Senta Aralha (Gers)

**Senta Aralha** (*Saint-Arailles* en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.

Qu'ei un deus castèthnaus mei conservats de la vath d'Ossa.

## Geografia
Senta Aralha qu'ocupa ua superfícia de 1320 ectaras e que se situa a ua altitud mejana de 186 m. Los sons punts culminants que son a 236 m (castèth d'aiga au dessus de la capèra de Bretons) a l'èst, e 230 m (bòsc de Montpelhièr) a l'oèst. Lo punt mensh elevat de la comuna qu'es a ua altitud de 136 m. Lo vilatge eth medish qu'ei a 173 m d'altitud.
Lo castèthnau que susplomba duas vaths, la de l'Ossa e la deu Lizet, qui se rejonhen en amont deu vilatge. Son encadradas per duas linhas de cresta orientadas nòrd-sud.

### Situacion
Senta Aralha se situa just a l'escart de la rota qui mena de Mielan a Vic en Fesensac (a la crosada de la D34 e de la D189). Los vilatges mei pròches que son Rigapeu (a 2,6 km), Miranas (à 2,8 km) e Montesquiu (7 km). Senta Aralha qu'aperten au canton de Vic de Fesensac, vila que n'es alunhada de 16 km. Senta Aralha se tròba a 25 km d'Aush, Caplòc deu departament de Gers.

### Clima
Lo clima qu'ei de tipe oceanic degradat. Qu'ei caracterizat per estius cauds, sovent auratjós. genèr qu'ei generalament lo més mei fred. La ploja que se desparteish inegalament durant l'annada.

Pluviometria relevada au Castèth, ans 2001-2008

**2001**    630 mm

**2002**    791 mm

**2003**    733 mm

**2004**    792 mm

**2005**    747 mm

**2006**    825 mm

**2007**    781 mm

**2008**    984 mm

### Fauna e flòra
La varietat geologica entraina la preséncia de mantun ecosistèmas, rics en fauna e flòra.

Suber los terrens calcaris que creishon nombrosas orquidèas sauvatjas. Un trabalh de recensement e de preservacion qu'estó entreprés dab Natura 2000. Ua passejada annau qu'ei organizada cada 1èr de mai, entà observar las flors. Que se remarcan tanben lavandas, cardoncelles e globulaires. Parpalhòus, criquets, sautarèus o enqüera bernadas, insèctes deus mitans secs, qu'aimon d'i víver.

Las zonas bocagèras que son colonisadas entremiei autras per diferentas varietats de tinhahús com lo rinolòf o le vespertilion de Bechstein.

Ribèras, pesquèrs e pradèras umidas que son pòbladas d'espècias divèrsas, com la sofia, un peish d'aiga doça, o la cistuda, ua tortuga aqüatica. Grapauds, granolhas, tritons e domaisèlas qu'i demoran tanben.

Que passan hèra ausèths per Senta Aralha e s'i atardan a còps com lo corbençon, lo gaje-pube o lo rossinhòu.

Au demiei de la fauna sauvatge, se remarcan singlars, cabiròus, becadas, reinards o enqüera lèbes. Lo passatge de las palomas e deus canards sauvatges trai los amators.

## Toponimia
La prononciacion que seré [seŋta'raʎɔ] . La senta onorada dens lo nom de la comuna qu'es Aulària de Barcelona (fòrma dominanta de son nom en occitan), en latin *Sancta Eulalia*, martirizada a Barcelona en 304. L'aferèsi, supression de la vocala iniciala deu segond mot, remplaçada per la vocala finala deu prumèr, de *-a* final de *senta* davant la vocala iniciala *E-* (Dauzat parla d' elision )  que dona, en partent d' *Eulàlia*, *Aulàlia*. La seguida que seré *Aulària* (dissimilacion) > *Auràlia* (metatèsi) > *Aràlia* (reduccion deu diftongue) > *Aralha* (palatalizacion de *-l-* per lo *iòd*). Dens l'òrdre de l'evolucion fonetica, donat per Maurici Romieu, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, la plaça de la palatalizacion de *-l-* qu'es convencionala .
Segon Negre, *Eulalia*, nom de senta, que passèc a **Auralia* (dissimilacion), puish **Aralia* (atraccion de *aralh* « araire », puish elision e passatge au masculin (en francés) .

Véser tanben Senta Aulària.

## Istòria

## Administracion
Senta Aralha qu'ei un vilatge de la Comunautat de comunas d'Artanhan en Fesensac.

### Cònsols

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de Vic de Fesensac; qu'es ara deu canton de Fesensac.

## Demografia

* en 1821, annexion de *Saint-Jean-d'Angles* (en francés), benlèu Sent Joan d'Angles
* En  la populacion qu'èra de  abitants e la densitat qu'èra de  ab/km².

### Demografia de Saint-Jean d'Angles (nom francés)

* Las donadas de la dreta deu grafic que son las de la comuna sancèra de Senta Aralha

## Economia

## Patrimòni religiós
thumb|Capèra de Betons
thumb|La glèisa de Senta Aralha

## Personalitats ligadas dab la comuna
* Pèir Massartic (1918-2002). Il est l'auteur de nombreux poèmes en langue d'oc, dont certains furent rédigés lors de sa captivité en Allemagne pendant la seconde guerre mondiale. Il fait paraître en 1962 son recueil *Escapados (Evasions)*. Les vers de Massartic ont été récompensés par plusieurs prix dont le Jasmin d'argent. Il a été cònsol de Senta Aralha de 1959 à 1971. Il est décédé le 22 d'abriu 2002. Son nom a été donné à la salle de classe anciana de la Mairie de Senta Aralha.

## Véser tanben
* Comunas de Gers
* Societat Arqueologica de Gers

## Ligams extèrnes
* Sent Aralha suu site de l'Insee
* Sit de la comuna

## Nòtas e referéncias