open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dieudonné

**Dieudonné**, nom de scena de **Dieudonné M'Bala M'Bala**, es un umorista, actor e militant politic francés que naissèt l'11 de febrier de 1966 a Fontenay-aux-Roses (Auts de Sèina).

Dieudonné si faguèt conéisser coma umorista dins leis ans 1990. Dins la segonda mitat d'aqueu decenni, s'engatgèt totjorn mai en politica en participant especialament a mai d'un escrutinh electorau.

Particularament controversiat en rason de mai d'una de sei presas de posicion, Dieudonné veguèt son imatge public si modificar progressivament au cors deis ans 2000 : au moment que lo classavan a senèstra dins leis ans 1990, desenant d'associacions antiracistas nombrosas lo condamnan e de formacions e movements politics nombrós lo considèran coma una personalitat d'extrèma drecha, ensin qu'una gròssa part de la pressa nacionala que l'acusan especialament d'antisemitisme. Eu contèsta aqueleis acusacions e si presenta coma un republican antisionista anticomunautarista e afièrma que representa la "senèstra veritabla".
Presidiau

[thumb|right|Lo sieti dau presidiau de [Flandra a Bailleul]]
Lo **presidiau** (var. **presidial**) era un tribunau de justícia dau Regim Ancian creat au segle XVI.

En genier de 1551 (calendier julian), lo rei Enric III de França, desirós d'assolidar son sistema judiciari, instituiguet per edicte reiau los presidiaus. Ne creet un per bailiatge e seneschauciá. Segon l'edicte de març de 1551 (calendier julian), fugueren creats 60 presidiaus, que 32 dau ressòrt dau Parlament de París. En foncion daus besonhs e de las necessitats (ressorsas dau Tresaur, annexion de noveu territòri...), lo nombre daus presidiaus atenguèt 100 en 1764.

Ierarquicament plaçat entre lo bailiatge e lo parlament, lo presidiau estatuissiá sus los afars civils que lor objècte era inferior a 250 liuras tornesas en capital o entre 10 e 20 liuras tornesas de renda. La senténcia s'executava per provision pasmens l'apel.

Lo presidiau interveniá pas dins los afars de mau estimar en valor o si los montants eran superiors a las 500 liuras tornesas, dins los afars concernissent l'estat o la qualitat de las personas, los afars eclesiastics... Dins 'queus cas, lo bailiatge restava competent.

Lo presidiau era tanben competent dins los afars criminaus concurrentament e per prevencion aus prebòsts e luectenents criminaus si decretava avans ilhs o lo mesme jorn.

Coma totas las jurisdiccions dau Regim Ancian, los presidiaus fugueren suprimits en 1790 per decret de l'Assemblada Nacionala.
Reiaume de Leon

Lo **Reiaume de Leon** qu'esté un deus reiaumes medievaus d'Espanha, successor deu Reiaume d'Astúrias, qui avó un ròtle dens la Reconquista e la formacion deus reiaumes crestians successius de l'occident peninsular. La capitau qu'èra Leon.
Estratovolcan

[thumb|Lo [Mont Fuji, en Japon, es un exemple d'estratovolcan.]]
Un **estratovolcan** es un volcan que l'estructura es constituida per l'acumulacion de coladas de lava e de piroclasts (tefra) al cors dels diferents estadis eruptius, abitualament violents. Los estratovolcans prenon una forma conica amor de sa lava pastosa qu'es pas de bon circular, fasent de depaus de cendres e d'escorias mai que mai prèp de la chiminèia volcanica. Eissits d'un magmatisme de subduccion, sas erupcions son explosivas, de tipe vulcanian, estrombolian, pelean o plinian. La forma del volcan es generalament conica fins que, en seguida d'una nòva explosion del volcan, se forma un nòu còn pel cratèr o la caldera. Atenhon en general de grandas nautors e sos pendisses son prononciats (de còps que i a fins a 45 °).
## Creacion
[thumb|left|Esquema de la zona de [subduccion e un estratovolcan associat.]]
Los estratovolcans son comuns dins las zonas de subduccion, formant de cadenas al long dels limits de la placa tectonica ont l'escòrça oceanica s'escola jos l'escòrça continentala (es lo 'volcanisme d'arc continental', per exemple, la cadena de las Cascadas en Canadà, o los Andes centrals) o jos una autra placa oceanica (per exemple, las Illas Aleutianas en Japon). Lo magma que forma los estratovolcans s'enauça quand l'aiga contenguda dins los minerals idratats e la ròca basaltica porosa de l'escòrça oceanica superiora se libera contra la ròca del mantèl terrèstre de l'astenosfera dessubre de la capa oceanica. La desliurança de l'aiga del minerals idratats se nomena "desidratacion", e se produtz a pressions e temperaturas específicas per cada mineral, a mesura que la placa davala a de grandas prigondors.
Francés Conòrd

**Francés Conòrd**, vadut en 1882 a l'Esparra, mòrt en 1973 a Sent Arlòdi (Medòc), es un felibre occitan, poèta e escrivan d’expression occitana.

## Biografia
Originari dau nòrd dau Medòc, hilh de paisans e paisan eth-mèsme, estut, de las annadas 1900 abans, un daus membres los mèi actius de l’Escòla dau Medòc, cercle felibrenc fondat dau costat de L’Esparra pre quate autes poètas medoquins tartucats pre reviscolar la lenga occitana : son frair Jausep, l’abat Lafarga, Andriu Brion e lo futur abat Danièl Bergèir. 
L’Escòla dau Medòc se caracteriza pr’una granda fidelitat au Felibritge, trencant atau damb la tradicion de l’expression gascona de Bordèu, e notadament l’escòla « patoasanta » eretèira de Mèste Verdièr. Prenent frem au seriós lo messatge mistralenc, lo grop de felibres medoquins produsirà non solament poesia e pròsa, mès tanben lexics. 
A la diferéncia de son fraire Jausep, quitèt pas jamès lo país mairau de l'Esparra–Sent Arlòdi, sonque lo temps d'una captivitat en Alemanha, de 1915 avant dusc a 1918. Es possible auge apris l'aleman ad aquesta escadença, que sembla ager après revirat òbras de poètas alemands en gascon medoquin.
Signava sas òbras «Romanilhòt daus Boishonets».
Publiquèt frem de vèrs apuei de pròsa dens mantuas revistas : *Aquitania*, *[[Armanac gascon]]*, *[[Reclams]]*, *[[Revue des Pays d’Oc]]*, *[[Revue méridionale]]*, mès mens que son frair.
Deishèt un inestimable lexic gascon medoquin.

Honts :
* Viaut, Alan, 1977. *Le Texte occitan du Médoc : inventaire bibliographique*. Bordeaux, ILTAM, Maison de las Sciéncias de l’Òmi d’Aquitània.
Jausep Conòrd

**Jausep Conòrd**, vadut en 1872 a l’Esparra, mòrt en 1949, es un felibre occitan, poèta e escrivan d’expression occitana.

## Biografia
Originari dau nòrd dau Medòc, eishut d’un mitan paisan, estut, de las annadas 1900 abans, un daus membres los mèi actius de l’Escòla dau Medòc, cercle felibrenc fondat dau costat de L’Esparra pre quate autes poètas medoquins tartucats pre reviscolar la lenga occitana : son frair Francés, l’abat Lafarga, Andriu Brion e lo futur abat Danièl Bergèir.
L’Escòla dau Medòc se caracteriza pr’una granda fidelitat au Felibritge, trencant atau damb la tradicion de l’expression gascona de Bordèu, e notadament l’escòla « patoasanta » eretèira de Mèste Verdièr. Prenent frem au seriós lo messatge mistralenc, lo grop de felibres medoquins produsirà non solament poesia e pròsa, mès tanben lexics. 
Partit d’òra entà París, dens la seguida dau deputat dau Medòc, lo conservador Dr Elissagaray. Damorèt en ligame estreit damb lo Felibritge.
Signava sas òbras « Jan d’Aquitània ».
Publiquèt frem de vèrs apuei de pròsa dens mantuas revistas : *Aquitania*, *Armanac gascon*, *Reclams*, *Revue des Pays d’Oc*, *Revue méridionale*…
Deishèt tanben una gramatica nòrd-medoquina inedita.

## Honts
* Alan Viaut: *Le Texte occitan du Médoc. Inventaire bibliographique*. Talença : Maison des sciences de l'homme d'Aquitaine, 1977, ISBN 2-85892-010-9
## Referéncias
Collegiada

'Na **collegiada** es 'na egleisa non episcopala qu'es estada confiada a un collegi de clergues o chapítol collegiau, es a dire a 'na amassada de chanonges (de nombre variable segon los luecs).

## Ròtle
Lo chapítol de chanonges (o de chanongessas) era la màger part dau temps creat (fondacion) per 'na familha senhorala, consirosa de reparar 'na fauta lorda o de preparar son salut eternau (sauvacion de l'arma) en s'assegurar la prejària quotidiana de las personas consacradas, en mai d'un luec de sepultura decent (a l'interior de l'egleisa collegiada).

Aitau, Renaud Bisin escriu dins  (dau nom de la collegiada edificada en Auvèrnhe a l'epòca de Charles VIII):
:''

En foncion de la richessa dau donaire e dau nombre de chanonges, lo fondator balha a la collegiada de las ressorsas materialas sufisentas (sensiblament daus bens fonziers) que son distribuidas sos forma de prebendas entre los chanonges; 'queus darriers son generalament chausits per lo fondator o sos eretiers.

## Nòtas e referéncias
Subduccion

En geologia, la **subduccion** es lo fenomèm que se debana al limit de doas placas tectonicas convergentas e segon lo qual una placa cabussa jos una autra e s'enfonza dins lo mantèl terrèstre. Aquestes airals del mantèl terrèstre se dison "zonas de subduccion". La velocitat del fenomèn es de 2 a 8cm l'an, es a dire a pauc près la velocitat de buta de las onglas .  

Las placas pòdon èsser formada per la litosfèra oceanica o la litosfèra continentala. Una placa oceanica pòt limpar jos una placa continentala o jos una autra placa oceanica. Las zonas  de subduccion son generalament de zonas terrèstras amb un taus enauçat de volcanisme, tèrratrems e ereccion de montanhas.
Prebostat

* Jol Regim Ancian, lo **prebostat** èra lo primièr gra de la justícia reiala.

Apareguts al sègle XI, los prebostats portavan divèrses noms segon la region: vescomtats en Normandia, vegariás en Provença, judicaturas o bailiás dins lo Miègjorn. Lo personal dels prebostats, a l'origina fòrça reduch, se desvolopèt a la fin de l'Edat Mejana per comprene de conselhièrs, de luòctenets e de procuradors reials. Lo prebostat coneissiá normalament tots los cas civils e criminals de son ressòrt, exceptat los cas reials (lèsa majestat, monedatge fals, eretgia, desòrdre public...) qu'apertenián als bailiatges, e los cas que concernissián a de nòbles e privilegiats, e recebiá l'apèl de las jurisdiccions senhoralas. Se fasiá apèl al bailiatge o a la senescalciá. Véser tanben prebòst reial.

* En Belgica lo **prebostat** designava la polícia militara de las Fòrças Belgas en Alemanha (FBA).
* En França, la Gendarmariá Prebostala o **Prebostat**
Prebòst reiau

Lo terme de **prebòst** ven dau latin *præpositus* ('prepausat', dins lo sens de "charjat"). A l'Atge Mejan e sos lo Regim Ancian, lo prebòst es un agent dau senhor o dau rei charjat de rendre justícia e d'administrar lo domeni que li es fisat.

Dins lo vielh drech francés, lo mot prebòst a mantun sens e s'aplica a mai d'un tipe de foncion. Etimologicament *(præpositus)*, s'aplica a tota persona plaçada a la testa de 'na brancha dau servici public, 'na posicion que, segon los vielhs principis, pareja un drech de jurisdiccion.

A partir dau segle XI, los capecians retiran l'administracion dau domeni reiau aus nòbles per la fisar a daus prebòsts, generalament daus roturiers rics, que possedissen lo drech de percebre los revenguts dau rei dins lor conscripcion o prebostat. 'Quela practica, favorabla a las finanças reialas, compòrta rapidament daus abús greus e, tre la fin dau segle XII, lo prebòst es contrarotlat per un baile sonat ; puei, au segle XIII, per un baile e un seneschau de pòst fixe.

Lo prebòst era a l'Atge Mejan l'intendent d'un domeni senhorau que son ròtle es d'administrar, de jutjar e de percebre las taxas. Era subordinat au baile. A mai, era charjat de gerir los bens e los revenguts au vejaire d'un mestre, d'un senhor laïc, o d'un eclesiastic. Lo prebòst encaissava los revenguts e entreteniá las bastissas, chasteus e ostaus reiaus. Lo prebòst donc venguet progressivament lo representant dau rei e de son poder dins 'na fraccion dau domeni. L'ensemble daus drechs e revenguts que levava constituissiá lo prebostat. Au segle XIV, lo poder judiciari daus prebòsts s'estendet per representar la jurisdiccion de prumiera instáncia, tan d'un punt de vista civil coma criminau. Quand lo rei concedissiá a 'na vila 'na charta de franchesas o de comuna, concedissiá tanben lo prebostat, es a dire tots los revenguts correspondents, mejançant lo versament de 'na soma fixa. Los abús e planhs daus subjectes se concentreren sus 'queu ofici.

Los prebòsts crompan 'na charja segon lo sistema d'afermatge: l'estat abandona au prebòst la percepcion daus divers impòsts valids dins lo reiaume, mejançant 'na soma d'argent. Mas aitau son de mau contrarotlar e susvelhar. Los prebòsts ne profechan per mancar a lors obligacions e fan çò que vòlen.

Quant a las finanças, los prebòsts se charjan de reculhir las rentas, es a dire lo cens, la tascha e la redevença.
Firmin Borgada

**Loís Firmin Borgada** (en francés: *Louis Firmin Bourgade*, Sant Estève de Maurs, 2 de genièr de 1884 – 1963) foguèt un escrivan occitan del país cantalés.

## Biografia
Nascut a Sant Estève de Maurs dins una familha pagesa en 1884, Firmin Borgada contunhèt lo prètzfach de sos aujòls e foguèt pagés tanben.
A la Santa Estèla de 1913 recebèt las Palmas d'Argent dins la categoria "pròsa" per son òbra *A l'ombra del cloquièr*.
Se maridèt lo 8 d'octobre de 1919 a Boisset amb Joana Paulina Julia Lacòsta.
En 1923 demissionèt de son ròtle de felibre manteneire.
## Òbras
* *A l'ombra del cloquièr* (1913)
* *Quauquas peçòtas pas mai* (1922)
Campionat del Mond d'atletisme de 2013

Los catorzens Campionats del Mond d'atletisme se debanaràn a Moscòu  en 2013.

## Pòdis
### Sénhers
#### 100 m
#### 200 m
#### 400 m
#### 800 m
#### 1500 m
#### 5000 m
#### 10 000 m
#### 3000 m obstacles
#### Maraton
#### 110 m baranhas
#### 400 m baranhas
#### Saut de naut
#### Saut amb pèrga
#### Saut de long
#### Triple saut
#### Pes
#### Disc
#### Bigatana
#### Martèl
#### Decatlon
#### Relai 4 X 100 M
#### Relai 4 X 400 M
#### 20 km marche
#### 50 km marcha

### Dònas
#### 100 m
#### 200 m
#### 400 m
#### 800 m
#### 1500 m
#### 5000 m
#### 10 000 m
#### 3000 m obstacles
#### Maraton
#### 100 m baranhas
#### 400 m baranhas
#### Saut de naut
#### Saut amb pèrga
#### Saut de long
#### Triple saut
#### Pes
#### Disc
#### Bigatana
#### Martèl
#### Eptatlon
#### Relai 4 X 100 M
#### Relai 4 X 400 M
#### 20 km marcha
## Medalhièr general

## Bibliografia
## Documents audiovisuals
## Vejatz tanben
* 
* Associacion Internacionala de las Federacions d'Atletisme
* Campionat del Mond d'atletisme

## Ligams extèrnes
* 

*   Sit oficial IAAF

## Ligams videografics
## Nòtas e referéncias
Cadena de las Cascadas

La **cadena de las Cascadas** (en anglés *Cascade Range* o *Cascade Mountains*) es una cadena de montanhas que s'estend sus la còsta oèst de l'America del Nòrd, entre los estats de Califòrnia, Oregon e l'Estat de Washington als Estats Units e la província de Colómbia Britanica en Canadà. Compren una part de l'arc volcanic de las Cascadas, en particular los volcans del mont Rainier, trescòl de la cadena amb  que domina la vila de Seattle, e del mont Saint Helens que dintrèt en erupcion en 1980. Aquest arc volcanic, totjorn actiu, comencèt sa formacion fa 36 millions d'ans en seguida de la subduccion de la placa Juan de Fuca jos la placa nòrdamericana. Los risques ligats al volcanisme i demoran importants.

Lo flume Colómbia constituís la principala discontinuitat topografica de la cadena e la travèrsa d'èst en oèst,  son bacin cobrisssent una granda part de sos pendisses. Lo relèu orientat del nòrd al sud opausa una empacha a las influéncias oceanicas doças e umidas vengudas de l'ocean Pacific. Amb l'altitud, las precipitacions importantas se traduison per des quantitats de nèu considerablas, coma al mont Baker, qu'alimenta lo pus grand systèma glaciari dels Estats Units fòra Alaska. Sul penjal oriental de la cadena, las precipitacions son fòrça mens importantas e lo clima es continental amb d'escarts pus grand de temperaturas jornalièrs e sasonièrs. 

La cadena es poblada dempuèi al mens 11 000 ans pels los amerindians que desvolopèron nombroses mites  e legendas suls volcans. Los europèus la descobriguèron cap a la fin del sègle XVIII. foguèt batejada durant l'expedicion de Lewis e Clark, en 1806, amor dels rajòls presents dins la gòrja del flume Colómbia.

## Toponimia

## Nòtas e referéncias
Chasteu de Segonzac (Perigòrd)

left|thumb|250px|Lo chasteu de Segonzac vist dempuei lo pòrge d'entrada
left|thumb|250px|Lo chasteu de Segonzac (façada sud)
Lo **[[chasteu]] de [[Segonzac (Perigòrd)|Segonzac]]**, en Perigòrd, es un repaire nòble, mencionat dempuei lo segle XIII, situat a  dau borg. Lo blason de la familha es d'aur a l'agla de perfil de sable, lengat e armat de gules tenent un barbeu subre 'na ribiera d'azur. 'Quelas armas son encara escultadas sus las roïnas dau chasteu de Migofolquier, aliàs Viregogue, a Sent Cibra, en Perigòrd. Es liure de talhas per senténcia de l'eleccion de Periguers dau 12 de decembre de 1614 subre pròvas de noblessa establidas dempuei 1518.
George Vancouver

**George Vancouver** (King's Lynn, Anglatèrra, 22 de junh de 1757 – Petersham, Anglatèrra, 10 de mai de 1798) foguèt un navegador britanic, oficièr de la *[[Royal Navy]]*, conegut per son exploracion de la còsta Pacifica al ras de çò qu'es uèi la província canadenca de la Colómbia Britanica e dels estats americans d'Oregon, de Washington e d'Alaska. Explorèt tanben las illas d'Hawaii e la còsta sud d'Austràlia.

La vila de Vancouver e l'illa de Vancouver en Canadà foguèron batejadas en son onor.
Illa de Vancouver

L’**illa de Vancouver** (en anglés : *Vancouver Island*)es una granda illa costièra de Colómbia Britanica en Canadà sus la còsta pacifica. Separada del continent per l'estrech de de Georgia, es l'illa pus granda de la còsta oèst americana amb  km².

La part sud de l'illa de Vancouver es la sola region de  Colómbia Britanica que s'estend al sud del  49en parallèl, amb tanben qualquas illas del Golf (*Gulf Islands*). Aquela region ten un dels climas mai caud de Canadà, e dempuèi los ans 1990 es tanben  possible d'i far venir d'olivas e de citrons.

L'illa de Vancouver a una populacion de 799,400 personas segon lo recensament de 2016, que aperaquí la mitat (344,630) vivon dins la zona metropolitana del Grand Victòria. Las autras vilas importantas sus l'illa son Nanaimo, Port Alberni, Parksville, Courtenay, e Campbell River. Victòria, la capitala de la Colómbia Britanica, es situada sus l'illa de Vancouver mas pas sa mai granda vila, la ciutat de Vancouver que se tròba sul continent de l'autre costat de l'estrech de Georgia.

