open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tove Jansson

**Tove Jansson** (9 d'aost de 1914, Helsinki - 27 de junh de 2001, Helsinki) es una escribana e un artista finlandesa dau sègle XX. Originària d'una familha parlant suedés, estudièt l'art de 1930 a 1938 en Suècia, en Finlàndia e en França. Participèt a sa premiera exposicion en 1943 e venguèt rapidament famós per seis illustracions de benda dessenhada. Escriguèt tanben de libres d'enfants coma la seria dei *Moomins*.

Son òbra foguèt guierdonada per la medalha Hans Christian Andersen en 1966.

## Liames intèrnes

* Literatura finesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fòca marbrat dau lac Saimao

Lo **fòca marbrat dau lac Saimao** (***Pusa hispida saimensis*** en latin) es una sota-espècia de fòca anelat (*Pusa hispida*) que son aire de reparticion se tròba dins lo lac Saimao en Finlàndia. Son origina se situa a la fin dau darrier periòde glaciari quand una populacion de fòcas anelats foguèt separat dau rèsta de sei congenères. Ambé solament 310 individús en 2012, fa partida deis espècias de fòca pus menaçadas de disparicion.

## Liames intèrnes

* Fòca.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Muguet

Lo **muguet** (var. **campanetas**, **musquet**, **virgomai**) (***Convallaria majalis*** en latin) es una planta vivaça dei regions temperadas que sei flors, pichonas e blancs, fòrman de grapas de campanetas fòrça odorós. Es una planta toxica, e de còps mortala. Segon la classificacion classica, fa partida de la familha dei *[[Liliaceae]]*.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Terciari

Lo periòde **Terciari** es una anciana subdivision del temps geologic, que cobrís lo temps dempuèi la fin del Cretacèu, fa 65 milions d'ans, fins al començament del Quaternari fa uns 1,6 milions d'ans. Lo tèrme aguèt un usatge fòrça espandit que contunha encara uèi; pasmens, la Comission Internacionala d'Estratigrafia conselha ara puslèu una nomenclatura estratigrafica formala. En luòc del Terciari, se recomanda de subdevesir lo Cenozoïc en periòdes Paleogèn e Neogèn. Dins son usatge abitual, lo Terciari inclutz cinc epòcas geologicas: lo Paleocèn, l'Eocèn, l'Oligocèn, lo Miocèn, lo Pliocèn.
Vau de Loira e Caudau

**Vau de Loira e Caudau** (*Val de Louyre et Caudeau* en francés) es dempuei lo 1èr de genièr 2017, una comuna novèla d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània. 
La comuna novèla regropa Sendrius e la comuna novèla, aura anciana comuna, de *[[Senta Alvèra]] e [[Sent Laurenç deus Bastons]]*, creada lo 1èr de genièr 2016. Las tres ancianas comunas d'origina venon de las comunas delegadas, lo 1èr de genièr 2017.

## Geografia
Lo capluòc es Senta Alvèra.

### Perimètre deu territòri
La comuna novèla de Vau de Loira e Caudau confronta autras quinze comunas :
* au nòrd, Veirinas de Vern, Salon de Vern e La Cròpta; 
* au nòrd-èst, Sent Feliç de Relhac e Mòrtamar;
* a l'èst, Jornhac e Sench Avit de Vialars;
* au sud-èst, Paunac;
* au sud, Pesulh e Senta Fe de Longà;
* au sud-oèst, Sent Marcèl de Perigòrd e Sent Feliç de Viladés;
* a l'oèst, Folés e Sench Amand de Vern;
* al nòrd-oèst, Sent Micheu de Viladés.

## Toponimia
Per cada anciana comuna, veire a Sendrius, a Senta Alvèra e a Sent Laurenç deus Bastons.

## Istòria
La comuna de **Vau de Loira e Caudau** es una comuna novèla creada per l'arrestat prefectorau deu 26 de setembre de 2016 per prene efècte au 1er de genièr de 2017.

Per la creacion de la comuna novèla (suprimida lo 1èr de genièr de 2017) de Sent Alvèra e Sent Laurenç deus Bastons, arrestat prefectorau deu 22 d'octobre de 2015 per prene efècte au 1er de genièr de 2016.

## Administracion

## Demografia
Per la demografia abans 2017 de cada anciana comuna, veire a Sendrius, a Senta Alvèra e a Sent Laurenç deus Bastons.

## Lòcs e monuments
Per cada anciana comuna, veire a Sendrius, a Senta Alvèra e a Sent Laurenç deus Bastons.

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Sooronbay Jeenbekov

**Sooronbay Jeenbekov** (*Сооронбай Жээнбеков* en quirguiz, nascut lo 16 de novembre de 1958) es un òme politic quirguiz. Foguèt primièr ministre de 2016 a 2017. Demissionèt per se poder presentar a las eleccions presidencialas. Elegit amb 54,75% de las voses al primièr torn, ven president de la republica de Quirguizstan lo 24 de novembre de 2017.

## Nòtas e referéncias
Bali

**Bali** es una illa d'Indonesia situada entre las illas de Java e de Lombok. Fa partida de las Illas Pichonas de la Sonda. Sa superfícia es de . La populacion de l'ensemble de las illas de la província de Bali èra de  abitants en 2010, siá unae densitat de 690 abitants/km. Administrativament, l'illa fat partit de la província del meteis nom e aculhís sa capitala (*[[ibu kota]]*), Denpasar, dins lo sud de l'illa.

Bali es una destinacion toristica populara, qu'a vist una aumentacion significativa de la frequentacion toristica dempuèi las annadas 1980. Lo torisme representa ara 80% de son economia. Es famosa culturalament per lo naut nivèl de desvolopament de sos arts, coma sas danças tradicionalas e modèrnas, l'esculptura, la pintura, lo cuèr, lo trabalh del metal, e la musica.
Bali aperten al Triangle de Coralh, la zona amb la mai granda biodiversitat d'espècias marinas. Dins aquela sola region se trapan mai de 500 espècias de coralh d'escuèlh. Per comparason, es aperaquí 7 còps mai que dins tota la mar Cariba.
Väinö Linna

**Väinö Linna** (20 de decembre de 1920, Urjala - 21 d'abriu de 1992, Kangasala) es una escriban finlandés de la segonda mitat dau sègle XX. Es famós per son roman *Tuntematon sotilas* (« Soudat desconegut » en occitan) paregut en 1954 e per sa trilogia *Täällä Pohjantähden alla* (« Estela polara ») publicada entre 1959 e 1962. Amb un estile de forma conservatritz (restacament ai tradicions, omnipreséncia dau realisme e dau sentiment nacionau), introduguèt quauquei novetats coma l'importància donada ai dialògs e a l'escafament dau narrator. Son trabalh foguèt guierdonat en 1963 per lo Grand Prèmi de literatura dau Conseu Nòrdic.

## Liames intèrnes

* Literatura finesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Glèisa de Sant Laurenç de Lohja

La **glèisa de Sant Laurenç de Lohja** es una glèisa medievala situada dins la vila finlandesa de Lohja. Bastida a la fin dau sègle XV, assosta de pinturas interioras fòrça famosas dins lo país.


File:Lohjan Pyhän Laurin kirkko maaliskuussa 2007.jpg|thumb|right|Fotografia de la glèisa de Sant Laurenç de Lohja en 2007.
Lohja church paintings 1.jpg|Pintura murala interiora.
Lohja Church murals 14.jpg|Pintura murala interior
Lohja Church murals 15.jpg|Pintura murala interior
Lohja Church murals 16.jpg|Pintura murala interior
Lohja Church murals 17.jpg|Pintura murala interior
Lohja Church murals 18.jpg|Pintura murala interior


## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bernat pescaire

Lo **bernat pescaire**, o simplament **bernat **(*Ardea cinerea*), es un ausèl de grandas dimensions de l'òrdre dels ciconiformes e de la familha de las *Ardeidae.* Pòdon arribar al mètre de nautor e presentan un plomatge grisós que ven mai lusent pendent l'epòca reproductiva.

A l'ora d'ara, es una espècia amb fòrça preséncia, e que se tròba en expansion en fòrça luòcs, ja superada una importanta davalada en fòrça luòcs. Se'n coneisson 4 sospècias:
* *Ardea cinerea cinerea* Linnaeus, 1758. Euròpa, Africa, oèst d'Asia.
* *Ardea cinerea jouyi* Clark, 1907. Èst d'Asia.
* *Ardea cinerea firasa* Hartert, 1917. Madagascar.
* *Ardea cinerea monicae* Jouanin & Roux, 1963. Islas Banc d'Arguin, Mauritània.
Al zòo de Barcelona, i a una colònia establa, amb mai de 100 nises.

## Abitat
Se tròba amplament distribuit en multitud de zònas umidas dels Païses catalans (Albufera d'Es Grau, Albufera de Mallorca, Albufera de Valéncia, delta de l'Ebre, delta del Llobregat, paluns de l'Empordan, la rèsta d'Euròpa, Asia e Africa. Se tròba totjorn present pas gaire luènh de l'aiga, dins de luòcs coma las molheras, maresmas, estanhs, paluns, ribas de ribièras e lacs.
Fa 90 cm de nautor e quand estira las alas 150 cm

## Comportament
Los bernats pescaires creisson en colònias mixtas en arbres amb autras espècias coma *Bubulcus Ibis* o *Egretta garzetta*, près de zònas umidas, o en joncars. Fa un nid compacte amb dee branquetas.

La siá alimentacion es principalament de peisses, granhòtas e insèctes, mas pòdon tanben capturar de pichons mamifèrs e d'ausèls.

## Galariá

Ardea cinerea 2 (Marek Szczepanek).jpg|Forma juvenila
Ardea cinerea in flight Jojo A.jpg|Bernat pescaire en vol
Ardea cinerea MHNT Crâne.jpg|Cran
Ardea cinerea MHNT.ZOO.2010.11.54.1.jpg| uòu de *Ardea cinerea* - Musèu_d'Istòria_Naturala_de_Tolosa


## Referéncias
 	 
 	 

* Llorente, Gustavo: *Els vertebrats de les zones humides dels Països Catalan.* Editorial Pòrtic, S.A. Colleccion Conèixer La Natura, num. 6, p. 86.Decembre del 1988, Barcelona. ISBN 84-7306-354-6.

## Ligams extèrnes
* Lo bernat pescaire ().
Senta Alvèra e Sent Laurenç deus Bastons

**Senta Alvèra e Sent Laurenç deus Bastons** (en francés, oficialament, *Sainte-Alvère-Saint-Laurent Les Bâtons*) èra una comuna novèla d’Occitània creada lo 1èr de genièr de 2016 per la fusion de las doas comunas perigòrdas de Senta Alvèra e Sent Laurenç deus Bastons. Administrativament èra dins lo canton deu Perigòrd central, l’arrondiment de Brageirac, lo departament de Dordonha e la region de Novèla Aquitània.

Dura mas qu’un an, integrada qu’es dins la comuna de Vau de Loira e Caudau lo 1èr de genièr de 2017.
Arrondiment de Brageirac

L’**arrondiment de Brageirac** es una division administrativa e una anciana division electorala d’Occitània , dins l’estat francés.  Es situada en Perigòrd, dins lo departament de Dordonha e la region de Novèla Aquitània, anteriorament d'Aquitània. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian brageiragués e benlèu sarladés a l'èst del territòri. I a benlèu encara de comunas que parlavan l'occitan lemosin dins la varianta perigòrda, mas n'i aviá mai abans las modificacions de territòri de 2017.

## Istòria
L'arrondiment se creèt en 1800, coma los autres arrondiments francés. En 1973, lo canton de Brageirac fuguèt devesit en dos, lo canton de Brageirac-1 e lo canton de Brageirac-2. Lo nombre de comunas èra de 159 en 1973 e en 2016).

Emb la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, lo nombre de cantons fuguèt devesit per dos, un canton novèl pòt èsser sus dos arrondiments. 

En 2017, modifiquèren la composicion dels arrondiments per tal de los adaptar als limits de las intercomunalitats e de las circonscripcions legislativas. L'arrondiment de Brageirac ne sortiguèt fòrtament demingat : 133 comunas e 1 820 km2, siá 20,1 % de la superficia del departament, 24,8 % de sa populacion (calculat al recensament de 2014), contra 155 comunas km2, siá 24,1 % de la superficia e 26,9 % de la populacion (al meteis recensament).

L'arrondiment perdèt la comuna de Limuèlh, que botèren dins l'arrondiment de Sarlat e La Canedat, e 21 comunas que passèren dins l'arrondiment de Periguers : Beuregard e Bassac, Belesmas, Campsègret, Clarmont de Beuregard, Dovila, Gleisanueva d'Eiçac, Eiçac, La Vaissièra, Las Leschas, Maurens, Montanhac de Cremsa, Molin Nuòu, Paunac, Sent Jòrgi de Montclar, Sent Alari d'Estiçac, Sent Joan d'Estiçac, Sent Joan d'Eiraud, Sent Júlian de Cremsa, Sent Martin de las Combas, Vau de Loira e Caudau e Vilamblard. Dins aquelas pèrdas, l'ancian canton de Vilamblard compta per 17 comunas.

## Composicion d'aicí a 2015
L'arrondiment compreniá 14 cantons (13 abans que despartiguèsson en dos lo canton de Brageirac).
* Canton d'Aimet
* Canton de Bèlmont de Perigòrd
* Canton del Boisson de Cadonh
* Canton de Brageirac-1
* Canton de Brageirac-2
* Canton de La Fòrça
* Canton de La Linda
* Canton de Montpasièr
* Canton de Senta Alvèra
* Canton del Sigolés
* Canton de Sijac
* Canton de Velinas
* Canton de Vilafrancha de Lochac
* Canton de Vilamblard

## Composicion dempuèi 2017
L'arrondiment compreniá 133 comunas en 2017 (159 en 1973 e 155 en 2016, pr'amor de fusions). 

## Nòtas
Jari Litmanen

**Jari Litmanen** (nascut lo 20 de febrier de 1971, Lahti) es un jogaire de fotbòl internacionau finlandés dei decennis 1990 e 2000. Jogaire ofensiu, foguèt seleccionat 137 còps per l'equipa de Finlàndia e i marquèt 32 buts. En club, ganhèt la Liga dei Campions en 1996 ambé l'Ajax d'Amsterdam.

## Liames intèrnes

* Equipa nacionala de fotbòl de Finlàndia.
* Ajax d'Amsterdam.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Agung

**Agung** (prononciar *Agong*), es un volcan actiu de l'illa de Bali, en Indonesia. 
Lo mont Agung es situat dins lo centre d'Indonesia, dins l'oèst de las Pichòtas illas de la Sonda e dins l'èst de Bali. Es enrodat al nòrd èst per la mar de Bali, a l'èst per lo Seraja, un vièlh massís volcanic, al sud per l'estrech de Lombok e al nòrd oèst per lo Batur.

Las pendas escarpadas e regularaes de l'Agung li confèron una forma semetrica tipica dels estratovolcans. Es coronat per un cratèr de  de diamètre que culmina a aperaquí 3000 mètres d'altitud. Los pes del volcan e lo bas de sas pendas son densement poblats e intensament cultivats, en rason la fertilitat dels sòls volcanics.

[thumb|left|Modèl numeric de terrenh: vista en perspectiva d'una part de [Bali amb Agung a esquèrra e Batur a dreita.]]

## Istòria
thumb|left|upright|Nívol volcanic que s'enauça del cratèr somital de l'Agung lo 27 de novembre de 2017.

Pauc d'erupctions son coneguda sur l'Agung, sonque quatre dempuèi la colonizacion pels europèus, en 1808, 1843, del 18 de febrièr de 1963 al 27 de genièr de 1964 e dempuèi lo 21 de novembre de 2017. Son de tipe explosiu, pron poderosas amb d'indicis d'explosivitat volcanica podent anar fins a 5.

Le 18 de febrièr de 1963, los abitants ausigèron de fòrtas explosions e vegèron de nivols desubre lo cratèr de l'Agung. Lo 24 de febrièr, de coladas de lava foguèron emesas sul versant septentrional de la montanha per finalament efectuar un trajècte de set quilomètres dins los  seguents. Lo 17 de març, lo volcan produguèt d'explosions d'indici 5 en envejant de débris entre uèit e detz quilomètres dins los aires. De flusses piroclastics devastèront nombroses vilatges, tuant aperaquí . De lahars, produits per las importantas precipitacions, tuèron  de mai. Una segonda explosion, le 16 de mai, engendrèt de nòvas coladas piroclasticas que tuèron encara 200 abitants. De coladas de lava passèron a qualques desenas de mètres del temple de Besakih.
 
A partir de setembre de 2017, l'aparicion d'una activitat sismica fa crénher a las autoritats un risc d'erupcion iminenta. Lo 22 de setembre, an decretat l'alerta maximala e ordonat l'evacuacion de  dins un perimètre de onze quilomètres a l'entorn de l'Agung. Lo volcan s'apasima a la mi-octobre ; pasmens, lo 21 de novembre 2017, escopís un nívol de cendres e de vapor qui s'enauça a  desubre lo volcan. L'erupcion s'intensifica lo 25 de novembre e provoca de perturbacions del trafèc aerian del 26 al 28 de novembre.

## Nòtas
Cantharellus cibarius

*Cantharellus cibarius* (del latin *Cantharellus* diminutiu de *kántharos*: copa; *cibarius*: comestible) es un tipe de campairòl excellent comestible e fòrça recercat. 

## Noms en occitan

**aurelheta**, **bochingon**, **bochinguela**, **boli(n)gola**, **cabrilha**, **escrabilha**, **escaravilha**, **(es)caramilh**, **caramilha**, **cassena**, **charliste**, **cresta de gal**, **creston de gal**, **galhistron**, **(d)orlhon**, **foseta**, **fosilon**, **girodela**, **giraudela**, **giralon**, **girondela**, **girboleta**, **girela**, **giròla**, **girgola**, **jaunet**, **jauneta**, **lecacina/lecassina**/**lacassina (" iranjada), **lecacendres**, **mossairon**, **musselina**, **rojarís**, **tinterilha**, **tantarilha**, **tornabòus**...

Dins las [[Valadas]] se ditz **garibola** ([[Val d'Ols]]), **garítola **o **garita** ([[Val Sant Martin]], [[Lo Vilar de Pèlis]]), **ulheta** a [[Salbertrand]], la **gratolina** o **jalineta** a [[Cartinhan]], la **cacaròta** a [[Montrós]], l**'aurelhina** [ourihina] o la **boleïna *'a [[Lo Vernant|Vernant]] e a [[Rocavion]].

== Descripcion ==
Es pron massís e de color jaune-daurat o iranjat, mas lo pè es mai atenuat a la basa. Lo capèl, de 4 a 10 cm., d'en primièr es convex, après aplanat-deprimit e finalament en forma d'embut; lo sieu marge es ondulat. Fa una odor agradiva, fruitada, e lo sieu gost es doç. 

Las gerilhas an la particularitat de pas s'envermenar jamai e se pòdon culhir fòrça jorns après la siá naissença. Quora se fa vièlh, negreja a las puntas del capèl e lo jaune ven marron.

== Abitat ==
Se tròba als bòsques de planifolis (eusièras, siuredas, [[Fagus sylvatica|fagedas]], [[Castanea sativa|castanhedas]] e rovièras) e coníferes, dempuèi la prima fins a la tardor, segon la pluèja.

== Gastronomia ==
Se pòt preparar dins de plats cosinats e es bon per secar o salar. Se pòt tanben manjar cru.

== Perilh de confusion ==
I a dos bolets que se semblan a la gerilha amb una coloracion similara. Aqueles son, la falsa gerilha (*Hygrophoropsis aurantiaca*), qu'es comestible amb prudéncia, e la girgola d'olivièr (*Omphalotus olearius''), qu'es toxica.
## Ligam extèrne
*Associacion micologica de Tolosa
## Referéncias
Ansa Ikonen

**Aili Ansa Inkeri Ikonen** (19 de decembre de 1913, Sant Petersborg – 23 de mai de 1989, Helsinki) es una actritz  de cinèma e de teatre finlandesa dau sègle XX. 

## Liames intèrnes

* Cinèma finlandés.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Vilho Lampi

**Vilho Lampi** (19 de julhet de 1898, Oulu – 17 de març de 1936, Oulu) es un pintaire finlandés de la premiera mitat dau sègle XX. Eissit de l'Acadèmia dei Bèus Arts d'Helsinki, es subretot per sei autoretrachs e per sei tablèus representant lei païsatges e leis abitants de Liminka.


Vilho Lampi Selfportrait 1931.JPG|*Autoretrach* (1930)
Vilho Lampi Granary 1929.JPG|*Granier* (1929).


## Liames intèrnes

* Pintura finlandesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pargue nacionau de Kauhaneva–Pohjankangas

Lo **pargue nacionau de Kauhaneva–Pohjankangas** es un pargue nacionau situat dins l'oèst de Finlàndia sus lei territòris dei comunas de Kauhajoki e de Karvia. Fondat en 1982, a una superficia de 57 km² e permet de protegir un important palun. Es pauc amainatjat e sa frequentacion es donc fòrça febla (aperaquí  toristas anuaus).

