open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vielh Maruelh

**Vielh Maruelh**  (en francés: *Vieux-Mareuil*) es una anciana comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.

Lo 1er de genier de 2017, fusionet emb autras uech comunas per formar la comuna novela de Maruelh en Perigòrd.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
La prononciacion es [vjɛjmɒ’rɛj].
Lo nom de Vielh Maruelh pareis dins los tèxtes après lo de Maruelh, mas lo vilatge existissiá abans. Sembla que Maruelh siá un transferiment de (Vielh) Maruelh, çò qu'es degut au desplaçament de la familha senhorala de (Vielh) Maruelh que bastiguet un chasteu noveu a Maruelh au segle XII . Lo nom pareis au segle XIII, dejà coma *Vetus* « vielh, en latin » *Marolium*. Una autra atestacion es coneissuda au segle XVI, *Vielh Mareulh*, davant las traduccions francimandas . Maugrat çò qu'escrivon Chantal Tanet e Tristan Hordé, l'opposicion *vielh/nuòu* es pas totjorn la pròva d'una cronologia (i a daus uns còps l'atraccion de *vielh* per un *vic* e de *vielha* per una *vila/viela/viala*), mas aquí i a pas de dobte : Maruelh (lo vielh) èra dejà Maruelh quand Maruelh (lo joine) aviá pas aqueu nom. Donc las atestacions de Maruelh donan daus ensenhaments sus l'origina de (Vielh) Maruelh :, *Maroll* en 1109, *Maroill* en 1151 (davant la diftongason de *-o-* en *-uè/ue-*). Lo nom ven d'un tipe gallic plan productiu : **māro*, « grand » e **ialon*, « champ, esclarziera, estenduda descoberta, vilatge » .

## Istòria
* Lo 1er de genier 2017, la comuna fusionet emb autras uech comunas per formar la comuna novela de Maruelh en Perigòrd, dont la creacion fuguet ratificada per l'arrestat dau 26 de setembre 2016, çò que transformet las nuòu comunas ancianas en « comunas delegadas » .

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de Maruelh; es aura dau canton de Brantòsme de Perigòrd.

## Demografia

## Luòcs e monuments
* Abric du Ròc de *Rappe* (en francés) (cluseu);
* Cròsa preïstorica de Fronsac, inscrita aus Monument istorics, barrada au public,
* Vestigis gallo-romans e merovingians;
* Gleisa romanica fortificada dau segle XII emb fila de copòlas, Monument istoric


Vieux-Mareuil église (3).JPG|La gleisa.
Face-Sud.jpg|Façada sud emb gachòla/agachon.
Vieux-Mareuil Eglise -1.JPG|Gleisa amb fila de copòlas.
Belle_Vieux-Mareuil.JPG|Bela a Vielh Maruelh (vuda presa en direccion de l'avau).


* Chasteu de Marafy, o Maraffy (nom francés), segle XVIII;
* Chasteu de Chanet (en francés), (tor dentelhada, segle XV; damorança segle XVI ; chapela segle XVII), inscrit aus Monuments istorics ;
* Chasteu de Chaveroche (en francés), segles XV e XVII emb vestigis medievaus;
* Chasteu de Fronsac, segle XVII.

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Dordonha

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Vila Amblard

**Vila Amblard** (*Villamblard* en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
La prononciacion es [vilɑ̃m’blær] . Lo nom es atestat au segle XIII, *Villa Amblard* . *Amblard* es un nom germanic d'òme, vengut de **Amalhard*, que fuguet nom de baptisme. *Vila* ven del latin *villa*; lo sens passet d'« ostau de campanha »  a « granda propietat rurala » a « vilatge », puei au sens actuau .

## Istòria

## Administracion

 
* Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra chapluòc dau canton de Vila Amblard; es aura dau canton dau Perigòrd centrau.

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Vejatz tanben
* Comunas de Dordonha
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Vilars (Perigòrd)

**Vilars** (nom oficial en francés: *Villars*) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion es [vi’lær]. Las fòrmas ancianas son *Vilars* en 1192, *Villard* en 1760. *Vilars* ven dau bas latin *villare*, derivat de *villa*; lo sens es una partida de la *villa*, puei un maine, un vilatjon o un escart.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

### Luecs e monuments
* la Bauma de Vilars.

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Dordonha

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Vilatorrés

**Vilatorrés** (*Villetoureix* en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion es [vilɒtu’rej]. Lo nom es atestat *Villatores* au segle XIII. *Vilatorrés* compren *vila*, au sens de « vilatge », e *tor*, mas los toponimistas zo disen d'un biais diferent : latin *villatorris*, per lo site de las comunas de Dordonha, latin *villa* + *turris*, « tor », + sufixe *-ensem*, per Dauzat e Rostaing, *vila* e *torre* (sic), sens precision per la finala, segon Chantal Tanet e Tristan Hordé.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Dordonha

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Vitrac (omonimia)

**Vitrac** pòt designar:

* Vitrac (Cantal)
* Vitrac (Charanta)
* Vitrac (Perigòrd)
* Vitrac (Puèi de Doma)
* Vitrac (Roergue)
* Vitrac de Montana
Fatos Nano

**Fatos Thanas Nano**, economista e politician n. 1952, foguèt primièr ministre d'Albania en 3 ocasions: entre febrièr e junh de 1991, entre 1997 e o 1998, e entre 2002 e 2005.
Pandeli Majko

**Pandeli Majko**, engenhaire e òme politic n. 1967, foguèt lo primièr ministre d'Albania entre octobre de 1998 e octobre de 1999, e entre 22 de febrièr e 31 de julhet de 2002.
Vilafranca de Perigòrd

**Vilafranca de Perigòrd**  (*Villefranche-du-Périgord* en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
La prononciacion es [βilɒ’frɑ̃nkɒ] [deperi’gɔr].
Lo lòc èra abitat abans la fondacion de la bastida : una glèisa *Beata Maria de Viel-Sieurac* es atestada en 1260 (meteis nom que Sieurac). Las atestacions de la vila novèla son *Bastidae Villae Franchae* en 1287, *Villam Ffrancam in Petragorico*, en 1289, *Villefranche-de-Périgord* al sègle XVII e *Villefranche-de-Belvès* al sègle XIX (nom oficial de 1801 a 1893).

Los noms de tipe *Vila franca* an lo sens d'aglomeracions novèlas, fondadas per un senhor laïc o eclesiastic (comunautats religiosas...) e privilegiadas ambe de franquesas d'una partida dels drechs feudals per tal d'atirar d'abitants . Dins la practica, i a pas de diferéncia neta ambe una bastida, çò qu'es Vilafranca. Lo determinant es la comunautat istorica.

* **Saint-Étienne-des-Landes** (nom francés) es atestat en 1365 : *Parochia (parròquia) Sancti Stephani*. *Stephanos* es lo primièr martir del cristianisme, mòrt en 35 , e son nom es adaptat en latin, *Stephanus*, e d'aquí venon las fòrmas occitanas, *Estève* (pichon nom usual) e *Estèfe* (fòrma mièja-sabenta d'origina eclesiastica e que se tròba mai que mai dins los noms de glèisas e per extension de vilatges). *Landas*, ajustat après, ven del gallés *landa* , « terrenh descobèrt » .

## Istòria
* Vilafranca es una bastida que fondèt Anfós de Peitieus en 1260. La vila se desvolopèt après a l'epòca anglesa; la bastida foguèt presa alternativament pels participants a la Guèrra de Cent Ans, puèi los protestants e los catolics cerquèron a la conta-rotlar pendent las guèrras de religion al sègle XVI .
* A la fin del sègle XVIII, la mapa de Cassini fai veire que Vilafranca èra un caireforc de rotas , allòc que ara lo caireforc principal s'es desplaçat cap a l'oèst (D660 Brageirac-Caors, D710 Peireguers-Fumèl, D60 cap a Daglan e Sarlat, gara). La comuna e la vila declinan dempuèi la segonda mitat del sègle XIX e i a benlèu un rapòrt.
* Vilafranca annexèt *Saint-Étienne-des-Landes* (nom francés) en 1960.

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Vilafranca de Perigòrd; es ara del canton de Val Dordonha.

## Demografia

### Demografia ''Saint-Étienne-des-Landes''

* Lo n° es estat cambiat per rasons practicas.

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Dordonha

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Vilafrancha de Lopchac

**Vilafrancha de Lopchac** o  **Vilafrancha de Lochac**  (*Villefranche-de-Lonchat* en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
La prononciacion es [vilɒ’frɑ̃nɕɒ] [delu’ɕa] .
Las fòrmas ancianas son *Lopiag* e *Lopchac* au segle XII, *Loupchacum*, *Lupiacum*, en latin (au segle XII ?), *Bastida de Lopiaci* en 1301, *Villafrancha*, en 1301 . Las vilas franchas/francas èran de las aglomeracions novelas fondadas per un senhor o per una comunautat religiosa emb franchisa daus drechs feodaus, per tau d'atirar daus abitants. *Lochac* (nom ancian dau vilatge, qu'existissiá davant la fondacion de la bastida) s'explica per un nom latin d'òme *Lupius* (o *Lupidis* o *Luppius* ?), emb lo sufixe *-acum* , latinizacion dau sufixe gallés *-āco(n)*. Lochac èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre *Lupius* (o *Lupidis* o *Luppius* ?). La finala *-ac* se prononciet *-at* (fenomèn que concernís lo Lemosin, l'Auvèrnhe, l'Agenés, etc), puei la consonanta venguet muda.

## Istòria

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra capluec dau canton de Vilafrancha de Lochac; es aura dau canton dau País de Montanha e Gurçon.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants.

## Luecs e monuments
## Personalitats ligadas emb la comuna
## Veire tanben
* Comunas de Dordonha

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Lista dels presidents de Panamà

Lo **President de Panamà** es lo cap d'Estat, cap de govèrn e cap del Poder Executiu de Panamà. Es elegit per la populacion per un periòde de 5 ans. 

## Governant de l'Estat Liure de l'Istme (1840 - 1841)
* General Tomás Herrera (* 1804 - † 1854): cap Civil Superior entre lo 18 de novembre de 1840 e lo 20 de març de 1841, cap Superior de l'estat entre lo 20 de març e lo 8 de junh de 1841 e President entre lo 8 de junh e lo 31 de decembre de 1841.

## President del Conselh Municipal e Primièr President ''de facto'' (1903)
* Demetrio H. Brid: 3 de novembre de 1903 - 4 de novembre de 1903.

## Membres de la Junta Provisòria de govèrn (1903 - 1904)
* José Agustín Arango, Tomás Arias e Federico Boyd: 4 de novembre de 1903 - 20 de febrièr de 1904

## Presidents de Panamà (1904 - uèi)

;Nòtas e referèncias
Entre 1968 e 1989, lo cap de la Garda Nacionala èra lo governant *de facto*. Aital, Omar Torrijos Herrera (entre lo 13 d'octobre de 1968 e lo 1 d'agost de 1981), Florencio Flores Aguilar (entre lo 1 d'agost de 1981 e lo 3 de març de 1982), Rubén Darío Paredes (entre lo 3 de març de 1982 e lo 12 d'agost de 1983) e Manuel Noriega (entre lo 12 d'agost de 1983 e lo 20 de decembre de 1989), foguèron qui governèron, indirèctament, lo país.
Gres

Lo **gres** es una ròca detritica, eissida de l'agregacion e la cimentacion (o diagenèsi) de grans de sabla. S'agís doncas d'una ròca coerenta e dura. Aqueles grans son sovent compausats de silici, mas podon aver d'autras composicions. Se parla alavetz puslèu d'arenita, en particular se los grans son carbonatats.

## ''Taffoni'' e nises d'abelha
Los noduls  d'oxids de fèrre de mantun gres, en se desintegrar daissan de cavitats sonadas *[[taffoni]]* e d'estructuras d'erosion sonadas "nises d'abelha". D'en primièr, los noduls se produsisson per la precipitacion del fèrre present dins lo gres a l'entorn d'un nuclèu, en se formar de jaç concentrics d'aquel mineral. Aquelas estructuras, expausadas a l'activitat de l'atmosfèra e a l'aiga, subisson una meteorizacion rapida e despareisson, en i daissar de cavitats o *taffoni*, qu'agrandisson progressivament lor talha. En mai d'aquò, las particulas portadas pel vent trucan los gres en produsir un tipe d'erosion alveolara, que s'i forman de cavitats pichonas tanhentas, en guisa de cellulas, nommadas "nises d'abelha".

### Ligams extèrnes

* Esplecha del gres de Fontainebleau
Dominique de Villepin

**Dominique Marie François René Galouzeau de Villepin**, escrivan, diplomata e òme politic nascut en 1953, foguèt primièr ministre de França entre 2005 e 2007.
La Còsta (Erau)

**La Còsta** (prononciat en estandard:  e localament ) (en francés e oficialament *Lacoste*) es una comuna occitana de Lengadòc. Situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon, comptava 312 abitants en 2022.

## Geografia

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *la Costa* en 1172 (identificacion malsegura), *Bernart de la Costa d'a Clarmont* en 1185, *de S. Johannis de Costa* en 1344, *in loco de Costa* en 1387, *ecclesia S. Johannis de Costa* en 1484, *la Coste*, 1622, 1626, 1643, 1740-60, 1770-72 (mapa de Cassini), *Lacoste* en 1740-60. 

Segon Dauzat, *La Còsta* ven del latin *costa*, « còsta, penda »; segon Hamlin, *La Còsta* ven de l'occitan *còsta*, del latin *costam* « còsta, travèrs »; en Erau es puslèu aquel sens e non pas « camin que monta », sens normal en Albigés (d'après Negre, TCR , p. 342).

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Erau

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
La Còsta

**La Còsta** pòt èsser :

*Una comuna d'Erau : La Còsta (Erau)
*Una comuna de Vauclusa : La Còsta (Vauclusa)
La Còsta (Vauclusa)

**La Còsta** (*Lacoste* en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas ambé la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Vauclusa

## Liames extèrnes

## Nòtas e referéncias
Abraam ben Meir bin Ezra

**Abraam ben Meir ibn Ezra** (אברהם בן מאיר אבן עזרא en ebrieu), aperat tanben lo Sabent, lo Gran, l'Admirable, qu'estó un rabin, poèta, lingüista, traductor, comentador, filosòf, matematician e astronòm judiu vadut en 1092 a Tudèla en Navarra (quan aquera vila e apartienèva a l'Emirat de Saragossa) e mort en 1167 a Calahorra.
Aquitània (Occitània)

|-
| style="background:#f9f9f9;" align="center" colspan="2" |

|-
| bgcolor="#c0c0c0" align="center" colspan=2 |
|- bgcolor="#dcdcdc"
! colspan="2" align=center |Lo reiaume d’Aquitània (jaune) en 806 e la Nòva Aquitània (roge), division administrativa actuala de França.
|-
|-
!Capitala
|Bordèu
|-
! Vilas principalas
| Bordèu - Limòtges - Peitieus - Periguers - Santas - Dacs - Caors
|-
! Païses istorics
| 
|-
! Lengas
|
***[[Antiquitat]]** - latin, latin vulgar, gallés e aquitan (fins a la Nauta Edat Mejana)
***[[Edat Mejana]]** - lenga d'òc (occitan ancian), lenga d'oïl (francés ancian e autres), basc e latin medieval.
***[[Edat Modèrna]]** - occitan (auvernhat, gascon, lemosin e lengadocian),  lenga d'oïl (peitavin-santongés e autres, inclusen lo francés, qu'es utilizat per l'administracion francesa), basc
|-
! Gentilici
| *aquitan, aquitana*
|}

**Aquitània** es una region culturala e istorica dins l'Oèst d'Occitània e de França. Foguèt a de reng durant l'istòria   província romana,  reialme, ducat, e region administrativa francesa.

Lo gentilici es **aquitan -a**.

Donèt son nom a Guiana e Aguiaina, dont los noms dels parlars aguiaineses: lo peitavin-santongés e l'occitan aguiainés.

## Veire tanben

### Ligams connèxes
*Aquitània (region)
*Occitan

### Ligams extèrnes
Punt d'exclamacion

Lo **punt d'exclamacion** (var. **ponch d'exclamacion**; tanben nomenat punt/ponch d'admiracion) es un signe de pontuacion.

## Usatges
Lo punt d'exclamacion s'utiliza
* per marcar l'emocion dins una frasa 
* per indicar que se parla dins un ton naut
* per atirar l'atencion del lector sus una demanda (dins aquel sens es fòrça utilizat per la publicitat)
* pòt metre l'accent sus una frasa a l'imperatiu
* indica un clic postalveolar en transcripcion fonetica
* sus un panèl o cartèl indica un avertiment sus un dangièr potencial
* representa la factoriala en matematicas
* dins qualques lengatges de programacion equival a una negacion

## Originas
Lo simbòl vendriá de l'exclamacion de joia « interjectio » en latin, que foguèt abreujada d'un **i** en dessús d'un **o**.
Pontuacion

La **pontuacion** es un ensemble de signes grafics que servisson a ordenar lo discors dins la lenga escricha.
Mantèl (geologia)

[thumb|right|300px|Estructura de la Tèrra. 1. escòrça continentala, 2. escòrça  oceanica, 3. '''Mantèl superior''', 4. '''Mantèl inferior''', 5. nuclèu extèrne, 6. nuclèu intèrne, A : [Discontinuitat de Mohorovicic, B: Discontinuitat de Gutenberg, C: Discontinuitat de Lehmann]]

En geologia, lo **mantèl** (var. **mantèu**) es un jaç de la Tèrra intermediari entre lo nuclèu planetari e l'escòrça terrèstra.
Fòrças Armadas Revolucionàrias de Colómbia

Las **Fòrças Armadas Revolucionàrias de Colómbia - Armada del Pòble** (en espanhòl *« Fuerzas armadas revolucionarias de Colombia – Ejército del Pueblo »*), generalament nomenat **FARC** (lo nom corrècte es **FARC-AP**), son una organizacion comunista de Colómbia.
Necropòli

Lo tèrme **necropòli** — del grèc *necro*, mòrt e *polis*, ciutat, « ciutat dels mòrts » designa un sagrat sotatèrra.
Cementèri

right|thumb|Cementèri bodista (Tòquio)
Un **cementèri** (var. **cemitèri**) o **sagrat** es lo luòc ont repausan los cadavres dels mòrts.

La Basilica de Sant-Denís es lo cemitèri deus reis de França.
Villalbos

**Villalbos** es dins la província de Burgos a la comunautat autonòma espanhòla de Castelha e Leon. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2007. 

**[http://www.wikimapia.org/#lat=42.444551&lon=-3.329887&z=14&l=3&m=h&v=2 Wikimapia\Coordenadas: 42°26'40"N   3°19'47"W ]**
Lenga mairala

La **lenga mairala** (var. **lenga mairau**) o **lenga nativa** es la primièra lenga qu'un mainatge aprenga.

## Ligams intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Torre de Babel

[thumb|350px|La torre vista per [Pieter Bruegel l'Ancian al sègle XVI.]]

La Torre de Babel èra, segon la Bíblia, un empensament dels òmes per encapitar lo cèl, parlèron una sola e unica lenga : la lenga adamica.
Lenga mòrta

L'expession **lenga mòrta** designa una lenga que non ten pus de locutors natius.

## Ligams intèrnes
*Lenga en dangièr
*Lista de las lengas mòrtas
Chuc

thumb|Lo chuc d'orange es una de las bevendas mes consumat del monde.

Lo **chuc** es una beguda obtenguda per pression a partir d'unes fruches.
Mandarin estandard

Lo mandarin estandard (en caractèrs simplificats : 普通话 ; en caractèrs tradicionals : 普通話 ; en pinyin : Pǔtōnghuà, o en chinés simplificat : 汉语 ; en chinés tradicional : 漢語 ; en pinyin : Hànyǔ « lenga dels Hans », l'etnia dominanta en China) es la lenga oficiala de la Republica Populara de China, Taiwan e Singapor.

Lo mandarin estandard es basat mai que mai sul dialècte mandarin de Beijing. **L'ensemble dels dialèctes del [[mandarin]]** representan la lenga mairala de gaireben 75% de la populacion chinesa mas los qu'an lo mandarin estandard coma lenga mairala son pauc nombroses.

Totun se lo **mandarin estandard** es mai o mens conoscut per 70% de la populacion (lenga mairala o seconda), un estudi oficial de 2014  mostrèt que sols 7% de la populacion parlava vertadièrament lo mandarin estandard a un nivèl natiu. De fach la majoritat de la populacion viu dins un situacion de diglossia amb un usatge plan dinamic dels dialèctes.

Aquesta diglossia a tres nivèls: 

- mandarin estandard e mandarin dialectal 

- mandarin estandard e lenga chinesa non mandarina (cantonés, wu...)

- mandarin estandard e lenga non chinesa (mongòl, corean...)

Mai de 30% de la populacion de la Republica Populara de China sap pas brica s'exprimir en mandarin estandard.

## Ligams intèrnes
* Lengas chinesas
## Referéncias
Pròsa

La pròsa (o lo prosèl) es la forma ordenària de l'expression verbala. Aquò s'opausa als vèrsses.
Suicidi

Lo **suicidi** (Latin *suicidium*, de *sui caedere*, se tuar) es l'acte de se tuar deliberament siá meteis.
Legum

Un **legum**, var. **legume**,  **lieume**, **ortalha**, **ortalissa** es al sens estricte la part comestible d'una ortalha. Dins son sens culinari, lo mot *legum* designa tota partida comestibla d'un vivent non animal siá vegetal, campairòl, o protista (qualques algas), que siá pas sucrada al gost. S'inclutz tanben jos aqueste nom las plantas que nos provesisson los condiments e las èrbas finas. Per oposicion, las partidas comestiblas de gost mai doç son dins lo sens culinari de fruches. 

En botanica, *legum* designa la teca, fruch especific de las leguminosas.
Aram Sargsian

**Aram Sargsian**, òme politic n. 1961, foguèt lo primièr ministre d'Armenia entre novembre de 1999 e mai de 2000.
Catedrala

Una **catedrala** (var. **catedrau**)  es, a l'origina, una glèisa crestiana ont se tròba lo sèti de l'evesque encargat del diocèsi. Çaquelà, existisson de catedralas sens evesque, perque lo nom de *catedrala* es conservat un còp per totes.

Una **cocatedrala** es un edifici religiós enauçat al reng de catedrala alara que n'existís una autra dins lo diocèsi.

Istoricament, tot bastiment provesit d'una catèdra es apelat *catedrala*. La catèdra es lo tròn de l'evesque.
Diocèsi

Una **diocèsi** es lo nom d’una circonscripcion territoriala de l’Empèri Roman a partir de Dioclecian. La diocèsi de Viana correspondiá gaireben a tot lo territòri d’Occitània.

Lo mot foguèt adoptat per las Glèisas crestianas (Glèisa Catolica Romana, Glèisa Ortodòxa, Glèisa Apostolica Armènia, Glèisa Còpta) per designar lo territòri canonic d'un evescat qu'èra inicialament apelat parròquia.

Cal notar lo caractèr profan del mot de *diocèsi* que designa un luòc e l'ensemble de sa populacion comprenent a l'encòp de crestians e de non crestians.

## Tanben veire
* Diocèsi de Viana
* Diocèsis catolicas d'Occitània (organizacion de la Glèisa catolica romana en Occitània)
Monastèri

Un **monastèri** (var. **monastèir**, **monastièr**, **monastier**, **mostièr**, **mostier**; del grèc *μοναστήριον*, monastērion, de *μονάζειν*, viure sol) o una **mongia** (var. **mongeria**) es una ostalamenta ont viu una comunautat de monges o monjas. Se parla tanben d'abadiá o de priorat. Aquestes dos son de monastèris, lo primièr compòrta un nombre de monges mai important que lo segond. Sovent, lo priorat es dependent d'una abadiá. Los monastèris dels òrdres militars de l'Edat Mejana son nomenats comandariás.

## Ligams extèrnes
*Sit catalan sus los monastèris de Catalonha e a l'entorn

## Nòtas e referéncias
Occident

L**'Occident** (o **mond occidental**, **societat occidentala**) es una zòna geografica que compren inicialament l'Euròpa de l'Oèst. L'extension de la zòna atal designada a variat al cors de l'Istòria; a un periòde donat, tanben pòt variar en foncion del locutor e del contèxt. Al començament del sègle XXI, s'admet generalament que l'Occident recampa Euròpa, los Estats d'America del Nòrd (mai precisament : Estats Units e Canadà), Austràlia e Nòva Zelanda &nbsp;. L'emplec del mot e del concèpte d*'Occident* repausa sovent sus l'idèa sosjacenta d'una civilizacion comuna a aquesta zòna, e sus una oposicion semantica entre l'Occident e, siá la resta del mond, siá un o maitas autras zònas geograficas (Occident / Orient, Occident / Blòt comunista, en particular).

## Nòtas


### Ligams extèrnes
* Istòria de la civilizacion occidentala
Yen

Lo **yen**, tanben ortografiat **ien** (en japonés: 円, *en*), es la moneda de cors legal en Japon (sign: ¥; còde: JPY), dempuèi 1871.


Image:1JPY.JPG| 1 yen
Image:5JPY.JPG| 5 yens
Image:10JPY.JPG| 10 yens
Image:50JPY.JPG| 50 yens
Image:100JPY.JPG| 100 yens
Image:500JPY.JPG| 500 yens


## Nòtas e referéncias
Lista dels presidents d'Armenia

Armenia venguèt una republica independenta per primièr còp entre 1918 e 1920, amb lo nom de Republica Democratica d'Armenia. Lo cap d'Estat a l'ocasion foguèt Avetis Aharonyan, que governèt entre lo 30 de mai de 1918 e lo 2 de decembre de 1920.

## La Republica d'Armenia (1991-actualitat)
Armenia venguèt independenta de l'Union Sovietica aprèp un plebiscit en setembre de 1991. En octobre de 1991 Levon Ter-Petrossian foguèt elegit per president del país (lo primièr), amb 83% dels vòtes.

Segon la constitucion d'Armenia, lo president es lo cap d'Estat del país. Es elegit per un periòde de cinc ans dirèctament per la populacion.

Vaquí la lista dels presidents d'Armenia dempuèi 1991.

## Vejatz tanben
* Lista dels primièrs ministres d'Armenia
Tigran Sargsian

**Tigran Sargsian**, economista e òme politic n. 1960, foguèt primièr ministre d'Armenia entre lo 9 d'abril de 2008 e lo 13 d'abril de 2014.
Lista dels primièrs ministres de Timòr Èst

Lo primièr ministre es lo cap de govèrn de Timòr Èst. Es lo supervisor de las activitats del govèrn, e presidís lo Conselh dels Ministres.

Vaquí la lista dels primièrs ministres de Timòr Èst dempuèi 2002, data de l'independéncia del país.
Lista dels presidents de Timòr Èst

Timòr Èst devenguèt independent de Portugal lo 28 de novembre de 1975. Francisco Xavier do Amaral devenguèt lo primièr president del país.

Lo 7 de decembre de 1975 Indonesia ocupèt lo país fins al 30 d'agost de 1999, quand la majoritat de la populacion votèt en favor de l'independéncia en un referendum supervisionat per las Nacions Unidas. Timòr Èst foguèt jos administracion de l'ONU fins al 20 de mai de 2002.

## Presidents dempuèi 2002
Actualament, lo president es lo cap d'Estat de Timòr Èst. Es elegit per un periòde de cinc ans per la populacion.

Vaquí la lista dels presidents de Timòr Èst dempuèi 1975.
Gàllia Aquitània

La **Gàllia Aquitània** foguèt una de las tres províncias romanas (amb Belgica e la Gàllia lionesa) creadas per August en 27 ab. J.-C. Lo territòri confrontava las províncias de la Gàllia lionesa, la Gàllia Narbonesa, e la Tarraconesa.
## Administracion
La Gàllia aquitània èra una província imperiala romana. Sa capitala foguèt a de reng:
* *[[Mediolanum Santonum]]* (Sentas), de sa creacion entrò la fin del sègle Ièr ;
* *[[Burdigala]]* (Bordèu), tre lo començament del sègle III, qu'èra ja dempuèi 48 un municipi de dreit latin.
Se sap pas quala vila foguèt capitala de la Gàllia aquitània al sègle II: foguèt benlèu Sentas, puèi Bordèu. Una autra ipotèsi possibla seriá  *[[Lemonum]]* (Peitieus). Pasmens d'après l'istoriografia recenta, aquela ipotèsi sembla mens probabla.

## Referéncias
Jawaharlal Nehru

**Jawaharlal Nehru** (1889-1964) avocat e òme politic, foguèt primièr ministre d'Índia entre lo 15 d'agost de 1947 (jorn de l'independéncia) e sa mòrt, lo 27 de mai de 1964.
José Ramos-Horta

**José Manuel Ramos-Horta**, avocat e òme politic n. 1949, es l'actual President de Timòr Èst. Tanbèn es estat primièr ministre del país, entre 2006 e 2007 e ja president de 2007 a 2012.

En 1996, amb l'avesque catolic Carlos Filipe Ximenes Belo, ganhèt lo Prèmi Nobel de la Patz.
Manmohan Singh

**Manmohan Singh**, nascut en 1932 – 26.12.2024, es un economista e òme d'Estat indian, sòci del Congrès nacional indian e que foguèt Primièr ministre d'Índia de 2004 a 2014.
Rajiv Gandhi

**Rajiv Ratna Gandhi** (1944-1991) pilòt d'avions e òme politic, foguèt lo primièr ministre d'Índia aprèp la mòrt de sa maire, la primièra ministra Indira Gandhi lo 31 d'octobre de 1984, e governèt fins al 2 de decembre de 1989.
Vèrbe

En sintaxi, un **vèrbe** (var. **vèrb**) es un mot que pòt exprimir :
* L'accion del subjècte ;
* L'accion endurada (suportada) pel subjècte ;
* L'existéncia del subjècte ;
* L'estat del subjècte ;
* Lo ligam entre lo subjècte e l'atribut.

Dins las lengas indoeuropèas lo vèrbe es lo màger nuclèu d'una frasa, mas existís de frasas sens vèrbe. Un vèrbe amb sos complements e sos atributs forma un grop verbal.

## Ligam intèrne
* Lingüistica

## Ligam extèrne
*verb'Òc, conjugador automatic en occitan lengadocian, en linha sul site del Congrès Permanent de la Lenga Occitana.
Crustacèu

Los **crustacèus** (*Crustacea*) son un grop important d'artropòdes, normalament considerats coma un sosembrancament, amb gaireben  espècias actualas e sens dobte fòrça mai que mancan encara de descriure.

Inclutz fòrça animals marins ben coneguts coma la langosta, lo cambaròt, lo cranc, lo bernat ermita e los siblets. I a tanben d'animals d'aiga doça coma la piuse d'aiga o de crustacèus terrèstres, coma lo pòrc de Sant Antòni.

La disciplina scientifica qu'estúdia los crustacèus es la carcinologia amb los sinonims de *malacostrologia* o *crustaceologia*.

## Estructura dels crustacèus

* Còs devesit en cap, torax e abdomèn mas dins d'unas espècias i pòt aver union dels dos primièrs en un cefalotorax.
* Dos parelhs d'antenas
* Uèlhs compausats
* Respiracion per difusion dins lo còs o branquias
* Còs amb cuirassa de quitina e autras proteïnas
* Necessitat de far de mudas de l'esqueleta extèrna.

## Referéncias


## Ligams extèrnes

* ''Crustacea''
* Taxonomicon. Systema Naturae 2000
SUPINFO International University

**SUPINFO International University** o **SUPINFO** o **Escòla superiora d'infomatica SUPINFO** es una escòla internacionala d'informatica qu'existís dempuèi 1965. Es la mai granda escòla d'informatica en França amb 6000 escolans inscriches en 2008 e 5 sites dins lo mond. L'escòla prepausa un programa comun, aquò permet als estudiants de cambiar de site, nomenat *campus* per l'escòla, quand vòlon dins l'annada. L'ensems dels corses son en anglés dins lo mond entièr, mas en França los corses son en anglés a l'escrich e en francés a l'oral.

## Nòtas


## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Castèth de Coucy

Lo **castèth de Coucy** que's situa en Picardia dens l'actuau departament d'Aisne. Qu'ei proprietat de l'estat francés e que ho classat monument istoric en 1862. Lo castèth es comprés dins la Ciutat dels Sénhers de Coucy.

Que ho fondat au sègle X per Hervé bisbe de Rems puish pres per Albéric, purmèr senhor de Coucy, au sègle XI. 

Enguerrand III de Coucy que bastí lo gran castèth admirat per Violet le Duc e qu'òm pòt véder las rueinas uei lo dia.

En 1498 que ho estacat per Loís XII de França au domeni reiau.

Que ho desmantelat per Loís XIV de França, puish utilizat com peirera a la Revolucion. 

Crompat per l'Estat francés en 1829 que ho ahortit e restaurat au sègle XIX per Viollet-le-Duc.

Durant la Purmèra guèrra Mondiau las òsts alemandas qu'ocupèn Coucy tres durant annadas e, en se retirant, que hen explosar lo castèth shens rason estrategica aparenta.
Piramida (arquitectura)

En arquitectura, una **piramida** es un bastiment que sos subreplans exteriors convergisson en un ponch, qu'es lo suc de la piramida. Sa sòla es generalament carrada o triangulara.

## Ligams intèrnes
*Piramidas d'Egipte
* Piramida graduada
* Piramida romboïdala
* Grana Piramida de Giza
Canal (via navegabla)

En engenheriá, un **canal idraulic** (tanben **canal fluvial**, o mai simplament **canal**; var. **canau**, **chanal**, **chanau**) es un riu artificial navegable destinat al transpòrt de fluids —generalament utilizat per portar d'aiga. Dins la sieuna acceptacion ampla, un canal es d'aiga doça, però los canals de Corint e Suèz, que non passan pas lo nivèl de la mar, son salats.

Pòt èsser una estructura totalament artificiala, un flum o un riu canaliza, tot o parcialament del sieu cors. L'òme modifica las caracteristicas geometricas e idraulicas d'un flum, per de curatges, de cavaments, de correccions e/o d'alargaments. Las canalizacions dels principals rius (Ren, Ròse) foguèron acompanhadas per lo claufiment de las vòutas o "cabeluts" per canalizar l'aiga dins un riu principal constrench. S'es agit de lo far mai drech per facilitar la navegacion al prejudici de la natura e riquesa ecologica e foncionala de las zònas umidas presentas anteriorament.

Dempuèi l'Antiquitat, puèi a l'Edat Mejana, las ribas se son bastidas per evitar las inondacions dins lo cas d'aigats, per fin de facilitar la traccion (alatge) e l'arrambatge, per lo bastiment d'embarcadors, cais e camins d'alage, puèi per la creacion d'enclusas, ascensors e quitament de vaissèls, ponts canals o passatges de tunèls qu'an facilitat la circulacion e, fin finala, per las "estacions d'aiga", ponches de virament de vaissèls e pòrts fluvials.

Amb l'invencion del motor, e per luita contra la desgradacion de las ribas per las ondadas causadas per la velocitat de las gabarras e dels batèls de motor, fòrça canals an uèi de ribas de beton o de «palplacas» d'acièr.

## Tipologia
**Canals naturals**

: Depression naturala dins l'escòrça terrèstra. 

**[[Canal d'asagatge|Canals d'asagatge]]** 

: Vias faitas per conduir l'aiga finas a las zona ont es necessària una aportaicon complementària d'aiga. 

'''Canals de navigacion'''

'''Canals de drenatge'''

## Articles connèxes
*Canal del Miègjorn

## Referéncias
Canal de Corint

Lo **Canal de Corint** es una via d'aiga artificiala que dessepara la Peninsula de Peloponès de la rèsta de Grècia e que religa lo Golf de Corint amb la Mar Egèa, dobrissent aquesta via al transpòrt maritim.

## Geografia
Lo canal mesura 6,34 km de long e foguèt bastit entre 1881 e 1893.
L'òbra evita a las naus de far aperaquí  a l'entorn de la peninsula de Peloponès. Pasmens, pòt sonque èsser utilizada per d'embarcacions relativament pichonas, vist que mesura  de largor e  de prigondor. Malgrat aquestas limitacions, prèp de  naus crosan dins lo canal cada an, mai que mai apertenent a de flòtas toristicas.
Jigme Khesar Namgyel Wangchuck

**Jigme Khesar Namgyel Wangchuck** (nascut lo 21 de febrièr de 1980) es lo cinquen rei de Botan e lo cap de la dinastia de Wangchuk.
 Filh de Jigme Singye Wangchuck
e de Tshering Yangdon, succediguèt al paire après l'abdicacion d'aqueste lo 14 de decembre de 2006. Foguèt coronat lo 6 de novembre de 2008.

Es considerat coma lo cap d'Estat mai jove del Monde.

## Referéncias
Lista dels reis de Botan

Botan foguèt fondat en tant que país pel Shabdrung Ngawang Namgyal dins los ans 1630. Recomandèt un sistèma de govèrn que repausariá sus un dirigent administratiu, lo *[[Druk Desi]]*, e sus un dirigent religiós, lo *[[Je Khenpo]]*. Aquesta recomandacion foguèt seguida *de jure*, mas dins los faches los *[[penlop]]* (governadors) regionals administrèron sovent lor província d'un biais autonòm, escometent l'autoritat teorica del *Druk Desi*. En 1907, lo penlop de Tongsa, Ugyen Wangchuk, unifiquèt lo país jos son autoritat. Foguèt lo primièr rei de la dinastia Wangchuck, qu'a conservat lo tròn dempuèi alara.

## Lista dels ''Druk Desi'' de 1680 a 1905
Entre parentèsis, las datas de naissença e de decès, seguidas de las datas de règne.

*Tenzin Rabgye (1638-1696) 1680-1694  
*Gedun Chomphel (-1701) 1695-1701 
*Ngawang Tshering 1701-1704  
*Umdze Peljor 1704-1707  
*Druk Rabgye (-1729) 1707-1719  
*Ngawang Gyamtsho (-1729) 1719-1729  
*Mipham Wangpo 1729-1736  
*Khuwo Peljor 1736-1739 
*Ngawang Gyaltshen 1739-1744  
*Sherab Wangchuck 1744-1763 
*Druk Phuntsho 1763-1765  
*Druk Tendzin I 1765-1768  
*Donam Lhundub (-1773) 1768-1773  
*Kunga Rinchen 1773-1776  
*Jigme Singye (1742-1789) 1776-1788  
*Druk Tendzin II 1788-1792  
*Tashi Namgyal 1792-1799  
*Druk Namgyal 1799-1803 
*Tashi Namgyal (segond còp) 1803-1805 
*Sangye Tendzin 1805-1806  
*Umdze Parpop 1806-1808  
*Bop Choda 1807-1808 
*Tsulthrim Drayga (1790-1820) 1809-1810  
*Jigme Dragpa II 1810-1811 
*Yeshey Gyaltshen (1781-1830) 1811-1815  
*Tshaphu Dorji 1815  
*Sonam Drugyal  1815-1819  
*Tendzin Drugdra 1819-1823 
*Choki Gyaltshen 1823-1831  
*Dorji Namgyal 1831-1832  
*Adap Thinley 1832-1835 
*Choki Gyaltshen (segond còp) 1835-1838  
*Dorji Norbu 1838-1847  
*Tashi Dorji 1847-1850 
*Wangchuk Gyalpo 1850  
*Jigme Norbu (a Thimphu) 1850-1852  
*Chagpa Sangye (a Punakha) 1851-1852 
*Damcho Lhundrup 1852-1856  
*Kunga Palden (a Punakha) 1856-1861 
*Sherab Tharchin (a Thimphu) 1856-1861  
*Phuntsho Namgyal 1861-1864 
*Tshewang Sithub 1864 
*Tsulthrim Yonten 1864 
*Kagyu Wangchuk 1864  
*Tshewang Sithub (segond còp) 1864-1866 
*Tsondru Pekar 1866-1870  
*Jigme Namgyal (1825-1881) 1870-1873 
*Kitsep Dorji Namgyal 1873-1877  
*Jigme Namgyal (segond còp) 1877-1878  
*Kitsep Dorji Namgyal (segond còp) 1878-1879  
*Chogyal Zangpo (-1880) 03.1879-06.1880  
*Jigme Namgyal (tresen còp) 1880-07.1881  
*Lam Tshewang (1836-1883) 1881-05.1883  
*Gawa Zangpo 16 de mai de 1883-23 d'agost de 1885 
*Sangye Dorji (-1901) 1885-1901 
*Yeshe Ngodub (1851-1917) 1903-1905

## Lista dels reis dempuèi 1907
Junichiro Koizumi

**Junichiro Koizumi**, economista e òme politic n. 1942 foguèt primièr ministre de Japon entre 2001 e 2006.
Mari Alkatiri

**Mari bim Amude Alkatiri**, consultor e òme politic n. 1949 foguèt primièr ministre de Timòr Èst entre 2002 e 2006.
Estanislau da Silva

**Estanislau da Conceição Aleixo Maria da Silva**, òme politic n. 1952, foguèt lo primièr ministre interin de Timòr Èst entre lo 20 de mai e lo 8 d'agost de 2007.
Lista dels primièrs ministres d'Armenia

thumb|right|200px|Blason d'Armenia
Lo primièr ministre es lo cap de govèrn de Armenia.

Vaquí la lista dels primièrs ministres de Armenia dempuèi 1918.

## Primièrs ministres de la Republica Democratica d'Armenia (1918-1920)

## Primièrs ministres de la Republica d'Armenia (1991- )

## Nòtas
¹ Assassintat durant lo mandat
² Moriguèt durant lo mandat

## Referéncias
Actualitat

Ua **actualitat** qu'ei ua informacion recenta, comunicada pes mèdias.

Tanben s'emplega lo tèrme entà parlar dera actualitat d'ua idèa, d'ua doctrina o d'un sistèma de pensada. 

## Vejatz tanben

* Er**'[[n:|actualitat]]** sus Wikinews, o sus es ****.
Solfegi

Dins l'estudi musicau en Occident, lo **solfegi** qu'ei la disciplina teorica qui s'encarga de la notacion de la musica d'un punt de vista ritmic, melodic e armonic. 

La notacion musicau qu'ei atestada desempuish la civilizacion sumeriana (qui, en escritura cuneifòrma, be ns' a transmés musica marcada qui ei interpretada uei lo dia). En Occident, la musica marcada mei anciana coneguda qu'ei grèga dab, enter autes exemples los Imnes de Dèlfes.

Tostemps en Occident (dab exemples parallèles en Orient) los purmèrs exemples entà notar la musica que hon los neumas, a la debuta simplas linhas ascendentas e descendentas qui notavan las orientacions de hautor de la musica, mes shens dar las nòtas precisas ni lo ritmes. Dab lo temps los neumas que vadón mei precís en bèth hornir linhas qui miaràn de cap au pentagrama modèrne. Dens aqueste procès Guido d'Arezzo, considerat com un deus mei ancians desvolopaires deu solfegi, que bategè las nòtas dab los lors noms modèrnes.

A partir deu sègle XX, la musica qualificada alavetz de «contemporanèa», qu'arribè au punt experimentau de crear musicas escapant a las possibilitats de notacion deu pentagrama necessitant apèrs deus navèths (dab la musica seriau, la musica concreta e la musica aleatòria).

## Enjòcs de la notacion musicau
*Ritme: tempo, metronòm, ritme binari, ritme ternari
**Durada : arronda, blanca, negra, cròcha, triolet, punt d'orgue, accelenrando, pausa, mieja pausa, sospir, miei sospir
**mesura

*Escala:
**Nòta : Ut/Do
**Escala diatonica, escala cromatica
** Intervaus : tèrça, quarta, quinta, sexta, septima, octava
**Mòde : major, mòde menor

*Intonacion:
**Ton
**Miei ton
**Alteracions : dièsi, bemòl, becaire
**Tonalitat : gama, Do major

*Articulacion: Legato, Staccato

*Nuanças

*Ornamentacion : trilh
Arronda (solfegi)

En solfegi, ua **arronda** (var. **redonda**, **redona**) qu'ei ua nòta qui la soa durada b'ei la mei longa e qui vau 4 temps dens ua mesura. Que dura lo doble d'ua blanca.

Lo silenci d'ua longor egau qu'ei notat dab ua pausa.
Ritme (solfegi)

Lo **ritme**, en musica, qu'ei çò qui defineish la durada d'ua nòta o d'un silenci. La durada d'ua nòta o d'un silenci que's mesura dab lo temps qui depend eth medish deu tempo (mei o mens lèu o lent) de la musica.

Dens l'istòria de la musica occidentau, qu'ei l'invencion deu cant polifonic, a partir deu sègle XII qui obliguè a començar de nota duradas de nòtas desparieras antà har coincidir las diferentas votz ; en ehèit, au contre de la polifonia, lo cant gregorian qui la precedí n'avèva pas òp de cap mencion ritmica e se contentava de mentàver sonque la linha melodica.

= Notacion elementara e proporcionau de las duradas de la nòtas musicaus =
:Las durada de las nòtas qu'ei notada dab arrondas, blancas (qui duran la meitat d'ua arronda), negras (qui duran la meitat d'ua blanca), cròchas (qui duran la meitat d'ua negra), doblas cròchas (qui duran la meitat d'ua cròcha), triplas, quadruplas eca.

= Notacion elementara e proporcionau de las duradas deus silencis musicaus =
:
La durada deus silencis qu'ei notada dab la pausa qui dura 4 temps, puish dab la miaja pausa qui dura 2 temps (autan com ua blanca e la meitat d'ua pausa), dab lo sospir qui dura un temps (autan com ua negra, la meitat d'ua demipausa), lo miei sospir qui dura ua mitat de temps (autan com ua cròcha, la meitat d'un sospir), lo quart de sospir qui dura un quart de temps (autan com ua miei cròcha, la meitat d'un miei sospir) eca.
Tempo (solfegi)

Lo **tempo** en solfegi qu'ei l'anar (mei o mens lèu o mei o mens lent) d'un pèça de musica. 

la paraula *tempo* que vien de l'italian on e significa "temps". En solfegi, totun, temps e tempo que possedeishen dus sens desseparats : lo "temps" qu'ei l'unitat de mesura de la longor de la nòtas o deu silencis (qui poden dura mei o mens d'un temps) mentre qui lo tempo que pòt obligar lo temps a durar un moment brèu o mei long segond que sia lèu o lent.

La vitessa deu tempo que's pòt estar definida precisament e dab un certe nombre de trucs per minutas (impulsats per un metronòm) e que corresponen alavetz haut o baish dab un deus noms italians autrejats respectivament (e imprecisament) aus diferent tempos possibles. 

Aquestes noms que son, deu mei lèu o mei lent :

* *Prestissimo* — hèra lèu (200 temps per minuta o mei)
* *Presto* — hèra lèu (168–200 temps per minuta)
* *Allegrissimo* — hèra lèu
* *Vivo* — hèra lèuy and fast
* *Vivace* — hèra lèu (≈140 temps per minuta)
* *Allegro* — lèu (120–168 temps per minuta)
* *Allegro moderato* — lèu mes un pauc mens que lo precedent (112–124 temps per minuta)
* *Allegretto* — lèu mes pas tant que l'allegro e mei leugèr
* *Moderato* — moderat (108–120 temps per minuta)
* *Andantino* — un pauc mei lèu que non pas l' *andante*
* *Andate Moderato- un pauc mei lèu que non pas l' *andante*
* *Andante* — literaument "anant", moderament lent (76–108 temps per minuta)
* *Tranquillamente* — un pauc lent
* *Tranquillo — un pauc lent
* *Adagietto* — lent (70–80 temps per minuta)
* *Adagio* — lent (66–76 temps per minuta)
* *Grave* — lent e seriós
* *Lento* — hèra lent(40–60 temps per minuta)
Metronòm

Un **metronòm** qu'ei un aparelh qui pòt trucar precisament un certe nombre de pulsacions per minuatas e atau definir lo tempo per interpretar ua pèça de musica. 

Que's pòt reglar en bèth pujar o baishar un pes au long de soa agulha entà que marqui un tempo mei o mens lèu o mei o mens lent. Que ho invetat au cors deu sègle XIX e Ludwig van Beethoven que hore lo purmèr compositor d'indicar ua pulsacion de metronòn per marcar lo tempo sus ua particion.
Jan Olszewski

**Jan Ferdynand Olszewski** (1930-2019) avocat e òme politic foguèt lo primièr ministre de Polonha entre lo 23 de decembre de 1991 e lo 5 de junh de 1992.
Jan Bielecki

**Jan Krzysztof Bielecki**, economista n. 1951 foguèt lo primièr ministre de Polonha entre genièr e decembre de 1991.
Hanna Suchocka

**Hanna Stanisława Suchocka** (Pleszew, 3 d'abril de 1946) es una jurista e femna politica polonesa. Foguèt la primièra ministra de Polonha entre julhet de 1992 e octobre de 1993.
Waldemar Pawlak

**Waldemar Pawlak** (n. 1959) mecanic,  proprietari agricòla, professor e òme politic foguèt primièr ministre de Polonha en doas ocasions: entre junh e julhet de 1992 e entre 1993 e 1995.
Blancada

La **blancada** o l**'aubièra** (var. **albièra**) o la **barbasta**  es un depaus de glaç venent de la vapor d'aiga contenguda dins l'aire per passatge dirècte de la fasa gasosa a la fasa solida, lo pus sovent per raionament nocturne, au ponch de gelada. Es possible, mai rar, que la blancada siá obtenguda per adveccion o evaporacion. Se presenta generalament sota un aspècte cristallin, prenent la forma d'agulhas, de plumas o d'escaumas.

### Nòtas
Arròs (omonimia)

**Arròs** pòt designar:
* Arròs, anciana comuna de la Val d'Aran
* Asasp e Arròs, comuna de Bearn
* Arròs d'Auloron, anciana comuna de Bearn fusionada en 1973 dens Asasp e Arròs
* Arròs de Nai, comuna de Bearn
* Arròs e Vila entitat de populacion descentralizada a Vielha e Mijaran dins la val d'Aran
* Vilacomdau d'Arròs, comuna de Gasconha.
* Arròs, riu de Gasconha
* Sinonim d'aiganha.
Arròs

**Arròs** ei un ancian municipi aranés qui ei ara ena entitat municipau descentralizada d’Arròs e Vila depenenta der ajuntament de Vielha e Mijaran.

Istoricament apertiec ath terçon de Marcatosa.


[{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q12647",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010"  }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q28039909",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ffff00", "marker-color": "ffff11", "title": "Arròs" }}]


## Veir tanben
* Lista des municipis dera Val d'Aran
Geranium

S'apèla **geraniums** dos gropes de plantas de la familha dels Geraniacèas :
***[[Geranium (genre)|Los Geraniums (botanica)]]**, espècias del genre *[[Geranium]]*, que son de plantas de las regions temperadas dont qualques unas son cultivadas coma plantas vivaças de jardin. Çaquelà, la majoritat dels geraniums d'ornament son pas realament de geraniums mas :
* **[[Pelargonium|Los Geraniums (dels floristas)]]**, que designan de varietats cultivadas del genre *[[Pelargonium]]*, originari d'Africa Australa, fòrt popularas dins las regions temperadas ont s'utilizan especialament coma plantas de balcon, vivaças dins los païses freges.

Los extraches de geranium d'unes produches o d'unes medicaments provenon pas dels geraniums dels floristas o *Pelargonium*.
Tanben, las proprietats e interèsses medicinals del *Geranium* son pas los del *Pelargonium* e vice versa.

Lo plural tanben se pòt escriure *gerania*.