open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Frasa

Ua **frasa** es un ensemble autonòme de mots o de grops de mots ordenats d'un cèrta faiçon a l'entorn d'un element principau, genaurament un vèrbe conjugat. Los mots que constitueishen ua frasa apartienen a diferentas classas o categorias gramaticaus (nom, adjectiu, vèrbe, advèrbi...). Aqueras unitats gramaticaus simplas pòden constituir ensembles que son los grops de mots o sintagmas (grop nominau, grop adjectivau, grop verbiau, grop adverbiau...). Un grop presenta tostemps un element principau a l'entorn dau quau los autes s'organizan. Per exemple, dens lo grop nominau, aqueth element es lo nom.

## Los tres tipes obligatòris de frasa

Las frasas pòden estar classadas en foncion de la modalitat enonciativa que las caracteriza o en foncion de lor composicion. I a tres tipes de modalitats enonciativas : declarativa, interrogativa e injontiva (o imperatiu). Aqueths tres tipes son obligatòris. Ua frasa ne pòt pas apartiéner sonque a l'un d'aqueths tres tipes en excludir los dus autes. Las autas modalitats son generaument consideradas com facultativas : exclamacion, enfasi....

Lo tipe declaratiu correspon a un acte d'enonciacion. Presenta generaument l'estructura grop nominau + grop verbau. A l'orau, l'intonacion puja puish baisha. Lo tipe interrogatiu correspon a ua question o a ua demanda. Dens las lengas romanicas, es caracterizada per un punt interrogatiu a l'escriut e per ua pujada de la votz en fin de la frasa a l'orau. Lo tipe injontiu exprimeish la volontat deu locutor d'agir sus ua o mantuas personas. Es generaument un ordi mes pòt estar tanben ua demanda, un conselh...

## Los autes tipes de frasa

### L'exclamacion

Una exclamacion ne presenta pas tostemps critèris morfosintaxics plan definits. Ua frasa exclamativa pòt presentar, per exemple, las medishas estructuras qu'ua frasa declarativa o interrogativa. A l'orau, es lo ton de la votz (la votz puja generaurament sus la sillaba tonica deu mot sus lo quau pòrta l'exclamacion) e a l'escriut, la pontuacion, que permeten de véder qu'aqueras frasas son exclamativas. Ua frasa exclamativa pòrta tostemps ua carga afectiva grana, quin que sia lo sentiment exprimit.

### La negacion

La negacion pòt tocar los tres tipes de frasas enonciativas. La negacion « totau » pòrta sus la proposicion sancèra. Per exemple, en gascon, se marca dab los advèrbis *ne*/*non* en relacion dab l'element *pas*. La negacion « parciau » pòrta sus un element de la proposicion (subjècte, complement d'objècte, complement circonstanciau...).

## Ligams intèrnes

* Gramatica.
* Ortografia.

## Nòtas e referéncias
Revista

Una **revista** es una publicacion periodica que sa tòca iniciala es de far la revista de l’actualitat dins son domeni.
## Revistas occitanas
* Òc
* Lo Gai Saber
Lo Castelet

**Lo Castelet** es un toponim occitan de Provença:
* Lo Castelet, en Leberon, comuna dau departament de Vauclusa
* Lo Castelet, comuna dau departament deis Aups d'Auta Provença
* Lo Castelet de Saussas, comuna dau departament deis Aups d'Auta Provença
* Lo Castelet de Sant Cassian, anciana comuna dau departament deis Aups d'Auta Provença, fusionaa en 1973 dins Vau de Chalvanha
* Lo Castelet, comuna dau departament de Var
Lo Castelet de Sant Cassian

**Lo Castelet de Sant Cassian** es una anciana comuna occitana de Provença, fusionaa en 1973 dins la comuna de Vau de Chalvanha. Èra administrativament dins lo departament dei Basseis Aups e la region de Provènça, Aups e Còsta d'Azur.
Le Castelet

**Le Castelet** es una comuna novèla de Normandia, creada en 2019 per la fusion de las comunas de Saint Aignan de Cramesnil e de Garcelles e Secqueville.
Extincion massisa

[thumb|right|Vista d'artista de l'impacte de l'[asteroïde a l'origina de la disparicion dei dinosaures.]]

Una **extincion massisa** (ò **crisi biologica**) es un periòde, relativament brèu a l'escala dei temps geologics, que vetz la disparicion d'au mens 75% deis espècias animalas e vegetalas terrèstras e oceanicas. Aquelei crisis majoras son causadas per de transformacions dau clima generau de la Tèrra ò per de catastròfas naturalas d'amplor mondiala (erupcion volcanica giganta, impacte d'un gròs asteroïde...). Entraïnan generalament de transicions entre de formas de vida dominantas.

A l'ora d'ara, sièis periòdes d'extincion massisa son estadas identificadas :
* l'extincion Ordovician-Silurian (445 Ma) probablament causada per un periòde glaciari. Entraïnèt la disparicion de 85% deis espècias viventas.
* l'extincion dau Devonian (vèrs 380-360 Ma) entraïnèt la disparicion de 75% deis espècias viventas. Foguèt probablament causada per de fenomèns climatics que menèron a de variacions importantas dau nivèu deis oceans e a l'aparicion d'un cubèrt vegetau espés sus lei continents. L'ensemble auriá favorizat l'anoxia dei mitans oceanics. Pasmens, lei causas d'aquela crisi son encara l'objècte de debats importants.
* l'extincion Permian-Triassic (252-245 Ma) foguèt la pus violenta de l'istòria de la Tèrra. Aperaquí 95% de la vida marina e 70% deis espècias terrèstras dispareguèron. Es generalament associada amb l'erupcion dei Trapps de Siberia.
* l'extincion Triassic-Jurassic (201 Ma) es mau coneguda. Causèt la disparicion de 75% deis espècias marinas e de 35% deis espècias terrèstras.
* l'extincion  Cretacèu-Paleogèn (66 Ma) es la pus famosa car entraïnèt la disparicion dei dinosaures (e de 50% deis espècias terrèstras). Es associada amb la casuda d'un gròs asteroïde e l'erupcion dei Trapps de Decan.
* l'extincion de l'Olocèn es un eveniment en cors. Es causat per la fin dau darrier periòde glaciari e, mai que mai, per leis efiechs de la colonizacion umana de la planeta.

Entre aquelei periòdes d'extincion massisa, i a de crisis biologicas mens importantas. Per exemple, l'episòdi pluviau dau Carnian, i a 232 Ma, auriá entraïnat una aumentacion fòrça importanta dei precipitacions qu'auriá favorizat la diversificacion dei dinosaures gràcias a la disparicion de plusors animaus terrèstres.

## Liames intèrnes

* Istòria de la Tèrra.
* Escala dels tempses geologics
## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Krai de Perm

Lo **krai de Perm** (en rus: Пе́рмский край, *Permski krai*) es una entitat federala russa creada lo 1èr de decembre de 2005, après lo referendum de 2004 sus la fusion de l'óblast de Perm e del districte autonòm de Komi-permiak. La vila de Perm venguèt la capitala administrativa de la nòva entitat enlargada.

## Geografia
Lo krai de Perm es situat a l'èst de la plana d'Euròpa orientala e sus lo pendís occidental dels Orals. D'una superfícia totala de , lo krai es per 99,8 % en Euròpa e 0,2 % en Asia.

Lo krai de Perm confronta al nòrd la republica dels Còmis, al nòrd-oèst l'óblast de Kirov, al sud-oèst la republica d’Odmortia, al sud Bashcortostan e a l'èst l'óblast de Sverdlovsk.
Micromecenatge, financement participatiu

Lo **micromecenatge** o **finançament participatiu** (*crowfunding* en anglés) es una aisina de collècta de fons foncionant sus una plataforma internet e permetent a un ensems de contributor de causir collectivament de finançar dirèctament e de manièra traçable de projèctes identificats. Los portaires de projècte desirant collectar de fons per una iniciativa personala, professionala, o fòrça comunitària, pòdon èsser d'entrepresas, de las associacions, dels particulars, etc.

Aquel mòde de finançament se fa sens l'ajuda dels actors tradicionals del finançament, es dich desintermediat. L'espelison de las plataformas de finançament participatiu es estada permesa mercés a internet e a las rets socialas, completant o remplaçant la tradicionala soscripcion. Aquela tendéncia s'inscriu dins un movement mai global : aquel de la consomacion collaborativa e de la produccion participativa.

Lo finançament participatiu compren diferents sectors coma lo don (amb e sens recompensa),  lo prèst (sens interès, amb interès o amb obligacion) e l'investiment (en capital o en redevança).
Observatòri Astrofisic de Şamaxı

L**Observatòri Astrofisic de Şamaxı**, (en azèri: *Nəsirəddin Tusi Adina Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası*), es un observatòri astronomic situat a Şamaxı, en Azerbaitjan al sud-èst del Grand Caucàs. Es la basa del sector d'Astrofisica de l'Institucion de Fisicas de l'Acadèmia Nacionala de Sciéncias d'Azerbaitjan, e es situat aperaquí a 22 km de centre de Şamaxı e a 144 km de Bakó, a una altitud de 1435 m.

thumb|Observatòri Astrofisic de Şamaxı

## Istòria
Lo bastiment de l'observatòri foguèt començat en 1958 e s'inaugurèt oficialament lo 13 de genièr de 1960. Lo scientific azerbaidjanès Yusuf Mammadaliyev tenguèt un grand ròtle dins la fondacion de l'observatòri.

Pendent lo periòde sovietic, l'observatòri mesurèt la polarizacion electromagnetica de Cometa d'Arrèst. En 1991, l'observatòri recebèt lo sieu nom actual en onor de Nasir ad-Din at-Tusi, un matematician, fisician e astrònom de l'Edat Mejana. En setembre de  2008 se renauiguèron l'observatòri, la sala d'exposicion, lo musèu, las salas de conferéncia, sièis bastissas per telescòpis e la bastissa administrativa principala.

## Telescòpis
L'instrument principal, lo telescòpi reflector fabricat en Alemanha, amb un miralh de 2 mètres de diàmetre, foguèt lo primièr grand telescopi de sud de Caucàs. S'i tròban tanben amb los instruments seguents:

* Telescòpi solar orizontal amb un miralh principal de 50 cm de diàmetre, per investigacions espectrals d'atmosfèra solara;
* Telescòpi AFR-2 amb dimensions de 20/13 cm;
* Telescòpi AZT-8 amb un miralh de 70 cm de diàmetre;
* Telescòpi de la companhiá Carl Zeiss, amb un miralh de 60 cm de diàmetre;
* Telescòpi de Maksutov, amb 35 cm de diàmetre.

## Galariá

Fichièr:Telescope in Pirgulu State Reserve Observatory. Photo by Uzeyir Mikayilov 0.jpg
Fichièr:Resedxana.jpg
Fichièr:Şamaxı Astrofizik Rəsədxana.jpg
Fichièr:Shemakhy Astrophysical Observatory.JPG
Fichièr:Shamakhi Astrophysical Observatory 20.jpg
Fichièr:Shamakhi Astrophysical Observatory 3.jpg


## Referéncias

## Ligams extèrnes

*
Hanna Sharconòva

**Hanna Sharconòva** (*Ганна Шаркунова,* n. 14 d'octobre de 1984 a Babroïsc) es una cantaira belarussa.

## Biografia
Nascuda dins lo vilatjòt de Babroïsc, fa d'estudis de pedagogia e de musica. A un filh, Maxim, nascut en 2017. Viu a Mensc.

## Discografia
«Сердце красавицы» (2008):

* 1. Красавица
* 2. Последний лист
* 3. Бежать
* 4. Буду помнить
* 5. Прощай
* 6. Два океана
* 7. Белый флаг
* 8. Рядом с тобою быть (duo amb Heorhi Caldon)
* 9. Красавица (version originala)
* 10. Прощай (version dançarèla)
* 11. Только не уходи (duo amb Herman)
* 12. Утонем
* 13. Красавица (version originala)
* 14. Сорваться и вниз
* 15. Последний лист (version difusada)
* 16. Буду помнить (version originala)
* 17. Последний лист (vidèo)

«Я сильная» (2015):

* 1. Всё это было
* 2. Мы будем первыми
* 3. Отпускаю навсегда (radio edit)
* 4. Я знаю её в лицо
* 5. Если не ты
* 6. В тишине рассвета
* 7. Буду помнить (version piano)
* 8. Я сильная
* 9. Земная любовь
* 10. И жизни не хватит
* 11. Не больно
* 12. Отпускаю навсегда (version originala)
* 13. Что, если мы (duo amb Litesound)
* 14. Жураука (duo amb Quiril Ermacòv)
* 15. Я знаю её в лицо (DJ Satim RMX)
* 16. Просто слова

## Cançons

* «Татуировка» (2016)
* «Не прощаясь» (feat. Di-Bronsc)
* «Сильно» (2017)
* «Мы будзем першымi» (2017)
* «Полотно» (2017)
* «Всё что я загадаю» (2019)
* «Роль второго плана» (2019)
* «Свобода — это Рай» (2019.; amb BezBileta)
* «Воины света» (2019; cover Brutto) 
* «Шалі» (2020; amb Zmitser Vaitsioshquevich; cover Lady Gaga, Bradley Cooper «Shaloow»)
* «Песня счастливых людей» (2020) 
* «Рисунки на стене» (2020)
Enciclopèdia Sovietica Azerbaitjanesa

thumb|250px|Dètz volums de l'Enciclopèdia Sovietica Azerbaitjanesa
L**Enciclopèdia Sovietica Azerbaitjanesa** (en azèri: *Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası*, mas en alfabet cirillic, *Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы*) es una enciclopèdia universala en dètz volums publicats a Bakó (Republica Socialista Sovietica d'Azerbaitjan) entre 1976 e 1987 per l'Acadèmia Nacionala de Sciéncias de l'Azerbaitjan. Los directors editorials ne foguèron Rasul Rza e Jemil Kuliyev. S'èra programat la publicacion d'un volum especial monografic sus Azerbaitjan après los dètz volums del còrs principal de l'enciclopèdia, mas los problèmas politics e la crisi economica o empediguèron.

## Lista de volums amb la data de publicacion

## Referéncias
Vienna Allobrogum

**Vienna Allobrogum** èra una ciutat galloromana que se trobava en ribas de Ròse e qu'es venguda la ciutat moderna de Viena. Pichona ciutat gallesa, venguèt romana aprèp que lo pòble gallés que i demorava, los allobroges, foguèsson vencuts per l'armada romana en -121.
Temple d'August e Lívia

Lo **Temple d'August e Lívia** es un temple galloroman que foguèt bastit en dos còps al primièr sègle de nòstra èra dins un santuari de la ciutat galloromana de Vienna Allobrogum (uèi Viena en Isèra) por lo culte de l'Emperaire August e de sa molhèr Lívia. Lo temple d'August e Lívia es encara vesedor uèi a Viena, foguèt preservat durant de sègles e es uèi un dels temples mièlhs conservats del monde de la Roma antica amb lo de Nimes.
Pau Brocar

**Pau Pèir Brocar** (*Paul Pierre Broca* en francés; Senta Fe la Granda, 28 de junh de 1824—París 19 de julhet de 1880) es un mètge, anatomista e antropològ de l'Agenés lengadocian. Es subretot conegut per sas recercas sus l'airal de Brocar, una region dau lòbe frontau que pòrta son nom. L'airal de Brocar es implicada dins lo lengatge. Sos trabalhs an revelat que lo cervèl daus pacients afasics conteniá de lesions dins una part particulara dau cortex, dins la region frontala esquèrra. Foguèt la primièra pròva anatomica de la localizacion de la foncion cerebrala. Lo trabalh de Brocar a tanben contribuit al desvolopament de l'antropologia fisica, en fasent progressar la sciéncia de l'antropometria.
Republica dei Corsaris

vinheta|Bandièra
vinheta|Localisacion dei Bahamas dins la region
La **Republica dei Corsaris**, o **Republica dei Piratas**, es lo nom dau repaire format, a partir de 1706 e fins en 1718, per d'ancians corsaris, venguts piratas, a Nassau, sus l'isla de Nòva Providència (New Providence en anglés), dins leis actuaus Bahamas (Cariba).

## Descripcion
Malgrat qu'avent pas jamai constituit un Estat organizat au sens pròpri dau tèrme, aquela republica foguèt regida, tot lo long de son existéncia, per son pròpri còdi de leis independent. Leis activitats que i espandiguèron lei piratas membres provoquèron de nombroses deterioraments sus lo comèrci e la navegacion antillesa, fins qu'un governador britanic frescament nomenat en 1718, Woodes Rogers, restaura l'autoritat coloniala en metent fin a la preséncia pirata a Nassau. Utilizèt lei perdons reiaus e lei fòrças militaras per eradicar la Piratariá dins lei Caribas.

La Republica dei Corsaris èra poblada d'ancians corsaires, vengudas pirata per desercion subretot, e d'ancians fugitius que s'èran escapats de colonias espanhòlas vesinas.

Una proclamacion publicada lo 5 de setembre de 1717, per George Ièr de Granda Bretanha,  promet lo perdon reiau per totei leis infraccions de piratariá, la condicion essent la reddicion au mai tard lo 5 de setembre de 1718, espandit mai tard au 1r de junh de 1719.

Aquò marca la fin de la Republica dei Corsaris.

## Posterioritat
La Republica dei Corsaris es visibla dins lo videojòc Assassin's Creed IV: Black Flag.

Es tant una bona part dau tèma  de l'accion de la sèria *Black Sails*, avent per tela de fons la Republica dei Piratas e la lucha d'aquelei darrièrs contra leis angleses.

## Nòtas e referéncias
1.Butler, Lindley S. (2000). *Pirates, Privateers, and Rebel raiders of the Carolina Coast. Chapel Hill & London. The University of North Carolina Press. P.12. ISBN 0-8078-2553-0*

2. Brigham 1911, pp. 176-180

3.Jean-Marie Quéméner, *La Republica dei Piratas*, 2019

## Articles connèxes

* Piratariá dins lei Caribas
* Woodes Rogers
* Nassau (Bahamas)
* Corsari
* 1717–1718 Acts of Grace

## Ligams extèrnes

* Republic of Piratas
* St. Augustine Pirata and Treasure Museum website
* Link to outline of Nassau history
* Article about the Bahamas and the Golden Age of Piracy
* Website òm Pirata Còdi
Donatello

**Donato di Niccolò di Betto Bardi** ( 1386 – 13 de decembre de 1466), mai conegut coma **Donatello**, foguèt un esculptor italian de la Renaissença. Nascut a Florença, estudièt l'esculptura classica e la faguèt servir per desvolopar un estil Renaissança complet en esculptura. Passèt de temps dins d'autras vilas, e pendent que i travalhava sus de comandas, ensenhava als autres; sos sojorns a Roma, Pàdoa e Siena an introduït dins d'autras partidas d'Itàlia sas tecnicas, desvolopadas durant una longa e fructuosa carrièra. Finançat per Cosimo de 'Medici, lo David de Donatello foguèt la primièra esculptura masculina nuda autoportanta dempuèi l'Antiquitat.

Trabalhèt la pèira, lo bronze, la fusta, l'argila, l'estuc e la cira, e aviá plusors assistents, quatre essent benlèu lo nombre tipic. Emai que sas òbras pus conegudas sián   principalament d'estatuas redondas, desvolopèt un tipe novèl de bas-relièu fòrça pauc prigond per las òbras pichonas, e una granda part de sa produccion èra constituïda de relèus arquitecturals pus grands.

## Galariá

File:San giovanni evangelista di donatello 03.JPG|*Sant Joan l'Evangelista* (1408-1415), q'ocupèt fins en 1588 un bojal dins la faciada de la Catedrala de Florença, uèi al Museo dell'Opera del Duomo
File:Donatello david plaster replica head and shoulders front right 1000px wide.jpg|Lo David de Donatello
File:La Vierge et l'Enfant - Donatello - Musée du Louvre Sculptures RF 353.jpg|''La Madonna e l'enfant'', terracotta, c. 1440, Louvre
File:Gattamelata.jpg|*[[Monument equestre de Gattamelata]]* (1445–1450), Pàdoa
file:Cappella di s. giovanni, siena, 16 s. giovanni di donatello.JPG|Estatua de *[[Sant Joan Baptista]]* al Duomo di Siena, c. 1455
File:Donatello, maria maddalena 03.JPG|*[[Magdalena penitenta (Donatello)|Magdalena penitenta]]*, fusta, c. 1440-1442, Museo dell'Opera del Duomo, Florença
File:Il Cristo di Sant'Angelo di Legnaia.jpg|*Il Cristo di Sant&#039;Angelo di Legnaia*
Loina (omonimia)

**Loina** es un idronim, toponim e antroponim occitan:
* Loina es un riu de Provença, afluent d’Arc
* Loina es un vilatge a broa de Loina, part de la comuna d’Ais
* lo ducat de Loina, en Torena, es un fèu creat al s. XVII per l’ostau de Loina
* Loina, ancianament Maillé, es una comuna de Torena, en França, qu’èra possession de l’ostau de Loina e centre dau ducat de Loina
Loina

**Loina** (*Luynes* en francés) es un vilatge occitan de Provença, sus l’aiga dau meteis nom. Es de la comuna d’Ais. 

## Liames intèrnes

* Ais de Provença
* Necropòli Nacionala de Loina

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Loina (aiga)

**Loina** es un riu de Provença, afluent de Lar. Nais a Mimet e travèrsa lei comunas de Gardana e d’Ais ont rejonh Arc. A donat lo nom au vilage de Loina.
Ennenda

**Ennenda** es una anciana comuna soïssa del canton de Glarona, ara fusionada dins la comuna de Glarona Mejana.
Glarona Mejana

**Glarona Mejana** (*Glaris Centrum* en alemand) es una comuna soïssa del canton de Glarona, e lo caplòc d’aquel canton. Es creada en 2011 per fusion de Glarona, Ennenda, Netstal e Riedern.
Óblast de Kherson

L**'óblast de Kherson** (en ucraïnian: Херсонська область, *Khersons’ka oblast’*) es una subdivision administrativa d'Ucraïna. Sa capitala es la vila de Kherson. Comptava 1 milion d'abitants en 2021.

## Geografia
L'óblast de Kherson es situat al sud d'Ucraïna e cobrís una superfícia de . Es banhat al sud-èst per la mar d'Azov e al sud-oèst per la mar Negra. Dnièpre la traversa a partir del nòrd oèst. La restanca de Kakhovka e l'estuari de Dnièpre se tròban dins l'oblast. L'istme de Perekop separa l'óblast de Kherson de la peninsula de Crimèa.

L'oblast es limitat al nòrd par l'óblast de Dnipropetrovsk, a l'èst par l'óblast de Zaporizhzhia, al sud per la mar d'Azov, los paluns e lònas de Syvach, la republica autonòma de Crimèa e la mar Negra, a l'oèst per l'óblast de Mykolaiiv.
Liz Truss

**Mary Elizabeth Truss**, dita **Liz Truss**, nascuda lo 26 de julhet de 1975 a Oxford, es una femna politica britanica. Venguèt Primièra ministre del Reialme Unit lo 6 de setembre de 2022, l'endeman de son eleccion a la direccion del Partit conservator. Demissionèt 45 jorns après.

Liz Truss ocupèt de fonccions al cabinet dempuèi 2014, quora venguèt secretària d'Estat a l'Environament, a l'Alimentacion e als Afares rurals dins lo primièr governament de David Cameron. Venguda lord chancelier e secretària d'Estat a la Justícia en 2016 amb Theresa May, puèi secretària d'Estat al Comerci internacional e presidenta de la Commission del Comerci en 2019 amb Boris Johnson, foguèt nomenada secretària d'Estat als Afars estrangièrs, del Commonwealth e del Desvolopament en 2021.
Unya

**Unya** es eth nom en catalan der ancian municipi aranés d’Unha. Es utilizat oficialament enter eth 1980 e eth 1984.
Tractat de Neuilly

Lo **Tractat de Neuilly** es un tractat signat lo 27 de novembre de 1919 a Neuilly-sur-Seine. Fa partida dei tractats de patz que marcan la fin de la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918). Definís lo reglament dau conflicte entre leis Aliats e Bulgaria. Sei clausas principalas enterinèron la pèrda de plusors territòris per Sòfia :
* a l'oèst, lei districtes de Strumica, de Tsaribrod, de Timok e de Bosilegrad foguèt annexats per Iogoslavia.
* au nòrd-èst, la Dobrodja dau Sud venguèt tornarmai romanesa.
* au sud, Grècia recebèt la màger part de la Tràcia Occidentala entraïnant la disparicion de l'accès bulgar a la Mar Egèa.
En mai d'aquò, Bulgaria deguèt pagar una indemnitat de guèrra de dos miliards de francs aur. Pasmens, aquela sòma èra tròp importanta per lei possibilitats economicas dau país e foguèt pus tard reducha. Enfin, lei fòrças militaras bulgaras èran limitadas.

Lo tractat de Neuilly foguèt una catastròfa per Bulgaria en causa de l'arribada de  refugiats que quitèron lei regions perdudas. Aquò alimentèt un sentiment reviosionista fòrt e causèt de trèbols recurrents durant l'entre doas guèrras. Finalament, Bulgaria jonhèt Alemanha durant la Segonda Guèrra Mondiala per reconquistar lei territòris perduts.

## Liames intèrnes

* Premiera Guèrra Mondiala.
* Tractat de Versalhas.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean Lopez, « Le traité de Neuilly », *Science & Vie : Guerres & Histoire*, novembre de 2018, p. 37.

## Nòtas e referéncias
Tractat de Saint-Germain-en-Laye

[thumb|right|Partiment d'[Àustria-Ongria organizat per lo tractat.]]

Lo **Tractat de Saint-Germain-en-Laye** es un tractat signat lo 10 de setembre de 1919 a Saint-Germain-en-Laye. Fa partida dei tractats de patz que marcan la fin de la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918). Definís lo reglament dau conflicte entre leis Aliats e Àustria. Sei clausas organizèron lo partiment de la partida austriana d'Àustria-Ongria entre leis Estats venguts independents en 1918 (Polonha, Checoslovaquia, Iogoslavia...), l'annexion de certanei territòris frontaliers per Itàlia e Romania e la mesa en plaça de l'Àustria contemporanèa. De mai, la fusion entre Àustria e Alemanha foguèt enebida. En mai d'aquò, lei fòrças militaras austrianas foguèron limitadas e lo país deguèt pagar de reparacions. Enfin, leis Estats novèus poguèron reclamar la restitucion deis òbras d'art presentas dins lei colleccions imperialas reünidas per lei Habsborg.

Aqueu tractat confiermèt la disparicion d'Àustria-Ongria, poissança majora en Euròpa dempuei la fin de l'Edat Mejana. Pasmens, sa consequéncia principala foguèt la desorganizacion prefonda de l'economia de l'Euròpa Centrala en causa de la multiplicacion dei frontieras dins la region. En particular, aquò entraïnèt una crisi economica e sociala grèva en Àustria. Ansin, l'oposicion au sistèma de Versalhas foguèt un sentiment fòrt dins la populacion austriana, çò que favorizèt l'annexion dau país per l'Alemanha Nazi d'Adolf Hitler en 1938.

## Liames intèrnes

* Premiera Guèrra Mondiala.
* Tractat de Versalhas.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Georges Morgain, *La Couronne autrichienne et le Traité de Saint-Germain*, Sirey, 1927.

## Nòtas e referéncias
Departament de Liamone

Lo **departament de Liamone** es ua division administrativa francesa en Corsega, creada en 1793 e suprimida en 1811.

## Istòria
Lo decret deu 11 d'agost de 1793 parteish lo departament de Corsega en dus: lo departament de Golo, au Devant, damb la prefectura a Bastia, se guarda lo numèro 19. Lo departament de Liamone, au Darrèr, damb la prefectura a Aiacciu, preng lo numèro **90**. 

Lo departament es devesit en tres districtes: Vicu, Sartè e Aiacciu. Son suprimits en 1795.

En 1800, lo departament es devesit en tres arrondiments: Vicu, Aiacciu e Sartè.

Lo senatus consulte deu 19 d’abriu de 1811 suprimeish los dus departaments de Golo e Liamone e restaura lo departament de Corsega.
Óblast de Zaporizhzhia

L’**óblast de Zaporizhzhia** (en ucraïnian: Запорізька область) es una subdivision administrativa del sud-èst d’Ucraïna. Sa capitala es la vila de Zaporizhzhia. Comptava 1,7 milion d'abitants en 2021.

## Geografia
L'óblast de Zaporizhzhia cobrís une superfícia de  e s'estend entre Dnièpre e la mar d'Azov. Es bordada al nòrd per l'óblast de Dnipropetrovsk, a l'èst per l'óblast de Donetsk, al sud per la mar d'Azov e  a l'oèst per l'óblast de Kherson. L'oblast alberga dos parcs nacionals : lo Parc nacional Velykyï Louh e lo Parc nacional de Pryazovske.

## Istòria
[vignette|L'anciana region istorica [Zaporoga dins l'Ucraïna actuala.]]
Aquesta óblast gardèt lo nom de la patria dels Cosacs zaporògs, que correspond a las óblasts actualas de Chernihiv, Sumy, Poltava e Kharkiv, e a la part orientala de l'óblast de Dnipropetrovsk.
Principi dei nacionalitats

Lo **principi dei nacionalitats** es una doctrina politica que considèra que cada nacion (un grop sociau aguent una origina, una istòria, una cultura e un mòde de vida comuns) a lo drech de se constituïr en Estat autonòm quand ocupa un territòri determinat. Definit per la Revolucion Francesa, aqueu principi aguèt un ròtle major durant lo sègle XIX (Prima dei Pòbles, unificacions italiana e alemanda...) e après la Premiera Guèrra Mondiala (Tractat de Versalhas...). Après 1945, participèt a la justificacion de l'independéncia dei pòbles colonizats e evolucionèt per integrar lo principi dau drech d'autodeterminacion dei pòbles.

## Liames intèrnes

* Autodeterminacion.
* Estat.
* Nacion.
* Pòble.
* Politica.
* Sobeiranetat.


## Bibliografia

* **[[alemand|(de)]]** R. Spiering e N. Albrecht, *Politik auf einen Blick*, 1990.

## Nòtas e referéncias
Tractat de Lausana

thumb|right|Turquia après lei Tractats de Sèvres e de Lausana.

Lo **Tractat de Lausana** es un tractat internacionau signat lo 24 de julhet de 1923. Fa partida dei tractats de patz que marcan la fin de la Premiera Guèrra Mondiala. Signat a l'eissida de la Guèrra d'Independéncia Turca, a la particularitat de remplaçar lo Tractat de Sèvres conclut en 1920 entre l'Empèri Otoman e leis Aliats. D'efiech, lei nacionalistas turcs menats per Mustafa Kemal avián refusat aqueu premier acòrdi. Après plusors guèrras, ocupèron la màger part d'Armenia e de Curdistan e expulsèron l'armada grèga desbarcada dins la region d'Esmirna.

Lo Tractat de Lausana sancionèt donc la victòria turca e l'Estat fondat per Mustafa Kemal reconquistèt lei regions perdudas en Anatolia per l'Empèri Otoman. Grècia gardèt lo contraròtle de la màger part deis illas de la Mar Egèa. De cambis de populacion foguèron organizats entre lei dos país. La neutralitat dei Destrechs foguèt tornada afiermar. Pasmens, en cambi, Turquia obtenguèt l'annulacion dei limits impausats a sei fòrças armadas e l'abolicion dau regime dei capitulacions que permetiá ai poissanças occidentalas d'intervenir dins leis afaires intèrnes de l'Empèri Otoman.

## Liames intèrnes

* Empèri Otoman.
* Guèrra d'Independéncia Turca.
* Premiera Guèrra Mondiala.
* Tractat de Sèvres.
* Tractat de Versalhas.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jacques Benoist-Méchin,* Mustapha Kémal ou La mort d'un empire*, A. Michel, coll. « Le Loup et le Léopard », 1991 (1 edicion en 1954).
* **[[francés|(fr)]]** Jacques Thobie, « De Constantinople à Ankara : d’un empire piétiné à une république respectée », *Relations internationales*, n° XXXI, 1982, pp. 263-282.

## Nòtas e referéncias
Batalha d'Ollantaytambo

La **batalha d'Ollantaytambo** es una batalha de la conquista espanhòla de l'Empèri Inca que se debanèt en genier de 1537. Marquèt una importanta victòria defensiva inca que permetèt au rèi Manco Inca II de fondar lo Reiaume de Vilcacamba, sèti de la resisténcia inca fins a 1571, e d'organizar una còntra-ataca en direccion de Cusco que foguèt assetjada sensa succès en 1536-1537.

Ollantaytambo èra una fortalesa inca situada a 75 km au nòrd-oèst de Cusco. En despiech dei desfachas de 1532 a 1535, permetèt a Manco Inca II, un subrevivent de la dinastia reiala plaçat sus lo tròne per lei *[[conquistador]]s*, de federar lei guerriers desirós de resistir ais Espanhòus. Son projècte foguèt tanben ajudat per lei combats entre Francisco Pizarro e Diego de Almagro. Dispausant d'una armada de  òmes, Manco Inca II fortifiquèt leis accès a la fortalesa e comencèt lo sètge de Cusco lo 6 de mai de 1536. En fàcia, Hernando Pizarro reüniguèt una fòrça de  guerriers indigèns menats per un centenaus de *conquistadors*. Ataquèron lei posicions incas en genier de 1537 e se turtèron a una resisténcia acarnada. De mai, après cinc ans de guèrra, leis Incas avián realizat de progrès importants e èran desenant capables d'utilizar d'armas europèas. Ansin, après aver arrestat plusors assauts, poguèron passar a l'ataca. En dificultat, leis Espanhòus aprofichèron la nuech per abandonar lo prat batalhier.

Premiera victòria inca majora dins la guèrra còntra leis Espanhòus, la batalha d'Ollantaytambo permetèt ais Incas de renforçar sei posicions a l'entorn de Cusco. Pasmens, l'arribada de renfòrç espanhòus en març permetèt ai defensors de resistir victoriosament. Leis Incas contunièron de tenir la fortalesa durant quauqueis annadas avans de se retirar a Vilcacamba. Demenits, leis Espanhòus poguèron pas menar de perseguida e lo Reiaume Inca subrevisquèt fins a 1571.

## Liames intèrnes

* Conquista Espanhòla de l'Empèri Inca.
* Manco Inca II.
* Reiaume de Vilcacamba.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Balakliia

**Balakliia** (ucraïnian : Балаклія) es una vila del raion d'Yzium, dins l'óblast de Khàrkiv, a l'èst d'Ucraïna, del costat nòrd-èst de la ribièra Siverskyi Donets près de l'endrech que la rejonh la ribièra Balakliika que travèrsa la vila. Es un caireforç ferroviari important dins l'óblast. Balakliia alberga l'administracion de la *[[hromada]]* urbana de Balakliia, una de las hromadas d'Ucraïna. En 2021, sa populacion èra estimada a 26 921 abitants.

Lo 3 de març de 2022, pendent l'invasion russa d'Ucraïna, las fòrças russas capturèron la vila.

Lo 6 de setembre de 2022, las fòrças armadas ucraïnianas lancèron una contraofensiva vèrs la vila, tornèron prene la vila vesina  de Verbivka e assetgèron la vila. Lo 8 de setembre lo drapèu ucraïnian ondejava tornarmai sus l'ostal de la comuna e las fòrças ucraïnianas avián avançat dins lo centre de la vila. Lo vèspre de fonts oficialas confirmèron la presa totala de la vila.
Hromada

Una ***hromada*** ( ucraïnian : територіальна громада , romanizat : terytorialna hromada , «comunautat territoriala») es una unitat de basa de la division administrativa en Ucraïna , semblabla a una municipalitat . Foguèt creada pel governament ucraïnian lo 12 de junh de 2020. De tèrmes similaris existisson en Polonha (*gromada*) e en Bielorussia (*hramada*). La traduccion literale del tèrme es "comunautat", coma los tèrmes utilizats dins los Estats d'Euròpa occidentala:  Alemanha (*Gemeinde*), França (*commune*) e Itàlia (*comune*).
Jaro Prohaska

**Jaro Prohaska** (1891–1965) es un baritòn-bassa austriac conegut mai que mai per de ròtles wagnerians.

## Biografia
Jaro Prohaska o *Jaroslav Prohaska* (son nom oficial ?) nasquèt a Viena (Austria) lo 24 de genièr de 1891 e moriguèt a Munic lo 28 de setembre de 1965.

Entre 1898 e 1906, Prohaska èra solista alto dins lo còr D. Peterlinis (Còr de drolles de Viena). Estudièt la musica ambe Otto Müller e en 1907 venguèt organista, puèi en 1909 Regens chori a Senta Tecla. Après que foguèt prisonièr de guèrra (1915-18), venguèt cap de còr a Viena e estudièt lo cant. Jaro Prohaska foguèt engatjat en 1922-25 a Lübeck, en 1925-31 a Nurembèrg (segon Riemann a Praga tanben), puèi en 1931-52 a l'Opèra d'Estat de Berlin. De 1952 a 1959, venguèt director de l'escòla d'opèra de Berlin. Faguèt d'aparicions nombrosas al Festenal de Bayreuth entre 1933 e 1944 e a l'Opèra nacional de Viena entre 1934 e 1937 .

Son fraire cabdèt Paul Georg, violoncellista, nasquèt lo 9 d'abrial de 1903 a Viena e moriguèt lo 2 de junh de 1989 a Graz.

## Importància musicala
Jaro Prohaska agèt l'onor de cantar ambe'ls pus grands pendent l'edat d'aur del cant wagnerian, sense èsser completament de lor nivèl, pr'amor d'una votz que mancava d'omogeneïtat, en tot cas a l'epòca dels enregistraments, ont aviá la cinquantena.

Es documentat dins de ròtles de baritòn, Kurwenal (Tristan e Isòlda), Friedrich von Telramund (Lohengrin) e de baritòn-bassa, Hans Sachs (Los Mèstres cantaires de Nurembèrg), l'Olandés (L'Olandés volant), etc.

## Nòtas
František Vymazal

**František Vymazal** (Topolany de Vyškov, 6 de novembre de 1841–Brno, 6 d'abril de 1917) èra un poliglòta, pedagòg, autor e traductor del rus e de l'alemand.

## Vida
Nascut dins una familha fòrça paura, èra autodidacte e viviá coma corrector dins una estampariá de Brno, un trabalh fòrça mal pagat que deguèt daissar pr'amor d'una malautiá dels uòlhs. Visquèt sol, sens familha e gaireben sens amics. En 1916 foguèt jutjat per nautra traïson que volguèt pas respectar l'imne de lAustria-Ongria, en realitat vengut sord l'aviá pas conegut e foguèt lèu liberat. Moriguèt escrachat per un tramvai qu'aviá pas vist venir, qu'èra gaireben òrb.

## Òbras
Publiquèt tota una seria de manuals per aprene las lengas, coma lo rròm de Chequia.

## Bibliografia
* Joan Francés Blanc. "O české romštině a o Františku Vymazalovi". in František Vymazal. ''Cikánsky snadno a rychle''. Vert-Saint-Denis: Edicions Talvera. 2012. ISBN 979-10-90696-28-0.
Pacte de Locarno

[thumb|right|[Gustav Stresemann, Austen Chamberlain e Aristide Briand durant lei negociacions de Locarno.]]

Lo **Pacte de Locarno** (ò leis **Acòrdis de Locarno**) son un ensemble d'acòrdis internacionaus concluts durant una conferéncia organizada en Soïssa dau 5 au 16 d'octòbre de 1925. Reüniguèt principalament Aristide Briand (França, Austen Chamberlain (Reiaume Unit), Benito Mussolini (Itàlia), Gustav Stresemann (Alemanha) e Émile Vandervelde (Belgica), Edvard Benes (Checoslovaquia) e Aleksander Skrzynski (Polonha). Adoptèron divèrsei mesuras destinadas a renforçar la patz en Euròpa e l'aplicacion dei principis fondators de la Societat dei Nacions :
* França, Belgica e Alemanha reconoguèron sei frontieras mutualas.
* lo recors ais armas per França èra considerat coma legitim en cas de reocupacion de la zòna desmilitarizada de Renània per Alemanha.
* l'arbitratge èra obligatòri entre Alemanha, França, en Belgica, Polonha e Checoslovaquia en cas de conflicte.
* Alemanha refusèt de reconóisser lei frontieras de Polonha e de Checoslovaquia mai acceptèt de pas lei violar.
En cambi de la ratificacion d'aqueleis acòrdis, Alemanha obtenguèt l'evacuacion de la zòna de Colonha e un sèti permanent a la Societat dei Nacions.

Lo Pacte de Locarno foguèt un episòdi important de la diplomacia pacifista de l'entre doas guèrras. Pasmens, foguèt rapidament minats per la [crisi economica de [1929. Foguèt definitivament annulat per Adolf Hitler en 1936 amb la remilitarizacion de Renània.

## Liames intèrnes

* Societat dei Nacions.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Jon Jacobson, *Locarno diplomacy: Germany and the west, 1925–1929*, Princeton University Press, 1972.

## Nòtas e referéncias
Musica seriala

[thumb|right|[Arnold Schönberg, musician austrian considerat coma lo fondator de la musica seriala.]]

La **musica seriala** (ò **serialisme**) es una tecnica de composicion musicala fondada sus l'utilizacion de serias d'elements musicaus preestablits e invariables. Iniciada en 1923 per Arnold Schönberg (1874-1951), es eissida de movements precursors ja visibles, per exemple, dins l'òbra de Gustav Mahler (1860-1911). Permetent de realizar d'òbras atonalas, foguèt un corrent musicau dau sègle XX amb de personalitats coma Alban Berg (1885-1935) e Anton Webern (1883-1945).

L'aparicion de la musica seriala es lo resultat de l'oposicion de plusors musicians ai règlas tradicionalas de la tonalitat. Per trobar de libertats novèlas, desvolopèron una teoria composicionala novèla, lo dodecafonisme, basada sus lei 12 tons cromatics. Generalament, aquelei tons son utilizats segon un principi d'enumeracion e sensa repeticion. Aquela musica aguèt un ròtle important dins la musica sabenta occidentala fins ais ans 1980.

## Liames intèrnes

* Musica.
* Musica contemporanèa.
* Musica sabenta.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicolas Darbon, *Les Musiques du Chaos*, coll. « Sémiotique et philosophie de la musique », L’Harmattan, 2006.
* **[[francés|(fr)]]** Caroline Delume e Ann-Dominique Merlet, *La Musique du XXe siècle d’Arnold Schoenberg à nos jours*, Fuzeau, 2001.

## Nòtas e referéncias
Fonetica

La **fonetica** es la branca de la lingüistica que descriu la formacion e la percepcion deus sons sens considerar la lor foncion dens la comunicacion lingüistica.

## Ligams intèrnes

* Alfabet fonetic internacionau.
* Fonologia.

## Bibliografia

* ''Handbook of the International Phonetic Association (I.P.A) - A Guide to the use of the International Phonetic Alphabet, Cambridge University Press, 1999.
Tiret

Lo **tiret** es un signe tipografic. Dens ua frasa, serveish tà isolar e hicar en relhèu dens ua frasa un mot o un grop de mots que constitueishen un comentari. Se met generaument un tiret abans lo comentari e un aute après. Lo segond tiret desapareish quan l'element isolat correspon a la fin d'ua frasa. A la debuta d'ua frasa, un tiret sol serveis tà introdusir dens un dialòg las paraulas deus diferents intervienents e, dens un dialòg, tà senhalar un cambiament d'interlocutor. Dens aquesta cas, las verguetas ne s'emplegan pas.

En tipografia, existeish duas formas de tiret :
* lo quadratin ( — ) generaument emplegat taus dialògs.
* lo semi-quadratin ( – ) generaument emplegat tà isolar un comentari.
Ne cau pas con·hóner lo tiret dab lo junhent ( - ) qu'es mei braç.

## Articles connèxes

* Pontuacion
* Punt interior
Barra oblica

La **barra oblica** es un signe de pontuacion. La màger part deu temps es una barra clinada simpla. Dessepara generaument dus elements que s'opausan e, dens aqueste cas, pren un espaci insecable abans e après (ex.: *[[Canis lupus familiaris|can]]*  /*[[Felis silvestris catus|gat]]*, *[[fuòc]]* / *[[aiga]]*). Dessepara tanben, dens ua categoria o un paradigme dus elements equivalents. Dens aqueste cas, n'i a pas nat espaci ni abans ni après (ex.: *[[Cosina (espaci)|cosina]]*/*[[sala de manjar]]*).

En fonologia, la barra oblica serveish tà enquadrar ua transcripcion fonologica. Per exemple, en gascon, lo mot *[[vin]]* es compausat de dus fonèmas notats /b/ e /i/. En matematicas, es tanben lo signe de la division dens las expressions fraccionàrias (ex : 15/3 = 5,120 km/h). Enfin, la barra oblica s'emplega après la chifra de las segondas entà marcar los detzaus o centaus de segonda (ex : 17/100 de segonda).

## Ligams intèrnes

* Pontuacion.
Etan

L**'étan** es un idrocarbur de la familha dels alcans de formula bruta C2H6. Es un gas combustible, incolòr e inodòr que se pòt trobar dins lo gas natural e tanben dins los gases del petròli.

L'etan es lo reactiu de basa per la sintèsi de l'etilèn via le vapocracatge, del monochloro-, del 1,1-dicloro-, e del 1,1,1-tricloroetan per cloracion. En combinant la cloracion amb l'oxicloracion, lo clorur de vinil pòt èsser sintetizat e la reaccion de l'etan amb l'acid nitric en fasa gasosa permet la formacion del nitrometan e del nitroetan

L'etan es un constituent del gas de petròli liquefiat qu'es un combustible utilizat coma remplaçant del gas natural per d'aplicacions particularas.
Margarida d'Oingt

**Marguerite de Oingt**, mòrta l'11 de febrièr de 1310, foguèt una religiosa mistica e escrivana que laissèt una òbra en latin, doas autras en lenga francoprovençala (la premièra qu'escriviguèt en francoprovençal), e de letras nombrosas. Es eissida de la familha senhoriala d'Oingt. Venerada dins la region de Lion fins a la Revolucion francesa (1789), pasmens es pas estada ni canonizada ni beatificada oficialament.
Ursula von der Leyen

**Ursula Gertrud von der Leyen** nascuda **Albrecht** (Ixelles, 8 d'octobre de 1958) es una femna politica alemanda qu'ocupa lo pòste de presidenta de la Commission europèa dempuèi 2019. Serviguèt dins lo Governament federal alemand entre 2005 e 2019, ocupant de pòstes successius dins lo gabinet d'Angela Merkel, pus recentament coma ministre de la Defensa. Von der Leyen es sòci de l'Union crestiana-democrata (CDU) de centre-dreit e de son omològ europèu, lo Partit popular europèu (PPE).

Nasquèt e creissèt a Ixelles, una comuna de Brussèlas, de parents alemands. Lo paire, Ernst Albrecht, foguèt un dels primièrs foncionaris europèus. Foguèt abalida bilingüe en alemand e en francés. Se mudèt dins la region de Hannover en 1971 quora lo paire dintrèt en politica per venir ministre-president de l'Estat de Bassa Saxònia en 1976. Coma estudianta en economia a la London School of Economics a la fin dels ans 1970, visquèt amb lo nom de Rose Ladson, le nom de familha de la rèire-grand americana de Charleston, Carolina del Sud. Après aver obtengut son diplòma de medecin a la Hannover Medical School en 1987, s'especializèt dins la santat feminina. En 1986, esposèt son colèga medecin Heiko von der Leyen de la familha von der Leyen de mercands de seda. Coma maire de set enfants, foguèt femna a l'ostal pendent una partida dels ans 1990 e visquèt quatre ans a Stanford, en Califòrnia, mentre que son marit èra professor a l'Universitat de la vila, tornèron en Alemanha en 1996.
William arap Ruto

**William Kipchirchir Samoei arap Ruto** (nascut lo 21 de decembre de 1966 a Camagot) es un òme politic quenhan. Foguèt vice-president de 2013 a 2022. Es l’actual president de la Republica.
Candan Erçetin

**Candan Erçetin** (nascuda lo 10 de febrièr de 1961) es una famosa cantaira de pop  turca d'origina albanesa.

## Discografia

### d'Albums

* Hazırım - 1995
* Sevdim Sevilmedim - 1996
* Çapkın - 1997
* Oyalama Artık - 1998
* Elbette - 1999
* Unut Sevme - 2001
* Nadan - 2002
* Chante Hier Pour Aujourd'Uèi - 2002
* Remix - 2003
* Melek - 2004
* Remix'5 - 2005
* Aiman Doktor - 2005
* Kırık Kalpler Durağında - 2009
* Aranjman - 2011
* Milyonlarca Kuştuk... - 2013
* Ah Bu Şarkıların Gözü Kör Olsun - 2015

### Cançons seleccionadas

* "Unut Sevme" (2001)
* "Ben Kimim" (2008) [compresa en la banda sonòra de *Gölgesizler]*
* "Unuttun Beni Zalim" [En viu] (2015)
* "Ah Bu Şarkıların Gözü Kör Olsun" (2015)

## Vejatz tanben

* Festival de la Cançon de Eurovisió 1986

## Ligams extèrnes

* Pagina oficiala
* Candan Erçetin a Discogs (anglès)
Croquet

Los **croquets** son signes de pontuacion. Son utilizats sovent en complement de las parentèsis tà enquadrar un element o un ensemble d'elements dens un tèxte qu'utiliza dejà parentèsis. Serveishen tanben tà enquadrar :
* mots que son estats restituïts d'ua faiçon ipotetica pr'amor que mancavan dens lo tèxte iniciau o elements que, dens un tèxte citat parciaument, permeten de reconstituïr lo foncionament normau d'ua estructura o d'aver tots los elements tà compréner lo tèxte citat.
* una transcripcion fonetica.
* punts suspensius tà senhalar qu'ua part deu tèxte manca.

## Ligams intèrnes

* Pontuacion.
Mentolas

**Mentola** (en "italian", *Mentoulles*) la es una anciana comuna de la Val Cluson, dins las Valadas occitanas. La es aüra administraa per la comuna de Finistrèlas, dins la ciutat metropolitana de Turin e la region de Piemont de l'estat italian. 

## Istòria
Al moment de l'unificacion italiana, la comuna de Mentolas (*Mentoulles*) la es dins la província de Turin del Reialme de Sardenha.
Lo 6 de novembre de 1927, lo regim fascista l'annèxa a la comuna de Finistrèlas. La es pas restablia a la liberacion, au contrari d'Ussiau. 

## Personalitats ligadas a la comuna
* Joan (Jean, Giovanni...) Frezet, capelan, autor d'una *Histoire de la maison de Savoie*, èra neissut a Mentolas.
Miquèl Servet

**Miguel Serveto y Conesa** (Vilanòva de Sixena, Reialme d'Aragon, o Tudèla, Reialme de Navarra benlèu lo 29 de setembre de 1511 - Genèva, 27 d'octobre de 1553), àlias ***Revés*** e conegut tradicionalment en catalan coma **Miquel Servet** (dont **Miquèl** o **Miquèu Servet** en occitan), foguèt un umanista, teologian e scientific aragonés d'abast universal. Tanben se'l coneis coma **Miguel de Villanueva**, **Michel de Villeneuve** o, en latin, **Michael Servetus**.
Adòlf Garrigon

**Adòlf Garrigon** (en francés: *Adolphe Garrigou*), nascut lo 10 de genièr de 1802 e mòrt lo 23 d'agost de 1893, foguèt un industrial, òme politic, jornalista e escrivan que s'es particularament illustrat dins lo domeni de l'arqueologia.

## Biografia
Nascut a Tarascon d'Arièja dins una familha republicana que joguèt un ròtle durant la Revolucion de 1789, Adòlf Garrigon s'afilia cap a 1819 a la societat secreta dels Carbonaris creada al sègle XVI en ligam amb lo catarisme. Intronizat en 1822 dins la cauna de Lombrives se tròba al cap del rite forestièr *Les compagnons du Sabarthez*. La revolucion de 1848 lo promòu cònsol de Tarascon puèi administrador del departament d'Arièja. Fondador a Sent Pau de Jarrat de las fabricas metallurgicas *Saint-Antoine* equipadas de nauts fornèls, dispausa de mejans importants per menar a ben sos projèctes.

Amb son conhat lo politecnician e istorian Léo Lamarque (1808-1849) foguèt aital lo constructor en 1836 del «pont del Drac» a Montoliu. Léo Lamarque, que trabalhèt amb lo matematician Jean-Victor Poncelet i experimentèt una ròda idraulica de son invencion. Sa bibliotèca e sos archius son dispersats e desapareisson. Durant sas darrièras annadas, influéncièt fòrça son jovent vesin Antonin Gadal que redigiguèt sa biografia.

Son filh Fèlix Garrigon, mètge, prehïstòrian, espeleològue e idrològue perseguís cèrtas de sas recercas, subretot dins la cauna de Lombrives.

## Arqueologia
Membre correspondent de l'Acadèmia de las Sciéncias, se consacrèt a la preïstòria e l'istòria regionalas d'Arièja especialament en rapòrt als Catars. Amb l'archivista departamental Jean-François Rambaud, emprenguèt los escavaments de cauna de Lombrives en 1822. Los dos òmes traguèron a la lutz dels crans e divèrses òssaments dispausats ne cercle a l'entorn d'una impressionanta concrecion estalagmitic, dicha "Lo Mamot", sus un arc d'una centena de mètres.

Adòlf Garrigon descobriguèt, otra una granda quantitat de grafitis, una estela discoidale sus la quala es gravada l'estela a cinc brancas. Adòlf Garrigon procediguèt puèi a l'exploracion de las espelugas d'Ussat, d'Ornolac e de Boan. Aquelas recercas sul terrenh li  porgiguèt la pròva que las montanhas de Savartés avián fòrça servit de refugi als Catars. A Ussat, dins la cauna de "Betelèm", descobriguèt lo pentagrama inscrich dins la ròca. Dins l’espeluga d'Ornolac, trobèt una placa de bronze sus la quala es escalprada en relèu una colomba identica a aquelas trobadas mai tard a Montsegur.

Adòlf Garrigon ensagèt demostrar la preséncia en Arièja de las Sotiats, pòble aquitan misteriós mencionat dins la Guèrra de las Gàllias. Foguèt president d'onor de la *Société ariégeoise des sciences, lettres et arts* tre sa fondacion en 1882.
Josep Irla

**Josep Irla i Bosch** es un òme politic catalan nascut lo 24 d'octobre de 1876 a Sant Feliu de Guíxols e mòrt en exili  lo 19 de setembre de 1958 a Sant Rafèu.

Foguèt president del parlament de Catalonha (1938). Après l'assassinat de Lluís Companys, en 1940, ven automaticament lo 124en president de la generalitat de Catalonha. En 1954, nomena Josep Tarradellas primièr conselhièr, puèi demissiona.
Malamòrt

**Malamòrt** es un toponim occitan:
* Malamòrt, comuna de la Comtat, dins lo departament de Vauclusa
* Malamòrt, comuna novela e comuna dau Lemosin, dins lo departament de Corresa
* Malamòrt, comuna de Provença, dins lo departament dei Bocas de Ròse