open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lengas polinesianas

Las **lengas polinesianas** son un grop de lengas oceanianas, elas meteissas un sosgrop de las lengas austronesianas. Del nombre de 38, son parladas en divèrsas illas d'Oceania, particularament – mas pas solament – dins los divèrses archipèlas que constituisson Polinesia.

## Classificacion
La classificacion intèrna del polinesian es segon Lynch, Ross e Crowley (2002):
*lengas tongicas
**tongian
**niuafo'ou
**niuean
*lengas polinesianas nuclearas
**uvean de l'èst
**futunian de l'èst
**pukapuka
**rennellés-bellonés
**tikopia
**uvean de l'oèst
**futunian de l'oèst
**ifira-mele
**emae
**anuta
**lengas ellicèas
***lengas samoa-tokelau
****samoan
****tokelauan
***lengas ellicèas-isoladas
****tuvaluan
****nukuoro
****kapingamarangi
****nukuria
****takuu
****nukumanu
****luangiua
****sikaiana
****pileni
***lengas polinesianas de l'èst
****rapanui
****lengas polinesianas centralas orientalas
*****lengas marquesicas
******hawaiian
******marquesic nuclear
*******marquesian
*******mangarevian
******lengas tahiticas
*******maòri
*******moriori
*******tahitic nuclear
********tahitian
********tuamotuan
********austral
********rapa
********penrhyn
********rarotongan
********manihiki-rakahanga

## Referéncias

## Fonts
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Lengas micronesianas

Las **lengas micronesianas** son una branca de las lengas oceanianas, e apartènon doncas a la familha de las lengas austronesianas. 

## Classificacion
La classificacion intèrna del micronesian es:
*nauruan
*kosraés
*micronesian central
**gilbertés
**micronesian de l'oèst
***marshallés
***lengas trukicas-ponapeïcas
****lengas trukicas
*****chuukés
*****mortlockés
*****puluwatés
*****carolinian
*****tanapag
*****woleaian
*****ulithian
*****sonsorolés
*****tobian
****lengas ponapeïcas
*****pohnpeian
*****mokilés
*****pingelapés
*****ngatikés

## Referéncias

## Fonts
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Lengas malaiopolinesianas centreorientalas

Amb 708 lengas sus un total de 1248 segon ethnologue.com, lo grop dich **centreoriental** es lo mai nombrós demest la branca malaiopolinesiana de las lengas austronesianas.

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Lengas caucasencas del nòrd-oèst

Las **lengas caucasencas del nòrd-oèst** son una de las tres familhas de lengas del Caucàs.

## Classificacion de las lengas
*grop cherquès
**cherquès occidental
***adigue
**cherquès oriental
***cabard
*obikh
*grop abcaz-abaza
**abcaz
**abaza
Lengas caucasencas del nòrd-èst

Las **lengas caucasencas del nòrd-èst** o **lengas nakhodaguestanianas** forman la màger de las tres familhas de lengas de Caucàs. Son parladas dins lo Sud de Russia, dins las Republicas d'Ingoshia, de Chechenia e de Daguestan e en Georgia e en Azerbaitjan.

## Classificacion
*lengas nakh 
**chechèn
**ingosh
**bats (tsova-tush)
*lengas avaroandi 
**avar 
**andi 
**bagwalal
**botlikh 
**godoberi
**akhvakh 
**karata 
**tindi
**chamalal 
*lengas tsezicas 
**tsez 
**bezhta
**hunzib
**hinokh
**khvarshi
*lak
*darguin 
*lengas lesguicas
**lesguian
**tabassaran
**aghol 
**rotol
**tsakhor
**archi
**kryz
**bodokh
**odi
**agvan
*khinalog
Lengas daguestanesas

Las **lengas daguestanianas** son una de las doas brancas presentadas tradicionalament coma constituent la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst. L'autra branca es formada, dins aquela vision, per las lengas nakh.

Auèi d'autras classificacions meton en dobte l'existéncia d'aquel devesiment en dos.
Lengas tibetobirmanas

Las lengas **tibetobirmanas** son las lengas non sineticas de la familha de las lengas sinotibetanas, que mai de 400 son parladas dins las nautas tèrras de l'Asia del sud-èst e dins d'unas parts de l'Asia de l'èst e del sud: entre China, Índia, Tibet, Nepal, Botan, Birmania e dins qualques regions de Paquistan, de Bangladèsh, de Tailàndia, de Laos e quitament de Vietnam. Aperaquí 60 milions de personas parlan las lengas tibetobirmanas, que aperaquí la mitat parlan lo birman, e 13 % de lengas tibetanas. Lo nom deriva de las lengas pus parlada, es a dire lo birman (mai de 35 milions de locutors) e las lengas tibetanas (mai de 8 millions). Aquelas lengas an tanben de tradicions literàrias importantas, que datan respectivament dels sègles XIIen e VIIen. La màger part de las autras lengas son parladas per de comunautats fòrça pus pichonas, e nombrosas d'entre elas son pas estats descritas en detalh.
## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Boroshaski

Lo **boroshaski** (o burushaski, bouroushaski) es una lenga isolada parlada en Paquistan en Índia.

## Localisacion
Lo boroshaski es parlat dins lo nòrd de Paquistan, dins las valadas d'Hunza e de Nagar, situadas dins lo district de Hunza-Nagar, dins lo district de Gilgit e dins aquel de Ghizer. Son restacats a la region de Gilgit-Baltistan. 

## Classificacion
Lo boroshaski es un isolat lingüistic. Los boroshò de la valada de Yasin, parlan un dialècte leugierament diferent del boroshaski se meteis, e qu'es sovent sonat lo werchikwar.

## Referéncias

## Fonts
*  Peter C. Backstrom, 1992, *Burushaski*, dins Peter C. Backstrom, Carla F. Radloff (eds.), Languages of Northern Areas, Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan 2, p. 31-54.
Lengas nakh

Las **lengas nakh** son un grop de lengas caucasencas parladas dins lo Sud de Russia, dins las Republicas d'Ingoshia, de Chechenia e en Georgia.

## Classificacion de las lengas
La classificacion tradicionala es de presentar las lengas nakh coma una de las las doas brancas as tres lengas, amb las lengas daguestanesas, de la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst.

las tres lengas nakh son:
*chechèn
*ingosh
*bats o tsova-tosh
Lengas ienisseianas

thumb|250px|Evolucion de l'airal original de las lengas ienisseianas (dempuèi lo sègle XVII (tota la zòna) fins al sègle XX (islas rojas))

Las **lengas ienisseianas** son parladas dins l'èst de Siberia en Russia, dins la region del flume Ienisseï. Aquesta familha de lengas compta pas que sièis membres coneguts :
* Lo ket
* Lo yug
* Lo kott (atudat)
* L'arin (atudat)
* L'assan (atudat)
* Lo pumpokol (atudat) 
Las quatre darrièras s'atudèron tre los sègles XVIII o XIX, e son pas conegudas que per d'escriches ancians, notadament, pel kott, los del lingüista finlandés Matthias Alexander Castrén.

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Jingpo

Los **jingpo** ( o kachins, jinghpo, zaiwa, tsaiwa) son un pòble tibetobirman que viu en Birmania e en China, dins la província de Yunnan.
Un grop viu en Índia, en Arunachal Pradesh, ont es conegut jos lo nom de singhpo.

## Lenga
Lo jingpo es una lenga del grop kachinic que fa partida de la branca brahmaputrana de la familha tibetobirmana.
Lengas na-dené

La familha **na-dené** recampa las lengas d'una partida dels pòbles d'origina de l'America del Nòrd; compren las lengas atabascanas, e mai las lengas eyak e tlingit. 

## Vejatz tanben
*Lengas per familha
Lengas coshiticas

Las **lengas coshiticas** son un dels grop de lengas, al sen del grop de la familha de las lengas afroasiaticas.

Lors principalas compausantas son l'afar, l'oromo e lo somali.

## Classificacion
*lengas coshiticas del nòrd
**beja
*lengas agaw o lengas coshiticas centralas
**awngi
**bilen o bilin
**khamtanga
**kemant o qimant
*lengas coshiticas de l'èst (?)
**lengas coshiticas orientalas de las tèrras bassas
**lengas coshiticas orientalas de las tèrras nautas
** lengas yaaku-dullay
** dahalo
* lengas coshiticas del sud
Egipcian

L**'egipcian** es una lenga parlada en Egipte dempuei lo Neolitic fins a uei, amb de formas fòrça divèrsas segon leis epòcas: i se destria mai que mai l'egipcian ancian (de l'Edat Antica e de l'epòca dei faraons) e lo còpte, qu'es una varietat pus recenta apareguda amb lo cristianisme e practicada uei solament coma lenga liturgica. 

L'egipcian ancian s'escriviá amb leis ieroglifs, lo còpte s'escriu amb un alfabet derivat de l'alfabet grèc: l'alfabet còpte.

La lenga egipciana forma una brancaa autonòma dins la familha dei lengas afroasiaticas.

Cau pas confondre l'egipcian amb lo dialècte arabi d'Egipte (l'arabi es la lenga dominanta en Egipte dempuei l'islamizacion dau país a l'Edat Mejana).

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
* Ieroglifs egipcians
Lengas omoticas

Las lengas omoticas son una de las brancas de la familha de las lengas afroasiaticas.

## Classificacion intèrna
Segon Bender (1988), la classificacion intèrna de las lengas omoticas es:
*lengas aroïdas: hamer, banna, karo, aari, dime
*omotic del nòrd
**lengas mao: diddesa, hozo-sezo, ganza
**dizoïd
***lengas dizoïdas (o maji): dizi, sheko, nayi.
***lengas gonga (o kafa, kefoïdas): kafa-mocha, shinasha, anfillo
***yemsa
***ometo-gimira
****gimira
****langues ometo
*****ometo del nòrd: wolaitta, gamo, gofa, malo, kullo-konta, dache, dorze, oyda, male, et d'autras
*****ometo del sud: zayse, koorete, gidicho, kachama
*****chara

## Referéncias


## Fonts
*  Lionel M. Bender, 2000, *Comparative Morphology of the Omotic Languages*, Lincom Studies in African Linguistics 19, Munich, Lincom Europa ISBN 3-89586-251-7
*  Richard J. Hayward, 1990, *Introduction*, dins Omotic Language Studies (editor: Richard J. Hayward), pp. vii-xix, Londres, School of Oriental and African Studies, University of London ISBN 0-7286-0166-4
Lengas kartvelianas

Lei **lengas kartvelianas** son una familha de lengas que se parlan au sud-oèst de Caucàs, a la termiera d'Euròpa e d'Asia. 

## Classificacion intèrna
*esvan
*grop georgian-zan
**georgian
**sosgrop zan
***mingrelian
***laz

## Classificacion extèrna
Existís pas de vision consensuala per establir una parentat entre lo kartvelian e d'autrei familhas de lengas, maugrat d'ipotèsis nombrosas (inclusion dins l'ipotetica superfamilha nostratica, parentat ipotetica amb lo basco o ben amb lo nòrd-caucasenc que pasmens son fòrça diferents).
Lengas nostraticas

Las **lengas nostraticas** serián una superfamilha de lengas que recamparián mantuna familha de lengas d'Eurasia : las lengas indoeuropèas, oralicas, altaïcas, dravidas, sud-caucasencas (georgian, esvan, laz, etc.) e afroasiaticas. La validitat d'aqueste recampament es contestada per una partida dels lingüistas. Aquelas lengas serián totas de descendentas d'una lenga non-atestada que li dison lo *protonostratic*.

Dos eveniments marquèron l'estudi del nostratic en 2008: la mesa en linha del *Nostratic dictionary* de Dolgopovsky e la publicacion per Allan Bomhard deus dus volumes de *Reconstructing Proto-Nostratic*

## Referéncias
*  Stachowski, Marek, "Teoria nostratyczna i szkoła moskiewska".(pdf) – *LingVaria* 6/1 (2011): 241-274.

## Nòtas
Elamita

L**'elamita** es una lenga mòrta, que foguèt parlada dins lo reialme d'Elam. Es una lenga aglutinanta qu'a pas jamai pogut èsser ligada a las lengas semiticas vesinas, o a las lengas indoeuropèas. D'unes lingüistas an ensajat de raprochar l'elamita e lo sumerian, sens capitar de convéncer lors pars. D'autres l'an ligat a las lengas dravidianas encara parladas en Índia. 

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Lengas chadicas

Las **[[lenga]]s chadicas** fan partida de la familha de las lengas afroasiaticas, e son parladas en Africa. 

Lo haussà es la lenga chadica mai parlada.

## Classificacion
Las lengas chadicas son classificadas dempuèi Newman (1977) en quatre grops:
*lengas chadicas de l'oèst
**(A) haussà, lengas ron, lengas bole, lengas angas
**(B) lengas bade, lengas warji, lengas zaar
*lengas biu-mandara (chadic central)
**(A) bura, kamwe, bata
**(B) buduma, musgu 
**(C) gidar
*lengas chadicas de l'èst
**(A) tumak, nancere, kera 
**(B) dangaleat, mokilko, sokoro 
*lengas masa

## Fonts
*  Roger Blench, 2006, *[https://web.archive.org/web/20241203055600/http://rogerblench.info/Language/Afroasiatic/General/AALIST.pdf The Afro-Asiatic Languages: Classification and Reference List]*
*  Richard Gravina, 2014, *[http://www.lotpublications.nl/Documents/375_fulltext.pdf The phonology of Proto-Central Chadic: the reconstruction of the phonology and lexicon of Proto-Central Chadic, and the linguistic history of the Central Chadic languages]*, Utrecht LOT publications.
*  Joseph Lovestrand, 2012, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/16/01/20/160120795505427949308015982742526390677/silewp2112_004FINAL.pdf Classification and description of the Chadic languages of the Guéra (East Chadic B)]* , SIL Electronic Working Papers 2012-004, SIL International.
Lengas italicas

Las **lengas italicas** son un ensemble de lengas qu'apartenon al grop centum de las lengas indoeuropèas. Devon lor nom a la region ont aquestas lengas èran parladas, Itàlia. 

## Classificacion
Lo grop italic coneis el meteis doas subdivisions :
* grop sabellic
** l'òsc, parlat dins la region centre-meridionala de la peninsula italiana 
** l'ombrian (de pas confondre amb lo dialècte italian actual)
** lo sabin
** lo samnita
** lo pelinhan
** lo vòlsc
** lo mars
** lo marrucin
** lo vestinian
*grop latinofalisc
** lo falisc, parlat al nòrd de Roma
** lo latin, parlat dins lo centre-oèst d'Itàlia, espandit puèi a tot l'Empèri Roman

## Vejatz tanben
*Lengas per familha
Ligur antic

Lo **ligur** antic (de pas confondre amb lo ligur romanic actuau) es una lenga estencha que se parlava a l'Edat Antica dins lei regions actualas de Provença e Ligúria e aviá tengut, inicialament, un territòri pus vast.

Segon fòrça especialistas, lo ligur antic aperten a la familha dei lengas indoeuropèas. Pus precisament, es dins la branca italoceltica, dins la quala lo ligur antic es un intermediari entre lei lengas celticas e lei lengas italicas. Aquesta classificacion èra pas tant evidenta nimai acceptada avans la fin dau sègle XX perque lei documents son escars dins aquesta lenga.

## Vejatz tanben
* Lengas per familha

## Nòtas
Ligur (romanic)

Lo **ligur** (nom autoctòn: *lìgure*) es un dialècte nòrd-italian (es de pas confondre amb lo ligur antic). Se parla essencialament en Ligúria, dins quauquei zonas adjacentas de Ligúria (Toscana, Piemont, Emília-Romanha) e tanben dins d'enclavas (Mónegue en Occitània, ont lo ligur coexistís amb l'occitan, leis ancianei zonas dau parlar figon en Occitània, Bunifaziu en Corsega, Carloforte e Calasetta en Sardenha). 

Sovent se ditz inexactament **genoés** (nom autoctòn: *zeneise, zeneize*) en luòc de *ligur* perque lo parlar de Gènoa, la capitala de Ligúria, a modelat la majoritat dei parlars ligurs.

Lo roiasc (qu'englòba lo brigasc) es un parlar de transicion entre lo ligur e l'occitan, amb de trachs subretot ligurs mai amb una revendicacion occitana. Per còntra, lo mentonasc es un parlar de transicion entre l'occitan e lo ligur, amb de trachs subretot occitans.

Lo ligur a pas encara ges de nòrma lingüistica que siá establa e unanima.
Ligur

**Ligur** designa dos idiòmas distints:
* Lo ligur (romanic), un dialècte actuau dau nòrd-italian,
* Lo ligur antic, una lenga indoeuropèa estencha que se parlava en Provença e Ligúria.
Lengas britonicas

Las **lengas britonicas** son de lengas indoeuropèas, del grop de las lengas celticas.

Lo grop **britonic** acampa :
* lo breton,
* lo cornic,
* lo galés,
* e lo cambrian (atudat dempuèi longtemps).

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
* Gaelic
Gaelic

thumb|Expension dau gaelic a l'Atge-Median
Lo **gaelic** o **goidelic** es un grop format per tres lengas celticas: l'irlandés parlat en Irlanda, lo gaelic escocés parlat en Escòcia e lo manés dins l'Illa de Man.

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
* Britonic
Lengas baltoslavas

Las **lengas baltoslavas** son una sosfamilha lingüistica de las lengas indoeuropèas, qu'amassan las lengas balticas e eslavas.

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Lengas balticas

Las **lengas balticas** son una branca de las lengas indoeuropèas. Son sovent consideradas coma fasent partida d'una branca baltoslava, amb las lengas eslavas.

## Classificacion
I a mas que doas lengas balticas modèrnas, lo lituanian e lo leton. Una tresena lenga lo pussian ancian es atudada. 
*lituanian 
*leton
*prussian ancian

## Articles connèxes
*Lengas per familha
Armèni

L**'armèni** es una lenga de la familha indoeuropèa parlada e oficiala en Armenia, tanben dins l'Aut Karabagh. Es la lenga pròpria deis Armènis.
Lengas anatolianas

Las **lengas anatolianas** constituisson una branca de las lengas indoeuropèas parladas en Anatolia als millennis IInd e Ièr abans nòstra èra.

## Classification
Segon Melchert (2012) la classificacion de las lengas anatolianas es:

*Protoanatolian
**itita
** palaic
**grop lovic
***lovit
***lician
***milian
***carian
***sidetic
***pisidian
**lidian (?)

## Referéncias


## Fonts
*Craig H. Melchert, 2012, *[https://linguistics.ucla.edu/people/Melchert/The%20Position%20of%20AnatolianRevised3.pdf The Position of Anatolian]*
Lengas tokharianas

Lei **lengas tokharianas** ( o caducament *agni-kuchi*, *arshi-kuchi*, *arśi-kuči*), son un grop d'ancianei lengas indoeuropèas que se parlèron en Turkestan Central pendent l'Edat Antica e l'Edat Mejana.

## Classificacion
lo tokharian compren doas lengas que son atestadas per de tèxts dau començament de l'Edat Mejana, dins lo bacin de Tarim, dins la region actuala de Xinjiang, dins l'oèst de China:

*tokharian A o agni
*tokharian B o kuchi

## Vejatz tanben
*Lengas per familha

## Nòtas
Lengas indoiranianas

Las **lengas indoiranianas** son una branca de las lengas indoeuropèas, e recampan las lengas iranianas e mai las lengas indoarianas.

## Classificacion
*grop indoaranian
**grop iranian
**grop indoarian
***grop dardic
**grop noristanian

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Lengas iranianas

Las **lengas iranianas** son de lengas indoeuropèas, del grop indoiranian.

Son essencialament parladas en Asia del Sud-Oèst (en Iran, en Afganistan, en Paquistan, dins los païses vesins) e dins las comunautat emigradas.

## Classificacion
Lo signe † indica una lenga mòrta.
* lengas iranianas occidentalas
** lengas del sud-oèst
*** pèrsa ancian†
**** pèrsa mejan† o pehlevi
***** persan : farsi, dari, tatgic, judeopersan, hazara
*** tat e judeotat
*** bakhtiari e lori
*** larestani
*** bashkardi
*** kumzari
** lengas del nòrd-oèst
*** mède†
*** part†
*** baloch
*** curd : kurmanji, sorani, gurani
*** zazaki
*** azari
*** dialèctes tats
*** talysh
*** lengas caspianas : guilaki, mazandarani
*** dialèctes de la region de Semnan : semnani, sorkhei, lasguerdi, biyabuneki, aftari, sanguesari
*** dialèctes d'Iran central : sivandi, yazdi, yarandi, farizandi, kohrudi, keshei, meimei, jawshakani, khunsari, vonishuni, zefrei
* lengas iranianas orientalas

** avestic†
** escite† et alan†
*** ossèt : iron, digor
** sogdian†
*** yaghnobi
** corasmian†
** bactrian†
** Lengas sacas : khotanés†, tumshuqés†
** lengas de Pamir : wakhi, sanglechi, ishkashimi, yazgholami, yidgha, monji
*** grop shoghni-roshan : shoghni, roshan, khofi, bartangui, oroshori, sariqòli
** pashto
** parachi e ormuri

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Lengas iokaguiras

Las **lengas iokaguiras** son una pichona familha de lengas de Siberia. Son compresas dins l'ensem geografic de las lengas paleosiberianas.

## Classificacion
*iokaguir de la Kolyma‎ 
*iokaguir de la tondra
Lengas samoièdas

[thumb|300px|Distribucion de las lengas [lengas fenicas|fenicas, ogricas, samoièdas, e iokaguir.]]
Las **lengas samoièdas**, en usatge dels dos costats d'Oral per un trentenat de milièrs de personas, son un sosgrop de la familha de las lengas oralicas, als costats de las lengas finoogricas, que l'ancèstre comun reconstituit es lo protosamoièda.

## Vejatz tanben
*Lengas per familha

## Ligams extèrnes
Lo red book dels pòbles de l'Empèri Rus
Lengas ogricas

Las **lengas ogricas** son una branca de las lengas finoogricas. La principala, en nombre de parlants (13 milions), es l'ongrés. D'autras lengas d'aquela familha son lo khanty o ostiac e lo mansi o vogol.

## Vejatz tanben
*Lengas per familha
Lengas altaïcas

thumb|right|200px|Distribucion de las lengas altaïcas dins lo mond.
Las **lengas altaïcas** son essencialament parladas en Eurasia, de l'Euròpa de l'Èst a l'Asia Orientala, en passant per l'Asia Centrala. L'origina de son nom es la cadena de montanhas de l'Altai, en Asia Centrala.

## Caracteristicas gramaticalas
An doas caracteristicas comunas:
* al nivèl gramatical, son de lengas aglutinantas : las foncions de sintaxi son indicadas individualament per d'afixes que son aglutinats en posicion pòstradicala als morfèmas lexicals.
* al nivèl fonetic, la preséncia de fenomèns d'armonia vocalica : l'esquèma vocalic de las unitats lexicalas simplas pòt pas comportar doas vocalas qu'apartenon a doas classas opausadas (per exemple : vocalas anterioras e vocalas posterioras) .

## Classificacion
Las **lengas altaïcas** comprenon 3 familhas de lengas e 3 lengas (corean, japonés e aino) que l'afiliacion es mai o mens contestada:

-las lengas turcas

-las lengas mongòlas

-las lengas tongozas 

-lo corean (discutit)

-lo japonés (discutit)

-l'aino (en general l'afiliacion es plan contestada)

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
## Referéncias
Lengas turquesas

Las **lengas turquesas** (o **lengas turquicas**) forman una familha lingüistica que compren un trentenat de lengas repartidas dins una region ampla que va de l'Euròpa Orientala cap a Siberia e a l'oèst de China. Òm estima que 140 milions de personas practican una lenga turca per lenga mairala, e maites desenats de milions suplementaris per segonda lenga.

## Classificacion

### Classificacion externa
Las lengas turquesas son compresas dins la familha ipotetica de las lengas altaïcas.

### Classificacion interna
upright=2|thumb|Reparticion geographica dels grops de las lengas turquesas :

# Grop de las lengas oghoz
#* pechenèg
#* Grop oghoz occidental
#** turc 
#** azèri
#** gagauz
#* Grop oghoz oriental
#** turcmèn
#** turk de Khorassan
#* Grop oghoz meridional
#** afshar
#** kachkai e ainallu, sonqor, etc
# Grop de las lengas quipchac
#* Grop quipchac occidental
#** coman
#** armenoquipchac
#** quipchac mameloc
#** karachai-balkar
#** comoc
#** krymchak
#** karaim
#** tatar de Crimèa
#** orom
#* Grop quipchac septentrional (Volga-Oral)
#** bashquir
#** tatar
#** tatar de Siberia : baraba, tatar de Tobol-Irtysh
#* Grop quipchac meridional (aralocaspian)
#** caracalpac
#** cazac
#** quirguiz
#** nogai
# Grop de las lengas oigoras
#* Grop occidental
#** ozbèc
#* Grop oriental
#** turc ancian o *oigor ancian* 
#** chagatai
#** oigor
#** sarï-yugur o *oigor jaune*
#** salar
# Grop de las lengas turquesas siberianas
#* Lengas siberianas del nòrd
#** dolgan
#** iacot
#* Lengas siberianas del sud
#** Turk de Sayan
#*** tovan
#*** tofalar o *tofa*
#** Turk altai : altai
#*** dialèctes altai del sud : teleut, telenguit
#*** dialèctes altai del nòrd : tuba-kiji, chalqandu, qumanda
#** Turk de l'Ienisseï
#*** khakàs
#*** shòr
#*** quirguiz de Fu-Yu
#** cholim
#*** cholim inferior
#*** tchoulym metjan
# Grop de las lengas oghoras
#* avar
#* hunic
#* khazar
#* protobulgar
#* chovash
# Grop arghu
#* khalaj
Lengas dardicas

Las **lengas dardicas** constituisson una sosfamilha de las lengas indoarianas. Aquestas lengas son parladas dins las regions montanhosas de l'Indukush, en Afganistan e al Cachemir. L'emergéncia istorica de las lengas dardicas per rapòrt a las autras lengas indoiranianas demòra malaisit d'apreciar.

## Classificacion
Òm compta demest las lengas dardicas:
*lengas chitrali
**kalasha
**khowar
*cashmiri
*lengas kohistani
**kohistani dir-swat
***bateri
***chilisso
***gowro
***torwali
***kalam kohistani o kalami, gawri
***katarqalai o wotapuri
**kohistani indus
***tirahi
***kohistani de l'Indús o mayã
***konar
****dameli
****gawar-bati
****grangali
****shumashti
*pashai
*shina
**shina kohistani
**brokskat
**kalkoti
**kundal shahi
**palula
**savi
**ushojo

## Reférencias
Lengas indoarianas

Las **lengas indoarianas** son una branca de las lengas indoiranianas qu'apertenon se meteissas a las lengas indoeuropèas. Se parlan dins lo nòrd e lo centre d'Índia, en Paquistan, en Nepal, en Botan, en Sri Lanka, en Maldivas, e en Bangladèsh.

S'estiman que recampan aperaquí  200 varietats, la pus importanta en tèrmes de locutors natius essent l'indostani (indi e ordo, aperaquí 640 milions), venon puèi lo bengalin (aperaquí 260 milions), lo panjabi (aperaquí 100 milions), lo marathi (aperaquí 90 milions), lo gujarati (aperaquí 45 milions), l'oriya (aperaquí 30 milions), lo nepalés (aperaquí 20 milions), lo sindhi (aperaquí 20 milions), lo singalés (aperaquí 16 milions), lo saraiki (aperaquí 14 milions) e l'assamés (aperaquí 14 milions) amb un nombre total de mai de 900 milions.

## Classificacion
*lengas dardicas
*lengas del nòrd
*lengas del nòrd-oèst
*lengas centralas
*lengas de l'èst
*lengas bihari
*lengas del sud
*lengas insularas

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Lengas tongozas

Las **lengas tongozas** son parladas dins lo nòrd d'Asia (Republica populara de China, Federacion russa, Japon e Mongolia) pels pòbles tongozes.

Totas las lengas tongozas son amenaçadas.

Lor classificacion es l'objècte de controvèrsia. Tradicionalament, son consideradas coma de lengas altaïcas. Mai recentament, se considera tanben que son puslèu d'integrar dins un ensemble macroaltaïc. 
Se considera tanben que las lengas altaïcas son puslèu una aira lingüistica qu'una familha.

## Las lengas: classificacion
;Tongoz septentrional (32 000 locutors)
* Even (Lamut) (5 656)
* Grop Evenki (26 000 locutors)
**Evenki (ancianament: Tongoz pròpri) (25 000 locutors)
** Oroqen (1200 locutors)
** Solon (es lo principal dialècte dels Evencs de China, sos locutors son comptats amb l'evenki)
** Negidal (74 locutors)
* Grop Oroch-Udege (111 locutors)
** Oroch (8 locutors)
** Udege (103 locutors)

;Tongoz meridional (31 500 locutors)
* Grop manchó-xibe (30 000 locutors)
** Manchó pròpri (10 locutors)
*** Xibe: parlat dins la província de Xinjiang (30 000 locutors)
* Grop nanai (1588 locutors)
** Nanai (1387 locutors)
** Orok (47 locutors)
** Ulch (154 locutors)

Totas las donadas pel nombre de locutors son per 2010 (recensaments oficials o evaluacions).

## Origina de las lengas
Los lingüistas classan las **lengas tongozas** dins la familha altaïca. L'origina d'aquestes pòbles demòra çaquelà controversada e discutida.

## Situacion actuala e estatut
Totas las lengas d'aquesta familha son amenaçadas e demòra de mal estimar quantas d'aquestas lengas seran encara parladas en 2100. I a mens de 65 000 personas dins lo mond que parlan una de las 12 lengas tongozas.
Qualques lengas tongozas benefician d'un estatut d'oficialitat. La majoritat beneficia tanben d'una reconeissença oficiala d'estatut de lenga minoritària.

### Estatut en Russia
L'evenki es reconegut coma lenga oficiala amb lo rus dins lo District Evenc. Dins aquest district los Evencs son minoritaris. Es ensenhat.

### Estatut en China
L'evenki es reconegut coma lenga oficiala amb lo mandarin estandard dins lo Bandièra Autonòma Evenca. Es una lenga ensenhada a l'escòla. Lo xibe es cooficial dins lo District Autonòm Xibe de Qapqal. L'oroqen es reconegut dins la Bandièra Autonòma Oroqena.

## Vejatz tanben
*Lengas per familha
Lengas corèonipoainos

Lo **corèonipoaino** o lei **lengas corèonipoaino(s)** son una familha de lengas discutida que, segon Joseph Greenberg, comprendrián lo corean, lei lengas japonicas (japonés, ryukyuan) e l'aino. Lo corèonipoaino seriá una branca de la superfamilha dei lengas eurasiaticas.

Pron de lingüistas contèstan aquela ipotèsi: pensan que lo corean e lo japonic fan partida de la familha dei lengas altaïcas e que l'aino n'es a despart.

## Classificacion intèrna
#### [[Corean]]
#corean
#### [[Japonic]]
#japonés
#ryukyuan
#### [[Aino]]
#aino

## Vejatz tanben
*Lengas per familha
Lengas japonicas

Las **lengas japonicas** son una familha de lengas que compren lo japonés, parlat dins la màger part de Japon, e las lengas ryukyuanas, parladas dins las illas Ryukyu. 

## Istòria

Lo japonic s'auriá espandit sus las illas de Japon al mitjan del segond millenari avant J. C., dempuèi lo Sud de Corèa. Lo *Samguk sagi* es una istòria escricha en chinés classic que conta l'epòca dels tres reialmes coreans fins a l'annada 668. Conten fòrça noms de luòc que poirián pro venir de lengas atudadas aparentadas al japonés

Vèrs 700 avant J. C., las lengas japonicas aurián remplaçat las lengas originàrias de las Illas Ryukyu.

## Classificacion
*japonés
*lengas ryukyuanas
**lengas ryukyuanas del nòrd
**lengas ryukyuanas del sud

## Ligam amb d'autras familhas de lengas
Joseph Greenberg liga las lengas japonicas a sa familha de las lengas corèonipoainos. Segon d'autres lingüistas fan partida de la familha de las lengas altaïcas. Pereu existís l'ipotèsi d'una origina austronesiana. Aquelas ipotèsis an recebut ben pauc d'audiéncia entre los especialistas.

## Referéncias


## Fonts
*  Ki-Moon Lee, Robert S. Ramsey, 2011, *A History of the Korean Language*, Cambridge University Press.
Aino (lenga)

L’**aino** (autonim: *Ainu-itak* ) es una lenga de Japon e de Russia quasi atudada, parlada actualament per 15 personas en 2011 e que comptariá tanben 304 locutors passius amb de competéncias lingüisticas mai o mens limitada. Se parlava dins lo Nòrd de Japon (Honshu, Hokkkaido) e en Russia, dins las illas de Carafuto (Sakhalin) e Corilas (qu’i moriguèt a la debuta del s. XX).

L’aino es complètament diferent d'autras lengas del Nòrd-Èst d’Asia coma las lengas altaïcas, lo corean e lo japonés. Coma aquelas lengas, l’ainu es SOV e aglutinant, mas al contrari d’elas es polissintetic, incorporant, e marcant lo cap (*head-marking*). La màger part de las caracteristicas claus en aino son ligadas a la marca de cap, qu’es largament atestada dins las lengas a la broa de l’ocean Pacific, valent a dire las zonas costièras a l'entorn de l’ocean inclusent lo nòrd d'Austràlia, la còsta nòrd de Nòva Guinèa, Oceania, l’Asia orientala costièra, la còsta occidentala de l’America del Nòrd, Mexic e America Centrala, e la còsta occidentala de l’America del Sud.
Las caracteristicas de marcatge del cap e de la dependéncia son diacronicament consideradas coma las mai conservatriças. Lo fach que lo japonés e d'autras lengas vesinas de l’Asia del Nòrd-Èst sián de marcatge dependent parla contra lor parentèla amb l’aino e fa de l’ainu un subrevivent asiatic del Nòrd-Èst de las espandidas pòst-neoliticas de familhas de lengas del tipe asiatic interior: tongós, turc, mongòl, japonés e corean, amb las familhas nivkh, chocchi-camchatcan, e esquimo-aleot.
## Nòtas e referéncias

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Nivkh

Lo **nivkh** (o nivkhe , ancianament guilyak) es una lenga isolada parlada en Russia sul cors bas d'Amor e sus l'illa de Sakhalin. Fa partida de l'ensem de lengas regropadas jos lo nom de lengas paleosiberianas. La lenga es menaçada, que n'es parlat que per 200 nivkhs sus una populacion de 6 000.
Alèuta

La **lenga alèuta** (Unangam Tunuu), fa partida del grop de las lengas esquimaudas-alèutas, amb l'inuit (o inuktitut) e lo yupik. Es parlada per lo pòble alèuta dins las illas Aleutianas, las illas Pribilof, e las illas Komandorski. Aquestas lengas possedisson tanben qualques punts comuns amb de tribús del nòrd-èst de Siberia, coma los Chokchis, los Koriaks e los Kamtchadals.

Lo nombre de locutors es estat estimat a 155 en 2007 (150 als Estats Units e 5 en Russia) pel site *Ethnologue*.

Pasmens, lo recensament de 2000 donava 32 personas parlant alèuta a l'ostal dins lo borough de las Aleutianas orientalas e 326 per la region de las Aleutianas occidentalas. Per aqueles dos districtes, 358 personas fasián servir l'alèuta coma lenga principala a l'ostal. Qualques locutors natius de l'alèuta vivont fòra d'aqueles districtes, en particular dins la rèsta d'Alaska. I auriá en mai 320 locutors passius en Alaska.
L'alèuta es una de lss 20 lengas amerindas declaradas oficialas en 2014 dins l'estat d'Alaska.
Al recensament rus de 2010, 45 locutors natius son estats enregistrats.
## Vejatz tanben
* Lengas per familha
## Referéncias
Lengas yupik

Lo **yupik** — en fach un grop que compren cinc lengas distintas —, fa partida de la branca esquimauda de la familha esquimauda-alèuta. Aquesta branca esquimauda compòrta tanben lo grop inuit-inupiaq, amb sos quatre ensembles que son l'inupiaq (Alaska), l'inuktun (Nòrd-Oèst canadian), l'inuktitut (Quebèc, Nunavut) e lo kalaallisut (Groenlàndia).

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Inuktitut

L’**inuktitut** (en sillabari inuktitut: ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ) es un dels quatre grands ensembles dialectals de la lenga inuit, los tres autres ensembles essent l’inupiaq, parlat en Alaska, l’inuktun, parlat dins lo nòrd-oèst canadenc, e lo groenlandés, parlat en Groenlàndia.

Aquel grop inuit-inupiaq aperten a la branca eskimo (que comprend tanben lo yupik e sas varietats) de la familha esquimaudas-alèutas.

## Distribucion geografica
L’inuktitut es parlat per prèp de  personas dins l’Artic oriental canadenc, en Quebèc (dins Nunavik), dins l’illa de Baffin, e dins Nunavut (ont ten l'estatut de lenga oficiala), e es utilizat dins la senhalizacion rotièra bilingüe.
## Escritura

D’en primièr tradicionalament orala, l'inuktitut ten la particularitat d’èsser estat transcrit a partir del sègle XIXen dins un sistèma de notacion sillabica, contrariament a d'autras lengas oralas  que foguèron generalament transcritas en caractèrs latins.

Des missionnaris venguts d’Euròpa incitèron los pòbles de l’Artic a adoptar un sistèma d’escritura per fin de los introduire al crestianisme per la Bília. Uèi los Inuits de l’Artic canadenc utilizan siá l’alfabet latin (*qaliujaaqpait*) siá los caractèrs sillabics (*qaniujaaqpait*). Lo primièr sistèma d’escritura utilizat pels Inuit fasiá servir l’alfabet latin, en Groenlàndia, dins los annadas 1760.
Lengas indigènas d'America

thumb|250px|Glifs maias en estuc
Las **lengas indigènas d'America**,  son las lengas parladas dempuèi Alaska e Groenlàndia fins a la Tèrra del Fuòc. Fòrman pas una familha de lengas unica, mas un ensemble de familhas distintas. Cada familha pòt èsser subdevesida en gropes: per exemple, la familha yumane (Califòrnia) se declina en Yumas, Mohaves, Hualpaïs, Yavapaïs e Havasupaïs.

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Lengas esquimaudas-alèutas

thumb|Lengas esquimaudas-alèutas
Las **lengas esquimaudas-alèutas** (o **lengas escalèutas**, tanben nomenadas **lengas inuit-alèutas**) son una familha de lengas parladas en Groenlàndia, al nòrd de Canadà, en Alaska e dins d'unas partidas de Siberia.
## Classificacion de la familha

:Alèuta
::Dialèctes occidentals–centrals: Atkan, Attuan, Unangan, Bering (60–80 locutors)
::Dialèctes orientals: Unalaskan, Pribilof (400 locutors)

:Lengas eskimo (o lengas Yupik–Inuit)
:: Yupik (11,000 locutors)
:::Central Alaskan Yup'ik (10,000 locutors)
::::General Central Alaskan Yup’ik language (o Yugtun)
::::Chevak Cup’ik (o Cugtun)
::::Nunivak Cup'ig (o Cugtun)
:::Alutiiq o Pacific Gulf Yupik (400 locutors)
::::Koniag Alutiiq
::::Chugach Alutiiq
:::Central Siberian Yupik o Yuit (Chaplinon e St. Lawrence Island, 1,400 locutors)
::::Chaplinski
::::St. Lawrence Island Yupik (Sivuqaghmiistun)
:::Naukan (70 locutors)
:::Sirenik (atudat) (vist de còps que i a coma una branca independenta)
::Inuit (98,000 locutors)
:::Inupiaq o Inupiat (northern Alaska, 3,500 locutors)
::::Qawiaraq or Seward Peninsula Inupiaq
::::Inupiatun or Northern Alaska Inupiaq (including Uummarmiutun (Aklavik, Inuvik))
:::Inuvialuktun (western Canada, 765 speakers)
::::Siglitun (Paulatuk, Sachs Harbour, Tuktoyaktuk)
::::Inuinnaqtun (in Ulukhaktok also known as Kangiryuarmiutun)
::::Natsilingmiutut (Nattilik area, Nunavut)
:::Inuktitut (èst de Canadà; amb Inuinnaqtun, 40,000 locutors)
::::Nunatsiavummiutut (Nunatsiavut, 550 locutors)
::::Nunavimmiutitut (Nunavik)
::::Qikiqtaaluk nigiani (South Baffin)
::::Qikiqtaaluk uannangani (North Baffin)
::::Aivilimmiutut (Eastcentral Nunavut)
::::Kivallirmiutut (Southeast Nunavut)
:::Groenlandés (Groenlàndia, 54,000 locutors)
::::Kalaallisut (Groenlandés occidental, 50,000 locutors)
::::Tunumiisut (Groenlandés oriental, 3,500 locutors)
::::Inuktun or Avanersuaq (Polar Eskimo, approx 1,000 locutors)
Lengas chokchi-kamchadalas

Las **lengas chokchi-kamchadalas** o **lengas chokòtkokamchadalas** son una familha de lengas parladas en Siberia. Son un dels grops acampats sos lo nom de lengas paleosiberianas.

## Classificacion
Las cinc langues chokchi-kamchadalas son partidas en doas brancas :
*grop septentrional
** chokchi
**grop koriak-alutor
***alutor
***koriak 
***kerek 
*grop meridional
**itelmèn o ancianament kamchadal
Gor

**Gor** pòt essèr:
* Gor, una comuna de la província espanhòla de 
* Las lengas gor son una familha de lengas d'Africa de l'Oèst.
Australian

**Australian** se pòt referir:
* al país d'Austràlia en general
* a la familha de las lengas australianas.
For

Lo **for** es la lenga dau pòble for e se parla en Darfor (Sodan). Lo for fa partida de la familha dei lengas for, que fa partida de la superfamilha dei lengas nilosaharianas.

## Vejatz tanben
* Lengas fors
Lengas tai

Las **lengas tai** son un grop de lengas apertenent a la granda familha dei lengas tai-kadai. Las lengas tai comprenon en particular lo tai o tailandés, au sens estrech, lo lao o laossian, lo shan e lo zhuang.

## Classificacion intèrna
La vision tradicionala, desvolopada per Li Fang Kuei en 1977, es de partir l'ensem tai en tres brancas, nòrd, centrala e sud-oèst. André-Georges Haudricourt, en 1956, redutz las lengas tai a dos brancas, le grop del nòrd en oposicion als autres grops. La classificacion intèrna de las lengas tai es :

*lengas tai del nòrd
** zhuang del nòrd 
*** zhuang de Guibei, zhuang de Guibian, zhuang de Liujiang, zhuang de Qiubei, zhuang de Youjiang 
** bouyei 
** saek 
* lengas tai centralas
** zhuang del sud  
*** zhuang de Yongnan, zhuang de Zuojiang, zhuang de Dejing, minz zhuang, nong zhuang, dai zhuang
** tày 
** cao lan 
* Langues tai del sud-oèst
** tai 
** tai del sud o *pak tai*
** thaï del nòrd o *lanna*
** thaï del nòrd-èst o *isan* 
** lao 
** tai lü
** tai nüa
** tai hongjin 
** tai ya
** shan 
** khün
** tày tac
** tay dam
** tay deng
** tay don
** pa di
** tay sa pa
** ahom 
** tai phake
** aiton
** khamti
** khamyang

## Referéncias


## Fonts
*  Anthony Diller, 2008, *Introduction*, dins The Tai-Kadai Languages (editors: Anthony Van Nostrand Diller, Jerold A. Edmondson, Yongxian Luo), p. 3-7, Londres, Routledge.
*  Jerold A. Edmondson, David B. Solnit (editors), 1997, *Comparative Kadai. The Tai Branch*, SIL International and the University of Texas at Arlington Publications in Linguistics, vol. 124, Arlington, Summer Institute of Linguistics et The University of Texas at Arlington.
Tretze dessèrts

La tradicion dei **tretze dessèrts** es una tradicion occitana que sòrt a taula per la fèsta de Nadau e per lei fèstas de Calendas en generau. Se pensa que se tracta d'una tradicion puslèu recenta espelida a la fin dau sègle XIX dins lo País Marselhés. Pasmens sembla que s'apieja sus d'elements anteriors atestats ja tre lo sègle XVII. Foguèt codificada puei pendent lo sègle XIX per lo Felibritge.

Lo nombre tretze simboliza lei dotze apòstols amb Jèsus. E mai s'a la debuta èra mai que mai presenta aquesta tradicion en Provença, se pòt trobar ara dins fòrça endrechs d'Occitània e mai en Catalonha. Sòrton tot bèu just après lo sopar de gròs sopar, lo repais dau reganhon de Nadau pròpriament dich.

Sa composicion pòt variar en foncion deis airaus e mai, de còps, dins lei familhas. Son en generau lei seguents:

* la '''pompa d'òli''' (o lo **gibassier**): es una pompa sucrada amb d'òli d'oliva e de zèst d'arange e de citron.
* lei **mendicants** (o **lei pachichòis**) (lei nòses, leis avelanas, lei figas secas, leis ametlas e la pansarilha) que representan lei divèrs òrdres religiós catolics qu'an promés d'èsser paures.
* lei '''pomas'''.
* lei '''peras'''.
* lo **verdau** (un melon verd). 
* lo '''nogat''' negre e lo blanc.
* lei **[[sòrbas]]**.
* de **[[rasim]]**.

De còps que i a s'i apond tanben:

* de '''mandarinas''' o d''''aranges'''.
* de '''dàtils'''.
* de '''frucha confida''' a Ate, de '''calissons''' a Ais, de **[[gansa|gansas]]** a Arle...
* de **codonhat** (pasta de codonh) o d'autra frucha.
* de '''bunhas''' (en Cairàs), o de **[[meravilha|meravilhas]]**, o d**'[[aurelheta|aurelhetas]]**...

De segur, per digerir melhor aquelei gromandariás, sovent se fan acompanhar de vin (en generau de vin cuech) o de cartagena.

## Liames extèrnes
* Aquesta tradicion en Lengadòc
Naguib Mahfouz

**Naguib Mahfouz** (en arab: نجيب محفوظ‎ , pron.: [næˈɡiːb mɑħˈfuːzˤ]; Lo Caire, 10 de decembre de 1911 - Lo Caire, 30 d'agost de 2006) foguèt un novelista egipcian. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1988, çò que fa d'el lo sol escrivan arab detentor d'aqueste guerdon fins ara. Durant sa carrièra d'escrivan que durèt mai de 70 ans, publiquèt 34 romans, mai de 350 racontes, una dotzena de scenarios de films, e cinc òbras de teatre.
James Brown

**James Joseph Brown, Jr.** (nascut lo 3 de mai de 1933 e mòrt lo 25 de decembre de 2006) foguèt un cantaire e compositor american de soul, r&b e jazz e un dels pionièrs del funk. A tanben influenciat lo hip hop, la disco e la musica electronica.

Lo mes de decembre de 2006 James Brown comencèt de sentir de dolors fisicas que lo menèron a anullar mantas datas de sos concèrts, a mai se encara fins al 23 de decembre se disiá que benlèu tornariá en scèna lo 27 de decembre 

Pasmens lo 24 de decembre, atacat per una forma aguda de pulmonia, lo cantaire foguèt portat a l'Emory Crawford Long Hospital d'Atlanta, ont se moriguèt vint-e-quatre oras mai tard. 

### Albums

## Ligams extèrnes

* James Brown - Godfather of Soul, Lo sit oficial de James Brown.
Cachafuòc

Lo **cachafuòc** (var. cachafuec), **calendau**, **calinhau**, **chalendon**, lo **soc** o la **soca** **de Nadal**/**Nadau** (var. *socha de Nadau*), lo **soc** o la **soca** **nadalenca**, la **nadalenca**, lo **tanc nadalenc**, la **buscha** o **còça de Nadau**, lo **capçau**-**cabeçau de Nadau**, l**'escalha de Nadau**, la **socha chalendèira**, lo **mochon chalendós** o la **tròncha** es un dels elements tradicionals qu'acompanhan e alegran la celebracion de Nadal en Occitània. Aqueste tronc, que trapam tanben dins d'autres païses coma en Catalonha jol nom de *tió de Nadal* (amb l'acte de far *cagar el tió*) e en Aragon jol nom de *tronca*, *toza* o *tizón de Nadal*, èra a la debuta un tronc (de perièr, d'olivièr o de cerièr o tot autre fruitièr) que se metiá dins la chaminèia, pro gròs per tal que durèsse tot lo temps de la fèsta de Nadal. Solián èsser portats al fuòc per l'aujòl e lo caganís de la familha.

Las autras tradicions, mangivòlas, son lo Gròs Sopar e los tretze dessèrts.

## Version [[cevenas|cevenòla]] de la cançoneta ''Bota fuòc, cachafuòc''

Bota fuòc, cachafuòc,
que nos alegre,
que nos fague la jòia d’èstre aquí l’an que ven,
e se sèm pas mai,
que siaguem pas mens!


## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Quincy Jones

**Quincy Delight Jones, Jr.** (1933 – 2024) es un compositor, cantaire e productor musical dels Estats Units d'America. A trabalhat coma productor dels famòs albums *Off the Wall* e *Thriller* de Michael Jackson.
Caucasenc

**Caucasenc** se pòt referir:
* a la montanha o a la region de Caucàs en general,
* a doas familhas de lengas:
** la familha de las lengas nòrd-caucasencas,
** la familha de las lengas kartvelianas (o lengas sud-caucasencas).
** *NB* - Aquelas doas familhas son ben distintas e s'es pas jamai provat que formarián ensems una familha unida.
Biblioteconomia

La **biblioteconomia** (coneguda tanben coma sciéncias de las bibliotècas, sciéncias de l'informacion e de la comunicacion) es camp interdisciplinari fondat sus las compenténcias transversalas dels saber e saber-far util a las personas gerissent una bibliotèca o un servici documentalista.

Martin Schrettinger, bibliotecari bavarés, establiguèt las basas de la disciplina dins son òbra (1808–1828): *Versuch eines vollständigen Lehrbuchs der Bibliothek-Wissenschaft oder Anleitung zur vollkommenen Geschäftsführung eines Bibliothekars.* Son principi es de catalogar los obratge per òrdre alfabetic. La primièra escòla estatsunidenca de biblioteconomia foguèt creada per Melvil Dewey a l'Universitat de Colómbia en 1887.

## Etimologia
Etimologicament, biblioteconomia resulta de *biblíon* (libre), *thếkê* (magazin) e *nomo* (descripcion, administracion). Literalament significa la sciéncia de gestion d'un magazin de libres. Istoricament, la bibioteconomia a inclús las sciéncias archivisticas.

## Definicion
La terminologia anglosaxòna utiliza l'expression «library and information science (LIS)». Segon lo Conselh Nacional de las Universitat (França), l'apellacion academica es puslèu «sciéncias de l'informacion e de la comunicacion (SIC)», correspondent a sa 71 seccion. Existisson de divergéncias sus la natura e suls limits d'aquel camp scientific. Per exemple, lo Centre Nacional de la Recèrca Scientifica (CNRS) e lo Conservatòri Nacional de las Arts e dels Mestièrs (CNAM) incluson l'informatica dins la biblioteconoma. Es legitim demandar se l'engenhariá lingüistica (traduccion assistida per ordenador, «vocalizacion») i a sa plaça. 

Dins un sens fòrça general, se pòt doncas considerar que la biblioteconomia englòba de domenis coma:

* la biblioteconomia (al sens pròpri, gestion de las bibliotècas);
* la bibliografia (recèrca documentària);
* la catalogatge e indexacion (descripcion de las colleccions);
* la bibliologia (coneissença del libre, de l'edicion e dels divèrses tipes de documents).

## Brancas
* Biblioteconomia generala
* Biblioteconomia comparada
* Bibliotèca e sciéncias de l'informacion
* Sociologia de las bibliotècas
* Economia de las bibliotècas
* Pedagogia de las bibliotècas
* Arquitectura de la bibliotèca
* Tecnologia de bibliotèca
* Psicologia del legidor
* Istòria de la bibliotèca
* Gestion de la bibliotèca
* Taxonomia del libre
** Classificacion dels libres

## Articles connèxes
* Archivistica
* Classificacion Decimala Universala
* Contraròtle d'autoritat
* Recuperacion d'informacion

## Ligams extèrnes
* 

*  Escòla Nacionala Superiora de las Sciéncias de l'Informacion e de las Bibliotècas (ENSSIB)
* ArchiveSIC, granièr de tèxtes en linha sus las Sciéncias de l'informacion e de la comunicacion (aperaquí 700 tèxtes, 600 autors, 22 categorias)

## Nòtas


## Referéncias
Darfor

thumb|right|400px|Localizacion dau pòble for (en anglés)
thumb|right|400px|Localizacion de Darfor dins l'estat sodanés (en anglés)
**Darfor** es un grand país istoric d'Africa, au centre-nòrd, que se situa uei dins l'oèst de l'estat de Sodan. Pus precisament, "Darfor" pòt designar tanben lo territòri dau pòble for que parla la lenga for. Mai au sens larg, Darfor es una zona pron vasta qu'englòba de pòbles e de lengas divèrsas.

## Geopolitica
Darfor coneis un conflicte armat entre lei milícias Janjawid aràbias, pròchas de l'estat sodanés, e lei rebèls negres africans, eissits dei populacions localas. Leis expèrts internacionaus estiman que lei milícias Janjawid, amb la complicitat de l'estat sodanés, cometon una repression sagnosa e fòrça atrocitats còntra lei populacions civilas de Darfor, çò que provòca per aquelei d'aquí un exili forçat vèrs lei regions vesinas de l'èst de Chad.