open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Magenta (color)

Lo **magenta** es una color. Foguèt nomenada aital perque es la tinta d'un dels primièrs colorants amb basa d'anilina, descobèrt pauc aprèp la batalha de Magenta en Itàlia.

Dins los noms corrents de las colors, lo tèrme de *[[fuchsia (color)|fuchsia]]* (del nom de la flor nomenada d'aprèp Leonhart Fuchs) es mai o mens sinonim de magenta. Per contra, las bancas de colors contemporanèas an almens doas colors diferentas jos aquel nom.

En sintèsi sostractiva lo magenta es una de las quatre colors primàrias puras (amb lo cian, lo jaune e lo negre) utilizadas dins l'imprimeriá en quadricromia; òm se pòt contentar d'utilizar unicament lo cian, lo jaune e lo magenta, mas es pus economic de dispausar tan mai d'un pigment negre que de mesclar los tres pigments de color per obtenir lo negre. Los pigments magenta absorbisson las colors cian e jaune.

En sintèsi additiva, lo magenta es una color segondària, es a dire que se pòt obtenir solament per addicion de plusors longors d'onda. Es una mescla de luses blava e roge. Lo magenta es la color complementària del verd. Un filtre magenta daissa passar solament lo roge e lo blau, absorbís la lutz verda.

Aquò significa que lo magenta correspond a pas ges de lutz monocromatica: existís pas de radiacion electromagnetica magenta ; aquò vòl dire que se pòt pas fabricar de lasèr magenta. Atal d'unes dison que lo magenta es pas una color.

* Lo magenta primari de l'imprimeriá (magenta CMJN o CMYK) es lo pus ancian e es utilizat dempuèi que s'imprimís de fotografias en color sus papièr.
* Lo magenta RVB (o RGB en anglais) es una color fòrça viva que se pòt afichar sus un ecran vidèo amb la sintèsi additiva en mesclant las compausantas blava e roja al maximum de lor saturacion. Lo magenta RVB se pòt tanben reprodusir amb de diapositivas, de la pellicula de cinèma. Pasmens, es impossible de lo reproduire en imprimeriá tradicionala amb la quadricromia (CMJN), e cal utilizar una tinta especiala de la familha de las tintas fluorescentas (Pantone 806).

L'imatge en dejós mòstra tres magentas, d'esquèrra a drecha lo magenta RVB, le magenta fluó Pantone 806 e lo magenta CMJN dels imprimeires : 

## Nòtas e referéncias
Magenta

**[[Magenta (Itàlia)|Magenta]]** es una vila italiana, prèp de Milan, en Lombardia. Donèt son nom a la **[[batalha de Magenta]]**,  que se passèt prèp d'aquela e ont tropas francosardas venquèron las tropas austrianas lo 4 de junh de 1859. 

Lo nom **Magenta** pòt tanben far referéncia a: 

## Nomenats aprèp aquela batalha
* Lo magenta, una color que lo colorent foguèt descobèrt pauc aprèp la batalha.
* Lo baloard de Magenta a París
Violet

Lo violet, color de la violeta, nomentat tanben **mauva**, color de la mauva, es generalament utilizat per nomenar tota una plaja de colors, de l'ametista (que sosentend una transparéncia) al zinzolin.

## Definicion

Lo violet es una color, la color interiora de l'arc de Sant Martin. La benda violeta es una de las extremitats de l'espèctre vesible abans l'ultraviolet e es compresa entre las longors d'onda de 380 e . 

Lo **violet** se pòt sintetizar amb una mescla de blau (gaireben 60% de luminositat) e de roge (gaireben 40% de luminositat) en sintèsi additiva (coma o indica son codatge RVB), o d'una mescla de magenta (gaireben 60%), de cian (gaireben 20%) e de negre (gaireben 40%) en sintèsi sostractiva (pigments), (coma o indica son codatge CMJN).

## Pigments
Lo violet es una color rara dins la natura. Los pigments violets son doncas sovent produches de sintèsi. 

Pigments minerals :
* **PV16** Lo *violet de [[manganès]]*, un violet porpre anant cap al roge. Sa formula es NH4MnP2O7.
* **PV14** Lo *violet de [[cobalt]]* es un violet porpre, tirant anant cap al ròse.  
* **PV15** Lo *violet d'[[otramar]]*, un violet blavenc, derivat del blau otramarin. 

Pigments organics :
* **PV23** o **PV37** Lo *violet de [[dioxazina]]*, un violet blavenc: C34P22C12N4O2
* **PV29** Lo *violet de [[perilèn]]*, un bordèu escur
* **PV19** Lö *magenta de [[quinacridona]]*, qui sèrt de 'magenta primari'. 
* **PV42** Lo *[[ròse (color)|ròse]] de [[quinacridona]]* es un magenta puslèu tèrne.

## Colorants
Abans s'utilizava lo chuc d'abajon per colorar los teissuts en blau violetenc.

Lo *violet [[aliltoluidin]]* es un oxíd d'anilina utilizat per tintar los teissuts. Foguèt descobèrt en 1856  pel quimista anglés Perkins. Foguèt a l'onor en 1862 a l'Exposicion Universala ont la Reina Victòria pareguèt vestida d'una rauba tinta d'aquel colorant.

## Simbolica
*Dins la simbolica occidentala, lo violet es associat a la noblesa e a la gelosiá.

*Dins la religion crestiana, la color violeta es portada pel clergat pendent la liturgia dels periòdes de june. Simboliza la peniténcia, o tanben lo dòl.

## Galariá
### Dins la natura

Imatge:Viola-odorata-closeup.jpg|Violeta
Imatge:Cortinarius violaceus 02.jpg|Cortinarius violaceus, campairòl tot violet
Imatge:Rode_kool.jpg|Lo caul roge qu'es violet !
Imatge:Aubergines.jpg|Aubergina
Imatge:Myrtille Wikipedia Dan 0429.jpg|Lo chuc de abajon (blava) es violet.
Image:Mure-sauvage.jpg|Lo chuc de l'amora (negra) de romec es violet.
Image:PurplePeruvianPotatoes.jpg|Trufas Vitelota
Image:Améthystre sceptre2.jpg|Ametista, cristal violet natural


### Objectes fabricats

Imatge:Black light bulb.jpg|Lutz negra qu'es en fach violeta
Imatge:Chasublepurple.jpg|Capelan catolic en casubla violeta
Imatge:Arcivescovosalvatore.jpg|Vestits violets de l'evesque


### Qualques bandièras
Raras son las bandièras amb de violet o una color vesina del bordèu.

Imatge:Flag of the Second Spanish Republic.svg|Bandièra de l'Espanha republicana (1931-1936), Espanha.
Imatge:Flag of Tokyo Metropolis.svg|Prefectura de Tokyo, Japon.
Imatge:Flag of Qatar.svg|Qatar.
Imatge:Flag of Sri Lanka.svg|Sri Lanka.
Abadia de las Salencas

L**'abadia de las Salencas** que ho fondada en País de Fois per la regenta deus estats de Fois e de Bearn Alienòr de Comenge e son hilh, lo comte de Fois-Bearn e futur Gaston Fèbus en 1353. 

Qu'èra ua abadia femenina tanhenta de l'òrdre cistercian. 

Alienòr de Comenge qu'i ho sepelida.

En 1574 l'abadia que ho avalida per las Guèrras de religion e las religiosas qu'anèn refugià's a Montesquiu de Volvèstre.
Acte d'Independéncia de Bearn

L**'Acte d'Independéncia de Bearn **qu'ei un document signat au nom deu comte Gaston de Fois-Bearn, dit Febus dab la data deu 25 de seteme de 1347 – en responsa au rei de França. Que s'ageish d'ua letra redigida a Ortès en occitan gascon.

Com resulta de las soas longas, estrugas e ambiciosas tractacions diplomaticas, lo comte que s'establí atau senhor sobeiran, en bèth se designar  « […] per la gracie de Diu […] » (shens cap vassalitat donc) e en tot hornir que « […] la terre soe de Bearn, laqoau tee de Diu e de nulh omi deu mont […] »

## Tèxte original

## Bibliografia
*Tucoo-Chala, Pèir. *Gaston Fébus*. J & D : Pau, 1993.
Susumu Tonegawa

**Susumu Tonegawa** (n. en 1939) es un bioquimista japonés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1987 per son trabalh sus los anticòrs.
Maseras

**Maseras** (*Mazères* en francés) qu'ei ua comuna occitana deu país de Fois situada dens lo departament d'Arièja e la region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

## Toponimia
Lo nom *Maseras* ven del latin *maceria*, *maceriae*, a l'origina « paret de barradura en pèiras secas », mas que marca sovent la preséncia de roïnas de l'epòca romana (?), segon Dauzat e Rostaing .

## Istòria
En 1129 los benedictes fondèn l'abadia de Bolbòna sus lo territòri de la comuna presenta.

Au sègle XIII los comtes de Fois-Bearn i bastín ua de las loas residéncias principaus e ua de la favoritas deu senhor sobiran : Gaston Febus : lo castèth de Maseras. Aqueth regnat que marquè las òras gloriosas de Maseras, alavetz un lòc d'importantas discucions diplomaticas a còps.

Las Guèrras de religion qu'escobèn aqueth sovier de temporas astrosas e l'abadia que ho destrusida. 

Lo castèth tanpauc n'i ei pas mei.

La vila que demorè divisada religiosament enter protestants e catolics durant los sègles seguents.

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas d'Arièja

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Autafaja (Lemosin)

**Autafaja** (*Hautefage* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la  region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants.

## Luecs e monuments

## Personalitats ligadas a la comuna
* Francés de Corteta (sembla que i aja una confusion emb Autafaja, en Agenés, canton de Pena d'Agenés; Charles Ratier, que publiquèt las òbras de Corteta en 1915, zo ditz clarament en nòta, pagina III de l'Introduccion; la rason de l'error es que la comuna d'"Hautefage", en Agenés, chamgèt son nom oficial en "Hautefage-La Tour", çò que pòt èstre una trava a l'identificacion corrècta del luec).

## Veire tanben

## Ligams externes

## Bibliografia
* Charles RATIER, Oeuvres de François de Cortète (...), Agen, Maison d'Edition et Imprimerie Moderne, 1915.

## Nòtas
Huberman

**Huberman:**
* Barbara Jane Liskov, nascuda Huberman
* Bronisław Huberman
** Gibson ex-Huberman
* Leo Huberman
Gertrude B. Elion

**Gertrude Belle Elion** (n. en 1918, m. en 1999) foguèt una bioquimista american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1988.
George H. Hitchings

**George Herbert Hitchings** (n. en 1905, m. en 1998) foguèt un bioquimista american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1988.
Şalom

**Şalom** (pr. *shalom*) qu'ei un jornau setmanièr judiu de Turquia redigit en turc dab tanben, de quan en quan articles en ladino (judeoespanhòu).

Se fondet lo 29 d'octòbre de 1947 a Istambol per lo jornalista judiu Ayram Leyon.

Lo jornau, difusat en mejana 5000 exemplars, ten son seti a Istambol.

Lo son nom es la transcripcion en turc deu mot *[[shalom]]* ( en ebrieu).

## Ligams extèrni

* Sit deu jornau (turc)
* Sit deu jornau (judeoespanhòu)
Launac

**Launac** (*Launac* en francés) es ua comuna deu Gimoés ??, en Gasconha, administrada peu departament de la Hauta Garona de la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Leonaco*, shens data, *Launiaco* en 1200, *Laonacum* en 1265, *de Launaco* après 1312 . 
Segon Dauzat e J. Astor, *Launac* ven deu nom latin d'òme *Lavenus*, dambe'u sufixe *-acum*. La vocala intèrna *-e-* a desparegut pendent l'evolucion fonetica . 
Segon Xavier Delamarre, *Lauenos* [latinizat en *Lavenus*] es un nom celtic, atestat (i a tanben *Lavin(us)*). Derivat en *-ācon* explica *Launac*, la proprietat de Lauenos . 
Segon Negre, *Launac* vendré deu nom « romanic » de persona *Laco(n)*, dambe *-acum* . Un *-g-* intervocalic latin despareish, mès un *-c* intervocalic se consèrva generalament en se mudant en *-g-*. L'explicacion de Negre a pauc de possibilitats de correspondre dambe la realitat.
### Galembrun
Galembrun (o Galambrun ?) es escrit *Gallambranum* en 1389 (legir benlèu **Gallambrunum*). Es ua bastida fondada le 14 de mai de 1290 per Isarn Jordan de l'Isla
.
Escrit *Galambrun* sus la mapa de Cassini.

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Launac èra de l'eleccion de Lomanha, donc de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de l'archidiocèsi de Tolosa, de la senescaucia de l'Tolosa. Le vocable de la glèisa es Sent Estève (Estèfe). Tanlèu 1790, Launac èra deu canton de Granada. Annexèn la comuna de *Galembrun* a Launac en 1791 . *Galembrun* o *Galambrun* es a l'oèst-nòrd-oèst de Launac e consèrva sa glèisa e son cementèri.

Las informacions sus *Galembrun* son ambigúas suu Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne : disen qu'èra de la parròquia de Launac e tanben qu'èra annèxa de Launac [la mapa de Cassini ha causir la segonda solucion]. La glèisa, annèxa de Launac donc, avèva Sent Bertomiu per patron. Pendent l'Ancian Regime, èra, logicament, de l'archidiocèsi de Tolosa e tanben de la senescaucia de Tolosa. Comuna deu canton de Granada en 1790, estó incorporada a Launac en 1791 

Launac qu'ei lo lòc on s'escadó la famosa batalha de Launac on Gaston Febus obtiengó ua victòria decisiva suber lo camp deus Armanhac en mei d'ua victòria financiera mercés au gran nombre de presoèrs prestigiós qui avón de pagar redémers deus grans.

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

Launac - Town Hall.jpg|
Launac - église saint Étienne.jpg|
Launac - Market Hall.jpg|
Launac - Market Hall - Interior.jpg|
Château de Launac - North exposure.jpg|
Château de Launac - SE exposure.jpg|


## Personalitats ligadas damb la comuna

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Tinta (color)

Una **tinta** (var. **tencha**) es la forma pura d'una color, es a dire sens addicion de blanc o de negre que permeton d'obtenir sas nuanças. Las tintas son visualizadas al bord d'una ròda cromatica.

La tinta foguèt en primièr emplegada pel tinturièr que trempava son teissut dins una composicion de tre las colors primàrias e atat temptava d'obtenir al mai prèp la color desirada. 

La tinta es a l'ora d'ara emplegada pels coloristas per designar una tonalitat, es a dire la color compausada d'una quantitat de las tres primàrias, tenent pas compte de la luminositat e de la saturacion.

## Vejatz tanben

* Saturacion
* Luminància
Mare Humorum

**Mare Humorum** (*Mar deis Umors*) es una mar lunara. Es localizada dins lo sud de la partida orientala de la fàcia visibla de la Luna (24°S 39°O). Au nòrd de la Mare Humorum, se situa l'Oceanus Procellarum e a l'est, la Mare Nubium. Es un plan basaltic quasi circular amb un diamètre de 380 km per una superficia de  km². Son temps seriá de 3,9 miliards d'annadas.

## Referéncias
Tinta

[thumb|Botelhons de tinta d'[Alemanha]]

La **tinta ** o **tencha** es un liquid que conten de pigments e/o de colorants e qu'es utilizat per colorar una superfícia per fin de produire un imatge, un tèxte, o un dessenh. La tinta es emplegada per dessenhar o escriure amb un estilò, un pincèl, o una pluma. Las tintas espessas, jos forma de pasta, son utilizadas dins l'estampariá.
Tinta (omonimia)

**Tinta** o **tencha** pòt designar:
* La **[[tinta]]**, preparacion liquida utilizada per escriure, dessenhar o estampar.
* La **[[tinta (color)|tinta]]** forma pura d'una color.
Luminància

Dins lo domeni de la fotometria, la **luminància** es la densitat angulara e superficiala del flux luminós que incidís, travèrsa o emergís d'una superficia seguent una direccion determinada. Se pòt tanben definir coma la densitat superficiala d'intensitat luminosa en una direccion donada.

La definicion anteriora se formalizava amb l'expression seguenta:

:L_V =\frac{d^2F}{dS d\Omega \cos \theta}  

ont:

*LV es la luminància, mesurada en candelas per mètre carrat (cd/m).
*F es lo flux luminós, en lumens.
*dS es l'element de superficia considerat, en mètres carrats.
*dΩ es l'element d'angle solid, en estereoradiants. 
*θ es l'angle entre la normala de la superficia e la direccion considerada.

La luminància se definís a partir de la magnitud radiometrica de la radiància sens mai que ponderar cada longor d'onda per la corba de sensibilitat de l'uèlh. Atal, se LV es la luminància, Lλ representa la radiància espectrala e V(λ) simboliza la corba de sensibilitat de l'uèlh:

:L_V =K \int_{visible}^\ L (\lambda) V(\lambda) \,d\lambda

## Luminància e brilhantor (TV)

D'un biais non rigorós, se pòt considerar que l'equivalent psicologic de la luminància es la "brilhantor". Per exemple, considerant lo cas de l'emission o reflexion de lutz per partida de superficias planas e difusas, la luminància indicariá la quantitat de flux luminós que l'uèlh percebriá per a un punt de vista particular. En aquel cas, l'angle solid que interèssa es lo sostengut per la pupilla de l'uèlh.

En una transmission de senhal de vidèo, la luminància es lo compausant que codifica l'informacion de luminositat de l'imatge. En tèrmes generals, es fòrça similara a la version en blanc e negre de l'imatge original. Luminància e crominància son las partidas de la codificacion de vidèo dels estandards de TV NTSC e PAL, entre autres.

La luminància s'utiliza dins l'industria de la vidèo coma mesura de la brilhantor dels ecrans de television o d'ordinator. Un ecran classic d'ordinator emet entre 50 e . Lo solelh a una luminància de prèp de  a miègjorn.

## Referéncias


## Vejatz tanben

* Tinta
* Saturacion
Carles II de Navarra

**Carles II de Navarra** (var. **Charles II** ; Évreux, lo 10 d'octobre de 1332 - Pampalona, lo I de genèr de 1387), mei conegut com *Carles lo Mau* (var. *Carles lo Marrit*) que ho ua de las personalitats màgers de la Guèrra de Cent Ans. 

Qu'èra la hilha de Joana II de Navarra qui èra era medisha hilha deu rei Loís X de França e I de Navarra mes qui èra apartada deu tròne de França sus la basa inedita de l'aplicacion de la lei salica de transmission masculina deu dret a la coroa de França. 

La soa politica que ho marcada per las intrigas en França, Castelha e Bearn (on èra sògre deu poderós senhor Gaston Febus per lo maridatge conflictiu de la soa sòr Agnès de Navarra).
Gran Casteret de París

Lo **Gran Casteret de París** (var. **Grand Castelet** o **Grand Chastelet**, en francés : *Grand Châtelet de Paris*) qu'èra ua petita hortalessa qui emparava l'Isla de la Ciutat au cap deu Gran Pont (de non pas con·hóner dab lo Petit Casteret, sus la medisha isla mes au cap deu Petit Pont).

Qu'èra tanben conegut com ua de las presons màgers de París.

Que ho avalit a la debuta deu sègle XIX.
Saturacion (colors)

En teoria de las colors, la **saturacion** ou **puretat** es l'intensitat d'una tinta especifica. Es basada sus la puretat de la color; una tinta nautament saturada a una color viva e intensa alara qu'una tinta mens saturada pareis pus fada e grisa. Sens pas ges de saturacion, una tinta ven un nivèl de gris. La saturacion es una de las coordenadas dins l'espaci colorimetric .

La saturacion d'una color es determinada amb una combinason de son intensitat luminosa e de la distribucion de sas diferentas longors d'ondas dins l'espèctre de las colors. La color pus pura s'obten en utilizant una sola longor d'onda de nauta intensitat, coma amb un lasèr. Quand l'intensitat luminosa demenís, la saturacion tanben. Per desaturar una color dins un sistèma de sintèsi sostractiva (coma amb la Goache), se pòt li apondre de blanc, de negre, de gris, o sa tinta complementària.

## Saturacion dins l'espaci colorimetric [[Roge verd blau|RVB]]

Dins un espaci colorimetric RVB, la saturacion se pòt descriure coma la desviacion estandard *σ* entre las coordenadas de las colors *R*(rouge), *V*(vert) et *B*(bleu). Se se causís *μ* per representar la luminositat, alara

:  \sigma = \sqrt{ (R - \mu)^2 + (G - \mu)^2 + (B - \mu)^2 \over 3} .

En tèrmes simples, se pòt dire qu'una color a una saturation maximala quand a una luminositat de 100% dins lo canal roge, e 0% dins los autres canals. Aquela color seriá pas ges saturada se totes sos canals èran egals. Doncas se pòt dire que la saturacion es la diferéncia entre las valors dels canals.

En tèrmes colorimetrics, aquela simpla definicion dins l'espaci colorimetric RVB pausa divèrses problèmas. L'espaci colorimetric RVB es pas absolut, la valor de la saturacion es arbitrària e depend de la causida de las colors primàrias e del punt blanc.

## Vejatz tanben

* Tinta
* Luminància
Marron

Lo **marron** o lo **brun** (o *castanh*, o *bureu*) es una color que fa partida de las colors caudas. A causa de son ton escur, fa pas partida de las colors de l’arc de Sant Martin. 

## Etimologia

Lo nom *brun* ven del bas latin brūnus (sègle VI), manlevat al germanic *brūn, « brun, brilhant » (cf. alemand braun « brun »).

Lo nom *marron* ven per metonimia del fruch qui pòrta lo meteis nom, lo marron (castanha o amaron).

## La color marron dins la natura

D'un biais general, la color bruna es fòrça presenta dins la natura, dins lo reialme vegetal coma animal. 

* **Reialme vegetal** : es la color de la gaireben todas las ruscas d'arbres, mas subretot la color de la tèrra, de la descomposicion de las matèrias organicas, dels excrements, de las fuèlhas mòrtas. 

* **Reialme animal** : es la color de la toison de nombroses animals del bòsc e del plumatge de fòrça aucèls, perque es una color d'un camoflatge o d'un mimetisme plan eficaç.

### Lo brun per mescla

Lo brun del pintre e del colorista se fa generalament en mesclant l'irange amb de negre, dins una proporcion variabla de 2 a 4 parts per 1. Pasmens, lo negre essent una color neutra qu'escursís las autras colors, quina que siá la mescla de colors complementàrias que daissa dominar dins sas proporcions la nuança cauda, farà lo brun. Per exemple, se fa de brun en mesclant 2 parts d'irange amb una part de blau, o ben doas parts de roge amb un part de verd, o ben doas parts de jaune amb una part de violet. Quand s'utiliza las colors primàrias, se fa un brun chocolat en mesclant aproximativament 2 parts de magenta, 3 parts de jaune e una part de negre.

## Simbolisme e usatges

* Cencha marron : darrièr grade d'aprendissatge del judo e del karate, correspondent au 1 Kyu (9 nivèl). Seguís la cencha blava e precedís la cencha negra.
* En electricitat, lo fil brun representa una ligason naveta, lo fil blau essent lo neutre e lo fil roge la fasa.
* En politica, lo brun representa la drecha extrèma, lo nacionalisme.

## Galariá
### Dins la natura

Imatge:Pine bark.jpg|Rusca d'arbre (pin roge)
Imatge:Pine cone.jpg|Pinha
Imatge:Chestnuts02.jpg|Marrons
Imatge:Oso.jpg|Ors brun
Imatge:Waldmurmeltier 2 db.jpg|Marmòta
Imatge:Boletus_edulis_JPG3.jpg|Cep *(Boletus edulis)*
Imatge:Haselnuss Gr 99.jpg|Avelana
Imatge:TigeraugeRoh.jpg|Uèlh de tigre, pèira marron


Imatge:Buffalodung.jpg|Bosa de bufle


### Objèctes fabricats

Imatge:Fullbrogue (Grenson).jpg|Lo marron es una color estandard per las calces d'òme
Imatge:Roasted coffee beans.jpg|Grans de cafè torreficats
Imatge:Bar of Guittard chocolate.jpg|chocolat
Imatge:Frantiskan.jpg|Bure bruna dels franciscans

### Qualques bandièras

Image:Flag of Akita.svg|Prefectura d'Akita (Japon)
Image:Flag_of_Kumamoto_Prefecture.svg|Prefectura de Kumamoto (Japon)
Image:Flag_of_Yamaguchi_Prefecture.svg|Prefectura de Yamaguchi (Japon)
Edoard de Woodstock

thumb|100px|Escut e armas deu Princi Negre com princi de Galas
200px|left|thumb|Gisant deu princi Negre 
**Edoard de Woodstock** (lo 15 de junh de 1330 – lo 8 de junh de 1376), mei conegut com lo **Princi Negre**, qu'èra lo hilh deu rei Edoard III d'Anglatèrra e lo pair deu rei Ricard II d'Anglatèrra. Qu'èra princi de Galas, duc de Cornoalha, puish princi d'Aquitània.

Que participè a las batalhas de Crécy e de Peitieus.

Representant deu Rei d'Anglatèrra en Aquitània, que perpetrè ua seria d'operacions crudèlas entà espaurugar las òsts francesas e aflaquir le dehens los territòris contrarollats per França ; en mei d'esbarrejar mot sang en Lengadòc, que prengó Lemòtges en bèth aucir, segon Jean Froissart, 3000 personas.

La soa rivalitat dab lo Rei de França que dè lo parat a Gaston Febus de declarar aubertament l'independéncia de Bearn.

En Espanha, que pelegè entau rei Pèir lo Crudèl contre Enric de Trastamara mes non ho pas pagat peu purmèr, çò qui l'obligè a vàder impopular en Aquitània per'mor d'ua levada de taxas. En mei d'aquò, lo son retorn d'Espanha, malaut, ajaçat e shens sos, qu'èra segon Pèir Tucoo-Chala, iniciaument previst entà castigar Gaston Febus e, fin finala, que's devó har en bèth demandar l'autorizacion deu comte de Fois-Bearn, en tot depausar las armas e devath la gaita deus òmis d'armas de Bearn.
Gris

Lo **gris** es pas una color mas una valor d'intensitat luminosa que sa percepcion per l'uèlh uman se situa entre lo blanc e lo negre.

Dins lo sistèma RVB codat sus 8 bits per canal, existisson 256 nivèls de grises possibles, las valors de roge, verd e blau devent aver de proporcions semblablas. 

La valor RVB (0,0,0) essent lo negre perfèit, la valor RVB (255,255,255) essent lo blanc perfèit.

 
 
 
 
 

En imprimeriá, lo gris s'obten mercé a una trama imprimida amb lo negre. Lo gris percebut es en fach una illusion d'optica; s'obten per la mescla del negre de la tinta e del blanc del papièr. Es possible d'obtenir un gris amb las tres colors d'impression (cian, jaune e magenta). Mas cal dosar las proporcions de las tintas correctament.

## Grises colorats
En pintura, segon la proporcion dels pigments cian, magenta e jaune que los compausan, s'obten una infinitat de grises, nomenats « grises colorats », que tendon mai o mens cap a l'una d'aquela tres colors. Aquela solucion se recomanda perque la simpla mescla de negre e de blanc dona sovent un gris leugièrament blavenc.

En practica, un gris colorat s'obten en mesclant doas colors complementàrias en quantitats inegalas, que sovent cal apondre de blanc.

## Simbolisme
* Dins lo simbolisme occidental, lo gris es associat a la depression, la tristessa, la solitud, l'angoissa, l'embriaguesa. L'origina d'aquela simbolica ven que lo gris es una color tèrna, mièg blanc, mièg negre, color de la posca que demòra sus las causas immobilas e inèrtas, color de la mosidura, de l'estagnant.
* Al contrari, dins lo simbolisme oriental, en particular dins l'indoïsme, lo gris se considèra sacrat. Se considèra coma un equivalent de la color argentada e correspond a la color del fum de l'encens, que s'escapa cap al cèl transportant amb ela las preguièras dels òmes. Es la color simbolica associada al cinquen chakra, Vishudda.
* En astrologia pòt èsser la color simbolica associada a la planeta Mercuri.

## Galariá d'èssers, causas e objèctes


Image:Mouse-19-Dec-2004.jpg|Mirga grisa
Image:Elephant Kruger 2003.jpg|Elefant
Image:Ceratotherium simum kwh 2.jpg|Rinocèros
Image:Perroquet Gris du Gabon.jpg|Papagai gris de Gabon
Image:Canis lupus laying in grass.jpg|Lop
Aubenàs

**Aubenàs** (*Aubenas* en francés) es una comuna occitana de Bas Vivarés que administrativament se tròba dins lo departament d'Ardecha e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.

## Geografia

### Comunas vesinas

    400px|left|Distanças e posicion relativa
    



## Toponimia
La prononciacion es [ɔwbe'na], d'un informator de Prunet .
## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments
* Lo chastèl de Montlaur
* Lo Dòma de Sant Beneset


Dome St Benoit.jpg|Lo Dòma de Sant Beneset.
Aubenas - Vue depuis les remparts.jpg|La val nauta d'Ardecha vista delh Chastèl d'Aubenàs.
Pontdaubenas.jpg|Vista delh quartièr delh .
Garedaubenas.JPG|La gara delh chamin de fèrre.
CIL-XVII-2 183 front.jpg|thumb|Replica en granit d'un tèrme milliari roman.
Blason Aubenas.JPG|100px|Lo blason de la vila sobre la façada de la comuna.


## Personalitats ligadas amb la comuna
* Lòis Nicolau

## Veire tanben
* Comunas d'Ardecha

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Chastèl de Montlaur

right|250px|thumb|Lo chastèl d'Aubenàs o de Montlaur
Lo **[[chastèl]] de Montlaur**, tanben apelat **chastèl d'[[Aubenàs]]**, en Bas Vivarés, istoricament en Lengadòc, èra d'en prumièr un chastèl fòrt medievau, remanejat aus sègles XVII e XVIII en ostalàs elegant; uèi es proprietat e sèti de la comuna d'Aubenàs. Presenta una richa colleccion de pinturas, esculturas e gravaduras e es dubèrt a la visita. Venguèt  lo 2 de març de 1943.

## Geografia
Se situa en dessobre d'Ardecha, sobre un esperon rochós dominant la vila vièlha.

## Arquitectura
Lo donjon (sègle XII), degut aus Montlaur, familha senhorala en Vivarés que i regnèt de 1084 a 1441, uèfra un panorama excepcionau sobre la val nauta d'Ardecha.

### Referéncias
Pèire Causse

thumb|350px|Estèla omenatge a Pèire Causse (Vauguièiras, País de l'Òrt)
**Pèire Causse**, d'escais **Causson de l'Olivièr** ja qu'èra nascut al Plan de l'Olivièr (Montpelhièr 22 d'abril de 1883 – 10 de febrièr de 1951), foguèt un felibre important del país de Montpelhièr.

Foguèt un membre important del Paratge de Montpelhièr. A mai de divèrsas òbras coma *Vèrs la tèrra* (1930), escriguèt de cançons coma *Tot aumenta* (1914) amb la musica de J. Gévaudan, *Es un doç cant d'amor* (1918) armonizada pel tenòr Pèire Lamy, *La campana* e *Lauseta*. Un de sos tèxtes mai coneguts es *Lo vin de Lengadòc*.

Coma omenatge al felibre foguèt donat son nom a una carrièra de Montpelhièr.

## Bibliografia
* *Vèrs la tèrra* (*Vers la terra*), 1930.
* *Cançons dau pòble* (*Cansous dau pople*), 1941.

## Ligams extèrnes
* Pagina de J.F. Brun
Sunzha

[right|250px|thumb|Localizacion de Sunzha dins lo bacin del fluvi de [Terek (fluvi)|Terek (al centre)]]
**Sunzha** (*Сунжа* en rus) o **Sunžæ** (*Сунжæ* en ossetic) o **Sölƶa** (*Соьлжа* en chechèn e en ingosh) es una aiga del nòrd de Caucàs, dins la Federacion de Russia. Aquela ribièra, afluent drech de Terek, raja sus 278 km. Son bacin a una superfícia de 12 200 km². Asaga Ossetia del Nòrd, Ingoshia (Nazran, Karabulak) e Chechenia (Sölƶa-Ġala, Gudermes). Sas aigas son utilizadas per l'irrigacion. Lo toponim en chechèn de la vila de Groznyi ont raja ne pren lo nom.
Lo vriulonaire suu tèit

***Lo [[vriulon]]aire suu tèit*** (var. ***Lo violonaire sul tèch***, ***Lo violonaire sus lo tèch***; originàriament en anglés: *Fiddler on the Roof*) qu'ei ua comedia musicau de Broadway (de 1964) compausada e escrivuda per Jerry Bock (musica) e Sheldon Harnicke (paraulas) e un filme (de 1971) gavidat per Norman Jewison.

Basada suber l'arroman *Tevye e las soas hilhas* que conta l'istòria d'ua familha e d'un vilatge ashkenazí dens la Russia tsarista dab las soas persecucions antisemitas a la fin deu sègle XIX, dens lo contèxte deu conservatisme tradicionau ashkenazí, de l'entrada dehens la modernitat e deu desvolopament de las idèas revolucionàrias; que s'acaba dab l'emigracion deus protagonistas.

## Ligam extèrne
*http://www.youtube.com/watch?v=gRdfX7ut8gw Introduccion sus youtube.com.
Vivièrs (Vivarés)

**Vivièrs** (*Viviers* en francés) es una comuna d'Occitània en Bas Vivarés que administrativament se tròba dins lo departament d'Ardecha e la region d’Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament de Ròse-Aups.
Lo gentilici es **vivarés, vivaresa**.

Segon las mapas d'Alibèrt, de Cantal Passion e de l'ASLRF, la comuna es au nòrd de la linha *ca-* e *cha-*. Lo bas-vivarés es un parlar lengadocian septentrionau, en *cha-* mas pas en *-aa*.

## Geografia
Vivièrs, situada en riba dreita de Ròse, vila medievala, capitala de Vivarés dempuèi lo sègle V, uèfra aus visitaires un vertadièr musèu d'arquitectura a cèu ubèrt. Es tanben una vila esportiva embé sos equipaments de lésers: piscina municipala, gimnàs embé centrala fotovoltaïca, pòrt de plasença e ròdous d'escorreguda.

## Toponimia
****Dardalhon*** (fr *Dardaillon*) - *Dadalion* en 1615.Ribièra. Benlèu ***Dardalhon*** en occitan?

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Ardecha

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Nuclèu atomic

Lo **nuclèu atomic** (o **nucli atomic**) qu'ei la partida centrau de l'atòm. Qu'ei entornejat per ua nubla d'electron(s).

Qu'ei hèra mei petit que l'atòm sancèr - nuclèu mei nubla electronica - ( vegadas mei petit entau nuclèu d'idrogèn - lo mei petit deus nuclèus - e "sonque"  vegadas mei petit dens lo cas de l'urani - un deus màgers - ) e que concentra la màger part de la soa massa.

Que's compausa de nucleons de duas menas, tan vau díser de protons e de neutrons. Los protons que possedeishen ua carga electrica positiva mentre qui los neutrons be son neutres. Protons e neutrons que's compausan de particulas elementaras conegudas dab lo nom de quarks.

La disciplina qui estúdia lo nuclèu atomic qu'ei la fisica nucleara.

## Istòria
L'existéncia deu nuclèu atomic que ho demostrada en 1911 mercés a la famosa experiéncia de Rutherford, miada, devath la direcion d' Ernest Rutherford, per Hans Geiger e Ernest Marsden. Que consistí en bombardar ua huelha d'aur dab particulas α (tan vau díser nuclèus d'èli) en bèth constatar qu'ua petita partida d'aqueths qu'èra desviats per'mor deu lor impacte contre los nuclèus deus atòms d'aur.

## Referéncias
Isotòp

thumb|150px|left|Nuclèu d'idrogèn 1 (un proton)thumb|150px|Nuclèu de deutèri (un proton e un neutron)thumb|150px|left|Nuclèu de triti (un proton e dus neutrons)

En fisica nucleara, dus **isotòps** que son dus atòms diferents d'un medish element. 

La diferéncia que ven deus lors nuclèus qui compta ambs dab autan de protons (aquò que defineish lo numèro atomic e la mena d'element) mes dab un nombre diferent de neutrons (çò qui, fin finala, e càmbia la massa de l'atòm).

Dus isotòps qu'an donc lo medish nombre atomic mes ua massa diferenta.

Un exemple d'isotòp conegut qu'ei lo carbòni-14, l'isotòp radioactiu deu carbòni. Aqueth element qu'ei definit peu son nombre atomic de 6, çò qui vòu díser que compta dab 6 protons e 6 electrons ; s'ei aperat : aquò que vòu díser que compta dab 14 nucleons (protons e neutrons) donc dab 14-6 = 8 neutrons. Lo carbòni-13 que compta donc dab sonque 7 neutrons e lo carbòni-12 dab 6 neutrons.

Aute isotòp famós : l'idrogèn que pòt aver un nuclèu pas sonque compausat d'un sol proton (Idrogèn-1) shens nat neutron, un isotòp (aperat deutèri) dab dus elements (un proton e un neutron) e un aute dab tres (lo triti dab un proton e dus neutrons).

Quimicament, a despart de l'oposicion enter  e , ua diferéncia d'isotòp que pòt implicar variacions dens las proprietats quimicas. Ua concentracion elevada d'atòms de deutèri dens las moleculas d'aiga produseish aiga pesuga dab proprietats especificas e diferentas de las proprietats de l'aiga.
Quark

En fisica nucleara, los **quarks** que son de fermions qui (amassa dab los leptons) e constitueishen los atòms.

Mei precisament, los quarks qu'entran dehens la composicion deus neutrons, deus protons e d'autres hadrons. Los neutrons e protons constitueishen lo nuclèu de l'atòm.

La carga electrica deus quarks es +2/3 o -1/3. Lor espin es ½ћ.

## Classificacion

Las seis classas de quarks (e los seis d'antiquarks) son devesidas  en tres generacions:

- la **primièra generacion**, formada pels quarks **naut** (u, de l'anglès "up") e **baish** (d, de l'anglès "down").

Las estimacions de las massas deus quarks u e d, son objèctes de controvèrsia.

- la **segonda generacion**, formada per los quarks **encantats** (c de l'anglès "charm", o "centre") e **estranh** (s de l'anglès "strange", o "sideways").

- la **tresau generacion**, formada de quarks **som** o vertat (t de "top", o "truth") e **hons** o beutat (b de "bottom", o "beauty").

Los antiquarks (quarks d'antimatièra) son de carga electrica opausada (-2/3 e +1/3).

## Combinasons
### de tres quarks ([[barions]])

Lo proton es format de dos quarks u e un quark d : u (+2/3) + u (+2/3) + d (-1/3) = proton de carga electrica 1.

Lo neutron es format de dos quarks d e un quark u : u (+2/3) + d (-1/3) + d (-1/3) = neutron de carga electrica 0.

### de dus quarks ([[mesons]])

### e de cinc

## Nòtas
Lepton

En fisica nucleara, un **lepton** qu'ei ua particula elementària, un fermion, de la composicion de la matèria e deus atòms.

Lo mei famós qu'ei l'electron mes la sciéncia qu'identifica 6 tracas (aperadas sabors en fisica nucleara) de leptons : 3 cargats (dont l'electron) e 3 neutres (los neutrinos).
John Dalton

**John Dalton** (Eaglefield, lo 6 de seteme de 1766 – Manchester, lo 27 de julhet de 1844) que ho un fisician e un quimista anglés considerat con lo fondator de la teoria atomica modèrna e qui estudiè tanben lo daltonisme, qui pòrta justament lo son nom.

=Biografia=

John Dalton es nascut lo 6 de setembre de 1766 a Eaglesfield dins lo comtat de Cumberland (uèi Cumbria) en Anglatèrra. 
Son paire, Joseph Dalton e sa maire, Deborah Greenup, apertenían a la Societat Religiosa dels Amis (quakers). Agueron tres dròles : Jonathan, Joan, Maria.
Gèli Pos

thumb|Gèli Pos (2012)
**Gèli Pos** (en francés : **Gilles Poux** - Capdenac, lo 7 de junh de 1957) es un òme politic francés d'origina occitana. Es cónsol comunista de La Courneuve.
Prefixe

Un **prefixe** qu'ei un afixe hornit en davant d'un lexèma entà formar un derivat, tan vau díser ua paraula nava dab un sense navèth.
.ai

**.ai** es lo nom de domeni d'Internet per Anguilla.

## Domenis de segond nivèl
***.com.ai** - entrepresas
***.net.ai** - provesidors d'accès
***.org.ai** - organizacions non comercialas
***.off.ai** - organizacions oficialas

## Referéncias
.al

**.al** es lo nom de domeni d'Internet per Albania.

## Domenis de segond nivèl
* **.com.al** - entrepresas
* **.edu.al** - organismes d'educacion
* **.gov.al** - organizacions oficialas
* **.mil.al** - armada
* **.net.al** - provesidors d'accès
* **.org.al** - organizacions non comercialas

## Referéncias
Teia (protoplaneta)

[thumb|400 px|Desbois que descriu l'impacte que ipoteticament creèt la [Luna.]]
**Teia** es una protoplaneta ipotetica del Sistèma Solar, que seriá l'encausa de la creacion de la Luna. Cossent damb l'ipotèsi predominanta, la formacion de la Luna se deu a l'impacte de la Tèrra (o proto-Tèrra) amb un objècte de la pagèla de Mart. Teia es lo «impactaire».

Lo nom «Teia» es derivat de la mitologia grèga: Teia èra una titana que donèt a lum a Selene, deessa de la luna e sòr d'Èlios (lo Soleu) e d'Eos (l'Auròra).

## Ipotèsi
La principala rason de la majoritat dels scientifics e d'especialistas per adoptar aquela teoria es que, comparadivament a las lunas de las desparièras planetas del sistèma solar, la nòstra es fòrça mai grand que la mejana e la siá distància de la Tèrra es mendre que l'existenta entre las autras planetas e las siás lunas. Doncas la nòstra luna pòt pas èsser estat obtenuda en interceptant un còrs celèst que passava per ailà coma las autras planetas. La teoria sosten que Teia seguiriá una orbita gaireben similara a la de la Tèrra, s'es format en un ponch de Lagrange Tèrra-Soleu, e aviá aquerit una massa mai o mens similara a la de Mart, fins a que l'impacte s'es produsit.

Vertadièrament pas se pòt qualificar Teia coma planeta en seguint la definicion formala d'aquel tèrme: una planeta deu aver eliminat las siás «rivalas» d'una orbita prèpa. Teia o a pas fach, doncas que la proto-Tèrra se situava sus una orbita prèpa, e la Tèrra es justament una planeta perque a eliminat Teia. Totun, lo sistèma Tèrra-Teia pòt èsser considerat cossí en avent format de manièra iniciala un sistèma de planetas conorbitals, que cas lo tèrme planeta li poiriá a el èsser utilizat pels dos còrsses en abséncia de precision per aquel cas especific (o en considerant cossí precisa, mas en desformant absurdament la definicion actuala); en lo «pièger» dels cases, Teia seriá uèi considerat coma una «planeta nana».

## Referéncias


### Ligam extèrne
* L’evolucion de la Luna (vidèo)
Sègle XLV abC

| **** | 

../.. | Sègle XLVII abc | Sègle XLVI abc | **Sègle XLV abc** | Sègle XLIV abc | Sègle XLIII abc | ../..


Ans 4590 abc | Ans 4580 abc | Ans 4570 abc | Ans 4560 abc | Ans 4550 abc

Ans 4540 abc | Ans 4530 abc | Ans 4520 abc | Ans 4510 abc | Ans 4500 abc


Veire tanben : Lista dels sègles, Chifras romanas
----
Amnistia Internacionala

**Amnistia Internacionala** (**AI**) (*en [[anglés]]: Amnesty International*) es una 
organizacion non governamentala que trabalha per la defensa dels dreches umans. En 1977  recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz *per sa ferma luta contra la tortura dins lo monde*.

## Istòria

## Objectius
Los objectius principals d'Amnistia Internacionala son :
* **La desliurança dels presonièrs per motius de consciéncia** (aqueles que son estats empresonats per aver exercit lo lor drech a exprimir las soas cresenças politicas o religiosas de faiçon pacifica),
* L'obtencion d'un **[[judici just]] per los presonièrs politics**,
* L**'[[abolicion]] de la [[tortura]]**,
* La denonciacion de las disparicions e assassinats politics,
* L**'abolicion de la [[pena de mòrt]]**, coma de totas las formas de tortura e tractaments crudèls per los presonièrs,
* La **condamnacion dels abuses fachs pels grops d'oposicion** inclusent la presa d'ostatges, la tortura e la mòrt de presonièrs, e mai los assassinats intencionals e arbitraris,
* L**'assisténcia als [[exiliat]]s** que son en perilh per que son pas respectats lors dreches dins lors païses d'origina,
* La **cooperacion amb d'autras ONG, amb las [[Nacions Unidas]] e amb las organizacions intergovernamentalas de caractèr regional**,
* L**'organizacion de l'[[educacion als dreches de l'Òme]]** e de programas per crear una consciéncia sus aquel tèma.

## Secretaris Generals
*[[Fichièr:Salil shetty.jpg|thumb|right|150px|[[Salil Shetty]], Secretari General]]*
*[[Fichièr:Irene Khan 2003.jpg|thumb|right|150px|[[Irene Khan]], Secretari General entre [[2001]] e [[2010]]]]* 

## Articles ligats
* Sakineh Mohammadi Ashtiani.

## Ligams extèrnes

* Sit web d'Amnistia Internacionala 
* Pagina Oficiala de l'institut Nobel, Prèmi Nobel de la Patz 1977 
* Espanha , França  e Itàlia .

## Nòtas
Aiga pesuga

L**'[[aiga]] pesuga** o **oxid de deutèri** qu'ei compausada, com l'aiga, de dus atòms d'idrogèn e d'un atòm d'oxigèn (dab ua formula quimica H2O) mes dab la diferéncia que los isotòps d'idrogèn be son de deutèri (isotòps d'idrogèn dab un nuclèu atomic compausat d'un proton e d'un neutron). Per aquesta rason la formula de l'aiga pesuga qu'ei notada : D2O o 2H2O.

Lo deutèri qu'ei mei pesuc que l'idrogèn-1 permor lo son nuclèu que contien un neutron absent dehens lo segond isotòp. Aquesta preséncia d'atòms isotopics pesucs que hè que l'oxid de deutèri e sia ua iaga mei pesuga que l'aiga naturala (on moleculas d'aiga pesuga pòden estar presenta, mes en quantitats minoritàrias).

Dab pas sonque un deutèri e un idrogèn que's pòt hargar ua molecula d'aiga semipesuga (HDO).

## Proprietats fisicas

Com lo son nom ac ditz, la massa de l'aiga pesuga qu'ei superiora a la massa de l'aiga normala. Las soas proprietats quimicas que demòran pròchas mes, logicament, los punts de fusion e de vaporacion que son superiors.

Dens l'industria nucleara, l'aiga pesuga qu'ei emplegada com moderator de neutrons, tan vau díser que lo son ròtle qu'ei de ralentir los neutrons entà que siin eficaç dehens lo procès de reaccion en cadena ; au contra de l'aiga normala, l'aiga pesuga que relenteish los neutrons shens los acaparar.

Durant la Segonda Guèrra Mondiau, un enjòc entaus Aligats que ho d'empachar que lo alemans e posquessin provesí's en aiga pesuga entà hargar ua bomba atomica.

## Proprietat biologica

L'aiga pesuga qu'ei presenta en petita quantitat dens la natura. En hòrta proporcion, que perturba e quitament qu'empacha la mitòsi dens las cellulas eucariòtas. Aquò que vòu díser qu'a partir de 50% d'aiga pesuga dens l'organisme, aqueth que vad malaut per'mor de non pas poder assegurar tots los procès biologics qui ajan besonh d'un renovelament cellular (com la sang o la paret intestinala). Ua planta adaigada dab aiga pesuga non pòt pas germiar ni créisher.

## Annèxes

### Ligams intèrnes

* Deutèri.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Leucip

**Leucip** que ho un filosòf grèc presocratic (considerat com un deus fondators de la teoria atomica, amassa dab lo son discípoli Democrit (qu'ei a díser qu'entà eths, la matièra qu'èra constituida d'elements basic qui eths, no's pòden pas trencar).

Qu'estó actiu de cap a l'annada -440 e qu'ei tradicionaument associat dab la vila de Milet. Segon Diogènes Laerci, èra originari de Vèlia Coma existissen chic d'informacion suu filosòf, se poiré considerar coma un òme o una hemna.

Leucip es classat per convencion dab los Presocratics quitament s'estó contemporanèu de Socrates e que morí 29 annadas après èths.

## Nòtas
Estatua de la Libertat

[thumb|right|[Fotografia de l'Estatua de la Libertat en 2007.]]

L**'Estatua de la Libertat** o la **Libertat enluminant lo mond** (en anglés *Statue of Liberty* o *Liberty Enlightening the World*, respectivament) es un dels monuments mai famós de Nòva York, dels Estats Units e del monde. Es situada a Nòva York subre la petita illa de *[[Liberty Island]]* (Illa de la Libertat), al sud-èst de Manhattan, a l'embocadura del riu Hudson e a proximitat de l'illa Ellis.

Foguèt un present de França al sègle XIX per la celebracion del centenari de l'independéncia dels Estats Units e un signe d'amistat entre ambedós estats; foguèt inaugurada lo 28 d'octobre de 1886 en preséncia del president dels Estat Units d'aquesta epòca, Grover Cleveland. Lo monument venguèt un simbòl de benvenguda pels immigrants europèus que cercavan la libertat o d'oportunitats pel nòu continent, pr'amor que sovent èra la primièra causa que vesián aprèp la traversada de l'Ocean Atlantic, tal un simbòl universal de la libertat. Foguèt realizada per l'escultor Frédéric-Auguste Bartholdi e l'engenhaire francés Gustave Eiffel dessenhèt l'estructura intèrna.

## Nòtas
Abadiá de Sent Peire de Brantòsme

right|thumb|250px|L'abadiá de Sant Peire de Brantòsme (a mança los bastiments conventuaus, a drecha l'abadiala dominada per lo campanar)
L**'abadiá de Sant Peire de Brantòsme**, situada a Brantòsme en Perigòrd, dins lo departament de Dordonha, es 'na anciana abadiá benedictina fondada en 769 per Charlesmanhe dins la diocesi de Periguers. Fuguet suprimida a la Revolucion.

Auei, subsistissen l'egleisa abadiala (segles XI-XIII), 'na part de las clastras (XIV) e las bastissas conventualas (XVIII), qu'abrigan dos museus municipaus en mai de la comuna de Brantòsme.

## Galariá

Fichièr:Brantôme abbatiale nef.JPG|La nau e lo còr de l'egleisa abadiala
Fichièr:Brantôme bas-relief baptême Christ.JPG|Basreleu dau segle XIV (lo baptisme de Jèsus)
Fichièr:Brantôme bénitier.JPG|Benechier compausat d'un diptic dau segle XII
Fichièr:Brantôme abbatiale Saint Sicaire (1).JPG|Escultura representant lo massacre daus Sants Innocents
Fichièr:Brantôme abbaye pavillon angle sud (1).JPG|Lo pabalhon de l'angle sud daus bastiments conventuaus
Fichièr:Brantôme pavillon Renaissance (6).JPG|Lo pabalhon de la Renaissençae la tor redonda
Fichièr:Brantôme Pont coudé pavillon Renaissance.JPG|Lo pont coidat davant lo pabalhon de la Renaissença
Fichièr:Brantôme cloître (1).JPG|Las clastras
Fichièr:Brantôme reposoir (1).JPG|Un daus tres pausadors
Fichièr:Brantôme fontaine Médicis.JPG|La font Medicis
Fichièr:Brantôme grottes.JPG|Una part de las baumas de l'abadiá
Fichièr:Brantôme moulin (1).JPG|Lo molin de l'abadaiá
Boda (omonim)

**Boda** pòt designar

* Siddharta Gautama fodator del Bodisme e lo primièr
* Boda èsser uman qu'atenquèt l'illuminacion segon lo bodisme
Gitano

**Gitano** pòt designar:
**[[Etnologia]]*: Lo pòble gitano, vejatz: **[[Gitanos]]**
**[[Lingüistica]]*:  La lenga gitana, vejatz: **[[Romaní]]**
Amesbury

**Amesbury** es una vila e parròquia civila de Wiltshire, en Anglatèrra. Lo monument de Stonehenge es sus son territòri.

## Istòria
La vila foguèt fondada en 979 per l'abadiá de Salisbury.

## Ligams extèrnes
* Site oficial de la vila d'Amesbury
Salisbury

vinheta|drecha|Salisbury

**Salisbury** es una ciutat anglesa del Wiltshire. Se sona tanben **New Sarum** per èsser destriada de la ciutat anciana de Sarum, que remplacèt a partir del s. XIII e disapareguèt al s. XVII.

Es al confolens de 5 rius : Nadder, Ebble, Wylye e Bourne que lai jónhon Avon.
## Ligams extèrnes
* Site oficial de la ciutat de Salisbury
Gheorghe Tătărescu

**Gheorghe I. Tătărescu** (1886–1957) avocat e òme politic foguèt primièr ministre de Romania en doas ocasions: entre 1934 e 1937, e entre 1939 e 1940.
Bal deus Ardents

Lo **Bal deus Ardents**, escadut a París lo 28 de genèr de 1393, que ho un charivari hens la Cort de França qui s'acabè dab un incendi qui abambè quauques participants qui i morín. Lo quite rei, Carles VI de França, dejà conegut abans aquesta mauescaduda com d'ua santat mentau de las flacas, qu'i ho pregondament mercat e que perdó la rason après.

L'encausa de l'accident que ho la pega qui s'èran untats lo Rei e tres autes amics (dont Ivan de Fois, hilh bastard e aimat de Gaston Febus) entà desguisà's en òmis sauvatges qui s'abambè lèu e quasi simultaneament.