 

## Istòria
En 1856, Schweizerische Kreditanstalt (SKA) ven lèu la primièra banca comerciala de Soïssa, trabalhant principalament dins lo crèdit , finança atal una part importanta del camin de fèrre. SKA participèt en 1879 a la creacion de la Banca soïssa dels camins de fèrre, en 1890 a la de la Banca dels camins de fèrre orientals e en 1895 a la de la banca d'entrepresas electricas. A partir de 1905, amb l'obertura d'una sucursala a Basilèa, la banca comença de crear sa ret de sucursala dins lo país. Lo primièr conflicte mondial fa sofrir la banca pertocant sas operacions internacionalas.,

Las annadas 1930, puèi la Segonda Guèrra Mondiala li permeton de finançar un contingent de 12 000 ancians nazis en Argentina per un compte estimat a 35 miliards de èuros, espoliats a de familhas judievas. La primièra sucursala a l'exterior de Soïssa es obèrta en 1940 a Nòva York. En 1990, aqueriguèt una participacion majoritària dins Bank Leu, la mai vièlha banca de Soïssa. L'annada seguenta, aqueriguèt la Neue Aargauer Bank per 900 milions de francs soïsses.

En 1997, lo grop fusionèt sas activitats amb las asseguranças Winterthur, creant un ensemble avent una capitalizacion de 21 miliards de livres. La meteissa annada, recrompa las activitats francesas de la banca Hottinguer a París. En 1998, aqueriguèt Banco Garantia, una banca brasilièra especializada dins la banca d'afars, per un miliard de francs soïsses. En 2000, lo grop emplegava mai o mens 80 000 personas dins lo mond, per 28 000 en Soïssa.

En 2006, cedís Winterthur a Axa per 6,2 miliards de livres. A la fin de 2006, la fusion de las activitats banca privada e Leasing e l'integracion de City Bank SA forma sa filiala Bank-now, especializada dins la banca privada e lo leasing, que dispausa de 24 sucursalas despartidas en tota Soïssa e emplega mai de 300 collaborators. En març de 2016, anoncièt la reduccion de la talha de sas activitats dins la banca d'investiment amb la supression de doas mila pòstas dins aquela branca. 

En mai de 2017, deguèt pagar una emenda de 400 milions de dòlars estatsunidenc per metre fin a las perseguidas engatjadas pel regulator american de las caissas d'estalvis dins l'encastre de la crisi de las subprimes. En 2021, l'efièch de la desbranda del fons d'investiment Archegos Capital suls comptes de la banca èra estimat 4,4 miliards de francs soïsses. 

Lo 19 de març de 2023, Credit Suisse es crompada per UBS Group SA per una soma de 3 miliards de francs soïsses.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Xande Valois

**Alexandre Valois Cordeiro Filho** (Rio de Janeiro, 6 de setembre de 2004), mai conegut coma **Xande Valois**, es un actor de television e cinèma brasilièr.

## Filmografia
* *[[Malhação: Intensa como a Vida]]* (2012)
* *[[Joia Rara]]* (2013)
* *[[Alto Astral]]* (2014)
* *[[Babilônia (telenovela)|Babilônia]]* (2015)
* *[[Através da Sombra]]* (2016)
* *[[Êta Mundo Bom!]]* (2016)
* *[[Um Tio Quase Perfeito]]* (2017)
* *[[Dancinha dos Famosos]]* (2017)
* *[[A Força do Querer]]* (2017)
* *[[Os Dias Eram Assim]]* (2017)
* *[[Filhos da Pátria]]* (2017)
* *[[Super Chefinhos]]* (2018)
* *[[Sob Pressão]]* (2018)
* *[[Se Eu Fechar os Olhos Agora]]* (2019)
* *[[Éramos Seis (2019)|Éramos Seis]]* (2019)
* *[[ Fazendo meu Filme]]* (2022)
* *[[ Eu Acredito em Contos de Fadas ]]* (2022)

## Nòtas e referéncias

## Ligams extèrnes
* Xande Valois - IMDb
Cònsol (Roma)

Lei **cònsols** son de magistrats romans apareguts a la fondacion de la Republica. Formavan un collègi de dos magistrats qu'èran elegits per un mandat d'un an per lo pòble roman reünit en *[[comices centuriates]]*. Èran encargats dei poders civiu e militar suprèms (*[[imperium]]*) e èran lei caps deis armadas en campanha. Pasmens, avián pas un poder absolut car lor activitat èra contrarotlada per lo Senat. De mai, un tribun de la plèba aviá lo drech de blocar una de sei decisions. Après la formacion de l'Empèri per August, lei cònsols perdiguèron son autoritat suprèm. L'eleccion foguèt remplaçada per una ratificacion per lei senators mai lo pòste demorèt prestigiós. Foguèt ansin sovent atribuït a de personalitats importantas. Pasmens, aqueu prestigi demeniguèt lentament e la foncion foguèt finalament suprimida per Justinian en 541.

## Liames intèrnes

* Republica Romana.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Eugène Van Bemmel

**Eugène** Paul Philippe **Van Bemmel** (Gant,16 d'abril de 1824 - Saint-Josse-ten-Noode, 19 d'agost de 1880) èra un ensenhaire, jornalista e escriveire bèlga.

En 1843, participèt a un concors sus la lenga e la literatura provençalas (valent a dire occitanas). Foguèt disqualificat qu'insistissiá sus una origina celtica de l'occitan, mas obtenguèt un finançament de la comuna de Brussèlas que li permetèt de publicar una version espandida de son estudi en 1846.

En 1849, Van Bemmel venguèt professor de literatura a l'universitat de Brussèlas. Ne vengèt lo rector en 1871. S'illustrèt dins d'articles dins las revistas "Revue trimestrielle" e "Revue de Belgique". Foguèt secretari de la "Société des gens de lettres belges". Tanben demandèt l'egalitat de dreches pels flamencs en participant al movement "Vlamingen voruit" (1858) e, la meteissa annada, al proclam "declaracion dels dreches dels flamencs".
## Publicacions
* *De la langue et de la poésie provençales* (1846)
* *La Belgique illustrée, ses monuments etc.* (1855)
* *Étude sur les monuments druidiques* (1857)
* *Traité général de la littérature française* (1880)
* *Patria belgica* (tres volums, 1871–75)
* *De la langue provençale* (reedicion de la primièra part de *De la langue et de la poésie provençales*, 2023)

## Nòtas e referéncias

## Bibliografia
* Potvin (1882): Charles Potvin. "Eugène Van Bemmel". *Annuaire de l’Académie royale des Sciences, des Lettres et des Beaux-arts*. 1882. Tornat publicar dins Van Bemmel (2023).
* Charlier (1936-1938): Gustave Charlier. "Eugène Van Bemmel". *Biographie Nationale*, vol. 26, 1936-1938, col. 163-173. Tornat publicar dins Van Bemmel (2023).
* Nordisk Familjebok (1904): "Bemmel, Eugène van", *Nordisk familjebok*, 1904, col. 1314
* Van Bemmel (2023): Eugène Van Bemmel. *De la langue provençale*. París: IEO París, 2023. (Documents per l'estudi de la lenga occitana n°124).
Mar epicontinentala

[thumb|right|La [Marga (mar)|Marga e la Mar dau Nòrd son dos exemples de mar epicontinentala.]]

Una **mar epicontinentala** es una partida d'ocean que cuerb una partida d'una plataforma continentala. Es donc caracterizada per un fons pauc prefond, sovent inferior a 200 m. Ansin, se comunica largament amb la superficia de l'ocean, l'influéncia oceanica i es en realitat relativament limitada. En particular, i a ges de corrent de prefondor e lei corrents marins de superficia son principalament dictats per lo regim dei vents dominants. 

Au nivèu geologic, una mar epicontinentala es generalament lo resultat de l'accion de l'aiga durant leis transgressions marinas e lei periòdes glaciaris. D'efiech, lei mecanismes d'erosion entraïnan lo cavament de certanei regions dau litorau que son alora aisament inondadas a la remontada dau nivèu generau de l'ocean mondiau. Per exemple, es lo cas de la Baia d'Hudson qu'es un bacin d'erosion glaciari que foguèt negat a la fin dau darrier periòde glaciari.

## Liames intèrnes

* Mar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Còdi Morse internacionau

thumb|right|Còdi Morse internacionau.

Lo **Còdi Morse internacionau** (ò **alfabet Morse internacionau**) es un còdi permetent de transmetre un tèxte per lo mejan d'una seria d'impulsions cortas e lòngas produchas per de signes, una lutz ò un sòn. Son invencion es atribuïda a Samuel Morse (1791-1872) mai aquela paternitat es de còps contestada au profiech d'Alfred Vail (1807-1859), un de seis assistents.

