Bugada

La **bugada** ò **ruscada** designa l'ensemble deis operacions de netejatge e d'entretenença dei textils. Es un pretzfach ancian qu'es generalament realizat dins un endrech, collectiu ò individuau, reservat a aquela activitat coma un espaci dedicat dins un riu, un lavador, una bugadariá ò una lavariá. Lei procès utilizats an ansin fòrça variat dins lo corrent de l'istòria, mai an per objectiu d'eliminar lei tacas e leis odors pudentas. Per extension, lo linge en cors de netejatge es egalament dich bugada.

## Istòria

### Lei metòdes manuaus

L'aparicion de la bugada es probable parallèla a aquela dei textils, mai lei tecnicas utilizadas durant la Preïstòria ò la Protoïstòria son desconegudas. Lei premierei mencions escrichas de la bugada depintan donc una activitat ja ben establida dins lei societats umanas. Èra inicialament realizada dins un riu, çò que permetiá d'utilizar lo corrent per eliminar la brutícia. Lo linge èra tanben fretat ò batut còntra de pèiras per accelerar l'eliminacion dei tacas pus resistentas. Puei, lo linge èra 	eissaurat e pendut per secar. Aqueu metòde, alassant e lòng, es encara fòrça utilizat dins lei país paures. Pòu èsser completat per l'usatge d'otís (bacèu, etc.) e de produchs detergents (sabon, sòuda, etc.).

Dins cada societat umana, aquela bugada èra sovent reservada a un grop sociau particular. Pasmens, aqueu grop èra fòrça variable segon lei regions e leis epòcas. Per exemple, en Índia, es tradicionalament realizada per leis òmes d'una casta especializada dins aqueu pretzfach. En Euròpa, èra un pretzfach femenin e plusors mestiers distints liats a la bugada apareguèron pauc a cha pauc durant l'Edat Mejana e lei Temps Modèrnes. L'estatut sociau dei personas realizant la bugada es sovent bas, mai aquò es pas totjorn lo cas. Per exemple, entre 1850 e 1910 durant lo periòde coloniau, d'artesans zolos s'especializèron dins la bugada dei vèstits portats per leis Europèus e formèron una guilda reconeguda. Una situacion similira existissiá durant la Roma Antica amb lei *[[fullo|fullones]]* que constituïssián de guildas importantas dins lei vilas romanas.

Dins mai d'una societat, de luòcs dedicats a la bugada son estats imaginats. En Occitània, lo mai conegut es lo lavador, aparegut durant lo sègle XVIII, que foguèt un luòc centrau dins lei vilatges e lei quartiers dei vilas fins a la difusion de l'electrodomestic durant lo sègle XX. Alimentat per una fònt ò per un riu, permetiá d'aparar lei bugadieras amb un cubèrt. Tanben, permetiá de caufar de pairòus d'aiga per levar lei tacas problematicas.


Fichièr:Brogi, Carlo (1850-1925) - n. 12182 - Sanremo - Popolane al lavatojo.jpg|
Fichièr:Italian hanging laundry.jpg|
Fichièr:Laundry in the river.jpg|
Fichièr:Mumbai Dhobi Ghat Laundry District.JPG|
Fichièr:AAks banketre A00804.jpg|
Fichièr:Wash day (3709149075).jpg|


### Lei metòdes industriaus e l'electrodomestic

La Revolucion Industriala aguèt premier pauc d'efiechs sus la bugada. De maquinas foguèron inventadas durant lo sègle XIX per facilitar certaneis etapas mai son interès èra limitat a d'etapas definidas. Au mens tres invencions distintas permetèron de crear lei premierei bugadariás industrialas :
* lei premierei maquinas de lavar manualas que permetián de bolegar lo linge.
* lo mangle qu'accelerava considerablament l'estiratge en permetent de quichar lo linge entre dos rotlèus metallics. Au començament dau sègle XX, una agitacion electrica foguèt adoptada per mòure la maquina.
* lei secabugadas que permetián de bofat d'èr caud per secar lei vèstits.
Pasmens, aquela mecanizacion demorèt lòngtemps limitada. En Occitània, lei lavadors resistiguèron fins ais ans 1950. Foguèron remplaçats per l'electrodomestic modèrne que permet de dispausar dirèctament en cò sieu de l'ensemble dei maquinas permetent de netetjar e de secar lo linge. De mai, aquelei maquinas son electricas, çò que redutz la quantitat de trabalh necessari per assegurar la bugada. La generalizacion d'aquelei maquinas acompanhèron donc largament lei movements de liberacion de la femna deis ans 1960-1970. En parallèl, se desvolopèron lei leissius modèrnes que remplacèron rapidament lei detergents ancians. D'efiech, foguèt rapidament concebut una gama fòrça larga de leissius permetent de tractar la quasi totalitat dei textils e dei brutícias. En revènge, dèvon integrar d'agents anticauquiers car lei maquinas de lavar modèrnas son sensiblas a l'encrassatge causat per lei depaus de cauquier.

Aqueleis evolucions e l'abandon dei lavadors entraïnèron l'aparicion dei bugadariás modèrnas que son de pèças dedicadas ai maquinas destinadas a netetjar lo linge. En causa de l'umiditat emesa per lo linge e per lei maquinas, en particular lei secabugadas, dispausan normalament d'una bòna aeracion. En revènge, la decoracion — s'es presenta – es sovent minimalista e utilitària. Sovent, la pèça es partejada amb d'autreis activitats e, en Occitània, es desenant pas rar de trobar lei maquinas de lavar dins lei garatges. Dins leis abitats ont l'existéncia d'una bugadariá individuala es pas possibla, çò qu'es sovent dins leis immòbles ancians, pòu existir de bugadariás collectivas. Se non, leis abitants son obligats d'anar dins de bugadariás automaticas geridas per d'entrepreneires privats.


Fichièr:Lavanderia 1886.jpg|
Fichièr:Washing machine with wringer Rural Electrification Administration USA 1930s.gif|
Fichièr:Plättmaschine1.jpg|
Fichièr:Waschvollautomat Constructa 1950er.jpg|
Fichièr:LGwashingmachine.jpg|
Fichièr:Electric steam iron.jpg|
Fichièr:Laundry Room in the Student Residence Office in the City University of Hong Kong.jpg|
Fichièr:Laundry room with other utilities.xcf|


## Principi

Lo principi de la bugada es de passar lei textils de netetjar dins un corrent d'aiga capable de levar la brutícia. Aquò necessita sovent l'usatge de detergents car l'accion mecanica dau corrent d'aiga es pas totjorn sufisenta per dissòudre lei compausats estacats ai fibras. Per exemple, es pas possible de dissòudre una taca d'òli dins d'aiga pura. En revènge, lei tensioactius dei detergents son capables de cumplir aquela foncion sensa dificultat. La sòuda foguèt lòngtemps utilizada coma detergent. Pasmens, lei leissius modèrnas son ben pus eficaças. Contènon generalament de tensioactius capables de cercar de brutícia a l'interior dei teissuts, de produchs alcalins cargats de protegir lei fibras per pas degalhar lo textil, d'agents sequestrants per mantenir la brutícia dins l'aiga e de produchs anti-redeposicion per empachar l'associacion tensioactiu-brutícia de se tornar fixar ai fibras. Pòu tanben i aver d'enzims destinats a atacar de compausats fòrça resistents e de produchs destinats a melhorar lo rendut dei colors (en particular, dau blanc).

Puei, fau eissaurar lo linge per eliminar la màger part de l'aiga demorada entre lei fibras. A temps passat, èra generalament batut ò torçut. Ara, lei maquinas de lavar o centrifugan. L'etapa seguenta es aquela dau secatge. Lo metòde pus ancian consistís a pendre lo linge a l'exterior. Lo pus recent consistís a utilizar un secabugada, una maquina que bofa d'èr caud e eissuch sus lo linge per captar l'umiditat. Puei, vèn l'estiratge que permet de retirar lei plecs dau teissut. Aquela etapa es encara largament manuala, mai de sistèmas professionaus permèton de l'accelerar. De mai, i a desenant de teissuts que necessitan pas ò pauc d'estiratge.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Bugadariá
* Bugadiera.
* Detergent.
* Fèrre d'estirar.
* Lavador.
* Leissiu.
* Linge.
* Maquina de lavar.
* Secabugada.
* Taula per estirar.
* Textil.
* Vèstit.


### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Marie-Noële Denis, « Systèmes culturels et technologie : histoire de la machine à laver », *Culture technique*, n° 17, 1985, pp. 206-212.
* **[[francés|(fr)]]** Quynh Delaunay, *Histoire de la machine à laver : Un objet technique dans la société française*, Rènnas, Presses universitaires de Rennes, 1994.
* **[[francés|(fr)]]** Quynh Delaunay, *La Machine à laver en France : Un objet technique qui parle des femmes*, París, L’Harmattan, 2003.

### Nòtas e referéncias