open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Blancariá

[vinheta|Pal de procession de la corporacion dels blanquièrs que lo patron es [sant Ròc (Musèu de l'ospici Sant Ròc a Essaudun).]]
La **blancariá** es lo ruscatge de las pèls d'ovins e caprins destinadas a l'industria de la calçadura, de la gantariá o del vestit, dins lo domèni de la produccion du cuer. 

Lo blanquièr es un artesan que lo mestièr es d'arranjar las pèls d'ovins o de caprins per las far netas pel diferents usatges ont se los vòl emplegar.

## Blancariá
vinheta|Illustracion mostrant un blanquièr al trabalh dins ''Le Tour de la France par deux enfants''.
Existís doas estapas màger per afachar de pèls:
* L'òbra umida
* L'òbra a sec 
A la sortida de las usinas de deslanatge, un còp la lana destriada de la pèl se pren la pèl fresca.

Mas encara demora de lana e, amb ela, fòrça bruticis, mai sovent als tèrmes, pés e còl. Se banha la pèl fresca dins una solucion concentrada per levar de la superfícia de la pèl, costat epidèrme, de totes los bruticis que poirián damatjar l'operacion de ruscatge. Es tan mai important qu'es a partir de là que se pòt valorar *la flor*, es a dire, l'aspècte e la qualitat de la pèl. 

Demora lo costat carn de la pèl. Abans lo ruscatge, se la cal descarnar, per levar los rèstes de carns o de grassas indesirablas, alara pòt començar lo tanatge.

## Tanatge
La pèl, a l'origina dèrme vivent, ric en collagèn, seriá, sens tractament, somesa a la putrefaccion. Lo tanatge es lo tractament de la pèl mòrta, per l'empachar de poirir, per presa de substéncias vegetalas (alara rusca d'arbres d'ont tanatge = ruscatge) o mineralas (sals de cròm).

Amb lo tanin vegetal s'obten una pèl pas gaire sopla que se nomena basana. La dobladura, d'aspècte carn, de l'interior de las calçaduras de cuer es mai sovent realizada amb basana. La basana es tanben utilizada per far de cuer.

Lo tanatge mineral, el, es a basa de cròm. Al contrari del rsucatge vegetal, fa una pèl soplissima. Mas lo tanatge mineral es tanben utilizat sus de pèls frescas venent dels tuadors, es a dire banhadas dins una solucion acida puèi dins d'aiga-sal per las estabilizar, garantir lor conservacion e las preparat au tanatge.
Après lo tanatge, la pèl se pòt tintar e noirir, aquí s'acaba l'òbra umida. Demora alara lo trabalh a sec: secatge, estiratge, assopliment, acabament.

## Un exemple: la blancariá a Masamet
A Masamet (Tarn), qu'es un centre màger del deslanatge, rajan dos rius: l'Arneta, verge de tot calcari qu'es plan adaptada per deslanar la fèl de las fedas, e lo Toret, riu singular e plan calcari, que conveniá als blanquièrs. La pèl fresca de la usinas de deslanatge èra utilizada coma matèria primièra dels blanquièrs.

Doncas a Masamet, mai sovent, los luòcs de deslanatge e de blancariá son diferents: los blanquièrs son plaçats lo long del Toret e los deslanaires, una cinquantena a la granda epòca, seguissián lo cors l'Arneta, que venguèt "la rota de la usinas".

## Articles connèxes
* Cuer
* Tanatge

## Ligams extèrnes
* La Blancariá a Masamet
Camoçariá

vinheta|Una « pèl de camoç »
La **camoçariá** es una tecnica artesanala que consistís a realizar un tipe de cuer soplissim e de grande qualitat, utilizat per exemple dins la gantariá.

Aqueste cuer èra autrescòp realizat amb de pèls de camoç tractadas amb l'òli de peis, çò que ne fasiá un produch rar e car. Los artesans ensejavan donc de realizar de cuers de qualitat pròche utilizant la pèl d'animals d'abaliment, un tal cuer es alara nomenat « pèl camoçada ».

Lo camoçatge se raliza ara suls mèsmes tipes de pèl qu'aquestas utilizadas en blancariá (anhèl, cabra, vaqueta, feda…). s'òbra del meteis bias que dins la blancariá fins a la darrièra estapa que consistís a estirar la pèl e l'onchar amb d'òli de peis, puèi la folar per far penetrar l'òli. Pendent aquesta estapa s'aira regularament las pèls, sempre apondent d'òli.

La darrièra operacion del camoçatge consistís a far « cotonar » la pèl arracant sa « flor » amb una ganiva desafilada.

Existís en França una norma AFNOR que s'aplica a las pèls camoçadas: NF G59-001 de genièr de 1981, *Cuers e pèls - Pèl camoçadas - Presentacion, dimensions e marcatge*.

## Vejatz tanben

### Obratges
* Jean-Pierre Henri Azéma, Moulins du cuir et de la peau - Moulins à tan et à chamoiser en France XII-XX siècle, éditions Créer, 2004,  , extraits consultables en ligne sus Google Books

### Nòtas e referéncias
Val d'Arcomie

*Val* **d'Arcòmia** (oficialament en  francés *Val d'Arcomie*) es, dempueis lo 1èir de genèir 2016, una comuna novèla d'Occitània, dins la region istorica d'Auvèrnhe, administrada per lo departament de Cantal de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
La comuna novèla recampa las ancianas comunas de Faveiròlas, Lobaressa, Sant Just e Sant Marc que venon de comunas delegadas, lo 1èir de genèir 2016. Lo chapluòc es a Lobaressa.

## Geografia
## Toponimia
* **Arcòmia**. Lo nom del riu es notat a Chalalher, [ar'kɔmjə] ; lo nom ven d'un nom gallés d'òme, *Arecomios*, segon Delamarre, a l'origina delhs *Volques Arecomiques* (*Arecomici*) . *Arcòmia* seriá doncas « Arecomiā, los bens d'Arecomios » e implicitament lo nom delh riu vendriá delh nom delh vialatge (comuna dels Monts Vèrds).
* *Val* (en francés). Una adaptacion (fautiva) del nom francés es [lu 'bar dar'kɔmjə], amb *val* al masculin, a la francesa (notada a Lorseira) .

## Istòria
## Administracion

## Demografia
* 998 abitants en 2015
## Luòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna
## Veire tanben
## Ligams extèrnes
## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Universitat de Washington

L**'Univesitat de [[Washington (estat)|Washington]]** (en anglés *University of Washington*) qu'ei ua institucion publica qui ho fondada en 1861.

## Ligams extèrnes
* University of Washington
María Alejandra Vicuña

**María Alejandra Vicuña Muñoz** (Guayaquil, 13 de febrièr de 1978) es una psicològa e femna politica feminista eqüatoriana, actuala vice-presidenta d'Eqüator.

## Biografia
Nasquèt lo 13 de febrièr de 1978 a Guayaquil, província de Guayas. Estudièt al collègi La Modèrna e a l'Universitat de Guayaquil, qu'i obtenguèt lo títol de psicològa clinica e un mestritge en administracion d'entrepresas. Foguèt maridada amb l'escrivan Ernesto Carrión, amb qui a una filha.

