open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ottawa (omonimia)

* *[[Geografia]]:* 
** **[[Ottawa]]**, la capitala de Canadà.
** La **[[ribièra  dels Ottawas]]**, aiga canadenca que marca la frontièra entre Ontàrio e Quebèc.

* *[[Etnografia]]:* 
** Los **[[Ottawa (pòble)|ottawas]]**, pòble amerindian de l'America del Nòrd d'etnia algonquina.

* *[[Lingüistica]]:* 
** L**'[[ottawa (dialècte)|ottawa]]**, dialècte de l'ojibwe, parlat per lo pòble ottawa.
Veronica Guerin

**Veronica Guerin** (n. 1958 - m. 1996) foguèt una jornalista irlandesa. Foguèt assassinada lo 26 de junh de 1996 per de trafegants de dròga.
Gatineau

**Gatineau** es una vila de la província de Quebèc, en Canadà. Es la quatrena vila en importància de Quebèc amb una populacion de 273 915 abitants. Situada en riba nòrd del riu Ottawa, de cara a la vila d'Ottawa la vila s'estend a l'èst e a l'oèst del riu Gatineau. Es la vila pus importanta de la region administrativa d'Outaouais e forma, amb Ottawa, la region metropolitana d'Ottawa-Gatineau, qu'es la quatrena aglomeracion de Canadà, aprèp Toronto, Montreal e Vancouver.
L'Algérino

**Samir Djoghlal** (Marselha, 2 de mai de 1981) escaissat ***L'Algérino*** es un cantaire de rap marselhés. Rapeja en francés, amb d'escapolons en arab.

## Discografia
* 2005: Les derniers seront les premiers
* 2007: Mentalité pirate 
* 2010: Effet miroir
* 2011: C'est correct
* 2014: Aigle Royal
* 2015: Oriental Dream
Evans Paul

**Evans Paul** (n. 26 de novembre de 1955 a Pòrt del Prince) es un òme politic aïcian. Lo 16 de genièr de 2015 es nomat primièr ministre pel president Martelly. Presenta sa demission lo 2 de febrièr de 2016, mas coma lo mandat del president s’acaba, ocupa per interim la foncion presidenciala a partir del 7 de febrièr es esperant la designacion d’un president interimari lo 14 de febrièr.
CentraleSupélec

L’escòla CentralaSupélec (en francés *CentraleSupélec*) es una granda escòla francesa situada a Gif-sur-Yvette, Châtenay-Malabry, Metz, Rennes.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial de CentraleSupélec
.frontier

**** ("termièra" en anglés) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa americana Frontier Communications Corporation. Es en servici dempuèi lo 6 de febrièr de 2016.

## Referéncias
.联通

**** (pr. *liántōng*, "ligam", en chinés, Punycode .xn--8y0a063a) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa chinesa China United Network Communications Corporation Limited.. Es en servici dempuèi lo 6 de febrièr de 2016.

## Tanben veire
* .unicom

## Referéncias
Antsiranana

**Antsiranana** sonada  **Diego Suarez** abans 1975, es la pus granda vila del nòrd de Madagascar e lo tresen pòrt de la Granda illa. Es la capitala de la província de Diego-Suarez. Son aira urbana  èra estimada a  abitants en 2014.
Lo Cos, Bigaròca e Mosens

**Lo Cos, Bigaròca e Mosens** (*Coux-et-Bigaroque-Mouzens* en francés) es una comuna novèla d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha e la region de Novèla Aquitània,  ancianament d'Aquitània.

Recampèt, lo 1èr de genièr 2016, doás comunas ancianas, Lo Cos e Bigaròca, d'una part, Mosens, d'autra part. 
 
## Geografia

## Toponimia
Veire al Cos e Bigaròca e a Mosens.

## Istòria
La creacion de la comuna novèla, ratificada par l'arrestat del 21 de decembre 2015, fuguèt efectiva lo 1èr de genièr de 2016, e transformèt las doás ancianas, Lo Cos e Bigaròca e Mosens, en comunas delegadas. Lo 1èr de genièr de 2020, las comunas delegadas fuguèron suprimidas.

## Administracion

## Demografia
* Per l'evolucion demografica abans 2016, veire al Cos e Bigaròca e a Mosens.

Las comunas delegadas son suprimidas a partir del 1er de genièr de 2020.

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Dordonha

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Francés del Missorí

Lu **francés del/dau Missorí**, apelat maitot ***Paw Paw French***, es un dialècte francofòne autre còp parlat dins de larjas seccions de l'Estat american dau Missorí dempuei l'epòca de la Novela França e de la Loïsiana francesa. Uei, es subretot concentrat dins lu comtat de *Sainte-Geneviève*. 

Un tesmonhatge de 1930 dau cherchador american W.M. Miller raconta que queu dialècte era enquera parlat per 'na pita partida de la populacion de *Vieille Mine* (Old Mines), prep de la vila de Potosi dins lu sud-est de l'Estat. Los abitants s'eran establits dins la region en 1785 e avian reussit a evitar lu fenomèn d'anglicisacion pendent mai d'una generacions consecutivas. Mas, coma per lu francés cadian, queu dialècte figuet de nombros emprunts lexicaus e sintaxics a l'anglés.

### Referencias
Charlie Puth

vinheta|Charlie Puth
**Charlie Otto Puth Jr.**, mai conegut coma **Charlie Puth** (Rumson, Nòva Jersei, 2 de decembre de 1991) es un cantaire american. Se faguèt conéisser gràcias a de cançons que mandèt sus YouTube a partir de 2010 e venguèt famós en 2015 a partir de l'espelida e succès de son títol "Marvin Gaye".

## Discografia
* *Nine Track Mind* (2016)
Floyd Ayité

**Floyd Ayité** (Bordèu, 15 de decémer de 1988) ei un fotbolaire professionau occitan.

Clubs:
* 2007-2011 Bordèu - equipa dusau 4au division francesa
** 2008-2009 prestat a Angieus
** 2009-2010 prestat a Nancí
** 2010-2011 jòga dab Bordèu en 1èra division francesa
* 2011-2014 Reims - 2au puish 1èra division francesa
* 2014-2017: Bastia (Corsega) - 1èra division francesa

D’origina togolesa, ei seleccionat en 2007 dins l’equipa nacionau de Tògo. A 26 seleccions e 7 buts.

## Tanben véser
* Jonathan Ayité, lo hrair, tanben fotbolaire.
Carmen Vera

**Carmen Vera** (Puente del Arco, 1941) qu'ei ua escrivana extremenca de la província de Badajoz. Ei autora d'un poemari en extremenc *Sabor a tierra abierta*, publicada en 2004.
.natura

**** (nom de marca) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa brasilièra Natura Cosméticos S.A. Es en servici dempuèi l’11 de febrièr de 2016.

## Referéncias
Nergis Mavalvala

**Nergis Mavalvala** (en ordo: نرگس مولولہ ; Karachi, Paquistan, 1968) es una astrofisiciana paquistanoamericana. Professor d'astrofisica a l'Institut de Tecnologia de Massachusetts (MIT), ont es tanben un dels caps del departament de fisica, venguèt famosa internacionalament en 2016 gràcias a sa participacion dins la descobèrta de las ondas gravitacionalas, postuladas anteriorament per Albert Einstein.

## Biografia
Jocelerme Privert

**Jocelerme Privert** (n. 1èr de febrièr de 1953 a Petit Trou de Nippes) es un òme politic aïcian. Senator pel departament de Nippes, es elegit lo 14 de febrièr de 2016 president provisòri, per una durada maximala de 120 jorns, que deu permetre la tenguda del segond torn de l’eleccion presidenciala. Abans de jurar, demissiona de sa carga de senator.
## Referéncias
Nekfeu

**Ken Samaras**, escaissat **Nekfeu**, nascut lo 3 d'abril de 1990 a La Ternitat, es un rapaire francés. Es sòci dels grops 1995, S-Crew, 5 Majeur e dau collectiu L'Entourage.

Son primièr album, *Feu*, sortiguèt lo 8 de junh de 2015.

Se ganha una *Victòria de la musica 2016 *dins la categoria "melhor disc de musica urbana".

## Biografia
Grèc dau costat dau paire e escocés dau de la maire, Nekfeu demorèt a la Ternitat, au ras de Niça, fins ais 11 ans abans de partir a París amb sa gent.

Es escaissat Nek, lo son pichon nom Ken a l'arrevèrs, puèi Nekfeu.

## Discografia

### Albums
* 2015 : *Feu*
* 2016 : *Cyborg*
* 2019 : *Les étoiles vagabondes*
Ondas gravitacionalas

thumb|righr|250px|Representacion de l'onda gravitacionala engendrada per doas estelas de neutrons en orbita una a l'entorn de l'autra.

En fisica, las **ondas gravitacinalas** son d'oscillacions de la corbadura de l'espaci-temps. Albert Einstein ne prediguèt l'existéncia en 1916 en se fondamentar sus la teoria de la relativitat generala. Las ondas electromagneticas (perturbacions dels camps electrics e magnetics) son produitas per las particulas cargadas acceleradas. Del meteis biais, las ondas gravitacionalas son produitas per de massas acceleradas. La produccion eficaça d'ondas gravitacionalas demanda de massas e d'acceleracions fòrça importantas. Las fonts d'ondas gravitacionalas son principalament de sistèmas astrofisics implicant d'objèctes massises e denses coma las estelas de neutrons o los traucs negres que pòdon suportar de talas acceleracions.

La descobèrta del pulsar binari PSR B1913+16 per Russell Hulse e Joseph Taylor e l'observacion que son periòde orbital decreis precisament coma o preditz la teoria de la relativitat generala, se se considera qu'aquel sistèma perd son energia per emission gravitacionala, forniguèt la primièra demonstracion, indirècta, de l'existéncia de las ondas gravitacionalas. Aquel resultat valguèt als dos cercaires americans de recebre lo prèmi Nobel de fisica en 1993.

En 2016, los cercaires del LIGO an anonciat aver detectat dirèctament d'ondas gravitacionalas a partir de la collision de dos traucs negres, lo 14 de setembre de 2015, anóncia confirmada lo 11 de febrièr de  2016 durant una conferéncia de la *[[National Science Foundation]]* a Washington. Lo resultat foguèt publicat lo meteis jorn dins la revista *[[Physical Review Letters]]*. Aquò seriá tanben la primièra pròva dirècta de l’existéncia dels traucs negres, afirma Thibault Damour.
### Referéncias
Hyphen Hyphen

**Hyphen Hyphen** es un grop de pòp ròck electronic niçard creat en 2009. Cantan en anglés.

Es compausat de Santa (cant principal, guitarra, sintetizaire), Adam (guitarra e còrs), Line (bassa, tamborn e cant) e Zac (batariá, escapolons, còrs). 

En 2016 se ganhan una *Victòria de la musica* coma revelacion de grop en concèrt.


## Discografia

### Albums
* *Times*, junh de 2015
* *HH*, 2018
* *C'est la Vie*, 2023

### EP
* *Chewbacca I am your mother*, mars de 2011
* *Wild Union*, mai de 2012

### Singles
* *Just Need Your Love* (2015)
* *Like Boys, KND, Mama Sorry* (2018) 
* *Lonely Baby amb la cantaira americana Kiiara* (2019) 
* *Young Leaders* (2020) 
* *Don't wait for me, Too Young, Call my Name* (2022) 
*  *Own God, C'est la Vie, Symphony* (2023) 

### Collaboracion
* *Ne l’oublie jamais* per Patricia Kaas (2016)
Russell Alan Hulse

thumb|250px|Russell Alan Hulse en 2007
**Russell Alan Hulse** (Nòva York, 28 de novembre de 1950) es un fisician american. Especializat dins l'estudi dels pulsars e de las ondas gravitacionalas, obtenguèt lo Prèmi Nobel de Fisica, amassa amb Joseph Hooton Taylor Jr., "per la descobèrta d'una mena novèla de pulsars, descobèrta que a dobèrt de possibilitats novèlas per l'estudi de la gravitacion".
Territòri d'Antòni

Er **establiment public territoriau que eth sèti ei a Antòni** (nom oficiau en francés: *établissement public territorial dont le siège est à Antony*) ei ua division dera Metropòli deth Grand París dempuish eth 1èr de genèr de 2016 ena region francesa d’Isla de França.

Agropa 11 comunas deth departament des Nauts de Sèina.

Eth caplòc ei a Antòni.
## Referéncies
.tvs

**** (del fondator, Thirukkurungudi Vengaram Sundram Iyengar) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa indiana T V SUNDRAM IYENGAR & SONS PRIVATE LIMITED. Es en servici dempuèi lo 13 de febrièr de 2016.

## Referéncias
.yahoo

**** ("hiu-hau!", en anglés, nom de marca) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa americana *[[Yahoo!]]*, Inc. Es en servici dempuèi lo 13 de febrièr de 2016.
## Tanben veire
* .flickr

## Referéncias
Francés cadian

[thumb|right|Paneu bilingue franco-anglés a l'entrada de la [Loïsiana.]]

thumb|Percentatge de locutors daus francés cadian e/o standard dins las diferentas parròfias loïsianesas :

Lu **francés cadian** (terme que ven dau mot *acadian* per aferesa e palatalisacion) o **francés cajun** (*cajun* es la version anglesa), quauques còps apelat « francés regionau loïsianés » es una de las doas varietats dau francés parladas essencielament dins l’Estat de la Loïsiana (Estats-Unis), particulierament dins las parofias dau Sud apeladas collectivament *[[Acadiana]]*. 

A costat dau francés cadian exista lu creòl loïsianés, parlat per la comunautat nègra e venent dau francés populari veïcular de l’epòca coloniala (coma lu creòl antilhés), qu'era la linga maternala daus plantadors e de La Novela Orleans mas restreint per l’esseniau a las parofias d'Orleans, de St-Bernard, de St-Tammany, de St-Charles, de St-Jean-Baptiste, de Jefferson, de Bâton-Rouge-Ouest, de Pointe-Coupée, d'Avoyelles, de Ste-Marie, d'Iberia, d'Assumption e de St-Landry. Lu creòl, a la seguida de la fusion de las comunautats francofonas, a exerçat 'na influencia sus lu francés cadian.

Uèi, lu français cadien es de mai en mai rare, e desjà, lu francés dau Mississippí a disparegut dempuei la fin de las annadas 1970, coma lu francés dau Missorí.

### Liams externes
* https://www.lsu.edu/hss/french/undergraduate_program/cajun_french/ per aprener lu cadian (cad-angl-fr)
### Referencias
Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory

Lo **LIGO** (**Laser Interferometer Gravitational-wave Observatory**, «Observatòri d'ondas gravitacionalas per interferometria lasèr») es un observatòri astronomic format per dos interferomètres situats als Estats Units, en Loïsiana e dins l'estat de Washington qu'a per objectiu la deteccion e l'estudi de las Ondas gravitacionalas. 

Foguèt fondat en 1992 per Kip Thorne e Ronald Drever de l'Institut Tecnologic de Califòrnia (Caltech) e per Rainer Weiss de l'Institut Tecnologic de Massachusetts (MIT), segon una proposicion originala de Thorne e Drever de 1984. Recebèt lo sosten de la National Science Foundation (NSF). Amb un cost de 365 milions de dolars (USD de 2002), es estat lo mai grand e ambiciós projècte jamai fondat per la NSF. La *International LIGO Scientific Collaboration* (LSC) es un grop format per qualques 400 cercaires de 40 institucions, que trabalhan per analizar las donadas del LIGO e autres detectors, e qu'ensajan tanben d'obténer de detectors mai sensibles dins lo futur. Dintrèt en foncionament lo 29 de junh de 2002 e l'11 de febrièr de 2016 s'anoncièt la primièra deteccion directa d'ondas gravitacionalas realizada lo 14 de setembre de 2015 a las 09:51 UTC.
Creòl loïsianés

Lu **creòl loïsianés** (*Kréyol La Lwizyàn* en creòl, en anglés *Louisiana Creole*) es un creòl a basa lexicala francesa parlada en Loïsiana. A de nombrosas semblanças emb d'autres creòls francés parlats dins las Caribas, coma lu creòl haician (*l'ayisyen*).

Queu creòl, parlat essencialament per la comunautat nègra, ven dau francés populari veïcular de l’epòca coloniala (coma lu creòl antilhés), qu'era la linga maternala daus "plantadors" e de La Novela Orleans mas restren per l’essenciau a las parofias d'Orleans, de St-Bernard, de St-Tammany, de St-Charles, de St-Jean-Baptiste, de Jefferson, de Bâton-Rouge-Ouest, de Pointe-Coupée, d'Avoyelles, de Ste-Marie, d'Iberia, d'Assumption e de St-Landry.

Lu creòl, a la seguida de la fusion de las comunautats francofonas, exercet 'na influencia sus lu francés cadian, dialècte francés emb una gramatica pròpche dau francés estandard qui se, ven quasi unicament dau francés acadian tau qu’era parlat dins la colonia francesa d’Acàdia (Provincias maritimas dau Canadà e lu Maine american).

Mas, lu creòl loïsianés aplica un lexic francés a un sistèma gramaticau e a 'na sintaxi que son plan diferents de la gramatica e de la sintaxi francesa.

### Quauquas mots

### Pronoms personaus

### Formulas usualas
Roger Gensollen

**Roger Gensollen** (1927 – 14 de febrièr de 2016) fuguèt un editor de tèxtes en provençau maritime varés e, coma membre màger de l'AVEP (*Associacien Varesa per l'Ensenhament dau Provençau*) que contribuguèt a fondar, un aparaire dau provençau maritime e subretot varés dempuei tempsadas monte lo provençalisme, e leis aisinas pedagogicas, eran quasi exclusivament virats vers lo provençau rodanenc.

Contribuèt donc a fargar d'aisinas referencialas e pedagogicas en provençau maritime; a mediatizar aqueste, e a editar seis autors "classics" coma Pèire Chabèrt ò Antòni Favel.

## Edicions criticas
* Pèire Chabèrt - Philippe Blanchet - Roger Gensollen. *Vivre en pays toulonnais au XVIIe siècle*. Marselha : Autres temps, 1997. 
* Favel, Antòni. *L'eigoutié vo la Toulounado*. Tolon : Presses du Midi, 2013.
Cent caras del Auditòri de Tenerife

thumb|250x250px|Panoramica de las caras sus l'estèu.
thumb|Detalh d'unas de las caras.
Las **Cent de caras de l'Auditòri de Tenerife** es una òbra d'art que se compausa d'images d'artistas de musica plaçadas suls ròcs de l'estèu al bòrd de l'Auditòri de Tenerife en Santa Crotz de Tenerife (d'Illas Canàrias, Espanha). 

Foguèron creadas per l'artista bulgar Stoiko Gagamov entre 2010 e 2011. D'images foguèron pintadas sus cubos de beton, mas la màger partida se tròba sus pèiras naturalas escuras. 

Gagamov comencèt amb las caras de l'arquitècte Santiago Calatrava (lo dessenhaire de l'Auditòri) e lo cantaire Luciano Pavarotti, e après pendent uèch meses apondèt 98 caras mai. Entre eles se tròban de cantaires, instrumentistas e compositors classics e modèrns, e d'autras personalitats. Per donar als sieus retraits un fons clar suls ròcs escurs, Gagamov pintèt la siloeta de blanc d'unes centimètres mai grands que l'imatge correspondenta.

Uns dels artistas representats son: Luciano Pavarotti, Santiago Calatrava, Michael Jackson, Elvis Presley, John Lennon, Paco de Lucía, Beethoven, Stevie Wonder, Plácido Domingo, Bono, Chick Corèa, Freddie Mercury, Montserrat Caballé, Caruso, Verdi, Paul McCartney, Vivaldi, Jimi Hendrix, Mariah Carey, Bee Gees, Johnny Cash, Alfredo Kraus, Anne-Sophie Mutter, Nikolái Rimski-Kórsakov, Claude Debussy, Phil Collins, Riccardo Muti, Adán Martín Menis, Wolfgang Amadeus Mozart, ABBA, etc.  

## Vejatz tanben
* Auditòri de Tenerife

## Ligams Extèrnes
Òrdre de Sant Joan de Jerusalèm

L’**Òrdre de Sant Joan de Jerusalèm**, (en latin: *Ordo Hospitalis Sancti Johannis Hierosolymitani*), foguèt un òrdre religiós catolic espitalièr e militar qu'existiguèt de l'epòca de las crosadas entrò lo començament del sègle XIXen.

Son origina remontariá a la fin del sègle XIen dins l'establiment dels mercants amalfitencs a Jerusalèm e la creacion d'espitals, d'en primièr a Jerusalèm, puèi  en Tèrra Santa, d'ont lo nom d'espitalièrs. A la seguida de donacions, van possedir d'establiments, priorats e comandariá dins tota l'Euròpa catolica. Coma los templièrs, assumiguèron rapidament una foncion militara per aparar los pelegrins suls camins de Jerusalèm, puèi per combatre los sarrasins als costats dels francs de Tèrra Santa.
Peter Minuit

**Peter Minuit**, **Pieter Minuit**, **Pierre Minuit** o  **Peter Minnewit**  (entre 1580 e 1585 – 5 d'agost de 1638) èra un valon originari de Wesel, uèi en Ren del Nòrd-Vestfàlia, Alemanha, a l'epòca part del Comtat de Cleveris. Son escai significa "mièjanuèit." Foguèt lo director general de la colonia olandesa dels Nòus  Païses Basses entre 1626 e 1631, e fondèt la colonia suedesa de Nòva Suècia en 1638.

Òm li atribuís generalamen la crompa de l'illa de Manhattan per los Païses Basses als amerindians de la tribú Lenape, que pus tard vendriá la vila de Nòva Amsterdam, e la Nòva York modèrna, e que foguèt lo còr de la colonia olandesa dels Nòus  Païses Basses e pus tard de la colonia britanica de Nòva York.
## Referéncias
Premsa occitana en linha

La **premsa occitana en linha** es l’ensems de las publicacions de premsa fachas sus de sits wèb en lenga occitana.

## Informacion
* *[[La Setmana]]*, lo setmanièr fondat en 1995, es en linha dempuèi 2012
* *[[Jornalet]]* es un cotidian en linha creat en 2012
* *[[A Vòste]]* es un periodic en linha en gascon creat en 2014
* *[[Lo Sarmonèir]]* es un periodic en linha en gascon creat en 2011

## Premsa especializada
* *[[Vexil'òc]]* es una revista devexilologia en linha creada en 1997
* *[[Lingüistica Occitana]]* es una revista de linguistica en linha creada en 2004
* *[[Manaset]]* es un sit d’informacion parodica en linha creat en 2014
* *[[Diu Negre]]* qu'ei ua revista participativa de literatura de Sciéncia Ficcion, Fantasia, Fantastic e Policièr, creada en 2016.
* *[[Sapiéncia occitana|Sapiéncia]]* qu'ei un jornau scientific creat en 2016. 

## Autres sits
De publicacions sus papièr an de còps una preséncia sus internet, amb d'extrachs o d'archius de lors ancians numèros. Per exemple:
* ''Aquò d’aquí''
* ''Provença d’ara''
Andana dels Martirs

thumb|300px|Vista del Cementèri 
L' **Andana dels Martirs** (en azèri: *Şəhidlər Xiyabanı*; anteriorament lo «Parc Kirov») es un cementèri e monument commemoratiu dins la vila de Bakó, capitala de l'Azerbaitjan consacrat a las victimas de l'Armada Sovietica pendent lo Genièr Negre e mai tard als mòrts de la Guèrra de Nagorno-Karabagh.

## Istòria
Dins los darrièrs jorns de la Primièra Guèrra Mondiala comencèt un conflicte coma consequéncia de la Guèrra Civila Russa. Los quatre grops que luchavan pel contraròtle de la zòna quand l'Empèri Rus s'esfondrèt èran los bolcheviks, mencheviks, armènis e azèris. Fòrça personas moriguèron durant los combats. Una pichona fòrça britanica foguèt enviada a Bakó per evitar que caiguesse a las mans dels otomans o del alemands.

## Vejatz tanben
* Necropòli
* Monument commemoratiu
* Cementèri

## Referéncias


## Ligams extèrnes
Midtown (Manhattan)

**Midtown** es una part de l'illa de Manhattan, dins la vila de Nòva York, Estats Units. Dins un sens larg, se tracta d'una zona entre las carrièras 14 al sud de l'illa, e 59, que confronta lo sud de Central Park.

Dins un sens pus estrech, se tracta solament d'una part d'aquesta zona. Es a dire un grand centre de negòcis e de comèrcis particularament actiu, celèbre pels seus nombroses gratacèls. Dins aqueste cas, *Midtown* comença pas a la carrièra 31, mas a la 42. Son extension est-oèst pòt tamben èstre limitada per l'East River e lo riu Hudson, mas principalament per la Tresena e la oitena Avenguda.

Quina que siá sa talha exacta, *Midtown* es sens discussion la zona comerciala mai activa dels Estats Units. La majoritat dels gratacèls de New York son situats dins aqueste sector. Mai de tres milions de trabalhaires i van cada jorn, e lo quartièr coneis tanben una afluéncia considerable de toristes e d'estudiants. D'unas zonas, a la Cinquena Avenguda e Times Square, son una veritable concentracion de botigas de tota mena.
Estudis occitans

**Estudis occitans** (ISSN 0980-7845) èra una revista editada per la seccion parisenca de l’Institut d'Estudis Occitans entre 1986 e 1998..

## Referéncias
Lengas (revista)

***Lengas*** es una revista sociolinguistica creada per l’escòla occitana de sociolinguistica a l’Universitat de Montpelhièr. Publica d’articles dins totas las lengas sus la plaça de las lengas dins la societat.

Pareis sus papièr dempuèi 1977 e en linha dempuèi 2012.

## Ligams
* ''Lengas'', la revista en linha.

## Referéncias
Enric IV d'Anglatèrra

**Enric IV** (3 d'abril de 1367 - 20 de març de 1413) foguèt rei d'Anglatèrra, senhor d'Irlanda, e pretendent anglés al tròn de França entre 1399 e 1413. Nasquèt dins lo castèl de Bolingbroke a Lincolnshire, e de recebèt aicí lo nom d'Enric Bolingbroke o "lo Bolingbroke". Lo sieu paire, Joan de Gant, foguèt lo tresen filh d'Edoard III (lo mai grand de los qu'arribèron a l'edat adulta), e gaudiguèt d'una posicion considerablament influenta pendent lo règne de Ricard II d'Anglaterra. La siá maire Blanca èra l'eretièra de las importantas tèrras de l'Ostal Lancaster.
Lengas sioanas

Las **lengas sioanas** son una familha de lengas amerindas parladas als Estats Units e al Canadà per las populacions sioanas.

Amassan un trentenat de lengas, dialèctes o sosdialèctes. La classificacion lingüistica pòt pas correspondre a las divisions administrativas.
Las lengas sioanas son a l'ora d'ara en perilh, e d'unas son atudadas o en via d'extinccion amb un fòrça pichon nombre de locutors encara vivents.

## Classificacion
La familha sioana consistís en dètz-e-uèch lengas.

**grop catòban* 
**catòba (catawba)
**woccon
**grop sioan* 
**mandan
***sosgrop de la valada de Mississippi* 
****sosgrop dakòtan* 
*****sosgrop assiniboine-stoney*
*****assiniboine
*****stoney
*****sosgrop dakota-lakota*
*****dakota
*****lakota
****sosgrop dhegiha* 
****omaha-ponca
*****sosgrop osage-kanza* 
*****kanza
*****osage
****quapaw
****sosgrop winnebago-chiwere* 
****winnebago
****iowa-oto
***sosgrop de la ribièra Missorí* 
***crow
***hidatsa
***sosgrop del sud-èst* 
****sosgrop biloxi-ofo* 
****biloxi
****ofo
***tutelo
Paul Chomedey, sieur de Maisonneuve

**Paul de Chomedey, sieur de Maisonneuve** (13 de febrièr de 1612 - 9 de setembre de 1676) foguèt un oficièr francés. Es considerat coma lo fondador, amb Jeanne Mance, de la vila de Montreal en Nòva França.
Soldat, combatèt dins las guèrras europèas. Lector de las *[[Relations des jésuites]]*, volguèt participar a l'evangelizacion de la colonia. Encontrèt Jérôme Le Royer, cofondator de la *[[Société Notre-Dame de Montréal]]*, que lo recrutèt per prendre possession de sa concession dins lo Nòu Monde. Causit per fondar una colonia sus l'illa de Montreal,  arribèt en Nòva-França en 1641.

En 1642, trabalhava la construccion de la fortificacion e de divèrs edificis de Ville-Marie fondada oficialament lo 17 de mai, sus l'actuala Pointe-à-Callière. Plantèt una crotz sul suquet de Mont Royal en 1643. Aquesta vila que vendriá pus tard Montreal.
Mar de las Filipinas

La **mar de las Filipinas** es una partida de l'ocean Pacific bordada per las Filipinas e Taiwan à l'oèst, Japon al nòrd amb l'archipèla Nansei (illas Ryukyu), Kyushu, Shikoku, Honshu e l'archipèla de Nanpo, las illas Marianas a l'èst e Palaos al sud.

Lo fons de la mar de las Filipinas se constituís per la placa filipina que passa, a l'oèst, jos la placa eurasiatica que formèt l'archipèla de las Filipinas. Entre ambedoas placas i a la fòssa de las Filipinas ( de prigondor). 

A l'èst, la placa pacifica passa jos la placa de las Filipinas per formar la fòssa de las Marianas ( de prigondor). 

Del 19 al 20 juin 1944, dins la mar de las Filipinas se debanèt la batalha de la mar de las Filipinas, una batalha navala e aeriana de la Guèrra del Pacific pendent la Segonda Guèrra Mondiala, e qu'opausèt la Marina imperiala japonesa e la Marina dels Estats Units d'America.
Creòl reünionés

]]

Lu **creòl reünionés** (*kréol réyné* o *kréol rényoné* dins lu parlat) es un creòl a basa lexicala francesa parlat a la Reünion. Ven subretot dau francés (principalament daus dialècts dau nòrd-oèst coma lu normand e lu galò) mas a maitot subit l'influencia de las lingas d'autras etnias vengudas s'aisinar dins l'isla, coma lu malgash, l'indo-portugués e lo tamol.

L'usatge dau creòl es plan espandit entre los Reünionés qui l'utilisen chasque jorn, a la maijon (*kaz*) coma au trabalh (*bitassion*), mas l'usatge dau francés, la linga nationala, resta plan majoritaria a l'escrich. Los Reünionés poden parlar las doas lingas, son 'donc bilingues. Contrariament au creòl maurician, que semblava mai au francés mas qui se'n eslunha, lu creòl reünionés seg lu movament inverse degut a l'influencia permanenta de la cultura francesa sus los medias e dau francés sus la vita de tots los jorns. Lu creòl reünionés (ditz maitot *creòl borbonés*) es parlat totparier sus l'isla coma en Euròpa e en America dau Nòrd.

Venguda linga regionala oficiala dempuèi septembre 2014, lu creòl chamina dins las escolas primarias e es estudiat a l'universitat de La Reünion. Dispausa d'un ofici de la linga creòl : **Lofis La Lang Kréol**.

## Las variacions dau creòl

Podem distingar de las variacions dins lu creòl reünionés, doas principalament. Los Reünionés de las regions nòrd e litoralas van aimar mielh lu son « i » per lu pronom personau subject « li » (« il ») , pusleu que lu son « u » = « lu » utilizat dins lu « creòl daus nauts » e dins lu sud. *Uèi* se dirà « zordi » en « creòl daus bas » (Kréol Kaf) e « jordu » en « creòl daus nauts » (Kréol « blan »). Atencion, las designacions « Kréol kaf » e « Kréol blan » son incorrectas bien qu'emplejadas, perque exista daus « Kaf » qu'utilizen lu Creòl dich « daus nauts » e daus « Blan » qu'utilizen lu Creòl dich « daus bas ».

* Exemple de las diferencias entre lu creòl daus nauts e lu daus bas :
** **Creòl daus Bas** : Dabitid onz èr m'i sar réstoran Sinoi manz lo rin sounouk ék brinzèl. Soman azordi m'i rèt mon kaz pou manz Ti zak boukané. Si Sinoi-là té mazine son manzé té méyèr, li tronp ali ; astèr m'i sar rèt mon kaz minm pou manzé ! Sanm la fami ni va pi alé manz laba !
** **Creòl daus nauts** : Dabitud onz er mi sava réstoran Chinoi manj le rin sounouk ek brinjèl. Selman jordu (ou aster) m'i rèst ma kaz pou manj Ti jak boukané. Si Chinoi-là pansé (ou "té panss") ke son manjé lété (ou "té") méyer, lu tronp alu ; aster m'i rèstra (ou "mi sa ress") ma kaz pou manjé. Avek (ou "ek") la famiy nou va pu alé manjé laba !
** **Revirada en francés** : Habituellement, le midi je vais au restaurant chinois manger de la darne de Snoek avec de l'aubergine. Mais aujourd'hui, je reste chez moi pour manger du « Petit-jacques boucanée ».  Si le Chinois pensait que sa cuisine était la meilleure, il se trompe ; maintenant je resterai chez moi pour manger.

## Exemples de grafias
Malgash (lenga)

Lu **malgash** (en malgash : *malagasy*) es la linga nacionala e una de las lingas oficialas de Madagascar. Qu'es dempuèi totjorn una linga normalisada, principalament desviada dau dialècte parlat sua las nautas terras centralas. Es la mai occidentala de las lingas malaiopolinesianas e 'donc de las lingas austronesianas. 'La apartene a la rama dicha « Grand Barito », que las lingas son parladas a Kalimantan, la partiada indonesiana de l'isla de Borneo, dins l'actuala region de Banjarmasin, e comprenen notament lu ma'anyan, lu samihim, lu dusun deyah, mas totparier per daus pòples chafrats «nomades de la mar», los Bajau. Dins quela region, la linga dominanta es uèi lu Malai, qu'apartene a 'na autra rama malaiopolinesian.

Lu malgash es maitot utilizada a Maiòta sos lu nom de kibushi o bushi (*shibushi* en maorés) dins 'na vintena de vilatges.

Lu malgash fai partida d'un ensemble linguistic de mai d'una vintena de « variantas » localas, qualifiadas de « dialectes ».

## Lingas e dialectes a Madagascar
290px|thumb|Vocabulari Malgash (1773) (Colleccion BULAC)

D'un ponh de vuda linguistic, lu « malgash » designa un grope de 11 dialectes parentats e parlats per los 18 pòples malgashes e sus l’isla de Maiòta. Lu « malgash dau plateu » es lu malgash oficiau, es comprengut per la majoritat de la populacion mesma si l'usatge daus dialectes resta corent. 

I a cinc sos-gropes (similaritat lexicala emb lu malgash dau plateu): 
*  sos-grope 
** Lu malgash dau plateu,
** Lu malgash betsimisaraka dau Sud,
** Lu malgash betsimisaraka dau Nòrd,
** Lu malgash tanosy.
* 2nd sos-grope
** Lu malgash sakalava,
** Lu malgash bara (69 %),
** Lu malgash masikoro (72 %),
** Lu malgash Antandroy o tandroy - mahafaly (62 %).
*  3e sos-grope
** Lu malgash antankarana (antakarana) (71 %).
* 4e sos-grope
** Lu malgash tsimihety (tsimihety) (68 %).
* 5me sos-grope
** Lu kibushi de Maiòta.

A Madagascar, l'unitat administrativa a instaurat lu « malgash oficiau ».

### Referencias
Jamala

thumb|250px|Jamala a Odessa en 2012
**Susana Jamaladinova** (en ucraïnian: **Сусана Джамаладінова**; en tatar de Crimèa: **Susana Camaladinova**; Òsh, Quirguizstan, 27 d'agost de 1983), mai coneguda per son escais artistic **Jamala** (en ucraïnian: **Джамала**) es una cantaira ucraïniana tatara de Crimèa. Canta mai que mai en anglés mas sos disques contenon tanben de cançons en rus, ucraïnian e tatar de Crimèa.

Deu representar Ucraïna al Concors Eurovision de 2016 amb la cançon "1944" que parla de la deportacion dels tatars de Crimèa que lo govèrn sovietic portèt a tèrme en mai de 1944.

## Discografia
* *For Every Heart* (2011)
* *Live at Arena Concert Plaza* (2012)
* *All or Nothing* (2013)
* *Thank You* (2014)
* Подих (2015)
Aivaras Abromavičius

thumb|250px|Aivaras Abromavičius en 2015
**Aivaras Abromavičius** (en lituanian; e en ucraïnian: **Айварас Абрамовічус**; Vilnius, Lituània, 21 de genièr de 1976) es un financièr e politician lituanoucraïnian. Ministre d'Economia e del Comèrç ucraïnian dempuèi decembre de 2014 causèt una situacion dificila pel govèrn ucraïnian en presentar sa demission e denonciar la corrupcion de mantes politicians ucraïnians.

## Biografia
Avortament a Azerbaitjan

L**'avortament a Azerbaitjan** foguèt legalitzat lo 23 de novembre de 1955, mentre l'Azerbaitjan fasiá partida de l'Union Sovietica coma la Republica Socialista Sovietica d'Azerbaitjan. La legislacion actuala que tracta de l'avortament es jamai estat cambiat, en seguint en vigor après l'escrancament de l'Union Sovietica e l'independéncia de l'Azerbaitjan en 1991. La legislacion es una de las leis sus l'avortament mai liberala dins lo mond, en permetent l'avortament a peticion fins la setmana 28 de la prensa per una varietat de razones.

La lei permet l'avortament a peticion per rasons de damatge o mòrt al fètus e/o maire e la violacion e la incest, en mai de la mòrt del marit pendent la prensa, una senténcia judiciala per la maire o lo paire, un mandat judicial que despolha la maire dels dreches dels parents, se l'ostal aviá ja mai de cinc mainats, se la relacion entre la maire e lo paire acaba en divòrci o existisson d'antecedents familiales que comprenon una malautiá mentala o un andicapat motriu.

Tradicionalament, s'es utilizat l'avortament coma un metòde anticonceptiu en l'Azerbaitjan. En 2014, 13.8% de prensas en l'Azerbaitjan concluguèt en l'avortament, un aument del percentatge mai bas en 2005 (12.1%).

## Referéncias
Illas Marianas

Las **illas Marianas** (o simplament las **Marianas**) son un grop d'illas formadas pels sucs de quinze montanhas volcanicas dins l'ocean Pacific e que forman la limita de la mar de las Filipinas. Comprenon Guam e las illas Marianas del Nòrd.

## Geografia
Forman la partida miègjornala d'una seria de sucss submergits que s'espandissiá sus  de Guam fins al Japon. 

Las Marianas son las illas mai al nòrd de Micronesia. Las illas an un airal total de tèrra de . Guam es un territòri dels Estats Units d'America, alara que las illas Marianas del Nòrd son un Commonwealth dels Estats Units d'America.

Près de d'aquí i a las fòssa de las Marianas.

## Istòria

Las Marianas son pobladas a partir del Sègle XVI ApC, dins la continuitat de las Filipinas. Lo primier Europèu qu'abordèt aquelas illas es Ferrand Magellan en 1521, qui visitèt Guam e reclamèt aquelas tèrra per Espanha. Descontent dels abituds dels abitants sus las naus, los nomenèt, segon Antonio Pigafetta, « Las Islas de los Ladrones », (las illas dels Panaires), mas en 1688, lor ven **Las Marianas**, segon Maria Anna d'Àustria, veusa de Felip IV d'Espanha. Gaireben totes los autoctòns desapareguèron pendent l'ocupacion espanhòla mas d'insulars de las illas vesinas tornèron poblar en partida las illas. 

Après la guèrra ispaoamericana de 1898, Espanha vendèt en 1899 als Estats Units d'America las Filipinas, Guam e Puerto Rico, e l'Alemanha, pel Tractat germanoespanhòl de 1899, las illas del nòrd, que foguèron integradas a la Nòva Guinèa alemanda. Aquelas darrrièras foguèron ocupadas per Japon a partir de 1914 que los transformèt en camps militars. 

En 1941, los Japoneses envasiguèront Guam. Las Marianas foguèron presas als Japonés a partir de junh de 1944, pendent de batalhas de Saipan, de Tinian, de Guam e tanben la batalha de la mar de las Filipinas. Los bombardièrs portant las bombas atomicas lançadas sus Hiroshima e Nagasaki partiguèron de Tinian.

## Font
*  Barbe Dominique, *Histoire du Pacifique des origines à nos jours*, Perrin, 2008.
.coupon

**** ("copon", en anglés) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa americana Amazon. Es en servici dempuèi lo 19 de febrièr de 2016.

## Referéncias
.食品

**** (pr. *shòcohin*, "noiridura", en japonés, Punycode .xn--jvr189m) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 22 de febrièr de 2016.

## Referéncias
Antòni

Toponimia:
* Antòni, vila francesa dins l’Illa de França.

Antroponimia:
* Marc Antòni o Antòni militar roman
American Indian Movement

250px|thumb|Drapeu de l''''American Indian Movement'''

L**'American Indian Movement** (AIM) (*Movement dels Indians d'America* o *Movement daus Indians d'America* en occitan) es un grope  de drechs civiles daus indians daus Estats Units.  Es fondat a Minneapolis-Saint Paul per Dennis Banks e Clyde Bellecourt emb lu sosten de l**attorney'' Douglas Hall e l'avocat daus [[Panteras Negras|Black Panthers]] Matt Eubanks. 

En [[1972]] lu movement ocupa lu quartier generau dau BIA (''[[Bureau of Indian Affairs|Bureu daus afars indians]]'') a [[Washington, DC|Washington DC]]. Es subretot conegut dempuèi l'ocupacion de **Wounded Knee''' en 1973.

## Referencias
Iorta

Un **iorta** (Mongol bichig : ᠭᠡᠷ, mongol cirilic : гэр (*ger*), en rus : юрта (*yurta*) a l'origina dau terme occitan) es l'abitat traditional (tenda emb una ossatura desmontabla en bòsc cubrida de feutre) mai d'un nomades vivent en Asia Centrala, coma los mongòls e los turcmenes. 'La es particulierament utilizada au Quirguizstan, au Cazacstan au Caracalpaquistan mas maitot au Turcmenistan, en Afganistan, en Iran, en Ozbequistan e de segur en Mongolia. L'etimologia dau mot es d'origina turca *yurt*.

### Montar 'na iorta


Image:Montage d'une yourte murs.jpg|
Image:Yurt-construction-1.JPG|
Image:Mngimg 1955-yourte.jpg|
Image:Yurt-construction-2.JPG|
Image:Yurt-construction-3.JPG|
Image:Yurt-construction-4.JPG|
Image:Yurt-construction-5.JPG|
Image:Yurt-construction-6 (final).JPG|
Helygain

[thumb|240px|La [Glèisa (edifici)|glèisa de la Verge Maria]]

**Helygain** (en anglés: **Halkyn**) es un vilatge amb estatut de *community* de 2 879 abitants, dins lo País de Galas. Se tròba a 260 km al nòrd de sa capitala Cardiff, dins lo comtat de Flint.

Lo nom del vilatge es atestat dins lo *[[Domesday Book]]* de 1086 jol nom d’*Alchene*.

Es la vila de naissença del pintre John Ingleby (1749-1808).

## Referéncias

## Ligams extèrnes

* Sit oficial de l’administracion de Helygain (en anglés)
École centrale de Nantes

L’escòla centrala de Nantas (en francés *École centrale de Nantes* o pus simplament *Centrale Nantes*) es una granda escòla francesa situada a Nantas.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial de l'École centrale de Nantes
Castèl de Castèlnòu

Lo **[[castèl]] de [[Castelnòu e La Capèla|Castèlnòu]]**, en Peiregòrd, dins lo departament de Dordonha, es una fortalesa medievala del sègle XIII que venguèt monument istoric en 1980.

## Galariá

Fichièr:Château de Castelnaud - 20090926.jpg
Fichièr:Castelnaud chateau 1.jpg
Fichièr:Trebuchet Castelnaud.jpg
Fichièr:Vue extérieure Château de Castelnaud.jpg
Fichièr:Vue d'ensemble Château de Castelnaud.jpg
Fichièr:Trébuchet Château de Castelnaud.jpg


### Referéncias
Arts et Métiers ParisTech

L’escòla Arts et Métiers ParisTech (en francés *École nationale supérieure d'arts et métiers* o pus simplament *ENSAM*) es una granda escòla francesa situada a París.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial de l'ENSAM
Roger de Flor

**Ruggero da Fiore** ò **Rutger von Blum** (vèrs 1267, Brindisi - 30 d'abriu de 1305, Andrinòple), dich **Roger de Flor** en Catalonha e **Rontzerius** dins l'Empèri Bizantin, èra un condottiere italian e un cap deis Almograves.

Nascut vèrs 1267, Roger de Flor èra lo segond fiu de Richard von Blum, fauconier de l'emperaire germanic Frederic II, que moriguèt l'annada seguenta còntra l'armada de Carles d'Anjau a la batalha de Tagliacozzo. Après aqueu combat, leis Angevins confisquèron lei bens de son ostau e sa maire aguèt ges de ressorsas per educar seis enfants. Vèrs 1275, Roger de Flor deguèt donc se plaçar sota la proteccion d'un chivalier francés de l'Òrdre dau Temple.

Après plusors annadas de navigacion au sen de la flòta de l'Òrdre, ne'n venguèt sòci ambé lo grade de sergent. Participèt a la darriera Crosada e a la defensa de Sant Joan d'Acre (1291). Pasmens, foguèt accusat d'aver raubat una partida dei tesaurs de la vila e expulsat de l'Òrdre. Aprofichant son 	experiéncia, Roger de Flor venguèt alora mercenari e intrèt au servici dau rèi Frederic II de Sicília, fiu de Pèire III d'Aragon. Nomat a la tèsta dei companhiás d'Almogavres, participèt ai combats còntra leis Angevins en Sicília en 1301.

Puei, après la Patz de Caltabellotta en 1302, passèt au servici de l'emperaire Andronic II Paleòleg. Dirigiguèt la Companhiá Catalana ( òmes e 39 naviris) e anientèt lei Genoés de Constantinòple. En 1304, ataquèt lei posicions turcas en Anatolia e desbloquèt lei vilas de Cizica, Magnèsia e de Filadèlfia. De mai, sei tropas rebutèron lei Turcs fins a Cilícia. Pasmens, l'ambicion de Roger de Flor, nomat Cesarde l'Empèri e cap dei senhoriás bizantinas d'Anatolia, menaçava l'autoritat de l'emperaire. Son fiu, lo futur Miquèu IX Paleòleg, organizèt donc son assassinat durant un banquet. 

130 autrei caps almogavres foguèron tanben executats mai la màger part dei mercenaris catalans subrevisquèron e pilhèron la region a l'entorn de Constantinòple. Puei, participèron ai luchas intèrnas qu'afebliguèron l'Empèri au començament dau sègle XIV. En Grècia, un grop d'Almogavres capitèt de formar dos ducats e se placèt sota la senhoriá de la Corona d'Aragon. I demorèron fins a 1390.

## Liames intèrnes

* Almogavres.
* Companhiá Catalana.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Ramon Muntaner, *Les Almogavres : l'expédition des Catalans en Orient*, Anacharsis, 2002.

## Nòtas e referéncias
Borgonhon-morvandiòt

Lo **borgonhon-morvandiòt** (*bourguignon-morvandiau* en francés, *Bregognon-morvandiau* dins lu dialècte) es una lenga d'oïl parlada dins una bela partida de la Borgonha e especialament dins lo Morvan. Qu'es una de las "lengas regionalas o minoritàrias de França" reconeguda per l'Estat francés.

## Exemple d'escrich

Lai gnué

Dâ fouès, lai gnué, i dreume pas...
I m’ leuve...

I vâs dans lai côr, pé y ergarde le ciel :

d’eune an-née chu l’aute lâ moin-mes étouèles sont lai,

Tozo auchi loin, tozo auchi bélles...

É m’ raipplont dâ gnués d’y-é bê lontemps,

quanqu’ y-atôs zeune,

Ou bê dâ gnués qu’y-atos ch’lâ routes...

-Monteure-moè lai route, que diot l’Lazare...

-Où qu’tées mis lai lampe, que diot un aute... »

Quoè qu’on fét don ch’lai tarre ?,...

Lai leune paisse darré lai tresse ;

le çatignier ot capé com-me eune poule que groûe ;

lai lumiére dvole dans l’cemégne ;

y-entends l’roucheau d’l’aizu ;

lâ hauteurs sont nouères o bleues

Lâ villes, lâ hom-mes, le monde, ou qu’o sont-u ?

Y-é l’ciel, pé lai tarre,

Pé moé, pardu au traivars !

**Glossari :**

dâs/doos, lâs/loos = daus/de las, los/las (forma dau Naut-Morvan)

gnué/neut = nuech/nueit

i drôme/je drôme = duerme/dormi

leune = luna

tresse (f) = plai (m)

capé = agromelat

poule que groûe = pola/jalina qui coa

dévaulai = devalar

aizu = lavador, cròs d’aiga

## Nota
Ramon Muntaner

**Ramon Muntaner** (vèrs 1270, Perelada - 1336, Ibiza) èra un oficier e un escrivan de la Companhiá Catalana. Ocupèt tanben divèrsei responsabilitats au sen dau Reiaume d'Aragon (governador deis illas au larg de Tunisia, camarlenc... etc.) e participèt ai luchas entre estats crestians de Grècia. 

Es famós per son activitat de cronicaire depintant leis eveniments regardant l'expedicion deis Almogavres dins l'Empèri Bizantin (*[[Cronica de Ramon Muntaner|Crònica]]*) e la vida dau Reiaume d'Aragon. Principalament escrich entre 1325 e 1332, aqueu trabalh cuerb un periòde que va de 1207 a 1328. En fàcia dei divisions dinasticas aragonesas, insistís sus l'importància de l'unitat de cultura e de destin que formava la basa de la comunautat aragonesa medievala.

## Liames intèrnes

* Almogavres.
* Companhiá Catalana.
* Cronica de Ramon Muntaner.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pèire III d'Aragon

**Pèire III d'Aragon** (julhet ò aost de 1240, Valéncia - 11 de novembre de 1285, Vilafranca del Penedès), dich **Pèire lo Grand**, foguèt rèi d'Aragon, rèi de Valéncia e còmte de Barcelona de 1276 a 1285. Foguèt tanben rèi de Sicília de 1282 a 1285.

Premier fiu dau maridatge dau rèi Jaume I amb Iolanda d'Ongria, recebèt en 1241 lei regions de Valéncia, leis Illas Balearas, Rossilhon e Cerdanha. Son fraire recebèt Malhòrca onte demorèt independent fins a sa mòrt, çò qu'entraïnèt de tensions regularas entre lei dos princes. 

En 1262, Pèire III esposèt Constància de Sicília, filha e eiretiera de Manfred de Hohenstaufen. Aquò li permetèt de revendicar Sicília e d'ocupar l'illa en 1282 après lei Vèspras sicilianas. Ne'n venguèt lo rèi, sota lo nom de Pèire I, fins a sa mòrt. Dins aquò, lei conflictes recurrents còntra l'Ostau d'Anjau entraïnèron l'intervencion dirècta dau rèi de França. En 1285, sostenguda per la papautat, Felip III menèt ansin una expedicion dicha Crosada d'Aragon per plaçar son fiu sus lo tròne aragonés. L'expedicion s'acabèt per una revirada en causa dei malautiás que decimèron l'armada francesa. Pasmens, fatigat per aquela guèrra e per lei divisions intèrnas d'Aragon, Pèire III moriguèt quauquei mes après sa victòria.

Segon lei reglas de succession aragonesas, son reiaume foguèt devesit entre son fiu ainat Anfòs III (Aragon, Valéncia e Barcelona) e son fiu segond Jaume II (Sicília). Pasmens, la mòrt d'Anfòs en 1291 permetèt de tornar unificar rapidament lo domeni aragonés.

## Liames intèrnes

* Reiaume d'Aragon.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Berenguier II de Palou

**Berenguier II de Palou** (mòrt en 1241) foguèt evesque de Barcelona de 1212 a 1241.

Nebòt de Berenguier de Palou, evesque de Barcelona, Berenguier II de Palou comencèt sa carriera eclesiastica coma canonge de la catedrala Santa Eulàlia de Barcelona. Gràcias a son educacion, venguèt un collaborator dau rèi Jaume I d'Aragon (1213-1276). Participèt tanben ais expedicions militaras aragonesas dau periòde. Per exemple, acompanhèt lo rèi Pèire II d'Aragon (1195-1213) a la batalha de Las Navas de Tolosa còntra leis Almohades. Menèt tanben un grop de 50 chivaliers durant la Cinquena Crosada en Egipte. Enfin, participèt a l'organizacion de la conquista de Malhòrca onte dirigiguèt un còrs d'un milier de combatents. Pasmens, i foguèt bleçat e amputar d'un pè.

Regardant son òbra religiosa, foguèt a l'origina de fondacions importantas en favor deis òrdres pus desprovesits. En 1233, foguèt elegit arquevesque de Tarragona mai lo papa Gregòri IX refusèt de reconóisser lo vòte e annulèt lo resultat de l'eleccion. A sa mòrt, foguèt enterrat dins la catedrala de Barcelona.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cerverí de Girona

**Cerverí de Girona** (fl. 1259-1285; *Cerveri de Girouno* en nòrma mistralenca), nascut **Guillem de Cervera**, èra un trobador catalan de la segonda mitat dau sègle XIII.

Autor pus prolific de son periòde ambé 120 poèmas e libres identificats, fasiá partida dei corts de Jaume I e de Pèire II. La complexitat de la vida de cort foguèt lo subjècte principau de son òbra. Sei tèxtes èran generalament acompanhats per d'érs de musica mai lei particions son uei totalament perdudas. 

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

### Bibliografia
* **[[anglés|(en)]]** Simon Gaunt e Sarah Kay, "Appendix I: Major Troubadours" (pp. 279–291), *The Troubadours: An Introduction*, Cambridge University Press, 1999.

## Veire tanben
*Lista de trobadors e trobairises
Elisenda de Montcada

**Elisenda de Montcada i Pinós** (1292, Aitona - 1364, Pedralbes) foguèt rèina d'Aragon de 1322 a 1364. Filha de Pere II de Montcada, senhor d'Aitona, e d'Elisenda de Pinós, venguèt la quatrena frema de Jaume II d'Aragon lo 25 de decembre de 1322. En 1326, fondèt lo monastèri de l'Òrdre dei clarissas de Pedralbes dins la vila de Barcelona onte se retirèt un an pus tard après la mòrt de son marit. I foguèt enterrada a sa mòrt.

Lo monastèri de Pedralbes foguèt classat en 1931 e una partida dau complèx venguèt un musèu. Lo rèsta assosta totjorn una pichona clarissa.

## Liames intèrnes

* Monastèri de Pedralbes.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ferrer Bassa

**Jaume Ferrer Bassa** (1285, Barcelona - 1348, Barcelona) èra un pintre e un miniaturista aragonés actiu a Saragossa e a Barcelona entre 1324 e 1348.

Après un viatge en Itàlia entre 1325 e 1333, venguèt pintre per lei rèis Anfòs IV e Pèire IV. Dirigiguèt « l'obrador dei Bassa » onte trabalhavan plusors pintres coma Arnau Bassa (son fiu), coma Ramon Destorrents, coma lo mèstre de l'Escrivà ò coma lo mèstre de Baltimore. La paternitat deis òbras eissits d'aquel obrador es pas totjorn aisada de determinar mai sei sòcis foguèron a l'origina de l'introduccion de la pintura italiana en Aragon.

Ferrer e son fiu moriguèron en 1348, probablament en causa deis epidemias de pèsta dau periòde. Ramon Destorrents li succediguèt coma pintre dau rèi d'Aragon.

## Liames intèrnes

* Arnau Bassa.
* mèstre de Baltimore.
* Mèstre de l'Escrivà.
* Ramon Destorrents.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias