Zoroastrisme

Lo **zoroastrisme** es una religion monoteïsta basada sus la doctrina de Zoroastre e sus lei tèxtes sacrats de l**[[Avesta]]''. Apareguda a la fin dau milleni II avC ò au començament dau milleni I avC, es eissit d'una reforma dau [[mazdeïsme]] que centrèt aquela religion sus lo dieu [[Ahura Mazda]]. Considerat coma una divinitat creatritz responsable de l'ordonançament dau caòs primordiau, auriá dotat l'èsser uman d'una [[arma]] e d'un [[liure arbitri]]. L'ensenhament de [[Zoroastre]] depinta tanben la lucha entre un principi bòn e un principi marrit que dèu s'acabar per la victòria dau ben incarnat per [[Ahura Mazda]].

Lo zoroastrisme venguèt influent a partir dau [[Empèri Aquemenida|periòde aquemenida]]. Foguèt la religion de sobeirans poderós coma [[Cir II lo Gran|Cir II]] ([[-559|559]]-[[Sègle VI abC|530 avC]]). Pasmens, fidèus a sa politica d'integracion, lei rèis aquemenidas assaièron pas d'impausar sa religion ai pòbles conquistats. Durant sa conquista, [[Alexandre lo Grand]] ordonèt la destruccion de mai d'un libre zoroastrian probablament per afeblir la religion dau poder precedent. Aquò afebliguèt lo zoroastrisme que perdiguèt son estatut de religion de la dinastia au poder durant lei periòdes grèc e part. Pasmens, foguèt restablit per lei [[Empèri Sassanida|Sassanidas]]. Son declin comencèt amb la conquista aràbia de [[Iran|Pèrsia]] e s'accelerèt a partir dau [[sègle XI]]. Uei, lo zoroastrisme es una religion rara qu'es practicada per de minoritats residualas presentas en [[Iran]] e en [[Índia]]. Lor existéncia es menaçada per un declin demografic rapide.

Lo zoroastrisme a una plaça importanta dins l'istòria dei [[religion]]s car es a l'origina d'innovacions importantas coma lo [[monoteïsme]], la lucha entre lo ben e lo mau, la reconoissença dau [[liure arbitre]] dau fidèu, l'existéncia d'un paradís e d'un infèrn liat au ben a au mau, etc. Aguèt donc una influéncia probabla sus lo desvolopament dei [[religion abraamica|religions abraamicas]]. Per exemple, [[Zoroastre]] es benlèu la fònt d'inspiracion de l'episòdi dei [[Reis Magues|Rèis Magues]]. Dins lo drech musulman, lei zoroastrians son ansin reconegudas coma de « gens dau Libre ».

== Istòria ==

=== La religion prezoroastriana ===

Avans l'aparicion dau zoroastrisme, lei cultes de la region presentavan ja un nombre important de trachs qu'aquela [[Religions|religion]] anava gardar o transformar. Lei principaus regardan lei [[Dieu|divinitats]] veneradas d'un caire e lei concepcions a prepaus de la [[lutz]] e dau [[fuòc]] de l'autre. D'en premier, se fau notar l'existéncia dins lo centre d'[[Asia]], magerament de lòng dei [[Flume|fluvis]] de la region vèrs lo periòde [[-2200|2200]]-[[-1700|1700]] avC, d'una cultura que teniá un culte dau fuòc coneissent de concepcions de la lucha entre la lutz e lei tenèbras e de la lucha entre la [[vida]] e la [[mòrt]]. Aqueleis idèas serián la basa dei religions indoiranianas dei periòdes seguents. Ansin, la [[Religions|religion]] dau periòde prezoroastrian de [[Iran|Pèrsia]] e la religion indiana avián una divinitat quasi comuna, dicha [[Mitra (mitologia persana)|Mitra]], qu'ocupava lei foncions de divinitat [[Soleu|solara]]. Dins lo rèsta de Pèrsia, la religion mazdeana aviá egalament evolucionat e e leis abitants veneravan tant Ahura Mazda que Mitra, i compres lei populacions [[Grècia antica|grègas]] que consideravan Ahura Mazda coma l'equivalent de [[Zèus]].

