open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Placa anatoliana

thumb|Mapa de la placa anatoliana
La **placa [[anatolia]]na** es una microplaca tectonica de la litosfèra de la planeta Tèrra. Sa superfícia es de  estereoradians. Mai sovent es associat a la placa eurasiatica.

Se situa dins l'oèst d'Asia. Cobrís l'illa de Chipre e l'Anatolia levat la còsta anatoliana sus la mar Negra.

La placa anatoliana es en contacte amb las placas eurasiatica, arabica, africana e de la mar Egèa.

Sas frontièras amb las autras placas son entre autre formadas de la falha nordanatoliana al nòrd d'Anatolia.

Lo desplaçament de la placa anatoliana se fa a una velocitat de rotacion de 1,64° per milion d'ans segon un pòl eulerian situat a 56°28' de latitud nòrd e 81°18' de longitud oèst (referencial: placa pacifica).

Lo limpament de las placas anatoliana e eurasiana lo long de la falha nordanatoliana a l'èst de la mar de Marmara en 1999 provoquèt lo seïsme d'Izmit en Turquia.

## Fonts
*  Peter Bird, ''An updated digital model of plate boundaries'', Geochemistry Geophysics Geosystems, 2003
.sap

**** (acorcha de *Systemanalyse und Programmentwicklung*, "analisi de sistèma e desvolopament de programas", en alemand) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa alemanda  Systeme, Anwendungen und Produkte in der Datenverarbeitung GmbH (nom pres en 1981). Es en servici dempuèi lo 26 de març de 2015.

## Referéncias
Radian

Lo **radian** (simbòl: **rad**) es l'unitat derivada del Sistèma Internacional d'Unitats que mesura los angles plats.

## Definicion
Consideram un sector angular, format de doas drechas concorentas distinctas, e un cercle de rai *r* traçat dins un plan contenent aquelas doas drechas, que lo centre es lo punt d'interseccion de las drechas. Alara, la valor de l'angle en radians es lo rapòrt entre la longor *L* de l'arc de cercle interceptat per las drechas e lo rai *r*.

Un angle d'un radian intercèpta sus la circonferéncia d'aquel cercle un arc d'una longor egala al rai. Un cercle complet representa un angle de 2π radians, nomenat *angle plen*.

Se deu utilizar los radians quand se deriva o integra una foncion trigonometrica: en efièch, l'angle podent se trobar en factor, sola la valor en radians a un sens. Lo calcul de las foncions trigonometricas per una seriá de Taylor supausa l'expression dels angles en radians.

## Angles pichons
::Per los angles pichons exprimits en radians, sin *x* ≈ tg *x* ≈ *x*.
* Per un angle de valor inferiora a 0,17 radian l'error es de mens d'1 %;
* Per un angle de valor inferiora a 0,05 radian l'error es de mens de 0,1 %.

Existís pas cap de formula d'aquel biais amb las valors en gras.

Dins lo domèni de la topografia, ont se tracta d'angles flacs, s'on utiliza lo *[[mil angulari]]*, una unitat practica, definida coma l'angle que copa una longor d' a una distància d'. Servís, per exemple, a determinar la distància d'una mira de nautor coneguda per la mesura de sa talha aparenta. Dins las conditions ont servís, aquela unitat s'identifica amb un *milliradian*.

## Relacions entre grades, gras e radians
::Un torn complet val 2π radians, 360 gras, 400 grades.
En consequéncia,
* Un radian val environ 57,3° o 57° 18' (360°÷2π) ;
* un gra vaul gaireben  milliradians.
Las formulas de conversion entre los gras e los radians son:
:\theta_{gra} = \theta_{rad} \cdot {180 \over \pi}
:\theta_{rad} = \theta_{gra} \cdot {\pi \over 180}.

Las formulas de conversion entre los grades e los radians son:
:\theta_{gra} = \theta_{rad} \cdot {200 \over \pi}
:\theta_{rad} = \theta_{gra} \cdot {\pi \over 200}.

Vaquí qualques angles particulars e lor equivaléncia amb los grades e gras:

Un angle de 57,3° copa un arc de longor egala al rai. Amb una circonferéncia de , un radian copa un arc de longor egala al rai = .
:\theta_{rad} \approx \ {1 \over 57{,}3}

De biais general, pels angles inferiors a 3° :
:\tan( \theta_{gra}) \approx {\theta_{gra} \over 57{,}3}

## Vejatz tanben
### Bibliografia
* Richard Taillet, Loïc Villain e Pascal Febvre in *Dictionnaire de physique*; De Boeck, Brussèlased, 2013, p:569 « Radian »
### Articles connexes
* Angle
* Mil angulari
* gra sexagesimal
* Grade (angle)
### Notas e referéncias
.bond

**** (del nom del fondator, lo criminal financièr australian Alan Bond) es un nom de domeni generic depausat per l’universitat privada australiana Bond University. Es en servici dempuèi lo 27 de març de 2015.

## Referéncias
.时尚

**** (punycode .xn--9et52u, *shíshàng*, "mòda" en chinés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 27 de març de 2015.

## Referéncias
Arrondiments dei Bocas de Ròse

Leis **arrondiments dei Bocas de Ròse** son una division administrativa e una anciana division electorala francesa. Lo departament dei Bocas de Ròse compren quatre arrondiments:
* Ais de Provença
* Arle
* Istre
* Marselha
## Istòria
Leis arrondiments son creats en 1800.

De 1800 a 1981, i aviá tres arrondiments :
* Ais de Provença
* Marselha
* Tarascon que lo capluec siguèt transferat a Arle en 1817

L'arrondiment d'Istre es creat en 1981.

Arrondiments de Bocas de Ròse (1980).svg|1800-1981.
Arrondiments de Bocas de Ròse (1981).svg|1981-1982.
Arrondiments de Bocas de Ròse (1982).svg|1982-2017
Arrondiments de Bocas de Ròse (2017).svg|Dempuei 2017

De modificacions daus limits se fagueron en 1982 e 2017.
.komatsu

**** (transcripcion de コマツ, nom d’entrepresa japonesa creada a Comatsu 小松) es un nom de domeni generic depausat per Komatsu. Es en servici dempuèi lo 26 de març de 2015.

## Referéncias
Arrondiment de Tarascon

L’**arrondiment de Tarascon** es un ancian arrondiment dau departament francés dei Bocas de Ròse. En 1817, son capluec es transferat a n-Arle.

## Veire
* Arrondiment d’Arle
Placa adriatica

La **placa adriatica** es una placa tectonica de la litosfèra de la planeta Tèrra. Mai sovent es associada a la placa eurasiatica.

Cobrís l'èst e lo nòrd d'Itàlia, l'èst e lo sud dels Alps, la mar Adriatica e lo nòrd de la mar Ioniana.

La placa adriatica es en contacte amb las placas eurasiatica, africaina e de la mar Egèa.

Sas frontièras amb las autras placas son formadas de subduccion (nòrd de la mar Ioniana) e de zonas de tust continental e de falhas (Apenins, Alps, Alps dinarics).

