Civilizacion astèca

[thumb|right|250px|La [pèira dau Soleu, calendièr deis Astècas]]

Leis **Astècs** èran un pòple autoctòn de Mesoamerica que formèt un empèri e una civilizacion precolombiana importants en Mexic au sègle XV. L'estat astèca foguèt creat dins lo corrent dau sègle XIII. Inicialament febles e vassaus destats mai poderós, leis Astècas capitèron de formar una aliança solida amb doas autrei vilas durant leis annadas 1420 que venguèt la premiera poissança de la region e formèt finalament un empèri. La superficia daquel empèri foguèt aumentada per lei sobeirans successius fins a 1519 e larribada dei conquistadors espanhòus dHernán Cortés. Après una guèrra de dos ans entre 1520 e 1521, leis Astècas foguèron vencuts e lor capitala, Tenochtitlan, destrucha e annexada au Reiaume dEspanha.

## Istòria

### Leis originas e la formacion dau poder astèca

Lorigina precisa dau pòple astèca es mau coneguda mai probablament situada dins una region dau nòrd dAmerica Centrala. A partir dau sègle VI, divèrsei pòples acomencèron de migracions vèrs lei regions sud de Mexic. Leis Astècas serián entre lei darriers que realizèron aquela migracion probablament durant lo sègle XII. En 1258, pervenguèron a Chapultepec dins la region de la vila actuala de Mexico. Foguèron sota la dominacion de Culhuacan quèra un deis estats pus poderós de la region. Pasmens, leis Astècas foguèron atacats per Azcapotzalco, ciutat-estat rivala de Culhuacan, e rebutats de Chapultepec. En 1299, Cocoxtli, lo cap de Culhuacan, permetèt donc linstallacion deis Astècas sus lei tèrras de Tizapan. Aquela installacion entraïnèt lor integracion a la cultura de Culhuacan.

Puei, segon la tradicion astèca, fondèron la vila de Tenochtitlan en 1325 sus una illa dau lac Texcoco. En 1375, elegiguèron lor premier cap, Acamapichtli, que veniá duna dinastia toltèca de Colhuacan. Fins a 1428, Tenochtitlan demorèt vassala dAzcapotzalco. Defèct, aquel estat èra vengut una poissança regionala fòrça importanta, probablament sens equivalent dempuei lafondrament de la civilizacion toltèca. Ansin, per exemple, lo tresen cap astèca conegut, Chimalpopoca, èra vassau dAzcapotzalco.

### La Tripla Aliança e lapogèu de lEmpèri Astèca

En 1426, lo cap astèca Chimalpopoca foguèt capturat per Maxtla, eiretier dau rèi Tezozomoc, sobeiran dAzcapotzalco. Foguèt tuat pauc après. Aquela mòrt entraïnèt una reaccion fòrta deis Astècas que capitèron de formar una aliança ofensiva, coneguda sota lo nom de la , amb lei vilas de Texcoco e de Tlacopan per batre Maxtla. Puei, après aqueu succès, aquela aliança bateguèron lei fòrças dAzcapotzalco e conquistèron la vila en 1430.

Lo desnosament de la guèrra causèt pas la fin de la Tripla Aliança mai Tenochtitlan demorèt la vila pus influenta. Ansin, après lo rèine dItzcoatl (1428 - vèrs 1440), lo rèine de Moctezuma I, ajudat per son frairastre Tlacaelel, estend la dominacion astèca vèrs Puebla, Oaxaca e Guerrero. Dau temps daquelei conquistas, la societat astèca foguèt prefondament reformada au nivèu de sa religion e de son istòria oficiala. Ansin, aqueu periòde es probablament lorigina dei rites religiós necessitant un nombre important de presoniers capturats durant de guèrras limitadas contra leis estats vesins.

Lextension de lEmpèri se persègue durant lo rèine dAhuitzotl (1486 - 1502) que foguèt remplaçat per Moctezuma II après sa mòrt. Aqueu darrier contunièt lorganizacion administrativa de lEmpèri. De mai, capitèt destendre lEmpèri vèrs lo sud e la civilizacion astèca agantèt son apogèu. Ordenèt pereu la reconstruccion de la capitala devastada per una inondacion.

### Linvasion espanhòla e la fin de la civilizacion astèca

[thumb|Representacion dau sègle XVII dau [sètge de Tenochtitlan.]]

En 1519, lei fòrças dau conquistador Hernán Cortés desbarquèron sus lei còstas mexicanas. Concluguèron una aliança amb lo reiaume de la confederacion de la ciutat de Tlaxcala, estat enclavat dins lEmpèri Astèca e enemic de la Tripla Aliança. Puei, leis Espanhòus arribèron a Tenochtitlan, amb seis aliats, lo 8 de novembre de 1519. Foguèron inicialament aculhits pacificament per Moctezuma II mai la mesfisança aumentèt lèu. Cortés capturèt Moctezuma e assaièt dobtenir sa somission per contraròtlar lEmpèri Astèca dun biais legau.

Pasmens, Cortés deguèt quitar la capitala astèca amb la màger part de sei tropas per luchar contra Panfilo de Narvaez, un conquistador rivau, desbarcat amb una armada pus importanta. Gràcias a la corrupcion, Cortés capitèt dobtenir lo sosten duna partida dei soudats de de Narvaez e lo poguèt capturar après una ataca sospressa contra son camp. Poguèt tanben renforçar sei forças amb lei soudats de de Narvaez e tornar a Tenochtitlan.

Enterin, durant labséncia de Cortés, leis astècas se revoutèron contra la garnison espanhòla que foguèt blocada dins un palais de la capitala. Lei renfòrç dirigits per Cortés intrèron dins Tenochtitlan lo 24 de mai e foguèron tanben pres a la leca dins lo palais dAxaycatl. Incapables de resistir de temps, leis Espanhòus capitèron de senfugir de nuech lo 30 de junh mai sofriguèron de pèrdas importantas. Pasmens, arrestèron la còntraofensiva astèca lo 7 de julhet de 1520 a la batalha dOtumba. Cuitlahuac venguèt lo cap novèu deis Astècas après la mòrt, dins de circonstàncias mau conegudas, de Moctezuma II.

Après aquela batalha, leis Espanhòus se poguèron retirar vèrs Tlaxcala onte formèron una armada novèla amb seis aliats. De mai, una epidemia de variòla sestendèt dins la region menada per leis Europèus. Causèt la mòrt de miliers dabitants e afebliguèt fortament lEmpèri Astèca. Ansin, lo 7 de decembre de 1520, Cuitlahuac moriguèt de la malautiá e son cosin Cuauhtémoc li succediguèt. En abriu de 1521, Cortés tòrna a Tenochtitlan amb una armada renforçada per de soudats venguts dau rèsta dei colonias espanhòulas e acomença lo sètge de la vila que foguèt conquistada après una resisténcia acarnada lo 13 dagost. Lo rèi Cuauhtémoc foguèt capturat e lei pèrdas astècas foguèron fòrça importantas, probablament de desenaus de miliers de tuats.

### Lo periòde coloniau e lo declin de la populacion

Après la conquista per lei conquistadors, divèrseis epidemias de malautiás importadas dEuròpa per leis Espanhòus decimèron la populacion dAmerica Centrala, especialament dins la region de Mexico, nom novèu de Tenochtitlan. Ansin, lo nombre dabitants evoluciona de 20 milions en 1521 a solament 1,6 milions en 1618. De mai, dins leis annadas 1520, lei caps principaus deis Astècas foguèron acusats de complòt o de traïson e condamnats a mòrt. Per exemple, foguèt lo cas de Cuauhtémoc que son execucion en 1525 marca la fin definitiva de lEmpèri Astèca.

## Organizacion politica e sociala

### Lorganizacion politica

Lorganizacion politica de la societat tèn tres nivèus principaus que son la familha, lo calpulli e laltepetl :
* Lo calpulli èra una organizacion dunei familhas sota lautoritat dun cap locau que deviá repartir lei tèrras e lo trabalh en cambi dun tribut. La talha dun calpulli èra variada e podiá se situar entre un domeni agricòla e una vila. Cada calpulli teniá un temple e una escòla darts militars. Certanei calpullis èran especializats, per exemple, dins lo comèrci.
* Laltepetl èra una ciutat-estat e regropava unei calpullis. Èra dirigit per un cap dich « tlatoani ». Aqueu tèrme podiá designar au còp lo territòri de laltepetl e sa populacion. Leis altepetls èran relativament autonòms e podián formar dalianças coma, per exemple, lei tres vilas de la Tripla Aliança. Enfin, quand un tlatoani capitava destendre sa dominacion sus dautrei tlatoanis, podiá venir *« huey altepetl »*, títol significant « grand tlatoani ».
Au començament de la conquista espanhòla, lEmpèri Astèca èra devesit en 38 províncias liadas per dacòrds mai o mens constrenhents, especialament per lo pagament dei tributs. Au nivèu locau, lei tlatoanis vencuts per leis armadas astècas èran generalament restaurats après la guèrra. Avián una autonomia importanta a condicion de pagar lo tribut demandat.

### La ierarquia dei membres dau govèrn e de lestat

#### Lo tlatoani

thumb|Representacion dau tlatoani.

Cada ciutat-estat aviá generalament lestatut daltepetl e èra alora dirigida per un sobeiran dich *tlatoani*. Aquelei sobeirans èran de la mema familha, mai la succession se debanava pas totjorn de paire en fiu car lei cosins, lei fraires e leis oncles avián tanben de drechs au tròne. De mai, au començament de lIstòria astèca, lo tlatoani èra designat per una assemblada generala de guerriers. Vèrs la fin de lEmpèri, lestatut dau tlatoani de Tenochtitlan, vengut *huey tlatoani* après lei conquistas astècas, èra considerat coma mieg divin. Pasmens, èra totjorn elegit per un grand conseu e lo vòte deviá èsser aprovat per leis autrei membres de la Tripla Aliança (Texcoco e Tlacopan). Lo membre de la familha mai competent èra donc generalament elegit. La nominacion veniá definitiva tre que lemperaire novèu aviá mostrat de pròvas de sei capacitats, generalament per la conquista dautrei províncias.

Lo poder dau tlatoani èra principalament la direccion deis afaires exteriors de la vila e la realizacion dei ceremònias religiosas per protegir la ciutat. Aviá de conselhiers quèran lo Cihuacoatl, cap dei fòrças armadas, e certanei grands dignitaris. De mai, certanei tlatoanis, coma aqueu de Texcoco, avián de conseus permanents per certanei subjèctes, coma leis afaires militars, lei finanças, la musica... etc.

#### Lei grands dignitaris

thumb|Estatua representant lo cihuacoatl.

En fòra dau tlatoani, leis autrei personatges importants dau govèrn duna ciutat-estat èran lei responsables militars. Lo premier èra lo Cihuacoatl quèra lo cap deis armadas e tanben lo jutge deis apelacions o lo remplaçant dau tlatoani. De mai, quatre autrei conselhiers acompanhavan lo cihuacoatl per lo comandament de larmada. Totei lei conselhiers èran membres dau Grand Conseu que se podiá opausar tres còps ai decisions de lemperaire.

### La ierarquia deis abitants e de la societat astèca

Au moment de linvasion espanhòla, la societat astèca èra fòrtament ierarquizada a lentorn de cinc grops sociaus principaus : la noblesa, lo clergat, lei marchands, lei roturiers non marchands e leis esclaus.

#### La noblesa

La noblesa èra la classa a la cima de la societat e dau poder astèca. Foguèron dichs dignitaris, senhors o cacics per lei cronicaires espanhòus. Sei membres èran generalament elegits ai foncions administrativas, militaras o religiosas per sei conciutadans. Puei, aqueleis eleccions devián èsser confirmadas per lo poder. Per assegurar sei ròtles, lei membres de la noblesa recebián de revenguts dei tèrras e una partida dei tributs pagats per lei pòples de lEmpèri Astèca. De mai, èran dispensats dau pagament de limpòst. Pasmens, au moment de la conquista, la noblesa èra a venir pauc a pauc una classa ereditària. Defèct, seis enfants avián automaticament accès ais escòlas melhoras e certanei familhas acomencavan de se crear de parents dorigina divina per legitimar lor permanància au poder.

#### Lo clergat

Lo clergat èra la segonda classa de la societat astèca per òrdre dimportància, en causa de son caractèr religiós fòrça prononciat. Lei prèires èran tanben dispensats dimpòsts e avián una formacion similara a la noblesa. Son estructura èra fòrça ierarquizada. Ansin, lei províncias èran dirigidas per de prèires superiors. Un ròtle pròche daqueu de vicari generau èra tengut per lo Mexicatl Teohuatsin de Tenochtitlan, la capitala astèca.
Lo ròtle principau dei prèires èra la realizacion de rituaus e ceremònias religiós. Pasmens, avián tanben una activitat sociala importanta, especialament au nivèu deis espitaus.

#### Lei marchands

Lei marchands, dichs « pochteca », èran un grop sociau especiau en causa dei particularitats dau comèrci dAmerica Centrala. Defèct, lei marchands formavan dexpedicions relativament luenchas amb un caractèr militar força important per la proteccion dei caravanas. De mai, aqueleis expedicions avitalhavan Tenochtitlan en produchs exotics e certanei marchands podián tanben servir despions.

Ansin, la classa dei marchands teniá de quartiers e de tribunaus pròpris, èra dispensada dei servicis personaus e dei trabalhs publics organizats per lEstat. De mai, seis enfants podián anar ais escòlas reservadas a laristòcracia. Enfin, lei marchands podián portar de joièus en òr e de vèstits luxuós per certaneis ocasions meme saquelei demostracions de richessa èran limitadas per evitar de turtar lei privilègis de la noblesa.

#### Lei roturiers non marchands

Lei roturiers non marchands formavan de grops diferents en foncion de lactivitat o de la possession de tèrras :
* lei « macehualtin » èran la màger part de la populacion e exercissián lei mestiers dartesans, dartistas o de païsans. Devián participar ai òbras publicas de lEstat, realizar un servici militar e pagar un tribut. Èran gropats en « calpulli » quaviá la possession collectiva dei tèrras. Cada familha recebiá lo drech dutilizar una partida daquelei tèrras.
* una partida dei « macehualtin » formavan una aristòcracia inferiora (guerriers aiglas o guerriers jaguars) a la noblesa dei grands dignitaris gràcias au servici militar. Defèct, lei soudats pus meritants avián la possibilitat de venir « cuauhpilli » e dobtenir certanei privilègis de la noblesa.
* Lei « mayeque » èran una classa inferiora ai « macehualtin » que fasián pas partida dun « calpulli ». Devián cultivar lei tèrras dei senhors.
* Lei « tlalmaitl » èran de païsans sensa tèrras quèran pas considerats coma de ciutadans astècas. Pagavan donc pas dimpòst mai devián far lo servici militar.

#### Leis esclaus

Leis esclaus èran la proprietat dun mèstre e avián de drechs civics. Dunei, capturats durant una guèrra, èran destinats ai sacrificis umans de la religion astèca. Leis autreis, dichs « tlatlacotin » venián esclaus per divèrsei rasons coma la realizacion dun delicte o la venda per de parents, o per desperelei, durant una famina o per pagar un deute. Lo tractament deis esclaus sembla dèsser estat bòn. Certanei podián tenir de bens e, de còps, dautreis esclaus. Leis enfants desclaus èran libres. Leis esclaus podián comprar lor libertat o èsser liberats per lor mèstre o a sa mòrt.

## Economia

Leconomia de lEmpèri èra facha de tres domenis principaus quèran lagricultura, lo comèrci e lei tributs pagats per sei províncias diferentas. Lagricultura èra capabla de norrir una populacion importanta gràcia ai culturas de gròs blat, de faiòus, de cocordas o de pebrons. En revenge, lo norrigatge, principalament de dindons, demorèt limitat. Dautra part, un sistèma de cambis e de comèrci fòrça dinamic existissiá entre lei regions de lEmpèri, especialament entre lei tèrras autas e lei zonas pròchas dei còstas. Lei vilas importantas de lEmpèri èran donc de centres comerciaus actius. Enfin, lo pagament dei tributs dei províncias imperialas èra tanben una fònt importanta de cambis dobjèctes preciós o corrents.

### Agricultura

La prosperitat de la civilizacion astèca foguèt permesa per leficacitat duna agricultura capabla de norrir de milions dabitants. Conoissián de tecnicas de construccion de bancaus e daigatges. De mai, leis Astècas capitèron de restaurar e de melhorar lei sistèmas daigatges dei civilizacions precedentas de la region.Dins certanei regions, coma lo lac Xochimilco, existissiá tanben de culturas flotantas fòrça fertilas.

La planta pus cultivada èra lo gròs blat quèra transformat en tortilla. Leis autrei culturas principalas èran lavocat, lei faiòus, lei cocordas, lei trufas, la sàuvia e lo pebron. De mai, dins lei regions litoralas, existissiá tanben de culturas de coton, de cacau e daubres dau cauchó.

### Comèrci

thumb|Representacion de marchands astècas.

Lo comèrci astèca èra fòrça desvolopat, especialament entre lei regions autas e aquelei dau litorau. Lei cambis pertocavan lei recòltas dei zonas autas coma lo gròs blat e lei produchs preciós dei regions litoralas coma lei plumas, lobsidiana, lo cacau o lo coton. Aquelei produchs èran generalament venduts sus lei mercats dei vilas. Aquelei mercats, coma aqueu de Tlatelolco, avián una importància granda e podián recebre  visitaires cada jorn. Se debanavan generalament dun biais setmanier per un vilatge tipic. Pasmens, aqueu ritme èra jornadier dins lei grandei vilas. De vendre de produchs en defòra dei mercats èra defendut e lei pretz èran fixats per lo cap dei marchands.

### Tribut

Lo sistèma dei tributs pagats per certanei províncias de lEmpèri èra un ensems de cambis de produchs parallèl au comèrci oficiau. Defèct, per una província, lintegracion dins lEmpèri aviá davantatges coma lo desvolopament dau comèrci, lo mantèn duna autonomia vertadiera e una proteccion contra leis autrei pòples de la region mai tanben dinconvenients coma lo pagament dun tribut per la populacion. Lei produchs inclús dins lei tributs èran similars ai marchandisas vendudas sus lei mercats. Èran donc de materiaus preciós coma coton o pluma e egalament de produchs quotidians coma lo manjar. Aquelei tributs èran diferents segon lei regions e pagats un a quatre còps dins lan.

### Moneda

LEmpèri Astèca aviá un sistèma de monedas basat sus lei favas de cacau e sus de longors de teissut de coton. Lei favas èran utilizadas per lei crompas pichonas de la vida vidanta. En revenge, lei longors de coton, dichas « quachtli », èran destinadas ai crompas pus importantas. Diferentei qualitats de teissuts existissián. Aqueu sistèma de moneda permetèt principalament lei cambis sus lei marcats.

## Religion

La religion astèca es caracterizada per lo politeïsme e lassociacion duna divinitat o dun rite per cada instant de la vida. Lei dieus principaus son Quetzalcoatl (dieu de la civilizacion), Tezcatlipoca, Tlàloc (dieu de la plueja), Chalchitlicue (frema de Tlàloc), Metztli, Cihuacoatl, Ilamatecuhtli e Mixcóatl. Lei prèires avián un ròtle important car èran lei solets que podián contraròtlar lei fòrças de la natura. Un ensems de calendiers liturgics precís reglava e ordenava totei lei ceremònias. Aquelei èran marcadas per lutilizacion frequenta dei sacrificis dumans capturats pendent lei guèrras contra leis estats vesins.

### Lo panteon, la mitologia dei dieus astècas e lei rites

thumb|Representacion de Huitzilopochtli, dieu principal de la religion astèca.

Leis Astècas avián doas formas principalas per lei manifestacions subrenaturalas quèran dichas « teotl » e « tēixiptla ». La « teotl » designava una fòrça impersonala impregnant lo monde. En revenge, lo « tēixiptla » designava lei representacions fisicas (dieus, idòlas...) de la « teotl » e lactivitat religiosa umana per aquelei representacions.

La religion astèca èra una mescla dei religions astèca e dei pòples pus ancians de la region. Coma per leis autrei religions de Mesoamerica, lobservacion dau cèu aviá donc un ròtle important. Lei dieus principaus deis Astècas èran donc Huitzilopochtli, dieu dau Soleu e de la guèrra, Tlaloc, dieu de la plueja e Quetzalcoatl, la sèrp emplumada, dieu de la civilizacion, dorigina probablament toltèca. Pasmens, existissiá un nombre fòrça important de dieus car la màger part deis objèctes o manifestacions naturaus èran restacats a un dieu particular. Ansin, per exemple, 400 dieus diferents èran restacats a la saba de lagava.

La mitologia astèca depintava una seria de mondes destruchs per de desastres generalament entraïnats per lor Soleu :
* Lo premier foguèt destruch per dinondacions causant laparicion de peis a partir dumans subrevivents. 
* Lo segond foguèt destruch per lo fuòc. Lei subrevivents venguèron alora danimaus. 
* Lo tresen foguèt destruch per de tèrratrems e datacas de bèstias fèras.
* Lo quatren sacabèt per la transformacion deis abitants en moninas. 
* Lo cinquen foguèt destruch per una inondacion dau tipe diluvi. Solament un pareu subrevisquèt a la cima duna montanha. Après lo desastre, poguèron poplar tornarmai la Tèrra que conoguèt lo pòple astèca.

Dautra part, en fòra dei dieus, leis Astècas avián tanben un nombre important de supersticions e de rites quotidians. Certanei, especialament per lei naissenças, lei maridatges e la mòrt, èran pus importants.

### Lei calendiers astècas

thumb|Extrach dun calendier astèc.

Leis Astècas avián tres calendiers liats a la mitologia astèca, influenciats per lei calendiers maias :
* Lo « tonalpohualli » ques un calendier sacrat de 200 jorns assemblats en 20 grops tenent 13 jorns. Un simbòl èra tanben associat ai grops e ai jorns.
* Lo « xiuhpohualli » ques un calendier solar de 365 o 365,25 jorns. Lannada es devesida en 18 mes de 20 jorns mai un mes pus pichon de cinc jorns considerats coma nefasts, probablament amb un jorn suplementari cada quatre annadas.
* Un calendier de 584 jorns basat sus lei cicles de Vènus.

### Lei prèires e lei centres religiós

[thumb|Roïnas dau temple Mayor en [2008.]]

Dins la religion astèca, lei prèires avián un ròtle important car èran lei solets que podián contraròtlar lei fòrças de la natura. Ansin, la preséncia dun prèire èra necessaria per la màger part dei rites principaus. Per exemple, lo nom deis enfants èra chausit per un prèire quatre jorns après la naissença. Lo clergat èra fòrça organizat e ierarquizat. Ansin, lo cap dau temple de Huitzilopochtli de Tenochtitlan aviá un ròtle important, especialament per lei ceremònias oficialas de lEstat. Pasmens, leis autrei clergats dei dieus principaus dau panteon demoravan independents dei prèires de Huitzilopochtli e avián lor ierarquia e lor importància pròprias.

Lei centres religiós principaus èran aquelei de Tenochtitlan e de Cholula. Lo modèl dei temples astècas es una piramida amb una plaça granda davant un costat. De mai, certanei temples avián una plataforma a la cima per la realizacion dei ceremònias pus importantas. Dautra part, se bastissiá regularament un revestiment novèu. Ansin, lei temples dei dieus principaus de la religion astèca aumentavan pauc a pauc lor talha gràcias a lempielament regulars de revestiments. Enfin, vèrs la basa de la piramida, èran situats lei lotjaments dau personau coma lei prèires o lorquèstra e lei dançaires dau temple.

Lo temple principau de lEmpèri Astèca èra lo « Templo Mayor » situat au centre de Tenochtitlan. Èra una piramida duna autor de 45 mètres que teniá a sa cima dos temples consacrats ai dieus Tlaloc e Huitzilopochtli. Fasiá partida dun ensems mai impausant amb dautrei temples duna talha importanta quèran dedicats a Chicomecoatl, Tezcatlipoca, Quetzalcóatl e a quatre dieus dei pòples conquists.

### La practica dei sacrificis umans

La practica dei sacrificis umans èra una caracteristica importanta de la religion astèca, especialament per leis Europèus crestians dau sègle XVI. Aquela practica existissiá dins la màger part deis estats dAmerica Centrala. Pasmens, leis Astècas lestendèron a un nivèu pus desvolopat e desconegut a respèct deis autrei pòples de la region. Per exemple, lo codex Telleriano-Remensis, un document astèca originau dau sègle XVI, parla de  sacrificis per la renovacion dau Templo Mayor en 1487.

La màger part dei sacrificats èran probablament desclaus capturats durant una guèrra. Defèct, cada an, leis Astècas mandavan dofensivas contra certaneis estats per obtenir de presoniers per sei ceremònias de sacrificis. Lexemple pus conegut es lestat de Tlaxcala, totalament enclavat dins lo territòri de la Tripla Aliança, que foguèt laliat principau deis espanhòus pendent la conquista de lEmpèri Astèca. Pasmens, es possible que certanei sacrificats èran volontaris per èsser divinizats après lo rite. Enfin, certanei ceremònias necessitavan de personas especialas coma de nanets o de gibós.

## Literatura

Lo nahuatl, o astèca classic, escrich amb de caractèrs latins, es la lenga duna literatura rica de qué la màger part a disparegut pendent o après la conquista espanhòla. Un subjècte important èra la narracion istorica. Ansin, existís un nombre grand de *codex* contant de fachs istorics, de legendas o de genealogias que son donc de fònts fòrça preciosas per lei recèrcas sus leis Astècas.

### La lenga e lescritura astèca

thumb|Pagina escricha en nahuatl amb de comentaris en espanhòu.

La lenga deis Astècas èra lo nahuatl. Èra escricha, avans la conquista espanhòla, amb un sistèma dideogramas, de pictogramas e de simbòls fonetics. Son utilizacion èra limitada ais elèits e èra un simbòl de poder dins la societat astèca. Permetèt lenregistrament dinformacions religiosas, istoricas e economicas. Lescritura astèca dispareguèt brutalament au sègle XVI en causa de la conquista espanhòla. Defèct, la lenga foguèt victima duna desconsideracion importanta. De mai, la lucha per impausar lo catolicisme ai populacions dAmerica Centrala entraïnèt la destruccion deis escrichs astècas. Enfin, lalfabet astèca foguèt remplaçat per lalfabet latin per lescritura dau nahuatl espereu.

### Lo cant e la poesia

Lo cant e la poesia èran leis activitats mai apreciadas per leis Astècas. Organizavan de concors, de representacions e despectacles. Ansin, un nombre important de poèmas foguèt rejonch dins lo corrent de la conquista espanhòla. Lo nom de certaneis autors astècas es donc totjorn conegut coma Nezahualcóyotl, tlatoani de Texcoco e Cuacuatzin. Divèrsei tipes diferents formavan la poesia astèca. Per exemple, lo « Yaocuicatl », consacrat ai dieus e a la guèrra, lo « Teocuicatl », dedicat ai divinitats, o encara lo «  Xochicuicatl », destinat ai flors. Existissiá tanben de pèças de teatre amb orquèstra e acrobatas per lo divertiment dei nòbles.

## Arts

Leis arts astècas coneguts son principalament larquitectura quèra derivada de lart toltèca de Teotihuacan, lescultura, lo trabalh de laur, lo trabalh dei plumas e la pintura.

### Larquitectura

Larquitectura astèca foguèt destrucha dun biais sistematic per la colonizacion deis espanhòus. Pasmens, lorganizacion de centres de populacion importants es relativament ben coneguda per lei scientifics. Ansin, a Tenochtitlan, lo centre de la vila es ocupat per un quartier religiós envitoutat per una escencha. Aqueu quartier assosta unei temples, descòas religiosas, de palais... etc. Lei temples avián sovent una forma rectangulara e piramidala. Lei temples circulars èran rars e probablament dedicats au dieu dau vent. A la cima de la piramida, se situa una plataforma amb un santuari pichon. Leis ostaus astècas avián pas de fenèstras e tenián una cort interiora amb un jardin e un banh de vapor. Leis abitants modèsts avián una teulissa de palha. En revenge, leis ostaus dei dignitaris astècas avián dos estancis e una teulissa.

### Lescultura

thumb|Estatua religiosa astèca.

Coma per larquitectura, la màger part deis esculturas astècas foguèron destruchas per leis espanhòus. Pasmens, leis exemplars conservats mòstran que leis Astècas èran capables descultar divèrs materiaus coma la pèira, la fusta, lei metaus preciós, lei pèrlas e lei pèiras preciosas. Destatuas religiosas e profanas existissián. Ansin, lei bastiments religiós èran decorats per destatuas representant danimaus o datributs dei dieus, coma de sèrps o de tèstas de granolhas. Lei pèças profanas èran generalament comandadas per lei sobeirans e leis emperaires.

### La pintura

Lart de la pintura èra fòrça desvolopat per la decoracion dei muralhas de temples e de palais. Aqueleis òbras foguèron destruchas per la colonizacion e levangelizacion de la region. Pasmens, lei fragments descubèrts per lei scientifics mòstran lexisténcia de representacions pintadas de dieus. De mai, leis escrichs e lescritura astècas èran de tieras dimatges sonhosament dessenhadas e coloradas.

## Referéncias

## Bibliografia

*  Manuel Aguilar-Moreno, *Handbook to Life in the Aztec World*, Oxford University Press (2007), 464 p. (ISBN 0-19-533083-8) 
*  Nigel Cawthorne (trad. Daniel Alibert-Kouraguine), *Lart des Aztèques*, Solar (1999), 96 p. (ISBN 2-263-02860-9) .
*  Georges Duby (dir.), *LHistoire du monde. Le Moyen Âge*, Larousse (1994) (ISBN 2-03-209002-3) .
*  Christian Duverger, *Lorigine des Aztèques*, Seuil, coll. « Points Histoire » (2003), 432 p. (ISBN 2-02-059075-1) .
*  Christian Duverger, *La Fleur létale*, Seuil, coll. « Recherches anthropologiques » (1979) (ISBN 2-02-005169-9) .
*  Christian Duverger, *Lesprit du jeu chez les Aztèques*, Walter de Gruyter (1978) (ISBN 90-279-7664-3) .
*  Michel Graulich, *Le sacrifice humain chez les Aztèques*, Fayard, 2005, 415 p. (ISBN 2-213-62234-5) 
*  Paul Hosotte, *LEmpire aztèque, impérialisme militaire et terrorisme dÉtat*, Economica (2001).
*  Eduardo Matos Moctezuma, *Tenochtitlan, Fondo de Cultura Económica & El Colegio de México*, coll. « Obras de Historia / Ciudades » (2006), 191 p. (ISBN 968-16-8118-5) .
*  Michel Mourre (dir.), *Dictionnaire Encyclopédique dHistoire*, Bordas-Sejer (2004) (ISBN 2-04-027055-8).
*  Esther Pasztory, *A Civilization Going Mad. The Aztecs in Western Thought*, dins *Arqueología e historia del Centro de México : Homenaje a Eduardo Matos Moctezuma* (2006), p. 638-643  (ISBN 968-03-0180-X).
*  Jacques Soustelle, *Les Aztèques*, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je? » (2003), 128 p. (ISBN 2-13-053713-8) .
*  Jacques Soustelle, *Les Aztèques à la veille de la conquête espagnole*, Hachette Littératures (2002) (1 edicion en 1955), 318 p. (ISBN 2-01-279080-1) .
*  Jacques Soustelle, *LUnivers des Aztèques*, Hermann, coll. « Savoir » (1997).
*  Berdan, Frances F. and Patricia Reiff Anawalt (1997) *The Essential [[Codex Mendoza]]*. University of California Press, Berkeley. ISBN 0-520-20454-9.
*  Cortés, Hernan (1987) *Letters from Mexico*. Nòva edicion. Traduch per Anthony Pagden. Yale University Press, New Haven. ISBN 0-300-03724-4.
*  Díaz del Castillo, Bernal (1963) *The Conquest of New Spain*. Traduch per J. M. Cohen. Penguin, New York. ISBN 0-14-044123-9.
*  Díaz, Gisele and Alan Rogers (1993) *The [[Codex Borgia]]: A Full-Color Restoration of the Ancient Mexican Manuscript*. Dover Publications, New York. ISBN 0-486-27569-8.
*  Durán, Fray Diego (1971) *Book of the Gods and Rites and The Ancient Calendar*. Traduch per Fernando Horcasitas and Doris Heyden. University of Oklahoma Press, Norman. ASIN B000M4OVSG. ISBN 0-8061-1201-8 (edicion de 1977).
*  Durán, Fray Diego (1994) *The History of the Indies of New Spain*. Traduch per Doris Heyden. University of Oklahoma Press, Norman. ISBN 0-8061-2649-3.
*  Garganigo *et al.*, (2008) *Huellas de las Literaturas Hispanoamerica*. 3 edicion. Prentice Hall, New Jersey. ISBN 0-13-195846-1.
*  Zorita, Alonso de (1963) *Life and Labor in Ancient Mexico: The Brief and Summary Relation of the Lords of New Spain*. Traduch per Benjamin Keen. Rutgers University Press, New Brunswick. ASIN B000INWUNE. ISBN 0-8061-2679-5 (1994 paperback).