open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taegwondo

Lo **taegwondo** (hangeul: 태권도; hanja:跆拳道)  (transcripcion anciana: *taekwondo, t'aekwŏndo*) es un art marcial d'origina coreana, pro similar al karate japonés. Se basa sus l'utilizacion de las mans e dels pès per atacar o se defendre d'un adversari. Lo taegwondo es un espòrt nacional en Corèa del Sud , *kyeorugi*, e un eveniment esportiu als Jòcs Olimpics. En corean, lo mot ven a l'origina de l'alfabet hanja *tae* (跆) significa tustar amb lo pè; *gwon* (拳) tustar amb lo punh; e *do* (道) significa camin o via. *taegwondo* es doncas sovent traduit per "camin del pè e del punh". 
thumb|295px|Competicion de taegwondo 

Lo taegwondo s'apièja sus una longa tradicion d'arts marcialas coreanas, mas exixtís dins sa forma actuala sonque dempuèi 50 ans. Uèi lo jorn s'es transformat en un espòrt fòrça tendut. Als Jòcs Olimpics de Barcelona 92 se transformèt en espòrt olimpic d'exibicion e actualament es arribat d'èsser espòrt olimpic de competicion. 

Un dels exercicis mai importants es la realizacion de *pumses* (*[[kata]]s* dins terminologia de karate). Los *pumses* son de seqüéncias de movemients de defensa e ataca que simulan un combat imaginari amb divèrses adversaris, e son relacionats directament amb los diferents gras de cinturons. Se memorizan e se repitisson amb objècte d'aumentar l'equilibri, l'elasticitat, la rapiditat e lo mestritge dels diferents movements. 

## Ligams extèrnes
* Federacion Catalana de taegwondo
* American Taekwondo Association (ATA)
* Federacion chilena de taegwondo (WTF)
* Federacion canària de taegwondo
* taegwondo TKD 
* Asoc. Escòla Mendocina de taegwondo, Argentina (WTF) 
*  WebTKD : Taekwondo - le portail francophone

## Nòtas
Yasuo Fukuda

**Yasuo Fukuda** (nascut lo 16 de julhet de 1936) es un òme politic japonés que foguèt primièr ministre de Japon entre lo 26 de setembre de 2007 e lo 24 de setembre de 2008.
Bamako

**Bamako** es la capitala e la pus granda vila de Mali, amb una populacion de 1.8 milion de personas en 2009. En 2006, èra la vila amb la pus fòrta creissença en Africa e la sesena al mond. Es situada en riba del riu Niger, pròche dels rabeges que devesisson las vals nauta e mejanas del flume, al sud-oèst del país.

Bamako es lo centre administratiu del país. Lo pòrt fluvial de Bamako se tròba  prèp de Koulikoro, amb un centre major de negòci. Bamako es lo seten pus grand centre urban d'Africa de l'Oèst aprèp Lagos, Abidjan, Kano, Ibadan, Dakar, e Accra. Localament son fabricats de textiles, carn aprestadas, e produits metalliques. La pesca comerciala ocupa lo flume Niger.

Lo nom de Bamako (Bàmakɔ̌ en bambara) ven d'un mot bambara que signifisa "coa de crocodil".

## Referéncias
Brazzaville

**Brazzaville** es la capitala de la Republica de Còngo. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2005.
Theobroma cacao

Lo **cacautièr** (en latin : *Theobroma cacao*) es un arbre de la familha *[[Sterculiaceae]]* originari d'America tropicala. Se nomena cacau las granas grassas secas e parcialament fermentadas de l'arbre, utilizadas per la fabricacion del chocolat. 

*Theobroma*, en grèc, significa "beguda dels dieus"; *cacau* ven del nahuatl *cacahualt*, çò que concòrda amb una legenda aztèca que considerava la grana del cacau d’origina divina.

## Descripcion botanica
Lo cacautièr es una espècia tropicala diploïda originària d'America del Sud. Ven naturalament dins lo bacin d'Orinoco e d'Amazonas a febla altitud al pè de la Cordilhièra dels Andes (entre 200 e 400&nbsp;m).

Es un arbre que mesura de 3 à 10&nbsp;m de naut, cauliflori de fuèlhas sempre verdas. Florís a 3 ans e dona de flors, fruts e fuèlhas tot l'an. Atenh son plen rendement entre 7 e 10 ans e viu fins a 100 ans. Sas flors fan aperaquí 1&nbsp;cm e sonque 1% d'entre elas donan de fruts. L'arbre pòt produire annalament fins a 20&nbsp;000 flors de color ròsas e blancas.
Gerhard Schröder

**Gerhard Fritz Kurt Schröder**, avocat e politician n. en 1944, foguèt cancelièr d'Alemanha entre 1998 e 2005.

*
Caxias do Sul

**Caxias do Sul** es una vila de l'estat brasilièr de Rio Grande do Sul. Sa populacion èra de 419&nbsp;852 abitants en 2007. Sa superfícia totala es 1643,9&nbsp;km².
La Festa da Uva s'i debana!

thumb|left|240px|La vila de Caxias do Sul.
Uberlândia

**Uberlândia** es la tresena vila de l'estat brasilièr de Minas Gerais per la populacion: i aviá  abitants en 2007. Sa superfícia totala es 4115,8&nbsp;km². Es situada a 434&nbsp;km de Brasília, 563&nbsp;km de Belo Horizonte e 605&nbsp;km de la ciutat de São Paulo.

Es un important centre industrial, de comèrci e de servicis dins l'oèst de Minas Gerais.
Iamossocrò

**Iamossocrò** (*Yamoussoukro* en francés) es la capitala administrativa e politica de Còsta d'Evòri dempuèi 1983, remplaçant Abidjan en aquesta foncion. Es tanben lo caplòc del departament e del districte autonòm de Iamossocrò.

## Istòria
Lo vilatge acoe d'Engòcrò (*Ngokro* en francés; "lo vilatge d'Engò") es dirigit pel cap Ngo. En 1909, una revòlta dels acoes caça l'administrator colonial Simon Maurice del pòste de Bonzi. Es acessat per la tanta del cap Ngo, la reina Iamosso, dins lo vilatge d'Engòcrò. A la fin de la revòlta, se decidís de transferir lo pòste a Engòcrò e de nomenar lo vilatge Iamossocrò ("vilatge de Iamosso").
La reina Iamosso es la tanta de Félix Houphouët-Boigny, primièr president de la Còsta d'Evòri, que decida en 1983 d'i installar la capitala.
Kigali

**Kigali** es la capitala administrativa e politica de Rwanda. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2003. 

thumb|430px|left|Vista dau centre de Kigali.
Lusaka

**Lusaka** es la capitala administrativa e politica de Zambia. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2005. 

thumb|230px|left|Monument de l'independència a Lusaka.
Lo Caire

**Lo Caire** (en occitan literari **Lo Grand Caire**, var. **Lo Gran Caire**;  en arabi : *القاهرة* o *Al-Qāhirah*, que son nom  significa  o ), es la capitala d'Egipte. E mai *Al-Qahirah* siá lo nom oficial de la vila, en arabi egipcian s'utiliza mai que mai lo nom dialectal *Masr*. Escaissada "La ciutat dels mila minarets" per la preponderéncia de l'arquitectura islamica, Lo Caire foguèt longtemps un centre de la vida politica, culturala e religiosa.

Lo gentilici es **cairòta**.

Sa populacion èra de  abitants, en 2006. La de tot l'airal metropolitan es d'aperaquí  personas http://www.demographia.com/db-worldua.pdf. Per la populacion, Lo Caire es lo 16 airal metropolitan del mond e lo primièr d'Africa tota.
Lo caire ten la pusanciana e pus importanta industria musicala e cinematografica del mond arabi, e la segonda pus anciana institucion d'estudis superiors, l'Universitat Al-Azhar. Nombroses medias, entrepresas e organizacions internacionalas, i an son quartièr general, coma tanben la Liga Aràbia gaireben dempuèi lo debut de son existéncia.

La vila foguèt fondada en 969 apC coma encencha reiala pels califas Fatimidas, que lor capitala economica e administrativa èra pròche Fustat.  Puèi Fustat foguèt destruit en 1168/1169 per prevenir sa captura pels crosats; la capitala administrativa d'Egipte foguèt alara desplaçada al Caire, e a pas cambiat dempuèi.
La vila es tanben associada a l'Egipte antica amor de la proximitat de las ancianas ciutat de Menfis, Giza e Fustat qu'èran situadas pròchas del Grand Esfinx e de la Piramida de Giza.

 
thumb|430px|left|Vista del Caire.
Khartom

**Khartom** (en arabi: الخرطوم, *al-Kharṭūm*) es la capitala de Sodan. Es integrada dins l'estat federat omonim. Khartom es localizada a la confluéncia al Nil Blanc –que sorgís dau lac Victòria– e lo Nil Blau.

thumb|330px|left|Vista dau centre de Khartom.

## Referéncias
Victòria (Seichèlas)

**Victòria** (en anglés *Victoria* o *Port Victoria*) es la capitala dei Seichèlas. Sa populacion èra de  abitants en 2002. Es situada sus l'illa de Mahé.

thumb|300px|left|Vista aeriana de Victòria.
Liuravila

**Liuravila** (francés *Libreville*) es la capitala administrativa e politica de Gabon. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2005. 

## Referéncias
Nova Friburgo

**Nova Friburgo** es una vila toristica de l'estat brasilièr de Rio de Janeiro. Sa populacion totala èra 178 102 abitants en 2006. Sa superfícia totala es 932,6 km².
Ramir II d'Aragon

**Ramir II d'Aragon**, chafrat *lo Monge*, que ho rei d'Aragon enter 1134 e 1137.

Despuish la soa joena edat que's virè de cap a la glèisa, en purmèr com monge puish com evesque de Roda-Barbastre. Que ho arreconegut rei d'Aragon a Jaca a la mort deu son hrair Anfós I (a maugrat qu'aqueth b'avosse legat los sons reiaumes aus òrdis militars). 

Qu'esposè Agnès de Peitieus lo 13 de noveme de 1135 hens la catedrau de Jaca dab qui avore, 11 d'agost de 1136, Peironèla d'Aragon. Aquesta que ho promesa, en 1337, au comte de Barcelona Raimon Berenguièr IV, a maugrat de l'immensa deferéncia d'etat enter eths.
Indoïsme

L**'indoïsme** (sonat **Hindū Dharma** dins las lengas indianas actualas), es una religion originària del sos continent Indian. Dins l'usatge contemporanèu l'indoïsme es tanben de còps que i a sonat **Sanātana Dharma** (सनातन धर्म), una frasa en sanscrit que significa "la lei etèrna".
L'indoïsme, que mantuna de sas originas pòdon èsser calcadas sus l'anciana civilization Vedica, es la pus vièlha religion del mond. Ensemble de cresenças e tradicions divèrsas, l'indoïsme a pas qu'un fondator. Es tanben la tresena religion al mond après lo Cristianisme e l'Islam, amb aperaquí un miliard d'adèptes, que 905 milions demòran en Índia e Nepal.
Los autres païses amb una importanta populacion indó son Bangladèsh, Sri Lanka, Paquistan, Indonesia, Malàisia, Singapor, Maurici, Fiji, Surinam, Guyana e Trinitat e Tobago.

L'Indoïsme amassa una granda quantitat d'escrituras. Devesidas en "revelat" (*[[Śruti]]*) e "remembrat" (*[[Smriti]]*) e desvolopadas pendent de millennis, aquestas escrituras abòrdan la teologia, filosofia e mitologia, en porgissent una percepcion espirituala e de conselhs dins la practica del *[[Dharma]]*.
D'un punt de vista ortodòxe, demest tant de tèxtes, los *[[Vedas]]* e los *[[Upanishads]]* son los primièrs en autoritat, importància e los pus vièlhs. D'autras escrituras màgers son los *[[Tantras]]*, los sectaris *[[Agamas]]*, los *[[Puranas]]* e los epics *[[Mahabharata]]* e *[[Ramayana]]*.

## Etimologia
Lo tèrme persan *[[Hindū]]* ven del sanscrit *Sindhu*, que designa lo fluvi d'Indus. Lo Rig Veda menciona la tèrra dels Indo-Arians coma *Sapta Sindhu* (la tèrra dels sèt rius, que un es Indus). Çò que correspond a *Hapta Həndu* dins l*'[[Avesta]]*, tèxte sagrat del Zoroastrianisme. Lo tèrme èra utilizat per la gent que viviá pròcha del riu d'Indus.

## Cresenças
[thumb| Esculturas al temple [Hoysaleswara que representan lo Trimurti: Brahma, Siva e Vishnó.]]
L'Indoïsme es una religion fòrça divèrsa. Emai que unas doctrinas de la fe sián acceptadas per fòrça indós, los especialistas aguèron de dificultats per trapar mantuna doctrina amb una acceptacion universala demest totas las denominacions. Los tèmas importants de las cresenças indós son demest d'autres : *[[Dharma]]* (etica/devers), *[[Samsara]]* (Lo cicle continu de naissença, vida, mòrt e renaissença), *[[Karma]]* (accion e reaccion : cicle de causa e d'efièch), *[[Moksha]]* (liberacion del cicle *samsara*), e los divèrses Iògas (camins o practicas). 

## Nòtas e referéncias
Antananarivo

**Antananarivo** (de còps que i a abreujada **Tana**), es la capitala e la mai granda vila de Madagascar. La vila se trapa a 1 280 m d'altitud al centre de l'illa, capitala nacionala pus enauçada entre los païses insulars. Es lo pus grand centre de populacion del país dempuèi al mens lo sègle XVIII. La presidéncia, l'Amassada nacionala, lo Senat e la Cor suprèma i son installats, e 21 missions diplomaticas e lo sètge de nombrosas entrepresas e ONG nacionalas e internacionalas. Compta mai d'universitats, de discotècas, de luòcs culturals, de servicis medicals que tota autra vila de l'illa. Mai d'unas còlas esportivas nacionalas e localas, i comprés l'equipa nacionala de rugbi venceira del campionat, los makis, i demòran.

Antananarivo foguèt istoricament la capitala del pòble Merina, que contunha de formar la majoritat dels 1 275 207 abitants de la vila (recensament de 2018). Las zonas urbanas environentas an una populacion metropolitana totala qu'aprocha los tres milions. Los detz e uèit grops etnics malgaches, e los residents d'origina chinesa, indiana, europèa e autres, son representats dins la vila. Foguèt fondada vers 1610, quora lo rei Merina Andrianjaka (1612-1630) forabandiguèt los abitants Vazimba del vilatge d'Analamanga. Declarant lo site coma capitala, Andrianjaka bastiguèt un rova ​​(abitacion reiala fortificada) que s'agrandiguèt per venir los palais reials del reialme d'Imerina. La vila servèt lo nom d'Analamanga fins al règne del rei Andriamasinavalona (1675-1710), que la tornèt batejar Antananarivo ("Vila dels Mila") en onor dels soldats d'Andrianjaka.

La vila serviguèt de capitala al reialme d'Imerina fins en 1710, data que Imerina se devesiguèt en quatre parts . Antananarivo venguèt la capitala del sud  fins en 1794, quora lo rei Andrianampoinimerina d'Ambohimanga capturèt la província e la restaurèt coma capitala d'un Reialme unit d'Imerina, menant tanben los grops etnics vesins jol contraròtle dels Merina. Aquelas conquistas contunhèron amb lo filh, Radama I, que fins finala contrarotlèt mai dels dos terses de l'illa, çò que lo menèt a èsser considerat coma lo rei de Madagascar pels diplomats europèus. Antananarivo demorèt la capitala de l'illa après la colonizacion de Madagascar pels franceses en 1897 e après l'independéncia en 1960.
Aragon (riu)

**Aragon** (en aragonés SLA: *Aragon*; en aragonés GO e en castelhan: *Aragón*) es un riu situat en Aragon e Navarra e es un afluent d'Èbre.
Campfranc

**Campfranc** (en aragonés SLA *Canfran*, en aragonés GO *Canfrán*, en castelhan *Canfranc*) qu'es ua comuna d'Aragon dens era vath deth medish nom. En  qu'avèva  abitants.

## Toponimia
Eth nom Campfranc qu'es atestat en lenga classica. Ua “chiqueta de Campfranc” qu'ei ua hilha de pòca vertut.
Casp

**Caspe** es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.

**Casp** (en aragonés SLA/GO e en catalan: *Casp*; en castelhan: *Caspe*) es una vila d'Aragon. A 7845 abitants.

## Noms occitans
A Casp son comuns de noms d'ostal occitans coma Albiac o Cirac, de noms que gaireben se tròban pas dins los vilatges a l'entorn.
Sobrarb

**Sobrarb** (en aragonés SLA/GO: *o Sobrarbe*, *el Sobrarbe*; en catalan: *Sobrarb*; en castelhan: *Sobrarbe*) ei ua comarca deu Haut Aragon, situat dens lo nòrd de la província d'Òsca, inclusent sosparçans naturaus (e tradicionaus) coma la Vath de La Fueva, Gistau, las Vaths de Bielsa, lo dit Vielh Sobrarb, lo Baish Sobrarb, las vaths d'Ara e de Cinca, las vaths de Puertolas, de Vio e de la Solana de Burgasé, l'arribèra de Fiscal e la Tierra d'o Buxo (valent a dire "tèrra deu boish"). 

Sobrarb que horneish un deus tres comtats originaus que hasèvan part deu reiaume d'Aragon. Lo son caplòc administratiu qu'ei Boltaña e lo son caplòc istoric e tradicionau qu'estó la vila de L'Aínsa. Sobrarb qu'ei ansin un parçan de parçans de natura montanhòla, que's tròba dens la conca entre los Pirenèus mei elevats deu nòrd e las sèrras deus Prepirenèus oscans deu sud, on per l'obligacion de la soa geografia tota activitat, cultura, vita e societat tradicionaus avèvan ben versat, dab pichòtas diferéncias entre los parçans, vèrs los sons dos èishs fluviaus: la Vath d'Ara e la Vath de Cinca. 

Lo gentilici qu'ei **sobrabenc -a** (en aragonés: *sobrarbenco -a*).

## Nòtas


## Referéncias
Montson

250px|thumb|right|Lo castèth de Montson
**Montson** (en aragonés GO e en castelhan: *Monzón*; en aragonés SLA: *Monçon*) es ua ciutat espanhòla, dins la província d'Òsca, en Aragon.  

## Geografia
Montson se situa au costat deus rius de Cinca e Sosa, devath un castèth elevat sus un puei. L'estrada N-240 (Madrid-Barcelona) travèrsa la vila. Possedeish indústrias quimicas importantas.

## Istòria
La catedrala de Santa Maria del Romeral de plan romanic e lo castèth de Montson d'origina aràbia son los edificis mei remarcables. La ciutat s'es estenuda devath lo castèth. 

A l'epòca d'Al Andalús (dominacion musulmana) se disputavan Montson los Banu Sabrit d'Òsca e los Banu Qasi de Lhèida. Au sègle XI pertanhèva aus Banu Hud e disen que la prengó lo Cid en 1083. 

Aus crestians que'us calèva conquerir Montson entà talhar las comunicacions entre los reiaumes de taifas de Saragossa e Lhèida.

L'infant Pèire reconquerí Montson en 1089 durant lo règne deu son pair Sanç Remíriz d'Aragon. Sanç Remíriz creè lo reiaume de Montson entà l'infant, futur Pèire I d'Aragon, abans d'estar rei d'Aragon. 
Lo castèth arcuelhó l'enfança deu rei Jaume I lo Conquistaire, qui èra sota la tutèla deus templèrs. La situacion privilegiada dens los pas de las vaths de Segre e de Cinca hasó deu castèth e de la vila un centre estrategic important.

En 1143 passè a la possession deus templèrs. Montson es important peu hèit qu'estó primèr ua comanda templèra e mei tard espitalèra. Estó en divèrsas ocasions lo sèti de las Corts d'Aragon e de las Corts de la Corona d'Aragon, entre los sègles XIII e XVII.

## Nom
Provieneré de *Mont de Sion*, nom que pòt illustrar las relacions deus templèrs dab las crosadas en Tèrra Santa.

## Monuments
Un impressionant castèth construit peus templèrs.

## Hèstas
* Sant Matieu (Hèstas Majors), 21 de setembre.
* Lunes de Pascua, romavatge a la capèra de *nuestra siñora d'o Enfuelgo*.

## Personatges illustres
* Joaquín Costa Martínez
* Javier Moracho
* Conchita Martínez
* Eliseo Martin
* Álvaro Burrel
* Delfín Campo

## Referéncias
Galligo

**Galligo** (en aragonés SLA/GO) o **Gállego** (en castelhan) es un riu situat dins lo país d'Aragon e es un afluent d'Èbre. Raja dins las zonas aragonesofòna e castelhanofòna d'Aragon.
Dili

**Dili** (en portugués, *Díli*) es la capitala de Timòr Èst. Sa populacion èra estimada a 150&nbsp;000 abitants en 2005.

thumb|230px|left|Palais del Govèrn, a Dili.
Nouakchott

**Nouakchott** es la capitala de Mauritània. Sa populacion èra de  abitants, en 1999. 

thumb|330px|left|Vista aeriana de Nouakchott.
Banjul

**Banjul** es la capitala de Gàmbia. Sa populacion èra de  abitants, en 2007. 

thumb|330px|left|Monument sonat "Arc 22", Banjul.
Ribagòrça

**Ribagòrça** pòt èsser:
* lo **[[comtat de Ribagòrça]]**, es adire la Ribagòrça istorica, region a caval entre sus Aragon e los Païses Catalans.
* '''Ribagòrça''', una comarca oficiala d'Aragon.
* la **[[Bassa Ribagòrça]]**, una comarca naturala dels Païses Catalans a la Franja de Ponent, en Aragon.
* l''''Auta Ribagòrça''', una comarca oficiala de la region de Catalonha.
Yaoundé

**Yaoundé** es la capitala de Cameron. Sa populacion èra de  abitants, en 2001. 

thumb|330px|left|Plaça dau 20 de mai, Yaoundé.
São Tomé

**São Tomé** es la capitala de São Tomé e Príncipe. Sa populacion èra de  abitants, en 2005. 

thumb|330px|left|Catedrala Sé, São Tomé.
Bujumbura

**Bujumbura** es l'anciana capitala de Burundi. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 1994. 

En 2019 la capitala de Burundi es transferida a Gitega.

thumb|330px|left|Vista dau centre de Bujumbura.
Riyad

**Riyad** o **Riad** es la capitala d'Arabia Saudita. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2007. Sa superfícia totala es 1554&nbsp;km².
Bangkòk

Bangkòk es la capitala de Tailàndia. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2005. Sa superfícia totala es .

thumb|430px|left|Vista de Bangkòk.
Hanòi

**Hanòi** (en vietnamian: *Hà Nội*, lit. 'la vila enlà del riu)  Foguèt la capitala de Vietnam del Nòrd de 1954 a 1976. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2005. Sa superfícia totala es 921&nbsp;km².

thumb|330px|left|Vista d'Hanòi.

## Nòtas e referéncias
Vath de Tena

La **Vath de Tena** (var. la **Val/Vau de Tena**) (en aragonés SLA *Val de Tena*, en aragonés GO *Bal de Tena*) qu'ei situada en Aragon. Que comunica dab la Vath d'Aussau (en Bearn) peu pòrt deu Portalet.
Pequin

**Pequin** (//; en chinés: 北京, literalament « Capitala del nòrd »; en pinyin: *Beijing*, *Běijīng*; prononciacion mandarina: // ) qu'ei la capitala politica e culturau de la Republica Populara de China. La soa municipalitat qu'ei dirèctament controllada peu govèrn. 

Dab ua populacion estimada de cap a  abitants en 2010, qu'ei ua de las ciutats màgers deu món e qu'ei la segonda deu país (après Shanghai) per la soa populacion urbana.

Economicament qu'ei lo sèti d'ua grana quantitat d'enterpresas e lo son aeropòrt qu'ei lo segond deu món per lo trafec.

La soa superfícia totau qu'ei de . Lo gentilici qu'ei **pequinés, -esa**.

## Galariá

Forbidden City1.JPG|Entrada de la Ciutat Vedada
Beijing-Tiananmen-12-Stele der Volkshelden-Volkskongress-gje.jpg|Tiananmen
Beijing-Tiananmen-56-Revolutionsdenkmal-Bahnhof-gje.jpg|Tiananmen
Beijing-Lamakloster Yonghe-62-Halle der ewigen Harmonie-Dach-gje.jpg|Yonghe
Beijing-Konfuziustempel Kong Miao-08-gje.jpg|Kong Miao
Beijing-Dao-Tempel Dongyue-026-Zhandaimen Archway-gje.jpg|Dongyue
Beijing-Dao-Tempel Dongyue-032-Zhandaimen Archway-gje.jpg|Dongyue
Beijing-Nationalmuseum-32-Terracottapferd und -figuren-2012-gje.jpg|Museo


## Nòtas e referéncias
Ulaan Baatar

**Ulaan Baatar**, **Ulaanbaatar** o **Ulan Bator**  (mongòl: Улаанбаатар ) es la capitala de Mongolia. Es situada al nòrd del país, leugièrament a l'èst del centre de Mongolia, a 1350&nbsp;m d'altitud, pròcha del Riu Tuul, en una val al pè del mont Bogdo Uul. 

Son altitud pro enauçada e sa localizacion aluenhada de las còstas fan que la capitala ten un clima subartic.

En fòrta creissença, sa populacion èra estimada a solament  abitants en 2007 per mai de 1,6 milion uèi. Sa superfícia totala es 4&nbsp;704&nbsp;km².

Ulan Bator aguèt de noms divèrs dins son istòria. Entre 1639 e 1706, èra coneguda coma *Örgöö* (mongòl: Өргөө, residéncia), e de 1706 a 1911 coma *Ikh Khüree*, *Da Khüree* o simplament *Khüree* (mongòl: Их = "grand", Хүрээ = "camp"). Son nom chinés èra *Kulun* (chinés tradicional: 庫倫; chinés simplificat: 库伦; pinyin: Kùlún). A partir de l'independéncia en 1911, amb lo sèti del govèrn e lo palais del Bogd Khan, la vila cambièt de nom per *Niislel Khüree* (mongòl: Нийслэл ="capitala").
Vinhamala

**Vinhamala** (en aragónes: *Pico Comachibosa*; en espanhòl: *Viñamala*; en francés: *Vignemale*) es un som culminant a 3.298 m d'altitud, amb una prominéncia de 1.029 m, situat dins lo massís omonim, entre los Auts Pirenèus (Gasconha) e la província d'Òsca (Aragon), respectivament entre França e Espanha. 

Vinhamala es tanben lo nom donat al massís entièr que s'espandís entre Aragon e Gasconha. Es format de divèrses soms, que los màgers son lo Grand Vinhamala o Pica Longa (3298&nbsp;m), la Punta Chausenca (3204&nbsp;m) e lo Petit Vinhamala (3032&nbsp;m).  Lo Vinhamala es tanben lo site del pus bèl glacièr pirenenc - lo glacièr d'Osso - qu'es la via normala cap a la cima de Vinhamala. 

## Pujadas

* 1792 - Lo 1èr d'agost, de pastres quilhan un senhal al som del pic de Montferrat a la demanda de Louis-Philippe Reinhart Junker que dirigís una còla de geodesians encargats de delimitar la frontièra, e de definir l'altitud dels soms. L'endeman, lo 2 d'agost, los quites pastres que s'es pas retengut lor nom quilhan un autre senhal a la cima de la Pica Longa, som principal de Vinhamala. 

* 1837 - Es pas que 45 ans pus tard, lo 8 d'octobre, que i aurà la primièra pujada coneguda del Vinhamala per Enric Casaus, guida de Luz e son conhat Bernat Guilhembet. Es çò que conta lo Prince de la Moskova dins lo relat de sa pujada de l'11 d'agost de 1838.
thumb|left|300px|Calabrun a la Pica Longa

## Nòtas e referéncias
Kuala Lumpur

**Kuala Lumpur**, oficialament lo **territòri federal de Kuala Lumpur** (en malai: *Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur*), sovent designat per sas inicialas **KL**, es una de las doas capitalas de Malàisia (amb Putrajaya). Còr industrial, financièr e cultural del país, la vila a una superfícia de  e compta mai de 1600000 abitants. Son aglomeracion, nomenada Grand Kuala Lumpur o Val de Kelang, en compta mai de 7300000 en 2010 : se tracta de la vila mai poblada del país e una de las que coneisson la pus fòrta creissença urbana e economica d'Asia del Sud-Èst
Colombo

Colombo es la capitala economica de Sri Lanka. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2001. Sa superfícia totala es de 37&nbsp;km².
Dhaka

thumb|300px|left|<center>Shahid Sriti Stombho - Sohrawardy Uddan.</center>

Dhaka (nom bengalin exacte: ঢাকা = *Ḍhākā*; en anglés: *Dhaka/Dacca*) es la capitala de Bangladèsh. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2006. Sa superfícia totala es de 816&nbsp;km².

thumb|430px|left|Vista de Dhaka.
Malé

Malé (pr. locala *Maalai*) es la capitala de las Maldivas. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2004. Sa superfícia totala es 2,74&nbsp;km².

thumb|430px|left|Vista de Malé.
Benasc

**Benasc**, oficialement **Benasque/Benás** (en aragonés e benasqués: *Benás*; en espanhòl: *Benasque*****),  es un municipi de la comarca de Ribargorça en Aragon. Es la principala vila de la val omonima.

## Toponimia
Los lingüistas s'interessant a l'etimologia d'aquel toponim penjan en favor d'una origina, que s'acaba pel sufix *-asco* probablament non-indoeuropèa. Se poiriá citar egalament una lista de localitats s'acabant per las desinéncias *-asco* *-asca*, situadas dins los territòris de las populacions vasconas e liguras, coma Behaskane (Basses Pirenèus), Venasca (Vauclusa), Venascha (Coni), Benasco (Gènoa), Benaschi (Pàdoa).

En efècte, Ballarín (1974: 159) afirma que los cercaires modèrns, avent localizat de nombroses establiments dins la region ocupada per aquel pòble [los Ilergets], tiben a identificar la forma ibèrica *Vescelia* amb l'actual toponim *Benasque*». Los primièrs documents fan pròva de la preséncia del -o final. Mantuna ipotèsi etimologica entorneja aquel toponim controvertit, qu'enumerarem aicí Ballarín (1972: p.104-105) abòrda la question de l'origina de *Benasque* e suggerís que, per d'unes, poiriá èsser d'origina basca, derivat de *be*, significant «al pè de», e *asque*, significant «limit o frontièra» (Cenac Moncaut).

La forma modèrna sembla es lo fruit d'una apocòpa normala en occitan, sul modèl del catalan. En mai, de raprochaments fonetics pòdon èsser realizar sus l'evolucion similara del sufix galloroman  derivat -ācon (
Vath de Benasc

[thumb|right|250px|Vista de la vath; au hons, lo [Turbón]]
thumb|right|250px|Territòris e lòcs de la vath

La **vath de Benasc** (prononciat: [benas(k)]; *vall de Benás* en benasqués; *val de Benás* en aragonés; *vall de Benasc* en catalan; *valle de Benasque* en castelhan) qu'ei ua vath deus Pirenèus, dens la comunautat autonòma d'Aragon. 

Lo son center qu'ei la comuna de Benás/Benasc, ont se tròba lo pic d'Aneto, lo punt culminant deus Pirenèus.

## Lingüistica
Aquí que's parla lo benasqués, qu'ei un parlar de transicion enter lo catalan e l'aragonés (tienent tanben elements de l'occitan gascon). 

Per aquera rason, dens lo maine de las revendicacions culturalas o nacionalas, la vath de Benasc que pòt estar revendicada coma ua part deus País Catalans o coma ua part d'Aragon. La populacion benasquesa, ara per ara, qu'ei subertot conscienta d'aver ua particularitat lingüistica hòrta mes non s'engatja pas clarament ni dens ua consciéncia catalana ni dens ua consciéncia aragonesa.

## Nòtas
Cronologia de Fadaruna

Aquò es la cronologia dei Reiaumes Oblidats, univèrs de campanha de Donjons e Dragons, e parla dei fachs importants s'essent passats sus lo continent de Fadaruna. Lei datas son marcadas en foncion dau Calendièr dels Vals.

## Cronologia
L'istoria de Fadaruna es divisada en diferentas epocas majoras:

*Cronologia de Fadaruna : Preïstòria : dei « Jorns de Chavanas » a la naissença de Neter lo Vielh.
*Cronologia de Fadaruna : Neteril : apogèu e tombada de Neteril.
*Cronologia de Fadaruna : Estats subrevivents-Castèl Nòrd : deis *estats subrevivents* a la tombada de Castel-Nòrd.
*Cronologia de Fadaruna : Archimagis : naissença de Kelben  Arunsun elevacion d'Ahghairon.
*Cronologia de Fadaruna : Aigaprefonda-Zhentarim : de l'elevacion d'Aigaprefonda a la fondacion dau Zhentarim.
*Cronologia de Fadaruna : Present

## Veire tanben
* Calendièrs dei Reiaumes Oblidats

## ''Fònts''
**[[Forgotten Realms Campaign Setting]]*, de Greenwood, Reynolds, Williams, et Heinsoo, Wizards of the Coast, 2001.
**Player's Guide to Faerûn*
**Cormanthyr-Empire of Elves*
**Silverymoon*
Angieus

**Angieus** (*Angié* en grafia mistralenca; *Angiers* o *Angieu* en occitan ancian; *Angers* en francés; *Andegavum* en latin) es una comuna francesa, prefectura del departament de Maine e Léger, dins la region dels Païses de Léger.

## Geografia
Angieus es l'anciana capitala d'Anjau. L'aglomeracion angevina s'estend sus la val del Léger, classificat al patrimòni de l'Umanitat per l'UNESCO. La vila es situada en riba del riu Maine, a qualques km. de Léger. Es tanben al ras del lac artificial de Maine.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments
* Convent de la Baumeta, apelat tanben Convent daus Cordeliers d'Angieus, bastit sul Ròc de Chanzé, susplombant Maine.

## Personalitats d'Angieus
* David d'Angieus (1788-1856) escalpraire.
* Hervé Bazin (1911-1996) escrivan de *[[Vipère au poing]]*
* Lo Bòn Rei Rainier (1409-1480) duc d'Anjau, de Lorena e de Bar, còmte de Provença, rei de Nàpols, de Sicília e de Jerusalèm.
[thumb|500 px|left|Lo riu de ''[Maine'' a Angieus]]

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Tashkent

**Tashkent** es la capitala d'Ozbequistan. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2006.

thumb|430px|left|Vista aeriana de Tashkent.
Bishquec

vinheta|Bishquec (2007).
**Bishquec** (Бишкек) es la capitala de Quirguizstan. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2005. Sa superfícia totala es de 127&nbsp;km².
Rachemenia

La **Rachemenia** es un pichòt país imaginari pròpri a la campanha dei Reiaumes Oblidats, per lo juec de ròtle de Donjons e Dragons.

Es lo país mai a l'èst de Fadaruna e, ben que pauc conegut a causa de son isolacionisme, o es pasmens mai que lei grands plans dei Desolacions sensa Fin que precedís. Dins lo passat, fuguèt una província dau grand empèri de Mulhorand mai es subretot dei Mascs Roges que degue se mesfisar coma o atèstan lei temptativas d'invasions recentas.

L'òssa sociala rachemeni repausa sus sei formidables guerriers berserquers, que son dirigits per una cabala de mascas especificas d'aqueu país, leis "atrans". De nombrós ponchs culturaus rachemenis son librament inspirats de la Russia precrestiana.
Desolacions sensa Fin

Lei **Desolacions sensa Fin** son una vasta region imaginària pròpria a la campanha dei Reiaumes Oblidats, dins lo juec de ròtle de Donjons e Dragons.

Lei Desolacions sensa Fin son aquela granda region geografica que fa la joncion entre lei diferentei partidas dau principau continent d'Abeir-Toril : Fadaruna en son oèst, Cara-Tur en son èst, e Zaquara en son sud/sud-oèst. Sa partida sud èst subretot compausada dei plans dau Murgom e dau Semphar mai  tanben dau Durpar e dau Cazari. Sa partida nòrd, traversada per la Rota deis Espècias, compren, ela, leis estèpas dei Tèrras de la Orde, lo Desèrt dau Nòrd e la Tèrra dei Demònis dei Nèus.
La Bastida (omonimia)

**La Bastida** pòt designar diferents toponims en Occitània:

*en *:
***[[La Bastida (Carcin)|La Bastida]]**
***[[La Bastida Fortunièra]] (o **La Bastida de Murat**)
***La Bastida del Vèrn**
''en :''
***La Bastida d'Armanhac**
***La Bastida de Savés**
***La Bastida de Shalòssa**
***Esclassan e La Bastida**
***La Bastida de Clarença**
***Era Bastida**
;;''en [[Lauhire]]:''
;***La Bastida** 
''en :''
***La Bastida prèp de Mongiscard
***[[La Bastida d'Anjau]]**
***[[La Bastida de Clarmont]]**
***[[La Bastida Gavaussa]]**
***[[La Bastida de Lèvis]]**
***[[La Bastida de Paumèrs]]**
***[[La Bastida de Roairós]]**
***[[La Bastida de Sant Jòrdi]]**
***[[La Bastida de Sant Sarnin]]**
***[[La Bastideta]]**
***[[La Bastida de Virac]]**
*en :*
***[[La Bastida de l'Avesque]]**
***[[La Bastida de Pradinas]]**
***[[La Bastida de Solatge]]**
***[[La Bastida d'Aubrac]]**, vilatge partejat entre las comunas de Condom d'Aubrac e de Sant Cosme 

*o fòra d'[[Occitània]]:*
*En Bascoat ([[Alaba]])*:
***[[La Bastida (Alaba)|La Bastida]]**
Jakarta

Jakarta es la capitala d'Indonesia. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2004. Sa superfícia totala es 662&nbsp;km².

thumb|330px|left|Vista de Jakarta.
Palhon

**Palhon**  es un riu costier d'Occitània, dins la Comtat de Niça. Si geta dins la Mar Mediterranèa, dins la baia dei Àngels, a Niça (departament dei Alps Maritims, sobre la Còsta d'Azur). 

Palhon si devesisse en mai d'una branca apelada tanben Palhon.
La font de Palhon es a 1300 mètres d’altitud sus lei pendas dau mont Auri, pròche dau còl de Braus, a un trentenat de quilomètres al nòrd de Niça. Lei sius 4 afluents son:
*lo Palhon de Levens
*lo Palhon de Còntes
*lo Palhon de l’Escarèa
*lo Palhon de Laguet
Se rejonhon a Drap per formar lo Palhon de Niça. La reunion d'aquèls quatre rius en un solet, embé una penda fòrta, en una valaa estrecha rende lei siu desbòrds importants e devastators quora arribon en amont de l’aglomeracion niçarda. Lei sius aigats pòdon èstre de 500m3/s per lei desbòrds decenals e de 1000 per lei centenals. A l'época, la populacion era alertaa per un sistema de cavalièrs galopant sus lei ribas als brams de « Palhon ven ! Palhon ven ! ». *Palhon ven <Paion ven>* es d'alhors lo títol d'una cançon dau grop Lo Seriòl (dei Valadas Occitani).

Es cobèrt pendent la traversada de Niça. Lo licèu Apollinaire, Acropòlis e l'estacion rotiera son bastits sobre la lausa que cuerbe lo riu.
Phnom Penh

**Phnom Penh** es la capitala e la pus granda vila de Cambòtja. Situada per las ribas de Mekong, Phnom Penh foguèt la capitala nacionala dempuèi la colonizacion francesa, e creissèt per venir lo centre de las activitats economicas e industrialas, coma lo centre politic, cultural e diplomatic de Cambòtja.

Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2006. Sa superfícia totala es 376&nbsp;km².

thumb|250px|left|Palais Reiau de Phnom Penh
Camin de Sant Jaume

Lo **Camin de Sant Jaume** (var. **Chamin de Sant Jaume**, **Camin de Sant Jacme**) (en galèc: *Caminho de Santiago*; en castelhan: *Camino de Santiago*; en basco: *Done Jakue bidea*; en aragonés SLA: *Camin de Sant Jaime*; en aragonés GO: *Camín de San Chaime*; en francés: *Chemin de Saint Jacques*) es un ensems de rotas d'Euròpa Occidentala que lei romieus lei percorron (crestians catolics mai que mai) per arribar a la vila de Compostèla, en Galícia. Aquí fan un romavatge en onor de Sant Jaume.

Certaneis estapas dau Camin de Sant Jaume son vengudas de luòcs de raionament religiós e culturau, sustot en Occitània, en Aragon, au Bascoat, en Espanha e en Galícia. 

Mentre que lo percorrián fòrça a l'Edat Mejana, l'oblidèron un pauc puei mai a l'ora d'ara lei romieus li tornan donar una granda importància.

Segon Robèrt Lafont, lo Camin es un dei grands ais de circulacion que contribuisson a faire d'Occitània un espaci de relacions coerent dins l'istòria, amb una plaça essenciala entre la Peninsula Iberica e la rèsta d'Euròpa.

Dins la cultura populara, se ditz que de seguir la direccion de la Via Lactèa, dins lo cèu, de nuech, aquò mena a Compostèla. Aquò explica que la galaxia a recebut tanben lo nom de «Camin de Sant Jaume».

## Los camins

Los de Compostèla son sus la Lista dau Patrimòni Mondiau de l'UNESCO jos lo nom de *Camino francés e los Camins del Nòrd d'Espanha* (inscipcion del temps de la session de 1993, cambiament de nom en 2015), de *Camins de Sant Jaume en França* (session de 1998).

* Via Lemovicensis
* Via Podiensis
* Via Tolosana
* Via Turonensis
* Camin aragonés
* Camin navarrés 
* Camin francés

### Sites dels Camins de Sant Jaume al patrimòni mondial en Occitània
Aicí la lista dels sites dels Camins de Sant Jaume classificats al patrimòni mondial de l'umanitat:

Sèt tròces de la *Via Podiensis* (lo Camin del Puèi), totalizant aperaquí 160 km, son tanben inscrichs:

# 22 km entre Arüe e Òstavath (Pirenèus Atlantics).
# 17 km entre Las Binals e Sanch Èli d'Aubrac (Losera e Avairon).
# 17 km entre Sant Cosme e Estanh (Avairon).
# 35 km entre Leitora e Condòm (Gers).
# 18 km entre Montredond e Fijac (Òut).
# 22,5 km entre Faicelas e Cajarc (Òut).
# 26 km entre Bach e Caors (Òut).

## Vejatz tanben

* Patrimòni Mondial de l'Umanitat
* Lista del patrimòni mondial en Occitània

*  Camin de Sant Jaume
*  Caminosantiago.com
## Nòtas
Camin de Sant Jaume (omonimia)

Lo **Camin de Sant Jaume** (var. **Chamin de Sant Jaume**) pòt èsser:
* lo Camin de Sant Jaume, un ensems de rotas de romavatge.
* lo Camin de Sant Jaume (galaxia), nom popular de la Via Lactèa.
* Lo Chamin de Sent Jaume, un ostau d'edicion en occitan.
Utèr

L**'utèr** es un organ que participa a las foncions reproductivas de la femna e de las femes dels autres mamifèrs.
Arquetipe

En literatura e filosofia, un **arquetipe** (grèc: αρχέτυπον, *arkhétypon*, lit. 'modèl primitiu') es un modèl generau representatiu d'un subjècte. Emplegada en psicoanalisi, la nocion d'arquetipe recuerb una significacion pròpria definida per Carl Gustav Jung: "Preformas vuejas qu'organizan la vida instintiva e espirituala, en estructurant leis imatges mentaus (pensadas, fantaumas, sòns...)". Se pòt tanben definir un arquetipe coma un ponch de vista analogic sus una realitat sensibla, susceptibla d'integrar la totalitat dei ponchs de vista que se'n pòt aver (definicion segon lo doctor Michel Mouret).
Judeocatalan

Lo **judeocatalan** (en ebrieu: קאטאלנית *qatalanit*; en catalan: *judeocatalà* o *catalànic*) es lo dialècte ipotetic del catalan parlat per las comunautats jusievas dins los territòris de lenga catalana. Lingüisticament, compartís de caracteristicas amb lo shuadit (judeoprovençal), encara que istoricament, etnicament e politicament, la comunautat judèocatalana èra independenta de la comunautat judèoprovençala, principalament per causa de l'ocupacion aràbia de la Peninsula Iberica. L'epòca d'aur del judeocatalan s'estend del sègle XII fins a 1492, data de l'expulsion dels jusieus dels territòris de lenga catalana.

L'existéncia del judeocatalan es controversada. Aital per Joan Ferrer los jusieus catalans parlavan tot simplament catalan.

## Veire tanben
*Judeoaragonés
*Judeocastelhan
*Judeogascon
*Judeooccitan
*Judeoportugués

## Bibliografia
* Jaume Riera i Sans. *Cants de noces dels jueus catalans*. Barcelona: Curiel. 1974
* Jaume Riera i Sans. *Poemes hebraics de jueus catalans (segles XI-XV)*. Barcelona: Fundació Salvador Vives Casajuana. 1976
* Marius Sala. "Les langues judéo-romanes: 7. Le judéo-catalan". in Gunther Holtus (ed.). *Lexiko, der Romanistischen Linguistik (LRL). Band VII Kontakt, Migration und Kunstsprachen.* https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783110959925.372
Compostèla

**Sant Jaume de Compostèla** ò simplament **Compostèla** (var. **Sant Jacme de Compostèla;** oficialament en galèc e en castelhan: *Santiago de Compostela*) es la capitala de Galícia. 

Còmpta 92&nbsp;298 abitants segon l'enquista de 2004.

Lo nuclèu ancian de Compostèla es una part dau Patrimòni de l'Umanitat per l'UNESCO dempuei 1985. Certanei monuments importants son la Catedrala, l'Hostal dos Reis Católicos, lo Paço de Raxoi, lo Musèu de Bonaval e la glèisa de San Martinho Pinário. Es lo sèti dau govèrn autonòm galèc (Junta de Galícia). Tanben es un centre important de romavatge crestian, après Jerusalèm e Roma, en essent la destinacion dau famós Camin de Sant Jaume.

## Nòtas
Balma

Una **balma** (var. **bauma**, **barma**), **bòrna**, **cauna**, **tuta** o **espeluga**, es una cavitat naturala de la tèrra, de còps utilizada coma refugi d'animals e d'èssers umans, que pòt èsser condicionada per l'abitacion en forma d'abitacion-balma trogloditica e d'autres emplecs antropics. 

## La fauna de las balmas

### La ratapenada

### Lo niphargus

## Galariá

Imatge:Cuevas de Acsibi, Salta (Argentina).jpg|Acsibi, Argentina
Imatge:Herault stalactique1.JPG|Estalactitas, Erau, França
Imatge:lac_grotte_sergent.JPG|Lac sosterranh, Erau, França
Imatge:Une grotte à Belle-île.jpg|Una plaja sosterranha, Bèla illa, França
Imatge:Eisriesenwelt-7.JPG|Cauna de glaç, Áustria


## Veire tanben

## Articles connèxes
* Troglodit
* Espeleologia
Grafia d'Òsca

Las **nòrmas graficas d'Òsca de 1987** (en aragonés: *grafía de Uesca*) es una ortografia de la lenga aragonesa –en concurréncia amb las grafias de la  Sociedat de Lingüistica Aragonesa e la de l'Acadèmia de l'Aragonés.

## Referéncias
Judeoespanhòl

Lo **judeoespanhòl** (var. **judeoespanhòu**) o **judeocastelhan** es una  lenga romanica venent del castelhan ancian amb d'influéncias de l'ebrieu. Los locutors son gaireben exclusivament de jusieus sefarditas, encara qu'istoricament n'aviá de locutors ashkenazim a Tessalonica e a Istambol.

## Ligams
* lad.wikipedia.org, La Vikipedya en Judeo-Español, לה בֿיקיפידייה אין גֿודיו־איספאנײל
Grafia SLA

La **grafia SLA** (grafia de la *[[Sociedat de Lingüistica Aragonesa]]*) es una dei ortografias de l'aragonés (en concurréncia amb la grafia d'Òsca e la grafia de l'Acadèmia de l'aragonés).

:*Per mai de detalhs, vejatz *'aragonés: ortografia** e tanben **Sociedat de Lingüistica Aragonesa*'.*
Alcanyiz

vinheta|Alcanyiz.
**Alcanyiz** (en aragonés *Alcanyiz*, en espanhòu *Alcañiz*) qu'ei ua vila d'Aragon. Qu'ei lo capdulh de la comarca deu Bas Aragon.
Vath d'Ansó

La **Vath d'Ansó** (var. la **Val/Vau d'Ansó**) (en aragonés SLA *Val d'Ansó*, en aragonés GO *Bal d'Ansó*) qu'ei situada en Aragon.
Exeya d'os Cavallers

**Exeya d'os Cavallers** (en aragonés SLA) o **Exeya d'os Caballers** (en aragonés GO) o **Ejea de los Caballeros** (en castelhan) es una vila d'Aragon.
Taraçona

**Taraçona** (en aragonés SLA) o **Tarazona** (en aragonés GO e en castelhan) es una vila d'Aragon. Se tròba dens la província de Saragossa e la comarca de Tarazona e lo Moncayo. Çaquelà, lo nom antic de Turiasu o Turiaso justifica de grafiar Tarassona en occitan.
Mascs Roges

Lei **Mascs Roges de Thay** forman una organizacion fictícia e una classa sociala de marrits magicians dins la campanha dei Reiaumes Oblidats, tirada dau juec de ròtle *[[Donjons e Dragons]]*. La classa de prestigi masc roge fa d'un personatge un membre de plen drech de l'organizacion.

Lei Mascs Roges son de mandaires de sòrts malefics que renhan sus la region inespitaliera mai pasmens fòrça abitada de Thay. Esclavatgistas, demonistas e experimentators, lei Mascs Roges son fòrça crenhuts per la rèsta de Fadaruna. Assajan de lònga de conquerir lei territòris vesins de la Rachemenia (onte fuguèron batuts per lei mascas qu'i rèstan), l'Aglarond (onte se faguèron remandar per la Simbula, una dei Sèt Sòrres), e Mulhorand (d'onte lei premiers emigrats de Thay vènon).

Lei Mascs Roges son dirigits per lei uech Zulquirs, un per escòla de magia, e que son dirigits per Szass Tam, poderós archimaga e licha.

An tanben d'enemics nombrós sus Abeir-Toril. S'an lo sostèn de demònis e de drows, s’opausan ai Mascas de Rachemenia, ai Sèt Sòrres e seis aliats, ai Menestreus, e tanben au Zhentarim que li agrada pas sei tendéncias a l'expansionisme territoriau.

La darriera conquista dei Mascs Roges, après una desfacha cosenta còntra la Rachemenia en 1375 CV, es de s'apropriar d’un biais legitim lei nacions de Fadaruna en vendent d’objèctes magics publicament, e dins l'ombra, en trafegant de dròga, de sòrts fòradits e d’esclaus. D’aquest biais, se construson de bastions dins d’autreis estats e se pòdon entraucar au còr de la politica. Tot aquò lei rend d'aitant mai poderós e indispensables, çò que pòu èsser vist coma un grand pas dins sa volontat de dominacion dau monde.
Zhentarim

Dins lo monde fictiu dei Reiaumes Oblidats, lo **Zhentarim ** es una organizacion sinistra que cèrca d'esplechar totei lei ressorsas de Fadaruna per ela. Lo Zhentarim es une organizacion malefica que son objectiu es de dominar lo territòri anant de la Mar de Luna au nòrd de la Còsta deis Espasas. Estent a la partença una societat secrèta, lo Zhentarim a dubertament operat dins la region de la Mar de Luna, especialament a l'entorn de Castel-Zhentil, sa basa d'operacions. Lo Zhentarim es ara dirigit per Fzoul Chembril, Elegit de Baine e Grand Senhor dau Zhentarim.
Vertat

Lo concèpte de **vertat** (o **veritat**) es pròpri de la filosofia, que valora de fachs o jutjaments en tèrmes de vertadier o faus. Lo concèpte de vertat vària segon l'epòca o l'estudi teoric. Se distinguisson subretot lei seguents: 
*  coma correspondéncia: es vertat aquò que disèm o pensam quand correspònd amb çò que passa o se pòt percebre dins la realitat. Requerís un mond exterior coma pròva de refutacion e part de la cresença qu'aquest mond se pòt conéisser, fach que fòrça negan (coma lei sceptics).
*  coma coeréncia: es vertat l'afirmacion qu'es en coeréncia amb d'autras acceptadas per una comunautat determinada. Es un concèpte provenent de l'utilitarisme e usat sovent en logica e dins la sciéncia generala, ont s'usa dins lo sens seguent: acceptam qu'un fach es vertat se se pòt demostrar empiricament o se se pòt pas encara refutar. 
* : es liada amb lei cresenças personalas, amb l'experiéncia dau mond. Admet de gras diferents de relativisme. 

La religion utiliza l'expression de  coma sinonim de Dieu o de revelacion. 

I a de paradòxas logicas sus la vertat.

## Vejatz tanben
* Messorga
Javier Marías

**Javier Marías** (Madrid, 1951) ei un escrivan espanhòu en lengua castelhana. Des dera publicacion deth sòn prumèr roman, *Los dominios del lobo*, quan sonque auie vint ans, a desvolopat ua carrèra literària que l'a convertit en un des escrivans espanhòus mès prestigiosi. Ei hilh deth filosòf Julián Marías. Des der an 2006 ei membre dera Reiau Acadèmia Espanhòla.

## Òbra

### Romans

* *Los dominios del lobo* (1971).
* *Travesía del horizonte* (1972).
* *El monarca del tiempo* (1978).
* *El siglo* (1983).
* *El hombre sentimental* (1986).
* *Todas las almas* (1989).
* *Corazón tan blanco* (1992).
* *Mañana en la batalla piensa en mí* (1994).
* *Negra espalda del tiempo* (1998).
* *Tu rostro mañana* (2002 - 2007):
** *1: Fiebre y lanza* (2002),
** *2: Baile y sueño* (2004),
** *3: Veneno y sombra y adiós* (2007).

### Libres de relats

* *Mientras ellas duermen* (1990; edicion ampliada en 2000).
* *Cuando fui mortal* (1996).
* *Mala índole* (1998).
Òrc

Un **òrc** es una creatura imaginària, inspirada dau gobelin dei legendas germanicas. Es a l'origina una espècia umanoïda dei mors brutalas, dins l'òbra de J.R.R. Tolkien, *[[Bilbo lo hobbit]]* e *[[Lo Senhor deis Anèus]]*.

Tolkien a nomat *orc* (mot anglés originau) aqueu tipe de creatura, assimilable a un demòni, d'après Orcus, nom d'un dieu dau monde sosterranh de la mitologia romana. De mai, lo mot *orc* significa "pòrc" en gaelic, la *p* disapareissent dins aquesta lenga. Aquò, correspònde a sa facha pòrcina.

## Leis òrcs dins l'òbra de Tolkien

## Leis òrcs dins Donjons & Dragons

Leis òrcs son d'umanoïdes monstruós de granda talha. Ben que son d'aspècte tant variable que leis umans, la màger part an una pèu grisassa, un frònt bas e fòrça clinat, un visatge pòrcin, una maissèla impausanta e d'ulhaus coma lei defensas de singlar. Sa pilositat fòrça desvolopada es rufa, seis aurelhas son coma aquelei d'un lop e an leis uelhs roges.

Leis òrcs son brutaus e agressius, vivon generalament de pilhatge e de maraudatge. Seis enemics ereditaris son leis elfes : dins la cosmologia estandard de D&D, lei legendas òrcs còntan coma lo dieu elfe Corellon Larethian a emborniat lo dieu òrc Gruumsh dins un duèl legendari.

Son organizats en societat tribala, totjorn en cèrca de novèus territòris de pilhar.

Son leis opausants mai populars dei gropes de jogaires, ambé la familha dei gobelins.

La descripcion, la definicion e lei caracteristicas de juec deis òrcs an evoluit au cors deis edicions. En particular, son alinhament, qu'èra leiau marrit dins la segonda edicion d*Advanced Dungeons & Dragons*, es devengut caotic marrit dins la tresena edicion de *D&D*.

* Leis òrcs dei Reiaumes Oblidats son aquelei dau *D&D* de basa.
Sentiment

Lo **sentiment** qu'ei l'accion o la facultat de recéber impressions e de conéisher, de compréner e d'apreciar dirèctament bèras causas shens lo secors deu rasonament, de l'observacion o de l'experiéncia. Lo mot que pòt tanben definir bèra ua de las passions, de las emocions e generaument de tot fenomèn de la vita afectiva.