open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vaya Con Dios

**Vaya Con Dios** èra un grop de musica bèlga mai que mai anglofòn de pop-jazz fondat en 1985 e actiu fins en 2014. Format a l'entorn de la cantaira **Dani Klein**, los musicians de **Vaya Con Dios** an cambiat mantuns còps pendent l'istòria del grop. 

Lo nom vertadièr de **Dani Klein** es Danielle Schoovaerts. Es nascuda còsta Brussèlas lo 1er de genièr de 1953 à Schaerbeek (Belgica). 

En Occitània, **Vaya Con Dios** es mai que mai conegut per tres tubes, *Just a Friend of Mine* a la tota fin de 1987, *Puerto Rico* en 1988, e sustot la balada *What's a Woman?* a la fin de l'annada 1990.

## Cançons mai conegudas en Occitània
* *Just a Friend of Mine* (1987)
* *Puerto Rico* (1988)
* *Don’t cry for Louie* (1989)
* *Johnny* (1989, represa de la cançon en francés *Johnny, tu n'es pas un ange* d'Édith Piaf, adaptacion d'un aire del folclòre romanés)
* *What's a Woman?* (1990)
* *Nah neh nah* (1991 e 2011)
My Mine

**My Mine** es un grop italian anglofòn de synthpop aparentat italo disco, originari de Bolonha (Itàlia). Format a l'iniciativa del productor Mauro Malavasi, foguèt mai que mai actiu entre 1983 e 1986. 

En Occitània, **My Mine** es conegut pel tube *Hypnotic Tango* fin 1983 e debut 1984. Al moment d'aquel succès, lo grop es alavetz un triò compausat de Stefano Micheli (cant e clavièrs), de Carlo Malatesta (cant, clavièrs e guitarra), e de Danilo Rosati (clavièrs). 

Oficialament totjorn actiu mas sens Stefano Micheli, **My Mine** a integrat Ilaria Melis en 2018 coma novèla cantaira.
Prototurc

Lo **prototurc** es una reconstruccion lingüistica del parlar a l'origina de las lengas turquicas. Es probable apareissut en Asia Centrala, entre Tova e Mongolia, a la fin del millenari II avC. Se fragmentèc en doas brancas principalas durant lo millenari I avC qu'evolucionèron per donar las lengas oghoras a l'est e lo turc comun a l'oest.

## Ligams internes

* Lengas turquicas.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** A. V. Dybo, « Early contacts of Turks and problems of Proto-Turkic reconstruction », *Tatarica: Language*, vol. 2, 2014, pp. 7-17.

## Nòtas e referéncias
Invasion Anglosovietica d'Iran

[thumb|right|Soudats britanics e sovietics en [Iran en setembre de 1941.]]

L’**Invasion Anglosovietica d'Iran** designa l'invasion militara d'Iran per lo Reiaume Unit e l'URSS durant la Segonda Guèrra Mondiala. L'operacion se debanèt dau 25 d'aost au 17 de setembre de 1941. L'objectiu èra d'empachar lo raliment d'Iran a l'Aisse, d'ocupar lei regions petrolieras d'Abadan e d'assegurar una rota d'avitalhament vèrs l'URSS. Lei Sovietics intrèron dins lo país dempuei lo nòrd e lei Britanics ataquèron a partir d'Iraq e d'Índia. Quauqueis unitats iranianas assaièron de resistir, mai l'opcion de la negociacion foguèt rapidament chausida per Teheran. Lo chah Reza Pahlevi, sospichat de simpatia proalemanda, abdiquèt e foguèt remplaçat per son fiu, l'ambaissador alemand foguèt expulsat e Iran s'engatjèt clarament dins lo camp aliat. La màger part dei fòrças aliadas foguèron alora retirada, mai de tropas demorèron dins lo país fins a 1946.

## Liames intèrnes

* Segonda Guèrra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Basil Liddell Hart, *Histoire de la Seconde Guerre mondiale*, Fayard, 1973.

## Nòtas e referéncias
Inscripcions d'Orkhon

[thumb|right|Peira levaa d'Orkhon dins un museu de [Mongolia.]]

Las **inscripcions d'Orkhon** son un ensemble de peiras levaas erigias dins la vau d'Orkhon, al sud del lac Baikal, entre los segles VII e X. De centenas d'inscripcions en turc ancian o en chinés i son gravaas. Los textes en turc, escrichs amb l'alfabet d'Orkhon, son los pus ancians textes coneissuts redigits dins una lenga turquesa. Las partias legiblas son pereu una importanta font per estudiar las relacions entre l'Emperi Tang e los nomadas turcs a aqueu periòde.

## Ligams intèrnes

* Alfabet d'Orkhon.
* Lengas turquesas.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** E. Denison Ross, « The Orkhon Inscriptions: Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering », *Bulletin of the School of Oriental Studies*, University of London, vol. 5, n° 4,‎ 1930, pp. 861–867.
* **[[francés|(fr)]]** Vilhelm Thomsen, « Déchiffrement des inscriptions de l'Orkhon et de l'Iénisseï », *Bull. Acad. Roy. Danemark*, 1893.

## Nòtas e referéncias
George Grosz

**George Grosz** (Berlin, 26 de julhet de 1893 – Berlin, 6 de julhet de 1959) foguèt un pintre alemand.

Foguèt una figura màger dels movements artistics dadaïsta, expressionista e de la Nòva Objectivitat. Son òbra exprimís ansin una critica fòrta de las condicions malaisidas que son país afrontèt pendent la Republica de Weimar. Comunista e antinazi, emigrèt als Estats Units en 1933. Obtenguèt la ciutadanetat estatsunidenca en 1938. I demorèt fins a 1959, annada de son retorn a Berlin, ont moriguèt qualques meses mai tard.

## Ligams intèrnes
* Dadaïsme.
* Expressionisme.
* Nòva Objectivitat.

## Bibliografia
* **[[anglés|(en)]]** M. Kay Flavell, *George Grosz: a biography*, Yale University Press, 1988.

## Nòtas e referéncias
Primaël Montgauzi

**Primaël Despax**, dich **Primaël Montgauzi**, o de còps simplament **Primaël**, qu'ei un autor, compositor e cantaire occitan originari d'Aush, en Gasconha.

**Primaël** que canta las soas cançons en gascon, de còps tanben en catalan, en espanhòu o en francés. Lo son estile qu'ei influenciat peu fado e per las musicas mediterranèas, en particular la rumba catalana, mès tanben per daubuns genres musicaus de l'America latina com la trova o la bossa nova ("tròba occitana").
 
Actiu despuish las annadas 2010, que jòga sus scèna sia en sòlo, sia dins lo duò occitano-orientau **Noubalòtcha** dab lo musician Chokri Trabelsi (despuish 2017), sia dens lo grop **Los del Tiwizi**. 

En seguida de lor encontre a Astahòrt dins l'encastre de las activitats de l'associacion *Votz deu Sud* (associacion fondada per Francis Cabrel), qu'avoc idea dab lo cantaire basc Pantxix Bidart de far un espectacle bilingüe basc-gascon batiat « Elimberri ». Au mes de seteme de 2025, que participa tanben en i cantant en gascon au títol *Un gramme de terre* de Francis Cabrel.

## Referéncias
Matteo Rossi

**Matteo Rossi** (nascut lo 9 de julhet de 1986 a Rimini) es un fotbolaire e òme politic santmarinés qu'es un dels dos capitanis regents dintrat en foncions lo 1èr d'octobre de 2025, amb Lorenzo Bugli.
Turc otoman

Lo **turc otoman** o **turc osmanli** èra la lenga oficiala de l'Emperi Otoman. Escrich amb una varianta de l'alfabet arabi, èra un parlar fòrça influenciat per l'arabi e lo persan. Son aprendissatge èra reservat a l'eleit de la societat e a l'administracion. Èra donc pas o pauc intelligible per las classas popularas. Après la disparicion de l'Emperi, Mustafa Kemal Atatürk ordonèc de'n eliminar los mots d'origina aràbia o persana per los remplaçar per de termes turcs. Puei, en 1928, foguèc remplaçat per lo turc moderne coma lenga oficiala de Turquia. Pasmens, demorèc un estandard literari.

## Ligams internes

* Alfabet turc otoman.
* Emperi Otoman.
* Turc.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** V. H. Hagopian, *Ottoman-Turkish conversation-grammar: a practical method of learning the Ottoman-Turkish language*, vol. 1, D. Nutt, 1907.
* **[[francés|(fr)]]** Celia Kerslake, « La construction d'une langue nationale sortie d'un vernaculaire impérial enflé: la transformation stylistique et conceptuelle du turc ottoman », dins Chaker Salem, *Langues et Pouvoir de l'Afrique du Nord à l'Extrême-Orient*, Ais de Provença, 1998, pp. 129-138.

## Nòtas e referéncias
Batalha d'Anzio

[thumb|right|Soudats britanics dins lo sector d'Anzio lo 22 de mai de [1944.]]

La **batalha d'Anzio** se debanèt dau 22 de genier au 5 de junh de 1944 durant la Segonda Guèrra Mondiala. Foguèt lo resultat dau desbarcament d'una fòrça aliada dins lei regions d'Anzio e de Nettuno en Itàlia (operacion *Shingle*). L'objectiu èra de desbordar la linha Gustav onte lei fòrças alemandas blocava l'avançada aliada dempuei quauquei setmanas.

En causa de la preparacion dei desbarcaments de Normàndia e de Provença, l'operacion foguèt limitada a l'assaut de  òmes. Lo desbarcament susprenguèt leis Alemands e lei fòrças aliadas trobèron ges de resisténcia sus lei plajas. De grops de reconoissença poguèron arribar a Roma, mai lo generau John P. Lucas crenhava d'atacar la capitala italiana amb una fòrça tant reducha. En plaça, decidèt de fortificar lei zònas ocupadas après lo desbarcament e d'esperar lo contacte amb leis Alemands. De son caire, lo generau Albert Kesselring organizèt rapidament la defensa dei rotas per alentir una eventuala ofensiva aliada. Pauc a cha pauc, poguèt metre en plaça una linha defensiva eficaça que bloquèt totei lei temptativas d'ataca aliadas. En despiech dau desbarcament de renforç importants ( òmes), lo desbarcament d'Anzio foguèt una revirada estrategica. Leis Alemands abandonèron finalament sei posicions après la pèrda de la linha Gustav e foguèron pas inquietats durant lor retirada.

En causa de l'abséncia de combats importants, lo bilanç uman de la batalha es relativament feble en comparason amb d'autrei batalhas de la Segonda Guèrra Mondiala. Leis Aliats perdiguèron  tuats,  bleçats e  dispareguts ò presoniers. Dins lo camp alemand, lei pèrdas foguèron leugierament inferioras amb  tuats,  bleçats e  dispareguts e presoniers.

## Liames intèrnes

* Linha Gustav.
* Segonda Guèrra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Yves Buffetaut, « Le débarquement à Anzio, 1944 - Opération Shingle », *Militaria Magazine*, Histoire & Collections, vol. 45,‎ 2002.

## Nòtas e referéncias
Lorenzo Bugli

**Lorenzo Bugli** (nascut lo 20 de febrièr de 1995 a Borgo Maggiore) es un òme politic santmarinés qu'es un dels dos capitanis regents dintrat en foncions lo 1èr d'octobre de 2025, amb Matteo Rossi.
Dolgan

[thumb|right|Aira de difusion de las lengas dolgana (verd) e [iakot|iakota (blau).]]

Lo **dolgan** es una lenga turquica siberiana parlaa dins la peninsula de Taimir per los Dolgans. Es una lenga aglutinanta d'estructura SOV qu'utiliza l'armonia vocalica e sensa genre gramaticau. S'escriu amb un alfabet cirillic completat per de letras especialas per transcriure de sons especifics. Lo nombre de locutors es estimat entre  e .

## Ligams internes

* Dolgans.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Brigitte Pakendorf e Eugénie Stapert, « Sakha and Dolgan, the North Siberian Turkic Languages », dins Martine Robbeets e Alexander Savalyev, *The Oxford Guide to the Transeurasian Languages*, Oxford University Press, 2020, pp. 430-435.

## Nòtas e referéncias
Casarilh (Aran)

**Casarilh** es un pòble deth terçon de Castièro e dera comuna de Vielha e Mijaran, en Aran.

Casarilh es sus er'arriba esquerra de Garona, a 1050 m. d'altitud. Dinc a 1970 ère dens era comuna d'Escunhau. 

En 2024 auie 88 abitants.

## Referéncies
Robin Beck

**Robin Beck**, nascuda als Estats Units lo 7 de novembre de 1954 a Nòva York, es una cantaira anglofòna americana. Es coneguda en Occitània per son tube *First Time* a la debuta de l'annada de 1989, una cançon qu'a servit en aquel temps per la publicitat de la marca de sòda Coca-Cola.
Nogai

[thumb|right|Zònas de poplament nogai en [Caucàs.]]

Lo **nogai** es una lenga turquica quipchaca parlaa per los Nogais. Es oficiau en Russia dins los districtes nogais de Dagestan e de Karachay-Cherkessia ont es parlat per environ  abitants. Pròche de las autras lengas quipchacas (caracalpac, cazac, quirguiz), es l'objecte d'un programa d'ensenhament. Dins las autras regions de poplament nogai, es en cors de disparicion, en particular en Turquia.

## Ligams internes

* Lengas turquicas.
* Nogais.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Etowah

[thumb|right|[Fotografia de la mota A en 2010.]]

**Etowah** es un site arqueologic situat en George al sud de la vila de Cartersville. Es constituït de sieis motas artificialas que servian de basas a de construccions pus complexas. L'ensemble foguèc bastit durant tres fasas d'ocupacion distinta entre 1000 e 1625. Las causas de l'abandon de l'endrech son pas coneissuas d'un biais precís, mas un chambiament climatic aient entraïnat l'afondrament de l'agricultura locala es l'ipotesi principala. Al mens 140 edificis son estats identificaas, mas de mesuras realizaas a la fin dels ans 2010 mostrèron l'existéncia probabla d'autras estructuras. Plusors artefactes de coire, la preséncia d'armas en quantitat, los vestigis d'una ret relativament sofisticaa de fortificacions e los restas d'un complexe religiós associat au *[[Southern Cult]]* son egalament estats trobats per los cherchaires. Etowah èra ansin probablament un important centre de la cultura de Mississipí.

## Ligams internes

* Cultura de Mississipí.
* *[[Southern Cult]]*.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Dean Snow, *Archaeology Of Native North America*, Prentice Hall, 2010.
* **[[anglés|(en)]]** Biloine Young e Melvin L. Fowler, *Cahokia: The Great Native American Metropolis*, University of Illinois, 2006.

## Nòtas e referéncias
Adolf Lanz

**Adolf Lanz** (19 de julhet de 1874, Viena - 22 d'abriu de 1954, Viena) es un pensaire alemand de la prumiera mitat del segle XX. Es l'autor d'una pensaa racista, eugenista, antifemenista, « völkisch » e antisemita. Creèc pereu la revista *[[Ostara (revista)|Ostara]]* que prepausava d'estudis racialista e darwinista de l'istòria e de las costumas germanicas. Adolf Hitler èra un legeire regular d'aquela revista, mas Lanz aguèc ges de ròtle al sen de las institucions del Tresen Reich.

## Ligams internes

* Antisemitisme.
* Darwinisme.
* Racisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
In-Grid

**Ingrid Alberini**, dicha **In-Grid**, nascuda lo 11 de setembre de 1978 a Guastalla (Itàlia), es una cantaira eurodance. Canta en italian, en francés e en anglés. En Occitània, es coneguda per un títol electro-pop cantat en francés, *Tu es foutu (Tu m'as promis)*, que foguèt un tube en 2003.
The Ronettes

**Las Ronettes** foguèt un trio de cantairas anglofònas de Nòva York (Estats Units) gerit dins las annadas 1960 pel productor Phil Spector 

Formadas inicialament en 1959, **The Ronettes** es un grop compausat de **Ronnie Bennett** (nascuda Veronica Yvette Bennett lo 10 d'agost de 1943 e defuntada en genièr de 2022), la cantaira principala (lo grop deu son nom a son prenom : los anglofòns emplegan *Ronnie* coma diminutiu de *Veronica*), las doas autras cantairas essent sa sòrre Estelle Bennett (nascuda lo 22 de julhet de 1941 e defuntada en febrièr de 2009) e sa cosina Nedra Talley (nascuda lo 27 de genièr de 1946). Activas fins a l'annada 1966, la cançon la mai coneguda de **Las Ronettes** es *Be my baby*, un tube dins mantunes païses de caps 1963. 

**Ronnie Bennett** es de soca amerindiana e afroamericana per sa maire, e a tanben d'originas irlandesas per son paire. Es estada maridada a son productor Phil Spector entre 1968 e 1974.
Eslavoarab

L’**eslavoarab** es una lenga criptica de la basa eslava que se parlèt dins los país de lenga aràbia a l’edat mejana. 

La lenga eslavoaràbia foguèt utilizada pels esclaus eslaus (arab *ṣaqlabī*), aital coma benlèu pels mercadièrs, artesans, e qualques afranquits de l’origina eslava, dins l’Espanha musulmana (arab *al-Andalus*) e en Africa del Nòrd (arab *Ifrīqīyah*) en gròs del començament del sègle IX entrò la fin del sègle XI o quitament mai tard. Amb l’arab coma lenga superpausada, L’eslavoarabi èra una lenga secreta o peripatetica, que se pensa que patiguèt de fenomèns de contacte, inclusent la pèrdia de las desinéncias declinacionalas, la reduccion de l’estructura morfologica, de manlèus lexicals, de calcs, e fin finala una relexificacion. Los arabs, los berbèrs, e potencialament d’autras comunautats de linguisticas poirián aver contribuit a la creacion d’un criptolexic a l'usatge translingüistic demest los esclaus *ṣaqlabī* e d’autres locutors.

## Referéncias
Brec de Chambeiron

Lo **Brec de Chambeiron** ( o  m) es una montanha dau massís de Chambeiron. Situat au nòrd-est d'Ubaia e a l'oest de la Val Maira, es un element de la frontiera entre França e Itàlia. Son ascension presenta quauquas dificultats e la premiera arribaa a la cima coneissua data de 1878 (Paul Agnel e Joseph Risoul).

## Ligams internes

* Ubaia
* Val Maira

## Bibliografia

* Henri Gentil, *Le Brec de Chambeyron. Guide d'escalades n°1*, Ophrys, 1976.

## Nòtas e referéncias
Campanha de Norvègia (1940)

thumb|right|Carta mostrant la conquista de Norvègia per los Alemands durant la prumiera fasa de la guerra.

La **campanha de Norvègia** se debanèc del 9 d'abriu al 10 de junh de 1940. Opausèc una fòrça d'invasion alemanda comandaa per lo generau Nikolaus von Falkenhorst ( òmes) a l'armaa norvegiana ( òmes) e a de refòrts aliats ( òmes). Las flòtas alemanda, britanica e norvegiana foguèron pereu fòrça implicaas dins los combats.

L'objectiu de l'invasion alemanda èra l'ocupacion del pòrt de Narvik e, pus generalament, lo contraròtle de las rotas permetent l'exportacion del ferre suedés, vitau per l'esfòrç de guerra del III Reich. Los Aliats avián estudiat la possibilitat d'establir un blocus, mas foguèron tròp lents dins la mesa en plaça de minas marinas entre Alemanha e Norvègia. Hitler ordonèc donc de preparar l'invasion de Danemarc e de Norvègia. Ben preparaa, l'operacion foguèc una suspresa per los Aliats e per los Norvegians. Dispersaas, las fòrças norvegianas deguèron pauc a cha pauc capitular o se retirar a Narvik onte los Aliats desbarquèron un important còrs expedicionari. Pasmens, en causa de las dificultats de França en junh de 1940, lo pòrt foguèc rapidament abandonat après sa conquista. Norvègia foguèc alora ocupaa dinque a la fin de la guerra.

## Ligams internes

* Batalha de Narvik.
* Segonda Guerra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** David Brown, *Naval Operations of the Campaign in Norway, April–June 1940*, Routledge, 2000.
* **[[francés|(fr)]]** Jean Mabire, *La Saga de Narvik : combats au-delà du cercle polaire : printemps 1940*, Presses de la Cité, 1990.
* **[[francés|(fr)]]** Johan Waage, *La Bataille de Narvik*, París, Robert Laffont, 1965.

## Nòtas e referéncias
Illa de la Ciutat

[thumb|right|[Fotografia aeriana de l'illa de la Ciutat (au sud) e de l'illa Sant Loís (au nòrd).]]

L’**illa de la Ciutat** es una illa de Sèina situada au centre de París. Centre d'una vila importanta tre lo periòde roman, venguèt un luòc de passatge fortificat dau fluvi durant lo periòde carolingian. Demorèt lo centre l'aglomeracion parisenca durant l'Edat Mejana. Lo palais reiau, lo mercat, la catedrala (Sant Estève puei Nòstra Dòna), l'evescat e divèrsei santuaris i foguèron bastits. Pasmens, l'illa perdiguèt pauc a cha pauc son importància amb lo desvolopament de l'aglomeracion parisenca e lo desplaçament dau palais reiau au Lovre. Demorèt un centre administratiu e judiciari. Durant lo Segond Empèri, lo baron Hausmann destruguèt plusors edificis ancians per modernizar lo teissut urban, construrre lo Palais de Justícia sus lei rèstas dau palais reiau, bastir la Prefectura de polícia e amainatjar la plaça de Nòstra Dòna. Aquò entraïnèt una baissa importanta dau nombre d'abitants dins l'illa car la màger part de l'abitat foguèt remplaçat per de bastiments administratius.

## Liames intèrnes

* Illa Sant Loís.
* París.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Danielle Chadych e Dominique Leborgne, *Atlas de Paris : Évolution d'un paysage urbain*, París, Éditions Parigramme, 2007, 200 p.
* **[[francés|(fr)]]** Philippe Lorentz e Dany Sandron, *Atlas de Paris au Moyen Âge : espace urbain, habitat, société, religion, lieux de pouvoir*, París, Éditions Parigramme, 2006, 200 p.

## Nòtas e referéncias
Illa Sant Loís

[thumb|right|[Fotografia aeriana de l'illa de la Ciutat (au sud) e de l'illa Sant Loís (au nòrd).]]

L’**illa Sant Loís** es una illa de Sèina situada au centre de París. Eissida de la fusion de doas illas utilizadas coma pasturgatges, es restada dempuei leis ans 1640. Venguèt rapidament lo luòc de construccion d'ostaus de prestigi destinats a la noblesa ò a la borgesiá. Après aquela urbanizacion, l'illa conoguèt pauc d'evolucions significativas car lo centre dau poder parisenc se desplacèt vèrs lo sud. Demorèt ansin lòngtemps un endrech periferic. Uei, garda una foncion residenciala per lei classas aisadas.

## Liames intèrnes

* Illa de la Ciutat.
* París.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Danielle Chadych e Dominique Leborgne, *Atlas de Paris : Évolution d'un paysage urbain*, París, Éditions Parigramme, 2007, 200 p.
* **[[francés|(fr)]]** Philippe Lorentz e Dany Sandron, *Atlas de Paris au Moyen Âge : espace urbain, habitat, société, religion, lieux de pouvoir*, París, Éditions Parigramme, 2006, 200 p.

## Nòtas e referéncias
Pichona Corona

[thumb|right|Imatge satellit de [París e de la Pichona Corona en 2004.]]

La **Pichona Corona** es un espaci geografic de 657 km² compausat dels tres departaments limitròfes de la vila de París (Auts de Sèina, Sèina e Sant Danís e Vau de Marna). Es una region densament urbanizaa despuei lo segle XIX que corresponde a la banlega directa de París. Pauc a cha pauc integraa dins lo teissut urban parisenc, aviá una populacion de 4,57 milions d'abitants en 2016. La meteissa annaa, los tres departaments jonhèron la Metropòli dau Grand París, una intercomunalitat destinaa a assegurar la gestion locala de l'aglomeracion parisenca.

## Ligams internes

* París.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Montmartre

[thumb|right|[Fotografia de la mota de Montmartre dominaa per lo Sacré-Coeur.]]

**Montmartre** es un quartier de París situat sus la mota de Montmartre dins lo XVIII arrondiment de la vila. Segon la legenda, foguèc lo luec del martir de Sant Denís. I foguèron donc edificaas plusors edificis religiós coma la gleisa de Sant Peire (segle XII) o la basilica del Sacré-Coeur (segle XIX). En 1789, durant la Revolucion Francesa, foguèc creaa una comuna de Montmartre. Pasmens, integraa dins l'encencha de Thiers, foguèc annexaa per París en 1860. En causa de sa geografia, la mota foguèc pauc tochaa per los trabalhs menats per lo baron Hausmann durant la Segond Emperi. Venguèc alora un centre artistic atirant los artistas, especialament los pintres, amb sas charrieras tortuosas, sos ostaus bas e sos ortets. Aüra, es un dels pòles toristics de París.

## Ligams internes

* París.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean-Marc Léri, *Montmartre*, Éditions Henri Veyrier, 1983.

## Nòtas e referéncias
La seria

***La seria*** es ua sèria de television occitana estreada eth 2023 e creada per Amic Bedel e Julien Campredon. Compde cinc episòdis d'ues quaranta minutes. Se tracte dera primièra produccion pròpria de France 3 Occitanie, que la incorporèc ara plataforma en linha eth 7 d'abriu de 2023. Enregistrada originalment er occitan, francés e catalan, tanben s'a subtitulat ath catalan.

## Sinopsi
Era sèria explòre eth procès de produsir ua sèria en occitan. Eth protagonista, Thomas Lebouly (Damien Valero), qu'apren aguesta lengua, vò reanimar-la mejançant ua sèria de television. Com que no pòt hè'c solet, cerque era ajuda deth sòn amic Matthieu Verlhaguet (Marius Blénet), qu'ei filmògraf e proven d'ua familha occitanoparlant, mès que la considère ua lengua mendre e l'a refusada. Es dus amics s'embarquen en ua *road movie* comica per Occitània e Catalonha, a on fan una comparason entre era vitalitat der occitan e deth catalan.

## Referéncies

## Ligams extèrnes

* La seria - Lloc web oficial  (occitan)
* Trailer
Valentin Vacherot

**Valentin Vacherot**, nascut lo 16 de novembre de 1998 a Ròcabruna, es un jogaire de tennis occitan professional dempuèi 2021. En competicion, jòga pel Mónegue.

Es lo cosin d'Arthur Rinderknech que bat en finala del Masters 1000 de Shanghai en 2025.
Alpha Blondy

**Seydou Koné**, dich **Alpha Blondy**, es un cantaire e musician african de reggae, fòrça popular dins lo mond entièr. Es tanben autor e compositor. 

**Alpha Blondy** es nascut lo 1èr de genièr de 1953 a Dimbokro, en Còsta d'Evòri (Africa). Canta en diola e en baule (doas lengas d'Africa de l'Oèst), mas tanben en francés e en anglés. 

Revelat dins mantuns païses d'Euròpa tre 1982-1983 ambe la cançon *Opération coup de poing (brigadier sabari)*, en Occitània aquesta cançon a pas agut de resson que de caps 1985 sonque, pasmens, i es devengut un cantaire fòrça popular gràcias a dos gròsses tubes, *Sweet fanta diallo* en 1988 e *Rendez-vous* en 1992. 

## Cançons mai conegudas en [[Occitània]]
* *Cocody rock* (1985)
* *Opération coup de poing (brigadier sabari)* (1985)
* *Jerusalem* (1986, ambe The Wailers)
* *Sweet fanta diallo* (1988)
* *Banana* (1989)
* *Rendez-vous* (1992)
* *Amour papier longueur* (1994)
* *Journalistes en danger (démocrature)* (2000)
Arthur Rinderknech

**Arthur Rinderknech** (/rɪndərknɛʃ/), nascut lo 23 de julhet de 1995 a Gassin (Provença), es un jogaire de tennis professional dempuèi 2018.
Intra-muros

***Intra-muros*** es una locucion latina que definissiá, a l'origina, l'interior del perimetre fortificat d'una vila. Aüra, l'expression es utilizaa per designar explicitament la vila centrala o la comuna principala d'una aglomeracion urbana. Per exemple, dins l'aglomeracion parisenca, lo terme « Paris intra-muros » designa la comuna de París ela meteissa. Dins las publicacions oficialas o academicas, los termes « vila centre » o « vila centrala » son generalament preferits a *intra-muros*.

## Ligams internes

* Fortificacion.
* Geografia.
* Vila.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Remy Zero

**Remy Zero** èra un grop americain de ròck anglofòn de l'Alabama (Estats Units) format en 1989. Los sòcis de **Remy Zero** èran Cinjun Tate al cant e a la guitarra, Shelby Tate  al cant, guitarra, e clavièr, Louis Schefano puèi a partir de 1996 Gregory Slay a la batariá, Cedric LeMoyne a la bassa, e Jeffrey Cain a la guitarra. 

En Occitània, son coneguts per lor tube *Save me* en 2003, cançon que servissiá tanben a l'epoca d'indicatiu de la seria televisada Smallville.

Lo grop s'es separat en 2003, pasmens s'es tornat formar provisòriament en 2010 e en 2025.
Raymond Aron

[thumb|right|Raymond Aron en [1956.]]

**Raymond Aron** (14 de març de 1905, París - 17 d'octòbre de 1983, París) es un filosòfe, sociològue e jornalista francés del segle XX. Promotor del liberalisme e de l'atlantisme, foguèc una figura de la vita intellectuala francesa coma editorialista al *[[Le Figaro|Figaro]]*. Es l'autor de plusors desenas d'obratges d'una òbra filosofia e politica marcaa per lo ligam entre dever istoric e existéncia dins l'istòria e per la lucha còntra lo marxisme e lo comunisme. 

## Ligams internes

* Guerra Freja.
* Liberalisme.
* Marxisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Necropòli Nacionala de Loina

La **Necropòli Nacionala de Loina** es un cementèri militar de la Premiera e de la Segonda Guèrra Mondiala situat a proximitat dau vilatge de Loina a quauquei quilomètres au sud d'Ais de Provença. Amainatjada entre 1966 e 1969, sa construccion foguèt decidida per rendre omenatge ai soudats dei tropas colonialas mòrts dins lo sud-èst de França durant la Premiera Guèrra Mondiala. Puei, lo luòc aculhèt lei rèstas de soudats de l'Union Francesa tuats durant lei combats dau desbarcament de Provença. Au totau, en 2025,  soudats èran enterrats dins la necropòli ( dins de tombas individualas e  dins d'ossuaris).

## Liames intèrnes

* Desbarcament de Provença

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Consona oclusiva retroreflexa sonòra

La **consona oclusiva retroreflexa sonòra** es un son consonantic frequent dins bien de las lingas. Lu simbòle dins l'gardiòu per prononçar lu *ll* e los *l iniciau*, davant una vocala tonica, *castell* : [caʃtɛɖ:], lenga : [ɖ:ʏŋgə].
Miami Sound Machine

**Miami Sound Machine**, o **Gloria Estefan and Miami Sound Machine** entre 1987 e 1992, es un grop american anglofòn e ispanofòn de musica pop-dance latina basat a Miami (Florida), sustot popular dins las annadas 1980, coneguts en Occitània per tres títols en anglés, *Dr. Beat* en 1984, *Conga* e *Bad boys* en 1986. La cantaira del grop, Gloria Estefan (Cubana d'origina espanhòla), a tanben agut de succès en sòlo dins las annadas 1990, en particular ambe lo tube en Occitània *You'll Be Mine (Party Time)* en 1997. 

## Vejatz tanben
* Gloria Estefan
The Passions

**The Passions** èra un grop britanic anglofòn de new wave basat a Londres (Anglatèrra), actiu entre 1978 e 1983. Aparentat al sosgenre dich ròck gotic, son coneguts per lor tube *I'm in Love with a German Film Star* en 1981. 

Barbara Gogan, la cantaira del grop, es Irlandesa (originària de Dublin).
Carlo Favagrossa

thumb|right|Carlo Favagrossa.

**Carlo Favagrossa** (22 de novembre de 1888, Cremona - 22 de març de 1970, Roma) es un generau italian de la Guerra d'Espanha e de la Segonda Guerra Mondiala.

Intrat dins l'armaa italiana en 1906, participèc a la Guerra Italoturca e a la Prumiera Guerra Mondiala coma oficier. Venguèc generau en 1936 e foguèc mandat en Espanha al sen del còrs expedicionari italian. En 1939, foguèc nomat comissari generau de la produccion de guerra. Conscient de las feblessas de l'economia italiana, s'opausèc a l'intraa dau païs dins la guerra. Durant lo conflicte, foguèt charjat d'organizar l'esfòrç de guerra italian. Pasmens, reçaubèc pas los poders necessaris e deguèc assegurar aquela mission amb los mejans limitats del Comissariat Generau per los Carburants Liquides, los Carburants e los Lubrificants. Finalament nomat ministre de la Produccion de Guerra lo 6 de fevrier de 1943, Favagrossa foguèc pas implicat dins lo complòt organizat còntra Mussolini en setembre de 1943. Après la guerra, escrivèc plusors libres per denonciar l'abséncia de preparacion italiana en 1940.

## Ligams internes

* Segonda Guerra Mondiala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Seddori

**Seddori** (*[[Sanluri]]* en italian) es una comuna de Sardenha, dins la província del Campidano Mejan, que n'es una de las doas capitalas.

Es a mièg camin entre Castèl e Oristanh.

Dos tractats i foguèron signats al s. XIV.
Éric Morena

**Jacques Devinck**, dich **Éric Morena**, nascut en França lo 27 d'octobre de 1951 a Saint-Omer (Pas de Calais) e mòrt en Occitània lo 16 de novembre de 2019 a Arcaishon (Gasconha) èra un cantaire francés d'estili liric. Es mai que mai conegut en Occitània per son tube parodic de l'estili opereta *Oh ! Mon bateau* a la fin de l'annada 1987 (musica compausada per Alexandre Desplat).

## Cançons mai conegudas en [[Occitània]]
* *Oh ! Mon bateau* (1987)
* *Ramon et Pedro* (1988)
Biddacidru

**Biddacidru** (conegut tanben coma **Biddexidru** o **Bidda de Cider**, nom italian *[[Villacidro]]*) es una comuna de Sardenha, dins la província del Campidano Mejan que n'es una de las doas capitalas.
Opus III

**Opus III** foguèt un efemèr grop de musica electronica anglés (actiu entre 1992 e 1994) compausat de la cantaira Kirsty Hawkshaw e del productors / musicians Kevin Dodds, Ian Munro e Nigel Walton. Son coneguts en Occitània e endacòm mai pel tube *It's a Fine Day* en 1992, una represa electro-pop d'un tròç jà enregistrat per la cantaira anglesa Jane en 1983. Las paraulas de *It's a Fine Day* son en realitat tiradas d'una cançon del poèta Edward Barton.
Arniston

L’***Arniston*** èra un naviri de la Companhiá de las Índias Orientalas en servici de 1794 a 1815. Armat de 58 canons, èra destinat al transpòrt de merchandisas preciosas. En 1815, durant una mission de repatriacion de soldats nafrats durant las guerras de conquista de Ceilan, percutèc lo litorau sud-african entraïnant la mòrt de 372 personas. L'enquista atribuissèc lo naufragi a una error de calcul de la posicion del naviri causaa per l'abséncia d'un cronometre de marina. Après la catastròfa, l'usatge d'aquelos instruments foguèc generalizat dins la marina britanica.

## Ligams internes

* Companhiá de las Índias Orientalas.
* Cronometre de marina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Otto Dix

**Otto Dix** (Untermhaus, 2 de decembre de 1891 – Singen (Hohentwiel) 25 de julhet de 1969) foguèt un pintre e gravaire alemand.

Participèt a la Primièra Guèrra Mondiala, una experiéncia que li daissèt una marca prigonda. Se faguèt conéisser per sas representacions crudas del conflicte e per sa descripcion critica de la situacion politica e sociala d’Alemanha pendent la Republica de Weimar. Foguèt un dels principals representants del movement de la Novèla Objectivitat, amb George Grosz e Max Beckmann. 

Aprèp l’ascension del nazisme, demorèt en Alemanha, malgrat que son òbra foguèsse declarada art degenerat pel regim nazi. En 1939, foguèt acusat de participar a un complòt per assassinar Hitler, mas obtenguèt la libertat pus tard. A la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, foguèt recrutat dins lo Volkssturm, capturat pels franceses en 1945 e liberat l’annada seguenta. 

Aprèp la guèrra, s’installèt a Drèsda, dins l’Republica Democratica Alemanda, ont visquèt e trabalhèt. La critica reconeguèt son òbra tant en Alemanha de l'Oèst coma en Alemanha Orientala.
Philippe Russo

**Philippe Russo**, nascut a París (França) lo 4 d'octobre de 1961, es un musician e cantaire pop francés, conegut en Occitània per son tube *Magie Noire* al debut de l'annada de 1987.
José Jerí

**José Enrique Jerí Oré** (n. lo 13 de noveme de 1986) qu'ei un òmi politic peroan. President deu congrès a partir de julhet de 2025, que vad president de la Republica lo 10 d'octobe de 2025 arrond de la destitucion de Dina Boluarte.
Jeffrey Bostic

**Jeffrey Bostic** (naissut lo 27 d'octobre de 1960 a Bridgetown), escaissat « The Colonel », es un militar e politic barbadenc. Es designat en 2025 pour venir lo segond president de la Republica de Barbados.
Jarbèir de Jo

Lo **Jarbèir  de Jo** es un suc d'origina volcanica delh Vivarés, dins lo Massís  Centrau, situat entre las comunas de Sant Marçau e de Santa Aulaia.
A son pe se tròban las très fonts de Léger.

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Gerbers* (1179), *Gerberium de junquo* (1320). *Junquo* latinizat en *jugum*,  donarà Jong en 1618, joug en 1644, jou en 1651, e *Gerbier de Joux* en 1674; puèi jonc en 1777 sobre la mapa de Cassini. Lo determinant latin, *jugum*, (jo en occitan) designa l'ensemble format per lo còl de Jo situat a 7 km a l'èst amb los dos sucs que l'enròdan, que l'ensemble a la fòrma d'un jo.
Las formas ancianas e l'actuala en francés son de reinterpretacions de jonc per atraccion patronimica .

## Geografia
### Topografia
thumb|gauche|upright=1.5|Carte topographique.
thumb|Vue du mont Gerbier-de-Jonc depuis la route.

Modèste relèu volcanic daus monts de Vivarés, lo Jarbèir de Jo es situat dins la comuna de Sant Marçau, alh ras de la de Santa Aulaia en Naut Vivarés. Culmina a una altitud de . Amb Mesenc forma una linha de cresta sus l'aigavèrs entre l'ocean Atlantic (adreit) e la mar Mediterranèa (envèrs).

### Geologia
Es un dòma de fonolita formant un piton que la partida superiora es grossièrament prismada, tipic d'un volcanisme de tipe pelean. Es constituït d'una fonolita de nefelina, contenent de cristaus de sanidina ben vesedors e qualques agulhas d'augita. Lo dòma es lo resultat de la lenta extrusion de lava tròp vescosa per s'escolar sobre los flancs delh volcan e que s'acomola alh som de la chaminèia d'alimentacion. Es datat de 8 milions d'annadas, una epòca onte nombroses volcans èran encara en activitat en Auvèrnhe. Situat alh ras de Mesenc qu'ocupa lo centre de la província volcanica delh Velai orientau, es edificat alh Miocèn, durant lo Cenozoïc, e resulta delh plejament aupenc que fractura lo sòcle ercinian delh Massís Centrau. Aquela orogenèsi aupenca es a l'origina de l'edificacion daus nauts plans basaltics de Velai e delh purmèir periòde d'activitat volcanica afectant la província entre 13 e 7 milions d’annadas, a l'origina delh « país daus sucs », dominat per lo mont Mesenc e de direccion generala nòrd-oèst/sud-èst. Las glaciacions periglaciàrias delh quaternari an erodat la part superiora de l'edifici volcanic : la fragmentacion e la chasuda de las ròchas fonolitica es a l'origina de las coladas qu' enròdan la basa delh dòma.

## Referéncias
Escrova moletada

[thumb|right|[Fotografia d'una escrova moletada.]]

Una **escrova moletada** es una familha d'escrova concebuda per èsser sarrada ò dessarrada manualament, sensa utilizar d'otís. Es caracterizada per una susfàcia texturada per permetre la presa en man e lo vissatge manuau. Son mai que mai utilizadas en lei mecanismes que necessitan d'ajustaments frequents ò qu'an pas besonh d'un coble de sarratge important. En revènge, son pas adaptats ai mecanismes somés a de sollicitacions mecanicas fòrtas. De mai, son pus gròs que leis escrovas classicas, çò que pòu engendrar de problèmas de volum.

## Liames intèrnes

* Moletatge.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Georges Martial Indrianjajy, *Toute la mécanique industrielle. Encyclopédie technique et professionnelle illustrée*, Eyrolles, 2023, p. 280.

## Nòtas e referéncias
Moletatge

[thumb|right|[Fotografia d'una escrova moletada.]]

Lo **moletatge** designa l'accion de realizar d'estrias sus la susfàcia d'una pèça. Generalament, l'operacion se fa au mejan d'un torn ò d'una moleta e la susfàcia trabalhada es cilindrica, mas aquò non es obligatòri. Per extension, lo tèrme designa finda li estrias e lo dessenh format.

## Ligams intèrnes

* Torn.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Robert K. Barnhart, *Barnhart Dictionary of Etymology*, Nòva York, The H. W. Wilson Company, 1988, p. 569.

## Nòtas e referéncias
Lola Young

**Lola Emily Mary Young** es una musiciana e cantaira britanica originària de Londres (Anglatèrra). 

**Lola Young** es nascuda lo 4 de genièr de 2001 a Croydon, dins la banlèga sud de Londres. Anglesa per sa maire, a d'originas jamaïcanas e chinesas per son paire.

En 2023, publica son primièr album *My Mind Wanders and Sometimes Leaves Completely*. 

Son segond album, *This Wasn't Meant for You Anyway*, publicat en 2024, a aumentat sa popularitat gràcia en particular a la capitada de sa cançon *Messy*, tube al debut de l'annada de 2025 en Occitània.

## Discografia
* 2023 : *My Mind Wanders and Sometimes Leaves Completely*
* 2024 : *This Wasn't Meant for You Anyway* 
* 2025 : *I'm Only Fucking Myself* 

## Referéncias
Patrick Herminie

**Patrick Herminie** (n. 22 de setembre de 1963 a Baie Sainte-Anne) es un metge e òme politic de las Seichèlas. L'11 d'octobre de 2025, es elegit president de la Republica.
Panhard & Levassor Type A

[thumb|right|[Fotografia d'una Panhard & Levassor Type A.]]

La **Panhard & Levassor Type A** es una automobila concebuda e producha per lo constructor francés Panhard & Levassor de 1890 a 1896. Fabricada a 195 exemplaris, es considerada coma la premiera veitura equipada d'un motor d'esséncia que foguèt l'objècte d'una produccion en seria.

## Liames intèrnes

* Automobila.
* Panhard.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean-Michel Van Houtte, « La Panhard & Levassor d'Emanuel Buxtorf », *L'Est-Éclair*,‎ 31 d'aost de 2012.

## Nòtas e referéncias
Jonch de Cardan

thumb|right|Representacion d'un jonch de Cardan.

Un **jonch de Cardan** es un dispositiu mecanic que permet la transmission d'una rotacion angulara entre dos aubres quasi alinhats. Son invencion es tradicionalament atribuïda au matematician italian Girolamo Cardano (1501-1576), autor d'una descripcion detalhada dau sistèma dins un tractat de fisica intitulat *De subtilitate rerum*. Aquela tecnica es utilizada dins lei veïculs modèrnes per acoblar dos aubres virants non alinhats (ex : l'aisse dau volant e lo bostier de direccion).

## Liames intèrnes

* Automobila.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Ian Falloon, *The complete book of Bmw Motorcycles : Every model since 1923*, Minneapolis, Motorbooks, 2015, 289 p.

## Nòtas e referéncias
Diferenciau (mecanica)

thumb|right|Esquèma generau d'una transmission diferenciala.

Un **diferenciau** es un sistèma mecanica que son ròtle es de despartir una velocitat de rotacion per despartiment de l'esfòrç cinetic, d'un biais adaptatiu, immeidat e automatic, ai besonhs d'un ensemble mecanic. Foguèt brevetat en 1827 per l'engenhaire e de relotgier francés Onésiphore Pecqueur (1792-1852), mas de mecanismes similars son presents dins un dessenh de l*'[[Encyclopédie]]* de Diderot e dins lei mecanismes de la maquina d'Anticitèra. Tre leis ans 1860, foguèt adoptat per lei constructors dei premiers prototipes d'automobila e es encara fòrça utilizat dins lei veituras modèrnas, en particular dins lei veïculs 4 x 4.

## Liames intèrnes

* Automobila.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
ERC-90 Sagaie

[thumb|right|ERC-90 Sagaie francés en [1992.]]

L’**ERC-90** es un veïcul blindat leugier concebut per Panhard dins leis ans 1970. L'objectiu èra de crear un blindat leugier ben armat, mai mens costós que l'AMX-10 RC, per leis intervencions exterioras. L'ERC-90 foguèt donc armat d'un canon de 90 mm e de doas mitralhièras de 7,62 mm. Èra servit per un equipatge de tres personatges protegit per un blindatge capable d'arrestar lei projectils d'armas leugieras. La massa totala dau veïcul èra compresa entre 8,3 e 9,5 t, çò que facilitava son transpòrt.

Lo veïcul intrèt oficialament en servici en 1984. 411 exemplaris foguèron produchs, mai que mai destinats a França (190), Mexic (120), Nigèria (40) e Argentina (12). Quauquei país africans aliats de França recebèron tanben un desenau d'unitats. Foguèt utilizat dins mai d'una guèrra per l'armada francesa durant leis ans 1980-ans 2010. Leis ERC-90 francés foguèron retirats dau servici en 2021 après l'arribada de l'EBRC Jaguar. En revènge, en 2025, leis autrei país utilizaires contuniavan d'utilizar l'ERC-90. En particular, Nigèria l'utiliza durant seis operacions còntra Boko Haram.

## Liames intèrnes

* AMX-10 RC.
* EBRC Jaguar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fonolita

La **fonolita**, es una ròca magmatica volcanica d'estructura microlitica fluidala. De color grisa a verdenca, o fòrça fosca dins lo cas de las fonolitas negras de Teide (Tenerife), Es compausada de feldspat, de feldspatoïd e d'una pasta de veire pauc abondanta. La fonolita se debita en lausas.

## Proprietats e utilizacions

Las fonolitas se caracterizan per una tenor moderada a nauta en silici, des concentracions nautas en metals alcalins (K, Na) e pòdon presentar un enriquiment en tèrras raras.

En rason de sa microstructura e de sa textura minerala especiala, dita *fonolitica*, caractérizada per l'arrengament imbricat de cristals de grans fins, aquesta ròca magmatica emet un son caracteristic, clar e gaireben métallic, quora òm tusta una lausa amb un martèl. Es aquesta proprietat que li balhèt son nom (compausat del prefix , del grèc ancian , phônê, « son », e del sufix , del grèc ancian , lithos, « pèira » : la pèira de son). 

En mai, la fonolita transmet e rebat fòrça plan las ondas sonoras : las vòutas bastidas en fonolita de la sala del resson de l'abadiá de la Chasa-Dieu aurián permes de confessar los leproses a  de distància, mas aquesta explicacion es discutida. Aquò demòra pels curioses una experiéncia estonanta : un mormolh demòra perfiechament parfaitement ausible, e mai per una persona situada a l'oposat de la sala. Existís tanben una fonolita de grenats, pèira rara qu'existís dins l'archipèla de Marquesas (sus l'illa d'Ua Pou solament), en Brasil, en Etiopia e dins lo Massís Central.
Sam Altman

**Sam Altman** (Chicago, 22 d'abriu de 1985) qu'ei un enterprenedor, investidor e programaire american. Qu'ei lo CEO d'OpenAI desempuish lo 2019 e l'expresident d'Y Combinator. Altman qu'ei tanben lo cofondator de Loopt (fondat en 2005) e de Worldcoin (fondat en 2020).

Altman qu'ei lo CEO d'OpenAI, ua enterpresa de recèrca tecnologica dont l'objectiu ei de har progressar l'intelligéncia artificiau. L'organizacion qu'ei estada iniciaument finançada per Altman, Brockman, Elon Musk, Jessica Livingston, Peter Thiel, Amazon Web Servicis, Infosys e Y Combinator. En tot, pendent lo lançament de l'enterpresa en 2015, qu'avèva lhevat un miliard de dòlars au près de finançaires extèrnes. Qu'ei estat brèument escartat deu projècte puish reïntegrat en noveme de 2023.

## Referències
Ph.D.

**Ph.D.** èra un grop britanic de musica pop, de còps aparentat a la new wave, conegut pel tube tube en anglés *I Won't Let You Down* en 1982.

Las tres letras **Ph.D.** son las inicialas dels tres fondators del grop, Simon Phillips (P) e Tony Hymas (H), dos ancians sòcis del grop de Jeff Beck, ambe lo cantaire escocés Jim Diamond (D).
Lime

**Lime** èra un grop musical canadian de disco tardiva e de hi-NRG originari de Montreal, al Quebèc, e compausat de la cantaira Denyse Savaria, de Chris March e de Denis Le Page. Son coneguts en Occitània per tres tubes en anglés, *Your Love* (en 1981), *You’re my magician* (fin 1981 e debut 1982) e *Babe, we’re gonna love tonite* (estiu de 1982).
The Pretenders

**Pretenders**, o **The Pretenders**, es un grop de ròck anglés format a Londres (Reialme Unit) en 1978 per la cantaira americana Chrissie Hynde (nascuda lo 7 de setembre de 1951 a Akron, dins Ohio), ambe lo bassista Pete Farndon (defuntat en 1983), lo guitarrista James Honeyman-Scott (defuntat en 1982) e lo bateire Martin Chambers. Los musicians del grop an sovent cambiat, en particular a partir dels decèsses de James Honeyman-Scott e de Pete Farndon. 

Entremièi las cançons emblematicas dels **Pretenders** en Occitània, se pòt citar *Brass in pocket* en 1980 (enregistrat en 1979), que foguèt d'alhors lor primièr succès internacional, *I go to sleep*, represa dels Kinks e succès a la tota fin de 1981, *Don’t get me wrong* a la fin de l'annada de 1986, o encara la balada *I'll stand by you*, tube en 1994. Se pòt tanben evocar a la fin de l'annada de 1985 la represa de *I Got You Babe* de Sony & Cher que faguèt Chrissie Hynde la cantaira dels **Pretenders** ambe lo grop reggae UB 40.  

## Discografia
* 1979 : *Pretenders*
* 1981 : *Pretenders II*
* 1984 : *Learning to Crawl*
* 1986 : *Get Close*
* 1990 : *Packed!*
* 1994 : *Last of the Independents*
* 1999 : *¡Viva El Amor!*
* 2002 : *Loose Screw*
* 2008 : *Break Up the Concrete*
* 2016 : *Alone*
* 2020 : *Hate for sale*
* 2023 : *Relentless*

## Cançons mai conegudas en [[Occitània]]
* *Brass in pocket* (1980)
* *Talk of the town* (1980)
* *Day after day* (1981)
* *I go to sleep* (1981, represa dels Kinks)
* *Back on the chain gang* (1982)
* *Thin line between love and hate* (1984)
* *I Got You Babe* (1985, Chrissie Hynde e UB 40, represa de Sonny & Cher)
* *Don’t get me wrong* (1986)
* *I'll stand by you* (1994)
* *The Buzz* (2020)

## Referéncias
Campanha dau Somaliland Britanic

La **campanha dau Somaliland Britanic** es una operacion ofensiva italiana menaa durant la Segonda Guerra Mondiala en vista de conquistar la Somalia Britanica. Començat lo 3 d'aost de 1939, l'atac foguèc menat per las fòrças dau generau Guglielmo Nasi ( òmes). En fàcia, los Britanics èra dirigits per Alfred Reade Godwin-Austen ( òmes). L'objectiu dels Italians èra lo pòrt de Berbera e los Britanics organizèron la defensa de sieis sucs permetent de blocar l'unica rota en direccion de la vila. Entre lo 11 e lo 14 d'aost, los Italians capitèron d'ocupar aquelas posicions après de combats malaisits e Godwin-Austen reçaupèc l'òrdre d'evacuar la colonia. Aquela retiraa s'achabèc lo 19 e la màger part de las tropas britanicas poguèron s'enfugir a Aden.

Aquela victòria foguèc l'unic succès italian obtengut en Africa sensa l'ajuda de l'armaa alemanda. Pasmens, foguèc relativament costós amb la pèrda de  òmes (465 mòrts) còntra 260 òmes dins lo camp britanic (38 mòrts). De mai, la posicion generala dels Italians en Africa Orientala èra pauc favorabla e los Britanics reconquistèron los territòris perduts en març-abriu de 1941.

## Ligams internes

* Somalia Britanica.

## Bibliografia

* **[[Italian|(it)]]** Angelo Del Boca, *Italiani in Africa Orientale: La caduta dell'Impero*, Roma-Bari, Laterza, 1986.

## Nòtas e referéncias
Adreit

L**'adreit** (var. **adrech**, **adret**), la **solana** o lo **solan**, es la part d'un terren normalament montanhós (orientada al sud dins l'emisfèri nòrd) e ensolelhat.

## Etimologia
Lo tèrme adreit proven de la locucion latina *dirēctu(m)*, participi passat del vèrb *dirigĕre*, «dirigir», e de l'adjectiu *dirēct(us)*, «dirècte».