=== L'aparicion dau zoroastrisme ===



[[Zoroastre]] auriá començat sa [[vida]] coma prèire dau culte d'[[Ahura Mazda]]. Après una tiera de visions, acomencèt de predicar una reforma d'aquela [[Religions|religion]] segon quatre principis majors :
* la venguda dau Reiaume de Justicía e la necessitat de cooperar a l'òbra de Dieu (Ahura Mazda) sota pena de castigament totau.
* lo dieu Ahura Mazda es lo [[dieu]] suprèm dau [[panteon]]. A l'origina de la creacion dau monde, laissa lo [[liure arbitri]] a cada èsser uman. Pasmens, a la fin dei temps, lo Ben incarnat per Ahura Mazda ganharà còntra lo Mau.
* la critica dei practicas de la religion [[Tradicion|tradicionala]], magerament lo culte de [[Mitra (mitologia persana)|Mitra]] e sei sacrificis d'[[Animalia|animaus]].
* la condamnacion dei [[Bevenda alcolizada|bevendas enebriantas]].
Coma la religion tradicionala èra magerament sostenguda per l'[[aristocracia]] guerriera, leis arguments de [[Justícia|justicía]] e de conscéncia personala acipèron lei classas au poder e Zoroastre deguèt s'exilar en [[Asia Centrala]]. Obtenguèt la proteccion dau rèi de [[Bactriana]] que se convertiguèt au zoroastrisme e qu'obliguèt lo rèsta de sei subjèctes d'adoptar la religion novèla. A partir d'aqueu territòri, lo zoroastrisme s'espandiguèt pauc a pauc en [[Iran|Pèrsia]] e lei [[Empèri Part|Parts]] li donèron d'[[Clergat|institucions ecclesiasticas]] amb la creacion de la casta dei Mobads que son influéncia sus leis afaires de l'[[Estat]] venguèt pauc a pauc fòrça importanta.

Aqueu racònte tradicionau es l'objècte de debats importants que, en realitat, lei datas de vida de Zoroastre son desconegudas. Son existéncia ela meteissa èra mau segura qu'es benlèu una figura [[mitologia|mitologica]] [[legenda|legendària]]. Pasmens, leis elements [[arqueologia|arqueologicas]] donan pas d'informacions precisas. Ansin, existisson tres ensembles d'ipotèsis que son qualificadas « d'autas », de « mejanas » e de « bassas » :
* lei datacions « autas » avançan una data situada entre [[Sègle XVIII abC|1738]] e [[-900|900 avC]]. Son sostengudas per d'elements [[lingüistica]]s e [[astronomia|astronomics]] trobats dins lei tèxtes sacrats dei ''[[Gathas]]''.
* lei datacions « mejanas » avançan una data situada entre lei [[Sègle VI abC|sègles VI]] e [[Sègle IV abC|IV avC]]. Aquelei teorias son basadas sus l'estudi dei costumas socialas descrichas dins lei ''[[Gathas]]''. Pasmens, un tala analisi es complicada per la natura [[esoterisme|esoterica]] dei tèxtes.
* lei datacions « bassas » foguèron prepausadas durant lo sègle XIX. Imaginavan de datas situadas ai [[Sègle II abC|sègles II]] ò [[Sègle I abC|I avC]]. Pasmens, ara, son consideradas coma invalidadas dempuei [[Ans 1930|1938]].

=== Lo zervanisme ===



Lo [[zurvanisme]] es un movement [[religion|religiós]] ipotetic que precediguèt lo zoroastrisme. Lo dieu [[Zurvan]], paire d'[[Ahura Mazda]] e de son adversari [[Ariman]], li ocupa una plaça centrala. Se son existéncia èra reala, lo zurvanisme aguèt donc probable una influéncia sus lo desvolopament dau [[dualisme]] zoroastrian. Pasmens, aqueu movement, benlèu actiu vèrs lo sègle X avC, es pauc conegut. Segon lei conoissenças actualas, es una doctrina [[filosofia|filosofica]] tenchuda de [[mite]]s. Segon ela, [[Zurvan]], lo [[dieu]] primitiu, realizava de [[sacrifici]]s dins l'esperança d'aver un [[fiu]]. Coma seis espèrs èran pas satisfachs, aguèt dobtança de l'utilitat vertadiera d'aquelei sacrificis. Ansin, quand obtenguèt finalament un fiu dich Ahura Mazda (ò [[Ohrmazd]]), sei dobtes entraïnèron la naissança d'un gemèu dich Ariman (ò [[Angra Mainyu]]). Durant la jacina, Ariman sortiguèt en premier mai èra sorn e pudent. Son paire reconoguèt donc solament per fiu Ahura Mazda qu'èra sortit après mai qu'èra luminós e suau. Pasmens, coma Ariman èra l'ainat, aviá lo drech de revendicar la dominacion sus lo monde e Ahura Mazda èra obligat de luchar còntra eu per ne'n prendre lo contraròtle. Se pensava que sa victòria auriá luòc après  ans.

La [[teologia]] zervanista es restacada a de tèxtes [[Cosmogonia|cosmogonics]] coma lo ''Bundahishn'' e a de testimoniatges de teologians, de cronicaires ò de viatjaires [[Arabs|arabis]]. Existiá un grop de divinitats creadas per la Lutz que Zurvan èra lo premier d'entre elei. En fòra de Zurvan, lei principaus èran Ashoqar (la virilitat), Frashoqar (l'esclat) e Zaroqar (lo vielhum).

=== Periòdes aquemenida, grèc e part ===





[[Cir II lo Gran|Cir II lo Grand]] ([[Sègle VI abC|559]]-[[Sègle VI abC|530 avC]]) e la màger part dei sobeirans de la [[Iran|Pèrsia]] antica assaièron gaire d'impausar lor religion durant sei conquistas. Au contrari, an generalament laissat sei subjèctes chausir liurament sei [[religion]]s e sei divinitats tutelàrias. Pendent lo periòde aquemenida, lo zoroastrisme poguèt donc se desvolopar. De mai, la religion dei caps dei sobeirans sembla èstre fòrça similara au zoroastrisme : veneracion de la divinitat [[Ahura Mazda]], existéncia de concepcions [[dualisme|dualistas]], etc. En revènge, la situacion cambièt après la conquista de la region per [[Alexandre lo Grand]] e l'[[incendi]] de mai d'una [[bibliotèca]] entraïnèt la prèda de mai d'un tèxte zoroastrian. Durant aqueu periòde, lo dieu [[Mitra]] auriá evoluït de maniera diferenta en [[Iran]] e en [[Índia]]. Dins lei regions zoroastrianas, Mitra annexèt una partida dei foncions exercidas per de divinitats eliminadas dau [[panteon]] coma [[Varuna]] e [[Indra]]. De mai, son culte declinèt en fàcia d'aqueu d'[[Ahura Mazda]].

Aquò cambièt amb la conquista de [[Pèrsia]] per lei [[Macedònia (reialme)|Macedonians]]. Lei rèis [[Empèri Seleucida|seleucidas]] s'associèron amb la divinitat solara [[Elios]]. Aquò permetèt au culte de [[Mitra]] de conéisser una certana renaissença dins certanei regions orientalas de Pèrsia. Durant lo periòde [[Empèri Part|part]], lo culte de [[Mitra (mitologia persana)|Mitra]] s'estendiguèt tornarmai a tot l'empèri. Lo zoroastrisme dispareguèt pas durant aqueu periòde. Es per exemple observat en de [[Colonialisme|colonias]] pèrsas installadas en [[Capadòcia]] per [[Estrabon]].

=== Periòde sassanida ===



Lo [[Empèri Sassanida|periòde sassanida]] marquèt l'apogèu dau zoroastrisme car venguèt [[religion d'Estat]] amb l'aveniment de la [[dinastia]] novèla. Sei prèires superiors èran dichs ''mobadh'', segon lo nom de la casta ecclesiastica creada per lei [[Empèri Part|Parts]]. Au reng inferior d'aqueu [[clergat]], se situavan lei ''mogh''. Lei ''moghan mogh'' èran lei responsables dei [[temple|temples]] importants. Lo nom ''mogh'' serà a l'origina dau [[latin]] ''magus'' puei de l'[[occitan]] ''mague''. Lo zoroastrisme aguèt alora una influéncia decisiva sus leis afaires de l'Empèri e tanben sus la vida quotidiana de la populacion. Pasmens, lei [[Empèri Sassanida|Sassanidas]] sostenguèron lei [[cristianisme|crestians]] [[Armenia|armènis]] per contrar l'influéncia [[Empèri Roman|romana]] dins la region. Aquò entraïnèt lo declin dau zoroastrisme dins aquelei regions au [[sègle V apC]].

=== Arribada de l'islam ===

Vèrs la mitat dau sègle VII, lei desfachas dei [[Empèri Sassanida|Sassanidas]] còntra leis armadas aràbias entraïnèron la conquista de [[Iran|Pèrsia]] e sa conversion progressiva a l'[[islam]]. Maugrat un estatut protegit dins l'[[islam]], lo zoroastrisme declinèt pauc a pauc e lo nombre de sei fidèus representa au sègle XXI una minoritat fòrça febla de la populacion iraniana. Dins aquò, lo zoroastrisme aguèt una influéncia importanta sus lo desvolopament de la cultura iraniana contemporanèa. Per exemple, lo [[calendièr|calendier]] iranian a d'originas zoroastrianas.

== Tèxtes fondators, principis e rituaus ==

=== Lei principis ===



Lo zoroastrisme es una [[Religions|religion]] [[Monoteïsme|monoteïsta]] qu'es basada sus una concepcion [[Dualisme|dualista]]. D'un caire, existís un [[esperit]] bòn (« Spenta Mainyu ») que representa lo jorn e la [[vida]]. D'autre caire, existís un [[esperit]] marrit (« Angra Mainyu ») que representa la nuech e la [[mòrt]]. Lei dos son eissits dau [[dieu]] [[Ahura Mazda]] e coexistisson en cada èsser vivent. Pasmens, a la fin dei temps, [[Ahura Mazda]] gardarà sa dominacion celestiala e lo Mau serà vencut per lo Ben. Aquel esquèma es relativament simple car [[Zaratostra|Zoroastre]] se considerava pas coma un profèta. Donava solament de direccions de recèrca espirituala. Ansin, lei zoroastrians pensan que lor [[dieu]] a pas besonh d'adoracion ni d'intermediaris. Dins la doctrina zoroastriana, cada persona respònd de seis actes en vertut de la natura de son « fravahr », l'equivalent dau karma [[indoïsme|indoïsta]]. La doctrina se resumís donc per la maxima « Bònei Pensadas, Bònei Paraulas, Bòneis Accions ». Lei rites e lei sacrificis tradicionaus de la [[religion]] pèrsa anciana foguèron condamnats e Zoroastre gardèt solament lo culte dau [[fuòc]].

Lo dieu [[Ahura Mazda]] es la poissança a l'origina de la creacion dau monde e dei [[quatre elements]] (fuòc, tèrra, aiga e èr). Aquelei quatre elements son fòrça venerats per lei zoroastrians coma òbra dirècta d'Ahura Mazda. L'òme es estat creat amb lo [[liure arbitri]] per chausir entre lo [[Ben (omonimia)|ben]] e lo [[mau]]. Aquelei doas tendéncias existisson dins cada [[Homo sapiens|èstre uman]]. Après la [[mòrt]], lei zoroastrians admèton l'existéncia d'una [[vida]] e d'un jutjament deis [[arma]]s en foncion de sei meritis. Per aquò, l'[[arma]] passa lo [[pònt de Chinvat]] que marca la frontiera entre lo monde dei vivents e lo monde dei mòrts. Es lo luòc dau jutjament de son [[arma]]. Se leis accions bònas son superioras ais accions marridas, leis armas pòdon contuniar son camin vèrs l'[[Ostau dei Cants]] onte son esperadas per [[Ahura Mazda]]. Dins lo cas contrari, son mandadas vèrs l'Ostau dau Druj qu'es l'equivalent de l'[[Infèrn]]. Pasmens, la durada passada dins l'[[Ostau dau Druj]] es limitada e totei leis [[arma]]s son finalament acceptadas dins l'[[Ostau dei Cants]].

=== Lei tèxtes fondators ===

==== Lei tèxtes sacrats ====






L**Avesta** es lo tèxte sacrat principau dau zoroastrisme. Es una compilacion de tèxtes que datan dei millenis II e I avC. Leis estimacions pus frequentas avançan de datas situadas entre [[-1200|1200]] e [[-600|600 avC]] mai d'estimacions pus largas pòdon anar de [[-1800|1800]] avC a [[400|400 apC]]. Sota sa forma actuala, data probable dau rèine de [[Darius Ièr|Darius I]] ([[Sègle VI abC|522]]-[[Sègle V abC|486 avC]]), de [[Shapur II]] ([[310]]-[[Sègle IV apC|379 apC]]) ò de [[Cosrau Ier|Cosrau I]] ([[Sègle V apC|488]]-[[Sègle VI|531 apC]]). Pasmens, se lo tèxte iniciau èra probable compausat de 21 libres, solament sèt son encara conoissuts a l'ora d'ara après lei destruccions causadas per l'[[incendi]] de la [[bibliotèca]] de [[Persèpolis]] e per leis invasions aràbias dau sègle VII. Lei sèt libres subrevivents son :
* lo ''Yasna'' (« sacrifici ») que contèn 72 capítols explicant lei rites e contant l'istòria de quauquei profètas. Aquelei racòntes s'acaban per una morala.
* lo ''Visprad'' (« totei lei nòrmas ») que contèn 34 seccions complementaris au ''Yasna''. Es una compilacion de [[Lei|lèis]] aplicablas ai zoroastrians.
* lo ''Korda Avesta'' (« Pichon ''Avesta'' ») contèn 5 preguieras de caractèr privat.
* lo ''Siroza'' (« Trenta Jorns ») es una preguiera de 30 invocacions per protegir de seis enemics, passar una espròva, etc.
* lo ''Yashts'' (« Imnes sacrificiaus ») contèn 21 cantics destinats a acompanhar lei sacrificis.
* lo ''Vendidad'' (« La lèi còntra lei marrits ») es una colleccion de [[lei|lèis]] religiosas amb de legendas e de mites d'illustracion.
Lo seten obratge contèn de fragments divèrs deis autrei libres.



Segon lei zoroastrians, lei partidas pus vièlhas dau ''Yasna'', un ensemble de 17 cants, serián estadas escrichas per Zoroastre eu meteis sota la direccion d'[[Ahura Mazda]]. Son dichas « [[Gathas]] » e son benlèu eissidas d'un ensemble literari pus ancian que datariá de la premiera mitat dau milleni II avC. Adreiçats a [[Ahura Mazda]], lei ''Gathas'' son lo còr de la teologia zoroastriana.

==== Lei tèxtes d'estudi ====

En mai de l**Avesta*, se fau notar l'existéncia de divèrsei tèxtes segondaris escrichs entre lei [[Sègle IX|sègles IX]] e [[Sègle XIV|XIV]]. Son pas considerats coma de tèxtes sacrats mai coma de tèxtes d'estudi. Pasmens, an una influéncia importanta sus lei fidèus contemporanèus :
* lo *Denkard* (« Acte de la religion ») es una [[enciclopèdia]] dau sègle IX que descriu la religion e la doctrina zoroastrianas. Contèn fòrça comentaris e sa redaccion a probable començat au sègle IV. Uei, 7 libres sus lei 9 de l'òbra originala son conoissuts.
* lo *Khordeh Avesta* es una sintèsi de l*'Avesta* per lei fidèus.
* lo *Bundahishn* (« premiera creacion ») es un dialòg sus la creacion dau monde e sus la [[cosmologia]].
* lo *Menog-i Xrad* (« esperit de saviesa ») es un libre d'instruccion per lo fidèu. Parla de la saviesa, de l'infèrn e de l'arma umana.
* lo *Jamasp Namag* es un tèxte escatologic destinat a l'ensenhament dei laïcs.
* lo *Zand-i Vohuman Yasht* presenta l'apocalipsi zoroastrian.
* lo *libre d'Arda Viraf* es un autre obratge escatologic que tracta dau paradís e de l'infèrn.
* lo *Shayest Na-Shayest* es una compilacion de lèis e de costumas religiosas.

=== Lo luòc de culte ===





Lo luòc de culte dau zoroastrisme es dich « [[temple de fuòc]] ». Es normalament format d'un bastiment unic que contèn plusors salas pichonas. La pus importanta es aquela qu'assosta lo [[fuòc]] sacrat, simbòl d'[[Ahura Mazda]]. Existís tres nivèus de [[Temple|temples]] classats segon lor importància : un *Atash Bahram* es lo tipe de temple lo pus important, un *Atash Adaran* ocupa una posicion intermediària e un *Atash Dadgah* es lo tipe de temple lo mens important.

A temps passat, i aviá tres *Atash Bahram* que tenián una importància superiora. Dichs « Grands Fuòcs » ò « Fuòcs Reiaus », èran situats a [[Adur Burzen-Mihr]], [[Adur Farnbag]] e a [[Adur Gushnasp]]. Segon la [[legenda]], èran estats creats per [[Ahura Mazda]] eu meteis. Sa localizacion es pas ben conoissuda e èran probable liats au poder reiau en [[Iran|Pèrsia]].

=== Lei rites ===



Lo zoroastrisme a de rites limitats car, non mencionats dins lei *Gathas*, son pas obligatòris. La màger part dei rites son donc liats a de costumas pròprias ai diferentei comunautats zoroastrianas. Dins la vida vidanta, es conselhat de pregar cinc còps cada [[jorn]] per se remembrar que lo Ben es una causa bòna, de faire una fèsta un còp cada mes, de passar cinc jorns per preparar l'annada novèla e de se purificar per manjar. Per leis enfants, i a ges de rite especiau per la naissança. Lo ninet se pòu presentar au temple per una ceremònia per son premier anniversari mai es pas obligatòri. En revènge, es pas lo cas de la ceremònia dicha « naojota » que dèu imperativament èstre realizada avans lo quinzen anniversari. Marca l'intrada de l'[[enfant]] dins la comunautat deis adults.

Lei Parsis, coma comunautat istorica deis [[Índia]]s, an de rites especifics e pus constrenhents. Per elei, lo [[maridatge]] es obligatòri e l'esterilitat es considerada coma una malediccion (car la vida es un don d'[[Ahura Mazda]]). Lei [[maridatge|maridatges]] an luòc unicament entre Parsis. Aquò es una causa dau declin demografic actuau dei zoroastrians mai èra ja una règla observada dins l'[[Empèri Sassanida]]. Lo contacte amb d'infidèus es considerat coma una fònt d'impuretat. Ansin, lo manjar preparat per un non-zoroastrian necessita de rites de purificacion particulars. 

Enfin, la [[mòrt]] es considerada coma una orror que necessita de rituaus per luchar còntra lei [[demòni]]s responsables de la descomposicion dau còrs. Lei Parsis tènon donc una casta cargada de menar lei cadabres dins de Torres dau Silenci (dichas *dakhma*). L'[[arma]] dau defuntat es supausada demorar tres jorns dins aquel endrech. Lo quatren, la quitèt e dèu alora passar lo [[pònt de Chinvat]]. Durant aqueu passatge, l'arma es jutjada en foncion de seis actes.

== Brancas e difusion ==

=== Brancas principalas e evolucions recentas ===

Dins lo corrent de son [[istòria]], la comunautat dei fidèus zoroastrians s'es devesida entre doas comunautats qu'an evolucionat de maniera separada : leis [[Iranis]] d'[[Iran]] e lei [[Parsisme|Parsis]] d'[[Índia]]. Aquelei brancas an lei sieunas escòlas per la formacion dei prèires e, magerament per lei Parsis, de rites especifics. Pasmens, lei debats pus importants dins lo zoroastrisme modèrne regardan l'oposicion entre lei modernistas e lei conservators. Lei premiers considèran coma necessària una adaptacion dei rites e dei tradicions ai realitats modèrnas. Lei segonds s'i opausan. Lei ponchs de desacòrdi principaus son la filiacion patrilineara qu'exclutz lei [[femna]]s que se maridan en defòra de la comunautat e la possibilitat per lei [[femna]]s de venir preiressa.

Fins ais ans 1980, se convertir au zoroastrisme èra pas una causa simpla. Pasmens, en causa de la demenicion dau nombre de fidèus e de l'aumentacion dau nombre de demandas, lei prèires an finalament acceptat de simplificar lo procès. Aquelei convertits son dichs *behdins* (ò ancianament *vehdins*). Sei motivacions son variablas. En [[Iran]], son generalament l'expression d'una oposicion au [[conservatisme]] [[chiisme|chiita]]. Dins lo rèsta dau monde, son sovent a estacar au movement *New Age* que s'interèssa au zoroastrisme en causa de seis originas ancianas e de son culte dau fuòc.

Aquò a entraïnat de transformacions au sen de la comunautat actuala dei zoroastrians. D'efiech, lei convertits son generalament interessats per la vision « restauracionista » dau zoroastrisme. 50 a 70 % adòptan aquela forma qu'es caracterizada per una volontat de « tornar venir a la fònt », valent a dire ai tèxtes atribüits a [[Zoroastre]]. Sei partisans an donc abandonat l*'Avesta* e fan unicament referéncia ai *Gathas*. Refusan tanben fòrça rites e noman pas de prèires. Fòrça minoritari dins lei comunautats istoricas, lo restauracionisme es influent en [[America]] dins lei regions onte lei convertits representan una part significativa dei fidèus.

=== Difusion ===

Lo zoroastrisme es una [[religion]] menaçada de disparicion en causa dau declin [[Demografia|demografic]] de sei comunautats. Dins lo mond, un estudi coordenada en 2012 per la Federacion deis Associacions Zoroastrianas d'[[America del Nòrd|America dau Nòrd]] aviá avançat una estimacion situada entre  e  fidèus. Lei [[Parsis]] ne'n formavan la branca pus importanta amb  fidèus en 2011 (e  en 2019). La segonda comunautat pus importanta es probable aquela deis [[Iranis]] qu'èran aperaquí  en 2011 (còntra  en 1974). Es reconeguda coma una minoritat religiosa protegida per la constitucion de la Republica Islamica.

Dins lo rèsta dau mond, i a de comunautats zoroastrianas dins certanei país anglosaxons. Son generalament d'origina iraniana ò indiana mai de cas de conversions localas existisson. La comunautat [[Estats Units d'America|estatsunidenca]] seriá compausada de  personas. Puei, i auriá aperaquí  zoroastrians au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]],  en [[Austràlia]] e  en [[Suècia]]. La comunautat suedesa es particulara car es naissuda de la conversion de  [[Curdistan|Curds]] desirós d'abandonar l'[[islam]].

L'ensemble dei comunautats zoroastrianas son demograficament fragilas car lei règlas sus lo [[maridatge]] limitan lei naissenças de fidèus novèus.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===
<div style="-moz-column-count:4; column-count:4;">
* [[Ahura Mazda]]
* [[Ariman]]
* *Avesta*
* [[Dualisme]]
* [[Fuòc]]
* *Gathas*
* [[Iranis]]
* [[Mazdeïsme]]
* [[Mitra (mitologia persana)|Mitra]]
* [[Monoteïsme]]
* [[Ostau dau Druj]]
* [[Ostau dei Cants]]
* [[Parsisme]]
* [[Pònt de Chinvat]]
* [[Religion]]
* [[Religion abraamica]]
* [[Temple de fuòc]]
* [[Torre dau Silenci]]
* [[Zoroastre]]
</div>

=== Bibliografia ===
<div style="-moz-column-count:2; column-count:2;">
* *'(fr)** Gerhard J. Bellinger, ''Encyclopédie des religions'', Le Livre de Poche/La Pochotèque / Librairie générale française, 2000.
* **(fr)** Frantz Grenet, « Mithra dieu iranien : nouvelles données », ''Topoi. Orient-Occident'', vol. 11, n° 1,‎ 2001, pp. 35-58.
* **(fr)** Jean Kellens, « Controverses actuelles sur la composition des Gâthâs », ''Journal asiatique'', n° 295.2, 2007, pp. 415-438.
* **(fr)*' Pierre Lecoq, *Les livres de l'Avesta : Textes sacrés des Zoroastriens'', Le Cerf, París, 2016.


### Nòtas e referéncias