open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Guimarães

Guimarães es una vila de Portugau. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2006. Sa superficia totala es 242,85&nbsp;km².


Guimaraes-Largo da Oliveira-08-2011-gje.jpg
Guimaraes-54-Altstadtgasse-2011-gje.jpg
Guimaraes-74-Blick aus Hotelfenster-2011-gje.jpg
Guimaraes-Igreja dos Santos-Passos-06-2011-gje.jpg
Guimaraes-Castelo-14-Aufgang-Maedels-2011-gje.jpg
Guimaraes-Castelo-28-sieben Maedels-Fototermin-2011-gje.jpg
Guimaraes-Igreja de Nossa Senhora da Oliveira-04-2011-gje.jpg
Guimaraes-Palast der Herzoege von Braganca-24-Bank-2011-gje.jpg
Bandòu

**Bandòu** (*Bandol* en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. 

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants.

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas ambé la comuna

## Vèire tanben
* Comunas de Var

## Liames extèrnes

## Nòtas
Castèth de Bètlòc

Lo **castèth de [[Bètlòc]]** qu'ei ua hortalessa bearnesa de capvath bastida peu vescomte Gaston VII de Bearn au ras deu gave de Pau enter 1250 e 1280. Aquesta hortalessa qu'ostentava ua fòrma de quadrilatèr dab quate tors. Ua bastida (qui vadore la vila de Bètlòc) que ho fondada alentorns un còp lo castèth acabat. En 1370, Gaston Febus que'u fortifiquè enqüèra mei entà emparar la soa termièra septentrionau potenciaument miaçada per Anglatèrra e Armanhac.

Bètlòc que ho a còps residéncia reiau d'Enric II de Labrit e de la soa hilha Joana de Labrit. Durant las guèrras de religion, que ho aucupat peus catolics de Terride e que resistè victoriosament aus assauts de las òsts protestantas de Gabriel de Montgomery. En 1620 Loís XIII que'u he cremar entà que non podosse pas estar près ni utilizat peus protestants. Que ho classat monument istoric en 1925 e monument de França en 1997.

Uei, lo castèth de Bètlòc qu'ei entornejat de vinhas qui produseishen Bearn e arroset de Bearn.

## Galeria

Imatge:CastèthdeBetlocPerhiu.jpg|Perhiu deu castèth
Imatge:BetlocPortau.jpg||Entrada deu castèth
Imatge:BetlocCort.jpg||Portau e cort deu castèth
Ponta Grossa

**Ponta Grossa** es una vila de l'estat brasilièr de Paraná. Sa populacion èra estimada a 309&nbsp;909 abitants en 2007. Sa superfícia totala es 2067&nbsp;km².

thumb|left|260px|Sculptura naturala dins lo Parc Estadual de Vila Velha, a Ponta Grossa.
Arc

Un **arc** qu'ei ua arma constituida d'ua partida flexibla qui amassa l'energia e d'ua còrda qui trasmet aquesta energia a ua sageta. Ua persona qui tira dab un arc qu'ei un arquèr ; aqueth que pòt estar un combatent, un caçaire o un atlète.

## Arc long tradiconau
300px|thumb|Arc long anglés
## Arc de competicion
100px|thumb|left|Arc modèrne de competicion
## Arc de polea de caça
100px|thumb|Arc de polea de caça
Vaison

**Vaison** (*Vaison-la-Romaine* en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.

## Geografia

### Comunas vesinas

    400px|left|Distanças e posicion relativa
    



## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Monuments istorics
Vaison es celèbra per sa ciutat romana *Vasio* que foguèt descubèrta en sa totalitat coma l'Ostau dei Messii o lo teatre roman. 
Vaison es tanben una ciutat medievala importanta amb un ric patrimòni coma lo castèu dei Còmtes de Tolosa o la catedrala de Nòstra Dòna de Nazaret e sei clastras. 

## La creguda d'Ovesa
Una creguda violenta de la ribiera d'Ovesa faguèt 37 mòrts e fòrça degalhs dins la vila lo 22 de setembre de 1992.

thumb|left|300px|Pònt medievau sus Ovesa a Vaison

## Personalitats liadas ambé la comuna
* Joan-Loís Ramel (1955-2021), nascut a Vaison.

## Veire tanben
* Comunas de Vauclusa

## Liames extèrnes

## Nòtas e referéncias
Arrens e Marçós

**Arrens e Marçós** (*Arrens-Marsous* en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra, en Lavedan, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Qu'ei dens era vath d'Asun, tòca tocanta dab Bearn. Era comuna que ho creada en bèth amassar en 1972 eras duas vilas bigordanas d'Arrens e de Marçós.

Eth escrivan Miquèu de Camelat que vadó a Arrens.

Qu'ei dens aquesta comuna qu'òm troba era Capèra Daurada de Puei Laün : ua glèisa deth sègle XVIII d'estil barròc e ondrada d'aur.

## Geografia
Autes vilatges : Eths Artigaus, eras Càssias, eths Esplaus, eths Artoeish, *Mousquès* (Mosquèrs?)

## Toponimia
### Arrens
Era prononciacion qu'ei [aˈrrẽns]. Eras fòrmas ancianas que son : *Arrens*, cap a 1069, en 1285 e en 1342, *Garsias d'Arrenx*, cap a 1175, *de Rens* en 1168, *A Rens*, cap a 1200-1230, *de Rentz* en 1313, *de Arrencio*, en latin, en 1379, *de Rens*, *Arens* en 1429, *Arrens* (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).

Segon Dauzat, *Arrens* que vien deth basco (aquitan) *harr-*, « pèira, ròc », dab eth sufixe *-ent(is)*.
Segon Negre, *Arrens* que vien probablament deth gascon *arreng*, varianta de *reng*, d'ostaus sosentendut. Segon J.B. Orpustan, Arrens que vien deth basco *arrantz*, « lòc cobèrt de plantas espinosas ».

Segon Miquèu Grosclaude, Dauzat qu'ei obligat d'ajustar un sufixe latin a ua arrasic basca, çò qui ei dobtós; las fòrmas ancianas verifican pas la proposicion de Negre. L'ipotèsi d'Orpustan qu'ei benlhèu la bona.

### Marçós
* Véder ath article de Marçós.
### Puei Laün
*Laün* que sembla un nom identic a *Mont Laü*, puei situat a l'oèst de Sent Bertran de Comenge (*Lugdunum Convenarum* dens l'Antiquitat), benlhèu poblat abans la plaça hòrta, qui seré un *Lugdunum* , **lugu-dūnon*, fortaressa de Lug-, diu suprème deus Cèltas.

## Istòria

## Administracion

## Demografia (d'Arrens, puish d'Arrens e Marçós)

* Véder ath article de Marçós.
* En  era populacion èra de  abitants e era densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab era comuna

## Véder tanben
* Comunas deths Hauts Pirenèus

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Bolhabaissa

Lo o la **bolhabaissa** (var. non locala: **bolhabais**) es una especialitat culinària de Marselha. Lo nom ven dels vèrbes *bolh* e *abaissar*. Se compausa d'una sopa de peisses amb crostets e rovilh, e de peisses entièrs servits dins un autre plat.

## Liames extèrnes
* Presentacion del bolhabaissa (site de l'Ofici de Torisme de Marselha)

## Nòtas
CF Kuban Krasnodar

Lo **Club de Fotbòl Kuban Krasnodar** (en rus *Футбольный клуб "Кубань" Краснодар = Futbol'nij Klub Kuban' Krasnodar*) es un club rus de fotbòl  de Krasnodar fondat en 1928.

## Estadi
Lo **CF Kuban Krasnodar** jòga a la Estadi Kuban. Aquel estadi a una capacitat de  plaças.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial 
* Fansit oficial
* Fanforum GREENMILE
Edward Victor Appleton

**Edward Victor Appleton** (n. 1892, m. en 1965) foguèt un fisician e professor universitari britanic premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisica l'an 1947. 

## Biografia
Nasquèt lo 6 de setembre de 1892 dins la vila anglesa de Bradford. Après la graduacion en Sciéncias Naturalas al *Saint John's College* de l'universitat de Cambridge participèt a la Primièra Guèrra Mondiala. A lo sieu retorn dintrèt l'an 1920 al Laboratòri Cavendish coma ajudant en fisica experimentala. Entre 1924 e 1936 foguèt professor de fisica a l'universitat de Londres e entre aquel darrièr an e 1939 de Filosofia Naturala a l'Universitat de Cambridge. Entre 1939 e 1949 foguèt secretari del *Department of Scientific and Industrial Research*. 

Edward Victor Appleton moriguèt lo 21 d'abril de 1965 dins la vila de Edimborg. 

## Recèrca scientifica
La postulacion de l'existéncia d'una cresta menaira en los limits superiors del atmosfèra, comportèt que Guglielmo Marconi atenguèsse metre en examen e realizar las siás primièras transmissions transatlanticas mejançant senhals que lor caliá èsser refractats per poder arribar a la siá destinacion. 

Lo 1902 Oliver Heaviside e Arthur Edwin Kennelly prepausèron independentament l'existéncia d'una cresta menaira que rebatriá de senhals de ràdio. Mejançant las siás investigacions Appleton aviá observat que la fòrça dels senhals de ràdio d'un trasmeteire a determinada frequéncia amendrissián en recorrent una trajectòria de centenats de quilomètres o que malgrat la siá constància pendent lo jorn variavan pendent la nuèch. Aiçò lo condusiguèt a creire qu'èra possible que dos senhals de ràdio foguèsson recebuts, un en viatjant al cors de la tèrra, e l'autre rebatut per una capa a l'atmosfèra superiora. La variacion en la fòrça del senhal de ràdio total foguèt lo resultat del patron d'interferéncia dels dos senhals.
Errol Flynn

**Errol Leslie Thomson Flynn** (20 de junh 1909 a Hobart, Tasmania, Austràlia - 14 d'octobre 1959 a Vancouver, Canadà) foguèt un important actor australo-american de cinèma.

Flynn se faguèt coneissèr mai que mai per sos ròtles dins los filmes d'aventura de Michael Curtiz, coma *[[Capitani Blood]]* (1935), *[[Las Aventuras de Robin Hood]]* (1938) o *[[L'Agla de las mars (film, 1940)|L'Agla de las mars]]* (1940), e de Raoul Walsh coma *[[La Carga fantastica]]* (1941), *[[Gentleman Jim]]* (1942) o *[[Aventuras en Birmania]]* (1945).
Oliulas

thumb|200px|left|Cap de la mairia d'Oliulas ambé l'escut de la vila

**Oliulas** (*Ollioules* en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Fai partida de la Metropòli de Tolon Provença Mediterranèa.

## Geografia

## Istòria
Lo site protoistoric (ca sègle -IV) dei Cortinas, a Oliulas, es un dei abitats mai ancians dins la region Tolonenca.

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants.

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas ambé la comuna

## Vèire tanben
* Comunas de Var

## Liames extèrnes

## Nòtas
Salias (Bearn)

**Salias** (*Saliese* en basco, *Salies-de-Béarn* en francés) qu'ei ua comuna septentrionau de Bearn situada enter los gaves de Pau e d'Auloron ; qu'ei administrada peu departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [saˈlĩəs]. Las fòrmas ancianas que son *Salinaes* au sègle Xau, *Salies* au sègle XIau, *Terra de Salinis*, en latin, en 1120, *Salies* en 1127, *Villa Saline*, en latin, en 1235, *Sallies* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

*Salias* que vien deu latin *salina*, « lòc on amassan la sau », au plurau, dab tombada de *-n-* intervocalica; l'arriu que i passa, lo *Saleys* (en francés), a benlhèu pas la medisha origina .

## Istòria
Salias, com lo son nom ac ditz, que possedeish honts saladas qui hon expleitadas desempuish l'Edat Mejana. Deu sègle XIX enlà, que vadó vila termau.

La legenda que vòu las honts saladas que hossen descobèrtas per un caçaire qui auré trobat au bòsc on Salias e s'estar uèi un singlar mort, salat e, atau, beròi conservat. Qu'ei per aquesta rason que la hont deu center de la ciutat e representa un singlar dab la mencion, en bearnés: "Si jo non i èri mort, arrés n'i viveré" ( en grafia originau).

## Eraldica

Imatge:Blason ville fr Salies-de-Béarn (Pyrénées-Atlantiques).svg|Escut Salias
Imatge:Blason ville fr Salies-de-Béarn2 (Pyrénées-Atlantiques).svg|Escut Salias 2
Imatge:Blason ville fr Salies-de-Béarn3 (Pyrénées-Atlantiques).svg|Escut Salias 3


## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Tèsa

**Tèsa** (*Thèze* en francés) qu'ei ua comuna deu Bearn septentrionau, situada dens lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
Las fòrmas ancianas que son *Tese*, au sègle XII, *Theesa*, en 1270, *Teesa*, en 1286, *Teeza*, en 1307, *Theese*, en 1376, *Tezee*, *Tesee*, en 1385, *Teze*, au sègle XIV, *Tessa*, en 1504, *Teza*, en 1544, *Theze*, en 1675. La prononciacion qu'ei ['tɛzɔ] . Segon Dauzat e Rostaing, lo nom que vieneré deu latin *tensa*, « tèrra dehenuda » . Miquèu Grosclaude qu'accèpta l'explicacion a despièit de l*'è* obèrt, quan un *e* barrat ei normau per l'etime esperat. Per explicar l'anomalia, Miquèu Grosclaude que supausa ua prononciacion francizada, mès dab dobtes evidents dens lo son tèxte.

Miquèu Grosclaude s'ocupa pas de las fòrmas dab doble *e* aus sègles XIII e XIV, mès, vertat ei que la prumèra atestacion ei dab *e* simpla. En gascon, dens aqueth cas que i a suspeccion d'ua *n* amudida. Que i a toponimes e antroponimes *Tenesa*, especiaument en Lemosin . Qu'ei ua formacion qui sembla medievau, de *téner* ( **Teesa* (amudiment de *-n-* intervocalica) > **Teèsa* (dissimilacion normau) > *Tèsa*, solucion qui evita ua influéncia deu francimand, meileu improbabla.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véder tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Pontac

**Pontac** (*Pontacq* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [pun'tak]. Las fòrmas ancianas que son *Pontacum*, en latin, en 970, *Pontagues* (adjectiu) en 1429, *Pontac* en 1507, *Pontac* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

*Pontac* que vien deu nom latin d'òmi **Pontus* (atestat o pas segon los autors), derivat de *Pontius*, dab lo sufixe galloroman *-acum*. Pontac qu'èra la proprietat de Pontus .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Jacques Delors

**Jacques Delors** foguèt lo president de la Comission Europèa entre lo 6 de genièr de 1985 e lo 22 de genièr de 1995. Èra de nacionalitat francesa.
Morlana

**Morlana** (*Morlanne* en francés) qu'ei ua comuna  bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

Que possedeish ua glèisa fortificada e un castèth bastit per Gaston Febus, restaurat peu medievista Raimond Ritter e vadut musèu dens las annadas 70.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [mur'lana]. Las fòrmas ancianas que son *Morlana*, en 1286, *Morlane* en 1288 e 1385, *Morlana* en 1537, *Morlane* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat e Rostaing, *Morlana* que pòt representar lo nom latin d'òmi **Maurilus* o *Maurellus*, dab lo sufixe *-ana*, o *Mauri lanna*, « la lana de Maurus » . 

Segon Miquèu Grosclaude, Morlana qu'ei situat sus ua hautor qu'ei en suspart d'ua lana aperada Gert (Gèrt ?), qui perlonga las lanas de Pont Long. Lo quartièr de Lana, de la comuna de Morlana, qu'ei dens aquera lana. Lo nom de *Morlana* que contién probablament lo mot *lana*, mès non pòt pas aver lo sens de *lana de Maurus*, pr'amor l'aglomeracion ei pas dens la lana. La prumèra sillaba qu'ei l'arrasic toponimic **mor* (preindoeuropèu), qui ei a l'origina de *mor* o *morre* en occitan, « som arredondit, mus ». La situacion qu'ei identica a la del *belvedère de Morlanne*, a Sent Sever, qui ei en suspart de la lana . Véder Morlans, qui pausa mei de problèmas.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Garlin

**Garlin** (en francés tanplan com en occitan) qu'ei ua comuna bearnesa deu Vic Vilh administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

Que produseish vin madiran e paisherenc.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [gar'lin]. Las fòrmas ancianas que son *Garlin* un còp), *Garlii* en 1385, *Garlin* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Dauzat qu'interprèta *Garlin*, a la seguida de Gröhler, com lo resultat d'un nom germanic d'òmi *Kazelin* (fòrmas ancianas supausadas *Gasli*, cap a 984, *Caslinus* au sègle XI) . 

Segon Miquèu Grosclaude, que i a avó ua seguida d'errors de lectura o d'interpretacion, dab l'intervencion de Pèir de Marca, de Pau Raimond e de Gröhler (fòrmas supausadas *Castini* e *Gasti*, interpretadas *Caslinus*, *Gasli*, qui benlhèu vienen, segon Louis Batcave, de Sent Castin) e lo nom germanic *Kazelin* qu'ei a desbrembar. Lo mot gascon *garlin* (Diccionari Palay p. 516), « sòu umide, hangós » qu'explica lo nom de la vila.

Jacques Boisgontier, dens la soa recension deu *Dictionnaire toponymique des communes du Béarn*, que dobta deu mot gascon *garlin*, probablament inventat per Palay.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

Garlin_vue_7.JPG|Lo borg.
Arenes_Garlin.jpg|Las areas.
Parc_municipal_de_Garlin.jpeg|Maison comuna e parc municipau, anciana demorança de senhor.
Médiathèque_de_Garlin.jpeg|La mediatèca, ancian ospici.
Lac_de_barrage_du_Gabassot.jpg|Lac deu barratge deu Gabassòt.


## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Comté

Lo **Comté** es un formatge francés de la region de Franca Comtat. Beneficia d'una AOC dempuèi 1952, l'afinatge es de 4 mes minimum. Una nòta sus 20 es donat a tot los formatges, de 15 a 20 an una benda verda « Comté extra », una nòta de 12 a 15, una benda bruna « Comté » e los autres an pas l'apellacion *Comté*. Lo gost a una nòta maximum de 9, la pasta 5, l'obertura 3.5, lo crostage 1.5 e la forma 1.
## Ligams extèrnes
* Sit oficial

## Nòtas
Sauvatèrra

**Sauvatèrra** pòt èsser : 
*Lo nom d'una sonada que servissiá per escartar la granissada o los auratges.
*La campana qu'òm fa sonar dins aquesta tòca..
*La torre qu'alberga aquesta campana.. 

*Un toponim de comuna:

;***[[Sauvatèrra de Lemança]]** (Agenés)
;***[[Sauvatèrra e Sent Danís]]** (Agenés)
;***[[Sauvatèrra (Gers)|Sauvatèrra]]**(Gasconha)
;***[[Sauvatèrra de Guiana]]** (Gasconha)
;;***[[Sauvatèrra (Bearn)]]**(Gasconha)
;***[[Sauvatèrra (Tarn)]]** (Lengadòc)
;***[[Sauvatèrra de Comenge]]** (Lengadòc)
;***[[Sauvatèrra (Gard)]]** (Lengadòc)
;* **[[Sauvatèrra (Roergue)]]**(Lengadòc)

;;Fòra d'Occitania
;;;;En Bascoat (Alaba)
;;* Sauvatèrra

*Un toponim de Luòc:
;* Lo **[[Causse de Sauvatèrra]]**

## Referéncias
Jacques Santer

**Jacques Santer** (n. 1937) es un economista e òme politic  luxemborgés. Foguèt president de la Comission Europèa de  1995 a 1999. Foguèt tanben primièr ministre de Luxemborg de 1984 a 1995.
Bètlòc

**Bèthlòc** o mens acertadament **Bailòc** qu'ei ua comuna bearnesa banhada peu gave de Pau e administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Que vadó au sègle XIII com ua bastida fondada autorn deu son castèth.

Que produseish arroi e arrosat de Bearn dab vinhas cultivadas dinc au varat deu castèth.

En 1973 que s'amassè dab duas autas comunas entà formar la comuna navèra de Pujòu-Bètlòc-Ramós ; cadua que tornè crubar la soa independéncia totun en 1984.

## Geografia

## Toponimia
Las fòrmas ancianas que son *Beitloc*, en 1119-1136, *Beitloc*, en 1150-1167, *Pulcher Locus*, en latin, en 1286, *Begloc*, en 1327, *Begloc*, en 1442, *Begloc*, en 1472, *Belloc*, en 1536, *Betloc*, en 1582, *Bellocq*, sus la mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII. La prononciacion qu'es [bɛj'lɔk], dab un *è* hèra obèrt, quasi un *a*. Los estatjants que son los bailoqués [lus bajlu'kes]; notem qu'a la pretonica, la vocala qu'ei tostemps mei fragila e cambiadissa qu'a la tonica. Miquèu Grosclaude que nòta que las fòrmas en *-it-* representan un *t* banhat [tj-]  e que las *g* l'indican tanben . La prononciacion modèrna qu'a suprimit lo *t* : [bɛtj'lɔk] > [bɛj'lɔk].

Lo sens qu'es evident : que conten ua intencion de marcar la beròu deu site, o que l'endret es bèth per s'i establir . Lo nom qu'es frequent dens los cas de mongia, mès pas necessàriament : Bailòc qu'es la prumèra bastida bearnesa.

### Questions de grafia
Miquèu Grosclaude que dèisha la causida enter *Bailòc* o *Bètlòc*, ua grafia qui's vòu fonetica e ua auta supausada etimologica e englobanta. Mès la soa proposicion qu'ei doblament paradoxau : per la reproduccion de la fòrma orala [bɛj'lɔk], quitament s'aqueth [ɛ] ei près de [a], que caleré causir *Bèilòc*, que non pas *Bailòc* basat suu gentilici *bailoqués*; se vòlen ua grafia rigorosament classica e englobanta, *Bètlòc* qu'ei meilèu ua grafia sauvatja e qui pòt pas englobar la prononciacion; sonque *Bèthlòc* pòt englobar ua prononciacion iodizada [bɛj'lɔk], puish que, atau com escriu Grosclaude, *th* que's pòt articular dab ua molhadura en bearnés (*Bètlòc*, grafia incorrècta segur, que poderé representar ua prononciacion [bɛl'lɔk], qui existeish per autes lòcs). 
 
## Istòria
Bailòc qu'es la prumèra bastida bearnesa, fondada en 1281 per Gaston VII de Montcada e de Bearn, mès qu'èra ja un vilatge avant e que portava ja lo son nom (véder las fòrmas ancianas au paragrafe toponimia) .

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véder tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Pedro Santana Lopes

**Pedro Miguel de Santana Lopes**, avocat e òme politic n. 1956 foguèt primièr ministre de Portugal entre lo 29 de junh de 2004 e lo 12 de març de 2005.
Areta

**Areta** (*Ereta* en basco, *Arette* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa de la vath de Varetons administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

Que posseideish l'estacion d'esquí de La Pèira Sant Martin

Dens la nueit deu 13 d'agost de 1967 que ho segotida per un terratrem (qui he un mort) e destrusida aus 80 per cent.

## Geografia

## Toponimia
Era prononciacion qu'ei [a'retɔ]. Totun, Jacques Boisgontier, dens era soa recension deu *Dictionnaire toponymique des communes du Béarn* qu'escriu era prononciacion ei [a'rɛtɔ] locaument.  

Eth nom basco qu'ei *Ereta*. Eras fòrmas ancianas que son *Areta* en 1186, *Rete*, en 1383, *Arete* en 1385, *Erete* en 1440, *Aretha* e *Eretha* en 1444, *Hereta* en 1538, *Arette* en 1674, *Arrete* (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIIIau) .

Segon Miquèu Grosclaude, a despieit dera barradura de *a-* iniciau en *e-* en basco, era origina qu'ei eth basco *ar*, « pèira », reduccion de *harri* qui's tròba sovent en toponimia. Eth sufixe locatiu collectiu *-eta* que completa eth nom e eth sens generau qu'ei « lòc peirós ». Dens eths noms deras montanhas près deth vilatges, que i a *l'Arre de bas*, *l'Arre planère*, *les Arres d'Anie* (noms en francés), çò qui confirma era explicacion. Aqueth mot *Arre(s)* enqüèra viu en gascon qu'ei definit per Palay com « emplaçaments calcaris cavats de potz e d'excavacions ». Grosclaude qu'ajusta era arrasic *harr*/*ar* ei era varianta basca deth tèma oronimic preindoeuropèu **kar*/**gar* .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Esteroïde

Los **esteroïdes** son derivats del nuclèu de ciclopentanoperidrofenantren e se compausan en mai de carbòni, idrogèn, oxigèn e azòt, se compausan tanben de 4 anèls fusionats de carbòni que possedisson divèrs grops foncionals e qu'an de parts idrofilas e idrofòbas. En çò dels mamifèrs coma l'èsser uman, complisson d'importantas foncions: 
* Regulairitz: qualques uns regulan los nivèls de sal e la secrecion de bila
* Estructurala: lo colesteròl es un esteroïde que forma l'estructura de las membranas de las cellulas amassa amb los fosfolipids. En mai, a partir del colesteròl se sintetizan los autres esteroïdes.
* Ormonal: las ormonas esteroïdas son: 
** los corticoïdes: glucocorticoïdes e mineralocorticoïdes. Existisson de multiples medicaments amb activitat corticoïda, coma la prednisona. 
** las ormonas sexualas masculinas: son los androgèns coma la testosterona e los sieus derivats, los anabolizants androgenics esteroïdes; aquestes darrièrs son apelats simplament esteroïdes. 
** las ormonas sexualas femeninas. 
** la vitamina D e los sieus derivats.

Las ormonas esteroïdas an en comun que: 
* Se sintetizan a partir del colesteròl. 
* Son d'ormonas lipofilas que travèrsan liurament la membrana plasmica, se jonhon a un receptor nuclear, e aqueste complèxe receptor-ormona a son luòc d'accion sus l'ADN del nuclèu cellular, en activant de gèns o modulant la transcripcion genetica.
750px|thumb|center|Esteroïdogenèsi
Prèmi Nobel de Fisica

left|80px|Medalha prèmi Nobel
Lo **Prèmi Nobel de Fisica** es un prèmi atribuit per la Fondacion Nobel dins lo domeni de la fisica.

Aquò es la lista dels laureats del Prèmi Nobel de Fisica dempuèi sa creacion.


## Literatura

* *The politics of excellence, beyond the nobel prize*; R. Friedman ; 2002

* *Nobel Century: a biographical analysis of physics laureates, in Interdisciplinary Science Reviews, by Claus D. Hillebrand ; June 2002; No 2. p.87-93*

## Ligams extèrnes
* Nobel e-Museum en anglés
Roger Waters

**George Roger Waters** (n. 1943) es un musician, cantaire e compositor britanic, membre del grop de rock Pink Floyd.
Jacques Offenbach

**Jacques Offenbach** (20 de junh 1819 – 5 d'octobre 1880), foguèt un compositor d'opèra comic e un violoncelista e musician alemand.
Receptor nuclear

Lei **receptors nuclears** son de proteïnas solublas localizadas dins lo citoplasma o dins lo nuclèu cellular. 

Leis ormonas que passan a travèrs de la membrana plasmica, normalament per difusion passiva, atenhon lei receptors e inician l'escarcanhada de senhaus. Lei receptors nuclears son de factors de transcripcion activats per de ligants, que transpòrtan un ligant o ormona, que passan a travèrs de la membrana nucleara a l'interior dau nuclèu cellular e activan la transcripcion de cèrts gèns e doncas la produccion de proteïnas. Lei ligants tipics dei receptors nuclears son leis ormonas lipofilas coma leis ormonas esteroïdas, per exemple la testosterona, la progesterona e lo cortisòl, derivats de la vitamina A e la vitamina D. Aquesteis ormonas exercisson una foncion fòrça importanta dins la regulacion dau metabolisme, dins lei foncions de fòrça organs, dins lo procès de desvolopament e creissement deis organismes e dins la diferenciacion cellulara.
Peral

Lo **Peral** o **Peralh** es un formatge occitan de la region dels Causses. Benefícia pas encara d'una AOC, mas una demanda es en cors dempuèi 1996. 

Es un formatge a basa de lach de feda de la raça de *La Cauna* qu'existís en 2 formats :
- Lo pichon amb un  diamètre de 82 a 87 mm, una nautor de 12 a 16 mm e un pes de 90 a 115 g e un afinatge de 7 jorns minimum.
- Lo grand format amb un diamètre de 88 a 110 mm, una nautor de  16 a 21 mm e un pes de 116 a 180 g e un afinatge de 8 jorns minimum.

## Nòtas
Centolh VI de Bearn

**Centolh VI** que ho vescomte de Bearn enter 1131 e 1134.

Qu'eretè de la vescomtat a la mort deu son pair Gaston IV lo Crotzat en crotzada en Aragon. Eth tanben que trobè la mort lo 17 de julhet de 1134 a l'escadença de la batalha de Fraga, remportada per las òsts musulmanas almoravids.

Shens nat hilh, la soa sòr Guiscarda de Bearn qu'eretè del vescomtat.
Guiscarda de Bearn

100px|thumb|right|Escut de Guiscada
**Guiscarda de Bearn** que vescomtessa de Bearn enter 1134 e 1147.

Qu'èra la hilha ainada de Gaston IV de Bearn (conegut com gaston lo Crotzat, que trobè la mort en crotzada en Espanha en 1131) e de Talesa d'Aragon, e la sòr e l'eretèra de Centolh VI (eth tanben mort en crotzada, en Aragon).

Quan e vadó vescomtessa de Bearn, Guiscarda qu'èra veusa de Pèr de Gavarret dab qui e avèva avut lo futur Pèir II de Bearn. Qu'assegurè la regença ua purmèra vegada dinc a la majoritat deu son hilh (en 1147) e ua dusau a la soa mort en 1153 dinc a la soa pròpia mort en 1154.

Lo son arrèr hilh (hilh de Pèir II) qu'eretèr deu tròn dab lo nom de Gaston V de Bearn e Raimon Berenguièr IV de Barcelona que ho causit com regent.
Vitamina A

Lo **retinòl** o **vitamina A** es una vitamina liposolubla qu'ajuda a la formacion e la mantenença de dents sanas, de teissuts mòus e òsses, dei membranas mucoses e de la pèl. Se coneis tanben coma retinòl, doncas que genèra lei pigments necessaris pel foncionament de la retina. Exercís un ròtle important dins lo desvolopament d'una bona vision, mai que mai en preséncia de pauc lutz. Se pòt tanben requerir per la reproduccion e la lactància. Lo betacaroten, qu'a de proprietats antioxidantas, es un precursor de la vitamina A.
left|thumb|360px|L'estructura dau retinòl
Ligam peptidic

300px|right|thumb|Reaccion de desidratacion.
Un **ligam peptidic** es un ligam covalent que se forma entre doas moleculas quand lo grop carboxil d'una molecula reacciona amb lo grop amino de l'autra, en liberant una molecula d'aiga (H2O). Es una reaccion de desidratacion (tanben coneguda coma reaccion de condensacion) que s'obsèrva entre aminoacids. Lo ligam resultant CO-NH es nomenat ligam peptidic e la molecula resultanta es una amida. Lo grop de quatre atòms que forma lo ligam -C(=O)NH- es nomenat *grop amida*. Los peptids e las proteïnas, son de cadenas d'aminoacids ligadas amb de ligams peptidics.
Thomas Cech

**Thomas Robert Cech** (n. en 1947) es un bioquimista american. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 1989, amb Sidney Altman per la descobèrta de las proprietats cataliticas de l'acid ribonucleïc.
Prèmi Nobel d'Economia

left|80px|Medalha prèmi Nobel
Lo **Prèmi de la Banca de Suècia en Sciéncias Economicas en memòria d'Alfred Nobel**, comunament conegut coma **Prèmi Nobel d'Economia**, es un prèmi instituit en 1968 per la Banca de Suècia dins lo domeni de l'economia. Encara que siá pas un dels prèmis originals establits per Alfred Nobel dins son testament (es pas *stricto sensu* un Prèmi Nobel), es atribuit per l'Acadèmia Reiala de las Sciéncias de Suècia, los laureats recebon del Rei un diplòma e una medalha d'aur durant la meteissa ceremonia que los laureats dels Prèmis Nobel de Fisica, Quimia, Medecina, Literatura, e la soma autrejada es la meteissa que per los Prèmis Nobel.

Aquò es la lista dels laureats del Prèmi Nobel d'Economia dempuèi sa creacion, en 1968.
Michael Smith

**Michael Smith** (n. en 1932, m. en 2000) foguèt un bioquimista canadian. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1993 per sas contribucions fondamentalas a la coneissença de la mutagenèsi e a l'estudi de las proteïnas.
Gèn

Un **gèn** (; deu latin: *genesis*, compausat de γεν, 'nèisher') qu'ei ua sequéncia de nucleotids sus la macromolecula d'ADN qui amassas be constitueishen ua unitat d'informacion genetica qui coda per sintetizar la cadena polipeptidica d'ua proteïna (mercés a ua transcipcion d'aquesta informacion sus la cadena dd͡ʒe nucleotids d'ua molecula d'ARNm) o qui coda simplament entà sintetizar ua molecula d'ARN qui assegura ua foncion dehens la vita cellulara (com ac hèn los ARNt o los ARNr).

Dens lo purmèr cas lo còde genetic que permet d'indica cada 3 nucleotids de la molecula d'ADN quin aminoacid (enter 20 possibles) e cau hicar dens la cadena polipeptidica de la proteïna. Sengles combinasons de 3 nucleotids que son aperadas codons.

Un gèn qui còda per ua proteïna sus ua molecula d'ADN b'ei totun pas simplament constituit de codons: los sons nucleotids qu'ostendas exons (l'informacion eficaças qui ei constitueish fin finau los codons e donc qui da l'òrdi d'encadenament deus amoniacids de la proteïna) e introns (informacion non tradusida en proteïnas qui ei copiada dens ua purmèra version de l'ARNm abans d'estar eliminats dehens lo nuclèu per ua operacion d'adobament de l'ARNm). Dit d'un aute biais, los exons dens un gèn qu'ei l'informacion qui ei deishada sus la molecula d'ARNm quand aquesta be sorteish deu nuclèu mentre que los introns qu'ei ua informacion eliminada peu procès d'adobament de l'ARNm abans l'exportacion d'aquesta molecula).

L'ensemble deus gèns d'un èste viu que constitueishen lo genòma. Un gèn que's pòt transméter de generacion en generacion e, au cors de la recombinason genetica, los diferents gèns que's pòden desseparar e tornar amassar dab d'autes gèns entà formar un genòma nau.

## Nòtas

## Referéncias
Exon

Un **exon** qu'ei ua sequéncia de nucleotids de la molecula d'ADN qui ei transcrita sus ua molecula de precurssor d'ARNm (abreujat pre-ARNm) puish conservada sus la molecula finau e madura d'ARNm e atau exportat dab era hòra deu nuclèu de la cellula (au contre deus introns qui son tanben sequéncia nucleotidicas de l'ADN transcritas sus la molecula de pre-ARNm mes eliminadas au cap de l'adobament deu pre-ARNm en ARNm e donc pas exportat en dehòra deu nuclèu).
Matèu de Fois-Castelbon

100px|thumb|100px|Escut de Matieu de Fois-Castèlbon
**Matieu de Fois-Castèlbon** (1374-1398), que ho vescomte de Castèlbon, comte de Fois, vescomte de Bearn e coprinci d'Andòrra ; qu'obtiengó aqueh títols en bèth vàder (au mejan de tractacions politicas) eretèr de Gaston Febus a despieit qu'aqueste b'avosse curiosament legat las soas possessions au rei de França après aver vodat la soa vita politica a obtiéner e mantiéner la sobeiranetat de Bearn.

Qu'èra totun, deu punt de vista dinastic, l'eretèr legitim de Gaston Febus puishqu'èra lo hilh de Rogèr Bernat IV de Castèlbon (cosin de Gaston Febus). A la mort deu vescomte de Bearn que reïvendiquè l'eretatge a despieit deu testament de Febus en se muishant prèst a resistir militarament. La mediacion deu duc de Berric (qui avèva deutes de cap ad eth) e lo hèit que lo rei de França b'èra militarament aucupat en Bretanha, que dèn lo parat a Matèu de Castèlbon d'eretar los títols de Febus.
Roderick MacKinnon

**Roderick MacKinnon** (n. en 1956) es un bioquimista american. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 2003 per sos estudis estructurals e mecanistics dels canals ionics dins las membranas cellularas.
Fructòsa

vinheta|200px|Fructòsa
La **fructòsa** qu'ei ua òsa (un glucid) exòsa (òsa de 6 carbònis) e cetòsa (qui ostenda un grop cetòna). Que possedeish la medisha formula bruta de la glucòsa (que son donc ambs isomèrs) C6H12O6.

En solucion qu'adopta ua forma ciclica, sia furanòsa (forma majoritàtria dab 4 carbònis e un oxigèn), sia piranòsa (de 5 carbònis dab un oxigèn).

La fructòsa qu'ei presenta, com lo son nom ac bemba, dens los fruts e la mèu.

Associada dab ua glucòsa per un ligam osidic, que produseih la sacaròsa (lo sucre de cosina).
Richard R. Ernst

**Richard Robert Ernst** (n. en 1933) es un quimista soís. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 1991 per son trabalh en RMN.
Hartmut Michel

**Hartmut Michel** (n. en 1948) es un bioquimista alemand. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 1988, amb Robert Huber e Johann Deisenhofer.
Miguel Ángel Asturias

**Miguel Ángel Asturias Rosales** (n. en 1899, m. 1974) foguèt un escrivan guatemaltèc. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1967.
Ion

En fisica e quimia, un **ion** (dau grèc *, ion*, participi de *, ĭénai*, «anar») es un atòm o molecula amb carga electrica. S'apèla cation un ion amb carga positiva, e anion un ion amb carga negativa. Lo procès de ganhar o pèrdre d'electrons (a respècte de l'atòm o de la molecula neutre) se nomena *ionizacion*. Se representa lei cations e leis anions amb lo simbòl de l'atòm correspondent e lo simbòl "+" o "-", respectivament (per exemple, Na+ o F-). Se lo nombre d'electrons ganhats o perduts es mai grand qu'un, aiçò s'indica tanben (per exemple, Mg2+ o O2-). Lei cations e anions son pipats per la catode e l'anode, respectivament. Michael Faraday foguèt lo primièr que prepausèt l'existéncia deis ions, en 1830, mas foguèt Arrhenius que ne desvolopèt la teoria correspondenta en 1884. Aiçò li vauguèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1903. L'energia que fau per arrancar un electron d'un atòm dins lo vuege es lo potenciau d'ionizacion o energia d'ionizacion d'aquel atòm. Lei potenciaus d'ionizacion atomica son de constantas fisicas, caracteristicas de cada atòm. Lo meteis concèpte se pòt aplicar en de moleculas e solids. Generalament, lei potenciaus d'ionizacion descreisson d'aut en bas, e creisson de senèstra a drecha dins la Taula periodica. Aquela tendéncia es invèrsa d'aquela que se tròba per lei rais atomics. Aiçò es a causa dau fach que, dins leis atòms pichons, leis electrons son atrachs pus fòrtament per lo nuclèu e fau mai d'energia per leis arrancar. Lo primièr potenciau d'ionizacion es çò que fau per arrancar lo primièr electron d'un atòm neutre, lo segond potenciau es çò que fau per arrancar dos electrons, e aitau successivament. Lei potenciaus d'ionizacion aumentan gradualament. Generalament, i a un saut considerable d'energia en quauque ponch de la seria. Aiçò fa que cada atòm tenda a formar un cèrt tipe de cation. Per exemple, lo sòdi (Na) forma Na+, mas pas Na2+.
Vitamina C

La **vitamina C** o **acid ascorbic** es una vitamina idrosolubla. Es facilament oxidabla e doncs se considèra come la pus labila dei vitaminas; tanben es fòrça sensibla a l'exposicion a la calor, a la lutz, etc... S'utiliza coma indicador de l'estat dei vitaminas quand leis aliments se someton a de procèsses extèrnes. Se se manten lo contengut de vitamina C se considèra que leis autrei vitaminas se son pas alteradas significativament. Au jus d'irange se donan mai de condicions de pH e preséncia d'acids organics que fan que la vitamina C se mantenga fòrça ben. Sei fònts principalas son lei fruchs citrics. L'acid ascorbic se tròba dins lei fruchs e lieumes crus e pas dins lei cosinats.
Electroforèsi

300px|thumb|right|Gèu d'electroforèsi fach de poliacrilamida per la separacion de proteïnas.
**L'electroforèsi** es una tecnica per la separacion de moleculas bioquimicas (coma lei proteïnas o leis acids nucleïcs) segon la mobilitat d'aquestei en un camp electric a travèrs d'una matritz porosa, la quala lei separa fin finala per talha moleculara e carga electrica. Leis acids nucleïcs dispausan ja d'una carga electrica negativa, que lei dirigirà au pòl positiu, dau temps que lei proteïnas se cargan amb de substàncias coma l'SDS (detergent) qu'incorpòra de cargas negativas d'una maniera dependenta dau pes molecular. Per la separacion s'utiliza un gèu d'agarosa o de poliacrilamida (fibras crosadas, coma una malha). Se carga lo mesclum de moleculas sus lo gèu e s'aplica un camp electric. Lei moleculas se desplaçaràn e deuràn passar per la malha, que lei pichonas se mouràn pus rapidament. Aitau, lei mai pichonas avançaràn pus luenh e las mai grandas demoraràn près dau luòc de partença.
Reblochon

Lo **Reblochon** o **Reblochon de Savòia** (en francés *Reblochon de Savoie*) es un formatge francés de la region de Savòia que benefícia d'una AOC dempuèi 1958. Es un formatge a basa de lach de vaca, d'un diamètre de 13 a 14cm e d'una nautor de 2 a 3cm.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial

## Nòtas
Lenede

**Lenede** [lən'ədə] o [ləˈnydə] (*Nonette* en francés) es una anciana comuna d'Auvèrnha, dins le departament dau Puèi de Doma. Se tròba sobre le suc de Lenede, amont d'Orsonede. Despuèi le 1èir de janvèir 2016 es comuna delegada e chapluòc de la comuna novèla de Lenede e Orsonede.

## Geografia

### Perimètre del territòri
Situacion davant la fusion embei Orsonede :

## Toponimia
La forma *Nonede* es atestada en 1287 dins los Comptes daus Cònsols de Montferrand . Las autras fòrmas ancianas son *vicaria Nonatensis*, en latin, au sègle IX, *apud Nonetam*, en 1188, *Nonede*, en 1373, *Noneta*, en 1392 . Dauzat, en 1931, explicava la finala per un sufixe inaccentuat d'origina preceltica e que los gals adoptèron, *-ate*, que formava donc de proparoxitòns; posteriorament, *-a-* pòsttonic venguèt *-e-* ancianament, puèi le nom chamgèt d'accentuacion e venguèt paroxitòn a la fin de l'Edat Mejana; le passatge de l'iniciala de *Nonede* a la de *Lenede* es una dissimilacion consonantica; le radicau seriá escur; la fòrma francesa *Nonette* seriá deguda a l'atraccion paronimica de *nonne*, *nonnette*, « monja » en francés, a l'origina d'una legenda e d'una etimologia populara; Dauzat resumiguèt son explicacion dins son diccionari ; sembla pasmens que l'atraccion siá pustòst la dau sufixe *-ette* (*eta* en occitan), mai productiu e d'origina latina; en efèit, Orsonede es tanben vengut en francés *Orsonnette* (mas, una atraccion de la finala dau nom d'un vialatge per la d'un vialatge près es tanben possibla) e le toponime e antroponime francés *Bessette* sembla venir de *Beceda* per le mèsma mecanisme. Delamarre, qu'a tendença a privilegiar las explicacions per de noms de personas e doncas de proprietats, explica *Nonede* ( > *Lenede*) per un nom gallic d'òme, *Nonnos*, enbei le sufixe *-ate* . Per aquò, Dauzat, mas èra en 1931, considerava que *-ate*, productiu davant la romanizacion, s'aplicava a de noms d'aglomeracions mai o mens importantas  o a de regions (los noms de pòbles gals, per exemple, son en *-ates*) e rarament a de bens ruraus; le sufixe *-ates* representava especificament le nom daus abitants de l'aglomeracion o de la region . Los Féniés explican *Nonede* (vengut *Lenede*) per un mot occitan, *nòna* o *nona*, « ròc en fòrma d'obelisque », que representariá le chastèl jucat sobre son pic ; mas coma l'atestacion dau sègle IX conten le sufixe *-ate*, chaudriá supausar qu'aquel mot es d'origina celtica o preceltica.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments
* Gleisa de Sant Micolau, romanica e gotica, classada monument istoric en 1976 

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben

## Liams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Glicogèn

Lo **glicogèn** qu'ei un glucid polisacaridic polimèr de glucòsas ligada dab ligams glucosidics α 1-4 e regularament que forma arrams dab ligams α 1-6 en bèth formar atau bèra molecula utilizadas peus animaus entà apielar moleculas de glucòsas ; lo glicogèn qu'ei atau ua hont d'energia (com ac ei l'amidon en çò deus vegetaus).
Amidon

L'amidon qu'ei un polisacarid complèxe format per ua cadena de glucòsas ligadas enter eth per ligams osidics. Se los ligams e forman ua cadena lineara dab ligams α 1-4 l'amidon que forma l'amilòsa. Se, en mei d'aquò la molecula e forma arram dab ligam α 1-6 que's tracta alavetz d'amilopectina.

Qu'ei sintetizat peus organismes vegetaus entà formar ua hont de glucòsa e donc d'energia. Òm la troba atau dens l'alimentacion (pastas per exempla).
Lactasa

La **lactasa** qu'ei un enzim qui idroliza la lactòsa en glucòsa e galactòsa. Qu'ei ua proteïna compausada de 1927 aminoacids.
Lactòsa

La **lactòsa** qu'ei un glucid disacarid present dens la lèit (etimologiacament *lactòsa* que vòu díser *sucre* 

*de la lèit*). Qu'ei compausat de β-D-glucòsa e de β-D-galactòsa arreligats per un ligams osidic β 1-4.

La soa formula bruta qu'ei : C12H22O11

La lactasa (β-galactosidasa) qu'idrolisa la lactòsa en glucòsa e galactòsa.
Galactòsa

thumb|left|200px|β-D-Galacòsa e β-L-Galactòsa
La **galactòsa** qu'ei un glucid exòsa epimèr de la glucòsa. Ligada dab ua glucòsa que forma un disacarid : la lactòsa.

Qu'ei produsit per idrolisi de la lactòsa, operacion que pòt realiza la lactasa.

En solucion qu'adopta la confomacion ciclica piranòsa.
Hermann Staudinger

**Hermann Staudinger** (n. en 1881, m.1965) foguèt un quimista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1953.
John E. Walker

**John Ernest Walker** (1941) es un bioquimista britanic. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 1997 amb Paul D. Boyer per l'elucidacion del mecanisme enzimatic de la sintèsi de l'adenosina trifosfat.
Jens Christian Skou

**Jens Christian Skou** (1918) es un bioquimista danés. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 1997 per la descobèrta d'un enzim transportaire d'ions, la Na+,K+-ATPase.

## Biografia
Jens Christian Skou es nascut en 1918 a Lemvig dins l'oèst de la peninsula de Jutland. Estudièt la medecina a l'universitat de Copenaga e acabèt sos estudis en 1944. Puèi trabalhèt dins de clinicas a Hjørring e a Århus. Passèt son doctorat en 1954 a l'institut de fisiologia de l'universitat d'Aarhus. En 1963, venguèt professor de fisiologia dins la meteissa universitat e i demorèt fins a son éméritat en 1988.

### Òbras scientificas
Skou, coma Boyer e Walker, basèt essencialament sas recèrcas suls enzims que catalisan lo trabalh de l'adenosina triphosphate, lo mai grand fornidor d'energia del metabolisme de l'organisme. Se concentrèt essencialament sus la descomposicion de l'ATP mentre que Boyer e Walker se concentrèron sus sa sintèsi per l'enzim ATP synthase.

Ja dins las annadas 1950, Skou cercava un enzim dins la membrana cellulara de las cellulas nervosas, qu'efectua la descomposicion de l'ATP. Remarca un enzim transporteuse, qu'opèra lo transpòrt de substància per la membrana cellulara e per aquò consumís d'ATP. La nommèt la pompa sòdi-potassi, perque transpòrta d'ions potassi e sòdi e vèlha atal a un potencial de repaus estable de la cellula. Poguèt mostrar, que pendent aqueles procediments de transpòrt, descompausa enzymatiquement l'ATP e la transforma en adenosina difosfat (ADP) e fosfat.

En 1997, Skou es laureat de la mitat del prèmi Nobel de quimia de 1997 (l'autra mitat es estada remesa a Paul D. Boyer e a John Ernest Walker) « per la primièra mesa en evidéncia d'un enzim transporteuse d'ions, *Na+*, *K+*, *-ATPase2* ».
Aaron Ciechanover

**Aaron Ciechanover** (n. 1 d'octobre de 1947) es un bioquimista israelian. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 2004 amb Irwin Rose e Avram Hershko  per l'estudi de la degradacion de las proteïnas contrarotlada per l'ubiquitina.
Amilasa

L**'amilasa** qu'ei un enzim qui idrolisa polisacarids com l'amidon o lo glicogèn (qui son polimèrs de la glucòsa) en tot prodúser oligosacarids com la maltòsa o, fin finau, glucòsa.

L'amilasa que trenca lo ligams glicosidics α 1-4.

Qu'ei presenta dens la shaliva (que's parla alavetz d**'amilasa shalivària**) e dens lo prancreas (qui produseish **amilasa pancreatica**).

Que's distingueishen tres mena d'amilasas : 
*α-Amilasa 
*β-Amilasa 
*γ-Amilasa
Paul Berg

**Paul Naim Berg** (n. en 1926) es un bioquimista american. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 1980 per l'estudi de la bioquimia dels acids nucleïcs, e en particular de l'ADN recombinant.

## biografia
Nasquèt lo 30 de junh de 1926 dins lo quartièr de Brooklyn, de la vila de Nòva York. Estudièt bioquimia a l'Universitat de Pensilvània, ont se licencièt lo 1948, e realizèt posteriorament l'an 1952 lo sieu doctorat a l'Universitat Case Western Reserve de Cleveland. Dempuèi 1959 es professor de bioquimica a l'Universitat de Stanford.
Walter Gilbert

**Walter Gilbert** (n. en 1932) es un bioquimista american. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 1980 amb Frederick Sanger per lors contribucions a la determinacion de las sequéncias de basas dins los acids nucleïcs.
Tripsina

La **tripsina** qu'ei un enzim proteasa digestiva qui idrolisa los ligams peptidics de las proteïnas deu costat ostendent lo grop carboxil arron ua lisina o ua arginina e tot s'estancar s'aqueth aminoacids e son seguits d'ua prolina. Que trenca atau las proteïnas en tot liberar tròç de peptids mei petits.
Pepsina

La **pepsina** qu'ei un enzim digestiu ("pepsina" que vien deu grèc "digestion") deus animaus qui idroliza las proteïnas (ua proteasa) en bèth trencar lo ligams peptidics per liberar peptids e aminoacids.

La pesina qu'ei era medisha ua proteïna compausada de 44 aminoacids ; qu'a besonh entà agir d'un mitan acid ; la soa activitat optimum qu'ei obtienguda dab PH enter 2 e 4. Au dessús de 6 qu'ei inactiva.

Qu'ei utilizada dens la fabricacion de certes hromatges.

Que ho descobèrta en 1838 peu scientific aleman Theodor Schwann.

## Autas proteasas
*Tripsina
*Quimotripsina
Espectrofotometria

L**'espectrofotometria** qu'ei ua tecnica de bioquimia qui consisteish en mesurar la densitat optica d'ua solucion entà ne determinar la concentracion mei ua substància b'ei presenta dens ua solucion e mei e absobeish la lutz en tot seguir la lei de Lambert-Beer.

La mesura de l'absorencia de la lutz que's hè dab un espectrofotomètre qui deu estar en purmèras etalonat per ua longor d'onda dada.
Morbier

Lo **Morbier** es un formatge francés de la region de Franca Comtat que beneficia d'una AOC dempuèi 2000. Es un formatge a basa de lach de vaca amb un diamètre de 25 à 40 cm, un pes de 3 a 8 kg e un affinatge de 45 jorns minimum.

## Ligams extèrnes
*  Sit oficial

## Nòtas
Fernando Lugo

**Fernando Armindo Lugo Méndez**, ancian evesque e òme politic, foguèt lo president de Paraguai, de 2008 a 2013 (en drech). En 2012 un còp d'estat "legal" lo demesiguèt.
Anselme Payen

**Anselme Payen** (París, lo 6 de genèr de 1795 - lo 12 de mai de 1871), que ho un scientific francés e un deus fondators de la bioquimia en bèth descobrir la diastasa (aperada uei *[[amilasa]]*).