L'illa de Vancouver foguèt la tèrra natala de mai d'un pòbles indigèns durant de milièrs d'annnadas. L'illa foguèt explorada per d'expedicions britanicas e espanhòlas a la fin del sègle XVIII. Foguèt nomenada *Illa de Quadra e Vancouver* en remembrança de las negociacions de 1792 entre lo comandant espanhòl de Fort San Miguel, Juan Francisco de la Bodega y Quadra, e lo capitani britanic George Vancouver, durant la crisi de Nootka.

### Referéncias
Nogat

thumb|250px|Bastonets de nogat artesanal

Lo **nogat** es un pastat doç (catimèl o dur), fabricat a partir de la coccion de mèl amb de sucre e de blanc d'uòu flisquetat que se l'aponde segon lei variantas de noga, d'amètlas , de vanilha, d'aiganafa, de fruchs confits, de mochifarra de limon, de chocolat, etc. En Provença, lo nogat es un dei tretze dessèrts de la taula de Nadal.

Es una especialitat que se retròba dins mantei païs de l'airau mediterranèu. Dins lei tèrras de lenga catalana son equivalent es lo torron, e es l'especialitat d'Agramunt (Catalonha) e subretot de Xixona (País Valencian). Leis parents italians se dison mandorlato e torrone (sud d'Itàlia probablament per influéncia catalana).

## Lo nogat en Occitània
Actualament la capitala incontestabla d'aquesta especialitat occitana es la vila provençala de Montelaimar. Sembla que siá en Provença que siá nascuda la forma modèrna d'aquesta lecariá a l'entorn del sègle XVI.  

A la debuta de sègle XVII, Olivier de Serres de la vila de Montelaimar decidiguèt de cambiar la noga per d'amètlas dins lo nogat.
Ernest Lluch

**Ernest Lluch i Martín** (Vilassar de Mar, 21 de genièr de 1937 – Barcelona, 21 de novembre de 2000) foguèt un òme politic catalan, fondator del PSPV, deputat e ministre del govèrn espanhòl. 

## Biografia
En 1961 Ernest Lluch obtenguèt sa licéncia en sciéncias politicas, economicas e comercialas a l'Universitat de Barcelona amb un prèmi extraordinari de fin de cors. Lo meteis an venguèt Professor ajudaire a la Facultat de Sciéncias Politicas e Economicas de l'Universitat de Barcelona. Foguèt expulsat d'aquesta universitat per son activisme politic antifranquista en 1966. Estudièt tanben a l'Universitat de la Sorbona a París. 

Afilhat al Partit Socialista de Catalonha (PSC) e un dels fondadors del Partit Socialista del País Valencian (PSPV), faguèt partida del govèrn de Felipe González coma ministre de la Santat e de la Consomacion entre 1982 e 1986. Se retirèt de la vida politica en 1989.

Foguèt assassinat dins lo parquing de son ostal per l'organizacion Euskadi ta Askatasuna (ETA) a l'edat de 63 ans.
Hestiv'òc

thumb|250px|Fòto de la cantèra d'obertura de l'edicion de 2011
Lo **Hestiv'òc** qu'ei un hestenau que se celebra cada an a Pau (Gasconha) a l'entorn de "las Musicas e Culturas deu Sud". Que ho creat en 2005. 

## Istòria
Lo Hestiv'òc que vadó en 2005. Dempuish la soa creacion, a mei grops occitans com Moussu T e lei Jovents, Mauresca Fracàs Dub, La Talvera, lo hestevau qu'a aculhit grops d'originas divèrsas deu sud d'Euròpa com los aragoneses de Lurte, los catalans de La Carrau o los bascos Pantxoa eta Peio. La reconeishença de l'eveniment dens Bearn qu'ei tant importanta qu'un sagèth commemoratiu deu hestenau qu'ei estat imprimit per la Pòsta en 2011.

## Ligams extèrnes
* Lo sit deu hestenau (mei que mei en francés)
Lurte

thumb|300px|Lo grop aragonés Lurte al Hestiv'òc de Pau en 2011
**Lurte** ("Os Mosicos d'a Companyía Almugávar") es un grop de fòlk de Saragossa que canta en aragonés. Fan servir d'instruments tradicionals aragoneses coma la gaita de boto, la donzaina, la trompa de Ribagòrça, lo chiflo, lo chicotén, la tarota e de percussions.

Un element caracteristic de sas aparicions es que pòrtan de vestimenta coma las dels ancians almogavars.

## Membres del grop
* José Manuel Alba
* Pepín Banzo
* Arantxa C. Hernando
* Adrián Gil
* Chaime Magallón
* Emilio Molina
* Marieta Orduna
* Francisco Orrios "Anfetas"
* Alejando Reche
* Ángel Gil Sebastián

## Discografia
**Dispierta Fierro!* (2005)
**Deus lo Bol* (2008)
**Biellas Esferras* (2010)
**Neopatria* (2011)

## Ligams extèrnes
*Pagina oficiala
*Myspace
*Vidèo de Lurte a youtube
Balma de Dargilan

right|250px
La **[[Balma]] de Dargilan** (escaissada la ) se dobrís sul Causse Negre al prèp de Maruèis. Descobèrta a la fin de la tardor de 1880 per Saüquet , un jove pastre alavetz al percaç d'un volp, calguèt esperar 1888 perque l'espeleològ Édouard-Alfred Martel ne faguesse una exploracion complèta. Foguèt dobèrta al public en 1890.

## Descripcion
Encara en activitat, aquela balma es remarcabla per la varietat de las concrecions que embarra. En mai de las classicas estalactitas e estalagmitas, doas colomnas datadas de  rivalizan amb una paret de  de long e  de naut, unica en Euròpa e benlèu dins lo mond, entièrament cobèrta de drapariás. Al plafon de la sala superiora, marcada per un esfondrament datat de , penjan un grand nombre de fistulosas o macaròni, concrecions tubularas que precèdon la naissença de las estalactitas. Mantuna sala inferiora seguís l'ancian cors d'un riu que se tròba actualament a  al dejós de la balma e se geta sulcòp dins Jonta. L'aiga s'i acumula encara dins de gorgs pauc prigonds, abans de rejónher per infiltracion lo cors actual del riu.

Dargilan es tanben remarcabla per sas colors. L'oxid de fèrre la tenh aicí en ròse e en marron escur. L'oxid de manganès mescla de gris a aquelas colors. Se pòt tanben véser divèrsas òcras e de blanc.
La Calanca

thumb|250px|Cobèrta dau primièr numèro de ''La Calanca''
***La Calanca*** (a l'origina *La Calanco* en grafia mistralenca) foguèt una revista editada per l'Escòla dei Felibres de la Mar que se publiquèt pas qu'en dos numèros, en 1879 e 1882, a Marselha. Se definissiá coma un recuèlh de literatura provençala e porgissiá una revirada en francés dei tèxtes publicats.

## Istòria
*La Calanca* nasquèt en 1879.

## Ligams extèrnes
* ''La Calanca'', primièr numèro disponible a Archive.org
Fernand Pigòt

thumb|250px|Retrach de Fernand Pigòt
**Fernand Pigòt** (Cabestanh, 1867 – Cabestanh, 22 de junh de 1928) foguèt un escrivan occitan del país besierenc. Venguèt capiscòl de l'Escòla del Titan.

## Biografia
Fernand Pigòt s'interessèt fòrça jove a l'istòria de son airal e publiquèt tre sos 23 ans un estudi sus l'istòria de Capestanh que li faguèt ganhar la medalha de bronze de la Societat Arqueologica, Scientifica e Literària de Besièrs. 
A l'encòp que menèt son activitat viticòla, faguèt una carrièra jornalistica e literària de tria. Foguèt un dels pionièrs del crèdit mutualista agricòla, correspondent de Radio France e aguèt la gestion de las Arenas de Besièrs. Quand se produsiguèt la crisi viticòla de 1907 s'impliquèt politicament per ensajar d'unificar lo movement. Foguèt lo fondador de la revista occitana *[[Lo Camèl]]* e del jornal en francés *[[Le Petit Biterrois]]*. Lo 1 d'octobre de 1926 venguèt consul onorari de la Romania a Besièrs. Moriguèt en seguida d'un accident a Capestanh lo 22 de junh de 1928.
Philip Roth

**Philip Roth** es un escrivan nòrd-american d'origina jusieva. Nasquèt lo 19 de març de 1933 en Newark, Nòva Jersei (Estats Units). Escriu roman, mas tanben de contes e d'assages.

A ganhat fòrça prèmis coma lo prèmi Pulitzer o lo National Book Award.

## Òbra (selecta)
* *Goodbye Columbus* (1959)
* *Portnoy's complaint* (1969)
* *The great american novel* (1973)
* *The ghost writer* (1979)
* *Amercian pastoral* (1997)
* *I married a communist* (1998)
* *The human stain* (2000)
* *The dying animal* (2001)
* *The plot against America* (2004)
Gladiador

[thumb|350px|''Pollice verso'' o ''Bas Les Pouces'' del pintor francés [Jean-Léon Gérôme, 1872. Vision romantica de la gladiatura, aqueste gèst del poce per decidir de la vida o de la mòrt dels gladiadors en realitat existiguèt pas jamai dins l'Antiquitat.]]
Los **gladiadors** o **gladiators** (del latin: *gladiatores*, valent a dire lo combatent amb un glavi) èran de luchaires professionals. Podián èsser d'esclaus o pas que se batián entre eles o combatián d'animals salvatges (generalament de leons). A l'origina los combats se fasián per onorar la memòria d'un mòrt, mas dapasset se transformèron en divertiment pel public. Las representacions mai ancianas de combats rituals dins la peninsula italiana son estat descobèrts dins de tombas lucanianas a Paestum e datan d'entre 370 e 340 abans Jèsus Crist.

A Roma, lo combat de gladiadors mai ancian atestat dins los tèxtes d'aquel temps se debanèt en 264 abans Jèsus Crist, dins lo Forum Boarium (lo mercat dels buòus), un espaci qu'èra utilitari e pas gaire prestigiós. Èra situat tocant l'extremitat septentrionala del Circus Maximus. Aquel combat rapidament ne generèt d'autres que sa finalitat perdèt son caractèr sagrat. Aital en 105 abans Jèsus, los jòcs se faguèron publics. Qualques sègles mai tard, durant lo sègle IV foguèron enebits per l'emperador Constantin I. Pasmens en realitat la mesura foguèt pas aplicada a de bon fins la fin d'aquel sègle. Fin finala mai qu'aquela proïbicion, l'avaliment dels jòcs se deguèt a l'aflaquiment de las vilas e a la recession economica que menèron a la desaparicion dels gladiadors.
Tasca (Ancian Regim)

Jos l'Ancian Regim, la **tasca** (var. **tascha**) o lo **garbatge** o lo **terratge** èra un impòst senhoral, levat en natura, proporcional a la culhida, qu'oscillava de 1/12 a 1/6. Se levava aprèp lo dèime degut al clergat.

Lo beneficiari es apelat  o .

Aquel levament èra efectuat pel senhor sus las tèrras roturièras en cultura, plan sovent sus las cerealas (pus aisadas de conservar), en mejana una garba sus uèch.

A partir del sègle XVI, foguèt sovent convertit en cens: un pagament reduch, mas en argent, e particularament dins l'Illa de França. De tascas en natura perdurèron ça que la entrò la Revolucion, per exemple en Borgonha.
Lahar

Un **lahar** es una colada de fanga compausada de material piroclastic e aiga que s'escorrís sul pendís d'un volcan, puèi generalament lo long de la rega d'una val fluviala.

Lo tèrme de *lahar* ven d'Indonesia e en javanés significa *[[lava]]*.

Los lahars an la consisténcia del beton: se compòrtan coma un fluid quand se mòvon, e coma un solid quand s'arrèstan. Los Lahars pòdon èsser enòrmes: lo lahar Osceola produit fa 5600 ans pel Mont Rainier dins l'Estat de Washington produguèt una paret de fanga de  de prigondor dins las gòrjas de la ''White River'' e cobriguèt un airal de  correspondent a  de material.
Un lahar pòt èsser extremament perilhós, amor de son energia e velocitat: un lahar grand se pòt mòure a mantun desenats de mètres per segonda subre fòrça quilomètres, causant destruccions e catastròfas.
Lo lahar de l'erupcion del Nevado del Ruiz en Colómbia en 1985 provoquèt la Tragedia d'Armero, que tuèt  personas quand la vila d'Armero foguèt rebonduda jos  de fanga.

## Causas

Los lahars son deguts a divèrsas causas:
* La nèu e los glacièrs se pòdon desglaçar per la calor de la lava o d'un flux piroclastic durant una erupcion volcanica
* Un aigat provocat per un glacièr, la rompedura d'un lac, o de precipitacions fòrtas pòdon formar un lahar, o un jökulhlaup.
* L'aiga d'un lac de cratèr, combinat amb de material volcanic pendent una erupcion.
E mai que los lahars sián associats mai que mai als efièches d'activitat volcanica, aquestes se pòdon produire pasmens sens cap d'activitat volcanica actuala, se las condicions son reünidas per provocar un esfondrament e un resquilhatge de fanga qu'a per origina los depaus de cendres volcanicas.

### Referéncias
Avenc d'Armand

L**'[[avenc]] d'Armand** se tròba en Roergue, dins la comuna d'Ura e la Parada, entre Maruèis e Santa Enimia. Embarra un bòsc d'estalagmitas.

Pòrta lo nom de son inventor, Loís Armand, faure al Rosièr, que i davalèt lo primièr lo 19 de setembre de 1897.

## Descripcion
La sala principala, que son sòl se situa a -  de la superfícia, a una longor de , una largor de  e una nautor mejana de . Abriga un bòsc de pus de 400 estalagmitas, que una de  de naut, la pus granda coneguda dins lo mond.

Foguèt dobèrta al public l'11 de junh de 1927 de mercé lo pertusatge d'un tunèl de  de long, en penda doça, equipat de lòcas. Uèi, un funicular permet de davalar dins la balma.
Gigi de Nissa

thumb|400px|Gigi de Nissa en concèrt al Vilatge occitan de Besièrs en agost de 2011 
**Loís Pastorelli**, d'escais **Gigi de Nissa**, es un cantaire dau país de Niça qu'es lo menaire dau grop de reggae Nux Vomica e qu'a l'encòp mena actualament una carrièra en solista.

## Biografia
Loís Pastorelli es un dai militants mai actius per la cultura de l'airau de Niça. Creèt lo Carnavau Independent Niçard e s'es implicat d'a fons dins la vida culturala de sa vila que siá coma pintor o coma cantaire. Quauques amics e collaboradors l'incitèron a començar una carrièra de solista, çò que Loís entamenèt tre 2009 sota l'escais de Gigi de Nissa.

## Discografia
* *Gigi de Nissa* (2010)

## Ligams extèrnes
* Sit de Gigi de Nissa
Teatre Libertat

Lo **teatre Libertat** (en francés *Théâtre Liberté*) es un teatre situat sus la Plaça de la Libertat a Tolon. Foguèt inaugurat pel cònsol Hubert Falco e lo ministre de la cultura Frederic Miterrand lo 17 de setembre de 2011, après tres annadas d'òbras. Sos directors son los fraires Charles Berling e Philippe Berling.

Compta amb tres salas de talhas diferentas : la sala Albert Camus (la mai granda amb 703 plaças), e en aval, doas salas : la sala Toscan du Plantier (per 150 personas) e la sala Fanny Ardant (per 146). 

La programacion 2011-2012 compren d' òbras de teatre (d'òbras de Shakespeare e d'autras mai contemporanèas), de musica (Alain Chamfort, Thomas Dutronc...), de comics (Boujenah, Alévêque...), de dança.

## Ligam extèrne
* Site oficial
Julian de Casabona

**Julian de Casabona** (1897-1988, *Julien Casebonne* en francés) qu'ei un escrivan de lenga occitana originari de Bearn, membre de l'Escòla Gaston Febus, la branca bearnesa e gascona deu Felibritge. Vadut a Herrèra, que passè la màger partida de la soa vita a Busi, on hasè au paisan. Que descobrí la literatura gascona a l'atge de quinze ans au parat d'un devís de Simin Palai a Herrèra.

## Òbras
* 1926: *Esprabes d'amou* (1926), un roman mercat per la critica de la vita a la vila e l'idealizacion de la vila a la campanha. Que contien totun quauques beròis tablèus, mei que mei lo de la hèsta deu vilatge, e sus aqueth plan que pòt interessar lo legedor de uei lo dia. Qu'i parla de la vita de Tolosa on a viscut au darrèr de la guèrra.

* 1954: *Cinquante ans de bite paysane*, ensemble de cronicas sus la vita agricòla.

* 1975: *Talhucs de prousey (1924-1934)*, un recuelh de navèras qui presentan la vita en demiei rurau d'ua manièra realista a travèrs figuras tipicas de la duretat deus rapòrts sociaus: *Lo bastard*, *La nòra*, etc.

* 1988, postume: *U souldat biarnés à la guerre*, un prosei autobiografic qui conta la mobilizacion, los combats e la vita au front pendent la purmèra guèrra mondiau.

Au dia de uei, la soa òbra qu'ei considerada com ua de las mei importantas òbras en pròsa de la literatura felibrenca gascona.
Jacmelina

300px|thumb|Pòcha d'un de sos disques
**Jacmelina** foguèt una cantaira occitana del sègle XX que participèt a l'espelida de la Nòva Cançon occitana.

## Biografia
**Jacmelina** (Tolosa, lo 14 de març de 1940 - Tolosa, lo 9 de genièr de 1993) foguèt professora d'anglés a Tolosa. Las cançons qu'interpretèt foguèron escrichas per mantun escrivan o militant occitan celèbre coma Bernat Manciet, Maurici Andrieu, Joan Pèire Baldit o Marcèu Esquieu.

## Discografia
* *Te causissi* (1975)
* *Ambe lagremas e solelh* (1976)
* *Cerièras del temps* (1980)

## Ligams extèrnes
* La cançon ''Cavalets de fusta'' a Youtube
Chusé Inazio Nabarro

**Chusé Inazio Nabarro** (Tauste, Saragossa, 30 de novembre de 1962) es un poèta e filològ aragonés. Dempuèi 2004 es president del Consello d'a Fabla Aragonesa.

## Òbras
### Poesia
* *O mirallo de chelo* (1985),
* *En esfensa d'as tabiernas y atros poemas* (1998) 
* *Sonetos d'amor e guambra* (2001)
**O trunfo d’o tiempo* (2018).

### Romans
* *Astí en do l'aire sofla ta sobater as fuellas d'os árbols* (1989)
* *Tiempo de fabas* (1997),
* *Chuan Galé -o cuaderno de tapas royas-* (2003) 
* *Reloch de pocha* (2006; premi Ciutat de Barbastre)
* *Niedo de barucas* (2014).
* *Fuellas d'Abisinia* (2025).
Consello d'a Fabla Aragonesa

Lo **Consello d'a Fabla Aragonesa** (en occitan: *Conselh de la Lenga Aragonesa*) es una associacion que nasquèt a Saragossa (Aragon) en 1976. Foguèt reconeguda legalament en *1978* amb la finalitat de defensar, promòure e espandir l'aragonés dins totes los domenis: istòria, literatura, gramatica, lexic, toponimia, folclòre, consideracion sociala e legala, pedagogia, didactica, etc., amb una atencion fòrta sus l'estudi, la proteccion e lo desvolopament de totas las sias variantas localas e comarcalas, que son la basa de l'aragonés comun o estandard.
Es presidit actualament pel poèta e filològ Chusé Inazio Nabarro que n'es lo president dempuèi 2004.
Arredol

**Arredol** (qu'en occitan significa "a l'entorn") es un jornal electronic aragonés qu'espeliguèt lo 19 de setembre de 2011.

## Istòria
Lo jornal internetian **Arredol** sortiguèt per primèr còp lo 19 de setembre de 2011, precisament un an aprèp la mòrt de José Antonio Labordeta, un dels aparaires mai importants de l'aragonés. La tòca dels creaires del projècte, qu'un d'eles n'es Chorche Romance l'autor del blòg *Purnas*, es de far de l'aragonés una lenga d'emplec normal (en emplegar las nòrmas de 2010 de l'Acadèmia de l'Aragonés e de li donar un mejan d'informacion modèrne, de granda qualitat e diversitat d'opinions. Comptèt tre son primièr jorn demest sos pairins l'escrivan catalan Quim Monzó e lo jornalista e escrivan d'origina galèga Antón Castro.

## Ligams extèrnes
* Sit del jornal Arredol
Escòla Occitana d'Estiu

thumb|Escòla Occitana d'Estiu 2018 (inauguracion).
L**'Escòla Occitana d'Estiu** (EOE) es una manifestacion culturala occitana que se realiza a travèrs de talhièrs, conferéncias, eveniments divèrses cada an a Vilanuèva d'Òut durant lo mes d'agost. La 40ena edicion, se faguèt del 17 al 23 d'agost de 2014 al licèu "L'ostal". L'EOE publica una revista que se sona *Camins d'estiu*. Son president, dempuèi 2009, es Pèire Boissièras. 

## Istòria
L'Escòla Occitana d'Estiu foguèt creada per Marcèu Esquieu e Crestian Rapin en 1974. Au mièi de sos animators, tròban l'escrivan girondin Eric Astié.

## Ligams extèrnes
* Sit de l'Escòla Occitana d'Estiu
Las Baumas Caudas

L'avenc de las **[[Bauma]]s Caudas** se tròba dins las Gòrjas de Tarn, en Roergue, dins la comuna de Sent Jòrdi de Lebejac e lo departament de Losera. Al sègle XIX, lo doctor Bartomieu Prunièras i descobriguèt un grand nombre d'esqueletas del Calcolitic.

## Situacion
Se situa suls contrafòrts del Causse de Sauvatèrra, prèp del luòcdit lo , susplombant las Gòrjas de Tarn. Lo site es de bon accedir.
 
## Descripcion
Quand lo doctor Prunièras explorava l'avenc, descobriguèt aperaquí 300 esqueletas, que una granda partida aviá patit una trepanacion, mantun còp amb resultat urós. Las esqueletas se caracterizan per de crans de formas , o alongadas. Aquò condusiguèt mantun especialista a conjecturar una , prèpa dels òmes de Cròsmanhon. Lo tèrme de  foguèt de seguida estimat mai que aquel de .

### Nòtas e referéncias
Sent Jòrdi de Lebejac

**Sent Jòrdi de Lebejac** (*Saint-Georges-de-Lévéjac* en francés) es una anciana comuna gavaudanesa situada dins lo departament de Losera e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon. Dempuèi lo 1èr de genièr 2017, es comuna delegada de la comuna novèla de *Massegros Causses Gorges* (nom francés), ambe'l Mas Sagran, Sent Roma de Dolanh, Lo Recós e Las Vinhas.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion, relevada al Recós, es [sen'ʒɔrdi] .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* 2014 : 256
## Luòcs e monuments
* las Baumas Caudas


image:01 Saint-Georges-de-Lévéjac - Gorges du Tarn 1.JPG|Las Gòrjas de Tarn.
image:France Lozere Gorges du Tarn Point Sublime.jpg|Lo .


## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Siti del conselh general de Losera 

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Bauma de las Fadas (Chastèlperron)

La **[[bauma]] de las [[Fada]]s** z-es un site preïstoric de Chastèlperron, en Borbonés, situat aperaquí  au nòrd dau borg, en riba senèstra de Graveron, a 5 o  en dessobre dau nivèu dau riusset. Lo Chastèlperronian deu son nom a 'queu site (- ans avans lo present).

Doas baumas interconnectadas i saguèron descubèrtas vèrs 1840, benlèu en 1848, durant la construccion dau chamin de fèrre que reliariá las minas de Bert a Dompierre-sur-Besbre. Las primèiras cèrchas saguèron menadas per Albert Poirrier, l'engenhaire que dirigissiá la construccion de la via, interessat per la Preïstòria. Quauques annadas aprèp, entre 1867 e 1872, lo doctor Guillaume Bailleau entreprenguèt de cèrchas novèlas. 'Na tresena sala, uèi abausada, saguèt descubèrta en 1867 per Bailleau. Dins 'questa sala, òm i trobèt de milèirs de silex talhats e de marlhas de mamot de mai de  de longor. De 1951 a 1954 e en 1962, Henri Delporte menèt las darrèiras cèrchas e trobèt de lamas en silèx, apeladas , de burins, de gratadors e de perforadors.

### Referéncias
La Cuevona

right|300px
**La Cuevona** (valent a díser ) o **la Cuevona de Cueves** (per'mor de correr en parallèl de l'arrivet de Cueves qui trauca l'espeluga) que's tròba au vesinatge de Cueves, dens la parròquia de Xuncu e lo conselh asturian de Ribeseya. Aquera espeluga que's pòt traversar en veitura e qu'ei lo sol passatge entà las veituras au vilatge de Cueves.
Rolando Hinojosa-Smith

**Rolando Hinojosa-Smith** foguèt un escrivan nòrd-american en lenga espanhòla e anglesa. 

Nasquèt lo 21 de genièr de 1929 a Mercedes, Tèxas (Estats Units). Hinojosa escriguèt tant en espanhòl coma en anglés e es una referéncia de la literatura chicana. 

Moric lo 19 d'abril de 2022 en Austin, capitala de Tèxas (Estats Units).

## Òbras
* *Estampas del valle* (1973)
* *Klail city y alrededores* (1976)
* *Generaciones y semblanzas* (1977)
* *Korean loves songs* (1978)
* *Mi querido Rafa* (1981)
* *Claros varones de Belken* (1986)
* *Becky and her friends* (1990)
* *The useless servants* (1993)
* *El condado de Belken* (1994)
* *Ask a policeman* (1998)
* *We happy few* (2006)
Sceaux (Nauts de Sèina)

**Sceaux** (o *Scèus*) es una comuna francesa del departament de Nauts de Sèina e de la region d'Illa de França situada dins lo sud de París.

## Luòcs d'interès
* Lo Jardin dels Felibres
* Pargue de Sceaux
* Coulée verte du sud parisien

## Transpòrts

## Educacion
* licèu Marie Curie
* licèu Lakanal
* licèu Florian

## Personalitats ligadas à la comuna
* Colbert, ministre del sègle XVII. 
* Joan Peire Claris de Florian, escrivan e poèta del sègle XVIII, autor de "la cançon d'Estelle".
.
## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments
*Jardin dels Felibres

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Lucian Duc

250px|thumb|Retrach de Lucian Duc cap a 1902
**Lucian Duc** (en francés *Lucien Duc*, Valàuria, 8 de setembre de 1849 – Avalon, 1915) foguèt un escrivan occitan de Daufinat.

## Biografia
Lucian Duc obtenguèt son diplòma de l'Escòla Normala e venguèt regent dins Var quand aviá 21 ans.
Durant la guèrra de 1870 s'engatgèt dins lei Mobils de Ròse au sèti de Belfort.
Mai tard, a Draguinhan, fondèt sa primièra edicion poetica en francés: *l'Echo des muses*.
En 1878, abandonèt l'ensenhament pr'amor de se consagrar a l'escritura e s'installèt coma estampaire-librari a Lion ont publiquèt seis òbras. Amb un grop literari, constituiguèt "l'Académie des Lettres, Sciences et Beaux-Arts de Province". Venguèt Mèstre en Gai Saber en 1891.
Se n'anèt a París coma estampaire-librari e venguèt membre associat dau Felibritge de la capitala francesa. Venguèt mai tard redactor en cap de la revista felibrenca: "Lo Vira Solèu". Puèi, en 1903, foguèt elegit vicepresident e mai, en 1910, president dau Felibritge de París. Partiguèt de París en 1911, per gausir de la retirada en çò de son filh, en Provença. Pasmens en 1913, solet, veuse e de santat flaca, laissèt Provença e se n'anèt a racacòr viure amb son frairastre que demorava a Avalon. I foguèt enterrat en 1915.

