Vector (biologia)

Tradicionalament, en medecina, en biologia animala o en fitopatologia, un **vector** es un organisme que provòca pas d'esper el, una malautiá mas que dispersa l'infeccion en transportant los agents patogèns d'un òste cap a l'autre ; par exemple lo pesolh es vector de divèrsas malautiás que lors consequéncias son importantas en agricultura e dins los vergièrs. Pels animals, gaireben totas las « malautiás de vector » son de zoonòsis, es a dire de malautiás passant de l'òme cap als animals domestics e/o salvatges, a vegadas surgentas o tornant surgir. Dins una economia mondializada e un monde ont se circula mai que mai e e mai que mai aviat, lo seguiment e lo contraròtle epidemiologic e ecoepidemiologic d'aquelas malautiás es vengut fòrça dificil malgrat lo progrès de la biologia e de sos espleches. L'OMS collabòra mai que mai amb l'OIE.

.

## Caracteristicas dels vectors
Una espècia *« vector »* es en general associada a qualques *« espècias sèrvas »*. Dins lo cas de virus, bacterias o protozoaris, l'agent infecciós se pòt tanben transmetre *« verticalament »*, lo vector ven alara tanben sèrva.

Lo vector rarament a solament un ròtle de transportaire ;
Mantun agent patogèn a son cicle de reproduccion sexuada que se passa dins lo vector (per exemple per la malària). 
La majoritat dels protozoaris se multiplican e se transforman dins lo vector ont obtenon lor poder infectant (se ditz alara ).
D'autras se transforman dempuèi d’embrion (se ditz alara « transformacion evolutiva » dins lo vector).

Dins d'escasses cases lo patogèn pòt afeblir lo vector, e mai lo tuar. E los parasitas pòdon tanben modificar lo comportament de son òste (interaccions durablas), per exemple per que venga pus aisit de manjar.

L'associacion micròbi-vector fa la lucha contra las malautiás induchas fòrça mai complèxa.

## En epidemiologia, ecoepidemiologia e medecina
Dins los cases de malautiás transmesas par fissada o mordida d'artropòdes, l’OMS (Organizacion Mondiala de la Santat) definís lo vector coma « *un artropòde ematofaga, qu'assegura la vida, la transformacion, de còp que i a la multiplicacion e la transmission d’un agent patogèn infecciós o parasitari.*». Per extension, qualques metazoaris que son pas d'artropòdes son inclús coma las sangsugas). 

Son subretot:
* acarids (notablament del sosòrdre dels Ixodida o los pats) 
* insectas (entressentiment diptèras, brachicèras o nematocèras)

**Exemples :** 
* Mantunas espècias de moissals son insecta vector importants, per exemple,  per la malària, la dengue o lo virus del Nil occidental que provòca una malautiá.
* Las piuses transmeton divèrsas malautiás que la pèsta *([[Yersinia pestis]])* coma o mostrèt Paul Louis Simond en 1897. La piuse es vectora d’autres agents patogèns que Bartonella.
* D'autres espècias de pats son vectors de malautiás grèvas coma la Malautiá de Lyme recentament descobèrta e en extension importanta.
* Divèrsas espècias (canids, chiroptèrs) pòdon veïcular de formas de ràbia e la transmetre per lors morsuras.

## Vector biologic en [[terapia genica]]

Los vectors en terapia genica an totes una caracteristica en comun : s'assòcian als transgèns en neutralizant lors cargas negativas.

E mai pòdon presentar d'autras proprietats :
* favorir lo transit dins la cellula;
* permetre lo ciblatge de cellulas especificas, patologicas, dins un organisme entièr ;
* permetre de ciblar un site d'insercion precís dins los cromosòmas cellulars.

Los vectors de transferiment dels gèns pòdon èsser de macromoleculas cargadas positivament, o de virus, que se tirèt los gèns patogènas.

## Vector biologic en [[engenh genetic]]

En biologia moleculara e en engenh genetic, los vectors son de moleculas d'ADN que permeton la propagacion de sequéncias d'interès. S'agís de moleculas d'ADN quimèras coma los plasmidis o los cromosòmas artificials bacterians, contenent una origina de replicacion e mai d'un marcadors genetics. L'origina de replicacion permet de mantenir lo vector dins la cellula cibla amb las generacions.

### Principals tipes de vectors
* Cromosòmas artificials bacterian e de levadura
* Plasmidis, cosmides
* Virus, SV40, bacteriofagas

## Vejatz tanben
* Insecta vector