open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Energia potenciala

L’**energia potenciala** d'un sistèma fisic es l'energia, liada a una interaccion, qu'a la capacitat de se transformar en d'autrei formas d'energia (generalament en energia cinetica). Foncion dau sistèma, despend dei coordenadas d'espaci e sovent dau temps. Es egalament associada amb una fòrça conservativa. Una proprietat importanta de l'energia potenciala es que la diferéncia entre leis energias potencialas associadas a dos ponchs de l'espaci es egala a l'opausat dau trabalh de la fòrça liada a aquela energia per anar d'un ponch a un autre que que siegue lo camin seguit per realizar aqueu percors.

A l'escala macroscopica, certaneis energias potencialas s'obsèrvan pus frequentament dins lei calculs : energia potenciala mecanica, energia potenciala gravitacionala, energia potenciala de pesantor, energia potenciala elastica, energia potenciala electrostatica... A l'escala microscopica, l'energia potenciala es dicha energia intèrna. Es alora compausada de l'energia de liason quimica e deis energias nuclearas qu'implican lei nucleons.

## Liames intèrnes

* Energia.
* Fisica.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Raymond A. Serway e John W. Jewett, *Physics for Scientists and Engineers (8th ed.)*, Brooks/Cole cengage, 2010.
* **[[anglés|(en)]]** Paul Tipler, *Physics for Scientists and Engineers: Mechanics, Oscillations and Waves, Thermodynamics (5th ed.)*, W. H. Freeman, 2004. 

## Nòtas e referéncias
Moment cinetic

Lo **moment cinetic** (ò **moment angular**) es una grandor fisica utilizada en mecanica classica. Lo moment cinetic d'un ponch materiau *M* a respècte d'un ponch *O* es lo moment de la quantitat de movement \vec{p} a respècte dau ponch *O*, es a dire lo produch vectoriau :
\overrightarrow{L_\mathrm O}=\overrightarrow\mathrm{OM}\wedge\vec{p}

Lo moment cinetic d'un sistèma materiau es la soma dei moments cinetics (a respècte d'un meteis ponch *O*) dei ponchs materiaus que constituïsson lo sistèma :
\overrightarrow{L_\mathrm O}=\sum_i\overrightarrow{\mathrm{OM}_i}\wedge\vec p_i

Aquela grandor, considerada dins un referenciau galilean, depend de la chausida dau ponch *O* e es donc pas possible de combinar entre elei de moments cinetics d'originas diferentas. Son unitat es lo kg.m2.s-1. Tèn un ròtle important dins lo cas d'una rotacion car lei calculs liant lo moment cinetic e lei grandors caracteristicas de la rotacion son relativament simples.

## Liames intèrnes

* Fisica.
* Mecanica classica.
* Velocitat de rotacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Electroquimia

[thumb|right|Experiéncia d'electroquimia (simulacion d'una [pila Daniell).]]

L’**electroquimia** es la disciplina scientifica que s'interessa a l'estudi dei fenomèns implicant la quimia e l'electricitat. Apareguda durant lo sègle XIX, foguèt un dei motors dau desvolopament de la quimia durant aqueu periòde. Compren de domenis importants de la quimia modèrna coma l'electrolisi, l'electrosintèsi, l'estudi de la corrosion, lei pilas electricas e leis accumulators.

## Liames intèrnes

* Electricitat.
* Quimia.
* Quimia fisica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Metallicitat

La **metallicitat** d'un objècte astronomic es la fraccion de sa massa qu'es pas compausada d'idrogèn ò d'èli. Quantifica l'importància dei procès de nucleosintèsi a l'origina de la matèria que constituís l'objècte considerat. Es generalament notada *Z*. La mesura de la metallicitat es sovent realizada per estudiar d'estelas car leis estelas ancianas an generalament una fraccion metallica febla.

## Liames intèrnes

* Estela.
* Nucleosintèsi.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Daniel Kunth e Göran Östlin, « The Most Metal-poor Galaxies », *The Astronomy and Astrophysics Review*, vol. 10, n° 1-2, junh 2000.

## Nòtas e referéncias
Gas nòble

Lei **gas nòbles** ò **gas rars** son leis elements quimics dau grop 18 de la taula periodica. Forman una familha particulara de gas monoatomics fòrça pauc reactius :


:


La reactivitat quasi inexistenta dei gas nobles es la consequéncia de l'empliment complèt de sei jaç electronics. Dins de circonstàncias particularas, es possible d'obtenir de reaccions implicant lei gas nòbles pus pesucs amb d'elements fòrça oxidants coma lo fluòr e l'oxigèn. L'abondància d'aquelei gas despend de son numèro atomic. L'èli es la segond element pus present dins l'Univèrs mai lo radon, radioactiu, es fòrça rar. Dins l'atmosfèra terrèstra, l'èli es relativament rar car sa massa febla li permet de s'escapar dau camp gravitacionau terrèstre. Lo gas rar pus frequent i es donc l'argon qu'es produch per la desintegracion radioactiva dau potassi-40.

La natura precisa de l'oganesson, identificat en 2006, es pas encara determinada.

## Liames intèrnes

* Element quimic.
* Taula periodica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
T-26

[thumb|right|[Fotografia d'un T-26.]]

Lo **T-26** es un carri d'infantariá leugier produch per l'URSS a  exemplaris entre 1931 e 1941. Inspirat per lo Vickers 6-Ton britanic, èra armat d'un canon de 45 mm e d'una mitralhièra de 7,62 mm. Son blindatge èra relativament feble e lo carri foguèt totjorn vulnerable ai projectils tirats per lei canons anticarri. Son autonòmia èra tanben limitada. Dins aquò, au començament deis ans 1930, sei performàncias èra corrèctas e lo T-26 foguèt chausit per formar la basa dei fòrças blindadas de l'Arma Roja.

Lo T-26 participèt ai conflictes de la segonda mitat deis ans 1930 coma la Guèrra d'Espanha, lo començament de la Segonda Guèrra Mondiala en Asia e la batalha de Khalkhin Gol. I obtenguèt de resultats positius còntra lei carris de sa generacion (Panzer I alemand, L3 italian). Pasmens, la feblessa de son blindatge foguèt egalament demostrada durant aquelei combats. Vengut obsolèt en 1941, lo T-26 foguèt clarament dominat per lei carris alemands engatjats dins leis ofensivas dau Plan Barbarossa. Plusors miliers de T-26 foguèron ansin destruchs ò abandonats durant lei premierei setmanas de l'invasion e lo carri foguèt abandonat per lei Sovietics en 1942. En revènge, leis Alemands e lei Finlandés utilizèron de modèls capturats per d'operacions còntra de grops de partisans fins a la fin de la guèrra.

## Liames intèrnes

* Carri d'infantariá.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
T-37

[thumb|right|[Fotografia d'un T-37A, version principala dau veïcul.]]

Lo **T-37** es un carri leugier amfibiu URSS desvolopat au començament deis ans 1930. Fòrça leugier (3,2 t) e pauc armat (mitralhièra de 7,62 mm), foguèt produch a  exemplaris entre 1933 e 1936. Au començament de la Guèrra Germanosovietica,  unitats èran en servici. Subiguèron de pèrdas importantas en causa d'un blindatge quasi inexistent de 3 a 9 mm mai foguèron utilizats fins a 1943 per d'operacions de reconoissença ò de passatges de corrents d'aiga.

## Liames intèrnes

* Carri leugier.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
FCM 36

[thumb|right|[Fotografia d'un FCM 36.]]

Lo **FCM 36** es un carri d'infantariá leugier desvolopat e produch per lei Fabregas e Chantiers de Mediterranèa entre 1933 e 1936. Produch a 100 exemplaris en 1938-1939, èra armat d'un canon de 37 mm, protegit per un blindatge de 40 mm e equipat d'un motor li permetent d'agantar una velocitat de 25 km/h sus rota. Pasmens, coma la màger part dei carris francés dau periòde, son utilizacion èra limitada per un equipatge tròp reduch (2 òmes). De mai, son canon èra pas adaptat au combat anticarri.

La produccion foguèt rapidament arrestada car sa complexitat entraïnava un còst unitari tròp important. La màger part dei FCM 36 participèron ai combats dau 14 de mai de 1940 au sud de Sedan. I subiguèron de pèrdas fòrça importantas còntra d'unitats blindadas alemandas. Pasmens, lo carri foguèt considerat coma una capitada per seis equipatges car lo volum de sa torèla, pus importanta que sus leis autrei carris francés, permetiá de menar de combats lòngs.

## Liames intèrnes

* Carri d'infantariá.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** « Le char léger FCM 36 », *L'Enthousiaste*, n° 8, novembre de 1978, p. 25.

## Nòtas e referéncias
Bracatge

Un **bracatge**, una **ataca** ò un ***hold-up*** es un raubament menat sota la menaça d'una arma dins una banca ò un magazin. L'objectiu es generalament de raubar una soma importanta ò d'objèctes de valor. Dins la màger part dei país, es considerat coma una infraccion grèva qu'es durament reprimida per la lèi e leis autoritats. Per exemple, dins lo drech francés que s'aplica a la màger part d'Occitània, es un crime passible de 20 ans de reclusion criminala.

Lo bracatge modèrne es aparegut durant lo sègle XIX ais Estats Units mai s'inscriu dins una lònga tradicion de banditisme armat. L'aspècte espectacular de certanei bracatges a fòrça marcat l'imaginari collectiu. Ansin, fòrça atacants son venguts famós e an inspirat d'òbras d'arts, especialament au cinèma (Jacques Mesrine, Bonnie e Clyde...).

## Liames intèrnes

* Crime.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Adolphe Menjou

[thumb|right|Adolphe Menjou amb [Kirk Douglas dins *[[Lei Sendiers de la Glòria (roman)|Lei Sendiers de la Glòria]]* de Stanley Kubrick.]]

**Adolphe Menjou** (18 de febrier de 1890, Pittsburgh - 29 d'octòbre de 1963, Los Angeles) es un actor estatsunidenc actiu deis ans 1910 ais ans 1960. Fiu d'un Francés emigrat a Nòva York, joguèt sovent de ròtles de personatges francés e sa filmografia compren un centenau de títols. Tenguèt de ròtles segondaris dins d'òbras importantas coma *[[Comedianas (1924)|Comedianas]]* d'Ernst Lubitsch (1924), *[[Còrs cremats]]* de Josef von Sternberg (1930), l’*[[Opinion publica]]* de Charlie Chaplin (1931) e lei *[[Lei Sendiers de la Glòria|Sendiers de la Glòria]]* de Stanley Kubrick (1957). De mai, durant sa carriera, joguèt amb d'estars coma Kirk Douglas, Marlene Dietrich, Gary Cooper, Janet Gaynor e Fredric March. Nomat per l'Oscar dau melhor actor en 1931, recebèt l'estela 6826 de l'Hollywood Walk of Fame.

## Liames intèrnes

* Cinèma.
* Hollywood.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
ARL 44

[thumb|right|[Fotografia d'un ARL 44.]]

L’**ARL 44** (nom complèt : **Caçaire de carris de 48 tonas**) es un caçaire de carris francés desvolopat après la Segonda Guèrra Mondiala per remplaçar de blindats alemands utilizats dins certanei regiments francés après 1945. Èra armat d'un canon de 90 mm e doas mitralhièras de 7,5 mm. Per sa proteccion, aviá un blindatge clinat de 120 mm que foguèt lo pus important blindatge d'un carri francés fins a l'intrada en servici dau Leclerc. Pasmens, sa mecanica èra pauc fisabla e solament 60 exemplaris foguèron produchs de 1947 a 1950. Foguèron retirats dau servici tre 1953 quand França poguèt crompar de M47 Patton estatsunidencs.

## Liames intèrnes

* Caçaire de carris.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Presa de vistas cinematograficas

La **presa de vistas cinematograficas** es l'accion de filmar un subjècte. Dins la còla tecnica d'un filmatge, es generalament assegurada per lo cap operator ò per lo director de la fotografia. D'efiech, per de rasons istoricas, la presa de vistas cinematograficas es sovent dicha « fotografia ». Son mestritge necessita de conoissenças dins de domenis tecnologics e artistics variats : esclairatge, optica fotografica, tecnicas de laboratòri cinematografic, aparelhs de presa de vistas, efiechs especiaus, decòr, maquilhatge, costum, cultura generala (literatura...) e gestion de budget. Per aquela rason, lo director de la fotografia es sovent un collaborator important dau realizator.

## Liames intèrnes

* Cinèma.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Brossa dau Rove

thumb|right|Brossa dau Rove.

La **brossa dau Rove** (var. **broça dau Rove**) es un fromatge provençau originari dau vilatge dau Rove. Es fabricada a partir de lach de cabras dau Rove caufat a 90 °C e refrejat a 70 °C. Aquò entraïna la formacion de grumèus que son motlats per li donar una forma conica. La produccion es artesanala amb dos centres principaus installats au Rove e a Seteme. La brossa dau Rove beneficia d'una AOC dempuei lo 31 de mai de 2020.

## Liames intèrnes

* Cabra dau Rove.
* Fromatge.
* Lo Rove.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fòrt de Niolon

Lo **Fòrt de Niolon** es un obratge fortificat francés construch dins leis ans 1860-1880 per protegir lo nòrd de la Rada de Marselha còntra una ataca maritima. Bastit sus lo territòri comunau dau Rove, a proximitat dau vilatge de Niolon, fasiá partida dau sistèma concebut per lo generau Séré de Rivières. Lei batariás èran equipadas de canons. Durant la Segonda Guèrra Mondiala, lo dispositiu foguèt modificat per leis Alemands a partir de 1942. Foguèt abandonat après la Segonda Guèrra Mondiala.

## Liames intèrnes

* Sistèma Séré de Rivières.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ròca metamorfica

thumb|right|Esquèma generau dau metamorfisme de contacte.

Una **ròca metamorfica** es una ròca eissida de la transformacion a l'estat solid d'una ròca d'origina magmatica, sedimentària ò metamorfica dins de condicions marcadas per de constrenchas de temperatura ò de pression importanta. Un tau fenomèn pòu aver luòc dins dos endrechs principaus :
* lo metamorfisme « regionau » s'aplica generalament a de quantitats importantas de materiaus situats a de prefondors importantas dins la crosta terrèstra. Es favorizat per l'orogenèsi que permet de sometre lei materiaus a de pressions e de temperaturas fòrça importantas a mesura de l'avançament de la cabussada de la crosta dins lei premiers jaç dau mantèu.
* lo metamorifisme « de contacte » s'aplica generalament a de ròcas qu'intran en contacte amb de ròcas magmaticas caudas. Lei volums transformats son alora pus reduchs.

Plusors paramètres pòdon influïr sus lo resultat d'un metamorfizacion de la ròca. La pression e la temperatura an un ròtle primordiau car favorizan dirèctament la transformacion dei mineraus. Dins aquò, la composicion inicialas dei ròcas e la preséncia eventuala de fluids pòdon tenir un ròtle important. D'un biais generau, lo gras de metamorfisme aumenta amb la prefondor. Lei ròcas metamorficas forman aperaquí 27,4% dau volum totau de la crosta terrèstra.

## Liames intèrnes

* Ròca.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cuerbefuòc

Un **cuerbefuòc** (var. **cobrif**(**u**)**òc**, **cubrif**(**u**)**òc, cuerbefuec**) o **brècha-fuèc** o **estupalutz**, dit tanben *caçacoquins*, es una interdiccion a la populacion de circular per carrieras durant un periòde donat de la jornada, generalament de nuech. Es possible de l'aplicar en temps de guèrra ò de patz. Generalament, es decidit per lo govèrn ò l'autoritat en carga d'un país, d'una region ò d'una vila. Son objectiu es de permetre ai fòrças de polícia ò a l'armada d'assegurar la seguretat dins la zòna somesa au cuerbefuòc per protegir la populacion còntra una menaça importanta. Dins lei fachs, lo cuerbefuòc es tanben utilizat per de regims dictatoriaus per reprimir de movements d'oposicion en limitant lei desplaçaments e en empachant l'organizacion de manifestacions.

## Liames intèrnes

* Estat de sètge.
* Estat d'urgéncia.
* Lèi marciala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Drech religiós

Lo **drech religiós** es l'ensemble dei règlas edictadas per lei tradicions religiosas. Pòu èsser estructurat per de tèxtes escrichs e estables coma la *[[Halakha]]* judieva, lo drech canonic crestian ò la charia musulmana. Pasmens, dins la màger part dei crèires, es subretot fondat sus de tradicions oralas. Dins lei societats secularizadas, lo drech religiós a sovent pauc ò pas de valor juridica. En revènge, quand existís una religion d'Estat, pòu tenir un ròtle important e mai aver una valor constitucionala.

## Liames intèrnes

* Drech.
* Religion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Idracid

Un **idracid** (ò **acid binari**) es un acid binari de formula generala H*n*A qu'es compausat d'un element non metallic e d'un idrogèn. Son aciditat ven generalament de la diferéncia d'electronegativitat entre l'element *A* e l'idrogèn e de la polarizacion de la liason entre elei. D'exemples d'idracids son l'acid cloridric HCl, l'acid fluoridric HF e l'acid cianidric HCN.

Doas règlas permèton de construrre lo nom d'aqueleis substàncias. Premier, es possible d'apondre lo sufix -ur a la racina dau nom de l'element A seguit de la denominacion « d'idrogèn ». Pasmens, es tanben possible d'utilizar la denominacion « acid » seguida per lo nom de l'element completat per lo sufix -idric.

## Liames intèrnes

* Acid.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]**  John W. Hill, Ralph H. Petrucci, Terry W. McCreary e Scott S. Perry, *General Chemistry, Fourth Edition*, Pearson Prentice Hall, 2005.

## Nòtas e referéncias
Oxoacid

Un **oxoacid** es un acid de formula generala H*n*XO*m* amb *X* un non metau ò un metau de transicion fòrça oxidat. Son de còps opausats ais idracids que contènon ges d'atòm d'oxigèn dins sa molecula. D'exemples d'oxoacids son l'acid nitrós HNO2, l'acid carbonic H2CO3 e l'acid cloric HClO3.

Doas règlas permèton de construrre lo nom d'aqueleis substàncias. Premier, es possible d'apondre lo sufix -at ò -it a la racina dau nom de l'element A seguit de la denominacion « d'idrogèn ». Pasmens, es tanben possible d'utilizar la denominacion « acid » seguida per lo nom de l'element completat per lo sufix -ic ò -ós.

## Liames intèrnes

* Acid.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]**  John W. Hill, Ralph H. Petrucci, Terry W. McCreary e Scott S. Perry, *General Chemistry, Fourth Edition*, Pearson Prentice Hall, 2005.

## Nòtas e referéncias
Basilius Valentinus

[thumb|right|Representacion de Basilius Valentinus realizada en [1717.]]

**Basilius Valentinus** (mòrt vèrs 1450) es un monge benedictin dau sègle XV qu'es l'autor de plusors tractats alquimicas publicats au començament dau sègle XVII. La realitat de son existéncia es pas demostrada. Pasmens, sei tèxtes son relativament importants per l'istòria de la quimia car presentan de procès de sintèsi de l'amoniac, de l'acid sulfuric e de l'acid cloridric. En mai d'aquò, Valentinus s'interessèt a la medecina, a la mineralogia e ai proprietats de l'antimòni.

Lo productor de sau Johann Thölde (1565-1624) es sovent considerat coma l'autor dei tractats principaus atribuïts a Valentinus. Dins aquò, certanei tèxtes semblan escrichs per d'autreis autors.

## Liames intèrnes

* Alquimia.

## Bibliografia

* **[[alemand|(de)]]** H. G. Lenz, *Johann Thölde, Paracelsist und Chymikus Und seine Beziehungen zu Landgraf Moritz von Hessen-Kassel*, 1981, tèsi de l'Universitat de Marborg.
* **[[francés|(fr)]]** S. Matton, introduccion d'una edicion modèrna dau tractat *Le char triomphal de l'antimoine*, Retz, 1977, pp. 13-63.

## Nòtas e referéncias
Johann Rudolf Glauber

thumb|right|Representacion de Johann Rudolf Glauber.

**Johann Rudolf Glauber** (10 de març de 1604, Karlstadt - 16 de març de 1670, Amsterdam) es un alquimista e farmacian bavarés dau sègle XVII. Es considerat coma un precursor de la quimia modèrna amb la descubèrta de plusors metòdes analitics. En particular, prepausèt un procès de fabricacion de l'acid cloridric e descurbiguèt plusors substàncias coma lo permanganat de sòdi e lo sulfat de sòdi.

## Liames intèrnes

* Alquimia.
* Quimia.
* Sulfat de sòdi.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Vitriòu

thumb|right|Figura alquimica representant lo vitriòu.

Un **vitriòu** (var. **vitriòl**) es un tèrme ancian que designa un compausat quimic sulfatat. Aparéis generalament dins lei tractats alquimics onte pòu designar plusors substàncias coma lo sulfat ferrós (vitriòu verd), lo sulfat de zinc (vitriòu blanc, vitriòu de zinc), lo sulfat de coire (vitriòu blau, vitriòu de coire, vitriòu de Chipre), lo sulfat d'amòni (vitriòu amoniacau) ò lo sulfat d'alumini (vitriòu d'argiela).

Uei, lo tèrme designa subretot una preparacion oliosa d'acid sulfuric concentrat qu'èra dicha « òli de vitriòu » ò « esperit de sofre » dins lei tèxtes alquimics.

## Liames intèrnes

* Acid sulfuric.
* Sulfat.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Philippe G. Kerbellec, *Comment lire Raymond Roussel : Cryptanalyse*, Jean-Jacques Pauvert, 1988.

## Nòtas e referéncias
Ictinos

**Ictinos** (mòrt au sègle V avC, Atenas) es un arquitècte atenenc dau sègle V avC. Es famós par sa participacion a la construccion dau Partenon amb l'arquitècte Callicratès e l'escultor Fidias. Seriá tanben l'arquitècte en carga de la construccion dau temple d'Efèst d'Atenas e dau temple d'Apollon de Bassae. Pasmens, en despiech de sei monuments famós, sa vida es quasi desconeguda.

## Liames intèrnes

* Partenon.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sumerian

thumb|right|Tèxte escrich en sumerian.

Lo **sumerian** es una lenga mòrta qu'èra parlada dins l'Antiquitat en Mesopotamia Bassa durant lei millenaris IV e III avC. Coma d'autrei lengas de l'Antiquitat mesopotamiana (elamita, hatti), es una lenga isolada. Escrich en cuneïfòrme, es benlèu la pus anciana lenga escricha de l'istòria. Foguèt remplaçat per l'akkadian coma lenga de la vida vidanta vèrs lo sègle XX avC. Pasmens, demorèt utilizat coma lenga sacrada, literària e scientifica fins au sègle I avC per l'elèit de la region.

## Liames intèrnes

* Cuneïfòrme.
* Literatura mesopotamiana.
* Mesopotamia.
* Sumèr.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** D. O. Edzard, *Sumerian Grammar*, Handbuch der Orientalistisk, Brill, 2003.
* **[[anglés|(en)]]** M.-L. Thomsen, *The Sumerian language: An introduction to its history and grammatical structure*, Akademisk Forlag, 1984.

## Nòtas e referéncias
Mar interiora

Una **mar interiora** es una mar situada entre de massas continentalas e que comunica pas ò pauc amb un ocean. D'exemples de mars interioras actualas son la Mar Mediterranèa, la Mar Negra, la Mar Baltica, la Mar Caspiana e la Baia d'Hudson.

## Liames intèrnes

* Mar.
* Ocean.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Eduardo Riedel

**Eduardo Riedel** (Rio de Janeiro, 5 de julhet de 1969) es un òme politic e foguèt elegit governador de Mato Grosso do Sul a las eleccions de 2022 al Brasil. 

Ocupa ja la posicion de Secretari d'Estat per l'Infrastructura de Mato Grosso do Sul del 22 de febrièr de 2022 al 1èr de genièr de 2023.

## Carrièra
Riedel nasquèt a Rio de Janeiro lo 5 de julhet de 1969, filh de Seila Garcia Côrrea e Nelson Riedel.

En 2015, Riedel demissionèt de la posicion de president director de Famasul (2012-2014), prenent lo cap del Secretariat d'Estat pel Govèrn e la Gestion Estrategica de Mato Grosso do Sul, dins lo govèrn de Reinaldo Azambuja, una posicion que demorèt fins a 2021.

En 2022, se presentèt a las eleccions estatalas a Mato Grosso do Sul per governador amb Barbosinha per vice governador.

Lo 30 d'octobre de 2022, foguèt elegit governador amb 808.210 vòtes (56.90%), daissant lo candidat Renan Contar amb 612.113 vòtes (43.10%).

## Vida personala
En 1994 se maridèt amb Mônica Morais amb qui aguèt dos enfants.

## Referéncias
Gondòla

Una **gondòla** (italian : [ˈɡondola] ; venèt : góndoła [ˈɡoŋdoɰa]) es un batèl de rems venecian tradicional de fons plan, ben adaptat a las condicions de la lòna veneciana. Es generalament propulsada per un gondolièr, que rema en popa amb un rem d'aviron qu'es pas fixat a la còca e que servís tanben d'empenta. Lo caractèr unic de la gondòla es degut a una forma asimetrica sus tota la longor, que melhora l'eficacitat de la propulsion  amb un rem.

Pendent de sègles, la gondòla foguèt un mejan de transpòrt màger e l'embarcacion pus correnta a Venècia. A l'epòca modèrna, los batèls jògan totjorn un ròtle dins los transpòrts publics de la vila, servissent de *traghetti* (pichons ferries) menat per dos remeires sul le Grand Canal .

Diferents tipes de gondòlas son tanben utilizadas dins de regatas especialas (corsas d'aviron) organizadas entre gondolièrs. Pasmens, lo lor ròtle principal uèi es de transportar los torists. I a aperaquí 400 gondolièrs agreats a Venècia e un nombre similari de batèls, en baissa respècte als milierats que que percorissián los canals i a de sègles.
Paricutin

[thumb|right|[Fotografia de l'erupcion de 1943.]]

Lo **Paricutin** es un volcan actiu situat dins lo centre de Mexic. Es famós per son erupcion de 1943 a 1952 qu'a permés ai volcanalòg d'observar en dirècte la formacion d'un volcan. D'efiech, lo Paricutin es un dei volcans continentaus pus joves de la planeta.

Lo Paricutin es format d'un còn volcanic de 442 m d'autor. A sa cima, se tròba una cratèr de 200 m de diamètre. Un segond cratèr, laterau, se situa au nòrd-èst. Aqueu volcan es aparegut dins una region volcanica onte mai d'un edifici volcanic ancian es visible. L'endrech presenta ainsi una certana similitud amb lei Monts Domas.

Lo Paricutin a conegut una erupcion unica qu'a durat de 1943 a 1952. Entraïnèt la formacion dau volcan. Relativament violenta, emetèt mai de 2 km3 de materiaus volcanics (0,7-1,4 km3 de lava e 1,3 km3 de materiaus piroclastics). Causèt la destruccion dei vilatges de Paricutín (733 abitants) e de San Juan Parangaricutiro ( abitants). Tres personas foguèron egalament tuadas. Lo volcan es totjorn considerat coma actiu en causa d'una activitat sismica importanta. D'explosions freatics foguèron tanben observadas en 1998 e en 2006.

## Liames intèrnes

* Volcan.

## Bibliografia

* **[[espanhòu|(es)]]** Pedro Corona Chávez, *El Paricutín : Una de las Doce Maravillas Naturales del Mundo*, Universidad michoacana de San Nicolás de Hidalgo, Instituto de Investigaciones Metalúrgicas, Departamento de Geología, pp. 7-8.

## Nòtas e referéncias
Ivèrn volcanic

Un **ivèrn volcanic** es una baissa dei temperaturas entraïnada per la preséncia de quantitats importantas de cendres volcanics e de gotetas d'acid sulfuric dins l'atmosfèra. Aquò es lo resultat d'una ò de mai d'una erupcion volcanica poderosa. D'efiech, aquelei particulas pòdon rebatre lo raionament solar, çò que causa un refrejament d'amplor dau clima. Dins lo cas d'una erupcion coma aquela de Pinatubo en 1991, pòu agantar 0,5 °C e durar quauqueis ans. Après aquela de Laki en 1783, l'agricultura europèa foguèt trebolada durant lo rèsta deis ans 1780. Enfin, l'erupcion d'un supervolcan pòu aver d'efiechs fòrça negatius sus lo vivent (disparicion d'espècias, d'ecosistèmas ò crisis biologicas).

## Liames intèrnes

* Extincion massisa.
* Ivèrn nuclear.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ivèrn nuclear

[thumb|right|Simulacion de [1983 sus leis efiechs d'un ivèrn nuclear dins lo cas d'una guèrra nucleara entre leis Estats Units e l'URSS.]]

Un **ivèrn nuclear** es un fenomèn climatic ipotetica de baissa generala dei temperaturas que podriá èsser lo resultat d'una guèrra nucleara generala. Sa causa seriá l'emission, per leis explosions e leis incendis, de particulas capablas de rebatre ò d'absorbir lo raionament solar dins l'atmosfèra. Seis efiechs serián similars a aquelei d'un ivèrn volcanic. Pasmens, la realitat dau fenomèn es contestada car i a de desacòrdis importants sus l'amplor deis efiechs d'una guèrra nucleara.

## Liames intèrnes

* Arma nucleara.
* Guèrra nucleara.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Carl Sagan, Paul R. Ehrlich, Donald Kennedy e Walter Orr Roberts, *The Cold and the Dark: The World after Nuclear War*, W. W. Norton & Company, 1985.
* **[[francés|(fr)]]** Carl Sagan e Richard Turco, *L'hiver nucléaire*, collection Science ouverte, Seuil, 1991.
* **[[francés|(fr)]]** Tony Rothman, *Science a la Mode*, Princeton Legacy Library, 2014.

## Nòtas e referéncias
Pirocumulus

[thumb|right|Pirocumulus en [Califòrnia en 2009 durant un incendi.]]

Un **pirocumulus** es un nívol de la familha dei cumulus que pòu se formar au dessüs d'una fònt de calor intensa, generalament un incendi ò una erupcion volcanica. Dins quauquei cas rars, pòu se formar a l'entorn de chaminèias industrialas ò d'una explosion nucleara. Coma leis autrei nívols convectius, sa formacion es lo resultat de la destabilizacion de l'atmosfèra per un corrent d'aire ascendent caud.

Leis efiechs dei pirocumulus son fòrça variables. Lei pirocumulus pus pichons pòdon demenir lo raionament solar dins una zòna e i redurre l'intensitat deis incendis. Lei pus importants pòdon entraïnar de precipitacions e de còps se transformar en pirocumulonimbus. Dins aqueu cas, lo nívol favoriza l'injeccion de particulas dins l'atmosfèra auta, çò que pòu causar de chavanas e de precipitacions negras.

## Liames intèrnes

* Incendi.
* Nívol.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Condensacion

[thumb|right|Condensacion au dessüs d'una ala d'[avion.]]

La **condensacion** es lo fenomèn fisic de cambiament d'estat de la matèria d'un estat gasós e a un estat solid. Per abüs, es sovent utilizat per designar la liquefaccion (« condensacion liquida »). Dins la natura, aqueu fenomèn es fòrça important per lo cicle de l'aiga. Dins l'industria, es utilizat dins mai d'un procès.

## Liames intèrnes

* Estat de la matèria.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cristau liquid

Un **cristau liquid** es un estat de la matèria que combina de proprietats d'un liquid ordinari e d'un solid cristallizat. Lei cristaus liquids son ansin capables de rajar coma un liquid mai, coma un solid, sei particulas presentan un òrdre sus de distàncias lòngas. Observat tre lo sègle XVIII, aquel estat foguèt identificat per lo fisician alemand Otto Lehmann (1855-1922) durant la segonda mitat dau sègle XIX. Uei, lei cristaus liquids son un element important dei tecnologias modèrnas amb d'aplicacions dins fòrça brancas de la tecnica.

## Liames intèrnes

* Cristau.
* Estat de la matèria.
* Liquid.
* Solid.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Pierre-Gilles de Gennes e J. Prost, *The Physics of Liquid Crystals*, Oxford University Press, 1993.
* **[[francés|(fr)]]** Patrick Oswald e Pawel Pieranski, *Les cristaux liquides, Concepts et propriétés physiques illustrés par des expériences*, Gordon and Breach, 2000.

## Nòtas e referéncias
Fluid supercritic

Lo tèrme **fluid supercritic** designa, en quimia fisica, un estat de la matèria que correspònd a l'estat d'un liquid somés a una pression e a una temperatura fòrta, en delà de son ponch critic. Dins aquel estat, sei proprietats fisicas son intermediàrias entre aquelei dei liquids e dei gas. A donc l'aspècte d'un fluid similar a un liquid ordinari mai es capable de se difusar coma un gas a travèrs un solid ò de dissòudre de compausats solubles coma un liquid.

Aquel estat es fòrça rar a la superficia terrèstra mai es de còps observat au nivèu de certanei fumaròlas oceanicas caudas. En revènge, dins lo rèsta dau Sistèma Solar, seriá frequent entre lei planetas gasosas. Lei jaç bas de l'atmosfèra de Vènus son egalament compausats de dioxid de carbòni a l'estat supercritic.

## Liames intèrnes

* Estat de la matèria.
* Gas.
* Liquid.
* Ponch critic.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tractat d'Antartida

[thumb|right|[Estats signataris dau Tractat d'Antartida.]]

Lo **Tractat d'Antartida** es un tractat internacionau signat lo 1 de decembre de 1959 a Washington. Intrat en vigor lo 23 de junh de 1961, i gela totei lei revendicacions territòrialas. De mai, considèra lo continent coma una resèrva naturala onte leis activitats militaras, l'esplecha miniera e l'estocatge de produchs radioactius son enebits. Un sistèma d'inspeccion permet ai signataris e a d'observators de se gandir dins cada basa antartida per verificar la bòna aplicacion dau Tractat. Una reünion gropant lei diferents país signataris a luòc cada annada. Dins lo cas d'una presa de decision, lei partidas non consultativas i an pas lo drech de vòte. Per venir una partida consultativa dau Tractat, un estat deu demostrar son interès per Antartida e i menar d'activitats substancialas de recèrca scientifica.

## Liames intèrnes

* Antartida.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Empèdocles (volcan)

**Empèdocles** es un volcan sosmarin situat dins lo Canau de Sicília entre Sicília e Pantelleria. Es famós per formar regularament una illa, Ferdinandea, que disparéis rapidament en causa de l'erosion. Sa cima se situa a -8 m de prefondor.

Empèdocles fa partida dei Camps Flegrèus de la Mar de Sicília., un ensemble de 13 volcans sosmarins situats au sud de l'illa. Es un important edifici volcanic de 25 km de largor e de 30 km de longor. En revènge, son autor es febla (aperaquí 200 m) e sa proximitat amb la superficia s'explica subretot per la prefondor febla de la Mar Mediterranèa a aquel endrech. Aquò explica tanben l'emergéncia regulara de sa cima. Aqueu fenomèn foguèt observat tres còps durant lo periòde mai l'illa foguèt sistematicament destrucha per l'erosion.

L'istòria eruptiva d'Empèdocles es mau coneguda car la deteccion deis erupcions sosmarinas es pas totjorn simpla e lo volcan sembla pas aver una activitat comparabla a aquela dei volcans famós de la region coma Ètna ò Estrombòli. De mai, son estructura foguèt solament descubèrta en 2006, çò qu'es relativament recent e qu'illustra lei dificultats per estudiar aqueu tipe de volcans. Quatre erupcions li son atribuïdas en 1632, en 1701, en 1831 e en 1863. Una cinquena erupcion aguèt benlèu luòc en 1911. Uei, l'activitat se limita a l'emission de fumarolas.

## Liames intèrnes

* Camps Flegrèus de la Mar de Sicília.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Província de Papoa del Sudoèst

La **Papoa del Sudoèst** es una província d'Indonesia de l'estatut especial, dins la Nòva Guinèa Occidentala jos ocupacion indonesiana. Es creada lo 9 de decembre de 2022 a partir de la Província de Papoa occidentala. Es situada dins l’extrèm oèst de l'illa de Nòva Guinèa.

Lo nom en indonesian es *Papua Barat Daya* e la capitale n’es Sorong.
Sabotatge

[thumb|right|[Fotografia d'un tren destruch per una accion de sabotatge en Palestina en 1946.]]

Lo **sabotatge** es l'accion de degalhar ò de metre fòra usatge, d'un biais volontari, de maquinas, d'installacions, de materiaus ò de desorganizar lo succès d'un projècte ò d'une entrepresa. Es generalament realizat clandestinament.

## Liames intèrnes

* Guerilha.
* Terrorisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Drech constitucionau

Lo **drech constitucionau** es la branca dau drech public que rejonh lei règlas juridicas relativas a la forma de l'Estat, a la constitucion dau govèrn e dei poders publics e a la participacion dei ciutadans a l'exercici dau poder. Per aquò, s'interèssa principalament ai questions regardant leis institucions e lei drechs fondamentaus. En causa deis especificitats nacionalas, existís de drechs constitucionaus pròpris a cada Estat.

## Liames intèrnes

* Constitucion.
* Drech.
* Lèi.
* Politica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Grand Duc

**Grand Duc** (au femenin : **Grand Duquessa**) es un títol nobiliari que designa lo monarca d'un Grand Ducat ò un prince de la dinastia imperiala russa. Dins l'òrdre de precedéncia tradicionau, un Grand Duc ven après un emperaire ò un rèi mai avans un prince sobeiran, un prince de sang, un duc, un prince titulari, un marqués, un còmte e lei rengs nobiliaris inferiors. Uei, aqueu títol es subretot portat per lo cap d'Estat de Luxemborg.

## Liames intèrnes

* Noblesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Libertarianisme

Lo **libertarianisme** (ò **libertarisme**) es una filosofia politica desvolopada ais Estats Units. Es basada sus l'idèa qu'una societat justa dèu respectar e protegir la libertat de cada individú. Per aquò, sostèn una organizacion sociala que permet d'assegurar lo maximom de libertat a cada persona. En mai d'aquò, considèra coma fondamentaus la libertat individuala, lo mercat universau e lo drech de proprietat. Per aquela rason, lo libertarianisme s'opausa generalament a l'estatisme. Milton Friedman (1912-2006), Murray Rothbard (1926-1995) e Robert Nozick (1938-2002) fan partida dei pensaires libertarians principaus.

## Liames intèrnes

* Capitalisme.
* Liberalisme.
* Politica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lança-roquetas

thumb|right|Tir d'un lança-roquetas anticarri.

Lo **lança-roquetas** es una arma capabla de tirar una roqueta. N'existís plusors tipes que varian segon la talha, lo tipe de roquetas e la portada dei projectils. Lo pus conegut es probable lo lança-roquetas anticarri (LRAC) qu'es una arma d'infantariá permetent de tirar de roquetas destinadas a atacar lei blindatges e lei fortificacions. Pasmens, existís tanben de lança-roquetas d'artilhariá dichs lança-roquetas multiples ò de sistèmas embarcats sus d'aeronaus.

## Liames intèrnes

* Roqueta.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fòssa oceanica

[thumb|right|Esquèma generau d'un fenomèn d'[orogenèsi amb formacion d'una fòssa oceanica.]]

Una **fòssa oceanica** es una depression sosmarina prefonda, mai ò mens lònga e estrecha, presenta dins lei zònas de subduccion. Caracteristicas dei marges actius, son congreadas per una collision entre doas placas tectonicas que mèna a l'enfonsament d'una placa dins lei jaç superiors dau mantèu terrèstre. Lei fòssas oceanicas agantan generalament de prefondors importantas, sovent superioras a  m. La pus prefonda, la Fòssa dei Marianas, es l'endrech pus prefond de la planeta amb  m.

## Liames intèrnes

* Subduccion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Istme

Un **istme** (var. **estretiment**, **istma**, **lenga de tèrra**) es una faissa estrecha de tèrra entre doas mars que lia doas estendudas de tèrra. Leis istmes son de luòcs estrategics per construrre de canaus e lei pus importants per lo comèrci mondiau, coma lo canau de Panamà, son susvelhats ò protegits per lei grandei poissanças mondialas. L'estrech es l'equivalent maritim de l'istme.

## Liames intèrnes

* Estrech.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Constanta gravitacionala

La **constanta gravitacionala** (ò **constanta universala de gravitacion**) es, en fisica la constanta de proporcionalitat de la lèi universala de la gravitacion d'Isaac Newton. Notada *G*, aquela constanta fisica fondamentala aparéis dins lei lèis d'astronomia classica e dins la teoria de la relativitat generala d'Albert Einstein. En 2018, sa valor èra estada fixada a 6,674 30(15).10-11 m3.kg-1.s-2.

## Liames intèrnes

* Gravitacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Capacitat termica

La **capacitat termica** (ò **capacitat calorifica**) d'un còrs es una grandor que mesura la calor que fau li transferir per aumentar sa temperatura d'un kelvin. A l'opausat, permet de quantificar la possibilitat qu'a un còrs d'absorbir ò de restituïr de la calor durant una transformacion amb variacion de temperatura. Exprimida en joules per kelvin, es una grandor extensiva. Una capacitat termica molara e una capacitat termica massisa (ò especifica) pòdon èsser definidas.

Coma la capacitat termica despend dei condicions operatòrias mesas en òbra per sa determinacion, despend dau fenomèn mes en òbra per aumentar la temperatura (pression, fòrça electromagnetica...). Per aquela rason, es possible de determinar plusors capacitats termicas.

## Liames intèrnes

* Termodinamica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fisica de la matèria condensada

La **fisica de la matèria condensada** es la branca de la fisica qu'estúdia lei proprietats microscopicas e macroscopicas de la matèria dins un estat « condensat ». Aqueu tèrme dèu èsser comprés per oposicion a d'autreis estats de la matèria, pus diluïts, coma l'estat gasós e lei plasmas. Son objècte d'estudi es donc principalament lei solids e deis autreis estats de la matèria presentant un òrdre sus una distància lònga.

## Liames intèrnes

* Fisica.
* Solid.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Quantitat de movement

La **quantitat de movement**, generalament notada \vec{p}, es lo produch de la massa m per lo vector velocitat \vec{v} d'un còrs materiau supausat ponctuau:
\vec{p}_{\text{sistèma}}=m_{\text{sistèma}}\vec{v}_C
Es donc una grandor vectoriala que despend dau referenciau d'estudi. Per additivitat, es possible de definir la quantitat de movement d'un còrs non ponctuau.

## Liames intèrnes

* Fisica.
* Mecanica classica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Circulacion termoalina

thumb|right|Esquèma generau de la circulacion termoalina.

La **circulacion termoalina** ò **circulacion oceanica prefonda** es la circulacion oceanica engendrada per lei diferéncias de massa volumica de l'aiga de mar, a l'origina de corrents marins en prefondor. Aquelei diferéncias son la consequéncia de diferéncias de temperatura e de salinitat dei massas d'aiga. Au nivèu de la planeta, la circulacion termoalina forma una bloca de circulacion qu'es dicha « bloca termoalina ».

## Liames intèrnes

* Corrent marin.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de La Nòva Orleans

thumb|right|Pintura representant la resisténcia dei fortificacions estatsunidencas durant la batalha.

La **batalha de La Nòva Orleans** se debanèt lo 8 de genier de 1815 durant la « Guèrra de 1812 » entre leis Estats Units e lo Reiaume Unit. Darrier combat important dau conflicte, a la particularitat d'aver luòc après la signatura dau tractat de patz marcant la fin deis ostilitats lo 24 de decembre de 1814. Opausèt una armada britanica comandada per lo generau Edward Pakenham (- òmes) ai tropas estatsunidencas dau generau Andrew Jackson (- òmes).

Sostenguda per la flòta de l'amirau Alexander Cochrane, l'ataca britanica èra lo resultat d'una campanha de cinc mes dins lo Golf de Mexic. En causa dei problemas logisticas engendrats per lo desplaçament d'una armada importanta dins la vau bassa de Mississipí e d'una resisténcia estatsunidenca acarnada, lei Britanics aguèron de dificultats per avançar en direccion de la vila. En particular, lo 23 de decembre de 1814, arrestèron amb dificultat una ataca suspresa dins lo sector dau Lac Borgne. Aquò permetèt ai defensors de fortificar sei posicions. Leis asalhidors arribèron a l'entorn de la Nòva Orleans lo 1 de genier de 1815 mai poguèron pas menar una preparacion d'artilhariá eficaça en causa d'una manca de municions. Pakenham decidèt donc de concentrar sei fòrças avans d'atacar. Aquò donèt mai de temps ais Estatsunidencs per organizar sa resisténcia. L'assaut principau dei Britanics, lo 8 de genier, foguèt donc una revirada quasi totala. Pakenham e la màger part deis oficiers superiors i foguèron tuats, çò qu'agravèt la desfacha britanica.

Après la batalha, lei Britanics se retirèron vèrs lo sud e la flòta recuperèt lei subrevivents lo 4 de febrier. Avián perdut  òmes (386 tuats,  bleçats e 552 dispareguts). Aquò representa la mitat dei pèrdas subidas per lei tropas de Londres durant lo conflicte. Per leis Estatsunidencs, lei pèrdas se limitèron a 333 òmes (55 tuats, 185 bleçats e 93 dispareguts). Andrew Jackson venguèt una personalitat famosa dins lo país, çò que facilitèt son eleccion coma president deis Estats Units en 1829.

## Liames intèrnes

* Guèrra de 1812.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nombre quantic principau

Lo **nombre quantic principau** es, en mecanica quantica, un dei quatre nombres quantics que descriu l'estat quantic deis electrons dins leis atòms. Es un nombre entièr non nul, es a dire que verifica *n* ≥ 1. Cada nombre *n* es associat a un jaç electronic dins l'atòm : *n* = 1 per lo jaç K, *n* = 2 per lo jaç L, *n* = 3 per lo jaç M... La distància mejana entre l'electron e lo nuclèu atomic aumenta en foncion de *n*. 

Lo nombre quantic principau foguèt introduch dins lo quadre dau modèl de Bohr de l'atòm d'idrogèn per explicar lei transicions electronicas entre nivèus d'energia responsables de l'espèctre de l'atòm d'idrogèn. Sa significacion es venguda pus precisa amb lo desvolopament de la mecanica quantica qu'introduguèron d'autrei nombres quantics.

## Liames intèrnes

* Mecanica quantica.
* Modèl de Bohr.
* Nombre quantic.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Criosfèra

[thumb|right|[Fotografia de l'indlandsis de Groenlàndia.]]

La **criosfèra** es un tèrme que designa totei lei porcions de la superficia dei mars e dei tèrras emergidas onte d'aiga es presenta a l'estat solid. Inclús ansin la nèu, lei glaciers, la banquisa e lei sòus gelats (permafròst...).

## Liames intèrnes

* Aiga.
* Cicle de l'aiga.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Incendi de Washington

thumb|right|Representacion de l'incendi de Washington.

L’**Incendi de Washington** es lo nom donat a una incursion britanica còntra la capitala estatsunidenca durant la « Guèrra de 1812 ». Foguèt lo resultat de la victòria britanica de Bladensburg qu'entraïnèt l'evacuacion de Washington. Una armada menada per lo generau Robert Ross ( òmes) prenguèt brèvament lo contraròtle de la vila lo 24 d'aost de 1814 e i destruguèt lei bastiments oficiaus en repòsta a l'incendi d'York en 1813. Tres naviris militars foguèron tanben destruchs ò sabordats durant l'expedicion.

## Liames intèrnes

* Batalha de York.
* Guèrra de 1812.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Campanha d'Atlanta

[thumb|right|[Fotografia de fortificacions utilizadas durant la batalha.]]

La **campanha d'Atlanta** es una campanha militara de la Guèrra de Secession que se debanèt dau 7 de mai au 2 de setembre de 1864. Opausèt leis armadas nordistas de Mississipí comandadas per lo generau William T. Sherman (- òmes) a l'armada sudista de Tennesse dirigidas per lei generaus Joseph E. Johnston e John Bell Hood ( a  òmes).

Après sa victòria de Chattanooga (23-25 de novembre de 1863), l'Union decidèt de preparar una ofensiva en direccion d'Atlanta e de l'ocean per atacar lo còr dau territòri confederat. La premiera partida de la campanha veguèt lo generau Johnston se retirar vèrs Atlanta en assaiant d'alentir son adversari e de blocar sei temptativas d'enceuclament. Pasmens, l'abandon d'un terren montanhós sensa batalha importanta foguèt durament criticat e Johnston foguèt remplaçat per lo generau Hood, jutjat pus agressiu, lo 20 de julhet. Hood abandonèt l'estrategia de Johnston, que voliá destrurre la logistica de Sherman au profiech d'una defensa pus ofensiva. Pasmens, seis atacas li permetèron pas de rompre leis armadas nordistas e lei dos camps enregistrèron de pèrdas similaras durant aquelei combats. Ansin, lei fòrças de Sherman poguèron pauc a pauc aprofichar sa superioritat numerica per menaçar lei linhas d'avitalhament de Hood. Lo 1 de setembre, lei sudistas deguèron donc abandonar la vila que foguèt presa lo 2 per lei tropas de l'Union.

La conquista d'Atlanta foguèt un succès important per lo Nòrd car permetèt a Sherman d'organizar la seguida de son ofensiva. Per lo Sud, èra una desfacha grèva mai Hood poguèt tornar organizar sei fòrças per menar una ataca vèrs lo nòrd, dirèctament còntra la logistica de Sherman. Pasmens, aquò mau capitèt e menèt ai batalhas de Franklin e de Nashville en novembre e decembre de 1864. Lo bilanç uman de la campanha es relativament saunós amb  pèrdas dins lei rengs nordistas (dont  mòrts) e  dins lei rengs sudistas (dont  mòrts).

## Liames intèrnes

* Guèrra de Secession.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias