Sofòcles

**Sofòcles** (en grèc: *Σοφοκλῆς* (Sophoklễs)), nascut a Colonos (actual quartièr popular d'Atenas) en 496 o 495 ab. C. e mòrt en 406 o 405 ab. C. es un dels tres grands tragedians grècs que lor òbra es en partida coneguda, amb Esquil (526-456) e Euripides (480-406). Es subretot l'autor de cent vint-e-doas pèças (que una centena de tragedias), mas se ne coneis pas que sèt uèi. Citat coma paradigma de la tragedia par Aristòtel, subretot per l'usatge que fa del còr e per sa pèça *[[Edip rei]]*, ganhèt tanben lo pus grand nombre de victòrias al concors tragic de las grandas Dionisias (dètz e uèit), e jamai foguèt darrièr.

Son teatre rompèt amb la trilogia « ligada » e aprigondiguèt los aspèctes psicologics dels personatges. Sas pèças metent en scèna d'eròis, sovent solitaris o fòragetats (Aias, Antigòna, Edip, Electra), e confrontats a de problèmas morals que venon de la situacion tragica. Comparat amb Esquil, Sofòcles met pas o pauc en scèna los dieus, qu'intervenon solament amb los oracles que lor caractèr escur engana sovent los òmes, sul mòde de l'ironia tragica.

## Elements biografics

Los detalhs de la vida de Sofòcles son coneguts, pasmens fòrça mal, mercé a una compilacion anonima, la Soda (Σοῦδα) e a d'autres coma Plutarc o Atenèa. Foguèt lo filh de Sofilòs e nasquèt en 496 (segon la cronica de Paros) o en 495 (segon son biograf anonim), a Colonos, vilatge près d'Atenas, ont situèt sa darrièra pèça *[[Edipe a Colonos]]*. Seguèt una fòrt bona educacion, subretot en musica, avent per mèstre lo celèbre Lampros, e en gimnastica: a setze ans, foguèt el que conduguèt lo còr del trionf de Salamina. Contemporanèu de Pericles, Sofòcles coneguèt l'apogèu atenenc, e participèt a la vida politica: foguèt designat entre los elenotames (tresorièrs de la Liga de Delos) en 443 442, e entre los estrategias dos còps. A uechanta tres ans, foguèt tanben un dels dètz conselhièrs designats aprèp lo desastre de Sicília.

La carrièra de tragedian de Sofòcles comencèt en 468. Aquela annada, la trilogia, e en particular son *Triptolèm*, es coronada del primièr prèmi, davant Esquil. Sofòcles foguèt lo rival d'aquel pendent dotze ans, abans qu'Euripides lo concurrencièsse a son torn a partir de 455. 

Sofòcles moriguèt en 406 o 405. Foguèt lo paire de Iofon, filh de l'atenenca Nicostrata, e d'Ariston, filh de la sicioniana Toris. E tanben Leostenès, Stefanos e Menecleidès. Ariston es lo paire de Sofòcles lo Jove, tanben dramaturg
[thumb|left|Poèta (Sofòcles ?), [bas relèu en marbre d'epòca ellenistica.]]

## Òbras

Sofòcles es l'autor de cent vint-e-tres tragedias, e mai de dramas satirics. Fòrça son perdudas: demòran cent catòrze títols e solament sèt pèças, amb los fragments importants del drama satiric *[[Los Limièrs]]*, trobats en 1912. Sofòcles ganhèt en 468 sa primièra victòria, per la trilogia que *Triptolèm*, vencent Esquil. Ganhèt en tot dètz e uèit victòrias a las grandas Dionisias e sièis autras a las Leneanas, per un total de vint-e-quatre victòrias, jamai egalat dins la Grècia classica. Ganhèt la darrièra en 409, a uechanta sèt ans, per *Filoctetes*. 

En mai de sas pèças, Sofòcles es l'autor d'òbras divèrsas, coma una òda a Erodòt o, segon Plutarc, un tractat *Sul còr* (Περὶ χοροῦ), ont expliquèt son pròpri estil e son evolucion. On lui attribue aussi un Παιάν (pean)  per Asclepiòs, que Sofòcles participèt a n'introduire lo culte.

### ''Aias''

Ben lèu representada vèrs 445, çò que ne fariá la pus anciana de las pèças conservadas de Sofòcles, *Aias* (Αἴας) conta l'episòdi de la foliá d'Aias: lo guerrièr massacrèt lo bestial de l'armada en cresent d'assassinar los caps Atrides. Davant lo còr dels marins de Salamina, Aias revengut, desesperat, refusa d'èsser consolat per sa companha Tecmessa, exòrta son filh Eurisaces a l'onor e anóncia que se va purificar, se suicidant sus la scèna meteissa, solament amagat per un bartàs. Los pròches constatant sa mòrt se ploran, e Agamemnon accèpta aprèp las suplicacions de Teucros la sepultura d'Aias.

### ''Antigòna''

*Antigòna* (Ἀντιγόνη, *Antigónê*) es datada amb precision de 442. Per aver enterrat son fraire rebèl Polinices, tuat dins sa luta amb son fraire Eteocles, Antigòna qu'enfrangís la lei de Creon deu èsser punida de mòrt. Lo tiran refusa de cambiar sa decision malgrat los plors del còr dels aujòls de Tebas e las suplicacions de son pròpri filh Emon, promés d'Antigòna. Son los presagis de Tiresias que lo fan cambiar d'avís, mai èra tròp tard: Antigòna e Emon se tuèron l'un l'autre, e la femna del prince, Euridice, se suicidèt tanben.

### ''Las Traquínias''

De datacion imprecisa mas considerada coma una de las pus ancianas tragedias de Sofòcles, *[[Las Traquínias]]* (Tραχίνιαι, *Trakhíniai*) an per subjècte la mòrt d'Eracles. A Traquis, sa femna Deianèira (*Δηϊάνειρα*), prevenguda per son filh Illos (*Ὕλλος*) del retorn d'Eracles, mas inquieta de veire aquel davançat per la jove Iòla (*Ἰόλη*) que desira, aquela fa enviar per Illos una tunica banhada dins lo sang del centaure Nessos (*Νέσσος*). Pensant atal de garantir l'afeccion d'Eracles, de fach lo tua. Quand apren l'eveniment, se suicida mentre que son espós arriba a Traquis e, ausent de la boca d'Illos la novèla d'aquela mòrt, aquel darrièr compren que morís per l'engana d'un mòrt, Nessos, coma o aviá predich un oracle.

### ''Edip rei''

Modèl, cap d'òbra de l'ironia tragica, *Edip rei* (Οἰδίπoυς τύραννoς, *Oidípous Týrannos*) seriá anterior a 425, objècte d'una brèva citacion dins *[[Los Acarnians]]* (*Ἀχαρνεῖς*)  d'Aristofanes, e posterior a l'epidemia atenenca de pèsta de 430-429, la pèça ne remembrarà lo sovenir. A Tebas ravajada per la pèsta, Edip alara rei cèrca de conéisser l'identitat del murtrièr de Laïos (*Λάϊος*), a causa de la malediccion. Lo devinaire Tiresias (*Τειρεσίας*), sollicitat, apren la terribla vertat a Edip: serà murtrièr de son paire e espós de sa maire Iocasta (*Ἰοκάστη*), mas aquel i vei una injúria inspirada per Creon (*Κρέων*) . Mas los revelaments successius venon alara refortir la revelacion, e Edip deu admetre qu'en temptant de desjogar l'oracle, en fach lo compliguèt. La pèça s'acaba amb lo suicidi de Iocasta e l'aparicion d'Edip mutilat aprèp que se crebèt los uèlhs, lo visatge ensagnosit, reclamant l'exili.

### ''Electra''

La question de l'anterioritat entre l’*Electra* de Sofòcles (Ἠλέκτρα, *Êléktra*) e la d'Euripides demòra dubèrta. Sul tèma de *[[Los Coefores]]* (*Χοηφόρες*) d'Esquil (e conservant lo còr de las femnas joves), Sofòcles descriu lo retorn a Micenas d'Orestes (Ὀρέστης), venjador de son paire Agamemnon (Ἀγαμέμνων). Torna veire sa sòrre Electra, que son totjorn mai desesperava son retour e projectava se venjar d'esperela. La scèna de reconeissença interven dins lo darrièr episòdi e lo murtre de Clitemnestra (*Κλυταιμνήστρα*), e aquel d'Egistos (*Αἴγισθος*), son complits dins l'exodos (darrièra partida de la pèça).

### ''Filoctetes''

Precisament datada de 409, los Filoctetes (*Φιλοκτήτης*, Philoktḗtēs) ganhèt aquel an lo primièr prèmi. Mandat per Ulisses per tornar menar a Tròia Filoctetes, ferit e abandonat alara per el e los Atridas sus una illa desèrta, amb son arc, lo jove Neoptolemos (*Νεοπτόλεμος*), filh d'Aquiles, es confrontat a una causida morala delicada. Sa mission es indispensabla segon l'oracle, mas lo jovent pòt pas se resòlvre a traïr l'infortunat. Neoptolemos rend l'arc aprèp l'aver raubat, e tempta d'utilizar la persuasion onèsta; mas Filoctetes testut refusa de seguir e de perdonar als Atridas, pasmens que li foguèt assegurat que seriá curat a Tròia. Es l'aparicion d'Eracles que salva la situacion e fa cambiar d'avís Filoctetes.
thumb|right|Retrach de l'actor Euiaon dons ''Andromedes'' de Sofòcles. Vèrs 430.

### ''Edip a Colonos''

Pèça jogada a títol postum en 401 dirigida pel seu pichon filh, Sofòcles le Jove, e primièr prèmi aquel an, *Edip a Colonos* (*Οἰδίπoυς ἐπὶ Κολωνῷ* *Oidípous epì Kolônỗi*) descriu l'arribada del faidit, cec e maudit, a Colonos, prèp d'Atenas. Foragetat, podent comptar solament sus sas filhas Antigona e Ismèna, (*Ἀντιγόνη* e *Ἰσμήνη*) s'esfòrça de se disculpar dels crimes qu'es acusat. Edip deu tanben defendre sa libertat fàcia a sos filhs: Creon (*Κρέων*), mandat per Eteocles (Ετεοκλής), ven per lo prendre el e las filhas, mas l'ajuda preciosa de Tesèu (Θησεύς), rei d'Atenas, los salva. Puèi es Polinices (*Πολυνείκης*) que ven demandar son sosten per la guèrra dels sèt que se prepara. Fòragetant sos filhs, Edip se prepara a morir: acompanhat de Tesèu, desapareis en un luòc secret en prometent sa proteccion a Atenas. A l'apèl dels dieus, lo maudit es elevat al reng dels eròis.

### ''Los Limièrs''

De fragments de *[[Los Limièrs]]* (*Ἰχνευταί*, Ikhneutaí) foguèron descobèrts en Egipte en 1912. Representan una mitat. Los critèris estilistics e metrics fan que Los Limièrs datan probablament d'abans 440.

Los fragments permeton de ne reconstituir lo resumit. Lo subjècte es lo meteis qu'aquel de l’*[[Imnes omerics|Imnes omerics a Ermes]]*, es a dire la raubariá dels tropèls d'Apollon per Ermès novèl nascut. La pèça comença pel planh d'Apollon, que lo còr del satires prepausa d'ajudar contra la promessa d'èsser liberats de l'esclavatge. Las pesadas los conduson a la balma de la ninfa Cillèna (*Κυλλήνη*), que velha sus l'enfant. La fin del drama deuriá presentar la reconciliacion entre Apollon e Ermés mercé a la lira d'aquel.

### Pèças perdudas

Sus las cent vint-e-tres pèças escritas per Sofòcles se coneis cent catòrze títols.

## Lo teatre de Sofòcles

### Aspèctes formals
L'innovacion mai remarcabla de Sofòcles, se se compara son òbra a la Esquil, es l'abandon de la tragedia « ligada », perque amb çò que sabèm compausèt pas una. Aquel cambiament accentua los enjòcs individuals, l'analisi psicologica, a l'escala d'una pèça, al delà de las decisions divinas e las malediccions pertocant los òmes sus plusors generacions.

A aquela evolucion correspond tanben amb la creacion d'un tresen actor (*[[tritagonista]]*), atribuida a Sofòcles per Aristòtel (coma tanben l'utilizacion del decòr) : . Aquela innovacion, que permet d'enriquir las interaccions e oposicions entre los personatges), lo primièr punt comun entre las pèças conservadas es la plaça centrala ocupada pels enjòcs morals jos forma de causida. *[[Antigòna (Sofòcles)|Antigòna]]* es l'exemple pus frapant, per l'oposicion entre plusors  que recensèt Jacqueline de Romilly: familha e Estat, umanitat e autoritat, religion e respècte de las leis. Coma o remarca Jean-Pierre Vernant, lo conflicte se resumís pas a aquel de la lei dels òmes e de la lei divina, . Lo tòrt d'Antigòna es de privilegiar una religiositat a respècte de l'autra, la  a la .

L'autre grand exemple es *[[Electra (Sofòcles)|Electra]]*: lo murtre de Clitemnestra e d'Egistos interven a la darrièra fin de la tragedia, que desvolopa subretot la psicologia de l'eroïna, e lo tèma de la venjança del paire a travèrs lo murtre de la maire. Fin finala, lo *[[Filoctetes (Sofòcles)|Filoctetes]]* es tot entièr consacrat al dilemna de Neoptolemos, del qual Ulisses reclama al nom de l'interès dels Grècs lo vòl de l'arc de Filoctetes, ferit e aflaquit. L'eròi se refusa a la fin a tota compromission : 

### Lo ròtle dels dieus
Alara que pesan de tot lor pes sul teatre d'Esquil, los dieus an un ròtle fòrça diferent per Sofòcles. Son mai alunhats dels eveniments :  Levat Atena al començament d’*[[Aias (Sofòcles)|Aias]]*, los dieus apareisson pas dins las pèças conservadas. Mas aquela distància a per consequéncia de soslinhar lo contrast entre lo monde dels òmes, qu'evoluan sus la scèna, e lo dels dieus, coma o soslinha lo còr d’*[[Antigòna (Sofòcles)|Antigòna]]* o aquel d’*[[Edip rei]]*. Al contrari, Sofòcles qualifica l'òme d' e soslinha son sòrt derisòri davant lo temps que passa : coma o cantan los marins del còr d’*Aias*, 

E la distància atal establida empacha pas l'intervencion divina. Solament aquela interven per d'oracles e lo teatre de Sofòcles pòrta pas mai sus la « justícia divina » coma per Esquil, mas sul sens d'aqueles oracles, que son lo sol indici que los òmes dispausan de la decision divina. Al començament de las Traquínias, Deianaire anóncia l'oracle que concernís Eracles: ; dins *Aias*, lo presagi de Calchas es raportat pel messatgièr, la colèra d'Atena deu perseguir l'eròi qu': . Segon los mots d'Eracles, Filoctetes pòt èsser garit a Tròia solament: mas va i arribar? Coma se pòt veire, los oracles son sovent imprecís, escurs,  A vegadas, es la comparason entre mai d'un oracles que dona la solucion, coma o constata Eracles al moment de morir: coma se foguèt profetizat a son paire, morís pel fach d'un mòrt, Nessos, que lo baume mortal foguèt aplicat per Deianaire sus sa tunica. Per aquela plaça daissada a l'error arriban la suspresa e la peripecia, mas subretot l'espectacle del destin de l'òme se jogant: , una , e pròpri a Sofòcles. Aquela ironia que fa de Deianaire l'instrument de la mòrt d'Eracles, que fa intervenir la mòrt aprèp los cants d'esper e de jòia del còr dins *Las Traquínias* , dins *Aias*, dins *Antigòna*. Per Esquil o Euripides, l'ironia tragica pòt far d'un personatge lo candid d'un autre, mas per Sofòcles los òmes s'enganan pas entre eles, levat escassas excepcions.

Aquela distància e aquela ironia tragica tròban lor illustracion mai abotida dins *[[Edip rei]]*,  d'Edip qu'apren çò qu'es, es a dire murtrièr de son paire e espós de sa maire, e que, avent tot fach per fugir l'oracle prononciat contra el, lo realizèt dins l'ignorància complèta de la portada de sos actes. La portada religiosa d'aquela perfeccion de l'ironia, particularament dins *Edip rei*, deu pasmens pas èsser considerada coma lo fach de dieus crusèls o indiferents (Edip ven lo protegit dels dieus dins *[[Edip a Colonos]]*). Pel piós Sofòcles,  Creon, Edip o Iocasta pagan lor manca de respècte dels devinaires e dels oracles, la tragedia es lo fach de l'error dels òmes.

### L'eròi sofoclesan
Alara, se pòt rapelar que l'òme es al centre del teatre de Sofòcles, coma o atèstan las evolucions formalas. L'eròi dona generalament son nom a la pèça e se tròba en oposicion a d'autres personatges: es aquò meteis que definís son estatut d'eròi, son  Antigòna envita en primièr sa sorre a una accion conjunta, mas lo refús d'Ismena l'enfèrra dins lo reget de tota assisténcia, atal quand s'agís per Ismena de se jónher a aquela davant la colèra de Creon: . Antigòna es doncas alara sola, . Lo còr constatant son acte la crei fòla, d'una foliá comparabla a aquela d'Aias al començament de sa tragedia: malgrat lo còr del marins, malgrat Tecmessos e son filh, refusa tot consolament, , e la pèça s'articula a l'entorn de la scèna ela meteissa solitària de son monològ e de son suicidi. Los adieus d'Aias son efectuats sens pas degun per los entendre, e se donan a pas cap d'òme mas al Solelh, a Salamina, a Atenas, al païsatge troian.

Aqueles elements existisson dins *[[Electra (Sofòcles)|Electra]]*: fòragetada per sa familha e per lo còr, sa solitud culmina quand crei Orestes mòrt e que, coma dins *Antigòna*, sa sòrre Crisotemis li refusa son ajuda. Alara Electra pren sa decision :  Coma o nòta Jacqueline de Romilly, es doncas de la solitud que nais l'estatut eroïc. Filoctetes fin finala es sol, abandonat, e a pas mai que son arc que Neoptolemos ven lo ne privar.

Es encara un còp dins Edip que Sofòcles tròba la melhora aplicacion d'aquelas causidas. Dins *[[Edip a Colonos]]*, l'eròi es un vagabond cec, fòragetat per sos filhs e fugit dels òmes. Una solitud de fach (agravada pendent de la pèça per Creon, que priva Edip de sas filhas), ont s'apond una solitud morala, Edip afirmant atal mai d'un còp d'aver subit fòrça mai que comés sos actes. Sofòcles càmbia pas fondamentalament aquela solitud: Edip morís sol e sens testimònis, demòra en marge. Mas aquela solitud ven un signe de superioritat, de privilègi divin. 

## Nòtas e referéncias
### Nòtas


## Vejatz tanben

### Bibliografia

;Fonts
* Aristote, *[[:fr:Poétique (Aristote)|Poétique]]*
* Βίος Σοφοκλέους, éd. Westermann in *Vitarum Scriptores Graeci Minores*, Brunswick, 1845, pp. 126-132 lire en ligne
* Suidas, « Σοφοκλῆς », Adler sigma, 815 lire en ligne

;Estudis sus Sofòcles
*  Vincenzo di Benedetto, *Sofocle*, Florence, La Nuova Italia, 1983
* Gabriel Germain, *Sophocle*, Paris, Le Seuil, 1969
*  Karl Reinhardt, *Sophokles*, Berlin, 1933, 2 éd., Francfort, 1941,  trad. française, *Sophocle*, Paris, Minuit, 1971,  trad. anglaise, *Sophocles*, Oxford, 1979
* Jacques Jouanna, *Sophocle*, Paris, Fayard, 2007
* Gilberte Ronnet, *Sophocle poète tragique*, Paris, De Boccard, 1969
* William Smith, article « Sophocle » du *Dictionnaire des auteurs grecs et latins*, 1844-1880, trad. Caroline Carrat lire en ligne

;Obratges generals
*  Harold Caparne Baldry, *The Greek Tragic Theatre*, Cambridge University Press, 1951,  trad. en français : *Le Théâtre tragique des Grecs*, Paris, Maspero/La Découverte, 1975, éd. revue et corrigée Presses Pocket, coll. « Agora », 1985
* Paul Demont et Anne Lebeau, *Introduction au théâtre grec antique*, Livre de Poche, coll. « Références », Paris, 1996
* Jacqueline de Romilly, *La Tragédie grecque*, PUF, 1970, 8 éd., coll. « Quadrige », 2006
* Jacqueline de Romilly, *Précis de littérature grecque*, PUF, 1980, 2 éd., coll. « Quadrige », 2007
* Jean-Pierre Vernant et Pierre Vidal-Naquet, *Mythe et tragédie en Grèce ancienne* (2 vol.), Maspero, 1972, rééd. La Découverte, coll. « La Découverte/Poche », 1986, 1995, 2001