open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Friol-Venècia Júlia

**Friol-Venècia Júlia** (en italian: Friuli-Venezia Giulia; en alemand: *Friaul-Julisch Venetien*; en friolan: *Friûl-Vignesie Julie*; en eslovèn: *Furlanija-Julijska krajina*; en venèt: *Friułi-Venesia Julia*) es una region d'estatut especial de l'Itàlia septentrionala.

## Istòria
La region autonòma foguèt creada en 1963 amb 3 províncias. La província de Pordenone foguèt creada en 1968 a partir de la província d'Udine. Las províncias son abolidas en 2017-2018. Una lei regionala de 2014 obliga las comunas a s'agropar dins d'Unions Territorialas Intercomunalas (UTI), que n'i a 18. Pasmens, una autra lei regionala de 2019 suprimís las UTI e crea d'Entitats de descentralizacion regionala que tornan prene lo perimètre de las ancianas províncias.

## Geografia
La region es devesida en 4 entitats de descentralizacion regionala.

## Economia

## Nòtas


## Referéncias


## Ligams extèrnes
* Site web oficial de la region Friol-Venècia Júlia.
Sicília

**Sicília** (en italian e sicilian: *Sicilia*) es la pus granda illa de la Mar Mediterranèa e tanben una region del sud d'Itàlia (Itàlia insulara).

La capitala es Palèrme. Las vilas mai importantas, en mai de la capitala, son Messina e Catània. 

Lo gentilici es **sicilian**, **-a**.

La lenga oficiala es l'italian, mas la lenga locala sempre parlada e escrita es lo sicilian. Es la region pus estenduda d'Itàlia e son territòri es constituït de nòu ancianas províncias partejadas en 390 municipalitats.

## Istòria

## Geografia
Sicília es una illa d'Itàlia bordada al nòrd per la mar Tirrèna e situada a l'oèst-sud-oèst de la Calàbria meridionala. Al nòrd-èst de l'illa e a una trentena de quilomètres de la còsta, se situan las illas Eolianas, que constituisson un archipèla volcanic. Entre elas, cal citar l'illa d'Estrombòli, coneguda per son volcan, e que se trapa a 61 quilomètres a nòrd de la localitat de Milazzo.  Sicília es separada de la península per l'estrech de Messina, larg d'un pauc mai de . Es tanben banhada a l'èst per la mar Ioniana. A  a sud-sud-oèst de la localitat de Cava d'Aliga (Consòrci Liure municipal de Raguse) se situa l'illa de Malta. 

Sicília venguèt una region autonòma en 1946. Demorèt devesida en províncias entrò la lei del 4 d'agost de 2015, qu'instituïguèt Consòrcis Liures de Comunas que 3 an l'apelacion de Ciutats Metropolitanas.

## Economia

## Referéncias

## Ligams extèrnes
Abruç

**Abruç** (au singular; ; en italian: *Abruzzo* ), o leis **Abruç** (au plurau; var. los **Abruces**; en italian: *Abruzzi* ), es una region d'Itàlia.

La capitala n'es L'Aquila e lo gentilici es **abrucés -esa**.

Es compausada de quatre províncias: L'Aquila, Chieti, Pescara e Teramo.
Campània

**Campània** (; ; ) es una region del sud d'Itàlia.

La capitala n'es Nàpols e lo gentilici es **campan -a** o **campanian -a**.

## Referéncias
Emília-Romanha

**Emília-Romanha** (; en italian: *Emilia-Romangna*; en emilian-romanhòl: *Emégglia-Rumagna, Emélia-Rumâgna*) es una region del nòrd d'Itàlia.

## Istòria

## Geografia

## Economia

## Ligams extèrnes
Marchas

Las **Marchas** (*le Marche* en italian) son una region de l'èst d'Itàlia. La capitala n'es Ancona e lo gentilici es **marchesan -a**.

## Istòria

## Geografia

## Economia
Polha

**Polha** (*Polha* en occitan ancian; *Puglia* en italian; *Poulye* en arpitan) es una region del sud d'Itàlia.

## Istòria

## Geografia

## Cultura
Una particularitat lingüistica de Polha es la preséncia de pichonas illas lingüisticas dins las qualas son parladas de lengas aloglòtas, dont d'unas pòdon pas èsser atribuïdas al grop de las lengas romanicas:

* Dins la Grècia Salentina, forman una enclava grico;
* San Marzano di San Giuseppe, Casalvecchio di Puglia e Chieuti, forman una enclava arbëreshë;
* Los dos vilatges de Faeto e Celle di San Vito, forman una enclava arpitana.

## Economia

## Ligams extèrnes
Illas Balearas

Las **Illas Balearas** (en catalan: *Illes Balears* ; en espanhòl: *Islas Baleares* ) son un archipèla de la Mediterranèa Occidentala que forman una comunautat autonòma espanhòla uniprovinciala. Se compausan de las illas majoralas de Menòrca, Malhòrca, Eivissa e Formentera. La capitala n'es Palma e lo gentilici es **balear -a**.

Segon cèrts nacionalistas coma lo partit Més, las Illas Balearas son una part dels Païses Catalans, una entitat culturala (o per autres, una sola nacion) qu'inclutz tots los territòris ont s'espandís istoricament la lenga catalana.

## Istòria

## Organizacion territoriala
La comunautat autonòma de las Balearas se compausa d'una sola província e de quatre illas qu’an caduna un Conselh.

## Demografia

## Economia
Lo torisme es una de las principalas activitats economicas de las Balearas.

## Ligams extèrnes

## Referéncias
America

**America**, de còps *Mond Nòu* (var. *Nau*, *Nuòu*), es un continent que s'espandís en totalitat dins l'emisfèri occidental. Lo nom del continent es sovent mes al plural coma las *Americas*. Segon l'estudi geografic europèu, America es generalament subdividida en dos soscontinents: America del Nòrd e America del Sud. 

La partida centrala del continent es nommada America Centrala, malgrat que la region siá inclusa en America del Nòrd. L'istme de Panamà es lo limit de referéncia entre los dos soscontinents.

Lo primièr còp que s'utilizèt lo nom *America* foguèt en 1507. D'un ponch de vista europeocentric, mentre qu'America foguèt descobèrta pel viking Leif Ericson en l'an 1000 e redescobèrta per Cristòl Colomb en 1492, lo continent foguèt nomenat segon Amerigo Vespucci, un navigaire toscan posterior a Colomb.

## Nòtas e referéncias


## Ligams extèrnes
* Vidèos de las "Jornades sobre la censura espanyola" (a l'epòca de la Descobèrta d'America e apuèi)
* Institut Nova Història: darrièras descobèrtas concernentas a l'epòca de la Descobèrta d'America
Oceania

thumb|right|250px|Mapa indicant la posicion d'Oceania a respièch de las autras tèrras emergidas (en verd)

**Oceania** es una region recampant de territòris situats dins l'ocean Pacific. Inclusent Austràlia, Nòva Zelanda, Papoa-Nòva Guinèa, Tasmania e d'autras illas e archipèlas, Oceania es lo pus pichon dels continents.

## Estats d'Oceania
* Austràlia
* Fiji
* Indonesia (part orientala, l'oèst es en Asia))
* Kiribati
* Illas Marshall
* Micronesia
* Nauro
* Nòva Guinèa Occidentala (jos ocupacion indonesiana)
* Nòva Zelanda
* Palau
* Papoa e Nòva Guinèa
* Samoa
* Timòr Èst
* Tònga
* Tovalo
* Vanoato

## Dependéncias d'Oceania
D'Austràlia:
* Illas Ashmore e Cartier
* Illas de la Mar de Coralh
* Illas de l'Estrech de Torres
De Chile:
* Illas Desventuradas
* Illas de Juan Fernández
* Illa Mocha
* Illa de Pascas (amb Salas e Gómez)
* Illa Quiriquina
* Illa Santa Maria
D'Eqüator:
* Illas Galapagos
Dels Estats Units:
* Illa Baker
* Guam
* Hawaii
* Illa Howland
* Illa Jarvis
* Atòl Johnston
* Kingman Reef
* Marianas del Nòrd
* Illas Midway
* Atòl de Palmira
* Samoa Americanas
* Illa de Wake
De França:
* Clipperton
* Nòva Caledònia
* Polinesia Francesa
* Valis e Fotona
De Japon:
* Illas Bonin
De Mexic:
* Illa Guadalupe
* Illas Revillagigedo
De Nòva Zelanda:
* Illas Cook
* Niue
* Tokelau
Del Reialme Unit:
* Pitcairn
Paleontologia

La **paleontologia**, literaument "la sciéncia deus èstes ancians" (deu grèc *paleo* -ancian-, *onto* -èste- e *logos* - sciéncia-) qu'ei la disciplina qui estúdia las rèstas fossilas deus èstes vius.
Flòra (biologia)

Lo tèrme de **flòra** designa l'ensemble de las espècias vegetalas presentas dins un espaci geografic o un ecosistèma determinat (per oposicion a la fauna).
Lo tèrme de "flòra" designa tanben l'ensemble dels microorganismes (en defòra dels virus que son pas "vivents") presents dins un luòc donat. Se parla de flòra intestinala o de flòra cutanèa pels bactèris presents dins l'intestin o a la superficia de la pèl, per exemple.

Per extension, designa tanben los atlàs que repertòrian e descrivon aquestas espècias, e que servisson a determinar las plantas (a las identificar). Lo nombre d'espècias per descriure es fòrça important, las flòras que son mai a destinacion del grand public se limitan sovent als vegetals vasculars o a las plantas de granas e a lors espècias principalas.

Las colleccions d'especimens que servisson a definir las diferentas espècias son conservadas dins d'erbièrs. Aquesta ret d'erbièrs a travèrs lo monde es fòrça importanta. Es la referéncia que permet als botanistas de s'i retrobar e de far lo punt entre las denominacions e descobèrtas ancianas e las identificacions actualas.
thumb|Flora

## La flòra dins Wikipèdia
* Indèx per '''nom vernacular''' dels genres e espècias descriches dins Wikipèdia
* Indèx per '''nom scientific''' dels genres e espècias descriches dins Wikipèdia

### Plantas de flors (angiospèrmas)
Per una descripcion de las familhas d'angiospèrmas del monde podètz començar per:
* Classificacion APG (una presentacion ordonada segon lor filogenia de las familhas de plantas de flors del monde) 
* Familhas de plantas de flors per òrdre alfabetic 
Per de descripcions regionalas podètz anar a:
* Flors dels Alps (una lista alfabetica dels angiospèrmas del massís alpin)

### Plantas de granas (angiospèrmas e gimnospèrmas)
Per una lista per ecozòna de las espècias per nom scientific e per òrdre alfabetic podètz ensajar: 
* Ecozòna paleartica
* Ecozòna australasiena
* Ecozòna indomalesa
* Ecozòna neartica
* Ecozòna afrotropicala
* Ecozòna neotropicala
* Ecozòna oceaniana
* Ecozòna antartica

### Plantas de granas sens flors
Existís pas de lista per ara mas podètz ensajar:
* Espermafits 

### Plantas vascularas sans granas ni flors
Existís pas de lista per ara mas podètz ensajar:
* Pteridopfits 

### Plantas non vascularas
Existís pas de lista per ara mas podètz ensajar:
* Briofits
Per çò que concernís los Pteridofits e Briofits, las listas futuras seràn a:
* Ecozòna paleartica: plantas d'espòras per nom scientific
* Ecozòna australasiana: plantas d'espòras per nom scientific
* Ecozòna indomalesa: plantas d'espòras per nom scientific
* Ecozòna neartica: plantas d'espòras per nom scientific
* Ecozòna afrotropicala: plantas d'espòras per nom scientific
* Ecozòna neotropicala: plantas d'espòras per nom scientific
* Ecozòna oceaniana: plantas d'espòras per nom scientific
* Ecozòna antartica: plantas d'espòras per nom scientific
*Avertiment: qualques uns d’aquestes articles son largament incomplèts; esitetz pas a los melhorar*

## Plantas de repertoriar
Etologia

L**'Etologia** significa etimologicament « *sciéncia dels mors* » (*ethos* : « mors », *logos* : « estudi/sciéncia »). Es en fach l'estudi del compòrtament animal tal coma es benlèu observat en mitan natural. Òm situa las originas d'aquesta sciéncia al sègle XVII, mas lo nom data de 1854 (primièra utilizacion coneguda per Étienne Geoffroy Saint-Hilaire (1772-1844)). Lo sens restrench e modèrne donat al mot d*'etologia* fa pr'aquò referéncia a una sciéncia mai recenta : es l'estudi objectiu e scientific dels compòrtaments animals inspirat per las òbras de Konrad Lorenz (1903-1989) e Nikolaas Tinbergen (1907-1988) dins la primièra mitat del sègle XX. De mai cal inclure dins aquesta significacion l'estudi comportamental dels èssers umans e de las relacions òme-animal. Lo principi de basa de l'etologia es d'utilizar una perspectiva biologica per explicar lo compòrtament, aquela sciéncia es tanben nomenada « biologia del compòrtament ».
Metòde scientific

S'apèla **metòde scientific** l'ensemble dels canons guidant o devent guidar lo procediment de produccion de las coneissenças scientificas, que sián d'observacions, d'experiéncias, de rasonaments, o de calculs teorics.

Lo **metòde [[sciéncia|scientific]]** constitu lo estudi sistematic, controlat, empiric e critic de proposicions hipoteticas sus presuntas relacions entre varis fenómens naturals e es lo mecanism utilizat dins las sciéncias experimentalas per convalidar o invalidar una teoria, per medi de la experimentacion o de la observacion.

Son duas los piar basics del metòde scientific. Lo primièr d'elhs es la reproducibilidade, es dire, la capacitat de repetir un determinat experiment dins cualquier luòc e per cualquier persona. Aquesta pila emplea per lor practica, esencialament, la comunicacion e la publicitat dels resultats obtenidos.

Lo segond piar es la falsabilidade. Es dire, que tota proposicion sciéntifica a qu'aver la posibilitat d'èsser falsada. Est implica que si pòdon disenhar experiments que dins lo cas de dar resultats distintos als predichs negarián l'ipotèsi posta la pròva.

Dins la actualitat los resultats de la recèrca scientifica son publicats en revistas scientificas especializadas tras criticas o comentaris d'autres experts, correccions per partida dels autors e aún verificacion dels experiments per autres equips de recèrca. Al misme temps, es comenzant a èsser usual que si publiquen dins la red (internet) al temps que dins las revistas scientificas o exclusivament.
Teorias de l'evolucion

En biologia, las **Teorias de l'[[evolucion (biologica)|evolucion]]** son aparegudas per descriure lo procèssus pel qual las espècias se modifican al cors del temps, e donan naissença a d'espècias novèlas. Aquestas idèas se son desvolopadas al cors del sègle XIX jol nom de transformisme, en oposicion a la generacion espontanèa o al fixisme, teoria que postula que las espècias demòran semblablas al cors del temps. 

Los precursors dins aqueste domeni foguèron Jean-Baptiste Lamarck (1744-1829) e Charles Darwin (1809-1882).
Genetica

La **genetica** (del grèc *genno* γεννώ "far nàisser") es la partida de la biologia que tracha dels gens, de las leis de l'ereditat e de tot çò qu'i es ligat.

Gregòr Mendel es considerat coma lo paire de la genetica (la pus basica, nomenada genetica mendeliana)

Ara s'espandís al domeni del deschiframent del genòma uman (Projècte Genòma Uman). Podèm diferenciar divèrsas classificacions de la genetica en foncion de l'espècia estudiada o del tipe d'estudi: genetica umana, genetica microbiana, genetica moleculara,...

## Istòria
L'estudi de la transmission deus caractèrs deus genitors aus lors descendents que ho desvolopat per l'òme au medish temps que l'eslhevatge e l'agricultura entà melhorar l'adaptacion de las bèstias e de las plantas entaus lors besonhs. 

D'un ponch de vista scientific totun, l'idea que los caractèrs deus èstes vius e hossen conservats, carrejats e transmes dab un supòrt materiau be vadèr pas evidenta abans lo sègle XIX.

En purmèr que caló trencar dens la peleja enter lamarkisme e darwinisme per'mor la purmèra teoria que perpausava la transmission possibla de caractèrs aquesits (dits d'un aute biais, que los eveniment viscuts per un èste vius e podevan marcat la qualitat deus caractèts genetics transmés). Per Darwin totun los èstes vius e transmeten sonque los lors caractèrs genetics dab totun lo pes de la seleccion naturala qui au nivèu d'ua populacion a favoriza tau o tau caractèr genetic transmissible). Fin finala la teoria darwiniana que l'emportè sus las teorias de Lamarck aubrint atau lo camin entà l'estudi de la transmission deus caractèrs genetics transmés peu genitor a lor descendent au mejan d'un supòrt materiau alavetz desconegut.

Lo hrair Gregor Mendel qu'avó l'idèa d'estiar suu pes e dab un protocòl estatistic aquesta transmission demonstrant definitivament qu'èra devuda a un supòrt e que los caractèrs transmés que's podevan mesclar en bèth seguir règlas conegudas coma las leis de Mendel.

## Ligams extèrnes
*  Departament de Genètica de l'Universitat de Barcelona
*  Departament de Genètica i de Microbiologia de l'Universitat Autonòma de Barcelona
*  La genètica a l'abast de tothom
*  Basa de donadas liura sus la genetica umana (en anglés)
Evolucion

En biologia, l**'evolucion** es la transformacion d'espècias viventas al fial de generacions: 

* evolucion biologica
* evolucion umana

## Articles connèxes

* Charles Darwin
* ''L'origina de las espècias''
Biologia moleculara

Al crosament de la genetica, de la bioquimia e de la fisica, la **biologia moleculara** es una disciplina scientifica que l'objècte n'es la compreneson dels mecanismes del foncionament de la cellula al nivèl molecular. Lo tèrme « biologia moleculara » designa tanben l'ensemble de las tecnicas de manipulacions d'acides nucleïcs (ADN, ARN), nomenadas tanben . 

S'abreuja l'expression **biologia moleculara** en "biò mòl" o "BM".

La biologia moleculara apareguèt al sègle XX, en seguida de l'elaboracion de las leis de la genetica, la descobèrta dels cromosòmas e de l'identificacion de l'ADN coma supòrt quimic de l'informacion genetica.

Après la descobèrta de l'estructura en dobla eliç de l'ADN en 1953 per James D. Watson (1928- ), Francis Crick (1916-2004), Maurice Wilkins (1916-2004) e Rosalind Franklin (1920-1958) la biologia moleculara coneguèt de desvolopaments importants per venir un esplech essencial de la biologia modèrna a partir de las annadas 1970.
Biomecanica

La **biomecanica** es l'exploracion de las proprietats mecanicas dels organismes vius e tanben l'analisi dels principis d'engenhariá que fan foncionar los sistèmas biologics. Tracta de las relacions existentas entre las *estructuras* e las *foncions* a totes los nivèls d'organizacion del viu a partir de las moleculas, coma lo collagèn o l'elastina, als teissuts e organs. La biomecanica caracteriza las responsas espaciotemporalas dels materials biologics, que siagan solids, fluides o viscoelastics, a un sistèma impausat de fòrças e de constrenchas intèrnas e extèrnas.
Biologia cellulara

thumb|right|200px|Components moleculars d'una cellula.
La **biologia cellulara**, tanben coneguda coma **citologia**, es una disciplina de la biologia qu'estúdia las cellulas e lors organitas, los procediments vitals que s'i debanan e mai los mecanismes permetent lor subrevida (reproduccion, metabolisme, omeostasia, neguentropia, comunicacion) sens doblidar la caracteristica principala de la cellula viventa, de saber, la mòrt, que benlèu es programada geneticament (apoptòsi) o pòt èsser lo resultat d'una agression (necròsi).

Quant a l'istologia, es l'estudi de las cellulas a un nivèl superior, es a dire de lors agençaments en teissuts e de lors interaccions (joncions cellularas simplas, etc.).
Biofisica

La **biofisica** es la sciéncia qu'estúdia la biologia amb de principis e de metòdes de la fisica. Se discutís se la biofisica es una branca de la fisica o de la biologia. D'un ponch de vista se pòt concebre que lei coneissenças acumuladas en la fisica "pura" pòdon s'aplicar a l'estudi de lei sistèmas biologics. En aqueste cas la biofisica pòrta de coneissenças a la biologia, mai pas a la fisica.
Entomologia

[240px|right|thumb|[Eristalinus a butinar]]
L**'entomologia** (del grèc *entemos*, «insècte» e *logos*, «sciéncia») es la branca de la biologia qu'estúdia los insèctes. Generalament compren tanben l'estudi d'autres artropòdes coma las aranhas e los acarians.

## Ligams extèrnes
* Bio-nica.org Entomologia d'insèctes tropicals
Istologia

L**'istologia** (deu grèc *ιστός*, "teishut") qu'ei un arram de la biologia qui s'interèssa a l'estudi deus teishuts formats per l'associacion de las cellulas. Aqueths teishuts que forman organs qui, eths medishs, e forman organismes (vegetaus, animaus o fungics). 
L'istologia que possedeish un sosarram aperat *istopatologia* qui s'interèssa au mau foncionament deus teishuts.

## Diferentas tracas de teishuts e las loas cellulas
* Teishut epiteliau 
* Teishut conjontiu
** teishut adipós : adipocit
** Teishut cartilaginós : condrocit
** Teishut sanguinós: eritrocit, leucocit
** Teishut ossós : osteocit, osteoblast, osteoclast
* Teishut muscular : miocit
* Teishut nerviós : neuròna, cellulas glialas
Microbiologia

[thumb|250px|right|Una boita de Petri semenada amb de [microorganismes]]
La **microbiologia** es la sciéncia qu'estúdia los microorganismes'''.

Los microorganismes constituisson un grop fòrça variat; existisson a l'estat de cellula isolada o en grop e son de talha pichona. 

Cossí distinguir las cellulas microbianas de las plantas o dels animals?
Las cellulas animalas e vegetalas son incapablas de viure a l'estat isolat dins la natura; son sempre a l'estat multicellular. Los virus son pas de microorganismes pr'amor que son pas autonòms, e se pòdon pas reproduire sens utilizar la maquinariá cellulara d'un autre individú.
Embriologia

L**'embriologia** qu'ei la sciéncia qui estudia lo desvolopament deus organismes animaus a partir de las gametas (tant vau díser las cellulas sexuaus) puish de l'ueu fecondat o zigòt. 

Segond l'embrancament filogenetic estudiat e lo grad d'evolucion de l'espècia que's ditz sovent que , çò qui vòu díser que l'embrion, au cors deu desvolopament, que's basteish en tot seguir las etapas evolutivas deu son embrancament filogenic.

## Etapas
### Division
### Morula

### Blastula
### Gastrula

En çò deus animaus cordats l'embriogenèsi que segueish las etapas seguentas :

* La segmentacion: durant aquesta etapa lo zigòt que divisan en cellulas qui divisan de contunh e rapidament shens que l'embrion aumenti lo son volum. L'embrion qu'ei en purmèr qualificat de morula puish de blastula ; qu'ei ua massa de cellulas hilhas non diferenciadas gessidas deu zigòt ; qu'ei per aquesta rason que s'apera la segmentacion. 
* La gastrulacion: a partir de dus grops de cellulas de la blastula (aperadas epiblast e endoblast) tres capas de cellulas que's diferéncian : l'ectodèrma, lo mesodèrma e l'endodèrma ; que balharàn los futurs teishuts e organs. L'embrion qu'ei alavetz aperat gastrula.
* La neurulacion : a partir de cellulas gessidas de l'ectodèrma que van prodúser las cellulas nerviosas e formar lo canèth neurau. Aquesta etapa qu'ei caracteristica deus cordats e l'embrion vad alavetz ua neurula.
* La metamerizacion: lo mesodèrma de la neurula que's divisa en segment regulars qui balharàn los somits e las vertèbras.
* L'istogenèsi : formacion deus teishuts (osteós, sanguins, epiteliaus, muscolós, conjontius e nerviós) .
Neurosciéncia

Las **neurosciéncias** amassan totas las Sciéncias necessàrias a l'estudi de l'anatomia e del foncionament del sistèma nerviós. Lo sistèma nerviós amassa diferents organs coma lo cervèl, la mesolha espinala, los nèrvis, les organs dels sens e lo sistèma nerviós autonòm que contraròtla l'omeostasia.
Proteïna

[200px|right|thumb|Proteïna de mioglobina, on la cadena d'aminoacids que plega en bèth forma [eliç alfa]]

Ua **proteïna** qu'ei ua molecula polimèr d'acids aminats (o aminoacids). Qu'ei donc ua cadena (qui pòt contar milerats d'elements) d'acids aminats. Los aminoacids qui entran dens la composicion de las proteïnas animaus e vegetaus que son au nombre de 20 (a maugrat qui certas bacterias e son capablas de sintetizar d'autes aminoacids ; l'òmi tanben, en laboratòri que sap hargoar d'autes acids aminats). La composicion d'ua proteïna en aminoacids e lo lor biais d'encadenament que determinan l'estructura primària de las proteïnas. 

Dens lo mitan viu, las cadenas d'aminoacids que segueishen un procès de maturacion au cap deu quau e poden aquesir ua forma geometrica hèra complexa qui las balha las loas proprietats. Compréner lo biais de plegament e d'arreplegament de las proteïnas (qui determina alavetz l'estructura segondària de la proteïna) a partir de las loas estructuras primàrias e deu la loa maturacion qu'ei un defi en un enjòc màger de la bioquimia qui n'ei pas enqüera escadut.
Creacionisme

Lo **creacionisme** al sens larg es la cresença segon laquala la Tèrra, e per extension l'Univèrs, es estat creat per un èsser suprèm, es a dire un dieu. En aquesta sens, constituís una de las cresenças fondamentalas de las tres principalas religions monoteïstas : (Judaïsme, Cristianisme, e Islam).
Antropocentrisme

L’**antropocentrisme** es una concepcion que considèra l’òme coma lo centre de l’univèrs.

Es Aristòtel que ne desvolopèt la teoria, e mai la del geocentrisme. 

Es pas qu'abans la fin del sègle XVI que las idèas cambièron, e que s'admetèt que la Tèrra e los òmes son pas al centre de l’univèrs.

## Vejatz tanben
* Antropomorfisme
Ornitologia

L**'ornitologia** (del grèc ὄρνις *ornis*, "aucèl" e λόγος *logos*, "estudi") es una de las brancas de la zoologia qu’a per tòca l’estudi scientific de l’aucelilha.

thumb|right|400px|Fregata supèrba (''Fregata magnificens'')
[thumb|right|200px|"Estudi de cap d'ausèl" (1867) - los primièrs passes vèrs l'ornitologia... (pintura de [William Bouguereau - Sègle XIX]]

## Vejatz tanben
* Aucèl 
Existisson doas listas d'articles tractant d'ausèls sus Wikipèdia :
* categoria : ornitologia : lista de las familhas e
* categoria : ausèls : lista dels ausèls.

Podètz consultar doas listas d'ornitològs :
* Lista d'ornitològs ;
* Lista dels articles sus d'ornitològ (mai exaustiva que la precedenta).

Periodics consacrats a l'ornitologia :
* Lista de periodics ornitologics

## Ligams extèrnes
* Groupe Ornitologica Normanda
* Los ausèls de nòstras regions : en Bretanha
* ORNITHOMEDIA - Lo Web de l'Ornitologia
* LPO - Liga per la Proteccion dels Ausèls (representant francés de BirdLife International)
* LPO Anjau - Liga per la Proteccion dels Ausèls, delegacion Anjau
* Journ'obs - Blòg d' Observacions d'Ausèls per Eric
* Avibase - sistèma informatic sus las espècias d'ausèls.
* Ausèls.net
* Associacions ornitologicas francesas
Fisiologia

La **fisiologia** (del grèc φύση, phusè, la natura, e λόγος, logos, l'estudi, la sciéncia) estúdia lo foncionament mecanic, fisic e bioquimic dels organismes vius, animal o vegetal, dels seus organs e de lors organizacions, estructuras e teissuts. La fisiologia estúdia tanben las interaccions d'un organisme e de son environament. Dins l'ensems de las disciplinas biologicas, en definir esquematicament de nivèls d'organizacion, la fisiologia es una disciplina vesina de l'istologia e de l'anatomia.

La fisiologia amassa los procèssus qu'estúdia en grandas foncions que son : 
* las foncions de nutricion, 
* la foncion de reproduccion, 
* las foncions de relacion : la locomocion e las foncions sensorialas.
Superembrancament

En biologia, un **superembrancament** es un nivèl intermediari, immediatament superior a la categoria **[[embrancament]]** de la classificacion classica dels èssers vivents (veire sistematica).
Familha (biologia)

En zoologia e botanica, la **familha** es lo 5en nivèl de classificacion scientifica classica de las espècias viventas.
Sosrègne

En sistematica classica lo **sosrègne** es un nivèl intermediari, immediatament inferior a las categorias principalas que son los **[[règne (biologia)|règnes]]** a la basa de la classificacion dels èssers vivents.

## Vejatz tanben
*règne (biologia)
*règnes del viu
*sistematica
*classificacion scientifica
*classificacion classica
*règne vegetal

## Nòtas
Nomenclatura binomiala

En taxinomia (botanica, zoologia, etc.), lo **nom binomial**, o **binòmi**, proven de la combinason de dos noms e servís a designar un taxon de reng inferior al genre. Formalizada per Linné al sègle XVIII, la nomenclatura binomiala amb d’autres aspèctes formals de la nomenclatura biologica, constituisson lo « sistèma linnean ».

La **nomenclatura binomiala** es doncas una convencion estandardizada per nomenar las divèrsas espècias. Coma la paraula *binomiala* o suggerís, lo nom scientific d'una espècia es compausat per la combinason de dos mots: lo genre e l'espècia, aital dins un meteis genre pòdon existir divèrsas espècias que mantenon lo primièr tèrme e càmbian lo segond dins la nomenclatura binomiala. Lo nom de genre comença totjorn amb una majuscula e lo de l'espècia totjorn en minuscula; ambedós tèrmes s'escrivon en cursiva, per exemple: *Homo sapiens*.
Toxicologia

La **toxicologia** (del grèc *toxicon*, poison que cobrissiá las sagetas, e *logos*, estudi, sciéncia) es la sciéncia qu'estúdia las substàncias toxicas (o poisons), lor etiologia (origina), las circonstàncias de lor contacte amb l'organisme, los efièches sus aquel darrièr (organs ciblas) e sus l'environament (ecotoxicoloca), los mejans d'o descobrir e combatre (vias d'eliminacion, antidòts). 

Tracta dels efièches de l'exposicion a de toxics, quina que siá la via d'intrada dins l'organisme (inalacion, contacte, ingestion...), e qu'aicesta siá  sonque *potenciala* e asimptomatica (se parla alara de toxinas), o responsabla de signes clinics associats (sindròm) que desvelan una intoxicacion vertadièra.

L'intoxicacion es un processus dinamic e la toxicologia espitalièra es sovent una procedura d'urgéncia, dins una tòca a l'encòp de diagnostic (etiologia toxica o autre), d'analisi (interpretacion dels resultats de la biologia) e terapeutica (tractament simptomatic, reanimacion).

L'etiologia de las intoxicacions e intoxinacions es fòrça cambiadissa : pollucion atmosferica, exposicion professionala, intoxicacion alimentària, intoxicacion medicamentosa, enverinacion o empoisonament. 
Las ciblas son tanben variablas : los neurotoxics afèctan lo cervèl o lo sistèma nerviós, d'autres produches afèctan puslèu unes organs (glandas, paumons, fetge, ren..)

Las toxinas pòdon èsser d'origina animala (veren d'enverimacion ofidiana per la vipèra aspic, per exemple), vegetala (empoisonament per la Belladona o *Atropis belladonna*), fongica (campairòls verenós, coma l'amanita falloïda, per exemple) o quimica (intoxicacion per los metals pesucs, per exemple).
Dins sa partida experimentala e reglamentària, la toxicologia estúdia e analisa experimentalament la toxicitat dels produches (medicaments umans o veterinaris, produches fitosanitaris...) abans lor comercializacion. 

L'intoxicacion depend sovent d'efièches de lindals, e la toxicologia fa doncas sovent referéncia a de nocions de dòsis  :
* la " Dòsi Jornadièra Admissibla " (DJA) (pels residús de pesticidas)
* la " Dòsi Jornadièra Tolerabla " (DJT), o DSTP (dòsi setmanièra tolerabla provisòria) o  (pels metals pesucs) 
* la " Dòsi Limit Annala " (DLA) (pels radionucleïds).

## Vejatz tanben
*Farmacologia
Antropologia

L**'antropologia** (del grèc άνθρωπος, «òme» e λόγος, «leiçon, coneissença») es l'estudi scientific de l'umanitat, concernida pel comportament uman, la biologia umana, las culturas, las societats e la lingüistica, a l'encòp dins lo present e lo passat, e mai las espècias umanas passadas. L'antropologia sociala estúdia los modèls de comportament, mentre que l'antropologia culturala estúdia la significacion culturala, e mai las nòrmas e las valors. Un tèrme-valisa d'antropologia socioculturala es correntament utilizat uèi. L'antropologia lingüistica estúdia coma la lenga influéncia la vida sociala. L'antropologia biologica o fisica estúdia lo desvolopament biologic de l'òme.

## Disciplinas

### Antropologia culturala
Lo concèpte de cultura es fondamental en antropologia. Se considèra que la cultura es un trach fondamental de la natura umana, e que l'òme a la capacitat de concebre lo monde de manièra simbolica, d'aprendre e de transmetre de simbòls, e de transformar lo monde (e el meteis) en utilizant aquestes simbòls.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Erpetologia

L‘**erpetologia** (del grèc ancian ἐρπετόν / *herpetón*, « que repta, reptil ») es la branca de l'istòria naturala que tracta dels reptils e dels anfibians. Abòrda lor classificacion, lor ecologia, lor compòrtament, lor fisiologia, lor anatomia e mai las espècias fossilas.

Podètz consultar aicí, una lista d'erpetologistas.

## Profession

Se designa las personas – professionals o amators – practicant l'erpetologia jols tèrmes d**'erpetològ** o d**'erpetologista**. Lo primièr tèrme es mai ancian, e lo segond, pus recent, s'utiliza quasi sistematicament a l'ora d'ara.

## Elements d'istòria
* Al sègle XVII, de trabalhs nombroses ensajan de comprendre mièlhs la localizacion del verin dins lo cap de las sèrps, e en particular lo de las vipèras, e mai son mòde d'accion. Plan segur, aquestas recèrcas menadas per de mètges tanben an per foncion de descobrir un antidòte. Demest aquestes scientifics, cal citar:
** Francesco Redi (1626-1697) que fa avançar considerablament las coneissenças en particular en afirmant l'innocuitat del verin se aqueste es ingerit.
** Moyse Charas (1619-1698), farmacian de l'Òrt del rei, realiza d'experiéncias nombrosas e publica de trabalhs nombroses sus las vipèras. S'opausa a Redi al subjècte de la formacion del verin; per Charas, la saliva de la vipèra deven verinosa pas que se l'animal es en colèra.

* En 1768, Josephus Nicolaus Laurenti (1735-1805) fa paréisser sa tèsi consacrada a la foncion verinosa pels reptils e los anfibians. En defòra de las observacions de granda valor sul venin, melhora considerablament la taxinomia linneana que passa de dètz genres de reptils e d'anfibians a trenta. Laurenti es lo primièr que definís precisament la classa dels reptilia.

## Articles connèxes
* Lista dels articles sus d'erpetologistas
Mamalogia

La **mamalogia** es la branca de l'istòria naturala consacrada a l'estudi dels mamifèrs 
la peg in tu da med real madrid mamalogistas, la SFEPM s'es constituida a l'entorn del projècte d'un atlàs de reparticion dels Mamifèrs salvatges de França. 

Podètz consultar una lista de 
mamalogistas aicí.
Literatura ongresa

## Epòcas

*Sègle XVIII
*Sègle XIX
*Sègle XX

## Autors

*Endre Ady
*János Arany
*Mihály Babits
*Kata Bethlen
*Mihály Csokonai
*Milán Füst
*Gyula Illyés
*Mór Jókai
*Attila József
*Frigyes Karinthy
*Imre Kertész
*György Konrád
*Dezsö Kosztolányi
*Gyula Krudy
*Zsigmond Móricz
*Sándor Petőfi
*Mihály Vörösmarty
Lengas germanicas

Las **lengas germanicas** forman una familha inclusa dins la lengas indoeuropèas. D'en primièr, foguèron parladas pels pòbles germanics, que vivián inicialament a las frontièras nòrd-èst de l'Empèri Roman. Aquelas lengas partejan d'unes traches unics, demest los quals d'importantas mutacions consonanticas descrichas per las leis de Grimm e de Verner (a las qualas se pòt apondre la segonda mutacion consonantica pel naut alemand ancian), e mai un important lexic compausat de radicals non indoeuropèus.

Lengas germanicas
* Grop oriental (desparegut)
** gotic 
* Lengas escandinavas o grop nordic 
**noroèc
*** suedés
*** danés
*** norvegian
*** feroés
*** islandés
* Grop occidental
** anglés
** Scots
** frison
** Grop bas-alemand
*** bas-saxon
*** neerlandés
*** afrikaans
** alemand o naut alemand
** yiddish

## Vejatz tanben
* Lengas per familha

### Ligams extèrnes
* mapa geografica clicabla de las lengas germanicas
* Cartografia dels "dialèctes germanoneerlandeses" (e dels parlars frisons)
Lengadòc

**Lengadòc** es una region culturala e istorica dins lo centre-sud d'Occitània. Es lo nom donat a una província francesa d'ancian regim, mai que mai eissida de l'annexion del comtat de Tolosa a la corona francesa en 1271, comtat que s'i es ajustat mantun territòri.

Lo gentilici es **lengadocian -a**.

Las doas vilas principalas son Tolosa e Montpelhièr.

Lengadòc, que pren son nom de la *lenga d'òc*, a donat son nom a un dels grands dialèctes de l'occitan, lo lengadocian, mas i aguèt pas jamai correspondéncia entre entitats lingüistica e politica.

## Geografia

Lo **Lengadòc** istoric dessenha un arc de cercle de Tolosa a Vivarés. D'oèst en èst inclutz Tolosan, Albigés, Carcassés, Rasés, Corbièras, Fenolhedés, Menerbés, Narbonés, Bas Lengadòc (de Besièrs a Nimes), Cevenas, Gavaudan, Vivarés e Velai. Las doas vilas màgers i son Tolosa e Montpelhièr.

## Istòria
[miniatura|Vestigis de l'''oppidum'' d'[Ausseruna.]]
La màger part de Lengadòc faguèt partida de la província romana de Narbonesa, puèi de Septimània. Foguèt conquistat pels Visigòts al sègle V que lo sonèron simplament *Gàllia* o *Narbonensis* e Tolosa foguèt lor capitala. Foguèron acaçats pels Francs que los obliguèron a se replegar en Espanha. Los Francs conquistèron tanben una partida de Lengadòc que foguèt possession dels Sarrasins. A la fin del sègle IX los Francs sonèron la partida mediterranèa de la contrada *Gòtia* o *Marca Gotica*. 

A partir del sègle X Lengadòc foguèt confondut amb lo comtat de Tolosa, conquistat pels franceses durant la Crosada contra los Albigeses.

La creacion dels Estats de Lengadòc en 1346, las consequéncias del Tractat de Brétigny de 1360 e la mesa en plaça a Tolosa del Parlament de Tolosa en 1443 balhèron al Lengadòc reial la fisionomia, l'organizacion e lo pes cultural occitan que conservèt fins a la Revolucion francesa de 1789.

## [[Heraudica|Eraldica]]

## Lingüistica
Levat qualques comunas arpitanas a l'extrèm Nòrd de Vivarés, lo Lengadòc istoric es de lenga occitana e s'i parla cinc de sos sièis grands dialèctes:
* de segur lo lengadocian sus la màger part del territòri, mas tanben :
* lo gascon a l'oèst de Tolosa
* lo provençal a l'èst de Vidorle (region de Nimes)
* lo vivaroalpenc dins lo nòrd de Vivarés (Naut Vivarés e Botèiras) e dins l'èst de Velai (a l'entorn de Sinjau).
* l'auvernhat velaiés dins la màger part de Velai (levat a l'entorn de Sinjau).

## Viticultura
*Article principal: [[Viticultura de Lengadòc]]*

## Vejatz tanben

### Ligams connèxes
*Occitan
*Lengadòc-Rosselhon
*Miègjorn-Pirenèus 
*Narbonesa
*Tolosa
*Montpelhièr
*Nimes
*Estats de Lengadòc

### Ligams extèrnes
*  Estat del comèrci en Lengadòc en 1744
* Canal del Miègjorn, Canal Reial de Lengadòc
Vivarés

**Vivarés** èra, abans 1789, una província apartenent a la província de Lengadòc. S'espandissiá sus un territòri correspondent aproximativament al departament d'Ardecha.

## Toponimia
Es atestada jos la forma *Vivares* en 1365. Nòta que l'occitan ancian marca pas los diacritics.

Son nom es *Vivarais* (istoricament *Viverois*) en francés, *Vivarès* en catalan, *Vivarese* en italian.

Vivarés pren son nom de la ciutat episcopala de Vivièrs, sèti del diocèsi.

## Istòria

## Vivareses celèbres
* Perdigon
* Lo cardenal Francés de Tornon
* Olivièr de Serres
* Lòis Nicolau
* Antoine Court
* Los fraires Montgolfier
* François-Antoine de Boissy d'Anglas
* Jean-Louis Giraud-Soulavie
* Honoré Flaugergues
* Marc Seguin
* Auguste Bravais
* Vincent d'Indy
* Louis-Georges Gouy
* Charles Seignobos
* Marie-Joseph Canteloube
* La familha Chazallon
* Lo Duc de Juèsa

## Bibliografia
* Joannès Dufaud
Macedonian (eslau)

Lo **macedonian** (autonim: Македонски, *Makedonski*) es una lenga eslava fòrça pròcha del bulgar que se parla mai que mai dins la Republica de Macedònia e dins de zonas adjacentas de Grècia. Es la lenga oficiala de la Republica de Macedònia. S'escriu en alfabet cirillic.

A l'origina, lo macedonian es una varietat regionala del bulgar e plan longtemps lo considerèron aital. Mas a partir de 1944, l'estat de Iogoslavia li donèt una codificacion que divergiguèt amb lo bulgar e aital faguèt del macedonian una lenga per elaboracion. Las populacions eslavas de Grècia trantalhan encara entre l'identificacion amb lo macedonian e l'identificacion amb lo bulgar. 

Cal pas confondre lo macedonian actual, qu'es una lenga eslava, amb lo macedonian antic, qu'es radicalament distint.

## Referéncias
Lengas africanas

[right|300px|thumb|Reparticion de las familhas de lengas en [Africa.]]
[right|300px|thumb|Lengas oficialas dels païses d'[Africa.]]
Lengas eslavas

Las **lengas eslavas** son una branca de las lengas indoeuropèas. Se parlan mai que mai en Euròpa Orientala e en Siberia. 

## Classificacion
* Grop eslau oriental
** bielorús
** rus
** ucraïnés
*** rusyn o rutèn de còps considerat a despart
* Grop eslau occidental
** polabe (mòrt)
** pomeranian
*** cashob
*** eslovinç (mòrt)
** chèc
** eslovac
** polonés
*** silesian de còps considerat a despart
** sorabe bas
** sorabe naut
* Grop eslau meridional
** eslovèn
** diasistèma eslau del centre sud
*** bosnian
*** croat
*** montenegrin
*** sèrbe 
** bulgar al sens larg
*** eslavon (mòrt)
*** bulgar
*** macedonian
* Lenga de contact
** eslavoarab

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
* Lengas eslavas: family.asp?subid=292-16
Lengas aborigènas d'Austràlia

Las **lengas aborigènas d'Austràlia** son un ensem geografic qu'acampa las familhas de lengas parladas per los pòbles aborigèns d'Austràlia. Comprenon una quinzena de familhas pas aparentadas entre elas. 

La màger part de las lengas d'Austràlia fan partida de las lengas pama-nyungan qu'ocupan gaireben tot lo continent. Las autras familhas, nomenadas per convencion las lengas non-pama-nyungan, se concentran dins lo centre-nòrd d'Austràlia.

## Classification de las familhas de lengas
### [[lengas pama-nyungan]]
*grop del sud-èst
**sosgrop victorian
*** lengas lower murray
***sosgrop victorian
****victorian de l'èst
***** yorta-yorta
***** gunai
***** pallanganmiddang
****sosgrop macro-kulin
***** lengas kulin
***** bungandidj
**sosgrop new south wales
*** lengas yuin-kuric
*** lengas wiradhuricas o lengas new south wales centralas
**sosgrop còst nòrd
***lengas durubalicas
***lengas yugambeh-bundjalung
*** lengas gumbaynggiricas
*** lengas waka-kabicas
*sosgrop del nòrd
**lengas gòlfe
*** lengas kalkatungicas
*** lengas mayabicas
** lengas pama-maricas
*** langas pamanas
*** kalaw lagaw ya
*** lengas maricas
**** lengas dyirbalicas (?) 
*grop central
** sosgrop arandic–thura-yura
***lengas arandicas
***lengas thura-yura
**sosgrop queensland sud-oèst
***lengas karnicas
***sosgrop new south wales sud-oèst
****yarli
****paakantyi
*grop  de l'oèst
** yolngu-ngarna 
*** lengas yolngu
*** lengas ngarna
** lengas nyungicas
*** nyungic del desèrt
**** lengas marrngu
****lengas ngumpin–yapa 
*****lengas warumungu
****lengas wati
***nyungic del sud-oèst
****lengas pilbara
*****lengas ngayarda 
*****lengas kanyara-mantharta
****lengas kartu–nhanda
****lengas mirning
****lengas nyunga
****yinggarda

### Lengas non-pama-nyungan
*lengas bunubanas
*lengas daly de l'oèst
*lengas daly de l'èst
*lengas daly del sud
*lengas garrwanas 
*lengas gunwinyguanas 
*lengas iwaidjanas 
*lengas jarrakanas 
*lengas limilngan 
*lengas mirndi 
*lengas nyulnyulanas
*lengas tangkicas 
*lengas wagaydyicas 
*lengas worrorranas 

### [[tasmanian|lengas tasmanianas]]
La classificacion de las lengas tasmiananas, totas atudadas e feblament documentadas, es problematica. Es dificil de demostrar çò qu'èra lor ligam amb las lengas d'Austràlia. Lo nombre de lengas diferentas e pas conegut, pas mai si formavan una o mai d'una familha de lengas.
Lengas austronesianas

thumb|Mapa de l'espandiment de las lengas austronesianas.
Las **lengas austronesianas** son una familha de lengas pro espandida demèst las illas de l'Asia del sudèst, e dins l'Ocean Pacific, amb qualques unas en Asia continentala. Es una de las familhas que son indentificacion es plan anciana, coma las lengas indoeuropèas e oralicas. 

*Austronesian* ven del latin *auster* "vent del sud" e del grèc *nêsos* "illa". Lo nom ne ven de que la màger part d'aquelas lengas se parlan dins d'illas, e sonque paucas coma lo Malai e las lengas chamicas se parlan sul continent asiatic.

## Lengas principalas
* Javanés
* Malai
* Sondanés
* Tagalòg
* Ceboan
* Malgash

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Bielorús

Lo **bielorús** (autonim: беларуская мова, en alfabet latin - łacinka: *biełaruskaja mova*; autras transcripcions: BGN/PCGN: *byelaruskaya mova*, Scientific: *belaruskaja mova*) es una lenga eslava parlada en Bielorussia amb l'estatut de lenga oficiala e tanben dins qualques regions de Polonha.

Los locutors son estimats a aperaquí 8 milions de personas (sèt milions en Bielorussia, mièg milion en Russia, aperaquí 200&nbsp;000 en Polonha e benlèu 150&nbsp;000 en Ucraïna). La lenga mòstra de caracteristicas de transicion entre l'ucraïnés e lo polonés, amb de fòrtas influéncias del lituanian. Se devesís en quatre dialèctes: *nòrdoriental* (a Połack, Viciebsk i Mahilou), *sudoccidental* (Hrodnia, Baranavičy, Słuck i Mazyr), *zabłudau* o central, qu'es emplegat coma basa de la lenga literària, e *polesian*. 

## Referéncias
Lengas dravidas

thumb|right|250px|Airal d'extension de las lengas dravidas.
Las **lengas dravidas** forman una familha d'une trentena de lengas, originàrias d'Índia, mai que mai parladas dins lo sud del país. Tenon tanben de locutors en Sri Lanka, Paquistan e dins las comunautats emigradas. En 2010, aperaquí 214 milions de personas parlavan una lenga dravida, las mai parladas essent en  granda majoritat lo telogo e lo tamol (respectivament 75 e 80 milions de locutors), o lo malaialam e lo canarés (33 e 38 milions de locutors). Caduna d'aquelas quatre lengas es la lenga principala d'un Estat indian, respectivament Andhra Pradesh (e Telangana que se ne separèt en 2014), Tamil Nadu, Kerala e Karnataka.

## Vejatz tanben
* Lengas per familha

## Referéncias
Bulgar

Lo **bulgar** *(*autonim: български,  /ˈbɤɫɡɐrski/ *bǎlgarski)* es la lenga principala de Bulgaria, e sa lenga oficiala. Lo bulgar es una lenga qu'aperten al grop de las lengas eslavas meridionalas de la familha de las lengas indoeuropèas, e es fòrça pròche del macedonian que d'unes considèran coma un dialècte del bulgar. La lenga a 12 milions de locutors.
Tanben foguèt la primièra lenga eslava que produguèt una literatura, e la forma del primièr estadi d'aquesta lenga serviguèt de lenga eclesiastica per la Glèisa Ortodòxa.
Lo bulgar s'escriu amb l'alfabet cirillic, amb pasmens qualques diferéncias a respècte del rus. Se compausa en efièch de 30 letras, e la prononciacion del bulgar es pro diferenta d'aquela del rus.

Lo bulgar es un cas particular dins l'ensems de las lengas eslavas, amb doas especificitats: es l'unica lenga del grop que possedís pas de flexions de cas, e es l'unica lenga del grop que possedís un article (postpausat). Aquela darrièra particularitat ne fa un dels membres de l'union lingüistica balcanica amb lo romanés, lo grèc e l'albanés.
Ça que la lo bulgar a conservat tota la complexitat del sistèma verbal que caracteriza las lengas eslavas.
Lengas khoisan

Las **lengas khoisan** o **lengas khoi** son parladas en Africa Australa, principalament en Botswana, en Namibia, dins la província de Cap del Nòrd de Sud-Africa, en Angòla Meridional.

Èran las lengas dels pòbles Khoikhoi e san ben abans l'arribada dins la region dels pòbles de lengas bantos. 
Lor particularitat es  la preséncia de clics (es a dire, de  bruches en far petar la lenga),  que se fan servir coma fonèma, e que son estat adoptats per d'autras lengas coma lo xhosa.

## Classificacion
La parentat dels grops de la familha khoisan, pausada per Greenberg en 1955, es pus acceptada. Ne vira, en fach, de tres familhas del Sud-Oèst d'Africa e de doas lengas isoladas de Tanzania.

*lengas khoe 
*lengas tuu 
*lengas kx'a 
*hadza
*sandawe
Lengas melanesianas

Las **lengas melanesianas** son de lengas parladas en Melanesia, es a dire dins los archipèlas del sud-oèst de l'Ocean Pacific: Papoa-Nòva Guinèa (amb Irian Jaya, una region colonitzada per Indonesia), Illas Salamon, Vanuatu, Nòva Caledònia, Illas Fiji. 

Çaquelà, lo tèrme de *lengas melanesianas* es pas vertadièrament scientific, perque correspond pas a un ensemble lingüistic unitari. Una part d'aquelas lengas, las de Papoa-Nòva Guinèa, amb quauqu'unas de las Illas Salamon, son de *[[lengas papó]]* – aperaquí 750; lo demorant – aperaquí 400 lengas – apartenon a la branca oceaniana de la familha lingüistica austronesiana. 

Las 28 lengas melanesianas parladas en Nòva Caledònia s'apèlan tanben lengas canac. Dempuèi pauc, fan partida de las 45 lengas oficialament reconegudas *[[lengas de França]]*.

## Referéncias
Eslavon

L**'eslavon** es una lenga eslava estencha que se desvolopèt a partir d'un ancian dialècte eslau (protobulgar, protomacedonian) de la region de Tessalonica. Serviguèt mai que mai de lenga de cultura per de fins religiosas, en particular dins la Glèisa Ortodòxa. Foguèt la primièra lenga eslava amb una tradicion escricha duradissa. Son alfabet glagolitic foguèt creat pels missionaris Ciril e Metòdi al sègle IX, e ne derivèt puèi l'alfabet cirillic.
Lengas oraloaltaïcas

Las **lengas oraloaltaïcas** son una familha de lengas ipotetica que recampariá las lengas oralicas e las lengas altaïcas. La lingüistica comparada recenta tend a abandonar aquesta ipotèsi. Uèi prepausan, puslèu, un recampament mai larg, lo de las lengas eurasiaticas, que comprendriá l'oralic, l'altaïc e d'autras familhas.
Lengas romanicas

Las **lengas romanicas** (tanben **lengas latinas**, **neolatinas**) son de lengas mutualament intelligiblas eissidas del latin vulgar parlat fins al sègle IX, apertenent a la familha de las lengas italicas, branca de las lengas indoeuropèas.

## Classificacion

## Vejatz tanben
* Lengas per familha

## Nòtas