open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Falco

**Johann « Hans » Hölzel**, dich **Falco**, es un cantaire pop ròck e rapaire alemand d'Àustria, nascut lo 19 de febrièr de 1957 a Viena (Àustria) e mòrt lo 6 de febrièr de 1998 a Puerto Plata en Republica Dominicana d'un accident de la rota.

**Falco** cantava en alemand e en anglés.

Sos tres principals succèsses foguèron *Der Kommissar* en 1982, *Jeanny* en 1986 e *Rock Me Amadeus* (sortit fin 1985), títol qu'es quitament estat no 1 als Estats Units en 1986.

## Cançons mai conegudas
* *Der Kommissar* (1982)
* *Rock Me Amadeus* (1985)
* *Jeanny* (1986)
* *The sound of musik* (1986)
* *Coming home (Jeanny part 2, one year later)* (1986)
La Buesia

**La Buesia** (*Beusia* en piemontés, *Bösia* en padan normat, *Bosia* o *Bòsia* en italian) es una comuna piemontesa. Administrativament, es dins la província de Coni e la region de Piemont de l’estat italian.

## Istòria
Atestacions ancianas *Boxa*, *Bozeda* e *La Bosia*. Annexada per Savòia en 1631. A l’unificacion d’Itàlia es dins la província de Coni, l’arrondiment d’Alba e lo canton de Cormilha.
De 1928 a 1947 es annexaa a Casto.
Gilles Deleuze

**Gilles Deleuze** (18 de genier dau 1925, París – 4 de novembre dau 1995, París) es un filosòfe francés qu'es generalament associat au pòstestructuralisme. S'interessèt a la filosofia, a la literatura, a la politica, a la psicanalisi, au cinèma e a la pintura. La sieua òbra pòu èstre devesida en doi partidas. La primiera es consacrada a l'istòria de la filosofia e Deleuze foguèt longtemps vist coma un istorian de la disciplina emb la publicacion de mai d'un obratge sus de figuras majori de la filosofia anciana ò recenta (Hume, Nietzsche, Kant, Foucault, etc.). La segonda es consacrada a de desvolopaments filosofics destinats a definir una metafisica modèrna en acòrdi emb la fisica e li matematicas deis ans 1960. Li nocions de sens, de non sens, de multiplicitat, d'eveniment e de virtualitat aguèron una plaça importanta dins aquela reflexion.

## Ligams intèrnes

* Metafisica.

## Bibliografia

* Manola Antonioli, *Deleuze et l'histoire de la philosophie*, Éditions Kimé, 1999.
* Igor Krtolica, *Gilles Deleuze*, P.U.F., coll. « Que-sais-je ? », 2015.

## Nòtas e referéncias
Yves Duteil

**Yves Duteil** es un cantaire francés, tanben autor e compositor, e quitament un òme politic. Yves Duteil es nascut lo 24 de julhet de 1949 còsta París a Neuilly sur Seine (França). Coma cantaire, foguèt al som de sa popularitat a la fin de las annadas 1970 (ambe sos succèsses *"Le petit pont de bois"* e *"Prendre un enfant"* en 1978 o encara *"J’ai la guitare qui me démange"* en 1979). 

## Biografia

De soca jusiva, Yves Duteil es lo filh de Robert Duteil (1904-1998) e de Brunette May (1914-1973).

Yves Duteil es tanben lo nebot-pichon del capitani Dreyfus.

Yves Duteil es lo felen d'Eugène Jules Deutsch (1865-1953) e d'Alice Pauline Hadamard (1875-1965). Jules Deutsch obten lo 10 de febrièr de 1920 per ordenança del president del tribunal civil de Sèina que son nom siá remplaçat per Duteil. Es pr'amor d'aquò que lo nom de son paire Robert es "Duteil" al lòc de "Deutsch".

## Discografia
* 1974: *L'Écritoire*
* 1976: *J'attends* 
* 1977: *Tarentelle* 
* 1979: *J'ai la guitare qui me démange* 
* 1981: *Ça n'est pas c'qu'on fait qui compte* 
* 1983: *La Statue d'ivoire* 
* 1985: *La Langue de chez nous* 
* 1987: *Ton absence* 
* 1990: *Blessures d'enfance*
* 1993: *Lignes de vie* 
* 1997: *Touché* 
* 2001: *Sans attendre* 
* 2007: *(fr)agiles* 
* 2012: *Flagrant Délice* 
* 2018: *Respect* 
* 2021: *Chemins de liberté (Les chansons du livre)*

## Cançons mai conegudas
* *Virages* (1972)
* *La tarentelle* (1977)
* *Les p’tites casquettes* (1978)
* *Le petit pont de bois* (1978)
* *Prendre un enfant* (1978)
* *Le bûcheron* (1979)
* *J’ai la guitare qui me démange* (1979)
* *Ce n’est pas c’qu’on fait qui compte* (1981)
* *Hommage au passant d’un soir* (1982)
Sèti titular

Un **sèti titular** es, dins lei Glèisas eissidas de la Pentarquia, es a dire la Glèisa Catolica e lei quatre Glèisas ortodòxas canonicas, un títol onorific donat a un prelat important dau govèrn de sa Glèisa, un evesque emerit (es a dire un evesque aguent demissionat) ò un evesque auxiliar. La nominacion d'aquelei prelats es reservada au papa e ai patriarcas. Au contrari deis evesques diocesans, leis evesques titulars an pas de juridiccion territòriala ni de carga pastorala. Lei títols portats correspòndon generalament a de diocèsis disparegudas, mai un evesque emerit garda lo nom de sa diocèsi fins a sa mòrt.

## Liames intèrnes

* Diocèsi.
* Evesque.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mickey 3D

**Mickey 3D** es un grop de pop ròck francés, originària de Montbrison (França), fondat en 1996 per **Mickaël Furnon** (« Mickey » per Mickaël), ambe Aurélien Joanin a la batariá, e un pauc mai tard, Najah El Mahmud (una musiciana de Sant Estève) als clavièrs e a l'acordeon. **Mickey 3D** es mai que mai conegut en França pel tube *Respire* en 2003.

**Mickey 3D** ven primièr popular sus scèna dins la zòna arpitana limitròfa occitana de Sant Estève (França). A n'aquela epòca, dos eveniments son determinants per lo duò : d'un costat, lor rencontre ambe lo grop Louise Attaque, que los fa passar en primièra partida de sos concèrts ; de l'autre, lor signatura en çò del labèl *Virgin*, que publica lor primièr album en 2000 ambe un primièr *[https://fr.wikipedia.org/wiki/Single simple]*, *La France a peur*, qu'obten un pauc de resson. Es a n'aquel moment que **Mickey 3D** ven alavetz un trio ambe l'arribada de Najah El Mahmud als clavièrs. 

En 2002, lo grop Indochine obten l'una de sas mai gròssas capitadas ambe *J'ai demandé à la lune*, un títol que ven quitament n°1 en França, e justament escrich per **Mickaël Furnon**, çò que suscita encara mai d'interès pel grop **Mickey 3D**. Aital, de nombrosas proposicions de collaboracions seguisson. Per exemple, del 19 al 23 de decembre de 2002, lo grop fa la primièra partida de Renaud al *Zenit* de París (França).

En 2003, *Respire*, una cançon ecologista del grop, ven un tube en França. L'album *Tu vas pas mourir de rire* se vend a 350 000 exemplars e obten lo prèmi del disc de la cançon francesa de l'Acadèmia Charles-Cros, tanben lo prèmi Constantin e la Victòria de la musica de l'album ròck de l'annada. La cançon *Respire* empòrta doas Victòrias de la musica en França, la de la cançon originala de l'annada, e la del clip de l'annada. S'enseguís una virada populara per la quala un quatren musician, Gregory Romestein, dich « Chat », rejonch la formacion a la bassa.

En 2017, **Mickaël Furnon** compausèt la cançon *La vie est belle* un còp de mai per Indochine, e un còp de mai una cançon que foguèt un gròs tube en França. 

Par l'anecdòta, basat dins la zòna arpitana limitròfa occitana de Montbrison (ont demòra) e Sant Estève (ont es nascut), **Mickaël Furnon** es al mens en partida de soca occitana (sos aujols son dels vilatges occitans d'Estivalelhas e Apinac).  

## Discografia
* 1999 (reeditat en 2000) : *Mistigri Torture*
* 2001 : *La Trêve*
* 2003 : *Tu vas pas mourir de rire*
* 2005 : *Matador*
* 2009 : *La Grande Évasion*
* 2016 : *Sebolavy*
* 2023 : *Nous étions des humains*

## Cançons mai conegudas
* *La France a peur* (2000)
* *Respire* (2003, reeditat en 2020 ambe Bigflo et Oli)
* *Yalil (La fin des haricots)* (2003)
* *Johnny Rep* (2004)
* *Je m’appelle Jane* (2004, **Mickaël Furnon**, ambe Jane Birkin)
* *Matador* (2005)
* *En léger différé* (2016)
* *Émilie dansait* (2022)
* *Je Me Souviens* (2023)

## Referéncias
Diva Faune

**Diva Faune** es un grop d'electropop francés format en 2013. Es revelat al public en 2017 ambe doas cançons, *"The Age of Man"* e sustot *"Shine on My Way"*. En 2018, la cançon *"Get Up"*, en duò amb Léa Paci, es un gròs tube, quitament disc de platina. 

**Diva Faune** es compausat del trio *Jeremy Benichou*, *Yogan Le Fouler-Barthel* e *Valentin Franceries*.

Grop francés, **Diva Faune** canta pr'aquò mai que mai en anglés. En mai, *Jeremy Benichou* es en realitat nascut a Montreal, al Canadà.

## Referéncias
Lomepal

**Antoine Valentinelli**, dich **Lomepal** (per « l'homme pâle », l'òme palle), nascut lo 4 de decembre de 1991 a París (França), es un rapaire e cantaire francés.

## Discografia
* 2017 : *FLIP*
* 2018 : *Jeannine*
* 2022 : *Mauvais Ordre*

## Cançons mai conegudas
* *Yeux disent* (2017)
* *70* (2017)
* *Club* (2017)
* *Tout lâcher* (2018)
* *1000°C* (2018, ambe Roméo Elvis)
* *Trop beau* (2019)
* *La vérité* (2019, ambe Orelsan)
* *Mômes* (2019)
* *Tee* (2022)
* *Auburn* (2022)
* *À peu près* (2022)
* *Mauvais ordre* (2022)
* *Decrescendo* (2022)

## Referéncias
Puèi de Croèla

Le **puèi de Croèla** (*Puy de Crouel/Crouël* en francés) z-es un suc dau Massís Centrau en França. z-Es situat sobre la comuna de Clarmont-Farrand, en periferia de la viala.

## Geografia

### Situacion
Aquel suc se situa dins le perimètre urban de Clarmont-Farrand. z-Es bordat a l'èst per l'autorota A75. Culmina a  de nautor.

### Geologia
Atjat de 15 a 20 milions d’annadas, le puèi de Croèla z-es constituit per las rèstas d’una chaminèia volcanica desgajada per l'erosion. Podèm destriar mai d'un tipe de ròchas :

* de calcari bituminós ;
* de peperins ;
* de lussatitis.

Le puèi de Croèla z-aguèt son ora de glòria a l'epòca de la batusta entre neptunistas et plutonistas. La presença de bitum mesclat 'bei de fragments de ròchas volcanicas forniguèt alòrs un argument en favor de l'origina ignèa dau petròli. Sabèm avora que son origina z-es biologica e sedimentària, e que sa presença aquí ven de la rencontra de petitas pòchas de petròli per le mescladís d'aiga e de magma pendent sa remontada vèrs la surfaça per formar un diatrèma.

## Istòria

### [[Antiquitat]]
De tombas e sepulturas de l'Atge dau Bronze siguèron retrobadas en bas dau puèi de Croèla.

### [[Moien Atge]]
Le puèi de Croèla z-es mencionat dins los tèxtes aumens despuèi le  'bei de mencions en occitan ancian, d'aquel temps z-èra apelat *Lo poi de Croela*.

### Periòde modèrne
De vestigis d'un ancian site militar son presents. Una estèla siguèt erigida a la cima en memòria dau sergent Marcel Truc, mòrt le 9 dau mes de julhet 1939, tocat a la tèsta per un avion sobre l'aerodròme d'Aunat situat debàs dau puèi de Croèla.

## Nòtas e referéncias
Regg'Lyss

**Regg'Lyss** (mèscla de « reggae », « eslissa » e « regalícia ») es un grop de reggae francés d'Occitània.

Lo grop es estat fondat entre Montpelhièr e Seta en 1984 pel cantaire **Roland Ramade** a Fabregas (Lengadòc) e amassa un desenat de sòcis. Dison de lor estili qu'es de « Jamadoc », cal comprendre que mèsclan las influéncias de la musica jamaicana (lo reggae per exemple) a lor cultura occitana. Lo grop a tre la debuta una capitada locala sus l'empont dins lo Lengadòc. 

**Regg'Lyss** publica son primièr album *Vive les gestes* en 1992. Tirat d'aqueste album, lor cançon *Mets de l'huile* ven lo tube de l'estiu 1993 en França, quitament numèro 1 al mes de setembre. En seguida, lo grop es nommat a las *Victòrias de la musica* en França en 1994.

**Regg'Lyss** se separa après la sortida del tresen album (*Le monde tourne*, 1997) per manca de resson per aqueste.

Dempuèi 2007, **Roland Ramade** canta dins lo grop occitan L'Art à Tatouille.

## Sòcis
* Roland Ramade - cant e armonica
* Doumé Levesque - batariá
* Rémi Levesque - guitarra ritmica
* Bernard Levesque - clavièrs
* Christian Azéma - percussions
* Zawé Fizin - guitarra melodica
* Pierre Diaz - saxofòn tenòr
* Alexandre Augé - saxofòns alto e soprano
* Victor Fanjul - trompeta
* André Fauquier - trombòne
* Yoann Devin (Bidir) - Lo manejaire

## Discografia
* 1992 : *Vive les gestes*
* 1995 : *El gusanillo*
* 1997 : *Le monde tourne*

## Cançons mai conegudas
* *Vive les gestes* (1993)
* *Regg'Lyss... mets de l'huile* (1993)
* *Le rocher* (1993)
* *Jamadoc* (1993)
* *El gusanillo* (1995)

## Referéncias
Palais de Topkapi

[thumb|right|Palais de Topkapi vist dempuei [Bosfòr.]]

Lo **palais de Topkapi** es un important palais bastit per lei sultans otomans a l'emplaçament de l'acropòli antic de Bizanci. De 1465 a 1853, foguèt lo luòc de residéncia principau dau sultan e de sa cort. Lo luòc chausit per sa construccion permet de dominar la Bana d'Aur, Bosfòr e la mar de Marmara. S'estend sus una superficia de 70 ectaras e es protegit per un barri de 5 quilomètres.

La construccion comencèt en 1459 durant lo rèine de Mehmet II (1451-1481) per dotar Constantinòble, recentament conquistada per lei Turcs, d'un palais modèrne. Foguèt regularament agrandit e modificat per lei sobeirans seguents, especialament amb la construccion d'un arèm durant lo sègle XVI e de restauracions importantas après un tèrratrem en 1509 e un incendi en 1665. Aquò menèt a la formacion d'un complèx organizat a l'entorn de quatre corts principalas que, a l'apogèu de son foncionament, podiá acuelhir  personas. Pasmens, l'edifici perdiguèt son importància a partir de la fin dau sègle XVII quand lei sultans comencèron de preferir lei palais construchs lòng de Bosfòr. En 1853, Abdulmecid I (1839-1861) decidèt de desplaçar la cort vèrs lo palais de Dolmabahce. Lo palais de Topkapi gardèt de foncions estatalas coma la gestion dau tesaur imperiau, de la bibliotèca imperiala, dei mosquetas e de la moneda, mai foguèt desenant reduch a un ròtle de sèti de l'administracion.

Après la fin de l'Empèri Otoman en 1921, lo palais foguèt convertit en musèu de l'èra otomana per lo govèrn republican. Es desenant un dei luòcs pus visitats de Turquia amb una frequentacion de 2,98 milions de personas en 2018. Es considerat coma un exemple de l'arquitectura otomana e es lo luòc de preservacion d'importantei colleccions de porcelana, de vèstits, d'armas, de bloquiers, d'armaduras, de miniaturas, de manuscrits calligrafiats e de pinturas muralas. Es classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO dempuei 1985.

## Liames intèrnes

* Constantinòble.
* Empèri Otoman.
* Palais de Dolmabahce.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Fanny Davis, *The Palace of Topkapi in Istanbul*, Nòva York, Charles Scribner's Sons, 1970.
* **[[anglés|(en)]]** Gülru Necipoğlu, *Architecture, ceremonial, and power : The Topkapi Palace in the fifteenth and sixteenth centuries*, Cambridge (Massachusetts), The MIT Press, 1991.

## Nòtas e referéncias
Acier de Damasc

[thumb|right|Detalh d'una lama d'acier de Damasc ([sègle XIII).]]

L’**acier de Damasc** (var. **acièr de Damasc**) es lo nom donat a dos tipes d'aciers aguent una aparéncia moerada. Es utilizat per la produccion de lamas de prestigi.

Istoricament, l'acier de Damasc es un acier, tanben dich « wootz », aparegut en Índia durant lo sègle IV avC. Reputat per sa qualitat, per son aspècte e per sei motius moerats, èra produch a partir de mineraus de fèrre de qualitat marrida, çò que necessitava un tractament particular e lòng. En causa de sa raretat relativa, èra destinat a la produccion d'armas de qualitat. Lei tecnicas de fabricacion èra generalament gardadas secrètas per lei fabres. Pasmens, se difusèron en Orient Mejan onte lei lamas de Damasc impressionèron fòrça lei crosats. L'acier de Damasc istoric dispareguèt durant lo sègle XVII, probablament en causa de l'agotament dei mineraus de wootz, e lo saber-faire necessari a son elaboracion es perdut.

L'acier de Damasc actuau, ò « acier de Damasc de corrolhatge », es lo resultat de recèrcas menadas en França e en Suècia a partir dau sègle XVIII per tornar descubrir l'acier de Damasc istoric. Retrai visualament au wootz, mai sei proprietats son diferentas. Per l'obtenir, fau soudar e martelejar de bendas d'acier ò de fèrre aguent de concentracions diferentas de carbòni. D'efiech, aquò permet de fabricar d'acier fòrça resistents que foguèron emplegats per la fabricacion de fusius fins au sègle XX. Uei, aqueu procès demòra utilizat per produrre de lamas ò d'armas de prestigi. Lo procès japonés dau *[[mokume-gane]]* es una tecnica artesanala relativament similara.

## Liames intèrnes

* Acier.
* Aliatge.
* *[[Mokume-gane]]*.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean-Luc Soubeyras, *Manuel de fabrication du damas*, Fontaine, EP, 2008.

## Nòtas e referéncias
Glosa

Lo **glosa** es una lenga auxiliar artificiala dessenhada per la comunicacion internacionala. A de divèrsas caracteristicas:

* La siá prononciacion es regular, e la siá ortografia es fonetica.
* La siá estructura es fòrça simpla e basada en lo significat.
* Es un idiòma analitic sens flexions ni de genres. Una pichona quantitat de mots manejan las relacions gramaticalas.
* Sustot, lo glosa es neutral e vertadièrament internacional a causa de l'emplec de raïses latinas e grègas, que s'utilizan en lo vocabulari scientific internacional.
Fresquèl

**Fresquèl** (fòrma supausada, *Fresquel* en francés) es una aiga lengadociana, situada principalament dins le departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon. Fresquèl es un dels afluents d'Aude de riba esquèrra.

## Geografia
*Fresquèl* (nom supausat) nais al nòrd-oèst de la comuna de Varanha (l'abat Savartés escriu « au-dessus de Baraigne »), a Avinhonet, se dirigís cap al nòrd fins al pas de Naurosa, puèi cap a l'èst e s'escampa dins Aude a Carcassona, après un cors de 63 km.

## Comunas traversadas
Avinhonet (Nauta Garona), Varanha, La Bastida d'Anjau, Ricaud, Solhanèls, Castèlnau d'Arri, Sant Martin de La Landa, Las Bòrdas, Las Bòrdas, Vilapinta, Bram, Alzona, Pesens, Ventenac de Cabardés, Puègnautièr, Carcassona.

## Idrologia

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Fluvium Fiscavum* en 835, *Fiscanum* en 854, *in flumine Fiscovo* en 870, *Fluvium Fischanum* en 908, *In flumine de Feschel* en 1091, *In ripparia de Feschel* en 1155, *In Flumine Fistuli* en 1337, *Rivum Fisculi* en 1495, *Fesquelh* en 1495, *Fresqueilh* en 1495, *Fresquel-Varagne* en 1774 .
Segon Ernèst Negre, *Alzona*, de l'idronime preceltic **alis* ambe'l sufixe gallic *-ona*, seriá le nom antic de Fresquèl . 
La sola causa segura es que le nom a patit de l'influéncia de *fresc*. A l'element *fisc*, s'ajusta, siá *u*, siá *n*, doás letras que se pòdon confondre dins les manuscrits. *Fisc* representa le latin *fiscus* ? La finala en *-avum* representariá *fiscal-* ? Malaisit. *-Avum* representariá, per interpretacion, *-alum* ? Çò que cal constatar es qu'avèm après *-èl*. L'explicacion demòra fragila.
Autra pista. Las fòrmas ancianas de tipe *Fiscanum* fan pensar a las de Fécamp (*super fluvium Fiscannum* en 875), ancian nom d'aiga tanben , que F. de Beaurepaire interprèta coma vengut del germanic ** fisk(az)* « peis » (cf. anglés *fish*, alemand *Fisch*) seguit d'un segond element indeterminat. Les noms germanics son rars en idronomia occitana, mes tanben son rars les noms nascuts après l'Empèri roman.
 
## Véser tanben
* Aude
* Lauragués
* Carcassés 

## Ligams extèrnes
* SANDRE https://www.sandre.eaufrance.fr/geo/CoursEau_Carthage2017/Y1364010 (se i a pas d'error, site indisponible)

## Notas
Pè bizantin

Lo **pè bizantin** es una unitat de longor medievala. Coma leis autreis unitats en vigor dins l'Empèri Bizantin, èra una evolucion deis unitats utilizadas durant lo « periòde roman » de l'Empèri. Sa definicion precisa es pas coneguda, mai sembla de se situar entre 310 e 325 mm.

## Liames intèrnes

* Longor.
* Pè (unitat).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Forèst (Lengadòc)

**Forèst** (*Le Forest* en francés) es un pichon territòri istoric de Lengadòc situat dins les departaments d'Aude e d'Arièja e las ancianas region de Lengadòc-Rosselhon e de Miègjorn-Pirenèus, ara totas d'. 

## Definicion
Segon l'abat Savartés, *le* Forèst es una subdivision del *Pagus Tolosanus* limitada al nòrd per *Vixiège* (nom francés), afluent d'Erç Viu, e per Puèja, a l'èst per le Rasés pròpriament dit, a l'oèst per Erç, al sud per Olmés e la vigariá de Cuèlha (nom supausat); Cuèlha es al sud de Mirapeis. Aquel *ministerium* apertenguèt primièr en partida a la diocèsi de Pàmias creada en 1295, puèi a la diocèsi de Mirapeis, en partida a la diocèsi de Narbona, çò que fa dire als autors de la *Gallia Christiana* qu'aquel territòri èra del comtat de Rasés .

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *In comitatu Redense, ministerio Licionense* en 941, *In Liciagense* en 943, *in pago Tolosano, ministerium de Lacianense* en 968, *Lucianense* en 968, *[Saint-Just-de-] la-Forest* en 1552, *De Forest ou de Bélengard* en 706. 
Saint-Just-de-la-Forest es dins la comuna d'Esculhens e Sant Just de Belengard. Le nom a cambiat e le primièr nom *Lici-* o *Luci-* es de mal completar.

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
The Pointer Sisters

**The Pointer Sisters** es un grop musical femenin anglofòn american originari d'Oakland en Califòrnia (Estats Units), popular dins las annadas 1970 e 1980. Lor repertòri se compausa de genres divèrses, country, pop, disco etc. 

**The Pointer Sisters** an recebut tres *Grammy Awards* e se son vist decernir en 1994 una estela al *Hollywood Walk of Fame*. Tretze de lor cançons se son classadas dins lo Top 20 dels Estats Units entre 1973 e 1985.

En 1969, lo grop se compausa del las doas sòrres **June** e **Bonnie Pointer**. Lo duò deven un trio ambe l'arribada de lor sòrre **Anita Pointer**. En decembre de 1972, lor autra sòrre, **Ruth Pointer**, se jonh al grop, lo qual ven aital un qüatuor. 

Lor primièr album eponim sòrt en 1973. Lo grop comença alavetz a conéisser la capitada als Estats Units, e es recompensat per un *Grammy Award* en 1975 per lor cançon *Fairytale* (1974) dins la categoria « Melhora proesa vocala country ». **Bonnie Pointer** (1950-2020) quita lo grop en 1978 per se consacrar a una carrièra en sòlo. 

Coma trio compausat de las sòrres **June**, **Ruth** e **Anita**, lo grop coneis sas mai gròssas capitadas a la fin de las annadas 1970 e dins las annadas 1980 : *Fire* en 1979, *He's So Shy* en 1980, *Slow Hand* fin 1981, *Automatic* e *Jump (for My Love)* en 1984, *Neutron Dance* en 1985, es sustot *I'm So Excited* en 1982, cançon sortida tornamai en 1984, la mai coneguda de totas.

La paura **Anita Pointer** defuntèt lo 31 de decembre de 2022.

## Cançons mai conegudas (en [[Occitània]])
* *Fire* (1979)
* *He’s so shy* (1980)
* *Slow hand* (1981)
* *I'm So Excited* (1982)
* *Automatic* (1984)
* *Jump (for my love)* (1984)
* *Neutron dance* (1985)
* *Dare me* (1985)
* *Goldmine* (1987)

## Referéncias
Blat monier d'Ate

Lo **blat monier d'Ate** es una varietat de blat tendre originària de la region de Leberon. Apareguda au sègle XVI, i foguèt fòrça populara fins au començament dau sègle XX avans de disparéisser. Foguèt tornada descubrir a l'azard en lo tenement d'un agricultor de Buòus en 1985. Despuei aquela data, es l'objècte d'un programa de restauracion. Sa farina contèn pauc de glutèn. Intra dins la fabricacion de pompas, de galapians e de pans.

## Liames intèrnes

* Blat.
* Galapian d'Ate.
* Pan de Leberon.


## Bibliografia

* **(fr)** Élise Bain, *Le Blé meunier d’Apt : éléments d’histoire et d’ethnologie du blé tendre dans le pourtour du Luberon*, Musée départemental ethnologique de Haute-Provence & Conseil général des Alpes-de-Haute-Provence, genier de 2007.

## Nòtas e referéncias
Barri d'Ate

Lo **barri d'Ate** es un barri edificat per protegir la vila durant l'Edat Mejana. Foguèt regularament modernizat durant aqueu periòde mai, au sègle XIX, la màger part de l'obratge foguèt destrucha per permetre de liberar d'espacis. Pasmens, la destruccion foguèt pas totala e de vestigis importants son estats esparnhats coma la torre dei jardins de l'espitau e aquela dei jardins de la sosprefectura. Foguèron classats monuments istorics en 1927.

## Liames intèrnes

* Barri (arquitectura).
* Sètge d'Ate.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Léa Paci

**Léa Paci**, nascuda còsta París lo 31 de julhet de 1996 a Champigny-sur-Marne (França), es una cantaira francesa.

## Discografia
* 2017 : *Chapitre I*

## Cançons mai conegudas
* *Pour aller où ?* (2016)
* *Adolescente Pirate* (2017)
* *Get up* (2018, ambe Diva Faune)
* *On prend des notes* (2018)

## Referéncias
Isabelle Boulay

**Isabelle Boulay** es una cantaira  canadiana francofòna nascuda en julhet de 1972 a Sainte-Félicité (Quebèc). Se faguèt conéisser gràcias a la capitada de sos dos albums  *États d'amour* (1998) e *Mieux qu'ici-bas* (2000), especialament ambe los [tubes](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) *Je t'oublierai, je t'oublierai* en 1999 e sustot *Parle-moi* en 2000. 

En 1990, s'emportèt en Canadà lo Festenal en cançon de Petite-Vallée. Se ganhèt tanben en 1991 lo Festenal internacional de la cançon de Granby en i interpretant *Amsterdam* de Jacques Brel. 

En agost de 1993, aqueste còp en Occitània, se ganhèt lo trofèu de la cançon francofòna al concors de la *Trufa d'argent* a Periguers (Lemosin). 

Al mièg de las annadas 1990, Luc Plamondon li ofrís lo ròtle de *Marie-Jeanne* dins la represa de son opèra-ròck Starmania.

## Discografia
* 1996 : *Fallait pas*
* 1998 : *États d'amour*
* 2000 : *Scènes d'amour*
* 2000 : *Mieux qu'ici-bas*
* 2002 : *Ses plus belles histoires*
* 2003 : *Au moment d'être à vous*
* 2004 : *Tout un jour*
* 2005 : *Du temps pour toi*
* 2007 : *De retour à la source*
* 2008 : *Nos lendemains*
* 2009 : *Chansons pour les mois d'hiver*
* 2011 : *Les grands espaces*
* 2014 : *Merci Serge Reggiani* (album de represas de Serge Reggiani)
* 2017 : *En vérité*
* 2019 : *En attendant Noël*
* 2023 : *Les chevaux du plaisir* (album de represas d'Alain Bashung)

## Cançons mai conegudas
* *Je t'oublierai, je t'oublierai* (1999)
* *Parle-moi* (2000)
* *Un jour ou l'autre* (2001)
* *Mieux qu’ici bas* (2002)
* *Tout au bout de nos peines* (2004, ambe Johnny Hallyday)
* *Ton histoire* (2008)
* *Dieu des amours* (2008)
* *C’est Ma Vie* (2008, de e ambe Salvatore Adamo)
* *Fin octobre, Début novembre* (2011)
* *Il suffirait de presque rien* (2014, represa de Serge Reggiani)

## Referéncias
Fablas de Jean de la Fontaine

Las ***Fablas*** de Jean de la Fontaine son un recolh de fablas en vèrses que foguèron escrichas per lo fabulista francés classic Jean de la Fontaine e publicadas en sèt tomes entre 1668 e 1694.
Richard Leakey

[thumb|right|Richard Leakey en [1986.]]

**Richard Leakey** (19 de decembre de 1944, Nairòbi - 2 de genier de 2022, Nairòbi) es un paleontològ kenyan de la segonda mitat dau sègle XX. Dins leis ans 1970-1990, trabalhèt fòrça dins la region dau lac Turkana onte descurbiguèt plusors fossils d'ominids (*[[Homo habilis]]*, *[[Homo rudolfensis]]*, *[[Homo ergaster]]*, *[[Australopithecus aethiopicus]]*). Publiquèt plusors obratges sus lo subjècte e s'engatjèt dins la preservacion de la fauna e de la flòra de son país.

## Liames intèrnes

* Paleontologia.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Virginia Morell, *Ancestral passions : the Leakey family and the quest for humankind's beginnings*, Nòva York, Simon & Schuster, 1995.

## Nòtas e referéncias
Benny Benassi

**Benny Benassi**, nom de scèna de **Marco Benassi** (nascut en 1967), es un discjòquei e compositor italian de tècno. S'impausa al nivèl internacional coma l'un dels artistas màgers de l'empont house entre 2003 e 2005, son títol *Satisfaction* de 2003 essent lo factor iniciador del fenomèn **Benny Benassi**. Demest sos autres tubes en discotèca, se pòt tanben citar entre autres *Able to love* e *Illusion* (en 2003 tanben), *Hit my heart* e *Love is gonna save us* en 2004, *Illusion* e *Hit my heart* estant publicat jol nom de **Benassi Bros**, es a díser lo duò que compausa ambe son cosin Alle Benassi.  

La màger part dels títols de **Benny Benassi'' / ''Benassi Bros** son cantats en anglés.

 

## Cançons mai conegudas
* *Satisfaction* (2003, **Benny Benassi presents The Biz**)
* *Able to love* (2003, **Benny Benassi presents The Biz**)
* *Illusion* (2003, **Benassi Bros** ambe Sandy)
* *No matter what you do* (2004, **Benny Benassi presents The Biz**)
* *Hit my Heart* (2004, **Benassi Bros** ambe Dhany)
* *Memory of love* (2004, **Benassi Bros** ambe Paul French)
* *Love is gonna save us* (2004, **Benny Benassi presents The Biz**)
* *Make Me Feel* (2005, **Benassi Bros** ambe Dhany)
* *Every Single Day* (2005, **Benassi Bros** ambe Dhany)
* *Rocket In The Sky* (2006, **Benassi Bros** ambe Dhany)
* *Bring The Noise* (2007, version adobada tècno del tròç de Public Enemy)
* *Spaceship* (2010, ambe Kelis) 
* *Beautiful People* (2011, ambe Chris Brown)

## Referéncias
Massís de montanha

[vinheta|Vista del massís de montanha d'[Adamello-Presanella|Adamello.]]
[vinheta|Vista d'un massís de montanha dins los [Andes.]]
[vinheta|Massís d'[Aizkorri-Aratz que compren los massisses d'Aizkorri (Aloña), Altzania, Urkilla, Elgea e de Zaraia.]]
Un **[[massís]] de [[montanha]]** o **massís montanhós**, cridat simpament **puèis** o **montanhas** en auvernhat, es un ensemble de montanhas formant un blòc continú que seguís una linha de cresta, e s'opausa a una cadena de montanhas. Presenta la particularitat de formar un ensemble de relèus continús, separat sovent per de rius, de vals, entornejats d'abismes o de relèus distints.

## Definicion
Lo massís pòt far partida d'una cadena de montanhas coma los Alps que regropan dins lor ensemble una centena de massises de montanhas tals coma lo massís del Mont Blanc, lo massís de la Vanesa o lo massís dels Escrinhs.

S'utiliza de còps lo mot *sierra* (aparentat de *sèrra*) dins los païses ispanofòns.

Confondre pas amb lo massís rocassós, un ensemble geologic que se distinguís morfologicament, structuralement e petrograficament de son contèxt, distint tanben d'una cadena de montanhas per sa forma massisa, quand sas dimensions orizontalas son pauc diferenciadas (veire Lista de massises e cadenas de montanhas sus Tèrra) ; se parlarà atal del massís vosgian, mas de la cadena pirenenca.

