open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mentissa

**Mentissa Aziza**, dicha **Mentissa**, nascuda lo 4 d'abril de 1999 a Denderleeuw (Belgica), es una cantaira francofòna Bèlga.

Se fa conéisser pendent la sason 10 de *The Voice*, concors televisat que pèrd en finala cap a Marghe. Sa cançon *Et Bam* que li a escricha son coach dins *The Voice* Vianney lança sa carrièra en 2022.

Son primièr album, *La Vingtaine*, es sortit lo 18 de novembre de 2022.

## Cançons mai conegudas
* *Et Bam* (2022)
* *Le bruit du silence* (2022)
* *Mamma Mia* (2023)
Terrièr

Un **terrièr** (alemand: *Urbar*; anglés: *urbarium*, tanben *rental* o *rent-roll*; catalan: *urbari*; francés: *livre terrier*;  latin: *urbarium*) es un registre de proprietat del fèu, que compren los dreches e los beneficis qu'a lo titular del fèu suls sieus sèrves e païsans. S'utilizavan tanben per enregistrar lo loguièr e la proprietat de las tèrras.


Fichièr:GLAK66-8553.jpg|ligam=Fitxer:GLAK66-8553.jpg|alt=Portada del Tennenbacher Güterbuch (en llatí) del 1317-1341|Cobertura del *Tennenbacher Güterbuch* (en latin) del 1317-1341
Fichièr:Urbar-Codex_des_Dominikanerinnenklosters_St._Katharina,_Freiburg.jpg|ligam=Fitxer:Urbar-Codex_des_Dominikanerinnenklosters_St._Katharina,_Freiburg.jpg|alt=Còdex urbari del monestir dominicà de Santa Caterina a Friburg, començat el 1309 i escrit en alt alemany mitjà.|Codèx del monastèri dominican de Santa Caterina a Friborg, començat lo 1309 e escrich en naut alemand mejan.


## Referéncias
Mad Sin

**Mad Sin** es un grop de musica psychobilly anglofòn alemand fondat pel cantaire Koefte DeVille en 1987. Jòga una mena de punk accelerat mesclat de rockabilly ambe de paraulas sarcasticas.

## Discografia
* 1988 : *Chills and Thrills in a Drama of Mad Sin and Mystery*
* 1990 : *Distorted Dimensions*
* 1991 : *Amphigory*
* 1992 : *Break the Rules*
* 1993 : *A Ticket into Underworld*
* 1996 : *God Save the Sin*
* 1998 : *Sweet and Innocent? ...Loud and Dirty!*
* 2002 : *Survival of the Sickest*
* 2003 : *Teachin' the Goodies: Lesson One*
* 2005 : *Dead Moon's Calling*
* 2006 : *Teachin' the Goodies... and More!*
* 2020 : *Unbreakable*
Robert Paparemborde

**Robert Paparemborde**, nascut lo 5 de julhet de 1948 a Ansa (Pirenèus Atlantics) e mòrt lo 18 d'abril de 2001 a París 14en, es un jogaire internacional francés de rugbi de XV jogant principalament al pòst de pilar drech a la Seccion Paulina e, en fin de carrièra, pel Racing Club de França, e en equipa de França de 1975 a 1983.

Nascut en Barétous e avent crescut en val d'Aussau en Bearn, Robert Paparemborde debuta per l'atletisme, lo judo e lo handball. Localizat per sas qualitats atleticas, Paparemborde rejonh la Seccion paulina en 1966. Amb los sectionnistes, empòrta lo challenge Antoine-Béguère en 1970.

Seleccionat en equipa de França a partir de 1975, ven titular e empòrta 3 victòrias dins lo Torneg de las Cinc Nacions (1977, 1981 e 1983) dont 2 grands chelems. Paparemborde es una legenda del rugbi francés, essent elegit melhor pilar del mond dins las annadas 1970. A egalament ocupat de pòsts importants dins lo rugbi francés coma vicepresident de la FFR e manejar general de las equipas nacionalas.

## Biografia

### Enfança e formacion
Robert Paparemborde nais lo 5 de julhet de 1948 a Ansa, en val de Barétous, una de las tres vals de Bearn. A residit a Ansa puèi a Laruntz, ont son paire èra emplegat a la DDE, cargat de l'entreten de la rota entre Laruntz e las Aigas Caudas. Èra l'ainat de Jean e de Pierrette, son fraire e sòrre. A seguit son escolaritat a l'escòla comunala e al collègi de Laruntz, puèi al licèu Louis-Barthou de Pau ont a obtengut son bachelierat. A puèi efectuat son servici militar al Batalhon de Joinville.

Paparemborde es estat escolarizat a Laruntz, en val d'Aussau, ont a recebut lo chafre de *Patou (*Pasto*)* ne referéncia al Patou dels Pirenèus, dont aviá eretat la fòrça e de l'assegurança. S'es distinguit per son fisic e sa volontat de defendre los mai febles. A debutat dins divèrses espòrts : atletisme, judo (campion de França cabdèt en 1964) e handball (internacional cabdèt, puèi junior en 1967) . .

Al licèu Louis-Barthou, Robert Paparemborde èra un intèrn discret. Se presentava sovent en cors mièg despèrt, portant de pantoflas sens caucetas. Pendent los corses, aviá tendéncia a entredormir, mentre qu'en estudi, preferissiá legir de polars. Debuta lo rugbi de XV amb l'equipa del licèu, las Rosèlas de Pau ont jogava centre e alièr, e mai se aimava pas jogar devant. Es campion de França escolara amb las Rosèlas en 1966. Sa reputacion creissiá, e a menat son equipa a una finala d'Acadèmia en 1966, atirant de milièrs d'espectators a l'estadi de la Crotz del Prince, bastion de la Seccion Paulina. Es internacional escolar l'annada seguenta, en 1967.
Charles Dance

**Walter Charles Dance** es un actor, realizator e scenarista Britanic, nascut lo 10 d'octobre de 1946 a Redditch dins lo Worcestershire.

Membre del Royal Shakespeare Company dins las annadas 1970, se fa conéisser en 1984 per son ròtle dins la mini-seria *Le joyau de la couronne* (1984) que li val una nominacion al BAFTA de l'actor melhor. Al cinèma es sustot conegut per aver interpretat lo Dr Jonathan Clemens dins *[[Aliens]]* (1992), Benedict dins ''Last Action Hero'' (1993) e lo comandant Denniston dins Imitacion Game (2014). A partir de las annadas 2010, participa de mai en mai a de blockbusters, incarnant Thomas dins los films Underworld (2012 - 2016) e apareissent dins Dracula Untold (2014), Doctor Frankenstein (2015), lo reboot Ghostbusters (2016), Godzilla 2 : Rei dels mostres (2019) e The King's Man : Primièra Mission (2021).

A la television, recep mantuna recompensa per son ròtle dins la mini-seria L'Ostal d'Aspre-Vent (en) en 2005 e coneis una fòrta popularitat mondiala en incarnant Tywin Lannister dins la seria a capitada *[[Game of Thrones]]* (2011 - 2015). En 2019, incarna Lord Mountbatten dins la seria *The Crown* (2019).

En 2015, prèsta sa votz a l'emperador Emhyr Var Emreis per la version Anglesa del videojòc The Witcher 3: Wild Hunt.

## Biografia

### Enfança e formacion
Charles Dance es nascut lo 10 d'octobre de 1946 a Redditch dins lo Worcestershire en Anglatèrra. Sa maire, Eleanor "Nell" Perks, es una cosinièra, e son paire, Walter Dance, un engenhaire. Aqueste se morís d'una ulcèra mentre que Charles es pas annadit que de 4 ans. Eleanor se torna maridar alara amb son logatari, Edward, per balhar mai de securitat a Charles e son fraire ainat Michael.

Creis a Plymouth, dins Devon, e va a l'escòla per dròlles Widey Technical School. Seguís puèi dels estudis per venir grafista al Plymouth College of Art puèi a l'universitat De Montfort a Leicester, dins lo Leicestershire. Mas a la mitat de sos estudis, escotant los sovenirs de dos ancians actors que tenon un pub dins lo quartièr, decidís de se lançar dins una carrièra d'actor.

### Carrière
Al mièg de las annadas 1970, Charles Dance rejonh la prestigiosa *Royal Shakespeare Company* de Londres. Jòga dins una dotzena de pèças de William Shakespeare dont los classics tals coma Hamlet o Ricard III. En 1974, fa sos primièrs passes a la television dins un episòdi de la seria The Inheritors. El enchaine amb Father Brown la meteissa annada, *Edward the King* en 1975 e *Raffles* en 1977. En 1981, debuta al cinèma en obtenent un ròtle pichon d'assassin dins lo film Rien que pour vos yeux de John Glen, de cap a Roger Moore en James Bond.

En 1984, se fa remarcar dins lo ròtle del sergent Guy Perron dins la mini-seria d'ITV, *Le joyau de la couronne*. Se vei quitament nommat al British Academy Television Award de l'actor melhor l'annada seguenta mas la recompensa va a un autre actor del meteis programa, Tim Pigott-Smith.
Salvador Illa

**Salvador Illa i Roca** es un òme politic catalan. Sòci del Partit Socialista e Obrièr Espanhòl, es cap del govèrn regional dempuèi lo 9 d'agost de 2024.
P. Lion

**Pietro Paolo Pelandi**, dich **P. Lion**, nascut lo 29 de junh de 1959 a Alzano Lombardo (Itàlia), es un cantaire synthpop anglofòn italian (italo disco) qu'a agut un gròs succès de caps 1983-1985 en particular ambe dos títols, *Happy Children* a la fin de l'annada 1983, e sustot *Dream* en 1984, títol plan conegut en França pr'amor qu'es estat emplegat a la television francesa coma generica de la celèbra emission musicala "Top 50".
Carles III lo Gròs

thumb|right|Sagèu de Carles III lo Gròs.

**Carles III lo Gròs** (839 - 12 de genier de 888, Neudingen) es un sobeiran carolingian de la segonda mitat dau sègle IX. Es lo darrier emperaire de la dinastia que capitèt d'unificar lei territòris francs au sen d'un meteis Estat. Sa mòrt marca lo començament dau periòde finau dau declin dei Carolingians.

Tresen fiu de Loís lo Germanic, eiretèt d'Alamania a títol personau e de Lotaringia en indivision amb sei fraires Carloman e Loís III. En 879, prenguèt lo contraròtle dau reiaume d'Itàlia après una demanda d'ajuda militara dau papa Joan VIII còntra lei Sarrasins. Puei, a la mòrt de sei fraires, en 880 e en 882, recuperèt l'ensemble dei territòris de son paire e foguèt coronat emperaire a Roma en 881. Enfin, reconegut rèi de Francia Occidentala, tornèt formar l'empèri de Carlesmanhe. Pasmens, en despiech d'aquela renaissença territòriala, Carles III lo Gròs poguèt pas reconstituïr lo poder militar de son rèire. Lo caòs contunièt donc de predominar dins l'espaci carolingian e en 886, l'emperaire foguèt obligat de pagar un important tribut per obtenir l'abandon dau sètge de París per lei Vikings. Aquò maucontentèt fòrça l'elèit de l'Empèri e una assemblada de la noblesa ordonèt sa destitucion en 887. Moriguèt un mes pus tard sensa eiretier legitim.

## Liames intèrnes

* Carolingians.
* Empèri Carolingian.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Pierre Riché, *Les Carolingiens, une famille qui fit l'Europe*, París, Hachette, coll. « Pluriel », 1983, 490 p.
* **[[alemand|(de)]]** Karl Ferdinand Werner (trad. Bruno Saint-Sorny), *Enquêtes sur les premiers temps du principat français (IXe – Xe siècles)*, Ostfildern, Jan Thorbecke Verlag, coll. « Instrumenta » (n° 14), 2004, 336 p. 

## Nòtas e referéncias
Idrogenacion

[thumb|right|Exemple de reaccion d'idrogenacion : addicion de diidrogèn sus l'acid maleïc per o transformar en [acid succinic.]]

L’**idrogenacion** es una reaccion quimica que consistís en l'addicion d'una molecula de diidrogèn H2 sus un autre compausat. Aquela reaccion utiliza generalament dau diidrogèn gasós per redurre ò saturar de substàncias organicas. Aquò requièr una catalisi ò de temperaturas fòrça autas. Lo produch a la meteissa carga electrica que lei reactius, çò que marca la diferéncia entre l'idrogenacion e la protonacion. Leis aplicacions de l'idrogenacion dins l'industria quimica son fòrça nombrosas, especialament dins la petroquimia (transformacion d'alcèns en alcans) e dins l'agroalimentari (idrogenacion de lipids insaturats en lipids saturats).

## Liames intèrnes

* Idrogèn.
* Quimia organica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Francés de Paula

Sant **Francés de Paula**, nascut lo 27 de març de 1416 a Paula (en italian *Paola*), en Calàbria (Itàlia), e mòrt lo 2 d'abril de 1507 al convent dels Minimes de Plessis-lès-Tours, es un ermita religiós italian, taumaturg, fondator de l'òrdre dels Minimes. Liturgicament, es commemorat lo 2 d'abril.
Cambajon de Praga

vinheta|Cambajon de Praga en Praga
Lo **Cambajon de Praga** (en chèc: *Pražská šunka*; en alemand: *Prager Schinken*) es un tipe de cambajon desossat preparat dins la salmoira e fumat ambe de lenha de fau, tipic de Praga. Quand se cosina ambe l'òs, se nomena *šunka od kosti* ("cambajon de l'òs") e se considèra coma una delícia. Foguèt comercializat dempuèi 1860 per Antonín Chmel, un boquièr de *Zvonařka* ("carrièra del campanal") a la *Nuselské schody* ("escalas del Nusel").

Foguèt una exportacion fòrça populara pendent los decennis 1920 e 1930. En 2018 foguèt enregistrat coma especialitat tradicionala garantida (*traditional speciality guaranteed*) per l'Union Europèa.

## Cambajon de Praga coma manjar rapide
Lo cambajon de Praga se vend tradicionalament en restaurants e per de vendeires ambulants ambe de trufas bolidas e sovent acompanhat ambe de bièrra. La màger part de vendeires ambulants lo vendon al pes e non pas per porcion.

## Referéncias
LZ 129 Hindenburg

[thumb|right|[Fotografia dau començament de l'incendi dau dirigible.]]

Lo **LZ 129 Hindenburg** èra un balon dirigible construch per la companhiá alemanda Zeppelin. Destinat a d'activitats de transpòrt transatlantic, foguèt inaugurat lo 4 de març de 1936. Foguèt tanben utilizat per de viatges especiaus organizats per la propaganda dau III Reich. Èra capable de transportar entre 50 e 72 passatgiers e 11 tonas de carga. Pasmens, après solament 63 viatges, foguèt victima d'un incendi entraïnat per una pèrda de diidrogèn, gas fòrça inflamable chausit per gonflar lei cellulas dau balon, que causèt la mòrt de 35 personas. Fòrça mediatizada, la catastròfa menèt au declin dei dirigibles de transpòrt de passatgiers.

## Liames intèrnes

* Dirigible.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Harold Dick e Douglas H. Robinson, *The Golden Age of the Great Passenger Airships : Graf Zeppelin & Hindenburg*, Washington, D.C, Smithsonian Institution Press, 1985, 226 p.
* **[[anglés|(en)]]** John Duggan, *LZ 129 Hindenburg : the complete story*, Ickenham England, Zeppelin Study Group, 2002, 290 p.

## Nòtas e referéncias
Calakmul

thumb|right|Vestigis d'un dei temples de Calakmul.

**Calakmul** ò **Kalakmul** es lo nom modèrne d'una importanta ciutat-Estat maia dau Periòde Classic de Mesoamerica. A son apogèu, durant lo sègle VII, assostava probablament una populacion de  abitants e èra lo centre d'un Estat regionau de  km² capable de contrarotlar de centres urbans situats a 150 km de sa capitala. Calakmul èra frequentament en guèrra amb Tikal, l'autre ciutat-Estat maia majora dau periòde, e interveniá regularament dins leis afaires de ciutats mens importantas coma Dos Pilas, Naranjo, Caracol e Palenque.

Durament batuda per Tikal en 695, Calakmul intrèt dins un periòde de declin. La desfacha còntra sa rivala ne'n foguèt probablament una causa, mai l'abandon progressiu dau site s'inscriu dins un movement pus larg que regarda la màger part dei vilas maias dei bassei tèrras. Durant la premiera mitat dau sègle VIII, Calakmul foguèt encara en mesura de sostenir la revòuta de Quiriguá còntra Tikal, mai après aquela data, lei monuments e leis inscripcions novèus vènon rars. De mai, seis aliats foguèron pauc a cha pauc batuts e Tikal venguèt la poissança egememonica dei bassei tèrras. A partir de 800, lei mencions de Calakmul e de sei rèis dins lei tèxtes maias vènon fòrça episodicas. L'arqueologia mòstra que lo site demorèt un centre politic important fins a 900 e que foguèt definitivament abandonat dins lo corrent dau sègle X.

Lei vestigis foguèron explorats per d'arqueològs a partir deis ans 1930. Son importància apareguèt rapidament amb la descubèrta de plusors monuments e d'un centenau d'estèlas. Pasmens, lei recèrcas deguèron s'arrestar de 1938 a 1982. Lei trabalhs modèrnes tornèron començar durant leis ans 1980, çò que permetèt pauc a cha pauc d'identificar mai de  estructuras despartidas dins una zòna de 20 km².

## Liames intèrnes

* Civilizacion maia.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Michael D. Coe, *The Maya*, Nòva York, Thames and Hudson, 2005.

## Nòtas e referéncias
Club Billar Barcelona

Lo ***Club Billar Barcelona*** es un club de bilhard de Barcelona que foguèt fondat en 1928 amb lo nom *Billar Club Barcelona*. Josep Pons ne'n foguèt lo primièr president. Fins als ans 1950, foguèt lo sèti de la Federacion Catalana de Bilhard e tanben de la Federacion Espanhòla. En 1930 organizèt pel primièr còp un Campionat del Mond. Entre sos membres i aguèron de campions mondials coma Enric Miró (1931), Claudi Puigvert (1934), Ricard Fernández (1974), Xavier Fonellosa (1993, 1994, 1995) o de campions d'Euròpa coma Claudi Nadal (1979) e Xavier Fonellosa (1995). Lo club foguèt sèt còps campion d'Euròpa e mai de vint còps campion d'Espanha.

## Referéncias
El Trabajo (Ourense)

vinheta|''El Trabajo'', dimècres 31 de decembre de 1879.
***El Trabajo*** foguèt un jornal publicat en Ourense de 1878 e fins 1880 en lenga castelhana. Inicialament publicat cada quinze jorns per l'estampariá de son proprietari, Antonio Otero, foguèt publicat cada jorn obrant a partir de novembre de 1879. I trabalhèron de redactors coma Manuel Curros Enríquez, Juan Neira Cancela e Luciano Cid Hermida. Èra un periodic independent de caractèr progressista qu'ofrissiá d'informacions d'interès general regardant la politica, l'economia e l'educacion. Sa publicacion cessèt en març de 1880.

## Referéncias
Pentelia

**Pentelia** (Penthelia en grèc) es una sacerdotessa e musiciana egipciana al servici del dieu Ptah, a Menfis.

Foguèt mencionada pel primièr còp per Jacob Bryant, mas son existéncia es dobtosa, ja que non i a pas cap autra font istorica que ne parle. Malgrat aquò, i a doás teorias, basadas sus la dissertacion de Bryant, qu’afortisson que Pentelia es la vertadièira autora de las epopèias d'Omèr. 

La primièira teoria, de Sophie Drinker, ditz que Pentelia escriguèt sus la guerra de Tròia e que sas òbras inspirèron l'Iliada e l'Odissèa. La segonda, de Matilda Gage, teoriza que l'Iliada e l'Odissèa son d'òbras escrichas per Pentelia e qu’Omèr las raubèt dels archius del temple de Ptah pendent un viatge per Egipte.

## Referéncias
Sigue Sigue Sputnik

**Sigue Sigue Sputnik** es un grop de musica new wave anglofòn britanic format en 1982 per Tony James, un ancian sòci del grop punk anglés Generation X (ambe Billy Idol), Martin Degville, Neal X (Whitmore), Chris Kavanagh e Ray Mayhew.

Actius de'n primièr entre 1982 e 1990, son mai que mai coneguts per lor primièr single, *Love Missile F1-11*, produch per Giorgio Moroder, que foguèt una gròssa capitada al Reialme Unit en 1986.

En 1990, Tony James deveng bessista de las Sisters of Mercy. Torna formar **Sigue Sigue Sputnik** en 2001.
El Trabajo (Chile)

***El Trabajo*** es un periodic chilen de la vila de Sant Felip dins la region de Valparaiso. Fondat lo 24 de febrièr de 1929 en la vila de Putaendo, es publicat cada jorn. Lo 24 de febrièr de 2000, per son 71en anniversari, s'inaugurèt un sit web. Lo 16 de febrièr de 2002 sos burèus foguèron incendiats intencionalament. Malgrat aquò, tornèt fonccionar pauc temps après.

## Referéncias
Crèma catalana

vinheta|Crèma catalana
La **crèma catalana** (en catalan: *crema de Sant Josep*, *crema cremada* o *crema*) es una lecadissa catalana tradicionala facha ambe de lach, d'uòus e de sucre e cobèrta, comunament, ambe de sucre brutlat. 

Aquesta sucrariá, documentada ja en recèptas de l'edat mejana, èra tradicionalament manjada lo jorn de Sant Josèp (d'aquí son nom). Actualament se ne pòt manjar tot l'an e se ne fan de licors e de farciduras per d'autres manjars, coma las còcas o los *xuixos*.

## Referéncias
Chantal Goya

**Chantal de Guerre**, dicha **Chantal Goya**, nascuda lo 10 de junh de 1942 a Saïgon (Indochina), es una actritz e sustot cantaira francesa.

Es la cosina aluenhada del actor francés Claude Rich e del cantaire francés Philippe Lavil.

La familha *de Guerre* se tira de l'Indochina francesa en 1946, a la debuta del conflicte d'independéncia, e s'installa alavetz a Remiremont, en Lorena, la region d'origina de son paire. 

Son rencontre ambe Jean-Jacques Debout que vendrà son espós es una virada dins sa vida, vist que voliá inicialament èsser jornalista : Jean-Jacques Debout li presenta Daniel Filipacchi, que ven alavetz son productor, coma per Sylvie Vartan o quitament Jean Ferrat. Jean-Jacques Debout comença alavetz de compausar per ela de cançons.

**Chantal Goya** enregistra alavetz qualques disques yéyés jos la direccion artistica de Mickey Baker. Pauc après, arrèsta sa carrièra de cantaira per s'ocupar de sos mainatges. 

En 1975, Jean-Jacques Debout li escrich e compausa la cançon *Adieu les jolis foulards*. Aquela cançon obten una pichona capitada : sa carrièra de cantaira torna desmarrar.

Jean-Jacques Debout decidís de sortir lo disc, e en 1976 **Chantal Goya** signa un contracte de cinc ans en çò de *RCA*. L'annada seguenta sortís un primièr album, puslèu pels mainatges, *Voulez-vous danser grand-mère ?*, que conten tanben los tubes infantils *Allons chanter avec Mickey* e *Un Lapin*.

**Chantal Goya** ven alavetz la cantaira per mainatja la mai populara de França ambe entre autras sas capitadas *Bécassine*, *C'est Guignol !*, *Monsieur le chat botté*, * Mon Pinocchio*, *Pandi Panda*, *Snoopy* etc.

Es tanben l'interprèta dels generics dels dessenhs animats presats pels mainatges franceses coma per exemple *Les Misérables* (1980), *Bouba le petit ourson* (1981) o encara *Les quatre filles du docteur March* (1984). 

Sa popularitat tomba a la fin de l'annada 1985, benlèu pr'amor d'una emission televisada (*Le Jeu de la vérité*, presentat lo 13 de decembre de 1985 per Patrick Sabatier) que faguèt escandal e ont s'i discreditèt en dirècte.
Richard Anthony

**Richard Btesh**, dich **Richard Anthony**, nascut en Egipte lo 13 de genièr de 1938 al Caire e mòrt lo 19 d'abril de 2015 en Occitània a Pegomàs (Provença), èra un cantaire francés, fòrça popular dins las annadas 1960 e 1970. Eissit del movement yéyé, es estat ambe Johnny Hallyday l'un dels primièrs a popularizar lo ròck en França, e d'un biais general la pop anglofòna dels Estats Units e de las Illas britanicas, en avent sovent cantat d'adaptacions en francés d'aquel estili musical, per exemple *Fiche le camp, Jack*, inspirat de *Hit the Road, Jack* de Ray Charles, o *La terre promise*, de *California dreamin* de The Mamas & the Papas. Poliglòt, a enregistrat de títols dins sièis lengas diferentas : francés, anglés, alemand, espanhòl, italian e arabi.

Demest sas grandas capitadas popularas en França, se pòt citar *"J'entends siffler le train"*, *"Amoureux de ma femme"*, *"Nouvelle Vague"*, *"La Leçon de twist"*, *"À présent tu peux t'en aller"*, *"Je me suis souvent demandé"*, *"Aranjuez, mon amour"*, *"Le Sirop Typhon"* etc.

Dempuèi las annadas 1980, demorava en Occitània, en Provença.
Marco Misciagna

[thumb|right|Marco Misciagna en [2011.]]

**Marco Misciagna** (5 de Febrièr de 1984, Bari) es un violista, violonista e musician italian nascut a Bari qu'a ganhat 2 Medalhas d'Aur als *Global Music Awards* en Califòrnia. En 2018 foguèt premiat amb una Medalha d'Aur pel vice-primièr ministre d'Ucraïna per commemorar lo 150n anniversari de l'Opèra de Kiev. Es professor de viòla al Conservatòri de Musica Nino Rota
a Monopoli (Itàlia) e Professor d'Onor al Conservatòri Estatal *S.Rachmaninov* a Tambov, l'Acadèmia Estatala d'Art de l'Extrèm Orient a Vladivostok (Russia), l'Institut Supérieur de Musica de Sousse (Universitat de Sousse, Tunisia), lo Conservatòri *Estaban Salas* a Santiago de Cuba, la *Pettman National Junior Academy of Music* (Auckland, Nòva Zelanda), lo Conservatòri Estatal *Komitas* a Erevan (Armenia). Es un ciutadan d'onor de La Gàrdia (Guardia Piemontese en italian).
Es membre del Parlament Cultural Europèu (ECP-Fg).

## Liames intèrnes

* Musica.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Ercole Fragasso, *Marco Misciagna: eccelso violinista/violista internazionale e soldato di pace!*, Itàlia, Institucions civilas e personalitats, 2021.

## Nòtas e referéncias
Sobreta (teatre)

[vinheta|''Soubrette'' per [Alexander Mann]]
Una **sobreta** es, dins l'opèra e teatre, un personatge minor femenin especializat dins l'interpretacion de personatges comics, libertins o frivols e superficials. Es sovent jogada lo ròtle d'una serviciala, mas pas necessàriament.

Lo tèrme, francizat coma *soubrette*, es intrat dins fòrça autras lengas a travèrs son usatge dins l'opèra.

## Nòtas e referéncias
Francés de Salas

Sant **Francés de Salas** (*Francês de Sâles* en arpitan; *François de Sales* en francés), nascut lo 21 d'agost de 1567 al Castèl de Salas près de Thorens-Glières en Savòia e mòrt lo 28 de decembre de 1622 a Lion, èra un prelat savoiard. Nomenat evesque de Genèva en 1602, foguèt pas jamai capable de prene possession de son sèti que venguèt la "Roma dels calvinistas", e demorèt en residéncia a Anecí. Cofondator de l'òrdre de la Visitacion de Santa Maria, foguèt canonizat en 1665 e proclamat doctor de la Glèisa en 1877. Es liturgicament commemorat lo 24 de genièr per la Glèisa Catolica.

## Nòtas e referéncias
Bernard Lacombe

[vinheta|209x209px|Bernard Lacombe en 1977 jos las colors de l'[Olimpic Lionés|Olimpic lionés.]]
**Bernard Lacombe**, nascut lo 15 d'agost de 1952 a Vilafranca-sus-Saòna, es un dirigent de fotbòl e ancian fotbolaire internacional francés.

Es lo segond melhor butaire del campionat de França de fotbòl, amb 255 buts inscriches entre 1970 e 1987, e es pas davançat que per l'abans-centre argentin Delio Onnis (299 buts). Bernard Lacombe èra considerat coma un atacant complèt, sabent jogar lo ròtle del passaire, de l'atacant en pivòt o quitament d'un alièr.

Triple campion de França amb los Girondins de Bordèu dins las annadas 1980, empòrta egalament amb l'equipa de França lo Campionat d'Euròpa 1984.

## Carrièra de jogaire

### Olimpic Lionés (1969-1978)
Bernard Lacombe comença sa carrièra en 1969 amb l'Olimpic lionés, dont es suportaire. Parteja alara lo vestiari amb son idòla de l'epòca, Fleury Di Nallo, « *lo princilhon de Gerland* ». Amb Serge Chiesa, aquel duò marca l'istòria del club en emportant en 1973 la tresena copa de França de l'istòria de l'OL. Pendent la finala de cap al FC Nantas, campion titular, Bernard Lacombe se distinguís en marcant lo segond ponch de l'OL, après aver controlat lo balon de la main. Tornarmai finalistas en 1976, los lioneses coneisson pas la meteissa capitada e s'inclinan davant l'Olimpic de Marselha (2-0).

L'idilli de Bernard Lacombe amb son club formator pren fin de faiçon pro subta, pendent l'estiu 1978. L'Olimpic lionés, que ven d'escapar de pauc a la relegacion, manca de liquiditats e se deu resòlvre a se separar de sos elements melhors. Autor de 24 realizacions pendent lo darrièr campionat e vengut titular en equipa de França, Bernard Lacombe es transferit a l'AS Sant Estève, lo grand club rival.
Vendetta

**Vendetta** èra un grop de ròck francés fondat dins las annadas 1990 en Normandia (França) jol nom de **Topaze** per la cantaira Sylvie Hoarau (nascuda lo 28 de junh 1970 a Roan) ambe lo guitarrista Stéphane Dorey e Greg Maume a la batariá. Lo trio original jòga dins las salas normandas, puèi en 1995, van a París ont encontran Jérôme Maklès que ven lor bassista. 

En Occitània, son sustot coneguts pel títol pop-electro *French Kiss*. 

**Topaze** a cambiat de nom per **Vendetta** en seguida d'una error a la ràdio : *Vendetta* èra lo nom d'una de lors cançons, e un animator sus una ràdio francesa auriá anonciat « Aquí Vendetta, ambe lo títol Topazi ».

Se l'òm fa abstraccion de qualques disques auto-produches, lo sol vertadièr album publicat per **Vendetta** foguèt *Drôle d'idée* en 2004, precedit fin 2003 del single *French Kiss* : en efièch, lo grop se separèt pendent l'enregistrament del futur segond album, que serà pas jamai acabat.
Hellas Verona

Lo **Hellas Verona Fotbòl Club**, dich **Hellas Verona FC** (*Hellas Vérone* en francés) o simplament Verona en italian es un club de fotbòl italian fondat en 1903 amb lo nom d'Associazione Calcio Hellas e basat a Verona en Vénétie.

Lo club deu son nom Hellas (Grècia en grèc) sus la demanda d'un professor de letras.

## Marcas istoricas
Fondat en 1903 per un grop d'estudiants de la mai anciana escòla segondària en Itàlia (Liceo Ginnasio di Stato Scipione Maffei), lo club es batejat "*Hellas*" e demora plan popular en Grecia.

A aquel moment, lo fotbòl es jogat seriosament solament dins las vilas grandas del Nòrd-oèst d'Itàlia, tanben nombrós a Verona son indiferents a aquel espòrt, malgrat qu'en 1906, dos clubs de vila decidiscan de disputar lo derbí dins l'anfiteatre roman de la vila çò qu'aumente l'estrambòrd e los interèsses dels mèdias.

Champion d'Itàlia en 1985 amb l'equipa del "*Bison*" del Danés Preben Elkjaer Larsen e de l'Alemand Hans-Peter Briegel sustot. Lo Hellas davança lo Torino de quatre ponches, per ofrir lo sol títol nacional obtengut fins ara per la vila de Roméo e Juliette.

En 2009-2010, lo club participa a la Liga Pro Primièra Division italiana e après las play-off, el réaccède a la serie B. Evolua en 2008-2009 en anciana Serie C2 (Lega Pro Segondèt Divisione) abans d'èsser promogut en Liga Pro Primièra Division en 2010 e tornarmai promogut en Serie B en 2011. En tot, lo club a participat pendent 49 sasons a la Serie B.

En 2013, lo Hellas Verona retròba la Serie A après onze longas annadas dins las divisions inferioras, ont l'avián precipitat problèmas esportius e financièrs.

Lo Hellas retròba atal lo Chievo Verona, vila d'un quartièr de Verona montat en Serie A en 2001 e tornat davalar una sola sason dempuèi la sason 2008.

En 2018-2019, siá una annada après sa relegacion, lo club retròba la Serie A, del temps que son rival istoric del Chievo fa lo camin invèrs.

## Rivalitats
Lo Hellas Verona disputa contra lo Chievo Verona lo famós *Derbí de Verona* e demòra l'equipa mai populara de la vila.

Malurosament, lo Derbí de Verona a cessat d'existir estant que lo Chievo Verona aja depausat lo bilanç en 2021.

Lo Hellas Verona entreten un derbí violent amb lo SSC Napoli. Lo club de Verona representa la drecha italiana independentista. Los abitants nomman aquela region: Padanie.

A l'invèrs, los napolitans representan l'esquèrra que desira pas la separacion entre lo nòrd e lo sud italian.
Martika

**Martika**, nascuda **Marta Marrero** lo 18 de mai de 1969 a Whittier en Califòrnia (Estats Units), es una cantaira anglofòna, tanben actritz. Las doas cançons *Love... Thy Will Be Done* (publicada en single fin 1991) e *Martika's Kitchen* (1992) son estadas compausadas per Prince. 

## Cançons mai conegudas (en Occitània)
* *Toy soldier* (1989)
* *Love... Thy Will Be Done* (1991)
* *Martika's Kitchen* (1992)
Coberlanda

**Coberlanda** (en anglés *Cumberland* /ˈkʌmbərlənd/) es una region del Nòrd d'Anglatèrra qu'èra istoricament un comtat e fa ara plenament partida de Cumbria. Lo comtat èra bordat per Northumberland al nòrd-èst, lo Comtat de Durham a l'èst, Westmorland al sud-èst, Lancashire al sud, e los comtats escoceses de Dumfriesshire e Roxburghshire al nòrd. L'airal compren la vila de Carlisle, una partida del Lake District e dels Pennines del Nòrd, e la còsta de Solway Firth.

## Referéncias
Batalha de Cherborg

La **batalha de Cherborg** se debanèt durant la Segonda Guèrra Mondiala entre lo 6 e lo 30 de junh de 1944. Opausèt una partida dei tropas estatsunidencas qu'avián desbarcat en Normandia a un ensemble despariat d'unitats alemandas blocadas dins lo nòrd de la peninsula de Cotentin. Per leis Aliats, l'objectiu èra de prendre lo contraròtle d'un important pòrt en vista de facilitar l'avitalhament dei fòrças engatjadas dins la batalha de Normandia. Per leis Alemands, l'objectiu èra, au contrari, d'empachar la captura deis infrastructuras portuàrias. Lei combats, fòrça violents, s'acabèron per una desfacha alemanda.

Leis Alemands dispausavan d'un nombre relativament important de combatents (aperaquí  òmes), mai la preparacion dei defensas èra insufisenta per arrestar una ofensiva venguda dempuei lo continent. Lei defensors èran compausats de la garnison locala e d'unitats dispausadas lòng dei plajas. Dispausavan pas de blindats e lei resèrvas de municions èran feblas. En revènge, lei defensas maritimas èran mielhs bastidas, amb plusors batariás ben protegidas. Dins lo camp estatsunidenc, l'assaut foguèt inicialament menat per lei tropas aeroportadas, rapidament remplaçadas per quatre divisions d'infantariá. Avián una artilhariá importanta e un mestritge quasi complèt dau cèu. Lei combats vertadiers comencèron lo 22 de junh e leis Alemands, en despiech d'una resisténcia acarnada, deguèron se retirar vèrs lo nòrd. Divèrsei naviris sostenguèron l'avançada dei tropas aliadas e destruguèron lei posicions defensivas de la *Wehrmacht*. La vila capitulèt lo 30, mai quauquei tropas alemandas isoladas resistiguèron fins au l de julhet.

Leis Estatsunidencs perdiguèron  òmes dins lei combats ( mòrts,  dispareguts e  bleçats) còntra  a  tuats e  presoniers per leis Alemands. Lo pòrt foguèt largament destruch per l'engèni de la *Wehrmacht*, mai leis Estatsunidencs poguèron l'utilizar a partir d'aost. Fins a la presa d'Anvèrs, foguèt lo pòrt principau per l'avitalhament dei tropas aliadas en Euròpa.

## Liames intèrnes

* Desbarcament de Normandia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bob Cousy

**Robert Joseph Cousy,** dich **Bob Cousy**, nascut lo 9 d'agost de 1928 a Nòva Yòrc, es un jogaire american d'origina Francesa de basquet. Escaissat « *Cooz* », jòga l'essencial de sa carrièra dins las annadas 1950 dins las Celtics de Boston. Ambidèxtre, es lo menaire de la franquesa pendent una partida granda de sa supremacia sus la *Nacional Basquet Association* (NBA).

Pendent sa carrièra universitària, Bob Cousy es elegit tres còps *All-American*. Seleccionat en tresena posicion de la draft 1950 per las Tria-Cities Blackhawks, deu pas son destin amb los Celtics de Boston de Red Auerbach qu'a un tiratge al sòrt. Menaire espectacular d'una equipa evoluant principalament ne contra-ataca, Cousy disputa sèt finalas NBA consecutivas, de 1957 a 1963, e empòrta sièis títols en 1957 puèi de 1959 a 1963.

Après aver mes un tèrme a sa carrièra de jogaire, Bob Cousy ven entrainaire de l'equipa de basquet del Boston College. Demòra sièis sasons dins l'enquadrament dels Eagles de Boston College abans de tornar en NBA al cap dels Royals de Cincinnati. Cousy efectua un brèu retorn suls terrens coma jogaire per melhorar las vendas de bilhets de la franquesa.

A títol individual, Bob Cousy acaba dètz còps dins lo primièr cinc de la NBA e dos còps dins lo segond cinc. Nommat NBA *Most Valuable Player* (MVP) en 1957, empòrta egalament aquela sason son segond títol de MVP de l'All-Star Game après lo de 1954. Cousy participa d'autre biais a totes las NBA All-Star Game pendent sa carrièra de jogaire. Pel cinquantenari de la NBA, es inscrich sus la lista dels melhors jogaires establida a aquela escasença.
Francés Xavièr

Sant **Francés Xavièr** (en aragonés: *Francisco Chabier*; en basc: *Frantzisko Xabierkoa*), batejat **Francisco de Jasso y Azpilicueta**, nascut a Xavier (Reialme de Navarra) lo 7 d'abril de 1506 e mòrt sus l'illa de Shangchuan en China lo 3 de decembre de 1552, foguèt un sant de la Glèisa Catolica, missionari de la Companhiá de Jèsus en Asia (China, Japon), pròche collaborador de Sant Ignaci de Loiòla, foguèt  un dels cofondators de de la Companhiá de Jèsus.

## Nòtas e referéncias
Istòria d'Aran

[197px|vinheta|drecha|Era [Val d'Aran se situa enes Pirenèus, en noroeste dera actuau Catalonha.]]
Era **istòria d'Aran** ei era que transcor ath territòri dera val d'Aran.

## Edat Mejana en Aran
### Nauta Edat Mejana
Era istòria medievau d'Aran ei complèxa pera manca absoluta de hònts formaus dirèctes enquiath sègle XII, causa que obligue a deduccions contextuals, e pes aparentes contradiccions e indeterminacions de bères ues cites posteriores enquia plan entrat eth sègle XIII. En quin cas que sigue, Aran ena prumèra edat mejana va pendular entre es poders plaçadi ath nòrd e ath sud des Pirenèus, que exercissen un poder efectiu fòrça precari e de caractèr temporau, per esfòrç que supausaue superar er isolament geografic e pera tendéncia des naturaus dera val a refusar domenis extèrnes e a autoorganitzar-se comunalment.

### Baisha Edat Mejana
Eth 1220 Aran ja tornaue a èster desestacat deth comtat de Comenge e ère possession de Jacme Ièr, sense qu'age demorat enregistrat com s'aurie produsit era devolucion; solament se pòt indicar com auie demorat eth tauler de escacs a banda e banda des Pirenèus dempús dera desbranda de Muret, que en tot o en partida licau èster restacat damb era restitucion d'Aran.

## Ligams
*  Istòria d’Aran
Eudemonisme

L**'eudemonisme** (de grèc : *εὐδαιμονία*/*eudaimonía*, « beatitud ») es una doctrina filosofica pausant coma principi que lo bonaür es la tòca de la vida umana. Lo bonaür es pas percebut coma opausat a la rason, n'es la finalitat naturala. Aquel ligam entre rason e bonaür es particularament mes endavant per l'estoïcisme, mas se retròba egalament dins d'autres corrents filosofics eissits de l'epòca ellenistica. Se diferéncia de l'edonisme, doctrina que fixa la recèrca de plaser (e non lo *bonaür*) e l'evitament del patiment coma tòca de la vida umana.

Se pòt en revenge restacar a l'eudemonisme la recèrca de la felicitat en çò de Spinoza aital coma l'ideal del bonaür (o plan) comun al sègle XVIII (veire sustot l'Article 1èr de la constitucion francesa de 1793 e de sa Declaracion novèla dels dreches de l'òme e del ciutadan, aital coma las nocions d'utilitarisme, o la teoria de la man invisibla d'Adam Smith, etc.).

L'eudemonisme qualifica las doctrinas eticas que fan de bonaür lo sobeiran plan e lo critèri ultim de causida de las accions umanas : es lo cas, dempuèi Socrates, de la quasi-totalitat de las escòlas de filosofia anticas, mas aquestas s'opausan pertocant los mejans per aténher lo bonaür.

L'eudemonisme se fonda sus una fisança generala en l'èsser uman, que demòra la clau irremplaçabla de l'umanisme. La doctrina se concentra sus aquel sol astre d'espompiment que constituís la vida terrèstra, e es en consequéncia a la capitada d'aquela vida, al bonaür immediat o racionalizat sus un temps long, tant al sieu qu'al dels autres, que consacra logicament l'essencial de son esfòrç.

*Eudémonia* èra tanben lo nom balhat a la personificacion del bonaür pels ancians grècs, considerada de còps coma l'una de las Charites.

## Eudemonisme e edonisme
L'eudemonisme plaça coma valor fondamentala lo bonaür, mentre que l'edonisme se fonda abans tot sul ''plaser''. L'un implica pas forçadament l'autre e los dos son pas forçadament contradictòris tanpauc. Tot depend de la faiçon dont se definís la recèrca del bonaür e de la faiçon dont se definís la recèrca del plaser. Se se definís lo bonaür coma una jòia espirituala, que s'opausa al plaser carnal, coma en çò de Platon, l'eudemonisme exclutz dins aquel cas l'edonisme. S'al contrari se definís l'edonisme coma la recèrca de qual que siá plaser del momenton, sens se preocupar de las consequéncias, alara l'edonisme s'opausa a l'eudemonisme. Mas d'unes edonismes, coma lo de Michel Onfray, supausan d'escartar los plasers qu'an de consequéncias nefastas dins lo futur o suls autres. Dins aquel cas l'edonisme, temperat per la reflexion, rejonch l'eudemonisme. D'autres eudemonismes, coma lo d'Epicur o de Robert Misrahi, recercan lo bonaür pel plaser o per una jòia qu'exclutz pas la gaudença carnala. Dins aquel cas, l'eudemonisme rejonh l'edonisme reflexiu.
Richard Millet

**Richard Millet** (nascut lo 29 de mai de 1953 a Viam en Lemosin) es un autor e polemista d'ultradrecha.

## Primièra vida
Nasquèt en Lemosin puèi passèt una part de son enfança dins lo quartièr de Badaro a Beirot (Liban).

## Òbra e carrièra
En 1994, se ganhèt lo Prèmi d'ensag de l'Acadèmia francesa per son libre Le Sentiment de la langue ("Lo Sentiment del Lengatge").

Fòrça dels romans de Millet se debanan dins lo vilatge de **Siom** (la contrapartida literària de Viam), coma La Gloire des Pythre ("La Glòria de las Pitras"), L'Amour des trois sœurs Piale ("*L'Amor de las tres sòrres Piale*"), *Lauve lo pur* ("Lauve the Pure"), e Ma vie parmi les ombres ("La mia Vida Entre las Ombras"). Mai generalament, lo replanat de Miuvachas, son païsatge, clima, localizacion geografica e l'evolucion de la vida dels sieus abitants pendent lo sègle, es un element essencial dins son òbra, coma provença per Giono, lo comtat de Yoknapatawpha per Faulkner o Wessex per Thomas Hardy.

Millet mescla d'elements religioses amb un lengatge grossièr, evocant la tradicion catolica francesa d'un biais que reconeis la Revolucion sexuala modèrna. Lo desir, lo patiment e lo mal son de tèmas que s'espandisson dins tota son òbra.

## Laus d'Anders Breivik
En julhet de 2012, Millet publiquèt *Éloge littéraire d'Anders Breivik*, una condamnacion de las accions d'Andèrs Breivik e una exploracion critica de son ideologia, coma partida d'una colleccion d'ensags. Dins *Elògi* demanda perque lo cas Breivik se passèt uèi, en Norvègia. Descriu las victimas de Breivik coma "mesclats, globalizats, non cultivats, social-democratas, pichons borgés." Dins lo meteis assag, escriu tanben que lo chaple norvegian foguèt lo resultat d'una identitat europèa aflaquida, de la decadéncia culturala, de l'immigracion de massa e del multiculturalisme, e descriu los murtres de massa de Breivik "perfeccion formala ... dins lor dimension literària".  Se referissent a la controvèrsia que seguèt, Millet declarèt "Soi un dels autors franceses mai odiats. Es una posicion interessanta que fa de ieu un èsser excepcional. " Lo libre foguèt condemnat coma un "panflet fascista" per l'autora Annie Ernaux.

## Omofobia
Lo 30 d'agost de 2024 declara sus CNews que Lucie Castets es "sexualament incorrècta" per èsser lesbiana. Es pas contradich per Pascal Praud.
Londonbeat

**Londonbeat** (Lo ritme de Londres) es un grop musical anglés e american dins un estili que mescla pop e RnB. 

**Londonbeat** s'es format en 1988 a Londres (d'aquí lo nom) per Jimmy Helms, cantaire american de musica soul, George Chandler e Jimmy Chambers, ancians coristas de Paul Young, e William Henshall (dich Willy M) a la guitarra.

**Londonbeat** a de'n primièr agut de succès als Païses Basses, mas es a la fin de l'annada 1990 que lo grop se faguèt conéisser mondialament ambe lo tube *I've Been Thinking About You*, tirat del segond album *In The Blood*. Lo single *I've Been Thinking About You* pujèt fins a la primièra plaça als Estats Units, en Austràlia e dins mantuns païses d'Euròpa coma Soïssa, Alemanha, Àustria, Païses Basses, Belgica e Suècia. 

En Occitània son tanben mai que mai coneguts per aquesta cançon *I've Been Thinking About You*, lo single s'essent classat 11en en França al mes de febrièr de 1991.
Diogo Cão

**Diogo Cão** (vèrs 1450 - après 1486) es un navegaire e explorator portugués de la segonda mitat dau sègle XV. Fiu d'un soudat, intrèt dins la marina portuguesa vèrs 1465 e venguèt capitani en 1480. Inicialament encargat de protegir lei comptadors portugués en Africa, dirigiguèt doas expedicions d'exploracion lòng de Còngo, d'Angòla e de Namibia. Descurbiguèt ansin l'embocadura de Còngo e intrèt en contacte amb lo reiaume de Kongo en 1483. Per una rason desconeguda (mòrt, desgràcia ?), dispareguèt totalament dei documents oficiaus après 1486.

## Liames intèrnes

* Còngo.
* Kongo (reiaume de).

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean Amsler, « La Renaissance (1415-1600) », dins L.-H. Parias (dir.), *Histoire universelle des explorations*, t. II, París, Nouvelle Librairie de France, 1957.

## Nòtas e referéncias
Reiaume de Kongo

[thumb|right|Extension dau reiaume vèrs [1600.]]

Lo **Reiaume de Kongo** es un reiaume african fondat dins lo corrent dau sègle XIV e disparegut au començament dau sègle XX. S'estendiá de la riba sud de la vau bassa de Còngo au nòrd de l'Angòla actuau. Intrèt en contacte amb leis explorators portugués a la fin dau sègle XV e sei rèis assaièron de modernizar son reiaume en adoptant lo cristianisme e lei tecnologias portuguesas. Pasmens, son elèit modernizatritz se turtèt a d'oposicions intèrnas importantas e ais ambicions territòrialas portuguesas. A partir de 1568, una tiera de divisions intèrnas entraïnèt son declin e lo reiaume se fragmentèt e passèt pauc a cha pauc sota dominacion portuguesa. La tracha negriera afebliguèt tanben son economia. Ansin, se lo reiaume foguèt tornat unificar en 1709, poguèt pas restaurar sa poissança anciana. En 1841, foguèt dirèctament vassalizat per lei Portugués e dispareguèt en 1914 après la revirada d'una revòuta.

## Liames intèrnes

* Còngo.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Black

**Colin Vearncombe**, dich **Black**, es un cantaire pop anglés, tanben autor e compositor. Es nascut lo 26 de mai de 1962 a Liverpool dins lo Merseyside (Anglatèrra) e mòrt lo 26 de genièr de 2016 a Cork, en Irlanda.

Sa cançon mai coneguda es *Wonderful Life*, gròs tube fin 1987 debut 1988 (quitament n°2 en França al mes de març de 1988).

## Cançons mai conegudas (en [[Occitània]])
* *Wonderful Life* (1987)
* *Sweetest Smile* (1988)
Dennis' Twist

**Dennis’ Twist** èra un grop de musica pop francés actiu entre 1985 e 1990. 

**Dennis' Twist** aviá la particularitat d'èsser compausat d'autors franceses de benda dessenhada : au cant, Marie-Dominique Nicolli (dicha Dodo), Vuillemin  a la guitarra, Frank Margerin (batariá), Jean-Claude Denis (guitarra), Philippe Poirier (òrgue), Denis Sire (guitarra), e als còrs, Michèle e Marie Jo. Lo grop publiquèt un primièr mini-album omonim en 1986. Obtenèron un tube en França ambe lo single *Tu dis que tu l'M* (inspirat de *Hungry Heart* de Bruce Springsteen) al mes de març de 1987.
Padrão

[thumb|right|''Padrão'' establit en [1522 dins la region de Jakarta.]]

Un ***padrão*** es un tèrme utilizat per lei navegaires portugués dau periòde dei Grandei Descubèrtas per marcar lei luòcs descubèrts durant seis expedicions. Èran generalament de pielons de pèira que portavan d'inscripcions e qu'èran subremontats per una crotz ò per lo blason dau reiaume. Èran probablament l'evolucion de crotz de fusta improvisadas per lei fustiers dei premiereis expedicions.

## Liames intèrnes

* Grandei Descubèrtas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Embargo

**Embargo**, de còps escrich **Embargo !**, es un grop de musica electronica francés creat en 1998 per David Toinet e Philippe Beaureperre. Son coneguts en Occitània per dos tèmas tècno, *Embargo !* fin 1999, que lo single es estat classat 21en en França, e *Hysterie* en 2000. 

Grop tècno originària de l'Est de França contemporanèu a l'encòp de l'apogèu de l'estili trance e de la pujada en popularitat del movement french touch (fin de las annadas 1990), **Embargo** es etiquetat segon lo cas de l'una o de l'autra d'aquelas etiquetas, qualificant per lor part lor musica de « hard house ».
Triclorur d'antimòni

[thumb|right|Representacion de la [molecula de triclorur d'antimòni.]]

Lo **triclorur d'antimòni** es un compausat quimic de formula SbCl3. Dins lei condicions normalas de pression e de temperatura, es un solid mòl sensa color qu'èra ja conegut per leis alquimistas. Es generalament preparat per una reaccion entre lo diclòr gasós e l'antimòni metallic. S'idrolizi au contacte de l'aiga, çò que necessita d'o protegir. Es una substància fòrça corrosiva e toxica qu'es principalament utilizada coma reactiu dins la deteccion de la vitamina e dei carotenoïds e coma catalisaire de certanei reaccions de polimerizacion, de cracatge e de cloracion.

## Liames intèrnes

* Antimòni.
* Pentaclorur d'antimòni.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pentaclorur d'antimòni

[thumb|right|Representacion de la [molecula de pentaclorur d'antimòni.]]

Lo **pentaclorur d'antimòni** es un compausat quimic de formula SbCl5. Dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, es un liquid incolòr, sovent colorat de jaune per la preséncia d'impuretats, qu'emet una odor aspra. Es generalament preparat per accion dau diclòr gasós sus lo triclorur d'antimòni fondut. Lo pentaclorur d'antimòni es una substància fòrça oxidanta, corrosiva e toxica. La reaccion amb l'aiga es violenta. Lo pentaclorur d'antimòni es principalament utilizat dins l'industria quimica coma catalisaire de certanei reaccions de cloracion organicas.

## Liames intèrnes

* Antimòni.
* Cloracion.
* Triclorur d'antimòni.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Trifluorur d'antimòni

[thumb|right|Representacion de la [molecula de trifluorur d'antimòni.]]

Lo **trifluorur d'antimòni** (ò **reactiu de Swart**) es un compausat quimic de formula SbF3. Dins lei condicions normalas de pression e de temperatura, es un solid cristallin gris clar. Descubèrt en 1892 per lo quimista Frédéric Swarts (1866-1940), es generalament preparat a partir d'una reaccion entre l'acid fluoridric HF e lo trioxid d'antimòni Sb2O3. Es una substància fòrça toxica qu'es utilizada dins la fabricacion de pigment, de veire e de ceramica.

## Liames intèrnes

* Antimòni.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias