America del Sud

L**'America del Sud** (var. **America dau Sud, America deu Sud**) es una partida del continent american o, segon certans geografs, un continent a despart, entre l'ocean Atlantic e l'ocean Pacific.

L'America del Sud a una superfícia de , per la màger part dins l'emisfèri sud. Fa solament tres milions d'ans que foguèt restacada a l'America del Nòrd, un periòde recent a l'escala geologica. Los Andes foguèron tanben formats a aquela epòca.

Los païsatges de l'America del Sud son variats. S'i pòt trobar de nautas montanhas, coma los Andes, de selvas tropicalas (coma la selva pluviala atlantica e la selva pluviala amazoniana), de regions semideserticas (coma lo *sertão* brasilièr), de savanas (coma la region brasilièra del *cerrado*), de desèrts (coma los d'Atacama o de Patagònia) e mai de glacièrs (coma lo glacièr Perito Moreno, en Argentina).

Lo portugués i es la primièra lenga, que la populacion totala de Brasil representa 51% de la populacion totala de l'America del Sud.

## Geografia

thumb|left|Imatge satellit de l'America del Sud.|247x247px
L'America del Sud constituís la màger part australa de las tèrras emergidas de çò qu'es generalament designat coma lo Mond Nòu, l'emisfèri oèst, o las Americas. Se trapa al sud e a l'èst del Canal de Panamà, que travèrsa l'istme de Panamà. Geograficament, gaireben tot lo territòri sudamerican es situat sus la placa sudamericana.

Geologicament, lo continent foguèt restacat a l'America del Nòrd fa solament tres milions d'ans, çò que provoquèt lo grand escambi american. Tanben los Andes son una cadena de montanhas relativament joves e sismicament precàrias, anant del nòrd al sud lo long de la bordadura occidentala del continent ; lo territòri a l'èst dels Andes es principalament cobèrt per la selva tropicala umida, lo vast bacin d'Amazonas. Lo continent presenta tanben de regions pus secas coma la Patagònia Orientala o lo desèrt d'Atacama.

[thumb|[Patagònia (Argentina).]]
Lo continent sudamerican compren tanben de nombrosas illas, que fòrça d'entre elas apertenon als païses del continent. Fòrça illas de Caribas (las Antilhas) son situadas sus de la placa cariba. Aruba, Barbados, Trinitat e Tobago son situats sul replanat continental sudamerican. Las Antilhas Neerlandesas e las dependéncias de Veneçuèla son localizadas al nòrd del continent. Geopoliticament, las illas Estats e los territòris d'otramar de la Cariba son generalament considerats coma una part d'America del Nòrd. Las nacions d'America del Sud que bòrdan la Mar Cariba: Colómbia, Veneçuèla, Guyana, Surinam e Guaiana – forman l'America del Sud cariba. Las autras illas son las Galapagos, l'Illa de Pascas (en Oceania mas dependenta de Chile), l'illa Robinson Crusoe, l'illa de Chiloé, la Tèrra del Fuòc, e las Illas Malvinas.

### Recòrds
[thumb|Los [Andes]]
[thumb|Un riu dins la [selva amazoniana]]Se tròba en America del sud:
* Las mai nautas casudas d'aiga, Salto Angel,
* Lo flume amb lo debit mai grand del mond, Amazonas,
* La cadena de montanhas mai longa, los Andes,
* Lo desèrt mai sec, lo desèrt d'Atacama,
* la via de camin de fèrre mai nauta, Ticlio,
* la capitala mai nauta, La Paz,
* lo lac navegable mai naut, lo lac Titicaca,
* la vila mai australa, Puerto Toro.

## Istòria

### Lo periòde preeuropeu

#### De la caça a l'agricultura

Li promieri migracions umani en Amèrica comencèron a partir dau  avC. Foguèron l'òbra de caçaires-culhèires venguts d'Asia que passèron per lo destrech de Bering e que colonizèron pauc a pauc lo continent. Dins mai d'una region, aqueli populacions selecionnèron de plantas comestibli, cen que menèt a un desvolopament progressiu de l'agricultura. Lo blat turc e la patata aguèron probablament un ròtle preponderant dins aquela evolucion. Aquò favorizèt la sedentarizacion de populacions e l'aparicion de societats ierarquizadi e urbanizadi. Aqueu procediment comencèt en Mesoamerica emb li civilizacions olmèca e maia. Pi, si difusèt vèrs lo sud e li regions andini dont arribèt durant la promiera mitat dau millenari I avC.

#### Li civilizacions precolombiani

La conoissença de l'Amèrica dau Sud precolombiana es mai que mai basada sobre l'arqueologia que li culturas e civilizacions andini non avían de sistèmas d'escritura. Li civilizacions mai importanti de la region si formèron dins la zòna centrala dei Andes, mas de culturas sedentari apareissèron finda au nòrd de la cordilhiera (cultura de San Agustín, Muiscas...).

La mai anciana cultura ierarquizada d'Amèrica dau Sud es, segon li conoissenças actuali, aquela de Chavín. Si desvolopèt lo lòng dau litorau perovian au començament dau millenari I avC e engendrèt de progrès importants dins lu domenis de l'agricultura, de la terralha, de l'artesanat (textiles, trabalh de l'aur...) e l'arquitectura. A partir dau sègle IV avC, intrèt dins una fasa protourbana mas una crisi d'origina inconoissuda entraïnèt la sieua disparicion durant lo sègle II avC. Totun, d'autri civilizacions si formèron rapidament dins la region entre lo 200 avC e lo 600 apC. Li mai conoissudi son la cultura de Moche e la cultura de Nazca. La promiera si caracterizèt per una terralha policròma decorada de scenas figurativi e realisti presentant de detalhs de la vida quotidiana dei abitants. La segonda desvolopèt finda una terralha de qualitat, mas es mai que mai famoa per lu sieus geoglifes.

Pi, entre lo 600 e lo 1200, la region foguèt dominada per li culturas associadi ai vilas de Tihuanaco e de Huari. La promiera vila si situava au sud dau lac Titicaca. Èra au mens un important centre religiós emb una influéncia culturala sobre l'ensèms de la region. Foguèt a l'origina d'un « estile de Tihauanaco » que si difusèt vèrs lo sud fins a Huari. Lo sieu desvolopament s'acompanhèt d'una intensificacion de l'agricultura. Totun, a partir dau 1200, la secaressa roïnèt rapidament la vila que foguèt abandonada. Huari èra finda un centre ceremonial important. A partir dau sègle VII, comencèt la conquista dei sieus vesins e formèt un empèri lo lòng dau litoral perovian. Grands bastissèires, desvolopèron l'agricultura e implantèron de colonias dins mai d'una region. Luchèron egalament còntra li culturas locali per uniformizar lo sieu espaci. Aquela politica foguèt a l'origina d'un estile arquitectural caracteristic que permet de mesurar l'extension de l'influéncia de la vila. A partir dau 900, intrèron pauc a pauc dins una fasa de declin, bessai en rason de conflictes emb la civilizacion de Tihuanaco. Pendent lo sègle XI, lo territòri de Huari si fragmentèt e cada pòple de l'empèri tornèt devenir independent.

Entre lu sègles XII e XIV, la region andina conoissèt un periòde de fragmentacion politica e de diversitat culturala. Lu dos pòples pus influents d'aquela epòca son lu Chimus e lu Aimaràs. Installats dins la vau de Moche, lu Chimus formèron un estat centralizat dirigit per un monarca absolut. A partir dau 1200, adoptèron una politica expansionista. Totun, dins lo corrent dei ans 1460, foguèron vencuts e somés per lu Incas. Lu Aimaràs ocupèron un important territòri au nòrd e au sud dau lac Titicaca. I formèron sèt « nacions » organizadi en dos reiaumes. Li modalitats de l'integracion dei Aimaràs a l'Empèri Inca non son conoissudi, mas un raliament negociat es probable.

Lu Incas èran probablament un pòble eissit de la fragmentacion de la civilizacion de Huari. Installats dins la vau de Cusco, menèron una tièra de guèrras còntra lu Chancas, un pòble installat dins la vau vesina d'Andahuailas. Aquelu conflictes gardèron un caractèr locau entre lo 1200 e lo 1400 e foguèron probablament embelits dins lu racòntes incas. Totun, durant la promiera mitat dau sègle XV, lu Incas menats per Viracocha Inca sometèron la region chanca. Lo butin obtengut li permetèt de formar un estat ben estructurat e lu Incas posquèron estendre la sieua zòna d'influéncia. A partir dau 1463, aquò menèt a la conquista d'un important empèri qu'anava, au sieu apogeu, de la region de Quito au nòrd ai territòris araucans au sud (lo nòrd dau Chile actuau).

L'empèri èra dirigit per l'Inca, considerat coma lo descendent dirècte dau Dieu-Soleu. Lo territòri èra dividit en tres parts destinadi ai besonhs dau clergat, de l'Estat e dei comunautats. Lu Incas impausèron l'usatge de la sieua lenga, lo quíchoa, e lo culte dau Dieu-Soleu, instaurèron un sistèma de corrogadas per trobar la man d'òbra necessàrias a la construccion dei infrastructuras comuni (rotas, servici militar...), installèron de colonias de locutors dau quíchoa dins li regions estrategiqui e metèron en plaça una administracion eficaça per susvelhar lo territòri. Totun, laissèron una certana autonòmia ai nòbles locaus que foguèron pauc a pauc integrats dins l'administracion. Un sistèma d'ostatges obligatòris permetent d'educar lu enfants de l'aristocracia a Cusco favorizèt aquela politica.

Totun, l'òrdre inca èra fragile e, a l'arribada dei Espanhòus, non èra aplicat dins toti li regions de l'empèri. De mai, dau 1529 au 1532, una violenta guèrra de succession opauèt lu fius de Huayna Capac. S'acabèt per la victòria d'Atahualpa, mas laissèt de divisions prefondi au sen de la societat. Li destruccions èran finda importanti dins li regions centrali.

#### Lu pòbles d'Amazònia

En defòra de l'espaci andin, li conoissenças son mai fragmentari mas de descobèrtas recenti mòstran l'existéncia de culturas arqueologiqui estendudi en Amazònia. La cultura dau maniòc li tenguèt una plaça importanta e de rets comerciali importanti existissián dins la jungla. A l'arribada dei Europèus, la seuva èra bessai poblada per 10 milions d'Amerindians. Totun, aqueli populacions declinèron rapidament au contacte dei malautiás importadi d'Euròpa e d'Africa.

#### Lu pòbles dau sud dau continent

Dins li regions sud dau continent, lo modèle de societat demorèt aqueu dau caçaire-culhissèire si desplaçant a pen. Pauc a pauc, quaucu pòbles desvolopèron una agricultura rudimentària e adoptèron un mòde de vida semi-nomada. L'aclimatacion dau cavau a la pampa durant la promiera mitat dau sègle XVI accelerèt lu trajèctes, mas non cambièt prefondament l'organizacion sociala. Lo mai coneissut son lu Araucans que vivián a l'oèst dei Andes. Menaçats per lu Incas, formèron una mena de confederacion tribala capabla d'arrestar li armadas de l'Inca Tupac Yupanqui. Pi, resistissèron ai Espanhòus.

### L'Amèrica Espanhòla

#### La Descobèrta e la Conquista

Au començament dei ans 1520, lu Espanhòus, ben establits en Amèrica Centrala après la conquista de Panama, pantaièron d'agantar la region de Peró. Per aquò, s'associèron Francisco Pizarro e Diego de Almagro. En lo 1527, una expedicion de reconoissença permetèt a Pizarro d'arribar dins la vila de Tumbes, a l'extremitat nòrd de l'Empèri Inca. Li observèt la preséncia d'objèctes d'aur e d'argent e s'entornèt en Espanha per obtenir de *capitulaciones* li permetent de venir governador de la region. Ralièt finda la sieua familha. Totun, non negocièt un títol important per Almagro, cen que foguèt a l'origina de conflictes ulteriors.

L'expedicion decisiva arribèt dins la region de Quito en lo 1532. Emb solament quaucu centenaus d'òmes, lu Espanhòus non representavan una menaça clara. Atahualpa acceptèt donc una entrevista diplomatica organizada dins la vila de Cajamarca. Li tombèt dins una emboscada e foguèt capturat per lu conquistadors. Una importanta rançon foguèt exigida per sa liberacion, mas prudents, Pizarro e Almagro preferissèsson l'executar après lo pagament. D'efècte, lu Incas dispauavan encara de tres armadas intacti dins lo nòrd (Ruminavi) e lo centre (Chalcuchima e Quisquis). L'avançada vèrs Cusco foguèt donc dificila e marcada per de combats violents còntra li fòrças dau generau Quisquis. Dins lo nòrd, Ruminavi opauèt finda una resisténcia acarnida còntra l'armada de Sebastian de Belalcazar, un luectenent de Pizarro que fondèt Guyaquil en lo 1535 per contrarotlar la region. Totun, lo problèma principau de Pizarro foguèt de gerir li regions centrali de l'Empèri Inca. Nomèt de fraires d'Atahualpa per assegurar la continuitat politica de l'Estat, mas lu dos Incas noveus (Tupac Hualpa e Manco Inca) contunhèron de negociar per obtenir la partença dei Espanhòus e refusèron d'admetre la conquista. Entretant, après lo pilhatge de Cusco (novembre de 1533), li dissensions entre Pizarro e Almagro s'agravèron.

Per amaisar la situacion, Pizarro laissèt la conquista dau sud de l'Empèri a Pizarro e ai sieus partisans. Dau sieu caire, fondèt Lima per dispauar d'un pòrt e assegurar li sieui relacions emb Panama. Totun, deuguèt rapidament faire fàcia a dos imprevists. Lo promier foguèt una revòlta de Cusco menada per Manco Inca. En lo 1536, lu insurgents capitèron s'assetjar la vila dont una garnison dirigida per Hernando Pizarro capitèt de resistir. Lo segond foguèt la revirada de l'expedicion d'Almagro dins lo sud. Au sieu retorn, Almagro dirigissèt alora la sieua armada vèrs Cusco. Lu Incas deuguèron abandonar lo sèti, mas Almagro capturèt lu fraires de Pizarro presents dins la vila e ne'n pilhèt directament possession. Aquò entraïnèt una guèrra civila entre lu dos camps. En lo 1538, lu almagristas foguèron batuts dins la region de Cusco e Almagro foguèt capturat e executat. Son fiu, Diego de Almagro lo Jove ralièt lu partisans de son paire, organizèt l'assassinat de Francisco Pizarro e si proclamèt governador de Peró en lo 1541. Totun, aquela victòria non durèt. En lo 1542, la corona espanhòla intervenguèt per restablir l'òrdre e Almagro lo Jove foguèt executat.

L'intervencion dau 1542 marquèt lo començament d'una estabilizacion progressiva dau Peró Espanhòu. Totun, l'alunhament dau territòri e lo ressentiment dei partisans d'Almagro favorizèron encara mai d'una revòlta demièg lu Espanhòus. De mai, lu Incas de Manco Inca capitèron de mantenir un reiaume independent, lo reiaume de Vilcacamba, dins li regions montanhoï. Après l'assassinat de Manco Inca per de partisans d'Almagro en lo 1544, Vilcacamba demorèt en patz emb lu Espanhòus. Lo reiaume se cristianizèt lentament e lu Espanhòus assaièron de negociar la sieua somission d'un biais pacific. Totun, un incident frontalier entraïnèt una guèrra novèla en lo 1572 e la vila foguèt pilhada per una armada espanhòla. Lu Incas si retirèron dins la jungla per si tornar organizar, mas foguèron pauc a pauc obligats de si dispersar.

#### L'Empèri Espanhòu

#### Lo Brasil coloniau

#### Li guèrras d'independéncia

### L'instabilitat dau sègle XIX

### Li guèrras revolucionari e li dictaturas dau sègle XX

### L'Amèrica dau Sud despí lu ans 1990

## Annèxas

### Ligams intèrnes

* Andes
* Empèri Inca


### Bibliografia

**Istòria precolombiana :**
* Carmen Bernand, *L'Amérique latine précolombienne : Dernière glaciation - XVIe siècle*, Belin, coll. « Mondes anciens », 2023, 680 p.
* Luis Jaime Castillo e Santiago Uceda Castillo, *Le Pérou avant les Incas*, París, musée du quai Branly / Flammarion, 2017.
* Henri Favre, *Les Incas*, París, coll. « Que sais-je ? », 1984, 125 p.
* César Itier, *Les Incas*, París, coll. « Guide Des Civilisations », 2008, 214 p.
* Alfred Métraux, *Les Incas*, París, coll. « Le temps qui court ou Seuil Points Histoire », 1962, 186 p.

### Nòtas e referéncias