open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Neffex

**Neffex**, estilizat **NEFFEX**, es un duò musical american de musica electronica amb pasmens de nombrosas influéncias (rap, rock...), compausat de Bryce Savage (de son nom vertadièr Brandon Horth) e de Cameron Wales. 

**Neffex** s'es format en Califòrnia en 2014. Fan lors pròprias cançons o de mèsclas de cançons ja existentas. Bryce escriu las paraulas e canta mentre que Cameron compausa e fa los adobaments.
Diana Aguavil

**Diana Aguavil** (Otongo Mapalí, 7 d'agost de 1983) es una dirigenta indigèna eqüatoriana, la primièra femna governadora dels tsachilas après 104 ans d'istòria. Es tanben la segonda femna que s'i presentèt candidata.

Filha de l'ancian governaire tsachila Héctor Aguavil, assassinat en febrièr de 2018, estudiava Educacion de Parvulari a l'Instituto Japón quand se prepausèt coma líder del grop indigèna. Aviá ja fach nòu semestres a l'Universitat UTE en ostalariá e torisme. Dins las eleccions, en agost de 2018, recebèt mai de vòtes que sos dos rivals e sa victòria foguèt reconeguda pel Conselh Electoral Nacional de l'Estat ecuatorian. 

En abril de 2019, l'Assemblada Nacionala d'Eqüator la decora amb una reconeissença al merit social pel cargue extraordinàriament obtengut, en mai de li balhar un Acòrdi Legislatiu ont s'exalta sa valor e trabalh e se pondera sa disposicion invariabla e intègra en favor del collectiu fàcia a l'individú. Aquela premiacion foguèt dins lo quadre de la celebracion de la fèsta tradicionala del Kasama, qu'eleva las valors identitàrias del pòble tsachila.

Es del partit politic Alianza Tsáchila. A una filha.

## Referéncias
Artesanat

L**'artesanat** es lo sector economic constituit per lei travalhaires que fan per lo sieu còmpte un mestier manual, sovent d'un caractèr tradicional, solet ò emb l'ajuda de quauqui personas (companhons, obriers, aprendís, etc.).
Manufactura

Una **manufactura** (var. prov. **manifactura**, ò **fabrica**) es un grand establiment industrial que fa de produchs manufacturats, es a dire fabricats per l'accion de l'òme. Lo tèrme es ancian e, aüra, s'utiliza sobretot a prepaus d'establiments ancians e prestigiós coma la manufactura reiala de porcelana de Limòtges. Avant la Revolucion Industriala, una manufactura èra sovent un establiment preïndustrial qu’aparteniá a de particulièrs mas qu’aviá de privilègis que lo rèi li autrejava.

## Ligams intèrnes

* Usina
Despotisme

Lo **despotisme** es una forma de govèrn dins lo quau una persona soleta, lo despòta, detèn toi lu poders. Es vengut un tèrme pejoratiu dins la vida politica actuala.

## Ligams intèrnes

* Despotisme esclairat
* Dictatura
Escriba

Un **escriba** èra, dins l'Antiquitat, un foncionari encargat de la redaccion dei actes administratius, religiós ò juridics. Faía partida de l'elèit intellectual de la societat e, de còps, de la noblessa ò dau clergat.

## Ligams intèrnes

* Escritura
Administracion

L**'administracion** es l'ensèms dei servicis d'un Estat que li permèton de gerir lu afaires publics. Per extension, pòu designar lu servicis similars d'una collectivitat territoriala ò d'una entrepresa importanta.

## Ligams intèrnes

* Estat
* Foncionari
Foncionari

Un **foncionari** es un agent public titulari d'un emplec dins una organizacion publica.

## Ligams intèrnes

* Administracion
* Estat
Tribut

Un **tribut** èra cen qu'un pòble ò un Estat èra constrench de fornir a un autre dau quau dependia. Segon lu periòdes istorics, èra constituit de bens de valor, de produchs agricòlas ò de sòus.

## Ligams intèrnes

* Vassalitat

## Bibliografia

* Rodolphe Keller e Laury Sarti, *Pillages, tributs, captifs. Prédation et sociétés de l'Antiquité tardive au haut Moyen Âge*, Éditions de la Sorbonne, 2020.
Arcont

Un **arcont** èra, durant l'Antiquitat, un aut magistrat dins divèrsi ciutats grèqui.

## Ligams intèrnes

* Grècia Antica
Metal preciós

Un **metal preciós** (var. **metau preciós**) es un metal de granda valor economica. Es una nocion istoricament fluctuanta en foncion dei epòcas, dei civilizacions, de l'ofèrta e de la demanda. Encuèi, l'aur, l'argent, la platina, lo ròdi, l'iridi, l'òsmi, lo rutèni e lo palladi fan partida d'aquela categoria. Lo coire e lo titani, metals recercats ò rares, son de còps dichs metals semipreciós.

Aquelu metals an d'aplicacions industriali importanti, en particular dins l'electronica e dins lo sector medicala. Totun, la produccion miniera non es sufisenta per respòndre ai besonhs actuals. En consequéncia, lo reciclatge dei metals preciós es vengut una dimension importanta dei sieui metallurgias.

## Ligams intèrnes

* Aur
* Metal
* Metals de la miniera de platina
Catalan septentrional

Lo **catalan septentrional** (var. **catalan septentrionau**), tanben nomenat **rosselhonés**, o mai rarament **nòrd-catalan**, es un dialècte constitutiu del catalan, parlat en la Catalonha Nòrd, que fa partida del blòc dels dialèctes orientals de la lenga. L'emprenta d'aquel dialècte s'estend cap a la Catalonha Centrala dins çò que s'apèla los parlars septentrionals de transicion. Es un dialècte que ten de traches comuns amb l'occitan e mai d'influéncias d'aquest ultim.

Lo rosselhonés es –e es estat– lo dialècte pont, o, en abandonant aqueste imatge, la franja del catalan septentrional, un dialècte entre l'occitan e la rèsta del catalan, format per un enòrme bagatge d'elements occitans (un observaire tan perspicaç coma Calça, ja en 1588, o aviá remarcat) amolonats, long dels sègles, subre una estructura basicament catalana e que son absents de la rèsta del catalan. Ten un sosdialècte, lo capcinés, que poiriá representar segon de lingüistas que i a un estat arcaïc del rosselhonés.

## Vejatz tanben
### Bibliografia
### Articles connèxess
*Parlar de Vingrau
### Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Subrenaturau

Lo **subrenaturau** (var. **subernaturau**, **subrenatural**, **susnaturau**) es l'ensemble dei fenomèns que son pas explicables, d'un biais racionau, per lei lèis de la natura, per lo metòde scientific ò per de tecnicas experimentalas. En l'abséncia d'explicacions, lei fenomèns considerats dichs subrenaturaus son sovent atribuïts a d'intervencions divinas, demoniacas, magicas ò esperitualas.

## Liames intèrnes

* Dieu.
* Esperit.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Christian Chelebourg, *Le surnaturel : Poétique et écriture*, Armand Colin, 2006.
* **[[francés|(fr)]]** Henri de Lubac (préf. Michel Sales), *Surnaturel : Études historiques*, Lethielleux Éditions, 2017.

## Nòtas e referéncias
Andreas Gursky

**Andreas Gursky** (Leipzig, 15 de genièr de 1955) es un fotograf alemand e professor a la Kunstakademie Düsseldorf.

Gursky es conegut per sa fotografia colorada de grandas dimensions, representativa de l'arquitectura e dels païsatges, sovent utilizant un punt de vista naut. Sas òbras atenguèron de prètz mai nauts del mercat de l'art entre los fotografs vius. Sa fotografia *Rhein II* foguèt venduda per $ 4.338.500 lo 8 de novembre de 2011, alara un recòrd mondial per la fotografia mai cara.

### Ligams extèrnes
*Andreas Gursky
Arcanhac

**Arcanhac** (*Arcagnac* en francés) qu'es ua anciana comuna occitana de Gasconha, situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Qu'es incorporada dens Haulias despuish 1824.

## Geografia
D'Arcanhac qu'es sus ua sèrra au sud d'Haulias. En demòra pas qu'un bastiment sus la mapa. Pas d'accès per Google Earth.

## Istòria
Arcanhac qu'èra ua parròpia annèxa abans la revolucion francesa 
En 1824, la comuna d'Arcanhac qu'estó annexada a Haulias .

## Toponimia
*Arcanhac* que veng versemblablament deu nom gallic d'òme *Arcanios* (o galloroman *Arcanius*) dambe'u sufixe *-ācon*. Xavier Delamarre que precisa pr'aquò lo mot latin *arcānus* « estujat, secret » a hornit toponimes e la distincion qu'es impossibla entre las duas originas.
Henri Polge qu'explica dens ua bona partida deu Gers, a l'excepcion de l'èst (diocèsis de Leitora e de Lombers), en mei de *-n-* intervocalica, *n* palatala (*-nh-*) s'amudeish sovent dens los documents entre lo sègle XI e lo sègle XIII en gardar solament un *-i-*, puish torna paréisher eventualament (mei dens los toponimes en *-ac* que dens los en *-an*) a la fin de l'Edat Mejana. Arcanhac qu'èra escriut *Arcaiag* en 1150 e 1175 . Segon Xavier Ravier, que demòrè ua traça de la nasalitat qui permetó lo restabliment de la nasala dentala .

## Demografia

* Lo n° INSEE qu'es estat cambiat per rasons practicas.

## Nòtas e referéncias
Rota de glaç

[thumb|right|Rota de glaç en [Finlàndia.]]

Una **rota de glaç** es una rota, generalament provisòria, qu'es construcha d'ivèrn a la superficia d'una estenduda d'aiga gelada (ribieras, lacs, mars...). Son relativament frequentas en Alaska, en Canadà, en Escandinàvia e en Russia. Permèton de liar de territòris sensa accès permanent au ret rotier terrèstre (illa, vila isolada...). Aquò a d'avantatges importants en matèria de logistica car permet lo transpòrts d'objèctes ò de materiaus pesucs dins d'endrechs onte lo transpòrt maritim ò aerian es tròp costós.

La circulacion sus aqueu tipe de rota necessita de seguir de règlas de seguretat estrictas. I a un limit de pes de respectar (entre 2 e 4 tonas), la velocitat dèu èsser inferiora a 30 km/h ò mantenguda entre 40 e 70 km/h, un espaci de seguretat dèu èsser gardat entre dos veïculs, l'estacionament es enebit e la circulacion nuechenca es egalament limitada (quand es possible). L'espessor de glaç minimala per durbir una rota de glaç varia segon lei país mai es de l'òrdre de 20 a 40 cm.

## Liames intèrnes

* Rota.
* Rota de la vida.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Poltava

[thumb|right|[Pintura de 1726 representant la batalha.]]

La **batalha de Poltava** se debanèt lo 27 de junh de 1709 durant la Granda Guèrra dau Nòrd (1700-1721). Opausèt una armada russa comandada per Pèire I ( òmes) a una armada suedesa dirigida per Carles XII ( òmes). S'acabèt per una victòria russa decisiva marcada per la destruccion de la principala armada de campanha suedesa.

Après la revirada de son projècte còntra Moscòu en 1707-1708, Carles XII s'èra dirigit en Ucraïna ont una partida de la populacion èra lèsta a se revòutar còntra lo tsar. Pasmens, lei Suedés aguèron de problemas d'avitalhament e, d'un biais generau, lei Cosacs demorèron fidèus a Pèire I. L'objectiu de l'armada suedesa foguèt donc de prendre la fortalesa de Poltava per obligar lei Rus a un combat dirècte. Pasmens, la garnison resistiguèt e una importanta armada arribèt per rompre lo sètge lo 5 de junh. Après plusors jorns d'espèra per trobar un passatge permetent de passar lei ribieras localas, lei Rus decidèron d'atacar a partir dau 15. Malaut, Carles XII deguèt laissar lo comandament, çò que causèt de problemas de comunicacion au sen de sei tropas. Pasmens, son Estat-Major decidèt d'atacar car lei Rus èran dins una posicion malaisada en causa dei dificultats de passatge dei ribieras. Aguent ben comprés aquela menaça, lei Rus establiguèron de posicions defensivas ben fortificadas.

L'assaut suedés enregistrèt plusors succès iniciaus car lei Rus defendiguèron pas sei posicions avançadas. Pasmens, la manca de coordenacion causèt rapidament de problemas e  Suedés s'isolèron dins lei linhas russas onte deguèron capitular. Puei, lei Rus organizèron una còntra-ataca poderosa menada per  òmes. Se la linha suedesa resistiguèt a totei leis atacas frontalas de l'infantariá, foguèt contornejada per la cavalariá. Enceuclats, lei regiments suedés perdiguèron son organizacion e la retirada se debanèt dins de circonstàncias malaisadas. Au finau, lei Suedés perdiguèron entre  e  tuats e aperaquí  presoniers. En fàcia, lei Rus perdiguèron solament  tuats e bleçats.

Lei rèstas de l'armada suedesa se dispersèron ò s'enfugiguèron vèrs l'Empèri Otoman qu'èra d'aqueu temps un aliat de Suècia. Lo rèi  Carles XII i demorèt cinc ans dins una situacion de semilibertat avans d'èsser autorizat a s'entornar dins son reiaume. Durant aqueu periòde, lei Rus enregistrèron plusors succès còntra lei Suedés. De mai, Danemarc, Saxònia, Polonha, Prússia, Anglatèrra e lei Províncias Unidas jonhèron Russia per aprofichar la vulnerabilitat suedesa.

## Liames intèrnes

* Carles XII.
* Granda Guèrra dau Nòrd.
* Pèire I.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Heller, *Histoire de la Russie et de son Empire*, Perrin, 2015.
* **[[anglés|(en)]]**  Steward Oakley, *War and Peace in the Baltic, 1560–1790*, Routledge, 1993.

## Nòtas e referéncias
Christine Kangaloo

**Christine Kangaloo** (n. 1961) es una jurista e femna politica de Trinitat e Tobago. Lo 20 de març de 2023 ven la 7ena presidenta de la Republica d’aquel estat.
## Referéncias
Humza Yousaf

**Humza Yousaf** (7 d'abril de 1985) es un politician britanic, membre del Partit Nacional Escocés. Es lo Primièr Ministre d'Escòcia actual.
Golf

Un **golf** es una vasta porcion de mar qu'avança vèrs l'interior de las tèrras e que sa dobertura es pro larga en general. De mots parcialament sinonims son lo **gorg**, la **baia**, la **rada** e la **conca** (var. **concha, cònca, còncha**).

Per exemple, los dos golfs principals que banhan Occitània son lo Golf de Gasconha, dins l'Ocean Atlantic, e lo Golf del Leon, dins la Mar Mediterranèa.

## Lo mot ''golf'': pronóncia, ortografia e etimologia

Lo mot **golf** a de pronóncias variadas e una ortografia unica. Aital:

* **golf** se pronóncia  en lengadocian e en gascon
* **golf** se pronóncia  en provençal, en auvernhat e en lemosin
* **golf** se pronóncia  en vivaroalpenc e en niçard 
**En niçard (e benlèu en provençal oriental), lo mot **golf** pòt oscillar entre  e , de meteissa manièra que lo mot **niçard** pòt oscillar entre  e , etc.

De variantas coma *gof*, *gòu*(*f*), *gòlf* e *gòlfe* son pas consideradas coma corrèctas segon lo diccionari normatiu occitan de Loís Alibèrt.

Lo mot **golf** ven del latin vulgar *colphus* «golf, baia granda», e aqueste darrièr ven del grèc *κὀλπος = kólpos* «sen o gonèla d’una persona, golf, baia granda».

## Nòtas e referéncias
Golf & gòlf (omonimia)

Los mots **golf** e **gòlf** son ben diferents. Se pòdon referir a:

* Lo **[[golf]]**, una vasta zòna de mar que s'avança dins las tèrras. Aqueste mot se pronóncia segon los dialèctes ,  o .
* Lo **[[gòlf]]**, un espòrt. Aqueste mot se pronóncia .
Mathesis Universalis

La ***Mathesis Universalis*** (« matematica universala » en occitan) es un concèpte metafisic que considèra que lo mond es regit per un ensemble reduch de lèis simplas. Aparegut durant l'Antiquitat, aguèt una influéncia importanta sus la pensada grèga de l'Antiquitat e occidentala entre lei sègles XVII e XVIII. D'efiech, aquela idèa permetèt d'estructurar de metodologias d'estudi e d'analisi dau mond que permetèt a de personalitats coma Platon, Descartes ò Leibniz de realizar de descubèrtas importantas. 

## Liames intèrnes

* Metafisica.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** David Rabouin, *Mathesis universalis – L’idée de "mathématique universelle" d'Aristote à Descartes*, Presses Universitaires de France, coll. Epiméthée, 2009.

## Nòtas e referéncias
Operacion

**Operacion** pòu designar leis elements seguents :
* una operacion matematica.
* una operacion cirurgicala.
* una operacion militara.
Ofensiva de la Prima de 1945 en Itàlia

L’**Ofensiva de la Prima de 1945 en Itàlia** se debanèt dau 6 d'abriu au 2 de mai de 1945 durant la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945). Opausèt lei fòrças germanoitalianas encargadas de tenir lo nòrd d'Itàlia comandadas per lo generau Heinrich von Vietinghoff ( òmes) a doas armadas aliadas dirigidas per Mark Wayne Clark e Richard McCreery ( òmes).

En inferioritat numerica, dotadas d'un equipament insufisent e incapablas d'arrestar lei bombardaments aerians aliats, lei 25 divisions de l'Aisse foguèron rapidament en dificultat. Lo 15 d'abriu, la resisténcia organizada venguèt impossibla. Leis unitats alemandas s'enfugiguèron vèrs lo nòrd ò foguèron enceuclats per leis Aliats. Entre lo 22 e lo 24, la linha de Pò foguèt passada e leis Aliats se dirigiguèron vèrs Milan e Turin a l'oèst e Àustria a l'èst. Lo 29, lo generau von Vietinghoff signèt la capitulacion de son grop d'armadas. Intrèt en vigor lo 2 de mai e entraïnèt la conquista dau territòri italian fins ais Aups per leis armadas aliadas.

Aquelei combats entraïnèron la pèrda de  tuats e bleçats per leis Aliats còntra  per l'Aisse. En lei victimas, figura Benito Mussolini que foguèt capturat per de partisans italians lo 27 d'abriu. Rapidament jutjat, foguèt fusilhat lo 28.

## Liames intèrnes

* Linha Gotica.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Gregory Blaxland, *Alexander's Generals (the Italian Campaign 1944-1945)*, William Kimber & Co, 1979.
* **[[anglés|(en)]]** Dwight D. Oland, *North Apennines 1944-1945*, United States Army Center of Military History, 1990.
* **[[anglés|(en)]]** Douglas Orgill, *The Gothic Line (The Autumn Campaign in Italy 1944)*, Heinemann, 1967.

## Nòtas e referéncias
Roure (Rohrbach)

**Rohrbach** (fondada coma **Roure**) es una colonia vaudesa e una anciana comuna d’Èssa, ara part de la comuna d’Ober-Ramstadt dins lo país d’Èssa, en Alemanha. Aviá  abitants en 2011. 

## Istòria
La colonia vaudesa es fondada mercé a l’ajuda del sobiran d’Èssa-Darmstadt en 1699. Pren lo nom de la comuna valadenca de Roure, un nom que serà germanizat en Rohrbach.

Lo 1èr d'abril de 1972, es reünida a la comuna d’Ober-Ramstadt.
Constanta d'aciditat

[thumb|right|Representacion de la dissociacion de l'[acid acetic dins l'aiga.]]

La **constanta d'aciditat**, generalament notada *K<sub><small>a</sub></small>*, es la constanta de l'equilibri de Bronsted de la reaccion que sei reactius son l'acid HA e l'aiga e sei produchs la basa conjugada A– e la forma acida de l'aiga :

AH + H2O = A– + H3O+


Se lo calcul es menat amb lei concentracions molaras, aquela constanta es egala a :
K_\text{a} = \rm\frac{[A^-] [H^+]}{[AH]}

Es associada amb una constanta logaritmica notada *pK<small><sub>a</sub></small>* = -\log_{10}K_\text{a}. Lo *pK<sub><small>a</sub></small>* d'un acid fòrt es inferior a 0, aqueu d'una basa fòrta es superior a 14 e aqueu d'un acid feble ò d'una basa febla se situa entre 0 e 14. Se fau nòtar qu'es possible de definir un *pK<sub><small>a</sub></small>* dins d'autrei solvents que l'aiga.

## Liames intèrnes

* Acid.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** James Huheey, Ellen A. Keiter, Richard L. Keiter e André Pousse (trad. Jean Fischer), *Chimie inorganique*, De Boeck, 1996.

## Nòtas e referéncias
Cianur d'idrogèn

thumb|right|Modèl molecular dau cianur d'idrogèn.

Lo **cianur d'idrogèn** (**acid cianidric** ò **acid prussic** en solucion aquosa) es un compausat quimic de formula generala HCN. Es una substància fòrça toxica que pòu entraïnar una anoxia en causa de la fixacion de l'ion CN– sus la molecula d'emoglobina.

Isolat per lo premier còp en 1704, son estudi aguèt un ròtle important dins leis ans 1780 per la comprenença dau foncionament deis acids. D'efiech, es una dei premierei substàncias acidas que conteniá pas d'oxigèn, çò qu'èra considerat impossible per lei teorias de l'aciditat dau periòde. Sa formula quimica foguèt definitivament identificada en 1815. A l'estat pur, se presenta sota la forma d'un liquid incolòr volatil que son ponch de fusion es de 26 °C. Es conegut per son odor caracteristica d'ametla amara. Es estable a l'estat pur mai, en preséncia d'impuretats, a rapidament tendància a polimerizar per formar un solid brun.

## Sintèsi

Existís plusors procès per lo sintetizar en quantitats importantas :
* lo procès Degussa es una reaccion a  °C, en preséncia d'un catalizaire de platina, entre lo metan e l'amoniac :
CH4 + NH3 → HCN + 3 H2
* lo procès Andrussow es similar au procès Degussa mai un apòrt de dioxigèn a luòc per empachar la formacion de diidrogèn (explosiu).
CH4 + NH3 + 1,5 O2 → HCN + 3 H2O
* lo procès Shawinigan utiliza d'idrocarburs coma matèria premiera. A luòc a  °C en preséncia de còc. Per exemple, amb lo propan :
C3H8 + 3 NH3 → 3 HCN + 7 H2
En laboratòri, es possible de produrre de quantitats pichonas gràcias l l'accion d'un acid sus un cianur alcalin. Per exemple, :
H+ + NaCN → HCN + Na+
L'ensemble d'aquelei mecanismes necessita la mesa en òbra de condicions de seguretat estrictas per empedir d'empoisonaments.

## Reactivitat e aplicacions

Lo cianur d'idrogèn reagís en preséncia d'aire per formar d'aiga, de dioxid de carbòni e de diazòt. Pòu tanben reagir amb de compausats organics coma leis aldeïds e lei cetonas. Dins l'industria quimica, es principalament utilizat per la fabricacion de pesticidas.

## Seguretat

Lo cianur d'idrogèn es una substància perilhosa que son utilizacion necessita lo respècte de règlas estrictas. Premier, es una substància fòrça inflamabla (ponch d'ulhauç de -17,8 °C) que vèn explosiva dins l'aire a partir d'una concentracion de 5,6 %. Puei, es un poison per l'èsser uman. Una exposicion a una concentracion de 300 ppm es per exemple sufisenta per tuar un individú san en quauquei minutas.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Cianur.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** INRS, *Cyanure d’hydrogène et solutions aqueuses. Fiche toxicologique n° 4*, version de setembre 2022, consultada lo 2 d'abriu de 2023, https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html;jsessionid=CB702F82FEA65D108E72EB2133BBC838?refINRS=FICHETOX_4.

### Nòtas e referéncias
Le Duo des Non

**Lo Duo des Non** es a l'origina una emission umoristica de ràdio en francés (mai exactament, en francés meridionau), presentada dempuèi 1988 per *Jean-Jacques Cripia* e sa còla, en seguida tanben adaptada en pèças de teatre. Conta la vida dels abitants de *Bourcagneux*, vilatjòt fictiu d'Occitània.

**Lo Duo des Non** a conegut qualques partenaris diferents. Es a l'ora d'ara compausat de *Jean-Jacques Cripia* e de *Delphine Delacambra*.

**Lo Duo des Non** foguèt pendent 16 ans una emission quotidiana de ràdio, *Radio Bourcagneux*, difusada sus *[https://fr.wikipedia.org/wiki/Sud_Radio_(France) Sud Radio]* de 1998 a 2014, puèi sus *Radio 100%* e *Radio Couserans* dempuèi 2014.

## Discografia
* 1999 : *Chroniques Villageoises*
* 2007 : *Radio Bourcagneux vol.1*
* 2008 : *Best of des Feux de Labour*
* 2011 : *La Compil Du Rugby*

## Referéncias
Les Négresses Vertes

**Les Négresses Vertes** (Las Negras Verdas) es un grop francés format en 1987 a París (França) per de musicians eissits per d'unes del mitan punk, coma per exemple *Noël Rota*, qu'a participat a un moment dat als Bérurier Noir. Lo nom del grop ven justament d'una frasa lançada per un gardian dins un estanquet "Tiratz-vos, las negras verdas !", allusion a lors pèls tintats de verd a la mòda punk. De còps aparentats al ròck, en realitat lor musica mescla l'estili guingueta e acordeon-museta a las musicas mediterranèas e al flamenco. Se virèron tanben un pauc cap a la musica electronica a partir de 1992 (amb per exemple versions diferentas, "electro" o "dub", de *Sous le soleil de Bodega* e *Face à la mer*). 

**Las Negras Verdas** an agut dincas a nau sòcis, los principals essent *Stéfane Mellino* a la guitarra e al cant, *Noël Rota* dit *"Helno"* al cant, *Paulo Paulus* (bassa, cant, guitarra),     *Iza Mellino* (femna de Stéfane), *Matias Canavese* o encara *Michel Ochowiak* dit *"Mich"* (trompeta).

An agut quasi sulcòp de succès tre lor primièr album de 1988, *Mlah*, amb dos tubes emblematics, *Zobi la mouche* e *Voilà l'été*, una popularitat confirmada pel plebiscit de l'album seguent, *Famille Nombreuse*, sortit a la fin de 1991 e que conten lo tube de 1992 *Sous le soleil de Bodega*. En plena glòria, lo grop es alavetz subte afectat per la mòrt lo 22 de genièr de 1993 del cantaire principal, *Noël Rota*, victima d'una subredòsi d'eroïna. 

Quitament, lo grop contunha de jogar sus l'empont e d'enregistrar d'albums, per pas se separar qu'en 2001, puèi se reforma brèvament per qualques concèrts en 2016. 

En 2018, lo grop torna partir en virada per festejar lo trenten anniversari del primièr album, *Mlah*, e contunha fin finala la virada en 2019.

## Discografia
* 1988 : *Mlah* 
* 1991 : *Famille Nombreuse*
* 1994 : *Zig-zague*
* 1999 : *Trabendo*

## Cançons mai conegudas
* *Zobi la mouche* (1988)
* *Voilà l'été* (1989)
* *Il* (1989)
* *Famille heureuse* (1991)
* *Sous le soleil de Bodega* (1992)
* *Hou ! Mamma mia...* (1992)
* *Face à la mer* (1993)
* *Après la pluie* (1994)
* *Mambo show* (1995)
* *À quoi bon* (1995)
* *La gadoue* (1996, represa de Petula Clark, amb Jane Birkin)
* *Easy girls* (1999)

## Referéncias
Groupe OC

**Lo grop ÒC** es nascut en 1999 a Argelièrs dins Menerbés (Lengadòc), a l'iniciativa del musician, compositor e cantaire **Christian Salès**. 

Sortit d'una familha lengadociana de vinhairons (lo rèire grand costejèt Marcelin Albèrt pendent la revòlta de 1907), **Christian Salès** es banhat de cultura meridionala. L'estil del **grop ÒC** es donc una sintèsi dels mites fondators de l'istòria e la cultura occitana, dels Catars a la revòlta dels vinhairons lengadocians de 1907 en passant per las tematicas dels Trobadors o del Canal del Miègjorn, amb un cant sovent en occitan, de còps quitament en occitan medieval, placat sus una musica New age e electro, a basa d'una mescla originala d'instruments tradicionals e de sintetizors, musica que s'inscriu dins la dralha de las produccions quasi contemporanèas de la fin de las annadas 1980 e de las annadas 1990 coma la de la cantaira irlandesa Enya, o encara mielh, la dels grops Enigma o Era. 

Lo primièr album *"OC", musique occitane du IIIème millenaire*, es publicat lo 12 d'octobre de 1999. Aqueste album obten una capitada considerabla (disc d'aur), e **Christian Salès** contunha alavetz dempuèi lo projècte del "groupe OC", amb sus l'empont d'espectacles son e lum ambicioses, e d'autres albums estudiòs, totjorn en demorant dins aquela meteissa demarcha artistica, amb d'elements de la cultura occitana pel fons, e per la fòrma, una musica originala e ibrida a basa d'instruments medievals (lira, citara) e modèrnes (sintetizors o ordenators).

## Discografia
* 1999 : *OC - Musique occitane du IIIème millenaire*
* 2002 : *Les Cathares* (**Christian Salès**)
* 2005 : *Electro médiéval*
* 2008 : *Lugdunum*
* 2012 : *Paratge - Symphonie Occitane*
* 2014 : *Belles Chansons de la Tradition Occitane*
* 2016 : *Ballade occitane*
* 2018 : *Héritage*

## Referéncias
Alessandro Scarano

**Alessandro Scarano** (nascut lo 3 de setembre de 1983) es un politician santmarinés qu'es un dels dos capitanis regents (caps de govèrn per San Marino) dintrat en foncions lo 1èr d'abril de 2023. Servís amb Adele Tonnini.

## Biografia
Scarano nasquèt a Borgo Maggiore e es diplomat en drech de l'Universitat de Bolonha.
Adele Tonnini

**Adele Tonnini** (nascuda lo 24 de junh de 1977) es una femna politica santmarinesa qu'es una dels dos capitanis regents dintrada en foncions lo 1èr d'abril de 2023, amb Alessandro Scarano.

## Biografia
Adele Tonnini nasquèt a Sant Marin, se diplomèt a l'Institut d'Art Estatal d'Urbin e s'especializèt en la religadura de libres e la restauracion dels libres antics. Après, contunhèt sos estudis en conservacion del patrimòni cultural a l'Universitat d'Urbin. De 2001 a 2014 trabalhèt dins aqueste domeni, coma proprietària d'una librariá artesanala.
Eviden

**Eviden** es una marca del grop Atos destinada a venir lo nom de l’entrepresa eissida del partatge previst en 2023.

## Referéncias


## Ligams extèrns
* Sit oficial d’Eviden
Charlottenberg

**Charlottenberg** (Mont Carlòta) es una colonia vaudesa e una anciana comuna de Nassau-Schaumborg. Es uèi una comuna-vilatge part de l'union de comunas de Diez dins lo país de Renània-Palatinat, en Alemanha. Sa superfícia es de 0,76 km². Aviá  abitants en 2021.

## Istòria
La colonia valdesa es fondada mercé a l’ajuda de la duquessa Carlòta d'Èssa-Schaumborg lo 15 d'agost de 1699. Las familhas que s'i installan se dison Reviol, Burlot, Blanc, Borel, Griot, Champ, Conte, Jourda. Lo vilatge creat en 1687 aculhissiá ja d'uganauts venguts de Valonia.

En 1991, es agropada amb autras 22 comunas dins l'union de comunas de Diez.


[{ "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q562258",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff9010", "stroke-width": 3}},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q656567",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010", "stroke-width": 4}}]


## Bibliografia
* Eschmann (2000): Isolde Eschmann, "Charlottenberg", *La Valaddo*, decembre de 2000, p.14.
* Jalla (1949): Attilio Jalla. ''Le colonie valdesi in Germania''. La Tor: Società di Studi Valdesi. 1949. p. 23.
* SLRP (2021): Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz. ''Bevölkerungsstand 2021, Kreise, Gemeinden, Verbandsgemeinden''. p. 45
Marc Lavoine

**Marc Lavoine** (6 d'agost de 1962, Longjumeau, França) es un cantaire francés fòrça popular dempuèi las annadas 80. Es tanben actor.

Se fa conéisser per un primièr succès en 1984 amb la cançon *Pour une biguine avec toi*, mas es sustot lo títol *Elle a les yeux révolver*, gròs tube en 1985, que va impausar **Marc Lavoine** coma un cantaire màger en França.

Al cinèma, **Marc Lavoine** a jogat entre autres dins los films *L'Enfer* (en 1994), *Le Cœur des hommes* (2003 e la seguida en 2007 e 2013), *Si c'était lui* (2007) etc.

A una sòrre nascuda en Occitània, a Tolosa.

## Discografia

* 1985: *Marc Lavoine* 
* 1987: *Fabriqué*
* 1989: *Les Amours du dimanche* 
* 1991: *Paris*
* 1993: *Faux Rêveur* 
* 1996: *Lavoine Matic*
* 1999: *Septième Ciel*
* 2001: *Marc Lavoine*
* 2005: *L'Heure d'été* 
* 2009: *Volume 10* 
* 2012: *Je descends du singe* 
* 2016: *Les Souliers rouges* (amb *Arthur H* e Cœur de pirate)
* 2018: *Je reviens à toi* 
* 2022: *Adulte jamais*

## Cançons mai conegudas
* *Pour une biguine avec toi* (1984)
* *Elle a les yeux revolver* (1985)
* *Tu me divises par deux* (1985)
* *Le Parking des anges* (1986)
* *Bascule avec moi* (1986)
* *Même si* (1987)
* *Le monde est tellement con* (1987)
* *Qu'est-ce que t'es belle* (1988, en duò amb Catherine Ringer)
* *Si tu veux le savoir* (1988)
* *C'est la vie* (1989)
* *Toutes mes excuses - Chère amie* (1990)
* *Rue Fontaine* (1990)
* *Je n'ai plus rien à te donner* (1991)
* *Paris* (1991)
* *L'amour de 30 secondes* (1992)
* *Ça m'est égal* (1992)
* *Tu me suffiras* (1993)
* *Une nuit sur son épaule* (sus l'empont en 1995, de e en duò amb Véronique Sanson)
* *C’est ça la France* (1996)
* *Les tournesols* (1999)
* *J'ai tout oublié* (2001, en duò amb Cristina Marocco)
* *J'aurais voulu* (2002)
* *Je ne veux qu'elle* (2002, en duò amb Claire Keim)
* *Dis-moi que l'amour* (2003, en duò amb Bambou)
* *Je me sens si seul* (2005)
* *Toi mon amour* (2006)
* *Un ami* (2007, amb Florent Pagny) 
* *Reviens mon amour* (2009)
* *Le train* (2021)

## Referéncias
Financial Times

***Financial Times*** (sigla **FT**) es un quotidian economic-financièr britanic de la proprietat de la societat japonesa Nikkei. Sa sedença sociala es a Londres e possèdi dels burèus editorials en Grand Bretanha, en Euròpa e als Estats Units.

## Audiéncia
Segon la *Global Capital Markets Survey* mesurant las costumas de lectura de las décideurs los mai experimentats de las principalas institucions financièras mondialas, lo *Financial Times* es considerat coma la publicacion mai importanta sul mond dels afars, atenhent 36 % de l'escapolon de populacion (las 11 % mai que lo *Wall Street Journal*). En mai, lo *Financial Times* es considerat coma la publicacion mai credibla per rendre compte de las questions financièras e economicas a l'opinion dels investisseires professionals.

## Directors
: 1889: Douglas MacRae
: 1890: William Ramage Lawson
: 1892: Sydney Murray
: 1896: A. E. Murray
: 1909: C. H. Palmer
: 1924: D. S. T. Hunter
: 1937: Archibald Chisholm
: 1940: Albert George Cole
: 1945: Hargreaves Parkinson
: 1949: Sir Gordon Newton
: 1973: Fredy Fisher
: 1981: Sir Geoffrey Owen
: 1991: Richard Lambert
: 2001: Andrew Gowers
: 2006: Lionel Barber
: 2020: Roula Khalaf

## Bibliografia

* , Universitat de California 1994.
* , Glen Arnold, Pearson Education Limited 2012.

## Referéncias
Joshua Bassett

**Joshua Taylor Bassett** (Califòrnia, 22 de decembre de 2000) es un actor e cantaire american. Es conegut per son ròtle principal coma Ricky Bowen dins *[[High School Musical: The Musical: The Series]]*.

## Ligam extèrne
* joshuatbassett.com
* Joshua Bassett - IMDb
Batalha d'Ais

[thumb|right|Pintura de [1833 imaginant la batalha.]]

La **batalha d’Ais** (ò **batalha d’''Aquae Sextiae***) se debanèt en [[-102|102 avC]]. Opausèt una armada [[Roma Antica|romana]] comandada per lo [[cònsol (Roma)|cònsol]] [[Caius Marius]] ( òmes) a una migracion de Teutons menada per lo rèi [[Teutobod]] ( òmes). Pasmens, leis efectius precís de la migracion son pauc claras. D'efiech, una tala expedicion recampava de guerriers mai egalament l'ensemble de la societat teutona ([[familha (parentala)|familha]], prèires...). Lo prat batalhier se situava au pè de [[Venturi]] sus lo territòri actuau de la comuna de [[Porrièras]]. Lei pèrdas dei dos camps son pauc claras car lo racònte dau combat, escrich per [[Plutarc]] ([[46]]-[[120|120 apC]]), es probablament una version idealizada de la batalha vertadiera. Dins aquò, lei Romans enregistrèron una victòria importanta e lei Teutons foguèron quasi exterminats. Lei subrevivents foguèron venduts coma [[esclavatge|esclaus]] en [[Itàlia]].

Aquela batalha a una gròssa importància dins l'istòria d'[[Occitània]] car permetèt ai Romans de confiermar e de renfòrçar sa preséncia dins lo sud-èst de [[Gàllia]]. Ansin, la region se romanizèt rapidament e l'adopcion dau [[latin]] per lei populacions localas, generalament d'origina [[celtoligurs|celtoligura]], foguèt a l'origina de l'[[occitan]]. Au nivèu politic, lo combat renforcèt lo prestigi de [[Caius Marius|Marius]] qu'obtenguèt ansin un segond trionf après aqueu de [[-104|104 avC]]. Capturat, [[Teutobod]] participèt a la ceremònia coma vencut e foguèt probablament executat quauquei jorns pus tard.

== Liames intèrnes ==

* [[Ais de Provença]].
* [[Marius]].
* [[Teutons]].

== Bibliografia ==

* Plutarc, *Vida parallèlas'', XI.

## Nòtas e referéncias
Coronèu generau

thumb|100px|Ensenha dau grade de coronèu generau dins lei fòrças terrèstres russas.

**Coronèu generau** es un grade militar principalament utilizat dins leis armadas inspiradas per lei modèls germanics e rus. Èra ansin present dins l'armada austriana fins a 1938, dins l'armada alemanda fins a 1945 e dins leis armadas dau Pacte de Varsòvia. Èra lo grade pus important en Àustria, lo segond en Alemanha e lo tresen dins lo blòt de l'Èst. Uei, es encara en vigor en Russia ont es totjorn lo tresen grade pus important après manescau de la Federacion de Russia e generau d'armada.

En França, durant lo Regim Ancian, existián egalament de coronèus generaus. Èran d'oficier superior en carga de totei lei regiments d'una meteissa arma. Tròp important, foguèron suprimits per Loís XIV en 1661. Lo grade foguèt rapidament restablit mai dins un ròtle onorific. Tornarmai suprimit per la Revolucion Francesa, foguèt restablit per Napoleon Bonaparte, totjorn dins un ròtle onorific, e definitivament abolit en 1830.

## Liames intèrnes

* Generau.
* Grade militar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sètge de Niça

L'expression **sètge de Niça** correspònd a plusors sètges de la vila :
* sètge de Niça (1166) : sètge per lo còmte Ramon Berenguier II de Provença.
* sètge de Niça (1388) : sètge per lo partit angevin a la fin de la Guèrra de l'Union d'Ais.
* sètge de Niça (1543) : sètge per lei Francootomans durant lei Guèrras d'Itàlia.
* sètge de Niça (1600) : sètge per lei Francés durant la Guèrra Francosavoiarda.
* sètge de Niça (1642) : sètge per lei Francés durant la Guèrra de Trenta Ans.
* sètge de Niça (1691) : sètge per lei Francés durant la Guèrra de la Liga d'Augsborg.
* sètge de Niça (1705-1706) : sètge per lei Francés durant la Guèrra de Succession d'Espanha.
Sètge de Marselha

L'expression **sètge de Marselha** pòu designar :
* lo sètge de Marselha (390 avC) per lei Sallavis.
* lo sètge de Marselha (49 avC) durant la Guèrra Civila de Cèsar.
* lo sètge de Marselha (413) menat per lei Visigòts d'Athaulf.
* lo sètge de Marselha (sègle VIII) menat per lei Sarrasins.
* lo sètge de Marselha (1251) menat per lo còmte Carles I d'Anjau.
* lo Sac de Marselha (1423) menat per leis Aragonés.
* lo sètge de Marselha (1524) menat per leis Imperiaus.
* lo sètge de Marselha (1536) menat per leis Imperiaus.
* lo sètge de Marselha (1596) durant lei Guèrras de Religion.
Sètge d'Arle

L'expression **sètge d'Arle** pòu designar :
* lo sètge d'Arle (410) durant una guèrra civila romana.
* lo sètge d'Arle (411) durant una guèrra civila romana.
* lo sètge d'Arle (425-426) per lei Visigòts.
* lo sètge d'Arle (457-458) per lei Visigòts.
* lo sètge d'Arle (507-508) per lei Francs e lei Burgondas.
* lo sètge d'Arle (534) per lei Francs.
* lo sètge d'Arle (566-570) durant una guèrra civila franca.
* lo sètge d'Arle (1240) per lei Tolosencs.
* lo sètge d'Arle (1251) per lo còmte Carles I.
* lo sètge d'Arle (1368) per lei Francés.
* lo sètge d'Arle (1536) per leis Imperiaus.
Andrieu-Jacme Bossac

**Andrieu-Jacme Bossac** (Albi, 1889-1964) foguèt un escrivan e activista occitan. Foguèt president de la Societat d'Estudis Occitans de 1936 a 1943.
## Òbras
* *Eugenia de Guérin e la lenga d'Oc*. Tolosa: Bibliophile languedocien. 1935
* *Comèdias del païs d'Òc*. Tolosa: Richard. 1943
* *Lo Discipol inchalhent*. Tolosa: IEO. 1946
* *Per l'ort : dotze dotzens capitolencs*. Tolosa: Edicions de Tèrra d'Òc. 1949
* *Païs meu, dotze dotsencs capitolencs*. Tolosa: Edicions de Tèrra d'Òc. 1951
* *La Fabrica*. Tolosa: IEO. 1971. Reedicion: Albi: IEO de Tarn. 1988
Rurikidas

[thumb|right|Extension e division de la Rus' de Kiev vèrs [1054-1132.]]

Lei **Rurikidas** son una dinastia d'Euròpa Orientala d'origina vikinga. Fondatritz de la Rus' de Kiev, venguèt lo centre d'un important Estat medievau e aguèt un ròtle major dins lo cristianizacion de la region. A respècte deis autrei dinastias europèas dau periòde, aguèt un sistèma de succession originau fondat sus un sistèma de rotacion dei pretendents au tròne que cambiavan regularament de fèu en foncion de l'evolucion de la ierarquia dei successors dau Grand Prince de Kiev. Ansin, au començament de sa « carriera », un prince rurikida èra nomat a la tèsta d'un principat alunchat. Puei, abandonava son fèu au profiech d'un autre pus important ò pus pròche de la capitala. Après la desintegracion de la Rus' dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XII, aqueu sistèma permetèt a la dinastia de gardar lo contraròtle dei principats venguts independents.

Aquela fragmentacion donèt naissença a plusors dinastias localas. La pus importanta es aquela dau Principat de Vladimir que foguèt a l'origina dau Principat de Moscòu, l'Estat precursor de Russia, en 1283. I gardèt lo poder fins a la mòrt dau tsar Fedor I en 1598.

## Liames intèrnes

* Rus' de Kiev.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicolas de Baumgarten, *Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides russes du Xe au XIIIe siècle*, Pontificium Institutum Orientalium Studiorum, 1927.

## Nòtas e referéncias
Margaux Avril

**Margaux Avril**, coneguda tanben coma **Margaux de Fouchier** (son nom vertadièr), nascuda a París (França) lo 8 d'abrial de 1991, es una cantaira francesa. A tanben la nacionalitat americana. Trabalha amb lo guitarrista Tristan Salvati. Es mai que mai coneguda per son tube de 2013, *L'air de rien*. 

## Discografia
* 2013: *Instantanés*
* 2022: *Disconova* 

## Referéncias
Discors raportat

En gramatica, lo **discors raportat** es un discors exterior integrat dins un purmèr discors. Las diferentas formas de discors raportat son lo discors dirècte, lo discors indirècte e lo discors indirècte libre.

## Lo discors dirècte
Lo discors dirècte es la represa literau deu discors d'un locutor exterior, diferent deu locutor de basa. En occitan, es presentat enter verguetas. Si aqueth discors es un dialòg, cada intervencion d'un deus locutors, sauv la prumèra, es senhalada per ua linheta. 

Lo discors raportat es generaument introdusit per ua frasa que balha l'identitat deu locutor de qui son raportadas las paraulas. Pòt tanben precisar las condicions dens las quaus son ditas las paraulas raportadas (moment, lòc, sentiments deu locutor...). La frasa introductiva se pòt trobar en mantuas posicions, per rapòrt au discors raportat.

## Lo discors indirècte
Lo discors indirècte es la represa literau deu discors exterior que pèrd la soa autonomia. En occitan, pren la forma d'ua proposicion subordinada complement deu vèrbe de la frasa introductiva. La conjoncion de subordinacion *QUE* marca generaument lo començament deu discors indirècte o, dens lo cas d'ua frasa interrogativa, lo mot interrogatiu.

## Lo discors indirècte libre
Lo discors indirècte libre presenta caracteristicas deu discors dirècte (n'es pas en posicion de subordinacion) e deu discors indirècte (abséncia de verguetas, transposicions deus pronoms personaus...). En occitan, n'es pas corrent e se tròba sustot dens la lenga literària.
Oleg lo Savi

[thumb|right|Tumulús de la [tomba supausada d'Oleg lo Savi a proximitat de Staraya Ladoga.]]

**Oleg lo Savi** († 912) es lo premier sobeiran istoricament atestat de la Rus' de Kiev. Reinèt de 879 a 912 e auriá succedit a Rurik, personatge semilegendari considerat coma la fondator de la Rus'. A sa mòrt, foguèt remplaçat per son gendre Igor de Kiev (912-945). Son rèine es conegut gràcias a de mencions dins leis archius bizantins. Es considerat coma lo fondator vertadier de Rus' en installant la capitala a Kiev e, gràcias a una guèrra victoriosa, a la signatura d'un important tractat amb Constantinòble que permetèt ai marchands e guerriers kievians de comerçar liurament amb l'Empèri Bizantin e de venir mercenaris dins leis armadas imperialas.

## Liames intèrnes

* Rus' de Kiev.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Heller, *Histoire de la Russie et de son Empire*, Tempus Perrin, 2015.
* **[[francés|(fr)]]** Arkady Joukovsky, *Histoire de l’Ukraine*, Dauphin, 2022.

## Nòtas e referéncias
Igor de Kiev

**Igor de Kiev** (vèrs 878 - 945, Iskorosten) es un prince de la Rus' de Kiev que reinèt vèrs 912-945. Succediguèt a Oleg lo Savi (879-912) e foguèt remplaçat per Olga de Kiev (945-962). Contunièt la politica de son predecessor en menent de campanhas militaras per estendre lo territòri kievian. Deguèt ansin luchar còntra leis incursions dei nomadas de l'estèpa (Comans e Pechenegs). En parallèl, assaièt d'atacar Constantinòble mai sa flòta foguèt batuda per de naviris bizantins equipats dau fuòc grèc. Pasmens, capitèt de restaurar la patz en gardant la màger part deis avantatges obtenguts per lei Rus' en 911. Foguèt tuat en 945 durant una campanha per prelevar un tribut sus lei Drevlianas. Sa femna Olga assegurèt alora la regéncia fins a sa mòrt.

## Liames intèrnes

* Rus' de Kiev.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Heller, *Histoire de la Russie et de son Empire*, Tempus Perrin, 2015.
* **[[francés|(fr)]]** Arkady Joukovsky, *Histoire de l’Ukraine*, Dauphin, 2022.

## Nòtas e referéncias
Olga de Kiev

[thumb|right|Representacion d'Olga e de son escòrta dins un manuscrit bizantin dau [sègle XIII.]]

**Olga de Kiev** (vèrs 890, Pskòv - 969, Kiev) es una rèina de la Rus' de Kiev qu'assegurèt la regéncia de 945 a 962 entre la mòrt de son marit, Igor de Kiev (912-945), e lo començament dau rèine personau de son fiu, Sviatoslav I (962-972). Comencèt son rèine en reprimissent violentament la revòuta dei Drevlianas qu'èra a l'origina de la mòrt d'Igor de Kiev. Puei, adoptèt una politica d'estabilizacion e de renforçament de l'Estat que la menèt a desvolopar l'aliança amb Constantinòble e a combatre leis incursions dei Pechenegs. Per aquò, foguèt ajudat per son fiu que menèt plusors campanhas militaras mai la laissèt dirigir leis afaires kievans. Olga es tanben conegut per sa conversion au cristianisme e per sa canonizacion rapida après sa mòrt.

## Liames intèrnes

* Rus' de Kiev.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Heller, *Histoire de la Russie et de son Empire*, Tempus Perrin, 2015.
* **[[francés|(fr)]]** Arkady Joukovsky, *Histoire de l’Ukraine*, Dauphin, 2022.

## Nòtas e referéncias
Crònica dei temps passats

La ***Cronica dei temps passats*** (var. ***Crònica dei temps passats***) es una cronica eslava compilada vèrs 1111-1113 per lo monge Nestòr e sei successors. Pus anciana crònica escricha per leis Eslaus Orientaus, es compausada de doas partidas. La premiera cònta leis originas biblicas dau mond e deis Eslaus Orientaus, la fondacion de Kiev e l'emergéncia de la Rus'. La segonda partida depinta lei rèines dei sobeirans kievians de 858 a 1113. Tèxte destinat a legitimar lo poder de la dinastia d'origina vikinga dei Rurikidas, aqueu tèxte es pasmens una fònt istorica important per l'estudi de la Rus'.

La *[[Cronica de Kiev]]*, redigida vèrs 1200, es sovent presentada coma sa seguida.

## Liames intèrnes

* Rus' de Kiev.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Wladimir Berelowitch, *Les origines de la Russie dans l'historiographie russe au XVIIIe siècle*, Annales. Histoire, Sciences Sociales, 2003, pp. 63-84.
* **[[francés|(fr)]]** Michel Heller, *Histoire de la Russie et de son Empire*, Tempus Perrin, 2015.

## Nòtas e referéncias
Cronica de Kiev

La ***Cronica de Kiev*** es una cronica de la Rus' de Kiev redirigida vèrs 1200 dins un monastèri de Kiev. Considerada coma la seguida de la *[[Cronica dei temps passats]]*, cònta d'eveniments anant de 1118 a 1200 amb de referéncias a d'eveniments exteriors a la Rus' coma la presa de Jerusalèm per Saladin en 1187. Es ansin un document istoric important per estudiar la desintegracion de la poissança kieviana durant lo sègle XIII.

## Liames intèrnes

* *[[Cronica dei temps passats]]*.
* Rus' de Kiev.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Godorvièla

**Godorvièla** (nom supausat) qu'es ua anciana comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Dempèi 1827, qu'es incorporada a Lias.

## Geografia
Godorvièla qu'es a l'oèst de Liars au sud-èst de L'Isla de Baish; lo vilatge qu'es traversat per la RD 535.

## Toponimia
Le nom es atestat en 1428, *Godorvilla* . 
L'origina qu'es probablament la medisha que la de Godorvila (Agenés), la sola diferéncia qu'es la fòrma sabenta deu resultat de *villa* per la comuna agenesa. 
*Godorvila* que veng deu latin *Gothorum villa* « la proprietat, puish lo vilatge deus Gots ». Qu'es ua formacion germanica basada suu genitiu plurau *Gothorum* « los Gots, los Visigots » e lo resultat deu latin *villa* « proprietat rurala », puish « vilatge », ambe l'òrde germanic determinant-determinat. Los Féniés qu'interprètan lo determinant, non pas com lo nom deus Gots, mes coma un nom de persona d'origina etnica (segon son origina personala) ; que sembla ua error, pr'amor deu plural.

## Istòria
En 1827, la comuna de Godorvièla (nom supausat) qu'estoc incorporada a Liars .

## Demografia

* Lo n° INSEE qu'es estat cambiat per rasons practicas.

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas dambe la comuna
## Véser tanben
## Ligams extèrnes
## Nòtas
Siular d'Aas

vinheta|Placa commemorativa pausada sus la glèisa d'Aas per Marcèu Gilbèrt, Gui Busnel e Renat Arripe - 1992; baish-relhèu de bronze realizat per l'artista Liliane Margnes.
Lo **siular d'Aas** qu'ei ua lenga shiulada practicada a temps passat dens lo vilatge d'Aas, en Bearn. Qu'ei basada sus la varietat bearnesa locau de la lenga occitana.

## Descripcion
La topografia locau dab vaths prehonas que permet a las onas shiuladas ua propagacion de las bonas. Los abitants qui s'an doncas creat ua modulacion shiulada de l'occitan gascon de Bearn, permetent ua comunicacion corrècta enter las montanhas e lo vilatge. Gui Busnel (vadut en 1915), acostician e professor a l'Escòla Practica dels Nauts Estudis, que documentè aquera lenga shiulada en 1950. Que's basteish a l'entorn de 4 vocaus : i, e, a, o e 4 consonantas: ke, ye, che, ge. Aquela practica que s'ei transmetuda de generacion en generacion entà arrespóner aus besonhs deu terrenh. L'exòde rurau, puish l'aparicion de navas tecnicas de comunicacion que heson disaparéihser aqueth lengatge vadut obsolèt.

## Ligams extèrnes

* 
* 

## Nòtas e referéncias
Gellone

Gellone es lo nom de la val ont foguèt bastida a partir de 804 per Guilhèm de Gellona l'abadiá de Sant Guilhem dau Desèrt, dicha egalament abadiá de Gellone, situat al nòrd de Montpelhièr dins lo departament francés d'Erau e la region Lengadòc-Rosselhon.

La comba es traversada pel riu *Lo Verdus* e engloba lo vilatge de Sant Guilhem dau Desèrt.