open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
E-Type

**Bo Martin Erik Eriksson**, nascut lo 27 d'agost de 1965, mai conegut coma **E-Type**, es un cantaire e musician suedés de musica electronica. Es plan conegut per sos títols en anglés *"This is the way"* e *"Russian Lullaby"* en 1995, *"Set the world on fire"* en 1996, e tanben *"Here I go again"* en 1999, que foguèron unas de las gròssas capitadas emblematicas de la tècno dance de las annadas 1990.
La Rabastinhòla

**La Rabastinhòla** es un festenal estival de musica occitana que foguèt creat en 2021 a Rabastens dins Tarn que se debana cada annada en dimenjada al debut de julhet. Per sa primièra edicion en 2021 (10 e 11 de julhet), a recebut La Talvera, Brick a Drac e Nadau. Es tanben l'escasença als estands del mercat de dissabte de crompar tota mena de produches de la gastronomica occitana e plan solide de ne saber un pauc mai sus la cultura e lenga occitanas. 

## Referéncias
Brick a Drac

**Brick a Drac** es un grop musical occitan a las influéncias celticas assumidas, fondat en Roergue en 2003. 

Es compausat del cantaire Mathieu Fantin (jòga tanben de viòla e de bodega), de Céline Fantin-Palous (cant, viòla e acordeon diatonic), de Benoît Fremaux (bassa), de Steeve Seriat (guitarra) e de Denis Guillaumin (batariá). Cantan en francés e en occitan, lor musica es una mescla de fòlc, de trad (*A l'ombreta d'un albar*) e de ròck. 

Enregistran lor primièr album estudiò *Turbofolk* en 2008, puèi en 2010 un segond, *L'Escapada Salvatja*. En 2012, en defòra de lors albums estudiòs, t'an tanben publicat un disc enregistat sus l'empont, *As vist lo Live ? *.

## Discografia
* 2008 : *Turbofolk*
* 2010 : *L'Escapada Salvatja*
* 2016 : *L'Imaginarium*
* 2023 : *Drackinolesca*

## Referéncias
Yuksek

**Pierre-Alexandre Busson**, dich **Yuksek**, nascut en 1977 a Rems (Champanha), es un compositor francés de musica electronica. Es estat revelat en 2009 gràcias al succès del tròç *Tonight*

« Yuksek » vòl dire « naut » en turc.

## Discografia
* 2009 : *Away From The Sea*
* 2011 : *Living on the Edge of Time*
* 2017 : *Nous Horizon*
* 2020 : *Nosso Ritmo*
* 2023 : *Dance'O'Drome* 

## Referéncias
Quench

**CJ Dolan** (de son nom vertadièr : **Christopher J. Dolan**), conegut tanben ambe lo nom de **Quench**, es un compositor de musica electronica australian de Naarm de la debuta de las annadas 1990. 

Son títol tècno *Dreams* (en collaboracion ambe Sean Quinn) es estat una gròssa capitada en 1994, e es de còps considerat coma l'un dels primièrs tubes del sosgenre dream trance.
Marie Laforêt

**Maïtena Marie Brigitte Douménach**, mai coneguda com **Marie Laforêt** (Solac de Mar, 5 d'octobre de 1939 - Genolier, 2 de noveme de 2019) qu'èra una actritz, cantaira e autora-compositora occitana de nacionalitat francesa naturalizada soïssa.

## Origina de sos noms
Son prenom, Maitena, d'origina basca, que significa "benaimada", e qu'ei a còps balhat aus abitants de Lengadòc, sustot deus Pirenèus, e que sembla au diminutiu locau de Marie-Thérèse, Maïthé. Lo nom deu son pair, Douménach, qu'ei d'origina catalana (corresponent a Domenech en catalan).

Son nom de neishença qu'ei donc etimologicament **Maitena Maria Brigida Domenech** en occitanocatalan, e son nom de scèna se pòt tradusir com **Maria Laforèst**.

L'artista, qui regetava tota fòrma d'exclusivisme nacionalista, qu'ei estada qualificada mantun còp d'"ariegenca".

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Da Hool

**Da Hool**, de son nom vertadièr **Frank Tomiczek**, nascut lo 30 de decembre de 1968 a Bottrop en Alemanha, es un discjòquei e compositor de musica electronica alemand. Es conegut per èsser lo compositor d'un dels mai grands tèmas de la tècno de las annadas 1990, *Meet Her At The Love Parade*, gròs tube internacional en 1997.

## Tròces mai coneguts
* *Meet Her At The Love Parade* (1997)
* *T.H.M. (Take The House Music)* (1998)
* *Hypochonda* (1998)
Luc De Larochellière

**Luc De Larochellière**, nascut lo 27 d'abril de 1966, es un cantaire francofòn del Quebèc (Canadà). Es conegut en Occitània per son tube *Cash City* de la fin de l'annada 1991.
Paul Johnson (productor)

**Paul Leighton Johnson** (nascut lo 11 de genièr de 1971 a Chicago e mòrt lo 4 d'agost de 2021 a Evergreen Park, Illinois), èra un discjòquei, productor musical e compositor de musica electronica estatunidenc. S'es fach conéisser en 1999 ambe lo celèbre tròç house *Get Get Down*. Es tanben l'autor del tube *Doo Wap* en 2003.
Erick Morillo

**Erick Morillo**, nascut lo 26 de març de 1971 a Nòva York (Estats Units) e mòrt lo 1èr de setembre de 2020 a Miami Beach, èra un discjoquei colombian-american. Èra tanben compositor de house e quitament productor discografic (proprietari de labèls). 

En Occitània, es sustot conegut jos lo nom de **Reel 2 Real**, ambe en particular son tube tècno mondial de 1994, *I Like to Move It* (qu'es quitament estat n°1 en França).

## Tròces mai coneguts (en Occitània)
* *Like to Move It* (1994, **Reel 2 Real**, ambe The Mad Stuntman)
* *Go on move '94* (1994, **Reel 2 Real**)
* *Can you feel it* (1995, **Reel 2 Real**) 
* *Dancin*' (2003, ambe Harry Romero & Jose Nunez)
Roland Brant

**Roland Brant**, de son nom vertadièr **Orlando Bragante**, nascut a Turin (Itàlia) lo 18 de febrièr de 1961, es un discjòquei e compositor de musica electronica italian.

Es mai que mai conegut en Occitània per son tube dream en 1996 *Moon's Waterfalls*.
DJ Dado

**DJ Dado**, de son nom vertadièr **Flavio D'Addato**, nascut a Milan (Itàlia) lo 6 de genièr de 1967, es un discjòcquei e compositor de musica electronica italian.

Se fa sustot conéisser a partir de 1996 ambe la sortida de son simple *X-Files* : s'agissèva d'un adobament de la benda originala de la seria televisada The X-Files en version dream, un sosgenre de la house que prenguèt de vam en aquesta annada de 1996. Aquel títol ven quitament una capitada mondiala, atenhent la segonda posicion de las vendas de disques al Reialme Unit, fasent de **DJ Dado** (ambe Robert Miles) l'un dels mai grands representants de l'estili dream trance.
Adèle Castillon

**Adèle Castillon**, nascuda lo 24 d'octobre de 2001 a Angieus (França), es una cantaira e actritz francesa. 

Coma o daissa devinar son nom de familha (Castilhon), es d'origina occitana per son paire, eissit d'una vièlha familha gascona de Bordèu (Tastet). 

**Adèle Castillon** se fa conéisser del grand public gràcias a sa cadena YouTube, ont publica de videos umoristicas tre l'atge de 13 ans.

Obten son primièr ròtle al cinèma en 2017 dins lo film de Dominique Farrugia Sous le même toit dins lo qual jòga ambe Gilles Lellouche e Louise Bourgoin.

En setembre de 2018, fonda Videoclub, un grop electro-pop, ambe Matthieu Reynaud. Lor primièr simple *Amour plastique* obten un polit resson. Lo grop se separa en març de 2021 : **Adèle** se lança alavetz dins una carrièra sòlo. Son primièr simple, *Impala*, publicat pendent l'estiu 2022, obten lèu de succès.

## Filmografia
* 2017 : *Sous le même toit * de Dominique Farrugia
* 2019 : *L'Heure de la sortie* de Sébastien Marnier

## Discografia
* 2021 : *Euphories* (**Videoclub**, ambe Matthieu Reynaud)
* 2023 : *Plaisir Risque Dépendance*

## Referéncias
L'Arrabassada (podcast)

vinheta|''L'Arrabassada'' en dirècte en Futur Fest, en octobre deth 2023.
***L'Arrabassada*** ei un podcast en lengua catalana presentat per tres barcelonesi (Nou Barris): Marc Lesan, Oriol Lapeira e Iñaki Sola. S'emet es deluns cada dues setmanes sus YouTube, Spotify, Ivoox, Apple Podcasts e Instagram.

## Vision generau
Eth prumèr podcast s'emetec eth 16 de gèr de 2023. Era ideologia deth programa s'apròpe ara esquèrra catalana independentista. Eth nòm hè referéncia ara , tram dera carretèra de Sant Cugat del Vallès, on, pendent era Guèrra Civiu Espanhòla, sigueren executades persones de dretes, dera borgesia, capelhans e restacadi ath còp d'estat contra era republica per part des milicians.

Eth podcast, condusit pes presentadors damb ua quantitat d'umor e diuèrses seccions recurrentes, se distinguís mès que mès pera defensa des drets sociaus des classes populares catalanes, desapareishudi pendent es darrèri decènnis (coma er accès ar abitatge) e que afècten particularaments eth jovent, coma era preocupacion pera creishenta reduccion e era pèrta d'usatge sociau dera lengua catalana observada enes darrèri ans. Ei abituau qu'en cada programa siguen convidadi diuèrsi personatges restacadi deth mon mediatic e politic des Païses Catalans damb era tematica tractada en aqueth dia.

En hereuèr de 2024, *L'Arrabassada* arribèc en ueitau lòc des podcast d'umor mès escotadi en estat espanhòu sus Apple Podcasts, eth dusau ena lengua catalana.

## Referéncies
Orbita terrestra bassa

L’**orbita terrestra bassa** es una zòna de l'orbita terrestra anant dinque a  km d'autitud, situaa entre los jaç dens de l'atmosfera terrestra e la cencha de Van Allen. I orbitan de satelites de teledeteccion, de satelitas de telecomunicacions e quauquas estacions espacialas (coma *[[Mir]]* e l'Estacion Espaciala Internacionala). 

Es una orbita d'accès facile per de lançaires leugiers car la velocitat laterala requesida es d'environ 7,8 km/s a 300 km. Per aquela rason, es ocupaa per fòrça objectes. En-dessobre de 500 km d'autituda, subisson una trainaa atmosferica que redutz pauc a cha pauc son orbita e mena a lor destruccion dins l'atmosfera. Totun, per d'autitudas mai importantas, los satelites pòion demorar en orbita durant de duradas fòrça lonjas. Despuei quauquas annnaas, l'orbita terrestra bassa es donc l'objecte de trabalhs per identifiar e seguir los tròç situats dins la region.

## Liames internes

* Orbita terrestra mejana.
* Orbita geoestacionària.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Clima polar

Lo **clima polar** es un tipe de clima caracterizat per de temperaturas frèii tota l'annada, sensa calor estivala e emb d'ivèrns glacials. Li temperaturas dau periòde pus caud son inferiori a 10 °C, cen que correspònde au limit dei aubres. Aquò entraïna finda l'existéncia d'un pergelisòl e empacha tota agricultura. Aqueu clima es caracteristic de Groenlàndia, d'Artic e d'Antartic e dei regions septentrionali de l'Àmerica dau Nòrd, d'Euròpa e d'Asia.

## Ligams intèrnes

* Clima.

## Bibliografia

* Gérard Beltrando e Laure Chémery, *Dictionnaire du climat*, París, Larousse, 1995.
* Alain Godard e Martine Tabeaud, *Les climats : mécanismes et répartitions*, París, Armand Colin, 2004.
* Estienne Pierre e Alain Godard, *Climatologie*, París, Armand Colin, collection U, 1992.
* Georges Viers, *Éléments de climatologie*, París, Nathan, 2001.

## Nòtas e referéncias
C & C Music Factory

**C & C Music Factory**, uèi sovent ortografiat **C+C Music Factory**, es un grop de musica electronica "house" american anglofòn format en 1989 per *David Cole* e *Robert Clivillés*, "C e C" per las inicialas dels dos sòcis fondators (*Cole* e *Clivillés*). 

Lo grop es sustot conegut en Occitània per lor tube house tardiu *Gonna Make You Sweat (Everybody Dance Now)* en 1991, títol qu'a agut tornarmai fòrça succès dins sa version represa pel discjòquei Bob Sinclar en 2006 (*Rock This Party*).

Lo grop s'arrèstèt d'enregistrar en 1996 après la mòrt de *Cole*. 

En 2010-2011, i a agut una reformacion efemèr de **C+C Music Factory** ambe *Eric Kupper* en remplaçament del paure *Cole*, pasmens, Freedom Williams, que fasiá partida de la formacion originala, aviá los dreches sul nom dempuèi 2003 per poder l'emplegar per cantar ambe sus l'empont ; dempuèi 2014, Freedom Williams a obtengut l'integralitat dels dreches per l'usatge del nom "**C+C Music Factory**".

## Discografia
* 1990 : *Gonna Make You Sweat*
* 1994 : *Anything Goes!*
* 1995 : *C+C Music Factory* 

## Cançons mai conegudas
* *Gonna Make You Sweat (Everybody Dance Now)* (1991, ambe Freedom Williams e *Martha Wash*)
* *Here We Go (Let's Rock & Roll)* (1991, ambe Freedom Williams e *Zelma Davis*)
* *Things That Make You Go Hmmm...* (1991, ambe Freedom Williams)
* *Just a Touch of Love* (1991)
* *Keep It Comin' (Dance Till You Can't Dance No More)* (1992, ambe *Q-Unique* and *Deborah Cooper*)
* *Do You Wanna Get Funky* (1994, ambe *Martha Wash*, *Zelma Davis* e *Trilogy*)

## Referéncias
Raze (grop de musica house)

**Raze** èra un grop american anglofòn de musica electronica, un dels pionièrs de la house, format pel compositor *Vaughan Mason* e actiu entre 1986 e 1992. 

**Raze** compreniá tanben los cantaires *Keith Thompson*, *Wanda Sykes*, *Bobby Coleman* e *DJ Stephon Johnson*.

Lor primièr disc *Jack the Groove* es estat l'una de las primièras capitadas de la house music al Reialme Unit, dintrant dins lo TOP 20 de l**UK Singles Chart'' tre 1987 ; a contribuït aital a far conéisser la [[house]] en [[Euròpa]]. 

Pauc conegut en [[Occitània]], **Raze*' a pasmens agut una gròssa capitada als [[Estats Units d'America|Estats Units]] e al [[Reialme Unit]] en 1988 ambe lo títol *Break 4 Love''.
Suc (geologia)

[thumb|right|[Fotografia del Jarbeir de Jòu, un exemple de suc fonolitic.]]

Un **suc** es una cima volcanica caracteristica de la region de Velai e del Naut Vivarés. A la fòrma d'un piton o d'un dòma netament proeminent. Es la resulta de l'acumulacion d'una lava fòrça viscosa, de natura traquitita o fonolitica, qu'es demorada a l'entorn de son poent de sortida. Un suc es ansin generalament associat amb las rèstas d'una activitat peleana.

## Liams intèrnes

* Dòma de lava.
* Fonolita.
* Traquita.
* Velai.
* Vivarés.
* Volcan.


## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Hubert Bril, *Découverte géologique du Massif central*, Éditions du BRGM, 1988, p. 54.

## Nòtas e referéncias
ATC

**ATC** èra un grop musical alemand anglofòn eurodance actiu entre 1998 e 2006. Son sustot coneguts per lor tube de 2000 *Around the world (la la la la la)*.

## Biografia
**ATC** es nascut en 1998 del rencontre a Amborg en Alemanha de quatre joves venguts de quatre païses diferents : *Sarah Egglestone* (Austràlia), *Joseph Murray* (Nòva Zelanda), *Tracey Packham* (Anglatèrra) e *Livio Salvi* (Itàlia). Totes eissits del mièg del cant e de la dança son alara inscriches pel casting d'una adaptacion alemanda de la comèdia musicala *Cats*. Decidisson aital de montar un grop amassa : **A.T.C.** per "*A Touch of Class*". Son alavetz produches per l'Alemand *Alex Christensen*, que foguèt lo productor dins la primièra mitat de las annadas 1990 del celèbre grop tècno U96. 

Obtenon una enòrma capitada ambe lor primièr títol, *Around the World (La La La La La)*, una adaptacion en anglés de la cançon *Pesenka* del grop rus Ruki Vverh. I aguèt tanben una novèla version d'aquesta cançon en 2019 adobada pel discjòquei neerlandés R3hab. 

## Discografia
* 2000 : *Planet Pop* 
* 2003 : *Touch the Sky*

## Cançons mai conegudas
* *Around the world (la la la la la)* (2000, adaptacion en anglés de *Pesenka* de Ruki Vverh)
* *My Hearts Beats Like a Drum (Dam Dam Dam)* (2001)
R3hab

**R3hab**, de son nom vertadièr **Fadil El Ghoul**, nascut lo 2 d'abril de 1986 a Breda als Païses Basses, es un discjòquei neerlandés d'origina marroquina adobaire e compositor de musica electronica.

## Cançons mai conegudas
* *Revolution* (2013, ambe Nervo e Ummet Ozcan)
* *How We Party* (2014, ambe VINAI)
* *Karate* (2014, ambe KSHMR)
* *All Around the World (La La La)* (2019, represa de e ambe ATC, adaptacion anglesa de *Pesenka* de Ruki Vverh)
* *Rock My Body* (2023, represa de *Ecuador* de Sash!, ambe Inna)
* *In My Head* (2025)
Vilafert

**Vilafert** (*Villefert* en francés) es una anciana comuna occitana, annexada au Mas de L'Artija en 1831. Era dins lo departament de Cruesa. Compreniá los vilatges de Crespiat, La Viala e Vilafert. A la revolucion francesa se 'pelet un moment *Librefert*.

## Referéncias
А̨

La letra cirillica **А̨** (prononciada [ã] o [ɑ̃]; a cirillica amb cròc, a cirillica amb ogonhòc) es una letra de l’alfabet cirillic impausat per l’ocupant rus en Lituània e Polonha a la fin del s. XIX.

Après la revòlta de 1863-1864, lo govèrn rus enebiguèt l’emplec de l’alfabet latin per escriure lo polonés e lo lituanian. Aquela interdiccion durèt entrò 1904.

L’alfabet cirillic en usatge pel rus aviá pas de letra viva per escriure aquel son. Per se destriar del rus, se causiguèt pas de reviscolar la letra Ѫ mas s’adaptèt la letra Ą del lituanian e del polonés escrichs amb l’alfabet latin.
Ѫ

La letra cirillica **Ѫ** (prononciada [ã] o [ɑ̃]; ios grand) es una anciana letra de l’alfabet cirillic.

Lo ios grand existís en rus ancian e en eslavon. Sa prononciacion en rus evoluïguèt cap a [u]. Aital *рѫка* (la man) venguèt *рука*. La letra foguèt abandonada en rus tre 1710 (refòrma de Pèire lo Grand). 

Foguèt utilizada en romanés dins sa version cirillica (entrò 1860) pels sons [ɨ] (letra en alfabet latin: â o î) e [ə] (ă en alfabet latin). 

Tanben foguèt utilizada en bulgar entrò 1945, segond los dialèctes, notava los sons [ə], [a], o [ɤ]. Foguèt remplaçada per ъ ( ex. *бѫда* > *бъда*, èsser) o per а (ex. *сѫ* > *са*, son).
Magic Box

**Magic Box**, nom de scèna de **Tristano De Bonis** (nascut a Fondi, Itàlia, lo 3 de febrièr de 1976), es un compositor e cantaire anglofòn de musica electronica eurodance italian. 

En Occitània, es conegut pel tube *Carillon* en 2001.
Mo-Do

**Mo-Do**, pseudonim de **Fabio Frittelli**, nascut a Monfalcone en Itàlia lo 24 de julhet de 1966 e mòrt a Udine lo 6 de febrièr de 2013, èra un cantaire e modèl italian, d'origina austriana per sa maire. Es revelat pel tube tècno *Eins, Zwei, Polizei* en 1994. 

## Cançons mai conegudas
* *Eins, Zwei, Polizei* (1994)
* *Super gut* (1994)
Mabel

**Mabel** èra un grop de musica electronica italian anglofòn eurodance actiu entre 1999 e 2002, fondat per Marco Talini, ambe Alberto Bambini al cant, puèi en seguida Paolo Ferrali.

**Mabel** es sustot conegut en Occitània per dos tubes de la debuta de las annadas 2000, *Disco Disco* en 2000 e *Bum Bum* en 2001.
Nathaniel Palmer

**Nathaniel Palmer** (8 d'aost dau 1799, Stonington - 21 de junh dau 1877, San Francisco) es un capitani de marina american dau sègle XIX. Membre de l'expedicion de Benjamin Pendleton, descurbèt la peninsula Antartica lo 17 de novembre dau 1820 e es de còps citat coma lo descurbèire d'Antartica. Totun, d'observacions d'autri regions antartiqui avian agut luèc quaucu mes avant l'arribada dei naus americani dins li aigas de l'ocean Austral. Durant lo meteis viatge, Palmer descubrèt finda li islas Orcadas dau Sud. Durant lo rèsta de la sieua vida, foguèt comandant, conceptor, constructor e proprietari de clippers.

Una region de la peninsula Antartica porta lo sieu nom. Li a finda un archipèl Palmer.

## Ligams intèrnes

* Peninsula Antartica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sash!

**Sash**! es un grop de tècno alemand fondat en 1995. Es compausat del discjòquei **Sascha Lappessen** (nascut lo 10 de junh de 1970 a Nettetal, Alemanha), qu'a balhat son nom al grop ("Sash" per Sascha), de Thomas « Alisson » Lüdke e de Ralf Kappmeier. 

Grop màger de la scèna tècno de la segonda mitat de las annadas 1990, de còps aparentat trance, **Sash!** es conegut pels tubes *Encore un fois* (en francés), *Ecuador* (en espanhòu) e *Stay* (en anglés) en 1997, *La primavera* (en italian) e *Mysterious Times* (en anglés) en 1998. An tanben adobat en 1999 una novèla version de *Ma Baker* del grop disco Boney M.

*Ecuador* es estat représ pel grop neerlandés Starstylers en 2006 (*Keep on Moving*), tanben en version franco-anglesa pel mondial de fotbòl en 2018 per Tal (*Mondial*), e un còp mai per R3hab ambe Inna en 2023 (*Rock My Body*). 

## Cançons mai conegudas
* *Encore un fois* (1997, ambe Sabine Ohmes)
* *Ecuador* (1997, ambe Rodriguez)
* *Stay* (1997, ambe La Trec)
* *La primavera* (1998, ambe Patrizia Salvatore)
* *Mysterious Times* (1998, ambe Tina Cousins)
* *Move Mania* (1998, ambe Shannon) 
* *Colour The World* (1999, ambe Dr. Alban) 
* *Adelante* (2000)
Encore!

**Sabine Ohmes**, nascuda lo 12 d'agost de 1974, coneguda tanben jol pseudonime **Encore!**, es una cantaira alemanda pasmens coneguda per dos tubes tècno eurodance cantats en francés en 1997 e 1998, l'un coma cantaire del grop Sash!, *Encore une fois* en 1997, l'autre en solo, *Le disc jockey* debut 1998.

## Vejatz tanben
* Sash!
Causse de Limonha

Lo Causse de Limonha (*Causse de Limougno* en nòrma mistralenca) es un causse carcinòl situat al sud-oèst del Massís Central, al sud d'Òlt e al nòrd de las planas, gòrjas e vals d'Avairon e de sos afluents. Malgrat que d'altitud modèsta a 200 a 400 mètres, fa partida dels Causses de Carcin.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes
Causse de Cailutz

Lo **causse de Cailutz** (*causse de Cailus* en nòrma mistralenca) es un causse carcinòl situat al sud-oèst del Massís Central. Fa partida dels Causses de Carcin, e s'establís entre 156 e 384 mètres d'altitud.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes
Sant Pèir

**Sant Pèir** (var.**Sant/Sent Pèire**, **Pèir**, **Pèr**), tanben apelat **Cefas**,  qu'ei un deus 12 apòstols de Jèsus de Nazaret e qu'ei considerat com lo purmèr Papa ; qu'ei sovent representat portant la clau deu Paradís. Arrond la captura deu Crist, qu'arreneguè tres còps lo son mèste com e se'u avèva predit.

Martirizat devath l'emperaire Neron, lo son tombèu que's troba dehens la Basilica de Sant Pèir.

## Nòtas
 

## Referéncias
Akira Toriyama

**Akira Toriyama** (en japonés: 鳥山明; Nagoya, 5 d'abril de 1995 - 1r de març de 2024) foguèt un mangaka e dessenhaire de ficcion japonés, principalament conegut per èsser lo creator del manga emblematic *[[Dragon Ball]]*.

## Carrièra
Toriyama comencèt sa carrièra dins l'industria del manga coma assistent per divèrs mangakas, dont Kazuhiko Torishima. Son primièr trabalh professional es estat publicat en 1978 amb "Wonder Island", una òbra prima qu'a emportat lo Prèmi Tezuka, una reconeissença prestigiosa pels talents novèls. Pasmens, es amb "Dr. Slump" que Toriyama coneis realament la capitada. Aquel manga umoristic sus las aventuras d'un robòt e d'una jove dins un vilatge a conquistat lo còr del public japonés e es estat adaptat en una seria animada.

Pasmens, lo vertadièr còp de gèni de Toriyama es vengut amb la creacion de "Dragon Ball" en 1984. Inspirat del roman chinés classic "lo Viatge en Occident", "Dragon Ball" a tornat definir lo genre del shonen manga amb sa mescla unica d'accion, d'umor e de personatges memorables. L'istòria de Son Goku e de sos amics que cèrca las bòlas de drac magicas per complir de vòts es venguda un fenomèn mondial. La seria animada qu'a seguit a conegut un succés encara mai grand, es venguda una de las serias d'animacion mai influentas de totes los temps.

Al delà de "Dragon Ball", Toriyama contunhèt a crear d'autras òbras de grand succés, coma *Dr. Slump Returns*, *Cowa!* e *Sand Land*. Es egalament conegut per son trabalh dins lo domeni del jòc vidèo, en particular per sa concepcion de personatges per la seria de jòcs *Dragon Quest*, que venguèt egalament fòrça populara.

En reconeissença de sa contribucion excepcionala a l'industria del manga e de l'animacion, Akira Toriyama a recebut de nombroses prèmis e distincions dins tota sa carrièra, sustot lo Prèmi Shogakukan per *Dr. Slump* e *Dragon Ball*, aital coma lo Prèmi Eisner per la melhora edicion americana d'una òbra internacionala, per la publicacion en anglés de *Dragon Ball*.

## Vida privada
Toriyama a esposat Yoshimi Katō (加藤由美) lo 2 de mai de 1982. Es una anciana artista de manga originària de Nagoya amb son nom de pluma "Nachi Mikami" (みかみなち), e ocasionalament ajudava Toriyama e son assistent *Dr. Slump*. An agut dos mainatges: un filh nomenat Sasuke (佐助), nascut lo 23 de març de 1987, e una dròlla Kikka (キッカ), nascuda en octobre de 1990. Toriyama viviá dins son ostal-estudi a Kiyosu. Èra un reclús plan conegut, qu'evitava d'aparéisser en public o dins los mèdias.

## Biografia
*  
* 
* 

## Referéncias
Bogés

Lo **Bogés** es un petit massís montanhós francés situat dins las Cevenas, al sud-èst del Massís Central.
Causse de Cajarc

Lo **Causse de Cajarc** es un causse occitan situat al sud-oèst del Massís Central. Fa partida dels Causses de Carcin.
Causses e Cevenas

Los **[[Grands Causses|Causses]] e [[Cevenas]]** son dos territòris del Massís Central meridional, inscriches conjonchament al patrimòni mondial per l'UNESCO dempuèi 2011 jos l'entitolat "los Causses e Cevenas, païsatge cultural de l'agropastoralisme mediterranèu". Aqueles territòris son demest los darrièrs a èsser dedicats, en Euròpa Occidentala, a l'agropastoralisme.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

## Veire tanben

### Bibliografia
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes
Canton de Paulhaguet

Lo **canton de Paulhaguet**  es una anciana division administrativa d'Auvernhe, situada dins l'arrondiment de Briude, lo departament de Naut Léger e l'anciana region d'Auvernhe, avòra en Auvèrnhe-Ròse-Aups. Las comunas son dempueis 2015 dins lo canton delh País de La Faieta. La lenga autoctòna es l'occitan auvernhat, dins sa varianta brivadesa.

## Composicion

## Istòria
Vès 1791, creèron lo canton de Paulhaguet, benleu lo pus grand delh departament per aquela data.
Lo canton saguèt suprimit a l'ocasion de la novèla reparticion delhs cantons de 2014, aplicada en 2015, pelh decret delh 17 de febrièr de 2014, que creèt lo canton delh País de La Faieta .  

## Nòtas
Tèrrafòrt

[thumb|Païsatge de la [Tèrrafòrt Ariegenca.]]
La **tèrrafòrt** (var. **tèrrahòrt, terrafòrt**), **aubaga** o lo **barriàs** es lo nom balhat en Occitània als sòls argilocalcaris pesucs mas fertils. Son prigonds e rics d'argelas, çò que conferís de sòls plastics e adesius quand son umids. Necessitan una poténcia granda de traccion. Sul plan idric, la preséncia d'argelas permet una bona retencion en aiga. Quimicament, es un sòl non calcari dins la massa mas saturat en calci.

Lo nom de "tèrrafòrt" constituís un toponim atribuït a diferents terradors de l'Oèst d'Occitània : Tèrrafòrt Roergata, Tèrrafòrt Ariegenca, Tèrrafòrt Tolosana... Lauragués es tanben una tèrrafòrt, aital coma las "avantcausses" a l'entorn dels Grands Causses: Vabrés, Milhavés, Leveson, Rodanés e Vilafrancat. Es sovent opausat a la Bolbena, nom celtic que significa una tèrra leugièra, "argilosablonosa" e batenta puslèu acida.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
*Causse
*Segalar
### Ligams extèrnes
Aqua (grop)

**Aqua** es un grop danés anglofòn de musica electronica *"[[Tècno|eurodance]]"*, compausat de la cantaira Lene Grawford Nystrøm, del rapaire René Dif, e dels productors-compositors Søren Rasted e Claus Norreen. Lo grop pren lo nom de **Aqua** en 1996 (a l'origina, se disiá **Joyspeed**). 

An un primièr succès al Danemarc ambe lo tròç *Roses Are Red* en 1996, mas es en 1997 que **Aqua** s'impausa vertadièrament ambe un tube mondial colossal, devengut dempuèi un tròç emblematic de l'eurodance, *Barbie Girl*, fasent de **Aqua** l'un dels grops màgers d'aqueste estili musical fins al començament de las annadas 2000.  

En 2023, **Aqua** a collaborat ambe la cantaira americana Nicki Minaj e la rapaira Ice Spice per la benda sonòra del filme *[https://ca.wikipedia.org/wiki/Barbie_(pel%C2%B7l%C3%ADcula) Barbie]*. Aital, *Barbie World*, la novèla version de *Barbie Girl*, ambe placat ensús lo rap de Nicki Minaj e de Ice Spice, es un còp de mai un tube mondial, portat en partida pel succès del dich filme.  

## Cançons mai conegudas
* *Barbie Girl* (1997 e 2023)
* *My oh my* (1998)
* *Lollipop* (1998)
* *Cartoon héros* (2000)

## Referéncias
Vilafrancat

Lo **Vilafrancat** es una contrada d'Occitània situada en Roergue que coincidís en partida amb la Tèrrafòrt Roergata.

Sa vila principala es Vilafranca de Roergue.

Es limitròf amb lo Segalar, lo País de Montbasens e lo Causse de Vilanòva en Roergue; tanben limita los Causses de Limonha e Cailutz en Carcin.

## Vilas e vilatges principals
*Segon la mapa de las encontradas occitanas de Jornalet:*

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes
*Sit web e pagina Facebook de l'IEO del Vilafrancat
*Actualitats de ''Jornalet'' dins lo Vilafrancat
Allegria

**Allegria** qu'ei un grop polifonic gascon de l'associacion *Canta se gausas*, basat a Benac, en Bigòrra. Qu'ei miat per Bastien Miquèu. An representat la region administrativa Occitània al concors televisat « Quel sera le meilleur chant folklorique de France ? » (quin serà lo milhor cant folcloric de França), emission difusida sus la television francesa (cadena 3) lo 5 de genèr de 2024. T'i an cantat en quatuòr *Deus trèits d'ua bruneta* e *Montanha d'Héas*

## Referéncias
Melissa Fumero

vinheta|Melissa Fumero en 2019
**Melissa Fumero** (North Bergen, Nòva Jersey, 19 d'agost de 1982) es una actritz americana. Ven celèbra en jogant lo personatge d'Amy Santiago dins la seria televisada Brooklyn Nine-Nine de 2013 a 2021.
Clara Ysé

vinheta|Clara Ysé en 2021
**Clara Dufourmantelle**, mai coneguda coma **Clara Ysé** nascuda lo 27 de octobre de 1992 a París, es una autora, compositritz, interprèta e romancièra francesa.

## Discografia

* 2019: *Le monde s'est dédoublé* (EP), (Tomboy Lab)

* 2023: *Oceano Nox*, (Tôt ou Tard)
Slimane

vinheta|Slimane en 2016
**Slimane Nebchi**, mai conegut per son nom de scèna qu'es **Slimane** (nascut lo 13 de octobre de 1989 a Chelles) es un cantaire e actor francés.

## Discografia

* 2016 : *Paname* 
* 2016 : Le vide
* 2016 : *À fleur de toi* 
* 2016 : *Adieu* 
* 2016 : *La famille ça va bien*
* 2017 : *Frérot*
* 2017 : *J'en suis là*
* 2017 : *Abîmée* (ft. Léa Castel)
* 2017 : *Viens on s'aime* 
* 2018 : *Bella ciao* (ft. Naestro, Maître Gims, Vitaa & Dadju) 
* 2018 : *Luna* (ft. Boostee)
* 2018 : *Je te le donne* (ft. Vitaa) 
* 2018 : *Les Choses simples* (ft. Jenifer) 
* 2019 : *Nous deux*
* 2019 : *VersuS* (ft. Vitaa) 
* 2019 : *Ça va ça vient* (ft. Vitaa) 
* 2019 : Fais comme ça (ft. Vitaa & Kendji Girac)
* 2019 : *Avant toi* (ft. Vitaa) 
* 2020 : *Pas beaux* (ft. Vitaa)
* 2020 : *Ça ira* (ft. Vitaa)
* 2021 : *De l'or* (ft. Vitaa)
* 2021 : Belle (ft. Gims & Dadju)
* 2021 : *XY* (ft. Vitaa)
* 2022 : *La recette* 
* 2022 : *Des milliers de je t’aime* 
* 2023 : *Chez toi* (ambe Claudio Capéo) 
* 2024 : *Mon amour*
Ladaniva

**Ladaniva** es un grop francés de musicas del mond, originari de Lilla. Lo grop es fondat en 2019 per Jaklin Baghdasaryan, cantaira, e Louis Thomas, instrumentista.

## Discografia

* 2023 : *Ladaniva*

## Membres

* Jaklin Baghdasaryan — cant
* Louis Thomas — guitarra, trompeta, flaüta, percussions
Oscar Levant

vinheta
**Oscar Levant** (Pittsburgh, Pensilvània, 27 de decembre de 1906 - Beverly Hills, Los Angeles, Estats Units, 14 d'agost de 1972) foguèt un pianista, autor, compositor e actor american.
Adam Sandler

vinheta|Adam Sandler en 2018
**Adam Sandler** (Nòva York, 9 setembre de 1966) es un actor, umorista, cantaire, scenarista, productor e musician american.
Stepanakert

**Stepanakert** (en armèni: Ստեփանակերտ, [stɛpʰɑnɑˈkɛɾt]), coneguda en azèri sou nom de Khankendi (Xankəndi) es una vila hantauma de la region istorica de Nagorno-Karabakh, dens l'estat d'Azerbaitjan. La vila èra la capitala de la republica *de facto* independenta d'Artzakh, dinc a l'ofensiva azèri de 2023. Se tròba sau versant orientau daus monts Karabakh, sus la riba esquèrra dau riu Karkar.

L'aira que vadot Stepanakert èra originaument un vilatge armèni nomenat Vararakn (Վարարակն). Durant la periòdi sovietica, Stepanakert hot causida coma nava capitala de l'Oblast Autonòm de Nagorno-Karabakh, pr'amor dau chaple recent per l'armada azèri de la populacion armènia de la capitala istorica de la region, Shoshí. Stepanakert vadot un centre d'activitat industriau, economica, e politica, incluent manifestacions demanant l'unificacion dau Haut Karabakh dab Armenia. Stepanakert sofrit damnatges extensius durant la dissolucion de l'union sovietica e de la purmèira guèrra dau Karabakh, e passèt sos las mans daus armènis locaus dab l'establiment de la Republica d'Artzakh.

Sos contraròtle armèni, la vila èra un centre regionau d'educacion e de cultura, sèti de l'universitat d'Artzakh, d'escòlas musicalas, e d'un palais culturau. L'economia locau èra basada sus l'indústria daus servicis, e avèva d'enterprisas variegadas, mai que mai dens la transformacion agroalimentari, la viticultura, e lo teishatge de seda. En 2021, Stepanakert avèva una populacion de 75,000 abitants.

Lo 29 de seteme de 2023, après meses de sèti seguits per de bombardaments intensius, las autoritats azèris prenoren contraròtle de la vila, la soa populacion quasi entèira avent hugit per Armenia.

thumb|left|
Catedrala de la Santa Mair de Diu • 
Plaça de la Renaishença • Vila baisha
Aeropòrt d'Stepanakert • Orizont d'Stepanakert
Park Hotel Artzakh  • Èm Nòstas Montanhas
Universitat d'Artzakh  • Memoriau d'Stepanakert
Gigantisme abissal

Lo **gigantisme abissal** ò lo **gigantisme dei prefondors** es un fenomène biologic mau comprés que pertòca principalament d'espècias de crustacèus e d'invertebrats vivent dins li planas abissali qu'afichan una talha ben superiora ai espècias similaras vivent a la susfàcia. Per exemple, es lo cas dei isopòdes gigants, dei anfipòdes gigants, dei calamars gigants. Li a finda quaucu cas de gigantisme au sen dei vertebrats (làmia de Groenlàndia, làmia durmèira de Pacific...). Li cauas d'aqueu gigantisme non son conoissudi. 

## Ligams intèrnes

* Plana abissala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Causse de Vilanòva

Lo **Causse de Vilanòva** es una contrada d'Occitània situada en Roergue.

Sa vila principala es la bastida de Vilanòva.

## Geografia
Geograficament, lo Causse es bordat per Limarga al nòrd-oèst, la val d'Òlt al nòrd, e per la val de Dièja e la falha de Vilafranca a l'èst.

Dins lo sens de las *[[contrada]]s*, lo Causse bòrda Limarga al nòrd, lo País de Montbasens a l'èst, lo Vilafrancat al sud, e los Causses de Carcin (Limonha e Cajarc) a l'oèst. Segon aquela definicion, lo Causse de Vilanòva ocupa l'extrèm oèst-nòrd-oèst de Roergue e del departament d'Avairon, donc bòrda Carcin e lo departament d'Òlt.

Lo Causse compren tres regions principalas:
*Al nòrd, lisièras e causse boscós
*Al centre, de "comunals" amb vilatges, masatges, e parcelaris ortagonals
*Al sud, urbanizacion e tèrras agricolas a l'entorn de la bastida de Vilanòva

### Comunas e limites
#### Limites culturals
*Segon la mapa de las encontradas occitanas de Jornalet:*

#### Limites geologics
La mapa geologica del Causse de Vilanòva es mai estricte e inclús mai que mai los nautors, a l'exclusion de la majoritat de las comunas listadas per Jornalet.

## Istòria
Abitada dempuèi longtemps, la region abriga de dolmèns e de sits arqueologics.

Èra autrescòps un centre de viticultura, mas las atacas de la filloxèra e l'arribada d'autres vins occitans per camin de fèrre a la fin del sègle XIX an destruch la majoritat granda dels vinhals del Causse.

## Galariá

File:View of Ambeyrac.jpg|Ambairac al pè d'un causse.
File:Façades Sud et Ouest de la chapelle.JPG|Capèla de Sant Clar, al masatge de Sant Lop.
File:Foissac 8.JPG|Menhir a Foissac.
File:Dolmens des Places.jpg|Dolmèns a Foissac.
File:Foissac 7.JPG|Reconstruccion d'una maison megalitica a Foissac.
File:FranceOccitanieMontsalesMairie.jpg|Comuna e tor de Montsalés.
File:Naussac 4.JPG|Païsatge de Nauçac.
File:Chemin d'accès à la cazelle des "Toucadous".JPG|Murs e Casèla dels Tocadors a Nauçac.
File:Dolmen du Puech d'Ols.jpg|Dolmèn del Puèg d'Òls.
File:Eglise de Rinhodes.jpg|Glèisa
File:Le jardin de la Mothe (Salles-Courbatiès, 12) - 01.jpg|Jardin de La Mòta
File:Le jardin de la Mothe (Salles-Courbatiès, 12) - 08.jpg|Jardin de La Mòta
File:Château côté ouest.JPG|Castèl de Salvanhac de Cajarc.
File:L'église "Sanctuaire de Sainte-Thérèse" à Saint-Igest.JPG|Lo Santuari de Santa Teresa, a Sanch Igèst.
File:Street in Sainte-Croix Aveyron.jpg|Carrièira a Santa Crotz.
File:Church of Sainte-Croix Aveyron 01.jpg|Glèisa a Santa Crotz.
File:Saujac.JPG|Vista de Saujac.
File:Saint-Rémy (Aveyron, 12)) - 01.jpg|Païsatge a Sent Remèsi.
File:Rue de Capdenac in Villeneuve.jpg|Carrièira de Capdenac, a Vilanòva.


## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes
*Actualitats de ''Jornalet'' dins lo Causse de Vilanòva
Starstylers

**Starstylers** es un grop de musica electronica neerlandés anglofòn eurodance. Lo grop es composat del DJ NLSiO (Nils Van Zandt), de la cantaira Dorien Driessens de Gemert, e de Robin Drost.

Lo premier [simple](https://fr.wikipedia.org/wiki/Single_(musique)) de **Starstylers**, ambe la primièra cantaira, Michy (Michelle Lemmens), foguèt *Keep On Moving*. Enregistrat en 2005, aqueste títol es estat un succès en Euròpa tota en 2006. Conten un tròç de la melodia de *Ecuador*, interpretat a l'origina en 1997 pel triò tècno alemand Sash!.

## Referéncias
Jaydee

**Jaydee**, de son nom vertadièr **Robin Albers**, es un discjòquei, un musician e un compositeur de musica electronica neerlandés nascut en 1956, conegut per son tèma house *Plastic Dreams*, tube de 1993.
Keane

**Keane** es un grop de ròck anglés de Battle, ciutat de l'East Sussex (Anglatèrra), revelat en 2004-2005 ambe en particular dos tubes a l'escala mondiala, *Somewhere Only We Know* (2004) e sustot *Everybody's Changing* (tube en Occitània debut 2005). 

**Keane** es compausat de 	Tom Chaplin (cant, guitarra, piano), de Richard Hughes (batariá), de Tim Rice-Oxley (piano) e de Jesse Quin (bassa). 

## Discografia
* 2004 : *Hopes and Fears* 
* 2006 : *Under the Iron Sea* 
* 2008 : *Perfect Symmetry* 
* 2012 : *Strangeland* 
* 2019 : *Cause and Effect* 

## Referéncias
Dioxid de soupre

thumb|right|Esquèma de la molecula de dioxid de soupre.

Lo **dioxid de soupre** (var. **dioxid de sofre**) ò **anidrid sulfurós** es un compausat quimic de formula generala SO2. Dins lei condicions normalas de pression e de temperatura, es un gas incolòr, dens e toxic que son inalacion es irritanta. Es soluble dins l'aiga e dins fòrça solvents usuaus (alcòl, etèr, etc.). Es liberat dins l'atmosfèra terrèstra per lei volcans, per la combustion de combustibles fossils e per divèrsei procès industriaus. Es ansin un element major de la pollucion atmosferica e son oxidacion, favorizada per de catalisaires coma lo dioxid d'azòt NO2, entraïna la formacion de trioxid de soupre SO3 e d'acid sulfuric H2SO4. Pasmens, lo dioxid de soupre es egalament un produch amb d'aplicacions multiplas coma desinfectant, antiseptic, antibacterian, gas refrigerant, gas catalisaire dins lo procès Ashland e conservator de produchs alimentaris (en particular dins lo vin).

## Preparacion

Plusors procès e metòdes permèton de produrre de dioxid de soupre a partir de soupre ò de divèrsei compausats souprats :
* per combustion dau soupre elementari :
: S (s) + O2 (g) → SO2 (g)
* per combustion de sulfur d'idrogèn ò de compausats organosouprats :
: 2 H2S (g) + 3 O2 (g) → 2 H2O (l) + 2 SO2 (g)
* per grilhatge de mineraus souprats coma la pirita, l'esfalerita ò lo cinabri :
: 4 FeS2 (s) + 11 O2 (g) → 2 Fe2O3 (s) + 8 SO2 (g)
: 2 ZnS (s) + 3 O2 (g) → 2 ZnO (s) + 2 SO2 (g)
: HgS (s) + O2 (g) → Hg (g) + SO2 (g)
* coma produch residuau de la fabricacion de ciment :
: 2 CaSO4 (s) + 2 SiO2 (s) + C (s) → 2 CaSiO3 (s) + 2 SO2 (g) + CO2 (g)
* per accion de l'acid sulfuric caud sus la limalha de coire :
: Cu (s) + 2 H2SO4 (l) → CuSO4 (s) + SO2 (g) + 2 H2O (l)

## Toxicitat

La toxicitat aguda dau dioxid soupre pren generalament la forma d'una irritacion dau sistèma respiratòri. Aqueleis efiechs aparéisson a de concentracions relativament feblas (0,2 ppm/ 1h en lo cobai), mai son limit de deteccion per l'odorat uman es relativament bas (1,1 ppm), çò que permet sovent una deteccion precòça. La concentracion letala es de  ppm/ 4h en la rata e en  ppm/ 4h en lo rat. Una intoxicacion cronica presenta de simptòmas similars a una bronquiti. Pasmens, leis efiechs cronicas necessitan una certana concentracion (au mens 5 ppm durant de setmanas) per aparéisser. Enfin, segon lei donadas disponiblas en 2024, lo dioxid de soupre a pas d'efiechs cancerigèns, mutagèns ò reprotoxics. Pasmens, podriá aumentar leis efiechs cancerigèns deis idrocarburs aromatics policiclics.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Acid sulfuric.
* Dioxid de soupre en enologia.
* Plueja acida.
* Pollucion atmosferica.
* Soupre.
* Trioxid de soupre.


### Bibliografia

* **[[Francés|(fr)]]** INRS, « Dioxyde de soufre - Fiche toxicologique n°41 », consultada lo 23 de febrier de 2024, https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_41.
* **[[francés|(fr)]]** INRS, « Acide sulfurique - Fiche toxicologique n°30 », consultada lo 23 de febrier de 2024.

### Nòtas e referéncias
Vescomtat de Marselha

Lo **vescomtat de Marselha** foguèt una jurisdiccion feudala de Provença a la region de la vila de Marselha.

L'origina de la familha vescomtala se remonta a la mitat dau sègle X amb Arlulf de Marselha. Lo darrier vescòmte amb poder a Marselha, Roncelin o Rosselin, qu'èra monge e daissèt lo claustre dos còps, moriguèt en 1216.

## Originas
Arlulf de Marselha foguèt lo primier ancestre conegut, a qui se menciona en lei donacions de tèrras fiscalas e drechs publics de la vau de Tretz de lei que possedissiá lo benefici vèrs lo 950 per concession dau rei Conrad III de Borgonha (937-993).

## Lei vescòmtes de Marselha

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

## Veire tanben
### Bibliografia
* Florian Mazel, *La noblesse et l'Église en Provence, fin Xe – début XIVe siècle*, éditions du CTHS, Paris, 2002, .
* Genealogia a Medieval Lands
* Una genealogia dei vescòmtes de Marselha 
* Lei senhors de Fòs

### Articles connèxes
### Ligams extèrnes
Agaricus bisporus

***Agaricus bisporus*** es une espècia de campairòl basidiomiceta de la familha dels *[[Agaricaceae]]*.

Rara a l'estat sauvatge, aqueste campairòl es cultivat coma *champignon de Paris* (campairòl de París). Es lo campairòl lo mai cultivat al monde pr'amor que sa cultura es simple e que creis viste. Son sovent importats de China.

Lo campairòl de París a lamelas ròsas quand es jovent, puèi brunas a negras quand es mai vielh. Lo capèl es redond, d'un blanc velotat que's plapa en seguida de brun. Es estacat al pè per una vela quand es tot jovent (se pòt pas veire sas lamelas), puèi s'obrís en daissant un pichon anel. S'aplatís quand ven vielh.

Aqueste campairòl creis a l'estat natural al début de l'estiu o en automne sus las tèrras grassas, lo hum, los casals, dins las segas de cipressièrs, las pasturas, de tot biais tostemps fòra dels bosques. 

Son mai proishe cousin es *[[Agaricus subfloccosus]]*. 

*Agaricus bisporus* es souvent confondut ambe lo Bosiguet (*Agaricus campestris*).
Monoxid de soupre

[thumb|right|Esquèma de la [molecula de monoxid de soupre.]]

Lo **monoxid de soupre** (var. **monoxid de sofre**) es un compausat quimic de formula generala SO. Es una molecula fòrça instabla qu'existís pas dins lei condicions presentas sus Tèrra car dimeriza quasi instantanèament per formar de peroxid de soupre S2O2. En revènge, es estat detectat dins l'espaci dins de mitans fòrça diluïts coma l'atmosfèra d'Io, la cometa Hale-Bopp ò lo mitan interstellar.

## Liames intèrnes

* Dioxid de soupre.
* Soupre.
* Trioxid de soupre.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Norman N. Greenwood e Alan Earnshaw, *Chemistry of the Elements*, 2 edicion, 1997.

## Nòtas e referéncias
Acid sulfurós

thumb|right|Esquèma generau de l'acid sulfurós.

L’**acid sulfurós** es un diacid feble de pKa 1,89 e 6,99. Es eissit de la dissolucion dau dioxid de soupre dins l'aiga. Dins lei condicions normalas de pression e de temperatura, es estat detectat en fasa gasosa, mai son existéncia en solucion es pas totalament segura. En revènge, sei basas conjugadas, l'anion idrogenosulfit HSO3– e l'anion sulfit SO32–, son ben conegudas. L'acid sulfurós es una substància corrosiva qu'es utilizada coma conservator alimentari (en particular per lei fruchs secs, la carn e lo vin), desinfectant e agent reductor e blanquejant doç.

## Liames intèrnes

* Dioxid de soupre.
* Dioxid de soupre en enologia.
* Soupre.

## Bibliografia

* **[[Francés|(fr)]]** INRS, « Dioxyde de soufre - Fiche toxicologique n°41 », consultada lo 23 de febrier de 2024, https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_41.

## Nòtas e referéncias
Souprier

Un **souprier** (var. **sofrier**) es un naviri quimiquier especializat dins lo transpòrt de soupre. Aquò necessita un transpòrt a l'estat liquid a una temperatura superiora a 136 °C. Lei soupriers dispausan donc de mejans de caufatge adaptats e pòdon pas transportar d'autrei cargaments.

## Liames intèrnes

* Soupre.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Trioxid de soupre

[thumb|right|Esquèma generau de la [molecula de trioxid de soupre.]]

Lo **trioxid de soupre** (var. **trioxid de sofre**) ò **anidrid sulfuric** es un compausat quimic de formula generala SO3. Dins lei condicions normalas de pression e de temperatura, es un solid cristallizat incolòr que sa temperatura de fusion es de 16,9 °C. Es liquid de 16,9 a 44,8 °C avans de se vaporizar. Es una substància corrosiva, toxica e instabla que reagís violentament amb l'aiga per formar d'acid sulfuric. Dins la natura, se forma a partir de l'oxidacion dau dioxid de soupre atmosferic e es un actor major de la pollucion atmosferica car sa transformacion en acid sulfuric mena a la formacion de pluejas acidas. Dins l'industria, es mai que mai un intermediari de la fabricacion d'acid sulfuric segon lo procès Bayer.

## Liames intèrnes

* Acid sulfuric.
* Dioxid de soupre.
* Plueja acida.
* Pollucion atmosferica.
* Procès Bayer.
* Soupre.


## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** INRS, « Dioxyde de soufre - Fiche toxicologique n°41 », consultada lo 23 de febrier de 2024.
* **[[francés|(fr)]]** INRS, « Acide sulfurique - Fiche toxicologique n°30 », consultada lo 23 de febrier de 2024.

## Nòtas e referéncias
Oïdium de la vinha

[thumb|right|[Rasins tocats per l'oïdium de la vinha.]]

L’**oïdium de la vinha** es una malautiá parasitària fongica, tanben dicha **cendrosa** ò **farinosa**, qu'es causada per *[[Erysiphe necator]]*. S'ataca principalament ai plantas dau genre *[[Vitis]]*. Originària d'America dau Nòrd, se difusèt dins lei vinharedas deis autrei regions dau monde durant lo sègle XIX e entraïnèt plusors crisis viticòlas. En Occitània, la malautiá es venguda endemica dins lei zònas mediterranèas e dins la vau de Ròse onte lei condicions caudas e umidas favorizan son mantenement. Amb lo rescaufament climatic, d'invasions dins leis autrei regions viticòlas occitanas son mai e mai frequentas. Lei simptòmas de la malautiá son divèrs car lo parasit pòu atacar totei lei partidas de la vinha. Lo pus frequent es la preséncia de tacas blanquinosas e grisassas e poussosas que s'estendon pauc a cha pauc sus lei fuelhs. Lei fruchs pòdon tanben èsser atacats e dessecats. En cas d'epidemias massisa, aquò redutz considerablament la recòlta. Lo tractament pus utilizat es la dispersion de soupre sus lei vinhas car aquel element permet d'empachar l'aparicion dau parasit e de lo destrurre en cas de contaminacion. Dempuei leis ans 1970, es tanben possible d'utilizar de produchs antifongics pus complèxes, coma leis inibitors de la sintèsi deis esteròus, per eliminar la malautiá.

## Liames intèrnes

* Mildió, autra malautiá parasitària de la vinha.
* Parasitisme.
* Soupre.
* Vinha.
* Vin.
* Viticultura.


## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Alain Reynier, *Manuel de viticulture : guide technique du viticulteur*, París, Éd. Tec & doc, 2011.
* **[[francés|(fr)]]** Pierre Viala, *Les maladies de la vigne*, París, G. Masson, 3 edicion, 1893.

## Nòtas e referéncias
Solfatara (fumaròla)

[thumb|right|Una solfatara dins lo crater dau [Kawah Ijen.]]

Una **solfatara** es un tipe de fumaròla volcanica qu'emet de quantitats importantas de sofre. Per extension, lo terme pòt designar los depaus sofrats eles-memes. Lo mot ven de la Solfatara, un crater volcanic dels Champs Flegreus. Pasmens, de solfataras son presentas sus mai d'un volcan. La mai conoissua es benlèu aquela dau Kawah Ijen, un volcan indonesian qu'es l'objecte d'una esplecha miniera directament dins son crater.

## Ligams internes

* Fumaròla.
* Sofre.
* Volcan.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias