Novèla Espanha

La **Vici Reialtat de Novèla Espanha** (var. **Nòva Espanha**)(en espanhòl: *Virreinato de Nueva España*), èra una division administrativa de l'ancian empèri espanhòl ; èra, mai precisament, una vice-reialtat de la monarquia catolica espanhòla. Instaurada en 1525, desapareguèt amb l'independéncia de Mexic en 1821. Alara, foguèt nomenada tanben, retrospectivament, lo « Vièlh Mexic ».

Lo territòri d'aquesta vice-reialtat s'espandissiá sus totalitat de l'actual Mexic, gaireben tota l'America centrala (de la frontièra de Mexic a la frontièra de Còsta Rica), a d'unes estats dels Estats Units d'America (Califòrniea, Arizòna, Nòu Mexic, Tèxas) e a las Filipinas. L'Espanha revendicava tanben d'autras regions mai al nòrd (coma l’Oregon Country), mas sens las delimitar amb precision.

## Istòria de la Novèla Espanha

### Origina del nom
[esquèrra|vinheta|[Hernán Cortés, l conquistaire del Mexic.]]
Es Hernán Cortés que prepausa, dins sa segonda letra a Carles Quint,  de nomenar « Nueva España » (« Novèla Espanha ») los territòris explorats e somés al nom de la corona espanhòla pendent sa conquista de l'Empèri aztèc:

### Exploracions e conquistas

#### Mexic
vinheta|1561 mapa de Novèla Espanha, dins la traduccion de ''Geografia'' de Ptolemèu de Girolamo Ruscelli
Hernández de Córdoba e Juan de Grijalva explorèron las còtas miègjornalas del Mexic, respectivament en 1517 e 1518. Lo conquistador Hernán Cortés envasiguèt la region sota la bandièra espanhòla en 1519, a partir de l'actuala Veracruz. L'Empèri aztèca s'aclapa de biais rapid a causa de la superioritat tecnologica espanhòla, de las flaquesas intèrnas (fòrça enemics a las frontièras o dins de pòches a l'interior de l'Empèri, rebellions de pòbles someses anant fins a l'aliança amb los Espanhòls, supersticions sul retorn de Quetzalcoatl) e d'epidèmias de veròla, sarrampiu, tifus e gripa provocadas per l'arribada dels Europèus et l'escambi colombian. La capitala Tenochtitlan cai après un sètge de 75 jorns en 1521.

#### America centrala
Cristòl Colomb reconéis las còstat de l'America centrala dins son quatren viatge (1502 – 1504). En 1523, Cortés envia 100 cavalièrs, 300 fantassins e d'auxiliaris indigèns comandats par Pedro de Alvarado conquerís lo Guatemala. Alvarado utiliza la rivalitat tradicionala qu'opausa alara los principals grops maia de la region, los Quiches e los Cakchiquels.

#### Los territòris del nòrd
vinheta|L'expedicion de Coronado.
Al començament del sègle XVI, los Espanhòls exploran la region del Nòu Mexic e de l'Arizòna. Las expedicions mai celèbras son aquestas de Marcos de Niza e de Francisco Vásquez de Coronado, motivadas entre autre per las legendas al subjècte de la ciutats miticas coma Cibola e las fonts minièras de la region. Aquestas exploracions permeton los escambis entre las diferentas culturas, mas balhan tanben de malautiás als Amerindians, coma la veròla. D'ora, los franciscans e jusuistas jésuites realizan de missions dins la region per convertir los abitants al catolicisme. 

### Evolucion de las frontièras al nòrd
En 1660, la revòlta dels Pueblos rebut temporàriament los Espanhòls fins al Nòu Mexic, mas l'Arizòna torna èsser conquerida en 1694. En 1752, los Indians Pimas se soslèvan a San Ignacio de Tubac.

Amb lo tractat secrèt de Fontainebleau (1762), la França vend La Nòva Orleans e la riba occidentala del Mississipí a l'Espanha. Pasmens, la presa de possession efectiva pels Espanhòls es tardièra (1766) e l'imigracion ispanofòna demora fèbla. De colons franceses seràn jamai satisfachs del regim espanhòl e fan peticion per tornar dins lo sen de França. Lo 28 d'octobre de 1768, un grop de colons creòl assag caçar los Espanhòls de la vila, après l'establiment de l'exclusiu. La represa en man se fa per una tropa enviada en julhet de 1769 : los menaires son arrestats e nòu son condamnats a mòrt.

En 1774, una dralha se dobrís entre los territòris del Nòu Mexic e la còsta del Pacific.

Las frontièras septentrionalas amb los Estats Units d'America foguèron fixats en 1819 pel tractat d'Adams-Onís. Aquestas colonias del nòrd demorèron pro isoladas e sospobladas, malgrat los esfòrces de la Corona espanhòla, e foguèron fin finala perdudas après la guèrra americanomexicana pel tractat de Guadelope Hidalgo signat en 1848, gaireben totas aquestas tèrras foguèron designadas jol nom de « Cession mexicana ».

#### Nòu Mexic e Arizòna
vinheta|Un grop d'Apaches.
Quitament se los Espanhòls ajan pas encara creat de veraias vilas dins la region, la fin del sègle XVII vei l'arribada de colons, que son atirats per la recenta descobèrta de depauses d'argent a l'entorn del camp de minors d'Arizonac. Gaireben totes los colons se'n va après l'anóncia per Juan Bautista de Anza que s'agissiá en fach d'un tresaur sebelit; mas un nombre considerable demorèt dins la zona e viu de l'agricultura. Pendent la primièra mitat del sègle XVIII, aquestes davancièrs assajan d'espandre lor territòri al nòrd, mas son empachats per las tribús Tohono O'odham e apache. Mexic ordona d'exterminar los Apaches a partir de 1784 : s'agís de massacrar tot Apache de mai de set ans d'edat. Lo governaire Bautista òbra per raprochar los Comanches e los Uts, per desviar lor fòrça contra los Apaches. Dona a cada guerrièr comanche una carta ont poirà notar cada Apache tuat.

#### Florida
Los Espanhòls exploran la Florida a partir de 1513, mas la colonizacion comença sonque en 1539. En 1580, lo rei d'Espanha proclama la creacion de doas Floridas : la Florida occidentala (Alabama actual) e orientala (Florida actuala).
[vinheta|Estendard e [bandièra de la Nòva Espanha.]]

## Govèrn
La Nòva Espanha èra governada, dempuèi sa capitala, Mexic, per un vice-rei nomenat pel rei d'Espanha.

Lo territòri es divisat a l'origina en quatre *audiencias* (Mexico, Guadalajara, Guatemala e Sant Domengue), que mai tard s'apondètaquesta de Manilha en 1583. Cada *audiencia* èra administrada per un governaire e comportava una cort de justícia.

Lo governaire possedava de poders militars, a vegada amb lo títol de *capitán general*, e dispausava de tropas, qu'unas engatjavan d'Amerindians e de poténcias estrangièras.

Enfin, la Glèisa catolica teniá un ròtle decisiu per èsser encastre de las populacions.

### Cronologia dels vice-reis
Lo règne dels vice-reis mai sovent èra brèu, d'una durada d'unes meses a unas annadas. Sols cinc vice-reis governèronla Novèla Espanha mai de detz annadas : Antonio de Mendoza (de 1535 à 1550), Luis de Velasco (de 1550 à 1564), Martín Enríquez de Almanza (de 1568 à 1580), Rodrigo Pacheco y Osorio (de 1624 à 1635) e Juan de Acuña (de 1722 à 1734).

Segon l'istorian Bartolomé Bennassar, los vice-reis de mai granda envergura èran Antonio de Mendoza, Luis de Velasco, Antonio María de Bucareli y Ursúa e Juan Vicente de Güemes Padilla Horcasitas y Aguayo.

## Divisions administrativas
vinheta|La Novèla Espanha en 1800.
vinheta|La Novèla Espanha en 1819.
Lo territòri dirigit pel vice-rei de Novèla Espanha foguèt amb los ans subdivisada en diferentas províncias.

***** ligat a la Capitanariá generala de Cuba.

## Economia
vinheta|Codex Kingsborough (en) : un « encomendero » violenta un indigèn somés al trabalh forçat (copia d'Agostino Aglio, 1825 – 1826).
L'encomienda e l'esclavatge èran espandits, subretot dins las minas e l'agricultura.

### Minas e matèrias primièras

#### Aur e argent
La primièra moneda en America continentala es fondada a Mexic en 1536 que bat de monedas d'argent ongan. De 1537 a 1821, l'equivalent de  de pesos aur representant  d'aur son batudas atal que mai de  de pesos en argent, equivalent a  d'argent pur.

Lo Mexic, amb sas minas d'argent de Guanajuato, Zacatecas, Taxco e San Luis Potosi, expòrta de metal dins lo mond entièr en lingòts e la gaireben tota sas monedas en Asia, subretot China ont la monada mexicana aurà cors legal fins a 1949 amb batut endarrièr per  per la moneda de San Francisco, mas tanben al Japon e en Tailàndia.

#### Fusta

### Agricultura
[vinheta|Exemple d'hacienda coloniala de la Novèla Espanha (hacienda San José de Miravalle, dins l'Estat de [Jalisco).]]
Los Espanhòls cultivavan de blat, que constituissiá lor produccion agricòla màger, sul plan central, subretot dins a parida de territòri que correspond a l'actual Estat de Puebla. De vinhas foguèron plantadas las primièras annadas de lor arribada mas lo comèrci del vin e la plantacion de vignhas foguèron limitats a partir de 1596 per concurrenciar pas los viticultors peninsulars. Es lo mèsme per la cultura de olivièrs, que tanben subiguèt de sevèras mesuras de restriccions.

La cana de sucre, que podava pas èsser cultivada en Espanha, gausissiá de la favor reialas e foguèt cultivada per totes los grops etnics. Los indigèns contunhèron de plantar subretot de malh, de piments, de cacao, de vanilha, d'agave, de mongetas, e l'agave american que sevís a produire lo pulque.

### Elevatge
Los piòts e los pòrcs figuravan d'entre los animals elevats en Novèla Espanha.

### Comèrci
Lo comèrci amb l'exterior se fasiá subretot pels pòrts de Veracruz cap a la metropòli e d'Acapulco cap a Manila. Lo comèrci interior se fasiá per cabotatge, en l'abséncia de rotas sufisentas.

### Caça e « trafics »
Los *comancheros* èran de comerçants que comerçavan e « traficavan » subretot  amb los Comanches, d'ont lor nom, e d'autras tribús nomadas,.

D'autres traficavan amb las tribús indigènas del nòrd, que las mai importantas son los Apaches, Atakapas, Bidais, Caddos, Cherokees, Chotaw, Karankawa, Kiapús, Kiowas, Tonkawas, Wichitas, Comanches,  Navajos e Ysletas subretot dins lo Nòu Mexic, lo Nòu Santànder, la Novèla Biscaia sul territòri de l'actual Tèxas. De transaccions se realizavan tanben amb d'autras tribús de las planas del nòrd.

Los *ciboleros*, colons espanhòls, caçavan lo bisont. Coma los *comancheros*, lor activitat demorèt fòrça marginala per l'economia de la Novèla Espanha e ocupavan solament unes d'individús; es sonque après l'independéncia del Mexic que prenguèt de vam amb los caçaire anglosaxons per s'arrestar definitivament dins las annadas 1870 amb gaireben l'extinccion dels bisonts. Los *ciboleros*, mal organizats, desapareguèron gaireben de complèt amb l'arribada en massa dels caçaire americans que lo mai conegut es Buffalo Bill,.
vinheta|La pintura de las diferentas castas èra un genre artistic al vam al sègle XVIII en Nouvèla Espanha (pintura anonima del sègle XVIII musèu nacional de la Vice-reialtat, Tepotzotlán).

## Una societat de castas
La societat de la Novèla Espanha èra ierarquizada per castas, de grops socials correspondent a l'encòp d'estatuts economics e de groos etniques :

* Los Espanhòls nascuts en Espanha (« *peninsulares* »), d'entre que èran los grands nòbles e los *hidalgos* de la pichonas noblesa espanhòla. Aqueste grop constituissiá sonqu'una fèbla minoritat de la populacion mas concentravan lo poder e las nautas foncions ;

* Los creòls formavan lo grop mai cultivat e economicament mai actiu: un vinten d'entre eles èran rics (unes quitament nòbles) mas la majoritat èran de dirigents d'expleitacion agricòla, de comerçants, d'entreprenaires, de foncionaris, de religioses o de militaris. Pasmens, avián pas accès a las foncions mai importantas, reservadas als Espanhòls, e tenián pas de verai poder politic.

* Los indigèns amerindians (« *indígenas* »), nomenats a l'epòca Indians (« *indios* »), constituissián près de la mitat de la populacion,.

* Lo rèste de la populacion, gaireben la mitat, constituida subretot de mestís (« castas ») èran subdivizada en fòrça castas segon qu'èran considerat coma une mescla de « raças » : « *mestizos* » (mestís, de paire espanhòl e de maire indiana), « *castizos* », « *mulatos* » (mulastres, de paire espanhòl e de maire negra), « *moriscos* », « *chinos* », « *lobos* », « *gíbaros* », « *albarazados* », « *cambujos* », « *zambaigos* », « *calpamulatos* » (a vegada dotats d'expressions imatjadas coma « *salta atrás* », « *tente en el aire* » o « *no te entiendo* »). Aquestas castas e lor nom èran pas oficialament definidas; lor usatge, pejoratiu, ten son origina dins las classas socialas dominantas, que volián classificar en diferentas categorias aquesta sociatat plurietnica per la comprene melhor e gardar lor reng e interés.

## Cultura
esquèrra|vinheta|Bibliotèca Palafoxiana de Puebla.
La primièra bibliotèca academica d'America, la bibliotèca de la catedrala metropolitana, foguèt fondada a Mexic en 1534,,. La primièra bibliotèca publica d'America, la bibliotèca Palafoxiana, classificada a l'UNESCO, foguèt fondada en Novèla Espanha, a Puebla, en 1646. La primièra estampariá del Mond Nòu, succursala del talhièr de Johannes Cromberger a Sevilha, foguèt fondada a Mexic, a la Casa de las Campanas, pel lombard Giovanni Paoli (renomenat Juan Pablos en espanhòl), en 1539, e ongan foguèt estapat lo primièr libre del continent american.

La primièra universitat de Novèla Espanha, la Real y Pontifica Universidad de México, venguda l'universitat nacionala autonòma del Mexic (UNAM), oguèt fondada Mexic, pendent la vice-reialtat de Luis de Velasco, sus l'edicte reial del prince Felip II, lo 21 de septembre de 1551 ; las leissons i foguèron inauguradas lo 25 de genièr 1553,.

## Nòtas e referéncias

## Annèxes

### Bibliografia

#### En francés

* Louise Bénat-Tachot et Bernard Lavallé, L'Amérique de Charles Quint, Presses Universitaires de Bordeaux, coll. « Parcours universitaires », 2005, 248 p. (ISBN 978-2-8678-1352-8).
* Laurent Carroué, Didier Collet et Claude Ruiz, Les Amériques, Bréal, 2008, 302 p. (ISBN 978-2-7495-0530-5).
* Angie Debo (trad. Alain Deschamps), Histoire des indiens des États-Unis, Albin Michel, 1994, 536 p. (ISBN 978-2-2260-6903-0).
* Philippe Jacquin et Daniel Royot, Go West ! Histoire de l'Ouest américain d'hier à aujourd'hui, Flammarion, 2002 (ISBN 2-08-211809-6).
* Bernal Díaz del Castillo, Histoire véridique de la conquête de la Nouvelle-Espagne, Paris, La Découverte, 1987 (réimpr. 2003).
* Jean-Pierre Dedieu, L'Espagne, l'État, les Lumières, Casa de Velázquez, 2004, 324 p. (ISBN 978-8-4955-5561-8).

#### En espanhòl

* (es) Catherine Delamarre-Sallard, Manuel de civilisation espagnole et latino-américaine, Bréal, 2008, 301 p. (ISBN 978-2-7495-0335-6).
* (es) Ignacio José Rubio Mañé, El Virreinato : Orígenes y jurisdicciones, y dinámica social de los virreyes, vol. 1, UNAM, 1992, 310 p. (ISBN 978-9-6816-1354-9).
* (es) Instituto Internacional de Historia del Derecho Indiano, Derecho y administración pública en las Indias hispánicas : actas del XII Congreso Internacional de Historia del Derecho Indiano (Toledo, 19 a 21 de octubre de 1998), Université de Castille-La Manche, 2002, 1872 p. (ISBN 978-8-4842-7180-2).
* (es) Inmaculada Rodríguez Moya, La mirada del Virrey : iconografía del poder en la Nueva España, Universitat Jaume I, 2003, 229 p. (ISBN 8-4802-1418-X).

### Articles connèxes

* Empèri espanhòl
* Istòria de Mexic