open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Observabla (quantica)

Ua **observabla** qu’ei l’equivalent en fisica quantica (o mecanica quantica) d’ua grandor fisica en mecanica classica. Ex. la posicion, l’energia, la vitessa, lo moment cinetic, lo spin, etc. Werner Heisenberg que parlava de quantitat observabla.

## Escritura matematica
Ua observabla (donc en univèrs quantic) ne s’escriu pas de la medisha faiçon qu’ua grandor fisica (en univèrs classic). A tota grandor fisic que’s pòt mesurar A, qu’ei associat un operator linear hermician Â, dit observabla. Aqueth operator que transforma un vector d’estat en un aute vector d’estat de l’espaci de Hilbert (linearitat). 

En matematicas, l’observabla qu’ei ua matriça (medish nombre de colomnas e de linhas) dab coeficients complèxes qui va transformar lo vector (colomna) en un aute vector.

## Propietats de l’operator observabla
Tà díser qu’ei ua observabla, l’operator que deu aver las propietats que seguishen :

* Â ei un operator linear
* Las valors pròprias de Â son nombres reaus (Â ei un operator hermician)
* Los vectors pròpris de Â son ortogonaus. En efèit, quan l’estat quantic a ua valor definida, ne deu pas cambiar se tornan aplicar lo medish operator. Donc la probabilitat de trobar un aute vector pròpri de l’operator que deu estar nulla, çò qui ei vertat sonque dab vectors pròpris ortogonaus. 
* Los vectors pròpris de Â que forman ua basa de l’espaci de Hilbert. Atau, tot estat quantic que’s pòt mesurar per aqueth operator. La basa que caracterisa l’observabla. Se vòlen analizar lo vector estat quantic segon duas observablas, que passan d’ua basa a ua auta. 
* Los vectors pròpris de Â que’s deven poder normalizar entà hèr ua mesura. Se lo vector pròpri ne se pòt pas normalizar, la probabilitat d’obténguer aqueth estat pròpri dens ua mesura qu’ei nulla. Per exemple, la posicion ne se pòt pas normalizar (qu’ei ua variabla continua), la probabilitat d’obténguer ua posicion precisa qu’ei nulla.

## Referéncias
*Compendium of Quantum Physics*, Daniel Greenberger, Klaus Hentschel, Friedel Weinert, Springer, 2009, entrada "Observable". Aqueth *compendium* qu’amassa 90 cercaires de mei d’un país e mei d’ua disciplina. Qu’an escriut de cap a 185 articles sus tots los aspèctes de la teoria quantica.
Ussòl

**Ussòl** (en italian, *Ussolo*) es una anciana comuna de la Val Maira, dins las Valadas occitanas. Administrativament, èra del canton de Prats, de l'arrondiment e de  la província de Coni dins l'estat italian.
## Istòria
Ussòl es annexaa a Prats per lo regim fascista lo 12 de mai de 1928.

## Referéncias
Champlàs dal Còl

**Champlàs dal Còl** (oficialament, *Champlas du Col*) la es una anciana comuna de la Val d'Ors, dins las Valadas occitanas. Administrativament, la èra dal canton de Cesana, de l'arrondiment de Susa e de la província de Turin dins l'estat italian.
## Istòria
Lo 14 de decembre de 1928, la foguèt annexaa per lo regim fascista a la comuna vesina de Cesana.
En 1934, Cesana la es inclosa dins la comuna de La Sestriera. Quand Cesana la es restablia a la liberacion, Champlàs dal Còl la demora una ruaa de La Sestriera. Es aüra una ruaa de la comuna de La Sestriera.

## Referéncias
Equacion de Schrödinger

L**'Equacion de Schrödinger** qu'ei ua equacion perpausada per lo fisician austrian Erwin Schrödinger en 1925 qui descriu, en mecanica quantica (o fisica quantica), l’evolucion d’ua particula o d’un sistèma dens lo temps. Qu’ei l’equivalent de la dinamica en mecanica classica.

## Istòria
A la debuta deu sègle XXau, lo monde scientific qu’a entenut la lutz qu'èra au còp onda e corpuscula. Louis de Broglie que generaliza aquera proprietat a totas las particulas conegudas. C. J. Davisson et L. H. Germer que van confirmar la validitat d’aquera generalizacion per ua experiencia.

Atau, Louis de Broglie qu’associa ua frequéncia *ν* e ua longor d’onda *λ* a cada particula liura d’energia *E* e de quantitat de movament *p* :

\left\{\begin{matrix}E=h\nu\\p=\frac {h}{\lambda}\end{matrix}\right.

dab *h* : constanta de Planck.

En 1925, Erwin Schrödinger, en tot hèr un parallèle enter l’optica e la mecanica, que va generalizar enqüèra l’equacion a totas las particulas qui an ua massa non relativista, e qui son sosmetudas a ua fòrça qui derivan d’ua potenciau *V(r)*. La navèra equacion que permet d’explicar mei d’un fenomèn coma les rajas d’emission de l’idrogèn.  

En 1926, Max Born que balha ua explicacion fisica a l’equacion de Schrödinger. Aquera equacion qu’introdusish un caractèr probabilista e mei d’un fisician de l’epòca que se’n véser entà l’acceptar.

## L’equacion
|ψ(*t*)⟩ qu’ei lo vector d’estat. Que conteng totas las informacions suu sistèma. *Ĥ* qu’ei ua observabla, dita Hamiltonian, qui ditz l’energia deu sistèma. Que s’agish d’ua equacion diferenciau :

\frac{\hat{\vec{\mathbf{p}}}^2}{2m}| \Psi (t)\rangle + V\Bigl(\hat{\vec{\mathbf{r}}},t\Bigr)| \Psi (t) \rangle=i \hbar {\partial\over \partial t} | \Psi (t) \rangle 

dab :

i : nombre imaginari

*ħ* : constanta de Dirac ; *ħ=h/2π* ; *h* : constanta de Planck
Bèlafont e La Rausa

**Bèlafont e La Rausa** (nom supausat, *Bellefont-La Rauze* en francés) es una comuna novèla carcinòla situada dins lo departament d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Es formada pel recampament al 1èr de genièr 2017 de Corts, La Ròca dels Arcs e Valrofièr que venon de comunas delegadas. Lo capluòc es a La Ròca dels Arcs.

## Geografia

## Toponimia
## Istòria
La creacion de la comuna ven d'un decret del 1èr de decembre de 2016 .

## Administracion

## Demografia
* Populacion :  abitants en .
* Densitat :  

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Òlt
* 
* L'occitan de Carcin

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Danny Woodburn

thumb

**[[Danny Woodburn]]** (Filadèlfia, 26 de julhet de 1964) es un actor e productor de cinèma american.
Canton de Caors Nòrd-Èst

Lo **canton de Caors Nòrd-Èst** es una anciana division administrativa de Carcin, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Caors, lo departament d'Òut e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, la comuna de Caors foguèt despartida entre los tres cantons de Caors-1, Caors-2 e Caors-3. Las autras 3 comunas anèron al canton de Caors-2 (burèu centralizator : Caors). La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian carcinòl.

**NB. La superficia dins l'infobox es aproximativa, perqué la comuna de Caors es sus tres cantons.**

## Composicion abans 2015

## Istòria
Lo canton se creèt en 1985 (decret del 24 de decembre 1984) per desdoblament de l'ancian canton de Caors Nòrd creat en 1801 .

A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 13 de febrièr 2014 que delimita los cantons del departament d'Òut, lo canton foguèt suprimit .
 
Al primièr de genièr 2017, las comunas de La Ròca dels Arcs, de Valrofièr e de Corts formèron la comuna novèla de Bèlafont e La Rausa (nom supausat).
## Nòtas
Comunautat de comunas del País de L'Albenca e Limonha

La **Comunautat de comunas del País de L'Albenca e Limonha** es una intercomunalitat carcinòla situada dins lo departament d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Son còdi SIREN es 244600532. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian carcinòl.

## Istòria
Sortida del  SIVOM del canton de L'Albenca, la comunautat se creèt lo 30 de decembre 1998  ambe las 13 comunas d'aquel canton.

En 2001, Jacques Pouget, cònsol de L'Albenca remplacèt Raymond Lacan, cònsol de Bèlfòrt de Carcin a la presidéncia e arribèron 4 comunas del canton de Limonha, Concòts, Luganhac, Salhac e Varaire. 

Lo 1èr de genièr 2003, Fontanas quitèt l'intercomunalitat per la comunautat de comunas del País de Caors, seguida per Siurac en 2009.

Lo 1èr de genièr 2014, la comunautat recebèt de comunas vengudas de la comunautat de comunas d'Òlt-*Célé* (Bèlregard, Bergantin Cregòls, Esclausèls, Limonha de Carcin, Senibièras, Sant Martin Laboval e Vidalhac). Lo 30 de març 2015, l'intercomunalitat cambièt de nom e ven *CC del País de L'Albenca e Limonha* per associar milhor las comunas del causse de Limonha.

Lo 7 de julhet 2020, Jean-Claude Sauvier, cònsol de La Burgada, remplacèt Jacques Pouget a la presidéncia. 

## Composicion

## Veire tanben
*Intercomunalitats d'Òlt

*Comunas d'Òlt

## Nòtas
Peiròla(s) (omonimia)

**Peiròla(s)** pòt designar:

*Peiròla, una comuna occitana de Tarn
*Peiròla, una comuna occitana de Gard
*Peiròlas, una comuna occitana d'Aude
*Peiròla de Provença, una comuna occitana de Bocas de Ròse

## Veire tanben
*Peirolas
Sent Píer

**Sent Píer** (en italian, *San Pietro di Monterosso*) es una anciana comuna occitana de la Val Grana.
En 1929, es annexaa au Borgat per lo regim fascista.

## Referéncias
Canton de Catús

Lo **canton de Catús** es una anciana division administrativa de Carcin, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Caors, lo departament d'Òut e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, lo canton foguèt despartit entre lo canton de Puèg l'Avesque (Las Joanias e L'Èrm) e un canton novèl, Causse e Boriana (burèu centralizator : Espèra) per las autras quinze comunas. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian, carcinòl mejan probablament.

## Composicion abans 2015

## Istòria
Lo canton se creèt lo 15 de febrièr 1790  e se conservèt lo 13 de *brumaire* an X (4 de novembre 1801).

A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 13 de febrièr 2014 que delimita los cantons del departament d'Òut, lo canton de Catús foguèt suprimit .

## Nòtas
Bersés

**Bersés** (oficialament, *Bersezio*) la es una anciana comuna de la Val d'Estura, dins las Valadas occitanas. Administrativament, la èra dal canton de Vinai, de l'arrondiment de Coni e de la província de Coni dins l'estat italian.
## Istòria
Lo 13 de març de 1928, la foguèt annexaa per lo regim fascista a la comuna vesina de L'Argentiera.

## Referéncias
Tarantasca

**Tarantasca** es una comuna de la Val Grana. Administrativament, es dins la província de Coni e la region de Piemont de l’estat italian.

Abans 1808, fasiá part de la comuna de Buscha. Èra doncas dau marquesat de Buscha, anciana possession daus marqués de Saluças cedit a Savòia en 1361.

## Referéncias
Fort Sumter

[thumb|right|[Fotografia aeriana dau fòrt en 2013.]]
[thumb|right|[Pintura dau fòrt durant de bombardaments nordistas en 1863.]]
[thumb|right|[Fotografia dau fòrt vèrs 1900.]]

Lo **Fort Sumter** es un fòrt situat a l'intrada dau pòrt de Charleston en Carolina dau Sud. Es principalament conegut per lei combats que s'i debanèron en 1861 e que menèron a la Guèrra de Secession.

Sa construccion foguèt decidida après la Guèrra de 1812 per fortificar lo litorau sud deis Estats Units d'America. Pasmens, lo talhier comencèt pas avans 1829. Emplegant principalament d'esclaus, avancèt lentament amb l'objectiu de bastir un fòrt amb cinc façadas fortificadas per  t de granit. L'ensemble deviá permetre lo desplegament d'una garnison de 650 òmes e de 135 canons. Pasmens, aquela capacitat foguèt jamai agantada.

D'efiech, en 1860, lo fòrt èra pas acabat. Dins aquò, dins l'encastre dau contèxte trebolat de la secession deis Estats dau Sud, lo major Robert Anderson (1805-1871), un oficier fidèu au Nòrd, decidèt d'i desplaçar sei doas companhiás car la posicion èra pus aisada de defendre. Après la secession de la Carolina dau Sud, lo generau Beauregard li demandèt d'evacuar l'endrech mai lo major refusèt. Lo 12 d'abriu de 1861, aquò menèt a la batalha de Fort Sumter que marca tradicionalament lo començament de la Guèrra de Secession. Lei defensors poguèron pas replicar e capitulèron tre lo 13.