Geologicament, la placa adriatica es un trencadís de la placa africana que se ne separèt al Cretacèu e faguèt tust amb la placa eurasiana realizant los Alps e lo volcanisme de las illas Eolianas e dels Apenins. Son de ròcas sedimentàrias formadas pendent lo Mesozoïc que constituisson lo massís calcari del Sud dels Alps (Dolomitas, eca).

## Articles connèxes
* Tectonica de las placas
* Placa eurasiatica
* Placa africana
.afl

**** (acrocha d’*Australian Football League*, liga de fotbòl australian) es un nom de domeni generic depausat per l’AFL. Es en servici dempuèi lo 28 de març de 2015.

## Referéncias
Eugène Casalis

**Eugène Casalis** (Ortès, 21 de novembre de 1812 - París, 9 de març de 1891) qu'èra un missionari protestant occitan de Gasconha, que hasè ua mission dens lo país de Basutoland (qu'èi adara lo Lesotho pendent 20 annadas avant de tornar de cap a la mission de París pendent 25 ans de mei.

Qu'èi sustot coneishut dab lo sos estudis sus e l'etnografia e la lingüistica de la lenga setswana o sechuana o sesothò, domeni scientific dens lo quau e aqueths estudis e son tostemps utilizats uèi lo dia.
Sigourney Weaver

vinheta

**Susan Alexandra Weaver**, mai coneguda coma **Sigourney Weaver** (Manhattan, Nòva York, 8 d'octobre de 1949) es una actritz americana. Accediguèt a la celebritat en 1979 per son ròtle d'Ellen Ripley dins lo long metratge de Ridley Scott, *[[Alien (film)|Alien]]*. En 1986, la seguida *[[Aliens]]* realizada per James Cameron coneguèt un succès  comercial e li valguèt una nominacion per
l'Oscar de la melhora actritz. Aguèt  doas autres nominacions per la melhora actritz, en 1988 per la comedia de Mike Nichols *[[Working Girl]]* e en 1989 per *[[Gorillas dins la nebla]]* de Michael Apted, que i incarnèt lo ròtle de la zoologista Dian Fossey.,
Pala

thumb|280px|right|Catedrala de Pala.
**Pala** qu'ei la vila chadiana capitala dins la Region de Mayo-Kebbi Oèst e del departament del Mayo-Dallah. Comptava amb 37 380 abitants en 2008.

## Ligams extèrnes

### Nòtas e referéncias
.mma

**** (acorcha de *Mutuelles du Mans Assurances*) es un nom de domeni generic depausat per MMA. Es en servici dempuèi lo 31 de març de 2015.

## Referéncias
.慈善

**** (punycode .xn--30rr7y, *císhàn*, "caritat" en chinés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 31 de març de 2015.

## Referéncias
Plombèl

Lo **plombèl** o **fial de plomb** es un esplech constituit d'un fial saurrat utilizat per donar de verticalas (o al mens la direccion de la pesantor fins a un luòc precís).

## Principi

L'utilizacion del plombèl es basada sul principi de la pesantor e indica de contunh la direccion d'aquela.

## Usatge

Es utilizat per far la verticalitat d'un element d'estructura en maçonariá per la verticalitat d'una paret, en fustariá, per pausar papièr pintat.

Es tanben utilizat en dessenh e pintura per de determinar la preséncia de punts d'alinhaments pendent la copia d'una gipariá, l'uèlh uman tend a se daissar aisidament enganar per d'unas formas.

## Utilizacion
L'esfèra de laton es saurrada de plomb. Se penja al cordèl mejans un tap forat e filetat tanben de laton. Quand se desbobina aquel cordèl, limpa mejans una còta de fusta d'espessor la meteissa del rai de l'esfèra. Sus tota la nautor d'una maçonariá verticala, l'eqüator de l'esfèra deu frega l'òbra. Ja èra utilizat pels antics egipcians.

## Symbolica
En francmaçonariá, lo plombèl simboliza per sa verticalitat l'auçada, la perfeccion de se, l'esfòrç, o encara l'enveja de s'auçar.

## Notas e referéncias
Bar (comèrci)

thumb|250px|right|Un bar de Soïssa.
Un **bar** (mot anglés que vol dire "barra") es un establiment comercial que s'i servisson de bevendas (alcolizadas o non) e aperitivas, mai sovent per consumir sul còp dins lo quite establiment, se fa lo servici al banc, e tanben a las taulas.

## Estructura
L'element caracteristic d'un bar es çò que li dona lo nom, lo *bar*, la banca o lo taulièr, qu'es plaçat sus un parret e ont se servisson las bevendas als clients.

La banca separa lo local en doas partidas: d'un costat, la zona *publica*, ont demoran los clients, cachats al taulet, de pé o setats sus d'escabèls nauts. Rèire la banca, la zona *privada*, ont demora lo serveire encargat de donar la consomacion. Dins aquel costat de la banca, i a diverses mòbles, aparelhs e utensils necessaris per far lo servici, coma la caissa enregistradoira, un o mai d'un refrigeradors , de laissas per pausar las botelhas e los gòts, la cafetièra, eca.

Dins la zona del public, pòt i aver tanben de divertiments a la disposicion dels clients, seguent lo vam, coma un bilhar, un fotbòl de taula, jòc de sagetas, un karaoke o un piano; connexion WiFi; libres, jornals; eca.

Al local se pòt apondre una terrassa per la carrièra, amb de taulas reservadas als clients del bar. Aquelas terrassas pòdon se constituire de limitas amb d'elements diverses, cobertas de telas o para-solelhs, e dotadas d'aparelh de caufatge quand se cal.

## Importància sociala dels bars
Los bars son un fenomèn social popular que marquèt las abitudas e la cultura de fòrça generacions. Tradicionalament, los bars son los luòcs de las reunions informalas, qu'èran frequentats cada jorn mai sovent per un public masculin.

Malgrat aquela importància sociala, sovent los bars son considerats coma de luòcs gaire recomanables, per que se consomís de bevenbas alcolizadas, tabac (fins a l'abolicion legala d'aquel usatge) e tanben e responsable de las addiccions coma al jòc.

## Notas e referéncias
.love

**** ("amor", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 2 d’abril de 2015.

## Referéncias
Pierre Dartout

**Peire D'Artol** en francés **Pierre Dartout** (vasut a Limòtges lo 9 d'abriu de 1954) ei un haut foncionari occitan, ministre d'estat de Mónegue de 2020 a 2024.

Abans, estot prefècte de la region PACA (2017-2020), de la region de Nòva Aquitània (2016-2017), de la region de Champanha e Ardena (2013-2015), deu departament de Var (2004-2007), deus Pirenèus Atlantics (2002-2004), de Droma (2000-2002), deus Pirenèus Orientaus (1998-2000), de Guaiana francesa (1995-1997).
Prefècte de region

Dins l’administracion de l’estat francés, lo **prefècte de region** es lo representant de l’estat al nivèl de cada region administrativa.
Barbuda

**Barbuda** es una illa de las Antilhas que fa partida del reialme d’Antiga e Barbuda. La capitala es Codrington.
Rapaces de Gap

vinheta|Sean Roche.
Los **Rapaces de [[Gap]]** son un club professional occitan d'oquei sus glaç. Jògan en blau e negre (blau e blanc a l’exterior se chau).

Foguèron creats en 1937 coma *Hockey Club de Gap* e marcats en championat de França a partir de 1945. Accedisson a la promièra division en 1962. Se ganhan lo títol de champions en 1977 e 1978. Après un abandon de l’estatut professional, retròban l'elèit en 2009.

En 2015, se ganhan lo championat (''Liga Magnus'') en batent Epinal en finala.

## Jogaires
Christian Pouget

## Ligams extèrnes

* Site oficial
Oquei sus glaç en Occitània

L’oquei sus glaç en Occitània se jòga dins tres estats.

Dins l’estat francés, los clubs màgers actuals son:
* Campionat masculin:
**Liga Magnus: Briançon (campions en 2014), Gap (campions en 2015)
**Division 1: Anglet, Bordèu, Niça, Tolosa
**Division 2: Avinhon, Clarmont, Lo Vilar de Lans, Limòtges, Valença
**Division 3: Marselha, Montepelhièr, Orcièras, Tolon e las equipas 2 de Bordèu, Clarmont, Niça e Valença
* Campionat femenin: Gap, Lengadòc-Rosselhon

Dins l’estat italian, lo club de La Torre de Pèlis jòga en sèria A.

Dins l’estat espanhòl, lo club de Vielha joguèt de 2005 a 2008 en primièra liga.
Michel Pélieu

**Michel Pélieu**  (n. 26 de junh de 1946) ei un òme politic occitan membre deth partit radicau d'esquèrra francés. Estot cònsol de Lodenvièla dinc a 2011, conselhièr generau deth canton de Bordèras de Loron de 1985 a 2015, president deth Conselh Generau deths Hauts Pirenèus de 2011 a 2015. En 2015 ei elejut dab Maryse Beyrie conselhièr departamentau deth canton navèth de Nestés, Aura e Loron. Vai tanben president deth Conselh departamentau deth Hauts Pirenèus e senator en 2017.
Santa Marta (Marselha)

vinheta|drecha|Glèisa de Santa Marta

**Santa Marta** es un quartier dau 14en arrondiment de Marselha, au nòrd de la ciutat.

Lo quartier tira son nom dau vilatjon de Santa Marta, establit au pè dei còlas tocant la Montanha de l'Estela. Una tradicion locala ditz que la Santa se seriá arrestada dins lo ròdol en caminant devèrs la Santa Bauma e auriá begut a una fònt que son emplaçament l'es totjorn.

Encuei, lo vilatje es bornat per un camp militar au sud-oèst, d'ostalàs bastits dins leis annadas 1960 au sud-est e au nòrd lo canau de Marselha, dins un espaci encara pron sauvatge mai en cors de densificacion urbana.

Lo quartier es conoissut per èstre lo sèti nacionau de l'entrepresa Ricard, per la rason que son fondator, Pau Ricard, naissèt e creissèt a Santa Marta.
Ricard (entrepresa)

La societat **Ricard** es una societa anonima francesa fondada en 1932 à Marselha per M. Paul Ricard. Fa part encuei dau grop Pernod Ricard e es conoissuda per produsir lo pastís Ricard, beguda alcolisada facha de badiana e de regalícia.

La societat a son sèti a Marselha, dins lo quartier de Santa Marta.
.飞利浦

**** (punycode .xn--kcrx77d1x4a, *fēilìpǔ*, version chinesa de la marca neerlandesa Philips) es un nom de domeni generic depausat per Philips. Es en servici dempuèi lo 7 d’abril de 2015.

## Tanben veire
.philips

## Referéncias
Chamaleiras (omonimia)

**Chamaleiras** es un toponim occitan, varianta septentrionala de Camalièras.

* Chamaleiras (Auvèrnhe)
* Chamaleiras (Velai)
Refrigerador

Un **refrigerador** es una aisina electrodomestica que servís a conservar de productes a una temperatura prèp del punt de congelacion, normalament a l'entorn de 4&nbsp;°C.

## Istòria
L'èsser uman totjorn foguèt en recerca de biais de conservar los aliments e leu se descobriguèt que lo freg èra bon per la conservacion. L'invencion del refrigerador es una revolucion dins los sistemas de conservacion. Es lo luòc qu'abitualament se serva lo menjar al fresc coma la carn e las bevendas per poder los servar a una temperatura que refresque. Es tanben utilizat coma luòc intermediari per descongelar çò que sortís del congelador.

Los primièrs refrigeradors domestics foncionavan pas amb electricitat, se deviá plaçar un pan de glaç que venián d'establiments especializats e quand èra fondut se deviá i plaçar un autre e ne trirar l'aiga.

L'inventor del refrigerator es Charles Tellier qie en 1876 concebèt una nau frigorifica partent de Roan portant de carn fins a Buenos Aires en bon estat de conservacion après 105 jorns de mar.

Lo liquid refrigerant utilizat foguèt pas totjorn lo mèsme: foguèt utilizat de substàncias pudentas e dangierosas coma l'amoniac, fins a 1931 s'utilizèt  pel primièr còp un liquid nomenat *[[Clorofluorocarbòni|freon]]* que en aparéncia provocava pas de problemas. L'usatge d'aquelas substàncias foguèt implantada de biais generalizat fins a que foguèt descobèrt que provocavan d'efèctes nefasts dins lo jaç d'ozòn. En 1992 Greenpeace promouguèt de materials que damatjan pas lo jaç d'ozòn.

## Foncionament
Lo foncionament del refrigerator se basa suls fenomèns d'evaporacion e de condensacion d'una substància. Un liquid nomenat refrigerant circula per un serpentin que se trapa a l'interior del refrigerator. S'evaporant, lo liquid absorba la calor e l'aire dels aliments de l'interior del refrigerator. La vapor atal formada circula pels pichons tudèls fins a un compressor, que fonciona mejanç un motor electric, comprima la vapor, que se refreja e ven liquida passant pel radiador qu'i a a l'exterior del refrigerator. Es amb aquel procés que sortís a l'exterior la calor que lo liquid aviá pres, e contunha lo procés.

## Referéncias
Charles Tellier

**Louis Abel Charles Tellier** (Amians, 29 de junh de 1828 a Amians - París, 19 d'octobre de 1913) foguèt un engenhaire e inventor francés . 

Foguèt tre 1876 a l'origina de las recercas sus dos còsses nòus, l'etèr metilic e la trimetilamina. Creèt a Auteuil (París) en 1869, la primièra fabrica frigorifica per la conservacion de la carn e del manjar gràcias al freg artificial.

## Biografia
Charles Tellier èra filh d'un mercadièr especièr vengut industrial de la filatura a Condé-sur-Noireau en Normandia mas ruinat per la revolucion de 1848. Quand anèt a l'universitat s'interessèt a l'estudi de l'amoniac, un engrais concentrat puèi la produccion domestica de l'aire comprimat.

Lo projècte sus la produccion domestica de l'aire comprimit foguèt presentat a la vila de París, mas lo baron Hausmann li donèt aqueste conselh: « Lo glaç manca a París quand los iverns son cauds, deuriatz vos ocupar de la fabregar artificialament. »
Cal precisar qu'en aquela l'epòca, per servar lo manjar, s'emplissiá un grand potz nomenat glacièra de nèu e de glaç. Aquel biais de conservacion eiretat dels romans èra aleatòri.

En 1856, Charles Tellier utiliza las òbras del laboratòri de Faraday qu'obtenguèt una temperatura de  e de Thilorien que per liquefaccion capitèt a far baissar la temperatura fins a . 
Dos ans mai tard, creèt sa primièra maquina frigorifica de circulacion de gas amoniac liquefiat, per la produccion de freg a usatge domestic e industrial.

Aquela invencion que revolucionèt lo mond modèrne, es melhorada de contunh e, en 1865, realizèt una maquina de compression mecanica de gaz liquefiat e l'installa dins la fabrica del chocolatièr Menier.

En 1876, la nau *Frigorifica* partís de Roan portant de carn a Buenos Aires en bon estat de conservacion après 105 jorns de mar.

Charles Tellier descobriguèt e realizèt lo metòde de refregiment per cascadas, que fa un fluid aisidament liquefiable, coma l'anidrid sulfurós, utilizat per determinar la liquefaccion d'un autre liquid mai dificil de liquefiar, coma l'anidrid carbonic. Aquel principi será utilizat e racionalizat vint ans mai tard.

Charles Tellier moriguèt a çò d'el a  París en 1913 dins una granda pauvretat e, pauc abans de desaparéisser, diguèt als seus: « Lo cortegi dels pauvres m'espera, mas aquel malastre final dels trabalhadors ne m'effraie pas... »

### Bibliografia
* Histoire d'une invention moderne : le frigorifique, C. Delagrave; coll:Charles ellier| pre fàcia Jacques Arsène d'Arsonval, 1910, París, oclc=458225369
* Charles Tellier, le père du froid : 1828-1913, ed:A. Giraudon, Robert Lesage, 1928, París, oclc=458225369
* Dr P. Theil, « Cinquantenaire de Charles Tellier », in *Atlas de l'Histoire*, n°31, abril de 1963
* Rouen. Photos inédites 1850-2000, ed: édition des Falaises, col:Patrimoines vivants, Guy Pessiot, Jacques Tanguy, 2008, Roan, isbn=978-2-84811-081-3, oclc=470736115

### Fonts extèrnas
*Dossièr de Legion d'onor de Charles Tellier.

### Notas e referéncias


### Articles connèxes
* Refrigeracion

### Ligams extèrnes

* https://web.archive.org/web/20091015182438/http://www.19e.org/personnages/france/T/tellier.htm
Badiana

La **badiana de China** o **anís estelat** es lo fruch del badianièr de China (*Illicium verum*). Se compausa d'un polifollicul linhós de uèit carpèls contenent cadun una grana brilhanta. Forma tanben una estela de uièt brancas plan caracteristica, que son nom vernacular d'anís estelat. Los fruch son culhit verds, e secats al solelh, que prenon una color bruna roja.

Los Chineses la nomena « uèit banas » (« 八角 bā jiǎo »; 八 « uèit », 角 « banas ») que prononciat en mandarin « badjiao » es benlèu a l'origina del nom de badiana. Tanben se nomena 大料 « dàliào » pastura granda, 大茴香 « dàhuíxiāng » grand fenolh o encara 八角茴香 « bājiǎo huíxiāng » fenolh de uèit banas.

## Produccion
[thumb|Fruch secat amb des [carpèls obèrts, e contenent de granas.]]

En 2007, la produccion mondiala de badiaae èra de .

90 % de la produccion mondiala de badiana ven de la província du Jiangxi en China, ont fa viure 10 milions de personas. Lo rèste ven de Vietnam, de Cambòtja, Laos, Japon e Filipinas.

Las culhidas de badiana se fan dos còps l"an, en abril e octòbre.

## Utilizacion alimentària
L'anís estelat es una especia d'aròma mai poder que l'anís verd que dintra dins la composicion de la mescla per la polvera de las cinq especias (五香粉, wǔxiǎngfěn): badiana, pébre del Sichuan, canela, giròfle, granas de fenolh.

L'aròma de la badiana es subretot degut a l'anetòl.

L'òli se diferéncia de l'òli d'anís verd per que conten de fencòn e qu'a pas d'isomèra de tipe pseudoisoeugenòl.

Es utilizada en Euròpa, dins la fabricacion de l'aniseta, du pastís, de l'ozó o de la sambuca.

En pastisseriaá, aromatiza de còcas e pastisses tradicionals en Occitàna. En Alemanha, es utilizada dins la fabricacion des Confituras. Fa mai aisida las digestions, d'ont son succés en aperitiu, en digestiu o en dessèrt.

## Proprietats medicinalas
L'anís estelat a de proprietars estomaquicas e carminativas. Utilizat en infusion, merma los conflaments e gases.

La badiana chinesa es tanben utilizada dins la fabricacion de l'acid shikimic. Aquel acid que presenta pas cap d'activitat antivirala será transformada mai d'un còp fois per venir lo fosphat d'oseltamivir, molecula activa del Tamiflu, medicament antigripal.

Atencion! Se la deu pas confondre amb la badiana japonesa, qu'es toxica e que l'utilizacion es pas autorizada en França.

## Notas e referéncias


## Vejatz tanben

### Article connèxe
* Badianièr de China
* Anís verd

### Bibliografia
* *Herbes et épices*, Clotilde Boisvert e Annie Hubert, Albin Michel,
Anís

L’**anis** (***Pimpinella anisum***) es une espècia de plantas erbacèas de la familha de las Apiacèas, cultivada coma planta condimentària per sas fuèlhas e sas granas aromaticas.

## Descripcion
Es una planta erbacèa annadièra o bisannadièra, mesurant de 50 a  de naut, de cambas quilhadas cavas.

* Las fuèlhas longament petioladas son compausadas de tres foliòlas dentadas.
* Las flors blancas pichonas son amassadas en ombelas.
* Los fruchs son gris verdenc, oblongs e fòrça perfumats.
* Totas las partidas de la planta son aromatica: fuèlhas, cambas, fruchs, flors, raíces.

## Origina e espandiment
Aquela espècia es originària de l'Èst du bacin mediterranèu e d'Africa du Nòrd. 
S'espandiguèt plan per cultura dins las regions temperadas.

## Cultura
Ama los  sols leugièrs e sans, e las exposicions caudas e solelhadas.

Semenar a la prima, en abril. Esclarir aprés la levada.

La culhida de las fuèlhas pòt començar unes meses après la semenada. Las granas se culhan a la davalada quand la madur (setembre).

## Utilizacion
### Usatge culinari
thumb|Granas d'anís, d'usatge culinari.
* Las fuèlhas frescas picadas fin s'utilizan per aromatizar de plats: ensaladas, sopas ...
* Las granas son utilizadas en pastisseriá e en confiseriá.
* Intran tanben dins la composicion de licors e bevendas anizadas (anizeta, rakı, ozó, pastís, arak, Absinti, ...). Lo gost d'aquelas bevendas ven dels terpèns contenguts dins la planta.

### Usatge terapeutic
En infusion, las graines fan una tisana de proprietats estimulantas e carminativas, conselhada pels conflaments, las digestions malaisidas, l’aerocolia e los ròts, ideala per las colicas.

### Usatge companhonatge
Alunha los pesolhs, los verms o canilhas.

## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* Anís estelat (*Illicium verum*, Magnoliacèas)
* Carvi (*Carum carvi* Apiacèas)
* Anisòl

## Referéncias
* https://web.archive.org/web/20051125083633/http://www.toildepices.com/fr/plantes/angio_dic/apiacee/pimpinella/anisum.html
* Le Jardin potager, le compagnonnage
.philips

**** (marca neerlandesa de la societat Koninklijke Philips Electronics N.V.) es un nom de domeni generic depausat per la societat Philips. Es en servici dempuèi lo 9 de mai de 2015.

## Tanben veire
.飞利浦 (Philips en chinés)

## Referéncias
Xavier Vinader

thumb|210px|Xavier Vinader en 2012
**Xavier Vinader i Sánchez** (Sabadell, Catalonha, 17 de febrièr de 1947 - Barcelona, 9 d'abril de 2015) foguèt un jornalista catalan. Especializat dins l'estudi de l'extrèma drecha, e sos ligams amb las estructuras de poder espanhòlas, e al crim organizat, luchèt veementament tanben per la libertat d'expression. 

En 1979, per encausa d'un article publicat dins la revista *[[Interviú]]* que comentava en detalh lo foncionar de grops d'extrèma drecha del País Basc, e l'assassinat posterior per ETA de dos membres d'aquelas organizacions, aguèt de fugir a París per evitar la pena de 7 ans de preson que lo govèrn espanhòl li voliá impausar.

Lo govèrn catalan li autregèt la Crotz de Sant Jòrdi en 2007 per sa trajectòria jornalistica.

## Biografia
Xavier Vinader nasquèt a Sabadell en 1947 e anèt a l'escòla dels Claretians de la vila.
Estudièt lo jornalisme a l'Escola Oficial de Periodisme que ne sortiguèt diplomat en 1973. Collaborèt puèi al *[[Diari Sabadell]]*, a la Radio Juventud de Sabadell e mai a las revistas localas *Can Oriach* e *TS*.
Moriguèt a l'edat de 68 ans lo 9 d'abril de 2015 en seguida d'una pneumonia a l'espital de la Vall d'Hebron a Barcelona.

## Òbras
* *Operación lobo: memorias de un infiltrado en ETA* (1999)
* *Quan els obrers van ser els amos* (2012)
Zdenka Braunerová

thumb|250px|Zdenka Braunerová en 1887
**Zdenka Braunerová**, que son nom pòt èsser tanben escrich **Zdeňka**, nascuda **Zdislava Rosalina Augusta** (Praga, 9 d'abril de 1858 – Praga, 23 de mai de 1934) foguèt una pintora e dessenhaira grafista chèca. Se situa demest los artistas chècs mai importants de son temps amassa amb Chittussi, Mrštík, Zeyer, Marten, Joža Uprka e los escultors František Bílek o Jan Zrzavý.
## Galariá

Fichièr:Zdenka Braunerová - Dvě mýtické postavy.jpg|*Dvě mýtické postavy* (1908)
Fichièr:Zdenka Braunerova - Landscape with Willows.jpg|*Krajina s vrbami*
Fichièr:Večer nad Kampou.jpg|*Večer nad Kampou* (aqüarèla 1907/1908)
Joža Uprka

thumb|250px|Bust commemoratiu de Joža Uprka dins un parc de Kněždub
**Joža Uprka**, tanben escrich **Jóža Úprka**, (Kněždub, 26 d'octobre de 1861 – Hnoznová Lhota, 12 de genièr de 1940) foguèt un pintor e dessenhaire grafic chèc. S'interessèt fòrça a las tradicions popularas de son airal nadiu, Moràvia.
Aigaliers

En toponimia **Aigaliers** pòt designar:

* Aigaliers, una comuna de Lengadòc, dins lo departament de Gard;
* Aigaliers, una comuna de Daufinat, dins lo departament de Droma.
Departament del Nòrd (Sant Domenge)

Lo **departament del Nòrd** (de còps sonat **departament del Nòrd de Sant Domenge**) èra un departament francés dins l’illa de l’Espanhòla entre 1797 e 1804. Son capluòc èra Lo Cap.

Es creat per la lei del 4 de brumaire de l’an VI (25 d’octobre de 1797). Sas limitas son modificadas per Toussaint Louverture puèi pel general Leclerc.

A l’independéncia d’Aïti, constituís lo departament del meteis nom.
Màrius Serra

**Màrius Serra i Roig** (Barcelona, 1 de mai de 1963) es un escrivan en lenga catalana, jornalista, autor de mots encrosilhats, traductor de l'anglés e enigmista catalan. Estudièt la filologia anglesa a l'Universitat de Barcelona. Amassa e escriu enigmas e jòcs lingüistics que publica en ràdio e jornals. Obtenguèt lo prèmi Sant Jòrdi de roman en 2012 amb la sieuna òbra *Plans de futur*.

## Trabalhs

### Narrativa brèu
*1987 *Línia* (Barcelona: Columna, 1987)
*1988 *Amnèsia* (Barcelona: Pòrtic, 1988) premi El Brot
*1991 *Tres és massa* (Barcelona: Columna, 1991)
*1993 *Contagi* (Barcelona: Cafè Central, 1993)
*1998 *La vida normal* (Barcelona: Proa, 1998) premi Ciutat de Barcelona de Literatura Catalana
 
### Romans
*1990 *L'home del sac* (Barcelona: Columna, 1990)
*1996 *Mon oncle* (Barcelona: Proa, 1996) premi Fundació Enciclopèdia Catalana de narrativa.
*1999 *Ablanatanalba* (Barcelona: Edicions 62, 1999)
*2003 *Monocle* (Barcelona: Mòbil Books-La Vanguardia, 2003)
*2006 *Farsa* (Barcelona: Planeta, 2006)
*2008 *Quiet* (Barcelona: Empúries, 2008)
*2013 *Plans de futur* (Barcelona: Proa, 2013) premi Sant Jordi.

## Referéncias


## Ligams externes
* Pagina de Màrius Serra (en catalan, castelhan e anglés).
Gilbert Sauvan

**Gilbert Sauvan** (nascut a Peirolas lo 15 de julhet de 1956; nom oficial afrancesat, en occitan **Gilabèrt Sauvanh**) es un òme politic provençau qu’es dempuèi 2012 au cap de la collectivitat territoriala deis Aups d’Auta Provença (de 2012 a 2015 president dau conselh generau, dempuèi 2015 president dau conselh departamentau).

## Carrièra politica
* 1980 Adesion au Partit Socialista francés
* 1983-2008 Promièr cònsol de Peirolas
* 2008-2012 Promièr cònsol de Castelana
* Dempuèi 1998 Conselhièr (generau, puèi departamentau) dau canton de Castelana
* Dempuèi 2012 Deputat de la promièra circonscripcion deis Aups d’Auta Provença a l’Assemblada nacionala francesa
Conselh departamental (França)

Lo **Conselh departamental** (var. *Consèu departamentau*, *Conselh departamentau*) es una collectivitat territoriala de l’estat francés que succediguèt al Conselh general en 2015 dins la màger part dels departaments francés (existís pas a París, dins la Metropòli de Lion, nimai en Martinica e en Guaiana francesa; los de Naut Ren e Bas Ren an fusionat dins un Conselh departamental d'Alsàcia).

Es compausat de conselhièrs (2 per canton, una femna e un òme) elegits per 6 ans.

La primièra eleccion se faguèt en març de 2015.

Conselhs departamentals en Occitània:
* Alèir
* Aups de Provença Auta
* Auts Aups
* Aups Maritims
* Ardecha
* Arièja
* Aude
* Avairon
* Bocas de Ròse
* Cantau
* Charanta
* Char
* Corresa
* Cruesa
* Dordonha
* Droma
* Gard
* Nauta Garona
* Gers
* Gironda
* Eraur
* Endre
* Lanas
* Léger
* Aut Léger
* Òlt
* Òut e Garona
* Losèra
* Puèi de Doma
* Pirenèus Atlantics
* Hauts Pirenèus
* Pirenèus Orientals
* Tarn
* Tarn e Garona
* Var
* Vauclusa
* Vinhana
* Auta Vinhana
Jean-Marie Bernard

**Jean-Marie Bernard** (nom oficial afrancesat, en occitan **Joan Maria Bernat**) es un òme politic qu’es dempuèi 2015 au cap de la collectivitat territoriala deis Auts Aups.

## Carrièra politica
* 1994-2015 Conselhièr generau dau chanton de Sant Estève de Devolui (chanton delh Devolui a partir de 2013)
* 2001-2013 Promièr cònsol de Sant Estève de Devolui
* 2013-2015 Promièr cònsol delh Devolui
* Dempuèi 2015 Conselhièr departamentau dau canton de Vèina e president dau conselh departamentau
Devoluí (comuna)

**Devoluí** o **Devoruí**, benlèu **Devolui** (*Devoului, Devouri* en grafia mistralenca alpenca e *Devoulun* en grafia mistralenca rodanenca; *Devoloi* en occitan ancian; *Le Dévoluy* en francés), es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Se creèt lo 1èr de genoièr de 2013, per fusion de las comunas d’Anhera de Devoluí, La Clusa, Sant Disdier e Sant Estève de Devoluí.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia
## Luòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna
* Jean-Marie Bernard, president dau Conselh departamentau

## Veire tanben
* Comunas dels Auts Aups

## Liames extèrnes

## Nòtas
Classificacion d’Aarne e Thompson

La **classificacion d’Aarne e Thompson (AaTh)** es un catalòg que regropa los contes segon los elements comuns e lor assigna un numèro que facilita las comparacions entre relats de diferentas culturas e entre versions de la meteissa istòria.

## Ligams extèrnes
* Pagina sus la classificacion d'Aarne e Thompson emai sus la classificacion ATU (en anglés)
Antonio Mourelos

**Antonio Mourelos** (nascut lo 12 de julhet de 1959 a Lugo) es un actor, escrivan e doblaire galhèc de television.

En 2006 publica la trilogia *A vida por diante*.

De 2011 a 2013, es president de l*'Academia Galega do Audiovisual*.

## Carrièra

### Cinèma
* 2002-El alquimista impaciente, ròtle del *Comandante Pereira*
* 2002-Los lunes al sol, ròtle del *jutge*
* 2003-El lápiz del carpintero, ròtle de *Casal*
* 2004-El año de la garrapata, ròtle de l’*entrevistaire*
* 2005-Para que no me olvides, ròtle del *mètge*
* 2008-Pradolongo, ròtle de *Lourenzo*
* 2009-Los muertos van deprisa, ròtle de *Matías*
* 2010-18 comidas, ròtle de *Víctor*
### Television
* 2001-Terra de Miranda
* 2002-Mareas vivas, ròtle d’*Odilo Carmona*
* 2002-Autopsia, ròtle del *Commissario Pardo*
* 2002-Entre bateas, ròtle d’*Andrún*
* 2003-Secuestrados en Georgia, ròtle de *Carlos*
* 2004-Pepe Carvalho, ròtle del *capitani*
* 2004-Rías Baixas, ròtle de *Gonzalo Lantaño*
* 2003-2005-As leis de Celavella, ròtle de *Pombo*
* 2005-4° sen ascensor, ròtle del *Professor Pousa*
* 2005-Diario de una skin, ròtle del *Comissari*
* 2006-Latidos, ròtle de *Gustavo*
* 2006-El comisario
* 2007-2008-Desaparecida, ròtle del *Capitano Coronel Iglesias*
* 2008-2009-Os Atlánticos, ròtle de *Martínez*
* 2009-Los misterios de Laura, ròtle de *Juan Mata*
* 2009-La huella del Crimen 3, ròtle del *jutge*
* 2009-Padre Cacares, ròtle de *Suso*
* 2009-2012-Matalobos, ròtle de *Santiago Táboas Freire*
* 2011-2013-Libro de familia, ròtle de *Ramón Balseiro*
* 2012-Imperium, ròtle d’*Octavi*
* 2013-El quid, ròtle de l’*Inspector Ledesma*
* 2013-El secreto de Puente Viejo, ròtle de *León Castro*
* 2014-El tiempo entre costuras, ròtle de *Señor Ribeiro*
* 2014-Casa Manola, ròtle de *Xesús Ponte*
* 2014-Códice, ròtle de *Fernando Silveira*
* 2014-2015-Serramoura, ròtle d’*Evaristo Fiuza*
### Cortmetratge
* 2001-Galáctea, ròtle del *cònsol*
* 2004-1939,un berro no silencio 
### Doblatge
* 1999-Os vixilantes de camiño 
* 2003-Amor a Mantis 
* 2011-Olláparo

## Prèmis

* 2003 - *Premios Mestre Mateo*, Santiago de Compostela
* 2012 - *Premios Mestre Mateo*, Santiago de Compostela

## Referéncias

## Ligams extèrnes

* 

## Nòtas
Filistèus

right|150px|thumb|La descripcion biblica identifica cinc ciutats filistèas: Gaza, Ašdod, Ascalon, Eqron e Gat
Los **filistèus** son un pòble de l'Antiquitat conegut per diferentas fonts textualas (assirianas, jusievas, egipcianas) e arqueologicas. Apareisson dins de fonts egipcianas al sègle XII abC e son presentats coma d'enemics d'Egipte venguts del nòrd, mesclats amb d'autras populacions ostilas conegudas jol nom de . Après lors afrontaments amb los egipcians, s'establiguèron lo long de la còsta mediterranèa al sud-oèst de la Tèrra de Canaan (de Gaza a Tel Aviv actuals). Lors ciutats dominèron la region entrò a la conquista assiriana de Teglat-Falasar III en 732 abC. Someses de seguida als empèris regionals, semblan progressivament de s'i assimilar. Las darrièras mencions dels filistèus datan del sègle II abC, dins lo primièr libre dels Macabèus. Lor lenga demòra desconeguda, puòi que n'i a pas cap de tèxte. Pòt far partida de la familha de las lengas indoeuropèas o de la familha de las lengas semiticas.

Jos Ramsès III (s. XII abC), los egipcians designan coma "Peleset" (*p-l-s-t*) la region abitada pels filistèus. A una epòca un pauc pus tardiva, lo sector es mencionat dins la Bíblia jos la forma פלשת *P'lešet*. Al sègle V abC l'istorian grèc Erodòt emplega lo tèrme de Παλαιστίνη *Palaistínē*, benlèu una forma derivada de l'assirian *Palastu* o *Pilistu*. Al sègle I, Plini lo Vièlh parla de *Palæstina*. Lo nom Palestina significa donc .

## Galariá

Fichièr:Philistine pottery.JPG|Ceramica filistèa
Fichièr:Medinet Habu Ramses III. Tempel 13.JPG|Lo faraon Ramsès III menant de presonièrs filistèus a Amòn e Mot (relèu del temple funerari de Ramsès III a Medinet Habu)
Fichièr:Philistine ship of war.jpg|Batèu e guerrièrs filistèus (relèu del temple funerari de Ramsès III a Medinet Habu)
Fichièr:Philistine captives at Medinet Habu.jpg|Captius filistèus (relèu del temple funerari de Ramsès III a Medinet Habu)


## Ligams extèrnes

* Corinne Mamane Museum of Philistine Culture
Millenium Ancestor

**Millenium Ancestor** ei eth nom donat ath prumèr espécimen descurbert d'ominid Orrorin tugenensis. Aguest nom siguec escolhit pr'amor qu'en epòca ère eth fossil qu'avie eth record de major ancianetat coma supausat ancessor conegut der òme (enquiàra descurberta de Toumaï).

Descurbert en 2000 per Brigitte Senut e Martin Pickford, er ancessor deth milleni o Millenium Ancestor en anglés pesava demest 30 e 45 kg e hèia dememst 1,15 e 1,25 m de nautada.

**Tà veire tanben**

Paleoantropologia
Omo 1 e Omo 2

**Omo 1 e Omo 2** son es noms damb que s'aperen es crans descurberts en Kibish, en Etiopia, en 1967.

Eth sòn nom ei pr'amor que er arriu Omo ère eth sud deth lòc on sigueren trapats.

Era sua morfologia ei arreconeguda coma era de Homo sapiens mès en 2005 tot e que era sua datacion enqüera avie pas estat confermada, se pensava qu'èren d'uns d'aperaquí 130.000 ans. Es uassi descurberts en Herto en 1997 e datats en 2003 avien 154.000 ans e se pensava qu'èren es mès ancians d'Homo sapiens jamès coneguts e pr'açò sigueren aperats Homo sapiens idaltu.

En hereuèr 2005 una navèra datacion hèta per Ian McDougall confermèc es sedeiments on avien estat trapats qu'es crans d'Omo 1 e Omo 2 avien ua edat de 195.000 annades (1).

Aguesti son aué es uassi mès ancians d'Homo sapiens jamès descurberts. Ajuden a confermar era teoria actuau que parla dera aparicion d'Homo sapiens hè uns 200.000 ans.

**Notes e referéncies**

1.- ↑ Nature , 2005 [archive]
Classificacion internacionala de las malautiás

La **classificacion internacionala de las malautiás** (CIM; en anglés *international classification of diseases* - ICD) es una classificacion complèta de las malautiás elaborada e mantenguda per l’Organizacion Mondiala de la Santat (OMS).

L’origina de la classificacion es la de las rasons de decès elaborada per Jacques Bertillon en 1893. Aquela classificacion CIM foguèt actualizada cada 10 ans. Après la creacion de l’OMS en 1945, es aquela organizacion que ne prenguèt la responsabilitat. Sa primièra actualizacion se faguèt en 1948 (CIM version 6).

La version actuala es la version 10 qu'existis en 42 lengas, mas pas en occitan. La sola version actualizada cada an es la version anglesa. Una version 11 es en preparacion.
Jacques Bertillon

thumb|Jacques Bertillon
**Jacques Bertillon** (París, 11 de novembre de 1851 – Valmondois, 7 de julhet de 1922) èra un mètge e estatistician francés que foguèt responsable del servici estatistic de la ciutat de París.

Creèt una classificacion de las rasons de decès que venguèt la Classificacion internacionala de las malautiás.
Folquet de Romans

**Folquet** (o **Falquet**) **de Romans** (fl. 1215&ndash;1233) èra lo pus famós trobador estacat a la cort de Frederic II del Sant Empèri Roman Germanic, ont se ganhèt una bona reputacion, e mai que qu'aguèsse començat sa carrièra coma joglar. De son trabalh nos demòra quatorze o quinze peças: set *[[sirventés]]* (dos religiós e doas *cansos sirventés* e una *canso de crozada*, tres *[[tenso]]s* (cadun long de doas *[[Cobla (canso)|coblas]]*), doas o tres *[[canso]]s* sus lo *[[fin'amor]]*, un *[[salut d'amor]]* (o *epistòla*) de 254 linhas, e una *[[Auba (literatura)|alba]]* religiosa. Sa poesia es generalament clara e eleganta, èra aparentament fòrça religiós.

Folquet èra originari de Romans, luòc de naissença partejat amb la trobairitz Bieiris de Romans. Segon sa *[[Vida (literatura)|vida]]* èra a son aise a la cort e de convèrsa plasenta. . . plan onorat entre la bona societat."
### Referéncias
Carl Auer von Welsbach

**Carl Auer von Welsbach**, conegut tanben coma **Carl Auer, [[Freiherr]] von Welsbach** (1èr de setembre de 1858– 4 d'agost de 1929) foguèt un quimista e inventor austriac famós per sas descobèrtas que foguèron tanben de succèsses comercials. Sos trabalhs sus las tèrras raras, menèron al desvolopament del ferrocèri utilizat dins los batifuòcs modèrns, e del manchon d'incandescéncia que portèt lo lum per las carrièras europèas a la fin del sègle XIX. Desvolopèt tanben lo filament metallic de las ampolas electricas.
.jewelry

**** ("joielariá", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 16 d’abril de 2015.

## Referéncias
Marianne Cohn

[thumb|right|[Fotografia de Marianne Cohn.]]

**Marianne Cohn** (17 de setembre de 1922, Mannheim - 8 de julhet de 1944, Ville-la-Grand) foguèt una resistenta alemanda josieva que participèt a la Resisténcia Francesa dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala. Capturada e assassinada per leis Alemands, es considerada coma l'autora dau poèma *Je trahirai demain, pas aujourd'hui* (« Traïrai deman, pas uei » en occitan).

Èra l'ainada d'un pareu d'intellectuaus alemands d'origina josieva exilats en França per fugir lo nazisme. Lei parents foguèron internats dins lo camp de Gurs car ciutadans alemands mai leis enfants foguèron pres en carga per leis Exploraires 	Israelitas de França onte descurbiguèron la practica religiosa dau judaïsme. 

En 1941, Marianne Cohn intrèt au sen dau Movement de la Jovença Sionista (MJS) e, tre l'annada seguenta, acomencèt de s'ocupar d'enfants josieus menaçats de desportacion. Arrestada un premier còp a Niça, foguèt estremada tres mes. Après sa liberacion, s'ocupèt d'un grop novèu de 28 enfants e foguèt cargada de lo menar en Soïssa en genier de 1944. Pasmens, foguèron arrestats a 200 m de la frontiera lo 31 de mai. Gràcias a l'ajuda de Jean Deffaugt, premier cònsol d'Annemasse, e de divèrsei resistents locaus, leis enfants foguèron rapidament liberats e esconduts fins a la fin de la guèrra. En revènge, Marianne Cohn demorèt en preson onte foguèt torturada e finalament assassinada dins la nuech dau 7 au 8 de julhet per un grop de la Gestapo de Lion.

Quauqueis annadas après la guèrra, un enfant portèt una letra au burèu generau dau MJS. Conteniá lo tèxte dau poèma *[[Je trahirai demain, pas aujourd'hui]]* que seriá estat redigit per Marianne Cohn, probablament dins lo corrent de sa premiera detencion. En mai d'aquò, Marianne Cohn recebèt divèrsei decoracions ò onors postums coma la Crotz de guèrra. Un jardin pòrta tanben son nom dins lo Memoriau de Yad Vashem.

## Liames intèrnes

* *[[Je trahirai demain, pas aujourd'hui]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Raseiniai

La **batalha de Raseiniai** se debanèt entre lo 23 e lo 27 de junh de 1941 dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala. Aguèt luòc au començament de l'invasion alemanda de l'Union Sovietica (Operacion Barbarossa). Opausèt una armada blindada alemanda dirigida per lo generau Erich Hoepner a dos còrs mecanizats sovietics comandats per lo generau Fyodor Kuznetsov. Foguèt lo resultat d'una temptativa de còntra-ofensiva sovietica còntra lo nòrd dau dispositiu alemand. Pasmens, s'acabèt per una revirada quasi totala deis asalhidors amb la pèrda de 704 carris sus lei 749 engatjats. De son caire, maugrat son inferioritat numerica (245 carris) e de dificultats per luchar còntra lei carris pesucs KV-2, leis Alemands subiguèron solament de pèrdas leugieras.

Aquela victòria permetèt ais Alemands de perseguir sa progression en direccion dau riu Dvina e de menaçar plusors pòrts de la flòta sovietica de la Mar Baltica que foguèt obligada de se retirar vèrs lo nòrd.

## Liames intèrnes

* Operacion Barbarossa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Brody (1941)

La **batalha de Brody** (tanben dicha **batalha de Dubna**, **batalha de Dubno**, **batalha de Rovne** ò **batalha de Rovne-Brody**) se debanèt entre lo 23 e lo 30 de junh de 1941 dins lo triangle format per lei vilas de Dubno, de Lutsk e de Brody durant la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt una armada blindada e un còrs motorizat alemands a cinc còrs mecanizats sovietics au començament de l'invasion de l'URSS per leis Alemands (Operacion Barbarossa). S'acabèt per un desastre militar per lei Sovietics que perdiguèron de centenaus de blindats e poguèron plus empachar l'armada alemanda d'avançar en direccion dau centre agricòla dau país.

## Liames intèrnes

* Operacion Barbarossa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Smolensk (1941)

La **batalha de Smolensk** se debanèt entre lo 10 de julhet e lo 10 de setembre de 1941 dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt lo Grop Centre deis armadas alemandas a plusors armadas sovieticas qu'organizèron una tiera de còntra-ofensivas saunosas. Permetèron d'arrestar l'avançada alemanda pendent dos mes mai mau capitèron en causa de la manca de coordenacion entre lei generaus sovietics. Finalament, tres armadas sovieticas foguèron enceucladas e anientadas au sud de Smolensk entraïnant un reculament novèu de l'Armada Roja. A l'eissida de la batalha, lei Sovietics avián perdut  òmes ( tuats ò bleçats e  presoniers) e entre  e  carris. Pasmens, lei pèrdas alemandas èran tanben importantas e lo retard causat per la resisténcia sovietica aguèt de consequéncias grèvas per l'armada alemanda que poguèt pas atacar Moscòu avans l'acomençament de l'ivèrn.

## Liames intèrnes

* Operacion Barbarossa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha d'Uman

La **batalha d'Uman** se debanèt dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala entre lo 15 de julhet e lo 8 d'aost de 1941. Aguent luòc durant lei premierei setmanas de l'invasion alemanda de l'Union Sovietica (Plan Barbarossa), opausèt doas armadas sovieticas dirigidas per lo marescau Semyon Budyonny au Grop Sud deis armadas alemandas comandat per lo generau Gerd von Rundstedt. 

Assaiant de protegir Kiev, lei Sovietics organizèron una tiera de còntra-ofensivas per arrestar l'invasion. Pasmens, aquò empachèt aquelei fòrças de se retirar per defugir un enceuclament entraïnat per lei succès alemands sus plusors ponchs dau frònt. Una partida importanta dei fòrças sovieticas foguèron ansin anientadas per leis Alemands causant la pèrda d'aperaquí  òmes ( tuats ò bleçats,  presoniers), 317 carris e 858 canons. De son caire, la *Wehrmacht* perdiguèt solament  òmes ( tuats,  bleçats e 800 presoniers ò dispareguts). Sa victòria li permetèt tanben d'atacar dirèctament Kiev e lo rèsta d'Ucraïna onte capitèt d'enceuclar tornarmai d'importantei formacions de l'Armada Roja.

## Liames intèrnes

* Operacion Barbarossa.
* Batalha de Kiev (1941).

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Ernest Léderrey, *Germany's Defeat in the East: The Soviet Armies at War, 1941–1945*, The War Office (1955).

## Nòtas e referéncias