## Òbras
* *De l'utilité des sciences humanistes* (1881)
* *Mémoires d'un écolier* (1884)
* *Flour de Provenço* (1888)
* *Marineto, Li Sèt rai de moun estello* (1891-93)
* *Une échappée en Provence* (1897)
* *Le poème de ma vie* (1904)

## Ligams extèrnes

* ''Une échappée en Provence'' a Gallica.fr
Glèisa de Sant Pèire de Chastèlperron

La **glèisa de Sant Pèire** de Chastèlperron, en Barbonés, compresa dinc l'anciana encencha dau chastèl de Chastèlperron, aperteniá a sa primèira construccion (sègle XII). Se compausa de 'na sola nau, que sas arcadas son en mièja cindra e son mur laterau dreit decorat d'arcadas apausadas, e de doas chapèlas lateralas, de chasque costat dau còr, formant un transèpte de talha reduida. La de senèstra saguèt complètament tornar bastida au sègle XIX per la familha Collas de Chastèlperron. Los tres autars -que l'autar màger z-es en marbre dau país- son deguts a d'òbras posterioras dinc l'edifici. Lo portau es ondrat d'un timpan, de gres fin roge, representant en basrelèu l'anhèu pascau, enrodat de motius vegetaus, pausat subre 'na crotz de patas. Aqueu fronton z-es sostengut per sièis colomnas, que cinc saguèron remplaçadas, dinc la segonda mitat dau sègle XIX, per de colomnas de gres ròse, jos l'egida de Marcel Génermont, arquitècte daus Monuments istorics e president de la Societat d'emulacion de Barbonés.

Lo portau z-es monument istoric dempuei lo 7 de junh de 1933. La rèsta de la glèisa saguèt inscrita lo 8 de febrèir de 1986.


Image:Châtelperron 001.jpg |Vista de la glèisa e dau chastèl
Image:Châtelperron 024.jpg |Portau
Image:Châtelperron 023.jpg |Timpan
Image:Châtelperron 033.jpg |Chabeç
Image:Châtelperron 017.jpg |Nau
Image:Châtelperron 018.jpg |Nau
Image:Châtelperron 019.jpg |Còr vèrs 1960
Image:Châtelperron 006.jpg |Còr
Image:Châtelperron 014.jpg |Còr: tecnica de trompa
Image:Châtelperron 005.jpg |Autar màger en marbre de Châtelperron
Image:Châtelperron 013.jpg |Còr: tecnica de trompa
Image:Châtelperron 011.jpg |Absida
Image:Châtelperron 012.jpg |Absida: detalh
Image:Châtelperron 008.jpg |Copola: Sant Matieu
Image:Châtelperron 009.jpg |Copola: Sant Joan
Image:Châtelperron 010.jpg |Copola: Sant Luc
Image:Châtelperron 015.jpg |Pèira tombala
Image:Châtelperron 007.jpg |Chapèla laterala sud 
Image:Châtelperron 016.jpg |Chapèla laterala nòrd
Image:Châtelperron 022.jpg |Aigasenhau en marbre de Chastèlperron
Image:Châtelperron 003b.jpg |Vestigi de cinta funerària ambè las armas daus Charry des Gouttes 
Image:Châtelperron 040.jpg | Taula daus mòrts
Chastèl de Chastèlperron

Lo **[[chastèl]] de [[Chastèlperron]]**, en Borbonés, saguèt bastit entre los sègles XII e XV. Çò que rèsta de la bastissa originala z-es dau sègle XV. Aviá originàriament la forma d'un parallelogram flancat de quatre torres. Venguèt  lo 9 de decembre de 1929.

## Galariá

Fichièr:Châtelperron 002.jpg
Fichièr:Châtelperron 029.jpg
Fichièr:Châtelperron 037.jpg
Fichièr:Châtelperron 038.jpg
Maurici Girard

**Maurici Girard** (en grafia mistralenca: *Maurise Girard*, en francés *Maurice Girard*; Valàuria, 1830 –) foguèt un capitani de marina occitan que venguèt felibre cap a 1880.

## Biografia
Naissut en 1830 a Valàuria, **Maurici Girard** s'engatgèt jove dins la navegacion. A 25 ans èra ja capitani de lòngs corriers. Fins a 1880, comandèt de bastiments de vela e vapor dau pòrt de Marselha. Foguèt après 1880 quand tornèt a son país de Valàuria que venguèt felibre e comencèt d'escriure en occitan. Son òbra màger, un recuelh de poesia *La Garbeta valauriana* espeliguèt en 1897, publicada a París per son amic, tanben originari dau meteis vilatge, Lucian Duc.

## Òbras
* *Thérèse* (1885)
* *La Garbeta valauriana* (1897)

## Ligams extèrnes
* ''La Garbeta valauriana'' (en grafia d'epòca a Gallica.fr
Ramallah

**Ramallah** (en arabi: رام اﷲ), es una vila palestiniana de Cisjordania amb una populacion d'aperaquí 60 000 abitants. Se tròba a 15 km al nòrd-èst de Jerusalèm.

Coma la rèsta de Cisjordania, Ramallah foguèt jos ocupacion jordaniana dempuèi la Guèrra araboisraeliana de 1948 fins a la Guèrra dels Sièis Jorns de 1967, e qu'alara foguèt ocupada per las tropas israelianas, coma la rèsta del territòri a l'oèst de Jordan. En 1994, foguèt balhada a l'Autoritat Nacionala Palestiniana (ANP) segon los Acòrdis d'Òslo, de 1993, e es administrada per aquela. Ramallah èra classificada coma "Territòri A", e doncas, zona jos contraròtle palestinian. 

Ramallah es celèbra per la Mukata, qu'es uèi lo sèti del Govèrn de l'ANP. L'ANP voldriá que foguèsse la futura capitala de la Palestina independenta.  

A Ramallah tanben se trapa lo burèu del president de la ANP Mahmoud Abbas.
Zhengzhou

**Zhengzhou** (en chinés **郑州 - Zhèngzhōu**) ei la capdau de la província chinesa deu Henan e la ciutat mei poblada de China Centrau.
Aarhus

**Århus** (o **Aarhus**) es la segonda vila de Danemarc per la populacion e la pus granda situada dins la peninsula de Jutlàndia. Es una de las localitats mai ancianas del país que son origina remonta a la mitat del sègle VIII e recebèt lo 2 de julh de 1441, lo privilègi de ciutat.

## Referéncias