Groenlàndia

**Groenlàndia** es una granda illa dau nòrd-èst dau continent american. Fa partida dau reiaume de Danemarc amb un estatut d'autonòmia fòrça larga que li permet de gerir la màger part de seis afaires intèrnes. Es una region fòrça pauc poblada amb solament  abitants en 2025. La màger part de l'illa es cubèrta per una importanta calòta polara e es somesa a un clima polar rigorós amb de temperaturas negativas e de vents violents.

En causa d'aquelei condicions climas extrèmas, lo poblament de Groenlàndia foguèt totjorn limitat a quauquei miliers d'abitants installats lòng dau litorau. De 2500 avC a 980 apC, plusors culturas de caçaires e de pescaires subrevisquèron ansin dins la region. Au sègle X, foguèron remplaçats per de colons vikings que bastiguèron de tenements dins lei partidas meridionalas pus favorablas a l'agricultura. Pasmens, deguèron quitar l'illa durant lo sègle XV en causa d'un refrejament climatic. Leis Inuits remplacèron alora lei pòbles autoctòns e venguèron lo pòble predominant de l'illa. Au sègle XVIII, deguèron faciar lo retorn dei Danés que metèron en plaça una administracion coloniala. L'illa obtenguèt lentament son autonòmia. Aquela evolucion s'accelerèt après la Segonda Guèrra Mondiala sota la pression deis Estats Units qu'installèron plusors basas en Groenlàndia per susvelhar l'Union Sovietica. Lo país obtenguèt ansin una autonòmia importanta en 1979 laissant unicament a Danemarc lei pretzfachs relatius a la defensa e a la seguretat.

La capitala es Nuuk qu'es egalament la vila principala de la region amb mai de  abitants. La màger part de la populacion es compausada de Groenlandés (90 %) e de Danés (7,5 %).

## Geografia

### Geografia fisica

Groenlàndia es una illa d'una superficia de 2,17 milions de quilomètres carrats. Aperaquí 81 % dau país es cubèrt per una calòta polara que pòu agantar mai de  m d'espessor. Lo substrat rocassós a una forma generala de copa. Lei regions perifericas son sovent montanhosas amb de cimas de mai de  m d'altitud que pòdon sortir de l'indlansis per formar de *[[nunatak]]*. La montanha pus auta de l'illa es ansin Gunnbjorn ( m). En revènge, lei regions centralas dau sòcle geologic se situan en dessota dau nivèu de l'ocean. Aquela region assosta una particularitat geologica qu'es lo Grand Canhòn de Groenlàndia, una gòrga d'au mens 750 km que se formèt fa quatre milions d'ans e qu'es desenant esconduda sota la calòta polara. Lei ròcas dau sòcle son relativament ancianas (periòde precambrian) e podrián contenir de ressorsas mineralas importantas. Lo rèsta de l'illa es constituït de glaciers isolats de la calòta principala e de plans litoraus frequentament gelats.

### Clima

[thumb|right|Clima dei regions [Ocean Artic|articas e extension maximala de la banquisa.]]

Lo clima groenlandés es fòrça inespitalier. Lei regions interioras son dominadas per un clima polar caracterizat per de temperaturas negativas e de vents catabatics violents. Lei precipitacions son fachas de nèu. La quantitat annadiera mejana es de 35 cm/an amb de variacions importantas segon lei regions. Lo nòrd es eissuch amb 10 cm/an e lei quantitats aumentan vèrs lo sud fins a de maximoms de 100 cm au sud-oèst e de 165 cm au sud-èst. Lei vents escoban la nèu tombada dins lei regions centralas vèrs la periferia. Lei regions litoralas an un clima polar pus moderat franc de la poncha sud de l'illa qu'a un clima subpolar.

Cada ivèrn, la baissa dei temperaturas entraïna tanben la formacion d'una importanta banquisa que pòu blocar l'accès maritim a l'illa. Se lo rescaufament climatic globau mena a una reduccion progressiva de la superficia gelada, lo glaç demòra un obstacle important durant una part significativa de l'annada. De mai, lo passatge necessita l'utilizacion de naviris especiaus.

### Demografia

En 2025, la populacion groenlandesa èra de  abitants. Aquela chifra es establa dempuei leis ans 1990. Amb una tala populacion, Groenlàndia es un dei territòris mens poblats dau monde amb solament 0,03 ab/km². Leis abitants son mai que mai concentrats dins lei vilas dau sud-oèst onte lo clima es mens dur que dins lo rèsta de l'illa. Se tròban ansin dins aquela region la capitala Nuuk ( abitants en 2025), Sisimiut ( abitants), Ilulissat ( abitants), Qaqortoq ( abitants) e Aasiaat ( abitants). A l'èst, la vila pus importanta es Tasiilaq ( abitants).

La màger part deis abitants son d'Inuits groenlandés (90 %) e de Danés (7,5 %). L'esperança de vida èra de 74,6 ans en 2022, mai aquela populacion patís de problèmas importants (inegalitats socialas, alcoolisme, suicidi, etc.). L'anglés es tanben fòrça parlat per la populacion que son ensenhament es obligatòri tre la premiera annada d'escòla.

### Lengas

Dempuei 2009, la lenga oficiala de l'illa es lo groenlandés occidentau qu'èra parlat per aperaquí  personas en 2009. A l'èst, se parla lo groenlandés orientau que presenta de diferéncias fonologicas au nivèu dei grops de consonantas e dei seguidas de vocalas. Lei dos parlars partejan una origina comuna, mai son pas ò pauc intercomprensibles. Au nòrd-èst, se parla un dialècte de l'inuktun parlat per leis Inuits canadencs.

Lo danés garda un ròtle important coma lenga veïculara e es totjorn fòrça utilizat dins l'administracion. Es tanben la lenga mairala de 12 % de la populacion e fòrça imigrants danés installats a Nuuk ò dins leis autrei vilas importantas parlan pas groenlandés.

### Religion

Dempuei l'acabament de l'evangelizacion dei populacions indigènas durant lo sègle XIX, lo protestantisme es la religion majoritària en Groenlàndia. 85 % de la populacion es luteriana. De legendas eissidas dau chamanisme inuit son totjorn conegudas e forman la basa d'una importanta mitologia.

## Istòria

### De la fin de la glaciacion a l'arribada dei Vikings

Lo començament de la Preïstòria es relativament tardiu en causa de l'accès malaisat a la region. De 2500 avC a 950 apC, plusors pòbles i migrèron a partir deis illas d'America dau Nòrd. Lei condicions de vida extrèmas limitèron la demografia e permetèron l'installacion successiva de populacions diferentas. Lo premier movement important se debanèt vèrs 2500 avC, de grops de Paleoesquimaus eissits de la cultura de Saqqaq s'installèron lòng dau litorau entre lei districtes actuaus de Thule e de Nanortalik. Formèron una societat basada sus la caça e la pesca. Èra capable d'utilizar la pèira, l'òs ò la fusta per fabricar d'otís e bastiguèron d'abitats complèxes. Dispareguèron vèrs 800 avC per una rason desconeguda. Un refrejament climatic es de còps avançat, mai es pas encara demostrat.

En parallèl, dins lo nòrd-èst, se desvolopèt a l'entorn dau fiòrd de l'Independéncia la cultura de l'Independéncia I. La caça dau buòu muscat (*[[Ovibos moschatus]]*) èra probable la basa d'una societat de caçaires nomadas se desplaçant per grops reduchs d'una a quatre familhas. Aquela cultura dispareguèt vèrs 1700 avC. Entre 1000 avC e 700 avC, una autra cultura se desvolopèt dins la region. Dicha cultura de l'Independéncia II, subrevisquèt fins au començament de l'èra crestiana. Son organizacion sembla d'èsser similara a aquela de la cultura de l'Independéncia I, mai seis otís de pèira son pus sofisticats. D'escambis tecnologics aguèron tanben luòc amb la cultura de Dorset.

Aquela cultura de Dorset es una cultura arqueologica presenta dins una larga partida dau nòrd-èst dau continent american, entre lo nòrd dau Canadà actuau e lo nòrd-oèst dau Groenlàndia. Se caracteriza per una industria litica de microlamas, de pichons vilatges d'ostaus rectangulars semienterradas e un art sofisticat. De mai, l'estudi dei sites dorsetians mòstra una organizacion sociala pus adaptada ai constrenchas climaticas localas que lei societats anterioras. L'estiu èra ansin consacrat a la caça e a la pesca per constituïr de resèrvas ivernencas. Puei, durant la sason freja, una partida deis abitants migravan per formar de vilatges d'iglós e caçar lei fòcas. Lei Dorsetians èran tanben implicats dins de rets comercialas regionalas, çò que li permetián d'obtenir d'objèctes fabricats dins de regions alunchadas. L'airau de difusion de la cultura de Dorset foguèt fòrça variabla. Vèrs lo sègle I apC, avián abandonat Groenlàndia. S'entornèron dins l'illa durant lo sègle VII, mai vèrs 970, lei Vikings descurbiguèron unicament de campaments abandonats. La disparicion definitiva dei Dorsetians es datada de 1300. La preséncia d'objèctes vikings dins lei camps pus tardius es benlèu la marca de l'existéncia d'escambis entre lei dos pòbles. L'arribada deis Inuits, dotats d'una tecnologia superiora, es benlèu la causa de la disparicion dei Dorsetians.

### Lo periòde viking

Dins lei sagas islandesas, la descubèrta de Groenlàndia es l'òbra d'un certan Gunnbjörn Ulfsson. Auriá trobat la region d'Angmagsalik per azard vèrs 930, mai i desbarquèt pas. La premiera exploracion terrèstra foguèt menada per Snaebjörn Galti en 978 que desbarquèt sus lo litorau occidentau en 978. Foguèt seguit en 982 per Eric lo Roge qu'es lo mai conegut deis explorators vikings de l'ocean Atlantic. S'aquelei fachs son en partida legendaris, illustran l'expansion vikinga vèrs Groenlàndia e America durant lo sègle X.

La populacion vikinga en Groenlàndia demorèt probable entre  e  abitants que restavan dins 250 tenements. L'agricultura i èra possibla, mai son potenciau èra feble e inferior a aqueu d'Islandia. La pesca e la caça èran donc de necessitats e lo comèrci de bens preciós coma l'evòri e lei pelissas foguèt determinant per la subrevida de la colonia. Permetiá de crompar de fusta, de fèrre, de quitran e d'objèctes de prestigi. Pasmens, lo fèrre venguèt pauc a cha pauc fòrça rar, çò que causèt de problèmas.

La disparicion dei colonias vikingas se debanèt durant lo sègle XV. Foguèt lo resultat d'un lòng declin marcat per lo refrejament generau dau clima a partir dau sègle XIV. L'interès dei sobeirans danés ò norvegians per la region èra tanben limitat. Lei trèbols engendrats per la pèsta negra empachèron de mantenir de relacions maritimas regularas amb l'illa. L'abséncia d'objèctes personaus dins lei sites nordics estudiats per leis arqueològs suggerís un abandon volontari de la region. Leis abitants serián anats s'installar dins lo rèsta de l'espaci nordic.

### Lo periòde inuit

Leis Inuits arribèron en Groenlàndia entre 1000 e 1250. I desvolopèron la cultura de Thule e ocupèron pauc a cha pauc la màger part dei litoraus. Intrèron probable en contacte amb lei rèstas de la cultura de Dorset e amb lei colonias vikingas en declin dau sud de l'illa. Segon lei tradicions oralas, lei relacions amb lei Nordics foguèron una alternància de fasas pacificas e violentas. Pasmens, leis Inuits avián de tecnicas de caça pus adaptadas a la region e utilizavan de graissa animala per se caufar. Au contrari, lei Nordics avián besonh de fusta ò de torba, doas ressorsas mai e mai raras, per far fuòc. De mai, leis Inuits avián lo mestritge dau tirassèu, çò que facilitava lei desplaçaments dins la region. Dins aquò, lo refrejament generau dau clima aguèt de consequéncias negativas per lei colonias inuitas e la mortalitat aumentèt fòrça durant la Pichona Edat Glaciera.

Dins lo corrent dau sègle XVI, la colonizacion de l'illa per leis Inuits èra complèta. En 1540, un naviri confiermèt l'abandon dei tenements nordics de l'èst. La subrevida deis Inuits èra basada sus la caça e la pesca. La balena boreala (*[[Balaena mysticetus]]*) ocupava una plaça centrala dins la societat que permetiá d'obtenir de carn per l'alimentacion, d'òli per lo caufatge e d'òs per construrre d'ostaus ò fabricar d'aisinas. La societat inuita èra fòrça fragmentada amb de campaments passant rarament un volum de quatre familhas. A partir dau sègle XVIII, amb l'aumentacion dei contactes amb leis Europèus, aquela division menèt a una fragmentacion e a una disparicion de la cultura de Thule.

### La Groenlàndia modèrna

#### La segonda colonizacion escandinava

En 1536, après la fusion dei reiaumes de Danemarc e de Norvègia, lei rèis de Danemarc comencèron de revendicar oficialament lo contraròtle de Groenlàndia. Pasmens, fins au sègle XVIII, ges de temptativa vertadiera foguèt menada per restablir lo contacte amb l'illa. Aquò cambièt amb l'arribada de pescaires anglés, olandés e alemands. En 1721, una expedicion escandinava dirigida per lo missionari Hans Egede desbarquèt dins l'illa. L'objectiu èra d'introdurre la Reforma au sen dei populacions localas, mai tanben d'establir de comptadors marchands. En 1729, fondèron la vila de Nuuk que venguèt pauc a cha pauc l'establiment escandinau principau de l'illa. Egede definiguèt un catequisme per evangelizar leis Inuits, de còps en utilizant de metòdes violents. L'arribada deis Europèus entraïnèt tanben l'aparicion de la variòla que decimèt lei populacions autoctònas.

En 1774, foguèt creada la Kongelige Grønlandske Handel per desvolopar mai l'economia locala. La companhiá obtenguèt lo monopòli comerciau per l'illa e lo contraròtle de l'administracion e deis activitats missionàrias. Centrèt seis activitats a l'entorn de la pesca, çò que menèt au desvolopament dau pòrt alemand de Flensborg. Passèt sota lo contraròtle deis autoritats localas durant la segonda mitat dau sègle XX e venguèt la Kalaallit Niuerfiat en 1992. En 2024, èra un conglomerat encargat de gerir d'usinas de condicionament de peis, una cadena de supermercats, d'estacions-servici, etc.

En 1815, a la fin dei Guèrras Napoleonencas, Danemarc gardèt lo contraròtle de Groenlàndia en despiech de la pèrda de Norvègia. La colonizacion s'accelerèt durant lo sègle XIX amb l'exploracion dau Pòl Nòrd e lo desvolopament de l'interès scientific per lei regions polaras. Leis activitats dei missionaris foguèron sostengudas e lei crèires religiós tradicionaus dispareguèron largament. Dins lo corrent deis ans 1860, plusors evolucions marquèron aquelei transformacions coma la creacion d'un jornau en groenlandés (1861), lei premiereis eleccions democraticas localas (1862-1863), l'imigracion d'Inuits canadencs dins lo nòrd-oèst inabitat de l'illa (1864) e la migracion progressiva dei comunautats orientalas vèrs lo litorau occidentau. En 1911, lei districtes nòrd e sud obtenguèron la creacion d'assembladas localas. Dins aquò, l'autonòmia de l'illa demorèt limitada e la màger part dei decisions importantas demorèron presas a Copenaga.

En 1931, de pescaires norvegians s'installèron lòng de la còsta èst, abandonada per lei Danés dempuei la fin dau sègle XIX. Aquò entraïnèt una crisi entre Danemarc e Norvègia. La Cort Permanenta de Justícia Internacionala arbitrèt lo conflicte en favor de Danemarc.

#### Vèrs l'autonòmia

En abriu de 1940, après l'ocupacion de la partida europèa de Danemarc per l'Alemanha Nazi, leis autoritats localas refusèron d'obeïr ais autoritats de Copenaga. Menadas per l'ambaissador Henrik Kauffmann (1888-1963), signèron un acòrdi de cooperacion amb leis Estats Units permetent ai fòrças armadas estatsunidencas d'installar de basas militaras dins l'illa. Groenlàndia venguèt ansin un element important de la defensa estatsunidenca dins lo nòrd de l'ocean Atlantic. Durant la Guèrra Freja, leis Estatsunidencs i establiguèron plusors basas per susvelhar leis activitats nuclearas sovieticas. D'armas nuclearas foguèron tanben estacionadas dins la basa aeriana de Thule. Leis autoritats danesas sostenguèron aquela implantacion en expulsant divèrsei familhas inuitas restant a proximitat de la basa en 1953.

Pasmens, en cambi de l'acòrdi signat en 1941, leis Estatsunidencs e lei Canadencs sostenguèron lei revendicacions autonomistas groenlandesas. En 1950, lo monopòli danés foguèt abolit e la Kongelige Grønlandske Handel perdiguèt sei prerogativas administrativas. Lo cap de l'administracion foguèt desenant un Danés nomat per Copenaga e per un parlament eissit de l'unificacion dei doas assembladas de districte. En 1953, un cambiament constitucionau en Danemarc modifiquèt l'estatut de Groenlàndia. Encara considerada coma una colonia, l'illa venguèt una província danesa compausada de 18 comunas. La populacion groenlandesa obtenguèt tanben lo drech d'elegit dos representents au Parlament danés. Pasmens, aquela dubertura aguèt de consequéncias fòrça negativas per la cultura inuita. D'efiech, la fin de l'isolament relatiu de l'illa la propulsèt dins l'èra industriala e favorizèt lo desvolopament de la criminalitat e de l'alcoolisme.

En 1973, l'intrada de Danemarc dins la Comunautat Economica Europèa suscitèt d'inquietuds au sen de la populacion. D'efiech, lei tractats europèus permetián a totei lei naviris europèus de venir pescar a l'entorn de l'illa. Lei Groenlandés, fòrça ostils a l'adesion danesa a la CEE, demandèron donc de proteccions suplementàrias. En 1979, aquò menèt a un transferiment de la màger part dei competéncias estatalas exercidas per Copenaga ais autoritats localas.

#### Groenlàndia dempuei 1979

Dempuei 1979, Groenlàndia es un país constitiu dau reiaume de Danemarc. Son autonòmia es actualament regida per una lèi votada en 2008. Lei questions de defensa, de seguretat, d'afaires internacionaus e de constitucion demòran encara l'afaire exclusiu dau govèrn danés, mai lo govèrn groenlandés es autonòm dins leis autrei domenis. Pòu egalament desvolopar la sieuna diplomacia dins lei domenis que despendon pas de la defensa e pòu mandar de representents dins lei missions diplomaticas danesas. Enfin, totei lei lèis regardant lo territòri dèvon premier èsser l'objècte d'observacions de part dau parlament groenlandés.

Aquela autonòmia permetèt a l'illa de quitar la Comunautat Economica Europèa en 1985 per protegir sei pescaires. Li permetèt tanben de signar d'acòrdis de cooperacion amb leis autrei nacions escandinavas e divèrsei comunautats inuitas. Enfin, leis autoritats localas assaian de restaurar la plaça de la cultura inuita au sen de la societat groenlandesa. Pasmens, se lei partits independentistas son frequentament majoritaris ais eleccions, l'independéncia de l'illa sembla encara luenchenca. D'efiech, lo govèrn groenlandés es dependent dei subvencions de Danemarc e de l'Union Europèa que representavan 19 % dau PIB locau en 2009. Per lei remplaçar, seriá necessari de desvolopar lo sector minier, mai aquela politica dèu faciar dos obstacles. Lo premier es la cèrca de companhiás estrangieras susceptiblas d'investir en Groenlàndia car leis Estats Units desiran pas permetre l'implantacion de poissanças menaçantas dins la region. Lo segond es l'oposicion de la populacion ela meteissa a un desvolopament tròp important de l'industria miniera.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Inuits.
* Paleoesquimaus.
* Vikings.

### Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Hans-Georg Bandi, *Eskimo Prehistory*, Fairbanks, The University of Alaska Press, 1967.
* **[[francés|(fr)]]** Valérie Masson-Delmotte, Jean-Michel Huctin, Émilie Gauthier, David Gremillet e Didier Swingedouw, *Le Groenland. Climat, écologie, société*, CNRS Éditions, 2016.
* **[[francés|(fr)]]** François-Charles Mougel, *L'Europe du Nord contemporaine. De 1900 à nos jours*, París, Ellipses, 2006, 160 p.

### Nòtas e referéncias