open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cròme

Lo **cròme** es l'element quimic de numèro atomic 24, de simbòl Cr. Lo còs simple es un metal de transicion. Amb lo molibdèn e lo tungstèn fa partida del grop 6 de la taula periodica. Aqueles elements se caracterizan per de còsses simples metallics qu'an de punts de fusion enauçats, de pressions de vapor entre las mai bassas e de coeficients de dilatation termica febles. De mai, la superficia d'aqueles metals es cobrida per un jaç d'oxids qu'empacha lo desvolopament de reaccions quimicas destruseiras. Aquò assegura aital l'estabilitat dels elements en preséncia de basas o d'oxidants febles.
Vanadi

Lo **vanadi** es un element quimic, de simbòl V e de numèro atomic 23. 

Es un metal rar, mòl e ductil. Se ne tròba dins d'unes minerals e es principalament utilizat dins los aligatges.

## Produccion e fònt de vanadi

[thumb|Tròç de vanadinita, exemmle de [minerau a basa de vanadi.]]

La fònt principala de vanadi son lei titanomagnetitas e, dins una mendre mesura, la carnotita. D'efiech, lo vanadi es rarament l'objècte d'una esplecha exclusiva, mai es puslèu un sosproduch obtengut dins lo quadre de la produccion d'un autre metau.

Après son extraccion, la titanomagnetita es reducha, en preséncia de carbon, a temperatura auta per formar d'escòrias contenent de titani e una fonda bruta contenent de fèrre e de vanadi. L'injeccion d'oxigèn dins aquela fonda permet de produrre un autre tipe d'escòrias contenent entre 12 e 24 % de pentoxid de vanadi. La carnotita es tractada a caud amb d'acid sulfuric e de clorat de soda durant 24 oras. Après filtracion, lo lixiviat, que contèn de vanadi e d'urani. Aqueu liquid es plaçat au contacte d'un solvent contenent una amina, d'isodecanòu e de querosèn per retirar l'urani. Puei, lo vanadi es a son torn extrach dau lixiviat amb un solvent adaptat, expausat a una solucion de carbonat de sòdi e precipitat sota forma de vanadat d'amòni per reaccion amb de sulfat d'amòni. Enfin, lo vanadat es filtrat, secat e termolizat per formar de pentoxid de vanadi.

Lo pentoxid de vanadi obtengut a partir d'aquelei procès pòu èsser reduch per produrre de vanadi pur a partir d'una reaccion amb de calci e d'alumini. Pòu tanben èsser utilizat per fabricar de ferrovanadi. Dins aqueu cas, lo pentoxid es reduch en preséncia d'alumini puei integrat dins l'aliatge per dissolucion dins lo fèrre en fusion.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Aliatge.
* Metau.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Escandi

L**'escandi** es un element quimic de numèro atomic 21 e de simbòl Sc.

Es un metal de transicion mòl, d'aspècte blanc argentat. Se tròba d'escandi dins qualques rares minerals en provenéncia d'Escandinàvia. Es classat amb lo radi, l'itri e los lantanids dins las tèrras raras.

## Precaucions / toxicologia
La posca d'escandi metallic es inflamabla.
Calci

Lo **calci** es un element quimic, de simbòl **Ca** e de nombre atomic 20. Es un element quimic essencial a la vida. Se calcula que lo calci representa entre  1,5% e un 2% del pes d'una persona, que  99% se tròba dins los òsses e la resta dins los  teissits e liquids corporals intervenent dins lo metabolisme cellular.
Potassi

Lo **potassi** es un element quimic, de simbòl **K** (d'etimologia aràbia al-kali) **) e de numèro atomic 19.

Es un metal alcalin mòl, d'aspècte blanc metallic (leugièrament blavàs) que se tròba naturalament ligat a d'autres elements dins l'aiga de mar e dins de minerals nombroses. S'oxida rapidament al contacte de l'aire e reagís violentament amb l'aiga. Sembla quimicament lo sòdi.

### Isotòps

Se coneis l'existéncia de 24 isotòps del potassi :

*Las valors marcadas d'un # son de valors de prediccion.*
*Las valors de spin de febla certitud e mai las incertituds*
*per las darrièras chifras son indicadas entre parentèsis.*
Andrieu Dexet

**Andrieu Dexet** (en francés *André Dexet*), nascut a Lemòtges en 1921, e mòrt en 1997, es un escriveire lemosin de lenga francesa e de lenga occitana. Escrivet jos l'escais *Panazô*. Aquel escais es lo nom de la comuna de Panasòu, onte l'autor a viscut, escrit segon una grafia tradicionala lemosina e peirigòrda. Dins aquela grafia, s'escriu "ô" per "òu" dins las grafias classica e mistralenca. 
Jornalista, **Panazô** participet tanben a la premsa comunista lemosina (lo jornau l*'Echo du Centre*). Fuguèt tanben productor a la ràdio e a la television.
Edat Modèrna

L**'Edat Modèrna**, ò lei «**Temps Modèrnes**», es una dei grandei sosdivisions cronologicas de l'istòria; es un tèrme utilizat per leis istorians per se referir au periòde d'Euròpa Occidentala e sei colonias situat entre l'Edat Mejana e l'Edat Contemporanèa. Se considèra tradicionalament que comença amb la casuda de l'Empèri Roman d'Orient (casuda de Constantinòble) (1453) o la descubèrta d'America (1492) e que s'acaba en 1789 amb lo començament de la Revolucion Francesa.

Aqueu periòde se caracterizèt per lo creissement de l'importància de la sciéncia, per lo progrès tecnologic rapid e per lo desvolopament embrionari de la politica civila e de l'economia capitalista. La transicion de l'Edat Mejana a l'Edat Modèrna foguèt pas subita; lei fenomèns principaus liats a la modernitat (lo capitalisme, l'umanisme, leis nacions-estat e d'autrei) s'èran ja gestats dempuei annadas anterioras, encara que dau sègle XV au XVI la rapiditat dei cambiaments e la consolidacion d'aquestei fenomèns foguèron consideradas coma lo començament d'una epòca novèla. Lo procèssus de transformacion comencèt amb lo passatge d'una economia agrària e rurala, basada sus un sistèma politic feudau, a una economia comerciala, mercantila e urbana, basada sus un sistèma politic organizat dins de nacions-estat. Aquela revolucion comencèt au sègle XII amb la consolidacion de mai d'una nacion-Estat e amb la conquista o l'union d'autrei. L'actor sociau dau cambiament foguèt la borgesiá, que favorissiá l'umanisme, leis arts e leis innovacions tecnologicas e scientificas. Es politicament una epòca de predominança clara de la monarquia, amb d'embrions dei país actuaus. Se produtz una expansion territoriala o colonialisme. I a un resorgiment dei ciutats, gràcias au comèrci e au melhorament dei comunicacions. La borgesiá s'impausa progressivament coma classa dominanta. Se produsiguèt una creissença demografica considerabla, liada a la descreissença de la mortalitat, gràcias au progrès scientific. La sciéncia, en fach, creis en prestigi e qualitat gràcias a la predominança de la rason, subretot dins lo periòde apelat Illustracion. I a tres estils artistics basics: la Renaissença, lo Barròc e lo Neoclassicisme. Pendent l'Edat Modèrna lo poder de la religion descreis. Lei luchas religiosas continuan, e se produtz la reforma dau Protestantisme.
L'Alguer

**L'Alguer** (en catalan *L'Alguer*, en sarde *S'Alighèra*, en italian *Alghero*) es una comuna e ciutat al nòrd-oèst de Sardenha, en riba de mar. Es una comuna de la Ciutat Metropolitana de Sàsser. Es una enclava de lenga catalana. A una populacion de  personas dont  personas parlan encara lo catalan dins sa varietat locala, l'alguerés, una forma arcaïca del catalan oriental. Lo gentilici es **alguerés**, **-esa**.

A l'Edat Mejana foguèt una vila fortificada, mas uèi viu del torisme. A un bèl pòrt e un environament mediterranèu barcelonés fòrça polit.

Las gents li atribuisson l'escais «Barceloneta».

## Galariá

Fichièr:Municipio alghero bandiere.jpg|La casa comunala de L'Alguer.
Fichièr:Unitat de la llengua Alghero.jpg|Eslogan «Unitat de la llengua»
Fichièr:Alghero Torre de Sperone.jpg|Torre de l'Esperó
Fichièr:Alghero Torre de Maddalena.jpg|Torre de la Magdalena 


## Ligams
*   Sit oficial de la comuna de l'Alguer
*   Portal de cultura e actualitat a l'Alguer

## Nòtas e referéncias
Asturian

L**'asturian**, tanben apelat **bable** (noms autoctòns: *asturianu, bable*), es una varietat de l'asturleonés pròpria al Principatat d'Astúrias. Segon los autors, se considèra que l'asturian es 1º una varietat de l'asturleonés considerat coma lenga en se, o ben 2º (segon la classificacion tradicionala) qu'es una varietat de l'asturleonés qu'es el una varietat de la lenga espanhòla. Pasmens los promotors de l'asturian refusan tota afiliacion amb l'espanhòl. 

## Nòtas e referéncias
Grèc (omonimia)

* Lo **[[grèc (lenga)]]** es la lenga.
* Lo **[[grèc (vent)|grèc]]** es un vent mediterranèu de nòrd-èst.
Estronci

L**'estronci** es un element quimic, de simbòl Sr e de numèro atomic 38. L'estronci, coma lo calci, es un alcalinoterrós. Es mòl, malleable, gris-jaune. Al contacte amb l'aire fòrma un filme d'oxid protector. S'enflama e crema aisidament dins l'aire e reagís amb l'aiga.
thumb|left|Estronci conservat jos argon

## Descobèrta

L'estronci foguèt isolat per Sir Humphry Davy (Anglatèrra) en 1808 après que son oxid foguèsse identificat dins la mena d'una mina d'Escòcia près de Strontian, l'estroncianita SrCO3 en 1790 per Thomas Charles Hope. Aquel s'apiejèt suls trabals de William Cruickshank e , los primièrs de postular l'existéncia d'un element desconegut dins l'estroncianita.

## Isotòps

L'estronci ten 35 isotòps coneguts de nombre de massa variant entre 73 et 107, e sièis isomèrs nuclars. Entre eles, quatre isotòps son estables e representan la totalitat de l'estronci natural : 84Sr (0,56 %), 86Sr (9,86 %), 87Sr (7,0 %) e 88Sr (82,58 %). Emai que 84Sr siá sopçonat de se desintegrar par desintegracion β+β+ en 84Kr, Aquesta foguèt pas per ara jamai observada e demòra considerat coma estable. La massa atomica estandart de l'estronci es de .

## Occurréncia

L'estronci se tròba dins de minerals tals que la celestina SrSO4 e l'estroncianita SrCO3. 
Lo taus d'estronci present dins la crosta terrèstra es feble (0,034 %). D'unes compausats (solubles) son presents dins l'aiga de mar e d'unas fonts (aigas mineralas).

D' **estronci radioactiu** (<sup>90</sup>Sr) e de cèsi radioactiu (<sup>137</sup>Cs) an contaminat la biosfèra a la seguidas dels ensages nuclears dins l'aire, e après la catastròfa de Chornobil (l'estronci foguèt lo poluant distant principal amb l'iòde e lo cèsi) puèi de Fukushima.

Lo bugadatge de l'estronci e/o sa bioconcentracion dins lo malhum trofic fan que la pollucion de l'aiga e de l'aire an rapidament, segon l'UNSCAR, demesit (En 2009, las aiga de beguda e d’irrigacion despassavan pas pus 1 becquerel de cèsi e d'estronci per litre). Mas una partida d'aquel estronci foguèt reconcentrat per la cadena alimentària, via d'unes campairòls especialament. Un metòde analitic foguèt publicat per estandardizar l'analisa de l'estronci dins los campairòls a la seguida del passage del nívol de Chornobil.

## Nòtas e referéncias
Itri

L’**itri** (var. **ittri**, en latin *yttrium*, del vilatge suèc d’Ytterby) es un element quimic, de simbòl Y e de numèro atomic 39. L’itri es un element de transicion d’aparéncia metalica, qui ten un comportament quimic pròche d’aquel dels lantanids, e classat istoricament dins las tèrras raras, amb l’escandi e los lantanids.

## Referéncias
Zircòni

Lo **zircòni** es l'element quimic de numèro atomic 40, de simbòl Zr.

Foguèt descobèrt per Martin Heinrich Klaproth a Berlin, qui lo traguèt del zircon en 1789 jos forma d'oxid. Mas es pas qu'en 1824, que Jöns Jacob Berzelius l'a isolat jos forma de metal a Estocòlme, en Suècia. En 1999 es trobat en Austràlia un fin bocin de cristal de zircòn de 4,4 miliards d'annadas d'edat : levat d'unes fragments de meteorits, es lo plus vielh objècte terrèstre conegut.

Es un metal de transicion apertenent, amb lo titani e l'afni, a la colomna IVb de la taula periodica dels elements.

Es tres còps mai abondant que lo coire dins la crosta terrèstra, que ne compausa 0,0165 % fins a una prigondor de  (principalament jos forma de zircòn ZrSiO e de zircona sonat tanben zirconia o  ou dioxid de zirconi ZrO).
### Referéncias
Niòbi

Lo **niòbi** es un element quimic, de simbòl Nb e de numèro atomic 41. Es un metal de transicion gris, rar, mòl, e ductil.
ISO 639

L'ISO 639 qu'ei un ensems de nòrmas internacionaus qui assòcian còdes a lengas.
La nòrma que ho creada en 1967, puish separada en mantuas nòrmas mantengudas separadament.

Qu'existeishen 6 nòrmas activas o en preparacion :
Molibdèn

Lo **molibdèn** es un element quimic del grop 6 de la taula periodica dels elements. Possedís lo simbòl **Mo** e lo numèro atomic **42**.
Rutèni

Lo **rutèni** es un element quimic, de simbòl Ru e de numèro atomic 44, que fa partida dels metals del grop del platin (diches metals de transicion)
Ròdi

Lo **ròdi** es un element quimic de nombre atomic 45 qu'aperten al grop 9 de la taula periodica dels elements. Son simbòl es **Rh**. Es un metal de transicion, pauc abondant, del grop del platin. Se tròba dins las menas de platin e s'utiliza dins divèrs aliatges de platin.
Palladi

Lo ** palladi** es un element quimic ; son simbòl es Pd e son numèro atomic es 46. Es un metal rar, brilhant e d'un blanc argentat, descobèrt en 1802 pel quimist anglés William Hyde Wollaston. Lo nomenèt d'après l'asteroïd Pallas (ancianament (2) Pallas), el meteis nomenat d'après l'epitèt de la divessa grèca Atena, que recebèt après aver tuat Pallas (filha de Triton). Lo palladi, lo platin, lo ròdi, lo rutèni, l'iridi e l'òsmi forman ensemble un grop d'elements apelat los metals del grop del platin. An de proprietats quimicas similaras, mas lo palladi a lo punt de fusion plus bas e es lo mens dens dels tres.
Indi (omonimia)

* Indi (element) (Element quimic)
* indi, color o tinta blava. 
* Indi, Indigò o Indigo (planta)
* Indi (lenga)
Telluri

Lo **telluri** es un element quimic de la taula periodica de simbòl Te e de nombre atomic 52. 

Foguèt descobèrt en 1782 per Franz-Joseph Müller von Reichenstein dins un mineral que conteniá aur e telluri. Martin Heinrich Klaproth li donèt son nom en 1798 derivat del mot latin pel planeta Tèrra, *tellus*.
Quirinus Ignatius Maria Mok

**Quirinus Ignatius Maria Mok**, dich *Kees Mok* (Amsterdam, Païses Basses, 30 de julhet de 1925- Lèida, Païses Basses, 12 d'agost de 2005), foguèt un lingüista neerlandés, especialista de la
literatura occitana.

## Biografia
Nascut lo 30 de julhet de 1925 a Amsterdam, Kees Mok i fa sos estudis superiors de francés que perseguís a la Sorbona (París). Ensenhant a l'Universitat d'Amsterdam tre 1955, es nomenat mèstre de conferéncias en 1968, annada de la publicacion de sa tèsi consacrada a l'estudi de las categorias morfologicas del genre e del nombre dins lo francés parlat de l'ora d'ara. De 1971 a 1988 ten la cadièra de lingüistica romanica a l'Universitat de Lèida.

Kees Mok aprofiècha dempuèi 1955 sos sejorns regulars en Peiregòrd, Lengadòc e Provença per aprigondir sa coneissença dirècta de l'occitan contemporanèu. Perlonga aital sos trabalhs sus la lenga d'òc medievala (*Manuel pratique de morphologie de l'ancien occitan*, 1977) per de nombrosas enquistas de terren e consacra mai d'un article a cèrts aspèctes gramaticals dels escriches de Jansemin, Anfós Daudet, Joan Bodon, Max Roqueta e Bernat Manciet.
Nomenat en 1978 Cavalièr de la Legion d'Onor per son accion en favor del manten dels estudis franceses als Païses Basses, Kees Mok foguèt en 1981 cofondator e administrator, puèi secretari general (1984-1990), enfin president (1990-1993) de l'Associacion Internacionala d'Estudis Occitans (AIEO).

Moriguèt lo 12 d'agost de 2005 a Lèida (Païses Basses).

## Òbras
* *Contribution à l'étude des catégories morphologiques du genre et du nombre dans le français parlé actuel* (Mouton, 1968).
* *De actualiteit van de grammaire van Port Royal* (1971)
* *Manuel pratique de morphologie d'ancien occitan* (Couthino, 1977).
* *Aspects de la construction des phrases chez Joan Bodon* (CESCM, 1991).
Associacion Internacionala d'Estudis Occitans

L**'Associacion Internacionala d'Estudis Occitans** o **AIEO** es una associacion que recampa mai de quatre
cents cinquanta especialistas de la lenga occitana, de la literatura e de l'istòria occitanas, e mai d'autras sciéncias umanas tocant Occitània; venon de vint e cinc nacionalitats diferentas. L'institucion foguèt fondada en 1981 a Lièja en Belgica. 

Sa presidenta actuala, dempuèi 2014, es la filològa asturiana Rosa María Medina Granda.

## Congrèsses de l'AIEO
En 2008, lo IX Congrès de l'AIEO se debanèt a Aquisgran (Alemanha)http://www.oc2008.aieo.org/.

## Presidents de l'AIEO
* 1981 - 1990: Peter T. Ricketts
* 1990 - 1993: Q. I. M. Mok
* 1993 - 2005: Georg Kremnitz
* 2005 - 2014: Walter Meliga
* 2014 - : Rosa María Medina Granda

### Vejatz tanben
* Sit oficial de l'AIEO
Imne Nacional Brasilièr

L**'Imne Nacional Brasilièr** (*Hino Nacional Brasileiro* en portugués) es l'imne nacional de Brasil :

Poèma de: Joaquim Osório Duque Estrada
Musica de: Francisco Manoel da Silva

I

OUVIRAM DO IPIRANGA AS MARGENS PLÁCIDAS

DE UM POVO HERÓICO O BRADO RETUMBANTE,

E O SOL DA LIBERDADE, EM RAIOS FÚLGIDOS,
,
BRILHOU NO CÉU DA PÁTRIA NESSE INSTANTE.

SE O PENHOR DESSA IGUALDADE

CONSEGUIMOS CONQUISTAR COM BRAÇO FORTE,

EM TEU SEIO, Ó LIBERDADE,

DESAFIA O NOSSO PEITO A PRÓPRIA MORTE!

Ó PÁTRIA AMADA,

IDOLATRADA,

SALVE! SALVE!

BRASIL, UM SONHO INTENSO, UM RAIO VÍVIDO

DE AMOR E DE ESPERANÇA À TERRA DESCE,

SE EM TEU FORMOSO CÉU, RISONHO E LÍMPIDO,

A IMAGEM DO CRUZEIRO RESPLANDECE.

GIGANTE PELA PRÓPRIA NATUREZA,

ÉS BELO, ÉS FORTE, IMPÁVIDO COLOSSO,

E O TEU FUTURO ESPELHA ESSA GRANDEZA.

TERRA ADORADA,

ENTRE OUTRAS MIL,

ÉS TU, BRASIL,

Ó PÁTRIA AMADA!

DOS FILHOS DESTE SOLO ÉS MÃE GENTIL,

PÁTRIA AMADA,

BRASIL!

II

DEITADO ETERNAMENTE EM BERÇO ESPLÊNDIDO,

AO SOM DO MAR E À LUZ DO CÉU PROFUNDO,

FULGURAS, Ó BRASIL, FLORÃO DA AMÉRICA,

ILUMINADO AO SOL DO NOVO MUNDO!

DO QUE A TERRA MAIS GARRIDA

TEUS RISONHOS, LINDOS CAMPOS TÊM MAIS FLORES;

"NOSSOS BOSQUES TEEM MAIS VIDA",

"NOSSA VIDA" NO TEU SEIO "MAIS AMORES".

Ó PÁTRIA AMADA,

IDOLATRADA,

SALVE! SALVE!
.

BRASIL, DE AMOR ETERNO SEJA SÍMBOLO

O LÁBARO QUE OSTENTAS ESTRELADO,

E DIGA O VERDE-LOURO DESSA FLÂMULA

- PAZ NO FUTURO E GLÓRIA NO PASSADO.

MAS, SE ERGUES DA JUSTIÇA A CLAVA FORTE,

VERÁS QUE UM FILHO TEU NÃO FOGE À LUTA,

NEM TEME, QUEM TE ADORA, A PRÓPRIA MORTE.

TERRA ADORADA

ENTRE OUTRAS MIL,

ÉS TU, BRASIL,

Ó PÁTRIA AMADA!

DOS FILHOS DESTE SOLO ÉS MÃE GENTIL,

PÁTRIA AMADA,

BRASIL!****

## Ligams extèrnes
* Imne Nacional Brasilièr
Sarde

Lo **sarde** (autonims: *sardu* , *limba sarda*  o *lìngua sarda* ) qu'ei ua lenga romanica parlada dens l'illa de Sardenha a l'excepcion deu nòrd (dialèctes de tipe còrs), de la vila de L'Alguer (on la lenga vernaculara ei lo catalan) e de Carloforte, de dialècte genovés au sud-oèst. Qu'ei ua de las lengas romanicas mei conservatoras de la fonologia e la morfologia latina, e que's deu shens dobte a la conquista dorèca de Sardenha peus romans, puish a l'isolament de l'illa.

Lo sarde que compta dus grans dialèctes, lo logodorés au centre de l'illa e lo campidanés au sud. La *limba sarda unificada* qu'ei un estandard basat suu logodorés, qui ei mei pròche deu latin, e mei natre e mei parlat per'mor de l'isolament relatiu deus parçans on se parla.
Campidanese Sardinian [sro]

Gallurese Sardinian [sdn]

Logudorese Sardinian [src]

Sassarese Sardinian [sdc]

Quauques caracteristicas deu sarde:

* L'article definit SU / SA derivat deu latin IPSE: *su cani*, "lo can"; *sa busaca*, "la pòcha"
:(de formas d'articles d'etimologia identica que son atestadas en catalan balear e dens quauques parlars occitans, véder article salat).

* Grana semblança dab lo latin classic:
:*Veni a domo mea*

## Ligams extèrnes

https://web.archive.org/web/20100420084939/http://www.limbasarda.it/

http://www.uls.it/documentos_raighina.page

https://web.archive.org/web/20121026012840/http://www.ditzionariu.org/
## Referéncias
Radon

Lo **radon** es un element quimic de simbòl **Rn** e de numèro atomic 86.
Es un gas nòble incolòr inodòr d'origina mai sovent naturala. Es una de las substàncias mai densas jos forma de gas dins las condicions normalas de temperatura e de pression.

Le radon existís pas jos forma de còs estable e totes sos isotòps coneguts son radioactius. Son isotòp mai estable es lo Rn, qu'a una mièja vida de  e que foguèt utilizat en radioterapia duscas dins los ans 1950. Son intensa radioactivitat empachèt son estudi quimic apregondit, e sols qualques-uns de sos compausats son plan coneguts.

L'importància sanitària del radon ten  dins sa radioactivitat importanta e al fach qu'es present pertot dins l'atmosfèra, es donc inalat. Es sovent lo pus gròs contributor a la dòsi d'un individú per la radioactivitat naturala, amb pasmens de fòrtas disparitats geograficas. Es aital la font principala d'exposicion naturala de las populacions umanas, animalas e de la part aeriana de las plantas als raionaments ionisants. En França, es susceptible d'èstre inalat a dòsis importantas dins los luòcs pauc aerats (lojaments) dels territòris ont es particularament present (Lemosin, Jura).
Astat

L**'astat** es un radioelement de simbòl **At** e de numèro atomic 85. Es lo pus escàs dels elements quimics fòra transuranians trapats naturalament dins la crosta terrèstra, ont es produit per la descreissença radioactiva d'elements pus pesucs. Totes los isotòps de l'astat an de mièja vidas cortas, lo mens instable es l'astat 210 amb un periòde radioactiu de 8,1 oras. Un escapolon vesedor de l'element pur a pas jamai estat produit mas tot especimen macroscopic seriá lèu lèu vaporizat per la calor resultant de sa pròpria radioactivitat.
Polòni

Lo **polòni** es un element quimic de la taula periodica, que son simbòl es **Po** e son numèro atomic 84. 

## Istòria
Tanben conegut jol nom de *Radi F*, lo polòni foguèt descobèrt per Pierre e Marie Curie-Skłodowska en 1898. Foguèt puèi renomenat per omenatjar la tèrra nadiva de Marie Curie, Polonha. En aquel temps, aquel país èra pas independent, se trobava jol domeni de Russia, Prússia e Austria, e Marie Curie esperava que aqueste nom li donariá cèrta notorietat.

Foguèt lo primièr element de tota una tièra que descobriguèron lo parelh Curie mentre qu'èran a cercar las causas de la radioactivitat de la pechblenda. La pechblenda, aprèp l'eliminacion de l'urani e del radi, èra encara mai radioactiva que la soma d'aqueles elements. Aquesta constatacion los portèt a trobar l'element novèl, que foguèt revelat per l'electroscòpi en lo disseparar amb de bismut.

En 2006 aqueste element venguèt famós a partir de l'enverinament de l'ex-espion rus Alexander Litvinenko a Londres lo 23 de novembre de 2006, probablament degut als servicis secrets russes.

Lo polòni es aperaquí 2,5 x 1011 vegadas mai toxic que l'acid cianidric, e es estat trobat dins lo tabac coma element contaminaire.

## Referéncias
Plomb

Lo **plomb** es un element quimic de simbòl **Pb** e de numèro atomic 82. Es un metal malleable gris blavenc, que ven blanc lentament en s'oxidar. Se considera actualament qu'es un element toxic, mutagèn e reprotoxic, sens cap de valor coneguda d'oligoelement. Lo plomb foguèt classificat coma potencialament cancerigèn tre 1980, dins lo grop 2B pel CIRC10 e puèi coma probablament cancerigèn per l'òme e l'animal en 2004. Dos de las sals de plomb, lo cromat de plomb e l'arseniat de plomb, son considerats coma carcinogènas pel CIRC.
Talli

Lo **talli** es un element quimic de simbòl **Tl** e de numèro atomic 81. Es un metal gris e malleable que se sembla a l'estanh mas, contràriament a aqueste, se descolora tre qu'es expausat a l'aire. Lo talli es fòrça toxic, çò que fa que foguèt sovent emplegat dins l'elaboracion de raticidas e insecticidas. Pasmens dempuèi que se pensa que pòt èsser cancerigèn, son emplec s'es vist reduch considerablament e mai dins mantun país son utilizacion es estada limitada o mai enebida. Es tanben utilizat dins los detectors d'infraroges.
Mercuri (element)

Lo **mercuri** (tanben anomenat *argent-viu*), es un element quimic de simbòl **Hg** e de numèro atomic 80. Es un metal qu'a temperatura ambienta se presenta jos la forma d'un líquid argentat inodòr. Tre que sa temperatura aumenta produsís de vapors toxicas e corrosivas, mai pesantas que l'aire. A d'efièches irritants e mai nocius s'es inalat, ingerit o mes en contacte amb la pèl.
Platin

Lo **platin** es un element quimic de simbòl **Pt** e de numèro atomic 78, que se situa dins lo grop 10 de la taula periodica dels elements.
Iridi

L**'iridi** es un element quimic de simbòl **Ir** e  de numèro atomic 77 situat dins lo grop 9 de la taula periodica dels elements. Es un metal de transicion blanc argentat, de la familha del platin, dur, fragil e pesuc. Es pas gaire abondós e se tròba naturalament dins de barrejas fachas amb de platin e d'òsmi. Es l'element mai resistent a la corrosion, çò que fa qu'es emplegat per elaborar d'aliatges que presenten una resisténcia elevada e que pòscan suportar de temperaturas nautas. Es tanben utilizat dins los contactes electrics, los aparèls que devon foncionar amb de temperaturas elevadas, e mai coma agent enduridor del platin.
## Ocurréncia naturala

left|thumb|Un tròç de metal iridi, blanc argent, quimicament purificat, semblant a de platin natiu

De natura siderofila, es fòrça escàs, veire sovent gaireben absent de la superfícia terrèstra amb un clarke de l'òrdre de  o  dins la crosta terrèstra mas pas dels meteorits metallics, tipe *[[meteorit de fèrre]]* e la preséncia d'iridi al limit dels jaces geologics Cretacèu-Terciari es un element essencial apiejant la teoria d'un impacte meteoritic (benlèu lo del cratèr de Chicxulub) a l'origina de l'extincion del Cretacèu, e dels dinosaures.

Lo limit K-T, marcant la frontièra temporala entre las èras del secondari (periòd del Cretacèu) Cretacèu e del Terciari (periòd del Paleogèn) Terciari, foguèt identificada per un fin estrat d'argila rica en iridi. Segon nombroses scientifics, coma los americans Luis Alvarez e son paire Walter que son a l'origina de la teoria de l'extincion dels dinosaures provocada per una collision entre la Tèrra e un asteroïde gigant, aquel iridi a una origina extraterrèstra, portat per un asteroïde o una comèta qu'auriá trucat la Tèrra près de çò qu'es ara la peninsula de Yucatan, en Mexic. Segon d’autres, tal que Dewey M. McLean del Virginia Polytechnic Institute, aquel iridi ten una origina volcanica. D'efièch lo nuclèu terrèstre ne's ric, e lo Piton de la Fournaise de La Reünion per exemple ne'n relarga encara uèi.

Es recuperat comercialament coma un sosproduch de las minas de niquèl.
Òsmi

L**'òsmi** es un element quimic de simbòl **Os** e de numèro atomic 76 situat dins lo grop 8 de la taula periodica dels elements.
Rèni

Lo **rèni** es un element quimic de simbòl **Re** e de numèro atomic 75 situat dins lo grop 7 de la taula periodica dels elements.
Chèc (lenga)

Lo **chèc** es una lenga eslava del gròp occidental, amb l'eslovac, lo polonés, lo sorab e lo cashob, e es oficiala dins la Republica Chèca.

L'ortografia utilizada uèi, basada sus l'alfabet latin, foguèt creada per Jan Hus.
Dakota (lingüistica)

Lo tèrme **dakota** o **dacòta** designa divèrses dialèctes parlats per las tribús dakotas qu'apertenon a la lenga sioana —que amb lo lakota— constituisson la lenga siox. 

Aqueste ensems es classificat coma **lenga dakota** pel SIL Internacional (còde ISO 639-3: dak).
 
Los dos  dialèctes que cadun contenon dos sosdialèctes (e tanben de variantas menoras) son:

Lo **dakota de l'Èst** (*santee-sisseton o dakhóta*)
* santee (isáŋyáthi: bdewákhatuŋwaŋ, waȟpékhute)
* sisseton (sisítuŋwaŋ, waȟpétuŋwaŋ)
Lo **dakota de l'oèst** (*yankton-yanktonai o dakȟóta*)
* yankton (iháŋktȟuŋwaŋ)
* yanktonai (iháŋktȟuŋwaŋna)
** yanktonai superior (wičhíyena)

## Problèma de classificacion

D'efièch, al lum de las acquisicions de la lingüistica sioana del darrièr decenni, la decision del SIL de classificar una sola lenga dakota apareis pro artificiala. A partir del recent diccionari *New Lakota dictionary* de Jan Ullrich, que declara explicitament incorporar los "*dialèctes*", e non pas la lenga, "*dakota*", apareis qu'existís cap element particular (levat lo nom) que permetriá de ligar d'un biais significatiu los dos dialèctes "santee-sisseteton" e "yankton-yanktonai" que formarián la lenga dakota, e permetriá de los classificar coma unitat lingüistica separada respècte al tresen dels dialèctes mai pròches de la cadena lingüistica siox, lo lakota. Coma  consequéncia naturala de que caldriá classificar ISO 639-3, en mai del lakota (lkt), ambedós  dialèctes dakota (en seguir aital plenament los resultats de las recercas de Parks e DeMallie), o considerar una  unitat lingüistica dakota-lakota unica, comprenent los tres dialèctes siox, mai o mens, mutualament comprensibles.

## Referéncias

## Bibliografia
*  DeMallie, Raymond J., « Sioux until 1850 »; dans R. J. DeMallie (éd.), *Handbook of North American Indians: Plains* (Vol. 13, Partie 2, 718–760), W. C. Sturtevant (Éd. Général), Smithsonian Institution, Washington, D.C., 2001, . 
*  Parks, Douglas R. & Rankin, Robert L., « The Siouan languages », *ibid.* (Partie 1, 94–114). 
*  Lewis, M. Paul (ed.), 2009. *[[ethnologue.com|Ethnologue]]: Languages of the World*, Sixteenth edition, éd. SIL International, Dallas, Texas, États-Unis. 
*  Parks, D.R. & DeMallie, R.J., « Sioux, Assiniboine, and Stoney Dialects: A Classification », dans *Anthropological Linguistics*, 1992, vol. 34, nos 1-4 
*  Ullrich, Jan, *New Lakota Dictionary : Lakhótiyapi-English / English-Lakhótiyapi & Incorporating the Dakota Dialects of Santee-Sisseton and Yankton-Yanktonai*, Bloomington,Lakota Language Consortium, 2008 (ISBN 0-9761082-9-1)
Nahuatl

right|thumb|250px|Reparticion dels locutors del nahuatl per estat.
Lo **nahuatl**, **nahua** o **mexican**, es una lenga amerinda de la familha utoastèca indigèna de Mexic. Foguèt la lenga veïculara de l'Empèri Astèca e uèi es la lenga amerinda que compta mai de locutors en Mexic, amb  personnas aperaquí; la màger part son bilingües amb l'espanhòl. D'aquela lenga venon de mots coma Mexic, Guatemala, chocolat o tomata.

Nahuatl foguèt parlat en Mexic central dempuèi al mens lo sègle VII. Èra la lenga dels astècas que dominèron çò qu'es lo Mexic central actual entrò a la conquista espanhòla. Durant aqueste periòde la varietat de nahuatl parlada pel estatjants de Tenochtitlan venguèt una lenga prestigiosa en Mesoamerica. Al moment de la conquista, amb l'introduccion de l'alfabet latin, lo nahuatl venguèt tanben una lenga literària, e serviguèt per redigir fòrça cronicas, gramaticas, poesias, documents administratius e codèx entre los sègles XVI e XVII. Aquela lenga literària primairenca basada sus la varietat ligüistica de Tenochtitlan foguèt nomenada nahuatl classic e es entre las lengas americanas pus estudiadas e melhor documentadas.

## Nòtas
Galés

Lo **galés** (autonims: *Cymraeg*,   o *y Gymraeg*, ) es una lenga celtica parlada per  personas. Uèi es la lenga cooficiala del País de Galas (al costat de l'anglés) e s'ensenha a l'escòla. La lenga es documentada dempuèi lo sègle VI e sa literatura es una de las pus ancianas d'Euròpa.
Tarragona

**Tarragona** es lo capluòc de la comarca catalana de Tarragonés e de la província omonima.

La vila foguèt tanben capitala de la província romana Tarraconensis (Tarragonesa), e es per aquesta rason que ten dins son patrimòni actual de vestigis arqueologics e monuments remarcables que datan d'aquela epòca (coma l'anfiteatre o sas muralhas. Teniá  abitants en 2009
e  abitants dins l'airal metropolitan.

## Geografia
La vila se situa sus la còsta de la mar Mediterranèa, en riba esquèrra de l'embocadura del flum Francolí. 

## Transports
Lo pòrt de Tarragona es lo primièr pòrt de merças d'Espanha. L'Aeropòrt de Tarragona-Reus es situat à Reus e dispausa de vint e set linhas rzgularas internacionalas e nacionales, la vila dispausa d'une gara TGV (gara de Camp de Tarragona) e d'une gara centrala desservissent pels trens regionals e de grandas linhas.
 

## Embessonatges
* Avinhon
* Alghero 
* Orleans 
* Stafford 
* Klagenfurt 
* Pompèi 

## Ligams extèrnes

* Pagina web de la Comuna
* Informacion de la Generalitat de Catalonha
* Informacion de l'Institut d'Estadística de Catalunya
* Les nostres imatges de Tarragona, pagina amb d'imatges de Tarragona, las fèstas, etc.
* Tàrraco Wiki
* Notícies de la demarcació de Tarragona
* Agenda d'actes de la demarcació de Tarragona
* Web amb informació de la Tàrraco Imperial
* xagatarragona.cat informacion culturala e istorica de Tarragona
Lista d'autors occitans

Literatura ~ Occitan > Literatura occitana > Lista d'autors occitans
----

### Lista d'autors occitans :
* Guilhem Ader
* Max Allier
* Marius André
* Josèp d'Arbaud
* Alexis Arette-Lendresse
* Claudi Assemat
* Joan Geraut d'Astròs
* Théodore Aubanel
* Ives Baradat
* Franc Bardòu
* Claudi Barsòtti
* Emili Barta
* Jean-Baptiste Bégarie
* Bellaud
* Bernat Bergé
* Clamenç Besomba
* Valèri Bernard
* Justin Besson
* Joana Blacàs
* Roumié Blancon
* Joan Bodon
* William Bonaparte-Wyse
* Zefir Bòsc
* Joan Bernat Bouéry
* Jan deu Bosquet
* Jan Boset
* Franc Bronzat
* Joan Frederic Brun
* Miquèu de Camelat
* Thérèse Canet
* Al-Cartero
* Julien de Casabona
* Joan Ives Casanòva
* Félix-Marcel Castan
* Antoine Cazes
* André Chamson
* Micheu Chapduelh
* Clardeluna
* Mossen Condò Sambeat
* Leon Còrdas
* Joan Loís Cortial
* Juli Cubainas
* Léopold Dardy
* Anfós Daudet
* Cesari Daugé
* Fèlis Daval
* Louis Debrons
* Ferran Delèris
* Marcela Delpastre
* Pierre-Célestin Delrieu
* Domenica Descomps
* Ciprian Desporrins
* Henri Dommergues
* Marcèla Drutèl
* Marc Dumas
* Eliette Dupouy
* André du Pré
* Joan Escafit
* René Escoula
* Marcèu Esquieu
* Prospèr Estieu
* Maria Jò Etcheverry
* Joan Baptista Fabre
* Joan Enric de Fondevila
* Joan Claudi Forêt
* August Forès
* Pau Froment
* Sèrgi Gairal
* Charles Galtier
* Pèir de Garròs
* Joan Ganhaire
* Victor Gelu
* Filadèlfa de Gèrda
* Bernat Giély
* Pèire Godolin
* Pèire Gogaud
* Ramon Gogaud
* Eric Gonzales
* Pau-Lois Granier
* Joan Guers
* Fèlis Gras
* Jansemin
* Sèrgi Javaloyès
* Marius Jouveau
* Reinié Jouveau
* Mario Louiso Jullien
* Romieg Jumèu
* Robèrt Lafont
* Pierre-Daniel Lafore
* Andrieu Lagarda
* Joan Victor Lalana
* Jaume Landier
* Louise Lantuejoul
* Roger Lapassada
* Bertrand Larade
* Eugène Larroque
* Justin Larrebat
* Cristian Laus
* Joan Loís Lavit
* Daniel Loddo
* Célestin Maffre
* Clément Majorel
* Bernat Manciet
* Robèrt Martí
* François-Raymond Martin
* Pèir Massartic
* Jan dau Melhau
* Régis Michalias
* Aquiles Mir
* Pèire Miramont
* Frederic Mistral
* Enric Molin
* Jean Mouzat
* Xavièr Navarròt
* Renat Nelli
* Joan Palay
* Simin Palay
* Loïsà Paulin
* Rotland Pecot
* Henri Pellisson
* Antonin Perbòsc
* Albert Pestour
* Alexis Peyron
* Andreu Pic
* Jules Ponsolle
* Loís Pujòl
* Jòrdi Rebol
* Joseph Roumanille
* Ives Roqueta
* Max Roqueta
* Pierre Rouquette
* Joseph Roux
* Henriette Roussel
* Joan Gastellu-Sabalòt
* Nicolas Saboly
* Laurent Salesse
* Arnaut de Saleta
* Isidore Salles
* Joseph Salvat
* Enric de Salanovat
* Fernand Sarran
* Bernat Sarrieu
* Dionisi Saurat
* Savignan
* Jean Setze
* Alem Surre-Garcia
* Paul Tallez
* Jean-Pierre Tennevin
* Léon Teyssier
* Sylvain Toulze
* Raymonde Tricoire
* Arsèni Vermenosa
* Florian Vernet
* Benazet Vidal
* Frederic Vouland
Caerdydd

thumb|280px|right|Lo castèl de Caerdydd, País de Galas.

**Caerdydd** () o **Cardiff** () es la capitala e la vila principala del País de Galas. Se tròba dins la baia de Bristol e pròche la frontièra amb Anglatèrra. La populacion de Cardiff èra de  abitants en 2001, èra laidonc 16ª vila del Reialme Unit. Sa superfícia totala es de 140 km².

A Caerdydd se parla mai anglés que galés dempuèi qualques sègles, mas lo galés garda una preséncia viva dins una part de la populacion, a l'escòla e dins las institucions.

## Ligams extèrnes
* Sit en francés sul País de Galas e Caerdydd
* Sit oficial de l'administracion de Caerdydd (en anglés o galés)
Latin

Lo **latin** (autonim: *lingua latina*) qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de Laci (en latin: *Lătĭum*) a l'entorn de Roma. Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en 476 apC, lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça (substrat) o deus invadidors (superestrat), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las lengas romanicas. Aqueth grop de lengas que compren l'occitan, lo catalan, lo francés, lo castelhan (espanhòu), l'aragonés, l'asturleonés, l'italian, lo portugués, lo galèc, lo sarde, lo romanés, lo romanch, lo ladin, lo friolan, lo francoprovençau (arpitan) e lo judeoespanhòu.

## Articles connèxes
* Evolucion del latin:
**latin arcaïc
***latin classic
****latin vulgar
*Declinason del latin

## Referéncias
Uviéu

**Oviedo/Uviéu** () o **Uviéu** () es una ciutat e una comuna espanhòla situada dins lo nòrd-èst de la peninsula Iberica, capitala del Principat d'Astúrias.

Son escut d'armas arbora los títols «plan nòbla, plan leiala, meritosa, invencida, eroïca e bona» (en espanhòl: *muy noble, muy leal, benemérita, invicta, heroica y buena*).

Lo conselh municipal es regit pel Municipi d'Uviéu, que conta amb una session plenièra conformada per 27 conselhièrs e n'es presidit pel cònsol màger d'Uviéu, Alfredo Canteli (PP) dempuèi 2019.

## Toponomia
Durant l'Auta Edat Mejana, la ciutat d'Uviéu sorgiguèt un pujòl cridat en latin medieval *Ovetao* o *Oveto*.

La ciutat es coneguda jol nom *Uviéu* o *Uvieo* en asturian. Dempuèi març de 2019, la denominacion oficiala bilingüe es «**Oviedo/Uviéu**».

thumb|400px|left|Universitat d'Oviedo.

## Nòtas

## Referéncias
Girona

**Girona** (; en catalan: *Girona* ) es una vila del nòrd-èst d'Espanha, en Catalonha.  Es la capitala de la comarca de Gironés aital coma de la província omonima. Lo tèrme municipal de Girona conten las entitats de populacion seguentas: 

## Geografia
Girona es situada al jonhent del flume Ter e de la ribièras Onyar, Güell, e Galligants, a 70&nbsp;m d'altitud, a l'endrech nomenat *Pla de Girona*.

Girona confronta al nòrd  las comunas de Sant Julià de Ramis e Sarrià de Ter; a l'èst, aquelas de Celrà e Juià; al sud-èst, aquela de Quart; al sud-oèst, aquelas de Fornells de la Selva e Vilablareix; e a l'oèst aquelas de Salt e Sant Gregori.

## Nòtas e referéncias
Madrid

**Madrid** (; en espanhòl: ) es la capitala d'Espanha, aital coma de la Comunautat Autonòma de Madrid. 

Es un important centre industrial, e lo centre mai important de comèrci, servicis e bancari d'Espanha.

thumb|230px|''Plaza Mayor'', importanta plaça de Madrid.

## Istòria
Au sègle IX, l'emir de Còrdoa, Mohamed Ièr, que fondè ua hortalessa en aqueth lòc au ras de l'arriu mazanares en lo bèth batejar *Magerit* (). 

Lo rei Ferran Ièr de Castelha que prengó ua purmèra vegada aquesta hortalessa e lo son vilatge en 1047, mes, los jutjant brica interessants, que 'us tornè en escambi d'un tribut. La vila que ho definitivament conquestada en 1085 peu rei Anfós IV de Castelha, au maugrat qui hore sacamandejada peus almoravides en 1109.

En 1525, Madrid que ho lo lòc de detencion deu rei de França, Francés Ièr.

Felip II d'Espanha que prengó en 1561 la decision de mudar la soa cort de Toledo a Madrid e aquesta que vadore atau e dinc au dia de uei, capitala d'Espanha e, alavetz, deu son empèri. 

Au sègle XIX, l'envasion francesa que miè a la susmauta deus madrilencs (lo 2 de mai de 1808) e a la sanhosa repression de l'armada de Napoleon (ambs hèitas immortalizadas per Francisco Goya). En 1812 Josèp Bonaparte qu'avó d'abandonar Madrid tornada crubar per la dinastia deus Borbons dab l'entrada deu rei Ferrand VII d'Espanha.

Durant la Guèrra Civiu Espanhòla, Madrid que ho bombardejada per l'armada rebèlla de Francisco Franco qui i he la soa entrada en 1939, en tot clavar atau la guerra.

En 1973, durant la dictatura franquista, la ciutat que ho marcada per la repression politica e reaccions de resisténcia com l'atemptat de l'ETA contra lo president deu conselh Luis Carrero Blanco, alavez successor probable deu dictator qui eth, e's morí en 1975 en tot deishar atau lo parat au rei Joan Carles Ièr de restaurar la monarquia en promulgant la constitucion de 1978. Lo desenvolopament d'aqueth procès democratic que hore l'encausa, en 1981, de la temptativa infructuosa de còp d'Estat peu coronèu Antonio Tejero Molina.

Desempuish la ciutat qu'a conegut un gran desvolopament urban e culturau, sustot dab las annadas qui seguèn la caduda de la dictatura e qui hon batejadas *[[la Movida]]*, justament peu lor dinamisme.

## Musèus

* Musèu Arqueologic Nacional de Madrid
* Musèu d'America
* Real Academia de Bellas Artes de San Fernando
* Musèu deu Prado
* Musèu Reina Sofia
* Musèu Thyssen-Bornemisza

## Galariá

Image:Museum Reina Sofía Madrid Spain Espana this is a front photo close up at the Queen Sofia Museum in 2011 month of June.jpg|Musèu Reina Sofia.
Image:Tragabolas en la Puerta del Sol.jpg|Puerta del Sol , Madrid
Image:Puerta del Sol (Madrid) 12.jpg|Puerta del Sol, Madrid
Image:Puerta del Sol de Madrid The statue by sculptor Antonio Navarro Santafe Madrid Spain Bear Statue.jpg|Puerta del Sol, Madrid
Image:Puerta del Sol (Laurent) detalle.jpg|Puerta del Sol, Madrid  - 1870


## Annèxas

### Articles connèxes
* Real Madrid Club de Fotbòl

### Nòtas e referéncias
Irlandés

L**irlandés** o **gaelic irlandés** (autonim: *Gaeilge*, //) es una lenga celtica parlada coma lenga nativa dins l'illa d'Irlanda per gaireben 104&nbsp;000 personas, dins de zònas occidentalas ruralas que forman lo *Gaeltacht*, territòri ont l'irlandés a la primièra plaça. L'irlandés foguèt la primièra lenga d'Irlanda fins a l'Edat Mejana, quand l'illa foguèt conquista pels angleses.

Dempuèi 1922, es, davant l'anglés, la lenga oficiala principala de la Republica d'Irlanda, ensenhada dins las escòlas publicas ; mas fòra lo Gaeltacht, l'anglés es omnipresent. La màger part de la populacion la compren plan, e 260&nbsp;000 personas la sabon parlar plan.

## Referéncias
Ceuta

**Ceuta** (oficialament en espanhòl; ) es una ciutat autonòma espanhòla e un territòri extra-europèu situat en Africa Septentrionala, enrodat per Marròc. 

Despuèi son independéncia en 1956, lo Reialme de Marròc reclama las ciutats de Ceuta e Mellila coma part integranta de son territòri nacional, mas Espanha non a jamai efectuat de negocions en la matèria.

## Articles connèxes

* Comunautat autonòma 
* Melilla

## Nòtas e referéncias
Cornic

Lo **cornic** (autonim: *Kernowek* o *Kernewek*; pronóncia estandard: ) es una lenga celtica parlada en Cornoalha, en Grand Bretanha. Amb lo galés e lo breton, lo cornic es descendent de la lenga britonica.

## Istòria
Lo cornic es aparegut en 33 dC, que deriva del dialècte britonic tardiu del sud-èst. Se pòt dividir l'istòria del cornic en quatre estapas: 

* *cornic primitiu*: d'aquela etapa non i a cap de mencions escritas a partir de 33 dC fins a 333 dC.
* *cornic ancian*: de 800 a 1200, amb la redaccion del *Vocabularium Cornicum*.
* *cornic mejan*: de 1200 a 1575; de la segonda metat d'aquel periòde proven la majoritat de la literatura cornica.
* *cornic modèrne*: de 1575 a 1800.

La darrièira locutritz monolingüa èra Dolly Frentreath (mòrta en 1777), que demorava a Mousehole. John Davey, regent a Zennor foguèt la darrièra persona que mestrejava pro la lenga de sis aujòus per la parlar. Moriguèt en 1891 e se ditz qu’entretenguèt sas competéncias lingüisticas en parlant cornic a son cat. Es utilizat coma lenga primièira que dins un desenau de fogaus. Segon lo *Daily Telegraph*, cent personas d’uèi parlan correntament lo cornic, cinc cents pòdon tenir una discussion, e aperaquí 3500 personas ne’n sabon de bocins.

## Evolucion lingüistica
Los especialistas de lengas celticas regretan sovent que las tres lengas, cambrian, breton e cornic, avián causit tres normalizacions divergentas. Tradicionalament, lo cornic èra considerat coma un dialècte del breton continental, però de filològs afirman que las lengas foguèsson ja diferenciadas despuèi lo . 

En realitat lo KLT (Cornoalha, Leon, Tregòr) aviá ja agut d'evolucions divergentas. Coma la normalizacion de la lenga cambriana comencèt al segle VI (*sic*), es gaire pensable de la retocar.

En escambi, las  normalizacions del breton e del cornic, faitas per de gents que non son pas de lingüistas, son plan recentas, e pas encara sedimentadas dins tota la populacion. Se podriá tornar a un aute projècte de normalizacion lingüistica.

## Bibliografia
* 

## Nòtas

## Referéncias
Clemenç Besomba

**Clemenç Besomba** o **Clamenç Besomba** (en francés *Clément Besombes*, Teissièras, lo 11 d'octòbre de 1937 – Mauriac, lo 21 de decembre de 2010) èra un escrivan occitan d'Auvèrnha.

## Biografia
Majorau del Felibritge, de la mantenéncia d'Auvèrnha, que n'èra atanben lo sendic, Clemenç Besomba èra professor retirat d'espanhòu.

Parlava occitan de familha. Sortissiá de l'Aurlhagués e s'establiguèt pro d'ora a Mauriac. Trabalhèt fòrça pel parlar auvernhat de la vila e per la consciéncia occitana.

Li devèm tant de causas qu'aquò sariá longarut de tot dire. Sufís de saber que son accion anava dinc fòrça direccions diferentas:

- faguèt sortir del doblit onde tombavon lentament belcòp de nosti grands autors auvernhats e aurlhagués. Faguèt conéisser coma aquò a la generacion jova lo grand poeta païsan e filosòf de la Marjarida cantalesa, Pèire BIRON, aliàs NORIB.

- publiquèt a si risques un recuèlh di poemas de l'autor d'Eitrac Julian Galèri, un di primiers occitans qu'utilizava la grafia classica. Julian Galèri mandava de poemas en grafia classica a sa femnòta durant la Guèrra de Quatòrge, onde foguèt gasat a Tessalonica, çò qu'abrivèt sa mòrt dinc leis annadas seguissentas.

- A dobèrt un Musèu de las Tradicions Ruralas a Mauriac

- A creat lo grop folclorique felibrenc "la Miramontesa".

- Aquò sariá tròp long de repertoriar cada article escrit per noste valent majorau dinc *La Cabreta*. Diguessam que si racontes son plan marcats per sei conviccions pacifistas, antimilitaristas e l'ideia de Victor Hugo que .

- Lo majorau Clemenç Besomba èra atanben un militant actiu, e pro nalt plaçat, çaquedelai, del PCF. I espandissiá una influéncia plan positiva puèi que lo PCF del Cantau es ben favorable a la lenga.

## Òbras
* *Parpandejadas*
* *Poesia e istòrias*

## Nòta


## Annèxes
### Bibliografia
*

### Ligams extèrnes
Bernat de Ventadorn

**Bernat de Ventadorn** èra un trobador lemosin de la mitat del sègle XII. Es famós per son mestritge e mai per la popularizacion de l'estil trobadorenc *[[trobar lèu]]*, e per sas *[[Canso]]s* prolificas, qu'ajudèron a definir lo genre e a establir la forma "classica" de poesia de l'amor cortés, e foguèt imitat e reproduit per fòrça trobadors del meteis sègle .

Segon Uc de Sant Circ, Bernat èra lo filh d'un fornièr del castèl de Ventadorn en Lemosin. Aprenguèt probablament l'art de cantar e d'esciure de son mèstre Eble III de Ventadorn. Malurosament s'amorosiguèt de la molher d'aqueste darrièr e deguèt alara fugir en Normandia a la cort dels Plantagenèsts ont trobèt gràcia alprèp d'Alienòr d'Aquitània. Protegit per divèrsas dònas, puèi per Raimon V de Tolosa, s'acabèt la vida dins un monestièr (segon Frederic Mistral, es l'abadiá de Dalon, ont se moriguèt tanben Bertran de Bòrn).

## Extrach

*Lo tems vai e ven e vire*
*Per jorns, per mes e per ans,*
*Et eu, las no.n sai que dire,*
*C'ades es us mos talans.*
*Ades es us e no.s muda,*
*C'una.n volh e.n ai volguda,*
*Don anc non aic jauzimen.*

*Pois ela no.n pert lo rire,*
*E me.n ven e dols e dans,*
*C'a tal joc m'a faih assire*
*Don ai lo peyor dos tans,*
*- C'aitals amors es perduda*
*Qu'es d'una part mantenguda -*
*Tro que fai acordamen...*

## Referéncias

## Ligam extèrne
* Òbras completas