Panoptic

vinheta|Preson de Kilmainham, Irlanda. Cort interiora victoriana
vinheta|Esquèma representant del principi del panoptic.
Lo **panoptic** es un tipe d'arquitectura carcerala imatginada pel filosòf utilitarista Jeremy Bentham e son fraire, Samuel Bentham, a la fin del sègle XVIII. L'objectiu de l'estructura panoptica es de permetre a un gardian, lotjat dins una tor centrala, d'observar totes los presonièrs, embarrats dins de cellulas individualas a l'entorn de la tor, sens qu'aqueste pòscan saber se son observats. Aqueste dispositiu deviá atat donar als detenguts lo sentiment d'èsser susvelhat de contunh e aquò, sens o saber vertadièrament, es a dire a quin que siá moment. Lo filosòf e istorian Michel Foucault, dins *[[Surveiller et punir]]* (1975), ne fa lo modèl abstrach d'una societat disciplinària, axada sul contraròtle social.

## Lo panoptic segon Bentham
esquèrra|vinheta|Lo panoptic.
La reflexion de Bentham pren plaça dins l'encastre d'un novelum dels biais de pensada al subjècte del drech penal e del sens de l'emabarrament, amb las òbras de Jonas Hanway, *Solitude in Imprisonment* (1776), defend l'idèa d'un isolament carceral dels individús, de John Howard, *The State of the Prisons in England and Wales* (1777) que presica la reforma de las presons per ne far de majans d'emendar lo presonièr, a Cesare Beccaria, *Des délits et des peines* (1764) . Aqueste movement reformator mena, al Reialme Unit, al *Penitentiary Act* de 1779, redigit per William Eden, William Blackstone e John Howard, mas las presons envisatjadas per la lei jamia foguèron bastidas.

L'idèa de Bentham es inspirada per de plans d'usina realizat per una vigiléncia e una coordinacion eficaça dels obrièrs. Los plans foguèron imatginats per son fraire Samuel, dins l'objectiu de simplificar la presa en carga de fòrça de trabalhadors. Bentham completèt lo projècte en i mescant l'idèa de ierarquia contractuala: per exemple, una administracion atal regida (per contracte, s'opausant a la gestion de fisança) que lo director auriá un interés financièr a far bassar lo taux d'accidents del trabalh. Lo panoptic foguèt atal creat per èsser mens car que los autres modèls carcerals de l'epòca e demandant mens d'emplegats. « Daissatz-me bastir una preson sus aqueste modèl », demanda Bentham al Comitat per la reforma penala, « i serai gardian. Veiratz [...] que los gardians justificaràn pas de salari, e costaran res a l'Estat ». Los susvelhants podent pas èsser vists, an pas besonh d'èsser a lor pòste a tot moment, çò que permet fin finala d'abandonar la susvelhança als susvelhats.

Lo quite Bentham volgava una mesa en abisme de la susvelhança, los quites susvelhants devent èsser survelahts per de susvelhants venguts de l'exterior, per limitar la maltraitança dels detenguts e los abuses de poder: 

Segon Bentham, la tor centrala deuriá se transformar en capèla lo dimenge, per moralizar los criminals.

## Istòria
Bentham consacra una larga partida de son temps e gaireben tota sa fortuna personala a la promocion de construccions de presons panopticas. Après fòrça annadas de refús, de dificultats politicas e financièras, capita a obténer l'acòrdi del parlament britanic. Mas lo projècte avortèt en 1811, quand lo Rei s'opausèt a la crompa del terren. 

Lo modèl mai pròche del panoptic, del temps de Bentham, foguèt lo penitencièr de Pittsburgh (EUA), obèrt en 1826 segon los plans de l’arquitècte William Strickland (1788-1854), mas lo projècte foguèt abandonat set ans mai tard. Segon Muriel Schmid:

Se lo panoptic se realizèt del vivent de Bentham, de presons an pasmens adoptat aqueste modèl, de la *preson de Kilmainham* en Irlanda a la *Twin Towers Correctional Facility* de Los Angeles passant per la *preson de la petite Roquette* a Paris. La *preson de Millbank*, a Londres, concebuda en 1812 per William Williams e bastida per l'arquitècte Thomas Hardwick, concretiza parcialament lo projècte benthamian.

Sedon Neil Davie,

## Lo panoptisme dempuèi Foucault
Michel Foucault s'i interessèt en 1975, consacrant un retorn d'interés per aqueste. I vegèt una tecnica modèrna d'observacion transcendent l'escòla, l'usina, l'espital et la casèrna, o encara un « diagrama » de la « societat disciplinària ». Foucault definís lo diagrama coma « foncionament abstrach de tot obstacle o frejament... e que se deu deligar de tot usatge especific » , çò que li permet de parlar d'un panoptisme.

De variacions a l'entorn del panoptisme pòdon èsser vists ara, participant de biais mens brusent que lor equivalent penal, a la *« société de contrôle »*. Segon Gilles Deleuze :

## Presons panopticas
drecha|vinheta|L'interior de la preson Presidio Modelo, a Cuba, bastida sul modèl du panoptic
* Penitenciaría de Santiago, 1843, Chile
* Preson de Moabit (1846) a Berlin
* Preson de Dinant, 1853, Belgica
* Preson de la petite Roquette a París
* Preson de Niòrt.
* Preson de Carabanchel – Madrid, Espanha
* Preson de Caseros – Buenos Aires, Argentina
* Chi Hoa – Saigon, Vietnam
* Huron Historic Gaol - Goderich, Ontario, Canadà
* Kilmainham Gaol - Dublin, Irlande
* Koepelgevangenis (Arnhem) – Arnhem, Pays-Bas. .
*  Preson panoptica de Bréda, Païses Basses
* Koepelgevangenis (Haarlem) - Haarlem, Païses Basses<br>
* Millbank Prison – Londres, Reialme Unit
* Prison de Modelo – Barcelona, Espanha
* Mount Eden Prisons - Auckland, Nòva Zelanda
* Old Provost - Grahamstown, Africa del Sud
* Panóptico - Bogotà (Preson veguda ara lo musèu nacional de Colómbia)
* Preson panoptica de Quito, Eqüator
* Pelican Bay State Prison – Comtat de Del Norte, Califòrnia, EUA.
* Port Arthur (Tasmània) Prison Colony - Austràlia
* Presidio Modelo – Isla de la Juventud, Cuba
* Round House - Fremantle, Austràlia
* Stateville Correctional Center – Crest Hill, Illinois, EUA.
* Twin Towers Correctional Facility – Los Angeles, Califòrnia, EUA
* Preson d'Insein - Insein, Birmania
* Preson circulària d'Autun - Autun, França
* Preson panoptica de Santa Martha Acatitla - Mexico, Mexic

## Nòtas e referéncias

## Bibliografia
* Jeremy Bentham, ''Panoptique'', 1791)
* Jeremy Bentham, *Panoptique* (traduit par Christian Laval, Mille et une nuits, 2002)
* Michel <span class="nom_auteur">Foucault</span>, Surveiller et punir : Naissance de la prison
* Sean McConville, *A History of English Prison Administration I: 1750-1877*, Londres, Routledge & Kegan Paul, 1981
* Robin Evans, *The Fabrication of Virtue: English Prison Architecture 1750-1840*, Cambridge, Cambridge University Press, 1982
* Janet Semple, *Bentham’s Prison. A Study of the Panopticon Penitentiary*, Oxford, Clarendon Press, 1993
* Froissart, P. (2003). *[http://archivesic.ccsd.cnrs.fr/sic_00001714/document Archivage du panoptisme.La télé-réalité sur Internet]*. MédiaMorphoses, (1), 13-17.

## Ligams extèrnes
*  Tèxte de Bentham sul panoptic
*  Control and Surveillance from Computers in Society