open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Províncias Unidas del Centre de l'America

vinheta|237x237px|Mapa dels païses que conformèron las Províncias Jonhudas del Centre d'America cap a 1860.
Las **Províncias Unidas del Centre de l'America** o **Estats Federats del Centre de l'America** foguèron un Estat qu'existiguèt entre lo 1 de julhet de 1823 e lo 22 de novembre de 1824, quand se cambièt lo nom a  Republica Federala del Centre de l'America. 

## Bigbliografia

* OBREGÓN QUESADA, Clotilde: *Las Constitucions de Còsta Rica.* San José (Còsta Rica): Editorial de l'Universitat de Còsta Rica (1.ª ed.), 2007.
* SÁENZ CARBONELL, Jorge Francisco: *Los sistèmas normatius en l'istòria de Còsta Rica.* Sant Domingo de Heredia (Còsta Rica): Gojat (2.ª ed.), 2008.
* TOWSEND EZCURRA, Andrés: Las Províncias Jonhudas de Centroamérica: fondacion de la Republica. San José (Còsta Rica): Editoriala Còsta Rica (1.ª ed.), 1973.
Canton de Montpasièr

Lo **canton de Montpasièr** es una anciana division administrativa del Perigòrd, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Brageirac, lo departament de Dordonha e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. Las 13 comunas son dempuèi 2015 dins lo canton de La Linda  e tanben dins la CC de las Bastidas Dordonha-Perigòrd. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian, dins sa varianta brageiraguesa o sarladesa.

## Composicion

## Istòria
Los cantons de Montpasièr e de Montferrand de Perigòrd se creèron en 1790 . Lo 13 de *brumaire* an X (4 de novembre 1801), lo canton de Montpasièr se conservèt e lo de Montferrand fuguèt suprimit; de las comunas d'aquel ancian canton passèron dins lo canton de Montpasièr .

A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 21 de febrièr de 2014 que delimita los cantons del departament de Dordonha, lo canton de Montpasièr fuguèt suprimit .
 
## Nòtas
Toars

**Toars** es un toponim occitan:
* Toars (francés *Thouars-sur-Garonne*), una comuna de Condomés
* Toars (francés *Thouars-sur-Arize*), una comuna de Volvèstre
* Toars (francés *Thouars*), una comuna de Peitau.
Manu (vedisme)

drecha|vinheta|Manu salvat per Matsya
Dins l'indoïsme, **Manu** es lo primièr uman sur Tèrra (aujòl dels umans). Es comparable a l’Adam de las religions Abrahamicas . Es associat al dieu Vishnó e son avatar Matsya, lo peisson, per aver tornat la vida sus Tèrra (salvèt Manu, sa familha e un grand nombre d'animals). Manu es tanben celèbre per aver escrit las Leis de Manu o *Manava Dharma Shastra* un libre antic fòrça conegut sul soscontinent indian que dona pels fidèls los devers, las leis de seguir.

Segon las Purana, i a 14 *periòdes de Manu* (manvantara) Pendent un kalpa.

## Referéncia
Endogamia

Per oposicion a l'exogamia, l**'endogamia** es observabla dins las societats ont se causís son partenari a l'interior del grop (social — omogamia — mas tanben geografic, professional, religiós), exclusissent de personas tocada per un interdit. Concernís pas jamai la familha quitament fa pression per un maridatge preferencial dins lo clan.

L'endogamia, practica observada per totes los pòbles de la Tèrra, consistís a causir prioritàriament e majoritàriament son futur espós/sa futura espoda a l'interior de:

* l'airal geografic que fa partit (endogamia geografica);
* la classa sociala qu’aparten (endogamie sociala) ;
* Lo mestièr qu’exercís (endogamia professionala) ;
* La religion que practica (endogamia religiosa).

## Formas d'endogamia

### Endogamia geografica
La demografia istorica mostrèt que fins al sègle XIX, lo conjunt èra causit dins 80 a 90 % dels cas dins un rai de 8 a . Es a dire las doas ora que pregava lo jovent caminant per anar cortejar sa promesa. Los fluses matrimonials pòdon èsser frenats per de malas vias de comunicacion, o per tot obstacle natural (mont, fluvi…). L'airal geografic inicial (8 a ) amentèt amb lo temps segon per exemple de cambiaments socials (la democratizacion de l'ensenhament de favorizar los encontres a l'escòla) o dels desvelopament de las vias e mejans de comunicacion.

### Endogamia sociala
Es dictada per de motius mai economics que sentimentals. Es la volontat de doas familhas d'unir lors enfants o, senon dels conjunts, d’enforçar o manténer la posicion economica de lor entrepresa o lor estatut social. Es lo maridatge arrenjat o forçat dins las classas possedantas. Per las classas mens aisidas, l'endogamia sociala es practicada per manca de poder s'afranquir de sa condicion; es nomenada « omogamia ».

### Endogamia professionala
Lo maridatge se fa de preferéncia a l’interior d'un grop professional sovent d'elèit.

### Endogamia religiosa
Es lo fach de se maridar entre personas de la mèsma religion e/o de la mèsma secta.

## Reproduccion sexuala
L'endogamia pòt èsser criticada quand s'agís de consangüinitat (per exemple las alianças entre cosins per rason materiala o cultural), a vegada tanben valorizadas.

## Vejatz tanben

### Bibliografia

* J. Sutter et L. Tabah, « La mesure de l'endogamie et ses applications démographiques », *Journal de la Société de statistique*, 1951, 26 p. (PDF)

### Articles connèxes

### Ligams extèrnes

## Nòtes e referéncias
Ostal de Maurin

Los **Maurins** (*Maury* en francés e en anglés) o l’**ostal de Maurin** son una familha uganauda de Castèlmauron exilhada en America.

Demèst los mai coneguts:
* James (1717–1769), pastor e educator protestant, qu’agèt coma escolan Benjamin Franklin
* James (1746–1840), primièr consul dels Estats Units d’America a Liverpool
* Matthew Fontaine (1806–1873), astronòm e marinièr
* John Walker (1809–1855), 15en cònse de Washington
* Dabney Herndon (1822–1911), general confederat
* Richard Fontaine (1882–1950), engenhaire, naturalizat argentin
* Antonia (1866–1952), astronòma americana
Wiphala

Lo terme **wiphala** ven de l'aimara (prononciacion en quíchoa : [wɪˈpʰɐlɐ]), e noma los drapeus rectangulars aus set colors utilizadas par las etnias daus Andes. I a un fais de variantas. Una d'elas, considerada coma lo drapeu dau *Collasuyo*, es utilizada auèi coma lo simbòle etnic dau pòple *[[Aimara (lenga)|aimara]]*. 

Fai pas longtemps, lo *wiphala* venguet un element d'una larja iconografia daus movaments pronatius, subretot daus pòples *[[quíchoa]]s* en Eqüator, au Peró, en Bolívia, en Argentina e au Chile principalament. Mas son afectacion principala tuca a la revendicacion *aimara* en Bolivia.
Cercle Argerianista

Lo **Cercle Argerianista** (oficialament en francés *Cercle algérianiste*) es una associacion creada lo 1èr de novembre 1973, per dels jovents pès negres desiroses de deféner l'istòria de l'Argeria coloniala, e la cultura dels «Francés d’Argeria». Son nom es inspirat del movement literari disat Argerianisme. Lo Cercle reivindica 10 000 aderents en 2017. 

Edita una revista denomada *L'Algérianiste*, que parava als edicions de l'Atlanthrope. En 2012, lo Cercle dobrís un musèu, lo «Centre Nacional de Documentacion dels Francés d'Argeria» a Perpinhan qu'es acusat de falsificar l'istòria de l'Argeria francesa e d'ignorar los crims del colonialisme.

## Notas e referéncias


## Ligams extèrnes

* Site oficial
Associacion Nationala dels Pès Negres Progressistas e lors amics

L'**Association nationale des pieds noirs progressistes et leurs amis** (en occitan l**Associacion Nationala dels Pès Negres Progressistas e lors amics'') abreujat **ANPNLA''', es una associacion creada en 2008 per de pès negres que volgatz fomentar una reconciliacion e una politica de cooperacion entre l’Argeria e França,. Son président es Jacques Pradel. A diferéncia de la majoritat de las organizacions pès negres, s'assòcia a l'esquèrra politica e remarcabla per sa posicion anticolonialista,.

## Notas e referéncias


## Ligams extèrnes

* Site oficial
ǃxóõ

La linga **ǃxóõ** o **taa** coneguda maitot coma linga **ǃkhong**, **ǃxoon** (prononçat [ǃ͡χɔ̃ː˦],  [ˈkoʊ]), es una linga tuu caracterizada per son beu nombre de fonemas (entre 130 e 164), benlèu lu mai important dau monde. La bela majoritat daus locutors viven au Botswana, mas quauques centenats viven en Namibia. La gent lus 'pelen **ǃxoon** (pl. *ǃxooŋake*) o** ʼnǀohan** (pl. *nǀumde*), seguent lu dialecte parlat. Las lingas tuu son una de las tres familhas de lingas tradicionalas que fan las lingas khoisan.

*Taa* es lu mot per **estre uman**; lu nom locau de la linga es **taa ǂaan (tâa ǂâã)**, que ven de *ǂaan* : 'linga'. *ǃxoon* (ǃxóõ) es un etnonime utilizat a las extremitats oposadas de l'aira linguistica dau *taa*, mas pas per los locutors taa mai centraus. La majoritat daus locutors taa son de l'etnia ǃxoon (pluriau *ǃxooŋake*) o 'nǀohan (plurau *nǀumde*).

Taa partatja mai d'una caracteristica emb lu *ǂʼamkoe* de oèst e lu *gǀui*, que fan tots dos partida de l'aira linguistica dau bacin de *Kalahari*.

## Classificacion
Daiciant'a la redescubrida de locutors de *nǁng* atjats dins las annadas 1990, la gen pensavan que lu *taa* era lu darnier representent de la familha linguistica *tuu*.

## Dialectes
N'i a pro de variacions dialectalas dins lu *taa* per estre descrich mai coma un *continuum dialectau* que coma una simpla linga. Los dialectes *taa* fan dos gropes, que suggerissen 'na difusion istorica de l'oèst a l'èst :

*Taa de l'oèst: (ǃxoon de l'oèst per lu Anthony Traill, Nǀuǁʼen per la Dorothea Bleek)
*Taa de l'èst
**ǃAma (oèst)
**(èst)
***ǃXoon de l'èst (Aubre Solitari)
***Tsaasi–ǂHuan
****Tsaasi
****ǂHuan

Lu Anthony Traill trabalhet d'abora sur lu *ǃxoon*, e lu project DoBeS sur lu *ʼnǀohan* (dins lu taa de l'èst) e lu *ǃxoon de l'oèst*.

Lu *ǀʼauni* e lu *kiǀhazi*, d'abora considerats coma dialectes deu *taa*, eran mai divergents que los dialectes 'quí dessur citats, e son aura classifiats coma linga distincta, *nossob dau bas*.

## Fonologia
Lu *taa* a au moens 58 consonas, 31 vocalas e quatre tons. Segon lo project *DoBes* auriá 87 consonas, 20 vocalas e dos tons, çò que fariá d'ela la linga avèque lu mai de sons coneiguda. 'Queus sons aurian segon los estudis de Anthony Traill 20 "clicks" e 43 segon los dau project *DoBes*. Auriá tanben beucòp de fonacions per las vocalas. Quò vai daus 130 sons consonantics qu'indica Traill aus 164 qu'enregistra lo *Projecto DoBes* e um debat si qu'es deus segments e los quaus son daus gropes consonantics.

### Referéncias
Canton de La Linda

Lo **canton de La Linda** es una division administrativa de Perigòrd, venguda dempuèi 2015 solament circonscripcion electorala, situada dins l'arrondiment de Brageirac, lo departament de Dordonha e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. A la refòrma cantonala de 2015, lo canton passèt de 14 a 49 comunas (adara, 46) e La Linda qu'èra capluèc, venguèt burèu centralizator . La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian, dins sa varianta brageiraguesa e benlèu sarladesa.

**NB. Per de las rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox (superficia, populacion, densitat, n° INSEE) son las de la situacion d'avant 2015.**

## Composicion abans 2015

## Istòria
Los cantons de La Linda e de Lieurac se creèron en 1790 . Lo 13 de *brumaire* an X (4 de novembre 1801), lo canton de La Linda fuguèt conservat e lo de Lieurac suprimit .

A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 21 de febrièr de 2014 que delimita los cantons del departament de Dordonha, lo canton de La Linda fuguèt agrandit : gardèt totas las comunas del canton vièlh e recebèt tot lo canton de Bèlmont de Perigòrd, tot lo canton del Boisson de Cadonh, tot lo canton de Montpasièr e doás comunas del canton de Senta Alvèra .

Après la supression del canton de Bèlmont de Perigòrd, lo 1èr de genièr 2016, las comunas de Bèlmont, La Bocariá, Nojals e Clòtas e Senta Sabina e Bòrn fusionèren emb lo nom de Bèlmontés de Perigòrd. Lo canton novèl de La Linda passèt atal de 49 a 46 comunas.

## Composicion après 2015

### Totas las comunas del canton vièlh de La Linda
14 comunas.

### Totas las comunas del canton de Bèlmont de Perigòrd
12 comunas.

### Totas las comunas del canton del Boisson de Cadonh
8 comunas.

### Totas las comunas del canton de Montpasièr
13 comunas.

### Las doás comunas del canton de Senta Alvèra

## Nòtas
Schaan

Schaan (en alemand: [ʃaːn]; en alamanic: *Schaa*) es una vila e una comuna de Liechtenstein, dins lo país naut.
Astana

**Astana** (en cazac, *Астана*) es la capitala de Cazacstan. Sa populacion estimada èra 1 350 228 de  abitants, en 2022. Sa superfícia totala es 510&nbsp;km².

Son nom oficiau en cazac èra *Астана* = **Astana** de 1998 a 2019, e avans 1998 èra *Ақмола = *'Aqmola***. 
Ancianament en [[rus]], la vila se sonava oficialament ''Акмолинск = '''Akmolinsk*** de 1830 a 1961, puei *Целиноград = *'Tselinograd*** de 1961 a 1992, puei ''Акмола = '''Akmola*** de 1992 a 1998.

Lo 20 de març de 2019 pren coma nom Нұрсұлтан, lo prenom dau reire-president Norsoltan Nazarbaiev.
En setembre de 2022 torna prene lo nom d'Astana.
Cassim-Jomart Tocaiev

**Cassim-Jomart Tocaiev** (*Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев* - *Qasım-Jomart Kemelulı Toqayev* en cazac), òme politic n. 1953, es lo president actual de Cazacstan.
Baia de San Francisco

La **baia de San Francisco** se situa sus la còsta oèst dels Estats Units dins l'estat de Califòrnia. Es un estuari pauc prigond ont desbocan las aigas que drenan aperaquí 40 % de Califòrnia, venent dels flumes Sacramento e San Joaquin qu'an la font dins la Sierra Nevada abans de se getar dins l'ocean Pacific. Mai precisament, aqueles dos rius desbocan dins la baia Suisun, que dona sus l'estrèch de Carquinez per rejónher la Napa River a la dintrada de la baia de San Pablo, qu'es ela meteissa connectada al sud a la baia de San Francisco, mas l'ensemble d'aquelas baias es generalament designat coma «baia de San Francisco».
Belmont (Califòrnia)

**Belmont** es una vila situada dins lo comtat de San Mateo a l'estat american de Califòrnia.

## Embessonatges
* Namur 15px ()
* Belmont (, )

## Notas e referencias
Canton de Cancor

Lo **canton de Cancor** es una anciana division administrativa e circonscripcion electorala d'Agenés, situada dins l'arrondiment de Vilanuèva d'Òut, lo departament d'Òut e Garona e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. 9 de las 10 comunas son dempuèi 2015 dins lo canton del Naut Agenés Perigòrd (burèu centralizator Montflanquin) e una, Cassanuèlh, es dins lo canton del Liuradés (burèu centralizator Senta Liurada). L'intercomunalitat es la Comunautat de comunas de las Bastidas en Naut Agenés Perigòrd (SIREN 200036523) per las meteissas 9 comunas, mentre que Cassanuèlh es de la Comunautat d'Aglomeracion del Grand Vilanovés (SIREN 200023307). La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian.

## Composicion

## Istòria
## Nòtas
Qatna

thumb|right|Lo palais reiau (aira H)
thumb|left|Lo palais reiau
**Qatna** qu'ei ua vila de la Siria antica. Que correspond au sit actuau de Tell al-Mišrifeh, situat a  au nòrd de Homs e a  au nòrd de Damasc. Qatna que vadó lo center d'un gran reiaume au millenni II abC. Que sembla estar estada destrusida peu rei itita Suppiluliuma Ièr en 1360 abC au temps de la conquista e de l'annexion peus ititas de Siria. Los vestigis visibles au dia de uei que constitueishen un tell d'ua superfícia d' situat sus ua planada calcària tòcatocanta dab lo desèrt sirian e dominant la plana fertila de Homs. Lo sit de Qatna qu'ei aucupat despuish lo Neolitic.
Sebastian Vettel

**Sebastian Vettel** (n. a Heppenheim lo 3 de julhet de 1987), es un pilòt alemand de Formula 1. Es estat proclamat quatre còps campion del mond de Formula 1. 

## Vejatz tanben
* Formula 1
* Juan Manuel Fangio
Planken

Planken (/plankən/ en alemand; *Planka* en alemanic; del latin *Planca*) es un vilatge e la mai pichona de las comunas de Liechtenstein, dins lo país naut. 

La comuna es escamparlada en cinc tròces e caup doas enclavas.
Max Verstappen

**Max Emilian Verstappen** (; Hasselt, 30 de setembre de 1997) es un pilòt bèlgo-neerlandés de Formula 1. Es estat proclamat un còp campion del mond de Formula 1.

## Vejatz tanben
* Formula 1
* Juan Manuel Fangio
Daniil Kvyat

thumb|Daniil Kvyat en 2016.
**Daniil Kvyat** (en rus **; n. a Oufa lo 26 d'abril de 1994), es un pilòt rus de Formula 1.
Robert Kubica

**Robert Józef Kubica** (n. a Cracòvia lo 7 de decembre de 1984), es un pilòt polonés de Formula 1.

## Nòtas e referéncias
Comtat de Monterey

Lo Comtat de Monterey es un comtat situat sus la còsta pacifica de l'estat american de Califòrnia. Son sèti e mai granda ciutat es Salinas.

## Nòtas e Referéncias
Antonio Giovinazzi

**Antonio Giovinazzi** (n. a Martina Franca lo 14 de decembre de 1993), es un pilòt italian de Formula 1.
Serhí Zhadan

[vinheta|Serhí Zhadan a [Francfòrt de Men|Francfòrt (Alemanha)]]
**Serhí Víktorovych Zhadan**, conegut en alemand coma **Serhij Schadan** e en anglés coma **Serhiy Zhadan** (en ucraïnian: Сергій Вікторович Жадан; Starobilsk, oblast de Luhansk, 23 d'agost de 1974) es un poèta, romancièr, ensagista e traductor ucraïnian. L'1 de març de 2014 foguèt victima d'una agression brutala que lo portèt a l'espital per de manifestaires pro-russes a Khàrkiv. 
## Òbras
### Poesia
* Цитатник (1995)
* Генерал Юда (1995)
* Пепсі (1998)
* Балади про війну і відбудову (2001)
* Історія культури початку століття (2003)
* Марадона (2007)
* Ефіопія (2009)
* Лілі Марлен (2009)
* Вогнепальні й ножові (2012)
Formula 1

vinheta|Formula 1 (1986)

La **Formula 1** (sigla **F1**, ) es la competicion automobila mai populara organizada per la FIA (Federacion Internacionala de l'Automobila).

La creacion de la Formula 1 trapa son origina dins la construccion d'automobilas per la societat italiana **Ferrari**, que fondèt en seguida la **Scuderia Ferrari**, però la primièra corsa del campionat mondial se faguèt en 1950 al circuit de Silverstone, al Reialme Unit.

## Istòria

Lo campionat del mond de Formula 1 foguèt creat en 1950. Es compausat de solament 10 equipas dempuèi 2017. Lo nombre d'equipas e l'organizacion de la competicion a fòrça evoluit. Los pilòtes los mei titrés son Michael Schumacher e Lewis Hamilton amb 7 títols de campion del mond.

## Palmarès

## Referéncias
Alain Prost

**Alain Prost** (n. a Lorette lo 24 de febrièr de 1955), es un pilòt francés de Formula 1. Es estat proclamat quatre còps campion del mond de Formula 1. 

## Vejatz tanben
* Formula 1
* Juan Manuel Fangio
Canton de Montflanquin

Lo **canton de Montflanquin** es una anciana division administrativa d'Agenés, situada dins l'arrondiment de Vilanuèva d'Òut, lo departament d'Òut e Garona e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. 11 de las  comunas son dempuèi 2015 dins lo canton del Naut Agenés Perigòrd (burèu centralizator Montflanquin)e tanben dins la Comunautat de comunas de las Bastidas en Naut Agenés Perigòrd. Sonque La Capèla Biron es dins lo canton *Le Fumélois* (nom francés) e dins la Comunautat de comunas de Fumèl Val d'Òut. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian, dins sas variantas agenesa e perigòrda (brageiraguesa).

## Composicion

## Istòria
Per la constitucion del canton, veire lo tèxte de Georges Odo . Las informacions son un pauc diferentas de las de las fichas Cassini de cada comuna.

En 1790, lo canton compreniá  Montflanquin, *St Caprais*, *St Hilaire*, Tairac, Ròcafèra, Calviac, La Barta, Corconac, Crosilhac, e la Salvetat der Leda, donc en gròs la comuna de Montflanquin d'aquí a 1852.
  
L'ancian canton de Montflanquin compreniá, d'aquí a 2015, las comunas  de :
* Gavaudun (après 1797 o 1801; en 1793 : canton de Montanhac)
* La Capèla Biron (après 1797 o 1801; en 1793 : canton de Montanhac)
* La Cauçada (canton de Montsegur d'aquí a 1797 o 1801)
* La Mòta Fèit (annexat per Montflanquin abans 1806)
* Lo Laussó (après 1797 o 1801; en 1793 : canton de Montanhac)
* **Montflanquin**
* Montsegur (après 1797 o 1801; abans 1797 : canton de Montsegur ; lo canton compreniá La Cauçada, Savinhac, Sent Albin, *St Perdoux*, qu'èra una  parròquia annèxa de Sent Albin e qu'es ara dins la comuna de La Cauçada; dispareguèt en 1797 )
* Montanhac de Leda (après 1797 o 1801; abans 1797 : canton de Montanhac)
* Paulhac (après 1797 o 1801; abans 1797 : canton de Montanhac)
* Sent Albin (après 1797 o 1801; canton de Montsegur d'aquí a 1797)
* Salas (après 1797 o 1801; abans 1797 : canton de Montanhac)
* La Salvetat de Leda (creada en 1852 a partir de Montflanquin)
* Savinhac de Lèisa (après 1797 o 1801; canton de Montsegur d'aquí a 1797)
* Vaurís (annexat per Salas en 1826)

## Nòtas e referéncias
Sent Pèr de Bolonha

**Sent Pèr** o **Sent Pèr de Bolonha** es ua anciana comuna gascona. Èra administrativament dens lo canton de Mesin, l’arrondiment de Nerac e lo departament d’Òut e Garona. Per la lei deu 8 de març de 1839 estot reünida a Sent Simon dens la comuna de Sent Pèr e Sent Simon que ne vadot lo caplòc.
Susari de Turin

Lo **susari de Turin** es un lençòl de lin jaunejat de 4,42 metres de long sus 1,13 metres de larg que mòstra un imatge trebol d'un òme que vesèm de fàcia e d'esquina e que a mai d'una nafra. Aquestas nafras correspondon a aquelas qu'aurián fach una crucifixion. Per aquela rason, aquest lençòl es considerat per la Gleisa Catolica coma una icòna.
Feliç Remise

**Feliç Remise** (1865–1941) dich **Lo Grelhet** foguèt un escrivan occitan de Losera.
Istorian, jornalista e contaire, foguèt prèire del diocèsi de Mende (ordonat en 1888), puèi canonge (1909), e arquivista diocesan .
Utilizèt l'escai de *Lo Grelhet*, e tanben plusors autres : *Blase, l'Alurat, Janon, l'Ainat, Cascabèl de Jabos, Pèire del Ròc*.
## Vida
Nasquèt en Tèrra de Peire dins la masada de Grandvialà, parròquia de la Chasa de Peire. Èra l'ainat d'una mainada de tretze. Anèt al seminari de Mende. Ordonat en 1888, començava sa corse coma susvelhant e professor al pichòt seminari de Mende. Puèi venguèt jornalista a la *Crotz de Losera*. 

## Sas òbras
Lo Grelhet foguèt un istorian (mai de cinquanta publicacions, dont *Los trobadors del Gevaudan* en 1897)

Èra tanben un musicaire (autor de canticas),  un arquitècte ( dessenhava los plans d'escòlas, de chapèlas et de cluchiers) e un lexicograf :son  amor per la lenga lo faguèt amassar fòrça mots que son pas dins lo Tresaur de Mistral. Aquel trabalh es la fònt principala del diccionari d'occitan gevaudanés que paraguèt en 1992.

Escriguèt dins sa "grafia gevaudanesa", una mescla de nòrma mistralenca amb qualques emprunts a la novèla grafia classica qu'espelissiá (nh/lh, accents...).
### ''Armanac de Losera''
La primièira publicacion foguèt en  1899  e i es indicat que *"marqua las fièiras, las fèstas, las lunas, las sasons,. I a de contes, de provèrbis, de chansons, de farças per far passar lo temps al brave monde de nòstre país"*. Pareguèt sos la direccion de Lo Grelhet cada annada de 1903 a 1914, puèi de 1920 a 1940 e aviá un tondral  de succès.

Foguèt continuat de 1941 a 1948. Puèi reviscolat en 1970 per "Olivièr del Fabre" e "Milomilon." Es totjorn publicat en 2019 ont n'i a pas gaire d'armanacs occitans valhents. Lo Grelhet escriguèt praticament solet las 64 fuèlhs d'aquel armanac (avià quand mèsme qualques contributors) s'escondent darrièrs  forçà escais.

### ''Contes del Gevaudan''
En 1966, Feliç Bufière, nebot del Grelhet e professor à l'Institut Catolic de Tolosa, publicava en tres volums e quicòm de 1200 fuèlhs tots los contes que lo Grelhet escriguèt per l'Armanac  sobre lo titol de *"Contes del Gevaudan"* amb introducion e revirada en francés.

### Virapassadas en occitan
Lo Grelhet es famós per sas reviradas gostosas de las fablas Jan de la Font (*Cent fablas de Jan de la Font reviradas en lenga nòstra,* publicadas en grafia classica en 2006). A tanben traduit *las Coquinariás de Scapinon* de Molière.


La cigala cantèt : « criu-criu »
Tot l'estiu.
Mès, se trobèt mal plantada,
Quand cisampèt la bofada.
Trach de *La cigala e la form* per Lo Grelhet 

## Referéncia
Contes del Gevaudan - Rome 1966

*
Canton de Pena d'Agenés

Lo **canton de Pena d'Agenés** es una anciana division administrativa d'Agenés, situada dins l'arrondiment de Vilanuèva d'Òut, lo departament d'Òut e Garona e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. 8 de las comunas son dempuèi 2015 dins lo canton del País de Sèrras (burèu centralizator Pena d'Agenés), Autafaja dins lo canton de Vilanuèva d'Òut-2 e Trentels dins lo canton *Le Fumélois* (nom francés). 9 de las comunas son dins la Comunautat de comunas de Fumèl Val d'Òut e Autafaja es dins la Comunautat d'aglomeracion del Grand Vilanovés. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian.

## Composicion

## Istòria
## Nòtas
Dimars gras

**Dimars gras** es un periòde festiu, que marca la fin de la « setmana dels set jorns gras ». Lo Dimars gras es seguit pel dimècres de las Cendres e la Quaresma, pendent la quala los crestians fan « magre » en s'abstenent de manjar de carn. 

Se situís donc just abans lo periòde de june, es a dire abans la « quaresmentrant ». Los « set jorns gras » s’acaban en apoteòsi pel Dimars gras, e son l'escasença d'una liberacion collectiva. L'esperit de june e d'abstinéncia que s'anóncia es un briu oblidat amb lo carnaval.

## Calendièr
La data del Dimars gras es mobila dins lo calendrièr gregorian.

Es associada a la data de Pascas, - lo primièr dimenge que seguís la luna plena que seguís l'equinòcci de prima (lo 21 març) - data donc sempre compresa entre lo 22 de març e lo 22 d’abril. Lo Dimars gras es lo darrièr jorn avant lo començament del periòde de quaresma, 41 jorns + 6 dimenges, o fin finala 47 jorns avant Pascas, es a dire entre lo 3 de febrièr e lo 9 de març. Las datas actualas d’aquesta fèsta son los dimars seguents, segon lo comput, :

* Annada passada: dimars 13 de febrièr de 2018 ;
* Annada actuala: dimars 5 de març de 2019 ;
* Annada venenta: dimars 25 de febrièr de 2020.

## Festenals
Los festenals associats al carnaval precedent, dins la tradicion crestiana, la dintrada en quaresma pendent que lo crestian manja « magre », en s'abstenent de vianda o plats de tria lo jorn de Dimercre de las cendres, que marca la dintrada de la quaresma. L'abstinéncia (manjar pas de vianda) es observada los divendres de l'annada e subretot los divendres de quaresma.

Lo mot « carnaval » ven del latin medieval *carne levare*, significant « levar la carn », es a dire concrètament suprimir sus la taula pendent tota la peròde de la quaresma la vianda o, es a dire, lo « gras ».

## Nòtas e referéncias

*


## Vejatz tanben

### Bibliografia

* Paul Hugger, *Carnaval*, Dictionnaire historique de la Suisse, 2005.

### Articles connèxes

* Candelosa
* Carnaval
* Quaresma

### Ligams extèrnes

* Datas del Dimars gras de 1801 a 2000.
* Datas del Dimars gras de 1947 a 2050.
Dimècres de las Cendres

Pels catolics, lo **Dimècres de las Cendres**, l’endeman del Dimars gras, es un jorn de peniténcia que marca lo començament de la Quaresma d'una durada de quaranta jours. Es una fèsta mobila. Per las Glèisas d'Orient, es lo Diluns Pur que marca la dintrada en quaresma dos jorns abans lo Dimècres de las Cendres, o 48 jorns abans la fèsta de Pascas.

## Presentacion generala
vinheta|150x150px|Marcas de las cendres per un ministre del culte.
Lo tèrme peniténcia pòt se resumir en tres accions: la pregària, l'almòina e lo june. L’objectiu essencial es de se preparar a la fèsta de Pascas, resureccion del Crist. Es un biais concret pel crestian de s'unir a Jèsus Crist, que d’esperel, après son baptisma per Joan lo Baptista, junèt quaranta jorns dins lo desèrt per se preparar a sa mission, aquesta de sa mòrt e de sa resurreccion. Es tanben l'escasença de se destacar de tot çò qu’alunha de Dieu, es la causa que lo june prend pas sempre la forma de « privacion de noiridura », mas benlèu mai larg. Demesir o se privar representa un camin d'umilitat que permet de prene consciéncia melhor de çò que tant d'èssers umans sus Tèrra vivon al quotidian, e demorar dins una actitud d'acuèlh: que lo prochan en dificultat nos siá pas estrangièr (cf. Deus caritas est, 15). D'efièch, l'apòtol sant Joan dich dins sa *Primièra Letra* « Se qualqu’un possedís de riquesas d’aqueste mond e, vesent son fraire dins la necessitat, li tapa sas entralhas, cossí l’amor de Dieu demorarà en el? » (1Jn 3,17). Din las primièras comunautats crestianas, çò qu’èra estalivat pels junaires èra donat als paures.

Dins la Glèisa catolica romana, los fidels van a la glèisa per assistir a una celebracion, ont lo prèire après la proclamacion de l'Evangèli de l'omalia lor marca una crotz sul front amb de cendre, en prononciant aqueste verset de l'Evangèli de sant Marc (Mc1,15): « convetissètz-vos e cresètz a l’Evangèli. » o alara de la Genèsi (Gn 3,19): « remembra te que siás pas que posca e que tornaràs en posca. » (en latin : *Memento, homo, quia pulvis es, et in pulverem reverteris*). Aquesta ceremonia foguèt instituida per Gregòri I vèrs l'an 591. La marca de cendres al front du penitent es una evocacion simbolica de la mòrt. Aquestas cendres son obtengudas en brutlant los rams benesits l'an passat. Las quita cendres son benesidas solenme pendent la celebracion.

Los fidèls que seguisson lo rite catolic roman son tenguts a l'abstinéncia e al june lo Dimercre de las Cendres (canons 1249 a 1251 del Còde de Drech Canonic) levat los cases particulars (joves enfants, personas malautas, personas d’edats, personas avent un mestièr fisic difficil).

## Vejatz tanben

## Referéncias


## Font parciala
Marie-Nicolas Bouillet  et Alexis Chassang (dir.), « Mercredi des Cendres » dans Dictionnaire universel d’histoire et de géographie, 1878 (lire sur Wikisource)
Los vertadiers umans

**Äkta Människor** (*Los Vertadiers Umans, Real Humans* en anglès, *100 % humain* au Quebec) es 'na seria suedesa de *Lars Lundström*, de 2012 e 2014. Los actors principaus son  *Lisette Pagler, Pia Halvorsen* e *Johan Paulsen*.

## Sinòpsi
**Äkta Människor** se passa dins un monde parallele ente los robòts umanoïdes (Hubot) son venguts de las machinas ordinarias dins la societat.
Gamprin

**Gamprin** (/gampʁin/ en alemand; *Gamprii* en alemanic; del latin *campus Rheni*) es una comuna de Liechtenstein, dins lo país bas. 

La comuna comprend las localitats de Gamprin e Bendern. La comunicacion oficiala municipala utiliza lo nom de Gamprin e Bendern.
Alsàcia-Lorena

**Alsàcia-Lorena** (*Elsaß-Lothringen* en alemand; *Alsace-Lorraine* en francés; *Elsàss-Lotrìnge* en alsacian) foguèt un territòri imperial d'Alemanha. A la desfacha alemanda de 1918, foguèt brèvament independenta (Republica d'Alsàcia-Lorena) abans d'èstre envasida e ocupada per França. 

Administrativament, fai ara part de la region del Grand Èst dins l'Estat francés. Es despartida sus los departaments de Bas Ren, Aut Ren e Mosèla. 

## Referéncias
Mari (vila)

[thumb|[Zigorat de Mari (près deu palais)]]
**Mari** qu'ei ua ciutat-estat de la Siria antica. Que correspond au sit actuau de Tell Hariri, situat a l'èst de Siria a  de la vila d'Abu Kamal e a ua detzena de quilomètres de la termièra iraquiana, sus la riba occidentau d'Eufrates. Qu'estó ua importanta ciutat mesopotamiana autanlèu lo millenni III abC, contemporanèa de la civilizacion sumeriana d'Uruk.
Canton de Montagut de Carcin

Lo **canton de Montagut de Carcin** es una anciana division administrativa d'Agenés, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment dels Sarrasins, lo departament de Tarn e Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. Las 6 comunas son ara dins lo canton de País de Sèrras Sud-Carcin (burèu centralizator La Francesa). La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian.

## Composicion

## Istòria
Los cantons de Montagut e de Recacòrn se creèron en 1790 dins lo districte de Vilanuèva d'Òut, en Òut e Garona .

En 1801, lo canton de Montagut foguèt conservat  e lo de Recacòrn suprimit .

A las eleccions departamentalas del 22 de març de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-273 del 27 de febrièr de 2014, lo canton foguèt suprimit .

## Veire tanben
* Tarn e Garona
* Arrondiments de Tarn e Garona
* Comunas de Tarn e Garona

## Nòtas
Volodímir Zelenski

**Volodímir Oleksàndrovich Zelenski** (en ucraïnés: Володи́мир Олекса́ндрович Зеле́нський, romanizat *Volodýmyr Oleksándrovyč Zelénsʹkyj*; nascut lo 25 de genièr de 1978 a Kriví Rih) es l'actual president d'Ucraïna. Foguèt productor de cinèma, actor, scenarista, e realizator.  Candidat del partit Servidor del pòble a las eleccions presidencialas ucraïnesas de 2019, lo 31 de març de 2019, arribèt en testa al primièr torn de l'eleccion davant lo president sortissent Petrò Poroshenko. Lo 21 d'abril de 2019, ganhèt las eleccions presidencialas ambe 73% de las voses.

Après l'invasion d'Ucraïna per las fòrças russas en febrièr de 2022, Zelensky a declarèt la lei marciala dins tot lo país  e una mobilizacion generala de las fòrças armadas. Son leadership pendent la crisa li valguèt nombroses élògis internationals e foguèt descrit coma un simbòl de la resisténcia ucraïniana. foguèt nomenat persona de l'annada 2022 pel jornal Time, e de sondatges d'opinion en Ucraïna o classèron pus grand president d'Ucraïna.
La Mota d'Alas

**La Mota d'Alas** (*Lamothe-d'Alès* en francés) es un vilatge e una anciana parròquia occitana d'Agenés, adara dins la comuna de La Vèrnha, situat dins lo departament d'Òut e Garona e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion es [la 'mutɔ 'dalɔ] . *Mota* es una varianta de *mòta*, del bas latin *motta*, probablament d'origina prelatina, qu'aviá lo sens de « nautor », puèi que prenguèt lo sens de « tuqueta naturala o artificiala emb un castèl dessús » e finalament venguèt lo nom del castèl . Un castèl pòrta lo nom d*'Alas*, mas aquò's benlèu pas aqueste luèc qu'es a l'origina de *La Mota* (i a una tuca emb un molin al nòrd del vilatge, que fariá un site de defensa milhor ). Cossí explicar *Alas* ? Dins aquel territòri cafit de noms de pòbles barbars (veire la toponimia d'Alamans de Dròt e de Bergonhagas), òm pòt pensar al pòble dels Alans, mas aquò supausariá un reculament d'accent.

## Istòria
Probable que La Mota d'Alas fusionèt emb La Vèrnha tanlèu la Revolucion .

## Lòcs e monuments
Glèisa de Nòstra Dòna del sègle XI, modificada al sègle XV .
## Veire tanben
## Ligams extèrnes
## Nòtas e referéncias
Domairac (omonimia)

**Domairac** es un toponim occitan:
* Domairac, comuna d'Agenés
* Domairac, parròquia de la comuna deu Passatge, en Agenés.
* Domairac, comuna de Borbonés
## Tanben véser
* Daumairac, comuna d’Auvèrnhe
Chavana (omonimia)

**Chavana** pòt èsser:

* Chavana, una comuna dau , departament de 
* Una chavana o un auratge es un fenomèn atmosferic.
Esplantats e Vaselhas

**Esplantats e Vaselhas** (*Esplantas-Vazeilles* en francés) z-es dempuèi lo 1èr del mes lòng de 2016, una comuna novèla de Gevaudan situada dins lo departament francés de Naut Léger e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe. Z-es formada de las comunas d'Esplantats (lo chapluòc) e de Vaselhas, la darrèira venguda comuna delegada.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Veire a Esplantats e a Vaselhas.

## Istòria
La comuna saguèt creada per un arrestat prefectoral del 18 de decembre de 2015. Ven del rassemblament de las comunas d'Esplantats e de Vaselhas. Lo chapluòc saguèt fixat a Esplantats e Vaselhas venguèt comuna delegada .

## Administracion

## Demografia

## Nòtas
Val d'Allière

**Val d'Allière** (*Valdallière* en francés e oficialement) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de Normandia. 
Es creada en 2016 per la fusion de 14 comunas de la Val d'Allière.
Christophe-la-Montagne

**Christophe-la-Montagne** (Cristofòri de la Montanha) es un nom de la comuna de Sant Cristofòri de Dolason del temps de la revolucion francesa.
## Referéncias
Tèxte

Un **tèxte** es una seria orala o escricha de mots percebuts coma constituissent un ensemble coerent, portaire de sens e utilizant las quitas estructures d’una lenga (conjugasons, construccion e associacion de las frasas…). Un tèxte a pas de longor determinada levat dins una escasenças coma lo poèmas de forma fixa coma lo sonet o l’haïku.

L'estudi formal dels tèxtes se pièja sus la lingüistica, qu’es l'apròche scientific del lengatge.

## Etimologia
« Tèxte » ven del mot latin « *textum* », derivat del vèrb « *texere* » que significa « téisser ». Lo mot s'aplica a l'entrelaçament de las fibras utilizadas dins la teissedura, veire per exemple Ovidi: « Quo super iniecit textum rude sedula Baucis = (un sèti) sus que Baucis afanat aviá getat un teissut rufe » o al trenatge  (exemple per Marcial « Vimineum textum = banasta de vim trenat»). Lo vèrb a tanben lo sens larg de bastir coma dins « basilicam texere = bastir una basilica » per Ciceron.

Lo sens figurat d'elements de lengatge organizats e encadenats apatéis avant l'Empèri roman: designa un agençament particular del discors. Exemple : « epistolas texere = compausa d’epistòlas » - Ciceron (sègle I AbC.) o mai netament per Quintilian (sègle I ApC.) : « verba in textu jungantur =  l'agençament dels mots dins la frasa ».

Las formas ancianas de l’Edat Mejana designan al sègle XII lo quita volum que conten lo tèxte sacrat dels Evangèlis, puèi al sègle XIII lo tèxte original d'un libre sant o dels dichs de qualqu'un. Al sègle XVII lo mot s’apliaca al passatge d'un obratge prés coma referéncia e al sègle XIX pren lo sens general d'« escrich ».

## Tèxte literari
Un tèxte respond de biais mai o mens pertinent a de critèris quie ne determinan la qualitat literària. Se pren en compte l’estructura d'ensemble, la sintaxi e la puntuacion, l'ortografa lexicala e gramaticala, la pertinéncia e la riquesa del vocabulari, la preséncia de figuras d’estil, lo registre de lenga e la foncion cercada (narrativa, descriptiva, expressiva, argumentativa, injonctiva, poetica). Es l'objècte de l'analisi literària.

## En informatica
En informatica, la nocion de tèxte s'opausa a la nocion de donadas binàrias, se dich alara:

* tèxte brut dins un protocòl de telecomunicacion;
* document tèxte se lo logicial utilizat permet de formatar lo tèxte;
* de tèxte formatat o ric quand las indicacions de formats son donadas en tèxte brut (exemple: Rich Text Format) ;
* fichièr tèxte dins un fichièr que conten pas que de caractèrs sens mesa en forma levat los sauts de linhas e la causida dels caractèrs.

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Bibliografia

* Roland Barthes :

# *S/Z*, Paris, 1970 ;
# *Le Plaisir du texte*, Paris, 1973 ;
# *L'Avenir sémiologique*, Paris, Seuil, 1985.

* J. Baudrillard, *Pour une critique de l'économie politique du signe*, Paris, 1972.
* Jacques Derrida, *De la grammatologie*, Paris, 1967.
* Tzvetan Todorov, « Texte », in O.Ducrot et Tzvetan Todorov, *Dictionnaire encyclopédique des sciences du langage*, Paris, 1972.

### Articles connèxes
Signe

* **Signe **o** [[simbòl]]**, Un simbòl es una representacion d'una idèa de tal biais qu'aquela pòsca èsser percebuda per certans dels sens; es una realitat que n'evòca d'autras dins nòstre esperit per mejan de processus d'analogia. Lo simbòl tanben pòt representar un sentiment. 
* **[[Signe lingüistic]]**, en lingüistica sinonim de mot i ten doas partidas: lo significat o contengut mental associat, e lo significant o ensems de letras o sons amb que se representa. Dins de l'escritura es cada una de las unitats graficas que s'utilizan per a transmetre un messatge lingüistic, es a dire, las letras, los signes de puntuacion (virgula, punts, parentèsis, etc.) o los diacrítics (accents, dierèsis, etc). Pòt s’utilizar com a sinonim de gèst, atal se parla de lengatge dels signes
* **Signe [[diacritic]]**, s'utilitza per alterar la pronunciacion o lo significat d'un mot entre paraulas omomòrfas o omonimas
* **[[Signe matematic]]**, en matematicas, pòt èsser positiu o negatiu e se plaça davant de lo chifre. Tamben se dison signes a amb qual s'indican las operacions basicas: lo signe de la soma o de la multiplicacion, per exemple.
* **[[Signe clinic]]**, en medecina senhal objectiu qu’indica una malautiá concrèta, s’opausant als simptòmas que pòdon èsser mai subjectius
* **[[Signe musical]]**, en musica, representacion grafica de las nòtas d'una particion
* **[[Signes del zodiac]]**, en l'astronomia, cada una de las tretze constellacions del zodiac, que 12 son utilitzadas en l'astrologia segon los meses de l'an
Laissac e Severac

**Laissac e Severac** (*Laissac-Sévérac-L'Église* en francés e oficialament) es una comuna occitana de Roèrgue.

Se creèt en 2016 per la fusion de Laissac e de Severac de la Glèisa, vengudas comunas delegadas.

## Administracion

## Demografia
Per la demografia de cada comuna abans 2016, veire a Laissac e Severac de la Glèisa.

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Avairon
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Vabres (Naut Léger)

**Vabres** es una anciana comuna de Gigaudan, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe. Dempuèi 1966, es annexada a la comuna velaiosa d'Alairàs.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion, relevada a La Clausa, comuna de Gresas, es ['vabrə]; a Cubèl, es ['vabre] .
Las fòrmas ancianas son *Castrum de Vabres* en 1219, *Feudum de Vabris* en 1266, *Parochia de Vabris Ripæ Aligerii* en 1452, *S. Gregorius de Vabris* en 1527, *La paroisse de Saint Grégoire de Vabres en Gevauldan* en 1585 . 
*Vabres* ven delh gallic *uobera* / **uobero* / **uabero*, que aviá lo sens de « riu, riu escondut », de « fònt esconduda » (sens causit per Xavier Delamarre, que deu èsser lo d'origina) o de « degonle, vabre », assortit generalament de l'article femenin dins sos resultats occitans. Lo mot gallés sembla un compausat, format de *uo-*, « sotz, sos, jos », e de *beru-*, « fònt ». L'evolucion fonetica se faguèt sens vocalizacion delh *b*, a la diferéncia de Vaur o dels La Vaur  (cf. tanben *fabre*/*faure*).

## Istòria
Vabrès z-èra un fèu vassal de l'avesque de Mende. En 1789, Vabres dependiá de la província  e bailiatge de Gevaudan. Sa gleisa parochala, diocèsi de Mende e archipreirat de Saug, èra delh vocable de Sant Gregòri; l'avesque ne'n èra collator e lo chapítol collegiau de Maruèjols prior e nominator . 
Lo 1èir delh mes lòng de 1966, la comuna de *Vabres* (en francés), sus la riba esquèrra d'Alèir, saguèt annexada per fusion simpla a la comuna d'Alairàs, sus la riba dreita . Taiqua 2015, la partida *Vabres* demorèt dins lo canton de Saug e la partida *Alairàs* dins lo canton de Caires. Alairàs es de Velai , mas *Vabres* es en Gigaudan, coma tot lo canton de Saug .

## Demografia
 

## Lòcs e monuments

## Veire tanben

## Nòtas e referéncias
Samasan (Astarac)

**Samasan** (*Samazan* en francés) qu'ei ua anciana comuna gascona situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Dempuish 1822, qu'ei annexada a Sent Justin.

## Geografia
## Toponimia
Samasan qu'a benlèu la medisha origina que son omonime vasadés. Aquí çò qui se sap de la toponimia d'aqueth darrèr lòc :

Per Dauzat e Rostaing, *Samasan* que ven deu nom d'òme **Samitius* o **Samatius* (lo libe que plaça aqueths noms après lo nom d'òme gallés *Samos*), dab lo sufixe latin *-anum*.

Ernèst Negre que supausa, dab un « benlèu », qu'es lo nom d'òme gallés *Samacia (n)*, tractat com **Samatian*, e Jacques Astor se pronóncia per lo nom d'òme gallés *Samos* (citats per Bénédicte Boyrie-Fénié).

Per Bénédicte Boyrie-Fénié, que's tracta deu cognomen *Samatius*, « plan atestat », dab lo sufixe *-anu*. Com que sia, *Samasan* es lo nom d'un domeni gallo-roman. 

## Istòria
En 1822, Samasan qu'estó annexada a Sent Justin .

## Demografia

* Las donadas de la dreta deu grafic, plaçadas automaticament, que son las de la comuna entièra de Sent Justin.
## Lòcs e monuments

## Véser tanben

## Nòtas e referéncias
Sent Esperit deu Cap deu Pont

**Sent Esperit deu Cap deu Pont** (*Saint-Esprit* en francés e oficiaument) qu'ei ua anciana comuna occitana de Gasconha, annexada a Baiona. Lo purmèr nom deu lòc qu'èra L'Espitau de Sant Esperit deu Cap deu Pont. La comuna de Jean Jacques Rousseau qu'estó creada en 1792 e restacada au departament de las Lanas. En 1857, qu'estó suprimida e Sent Esperit que vadó de nau un barri de Baiona.

Lo vilatge qu'estó creat au s. XII. Au s. XVI, qu'arcuelhó los judius portugués qui huegívan l'inquisicion espanhòu. Aquèths que mièn dab eths l'art de har lo chicolat.

Qu'ei a Sent Esperit que l'art barbar de la corsa de bueus espanhòu estó indrodusit per l'imperairitz Eugènia (en 1852).
Fòca de Weddell

La **fòca de Weddel** (*Leptonychotes weddellii*) es un mamifèr carnivòr, de la familha *[[Phocidae]]*. ** es la sola espècia del genre *Leptonychotes*.

## Etimologia
Foguèt nomenat en onor de l'explorator britanic James Weddell (1787-1834).

## Mensuracions
* Talha : de  (mascles) a  (femes). Los mascles son mai pichons que las femes e  despassan pas los .
* Pes : de 300 a 400 kg en mejana, fins a 450 kg.

## Biologia
[thumb|left|[Blanchon|Chiot de Phoque de Weddell.]]
Pòt demorar fins a  70 minutas jos l'aiga a la recerca de manjar. Per realizar aquò, redutz sa frequéncia cardiaca de 140 a 16 bataments per minuta.
Sa rata es  en mai capabla d'estocar mantun litres de sang fòrça ric en ematias oxigenadas, e de las deslargar progressivament durant la sotada (gràcia a un esfincter e una contractibilitat de l'organ entièr). Es capable de sotar a 600 m pendent près d'una ora. L'elefant de mar (Mirounga leonina) pòt sotar mai prigondament (1653 m) e mai longament (2 h).

## Alimentacion
Se noirís principalament de peisses (60 % de son alimentacion), de crustacèus (per exemple de gambas, de krill...) mas tanben de calamars.

## Predators
Los dos principals predators de la fòca de Weddell son l'òrca e lo leopard de mar. Contrariàment a sos cosins, cren pas l'ors blanc que viu sus la banquisa del pòl Nòrd.

## Reparticion e abitat
La fòca de Weddell viu sul continent e dins las aigas de l'Antartida.

## Nòtas e referéncias


### Referéncias taxonomicas
* 
* 
* 
* 
* 

### Ligams extèrnes

* 
*  Biologie du Phoque de Weddell
Cratil

**Cratil**, en grèc ancian  /  (sègle V AbC) es un filosòf grèc, discípol d’Eraclites. Sas datas de naissença e de mòrt son desconegudas. 

## Biografia
Platon li consacra un dels dialògs, ont dich qu’es « filh d’Esmicrion » ; lo presenta coma essent mai jove que Socrates. Segon Aristòtel, Platon foguè son escolan avant de venir aqueste de Socrates ; segon Diogènes Laèrci, Platon ven son escolan après aver estat aqueste de Socrates.

## Doctrina
Segon Platon, Cratil sosteniá, coma Protagoras, qu'es impossible de téner un discors fals, que tener un tal discors es dire çò qu’es pas. Lo discors exprimís donc segon el sempre l'èsser; lo nom es imitacion de la causa.

Pensava, sempre segon Platon, qu'i a uan rectitud de denominacion naturala dels èssers, e que lo nom es pas un son convencionalament atribuit. Coma Eraclites, pensava que totes los sensibles s'escotan de contunh, e que se pòt ne far la sciéncia. Se pòt donc segon el pas res dire de verai sus çò que cambia. Aquesta teoria es qualificada de radicala per Aristòtel, qu’indica que Cratil reprochava a Eraclites d'aver dich que se pòt dintrar dos còps dins lo mèsme fluvi, alara qu'estimava tampauc s’i podavan dintrar, pas un sol còp. Aquesta teoria auriá manat Cratil a pensar que cal pas dire res de mai, e Aristòtel rapòrta que se contentava de nòure lo det.

## Bibliografia

* Luc Brisson (dir.) (trad. Catherine Dalimier), Cratyle : Platon, Œuvres complètes, Éditions Flammarion, 2008 (1re éd. 2006), 2204 p. (ISBN 978-2081218109)
* Pierre Pellegrin (dir.) et Annick Jaulin, Métaphysique : Aristote, Œuvres complètes, Éditions Flammarion, 2014, 2923 p. (ISBN 978-2081273160). 

## Referéncias
Jean Jacques Rousseau

**Jean Jacques Rousseau** (*Jean-Jacques-Rousseau* en francés e oficiaument) qu’ei lo nom que portava Sent Esperit deu Cap deu Pont deu temps de l'arrevolucion hrancesa.
Jean-Jacques Rousseau (omonimia)

**Jean-Jacques Rousseau** qu'èra un escrivan e filosòf qui donèt lo nom a frem de causas.
* article sus l'escrivan Jean-Jacques Rousseau
* Jean Jacques Rousseau, nom arrevolucionari d'ua comuna de las Lanas, uei Sent Esperit deu Cap deu Pont.
* Jean-Jacques-Rousseau, nom arrevolucionari d’ua comuna de Sèina e Oise, uei Ermenonville
* Jean-Jacques-Rousseau, nom arrevolucionari d’ua comuna de Sèina, uei Vaugirard