open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lengas mumuye

Las **lengas mumuye** son un pichon grop de lengas adamawa parladas dins l'èst de Nigèria.

## Classificacion
Blench (2004) acampa las lenga mumuye amb las lengas yandang dins un grop mumuye-yendang. Las lengas mumuye son:
*mumuye
*rang
*pangseng

## Referéncias


## Fonts
*  Roger Blench, 2004, *[https://archive.today/20171024094404/http://www.rogerblench.info/Language/Niger-Congo/AU/Adamawa%20language%20list.pdf The Adamawa Languages]*.
*  Kiyoshi Shimizu, 1979, *A Comparative Study of the Mumuye Dialects (Nigeria)*, Marburger Studien zur Afrika- und Asienkunde: Serie A: Afrika, Band 14, Berlin, Verlag von Dietrich Reimer.
Lengas kim

Las **lengas kim** son un pichon grop de lengas adamawa parladas dins lo sud-oèst de Chad.

## Classificacion
Las lengas kim son:
*kim
*besme
*goundo

## Referéncias


## Fonts
*  Roger Blench, 2004, *[https://archive.today/20171024094404/http://www.rogerblench.info/Language/Niger-Congo/AU/Adamawa%20language%20list.pdf The Adamawa Languages]*.
Kim (lenga)

Lo **kim** (o kwasap, kosop) es una lenga adamawa, de la familha nigèrocongolesa parlada en Chad. 

## Localisacion
Lo kim es parlat lo long de la ribièra Logone dins, entre Bongor e Lai, qu'es a dire dins lo departament de Mayo-Boneye de la region del Mayo-Kebbi, que se situa dins lo sud-oèst de Chad.

## Classificacion
Lo kim es una de las tres lengas del grop de las lengas kim, que fan partida de las lengas adamawa.
 
## Referéncias


## Fonts
*  Francine Lafarge, 1977, *Quelques problèmes phonologiques du kosop, parler de Kim (Mayo-Kebbi)*, dins Études phonologiques tchadiennes (Jean-Pierre Caprile, ed.), p. 199-211, París, SELAF.
Day (lenga)

Lo **day** es una lenga adamawa, de la familha nigèrocongolesa parlada en Chad. 

## Localisacion
Lo day es parlat al sud-oèst de la ciutat de Sarh, dins las sosprefecturas de Moïssala e Koumra.

## Classificacion
Lo day es considerat coma una lenga isolada al sen de las lengas adamawa.
 
## Referéncias


## Fonts
*  Pierre Nougayrol, 1977, *Éléments de phonologie du day de Bouna*, dins Études phonologiques tchadiennes (Jean-Pierre Caprile, ed.), p. 212–231, París, SELAF.
*  Ulrich Kleinewillinghöfer, 2019, *[https://www.blogs.uni-mainz.de/fb07-adamawa/adamawa-languages/ Adamawa Language Groups]*
Lengas samba-duru

Las **lengas samba-duru** son un grop de lengas adamawa parladas dins l'èst de Nigèria, dins l'estat d'Adamawa e en Cameron.

## Classificacion
Kleinewillinghöfer (2017) classa las lengas samba-duru en cinc brancas, coma presentat çaijós:
*vere
**vere
**jango
**koma vomni
*gimme
**gemnime
**gimme
*doyayo
*duru
**dii
**dugun  
**duupa  
**pere  
**longto
*samba
**samba leko
**mubaako
**kolbila
**perema

## Referéncias


## Fonts
*  Ulrich Kleinewillinghöfer, 2017, *[https://www.blogs.uni-mainz.de/fb07-adamawa/adamawa-languages/samba-duru-group/ Samba-Duru Group]*, Adamawa Language Projects.
Canton deu Mas d'Agenés

Lo **canton deu Mas d'Agenés** es una anciana division administrativa d'Agenés e de Vasadés (Samasan), situada dens l'arrondiment de Marmanda, lo departament d'Òut e Garona e la region d'Aquitània, adara de Navèra Aquitània. Dempui 2015, las 9 comunas son dens dus cantons diferents (veire lo tablèu). Totas las comunas, manca Senta Marta, qu'es de la Comunautat de comunas deus Tuquets e Lanas de Gasconha, son dens Vath de Garòna Aglomeracion (comunautat d'aglomeracion de Marmanda). La lenga autoctòna es l'occitan gascon.

## Composicion

## Istòria
Creèn lo canton deu Mas d'Agenés pendent la Revolucion .
## Nòtas
Pont del Golden Gate

Lo **pont del Golden Gate** (*Golden Gate Bridge* en anglés, literalament "pont de la pòrta daurada") es un pont pendolant american traversant lo Golden Gate, l'estrech de 1,6 km de larga que religa la baia de San Francisco a l'ocean Pacific. L'estructura religa la vila de San Francisco, en Califòrnia―la poncha nòrd de la peninsula de San Francisco―al comtat de Marin, transportant a l'encòp la Rota 101 e la Rota 1 a travèrs de l'estrech. Lo pont es un dels simbòls mai reconeguts internacionalament de San Francisco, de Califòrnia e dels Estats Units. Es estat inicialament concebut per l'engenhaire Joseph Strauss en 1917. Es estat declarat una de las meravilhas del mond modèrn per l'American Society of Civil Engineers.

## Istòria

## Galariá

Imatge:Golden Gate bridge pillar.jpg|Torre sud, amb d'elements de l*'[[art déco]]*
Imatge:Below Golden Gate Bridge.jpeg|Jol pont del Golden Gate
File:The Bridge (August 2013).jpg|A view of the Golden Gate Bridge from the Marin Headlands on a foggy morning at sunrise
File:Golden Gate Bridge tower views 01.jpg|View of Marin from the south tower
File:Golden Gate Bridge tower views 18.jpg|Top of the south tower
Golden Gate Bridge at sunset 1.jpg|Golden Gate Bridge at sunset
Golden Gate Bridge SF CA North View.jpg|Looking south
Details Golden Gate Bridge 04 2015 SFO 1951.jpg|South approach sub-structure with seismic isolators (short black cylinders) added as part of the Seismic Retrofit Construction Project
Imatge:San_Francisco_with_two_bridges_and_the_low_fog.jpg|Panorama of San Francisco with two bridges (Western section of Bay Bridge in the left background), Coit Tower (in background to the left of north tower), and Fort Mason (on the San Francisco waterfront in the background behind the north tower) from Marin
Imatge:Golden Gate Bridge at night.jpg|Panorama of the Golden Gate Bridge at night, with San Francisco in the background
Niellim

Lo **niellim** (o lua) es una lenga adamawa, de la familha nigèrocongolesa parlada en Chad. 

## Localisacion
Lo niellim es parlat lo long de la ribièra Chari dins lo vilatge de Niellim, mas la magèr part dels niellim vivon dins la vila de Sarh.