Comencèt la vida politica coma part del movement Aliança Bolivariana Alfarista (ABA), fondat per lo sieu paire, Leonardo Vicuña. Amassa amb l'ABA se jonhèt al movement Aliança PAIS en supòrt a la candidatura de Rafael Correa a las eleccions presidencialas de 2006.En 2007 foguèt nomenada coordinadora regionala de talent uman del Servici de Rendas Intèrnas e pauc a comencèt pauc a ganhar prominencia dins l'organizacion provinciala del movement oficialista.

Lo 24 de mai de 2017 foguèt nomenada Ministra de Desvolopament Urban e Abitatge pel president Lenín Moreno.

### Vice-presidenta d'Eqüator
esquèrra|vinheta|300x300px|María Alejandra Vicuña pendent la siá possession coma Vice-presidenta, lo 6 de genièr de 2018
Lo 4 d'octòbre de 2017, dos jorns après que lo vice-president Jorge Glas foguèsse detengut per la siá supausada vinculacion en actes illicites ligats al Cas Odebrecht, lo president Lenín Moreno designèt mejançant Decrèt Executiu N°176 a Vicuña coma vice-presidenta constitucionala ad interim a l'abséncia del vice-president Glas.

Lo 4 de genièr de 2018, foguèt finalament elegida per l'Assemblada Nacionala. Dintrèt en foncions lo 6.
Noel Gallagher

**Noel Thomas David Gallagher**, nascut lo 29 de mai de 1967 a Manchester (Anglatèrra), es un musician e autor-compositor-interprèt anglés d'origina irlandesa. Foguèt lo compositor principal, lead-guitarrista e cantaire ocasional del grop de rock britanic Oasis. Formava amb son fraire cadet Liam Gallagher, cantaire principal d'Oasis, una fratria picanhaira celèbre dins la pressa musicala.

Dins lo mitan dels ans 1990, Noel Gallagher foguèt un dels actors principals del movement britpop, periòde ont lo grop Oasis coneguèt un grand succès critic e comercial. En Agost de 2009, après una altercacion amb Liam durant un concèrt a París, Noel Gallagher anoncièt sa partença d'Oasis e en octobre de 2009, confirmèt que voliá començar una carrièra solet. Gallagher formèt alara Noel Gallagher's High Flying Birds.

## Discografia
### Albums

**Amb Oasis : 
* 1994 : *[[Definitely Maybe]]*
* 1995 : *[[(What's the Story) Morning Glory?]]*
* 1997 : *[[Be Here Now]]*
* 1998 : *[[The Masterplan]]* (Compilacion de Fàcias-B)
* 2000 : *[[Standing on the Shoulder of Giants]]*
* 2000 : *[[Familiar To Millions]]* (Live)
* 2002 : *[[Heathen Chemistry]]*
* 2005 : *[[Don't Believe the Truth]]*
* 2006 : *[[Stop The Clocks]]* (Best-Of)
* 2008 : *[[Dig Out Your Soul]]*
**Solet :
* 2009: *[[The Dreams We Have as Children – Live at the Royal Albert Hall]]*
* 2011: *[[Noel Gallagher's High Flying Birds (album)|Noel Gallagher's High Flying Birds]]*
* 2015: *[[Chasing Yesterday (album)|Chasing Yesterday]]*
* 2017: *[[Who Built the Moon?]]*
## Referéncias
Embonilh

L**'embonilh** (**monilh)**, es una cicatritz fibrosa de la paret anteriora de l'abdomèn, qu'aparéis a la seguida de la casuda del cordon ombilical pels recent nascuts apartenent a la classa dels mamifères placentaris. Es la rèsta de la circulacion fetala e, mai abans, de l'inflexion embrionària.

## ''Dipak'' Etimologia
vinheta|L'embonilh sus la paret abdominala anteriora
Lo mot origina en latin classic es , que demora l'adjectiu **ombilical**. Tanben existís lo mot **vedilh** per designar lo cordon qu *botellus.*

## Anatomia umana
vinheta|Cicatrizacion ombilicala d'un recent nascut.
L'embonilh es una cicatritz fibrosa situada al nivèl de la paret anteriora de l'abdomèn, formada per la casuda del cordon ombilical que demora encara en mejana vèrs 10 jorns de vida. Al nivèl de la fàcia extèrna (anteriora) d'aquesta paret, es situada medialament, a la mitat de la *[[linea alba]]*, entre los dos muscles drechs. Al nivèl de la fàcia intèrna (posteriora) de la paret abdominala anteriora, l'embonilh es ligat en naut al fetge pel ligament redond del fetge, e en bas a la vessiga pel ligament ombilical mejan. De cada costa d'aqueste ligament se trapan los plecs ombilicals mejans que ligan l'embonilh a las parets lateralas de la cavitat pelviana. Lo ligament redond es la rèsta de la vena ombilicala, lo ligament ombilical mejan es la rèsta de l'urac e los plecs ombilicals mejans son las rèstas de las artèrias ombilicalas.

L'embonilh es situat al nivèl del disc entre las tresena e quatrèna vertèbras lombaras. En medecina, constituís un punt de marca important. L'embonilh es innervat per la desena par dels nervis intercostals.

### Variacions
Pels uman, los embonilhs son fòrça variats tan en talha, coma en forma, qu'en prigondor o encara en aparéncia globala. La cicatritz pòt paréisser jos la forma d’una depression o d’una protuberància, d'un diamètre variant entre 1 e 2 centimètres.

Perque es una cicatritz, l'ambonilh es  pas considerat coma un caractèr ereditari. Alara es un metòde par destriar dos bessons.

## Patologia
vinheta|Ernia ombilicala
Per l'enfant, la ernia ombilicala es un defaut benin de tampadura de l'embonilh. Per l'adult, la paret abdominala presenta al vesinat de l'embonilh una zona de flaquesa, podent èsser lo luòc d’una ernia ombilicala o paraombilicala.

Las anomalias de tampadura de la paret anteriora coma lo laparosquisis e l'omfalocèl son de patologias mai grevas.

## Significacions culturalas
* Per Platon, l'embonilh es la cicatritz daissada pel castig divin, mutilacion que nos separèt d’una partida de nos mèsmes (castig dels ermafroditas dins lo Banquet).
* Segon la « tèsi de l’anomfalia » (ou anomfalisme) debatuda pels teologians josieus a partir de l'Edat Mejana, Adam e Èva seriá estat desprovisits d'embonilh qu'avián pas de maires que los aurián ajagut. Lo pintre Jean-Baptiste Santerre n'èra un grand partisan. Cal notar que dins lo capítol 35 de l’Evangili de Barnabèu, Jèsus raconta que l'embonilh d’Adam es la traça de l'escopit de Satan sus grèsa que Dieu utilizèt, per faiçonar le primièr òmes

## Fonts

## Nòtas e referéncias

## Vejatz tanben
Romegós

**Romegós** es un toponim e antroponim occitan a aguian.
## Toponims
* Romegós, comuna de Cantal
* Romegós, comuna de Tarn
* Romegoux, comuna de Charanta Maritima
Roger Torrent

**Roger Torrent i Ramió** (n. lo 19 de julhet de 1979 a Sarrià de Ter) es un politològ e òme politic catalan. Lo 17 de genièr de 2018 es elegit president del parlament de Catalonha. Es conse de Sarrià de Ter e milita a Esquèrra Republicana de Catalonha dempuèi 2000.
Carta Pastèl

La **carta Pastèl** (francés: *carte pastel*) es un títol de transpòrt existissent dempuèi 2007, disponible pels rets:

* TISSEO (Transpòrts en comun de Tolosa) (a l'iniciativa del projècte);
* Albibus (Bus);
* Malhum Interurban *Arc-en-ciel* del departament de la Nauta Garona (autocarris);
* Malhum Interurban *Tarn'bus* del departament de Tarn (autocarris);
* TER de Miègjorn-Pirenèus (tren e autocarris);
* lo malhum Alezan Bus de la Comunautat d'aglomeracion Tarba-Lorda-Pirenèus (bus).
La carta de transpòrt Pastèl es dotada de tecnologias RFID.

