Comunisme

[thumb|right|La [fauç e martèl|fauç e lo martèu son lei simbòls dau comunisme marxista.]]

Lo **comunisme** es un sistèma economica e sociau basat sus la mesa en comun dei bens e dei servicis e lor distribucion entre lei diferenteis individús en foncion de sei besonhs. Eissit de corrents filosofics utopics apareguts durant l'Antiquitat e l'Edat Mejana, lo comunisme conoguèt una evolucion majora durant lo sègle XIX amb lei trabalhs de Karl Marx e de Friedrich Engels durant la Revolucion Industriala e l'emergéncia dau capitalisme modèrne. Prepausant de metòdes d'analisi empiric e un programa clar per l'instauracion d'una societat comunista, inspirèron la màger part dau movement comunista a partir de la fin dau sègle XIX. En 1917-1918, de partisans dau marxisme prenguèron lo poder en Russia e fondèron l'URSS. Aquò entraïnèt una confrontacion amb lei país capitalistas durant la màger part dau sègle XX. Pasmens, lo comunisme sovietic i foguèt batut e descreditat en causa dei reviradas e dei crimes dau regim e de seis aliats. En 1991, l'afondrament de l'URSS marquèt la desfacha dau movement comunista marxista e lo comunisme, en generau, es intrat dins un periòde de declin.

Existís diferentei tendàncias au sen dau comunisme. Lo destriament principau es basat sus la plaça de la pensada marxista. Lei movements marxistas (leninisme, maoïsme...) son dominats per la necessitat d'organizar la classa obriera per organizar una revolucion permetent de prendre lo poder. Puei, un periòde de dictatura dau proletariat dèu menar a una societat comunista. Lei trabalhs de Marx e d'Engels prepausan un ensemble d'otís d'analisi per organizar aqueu procès coma lo materialisme dialectic. Dempuei la disparicion de l'Union Sovietica, quauquei país continuan de se revendicar d'aquela pensada coma China, Vietnam ò Cuba. Lei corrents non marxistas son fòrça divèrs e son sovent eissits de tradicions religiosas ò indigènas. Influents avans lo desvolopament dau marxisme, son venguts fòrça marginaus. Pasmens, conoisson una certana popularitat dins quauquei país

## Istòria

### Preïstòria e Antiquitat

#### Lo comunisme primitiu

[thumb|right|Retrach de l'[antropologia|antropològ estatsunidenc Lewis Henry Morgan, un partisan important de l'existéncia dau comunisme primitiu.]]

L'existéncia d'un regim comunista primitiu (ò comunautat primitiva), anterior a l'aparicion deis Estats e dei classas socialas, foguèt afiermada a la fin dau sègle XIX per mai d'un antropològ, d'un filosòf ò d'un istorian. Per exemple, es lo cas de l'Estatsunidenc Lewis Henry Morgan (1818-1881) dins son obratge *La Societat arcaïca* paregut en 1877. Friedrich Engels (1820-1895) èra tanben partisan d'aquela teoria, exprimida dins l’*[[Origina de la familha]]* de 1884. Segon elei, lei limits deis otís de produccion preïstorics necessitavan una mesa en comun dau trabalh au sen de la comunautat.

L'organizacion actuala de certanei societats primitivas sembla de confiermar la teoria dau comunisme primitiu. Pasmens, en causa de l'impossibilitat de trobar de documents dirèctes sus lei mòdes de vida dau periòde, aquela ipotèsi es impossible de demostrar. De mai, per la meteissa rason, la question de sa difusion vertadiera dins lo monde preïstoric es tanben impossibla de resòuvre .

#### Lei tradicions orientalas

En China, l'existéncia de plusors teorias politicas precomunistas es atestada a partir dau sègle IV avC. Lei pus ancianas son liadas au taoïsme e au bodisme e pòdon s'observar dins leis escrichs de Mencius (vèrs 380-289 avC) ò de Zhuangzi (vèrs 369-288 avC). D'efiech, lei dos òmes depintan una societat comunautària que forma un meteis grop e qu'ignora lo poder dau prince. Puei, Tao Yuanming (365-427) presentèt tanben dins son òbra un país imaginari organizat segon de principis similars, idèa egalament exprimida per lo ministre reformator Wang Anshi (1021-1086) durant lo periòde Song.

En parallèl, divèrsei revòutas païsanas prepausèron la mesa en plaça d'idèas protocomunistas. La pus vièlha es probablament aquela dei Turbants Jaunes (184-205). Pasmens, d'autreis insureccions durant l'Edat Mejana veguèron de temptativas de redurre leis inegalitats segon de principis de mesa en comun dei bens de la comunautat. Puei, au sègle XIX, aguèt luòc la Revòuta Taiping (1851-1864) qu'entraïnèt la creacion d'un Estat organizat segon de principis d'egalitat crestians e comunautaris. Dins aquò, totei aquelei movements foguèron vencuts per leis autoritats, çò que limitèt generalament l'amplor dei reformas.

De fenomèns similars pòdon s'observar dins l'istòria d'autrei país asiaticas coma Vietnam ò Pèrsia. Per exemple, dins l'Empèri Sassanida, lo movement mazdaquista opausèt a la societat de castas tenguda per lo clergat mazdeïsta un modèl de societat pacifica centrada sus l'ajuda ai necessitós. Per aquò, son fondator, Mazdak († 524 ò 528), suggeriguèt d'abolir lo clergat organizat, de confiscar una partida dei richessas deis abitants pus amonedats e, benlèu, d'abolir la proprietat privada e de metre en plaça una mesa en comun dei bens. Lei mazdaquistas foguèron durament reprimits entre 524 e 529 mai certanei grops subrevisquèron fins au sègle XIV.

#### Leis utopias europèas

[thumb|right|Còpia d'un bust de [Platon de la fin dau sègle IV avC.]]

En Euròpa, quauquei filosòfs grècoromans assaièron de descriure una societat ideala ò una edat d'aur. Lei pus famós son Ippodamos (498-408 avC) e Platon (428-348 avC) que prepausèron un modèl egalitari e comunautari dins seis escrichs. Pasmens, i mantenguèron l'existéncia de l'esclavatge. Au sègle II avC, Nabis, rèi d'Esparta de 207 a 192 avC), e Aristonicos, rèi de Pergam de 133 a 130 avC, assaièron de fondar una cituat perfècta gràcias a l'adopcion de reformas radicalas coma la reorganizacion de la proprietat ò la liberacion d'esclaus. Pasmens, se turtèron a d'oposicions militaras fòrtas de part de sei vesins ò de Roma.

Au sègle I apC, lo cristianisme primitiu aguèt un caractèr egalitari comunista. En particular, lei bens dei premierei comunautats èran mes en comun e lo produch dei vendas realizadas èra partejat segon lei besonhs de cada membre. De mai, de preocupacions socialas importantas marquèron la vida d'aquelei crestians primitius coma o mòstra l'integracion de pensaments sociaus dins la doctrina de la Glèisa antica ò lo desvolopament rapid dei monastèris.

### De l'Edat Mejana au sègle dei Lutz

#### Lei comunautats egalitaristas musulmanas

Durant l'Edat Mejana, l'islam foguèt a l'origina de plusors movements egalitaristas. D'efiech, l'islam primitiu, coma lo cristianisme, èra organizat a l'entorn d'una comunautat d'individús relativament egaus entre elei e Maomet critiquèt la richessa. Puei, au mens dos ensembles de tradicions egalitàrias apareguèron. La premiera foguèt lo sofisme, una vision mistica de l'islam en favor de la comunautat de bens. La segonda foguèt una tendància dau kharijisme. En particular, a la fin dau sègle IX, un grop d'esclaus convertits a aquela branca de l'islam se revoutèt en Mesopotamia e fondèt un estat egalitari dins la region de Basra. Aquela insureccion comencèt en 869 e foguèt desfacha en 883 a l'eissida d'una guèrra saunosa qu'accelerèt lo declin de la poissança abbassida.

#### Leis utopias de la Renaissença

[thumb|right|Illustracion de ''[L'Utopia (Thomas More)|l'Utopia* de [[Thomas More]].]]

En [[Euròpa]], l'idèa d'[[utopia]] influencièt lo trabalh d'una partida de l'elèit [[umanisme|umanista]] a partir dei sègles XV e XVI. Lo tèrme vèn de l'òbra *l'Utopia* publicat en [[1516]] per [[Thomas More]] ([[1478]]-[[1535]]). Dins aquel obratge, depintèt una societat ideala organizada segon lo principi de la comunautat de bens. Puei, au començament dau sègle XVII, en [[1602]], lo monge [[Itàlia|italian]] [[Tommaso Campanella]] imaginèt *una Ciutat dau Soleu* caracterizada per un sistèma politica d'inspiracion comunista e [[deïsme|deïsta]]. Un tau projècte comunista [[religion|religiós]] inspirèt l'organizacion dei reduccions [[Companhiá de Jèsus|jesuistas]] de [[Paraguai]] qu'existiguèron de [[1612]] a [[1768]].

En [[Euròpa]], divèrsei movements populars assaièron tanben de metre en plaça de sistèmas egalitaristas. De còps, foguèron inspirats per lo [[cristianisme]] coma lei [[taborita]]s de [[Boèmia]], que seguiguèron leis ensenhaments de [[Jan Hus]] ([[1372]]-[[1415]]), ò leis [[Anabaptisme|anabaptistas]] dau sègle XVI. Pasmens, i aguèt tanben de movements pus espontanèus amb un liame mens dirècte amb la [[religion]]. Per exemple, se pòdon citar la [[Revòuta dei Païsans Alemands]] ([[1524]]-[[1526]]) ò lo movement dei *diggers* de la [[Premiera Revolucion Anglesa]] ([[1642]]-[[1651]]).

==== Lo sègle dei Lutz ====

[[Fichièr:J. Meslier (gravure 1802).jpg|thumb|right|Retrach supausat de [[Jean Meslier]].]]



A partir dau sègle XVII, leis [[utopia]]s [[Euròpa|europèas]] prenguèron un aspècte pus [[racionalisme|racionalista]] e s'alunchèron lentament dei tèxtes [[cristianisme|crestians]]. Apareguèron ansin de criticas de la [[proprietat]] privada e de revendicacions demandant mai d'[[egalitat]]. Dins lo quadre dei [[sègle dei Lutz|Lutz]], certanei pensaires radicaus poguèron ansin difusar d'idèas que prefiguran fòrça lo [[marxisme]]. Per exemple, es lo cas de [[Jean Meslier]] ([[1664]]-[[1729]]), « descubèrt » per [[Voltaire]] ([[1694]]-[[1778]]). D'efiech, lo [[filosofia|filosòf]] [[França|francés]] citèt en [[1762]] lo [[testament]] de [[Jean Meslier|Meslier]], un tèxte en favor d'un [[ateïsme]] militant e d'una vision [[materialisme|materialista]] de la societat. Son autor i denoncièt l'esplecha dei trabalhaires paures per la [[Glèisa Catolica|Glèisa]] e divèrsei « parasits » ([[rèi]], [[militar|soudats]], [[justícia|juristas]], [[noblesa|nobles]]...). Pasmens, aquò foguèt pas un cas isolat car d'autrei pensaires critiquèron la [[proprietat privada]], prepausèron una mesa en comun dei bens e assaièron de precisar una teoria dei besonhs de cada individú. Entre lei pus coneguts, se pòdon citar [[Étienne-Gabriel Morelly]] ([[1717]] - [[1778]] ò [[1782]]), [[Gabriel Bonnot de Mably]] ([[1709]]-[[1785]]) e lo monge [[Léger Marie Deschamps|Dom Deschamps]] ([[1714]]-[[1776]]).

=== De la Revolucion Francesa a l'industrializacion d'Euròpa ===

==== La Revolucion Francesa ====

[[Fichièr:François-Noël Babeuf.jpg|thumb|right|Retrach de [[Gracchus Babeuf]], fondator dau premier partit « comunista ».]]



La [[Revolucion Francesa]] ([[1789]]-[[1799]]) permetèt ai movements radicaus eissits de la [[sègle dei Lutz|filosofia dei Lutz]] d'influenciar lo poder. D'efiech, de corrents egalitaristas poderós se formèron coma lei « sens culòtas », leis « enrabiats » e la « [[conjuracion deis Egaus]] ». De personalitats coma [[Maximilien de Robespierre]] ([[1758]]-[[1794]]) se prononcièron tanben en favor de l'instauracion d'una societat egalitària. Pasmens, lei revolucionaris assaièron pas d'abolir la [[proprietat privada]] e laissèron la [[borgesiá]] prendre lo poder après l'abolicion dei [[privilègi (feudalitat)|privilègis]].

En despiech d'aquela revirada, una evolucion importanta aguèt luòc durant aqueu periòde amb la fondacion d'una protopartit politic per [[Gracchus Babeuf]] ([[1760]]-[[1797]]). Considerat per [[Karl Marx|Marx]] coma lo premier partit comunista vertadier, son movement s'organizèt per preparar, dins la clandestinitat, una insureccion destinada a prendre lo poder en vista d'instaurar una [[dictatura]] provisòria per perseguir e acabar la [[revolucion]]. L'objectiu èra la constitucion d'una comunautat « de bens e de tradicions ». Dins aquò, son movement foguèt reprimit en [[1796]] après la revirada d'un temptativa de còp d'Estat e [[Gracchus Babeuf|Babeuf]] executat.

==== La Revolucion Industriala e lo desvolopament dau capitalisme ====



Lo desvolopament dau [[capitalisme]] durant la [[Revolucion Industriala]] dau sègle XIX aguèt de consequéncias majoras sus l'idèa comunista. D'efiech, l'[[industrializacion]] entraïnèt rapidament l'aparicion d'una classa d'obriers tocats per la pauretat. Dins lo corrent deis [[ans 1820]], d'experiéncias comunautàrias aguèron luòc au sen d'aquela classa a l'iniciativa d'[[utopia|utopistas]] coma l'[[industria]]u [[Robert Owen]] ([[1771]]-[[1858]]) ò lo [[filosofia|filosòf]] [[Étienne Cabet]] ([[1788]]-[[1856]]). La màger part d'aquelei projèctes mau capitèt mai inspirèt plusors pensaires e lei reflexions sus lo comunisme s'inscriguèron desenant dins lo quadre de l'[[industria]] e de la [[classa obriera]].

Lo tèrme « comunisme » eu meteis foguèt definit en [[1840]] per [[Étienne Cabet|Cabet]]. Puei, dins lo corrent deis [[Ans 1830|ans 1830]]-[[Ans 1840|1840]], un ensemble de personalitats coma [[Albert Laponneraye]] ([[1808]]-[[1849]]), [[Richard Lahautière]] ([[1813]]-[[1882]]), [[Jean-Jacques Pillot]] ([[1808]]-[[1877]]), [[Théodore Dézamy]] ([[1808]]-[[1850]]) e [[Auguste Blanqui]] ([[1805]]-[[1881]]) desvolopèron la pensada de [[Gracchus Babeuf|Babeuf]]. En particular, [[Auguste Blanqui|Blanqui]] fondèt un movement revolucionari que demorèt fòrça influent fins a la [[Comuna de París (1871)]]. Descurbiguèt la nocion de guèrra entre lei classas socialas e preparèt l'organizacion d'una insureccion destinada a organizar una comunautat de bens.

Lo [[blanquisme]] marquèt una rompedura importanta amb lo comunisme [[Utopia|utopic]] e [[Pacifisme|pacific]] de la premiera partida de la [[Revolucion Industriala]]. De mai, permetèt de pausar la question dau cambiament sociau. Ansin, lei « comunistas » se prononcièron en favor d'una transformacion radicala de la societat e de son organizacion politica. Lei « [[socialisme|socialistas]] » s'interessèron gaire a la forma dau [[govèrn]] mai revendiquèron una transformacion sociala. La natura organizada dau blanquisme entraïnèt tanben una separacion amb l'[[anarquisme]], corrent precisat vèrs [[1840]] per leis escrichs de [[Pierre-Joseph Proudhon]] ([[1809]]-[[1865]]).

=== Lo comunisme marxista ===

==== L'òbra de Karl Marx e de Friedrich Engels ====

[[Fichièr:Karl Marx 001.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de [[Karl Marx]] vèrs [[1875]].]]



Dins lo corrent deis [[ans 1840]], dos [[filosofia|filosòfs]] [[Alemanha|alemands]], [[Karl Marx]] ([[1818]]-[[1883]]) e [[Friedrich Engels]] ([[1820]]-[[1895]]) foguèron a l'origina d'un important trabalh teoric qu'aguèt una influéncia majora sus l'ensemble dau movement comunista. Resumit dins *lo Capitau* publicat en [[1867]], lei dos òmes prepausèron un metde [[empirisme|empiric]] basat sus lo [[materialisme]] per descriure lo foncionament dau [[capitalisme]] e explicar l'origina deis inegalitats e l'alienacion engendradas per aqueu sistèma. Per liberar l'èsser uman, tracèron lei linhas generalas d'un programa per anar de la societat vèrs un regim comunista. Segon elei :
* la [[classa obriera]] (ò [[proletariat]]) es lo motor de la revolucion comunista.
* lo reversament dau [[capitalisme]] e de la [[borgesiá]] necessita una accion organizada menada per un [[partit politic|partit]] revolucionari per preparar la [[revolucion]].
* una [[dictatura]] provisòria, dicha « [[dictatura dau proletariat]] », serà necessària per establir una societat comunista après la presa dau poder per lei revolucionaris.
Leis otís d'analisi desvolopats dins aquel obratge, coma lo [[materialisme dialectic]] eissit de la [[dialectica]] de [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] ([[1770]]-[[1831]]), participèron fòrça a l'aparicion de la [[sociologia]] modèrna. De mai, l'usatge de l'[[empirisme]] donèt una dimension [[sciéncia|scientific]] au comunisme marxista que li donèt un atrach important au sen dau movement comunista internacionau. Pauc a pauc, leis autrei corrents dau comunisme foguèron qualificats « d'utopistas » e declinèron.

Una autra particularitat dau trabalh de [[Karl Marx|Marx]] e d'[[Friedrich Engels|Engels]] es l'inscripcion dau comunisme dins l'[[ateïsme]]. D'efiech, per [[Karl Marx|Marx]], la [[religion]] es un instrument dau mantenement de l'òrdre capitalista. Aquò es una rompedura importanta amb lo comunisme utopic formulat per de pensaires [[cristianisme|crestian]]s. Menaçada per lo desvolopament dau [[marxisme]], la [[Glèisa Catolica]] venguèt ansin un adversari acarnat dau comunisme.

==== L'aparicion dau movement sociaudemocrata ====

[[Fichièr:Friedrich Engels portrait (cropped).jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de [[Friedrich Engels]].]]

Lo desvolopament de l'influéncia [[marxisme|marxista]] au sen dau movement comunista aguèt luòc durant la segonda mitat dau sègle XIX. Aqueu periòde foguèt marcat per la revirada de la [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] en [[1871]]. Causada per la desfacha [[França|francesa]] de [[1871]] e per lei dificultats socialas dau pòble [[París|parisenc]], aquela insureccion foguèt subretot sostenguda per leis artesans independents de la vila. Pasmens, d'obriers participèron tanben e lo govèrn de la Comuna foguèt dominat per divèrsei tendàncias comunistas e [[republica]]nas radicalas. 

La repression [[sang|saunosa]] de la Comuna entraïnèt l'emergéncia dau movement « sociaudemocrata », constituït per lei comunistas desirós de formar d'alianças amb de movements [[democracia|democratas]]. [[Karl Marx|Marx]] e [[Friedrich Engels|Engels]] acceptèron aquela evolucion que conoguèt una popularitat importanta en [[Alemanha]] a l'entorn de [[Wilhelm Liebknecht]] ([[1826]]-[[1900]]) e de [[Ferdinand Lassalle]] ([[1825]]-[[1864]]). En [[França]], lei partisans de [[Jules Guesde]] ([[1845]]-[[1922]]), pus radicaus, acceptèron tanben de participar a la vida politica. Puei, en [[1898]], aquela tendància a l'union entre lei revolucionaris pus radicaus e lei reformators donèt naissença au [[Partit Obrier Sociaudemocrata de Russia]] (POSDR).

==== Lo marxisme leninisme ====



Tre sa creacion, lo [[Partit Obrier Sociaudemocrata de Russia|POSDR]] foguèt confrontat a una repression acarnada de part deis autoritats imperialas [[Russia|russas]]. Aquò entraïnèt de debats sus l'[[estrategia]] dau [[partit politic|partit]] e de crisis intèrnas recurrentas entre lei diferents corrents [[revolucion]]aris [[Russia|rus]]. En particular, l'evolucion dei sociaudemocratas vèrs lo reformisme entraïnèt de desacòrds importants amb lei radicaus menats per [[Vladimir Ilich Ulianov]] ([[1870]]-[[1924]]). Subrenomat [[Lenin]], aqueu darrier definiguèt una [[estrategia]] per adaptar lo [[marxisme]] au contèxte rus e a una presa dau poder.

Dich [[marxisme leninisme]], lo programa de [[Lenin]] èra basat sus l'organizacion d'un [[partit politic|partit]] clandestin de revolucionaris « professionaus » capables de suscitar una insureccion populara e de'n prendre lo contraròtle. Fondat après una scission dau [[Partit Obrier Sociaudemocrata de Russia|POSDR]], lo partit bolchevic foguèt l'otís d'aqueu procès e leis eveniments revolucionaris rus de [[1917]] li permetèron de prendre lo poder. Après una [[Guèrra Civila Russa|lònga guèrra civila]] que durèt fins au començament deis [[ans 1920]], lei bolchevics gardèron lo poder e poguèron organizar lo premier [[Estat]] comunista modèrne. Gràcias a aqueu succès, lo [[leninisme]] venguèt una nòrma per leis autrei movements comunistas e o demorèt durant la màger part dau sègle XX.

=== La Guèrra Freja ===



De [[1917]] a [[1991]], lo movement comunista foguèt centrat sus l'[[URSS|Union Sovietica]] fondada bolchevics. D'efiech, lo país venguèt una superpoissança capabla de sostenir e d'organizar la lucha dei comunistas presents dins lo rèsta dau mond. Ansin, lo desvolopament dau comunisme durant lo sègle XX s'inscriu dins l'encastre de l'istòria de l'[[URSS]] e de sa confrontacion amb lei poissanças [[capitalisme|capitalistas]].

==== De la Revolucion d'Octòbre a la Segonda Guèrra Mondiala ====

[[Fichièr:19220900-lenin stalin gorky-02.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de [[Lenin]] e d'[[Iòssif Stàlin|Estalin]] en [[1922]].]]

A partir de [[1919]], lei bolchevics prenguèron lentament l'avantatge còntra leis armadas blancas e poguèron assaiar d'estendre la revolucion dins d'autrei país. Per aquò, foguèt fondada la [[Tresena Internacionala|III Internacionala]] encargada de coordenar l'activitat dei partits comunistas. Pasmens, leis insureccions en [[Alemanha]] e en [[Ongria]] foguèron desfachas. Ansin, l'[[URSS]] demorèt l'unic país comunista dau mond. La situacion [[economia|economica]] èra tanben marrida en causa dei destruccions e dei requisicions liadas a l'esfòrç de guèrra.

Menaçat per plusors insureccions, lo [[govèrn]] de [[Lenin]] foguèt donc obligat d'aplicar un programa pus liberau (la [[NEP]]) per facilitar la reconstruccion. Aquò donèt de resultats positius mai suscitèt de tensions au sen dau movement bolchevic, rapidament agravadas per la [[malautiá]] dau cap bolchevic. Lo conflicte per sa succession opausèt principalament [[Trotski]] e [[Iòssif Stàlin|Estalin]]. Dispausant dau sostèn dau [[partit politic|Partit]], lo segond eliminèt metodicament seis adversaris e venguèt lo cap unic de l'[[URSS]] en [[1928]].



La politica d'[[Iòssif Stàlin|Estalin]] se caracterizèt per sa volontat de crear una [[industria]] pesuca permetent au país de venir una poissança mondiala capabla de se protegir còntra lei poissanças capitalistas. Per aquò, ordenèt la [[collectivizacion]] fòrçada de l'[[agricultura]] per trobar lei sòus necessaris au finançament de son programa industriau. Se turtèt a una viva resisténcia dei païsans que menèt a la mesa en plaça d'un sistèma fòrça repressiu que son apogèu foguèt lei Grandei Purgas deis ans 1936-1938. L'[[agricultura]] [[URSS|sovietica]] intrèt dins una crisi lònga que durèt fins a la disparicion dau país. En revènge, l'URSS venguèt una poissança industriala de premier òrdre, capable de resistir a l'ataca de l'[[Tresen Reich|Alemanha Nazi]] en [[1941]]. Pasmens, aperaquí 9 milions de personas moriguèron dins de camps de trabalh ò en causa de [[famina]]s. Lo culte de la personalitat d'[[Iòssif Stàlin|Estalin]] afebliguèt tanben la capacitat d'innovacion dau movement comunista.

==== De la Segonda Guèrra Mondiala a la repression de la Prima de Praga ====

[[Fichièr:25th anniversary of conquering virgin land. USSR block. 1979.jpg|thumb|right|Aficha de [[propaganda]] [[URSS|sovietica]] celebrant lei campanhas de desvolopament economic de l'[[Asia Centrala]], exemple de projèctes realizats durant lei periòdes [[Nikita Khrushchov|Khrushchov]]-[[Leonid Brezhnev|Brezhnev]].]]

Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]] ([[1939]]-[[1945]]), l'[[Armada Roja|armada sovietica]] conoguèt de dificultats importantas mai resistiguèt victoriosament a l'entorn de [[Batalha de Moscòu|Moscòu]] e d'[[Batalha d'Estalingrad|Estalingrad]]. De [[1943]] a [[1945]], participèt d'un biais decisiu a la desfacha [[Alemanha|alemanda]]. Aqueu succès donèt au prestigi considerable dins lo mond au comunisme [[URSS|sovietic]]. En seguida, lei comunistas chinés menats per [[Mao Zedong]] ([[1893]]-[[1976]]) prenguèron lo poder en [[1949]] e divèrsei país descolonizats venguèron comunistas ([[Corèa dau Nòrd]], [[Vietnam dau Nòrd]]...).

Dins aqueu contèxte, l'[[estalinisme]] demorèt la nòrma fins a la [[mòrt]] de son fondator en [[1953]]. D'efiech, après una brèva guèrra de succession, [[Nikita Khrushchov]] decidèt de liberalizar lo regim sovietic. Per aquò, condamnèt publicament certaneis aspèctes de l'[[estalinisme]] coma lo culte de la personalitat. Reduguèt tanben l'intensitat de la repression e laissèt una certana autonòmia a cada país per definir son camin vèrs lo comunisme. Dins aquò, reformèt pas l'economia sovietica e demeniguèt pas l'importància dei servicis de seguretat. Enfin, entre lei país comunistas aliats, tota contestacion de l'egemonia de [[Moscòu]] entraïnèt una repòsta sovietica (repression de l'[[insureccion de Budapèst]] en [[1956]], rompedura sinosovietic en [[1962]]...).

Lei periòdes [[Nikita Khrushchov|Khrushchov]] ([[1956]]-[[1964]]) e [[Leonid Brezhnev|Brezhnev]] ([[1964]]-[[1982]]) correspondon a l'apogèu dau comunisme internacionau amb lei capitadas [[tecnologia|tecnologicas]] de l'[[URSS]], l'extension territòriala deis esfèras d'influéncia sovietica e chinesa e la multiplicacion dei [[guerilha]]s comunistas dins lei país aliats au blòt capitalista menat per leis [[USA|Estats Units]]. En [[Euròpa Occidentala]], lei partits comunistas locaus agantèron de resultats electoraus fòrça importants, especialament en [[Itàlia]] e en [[França]].

==== La crisi dau movement comunista internacionau ====

[[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-1989-1104-437, Berlin, Demonstration am 4. November.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dei manifestacions anticomunistas de [[Berlin]] en [[1989]].]]

Se lo periòde deis ans 1960-1970 paréis victoriós per lo movement comunista, de signes de declin èran a aparéisser. En [[URSS]] e dins lo blòt orientau, lo teissut [[industria]]u foguèt pas pron modernizat e l'[[agricultura]] retrobèt jamai son nivèu de produccion de [[1928]]. En parallèl, la rivalitat militara amb leis [[USA|Estats Units]] necessitèt de concentrar de ressorsas mai e mai importantas vèrs la defensa au detriment d'autrei sectors. De mai, dins lo rèsta dau monde, l'aplicacion dau comunisme en [[Republica Populara de China|China]] per [[Mao Zedong]] entraïnèt de faminas grèvas que tuèron entre 30 e 50 milions de personas. Pasmens, lei dos eveniments qu'entraïnèron una crisi d'imatge major foguèron l'esquichament de la [[Prima de Praga]] per lei [[URSS|Sovietics]] en [[1968]] e lo genocidi menat en [[Cambòtja]] per lei [[Khmers Roges]], un movement d'inspiracion maoïsta.

Au nivèu [[ideologia|ideologic]], la repression dau periòde [[estalinisme|estalinian]] empediguèt lo movement comunista d'identificar leis evolucions socialas de la fin dau sègle XX coma l'aparicion dau [[neoliberalisme]] ò la crisi environamentala. Incapable de trobar de solucions novèlas, laissèt lo camp liure a seis adversaris e l'audiéncia dei partits comunistas demeniguèt en Occident, en [[America dau Sud]] ò dins lo monde arabi. Enfin, militarament, l'[[URSS]] s'encalèt en [[Afganistan]] dins una guèrra malaisada còntra de [[guerilha]]s [[islamisme|islamistas]] sostengudas per [[Paquistan]] e leis [[USA|Estats Units d'America]].

A la fin deis [[ans 1980]], aquela crisi s'agravèt amb una multiplicacion dei contestacions popularas dins lei país dau [[blòt de l'Èst]]. Au poder a partir de [[1985]], [[Mikhaïl Gorbachov]] assaièt de reformar l'[[URSS]] mai sei mesuras accelerèron la volontat de cambiaments dei populacions. En [[1988]]-[[1989]], lei regims comunistas d'Euròpa Centrala s'afondrèron. Puei, la crisi se propaguèt en [[URSS|Union Sovietica]]. En [[1991]], plusors republicas quitèron l'Union entraïnant la dissolucion dau país en decembre.

=== Lo comunisme dempuei 1991 ===

Dempuei la casuda de l'[[URSS]], lo comunisme a conegut doas evolucions. En [[Republica Populara de China]], s'es mantengut au poder un partit comunista favorable a de reformas d'inspiracion [[liberalisme|liberala]]. Aquò a menat a la formacion d'un regim originau mesclant lo [[capitalisme]] neoliberau e lo [[nacionalisme]] [[Republica Populara de China|chinés]] a una basa marxista leninista. Pasmens, dins lei fachs, lo sistèma politic chinés es relativament alunchat dei principis d'[[egalitat]] e de [[libertat]] edictats per lo movement comunista. Leis autrei país qu'an gardat un regim comunista ([[Cuba]], [[Vietnam]], [[Laos]]...) semblan de seguir aquela evolucion a un ritme pus lent.

Dins lo rèsta dau monde, lei movements comunistas declinèron fòrça durant leis [[Ans 1990|ans 1990]]-[[Ans 2000|2000]]. Per exemple, en [[Itàlia]], lo [[Partit Comunista Italian]] dispareguèt en [[1991]] après un vòte de sei sòcis. Lo [[marxisme leninisme]] i es desenant un corrent marginau e minoritari. Pasmens, aquela disparicion a permés l'aparicion de corrents comunistas novèus, generalament inspirats per lo comunisme utopic dau sègle XIX e per l'[[ecologia]] [[politica]]. De mai, leis otís d'analisi dau [[capitalisme]] descubèrts per [[Karl Marx|Marx]] e [[Friedrich Engels|Engels]] demòran d'actualitat. L'exemple pus conegut d'aquelei movements es probablament lo [[zapatisme]] [[mexic]]an a l'origina d'un [[Estat]] comunista rurau en [[Chiapas]].

== Definicion e caracteristicas ==

La definicion dau tèrme « comunisme » varia segon lei luòcs e leis epòcas. Sa definicion pus simpla designa un sistèma [[politica|politic]] [[egalitat|egalitari]] basat sus la mesa en comun dei bens e lor reparticion segon lei besonhs de cada individú. La supression de l'[[Estat]] e dei [[classa sociala|classas socialas]] es tanben sovent citada coma una caracteristica majora dau comunisme. L'objectiu d'una tala societat es de permetre l'expression individuala de cada persona.

L'aplicacion concrèta d'aquelei principis es a l'origina de la diversitat dei definicions. D'efiech, segon lo contèxte [[istòria|istoric]], la mesa en comun dei bens – e de servicis dins lei definicions pus modèrnas – pòu prendre de formas fòrça diferentas. Per exemple, dins la societat modèrna, aquò es sovent traduch per una [[nacionalizacion]] ò una [[socializacion]] dei companhiás pus importantas e dei ressorsas naturalas. En revènge, dins una societat [[agricultura|agricòla]] pauc desvolopada, lo partiment dei bens pòu se limitar a aqueu deis [[otís]] [[agricultura|agricòlas]] laissant a cada païsan lo suenh de cultivar sei tèrras. Lo [[drech]] de [[proprietat]] es donc sovent limitat dins lei país comunistas. Enfin, se fau nòtar de diferéncias importantas dins la reparticion de la produccion car l'identificacion dei besonhs individuaus es un problema malaisat. Lei regims comunistas an ansin totjorn prepausat de programas sociaus ambiciós.

== Corrents principaus ==

=== Corrents marxistas ===

==== Leninisme ====

[[Fichièr:RIAN archive 142011 A masters-of-art concert on the VLKSM 60th anniversary.jpg|thumb|right|Retrach de [[Lenin]] durant un [[concèrt]] [[URSS|sovietic]] en [[1978]].]]



Lo [[leninisme]] es un ensemble de [[teoria]]s e de practicas definidas per [[Lenin]]. Es una adaptacion concrèta dau [[marxisme]] destinada a assegurar la conquista dau poder per lei comunistas e la transformacion de la societat. Dins aquela concepcion, lo [[partit politic|partit]] comunista a un ròtle fondamentau coma instrument de direccion e d'organizacion de la lucha dau [[proletariat]]. En particular, [[Lenin]] inventèt lo concèpte de partit revolucionari modèrne format d'un elèit ben format d'especialistas de la [[revolucion]].

Après la [[mòrt]] de son fondator, lo [[leninisme]] foguèt desvolopat per [[Iòssif Stàlin|Estalin]] que l'adaptèt a sei besonhs per assegurar son poder. Institucionalizèt ansin de directivas provisòrias presas durant la [[Guèrra Civila Russa]], çò que li permetèt de bastir un [[estat]] fòrt, [[burocràcia|burocratic]] e [[centralisme|centralizat]] dirigit per lo cap dau partit. En parallèl, metèt en plaça lo culte de sa personalitat e reprimiguèt totei seis adversaris. Dich [[estalinisme]], aqueu corrent foguèt condamnat en [[1956]] per [[Nikita Khrushchov]].

Lo [[leninisme]] es uei encara aplicat au sen dei país comunistas eissits de la [[Guèrra Freja]] coma [[Vietnam]]. Dins lo rèsta dau monde, es pauc influent.

==== Maoïsme ====



Lo [[maoïsme]] es una autra forma de marxisme « concrèt » definida per [[Mao Zedong]]. Centrat sus lo [[materialisme]], dòna una gròssa importància a la [[dialectica]] e a l'[[empirisme]]. D'efiech, segon [[Mao Zedong|Mao]], l'[[istòria]] es lo resultat de contradiccions multiplas (entre lo pòble e la [[borgesiá]], entre diferentei faccions dau pòble... etc.). L'experiéncia i es donc considerada coma l'unic metòde per trobar la veritat e sembla possible d'accelerar l'istòria gràcias a de transformacions socialas, economicas e politicas radicalas. L'aplicacion dau [[maoïsme]] en [[Republica Populara de China|China]] foguèt donc caracterizada per l'organizacion de campanhas d'amplor per modernizar lo país coma lo [[Grand Bomb en avans]] ò la [[Revolucion Culturala]]. Lo [[maoïsme]] aguèt un prestigi important dins lo monde durant leis ans 1960-1970. Pasmens, la revirada murtriera dei projèctes politics de [[Mao Zedong|Mao]] e son adopcion coma [[ideologia]] per de [[guerilha]]s fòrça saunosas ([[Khmers Roges]], [[Sendier Luminós]]...) o descreditèron fòrça. Uei, inspira quauquei movements marginaus.

==== Trotskisme ====



Lo [[trotskisme]] es un ensemble de [[teoria]]s e d'aplicacions concrètas desvolopadas per [[Trotski]] e la [[Quatrena Internacionala|IV Internacionala]]. Es un corrent en partida construch en reaccion ai principis més en plaça per [[Iòssif Stàlin|Estalin]]. Foguèt l'objècte d'una repression viva en [[URSS]]. A l'origina, es un derivat dau [[leninisme]] que considèra necessari lo renfòrçament dau partit. Pasmens, s'opausa au desvolopament de la burocràcia e es en favor de l'observacion de règlas [[democracia|democraticas]] au sen dau partit. De mai, es pus [[internacionalisme|internacionalista]]. Maugrat l'ostilitat d'[[Iòssif Stàlin|Estalin]] e dei partits comunistas fidèus a [[Moscòu]], lo [[trotskisme]] subrevisquèt. Uei, inspira quauquei partits comunistas minoritaris.

==== Autrei corrents marxistas ====

Existís d'autrei corrents comunistas [[marxisme|marxistas]]. Correspondon generalament a l'aplicacion dau comunisme dins un país donat per un partit comunista locau durant la [[Guèrra Freja]] :
* lo [[titisme]], fondat per [[Tito]] en [[Iogoslavia]], èra influenciat per la question dei [[nacionalitat]]s [[balcans|balcanicas]] e per una forma d'[[autogestion]] (limitada per lo contraròtle dau Partit) dins lei companhiás. Popular en causa dei succès economics enregistrats per [[Iogoslavia]] fins ais ans 1970, dispareguèt amb l'afondrament dau país.
* lo [[castrisme]] de [[Fidel Castro]] se destria per l'importància donada a l'[[antiimperialisme]] dins la lucha per l'establiment d'una societat comunista.
* lo *juche'' es una aplicacion particulara dau marxisme leninisme en Corèa dau Nòrd. Dins aquela ideologia, lo marxisme es un otís de modernizacion dau país destinat a assegurar son independéncia còntra lei poissanças susceptiblas de la menaçar. Pasmens, es subordinat au nacionalisme nòrd-corean e ai règlas d'inspiracion monarquista que regisson la succession a la direccion dau país.
* lo gramscisme es una vision eterodòx definida per Antonio Gramsci (1891-1937). Es caracterizada per de desacòrdis amb Marx sus lo sens de l'istòria e sus lo ròtle deis intellectuaus e dei mitans artistics. Son estacament au leninisme es l'objècte de debats.

### Corrents non marxistas

Lei corrents comunistas non marxistas son fòrça divèrs. Marginaus dins lo mond modèrne, foguèron fòrça influents durant lo sègle XIX e pòdon encara inspirar lo foncionament de certanei comunautats coma lei comunas zapatistas de Chiapas. Lei movements modèrnes :
* presentan de diferéncias majoras amb lei corrents marxistas coma l'abséncia d'otís teorics desvolopats, l'influéncia dei religions ò dei crèires tradicionaus, un internacionalisme limitat e un refús de l'usatge ofensiu de la violéncia.
* favorizan sovent l'usatge de la democracia dirècta.
* son inscrichs dins de consideracions environamentalas e favorizan sovent un mòde de vida rurau.

## Criticas

[thumb|right|[Fotografia de trabalhaires fòrçats en URSS en 1932. Lo trabalh fòrçat èra una pena frequenta prononciada còntra leis adversaris dau regim estalinian.]]

Lo comunisme es l'objècte de plusors criticas. La màger part se concentra sus lo marxisme e sei derivats. Au nivèu teoric, lo debanament dau procès revolucionari descrich per Marx es fòrça atacat en causa de sa fasa de dictatura dau proletariat qu'es considerat coma perilhosa per la societat. D'efiech, per mai d'un filosòf ò d'un òme politic, aquela fasa pòu aisament se transformar en dictatura « tradicionala » car l'equilibri dei poders es mau organizat dins leis escrichs comunistas. L'ateïsme e l'internacionalisme revendicats per lo marxisme son tanben durament condamnats per lei poders religiós ò nacionalistas.

Pasmens, lei criticas principalas dau marxisme vènon de son aplicacion concrèta per lei país insipirats per lei modèls sovietics ò chinés. De pensaires coma Cornelius Castoriadis (1922-1997) mostrèron dins lo corrent deis ans 1960-1970 lo ròtle negatiu de la burocràcia, assimilabla a una classa dirigenta novèla. Lei catastròfas entraïnadas per lei decisions de mai d'un regim son tanben una fònt majora de denonciacions (Grandei Purgas, faminas de la collectivizacion de l'agricultura sovietica, faminas entraïnadas per la desorganizacion de l'economia chinesa durant lo periòde Mao Zedong... etc.). Una partida importanta d'aqueleis atrocitats es desenant considerada coma crime còntra l'Umanitat, compres per la màger part dei movements comunistas actuaus.

Regardant lo comunisme en generau, lei doas criticas majoras son centradas sus lei questions de la proprietat e de l'individú. La premiera s'interessa ai limitacions dau drech de proprietat prepausadas per lei movements comunistas. D'efiech, semblan en contradiccion amb lei drechs fondamentaus reconeguts per lei tèxtes que definisson lei drechs de l'Òme. Per la segonda, lei partisans dau liberalisme critican la manca de reconoissença dau trabalh individuau e l'abséncia d'iniciativa personala au sen de la societat comunista.

## Annèxas

### Liames intèrnes

 
* Agricultura.
* Anarquisme.
* Gracchus Babeuf.
* Auguste Blanqui.
* Étienne Cabet.
* Capitalisme.
* Comunisme primitiu.
* Friedrich Engels.
* Guèrra Freja.
* Jules Guesde.
* Industria.
* Lenin.
* Leninisme.
* Liberalisme.
* Wilhelm Liebknecht.
* Maoïsme.
* Karl Marx.
* Produccion.
* Proprietat.
* Trotskisme.
* Union Sovietica.
* Utopia.
* Zapatisme.


### Bibliografia

### Nòtas e referéncias