## Classificacion
Lo niellim es classat dins lo grop de las lengas boa, que fan partida de las lengas adamawa.
 
## Referéncias


## Fonts
*  Pascal Boyeldieu, 1977, *Esquisse phonologique du lua (« niellim ») de Niou (Moyen-Chari)*, dins Études phonologiques tchadiennes (Jean-Pierre Caprile, ed.), p. 163-185, París, SELAF.
Samba leko

Lo **samba leko** (o chamba leko, samba leeko) es una lenga adamawa, de la familha nigèrocongolesa parlada en Nigèria e en Cameron. 

## Localisacion
Lo samba leko es parlat a l'èst dels monts Alantika, a la frontièra de Nigèria e de Cameron.

## Classificacion
Lo samba leko es classat dins las lengas samba-duru.
 
## Referéncias


## Fonts
*  Gwenaëlle Fabre, 2004, *Le samba leko, langue adamawa du Cameroun*, Munic, Lincom.
*  Ulrich Kleinewillinghöfer, 2017, *[https://www.blogs.uni-mainz.de/fb07-adamawa/adamawa-languages/samba-duru-group/ Samba-Duru Group]*, Adamawa Language Projects.
Topori

Lo **topori** (o toupouri, tupuri) es una lenga adamawa, de la familha nigèrocongolesa parlada en Chad e en Cameron. 

## Localisacion
Lo topori es parlat dins lo departament de Mayo-Kebbi dins lo sud-oèst de Chad e dins los departaments de Mayo-Kani e Mayo-Danay en Chad.

## Classificacion
Lo topori es classat dins lo grop de las lengas mbom, que fan partida de las lengas adamawa.
 
## Referéncias


## Fonts
*  Suzanne Ruelland, 1977, *Esquisse phonologique du tupuri parlé dans la région de Mindaore, Mayo-Kebbi*, dins Études phonologiques tchadiennes (Jean-Pierre Caprile, ed.), p. 144-162, París, SELAF.
*  Jean-Paul Balga, 2013, *[http://www.diacronia.ro/ro/indexing/details/A13356/pdf Tupuri et langues tchadiques en contact à l’extrême-nord du Cameroun]*, Studii de gramatică 19,, p. 22-32.
Zlín (vila)

vinheta|drecha|Zlín : vista dau centre vila.

**Zlín** (que li aguèron dich "Gottwaldov" entre 1948 e 1990) es una vila de Chequia, la capitala de la region de Zlín e lo capluec dau destrech de Zlín. La populacion èra de 74 947 abitants en 2018.
Ndai

Lo **ndai** (o galke, pormi) es una lenga adamawa, de la familha nigèrocongolesa parlada en Cameron. La lenga, qu'èra sonque parlada per cinq personas en 2002 es quasi atudada.

## Localisacion
Lo ndai es parlat dins l'arrondiment de Tcholliré del departament del Mayo-Rey, dins la region del Nòrd en Cameron.

## Classificacion
Lo ndai es classat dins lo grop de las lengas mbom, que fan partida de las lengas adamawa.

## Referéncias


## Fonts
*  Michael Ayotte, Charlene Ayotte, 2002, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/12/22/09/122209826390091494056315217643434958601/SILESR2002_048.pdf Sociolinguistic Language Survey of Dama, Mono, Pam, Ndai, and Oblo]*, SIL International.
Personalitat politica

[vinheta|drecha|Fotografia que moastra lei delegats dau [Grop dels 20|Grop dei 20 (G20) au moment dau rescoantre que si tenèt a Londres lo 2 d'abriu de 2009.]]

L'expression «**personalitat politica**» designa una persona d'ambdós sèxes implicada dins la vida politica. Òm pòt tanben far l'us de sinonims coma **fèmna politica**, **òme politic**. Lei mots **politician** e **politiciana** non presentan una connotacion pejorativa coma dins la lenga francesa. D'efècte, de còps s'utiliza per parlar de quauqu'un que viu ren que de sei foncions politicas e fa pròva d'una gròssa abiletat per leis intrigas de la vida politica.

L'expression "frema politica" es mai recenta, que longtemps siguèt estat leis òmes qu'exercissèron la màger part dei foncions politicas, d'un biais exclusiu o non. De mesuras talas que la paritat an per objectiu de far evoluir aquela situacion. Au moment que la personalitat politica exercisse lei foncions executivas mai autas, si reconeis coma un òme o fèmna d'Estat.
Karang

Lo **karang** es una lenga adamawa, de la familha nigèrocongolesa parlada en Chad e en Cameron. 

## Localisacion
Lo karang es parlat dins lo departament del Mayo-Rey dins la region del Nòrd en Cameron, e dins lo Logone Oriental en Chad.

## Classificacion
Lo karang es classat dins lo grop de las lengas mbom, que fan partida de las lengas adamawa.

## Escritura
L'alfabet karang utilizat en Cameron es:

La nasalizacion es indicada amb una cedilha: a̧, ȩ, i̧, o̧, ɔ̧ , u̧.

La vocalas longas son seguidas d'un *h*; exemples *zuhru* « abelha », *mbih* « aiga » *mgba̧h* « prusir » 

Solament un ton es escrich, lo ton naut, quand es necessari d'evitar que de mots s'escrigan parièr. Aquel ton es notat amb un accent agut: á, é, í, ó, ɔ́, ú. Çò que dona amb la nasalizacion: á̧ , ȩ́, í̧, ó̧ , ú̧.

## Referéncias


## Fonts
*  Robert Ulfers, 2007, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/22/72/66/22726636749942268841113204273476423025/KarangDictionaryInternet2008.pdf Dictionnaire karang-français]*, SIL Cameron.
Eminem

**Marshall Bruce Mathers III**, mai conegut coma **Eminem** (St. Joseph, Missorí, 17 d'octobre de 1972) es un cantaire de rap, productor musical, actor e entrepreneire american.

## Discografia
* *Infinite* (1996)
* *The Slim Shady LP* (1999)
* *The Marshall Mathers LP* (2000)
* *The Eminem Show* (2002)
* *Encore* (2004)
* *Relapse* (2009)
* *Recovery* (2010)
* *The Marshall Mathers LP 2* (2013)
* *Revival* (2017)
* *Kamikaze* (2018)
* *Music To Be Murdered By* (2020)
* *The Death of Slim Shady (Coup de Grâce)* (2024)
Bena (lenga adamawa)

Lo **bena** (o yungur, yongor) es una lenga adamawa, de la familha nigèrocongolesa parlada al Nigèria. 

## Localisacion
Lo bena es parlat dins la zòna de govèrn local de Song, dins l'estat d'Adamawa.

## Classificacion
Lo bena es classat dins lo grop de las lengas bena-mboi, que fan partida de las lengas adamawa.

## Referéncias


## Fonts
*  Dmitry Idiatov e Mark Van de Velde, 2019, *[https://web.archive.org/web/20200218193159/http://llacan.vjf.cnrs.fr/AdaGram/bena-yungur_fr.html Bena-yungur]*, Projècte AdaGram.
Noctuidae

Lei **Noctuidae** (o **Noctuidats**) constituisson una familha de lepidoptères (parpalhons) que son majorament nocturnes. Son una dei familhas de lepidoptères mai diversificada, emé environ 12 000 espècias descrichas.

Toi sei toaras son fitofagas (franc d'una espècia predatora de cochenilhas).
Erebidae

Leis **Erebidae** son una familha de lepidoptères (parpalhons) que sovent son activitat es nocturna.

Recentament subjècta a de remanejaments nomenclaturaus importants, la familha inclutz uei toi leis espècias qu'aguèron plaçadas a passat temps dins lei familhas deis Arctiidae e dei Lymantriidae (que retrogradèron au reng de sotafamilhas, ensin que mai d'una sotafamilha qu'aguèron plaçadas dins lei Noctuidae aperavans. Aquò fa deis Erebidae la familha de lepidoptères mai diversificada, emé mai de 24 500 espècias descrichas.
Dii

Lo **dii** (o duru, dourou) es una lenga adamawa, de la familha nigèrocongolesa parlada en Nigèria e en Cameron. 

## Localisacion
Lo dii es parlat dins l'arrondiment de Ngaoundéré del departament de la Vina, dins la region de l'Adamawa, e dins l'arrondiment de Tcholliré del departament de Mayo-Rey, que fa partida  de la region del Nòrd.

## Classificacion
Lo dii es classat dins las lengas samba-duru.

## Escritura
L'alfabet dii es:

La nasalizacion es indicada amb una cedilha: : a̧, ȩ, ə̧ , i̧, o̧, u̧. Las vocalas ɨ, ɔ, ʉ son jamai nasalizadas.

Es possible d'escriure los tons, mas son generalament daissats de caire:
* lo ton naut es indicat amb l'accent agut: á, á̧, é, ȩ́, ə́, ə̧́, í, í̧, ɨ́, ó, ó̧, ɔ́, ú, ú̧, ʉ́; exemples *gbó̧ŋ́* « longtemps », *mgbá̧a̧* « bièrra »
* lo ton bas es indicat amb l'accent grèu: à, à̧ , è, ȩ̀, ə̀, ə̧̀, ì, ì̧, ɨ̀, ò, ò̧, ɔ̀, ù, ù̧, ʉ̀; exemples: *àzà̧nà* « paradís », *àsàwə̀* « dissabte », *gbɛ̀g* « vint »
* lo ton mejan es pas marcat; exemples *gbaŋ lig* « cap de familha », *vam* « mosca »

## Referéncias


## Fonts
*  Sabine Littig, 2018, *[https://web.archive.org/web/20210927030346/https://www.ifeas.uni-mainz.de/files/2019/07/AP-180_final.pdf What happens to the adjective class in Samba-Duru? The expression of qualification in Kolbila, Duru and Beiya]*,  Arbeitspapiere des Instituts für Ethnologie und Afrikastudien der Johannes Gutenberg-Universität Mainz 180 (Working Papers of the Department of Anthropology and African Studies of the Johannes Gutenberg University Mainz).
*  Ulrich Kleinewillinghöfer, 2017, *[https://www.blogs.uni-mainz.de/fb07-adamawa/adamawa-languages/samba-duru-group/ Samba-Duru Group]*, Adamawa Language Projects.
*  Lee E. Bohnhoff, 2018, *[https://dii.webonary.org/?lang=fr Dictionnaire de langue dii (dourou)]*, Ngaoundéré, Equipe de Littérature dii.
Escoba

Una **escoba** o **granièra** es una aisina de netejatge que consistís en un fais de branquihons flexibles, de palmas, de bruc, de plastic, etc. ligat generalament al cap d'un baston o cana (dit margue), que s'utiliza per amassar e levar los detritús, la posca o la brutícia (las escobilhas) d'una superfícia.

## Referéncias
Doyayo

Lo **doyayo** (o dowayo, doyaayo) es una lenga adamawa, de la familha nigèrocongolesa parlada en Cameron. 

## Localisacion e dialèctes
Lo doyayo es parlat dins l'arrondiment de Poli del departament de Faro, dins la region del Nòrd, per los Dowayo (Doo²waa²³yɔ¹).

La lenga a tres dialèctes, lo marke, lo teere e lo dialècte de la montanha. Se pòt sovent legir la mencion d'un autre dialècte, lo sewe, o séwé, per exemple dins Greenberg (1963) que lo lista coma una lenga diferenta. Lo nom se tròba dins Griaule (1941), que parla d'un dialècte séwé. En fach, aquel dialècte es lo meteis que lo marke.

## Classificacion
Lo doyayo es classat dins las lengas samba-duru.

## Referéncias


## Fonts
*  Ulrich Kleinewillinghöfer, 2015, *[https://www.blogs.uni-mainz.de/fb07-adamawa/adamawa-languages/samba-duru-group/doyayo/ Doyayo]*,  Adamawa Language Projects.
*  Ulrich Kleinewillinghöfer, 2017, *[https://www.blogs.uni-mainz.de/fb07-adamawa/adamawa-languages/samba-duru-group/ Samba-Duru Group]*, Adamawa Language Projects.
*  Pascal Djataou, 2012, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/25/80/83/258083187906609241306323339395833672/Dictionnaire_Doyayo.pdf Dictionnaire Doyayo-Français]*, Yaoundé, SIL Cameron.
Gueve

Lo **gueve** (o doli-gueve, duli-gewe, gey) es una lenga adamawa, de la familha nigèrocongolesa qu'èra parlada en Cameron. La lenga es atudada.
 
La lenga es sonque coneguda per un vocabulari de Strümpell (1922-1923) e qualques mots relevats per Baudelaire (1937). Aquel nòta alara que la lenga desapareis.

## Localisacion e dialèctes
Lo gueve èra parlat près de la ribièra Bénoué dins lo nòrd de Cameron, dins dos vilatges, Douli e Guéwé. Per Kleinewillinghöfer, los dos parlars de Doli e Guewe èran de dialèctes d'una meteissa lenga.

## Classificacion
Boyd (1989) classa lo douli coma una branca de las lengas duru. Aquela classificacion es seguida per Gordon (2005) que presenta de mai lo guéwé coma una branca cap e tot de las lengas adamawa. Kleinewillinghöfer regèta aquela vision: per el, lo douli e lo guéwé son una sola lenga que fa pas partida del samba-duru, mas que ne'n es pròcha. Evòca la possibilitat d'un ligam d'un ensem adamawa central, dont lo gueve, amb las lengas gor. 

## Referéncias


## Fonts
*  Ulrich Kleinewillinghöfer, 2015, *[https://www.blogs.uni-mainz.de/fb07-adamawa/adamawa-languages/gewe-duli/ Duli – Gewe (Gueve, Gey)]*,  Adamawa Language Projects.
*  Ulrich Kleinewillinghöfer, 2017, *[https://www.blogs.uni-mainz.de/fb07-adamawa/adamawa-languages/samba-duru-group/ Samba-Duru Group]*, Adamawa Language Projects.
Nimbari

Lo **nimbari** (o niam-niam) es una lenga adamawa, de la familha nigèrocongolesa qu'èra parlada en Cameron. La lenga es atudada.