## Veire tanben
*Lista dels massisses montanhoses
*cadena de montanha(s)
*cordilhièra
*dorsala
Lista dels primièrs ministres de Moldàvia

250px|thumb|Bandièra del primièr ministre de Moldàvia
Lo primièr ministre es lo cap de govèrn de Moldàvia. Vaquí la lista dels primièrs ministres de Moldàvia, de 1991 fins a uèi.

;Partits

; Status

## Vejatz tanben
* Presidents de Moldàvia
Oullins e Pierre Bénite

**Oullins e Pierre Bénite** es una comuna francesa situada dins la metropòli de Lion e la region d'. Es creada lo 1èr de genièr de 2024 per la fusion de las comunas d’Oullins e de Pierre Bénite que demòran de comunas delegadas.
Nicholas Hoult

**Nicholas Caradoc Hoult** es un actor famòs britanic de cinèma que naissèt lo 7 de decembre de 1989.

= Ligams extèrnes =
Mr. Joy

**Mr. Joy** es un grop de tècno house de França compausat de Fabrice Nyiri, Joël André Guidon, Yann Tran e Philippe Lambert, coneguts sustot per dos títols populars en discotèca en 1998, *Everybody say hou... hou ! hou !* e *La Casa*.
Elea

**Velia** (nom latin) o **Elea** (nom grec) èra una colonia focèa antica de Granda Grècia, pàtria de Zenon e de Parmenide. Se situada dins la region de Lucània.
Lipps Inc.

**Lipps Inc.** (prononciat "*lip cinc*") èra un grop anglofòn american de disco, fondat per lo musician Steven Greenberg en 1979 e actiu pendent la primièra mitat de las annadas 1980. Son mai que mai coneguts pel tube *Funkytown* sortit en 1980.

Categoria : Grop de musica american
Categoria : New wave
Dawid Jung

*'Dawid Jung* (nascut de 1980 a Kłecko, Polonha) es poèta, escrivan e tradutor polonés.

## Òbras
* *312685 powodów* (2006)
* *Wierszopisowie Kłecka w latach 1590–1623. Przyczynki do historii kultury staropolskiej* (2012)
* *Gdańskie hymny Jakuba Gembickiego* (2014)
* *Poemat o mówieniu prawdy* (2014)
* *Glosy* (2017)
* *Karaoke* (2018)
* *#SPAM* (2020
* *Polska, ulubiona masochistka Europy* (2017)
* *Legendy królewskiego miasta. Z przekazów ustnych zebrał i opracował Dawid Jung* (2018)
* *Ostatni rybałci polszczyzny. Poeci ludowi XIX wieku związani z Ełkiem* (2020)
* *To je wiôldżé. Antologia poetów kaszubskich okresu międzywojennego* (2020)
* *Legendy zamku ełckiego* (2021)
* *Szlak. Znani Nieznani* (2021)
* *Szczecińskie legendy* (2023)
Kojiki

[thumb|right|[Facsimile d'una pagina d'una edicion datant de 1371-1372.]]

Lo ***Kojiki*** (« Cronica dei fachs ancians ») es un recuelh de mites regardant l'origina deis illas que forman Japon, dei divinitats tradicionalas de l'archipèla e de l'ostau imperiau japonés. Amb lo *[[Nihon shoki]]*, es un dei dos tèxtes de referéncia dau sintoïsme, la religion nacionala de l'archipèla. Es tanben considerat coma lo pus ancian tèxte escrich en japonés (mai amb de caractèrs chinés). Lei legendas contengudas dins l'obratge son una compilacion dei racòntes dau contaire Hieda no Are que foguèt realizada per O no Yasumaro a la demanda de l'emperaitritz Genrei. La version finala li foguèt ofèrta en 712.

## Liames intèrnes

* *[[Kami]]*.
* *[[Nihon shoki]]*.
* Sintoïsme.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nathalie Calmé, « Le Kojiki. La genèse du monde shinto », *Le Monde des Religions*, n° 89,‎ mai de 2018.
* **[[francés|(fr)]]** Pierre-François Souyri, *Nouvelle histoire du Japon*, Lonrai, Perrin, coll. « Japan Fondation », 2010.

## Nòtas e referéncias
Programa Voyager

[thumb|right|[Voyager 2 en 1985.]]

Lo **programa Voyager** es un programa d'exploracion espaciala de l'agéncia espaciala estatsunidenca (NASA). Compren doas sondas espacialas, *[[Voyager 1]]* e *[[Voyager 2]]*, que foguèron tiradas en 1977 en direccion dei regions extèrnas dau Sistèma Solar. Permetèron d'explorar lei sistèmas de Jupitèr, de Saturne, d'Uranus e de Neptun. Collectèron d'informacions detalhadas sus leis atmosfèras dei tres premierei planetas gigantas e observèron fòrça detalhs sus lei quatre planetas e una partida de sei satellits. Descurbiguèron ansin l'activitat volcanica d'Io e un totau de 33 satellits naturaus.

Lo programa foguèt concebut per la NASA a partir de 1972 per explechar una configuracion orbitala rara permetent a de sondas de susvolar aisament plusors planetas gigantas durant una meteissa mission. En despiech de reduccions budgetàrias importantas après la fin de la corsa a la Luna, l'agéncia estatsunidenca capitèt de fabricar dos engenhs pesucs (800 kg) equipats de nòu instruments scientifics. En 2024, aquelei sondas èran totjorn en foncionament. En decembre de 2004, *[[Voyager 1]]* quitèt l'eliosfèra e comencèt l'exploracion de l'eliogaina. En aost de 2023, se situava a mai de 23 miliards de quilomètres dau Soleu. *[[Voyager 2]]* l'imitèt en aost de 2007. En aost de 2023, èra situada a 19,3 miliards de quilomètres dau Soleu. Lo programa Voyager es ansin considerat coma un dei succès majors de la NASA.

## Liames intèrnes

* *[[Voyager 1]]*.
* *[[Voyager 2]]*.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Paolo Ulivi e David M. Harland, *Robotic Exploration of the Solar System Part 1 The Golden Age 1957-1982*, Chichester, Springer Praxis, 2007.

## Nòtas e referéncias
Aeropòrt internacionau de Pequin-Capitala

[thumb|right|[Fotografia aeriana de l'aeropòrt en 2011.]]

L’**aeropòrt internacionau de Pequin-Capitala** (còdi IATA : PEK ; còdi OACI : ZBAA) es l'aeropòrt principau de la vila de Pequin, capitala de la Republica Populara de China. Inaugurat en 1958, venguèt lo premier aeropòrt d'Asia en 2009 e aculhiguèt 100,9 milions de passatgiers en 2018. Pasmens, foguèt durament tocat per la crisi dau covid-19 e lo nombre de passatier a fòrça demenit (12,7 milions en 2022).

## Liames intèrnes

* Pequin.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
François Quesnay

[thumb|right|Retrach de François Quesnay realizat après [1743.]]

**François Quesnay** (4 de junh de 1694, Méré - 16 de decembre de 1774) es un mètge e economista francés dau sègle XVIII. Faguèt partida dei fondators de la premiera escòla de pensada economica, lei fisiocratas. En 1758, publiquèt lo *[[Tablèu economic]]* qu'es la premiera representacion esquematica dau foncionament de l'economia. La pensada fisiocratica èra largament erronèa car neglississiá totalament lei bens manufacturats dins la formacion de la richessa deis Estats. Pasmens, aguèt un ròtle important dins l'estructuracion de l'economia coma disciplina scientifica en adoptant d'otís matematics per analizar leis estructuras socialas. Aquò aguèt una influéncia majora sus lei trabalhs d'Adam Smith (1723-1790) e dei fondators de l'escòla classica.

## Liames intèrnes

* Economia.
* Fisiocracia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Thérence Carvalho, *La physiocratie dans l'Europe des Lumières. Circulation et réception d'un modèle de réforme de l'ordre juridique et social*, París, Mare & Martin, 2020.
* **[[francés|(fr)]]** Jacqueline Hecht, « Le bicentenaire du Tableau économique : François Quesnay et la physiocratie », *Population*, n° 2, abriu-junh de 1958, pp. 287-292.

## Nòtas e referéncias
Otto Canella

**Otto Canella** (1070-1143) es un òme politic que foguèt cònsol de la Republica de Gènoa en lo 1133. Lo sieu fiu Grimaldo, que foguèt finda cònsol de la Republica en lo 1162, es considerat coma lo fondator de l'Ostau Grimaldi.

## Ligams intèrnes

* Grimaldo.
* Ostau Grimaldi.

## Bibliografia

* Anne Edwards, *The Grimaldis of Monaco*, HarperCollins, 1992.
* Gustave Saige, *Monaco: Ses Origines et Son Histoire*, Imprimerie de Monaco, 1897.
Nihon shoki

[thumb|right|Edicion de [1599.]]
 
Lo ***Nihon shoki*** ò ***Nihongi*** (« Cronicas de Japon ») es un tèxte de 31 capítols escrich per plusors cronicaires japonés (O no Yasumaro, lo prince Toneri, etc.) a la demanda de l'emperaitritz Gensho (715-724). Acabat en 720, l'obratge es redigit en chinés e cònta l'istòria de Japon deis originas mitologicas supausadas dau país fins au rèine de l'emperaitritz Jito (686-697). La version actuala es lo resultat de la compilacion de còpias divèrsas car l'originau es perdut. Contèn unicament 30 capítols car una partida dau tèxte es pas estada retrobada. Detalhant lei meritis e leis errors dei sobeirans e lei relacions diplomaticas de l'archipèla amb China e Corèa, lo *Nihon shoki* es una fònt istorica important per l'estudi dau Japon ancian. Sa partida legendària es tanben una referéncia per lo sintoïsme, la religion nacionala dei Japonés.

## Liames intèrnes

* *[[Kojiki]]*.
* Sintoïsme. 

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** John S. Brownlee, *Political Thought in Japanese Historical Writing : From Kojiki (712) to Tokushi Yoron (1712)*, Wilfrid Laurier University Press, 1991.
* **[[anglés|(en)]]** Tarō Sakamoto (trad. John S. Brownlee), *The Six National Histories of Japan*, UBC Press, 1991.

## Nòtas e referéncias
Seki Takakazu

thumb|right|Representacion de Seki Takakazu datant dau sègle XVII.

**Seki Takakazu** ò **Seki Kowa** (entre 1640 e 1645, Fujioka ò Edo - 24 d'octòbre de 1708, Edo) es un matematician japonés dau sègle XVII. Eissit de la classa guerriera, èra au servici dau shogun Tokugawa Ienobu (1662-1712). Ocupèt ansin plusors foncions au sen dau Shoguant, especialament administrator dei finanças dau castèu d'Edo a partir de 1703. En mai de seis activitats oficialas, s'interessèt ai matematicas e descurbiguèt plusors resultats importants dins lo domeni dei calculs de determinants, de la valor de Pi e de poissança d'un nombre. Lo nivèu de sei descubèrtas es similar a aqueu de matematicians europèus dau meteis periòde periòde coma Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) ò Jacques Bernoulli (1654-1705) per lei poissanças. L'estenduda precisa de son trabalh es pasmens malaisada de determinar car son escòla èra largament secrèta.

## Liames intèrnes

* Matematicas.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Annick Horiuchi, *Les Mathematiques Japonaises a L'Epoque d'Edo (1600–1868): Une Etude des Travaux de Seki Takakazu (?-1708) et de Takebe Katahiro (1664–1739)*, París, Librairie Philosophique J. Vrin, 1994.

## Nòtas e referéncias
Regression lineara

thumb|right|Drecha de regression lineara obtenguda a partir d'un ensemble de valors.

Una **regression lineara** es un modèl de regression qu'assaia d'establir una relacion lineara entre una variabla, dicha « variabla explicada », e un ensemble d'autrei variablas, dichas « variablas explicativas ». Apareguda vèrs 1755 dins lei trabalhs de Ruder Josip Boskovic (1711-1787), aqueu metòde es fòrça eficaç per construrre un modèl de prediccion d'un fenomèn. En revènge, es pauc adaptat a la cèrca d'una explicacion car permet pas, ò pauc, de comprendra la natura deis interaccions que lo definisson. La regression es donc fòrça utilizada en engenhariá.

## Liames intèrnes

* Estatisticas.
* Modèl.
* Plan d'experiéncias.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Armatte, *Histoire du modèle linéaire. Formes et usages en statistique et en économétrie jusqu’en 1945*, 1995, tèsi EHESS sota la direccion de Jacques Mairesse.
* **[[anglés|(en)]]** Francis Galton, « Regression Towards Mediocrity in Hereditary Stature », *Journal of the Anthropological Institute*, vol. 15,‎ 1886, pp. 246-263.

## Nòtas e referéncias
Roman del castelan de Coucy e de la dòna de Fayel

Lo ***Roman del castelan de Coucy e de la dòna de Fayel*** es un roman cavalieresc d'un certan Jacquemès escrit en lenga d'oïl al . Foguèt redigit en picard per un trobaire (en francés: *trouvère*)  que volià racontar la vida d'un poeta de la cort de Guilhèm de Coucy, sénher del potent castèl de Coucy,

Lo roman es conegut gràcias a dos manuscrits. Una traduccion anglesa, *he Knight of Curtesy and the Lady of Faguell*, foguèt publicada en 1568. Existís de traduccions modèrnas en francés, espanhòl, italian e norvegian.

## Publicacions
* 
* 

## Nòtas e referéncias
Lista dels primièrs ministres de Sierra Leone

thumb|200px|Blason de Sierra Leone
Lo primièr ministre de Sierra Leone es solament cap dels ministres, e es indicat dal president del país. La carga existís entre 1961 el 1978, abolissèt entre 1978 e 2018, e recreèt en 2018.

Vaqui la lista dels primièrs ministres de Sierra Leone de 1961 fins a uèi.

## Vejatz tanben
* lista dels presidents de Sierra Leone
Seuva de Bialowieza

[thumb|right|Extension de la seuva de Bialowieza en [2012.]]

La **seuva de Bialowieza** es una seuva primària europèa d'aperaquí  km² situada entre Polonha e Bielorussia. Apareguda fa  ans a la fin dau darrier periòde glaciari, es istoricament demorada en defòra deis influéncias umanas. Inscricha au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO en 1979, es un dei darriers e dei pus importants vestigis de la seuva que curbiá lei plans dau nòrd e dau centre d'Euròpa après la glaciacion de Würm.

## Liames intèrnes

* Seuva primària.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Julius von den Brinken, *Mémoire déscriptif sur la forêt impériale de Białowieża en Lithuanie*, Varsòvia, 1826.

## Nòtas e referéncias
Cauçada dei Gigants

[thumb|right|[Fotografia de la Cauçada dei Gigants en 2005.]]

La **Cauçada dei Gigants** es una formacion volcanica situada sus lo litorau dau nòrd de l'illa d'Irlanda, a 3 km de la vila de Bushmills. Se caracteriza per la juxtaposicion d'aperaquí  colonas basalticas exagonalas. Usar per l'accion de la mar, l'ensemble evòca un pavatge que disparéis dins l'aiga. En causa de son aspècte remarcable, l'endrech es un luòc toristic e un site classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat dempuei 1986. Segon una legenda, l'estructura es lo rèsta d'una rota bastida per un gigant escocés desirós de se batre còntra un rivau irlandés. En realitat, es lo vestigi d'una colada de lava emesa fa 50 a 60 milions d'ans.

## Liames intèrnes

* Basalt.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Obratge collectiu, *Dictionnaire illustré des merveilles naturelles du monde*, Reader's Digest, 1982.

## Nòtas e referéncias
Bertrand de La Torre d'Auvèrnha (lingüista)

**Bertrand [[Ostau de la Tor d'Auvèrnha|de La Torre d'Auvèrnha]]** (*Bertrand de La Tour d'Auvergne* en francés); Marselha, 11 d'abriu de 1935 - Selon, 25 d'abriu de 2020) èra un felibre, saberut e lingüista provençau. Mantenaire e mèstre d'òbras dau Felibritge, e doctor en lingüistica, faguèt lo "Diccionari Provençau-Francés-Provençau", un lexic modèrne provençau basat sus lo Tresaur dau Felibritge e escrich en la nòrma mistralenca de l'occitan. Emb un licènci e mestresa de lingüistica anglesa, escriguèt un dei dos analisis dins *La langue d’Oc : une bonne aide pour apprendre l’anglais*. Lo 8 de novembre de 2016, La Torre es estat elegit president de lEissame de Selon après èsser estat vicepresident jos Jousefina Passalaiga.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Eissame de Selon

L**Eissame de [[Selon]]** o simplament l**Eissame** es una associacion "de Cultura e Tradicions Provençalas sus Selon" que pren son nom dau darrier tòme d'Antòni Blasi Crosilhat, *Eissame*. Es fondada en 1969 emb l'intencion de preservar, promòure e far viure a Selon la lenga e cultura provençala. Sas fonccions inclusen de concors de Nadau e de la Nativitat, de leçons de provençau, concors de literatura, etc.

## Lista dei presidents

*Jousefina "Fifi" Passalaiga (2014, 2015)
*Bertrand de La Torre d'Auvèrnha (2016-?)
*Alain Balbo (2018, reelegit 2022)

## Lista dei reinas

*Julie Pépin
*Stéphanie Giraud (2021-)

## Ligames extèrnes
*Site oficiau
Kubilai Khan

[thumb|right|Retrach de Kubilai Khan realizat vèrs [1294.]]

**Kubilai Khan** (23 de setembre de 1215 - 18 de febrier de 1294, Cambaluc) es un khan mongòl qu'aguèt un ròtle centrau dins l'istòria de l'Empèri Mongòl e de China. Felen de Genghis Khan, foguèt elegit Grand Khan de l'Empèri Mongòl après la mòrt de son fraire Mongke (1251-1260). Aquela eleccion foguèt contestada per son fraire Ariq Boqa qu'èra sostengut per lei partisans dau mantenement dei tradicions mongòlas. Una guèrra civila, que durèt fins a 1264, li permetèt de véncer aquelei conservators e d'impausar una sinizacion creissenta dau poder mongòl. D'efiech, Kubilai concentrèt la màger part de sei fòrças sus la conquista de la China dei Song. En 1271, se proclamèt emperaire de China e fondèt la dinastia Yuan. Acabèt la conquista dau país en 1279 après la destruccion dei darriereis armadas Song. Pasmens, aquel interès per China permetèt ai khans vassaus dirigissent leis autrei partidas de l'Empèri de venir mai e mai autonòms. Ansin, la mòrt de Kubilai es abitualament considerada coma la data de la fragmentacion definitiva de l'Empèri Mongòl.

Lo rèine de Kubilai correspònd au periòde dau viatge de Marco Polo en China. Emplegat coma emissari imperiau, lo marchand italian visitèt una partida importanta dau país de 1275 a 1290. Son racònte de viatge, *[[Lo Libre dei Meravilhas]]*, acòrda una plaça importanta a la descripcion de la politica chinesa dau periòde e dei vilas visitadas durant sei missions.

## Liames intèrnes

* Dinastia Yuan.
* Empèri Mongòl.
* Marco Polo.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Bernard Brizay, *Les trente "empereurs" qui ont fait la Chine*, Perrin, 2018.
* **[[anglés|(en)]]** Morris Rossabi, *Khubilai Khan: His Life and Times*, University of California Press, 1989.

## Nòtas e referéncias
Genmei

**Genmei** (23 d'abriu de 660 - 29 de decembre de 721) es una emperairitz de Japon que reinèt de 707 a 715. Succediguèt a l'emperaire Monmu (697-707) e abdiquèt en favor de l'emperairitz Gensho (715-724). Filha de l'emperaire Tenji (661-672), accediguèt au poder dins lo quadre d'una mena de regéncia destinada a esperar la fin de l'enfança de Shomu, lo fiu e eiretier de Monmu. Son rèine es relativament important per l'istòria dau país car veguèt lo desplaçament de la capitala de Fujiwara-kyo a Heijo-kyo, çò que marca lo començament dau Periòde de Nara en 710. En parallèl, Genmei ordonèt de perseguir lo trabalh de compilacion dei legendas e dei mites populars japonés. En 712, recebèt ansin la premiera compilacion dau *[[Kojiki]]*, un important recuelh de tèxtes que venguèt un dei tèxtes de referéncia dau sintoïsme. Ordonèt tanben la redaccion dei *[[Fudoki]]*, un ensemble de compilacions dei tradicions e dei racòntes de cada província, e emetèt lei premierei monedas niponas. Renoncièt au poder en 715, en favor de sa filha Gensho.

## Liames intèrnes

* *[[Fudoki]]*.
* *[[Kojiki]]*.
* Sintoïsme.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Louis Frédéric, *Le Japon, dictionnaire et civilisation*, París, Robert Laffont, coll. « Bouquins », 1996.

## Nòtas e referéncias