## Istòria
drecha|vinheta|200x200px|Un validaire de tiquets e de carta pastèl
En 2007, la carta Pastèl fa son aparicion solament sul malhum Tisseo, a Tolosa e sus la Linha C del malhum dels transpòrts en comun de Tolosa. En 2009 se faguèt un accòrdi entre la region Miègjorn-Pirenèus, la SNCF, Tisséo e lo Conselh general de la Nauta Garona, pel Malum ''Arc-en-ciel''. La carte Pastèl es acceptada dins los TER de Miègjorn Pirenèus, los autocarris *Arc-en-ciel* en Nauta Garona e sempre les bus, mètro e tramvai de Tisseo. En 2010, Tarn'bus (malhum interurban del Tarn) accèpta la carte Pastèl sus l'ensemble de son ret. En setembre de 2011, Albibus, lo malhum urbain de bus d'Albi prepausa la carta Pastèl. E fin finala, lo malhum Alezan Bus (ret de bus de la Comunautat d'aglomeracion Tarba-Lorda-Pirenèus) introduch lo sistèma lo 6 d'octobre de 2014.

## Sistèmas comparables
* Carte Pass Pass en region Nòrd-Pas de Calais
* Carte OùRA! en region Ròse-Aups
* KorriGo en region Bretanha
* Kartatoo en region Lengadòc-Rosselhon
Louis Queyrat

**Vincent Jules Louis Queyrat** (Chavanac, Cruesa, 2 de decembre de 1856-París 18 d'octobre de 1933) èra un mètge occitan, especializat en dermatologia e sifilologia. A identificat l'eritroplasia de Queyrat, una carcina in situ de la pèl del pènis. Foguèt de 1898 a 1923 lo cap del servici de dermatologia de l'espital Ricord, uèi espital Cochin, a París.

Tanben s'interessèt a la lenga de son vilatge de Cruesa, al limit del lemosin e de l'auvernhat. Publiquèt una gramatica, de contes e un lexic.

## Òbras
* Louis QUEYRAT. *Contribution à l'étude du parler de la Creuse : le patois de la région de Chavanat : grammaire et folklore.* De legir en linha sus la bibliotèca numerica de Lemosin: https://web.archive.org/web/20200302211744/http://www.bn-limousin.fr/archive/files/095c25361f3aa9583c3280ce8d85df3d.pdf Reedicion per l'Institut d'Estudis Occitans de París: "Le patois de la région de Chavanat : grammaire et folklore", *Documents per l'estudi de la lenga occitana* n°116, 2018.
* Louis QUEYRAT. *Contribution à l'étude du parler de la Creuse : le patois de la région de Chavanat : vocabulaire patois-français*. De legir en linha sus la bibliotèca numerica de Lemosin: https://web.archive.org/web/20221011085415/http://www.bn-limousin.fr/archive/files/d998f788696a6841a78f5aa7b7e99762.pdf Reedicion per l'Institut d'Estudis Occitans de París: "Le patois de la région de Chavanat : vocabulaire patois-français. t 1: A-G", *Documents per l'estudi de la lenga occitana* n°117, 2018 e "Le patois de la région de Chavanat : vocabulaire patois-français. t 2: H-Z", *Documents per l'estudi de la lenga occitana* n°118, 2018.
Byte

Lo  es, levat l'adreçatge fisic de la memòria, l'unitat mai pichona «logicament» adreçabla per un programa sus un ordinator. Ara, lo besonh d'una estructura comuna pel partatge de l'informacion faguèt que los  de 8&nbsp;bits se generalizèron en informatica, pasmens 
* Fins als ans 1970, i aviá de processors amb de  de talhas fòrça variablas; 
* Existís, per la programacion d'automatas e autres equipaments industrials simples, de processors utilizant de memòrias adreçablas per quantitat de 4&nbsp;bits, veire mens; e
* los microprocessors mai recents adreçan fisicament la memòria de l'ordinator per mots de 64&nbsp;bits veire mai.
Aquesta generalizacion menèt a çò que sovent se confond la nocion de byte amb la nocion d'octet que, coma son nom l’indica, conten exactament 8&nbsp;bits (en anglés *eight-bit byte*).

## Istòria
Lo tèrme **' foguèt creat en 1956 per Werner Buchholz alara que trabalhava a la concepcion de l'IBM Stretch. Es una deformacion ortografica volontària de l'anglés **', literalament « bocada », per evitar la confusion amb *bit* per elision de la *e* finala. Lo tèrme designa per analogia l'unitat mai pichona de donadas accessibla via un bus de donadas.

Lo byte es l'unitat de sèrva d'un emplaçament memòria, que segon lo processor pòt variar de quatre a de desenas de bits. Cada constructor definissiá la talha del byte segon sos besonhs del moment. Atal, per exemple, lo PDP-10 utiliza un byte pel jòc d'instruccions en langatge maquine, qu'a una talha variabla. Sus aquesta mèsma arquitectura, los mots, utilizats per l'adreçatge memòria, fan 36&nbsp;bits.

## Confusion entre bit e
La capacitat memòria d'una nièra de memòria informatica es mai sovent donada en bits (b), megabits (Mb) o gigabits (Gb), alara que la capacitat memòria de l'ensemble de las nièras d'un ordinator es mai sovent donada en  (B), megabytes (MB) o gigabytes (GB), o en octets (o), megaoctets (Mo) o gigaoctets (Go).

La capacitat de las cartochas de videojòc es mai sovent donada en bits, çò que fa excepcion a l'usatge espandida del  o de l'octet per la mesura d'una memòria complèta. Aquò permet d'utilizar de nombres mai dins la comunicacion, escrivant « cartouche de 8&nbsp;Mb » (8&nbsp;mégabits) au lieu de « cartouche de 1&nbsp;Mo » (1&nbsp;mégaoctet).

## Nòtas e referéncias

## Vejatz tanben

### Articles connexes
Cyclocybe aegerita

La **pibolada** (var. lo **pibolet, pibolenc, mossalon de píbol**, l**'albanissa** o **aubadera**, lo **bolet de sause**, o la** sausenada**) es un campairòl comestible del genre Cyclocybe e de la familha Strophariaceae, que buta en matas, al pè dels arbres e sus las socas, especialament los pibols mas tanben d'autres fulhoses. 

### Descripcion
Capèl 6-10cm convèxe, glabre o mat puèi rugat e crebassat, burèl, blanquinós.
Lamas, pallas puèi rossèlas, adneas a subdecurentas.
Pè 8-12x1cm blanc crèma amb anèl fugidís.
Carn palla d'odor e sabor agradivas. Bon comestible.

### Sinonims
* *Agaricus aegerita* V. Brig. [as *aegirita*], in Briganti & Briganti, Hist. fung. Neapol. (Neapoli): 65, tab. 32-33 (1837)
* *Pholiota aegerita* (V. Brig.) Quél., Mém. Soc. Émul. Montbéliard, Sér. 2 5: 164 (1872)
* *Agrocybe aegerita* (V. Brig.) Singer, Lilloa 22: 493 (1951) var. *aegerita*
* *Agrocybe aegerita* (V. Brig.) Singer, Lilloa 22: 493 (1951)

### Referéncias
Lactarius deliciosus

Lo **robilhon** o **rosilhon** (var. **barigola, bolet brigetat, bolet sanhós, catalan, pinhasa, pinhièr, sanguin, pissa-lach roge**)  es un campairòl basidiomicèta de la familha russulacèas.
### Descripcion
Espècia robusta amb capèl de 10-15cm de marge en lòbe amb tacas concentricas dessús sus fons irange.
Lamas irange viu.
Pè 3-6x-2.5cm cort rabasset. Carn e lach irange. Bon comestible.
### Referéncias
Region autonòma de Tibet

La **region autonòma de Tibet** o **region autonòma de Xizang** (tibetan:t=བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་ ; chinés: 西藏自治区 ) es una de las cinc regions autonòmas de la Republica Populara de China (RPC). Situada dins lo sud-oèst del país, confronta amb la region autonòma de Xinjiang e la província de Qinghai al nòrd, la província de Sichuan a l'èst e la província de Yunnan al sud-èst. Confronta Myanmar, Índia, Botan e Nepal al sud e a l'oèst. Es abitada tradicionalament pels tibetans e per d'autres grops etnics coma los qiangs. I vivon tanben nombre de hans e de huis. Ten per capluòc Lassà, l'anciana capitala de Tibet dempuèi lo sègle XVII. La region autonòma de Tibet foguèt oficialament fondada en setembre de 1965. Compta uèi aperaquí tres milions d'abitants.

## Referéncias
Dalida

**Dalida** (n. **Iolanda Gigliotti** en 1933, m. 1987) foguèt una famòsa cantaira e actritz italo-francesa. 

Sas cançons mai conegudas son *Bambino* (1956), *Les Enfants du Pirée* (1960), *Itsi bitsi petit bikini* (1960), *T'aimer follement* (1960) , *Le Temps des Fleurs* (1968),  *Darla dirladada* (1970), *Paroles...Paroles...*(1973), *Gigi l'amoroso*, *Il venait d'avoir 18 ans* (1974),  *J'attendrai* (1975)*, Salma ya salama* (1978) , *Laissez-moi danser (Monday, Tuesday)* (1979), *Mourir sur scène* (1983).

Dalida es una icòna populara internacionala dempuèi las tres darrièras decadas.
Cigne (constellacion)

thumb|right|Constellacion dau Cigne.

La constellacion dau **Cigne** (***Cygnus*** en latin) es una constellacion de l'emisfèri nòrd. Segon la mitologia grèga, representa l'eròi Orfèu que foguèt transformat en cigne e plaçat a proximitat de sa lira.

Aquela constellacion a una forma caracteristica de crotz e contèn plusors estelas lusentas. En particular, son estela principala, Deneb, fa partida deis estelas pus poderosas que son conegudas a l'ora d'ara amb una massa de 25 massas solaras. Se situa a  ans lutz. Lo Cigne assosta tanben plusors nebulosas, amàs dubèrts e nebulosas planetàrias. L'amàs dubèrt M39 es relativament aisat d'observar amb un pòrtavista.

Enfin, la constellacion es famosa per la preséncia d'una fònt de raionament X dicha Cygnus X-1. Descubèrta en 1965, es considerada coma un sistèma binari constituit d'una estela e d'un trauc negre dempuei 1971. Foguèt ansin lo premier objècte clarament identificat coma un candidat trauc negre

## Liames intèrnes

* Constellacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Jules Védrines

vinheta|Juli Vedrina (''Jules Védrines''), aviator e politician. 1881-1919
**Jules Védrines**, de son nom complet en francés : *Jules Charles Toussaint Védrines*, nascut lo 21 de decembre de 1881 e mòrt lo 21 d'abrial de 1919, foguèt un aviator e politician. Es lo subjècte de la cançon populara occitana la ***cançon de Vedrina***.

## Biografia

Jules Védrines, nascut dins la region parisenca, es d'origina de la Marcha, passèt son brevet de pilòta en 1910 a Pau.

Lo 11 de març de 1911, fa lo primièr vòl Tolosa - Carcassona e ven aital lo primièr aviator de l'Aude.

Interessat per la politica, se presentèt a las eleccions cantonalas de Limós en 1910 e a las eleccions legislativas de 1912, mas sense succès. Aqueste fracàs politic es a l'origina d'una cançon populara occitana que se trufa d'el e coneguda dins l'Aude. Exisitís una represa de la cançon per Claudi Martí *La cançon de Vedrina* 

Après la Primièra Guèrra Mondiala, ont participèt coma instructor dins l'aviacion, se morís dins un accident d'avion dins lo vòl d'inauguracion París - Roma en 1919.

## Nòtas
George Weah

**George Weah** es un esportiu e òme politic liberian. Foguèt de 2018 a 2024 lo president de la Republica de Libèria.
Fluvi Roge

Lo **fluvi Roge** es un fluvi asiatic del penjal del Mar de China Meridionala que travèrsa del NO cap al SE lo territòri de Yunnan, província del sud de China, e lo Tonquin, nòrd del Vietnam. Lo fluvi Roge a una longor totala de 1.149 km e un bacin de 170.977 km². Nais dins las montanhas de Yunnan e son cors en territòri chinés passa dins de gorjas prigondas. Quand arriba al Vietnam (los darrièrs 510 km) ven un fluvi de plana que forma un delta fòrça grand a sa desbocadura dins lo golf de Tonquin. Son cors es fòrça fluctuant segon los ritmes de las monson e provòca d'aigadas periodicas. Entre las populacions vietnanas de la broas i a la capitala, Hanòi, e Hai Phong, tresena vila del país. Sos afluents principals son lo fuvi Negre (*Sông Da*) e lo Lo (*Sông Lo*).
Prot

**Prot** es una ribièra afluent de Danubi, long de , que la font se tròba en Ucraïna e que fa frontièra entre Romania e Moldàvia sus la pus granda part de son cors.

Prot ten sa font sul pendís oriental del mont Hoverla, pròche del còl Yablonitsky dins los Carpats, en Ucraïna. Raja cap al sud-èst e se geta dins Danubi al nivèl del pòrt de Giurgiulești, entre Galați e Reni. Lo bacin idrografic de Prot s'estend sus , amb  en Romania. La vila plus importanta situada per sas rivas es Chernivtsi, en Ucraïna.
Óblast de Chernivtsi

L’**óblast de Chernivtsi** (en ucraïnian: Чернівецька область, *Tchernivets’ka oblast’* e en romanés: *Regiunea Cernăuţi*) o **óblast de Chernovitsy** (en rus: Черновицкая область, *Tchernovitskaïa oblast*) es una subdivision administrativa d'Ucraïna occidentala. Sa capitala es la vila de Chernivtsi.
## Geografia
L'óblast de Chernivtsi s'estend sus  e presenta una granda diversitat de paisatges : montanhas dels Carpats que dominan una region de puèges, que s'abaissa dapasset en una larga plana parcialament cobèrta de bòsques, entre los rius Dnièstre e Prot. 
L'oblast de Chernivtsi es limitat a l'oèst e al nòrd per l'oblast d'Ivano-Frankivsk, al nòrd pels óblasts de Ternopil e de Khmelnitski, a l'èst per l'óblast de Vinnytsia, al sud-èst per Moldàvia e al sud per Romania. 

L'óblast de Chernivtsi cobrís:
* lo nòrd de la region istorica de Bucovina
* la region de Herţa
* la part nòrd de Bessaràbia (a l'entorn de Khotyn)
Lucila Vit

**María Lucila Vit Lepiscopo** es una actritz, manequin i presentatritz de television chilena de nacionalitat argentina nascuda lo 28 de febrièr de 1985 a Rosario.

## Television
* 2007-2008 : *[[Yingo]]* (Chilevisión) : Manequin
* 2009 : *El club de la comedia* (Chilevisión) : Comediana umoristica
* 2009 : *[[SQP (emission de television)|SQP]]* (Chilevisión) : Manequin
* 2009 : *La muralla infernal: Estelar* (Mega) : Manequin
* 2009 : *La muralla infernal* (Mega) : Presentatritz
* 2009 : *[[Casado con hijos]]* (Mega) : Francisca (Participacion especial)
* 2010 : *La ley de la selva* (Mega) : Presentatritz
* 2010 : *Golpe bajo* (Mega) : Copresentatritz
* 2010 : *Gigantes con Vivi* (Mega) : Manequin
* 2011 : *[[Fiebre de baile|Fiebre de baile 4]]* (Chilevisión) : Participant
* 2011 : *[[Vampiras (serie de television)|Vampiras]]* (Chilevisión) : Pamela del Madrigal (antagonista)
* 2012 : *[[Mundos opuestos (telerealitat)|Mundos opuestos]]* (Canal 13)
* 2012 : *[[Pareja perfecta]]* (Canal 13)
* 2013-2014 : *[[Mujeres Primero]]* (La Red) : Invitada
* 2014 : *[[SQP (emission de television)|SQP]]* (Chilevisión) : Invitada
* 2015 : *Fox Fit* (Fox Sports Chile)

## Referéncias
Aimeliik

**Aimeliik** es un estat de Palau, sus la part occidentala de l'illa de Babeldoab.  Sa superfícia es de 52&nbsp;km² e sa populacion de 270 abitants (census 2005). Caup cinc vilatges: Mongami (la capitala), Medorm, Imul, Elechui e Ngmechiangel.
Catedrala de Santa Sofia de Kyiv

La **catedrala de Santa Sofia** a Kyiv (en ucraïnian: Собор Святої Софії, *Sobor Sviatoyi Sofiyi* o Софійський собор, *Sofiys’kyi sobor* ; en rus: Собор Святой Софии, *Sobor Sviatoï Sofii* o Софийский собор, *Sofiïsky sobor*) es un dels monuments mai coneguts d'Ucraïna, e lo primièr site marcat al Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO dins aquel país.
La catedrala foguèt la necropòli dels primièrs sobeirans de la Rus' de Kyiv, notadament Vladimir II de Kyiv, Vsevolod Ièr de Kyiv e, segur, son fondator Iaroslav de Kyiv .
Hoverla

Lo mont **Hoverla** (ucraïnian : Говерла, *Hoverla*, romanés : *Hovârla*, rus : Говерла, *Goverla*, chèc e eslovac : *Hoverla*, polonés : *Howerla*, ongrés : *Hóvár*), amb , es la montanha pus nauta d'Ucraïna. Es situat dins l'èst dels Carpats, dins la region de Chornohora. Sas pendas son cobèrtas de bòsques de faus e de picèas, e en dessús de las pradas subalpencas sonadas en ucraïnian *polonyna*. Sus son versant èst se tròba la font principala de la ribièra Prot.
Sanch Amanç (omonimia)

**Sanch Amanç** o ben **Sench Amand** pòt essèr:
* Sanch Amanç, una comuna de Cantal.
* Sench Amand, una comuna de Corresa.
Cuçac (omonimia)

**Cuçac** pòt essèr:
* Cuçac, una comuna de Cantal.
* Cuçac, una comuna del Naut Léger.
* Cuçac, una comuna de la Nauta Vinhana.
* Cuçac, una comuna de Gironda.
* Cuçac, una anciana comuna d'Avairon.
* Cuçac, una anciana comuna de Dordonha.
Tom Wopat

**Tom Wopat** es un actor e cantaire american nascut lo 9 de setembre de 1951 a Lodi, Wisconsin. Es celebre per aver jogat Luke Duke dins la serie televisada *[[Shérif, fais-moi peur]]*, amb John Schneider. Interpretèt Jeff Robbins, dins la seria televisada *[[Cybill]]*.

## Biografia
Frankenstein

**Frankenstein** pòt designar:

## Literatura
### Roman
* 1818: ***[[Frankenstein o lo Prometèu modèrne]]***, de Mary Shelley, 
** **[[Victor Frankenstein]]**, lo personatge principal del roman, o, per abús de lengatge, l'èsser qu'a creat, lo **[[mostre de Frankenstein]]**

### Bendas dessenhadas
* 1973 - 1975: *[[Frankenstein (comics)|The Monster of Frankenstein]]*, seria publicada per Marvel Comics
* 1994: *[[Frankenstein (manga)|Frankenstein]]*, manga de Junji Itō
* 2007: *[[Frankenstein (benda dessenhda)|Frankenstein]]*, adaptacion del roman de Mary Shelley en benda dessenhada

## Mèdias
### Cinèma
thumb|right|260px|Boris Karloff dins lo ròtle del mostre de Frankenstein (fotografia promocionala del film ''La Promesa de Frankenstein'', 1935.

* 1910: *[[Frankenstein (film, 1910)|Frankenstein]]* de J. Searle Dawley, amb Charles Ogle, primièra adaptacion del roman al cinèma
* 1931: *[[Frankenstein (film, 1931)|Frankenstein]]* que lo faguèt coneisser, realizat per James Whale, amb Boris Karloff
* 1935: *[[La Promesa de Frankenstein]]*, de James Whale
* 1939: *[[Lo Filh de Frankenstein]]*, de Rowland V. Lee
* 1957: *[[Frankenstein s'escapèt]]* de Terence Fisher
* 1974: *[[Frankenstein Junior]]* de Mel Brooks (parodia dels films de Whale e Rowland V. Lee)
* 1994: *[[Frankenstein (film, 1994)|Frankenstein]]* de Kenneth Branagh
* 2000: *[[Mistress Frankenstein]]* de John Bacchus
* 2014: *[[I, Frankenstein]]* de Stuart Beattie
* : *[[Victor Frankenstein (film)|Victor Frankenstein]]* de Paul McGuigan
*E fòrça mai.

## Familha e ostal

* Nom de la dinastia e dels senhors de Frankenstein, burgrav de Breuberg, barons e vescomtes del Sant Empèri Roman Germanic.

## Luòcs
* Lo Castèl Frankenstein près de Darmstadt.
* La comuna de Frankenstein, Renània-Palatinat en Alemanha.
* La comuna de Frankenstein, Saxònia en Alemanha.
* lo nom alemand de Ząbkowice Śląskie, en Silèsia, Polonha.
Clubs campions del mond de fotbòl

Los tornèus oficials per la FIFA son:

## Trofèus oficials
* La Copa intercontinentala qu'èra un tornèg qu'opausava lo club europèu de fotbòl campion de la Liga dels Campions de l'UEFA e lo club sud american campion de la Copa Libertadores (los dus clubs campions deus continents plus luènh  dins lo fotbal), foguèt remplaçada per la Copa de Mond dels Clubs de la FIFA.

Reconeguda coma una Copa del Mond dels Clubs da la FIFA e los ganhantas son oficialament clubs campions del mond. La Copa Intercontinentala existiguèt entre **1960 e 2004**. Abans 1980 la disputa entre los dos clubs que se debanava dins sos estadis respectius amb partidas anar e retorn. A partir d'aquesta annada se disputèt pas sonque una rescontra dins un país neutre, lo Japon. La Copa venguèt Copa Toyota pr'amor de l'esponsòrt. 

* La Copa del Mond dels Clubs de la FIFA opausa lo club campion de la Liga dels Campions de l'UEFA, campion de la Copa Libertadores CONMEBOL, campion de la Liga dels Campions AFC, campion de la Liga dels Campions CAF, campion de la Liga dels Campions CONCACAF, campion de la Liga dels Campions OFC e lo club campion nacional  del país  organizator. Las còlas jogan per lo títol de campion del mond. A partir de 2025, se dispausa cada 4 ans.
* La Copa intercontinentala FIFA. La competicion presenta los champions dels clubs dels sièis confederacions de la FIFA, e se joguèt coma un torneig eliminatòri amb l'equipa europèa recepèt una iscla cap a la finala. Los ganhants son premiats amb lo títol anual de Champions del Mond.

## Estatisticas

## Vejatz tanben
* Copa intercontinentala
* Copa del Mond dels Clubs de la FIFA

## Nòtas
École nationale supérieure de mécanique et des microtechniques

L’**escòla nacionala superiora de mecanica e de las microtecnicas** (en francés *École nationale supérieure de mécanique et des microtechniques* o pus simplament *ENSMM*) es una granda escòla francesa situada a Besançon.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial de l'École nationale supérieure de mécanique et des microtechniques
Institut supérieur de l'automobile et des transports

L’Institut supérieur de l'automobile et des transports (*ISAT*) es una granda escòla francesa situada a Nivèrns.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial de l’ISAT
Jean-Luc Marcastel

**Jean-Luc Marcastel**, nascut lo 14 de mai de 1969 a Orlhac, es un escrivan d'espression francesa de romans fantastics e de fantasiá, autor de *Louis le Galoup* e de *Frankia*. Dins unes de sos romans, e subretot dins *Louis le Galoup*, s'inspira de legendas occitanas e subretot d'Auvèrnhe.

## Biografia
Passa son bac A, letra e art e ensenha l'istòria e geografia unes ans abans de se consacrar a l'ecritura e venir escrivan.

## Òbras
* *Louis le Galoup* : cinc volums
** 2005
** 2004
** 2010
** 2010
** Amb Claude Seignolle: *Le Cœur de Tolosa*, 2010,  , 418 p.
* 2009
* Mnémos2009
* *La Geste d'Alban* : deux volumes
** *L'enfant monstre*, ( ) Illustrations : Jean-Mathias Xavier, septembre 2011
** *L'ombre de Montsalvy*, éditions du Matagot-Nouvel Angle   Illustrations : Jean-Mathias Xavier, juillet 2013
* *Un monde pour Clara*, 2013
* *Praërie*
** *Le monde des Sinks*,  
** *Le secret des Haoms*
* *Les enfants d'Erebus*, 2014-2015 (trois tomes :  )
* *Le Simulacre* : trois volumes
* *Un Pape pour l'Apocalypse*, Pygmalion 2017   

## Annèxes

### Ligams extèrnes
Unions territorialas intercomunalas

Las **Unions territorialas intercomunalas** (UTI) èran una division administrativa de la region autonòma de Friol-Venècia Júlia, dins l'Estat italian. Foguèron creadas per la lei regionala n°26 de 2014. 

Se disián **UTI** en italian (*Unione Territoriala Intercomunala*) e friolan (*Union Territoriâl Intercomunâl*) e **MTU** en eslovèn (*Medobčinska Territorialna Unija*).

Après la supression de las províncias en 2017-2018, constituïssián lo sol nivèl intermediari entre las comunas e la region.

La region es devesida en 18 unions territorialas intercomunalas:

I aviá 18 UTI. La lei regionala n°21 de 2019 las suprimiguèt e creèt 4 Entitats de descentralizacion regionala que dempuèi lo 1èr de julhet de 2020 reprenon los limits de las ancianas províncias.
Gilles Simeoni

thumb|Gilles Simeoni
**Gilles Simeoni** (Bastia, 20 d'abril de 1967) es un avocat e un politic còrs, membre del partit autonomist còrs Inseme per a Corsica. Foguèt conse de Bastia del 5 d'abril de 2014 al 7 de genièr de 2016 e es ara president del Conselh executiu de Corsega dempuèi lo 17 de decembre de 2015. En mai, foguèt l'avocat d'Yvan Colonna, condemnat per l'assassinat del prefècte  Claude Érignac.
Joan de Castèlnòu

**Joan de Castelnou** o **Castellnou** o Castelnau (... – ...) èra un trobador  (fl. 1341–1355) del Consistòri del Gai Saber actiu a Tolosa.  

## Òbra
Nos a daissat cinc o sièis *[[Canso|cansos]]*, tres *[[Vers|vèrs]]*, una *dança*, un *conselh* e un *[[Sirventés|sirventés.]]* Per contra, *las* siás composicions mai famosas son las non-liricas: una Gramatica (*compendi*) dicha *'Las flors del gai saber, estier dichas las Leys d'amors* e un glossari (glosari) sul *Doctrinal* (1324) del sieu predecessor, Raimond de Cornet.

Lo *Glosari* de Joan, abitualament datat de 1341, es una analisi critica del *Doctrinal*, pas una gramatica completa de per se. La siá *Leys*, per contra, es lo darrièr e mai vast tractat gramatical occitan medieval escrit amb l'intencion de conservar la forma literària de la lenga. Aquel es extrèmament sistematic e prescriptiu. Lo sieu doble títol indica l'estrecha relacion dins la tradicion lirica medievala entre la sciéncia poetica (*gai saber*) e l'art d'amor (amors). La datacion de la *Leys* es mens segura;  Boase la situa entre 1328 e 1337, mentre que  Jeanroy la plaça a una data posteriora, en 1355. Foguèt probablament comandada pel Consistòri coma compendi de coneissença gramaticala per un larg public e per "revelar" l'art secrèt de la poesia. Lo sieu autor — donat per desconegut, mas uèi generalament identificat coma Joan — cèrca de mai a entretenit los amants de l'amor desonèst. Una parallèl es estat observat entre la *Leys* e lo prefaci del *Libro de Buen Amor* de Juan Ruiz.

### Composicions

#### ''Compendi''
* *Aquest es lo Compendis de la conexensa dels vicis ques podon esdevenir en los dictats del Gay Saber*

#### ''Cansos''
* *Dieus! E com soy alegres e joyos*
* *Pus midons val tant, si Deus m'enantischa*
* *Es co·l soleyls, per son cors acomplir*
* *Tan soi leyals envas però bel' aymia*
* *Valor ses frau, dona, tenetz en car*

#### ''Dança''
* *Axi·m te dins el gran briu*

#### ''Sirventès''
* *Tant es lo mons ples d'amor descorteza*

#### Sirventès (Vèrs)
* *Qui de complir tot son plazer assaya* 
* *Si com de cauza vedada*
* *Tot claramen vol e mostra natura*

#### Tensó (conseyll)
* *Al gay coven vuyl far aquest deman*

## Nòtas

## Fonts
* (EN)  Boase, Roger (1977). The Origin and Meaning of Courtly Love: A Critical Study of European Scholarship. Manchester: Manchester University Press. ISBN 0-87471-950-X.
* (SE)   Grinina, Yelena. "Algunas tendencias De la descripción de la gramática en los primerostratados provenzales y catalanas." Instituto Estatal de Ligas Internacionales de Moscú. 
* (FR)  Jeanroy, Alfred (1934). *La poésie lyrique dempuèi troubadours.* Toulouse: Privat. 
* (FR) Troubadours.byu.edu, 36. Joan de Castelnou. (numéro selon [1664] Zuff1981: 518), su troubadours.byu.edu. URL consultato il 22 marzo 2013.

## Ligams ligats
* Lista de trobadors e trobairitz

## Ligams extèrnes
* Incipitari de Joan de Castellnou, a rialc.unina.it
Elsa Artadi i Vila

**Elsa Artadi i Vila** (Barcelona, 1976) qu'ei ua universitària, ua economista e ua dauna politica catalana.

Titulara d'un doctorat de l'Universitat de Harvard, qu'ensenhè en Italia e en China e qu'a tribalhat entà la Banca Mondiau.

En 2011 qu'entrè au servici deu Departament d'Economia de la Generalitat de Catalonha e en 2013 que la hidèn la direccion deus jòcs e atau que creè la Bèra de Cap d'An (*Grossa de Cap d'Any*, en catalan, un tirage d'endom e de mediatizacion exepcionaus)

A l'escadença de la eleccions deu 21 de decème de 2017 (convocadas peu Govern deu Reiaume d'Espanha entà avalir lo parlament de majoritat sobeiranista qu'avè delcada l'independència) que ho directritz de campanha de Junts per Catalunya, elejuda per la circonscripcion de Barcelona ; qu'ei tanben cridaira d'aqueste partit.

Se s'escadesse que lo president Carles Puigdemont non posquèsse pas estar investit, lo son nòm qu'ei estat mentavut entà'u substituir.

## Notes
La Insurjencia

**La Insurjencia** qu'ei un collectiu de rap espanhòu originari de Galícia, d'inspiracion comunista revolutionària mei que mei present sus youtube.

En 2016,  13 deus sons membres (un menor, los autes enter 18 e 27 ans) que son estats clamats daban l'Audiéncia nacionau (ua juridiccion espanhòu qui succedí au Tribunau d' Ordi Public, instaurat peu franquisme) ; que'us èra repochat avé la luta de classas coma "religion" e de har l'apologia deu GRAPO, ua organizacion comunista espanhòu armada remontant a 1975 (anteriora donc a l'establiement deu sufragi universau, deu multipartisme e de la promulgacion de la Constitucion) qui ua cançon de *La Insurgencia* declare explicitament que b'èra pas (segon eths) nat grope terrorista mès ua mena de "resisténcia antifachista".

La pene infligida a dotze deus sons membres (purmèra condamnacion per cadun d'eths) qu'ei de dus ans e 1 dia (lo dia suplementari que permet d'anar enlà deu lindau dus ans e qu'empacha tot sursís dens l'aplicacion de la pena) e 4 800 euros d’amenda.

La loa condamnacion que succedeish e que hè reclam a la deu rapaire catalan Valtònyc, condemnat a tres ans e sheis mes de preson afectius per escòrni a la coroa etapologia deu GRAPO tanben. Qu'ei contestada au dehens de l'institucion judiciària espanhòla, en particular de la part deu collectiu espanhòu *Jueces por la democracia*.
Lakota (Dakota del Nòrd)

**Lakota** es una ciutat de l'estat american de Dakota del Nòrd. Sa populacion èra estimada a 672 abitants, en 2010. Sa superfícia totala es .
Jurament

Un **jurament** es, d'un biais general, una afirmacion solemna e codificada qu'una persona fach per via orala en vista de testimoniar la vertat d'un fach, la sinceritat d'una promesa, l'engatjament de realizar coma cal los devers de sa fonccion.
* Jurament de fidelitat: acte que seguís l'omenatge, e per que lo vassal jura fidelitat e assisténcia a son sobeiran.
* En drech, lo jurament judiciari es donat al jutge que pòt èsser decisòri, promissòri o supletòri. Dins aqueste domèni, lo **jurament** fa tanben referéncia als engatjaments publics preses per unas professions judiciàrias coma los auxiliar de justícia, los oficièrs ministerials e lo magistrats. 
* En politica, lo jurament es una promesa de fidelitat e de devocion al govèrn, exigida, per unes regims, de dirigents d'unes païses o de foncionaris.
* Dins las religions amb mistèris, un jurament iniciatic es un jurament prononciat al moment d'un rite d'initiacion.
Elzeard Bouffier

**Elzeard bouffier** es un personatge de ficcion. Es lo personatge principau dau libre *L òme que plantava d'aubres* de Joan Giono. 

Es nascut en 1858. A vescut tota vida en Auta Provença.

A vescut una granda partida de sa vida solet perque a perdut sa frema e son fiu.
A estat pastre puei apicultor. Mai es sustot conegut per aguer reboscat tota una region. Es un òme generós, pacient, trabalhor e benvolant. L' agrada pas de parlar. 
Son òbra a permés de refaire viure sa region. *Força de gents devon lo bonur a Elzeard Bouffier*. 

Es mòrt pasiblament en 1947 a Banon. A inspirat tot un molon d' ecologistas dins lo monde.
Tòri

Lo **tòri** es un element quimic de la taula periodica, lo simbòl que n'es **Th** e son nombre atomic es 90. Es un metal leugièrament radioactiu, que se tròba dins l'escòrça terrèstra, e es considerat coma una possibla alternativa a l'urani coma combustible nuclear.

## Caracteristicas màger
Dins l'estat pur, lo tòri es un metal blanc argentat que manten sa brilhança (s'oxida pas) pendent de mese. Un còp començat lo procès d'oxidacion, lo tòri, ven un material gris e fin finala, negre. Quand se calfa en preséncia d'aire, lo tòri metallic s'aluca e brulta amb una brilhanta flama blanca. Lo diòxid de tòri (ThO2) a un dels punch de fusion mai naut de totes los oxids (3.300 °C).

## Aplicacions
Aplicacions del tòri:
* Dins las lampas de gas portabla. La sisa de teissut a l'entorn del brutlador conten de tòri, que brilha amb una lutz blanca (non ligada a la radioactivitat) quand se calfa.
* Dins lo aliatges de magnèsi, ne melhorant las proprietats a nautas temperaturas.
* S'utilisa tanben per recobrir los cables de tungstèn, utlisats en equipament electronic, melhorant l'emission d'electrons dels catòdes de temperaturas nautas.
* Lo tòri s'apond tanben dins los electròdes de tungstèn, dins la sòudura d'arc amb gases, e dins las ceramicas resistentas a la calor.
* L'oxid de tòri s'utiza per contrarotlar la mesura de las particulas de tungstèn utlizadas en las ampolas electricas.
* L'oxid de tòri s'utlisa tanben dins de materials de laboratòri refractaris.
* L'addicion d'oxid de tòri al veire ajuda a crear de veires amb un naut indici de refraccion e una bassa dispersion. Essent util dins las lentilhas de nauta qualitat per de camèras e instruments scientifics.
* Coma catalisador, l'oxid de tòri s'utiliza per:
** La conversion de l'amoníac en acid nitric.
** Lo refinament del petròli.
** La produccion d'acid sulfuric.
* La datacion radioactiva per urani/tòri es utlizada per datar de fossils d'ominids.
* Material per la produccion de combustible nuclear. Causa que lo tòri es mai abondent que l'urani, unes dessenhs prepausats de centrales nucleares, incorpòran lo tori coma combustible de fissió.
* L'oxid de tòri colloïdal s'usava coma contrast en radiografies, entre los ans 1930-1950. A l'ora d'ara, s'usa pas mai a causa de sos efièches cancerigens.

## Istòria
Lo tòri foguèt descobèrt en 1828 pel quimista suedés Jöns Jacob Berzelius, que lo donèt lo nom s'inspirant de Tòr, lo dieu del tròn, dins la mitologia nordica. Se trobèt pas cap d'utilitat pel metal fins a 1885, que se comencèt foguèt usat per de mangas, per las lantèrnas de gas.

Lo nom *ioni* (*ionium*), amb lo simbòl Io, foguèt donat en un estudi precedent d'elements radioactius a l'element que se formava amb lo nombre massic 230 de la cadena de descomposicion radioactiva de l'urani-238. Mai tard, foguèt descobrèt que l'iòni e lo tòri èran lo mèsme element.

## Referéncias


## Ligams extèrnes
* Los Alamos National Laboratory - Tori ().
* webelements.Cossí - Tori ().
* environmentalchemistry.Cossí - Tori ().
* ATSDR ToxFAQs: Tori ().
Drinhac

**Drinhac** (oficialament en francés *Drignac*) es una comuna associada d'Ali e una anciana comuna auvernhassa, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.

## Geografia
Lo borg es a 652 m d'altitud. A proximitat, lo riu *Sione*, afluent d'Ausa, es a quicòm coma 550 m e un puèg (*Puy Dondom* en francés) es a 808 m. Per anar a Drinhac dempueis Ali e Escoralha, chal préner la RD 29, que mena dins l'autre sens a la RD 922, en direccion de Mauriac. La RD 129 permet d'aténger la RD 680 que mena tanben a la RD 922, en direccion d'Orlhac, e a Salèrn.
## Toponimia
La prononciacion es [dri'ɲa] .
Las fòrmas ancianas son *Drinhacus*,en latin, en 1464, *Drinhac*, al sègle XVI, *Drinhiac*, en 1567, *Driniac*, en 1639, *Drigniac*, en 1653, *Drigniach*, en 1673, *Drignac*, en 1688, *Drignhat*, en 1688 . *Drinhac*, vendriá d'un nom d'òme gallés, *Drinos*, atestat en latin coma *Drinus*, amb lo sufixe celtic *-iāco(n)*, latinizat en *-iacum* . Una autra possibilitat es *Drinios* amb *-āco(n)* . Drinhac èra doncas probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre *Drin(i)os*. 

## Istòria
* Drinhac fusionèt amb Ali lo 1èir de genèir 1973 e venguèt comuna associada . Brajac fusionèt tanben amb Ali, mas tornèt venir comuna en 1985.
## Administracion

* Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna associada èra del canton de Pleus; es ara del canton de Mauriac.
## Demografia

* La densitat es de 14 abitants/km. 
## Luòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna
## Veire tanben
## Ligams extèrnes
## Nòtas e referéncias
Union territoriala intercomunala de Júlia

L’**[[Unions Territorialas Intercomunalas|Union territoriala intercomunala]] de Júlia** es una division de la region autonòma de Friol-Venècia Júlia, dins l’estat italian. Sas lengas son l’italian (*Unione territoriala intercomunale Giuliana*) e l’eslovèn (*Julija Medobčinska Territorialna Unija*).

Creada per la lei regionala n°26/2014, correspond al territòria de l’anciana província de Trieste suprimida lo 31 d'octobre de 2017. Sa capitala es la ciutat de Trieste. Sa superfícia es de 212,5 km², per  abitants.

## Compausicion
L’UTI de Júlia es compausada de 6 comunas.
* 

* 
## Ligams extèrns
* Site de l’Union territoriala intercomunala de Júlia
Comunas de Liechtenstein

Las 11 **comunas de Liechtenstein** constituïsson la division elementària de Liechtenstein. La constitucion de l’estat autoriza la secession de las comunas.
## Lista de las comunas
Comunas de Liechtenstein Baish:

Flag of Eschen.svg|Eschen
Flag_of_Gamprin,_Liechtenstein.svg|Gamprin
Bandera de Mauren, Liechtenstein.svg|Mauren
Bandera de Ruggell, Liechtenstein.svg|Ruggel
Bandera de Schellenberg, Liechtenstein.svg|Schellenberg


Comunas de Liechtenstein Haut:

Bandera de Balzers, Liechtenstein.svg|Balzers
Bandera de Planken, Liechtenstein.svg|Planken
Flag of Schaan.svg|Schaan
Flag of Triesen.svg|Triesen
Bandera de Triesenberg, Liechtenstein.svg|Triesenberg
Flag of Vaduz.svg|Vaduz