Concebut per la telegrafia en 1838, es un sistèma qu'associa un còdi unic compausat de plusors impulsions intermitentas a cada letra, chifra ò signe de pontuacion. Es ansin considerat coma lo precursor dei comunicacions numericas. Aguèt un ròtle major dins lei telecomunicacions fins au desvolopament de la ràdio e dau telefòn. Pasmens, uei, garda un ròtle important car son utilizacion necessita pas un aparelh tecnologicament avançat. Lo morse es donc totjorn en usatge dins lei fòrças armadas, lei telecomunicacions, certaneis espòrts (alpinisme, sotada...), etc.

## Liames intèrnes

* Semafòr.
* Telegrafia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Crònica

Una **crònica** (var. **cronica**) es una seguida de fachs istorics consignats dins l’òrdre dau sieu debanar. En règla generala, lo racònte dona la mema importança ai eveniments locals e generaus vists per l'autor e non cèrca a estudiar li sieui cauas. Per aquela rason, lo cronicaire non es considerat coma un istorian.

## Ligams intèrnes

* Istòria.
Cònte

Un **cònte** (var. **conte**) es una istòria, sovent corta, qu’a per subjècte d'aventuras imaginari ò fantastiqui. Foàrça còntes fan partida de la literatura populara orala. Totun, existisse tanben de còntes escrichs que poàdon èstre restacats a un autor, una epòca ò un movement. En rason d'aqueli originas populari, lo cònte demòra un genre malaisat de definir e sovent considerat coma un genre segondari. En mai d'aquò, pòu èstre confondut emb de formas pròchas coma la novèla e la faula. Ensin, dins lo corrent de la sieu istòria, lo cònte a conoissut de variacions importanti e formas multipli qu’explícon sa popularitat dins la literatura anciana e actuala.

## Ligams intèrnes

* Faula.
Naufragi

Un **naufragi** es la perda totala ò parciala d'una nau en mar ò en navegacion fluviala per accident. Son generalament la consequença d'errors umani (error de navegacion...), de problemas tecnics (perda de l'estabilitat, incendi...), de condicions meteorologiqui desfavorabli (tempèsta, tsunami...), d'una collision (iceberg, abordatge...) ò d'actes ostils (guèrra, pirataria...). Pòu causar la perda de l'equipatge, dei passatgiers e dau cargament.

## Ligams intèrnes

* Naviri.
Autobiografia

Una **autobiografia** es una biografia dont una persona cuènta la sieu vida. Lo mòt es relativament recent qu'es apareissut vèrs 1800 en Anglatèrra e en Alemanha. Foguèt introduch en Occitània vèrs 1830. Es un genre literari diferent dei memòrias e dau jornal. En efècte, l'autobiografia es centrada sus l'introspeccion e lo quadre istoric li es unicament evocat en foncion dau sieu ròtle dins lo racònte. Au contrari, li memòrias e lo jornal intime son de genres qu'impàuan a l'autor de donar lo sieu testimoniança ò jutjament sus una epòca.

## Ligams intèrnes

* Jornal intime.
* Memòrias (literatura).
Gelosia

La **gelosia** (var. **gelosèr**, **gelosiá**, **jalosiá**) es un sentiment d’inquietuda d’una persona que pròva un desidèri de possession exclusiva vèrs la persona aimada. Pòu finda designar lo despièch provat a la vista dei avantatges dei autres.

## Ligams intèrnes

* Emocion.
Madrassa

Una **madrassa** es un establiment d'ensenhament teologic musulman. Per extension, pòu designar un edifici musulman dedicat a la recèrca scientifica.

## Ligams intèrnes

* Islam.
Transoxiana

**Transoxiana** es una region istorica d'Asia Centrala. Situada en delà dau fluvi Oxus, sa vila pus importanta èra Samarcanda e son economia èra principalament centrada sus lei cambis de marchandisas que passavan lòng de la Rota de la Seda. La region èra generalament politicament fragmentada car cada vila importanta èra independenta ò fòrça autonòma. Uei, correspònd mai ò mens a la partida occidentala de Tatgiquistan e a la mitat orientala d'Ozbequistan. Dins lei tèxtes modèrnes, lo tèrme s'utiliza per parlar de la region avans lo sègle VIII. Pasmens, dins d'obratges pus ancians, pòu designar la region durant de periòdes ulteriors.
 
## Liames intèrnes

* Asia Centrala.
* Rota de la Seda.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Mark Dickens, « Transoxiana », dins Oliver Nicholson (dir.), *The Oxford Dictionary of Late Antiquity*, Oxford University Press, 2018.

## Nòtas e referéncias
Neutralitat (diplomacia)

La **neutralitat** es, en drech internacional, la situacion d'un Estat que demòra en defòra d'un conflicte internacional. Un Estat neutre sostèn ges de partida implicada dins lo conflicte. Es un concèpte pus fòrt que la non-belligerança qu'es la situacion d'un país que, sensa èstre totalament neutre dins un conflicte, non pilha part ai operacions militari.

### Liames intèrnes

* Diplomacia.
* Guèrra.
* Non-belligerança.
Untermutschelbach

**Untermutschelbach** (Mochelbach Sotiran) es una colonia vaudesa e una anciana comuna de Vurtembèrg, ara part de la comuna de Karlsbad dins lo país de Bada e Vurtembèrg, en Alemanha. Sa superfícia es de 0,62 km². Aviá  abitants en 2011. 

## Istòria
La colonia vaudesa es fondada mercé a l’ajuda del sobiran de Vurtembèrg entre 1699 e 1701. 

En 1806, es cedida a Bada. 

En 1936, Untermutschelbach es reünida a Mittelmutschelbach e Obermutschelbach dins la comuna novèla de Mutschelbach. 

En 1971, las comunas de Mutschelbach, Auerbach, Ittersbach, Langensteinbach e Spielberg son agropadas dins la comuna novèla de Karlsbad.
Plebiscit

Un **plebiscit** es un escrutini per lo quau una persona au poder demanda a l'ensèms dei ciutadans de li manifestar lo sieu sostèn en si prononciant per un òc ò un non. Actualament, aqueu tipe d'escrutini es estat remplaçat per lo referendum. Lo mot *plebiscit* designa finda una consultacion au cors de la quala la populacion d'un territòri deu causir l'Estat au quau vòu apartenir.

Dins l'Antiquitat, un plebiscit èra una lèi votada per l’assemblada de la plèbe dins la Ròma antica.

## Ligams intèrnes

* Escrutini.
* Referendum.
Mutinaria

Una **mutinaria** (var. **mutinariá**) es l'accion de si rebellar collectivament e dubèrtament còntra l'autoritat. Es generalament considerada coma un acte grèu que necessita una repression exemplara. Finda, li penas aplicadi pòdon anar fins a la pena de mòrt.
Matalòt

Un **matalòt** (var. **marin**, **marinier**, **matelòt**, **nauta**) es un marinier que participa a la manòbra e au manteniment d'una nau. Lo tèrme designa finda un militari dau reng dins fòrça marinas militari (per exemple dins la Marina Nacionala).

## Ligams intèrnes

* Naviri.
Abordatge

Un **abordatge** (var. **arrambatge**) es un tèrme maritim que pòu designar un assaut donat a un bateu enemic, una collision entre doi naviris ò l'accion d'arribar au ribatge.
Escaramocha

Una **escaramocha** es un combat localisat, de corta durada, entre de pichins gropes armats. Opausa generalament doi destacaments reduchs e es sovent la consequença d'un rescòntre non prevista. Totun, pòu finda èstre lo resultat d'una accion deliberada destinada a testar la reaccion de l'enemic.
Espionatge

L**'espionatge** designa l'accion dei espions que dévon faire tòrt a un país, ò a una entrepresa, au profièch d'un autre. Es una activitat reprimida per de condamnacions a de penas de preson importanti. Totun, es finda una activitat organizada per cada Estat ò entrepresa qu'a besonh d'informacions sus un adversari.
Mutschelbach

**Mutschelbach** es una anciana comuna de Bada e Vurtembèrg, en Alemanha, integrada dins la comuna de Karlsbad dempuèi 1971. Caup lo vilatge vaudés d’Untermutschelbach.
## Istòria
Al començament i aviá Untermutschelbach, en Vurtembèrg e Obermutschebah, en Bada. En 1806, Untermutschelbach es cedit a Bada per Vurtembèrg.

En 1936, Untermutschelbach es reünida a Mittelmutschelbach e Obermutschelbach dins la comuna novèla de Mutschelbach. 

En 1971, las comunas de Mutschelbach, Auerbach, Ittersbach, Langensteinbach e Spielberg son agropadas dins la comuna novèla de Karlsbad.