## Atestacion
La lenga es sonque coneguda per un vocabulari de Strümpell (1910), que foguèt collectat quand lo nimbari èra ja pus parlat. La populacion parlava fali e Strümpell podèt que reculhir qualques mots al pròp d'abitants vièlhs que se remembravan de la lenga.

## Classificacion
Lewis (2009) classa lo nimbari amb lo leko dins un grop leko-nimbari que forma una branca de las lengas adamawa. kastenholz e Kleinewillinghöfer regèta aquela classificacion. Lo vocabulari de la lenga mòstra de similaritats subretot amb las duru, mas una granda part dels mots pòdon pas èsser religats amb una autra lenga. la lenga es adonc dificila de classar.

## Referéncias


## Fonts
*  Raimund Kastenholz, Ulrich Kleinewillinghöfer, 2012, *[https://www.blogs.uni-mainz.de/fb07-adamawa/files/2012/06/Nimbari.pdf Nimbari as a language name]*, Adamawa Languages Project.
*  Ulrich Kleinewillinghöfer, 2017, *[https://www.blogs.uni-mainz.de/fb07-adamawa/adamawa-languages/samba-duru-group/ Samba-Duru Group]*, Adamawa Language Projects.
Lengas biu-mandara

Las **lengas biu-mandara** (o lengas chadicas centralas) son una de las quatre brancas de las lengas chadicas, que fan partida de la familha de las lengas afroasiaticas, e son parladas en Nigèria, en Cameron e en Chad. 

## Classificacion
### Proposicion de Gravina (2014)
Gravina (2014) perpausa una nòva classificacion del chadic central qu'es diferenta de la classificacion classica de Newman (1977):
*lengas del sud
**bata 
***bata: bacama, bata, fali, gude, gudu, holma, jimjimen, ngwaba, nzanyi, sharwa
***tsuvan: tsuvan, zizilivakan
**daba 
***daba: daba, mazagway hidi
***mina: mina, mbudum
***buwal: buwal, gavar
**mafa: mafa, mefele, cuvok
**tera
***tera de l'èst: boga, ga'anda, hwana
***tera de l'oèst: jara, tera
**sukur
*lengas hurza: vame, mbuko
*lengas del nòrd
**lengas margi-mandara-mofu
***margi
****bura: bura, cibak, putai, nggwahyi
****margi: kilba, margi del sud, margi
***mandara 
****wandala: mandara, glavda
****dghwede: cineni, dghwede, guduf, gava, gvoko
****podoko: podoko, matal
***mofu 
****tokombere: oldeme, mada, muyang, moloko
****meri: zulgo, guemzek, merey, dugwor
****mofu: mofu del nòrd, mofu-gudur
**maroa: giziga del nòrd, giziga del sud, mbazla
**lamang: lamang, hdi, mabas
**higi: bana, hya, psikye, kamwe, kirya-konzel
**musgum-kotoko del nòrd
***kotoko de l'illa: buduma
***kotoko del nòrd: mpade, afade, malgbe, maltam
***musgum: musgum, mbara,  muskum 
**kotoko central lagwan, mser
**kotoko del sud: zina, mazera
**gidar

lo jilbe demòra pas classificat, per manca de fonts sus la lenga.

### Proposicion de Newman (1977)
La classificacion del chadic central de Newman (1977) es longtemps demorada una referéncia. Es representada dins lo diagrama:

## Referéncias


## Fonts
* Richard Gravina, 2014, *[http://www.lotpublications.nl/Documents/375_fulltext.pdf The phonology of Proto-Central Chadic: the reconstruction of the phonology and lexicon of Proto-Central Chadic, and the linguistic history of the Central Chadic languages]*, Utrecht LOT publications.
Lengas chadicas de l'oèst

Las **lengas chadicas de l'oèst** son una de las quatre brancas de las lengas chadicas, que fan partida de la familha de las lengas afroasiaticas, e son parladas en Nigèria e en Nigèr. 

## Classificacion
### Classificacion de Blench (2006)
Blench (2006) classa lo chadic de l'oèst coma mostrat çaijos:
*hausa–gwandara: haussà, gwandara
*bole–angas
**lengas bole-tangale
***nòrd (bole): bure, karekare, bole, gera, geruma, deno, galambu, giiwo, kubi, ngamo, maaka, bele
***sud (tangale): kwaami, pero, piya-kwonci, kholok, nyam, kushi, kupto, tangale, kanakuru 
**lengas angas 
***ngasic: angas, belneng
***mwaghavulic: mwaghavul, cakfem-mushere
***miship 
***pan 
****chakato
****jipal, kofyar, jibyal
***nteng
***montol
***talic: tal, pyapun, koenoem
***goemai
***yiwom 
**lengas ron: fyer, tambas, ron (bokkos, daffo-butura, shagawu, duhwa, kulere, mundat, sha
*bade–warji
**lengas bade: duwai; bade, shirawa, ngizim, teshenawa, auyokawa
**lengas warji (lengas bauchi del nòrd): pa'a, warji, diri, ciwogai, kariya, mburku, miya, siri, zumbun, ajawa 
*lengas barawa (lengas bauchi del sud)
**zaar: dass, geji, polci, saya, zari, zeem
**guruntum: guruntum, ju, tala, zangwal
**boghom: jimi, jum; boghom, kir-balar, mangas

Lo poki es pas classificat.

### Classificacion de Newman (1977)
La classificacion del chadic de l'oèst de Newman (1977) es longtemps demorada una referéncia. Es representada dins lo diagrama:

## Referéncias


## Fonts
* Roger Blench, 2006, *[https://web.archive.org/web/20241203055600/http://rogerblench.info/Language/Afroasiatic/General/AALIST.pdf The Afro-Asiatic Languages: Classification and Reference List]*
Lengas chadicas de l'èst

Las **lengas chadicas de l'oèst** son una de las quatre brancas de las lengas chadicas, que fan partida de la familha de las lengas afroasiaticas, e son parladas en Nigèria e en Nigèr. 

## Classificacion
### Classificacion de Blench (2006)
la classificacion de Blench (2006) per la branca A es mostrada çaijos, amb aquela de Lovestrand (2012) per la branca B:
*chadic de l'èst A
**sibine: mire, ndam, somrai, tumak, motun, mawer
**miltu: boor, gadang, miltu, sarua
**nancere: nancere, kimré, lele
**gabri: gabri, kabalai, tobanga
**kwang: kwang, kera
*chadic de l'èst B
**B.1
***dangla: bidiyo, dangaleat, birgit, jonkor bourmataguil, mabire, migaama, mogum, toram
***mubi: mubi, kajakse, masmaje, zirenkel, jelkung
***kujargé
**mokilko
**sokoro: saba, sokoro, tamki, mawa, ubi
**barain

### Classificacion de Newman (1977)
La classificacion del chadic de l'èst de Newman (1977) es longtemps demorada una referéncia. Es representada dins lo diagrama:

## Referéncias


## Fonts
*  Roger Blench, 2006, *[https://web.archive.org/web/20241203055600/http://rogerblench.info/Language/Afroasiatic/General/AALIST.pdf The Afro-Asiatic Languages: Classification and Reference List]*
*  Joseph Lovestrand, 2012, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/16/01/20/160120795505427949308015982742526390677/silewp2112_004FINAL.pdf Classification and description of the Chadic languages of the Guéra (East Chadic B)]* , SIL Electronic Working Papers 2012-004, SIL International.
Centrala nucleara de Chooz

thumb|right|250px|Centrala nucleara de Chooz
La **centrala nucleara de Chooz** es situada dins la comuna de Chooz dins la punta de Givet, a proximitat de la frontièra entre Belgica e França. La centrale produtz 20 miliards de kWh per an, siá 5 % de la producion annadièra francesa, e emplega en temps normal 765 agents EDF e 200 prestataris permanents. Durant los pics de mantenença e/o de modificacions de l'installacion, los efectius se pòdon enauçar a 2 300 personas.

Ocupa una superfícia de dos cents ectaras, situats a la broa de Mòsa entre Charleville-Mézières ( en amont) e Dinant ( en aval) en Belgica, e a  al nòrd-èst de París. La centrale de Chooz emplega aperaquí 900 personas, dont 680 salariats EDF. Contribuís a la fiscalitat locala a una nautor de seisenta quinze milions d'euros, dont neuf milions per la taxa foncièra. 

Le site nucleaira de Chooz se despartit en dos centralas : *Chooz A* e *Chooz B*, comportant al total tres reactors nuclears. Lo reactor de *Chooz A*, situat sos tèrra, foguèt lo primièr de tipe reactor d'aiga pressurizada (REP) d'èsser estat mes en servici en França, e tanben lo primièr d'èsser desmantelat. 

## Referéncias
Plasmodium

***Plasmodium*** es un genre de protozoaris parasits de la familha dei *[[Plasmodiidae]]*. Descrich en 1895 a la fin dau sègle XIX, contèn au mens 200 espècias dont lei 5 a l'origina dau paludisme en l'òme.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mbuko

Lo **mbuko** es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Cameron. 

## Localisacion
Lo mbuko es d'en primièr parlat dins lo canton de Doulek de l'arrondiment de Meri del departament del Diamaré, e tamben dins l'arrondiment de Tokombéré del departament de Mayo-Sava. Los mbuko vivon dins la region de l'Extrèm-Nòrd.

## Classificacion
Lo mbuko es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca biu-mandara, ont fòrma lo grop hurza amb lo vame.

## Escritura
L'alfabet mbuko es

Lo mbuko es una lenga tonala, mas los tons son pas escrichs.

## Referéncias


## Fonts
*  richard Gravina, 2001, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/60/45/00/60450056105892874105874550890648983712/MBUKO_VerbPhrase.pdf  The Verb Phrase in Mbuko]*, Yaoundé, SIL Cameroun.
*  Richard Gravina, 2014, *[http://www.lotpublications.nl/Documents/375_fulltext.pdf The phonology of Proto-Central Chadic: the reconstruction of the phonology and lexicon of Proto-Central Chadic, and the linguistic history of the Central Chadic languages]*, Utrecht LOT publications.
*  Richard Gravina, Sue Gravina, 2016, *[https://mbuko.webonary.org/?lang=fr Dictionnaire mbuko-français]*, SIL International.
Mpade

Lo **mpade** (o kotoko de Makary) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Cameron e en Chad. 

## Localisacion
Lo mpade es d'en primièr parlat dins e a l'entorn de la vila de Makary, dins lo departament de Logone-Chari, qu'es restacat a la region de l'Extrèm-Nòrd. Unes locutors vivon de l'aute costat de la frontièra, en Chad.

## Classificacion
Lo mpade es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca biu-mandara, ont fa partida del grop kotoko del nòrd-mosgom.

## Escritura
l'alfabet mpade es:

## Referéncias


## Fonts
*  Sean Allison, 2017, *[https://journals.flvc.org/sal/article/view/107241/102562 Conditional constructions in Makary Kotoko]*, Studies in African Linguistics, Vol 46:1/2, p. 33-49.
*  Sean Allison, 2006, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/10/12/25/101225409753560687183337076873717705069/MakaryKotokoorthographystatement.pdf Alphabet et orthographe de Kotoko de Makary (mpadɨ)]*, Yaoundé, SIL Cameroun.
*  Richard Gravina, 2014, *[http://www.lotpublications.nl/Documents/375_fulltext.pdf The phonology of Proto-Central Chadic: the reconstruction of the phonology and lexicon of Proto-Central Chadic, and the linguistic history of the Central Chadic languages]*, Utrecht LOT publications.
Rufequés

**Rufequés** (en francés *Ruffécois*) es una contrada de l'actuau departament de Charanta e fai partida d'Engolmés.

Sa vila principala es Rufec.

Una petita franja orientala dau Rufequés se tròba en Occitània, dins l'actuala Charanta Occitana.

## Referéncias
Gendarmariá nacionala (França)

drecha|sens_quadre
La **Gendarmariá nacionala** es una fòrça armada francesa encargada de las missions de polícia e plaçada jos la tutèla del ministèri de l'Interior. Contràriament als policièrs, sos membres son de militars.

La Gendarmariá es abitualament encargada de la seguretat dins las zònas ruralas e periurbanas, alara que la Polícia nacionala es encargada d'aquesta mission dins las zònas urbanas. Las doas fòrças an atal caduna una zòna de responsabilitat pròpria, dichas ZGN per la Gendarmariá nacionala, o ZPN per la Polícia nacionala e mai se d'unas missions pòdon èsser complidas indiferentament per las doas fòrças sus l'ensemble del territòri (polícia judiciària, manten de l'òrdre o secors en montanha per exemple).

## Lo dever d'agir o de reagir del gendarma
Lo gendarma a d'obligacions talas que l'obligacion d'intervenir, de portar secors, aquelas que son comunas a totes los ciutadans, l'obligacion de denonciar los marrits tractaments suls menors e denonciar un crime.

En unifòrme o en civil, lo gendarma deu intervenir, far cessar l'infraccion e arrestar l'autor. Se aquestas obligacions son pas respectadas, faràn l'objècte de sancions penalas e disciplinàrias.

## Nòtas e referéncias



## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Gendarmariá
** GIGN
** Gendarmariá mobila
** GendBuntu
* Polícia francesa

### Ligams extèrnes

* Pagina oficiala sul site del ministèri de l'Interior
* Pagina oficiala sul site del ministèri de la Defensa
Mobi

Lo **mobi** (o moubi, mubi) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Chad. 

## Localisacion
Lo mobi es d'en primièr parlat dins los tres cantons de Moubi Zarga, Moubi Goz e Moubi Hadaba, dins lo departament de Mangalmé, qu'es restacat a la region de Guéra.

## Classificacion
Lo mobi es una lenga chadica classada dins la branca orientala, ont fa partida del grop B.

## Referéncias


## Fonts
*  Davis Prickett, 2012, *[https://web.archive.org/web/20200213090148/https://arts-sciences.und.edu/academics/summer-institute-of-linguistics/theses/_files/docs/2012-prickett-davis.pdf The phonology and morphology of verb forms in Mubi]*, tèsa, University of North Dakota.
Ga'anda

Lo **ga'anda** (o gabin) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Nigèria. 

## Localisacion
Lo ga'anda es parlat dins la zòna de govèrn local de Gombi dins l'Estat d'Adamawa.

## Classificacion
Lo ga'anda es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca sud del biu-mandara, ont fa partida del grop tera.

## Referéncias


## Fonts
*  Roxana Ma Newman, 1971, *A Case Grammar of Ga'anda*, tèsa, University of California at Los Angeles.
*  Roger Blench, 2019, *[https://www.academia.edu/40463130/AN_ATLAS_OF_NIGERIAN_LANGUAGES An Atlas of Nigerian Languages]*
*  Richard Gravina, 2014, *[http://www.lotpublications.nl/Documents/375_fulltext.pdf The phonology of Proto-Central Chadic: the reconstruction of the phonology and lexicon of Proto-Central Chadic, and the linguistic history of the Central Chadic languages]*, Utrecht LOT publications.
Mabire

Lo **mabire** es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Chad. La lenga es quasi atudada.

## Localisacion
Lo mabire es parlat dins lo canton de Bidiyo, dans la sosprefectura de Mongo, dins lo departament de Mongo, qu'es restacat a la region de Guéra.

## Classificacion
Lo mabire es una lenga chadica classada dins la branca orientala, ont fa partida del grop B.

## Referéncias


## Fonts
*  Eric Johnson, Cameron Hamm, 2002, *Mabire: A Dying Language of Chad*, SIL Electronic Working Papers 2002-002, SIL International.
Ron

Lo **ron** es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Nigèria. 

## Localisacion
Lo ron es parlat dins las zònas de govèrn local de Barakin-Ladi, Bokkos e Mangu, dins l'estat de Plateau.

## Classificacion
Lo ron es una lenga chadica classada dins la branca de l'oèst, ont fa partida del sosgrop ron del grop bole-angas.

## Escritura
L'alfabet ron es:

Lo ron es una lenga tonala, mas los tons son pas escrichs.

## Referéncias


## Fonts
*  Uwe Seibert, 2020, *[https://web.archive.org/web/20200213170343/https://ron.webonary.org/ Ron-English Dictionary]*, SIL International.
Zulgo

Lo **zulgo** es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Cameron. 

## Localisacion e dialèctes
Lo zulgo es parlat dins lo departament de Mayo-Sava, qu'es restacat a la region de l'Extrèm-Nòrd. La lenga es constituïda de tres dialèctes, lo zulgo (zǝ̀lgwā), lo mineo (mīnéw) e lo guemzek (gèmzēk). L'intercompreneson entre aquest darrièr es mens facila qu'entre lo zulgo e lo mineo.

## Classificacion
Lo zulgo es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca biu-mandara, ont fa partida del grop mofu.

## Referéncias


## Fonts
*  Beat Haller, 1989, *La relative en zulgo*, dins Daniel Barreteau, R. Hedinger , *[https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/doc34-07/27061.pdf#search="tchadique"Description des langues camerounaises]*, p. 3-38, París, ORSTOM, ACCT. 
*  Richard Gravina, 2014, *[http://www.lotpublications.nl/Documents/375_fulltext.pdf The phonology of Proto-Central Chadic: the reconstruction of the phonology and lexicon of Proto-Central Chadic, and the linguistic history of the Central Chadic languages]*, Utrecht LOT publications.
Buwal

Lo **buwal** (o gadala) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Cameron. 

## Localisacion
Lo buwal es parlat dins lo canton de Matakam-Sud de l'arrondiment de Mokolo, dins lo departament de Mayo-Tsanaga, qu'es restacat a la region de l'Extrèm-Nòrd de Cameron. 

## Classificacion
Lo buwal es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca sud del biu-mandara, ont fa partida del grop daba.

## Escritura
L'alfabet buwal es:

## Referéncias


## Fonts
*  Melanie Viljoen, Benjamin Deli, Pascal Konai, Ernest Koyang, François Mbouvai, Michael Viljoen, 2009, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/35/12/98/35129868893834536878819305773446307293/BuwalOrthography2009.pdf Précis d'orthographe pour la langue buwal]*, Yaoundé, SIL Cameroun.
*  Richard Gravina, 2014, *[http://www.lotpublications.nl/Documents/375_fulltext.pdf The phonology of Proto-Central Chadic: the reconstruction of the phonology and lexicon of Proto-Central Chadic, and the linguistic history of the Central Chadic languages]*, Utrecht LOT publications.
Lengas mamfe

Las **lengas mamfe** (o lengas nyang), parladas en Cameron, constituisson una branca de las lengas benue-còngo, que fan partida de las lengas nigèrocongolesas.

## Classificacion

La classificacion intèrna del mamfe es:
*kendem-denya
**kendem
**denya
*kenyang

## Referéncias


## Fonts
*  *[https://glottolog.org/resource/languoid/id/mamf1238 Classificacion dins Glottolog]*
Kendem

Lo **kendem** es una lenga mamfe parlada en en Cameron. 

## Localisacion
Lo kendem es parlat dins tres vilatges, Bokwa, Kendem e Kekpoti, situats dins los arrondiments de Tinto e del Haut-Bayang, dins lo departament del Manyu, qu'es restacat a la region del Sud-Oèst.

## Referéncias

## Fonts
*  Susanne Krüger, Heidi R. Anderson, 2005, *A rapid appraisal survey of Kendem*, SIL International.
Ubaia e La Sèrra de Ponçon

**Ubaia e La Sèrra de Ponçon** (*Ubaye-Serre-Ponçon* en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Es creaa lo 1èr de genièr de 2017 per la fusion de La Breula e Sant Vincenç dei Fòrts. La comuna es a La Breula. La populacion municipala es de  abitants (INSEE, ).

## Comunas associaas
Lengas jarawanas

Las **lengas jarawanas** , parladas en Nigèria e en Cameron, constituisson una branca de las lengas benue-còngo, que fan partida de las lengas nigèrocongolesas.

## Classificacion

La classificacion del jarawan es discutida. Blench lo plaça dins l'ensem banto e pas coma un grop de lengas bantoïdas.
La classificacion intèrna del jarawan es:
*mbonga
*nagumi
*jarawan de Nigèria
**jaku-gubi 
***dulbu
***labir
***shiki
**jarawaic 
***bada
***duguri
***jarawa
**kulung
**lame
**mama
**numan 
***bile
***mbula-bwazza
**gwa

## Referéncias


## Fonts
*  *[https://glottolog.org/resource/languoid/id/jara1262 Classificacion dins Glottolog]*
*  Roger Blench, 2011, *[https://web.archive.org/web/20200919081122/http://www.rogerblench.info/Language/Niger-Congo/Bantoid/General/Blench%20Bantu%20IV%20Berlin%20Bantoid%202011.pdf The membership and internal structure of Bantoid and the border with Bantu]*
Gvoko

Lo **gvoko** es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Nigèria e en Cameron. 

## Localisacion
Lo gvoko es parlat dins lo vilatge de Ngoshi, que los abitants apèlan Gvoko. La particularita del vilatge es d'èsser traversat per la frontièra internacionala del Nigèria e del Cameron. Çò que fa que la lenga es parlada dins la zòna de govèrn local de Gwoza, dins l'estat nigerian de Borno e dins lo departament de Mayo-Tsanaga, qu'es restacat a la region cameronesa de l'Extrèm-Nòrd. Pas qu'un milièr de Gvoko vivon en Cameron. 

## Classificacion
Lo gvoko es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca nòrd del biu-mandara, ont fa partida del grop mandara.

## Referéncias


## Fonts
*  Cameron Hamm, 2000, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/68/55/85/68558568034104199966985221048168256598/gvoko_hamm2004_2676_p.pdf A sociolinguistic survey of the Gvoko and Guduf languages of Cameroon and Nigeria (Rapid appraisal)]*, Yaoundé, SIL Cameroun. 
*  Richard Gravina, 2014, *[http://www.lotpublications.nl/Documents/375_fulltext.pdf The phonology of Proto-Central Chadic: the reconstruction of the phonology and lexicon of Proto-Central Chadic, and the linguistic history of the Central Chadic languages]*, Utrecht LOT publications.
Còrs expedicionari

Un **còrs expedicionari** es un gropament provisòri de tropas militaras destinat a assegurar una mission luechenca en fòra de sei frontieras.

## Liames intèrnes

* Fòrça operacionala, concèpte pròche utilizat per lei fòrças navalas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fòrça operacionala

[thumb|right|[Fotografia d'una fòrça operacionala centrada a l'entorn d'un pòrta-avions.]]

Una **fòrça operacionala**, ò ***task force*** en anglés, es un gropament provisòri de naviris e d'unitats aeronavalas destinat a assegurar una mission ò una activitat donada. Aparegut en 1941 au sen de la marina estatsunidenca, se difusèt dins lo rèsta dei flòtas de l'OTAN durant la segonda mitat dau sègle XX. Presenta l'avantatge de permetre la formacion d'unitats importantas sensa necessitar lo transferiment oficiau d'unitats entre leis esquadras qu'existisson en periòde de patz. D'efiech, après dissolucion de la fòrça operacionala, seis unitats son simplament restituïdas a son còrs d'origina.

## Liames intèrnes

* Còrs expedicionari, concèpte similar utilizat per d'operacions implicant un contingent terrèstre important.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cuvok

Lo **cuvok** (o tchouvok) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Cameron. 

## Localisacion
Lo cuvok es parlat dins l'arrondiment de Mokolo del departament de Mayo-Tsanaga, restacat a la region Extrèm-Nòrd. 

## Classificacion
Lo cuvok es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca sud del biu-mandara, ont fa partida del grop mafa.

## Escritura
L'alfabet cuvok es:

## Referéncias


## Fonts
*  Melinda Lamberty, 2002, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/50/23/58/50235861888957696227519412854705057182/SILESR2002_073.pdf A survey of Mofu intelligibility for Cuvok speakers (Mayo-Tsanaga Division, Far North Province)]*, SIL International.
*  Richard Gravina, Ruben Amadou, Jacob Kadjewe, Malachie Mayawat, Pierre Tahbaï, 2004, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/13/80/65/138065149506153294995439232887001597162/CuvokOrthography.pdf L'orthographe de la langue Tchouvok, esquisse préliminaire]*, Yaoundé, SIL Cameroun. 
*  Richard Gravina, 2014, *[http://www.lotpublications.nl/Documents/375_fulltext.pdf The phonology of Proto-Central Chadic: the reconstruction of the phonology and lexicon of Proto-Central Chadic, and the linguistic history of the Central Chadic languages]*, Utrecht LOT publications.
Guemzek

Lo **guemzek** (o gemzek, guemjek) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Cameron. 

## Localisacion e dialèctes
Lo guemzek es parlat dins lo departament de Mayo-Sava, qu'es restacat a la region de l'Extrèm-Nòrd. La lenga es sovent vista coma un dels tres dialèctes del zulgo amb lo zulgo (zǝ̀lgwā) e lo mineo (mīnéw). Pr'aquò l*intercompreneson entre lo guemzek, d'un costat, e lo zulgo e lo mineo, de l'autre costat es mens aisida qu'entre lo zulgo e lo mineo.

== Classificacion ==
Lo guemzek es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca [[lengas biu-mandara|biu-mandara]], ont fa partida del grop mofu.

== Escritura ==
L'alfabet guemzek es:


== Referéncias ==
<references />

== Fonts ==
*  Richard Gravina, Thomas Golamadang, Timothée Sabataï, 2005, *L'orthgraphe de la langue guemzek*, Yaoundé, SIL Cameroun. 
*  Beat Haller, 1989, *La relative en zulgo*, dins Daniel Barreteau, R. Hedinger , *des langues camerounaises*, p. 3-38, París, ORSTOM, ACCT.
*  Richard Gravina, 2014, *The phonology of Proto-Central Chadic: the reconstruction of the phonology and lexicon of Proto-Central Chadic, and the linguistic history of the Central Chadic languages'', Utrecht LOT publications.
Merey (lenga)

Lo **merey** es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Cameron. 

## Localisacion e dialèctes
Lo merey es parlat dins l'arrondiment de Mérilo del departament de Diamaré, qu'es restacat a la region de l'Extrèm-Nòrd. 

## Classificacion
Lo merey es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca biu-mandara, ont fa partida del grop mofu.

## Escritura
L'alfabet merey es:

## Referéncias


## Fonts
*  Richard Gravina, Élie Doumok, 2001, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/22/00/75/2200759507622947622348059500455166022/MereyOrthography.pdf L'orthographe de la langue mere (Description préliminaire)]*, Yaoundé, SIL Cameroun. 
*  Richard Gravina, 2007, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/31/17/04/31170429316346645774434782370999698583/MereyVerbPhrase.pdf The verb phrase in Merey]*, Yaoundé, SIL Cameroun.
*  Richard Gravina, 2014, *[http://www.lotpublications.nl/Documents/375_fulltext.pdf The phonology of Proto-Central Chadic: the reconstruction of the phonology and lexicon of Proto-Central Chadic, and the linguistic history of the Central Chadic languages]*, Utrecht LOT publications.
Joan XV

[thumb|right|Retrach de Joan XV dins la [Basilica de Sant Pau Fòra lei Muralhas.]]

**Joan XV** (mòrt lo 1 d'abriu de 996, Roma) foguèt lo 137 papa de la Glèisa Catolica d'aost de 985 au 1 d'abriu de 996. Succediguèt a Joan XIV (984-985) e foguèt remplaçat per Gregòri V (996-999).

Son eleccion aguèt luòc dins un contèxte trebolat entre lo 6 d'aost e lo 6 de setembre de 985. D'efiech, la premiera mitat deis ans 980 èra estada marcada per lei combats de l'antipapa Bonifaci VII per ocupar lo tròne pontificau. De mai, Roma èra d'aqueu temps sota lo contraròtle de Crescentius lo Jove, un patrician poderós qu'influencièt tot lo pontificat de Joan XV e de sei successors.

Regardant leis afaires de la Glèisa, Joan XV assaièt de defendre lo primat dau papa. En particular, intrèt en conflicte amb lo rèi de França, Uc Capet (987-996, a prepaus de la nominacion de l'arquevesque de Reims. En 988, lo rèi i aviá nomat Arnulf, un nebòt de son enemic Carles de Lorena. Aqueu darrier capturèt Arnulf e, en 991, lo rèi reüniguèt un sinòde per depausar Arnulf e lo remplaçar per Gerbèrt d'Orlhac. Joan XV refusèt d'acceptar aqueu metòde e ordonèt la reünion d'un sinòde deis evesques francés e germanics. Se debanèt en 995, unicament amb leis evesques alemands, e demandèt la restauracion d'Arnulf que venguèt efectiva après la mòrt d'Uc Capet.

## Liames intèrnes

* Joan Crescentius.
* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Maaka

Lo **maaka** (o maka, magha) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Nigèria. 

## Localisacion
Lo maaka es parlat dins la zòna de govèrn local de Gulani, dins lo sud-èst de l'estat de Yobe.

## Classificacion
Lo maaka es una lenga chadica classada dins la branca bole-angas del chadic de l'oèst, ont fa partida del grop bole-tangale.

## Referéncias


## Fonts
*  Russell Schuh, s. d., *[https://ucla.app.box.com/s/7vy9b78uklkk20a3lgq1dpqn1eapqybf Maka Wordlist]*
Angas

L**'angas** es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Nigèria. 

## Localisacion
L'angas es parlat dins la zòna de govèrn local de Pankshin, dins l'estat de Plateau.

## Classificacion
L'angas es una lenga chadica classada dins la branca bole-angas del chadic de l'oèst, ont fa partida del grop angas.

## Escritura
L'alfabet angas es:

## Referéncias


## Fonts
*  Donald A. Burquest, 1973, *[http://www.linguistics.ucla.edu/images/stories/Burquest.1973.pdf A Grammar of Angas]*, tèsa, UCLA.
*  C. Chanard , 2006, *[https://web.archive.org/web/20180204115115/http://sumale.vjf.cnrs.fr/phono/PhonologieN.php Angas]*, Systèmes alphabétiques des langues africaines, d'après *Alphabets des langues africaines, Unesco-SIL 1993*, Sumale, Llacan.
Anti-Liban

L**'Anti-Liban** o la  es 'na chadena de montanhas dau Pròche Orient qu'atenh 'na altitud de  (mont Ḥermon). Parallela a la chadena dau mont Liban, n'es separada per la plana de la Bekaa. Sa linha de cresta correspond a pauc pres a la frontiera entre Liban e Siria. La chadena a 'na lonjor d'environ . Es de mau passar pr'amor de son ariditat e de son caracter massiu.

### Referéncias
Gregòri V

[thumb|right|Representacion dau papa Gregòri V e de l'emperaire [Oton III.]]

**Gregòri V** (973, Stainach - 23 de febrier de 999, Roma) foguèt lo 138 papa de la Glèisa Catolica dau 3 de mai de 996 au 23 de febrier de 999. Succediguèt a Joan XV (985-996) e foguèt remplaçat per Silvèstre II (999-1003).

Cosin de l'emperaire Oton III (983-1002, èra nascut dins una familha aristocratica d'Àustria. Son nom vertadier èra Brunon de Caríntia. Dirigit vèrs una carriera eclesiastica, recebèt una educacion religiosa de part de l'arquevesque Willigis de Maiança e venguèt vicari de la cort imperiala. En 996, quand lo papa Joan XV demandèt d'ajuda a Oton III per restablir son autoritat en Roma, Brunon acompanhèt donc son cosin en Itàlia. Pasmens, Joan XV moriguèt avans l'arribada d'Oton III que designèt Brunon per li succedir. L'eleccion aguèt luòc lo 3 de mai de 996 en preséncia dau pòble e dau clergat roman.

La premiera partida dau pontificat de Gregòri V foguèt marcada per lo coronament de l'emperaire Oton III e per la reünion de dos sinòdes regardant la question de l'esquisme amb la Glèisa d'Orient. Puei, Oton III quitèt la peninsula laissant de fòrças a divèrsei nobles italians cargats de sostenir militarament lo papa. Pasmens, aquò foguèt pas sufisent car un complòt organizat per lo patrician Crescentius lo Jove prenguèt lo contraròtle de Roma en setembre de 996 e elegiguèt un antipapa dich Joan XVI. Gregòri V capitèt de s'enfugir mai deguèt esperar lo retorn d'Oton III per tornar ocupar Roma en febrier de 998. Crescentius foguèt executat e Joan XVI torturat per lei venceires. Dins aquò, Gregòri V aprofichèt gaire aquela victòria car moriguèt un an pus tard probablament en causa dau paludisme.

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Joan XVII

[thumb|right|Retrach de Joan XVII dins la [Basilica de Sant Pau Fòra lei Muralhas.]]

**Joan XVII** (12 d'aost de 966, Roma - 6 de novembre de 1003, Roma) foguèt lo 140 papa de la Glèisa Catolica dau 16 de mai au 6 de novembre de 1003. Succediguèt a Silvèstre II (999-1003) e foguèt remplaçat per Joan XVIII (1003-1009). Relativament brèu, son pontificat foguèt subretot marcat per son autorizacion d'organizar una mission d'evangelizacion dei regions eslavas.

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Jimjimen

Lo **jimjimen** (o jimi) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Cameron. 

## Localisacion
Lo jimjimen es parlat dins l'arrondiment de Bourha, dins lo departament de Mayo-Tsanaga, qu'es restacat a la region de l'Extrèm-Nòrd de Cameron. 

## Classificacion
Lo jimjimen es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca sud del biu-mandara, ont fa partida del grop bata.

## Referéncias


## Fonts
*  Edward Brye, 2002, *[https://web.archive.org/web/20160816170254/http://www-01.sil.org/silesr/2002/SILESR2002-038.pdf A rapid appraisal survey of Jimi, a language of Cameroon (Mayo-Tsanaga Division, Far North Province)], SIL international.
*  Richard Gravina, 2014, *The phonology of Proto-Central Chadic: the reconstruction of the phonology and lexicon of Proto-Central Chadic, and the linguistic history of the Central Chadic languages'', Utrecht LOT publications.