## Liames intèrnes

* Palun.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pargue nacionau de Kurjenrahka

Lo **pargue nacionau de Kurjenrahka** es un pargue nacionau situat dins lo sud-oèst de Finlàndia a 35 km de la vila de Turku. Fondat en 1998, a una superficia de 29 km² que permet de protegir una torbiera.

## Liames intèrnes

* Torbiera.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Shilling ogandés

Lo **shilling ogandés** es la devisa oficiala d’Oganda dempuèi 1987. Son còdi ISO 4217 es UGX. Succediguèt a l’ancian **shilling ogandés** al taus de 100 ancians shillings per 1 shilling. Lo shilling es devesit en 100 cents (de còps que ia sonat tanben *ancians shillings*).

## Istoric
L’ancian **shilling ogandés** (còdi ISO 4217 : UGS) èra estat creat en 1966 (del meteis temps que lo shilling kenyan) per remplaçar lo shilling èst-african a paritat egala. L’ancian shilling èra devesit en 100 *cents* (coma son predecessor), e mai qu'aquesta division foguèsse pas utilizada.
Juice Leskinen

**Juhani Leskinen**, dich **Juice Leskinen**, (19 de febrier de 1950, Juankoski - 24 de novembre de 2006, Tampere) es un cantaire e un musician finlandés de la segonda mitat dau sègle XX. Sa musica èra basada sus un estile inspirat per lo ròck e per de tèxtes trabalhats. Fòrça popular dins son país, i aviá una influéncia que passava lo camp de la cançon.

## Liames intèrnes

* Cançon finesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Solar Impulse

[thumb|''Solar Impulse'' que s'enlaira pel primièr còp lo [3 de decembre de 2009 a Dübendorf.]]
**Solar Impulse** foguèt un projècte d'avion solar entreprés a l'initiativa dels soisses Bertrand Piccard e André Borschberg, a l'Escòla politecnica federala de Lausanne. Los dos pilòts n'assegurèron lo desvolopament a partir de 2003. Lo projècte consistèt a bastir e a far volar de nuèit coma de jorn, sens carburant ni emission polluanta pendant lo vòl, un avion monoplaça de motors electrics alimentats unicament per l'energia solara, fins a efectuar un torn del monde qu'aguèt luòc entre lo 9 de marçde 2015 e lo 23 de julhet de 2016.
## Referéncias
Wanna One

**Wanna One**(워너원) ei un grop de musica pop corean de Seol. Es actiu dempuish 2017.

## Membres
*Yoon Jisung
*Ha Sungwoon
*Hwang Minhyun
*Ong Seongwoo
*Kim Jaehwan
*Kang Daniel
*Park Jihoon
*Park Woojin
*Bae Jinyoung
*Lee Daehwi
*Lai Guanlin

## Discografia
* 2017: *1X1=1 (To Be One)*

## Ligams extèrnes
* Site oficiau (en corean)
Bonsai

vinheta|Bonsaï daserau palmat dins los jardins de Kew a Londres
vinheta|Pomèr en florison.
Un **bonsai** (dau japonés ) ei un arbe nan, cultivat dins un topia, la paréisher ei las daus arbes adultes dins la natura. Lo bonsai ei un art tradicionau japonés, mes daus praticas similar existeishen dins d'aute cultura, com la tradicion dau penjing en China, au Vietnam e en Corèa .
Bailiá de Jersey

**Jersey**, oficialament la **Bailiá de Jersey** (en anglés: *Bailiwick of Jersey*; en francés: *Bailliage de Jersey*; en normand: *Bailliage dé Jèrri*), es una dependéncia de la Corona britanica, e la pus granda de las illas Anglonormandas que forma amb las illas de Guernesey. Se situa dins la Marga pròche de França, e la capitala n'es Saint-Hélier. Sa superfícia es de  e es poblada de  (los Jersiais o pus plasamment los « Crapauds ») en 2021.

## Istòria

## Politica

Es dirigida per un baile, segondat per un parlament, los Estats de Jersey ( elegits). Los Estats comprenon actualament lo Baile, lo Luòctenent Governador, detz senadors, los conestables de las dotze parròquias, vint e nòu deputats, l’Avocat General e lo Procurador General. Lo Baile, nomenat per la Corona, es lo president de l’Assemblada dels Estats. Es tanben president de la Cort Reiala.  

## Geografia
Lo bailatge de Jersei compren sustot l'illa de Jersei, e d'illons inabitats: las Dirolhas, los Ecrehos, los Minquièrs, las Pèiras de Lecq.

Administrativament, es devesit en 12 parròquias.

*Veire l'article [[Parròquias de Jersei.]]*

Las parròquias son devesidas en vintenas (o quilhetas).

*Veire l'article [[Vintenas e quilhetas de Jersei.]]*

## Economia
:Veire l'article *[[Economia de Jersey]].*
## Referéncias
Òda a la jòia

L***'Òda a la jòia*** — tanben nomenat ***Imne a la jòia*** — es un poèma de Friedrich von Schiller escrich en 1785. Es sobretot conegut coma finala del quatren e darrièr movement de la *[[Sinfonia n°9 de Beethoven|9a Sinfonia]]* de Beethoven, vengut l'imne oficial de l'Union europèa.

Aqueste poèma celèbra l'ideal de l'unitat e de la fraternitat umanas (« Milions d’èssers, siatz totes embrassats d’una comuna estrenta! ). Son tìtol original es *An die Freude*, mas il es sovent nomenat *Ode an die Freude*. L'idèa que Schiller aviá d'en primièr escrit un poèma a la libertat (*Freiheit*) mas qu'auriá degut ne far un poèma a la jòia es una legenda romantica, aparegut dins un roman de Robert Griekenperl  en 1838 e de contunh utilizat dempuèi (cf. Esteban Buch, p.&nbsp;137 et 182-183).

## L'imne oficial

L'introduccion instrumentala d'aqueste movement foguèt adoptada en 1972 pel Conselh de l'Euròpa coma imne europèu, puèi en 1985 coma imne oficial pels caps d'Estat e del govèrn de l'Union. L'interpretacion oficial foguèt confiada à Herbert von Karajan que ne realizèt tres arenjaments: un per piano, un autre per instruments de vent e un tresen per orquestra sinonica.
## Tèxte
Lo tèxte cantat dins lo quatren movement de la *9a Sinfonia* utiliza sonque una partida del pèma de Friedrich von Schiller. I a de leugièras variacions al respècte del poèma original de 1785. 

### Articles connèxes
* Union europèa
* Sinfonia n° 9 de Beethoven
* Jòia

### Ligals extèrnes
* Texte complet de l’Ode à la joie sur la Wikisource allemande 
* Code Parsons (contorn melodic) de l'''Òde a la jòia'' sus Musipedia
* Beethoven, 9a sinfonia, jos la direccion de Günter Wand, NDR Symphony Orchestra - lo cant comença a 48'40
* Beethoven, 9a Sinfonia, jos la direccion de Leonard Bernstein. "Corala", extrach del 4n movement (Lo cant comença a 8')
Pastís de carn

Lo **pastís** es una preparacion culinària facha de carn chaplada e adobada. Tradicionalament lo pastís se pòu far de carn de lèbre, pòrc, anet (de còps mescladas entre elei) mai tanben de peis emai de liumes.
Egidio Miragoli

**Egidio Miragoli** (n. a Gradella, masatge de la comuna de Pandino, lo 20 de julhet de 1955) es un avesque;  italian. 

Foguèt consagrat prèire en 1979. De 1994 à 2017 faguet curat de la glèisa de santa *Françoise-Xavière Cabrini*. 

Lo 29 de setembre de 2017 foguèt fach avesque de Mondovì;  pel papa Francés.

## Libres

* *Il sacramento della penitenza. Il ministero del confessore: indicazioni canoniche e pastorali*, curatela. Milano, Àncora Editrice, 1999, ISBN 88-7610-764-9
* *Il Consiglio pastorale diocesano secondo il Concilio e la sua attuazione nelle diocesi lombarde*, tesi di dottorato, Roma, Pontificia università gregoriana, 2000, ISBN 88-7652-855-5

## Autres images

Image:Bishops miragoli and malvestiti.jpg|Mgr Malvestiti impausa la calòta a Msr Miragoli a pena elegit avesque de Mondovì lo 29 de setembre de 2017.


## Referéncias

## Ligams extèrnes

* Egidio Miragoli - Catholic-Hierarchy
Carles Riera

**Carles Riera i Albert** (1960) es un sociològ e activista politic catalan.

Director de la Fondacion Pere Mitjans de 1984 a 1988 e cofondador e director de la Fondacion Randa - Lluís Maria Xirinacs. Foguèt president del Centre Internacional Escarré per las Minoritats Etnicas e Nacionalas de 2010 a 2015. Foguèt fondator e president de la Fondacion Desvolopament Comunitari de 1993a 2015 e sociològ collaborador d'aquela organizacion fins a l'an 2016. Foguèt tanben membre del Conselh Internacional del Fòrum Social Mondial de 2002 a 2012. Es terapeuta de L'Espai de Gestalt dempuèi 2010 e sociològ de la cooperativa La Fabrica dempuèi 2013.

Pendent los ans 80 foguèt membre e pòrtavotz de la Crida a la Solidaritat en Defensa de la Lenga, la Cultura e la Nacion Catalanas, als ans 90 foguèt membre del secretariat de l'Assemblea d'Unitat Popular e es a l'ora d'ara membre de l'organizacion independentista Endavant.

A las eleccions del Parlament de Catalonha de 2015, foguèt candidat de la Candidatura d'Unitat Populara - Crida Constituenta a la circonscripcion de Barcelona après èsser causit en onzena plaça. A las eleccions del Parlament de Catalonha de 2017 se presenta coma cap de lista de la circonscripcion de Barcelona per la Candidatura d'Unitat Populara.

## Ligams extèrnes
* Blog de Carles Riera
Sublimacion (psicanalisi)

La **sublimacion** es una nocion conceptualizada per Sigmund Freud a partir de 1895 e subretot dempuèi 1905.

## Definicion
Freud definís la sublimacion pel primièr còp en 1905 dins *[[Tres ensages subre la teoria sexuala|Tres ensags sus la teoria sexuala]]* per rebatre un tipe particular d'activitat umana (la creacion literària, artistica e intellectuala) sens rapòrt aparent amb la sexualitat mas tirant sa fòrça de la pulsion sexuala quand passa cap una tòca non sexuala en investissent d'objèctes socialament valorizats. Autrament dit, s'agís del procès de transformacion de l’energia sexuala (libido) la fasent deribar cap a d’autres domènis, coma las activitats artisticas.

## Segonda topica
A partir de la segonda topica, la sublimacion serà vista coma la transposicion d'una tòca pulsionala sexuala mas tanben agressiva. Freud la definissá atal entre autre se referissent a l'agressivitat:
 

## Desexualizacion
La tòca de la pulsion es desviada: a la diferéncia del simptòma nevrotic, luènh d'implicar ànsia e culpabilitat, es associada a una satisfaccion estetica, intellectuala e sociala. Freud dubriguèt la bralha cap a aqueste tipe d'analisi explicitant lo contengut latent d'òbras tan diferentas coma *[[Hamlet]]*, o lo Moïse de Michelangelo. A la foncion catartica de l'acte de creacion s'apond un benefici narcissic. *"Sovent citada, retenent subretot la desexualizacion de tòca e la valorizacion sociala de l'objècte, la sublimacion constituís una nocion indispensabla per la psicanalisi al meteis temps qu'un questionament"*. »

## Epistemofila
Per Mélanie Klein e los psicanalistas kleinians, lo concèpte d'epistamofia conten en partida aqueste de sublimacion.

## Nòtas e referéncias

## Vejatz tanben

### Bibliografia
* Sigmund Freud, *Malaise dans la civilisation*, 1930
* Jean Laplanche - Jean-Bertrand Pontalis .*Vocabulaire de la psychanalyse*, Paris, 1967, Ed.: Presses Universitaires de France, Coll.: Quadrige Dicos Poche,  
* Jean Laplanche, " Problématiques III : La Sublimation " Presses Universitaires de France - PUF, 1980,  éd. 1983   (Quadrige, 1998, 2008).
* Sophie de Mijolla-Mellor, *La sublimation*, Presses Universitaires de France, 2005,  
* Jean-Michel Porret, *La consignation du sublimable*, Presses Universitaires de France - PUF, 2005,  
* Hanna Segal, *Rêve, art et phantasme*, Bayard, 1993,  
* Collectif, *La Sublimation, les sentiers de la création*, Sand & Tchou, 1997,  

### Articles connèxes
* Catarsis
* Pulsion
* Principi de realitat
* Psicanalisi aplicada

### Ligam extèrne
Sublimacion

Lo mot **sublimacion** es emplegat dins las matèrias seguentas:
* en fisica, la **[[Sublimacion (fisica)|sublimacion]]** es lo passatge d'un còrs de l'estat solid a l'estat gasós, sens passar par l'estat liquid. Aquesta transformacion se fa donc sens passar per una estapa de fusion (de solid a liquid), nimai una estapa de vaporizacion (de liquid a gas).
** dins l'impression, i a d'imprimideiras de sublimacion termica.
* en psicanalisi, la **[[Sublimacion (psicanalisi)|sublimacion]]** es una derivacion de tòca de la pulsion sexuala e/o agressiva, per exemple dins una creacion artistica.

## Voir aussi
* Sublim, concèpt estetic pròche de la beutat
* Sublimat, un mineral pausat per un gas volcanic
Los Teques

**Los Teques** es la ciutat capitala de l'estat veneçoelan de Miranda. Segon lo recensament de 2011, soa populacion compta de 251 466 abitants.
Arna

vinheta|L'arna de vestits
Una **arna** o es dins lo lengatge venacular un insècte de tipe lepidoptèrs mai sovent nocturns que las larvas s'atacan als teissuts naturals e produchs servats (manjar o d'autres) los fasent "arnats". Las **arnas** son mai sovent de las familhas dels tineids o Piralids qu'apertenon als eterocèrs. Son mai sovent considerats coma d'organismes noisibles.
Suéter

**Suéter** que ho un deus màgers grops de ròck d'Argentina e deu monde ispanic en generau enter la soa fondacion en 1981 e la soa dissolucion en 2007 arron ua virada internacionau e per encausa de conflictes personaus enter los sons membres.

Los sons membres que hon Miguel Zavaleta (votz), Jorge Minissale (guitarra e votz), Gustavo Donés (baisha e còr) e Juan del Barrio (piano).

Enter las soas cançons las mei famosas que's pòt mentàver *Amanece en la ruta*, *Él anda diciendo*, *Extraño ser* e *Comiendo Gelfite fish*. 

## Discografia
**Suéter: La reserva moral de Occidente* (1982)
**Lluvia de gallinas* (1984)
**20 caras bonitas* (1985)
**Misión ciudadano 1* (1987)
**Sueter 5* (1995)
Feràmia

**Feràmia** es un grop de musica occitan creat en 2015 pel saxofonista Hugo Collin e lo cantaire Louis Pezet. Son acompanhats per un bateire, Simon Flouret, un bassista, Aurelio Espinoza e un trompetista, Ludovic Schmidt.

## Discografia
* 2017: **[[Lo drac pòt èsser tanben una soca]]**
* 2018: **[[Lo drac pòt èsser tanben un concèrt]]**

## Ligams extèrnes
* Site oficial del grop
* Cadena del grop sus Youtube

## Referéncias
August Ames

thumb|August Ames (2015)
**August Ames**, nascuda sos lo nom vertadier de **Mercedes Grabowski** lo 23 d'agost de 1994 a Antigonish, Nòva Escòcia e defuntada lo 5 de decembre de 2017 a Ventura County, Califòrnia (USA). Foguèt una actritz pornografica e manequin canadiana.

## Vejatz tanben

### Ligams extèrnes
*  ''August Ames'' — IMDB.com 

### Referéncias
*
Briançonés (sosdialècte)

Lo **briançonés** es un sosdialècte de l'occitan vivaroaupenc que se parla dins la region de Briançon, tanben apelaa lo Briançonés. 

## Caracteristicas
Existís un pronom subjecte neutre de 3ena persona dau singular **la** [la], que s’opausa au masculin **aul** [u(l)] (<el) e au femenin **ail** [il] : *aul parla* “(parla, el”), *ail parla* (“parla, ela”), *la parla* (“parla, aquò”) e *la plòu* (“plòu”).

## Parlars
* Cerveirin
* Vialan (o *Viaran*)

## Lexic
### Paraulas localas
paraulas localas - *paraulas lengadocianas o definicions*
* jasoira - *lièch/lit*
* mansièr - *sindic d'una associacion per l'arrosatge d'un mas*
* pechit - *petit/pichon*

### Paraulas occitanas
formas localas - *formas lengadocianas*
* aimaa - *aimada*
* batear - *batejar*
* bòsc - *bòsc*
* chasque / chasca - *cada* 
* chastèl - *castèl*
* dels/daus - *dels*
* desfacha - *desfacha/desfaita*
* drech/dreit - *drech/dreit*
* fèrre - *fèrre*
* frescha - *fresca*
* fuòc/fuec - *fuòc*
* granda - *granda*
* jal - *gal*
* joar - *jogar*
* loba - *loba*
* mòur - *major*
* las pòrtas - *las pòrtas*
* suar - *susar*

## Sosdialèctes vesins
* Cairassenc
* Cisalpenc
* Diés
* Grenoblés

## Veire tanben
### Articles connèxes
* Republica daus Escartons
* La Passion de Sant Andrieu

### Liames extèrnes
* Les langues en Briançonnais
* ''L'évolution des parlers occitans du Briançonnais'', per Jean Sibille
* ''Occitan Briançonés: la fornaa dau pan'' (parlar dau Vialar)
* Nicolas Colomban: Chal crear una consciéncia en favor de la lenga (parlar dau Vialar)
* La ''Passion de sant Andrieu'', drama religiós de 1512 en occitan briançonés (article sus l'obratge; pas lo tèxte entièr]
*  LA PASSION DE SAINT ANDRÉ - drame religieux de 1512 en occitan briançonnais : Édition critique, étude linguistique comparée, Jean Sibille, Universitat de Lion, 2003.
* Le viaran et les autres patois du Briançonnais
* Nòta sus la subrevivéncia de la segonda forma del condicional de l’occitan vièlh dins l’Auta Val Doira e la Val Cluson (Itàlia) per Jean Sibille
Nuçargues en Pinatèla

**Nuçargues en Pinatèla**  (en francés *Neussargues en Pinatelle*) es, dempueis lo 1èir de decembre de 2016, una comuna novèla d'Occitània, dins la region istorica d'Auvèrnhe, administrada per lo departament de Cantal de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
La comuna novèla recampa las ancianas comunas de Cèlas, Chinargues, Chavanhac, Nuçargues e Moissac e Senta Ostàsia que venon de comunas delegadas, lo 1èir de decembre 2016. Lo chapluòc es **Nuçargues e Moissac**.

## Geografia
## Toponimia
Lo nom de la comuna es format del nom de son chapluòc, segut per lo nom del bòsc de Pinatèla.
Per chasca anciana comuna, veire a Cèlas, Chinargues, Chavanhac, Nuçargues e Moissac e a Senta Ostàsia.

## Istòria
En 2023-2024, la comuna entamena una desfusion .

## Administracion

## Demografia
Per la demografia de chasca anciana comuna, veire a Cèlas, Chinargues, Chavanhac, Nuçargues e Moissac e a Senta Ostàsia.

## Lòcs e monuments
Per chasca anciana comuna, veire a Cèlas, Chinargues, Chavanhac, Nuçargues e Moissac e a Senta Ostàsia.
## Personalitats ligadas amb la comuna
## Veire tanben
## Ligams extèrnes
## Nòtas e referéncias
Arrondiments d'Òut e Garona

Lo departament d'Òut e Garona a 4 arrondiments.

## Demografia

Populacion : INSEE, .

## Istòria

Arrondiments d'Òut e Garona (1800-1807).svg|1800.     **Caplòcs**    
Arrondiments d'Òut e Garona (1807-1808).svg|1807. Dos cantons passan de Marmanda a Nerac
Arrondiments d'Òut e Garona (1808-1926, 1942).svg|1808. Tres cantons passan a Tarn e Garona: un de l'arrondiment de Vilanuèva e dos de l'arrondiment d'Agen
Arrondiments d'Òut e Garona (1926-1942).svg|1926. L'arrondiment de Nerac es suprimit
Arrondiments d'Òut e Garona (1808-1926, 1942).svg|1942. L'arrondiment de Nerac es restablit


A la creacion deis arrondiments, en 1800, Òut e Garona n'aviá 4 :
* Agen 
* Marmanda
* Nerac
* Vilanuèva

En 1926, suprimiguèron l'arrondiment de Nerac. Lo restabliguèron en 1942.

## Veire tanben
* Òut e Garona
* Cantons d'Òlt e Garona
* Comunas d'Òlt e Garona
* Gropaments de comunas d'Òlt e Garona
Vilanuèva

**Vilanuèva** es lo nom occitan tradicional de la comuna francesa que se diguèt *Villeneuve d'Agen* e que se ditz ara *Villeneuve sur Lot*.

Veire Vilanuèva d'Òlt, que i a tanben un Vilanuèva de Duràs.
PSL Research University

**PSL Research University** (**PSL**) es una institucion e universitat francesa dedicada a la recerca, situada dins la vila de París, Illa de França. Es especializada dins los domenis de la sciéncia, de la tecnologia e de l'engenhariá, mas tanben i a d'autras matèrias. Foguèt creada en 2010.

## Ligams extèrnes
* psl.eu (pagina oficiala)
Lo Roget e Pers

**Lo Roget e Pers** es una comuna novèla occitana creada lo 1èr de genièr de 2016 per la fusion de las comunas de Pers e Lo Roget.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Tacoma

**Tacoma** es una vila americana, sètge del comtat de Pierce dins l'Estat de Washington, en banlega sud de Seattle. Segon lo recensament de 2010, la populacion èra de . Tacoma fa partit de l'ara metropolitana de Seattle.

La vila es situada sus l'estrech de Puget Sound, a 51km al sud-oèst de Seattle, a 50km al nòrd_èst de la capitala de l'estat, Olympia, e 93km al nòrd-oèst del Parc Nacional del Mont Rainier. La populacion èra de 198,397 personas segon lo recensament de 2010.  Tacoma es la segonda pus granda vila de la region del Puget Sound e la tresena de l'estat. Tacoma servís tanben de centre d'afar per lo sud de la region, qu'a un apopulacion d'aperaquí 1 milion de personas.

Tacoma prenguèt son nom del Mont Rainier tot pròche, sonat Takhoma o Tahoma en lenga salish. Es escaissat localament en anglés *City of Destiny* perque foguèt causida coma terminús oèst de la linha de camin de fèrre de *[[Northern Pacific Railroad]]* a la fin del sègle XIX. La decision dela companhiá foguèt influenciada per la preséncia vesina del pòrt en aiga prigonda de Tacoma a Commencement Bay. En ligan la baia amb lo camin d efèrre, la devisa de Tacoma venguèt "When rails meet sails". Commencement Bay servís lo Pòrt de Tacoma, un centre de comèrci internacional sus la còsta pacifica e lo pus grand pòrt de l'estat de Washington.
Mateusz Morawiecki

**Mateusz Jakub Morawiecki** (n. a Wrocław lo 20 de junh de 1968) es un banquièr e òme politic polonés, del partit Drech e justícia (PiS).

L’11 de decembre de 2017 ven cap del govèrn polonés.
Pòrc-espin

thumb|280px|Pòrc-espin african.
**Pòrc-espin** es lo nom vernacular que designa d'unes rosegaires que se despartisson en doas familhas : los istricids, es a dire los pòrcs-espins del Mond Vièlh e los eretizontids, es a dire los del novèl Mond. Longtemps amassats dins un sol grop, las doas familhas son uèi separadas : en mai d'una ròba plena d'espinas e de sas costumas nocturnas partejadas,  nombrosas e prigondas diferéncias los separan d'un grop a l'autre.

Lo nom dels pòrcs-espins ven de las espinas caracteristicas que los cobrisson la pel. Malgrat lo nom, los pòrcs-espins tenon pas cap parentat dirècte amb los pòrcs autentics, qu'apertenon al grop dels artiodactils. Se devon pas confondre tanpauc amb los erices, que e mai que sián tanben cobèrts d'espinas, apertenon a l'òrdre dels eulipotifles.
Nilon

Lo **nilon** (de la marca comerciala registrada: *nylon®*) es un polimèr artificial qu'aperten al grop de las poliamidas. Se genèra formalament per policondensacion d'un diacid amb una diamina. La quantitat d'atòms de carbòni dins las cadenas de l'amina e de l'acid se pòt indicar rèire las inicialas de la **p**oli**a**mida. la mai coneguda, la PA6.6 es alara lo produch formal de l'acid butandicarboxilic (acid adipinic) e de l'exametilendiamina.

Per de rasons practicas s'utiliza pas l'acid e l'amina, mas de solucions d'amina e de clorur de diacid.

Entre las doas capas se forma lo polimèr que pòt èsser espandit (tibat) per obténer lo fil de nilon. 

Un polimèr semblabla es lo perlon (nilon 6) que se forma de la dubertura e la polimerizacion ulteriora d'una lactama, mai sovent la caprolactama. La diferéncia es que pel nilon las cadenas son formadas de polimèrs de la formula de generala ( ..-NH-C(=O)-(CH2)n-C(=O)-NH-(CH2)m-...) alara pel perlon las cadenas an la sequéncia ( ..-NH-C(=O)-(CH2)n-NH-C(=O)-(CH2)n-...).

Lo nilon foguèt descobèrt per Wallace Hume Carothers. A sa mòrt l'entrepresa DuPont conservèt lo brevet.
Los Laboratòris DuPont, en 1938, produguèron aquesta fibra sintetica fòrta e elastica, que se pòt substituir en partida  la seda e la raiona.

Lo nilon es una fibra texila elastica e resistenta, es pas atacada per las arnas, es pas necessari de l'alisar e s'utiliza dins la confeccion de debàs, teissuts, tricotatges e "sedariá". Lo nilon motlar s'utiliza coma material dur dins la fabricacion de diferents instruments, coma ponhada de bròssas, penches, eca.

Aquesta invencion revolucionèt en 1938 lo mercat dels debás, amb la fabricacion de las debás de nilon, mas foguèt dificil de los obténer, que amb l'esclatament de la Segonda Guèrra Mondiala, lo mai important èra de realizar de material de guèrra, coma las còrdas de paracasudas. alara los primièrs parelhs arribèron en Euròpa en 1945.

## Referéncias
Vedèl

[vinheta|Vedèl del genre e espècia ''Bos taurus'', Victoria, [Austràlia.]]
[vinheta|Vedèl asiatic, [Índia.]]
vinheta|Vedèl europèu, Maramureș.
**Vedèl** es lo nom vernacular que designa lo bovid juvenil vivent o, après tuariá e transformacion pel productor o maselièr artesan o en usina, la vianda que'n sortís. La feme es la *vedèla*.

Par extension, « vedèl » designa a vegada los joves de grands mamifèrs erbivòrs que portada a pas de nom especific

## Zoologia
La gestacion dura 282 a 295 jorns (es a dire nòu meses e 10 a 20 jorns), segon la raça. A la naissença, lo vedèl pèsa gaireben 45&nbsp;kg.

## Nutricion
Lo tub digestiu del recent nascut es axenic, atal lo jove vedèl ingerís la matèria fecala a l'entorn (lièch e èrbas solhadas) e la flora microbiana de la saliva  mairala (lecada del vedèl dins la fasa de placentofagia). L'inoculacion de microbiòta intestinal exogèn permet atal la colonizacion dans son sistèma digestiu de las bacterias simbioticas indispensablas a la digestion.

## Utilizacions

### Alimentacion
vinheta|Vianda de vedèl en tajine.
La vianda del vedèl es blanca a rosada segon lo biais d'abaliment. Es fòrça presada en cosina per sa finesa.

#### Tipes de vianda
vinheta|Tèstas de vedèl
En Euròpa, las viandas de vedèl son definidas per l'edat de l'animal al moment del tuar. Sols los animals de 8 meses al mai pòdon se nomenar vrdèl per lor vianda.

#### Seguretat alimentària
La vianda de vedèl foguèt tocada dins los ans 1980 per d'escandals alimentaris coma lo vedèl amb ormònas.

### Cuèr
Lo cuèr del vedèl (subretot aquel dels vedèls mòrt a la naissença) èra utilizat per la fabricacion de fulhets mai fin que lo pargamin (velin) e encara utilizat per la  d'obratges de luxe.

## Simbolica

### Simbòl
[drecha|vinheta|Ascèta (sadhu) [Indoïsme|indó amb un vedèl: Ls bovids, pichons, son comparats al solelh dins l'indoïsme.]]
Dins las societats tradicionalas, lo vedèl es simbòl d'opuléncia (cf. lo *[[Vedèl d'aur]]* e lo *[[Vedèl gras]]*). La vianda de vedèl es encara considerada coma rafinada e luxuosa. E, lo cuèr de vedèl es signe de rafinament e de riquesa.

#### Indoïsme
Dans lo Rig Veda (1.113), tèxte sagrat de l'indoïsme, lo vedèl es vist coma lo Solelh nascut de la vaca Auròra.

## Nòtas e referéncias

## Vejatz tanben

### Articles connèxes
Carla Gugino

**Carla Gugino** (Sarasota, Florida, 29 d'agost de 1971) es una actritz americana de cinèma. Sos filmes mai coneguts son *Spy Kids*, *Sin City* e *Night at the Museum*.
Rebecca Romijn

**Rebecca Romijn** (n. 1972 en Califòrnia) es una actritz americana de cinèma. Sos filmes mai coneguts son *X-Men* e *The Punisher*.
Pegàs (constellacion)

La constellacion de **Pegàs** es una constellacion de l'emisfèri nòrd qu'es situada au sud d'Andromèda, au nòrd dei Peis e au nòrd-oèst d'Aqüari. Relativament estenduda, representa lo cavau alat mitologic Pegàs qu'es liat a la legenda d'Andromèda e de Persèu. Foguèt definida dins lo corrent de l'Antiquitat que fasiá ja partida dei constellacions recensadas per Ptolemèu au sègle I apC.

## Liames intèrnes

* Constellacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Muuse Bixi Cabdi

thumb|Muuse Bixi Cabdi (2017)
**Muuse Bixi Cabdi** (n. 1948 a Hargeisa) es un òme politic somali. Lo 13 de decembre de 2017 ven president de la republica de Somaliland.
Hilary Swank

**Hilary Swank** (n. 1974 en Nebraska) es una actritz americana de cinèma. Sos filmes mai coneguts son *[[Boys Don't Cry]]* e *[[Million Dollar Baby]]*.
Emma Stone

**Emily Jean "Emma" Stone** (n. 1988 en Arizòna) es una actritz americana de cinèma. Sos filmes mai coneguts son *[[Birdman]]* e *[[La La Land]]*.
Andrej Babiš

**Andrej Babiš** (n. lo 2 de setembre de 1954 a Bratislava) es un òme d’afars eslovac de nacionalitat chèca, e un politician chèc. Lo 13 de decembre de 2017, en seguida de la victòria del partit ANO a las eleccions legislativas, ven cap del govèrn de Chequia.
Utqiaġvik

**Utqiaġvik** es la pus granda vila del Borough de North Slope en Alaska, als Estats Units. Situada al nòrd del cercle artic en riba de la mar dels Chukchis, es la vila americana pus nordica.
Longtemps nomenada **Barrow** en anglés, pren oficialament lo nom iñupiaq après un referéndum en 2016.
Jane Lynch

Jane Lynch es una actritz e cantaira americana nascuda lo 14 de julhet de 1960 a Evergreen Park dins l'estat american d'Illinois.
San Carlos (Veneçuèla)

**San Carlos** es la vila capitala de l'estat veneçoelan Cojedes i del municipi omonim. Foguèt fondada en 1678, amb lo seu nom de "villa de San Carlos de Austria". Sa populacion aproximada es de 60.000 abitants en 2011.

## Referéncias
Goldie Hawn

**Goldie Jeanne Hawn** (n. 1945 en Washington, DC) es una actritz americana de cinèma. Sos filmes mai coneguts son *[[Cactus Flower]]* e *[[Private Benjamin]]*.
Mulatu Teshome

thumb|Mulatu Teshome (2018)
**Mulatu Teshome Wirtu** (en amaric, ሙላቱ ተሾመ), nascut en 1955 o en 1956, es òme politic etiopian, que foguèt de 2013 a 2018 president de la Republica democratica federala d’Etiopia.

## Referéncias
Birobidjan

**Birobidjan** (en rus: *Биробиджа́н*; en idish: *ביראָבידזשאַן*) es una vila russa situada dins l'orient extrem, tanben capitala administrativa del Districte autonòme ebrieu. La vila es traversada pels rius Bira e Bidjan, e tanben passa lo camin de fèrre transiberian a la frontièra amb China. Sa populacion s'enauçava a 74 095 abitants en 2017.
Cabridan

Lei **cabridans** (var. **abelhard**, **burgaud**, **bossalon**, **braulon**, **brossalon**, **cabrian**, **forforon**, **forselon**, **forsalon**, **graule**, **graulon**, **taria**, **tauna**) es un genre d'insèctes dich *Vespa* en latin que fa partida de la familha dei *[[Vespidae]]*. Amb una talha que pòu agantar 45 mm de longor, lei cabridans son leis insèctes sociaus pus grands de la planeta. Son de predators que caçan generalament d'autreis insèctes coma lei vèspas, leis abelhas ò lei moscas. La màger part deis espècias son originàrias d'Asia mai certanei se son difusadas vèrs leis autrei continents.

En Occitània, son presents lo cabridan europèu e lo cabridan asiatic. Lo segond es una espècia invasiva arribada au començament dau sègle XXI.

## Lista deis espècias dau genre

* *[[Vespa affinis]]* Linnaeus, 1764.
* *[[Vespa analis]]* Fabricius, 1775.
* *[[Vespa basalis]]* Smith, 1852.
* *[[Vespa bellicosa]]* Saussure, 1854.
* *[[Vespa bicolor]]* Fabricius, 1787.
* *[[Vespa binghami]]* Buysson, 1905.
* *[[Vespa crabro]]* Linnaeus 1758, ò cabridan europèu.
* *[[Vespa ducalis]]* Smith, 1852.
* *[[Vespa dybowskii]]* André, 1884.
* *[[Vespa fervida]]* Smith, 1859.
* *[[Vespa fumida]]* van der Vecht, 1959.
* *[[Vespa luctuosa]]* Saussure, 1854.
* *[[Vespa mandarinia]]* Smith, 1852.
* *[[Vespa mocsaryana]]* Buysson, 1905.
* *[[Vespa multimaculata]]* Perkins, 1910.
* *[[Vespa orientalis]]* Linnaeus, 1771, ò cabridan orientau.
* *[[Vespa philippinensis]]* Saussure, 1854.
* *[[Vespa simillima]]* Smith, 1868.
* *[[Vespa soror]]* Buysson, 1905.
* *[[Vespa tropica]]* Linnaeus, 1758.
* *[[Vespa velutina]]* Lepeletier 1836, ò cabridan asiatic.
* *[[Vespa vivax]]* Smith, 1870.

## Liames intèrnes

* Insèctes sociaus.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias