open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oasis (grop)

**Oasis** es un grop pop rock britanic de Manchester format en 1991. Es compausat de *Liam Gallagher* (cant), *Paul « Bonehead » Arthurs* (guitarra), *Paul « Guigsy » McGuigan* (bassa) e *Tony McCarroll* (batariá), lèu-lèu junts per Noel Gallagher (guitarra e cant), l'ainat de *Liam*. Lèu vengut popular, **Oasis** es considerat coma lo cap de fila de la scèna anglesa *britpop* de las annadas 1990. 

Aital, **Oasis** son ara coneguts capvath lo monde entièr gràcias entre autres aus tubes *Supersonic* (fin de 1994), *Whatever* (1995) e *Wonderwall* (fin de 1995), fasent d'eles un grop emblematic del rock de las annadas 1990. 

## Discografia
* 1994: *Definitely Maybe*
* 1995: *(What's the Story) Morning Glory?* 
* 1997: *Be Here Now*
* 2000: *Standing on the Shoulder of Giants*
* 2002: *Heathen Chemistry*
* 2005: *Don't Believe the Truth*
* 2008: *Dig Out Your Soul*

## Cançons mai conegudas
* *Supersonic* (1994)
* *Whatever* (1995)
* *Some Might Say* (1995)
* *Roll With It* (1995)
* *Wonderwall* (1995)
* *Don't look back in anger* (1996)
* *D'you know what I mean* (1997)
* *Stand by Me* (1997)
* *All Around The World* (1998)
* *Go Let It Out* (2000)
* *The Hindu Times* (2002)
* *Lyla* (2005)
* *The Shock of the Lightning* (2008)
* *I'm Outta Time* (2008)

## Referéncias
The Cure

**The Cure** es un grop britanic emblematic del pop rock, fondat en 1978. Es actualament compausat de *Robert Smith* (cant e guitarra), *Roger O'Donnell* (clavièrs), *Reeves Gabrels* (guitarra), *Simon Gallup* (bassa), *Perry Bamonte*  (guitarra e clavièrs) e *Jason Cooper* (batariá). Devenguts fòrça populars capvath lo monde entièr en plena periòda new wave au bèth miei de las annadas 1980, an fòrça influençat la cultura populara actuala, e pas unicament au nivèu de la musica : per exemple, fòrça monde de la mòda gotica an pres aqueste grop coma referéncia, en particular pr'amor de l'estetica *victoriana romantica* de lors disques del començament de las annadas 1980 (*Charlotte sometimes*), que fasián a-n'aqueste moment una musica malenconiosa, per pas díser sinistra, qualificada de còps de *[[Ròck gotic|cold wave]]* (*A forest*), e quitament un pauc mai tard son estat prés per modèla pr'amor de lor *look* post-punk, tot aquò a contribuït de'n far un grop culte. 

L'autra fàcia del grop a partir de la segonda mitat de las annadas 1980 es la del grop pop, au sens pròpi coma au sens musical del tèrme, qu'aguèron fòrça tubes entre 1985 e 1993 (*Boys don't cry*, *In between days*, *Close to me*, *Just like heaven*, *Lullaby*, *Lovesong*, *High*), fasent d'eles a-n'aquesta periòda un dels grops los mai populars de lor generacion. 

A partir de 1993-1994, **The Cure** passa un pauc de mòda, la popularitat del grop s'aflaquís pr'amor benlèu de la relèva, ambe la pujada d'una novèla mena de *britpop* (Blur, Oasis, Dodgy, The Cranberries, Supergrass...).

Lor cançon de 1987 *Just like heaven* a la particularitat d'èsser *culta* pr'amor d'una part qu'es una de las mai conegudas de lor repertòri aus Estats Units, e d'autra part pr'amor qu'en França (Occitània francesa compresa) a servit a l'epòca (1987-1988) de generic a l'emission televisada *[https://fr.wikipedia.org/wiki/Les%20Enfants%20du%20rock Les enfants du rock]*. 

## Discografia
* 1979: *Three Imaginary Boys*
* 1980: *Seventeen Seconds* 
* 1981: *Faith*
* 1982: *Pornography*
* 1984: *The Top*
* 1985: *The Head on the Door*
* 1987: *Kiss Me, Kiss Me, Kiss Me*
* 1989: *Disintegration*
* 1992: *Wish*
* 1996: *Wild Mood Swings*
* 2000: *Bloodflowers*
* 2004: *The Cure*
* 2008: *4:13 Dream*
* 2024: *Songs of a Lost World*

## Cançons mai conegudas
* *A forest* (1980)
* *Charlotte Sometimes* (1981)
* *Let's Go to Bed* (1983)
* *In Between Days* (1986)
* *Close to me* (1986)
* *Boys don't cry* (1986)
* *Why can't I be you* (1987)
* *Just like heaven* (1987)
* *Lullaby* (1989)
* *Lovesong* (1989)
* *Never enough* (1990)
* *High* (1992)
* *Friday I'm In love* (1992)
* *A Letter To Elise* (1992)

## Referéncias
Supergrass

**Supergrass** èra un grop de rock britanic, originari d'Oxford, en Anglatèrra. Lo grop aguèt de succès au mitan de las annadas 1990, pendent la periòda *britpop*, e aital an vendut mai d'un milion d'exemplaris de lor primièr album, *I Should Coco* (1995), ambe lo tube *Alright* en 1996. Format en 1993, lo grop se desseparèt en 2010. 

## Discografia
* 1995: *I Should Coco*
* 1997: *In It for the Money* 
* 1999: *Supergrass*
* 2002: *Life on Other Planets*
* 2005: *Road to Rouen*
* 2008: *Diamond Hoo Ha*

## Referéncias
Daniel Stenberg

**Magnus Daniel Stenberg**, nascut lo 23 de novembre de 1970 a Huddinge en Suècia, es un desvolopaire suedés, premiat del Prèmi Polhem de 2017, per son trabalh sul logicial liure cURL.

## Biografia
Es per exemple conegut per aver creat un utilitari que, après diferents cambiaments de nom e de licéncia, venguèt conegut jol nom de cURL ara disponible jos la licéncia MIT.

De 2013 a 2018, trabalha per Mozilla. En febrièr de 2019, Daniel rejonh wolfSSL, per ofrir una assisténcia comerciala per cURL e contunhar a trabalhar tant que possible, a temps plen, sus son cURL.

Es actiu al sen de l'IETF e, entre autres, dins los grops de trabalh per HTTP/2 e QUIC e contribuiguèt a mai d'un RFC.

## Nòtas e referéncias
Saez

[thumb|right|200px|'''Damien Saez''' sus l'empont en [Belgica en 2010]]
**Damien Saez**, o mai simplament **Saez** (prononciat [damjɛ̃ ˈsɛz] en francés, [saɛs] en occitan), es un cantaire, guitarrista e compositor de rock francés nascut en 1977 en Savòia e qu'a viscut lo començament de son enfància en Occitània (dins Aups de Provença Auta, puèi a Marselha dincas a sos uèit ans). Es de soca espanhòla per son paire e argeriana per sa maire. A viscut aprèp a Dijon (Borgonha) ont a aprés lo piano, puèi es partit en 1995 a París. Aital, a París, enregistra en 1999 son primièr album *Jours étranges*, qu'obteng còp-sèc de resson gràcias au tube *Jeune et con*. Aquesta cançon, succès ràdio de 1999, sortís tanben en single l'annada d'aprèp e dintra logicament dins los classaments de ventas de disques en França, en i pujant dincas a la 14e plaça au mes de mai de 2000. 

Per sos tèxtes, **Saez** se presenta en pòrta-paraula contestatari d'una joventut desencantada e fòrça mesfisanta del monde consumerista e materialista dels adultes del *sistèma* (*J'accuse*, *Jeunesse lève-toi*, *Mon Européenne*), que daubunas de sas cançons sont quitament emplegadas dins las manifestacions dels Corsets Jaunes (*Manu dans l'cul*). Au lendoman del primièr torn de las eleccions presidencialas francesas de 2002, enregistra la cançon *Fils de France* per afirmar son ostilitat a la preséncia del candidat del Front Nacional (Jean-Marie Le Pen) al segond torn.

Musicalament, s'ausís plan qu'es influençat per Noir Désir, lo grop màger del rock francés au moment de la sortida de son primièr disc. D'autras li tròban una parentat de sa musica ambe la de Diabologum (*Sauver cette étoile*) o encara ambe la del grop *britpop* anglés Oasis (*Jeune et con*). 

## Discografia
* *Jours étranges* (1999)
* *God blesse* (2002, doble album)
* *Debbie* (2004)
* *Varsovie - L'Alhambra - Paris* (2008, triple album)
* *A Lovers Prayer* (2009)
* *J'accuse* (2010)
* *Messina* (2012, triple album)
* *Miami* (2013)
* *L'oiseau Liberté* (2016)
* *Lulu* (2017, triple album)
* *#humanité* (2016)
* *Ni dieu ni maître* (2019)

## Cançons mai conegudas
* *Jeune et con* (1999)
* *Sauver cette étoile* (2000)
* *Sexe / solution* (2002)
* *J'veux qu'on baise sur ma tombe* (2002)
* *Fils de France* (2002)
* *Jeunesse lève-toi* (2008)
* *Putains vous m'aurez plus* (2008)
* *J'accuse* (2010)
* *À nos amours* (2012)
* *Mon Européenne* (2017)
* *P'tite pute* (2018)
* *Manu dans l'cul* (2019)

## Referéncias
Carte de séjour

**Carte de séjour** èra un grop de rock francés format a Lion de caps 1980 (desseparat en 1990) per *Rachid Taha* (lo cantaire),  *Mokhtar Amini* (a la bassa), *Jérôme Savy* (a la guitarra), *Mohamed Amini* (a la guitarra ritmica).

Son estats remarcats per aver mesclat lo rock francés ambe la musica mediterranenca, la del Magrèb en particular coma lo rai per exemple, a l'imatge del grop que la màger part dels sòcis èran de soca mòra.

Lor cançon la mai coneguda es en 1986 una represa rai-rock (plan simbolica pr'amor del tèxte) de *Douce France* de Charles Trenet.

An recebut en 1987 lo *[[Bus d'Acier]]*, lo Grand prèmi del rock francés.

Lo cantaire del grop, *Rachid Taha*, defuntèt en 2018.  

## Referéncias
Matthieu Chedid

thumb|right|200px|'''-M-''' (Matthieu Chedid)
**Matthieu Chedid**, dit **-M-**, es un cantaire, guitarrista e compositor pop e rock francés nascut en 1971 Boulogne e Billancourt (França).  Es lo filh del cantaire *Louis Chedid*, e doncas lo felen  de la poetessa *Andrée Chedid*.

En 1978 jà, participa aus còrs sus la cançon *T'as beau pas être beau* de son paire *Louis Chedid*.

En 1996, balha naissença au son personatge de **-M-** sus un títol de l'album *Paniac* de Billy Ze Kick, e en 1997, sortís son primièr album *Le Baptême*. Lèu, obteng un primièr tube ambe la cançon *Machistador*.

En 1999 sortís son segond album *Je dis aime*, que confima son succès : aital, aqueste album conteng nombroses succèsses, *Je dis aime*, *Onde sensuelle*, *Le Complexe du corn flakes*, *Mama Sam*... S'i tròba quitament una represa de *Close to Me* de The Cure. S'en vend mai de 500 000 exemplaris.

En 2000 participa au l'enregistrament de l'album *Bliss* de la cantaira francesa Vanessa Paradis. 

En 2003 sortís l'album *Qui de nous deux ?*, del nom de la cançon que demòra encara a l'ora d'ara benlèu una de las mai conegudas de son repertòri. 

## Discografia
* *Le Baptême* (1997)
* *Je dis aime* (1999)
* *Qui de nous deux ?* (2003)
* *Mister Mystère* (2009)
* * Îl* (2012)
* *Lettre infinie* (2019)
* *Rêvalité* (2022)

## Cançons mai conegudas
* *Machistador* (1998)
* *Onde sensuelle* (2000)
* *Je dis aime* (2000)
* *Le Complexe du corn flakes* (2000)
* *Y'a des Zazous* (2001, en duò ambe Brigitte Fontaine)
* *Qui de nous deux ?* (2004)
* *En tête à tête* (2005, version sus l'empont)
* *Mama Sam* (2005, version sus l'empont)

## Referéncias
Bournonita

[thumb|right|Bournonita ([Sent Laurenç del Minièr, Occitània).]]

La **bournonita** es un minerau gris ò negre. D'una duretat de 2,5 a 3 e d'una densitat compresa entre 5,8 e 5,86, es compausada de sulfoantimoniur de plomb e de coire (PbCuSbS3) que forma de cristaus prismatics, trapòts, estriats e de còps maclats en forma de crotz. Pasmens, lei cristaus son rars e lo minerau se presenta generalament sota la forma d'agregats granulars. Son esclat es metallic. La bournonita es solubla dins l'acid nitric en laissant dins la solucion de residüs de sofre, d'antimòni e de plomb. Es pas fluorescenta e sa temperatura de fusion es bassa.

Geologicament, se forma dins lei venas idrotermalas de temperatura mejana. Es sovent associada amb la galena, la tetraedrita, la calcopirita, la pirita, la blenda e lo qüars. Lei jaciments pus coneguts se tròban en Alemanha, en Bolívia, en Mexic e ais Estats Units. En Occitània, de jaciments son estats identificats a Sent Laurenç del Minièr, a Lieusola e a Briude. La bournonita es utilizada coma minerau segondari per la produccion d'antimòni, de plomb e de coire.

## Liames intèrnes

* Antimòni.
* Coire.
* Plomb.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Marcassita

[thumb|right|Cristaus de marcassita ([Cap Blanc-Nez, França).]]

La **marcassita** es un minerau jaune aur ò jaune laton. D'una duretat situada entre 6 e 6,5 e d'una densitat compresa entre 4,6 e 4,9, es compausada de sulfur de fèrre (FeS2) que forma de cristaus prismatics e tabulars. Pasmens, lei cristaus son en realitat rars e la marcasita forma puslèu de massas fibrosas ò de noduls. Son esclat es metallic. Son aspècte exterior es similar a aqueu de la pirita, mai la marcasita presenta la particularitat de s'alterar rapidament per formar de massas blancas polverulentas. Es solubla dins l'acid cloridric e dins l'acid nitric en formant de residüs de sofre. Son ponch de fusion es bas e es pas fluorescenta.

Geologicament, se forma dins lei venas idrotermalas de temperatura bassa. Pòu tanben se formar dins de depaus sedimentaris coma precipitats dins de zònas reductritz. Es sovent associada amb la bornita, la galena, la pirita, la calcosina e lo qüars. Lei jaciments pus coneguts son situats en Alemanha, en Anglatèrra e ais Estats Units. En Occitània, lo pus important se tròba a Lanjac. La marcasita a pauc d'interès economic. Intra de còps dins de procès de sintèsi d'acid sulfuric e, a temps passat, èra egalament utilizada en joielariá coma ornament.

## Liames intèrnes

* Fèrre.
* Sulfur.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Garda personala

Una **garda personala** es una unitat militara destinada a la proteccion raprochada d'una personalitat importanta. Atestada tre l'Antiquitat, aqueu tipe d'unitat es sovent constituïda de soudats d'elèit mai pòu existir de cas de garda d'aparat sensa valor militara vertadiera. Sa talha e seis armaments son fòrça variables. Per exemple, dins l'Empèri Roman, la garda pretoriana èra constituïda de plusors miliers de legionaris e son utilizacion dirècta sus lo prat batalhier èra frequenta. En revènge, lo Grop de Seguretat de la Presidéncia de la Republica Francesa es un grop reduch de mens d'un centenau d'òmes unicament equipats d'armas de fuòc leugieras.

## Liames intèrnes

* Organizacion militara.
* Fòrças especialas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Garda pretoriana

La **garda pretoriana** es una unitat militara de l'armada romana qu'èra encargada de la proteccion personala de l'emperaire. Creada per August, la garda èra l'unica unitat militara que podiá intrar armada dins l'encencha sacrada de Roma. Sei soudats avián tanben d'avantatges importants a respècte dei tropas normalas (durada de servici pus corta, sòlda pus importanta...). Pasmens, podián tanben servir dirèctament sus lo prat batalhier coma unitat de resèrva. Seis efectius iniciaus èran de  òmes mai son volum aumentèt pauc a pauc per agantar  òmes a partir de la segonda mitat dau sègle II apC.

La garda pretoriana prenguèt rapidament una gròssa importància dins la vida politica de l'Empèri car podiá aisament proclamar un emperaire. Ansin, tre lo rèine de Claudi (41-54 apC), leis emperaires prenguèron l'abitud de pagar de primas excepcionalas (*[[donativum]]*) ai pretorians per s'assegurar de lor fidelitat. Lo *[[donativum]]* venguèt ansin pauc a pauc obligatòri au començament d'un rèine e per celebrar d'eveniments importants per la familha imperiala (naissença, maridatge...). En causa d'aqueu poder, lei pretorians èran pauc populars. Ansin, après l'anientament de la garda a la batalha dau pònt Milvius, Constantin I decidèt de la dissòudre definitivament en 313.

## Liames intèrnes

* Armada romana.
* Garda varega.
* Legion romana.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Marcel Durry, *Les cohortes prétoriennes*, De Boccard, 1938.

## Nòtas e referéncias
Indlandsis d'Antartida

thumb|right|Imatge satellit de l'Indlandsis d'Antartida.

L’**Indlandsis d'Antartida** es la calòta polara que cuerb la màger part d'Antartida. Es compausat d'un jaç de glaç continentau que repausa dirèctament sus un substrat rocassós e de barrieras de glaç que s'estendon dins l'Ocean Antartic. Dins certaneis endrechs, lo jaç de glaç pòu agantar  m d'espessor e, en causa de sa massa, a menat a un enfonsament de la basa rocassosa dau continent. Lo volum totau de l'indlandsis representa aperaquí 61 % dei resèrvas d'aiga doça terrèstra.

L'aparicion de la calòta polara antartida aguèt luòc i a 45,5 milions d'ans que lo clima dau continent comencèt de se refrejar. Son existéncia es caracterizada per de variacions importantas en foncion de la temperatura generala dau clima mondiau. Ansin, la màger part dei glaç avián dispareguèron a la fin de l'Oligocèn i a 25 milions. La formacion de l'indlandsis actuau data de 13 milions d'ans. Es un element important dau clima bipolar dau Quaternari.

## Liames intèrnes

* Antartida.
* Indlandsis.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Antartic Occidentau

[thumb|right|Carta d'[Antartida amb l'Antartic Occidentau e l'Antartic Orientau.]]

L’**Antartic Occidentau** o **Antartida occidentala** es una dei doas regions principalas d'Antartida. S'estend entre l'Ocean Pacific e lei Monts Transantartics e es principalament compausat de la Tèrra Marie Byrd, de la Tèrra d'Ellsworth e de la Peninsula Antartica. Es en partida separat dau rèsta dau continent per la Mar de Ross e per la Mar de Weddell. Lo tèrme es aparegut au començament dau sègle XX mai foguèt adoptat per lei geografs dins lo corrent deis ans 1950-1960. Es una region cubèrta per una calòta polara espessa e enviroutada per de barrieras de glaç. Pasmens, en causa dau rescaufament climatic, una partida importanta d'aquelei glaç son en cors de destabilizacion.

## Liames intèrnes

* Antartida.
* Peninsula Antartica.
* Tèrra d'Ellsworth.
* Tèrra Marie Byrd.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cap Adare

thumb|Localizacion dau Cap Adare.

Lo **Cap Adare** es un cap situat en Antartida. Marca lo limit entre la Mar de Ross a l'èst e l'Ocean Austrau a l'èst. Aguèt un ròtle important durant l'exploracion dau continent au començament dau sègle XX car foguèt utilizat coma basa per plusors expedicions.

## Liames intèrnes

* Antartida.
* Mar de Ross.
* Ocean Austrau.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mont Minto

[thumb|right|[Fotografia dau Mont Minto.]]
[thumb|Localizacion dau [Cap Adare e dau Mont Minto.]]

Lo **Mont Minto** ( m) es una montanha situada dins lei Monts Transantartics, a proximitat dau Cap Adare. Descubèrt en 1841 per l'expedicion ''Erebus'' e ''Terror'', foguèt escalat per lo premier còp en 1988 per una expedicion menada per Greg Mortimer.

## Liames intèrnes

* Monts Transantartics.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tèrra de Coats

[thumb|Localizacion de la Tèrra de Coats en [Antartida.]]

La **Tèrra de Coats** es una region d'Antartida que se situa a l'oèst de la Tèrra de la Rèina Maud. Forma la riba èst de la Mar de Weddell.

## Liames intèrnes

* Antartida.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Placebo (grop)

thumb|right|250px|''Brian Molko'', cantaire e guitarrista de '''Placebo'''

**Placebo** es un grop de rock anglés, originari de Londres en Anglatèrra.
Lo grop es format per *Brian Molko* e *Stefan Olsdal*, acompanhats de'n primièr de *Robert Schultzberg* dincas en 1996, puèi de *Steve Hewitt* dincas en 2007 e de *Steve Forrest* dincas en 2015.

L'estili global de **Placebo** s'inspira del nòu-romantisme, dincas a de de còps se sarrar del *[https://fr.wikipedia.org/wiki/Mouvement_gothique gotic]* ; mai especificament del punt de vist de la musica, segon las composicions pòt variar entre *[https://fr.wikipedia.org/wiki/Power_pop power pop]* e punk-rock. 

Lor cançon *Every You Every Me* figura en 1999 dins la benda originala del filme *Cruel Intentions*. 

La cançon la mai coneguda de **Placebo** es benlèu *The bitter end*, que foguèt un [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) en 2003.  

En 2005, *Brian Molko*, lo cantaire de **Placebo**, a participat a la cançon *Pink water* del grop francés Indochine. 

## Discografia
* *Placebo* (1996)
* *Without You I'm Nothing* (1998)
* *Black Market Music* (2000)
* *Sleeping with Ghosts* (2003)
* *Meds* (2006)
* *Battle for the Sun* (2009)
* *Loud Like Love* (2013)
* *Never Let Me Go* (2022)

## Cançons mai conegudas
* *Pure Morning* (1998)
* *Every You Every Me* (1999)
* *Special K* (1999)
* *The bitter end* (2003)
* *Protect Me from What I Want* (2004)
* *Song to Say Goodbye* (2006)
* *For What It's Worth* (2009)

## Referéncias
Babylon Zoo

**Babylon Zoo** es un grop britanic de rock anglés format de caps 1992 pel cantaire de soca indiana (Panjab) **Jas Mann**, fòrça conegut pr'amor de la gròssa capitada qu'a avut lor cançon *Spaceman* en 1996, n°1 de las ventas de [''singles''](https://fr.wikipedia.org/wiki/Single_(musique)) dins mantunes païses.
 
## Discografia
* *The Boy with the X-Ray Eyes* (1996)
* *King Kong Groover* (1999)
* *I Am Om* (2020)

## Referéncias
Monts Ellsworth

thumb|Localizacion dei Monts Ellsworth.

Lei **Monts Ellsworth** son una cadena de montanhas situadas en Antartida. Situada lòng dau litorau occidentau de la Mar de Ross, seguís un aisse nòrd-sud d'una longor de 360 km. Mai a l'oèst, se tròban lei Monts Whitemore que partejan una meteissa origina geologica. En despiech de sa longor relativament febla, la cadena dei Monts Ellsworth es famosa car assosta lo Massís Vinson qu'es la cima pus auta dau continent amb  m d'altitud. Aquelei montanhas foguèron descubèrtas lo 23 de novembre de 1935 per l'explorator estatsunidenc Lincoln Ellsworth (1880-1951) durant un vòl transantartic.

## Liames intèrnes

* Antartida.
* Massís Vinson.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Killing Joke

[thumb|right|250px|'''Killing Joke''' sus l'empont en [Finlàndia en 2009]]

**Killing Joke** es un grop emblematic de rock anglés, originari del barri de Notting Hill de Londres en Anglatèrra.
Lo grop es format en 1979 per *Jaz Coleman* (cant e clavièrs) e *Geordie Walker,* (guitarra).

Eissit del corrent new wave e *post punk*, **Killing Joke** es dins un estili dins la dralha del nòu-romantisme, e d'aquesta passa es considerat coma un grop precursor per pas díser un dels fondators del ròck gotic ; pr'aquò, dins las annadas 1990, cambian radicalamet de genre per se sarrar del heavy e del metal au sens larg, e aital, lor album *Pandemonium* de 1994 es considerat coma un album de referéncia del neo metal *[[Musica electronica|industrial]]*. 

Lor cançon *Eighties* auriá inspirat *Come as you are* del grop rock american Nirvana.  

Lo tròç lo mai conegut de **Killing Joke** es *Love like blood*, que foguèt un [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) en 1985.  

## Discografia

* 1980: *Killing Joke* 
* 1981: *What's THIS for....!* 
* 1982: *Revelations* 
* 1983: *Fire Dances* 
* 1985: *Night Time* 
* 1986: *Brighter Than a Thousand Suns* 
* 1988: *Outside the Gate* 
* 1990: *Extremities, Dirt and Various Repressed Emotions* 
* 1994: *Pandemonium* 
* 1996: *Democracy* 
* 2003: *Killing Joke 2003* 
* 2006: *Hosannas from the Basements of Hell* 
* 2010: *Absolute Dissent* 
* 2012: *MMXII* 
* 2015: *Pylon*

## Cançons mai conegudas
* *Requiem* (1980)
* *Eighties* (1984)
* *Love like blood* (1985)
* *Kings and Queens* (1985)
* *Adorations* (1986)
* *Sanity* (1986)
* *Exorcism* (1994)
* *Millenium* (1994)
* *Pandemonium* (1994)
* *I Am The Virus* (2015)
* *Euphoria* (2016)

## Referéncias
Antartic Orientau

[thumb|right|Carta d'[Antartida amb l'Antartic Occidentau e l'Antartic Orientau.]]

L’**Antartic Orientau** o **Antartida orientala**) es una dei doas regions principalas d'Antartida. S'estend principalament au sud de l'Ocean Indian e es separat de l'Antartic Occidentau per lei Monts Transantartics e per lei barrieras de glaç de Ronne e de Ross. Comprèn la Tèrra de Coats, la Tèrra de la Rèina Maud, la Tèrra d'Enderby, la Tèrra Mac Robertson, la Tèrra de la Princessa Eisabèu e la Tèrra de Wilkes. Es principalament constituït d'una calòta polara que pòu agantar  m d'espessor dins certaneis endrechs. Plusors regions de l'Antartic Orientau son revendicadas per Austràlia, la Nòva Zelanda e França mai, dins lo quadre dau Tractat d'Antartida, totei aquelei revendicacions territòrialas son geladas.

Lo clima de la region es de tipe polar amb de temperaturas fòrça bassas. Lo recòrd de la temperatura pus freja enregistrada dins una estacion meteorologica (-89,2 °C) i foguèt mesurat lo 21 de julhet de 1983 dins la basa sovietica Vostok. Lei precipitacions i son raras (sovent mens de 100 mm anuaus) mai lei vents violents i son frequents. Dins aquò, maugrat aquelei condicions ostilas, quauquei regions litoralas assostan d'ecosistèmas de tipe tondra.

## Liames intèrnes

* Antartida.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Basa antartica Vostok

[thumb|right|[Fotografia de la basa Vostok en 2004.]]

La **basa antartica Vostok** es una estacion de recèrca russa installada en Antartida per l'Union Sovietica en 1957. Situada a  m d'altitud, se tròba a la verticala dau Lac Vostok, lo pus important lac sosglaciari dau continent. L'estacion detèn lo recòrd de la temperatura pus freja enregistrada per una installacion meteorologica amb -89,2 °C lo 21 de julhet de 1983.

## Liames intèrnes

* Lac Vostok.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Dòma A

thumb|Localizacion dau Dòma A

Lo **Dòma A** ( m), tanben dich **Dòma Argus**, es un dòma de glaç situat en Antartida a  km a l'interior dau continent. Es una dei cimas pus autas d'Antartida e es considerat coma l'endrech pus freg de la planeta.

## Liames intèrnes

* Antartida.
* Dòma de glaç.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Vent catabatic

thumb|Esquèma de formacion d'un vent catabatic

Un **vent catabatic** es un vent gravitacionau engendrat per lo desequilibri d'una massa d'aire refrejada, e donc venguda pus densa, que devala un relèu geografic. Una inversion de temperatura en altitud, un gradient de temperatura de pression feble e, generalament, la preséncia d'una depression en avau son necessaris per entraïnar sa formacion. L'acceleracion de la massa d'aire freja pòu èsser fòrça importanta. Dins lei regions polaras, onte leis obstacles son rars, lei vents catabatics pòdon agantar de velocitats de l'òrdre de 200 km/h. Pasmens, lo fenomèn es tanben observat dins lei regions temperadas. Per exemple, en Occitània, lo mistrau pòu aver una origina catabatica quand, d'ivèrn, lei massas d'aire freg presentas en Vivarés tomban dins la vau de Ròse.

## Liames intèrnes

* Vent.
* Vent anabatic.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** T. L. McKnight e D. Hess, « Katabatic Winds », dins *Physical Geography: A Landscape Appreciation*, Prentice Hall, 2000, pp. 131-132.

## Nòtas e referéncias
Diomedeidae

Lei ***Diomedeidae*** son una familha d'aucèus marins de l'òrdre dei *[[Procellariiformes]]*. Son generalament dichs « albatròs » en occitan. Leis individús adults mesuran de 71 a 135 cm per una massa de 6 a 12 kg. An d'alas fòrça lòngas e lo grand albatròs (*[[Diomedea exulans]]*) a l'envergadura pus granda dau rèine animau actuau (fins a 3,50 m). En causa d'aquela talha, l'enaurament es sovent malaisat mai lo vòl planat es fòrça simple e leis albatròs pòdon realizar de viatges de plusors miliers de quilomètres sensa dificultat. Lor regime alimentari es compausat de peis, de tautenas e de krill. Lei pareus demòran generalament fidèus e nisan en colonias sus d'illas isoladas.

Uei, la familha deis albatròs contèn 22 espècias. En causa d'un taus de reproduccion feble, de l'introduccion de predators terrèstres dins leis illas, de l'aumentacion de la pollucion marina e de la demenicion dei populacions de peis, 18 son consideradas coma menaçadas.

## Liames intèrnes

* Aucèu.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Illas Shetland dau Sud

thumb|right|Localizacion deis Illas Shetland dau Sud. 

Leis **Illas Shetland dau Sud** son un archipèla situat en Antartida a 116 km au nòrd-oèst de la Peninsula Antartida. Constitüit d'onze illas principalas, an un clima relativament doç a respècte dau rèsta dau continent. Au mens 9 volcans actius durant lo Quaternari son estats identificats dins la region. Pasmens, certaneis illas assostan egalament de montanhas classicas. Per exemple, es lo cas dau Mont Foster ( m), la cima pus auta de l'archipèla, que se tròba sus l'Illa Smith.

## Istòria

Probablament descubèrtas durant lo sègle XVII per Dirck Gerritsz Pomp e Gabriel de Castilla, l'archipèla foguèt pas clarament identificat fins a la fin deis ans 1810 quand de caçaires descurbiguèron lei colonias de fòcas installadas dins leis illas. Pauc a pauc, la caça baleniera venguèt l'autra activitat majora de la region. En 1908, lei Britanics decidèron d'annexar la region que venguèt una dependéncia deis Illas Malvinas. Pasmens, aquela revendicacion foguèt contestada per Chile en 1940 e per Argentina en 1943. Puei, totei lei revendicacions territòrialas foguèron geladas per lo Tractat d'Antartida. Uei, 16 estacions de recèrca son installadas dins la region.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Peninsula Antartida.
* Tractat d'Antartida.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Mont Terror

[thumb|right|[Fotografia dei cratèrs dau Mont Erebus e dau còn dau Mont Terror.]]

Lo **Mont Terror** ( m) es un volcan inactiu situat dins la partida orientala de l'Illa de Ross. Es vesin dau Mont Erebus, volcan actiu, qu'ocupa l'autra partida de l'illa. Sa formacion comencèt i a 1,75 milions d'ans e son activitat foguèt de tipe effusiu. Es ansin constituït de basalt e sa forma generala es aquela d'un volcan bloquier. Sa darriera erupcion se debanèt i a  ans.

## Liames intèrnes

* Mont Erebus.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Illas Orcadas dau Sud

Leis **Illas Orcadas dau Sud** son un archipèla situat a 650 km au nòrd-èst de la poncha de la Peninsula Antartica. Es un ensemble de quatre illas principalas que son dominadas per lo Mont Nivea ( m). Lo clima i es fòrça dur amb solament 520 oras d'ensoralhament cada an, de temperaturas bassas que passan leugierament 0 °C durant la sason cauda e de vents poderós quasi continüs.

## Istòria

L'archipèla foguèt descubèrt en 1821 per lo navegaire britanic James Weddell (1787-1834) e per lei caçaires de fòcas George Powell (1794-1824) e Nathaniel Palmer (1799-1877). Pasmens, en despiech deis expedicions de caça regularas, leis illas foguèron pauc exploradas fins au passatge de l'expedicion *Scotia* dirigida per William Speirs Bruce (1867-1921) en 1903. En 1908, Londres proclamèt sa sobeiranetat sus l'archipèla. Pasmens, aquela revendicacion foguèt contestada en 1925 per Argentina. Uei, aquelei revendicacions son geladas per lo Tractat d'Antartida mai lei dos país mantènon d'estacions de recèrca dins l'archipèla.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Peninsula Antartica.

### Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Maurice Schwartz, *Encyclopedia of Coastal Science*, Springer Science & Business Media, 2006, p. 87.

### Nòtas e referéncias
Estèrna

[thumb|right|[Estèrna artica (*[[Sterna paradisaea)]]*).]]

Leis **estèrnas** son un ensemble d'aucèus marins que fan partida de la familha dei *[[Laridae]]*. Son despartidas dins sièis genres (*[[Gelochelidon]]*, *[[Hydroprogne]]*, *[[Thalasseus]]*, *[[Sterna]]*, *[[Sternula]]* e *[[Onychoprion]]*). Lo tèrme es donc pas scientificament valable. Pasmens, leis espècias dichas « estèrnas » presentan de ponchs comuns qu'explica aqueu classament popular : talha pichona ò mejana, vòl agil e regim principalament piscivòr.

Aiçí dessota, la lista deis espècias que son generalament dichas « estèrnas » :

* *[[Gelochelidon nilotica]]*
* *[[Hydroprogne caspia]]*
* *[[Thalasseus maximus]]*
* *[[Thalasseus bergii]]*
* *[[Thalasseus elegans]]*
* *[[Thalasseus bengalensis]]*
* *[[Thalasseus bernsteini]]*
* *[[Thalasseus sandvicensis]]*
* *[[Thalasseus acuflavidus]]*
* *[[Sternula albifrons]]*
* *[[Sternula saundersi]]*
* *[[Sternula antillarum]]*
* *[[Sternula superciliaris]]*
* *[[Sternula lorata]]*
* *[[Sternula nereis]]*
* *[[Sternula balaenarum]]*
* *[[Onychoprion aleuticus]]*
* *[[Onychoprion lunatus]]*
* *[[Onychoprion anaethetus]]*
* *[[Onychoprion fuscatus]]*
* *[[Sterna aurantia]]*
* *[[Sterna dougallii]]*
* *[[Sterna striata]]*
* *[[Sterna sumatrana]]*
* *[[Sterna hirundinacea]]*
* *[[Sterna hirundo]]*
* *[[Sterna repressa]]*
* *[[Sterna paradisaea]]*
* *[[Sterna vittata]]*
* *[[Sterna virgata]]*
* *[[Sterna forsteri]]*
* *[[Sterna trudeaui]]*
* *[[Sterna acuticauda]]*
* *[[Chlidonias albostriatus]]*
* *[[Phaetusa simplex]]*
* *[[Larosterna inca]]*

## Liames intèrnes

* *[[Laridae]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
King

**King** èra un grop anglés eissit del corrent new wave format en 1984 autorn de son cantaire de soca irlandesa **Paul King**, ambe *Mick Roberts* (piano, clavièrs), *Anthony Wall* (bassa), *Jim Lantsbery* (guitarra), *John Hewitt*, *Adrian Lillywhite* e *Colin Heanes*. Son coneguts en Occitània e endacòm mai pr'amor de dos succèsses, *Love & Pride* en 1984 (qu'es estat mai que mai un gròs *tube* au Reialme Unit) e *Alone without you* en 1985.

## Discografia
* 1984: *Steps in Time*
* 1985: *Bitter Sweet* 

## Cançons mai conegudas
* *Love & Pride* (1984)
* *Alone without you* (1985)
Cefalopòde

Lei **cefalopòdes** (*Cephalopoda*) son una classa de molluscs apareguts a la fin dau Cambrian i a aperaquí 500 milions d'ans. Son caracterizats per una tèsta dotada de tentaculs, egalament dichs braç. Aquel ensemble inclutz lei *[[Coleoidea]]* (porpres, tautenas, süpias) e lei *[[Nautilida]]* (nautils). En 2022, aperaquí, 800 espècias viventas èran estadas descrichas e de descubèrtas novèlas avián regularament luòc. En parallèl, au mens  espècias extinchas son estadas identifidas.

La preséncia de tentaculs prensils es l'element pus caracteristic dau clade. Pasmens, es pas l'unic trach distintiu. La tèsta contèn ansin un cervèu relativament desvolopat protegit per un crani cartilaginós. Leis uelhs dei cefalopòdes son perfeccionats, çò que li ofrís una bòna vision sosmarina, e la boca, dotada de muscles poderós e d'un bèc de quitina, es capable de trissar de materiaus durs. Enfin, un mantèu ventrau contractil e un sistèma de sifon muscular permèton de velocitats autas per se desplaçar ò per s'enfugir. Gràcias a aquelei caracteristicas, lei cefalopòdes actuaus son de predators marins que caçan de molluscs, de peis e de crustacèus. La talha d'aqueleis espècias varia de quauquei centimètres a mai d'un desenau de mètres.

Lei cefalopòdes son caçats per l'èsser uman dempuei l'Antiquitat coma o mòstra lei tradicions gastronomicas dei pòbles de l'espaci mediterranèu. Pasmens, en despiech d'una pesca intensiva, la màger part deis espècias semblan ben s'adaptar ais efiechs dau rescaufament climatic. Ansin, dempuei leis ans 1950, la proporcion de cefalopòdes es a aumentar dins leis oceans au destriment d'autrei familhas d'espècias aqüaticas.

## Liames intèrnes

* *[[Mollusca]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Porpre

[thumb|right|[Porpre comun (*[[Octopus vulgaris]]*), espècia frequenta en Mediterranèa.]]

Lei **porpres** (var. **lagast**, **lagast de mar**, **pofre**, **popre**, **poupre**) son un ensemble de cefalopòdes bentics, de l'òrdre deis *[[Octopoda]]*, que presentan de caracteristicas fisicas similaras coma de tentaculs prensils, una intelligéncia avançada, una capacitat de camoflatge per adaptacion de sa color de pèu, un còrs sople e un bèc de quitina.

Pasmens, lo tèrme es pas scientificament rigorós car recampa d'espècias de genres diferents. En causa d'aquela origina populara, la lista dei porpres varia donc segon leis autors e lei regions. Leis espècias presentas dins la lista aiçí dessota i son generalament presentas :

* *[[Bathypolypus arcticus]]*
* *[[Callistoctopus macropus]]*
* *[[Eledone cirrhosa]]*
* *[[Eledone moschata]]*
* *[[Enteroctopus dofleini]]*
* *[[Hapalochlaena maculosa]]*
* *[[Octopus briareus]]*
* *[[Octopus cyanea]]*
* *[[Octopus ocellatus]]*
* *[[Octopus vulgaris]]*
* *[[Ocythoe tuberculata]]*
* *[[Thaumoctopus mimicus]]*
* *[[Wunderpus photogenicus]]*


## Liames intèrnes

* Cefalopòdes.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Soft Cell

**Soft Cell** es un grop anglés eissit del corrent new wave format en 1977 mai que mai per lo duo *Marc Almond* (au cant) e *Dave Ball* (aus clavièrs). Son coneguts en Occitània e endacòm mai pr'amor de lor represa synthpop en 1981 de *Tainted love*, a l'origina una escura cançon de 1965 de l'americana *Gloria Jones*. La version de *Tainted love* per **Soft Cell** es estat un gròs tube capvath lo monde entièr, Estats Units, Nòva Zelanda, Suècia, Àustria, e quitament n°1 en Alemanha.

## Discografia
* 1981: *Non-Stop Erotic Cabaret*
* 1982: *Non-Stop Ecstatic Dancing* 
* 1983: *The Art of Falling Apart*
* 1984: *This Last Night in Sodom*
* 2002: *Cruelty Without Beauty*
* 2022: **Happiness Not Included*

## Referéncias
Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier

thumb|right|Retrach de Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier.

**Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier** (14 de genier de 1706, Pleudihen - 1788, Pleudihen) es un navegaire e explorator francés dau sègle XVIII. Serviguèt dins la Companhiá Francesa deis Índias Orientalas e dins la Marina Reiala. Participèt tanben ai guèrras còntra lo Reiaume Unit de 1746 a 1763. Pasmens, es subretot conegut per son viatge d'exploracion menat en 1738 e 1739 dins l'Ocean Atlantic en direccion de l'Ocean Austrau. I descurbiguèt l'Illa Bouvet e descriguèt per lo premier còp leis icebèrgs tabulars gigants que blòcan l'accès ai mars dau sud. Au nivèu economic, notèt tanben l'importància dei populacions de balenas dins leis aigas australas, çò que menèt au desvolopament progressiva de la caça baleniera dins aquela region durant lo sègle XIX.

## Liames intèrnes

* Illa Bouvet.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Étienne Taillemite, *Dictionnaire des marins français (nouvelle édition revue et augmentée)*, Éditions Tallandier, 2002.

## Nòtas e referéncias
Archipèla dau Prince Edoard

L’**Archipèla dau Prince Edoard** (var. **Archipèla del Prince Edoard**) es un ensemble de doas illas principalas situadas a  km au sud-èst de Sud-Africa. Possession sud-africana, assostan una estacion de recèrca que pòu acuelhir fins a 50 personas.

## Geografia

L'archipèla dau Prince Edoard es la partida emergida d'un important volcan bloquier, totjorn actiu, situat au bèu mitan de l'Ocean Indian. La cima pus auta de l'estructura es lo President Swart Peak ( m). Lo clima es de tipe tondra amb de temperaturas mejanas situadas entre 5 e 8 °C durant tota l'annada. Lei vents, fregs e violents, e la nèu son frequents.

La vegetacion es pauc desvolopada e es principalament compausada de liquèns e de mofas. En revènge, leis aigas vesinas assostan un ecosistèma fòrça diversificat e leis illas son donc pobladas per de colonias importants d'aucèus e de mamifèrs marins. Pasmens, aquelei colonias son menaçadas per d'espècias invasivas (gat, rata...). Dins lo corrent deis ans 2010, un programa especiau permetèt l'exterminacion dei populacions de gats mai aquò a favorizat lo desvolopament dei ratas qu'atacan, en l'abséncia d'autrei fònts de manjar, lei nís d'aucèus.

## Istòria

L'archipèla foguèt vist en 1663 per lo navegaire olandés Barend Barendszoon Lam mai lei coordenadas foguèron pas corrèctament enregistradas. En consequéncia, foguèt impossible de tornar trobar leis illas. En genier de 1772, la fregata de Marc-Joseph Marion du Fresne tornèt donc descubrir l'archipèla (1724-1772). Puei, un grop de caçaires de fòcas francés i desbarquèt en 1799. Durant lo sègle XIX, lei doas illas foguèron donc utilizadas coma escala ò zòna de caça per divèrseis expedicions europèas mai la navegacion i èra perilhosa. En 1908, lei Britanics annexèron leis illas que passèron sota contraròtle sud-african en 1947-1948. Lo govèrn sud-africa i construguèt una estacion de recèrca.

En 1979, una importanta explosion foguèt detectada per un satellit d'observacion estatsunidenc. Dich incident Vela, aquel eveniment es probablament liat a un assai nuclear secrèt menat per Sud-Africa e Israèl. Uei, l'archipèla assosta totjorn una estacion de recèrca. De trabalhs menats entre 2001 e 2011 an permés de la modernizar.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Incident Vela.

### Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** W. E. Le Masurier e J. W. Thomson (dir.), *Volcanoes of the Antarctic Plate and Southern Oceans*, American Geophysical Union, 1990.

### Nòtas e referéncias
Fabian Gottlieb von Bellingshausen

thumb|right|Fabian Gottlieb von Bellingshausen.

**Fabian Gottlieb von Bellingshausen** (20 de setembre de 1778, Ösel - 25 de genier de 1852, Kronstadt) es un amirau e un explorator rus de la premiera mitat dau sègle XIX. Es famós per aver menat una importanta expedicion d'exploracion dins l'Ocean Austrau en 1819-1821 que permetèt de confiermar l'existéncia d'Antartida lo 27 de genier de 1820. Durant aqueu viatge, descurbiguèt plusors illas antarticas coma l'Illa Alexandre I ò l'Illa Pèira I. Après aquelei missions, participèt a la Guèrra Russoturca de 1828-1829. Venguèt vice-amirau en 1830 e prenguèt lo comandament d'una esquadra de la flòta de la Mar Baltica. En 1839, foguèt nomat governador militar de Kronstadt e amirau de la Marina Imperiala. En parallèl, recebèt divèrsei guierdons scientifics e foguèt nomat sòci de la Societat de Geografia en 1845.

En onor de sei descubèrtas, son nom es estat donat a un nombre important de luòcs ò d'estructuras geograficas coma la Mar de Bellingshausen dins l'Ocean Austrau, l'Illa Bellingshausen dins leis Illas Sandwich dau Sud, lo Glacier Bellingshausen en Antartida, la Placa Bellingshausen (una placa tectonica fusionada amb la Placa Antartica), un atòl en Polinesia Francesa ò lo cratèr lunar Bellingshausen.

## Liames intèrnes

* Antartida.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Edward Bransfield

**Edward Bransfield** (vèrs 1785, Cork - 31 d'octòbre de 1852, Brighton) es un navegaire e explorator irlandés de la premiera mitat dau sègle XIX. Oficier de la *[[Royal Navy]]*, es famós per son viatge dins l'Ocean Austrau menat en 1819-1821. Lo 30 de genier de 1820, tres jorns après l'explorator rus Fabian Gottlieb von Bellingshausen, descurbiguèt doas montanhas situadas lòng dau litorau d'Antartida. Aquò permetèt de confiermar l'existéncia dau continent. Durant aqueu viatge, descurbiguèt egalament la Mar de Weddell e plusors illas antarticas. Pasmens, en despiech d'aqueu succès, son viatge suscitèt pauc d'interès au Reiaume Unit e la fin de vida de Bransfield es mau coneguda.

Lo Mont Bransfield, una montanha situada a la poncha de la Peninsula Antartica, foguèt nomat en son onor per Jules Dumont d'Urville.

## Liames intèrnes

* Antartida.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Charles Wilkes

thumb|right|Charles Wilkes.

**Charles Wilkes** (3 d'abriu de 1798, Nòva York - 8 de febrier de 1877, Washington) es un amirau e un explorator estatsunidenc dau sègle XIX. Es famós per aver comandat una expedicion estatsunidenca dins l'Ocean Austrau de 1838 a 1842. Durant aqueu viatge, explorèt plusors illas de l'Ocean Pacific e la partida importanta dau litorau d'Antartida que pòrta desenant son nom. Pasmens, perdiguèt tanben 2 naviris e 26 marins. A son retorn, foguèt donc jutjat per una cort marciala que lo condamnèt – sensa consequéncias vertadieras – per aver infligit de punicions injustificadas a son equipatge. De 1844 a 1861, redigiguèt lo rapòrt oficiau de sa mission e editèt tanben sei rapòrts scientifics. En 1861, au començament de la Guèrra de Secession (1861-1865), foguèt nomat comandant d'un naviri de la flòta unionista. Lo 8 de novembre de 1861, arrestèt un naviri britanic, lo *[[Afaire dau Trent|Trent]]*, qu'èra encargat de menar una mission diplomatica britanica dins la Confederacion. Aquò entraïnèt una crisi entre Washington e Londres. Wilkes foguèt nomat cap d'una flotilha segondària e quitèt lo servici actiu en 1862. Pasmens, foguèt nomat vice-amirau de resèrva en 1866.

La duretat dau comandament de Charles Wilkes auriá inspirat lo personatge dau capitani Achab a Herman Melville.

## Liames intèrnes

* Afaire dau Trent.
* Antartida.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
The Stranglers

**The Stranglers** es un grop anglés de rock britanic de Guildford format en 1974. Es a l'origina compausat de *Hugh Cornwell* (cant, remplaçat per *John Ellis* en 1990, puèi per *Baz Warne* en 2000), del Francés *Jean-Jacques Burnel* (bassa), de *Jet Black* (batariá, remplaçat per *Jim Macaulay* en 2013) e de *Dave Greenfield* (clavièrs, clavecin ; remplaçat en 2021 per *Toby Hounsham* pr'amor que defuntèt). Segon las periòdas e los musicians del grop, lor estili a variat entre *pop*, *post punk* e quitament new wave (*European Female*). 

Fòrça populars au Reialme Unit e en Irlanda, en Occitània son mai que mai coneguts per lor tube *Always the sun* en 1987, quitament se endacòm mai lor cançon la mai coneguda es pulèu *Golden brown*, ambe la sonoritat caracteristica del clavecin jogat per *Dave Greenfield*. 

## Discografia
* 1977: *Rattus Norvegicus*
* 1977: *No More Heroes* 
* 1978: *Black and White *
* 1979: *The Raven*
* 1981: *The Gospel According to the Meninblack*
* 1981: *La Folie*
* 1983: *Feline*
* 1984: *Aural Sculpture*
* 1986: *Dreamtime*
* 1990: *10*
* 1992: *Stranglers in the Night*
* 1995: *About Time*
* 1997: *Written in Red*
* 1998: *Coup de Grace*
* 2004: *Norfolk Coast*
* 2006: *Suite XVI*
* 2012: *Giants*
* 2021: *Dark Matters*

## Cançons mai conegudas
* *No More Heroes* (1977)
* *Golden brown* (1982)
* *The European Female (In Celebration Of)* (1983)
* *Always the sun* (1987)
* *All Day and All of the Night* (1987, represa dels Kinks)

## Referéncias
Henryk Arctowski

[thumb|right|Henryk Arctowski en [1940.]]

**Henryk Arctowski** (15 de julhet de 1871, Varsòvia - 21 de febrier de 1958, Bethesda) es un geològ, un oceanograf e un meteorològ polonés de la premiera mitat dau sègle XX. Es famós per son ròtle dins l'expedicion polara bèlga d'Adrien de Gerlache en 1897-1899. En particular, amb Emil Racovita (1868-1947), es l'autor dei premierei descripcions detalhadas de la fauna antartica. En 1910, emigrèt ais Estats Units avans de s'entornar dins son país per prendre la direccion de l'institut de geofisica e de meteorologia de l'Universitat de Lvòv. Quitèt tornarmai Polonha en 1939 e trabalhèt au Smithsonian Institution de Washington.

## Liames intèrnes

* Antartida.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Georges Lecointe et al., *Expédition antarctique belge. Sous le commandement de Adrien de Gerlache, 1897-1899*, Secrétariat de la Société royale belge de géographie, 1900.

## Nòtas e referéncias
Emil Racovita

[thumb|right|Emil Racovita durant l'expedicion ''[Belgica (naviri)|Belgica*.]]

*'Emil Racovita** (15 de novembre de [[1868]], [[Iasi]] - 19 de novembre de [[1947]], [[Cluj]]) es un [[biologia|biologista]], un [[zoologia|zoològ]], un [[oceanografia|oceanograf]] e un [[espeleologia|espeleològ]] [[Romania|romanés]] de la fin dau sègle XIX e de la premiera mitat dau sègle XX. Es famós per sa participacion a l'expedicion [[Antartida|antartica]] [[Belgica|bèlga]] ''[[Belgica (naviri)|Belgica]]'' ([[1897]]-[[1899]]). Amb lo [[Polonha|Polonés]] [[Henryk Arctowski]], es ansin vengut l'autor dei premierei descripcions detalhadas de la fauna [[Antartida|antartica]].

En [[1904]], comencèt d'explorar de [[bauma]]s per i estudiar lei formas de [[vida]] presentas. Amb sa femna [[Hélène Boucard]] e son collaborator [[René Jeannel]], venguèt ansin un dei pioniers de la [[bioespeleologia]]. D'efiech, avans aquelei trabalhs, la màger part dei [[biologia|biologistas]] considèravan que lei baumas èran pas de mitans favorables au desvolopament de la [[vida]]. Après la [[Premiera Guèrra Mondiala]], acceptèt de s'entornar en [[Romania]]. Nomat director de l'Institut d'Espeleologia de Cluj, participèt a l'exploracion de plusors centenaus de baumas dei [[Carpatas]].

== Liames intèrnes ==

* [[Espeleologia]].

== Bibliografia ==

* **(ro)** Alexandru Marinescu, ''O expeditie numita Belgica'', Ion Creangă, 1991.
* **(ro)** Anca Bănărescu, Alexandru Iftimie e Alexandru Marinescu, ''Jurnal : Filmul marii aventuri polare'', Compania CD-Press, 1997.
* **(fr)*' Şt. Negrea, « Un siècle de collaboration franco-roumaine dans le domaine de la biospéologie », dins *Noesis, Histoire de la science et de la technique'', vol. 30-31, 1997, pp. 205-217.

## Nòtas e referéncias
George Hubert Wilkins

[thumb|right|George Hubert Wilkins en [1930.]]

**George Hubert Wilkins** (31 d'octòbre de 1888, Hallett - 30 de novembre de 1958, Framingham) es un pilòt e geograf australian qu'es famós per son ròtle dins plusors expedicions d'exploracion menada en Artic e en Antartida. En particular, en 1928, participèt au premier vòl transartic e au premier vòl transantartic. En 1931, assaièt d'anar au Pòl Nòrd en utilizant un sosmarin mai foguèt blocat a 800 km de son objectiu.

Foguèt anoblit en 1928 après son vòl transartic.

## Liames intèrnes

* Antartida.
* Arctic.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Simon Nasht, *The Last Explorer : Hubert Wilkins : Australia's Unknown Hero*, Hodder Australia, 2005.

## Nòtas e referéncias
Carl Ben Eielson

thumb|right|Carl Ben Eielson.

**Carl Ben Eielson** (20 de julhet de 1897 - 9 de novembre de 1929) es un pilòt e un explorator estatsunidenc deis ans 1920. Venguèt famós per aver participar ai premiers vòls transartic e transantartic en 1928 amb George Hubert Wilkins. Moriguèt dins un accident aerian en assaiant d'ajudar un naviri blocat dins lei glaç dins la region de Mys Chmidta.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias