open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sarah

**Sarah** èra un grop francés de las annadas 1990 de musica electronica, mai precisament del sosgenre dream, conegut pel tube *Lovin' you* en 1996. 

**Sarah** èra compausat de Pascal Beaureperre, de Laurent Istel, e de la cantaira estrasborgesa anglofòna (d'origina turca) Flory K. (de son nom vertadièr : Serpil Özdemir).
Union sacrada

L’**Union sacrada** (var. **Union sacraa**) es lo nom donat au movement de raprochament politic qu'unifiquèt lei Francés, que que siegan seis opinions politicas e religiosas, au començament de la Premiera Guèrra Mondiala. L'idèa èra de taisar lei divisions intèrnas per faciar l'enemic comun. Per extension, designa lei fenomèns analògs observats en Alemanha, en Russia ò au Reiaume Unit durant lo meteis conflicte ò dins d'autrei país durant de guèrras pus recentas.

## Liames intèrnes

* Premiera Guèrra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean-Jacques Becker, « L’Union sacrée, l’exception qui confirme la règle ? », *Vingtième Siècle, Revue d’histoire*, n° 5, genier-març de 1985, pp. 111-122.

## Nòtas e referéncias
Vanilla Ice

**Vanilla Ice**, nascut **Robert Matthew Van Winkle** a Dallas al Tèxas (Estats Units) lo 31 d'octobre de 1967, es un rapaire anglofòn american. Es sustot conegut per son títol *Ice Ice Baby* publicat en 1990 qu'es estat una gròssa capitada internacionala (un tube de la debuta de l'annada 1991 en Occitània). A n'aquesta periòda (fin 1990 e debut de 1991), **Vanilla Ice** foguèt pendent qualques meses en coble ambe la celèbra cantaira pop Madonna.

*Ice Ice Baby* es basat sus un escapolon de la musica de *Under Pressure* (1981), títol cantat per David Bowie ambe Queen.
Canton de Fai

Lo **canton de Fai** z-es una anciana division administrativa de Velai e de Vivarés, situada dins l'arrondiment delh Puèi de Velai, lo departament de Naut Léger e la region d'Auvèrnhe, a l'ora d'ara d'Auvèrnhe-Ròse-Aups. Las ueit comunas son dempuèi 2015 dins lo canton novèl de Mesenc, qu'a Lo Chambon per burèu centralizator. La lenga autoctòna es l'occitan auvernhàs o vivaroalpenc.

## Composicion

## Istòria
Lo canton de Fai saguèt creat a la revolucion e mantengut en 1801. 
Lo canton saguèt suprimit a l'ocasion de la novèla reparticion delhs cantons de 2014, aplicada en 2015, pelh decret delh 17 de febrièr de 2014, que creèt lo canton de Mesenc . 

## Nòtas e referéncias
Cartocha

[thumb|right|[Fotografia de plusors cartochas diferentas.]]

Una **cartocha** es un tipe de municion utilizat per d'armas de fuòc. Compren un projectil, un agent propulsor e una amòrsa que son mantenguts en plaça per un contenent. La cartocha es l'element centrau deis armas de fuòc modèrnas e la concepcion ò la chausida d'una cartocha es generalament l'etapa premiera de la concepcion d'una arma. 

## Liames intèrnes

* Arma de fuòc.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Anthony G. Williams, *Rapid Fire : The Development of Automatic Cannon, Heavy Machine Guns and their Ammunition for Armies, Navies and Air Forces*, Airlife, 1999.

## Nòtas e referéncias
Robert Ménard

**Robert Ménard**, nascut lo 6 de julhet de 1953 a Oran (Argeria francesa), es un òme politic d'Occitània (d'origina Pè Negre), assagista e jornalista francofòn : òme de ràdio (a fondat *Ràdio Pomarède* dins lo Lengadòc en 1978, puèi a partir de 1983, ven jornalista a Ràdio France Hérault), es sustot conegut per èsser estat lo cofondator de l'associacion *Reportaires Sens Frontièras* (RSF) en 1985 a Montpelhièr (Occitània), ambe lo sosten del president socialista François Mitterrand. Es estat lo secretari general de *Reportaires Sens Frontièras* de 1985 fins a 2008. 

Primièr engatjat a esquèrra, se n'aluènha progressivament per rejónher l'extrèma drecha, sustot a partir de las annadas 2010. Aital, lança en 2012 lo siti internet *Boulevard Voltaire* (Baloard Voltaire), e a las eleccions municipalas de 2014, es elegit en Occitània cònsol màger de Besièrs ambe lo sosten del Front Nacional. 

Descrich coma populista, son primièr mandat es marcat per de mesuras e declaracions fasent polemica fins al nivèl nacional, e que son estadas per d'unas sancionadas per la justícia. 

Après la victòria de sa lista tre lo primièr torn de las municipalas de 2020, es elegit un còp mai cònsol màger de Besièrs, e pren alavetz la presidéncia de la comunautat d'aglomeracion *Besièrs Mediterranèa*, venent la primièra personalitat d'ultradrecha a accedir a la presidéncia d'una intercomunalitat en Occitània.

## Referéncias
Senhoria de L'Isla de Baish

**[[L'Isla de Baish]]** o simplament **L'Isla** (occitan ancian: *Ylla* o *Ilha*) qu'èra ua senhoria puish un comtat en Gasconha de l'Edat Mejana fins a 1405.

## Istòria
### Etimologia

### Territòri

## Senhors
Nòta: Los senhors de l'Isla que son a còps aperats *barons*.

* c.1000-1038 Odon Ramon
* 1038-1089 Ramon, hilh deu precedent.
* 1089-1132 Jordan I, hilh deu precedent.
* 1132-1161 Bernat I, hilh deu precedent.
* 1161-1194 Jordan II, hilh deu precedent. Esposa Esclarmonda de Terrida. 
* 1196-1205 Jordan III, hilh deu precedent. Esposa Esclarmonda de Foish, dròlla de Rogèr Bernat I.
* 1205-1228 Bernat II Jordan, hilh deu precedent. Esposa *Índia* de Tolosa, dròlla bastarda de Ramon V. Combatèt al camp crosat dins la Crosada Albigesa.
* 1228-1240 Bernat III, hilh deu precedent.
* 1240-1271 Jordan IV, hrair capdèth deu precedent, trobador. Esposa Faidida de Casaubon.
* 1271-1303/1306 Jordan V, hilh deu precedent. Esposa Guilhemina de Durfòrt. 
* 1303/1306-1340 Bernat IV Jordan, hilh deu precedent. Esposa Margarida de Foish, dròlla de Rogèr Bernat III.

## Comtes

* 1340-1349 Bertran I, hilh deu precedent. Esposa Isabèla de Levis, arrèrhilha de Gui III.
* 1349-1365 Joan Jordan I, hilh deu precedent. Esposa Joana de Labrit, dròlla de Bernard Ezi V. 
* 1365-1369 Bertran II, hilh deu precedent. Esposa Alienòr/Eleonòr de Comenge, hilha de Pèire Ramon II; ua sòr ainada de Margarida de Comenge. Shens posteritat.
* 1369-1375 Joan Jordan II, hrair capdèth de Bertran I. Esposa *Índia* de Durfòrt.
* 1375-1405 Jordan VI, hilh deu precedent. Esposa Cecília/Ceselha d'Astarac, hilha de Centolh IV, puish, en segondas nòças, Margarida de Terrida. Shens posteritat.

Que ven los sons títols au rei de França en 1405.

## Nòtas e referéncias

## Véser tanben
### Bibliografia
* .
### Ligams
Vescomtat de Brulhés

Lo **[[vescomtat]] de [[Brulhés]]** foguèt una jurisdiccion feudala de Gasconha a l'èst d'Agenés.

Vassau deu comtat d'Agenés despuish lo sègle XI, passa au vescomtat de Bearn au sègle XIII.

## Lista deus vescomtes

### [[Ostau de Gavarret]]

*Rogèr de Gavarret / Adalaïda ?
*Ugues e Unaud de Gavarret, hilhs del precedent (Unaud que venguèt puish un monge)

### [[Ostau de Bearn]]
Véser Lista deus vescomtes de Bearn

### [[Ostau d'Armanhac]]

Joan d'Armanhac (atestat en 1353)

#### Ostau de Got
*Pèir de Got, en partida, coma vassau d'Armanhac, attest. en 1401

### [[Ostau de Rechoard]]-Pontville
Véser Títols de l'Ostau de Rechoard

## Nòtas e referéncias

## Véser tanben
Albert Oehlen

**Albert Oehlen** (nascut lo 17 de setembre de 1954) es un pintre alemand. Viu e trabalha a Bühler, Soïssa, e Segòvia, Espanha.

Nascut a Krefeld, Alemanha de l'Oèst, Oehlen se mudèt a Berlin en 1977, ont trabalhèt coma cambrièr e decorator amb son amic, l'artista Werner Büttner. Se graduèt a l'Universitat de las Bèlas Arts d'Amborg en 1978.

Oehlen èra membre de la Lord Jim Lodge, Colonha, amb Martin Kippenberger entre d'autres. Son art es ligat al movement Neue Wilde. Foguèt descrich mai recentament coma un 'radical liure'.
Revòuta de Rore

La **revòuta de Rore** o **revòuta dau Rore** foguèt una importanta revòuta antifiscala de l'Ancian Regim. Durèt d'abril a julhet 1670, e aguèt luòc dins la region de Aubenàs, dins lo Vivarés. Tira son nom de son menaire, Antòni dau Rore, proprietari terrenau de La Chapela (uèi dins lo departament d'Ardecha). Educat e respectat, aviá servit dins l'armaa reiala.

## Veire tanben

## Nòtas e referéncias
Comuna de Marselha

La **Comuna de Marselha** es un movement insurreccional, proclamat per solidaritat amb lo soslevament de la Comuna de París del . Sa tòca es de sostenir la republica alara naissenta contra las manòbras de las « Versalheses » e de permetre a la vila de Marselha de regir sos pròpris interèsses. Amassèt de republicans, moderats e Blanquistas, dels socialistas, dels membres de la primièra internacionala de totas opinions. La Comuna revolucionària dirigida « oficialament » per una comission departamentala avent remplaçat lo prefècte se balha per cap l'avocat-poèta Gaston Crémieux. Mas coneis plan lèu la division. Incapable d'assegurar sas missions legalas, es represa en man per de delegats parisencs incompetents e violents. Per tal d'evitar qu'organiza d'eleccions e ganha atal una vertadièra legitimitat democratica, lo general versalhés Henri Espivent de la Villesboisnet la declare fòra la lei e fa balhar contra ela sas tropas. Es reprimida dins la sang, dins la nuèch del 4 al  ; amb ela s'escantís lo darrièr espèr de la Comuna de París de ganhar de sostens en Província. Se sas raices cabussan plan abans la primièra insurreccion del , dura pas en tot que catòrze jorns, del  al .

## Nòtas e referéncias

## Veire tanben
### Ligams extèrns
Tiësto

**Tiësto**, de son nom vertadièr **Tijs Michiel Verwest**, es un discjòquei e compositor de musica electronica neerlandés, nascut lo 17 de genièr de 1969 a Breda (Païses Basses). Dempuèi las annadas 2000, es considerat coma una granda figura de la musica electronica, al sens larg de l'eurodance, pr'aquò es mai especificament eissit del sosgenre trance, e es sovent comparat a Paul van Dyk, Calvin Harris, David Guetta o Armin van Buuren.

## Discografia
* 2001 : In My Memory 
* 2004 : Just Be 
* 2004 : Parade of the Athletes 
* 2007 : Elements of Life 
* 2009 : Kaleidoscope
* 2011 : Kiss from the Past 
* 2014 : A Town Called Paradise
* 2020 : The London Sessions
* 2023 : Drive
Grigori Zinoviev

[thumb|right|[Fotografia de Grigori Zinoviev en 1921.]]

**Grigori Zinoviev** (23 de setembre de 1883, Elysavet - 25 d'aost de 1936, Moscòu) es un òme politic sovietic. Figura importanta dau movement bolchevic tre leis ans 1902-1903, èra un luòctenent principau de Lenin e s'entornèt amb eu en Russia en 1917. Membre dau *Politburo* dau partit de 1917 a 1926, foguèt tanben president dau soviet de Petrograd e dirigiguèt lo Comitat Executiu de l'Internacionala Comunista. Après la mòrt de Lenin, formèt amb Estalin e Lev Kamenev una troicà destinada a s'opausar a Trotski. Pasmens, aquela aliança durèt gaire e Zinoviev s'opausèt a Estalin a partir de 1925. Per aquò, s'alièt a Trotski au sen de « l'oposicion unificada ». Condamnat per fraccionisme en 1927, Zinoviev perdiguèt sei foncions au sen dau Partit. En 1935, foguèt jutjat moralament responsable de l'assassinat de Kirov e executat. Leis autoritats sovieticas lo reabilitèron en 1988.

## Liames intèrnes

* Estalin.
* Lenin.
* URSS.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Pierre Broué, *Trotsky*, Fayard, 1988.
* **[[francés|(fr)]]** Richard Pipes, *Les Révolutions russes*, Perrin, 1990.

## Nòtas e referéncias
Tecktonik

La **tecktonik**, de còps abreujat en **TCK**, foguèt una mòda de las annadas 2007-2008 en França (Occitània compresa), associant una coregrafia originala calcada sus una musica electronica house / tècno dicha *hardstyle* e *jumpstyle*, ambe un paréisser apropriat, copa de pel "mulet" o ambe una cresta punk, colors fluò e vestits motlants, mitenas metal etc. Aquela mòda es estada lançada de dora de caps 2002 al *Métropolis*, una discotèca situada còsta París a Rungis ont se podiá dançar a l'epòca la **tecktonik**.

L'un dels primièrs imnes electro de la **tecktonik** foguèt *Alive* del grop alemand Mondotek, tube màger de la fin de l'annada de 2007 en França. 

La majoritat dels títols de musica electronica associats a n'aquesta dança sustot populara en França èran en anglés, pasmens, i a agut ça que la qualques tròces emblematics en francés coma per exemple la represa **tecktonik** en 2007 de *[[À caus' des garçons]]* per la cantaira Yelle, lo tròç electro pop *Je vais vite* de Lorie (en 2007 tanben), la parodia **tecktonik** *Hé, Biloute ! Monte l'son ! Hein !* de Ch'ti DJ (que fasiá resson al succès colossal en 2008 del filme francés ''Bienvenue chez les Ch'tis''), o encara lo tròç electro *Sextonik* publicat en single en 2009 per Mylène Farmer, qu'i fasiá directament referéncia. 

Demest los autres títols emblematics de la **tecktonik**, se pòt tanben citar *Sucker* de Dim Chris, la version adobada per Mondotek de *One desire* de Jakarta, *Blink* de John Dahlbäck, o encara *Feel the Hardrock* per Hardrox.

A partir de 2009, la **tecktonik** comencèt de passar de mòda.

## Vejatz tanben
* House
* Tècno
* Vidèo Youtube en francés : *"2007 : La génération Tecktonik"* https://www.youtube.com/watch?v=c8Pz9RM6Sho
Mondotek

**Mondotek** es un grop alemand de musica electronica tendéncia house tècno, compausat de Danny Daagard e Steve Morane. Aquel duò es sustot conegut per lor cançon en anglés *Alive*, venguda fin 2007 un imne del movement tecktonik.

Lor adobament del títol *One Desire* del grop Jakarta en 2008 es estat tanben un autre tube electro màger de la tecktonik, fasent de **Mondotek** un grop emblematic d'aquesta mòda de caps 2007-2008.
Charles & Eddie

**Charles & Eddie** èra un duò de musica pop american anglofòn format per **Charles Pettigrew** (nascut lo 12 de mai de 1963 a Filadèlfia en Pensilvània e mòrt lo 6 d'abril de 2001) e **Eddie Chacon** (nascut lo 22 d'agost de 1963 a Oakland en Califòrnia). 

Lor cançon, *Would I Lie to You?* tirada de lor primièr album *Duophonic* e enregistrat en 1992 los a fach conéisser dins lo mond entièr. 

*Would I Lie to You?* es estat l'un dels mai gròsses tubes de la debuta de l'annada 1993 en Occitània. Pasmens, e mai s'es aquel títol que los a revelat e que se reten d'eles, an agut un segond fòrça gròs tube en Occitània a la tota fin de 1993 e debuta de 1994 : *Shine*.

## Discografia
* 1992 : *Duophonic*
* 1995 : *Chocolate Milk*
Comuna de Narbona

La **Comuna centrala de l'arrondiment de Narbona**, o mai correntament, la **Comuna de Narbona** (francés : *Commune de Narbonne*), es lo nom que pren l'insurreccion populara e l'administracion revolucionària mesa en plaça a Narbona entre lo 24 e lo 31 de març de 1871.

## Nòtas e referéncias

## Veire tanben
### Ligams extèrns
*  Notícias biografias del *[[Lo Maitron|Maitron]]* relativas a la Comuna de Narbona
John Dahlbäck

**John Dahlbäck**, nascut en 1985 còsta Estocòlme (Suècia), es un discjòquei e compositor suedés de musica electronica. Es sustot conegut per son títol tècno house *Blink* sortit fin 2007 en plena periòda tecktonik en França, çò que fa qu'i es sovent associat a n'aquesta mòda.

## Referéncias
Lorie Pester

**Laure Pester**, dicha **Lorie Pester**, o mai simplament **Lorie**, es una cantaira populara e una actritz francesa (mai que mai comediana dins tot un molonàs de serias a la television francesa) nascuda lo 2 de mai de 1982 còsta París (al Plessis-Bouchard).

**Lorie** foguèt l'una de las cantairas emblematicas de la joventut en França dins las annadas 2000, al som de sa popularitat entre 2001 e 2008. A partir de 2009, se vira puslèu cap a una carrièra de comediana a la television.

## Discografia
* 2001 : *Près de toi*
* 2002 : *Tendrement*
* 2004 : *Attitudes*
* 2005 : *Rester la même*
* 2007 : *2lor en moi ?*
* 2011 : *Regarde-moi*
* 2012 : *Danse*
* 2017 : *Les Choses de la vie*

## Cançons mai conegudas
* *Près de moi* (2001)
* *Je serai (ta meilleure amie)* (2001)
* *Toute seule* (2002)
* *J'ai besoin d'amour* (2002)
* *À 20 ans* (2003)
* *Sur un air latino* (2003) 
* *Week End* (2003)
* *La positive attitude* (2004)
* *Ensorcelée* (2004)
* *C'est plus fort que moi* (2004)
* *Toi & moi* (2005)
* *Rester la même* (2005)
* *S.O.S.* (2006)
* *Parti pour zouker* (2006)
* *Fashion Victim* (2006)
* *Je vais vite* (2007)
* *Play* (2008)
* *1 garçon* (2008)

## Filmografia
* 2014 : *Les Portes du soleil* (أبواب الشمس: الجزائر إلى الأبد, 'Abwab alshamsi: aljazayir 'iilaa al'abad) de Jean-Marc Minéo
* 2015 : *Dragon Blade* de Daniel Lee

## Referéncias
Dim Chris

**Dim Chris**, de son nom vertadièr **Dimitri Schoenfeld**, es un discjòquei e compositor de musica electronica francés, nascut lo 29 de julhet de 1980 còsta París (a Massy). Es sustot conegut per son tube tècno / house *Sucker* en 2008 qu'es quitament estat un imne del movement Tecktonik.

**Dim Chris** es estat descobèrt e produch per Joachim Garraud en 2006 en seguida d'un concors de joves talents productors qu'a emportat.

En 2008, **Dim Chris** faguèt la primièra partida sus l'empont dels concèrts de la cantaira francesa Lorie après aver adobat son títol *Play*. La meteissa annada, a tanben publicat una represa de *Self Control* (en version originala, un tube en anglés de las annadas 1980 del cantaire italian Raf).
Harry Hess

[thumb|right|Harry Hess dins la marina estatsunidenca en [1941.]]

**Harry Hammond Hess** (24 de mai de 1906, Nòva York - 25 d'aost de 1969, Woods Hole) es un oficier de marina e geològ estatsunidenc. Sei recèrcas s'interessèron mai que mai ais estructuras oceanicas coma leis arcs insulars, lei dorsalas e lei fòssas oceanicas. En 1962, establiguèt de liames entre aquelei formacions e lei movements de conveccion au sen dau mantèu terrèstre. Aquò lo menèt a prepausar un modèl de l'expansion oceanica que participèt a l'establiment dau modèl actuau de la tectonica dei placas. Hess es tanben a l'origina dau tèrme guyot que designa un tipe de mont sosmarin.

## Liames intèrnes

* Guyot.
* Tectonica dei placas.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Harold L. James, « Harry Hammond Hess (1906–1969) », Washington DC, National Academy of Sciences, 1973.

## Nòtas e referéncias
Joachim Garraud

**Joachim Garraud**, nascut lo 27 de setembre de 1968 a Nantas, es un discjòquei francés, productor de musica electronica, fòrça estimat coma adobaire dins las annadas 2000.

Es conegut per aver collaborat ambe los mai grands compositors de musica electronica en França, coma David Guetta, Jean-Michel Jarre o encara Bob Sinclar. A per exemple adobat *Fuck them all* per Mylène Farmer e *Lena* per Anaklein en 2005, *Louxor j'adore* de Katerine e *World, Hold On (Children of the Sky)* per Bob Sinclar en 2006, *Love Is Gone* per David Guetta en 2007 etc.
Anaklein

**Isabel Algarvio**, dicha **Anaklein**, es una cantaira eurodance mai que mai anglofòna del Nòrd de França.

Foguèt l'esposa del compositor de musica electronica francés Frédéric Riesterer (dich Fred Rister, defuntat a Tourcoing en 2019), d'aquí son nom oficial : **Isabel Algarvio-Riesterer**.

Son primièr album *Darkside* produch per Fred Rister es sortit en 2005. Compren en particular los títols *I've Got The Music*, *Emotion*, *Thanks DM* (una represa tècno de la cançon *Personal Jesus* de Depeche Mode), o encara una represa de *Lena* del grop bèlga 2 Belgen, publicat en single ambe divèrsas versions adobadas, en particular una per Joachim Garraud.

En 2007, **Anaklein** publica tanben lo single *Estrela Da Vida*, qu'a la particularitat d'èsser cantat en portugués.

## Referéncias
Tòrsa

[thumb|right|[Fotografia de Tòrsa a Ais.]]

**Tòrsa** es un riu de 8 km que raja sus lo territòri d'Ais. Sa fònt se situa dins la vau dei Pinchinats a Sant Marc de Jaumegarda. Son liech seguís inicialament un aisse nòrd-èst/sud-oèst avans de prendre una direccion nòrd-sud dins lei zònas urbanizadas d'Ais. Se gita dins Lar au nivèu dau pont dei Tres Sautets. En causa d'aqueu passatge dins la vila, Tòrsa presenta un risc major d'inondacion e la màger part dei zònas situadas dirèctament a costat de sei ribas constituïsson un pargue urban non bastit.

## Liames intèrnes

* Lar.
* Pargue de Tòrsa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Jakarta (grop)

**Jakarta** foguèt un grop de musica electronica francés tendéncia house / tècno, compausat dels discjòqueis e compositors Danny Wild, Alan Pride, David Kane e Dave King. 

**Jakarta** es sustot conegut pel tube en anglés *One desire* en 2008, títol adobat per Mondotek e emblematic de la mòda tecktonik.

## Referéncias
Hardrox

**Hardrox** es un projècte musical de house / tècno fondat pel productor ongrés **Suta**, sustot conegut pel títol *Feel The Hardrock* en 2008, imne emblematic de la mòda tecktonik en França.

## Referéncias
Narvik

[thumb|right|Narvik en [2004.]]

**Narvik** es una vila portuària norvegiana situada dins lo nòrd dau país. Fondada en 1887 dins d'aigas liuras de glaç tota l'annada, es lo desbocat de la linha de camin de fèrre permetent l'exportacion dau minerau de fèrre dei minas suedesas de Kiruna e de Gällivare. Per aquela rason, foguèt l'objècte de combats en 1940 durant una temptativa francobritanica de blocar la rota dau fèrre alemand. En 2018, la populacion èra d'aperaquí  abitants. Leis activitats portuàrias formavan totjorn lo còr de l'economia locala, mai Narvik èra tanben vengut un luòc toristic gràcias a sa posicion au nòrd dau ceucle polar artic.

## Liames intèrnes

* Batalha de Narvik.
* Mina de Kiruna.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Johan Waage, *La Bataille de Narvik*, París, Robert Laffont, 1965.

## Nòtas e referéncias
Centre CEA de Cadaracha

[thumb|right|[Fotografia aeriana dau centre en 2014.]]

Lo **Centre CEA de Cadaracha** es un centre de recèrca e desvolopament dau Comissariat a l'Energia Atomica implantat dins la vau de Durença entre Ais e Manòsca. Fondat en 1959, assosta d'installacions de recèrca coma lo reactor Jules Horowitz, lo tokamak Tore Supra e lo projècte ITER. En mai d'aquò, amb  emplecs dirèctes dins leis ans 2010, èra vengut un important pòl economic en Provença.

## Liames intèrnes

* Comissariat a l'Energia Atomica.
* ITER.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ch'ti DJ

**Ch'ti DJ** foguèt un projècte de musica electronica efemèr tendéncia house / tècno del Nòrd de França, conegut pel títol parodic tecktonik als accents picards *Hé, Biloute ! Monte l'son ! Hein !* (compausat e adobat per Krista Cappan,
Fabrice Nyiri e Joël Guidon), cançon que fasiá resson en 2008 a la capitada istorica en França del filme Bienvenue chez les Ch'tis de Dany Boon. 

**Ch'ti DJ** es estat fondat pels franceses Freddy e Joël, co-gerents de la societat *Nord-Way Productions* a La Madeleine, ambe Mo-Mo, compositor e discjòquei bèlga, ambe al cant Didier, un **Ch'ti DJ** de Hergnies (còsta Valencianas), e Mylène, cantaira originària de Wasquehal.

## Referéncias
Fred Rister

**Fred Rister**, de son nom vertadièr **Frédéric Riesterer**, foguèt un productor, compositor de musica electronica e adobaire francés, tanben animator ràdio e discjòquei, nascut lo 19 de junh de 1961 a Malo-les-Bains (Nòrd de França) e mòrt d'un càncer lo 20 d'agost de 2019 a Tourcoing.

Al debut de las annadas 1990, comença d'aver de succès per sas composicions musicalas eurodance, composicions comunas ambe Jean-Patrick Allouche e l'adobaire Bruno Sanchioni (sòci de B.B.E. e de Age of Love), ambe de tròçes en anglés interpretats per la cantaira Abyale, *I Wanna be Your Lover Too* en 1991, e sustot *I don't talk about L.O.V.E.* en 1992, que foguèron de tubes vertadièrs en França.

De caps 1997-1998, jos l'escais de **Mory Klein**, participa al projècte tècno Ixxel qu'obten dos tubes en França, *Alleeez* (al mes de junh de 1997) e *Drop that beat* (novembre de 1998).

Es tanben reconegut internacionalament per aver coproduch e compausat nombroses tròces venguts capitadas a l'escala mondiala de David Guetta dempuèi las annadas 2000, coma per exemple en 2007 *Love Is Gone*  e *Baby When the Light*, o encara *I Gotta Feeling* en 2009, títol compausat especialament pels Black Eyed Peas. 

A tanben produch en 2005 lo mitic album *Darkside* per sa femna *Isabel Algarvio-Riesterer* dicha Anaklein.

Del temps ont èra animator ràdio, s'es ligat d'amistat ambe lo discjòquei Joachim Garraud. 

## Referéncias
Ixxel

**Ixxel** foguèt un projècte de musica electronica tècno basat en França, actiu entre 1997 e 2000. **Ixxel** es estat fondat pel discjòquei e productor Fred Rister (dich "Mory Klein"), ambe Ramdane Fraouti, Patrice Swingedauw, e lo Bèlga Giacomo Aru (dich "Jacky Core"), ancian discjòquei de la discotèca dicha *Complexe Cap'tain* còsta Tournai (Belgica). 

**Ixxel** es conegut en França e en Belgica per doas capitadas (mai que mai en discotèca), *Alleeez* al mes de junh de 1997, e *Drop that beat* al mes de novembre de 1998.

## Referéncias
BBE

**B.B.E.** (o **BBE**) es un grop de musica electronica francés-italian de las annadas 1990 e 2000, aparentat als estilis bessons dream / trance. **BBE** es mai que mai conegut pels dos tèmas *Seven Days and One Week*, tube en 1996, e *Flash*, tube en 1997.

Lo grop es estat format en 1995 pels franceses **Bruno Quartier** e **Emmanuel Top**, ambe l'italian **Bruno Sanchioni** del grop Age of Love. Lo nom del grop es tot simplament las inicialas dels tres prenoms (Bruno, Bruno, Emmanuel).

**BBE** es inactiu dempuèi 2005.
Abyale

**Abyale Nan Nguema**, dicha simplament **Abyale**, es una cantaira francesa d'origina africana per son paire (Gabonés) qu'a a conegut lo succès en França al debut de las annadas 1990 ambe dos tubes d'eurodance cantats en anglés, *I Wanna Be Your Lover Too* en 1991, e sustot *I don't talk about L.O.V.E.* en 1992, doas composicions de Fred Rister e Jean-Patrick Allouche, adobadas per Bruno Sanchioni (sòci de B.B.E. e de Age of Love). 

En seguida, s'es virada cap al jazz. 

## Discografia
* 1993 : *Nightbuzz*
* 2001 : *My World* 
* 2009 : *A Shade of Blue*
* 2012 : *Soul Train* (mini album auto produch)
* 2014 : *The Promise* 
* 2015 : *Black Fanfare* (mini album auto produch)
* 2016 : *I Ain't Sorry*
* 2018 : *Stories in Jazz*
* 2020 : *Wax*
* 2023 : *Plays standards*

## Referéncias
Yelle

**Yelle** es a l'encòp lo pseudonim de la cantaira francesa d'origina bretona **Julie Budet** (nascuda lo 17 de genièr de 1983 a Saint-Brieuc en Bretanha) e lo nom del grop electro pop qu'a fondat en 2005 ambe son companh Jean-François Perrier (dich "Grand Marnier"). 

**Yelle** es estat descobèrt en 2005 sus las rets gràcias al tròç electro pop *Je veux te voir*, publicat jol format disc al mes d'agost de 2006. L'animator e umorista a la television francesa Michaël Youn convida alavetz lo grop sus l'album de Fatal Bazooka (son pròpri grop) : **Julie Budet** i interprèta en duò ambe el la cançon umoristica *Parle à ma main*, que foguèt una gròssa capitada en França fin 2007, quitament n°1. 

Lo primièr album de **Yelle**, entitolat *Pop Up*, es publicat lo 3 de setembre de 2007, en plena mòda tecktonik en França. Conten en particular una represa de la cançon *[[À caus' des garçons|À caus' des garçons]]* del duò femenin del meteis nom. Dins aquel contèxt, la version tecktonik d'aquela represa obten mai de resson que la version originala de l'album de **Yelle**, e ven quitament l'un dels títols emblematics de la dicha mòda tecktonik en França.

Una novèla version de *Je veux te voir* es tornarmai publicada ambe succès en 2008. 

## Discografia
* 2007 : *Pop-up*
* 2011 : *Safari Disco Club*
* 2014 : *Complètement fou*
* 2020 : *L’Ère du Verseau*

## Referéncias
Edward Maya

**Edward Maya**, de son nom vertadièr **Eduard Marian Ilie**, nascut lo 29 de junh de 1986 a Bucarèst (Romania), es un cantaire, discjòquei e productor romanés, compositor de musica electronica eurodance. S'es fach conéisser al nivèl internacional fin 2009 gràcias a sa composicion *Stereo Love* ambe la cantaira anglofòna Vika Jigulina.

Abans *Stereo Love*, aviá ja compausat en 2005 a l'edat de 19 ans solament lo tròç *Stop* ambe Edward Carcota per L'Eurovision, concors qu'avián acabat en quatrena plaça per aquesta cançon.

Lo segond single d**'Edward Maya**, *This Is My Life*, tanben cantat en anglés per Vika Jigulina, foguèt el tanben una gròssa capitada, quitament n°2 en França en 2010.

## Referéncias
Vika Jigulina

**Vika Jigulina**, de son nom vertadièr **Victoria Corneva**, nascuda lo 18 de febrièr de 1986, es una discjòquei e cantaira de musica electronica house (eurodance), Romanesa de Moldàvia, d'origina russa per son paire. Es sustot coneguda per èsser estada la cantaira (anglofòna) dels dos tubes eurodance compausats pel romanés Edward Maya, *Stereo Love* fin 2009 e *This Is My Life* en 2010.
David et Jonathan

**David e Jonathan** es un duò de musica pop francés de la fin de las annadas 1980 compausat de **David Marouani** (escaissat tanben **David Gategno**), nascut lo 13 de setembre de 1969, e **Jonathan Bermudes**, nascut lo 8 de febrièr de 1968. 

Se son encontrats a París al licèu en 1986, e son sustot coneguts per dos gròsses tubes en França, lor primièr, una balada cantada en italian, *Bella vita* en 1987, e en francés, *Est-ce que tu viens pour les vacances ?*, tròç escrich e compausat per Didier Barbelivien, Pascal Auriat e **David Marouani**, gròssa capitada de l'annada 1988. Mas aquela cançon (tròp) populara serà font facila de trufariá (*Qu'est-ce que tu vends pour les vacances* foguèt quitament l'una de las parodias las mai conegudas dels Nuls), de còps ambe quitament d'omofòbia, çò qu'aurà per efièch pervèrs de descreditar lo duò que veirà còp-sec sa popularitat davalar, e aquò serà la rason de lor separacion tre 1989, après un quite darrièr pichon succès pendent l'ivèrn 1988-1989 ambe lor cançon *Cœur de gosse*. 

Se reforman en 2019 per qualquas aparicions a la television francesa e dins d'espectacles sovenirs de las annadas 1980.

## Cançons mai conegudas
* *Bella vita* (1987)
* *Gina* (1987)
* *Est-ce que tu viens pour les vacances ?* (1988)
* *Cœur de gosse* (1988)

## Referéncias
Vescomtat d'Agde

Lo **vescomtat d'[[Agde]]** o d**'[[Agadés]]** es un juridiccion feudala que correspon als territòris eponims, probablament vassal del comtat d'Agadés dirigit pels avesques d'Agde. Nasquèt al sègle X, es puèi unida al vescomtat de Besièrs.

#### Lista dels verscomtes d'Agde

Los vescomtes d'Agde son mai que mai los vescomtes de Besièrs

## Nòtas e referéncias

## Veire tanben
*Lista dels vescomtats occitans
Sébastien Loeb

**Sébastien Loeb** (n. a Haguenau lo 26 de febrièr  de 1974), es un pilòt francés de Campionat del mond deus ralli (WRC). Foguèt sèt còps campion del mond de WRC.
Jean Schultheis

**Jean Schultheis**, nascut lo 27 d'octobre de 1943 a Casablanca (Marròc), es un musician e cantaire francés, tanben autor e compositor.

Es sustot conegut en França per son tube *Confidence pour confidence* de caps la fin de l'annada 1981. Es tanben l'autor de las paraulas de la cançon de Philippe Cataldo *Les Divas du dancing* que foguèt un tube en 1987. 

En 2003, foguèt professor de musica a la Staracademia.
 
## Cançons mai conegudas
* *Confidence pour confidence* (1981)
* *Je te cherche sans me trouver* (1982)
* *Va te faire voir* (1987)

## Referéncias
Star Academy

**La Star Academy** es una emission de telerealitat francesa creada en 2001 e producha per la societat neerlandesa *Endemol*. 

Fòrça populara las primièras annadas en França e quitament en Occitània, lo nom de l'emission es estat lèu occitanizat dins lo lengatge corrent pel neologisme "**Staracademia**". 

L'emission es difusada per *TF1* e se fixa per tòca de revelar de talents de cantaires e musicians demest los participants. Après cada edicion, lo ganhant e d'autres partisson en virada de concèrts capvath França, Marròc, Soïssa, Belgica, Tunisia e d'autras païses francofòns. 

Jenifer Bartoli, la primièra ganhanta de **La Staracademia**, veniá d'Occitània, mai precisament de Niça (Provença). La segonda ganhanta, Nolwenn Leroy, quitament d'origina bretona del costat de son paire, a viscut una partida de son enfança dins sa familha en Occitània (en Auvèrnhe), vist qu'es tanben d'origina auvernhata per sa maire.

La novena sason foguèt la sola difusada sus la cadena francesa *NRJ 12* del 6 de decembre de 2012 al 28 de febrièr de 2013 e nommada **Star Academy Revolution**. Aquela sason es estada emportada per Laurène Bourvon.

## Los ganhants
* Sason 1 (2001-2002) : Jenifer Bartoli
* Sason 2 (2002) : Nolwenn Leroy
* Sason 3 (2003) : Élodie Frégé
* Sason 4 (2004) : Grégory Lemarchal
* Sason 5 (2005) : Magalie Vaé
* Sason 6 (2006) : Cyril Cinelu
* Sason 7 (2007-2008) : Quentin Mosimann
* Sason 8 (2008) : Mickels Réa
* Sason 9 (2012-2013) : Laurène Bourvon
* Sason 10 (2022) : Anisha Jo Anyjaine
* Sason 11 (2023-2024) : Pierre Garnier
* Sason 12 (2024-2025) : Marine

## Referéncias
Pierre Garnier

**Pierre Garnier**, nascut lo 6 de març de 2002 a Can, en Normandia (França), es un musician e cantaire francés, tanben autor e compositor.

Es revelat en ganhant l'onzena sason de la Staracademia sus *TF1* al mes de febrièr de 2024. Còp-sec, son single *Ceux qu’on était* es vengut numèro 1 de las vendas en França.

## Discografia
* 2024 : *Chaque seconde*
Grégory Lemarchal

**Grégory Lemarchal**, nascut còsta Grenòble lo 13 de mai de 1983 a La Tronche (Daufinat, Arpitània) e mòrt lo 30 d'abril de 2007 a Suresnes (Nauts de Sèina, França), es un cantaire francés.

En 2004, se fa conéisser en emportant la quatrena sason de la Staracademia sus *TF1*. L'annada seguenta, enregistra son primièr album : *Je deviens moi*. Un album postum serà tanben publicat en 2007 : *La Voix d'un ange*. 

## Biografia

En 1985, una mucoviscidosi, una malautiá mortala, li es diagnosticada. 

En 1999, participa coma cantaire a l'emission televisada francesa "*Graines de star*" sus *M6*. Ganha alavetz de notorietat coma cantaire a Grenòble, çò que li permet d'i far la primièra partida dels espectacles del cantaire francés Hervé Vilard o de l'umorista Guy Montagné.

En mai de 2003, **Grégory** jòga dins la comèdia musicala de Paul Tordjmann "*Adam et Ève : du péché au pardon*", dins lo ròtle d'Adam. I canta e enregistra doas cançons : *Vole, mon âme s'envole* e *Je l'avoue*, en duò ambe Maryam Tribak.

Lo 3 de setembre de 2004, fa partida dels dètz e uèch candidats seleccionats de la quatrena sason de la Staracademia sus *TF1*. 

A la debuta de 2005, après aver emportat aquela edicion de la Staracademia, enregistra son album *Je deviens moi*, realizat per Yvan Cassar, que n'es tirada la cançon *Écris l'histoire* (represa en francés de la cançon italiana *Io so che tu* de Davide Esposito), qu'es alavetz un gròs tube en França. 

A la debuta de 2007, son estat de santat se degrada : es espitalizat d'urgéncia lo 2 d'abril dins l'espèra d'una transplantacion dels palmons. Lo paure se morís lo 30 d'abril a l'edat de 23 ans sonque en seguida de las complicacions de sa mucoviscidosi.

## Discografia
* 2005 : *Je deviens moi*
* 2007 : *La Voix d'un ange* (album postum)

## Cançons mai conegudas
* *Écris l'histoire* (2005, represa en francés de *Io so che tu* de Davide Esposito)
* *Je suis en vie* (2005)
* *À corps perdu* (2005)
* *Même si (What You're Made Of)* (2006, ambe Lucie Silvas)
* *The Show Must Go On* (2006, represa de Queen)
* *De temps en temps* (2007)
* *Le lien* (2007)
* *SOS d'un terrien en détresse* (2007, represa de Daniel Balavoine)
* *Restons amis* (2008)
* *Je rêve* (2009)

## Referéncias
Jessica Marquez

**Jessica Marquez**, nascuda a Thionville dins l'Èst de França lo 30 d'octobre de 1978, es una cantaira francesa.

**Jessica Marquez** se fa conéisser en 2001 en participant a la television francesa a la primièra edicion de la Staracademia. Arriba fins a la semifinala d'aquel concors musical ambe sièis autras concurrentas, còsta de segur Jenifer Bartoli, la ganhanta, mas tanben la cantaira occitana Olivia Ruiz.

En abril de 2002, son primièr single *Si fragiles* es un tube en França e en Belgica. Aquel single es seguit en decembre de 2002 per *Tout se dire*, qu'el a pas qu'un pichon succès, es sonque un tube menor. 

De caps la fin de l'annada de 2003, publica una represa de *Maria Magdalena* de Julie Pietri : serà son mai gròs succès.

En mai de 2013, **Jessica Marquez** a anonciat sa retirada del monde de la musica.

## Cançons mai conegudas
* *Si fragiles* (2002)
* *Tout se dire* (2002)
* *Maria Magdalena* (2003, represa de Julie Pietri)
* *On s'abîme* (2007)

## Referéncias
Canton de Lodes

Lo **canton de Lodes** z-es una anciana division administrativa de Velai, situada dins l'arrondiment delh Puèi de Velai, lo departament de Naut Léger e la region d'Auvèrnhe, a l'ora d'ara d'Auvèrnhe-Ròse-Aups. Las nòu comunas son dins lo canton de Sant Pàulhan dempueis 2015. La lenga autoctòna z-es l'occitan auvernhàs.

## Composicion

## Istòria
Lo canton de Lodes saguèt creat a la revolucion e mantengut en 1801. Creèron tanben un canton de Sent Privat d'Alèir, suprimit en 1801 . 
Lo canton saguèt suprimit a l'ocasion de la novèla reparticion delhs cantons de 2014, aplicada en 2015, pelh decret delh 17 de febrièr de 2014, qu'agrandiguèt lo canton de Sant Pàulhan .

## Nòtas e referéncias
Lena Ka

**Céline Boulakia-Cohen**, dicha **Lena Ka** o **Lena Kann**, es una cantaira francesa de RnB, tanben autora e compositritz, nascuda en França lo 3 d'octobre de 1975 a Issy-les-Moulineaux (Nauts de Sèina).
 
Se fa conéisser en França en 1999 ambe son tube *Tous les cris les S.O.S.*, en realitat una represa d'una escura cançon de Daniel Balavoine, qu'aquesta version de **Lena Kann** contribuïrà a ne far un estandard de la cançon francesa : en efièch, en seguida, aquela cançon serà plan sovent represa, per exemple per Stephan Eicher en 2000, per Grégory Lemarchal en 2004, per Natasha St-Pier en 2012, per Zaz en 2015 etc. 

En 2002, **Lena Ka** repren en version bilingua francés-italian *Ti amo (rien que des mots)* de e ambe Umberto Tozzi. 

Aurà un tresen succès musical en França en 2003 ambe son títol *Je graverai nos deux noms*.

## Discografia
* 2002 : *Entre les mots*
* 2010 : *Cinquième saison*
Einsatzgruppen

[thumb|right|Execucion de massa de civius [URSS|sovietics per d’*Einsatzgruppen*.]]

Leis ***Einsatzgruppen*** (plurau de *Einsatzgruppe*, « grop d'intervencion ») èran un ensemble d'unitats mobilas de polícia politica militarizada dau III Reich. Creadas durant l’*[[Anschluss]]*, aqueleis unitats foguèron encargadas de l'execucion sistematica deis opausants reaus ò supausats, especialament dei Judieus, dins lei territòris ocupats per la *[[Wehrmacht]]* en Polonha e en URSS. Foguèron ansin leis autors de plusors chaples importants, coma lei chaples de Babi Yar ò de Rumbula. Lo nombre totau de victimas es pas totalament conegut, mai au mens 1,3 milion de Judieus foguèron tuats per aquelei grops.

## Liames intèrnes

* Nazisme.
* Olocaust.
* Tresen Reich.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Christian Baechler, *Guerre et extermination à l'Est : Hitler et la conquête de l'espace vital, 1933-1945*, París, Tallandier, 2012.

## Nòtas e referéncias
Caton l'Ancian

thumb|right|Bust supausat de Caton l'Ancian.

**Caton l'Ancian** ò **Caton lo Censor** (234, Tusculum - 149 avC, Roma), de son nom complèt : *Marcus Porcius Cato*, es un òme politic e escrivan roman de la premiera mitat dau sègle II avC. Originari d'una familha plebèa venguda famosa per sei proesas militaras, foguèt format a l'agricultura. Pasmens, interessèt Lucius Valerius Flaccus, un important òme politic dau periòde, que li permetèt de passar lei diferenteis etapas dau *[[cursus honorum]]*. Caton venguèt ansin tribun en 214, questor en 204, pretor en 198, cònsol en 195 (amb son protector) e censor en 184 avC.

En parallèl, Caton foguèt mobilizat mai d'un còp dins l'armada romana. Pendent la Segonda Guèrra Punica, participèt a la batalha de Metaure. Puei, foguèt engatjat en Hispania còntra divèrseis insureccions. Enfin, en 191 avC, èra tribun militar en Grècia durant la guèrra còntra Antioc III e aguèt un ròtle decisiu a la batalha dei Termopilas. Coma censor, Caton foguèt lo defensor dei mors tradicionaus romans e s'opausèt au luxe eissit de l'influéncia ellenistica. Pasmens, la vida politica de Caton es mai que mai coneguda per son ròtle dins l'entraïnament de la Tresena Guèrra Punica. D'efiech, inquiet dau redreiçament economic de la ciutat punica, venguèt un partisan acarnat de la destruccion de Cartage a partir de 152 avC.

En mai de seis activitats politicas, Caton èra tanben un escrivan major de son epòca. Pasmens, la màger part de son òbra es perduda a l'excepcion d'un tractat agricòla, *De agri cultura*, que tèn un ròtle important dins l'istòria dei tecnicas agricòlas. Segon leis autors antics, son trabalh principau èra una istòria d'Itàlia que precisava la cronologia de plusors vilas. Fòrça discors politics de Caton èran tanben coneguts durant l'Antiquitat. Aqueu trabalh literari permetèt de defendre l'usatge dau latin au sen d'un elèit roman mai e mai seducha per la cultura grèga.

## Liames intèrnes

* Guèrras Punicas.
* Literatura latina.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Clément Bur e Michel Humm (dir.), *Caton l’Ancien et l’hellénisme. Images, traditions et réception*, París, De Boccard, coll. « Études d’archéologie et d’histoire ancienne », 2022.
* **[[francés|(fr)]]** Pierre Grimal, *Le Siècle des Scipions : Rome et l'hellénisme au temps des guerres puniques*, París, Aubier, coll. « historique », 1975.

## Nòtas e referéncias
Nabis

[thumb|right|Pèça de [moneda representant Nabis.]]

**Nabis** (vèrs 245, Esparta - 192 avC, Esparta) es un rèi usurpator d'Esparta que reinèt de 207 a 192 avC. Marcat per de reformas egalitaristas destinadas a redreiçar la ciutat-Estat, son rèine es considerat coma la darriera temptativa d'enraiar lo declin politic espartenc e sa desfacha entraïna lo declin definitiu de la vila.

Originari d'una familha aristocratica, èra benlèu liat a la dinastia euripontida. En 207 avC, Nabis prenguèt lo poder après un periòde de trèbols engendrats per la desfacha de Cleomenes III a la batalha de Sellasia. Degun s'opausèt a aquela usurpacion e Nabis inicièt un programa de reformas inspirat per una volontat de retorn ais institucions originalas de la ciutat. Aboliguèt la dobla monarquia tradicionala e creèt un còrs civic de  ciutadans per tornar formar una falanja oplitica. Puei, menèt un jòc diplomatic complèxe per aprofichar lei conflictes entre Romans e Macedonians. En 197 avC, Felip V li fisèt ansin la garda d'Argòs, una importanta vila de Peloponès. Nabis assaièt alora de se raprochar de Roma per gardar son conquista, mai lei Romans refusèron de reconéisser l'annexion. Après una brèva guèrra, Nabis deguèt abandonar Argòs e la màger part dau territòri espartenc (compres lo pòrt de Gition). Aquò èra una desfacha grèva per Esparta qu'èra desenant reducha a un ròtle fòrça segondari. Nabis foguèt assassinat tres ans pus tard per seis aliats etolians. Sei reformas foguèron annuladas per sei successors.

## Liames intèrnes

* Esparta.
* Guèrra de Nabis.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Edmond Lévy, *Sparte : histoire politique et sociale jusqu’à la conquête romaine*, Seuil, coll. « Points Histoire », 2003.

## Nòtas e referéncias
Yall

**Yall** es un grop de musica electro pop catalan basat a Barcelona. Son mai que mai coneguts per lor títol en anglés *Hundred Miles*, tube fin 2015 debut 2016, en collaboracion ambe la cantaira catalana (d'origina americana per son paire) Gabriela Richardson.
Gabriela Richardson

**Gabriela Richardson Torres** (Nascuda a Barcelona en 1994) es una cantaira e compositritz de Catalonha.

Es la filha del pintre e escultor american Jesse Richardson e de la Catalana Patty Torres. S'es facha conéisser fin 2015 en interpretant la cançon en anglés *Hundred Miles*, co-escricha ambe lo grop catalan Yall. Aquela cançon es estada utilizada per una campanha de publicitat de la marca Desigual.
Nicolau Ièr de Russia

[thumb|right|Retrach de Nicolau I en [1835.]]

**Nicolau I de Russia** (6 de julhet de 1796, Gatchina - 2 de març de 1855, Sant Petersborg) es un emperaire rus que reinèt dau 1 de decembre de 1825 au 2 de març de 1855. Succediguèt a son fraire Alexandre I (1801-1825) e foguèt remplaçat per son fiu Alexandre II (1855-1881).

Tresen fiu dau tsar Pau I (1795-1801), èra destinat a una carriera militara. Pasmens, a la mòrt d'Alexandre I en 1825, prenguèt lo poder après lo refús de son autre fraire, lo grand-duc Constantin, de venir tsar. Aqueu periòde d'incertitud foguèt marcat per l'insureccion decabrista, un movement que voliá impausar una monarquia constitucionala en Russia. Après una repression violenta, Nicolau I adoptèt una politica de defensa de l'autocracia e de l'ortodoxia. Refusèt ansin de reformas coma l'abolicion dau servatge, mai melhorèt lo foncionament deis institucions en plaça per redurre leis abüs, contrarotlar lo foncionament de l'administracion, codificar lei lèis e crear una burocracia compausada de foncionaris qualificats e especializats. Aqueleis otís permetèron ansin au tsar Alexandre II de menar sei reformas.

A l'exterior, Nicolau I consacrèt seis esfòrç au mantenement de l'equilibri europèu eissit dau Congrès de Viena. Renoncièt au projècte d'intervencion militara au profiech dei Grècs e trobèt un acòrdi amb França e lo Reiaume Unit per menar una mediacion comuna entre leis Otomans e leis insurgents grècs. Sostenguèt tanben lo poder centrau otoman còntra lei projèctes de Mehemet Ali. En 1831, reprimiguèt una insureccion polonesa e concluguèt una aliança amb Prússia e Àustria per intervenir còntra tot movement revolucionari. En 1849, l'armada russa intrèt donc en Àustria per combatre l'insureccion ongresa. Pasmens, a la fin de son rèine, Nicolau I assaièt d'aprofichar lo declin de la poissança otomana per estendre son influéncia vèrs la mar Mediterranèa. Aquò menèt a la guèrra de Crimèa (1853-1856) que revelèt l'amplor dau retard economic de l'Empèri Rus.

## Liames intèrnes

* Guèrra de Crimèa.
* Insureccion de Novembre.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Heller, *Histoire de la Russie et de son empire*, París, Perrin, coll. « Tempus », 2015.

## Nòtas e referéncias
Pau Ièr de Russia

[thumb|right|Retrach de Pau I en [1796.]]

**Pau I de Russia** (1 d'octòbre de 1754, Sant Petersborg - 23 de març de 1801, Sant Petersborg) es un emperaire rus que reinèt dau 17 de novembre de 1796 au 23 de març de 1801. Succediguèt a sa maire Catarina II (1762–1796) e foguèt remplaçat per son fiu Alexandre I (1801-1825).

Detestant sa maire, Pau I adoptèt una politica interiora en rompedura amb l'òbra de Catarina II. Modifiquèt ansin lei règlas de succession au tròne rus per impausar la primogenitura masculina en linha dirècta. Liberèt tanben fòrça intellectuaus arrestats durant lo rèine precendent e autorizèt lo retorn deis exiliats. Pasmens, l'element centrau de seis idèas foguèt de defendre l'autocracia en limitant lei libertats de la noblesa. S'inspirant dau modèl prussian, instaurèt donc una disciplina espelucaira e otranciera marcada per la restauracion dei castigs corporaus per lei nobles e de l'obligacion de servir dins l'armada.

A l'exterior, sa politica es mens clara. Placèt Malta sota sa proteccion e se raprochèt de l'Empèri Otoman en mar Mediterranèa. En 1799, mandèt un còrs expedicionari en Itàlia per i combatre lei fòrças francesas revolucionàrias. Pasmens, o retirèt en 1800 en causa de tensions amb Àustria e lo Reiaume Unit. Decidèt alora de se raprochar de Napoleon Bonaparte. Aquò es probablament la causa de son assassinat per un grop d'oficiers.

## Liames intèrnes

* Alexandre I.
* Revolucion Francesa.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Henri Troyat, *Paul Ier le tsar mal-aimé*, Grasset, 2002.

## Nòtas e referéncias