Durant lo conflicte, Fort Sumter permetèt ai Sudistas d'empedir lo blocus nordista de Charleston. Per aquela rason, a partir d'abriu de 1863, leis atacas se multipliquèron còntra la posicion. Dins aquò, maugrat lo tir de mai de sèt milions d'obús còntra lo fòrt, la garnison capitèt de s'i mantenir fins au 17 de febrier de 1865 quand l'avançada de l'armada dau generau nordista Sherman vèrs Savannah menacèt lei linhas d'avitalhament dei defensors de Charleston.

Après 1865, Fort Sumter foguèt parcialament rebastit mai son ròtle militar foguèt reduch amb la restauracion de solament de 11 posicions d'artilhariá. De 1876 a 1893, foguèt tanben utilizat coma far. La Guèrra Ispanoamericana encoratjèt leis autoritats d'acabar la restauracion dei fortificacions. Doas pichonas garnisons i foguèron installadas durant lei doas guèrras mondialas fins a l'abandon definitiu dau fòrt. En 1948, venguèt un monument nacionau estatsunidenc.

## Liames intèrnes

* Batalha de Fort Sumter.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Los Puèges de Vèrn

**Los Puèges de Vèrn** (*Les Pechs du Vers* en francés) es una comuna novèla carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.  Es formada pel recampament al 1èr de genièr 2016 de Sent Martin de Vèrn e de Sent Sarnin, vengudas comunas delegadas. Lo capluòc es a Sent Sarnin.

## Geografia

## Istòria
## Administracion

## Demografia
* 2014 : 280

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna
## Veire tanben
## Ligams extèrnes
## Nòtas
Ciutat Metropolitana de Venècia

La **Ciutat metropolitana de Venècia** (en italian, *Città Metropolitana di Venezia*) es una ciutat metropolitana de la region de Venèt, en Itàlia. La capitala n'es la vila de Venècia. Remplacèt la Província de Venècia e compren la vila de Venècia e autras 43 comunas. Foguèt d'en primièr creada per la refòrma de las collectivitats localas (lei 142/1990) puèi establida per la lei 56/2014. La vila metropolitana de Venècia es dirigida pel cònsol metropolitan (*sindaco metropolitano*) e pel conselh metropolitan (*consiglio metropolitano*). Dempuèi lo 15 de junh de 2015, coma cònsol novèl de la capitala, Luigi Brugnaro es lo primièr cònsol de la vila metropolitana.

Son còde ISTAT la es **227**, mas las comunas se gardan lo prefixe estadistic de l'anciana província **027**. 

## Tanben veire
* Venèt

## Ligams extèrnes
* Site oficial de la ciutat metropolitana de Venècia
Tactica

La **tactica** es l'art de dirigir una batalha, gràcias a l'utilizacion dau terren e a la combinason de l'accion dei diferents mejans de combat e de l'efiech deis armas, per obtenir un resultat determinat. Es foncion de sei buts, de l'estat deis armadas, de sei mòdes de foncionament, de seis armaments, de la geografia dau prat batalhier e dei caracteristicas de l'enemic. Ansin, existís una gròssa diversitat de tacticas adaptadas ai diferenteis armas (infantariá, cavalariá...), a diferenteis environaments (montanha, desèrt...) e a diferents contèxtes (superioritat numerica d'un camp...).

La tactica se distinguís de l'estrategia, que permet de definir leis objectius a lòng tèrme, e de l'operatica que permet de coordenar l'accion d'unitats importantas au nivèu de la campanha, es a dire sus de distàncias e de teatres de talha superiora a una batalha unica. Dins aquò, existís de liames car lei succès tactics son sovent la condicion necessàrias per agantar lei buts operatics ò estrategics d'una armada ò d'un país en guèrra.

Per extension, se parla tanben de tactica dins de contèxtes non militars implicant una nocion de confrontacion (espòrt, economia, politica...).

## Liames intèrnes

* Batalha.
* Estrategia.
* Guèrra.
* Operatica.
* Prat batalhier.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Valzer

**Valzer** es un filme dramatic italian realizat per Salvatore Maira en 2007, e presentat en primièra mondiala a la *64e Mostra de [[Venècia]]*.; 

## Referéncias

## Ligams extèrnes
*
Grand Caors

Lo **Grand Caors** es una intercomunalitat carcinòla qu'a l'estatut de comunautat d'aglomeracion. Es situada dins lo departament d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Son còdi SIREN es 200023737. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian carcinòl.

## Istòria
La comunautat de comunas del Grand Caors se creèt lo 31 de decembre 2009 , per fusion de la comunautat de comunas del País de Caors (13 comunas) e de la comunautat de comunas de Catús (17 comunas, las del canton).
Lo 1èr de genièr 2012, se mudèt en comunautat d'aglomeracion .

Lo 1èr de genièr 2013, las comunas de Doèla (de la Comunautat de comunas de la Val d'Òut e del Vinhal) e de Valrofièr (de la Comunautat de comunas d'Òut e *Célé*) dintrèron dins la comunautat.
Lo 1èr de genièr 2014, pr'amor de la dissolucion de la Comunautat de comunas d'Òut-*Célé*, Bosiès, Crabairet, Corts, Sent Juèli, Sent Circ de la Pòpia, Tor de Faure e Vèrn dintrèron dins la comunautat d'aglomeracion.

Après lo 1èr de genièr 2017 e la creacion de las comunas novèlas de Sent Juèli e Vèrn, per fusion de doás comunas, e de Bèlafont e La Rausa, per fusion de tres comunas, la comunautat compren pas que 36 communes.

## Composicion

## Veire tanben
*Intercomunalitats d'Òlt

*Comunas d'Òlt

## Nòtas
Canton de Lausès

Lo **canton de Lausès** es una anciana division administrativa de Carcin, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Caors, lo departament d'Òut e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, lo canton entièr passèt dins un canton novèl, Causse e Vals (burèu centralizator : Cajarc). En 2017, foguèt despartit entre 3 arrondiments, màgerment lo de Gordon. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian, carcinòl mejan probablament.

## Composicion abans 2015

## Istòria
Lo canton de Crabairet se creèt lo 15 de febrièr 1790  e se conservèt lo 13 de *brumaire* an X (4 de novembre 1801), mas en venent canton de Lausès, ambe las meteissas comunas çò sembla .

En 2011, la brigada de gendarmariá de Lausès foguèt suprimida. I aviá pas mai de gendarmas dins lo canton .

A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 13 de febrièr 2014 que delimita los cantons del departament d'Òut, lo canton de Lausès foguèt suprimit .

Lo 1èr de genièr de 2016, las comunas de Sent Martin de Vèrn e de Sent Sarnin formèron la comuna novèla dels Puèges de Vèrn.

En 2017, la composicion dels arrondiments de l'Òut foguèt modificada per s'adaptar a las intercomunalitats : tant solament Crabairet, del Grand Caors, demorèt dins l'arrondiment de Caors, Sauliac, de la Comunautat de comunas del Grand Fijac, passèt dins l'arrondiment de Fijac e las autras comunas, de la Comunautat de comunas del Causse de La Bastida Fortunièra, anèron dins l'arrondiment de Gordon.

## Nòtas
Comunautat de comunas del Causse de La Bastida Fortunièra

La **Comunautat de comunas del Causse de La Bastida Fortunièra** es una intercomunalitat carcinòla situada dins lo departament d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Son còdi SIREN es 244600573. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian carcinòl.

## Istòria
Lo 21 de decembre de 2001, l'intercomunalitat comencèt ambe 14 comunas (2 950 habitants, 24 816 ectaras) : tot lo canton de La Bastida Fortunièra (11 comunas), 2 comunas del canton de Lausès, Blars e Senalhac de Lausès, una comuna del canton de Sent Girman, Fraissinet. Dempuèi 1964, 11 comunas de las 14 (las del canton ?) èran acostumadas a trabalhar amassa dins un SIVOM (Sindicat Intercomunal de Vocacions Multiplas).

La comunautat de comunas bastiguèt un Malhum d'Iniciativa Public Wi-Fi (Acapçament numeric) que permet dempuèi 2007 als abitants de beneficiar d'ofèrtas internet naut debit per lo FAI als@tis.

Le 1èr de genièr de 2014, la comunautat de comunas recebèt las comunas que venián de la comunautat de comunas d'Òut e *Célé*, dissolguda, Cras, Lausès, Lentilhac del Causse, Nadilhac, Ornhac, Sabadèl, Sent Martin de Vèrn e Sent Sarnin. La comunautat aviá donc 22 comunas.

Lo 1èr de genièr de 2016, las communes de Baumat, Fontanas del Causse, La Bastida Fortunièra, Sent Salvador e Valhac fusionèron per constituir Còr de Causse et las de Sent Martin de Vèrn e Sent Sarnin fusionèron per constituir Los Puèges de Vèrn. Lo nombre de comunas tombèt donc a 17.

## Composicion

## Veire tanben
*Intercomunalitats d'Òlt

*Comunas d'Òlt

## Nòtas
Estelle Reiner

**Estelle Lebost** (Bronx, Nòva York, 5 de junh de 1914 – Beverly Hills, Califòrnia, 25 d'octobre de 2008) foguèt un actor american.
Missil antinaviri

Un **missil antinavri** es un missil destinat a atacar e destrurre un autre naviri. Inventat a partir de trabalhs menats sus de bombas volantas durant la Segonda Guèrra Mondiala, son l'arma principala dau combat navau modèrne dempuei la fin deis ans 1960. Per aquò, lei missils antinaviris pòdon èsser tirats a partir d'un aeronau (avions, elicoptèrs...), d'un naviri de superficia, d'un sosmarin, d'un veïcul ò d'una batariá terrèstra.

En generau, lei missils antinaviris son de missils de gròssa talha, anant de 350 kg per lo Penguin norvegian a  kg per lo SS-N-3 sovietic. An una guidatge inerciau, sovent relevat en fin de trajectòria per un radar classic, e un radar altimetric permetent au missil de volar a una altitud fòrça febla de l'òrdre de quauquei mètres. Aquò permet de complicar la deteccion dau missil. La portada varia de 40 a 200 km e lei cargas explosivas embarcadas son importantas (150 a  kg) amb quauquei modèls portant una ogiva nucleara tactica.

Lei missils antinaviris son declinats dins mai que d'una version per tenir còmpte de la diversitat dei plataformas de tir potencialas. Lei missils occidentaus son sovent relativament lents, amb una velocitat subsonica, mai dotats de sistèmas de guidatge variats per ben identificar son objectiu e desjogar sei defensas. Lei missils d'origina sovietica ò russa son supersonics, e de còps ipersonics, amb l'idèa de passar lei defensas advèrsas gràcias a l'utilizacion de la velocitat e dau nombre.

## Liames intèrnes

* Guèrra navala.
* Missil.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Missil anticarri

Un **missil anticarri** es un missil destinat a atacar e destrurre un carri de combat, un veïcul blindat o un objectiu fortificat. Inventat dins leis ans 1950 durant leis ans 1960 gràcias ai progrès dins la miniaturizacion dei cargas e dei sistèmas de guidatge. Son uei una arma frequenta sus lei prats batalhiers terrèstres en causa de l'importància de la lucha còntra lei blindats advèrs.

La màger part dei missils anticarri utilizan de sistèmas de guidatge necessitant un seguit de part de l'utilizaire maugrat l'aparicion recenta de quauquei modèls dau tipe « Tira e oblida » fòrça costós. La carga explosiva es generalament una carga voida, dobla o tripla sus lei missils pus sofisticats. Existís mai que d'un tipe de missil anticarri car son utilizats per d'unitats fòrça variadas coma un fantassin, un veïcul o un aeronaus (avions, elicoptèrs, drònes...) :
* lei missils de portada corta (Eryx...) o mejana (Milan...) utilizan generalament un guidatge infraroge emés per lo tiraire.
* lei missils de portada mejana (Javelin...) utilizan puslèu un radar per seguir una trajectòria pus auta e atacar lo carri per sei partidas superioras, sovent pauc protegidas.
* lei missils de portada lònga (HOT...) utilizan de sistèmas filoguidats ò « Tira e oblida ». Son sovent tirats per de plataformas pesucas coma d'elicoptèrs o d'avions.

## Liames intèrnes

* Blindatge.
* Carga voida.
* Carri de combat.
* Missil.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Missil antiaerian

Un **missil antiaerian** es un missil destinat a atacar e destrurre un aeronau advèrs. Apareguts a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, se generalizèron a partir deis ans 1950 amb l'intrada en servici de bombardiers capables de volar a una altitud superiora a la portada dei canons antiaerians. Puei, dins lo corrent dei decennis seguents, foguèron concebuts de missils de portada pus porta que completèron lei canons antiaerians utilizats sus lo prat batalhier avans de lei remplaçar. Un autre objectiu dei camps en preséncia durant la Guèrra Freja foguèt d'aumentar la mobilitat dei sistèmas de tir per lei protegir còntra una ataca de missils.

Existís donc una diversitat importanta de missils antiaerians que son distinguits segon son tipe, sa carga e son sistèma de tir :
* lei missils de portada corta (Crotale...) an una portada inferiora a 15 km. Lo guidatge es generalament radar mai existís de modèls amb de sistèma infraroge.
* lei missils de portada mejana (SA-6...) an una portada de l'òrdre de 50 km. Lo guidatge es unicament realizat gràcias a un radar.
* lei missils de portada lònga (MIM-104 Patriot...) an una portada de mai de 100 km e un guidatge radar. Un nombre important de missils d'aquela categoria es tanben capable d'interceptar un missil convencionau enemic.
* lei missils amb una carga de fragmentacion, generalament de bilhas metallicas.
* lei missils amb una carga de cambas metallicas.
* lei missils amb una carga que son explosion es orientada dins una direccion donada.
* lei missils amb una ogiva nucleara tactica.
* lei missils tirats per un fantassin.
* lei missils tirats per de sistèmas terrèstres (generalament de veïculs).
* lei missils tirats per de naviris.

## Liames intèrnes

* Aeronau.
* Missil.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lac Chagan

Lo **Lac Chagan** es un lac artificiau situat en Cazacstan creat en 1956 per un assai nuclear sovietic dins lo quadre d'un programa de recèrcas d'aplicacions civilas a l'arma nucleara. L'objectiu èra d'estudiar la possibilitat de crear de resèrvas artificialas d'aiga gràcias a una explosion nucleara. Lo resultat foguèt negatiu car la radioactivitat demorèt tròp importanta per permetre l'utilizacion de l'aiga.

## Liames intèrnes

* Arma nucleara.
* Sedan (assai nuclear), assai nuclear estatsunidenc similar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sedan (assai nuclear)

L’**assai Sedan** es un assai nuclear estatsunidenc realizat lo 9 de julhet de 1962. D'una poissança de 104 kt, èra destinat a estudiar leis aplicacions civilas de l'arma nucleara per cavar rapidament de minas ò de cratèrs d'usatge civiu. Pasmens, l'explosion, realizada a una prefondor febla, entraïnèt la contaminacion d'una region importanta dins lo centre deis Estats Units d'America e lo projècte foguèt abandonat.

## Liames intèrnes

* Arma nucleara.
* Lac Chagan, assai sovietic similar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Laboratòri Nacionau de Los Alamos

Lo **Laboratòri Nacionau de Los Alamos** es un laboratòri estatsunidenc estacat a l'Universitat de Califòrnia. Es famós per son ròtle dins la recèrca sus l'energia nucleara e l'invencion de l'arma nucleara durant la Segonda Guèrra Mondiala. Lòntemps fòrça secrèt, es vengut una institucion scientifica emplegant mai de  personas dins lei domenis de la fisica, de la quimia, dei matematicas, de l'informatica, de la biologia e de la geologia. Pasmens, amb lo Laboratòri Nacionau de Lawrence Livermore, demòra un dei dos laboratòris estatsunidencs autorizats d'estudiar d'aplicacions militaras de l'energia nucleara.

## Liames intèrnes

* Arma nucleara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
RR Lyrae

thumb|right|Variacion de la luminositat de RR Lyrae (magnitud aparenta) en foncion dau temps (jorn).

**RR Lyrae** es una estela variabla de la constellacion de la Lira qu'es lo prototipe deis estelas variablas dau tipe RR Lyrae. Es una estela de massa febla qu'a consumat lei resèrvas d'idrogèn de son nuclèu e evolucionat per venir una giganta roja. Sa luminositat oscilla entre lei magnituds 7,06 e 8,12 segon un cicle periodic fòrça precís de 13 h 36 min.

La variabilitat de la luminositat de RR Lyrae foguèt descubèrta en 1899 per l'astronoma escocesa Williamina Fleming (1857-1911). L'estela venguèt lo prototipe d'una classa novèla d'estelas variablas caracterizadas per de variacions pulsatilas fòrça regularas dau diamètre e de la luminositat d'una estela giganta roja de massa relativament febla. Dins aquò, lo mecanisme a l'origina d'aqueu fenomèn es pas encara ben comprés.

RR Lyrae es una estela giganta roja de 0,65 massa solara que son diamètre variant entre 5,1 e 5,6 diamètres solars. Sembla compausada d'idrogèn e d'èli car lei traças d'autreis elements quimics i son fòrça raras. Sa variacion de volum es acompanhada per una variacion de luminositat fòrça precisa que sa periodicitat foguèt mesurada a 0,566 867 76 jorns. En causa de sa variabilitat, sa distància a respècte de la Tèrra foguèt malaisada de determinar. Es uei estimada a 900 ans lutz.

## Liames intèrnes

* Constellacion de la Lira.
* Estela variabla.
* Estelas variablas dau tipe RR Lyrae.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canton de Casals

Lo **canton de Casals** es una anciana division administrativa de Carcin, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Caors, lo departament d'Òut e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, 3 de las 9 comunas, Casals, Gindon e Marminhac, passèron al canton de Gordon e las autras 6 al canton de Puèg l'Avesque. 
La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian naut-carcinòl.

## Composicion abans 2015

## Istòria
Lo canton se creèt lo 15 de febrièr 1790 dins lo districte de Gordon . Se conservèt lo 13 de *brumaire* an X (4 de novembre 1801) mas dins l'arrondiment de Caors .

A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 13 de febrièr 2014 que delimita los cantons del departament d'Òut, lo canton de Casals foguèt suprimit .

Pr'amor de la preséncia dins la Comunautat de comunas de Casals-Salviac, totas las comunas passèron dins l'arrondiment de Gordon.

## Nòtas
Comunautat de comunas de Casals-Salviac

La **Comunautat de comunas de Casals-Salviac** es una intercomunalitat carcinòla situada dins lo departament d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Son còdi SIREN es 200035327. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian naut-carcinòl.

## Istòria
La comunautat de comunas de Casals-Salviac nasquèt lo 31 de decembre de 2012 de la fusion de la comunautat de comunas de Sud Boriana, que correspondiá al canton de Casals e de la comunautat de comunas del País de Salviac ,que correspondiá al canton de Salviac. La comunautat contunha d'associar las quinze comunas dels ancians cantons de Casals e de Salviac.

## Composicion

## Veire tanben
*Intercomunalitats d'Òlt

*Comunas d'Òlt

## Nòtas
Uta-Napishtim

[thumb|right|[Fotografia d'una tauleta de l'Atra-asis, una epopèia akkadiana ont Uta-Napishtim aparéis coma personatge.]]

**Uta-Napishtim** es un personatge de divèrsei legendas mesopotamianas. Rèi de la ciutat de Shuruppak, foguèt cargat per lo dieu Enki (Ea) d'abandonar sei bens terrèstres per crear un naviri gigant destinat a sauvar la vida durant lo Diluvi entraïnat per la colèra d'Enlil còntra l'umanitat. Après la catastròfa, Uta-Napishtim poguèt desbarcar a la cima dau Mont Nisir onte realizèt d'ofèrtas per lei dieus. Aquò entraïnèt una garrolha entre lei dieus a prepaus de la legitimitat dau Diluvi. Enlil acceptèt de laissar lei subrevivents en vida e de donar l'immortalitat a Uta-Napishtim e sa femna per aver sauvar l'òbra dei dieus. En revènge, l'eròi mesopotamian deguèt se retirar en delà de l'ocean de la mòrt. Durant sa quista per l'immortalitat, es dins aquel endrech qu'es retrobat per Gilgamesh. Uta-Napishtim li conselha d'abandonar son projècte mai li permet de trobar una planta permetent de prolongar la vida.

## Liames intèrnes

* Diluvi.
* Epopèia de Gilgamesh.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Elara (satellit)

[thumb|right|[Fotografia d'Elara realizada amb un telescòpi de 24".]]

**Elara** es un pichon satellit naturau de Jupitèr. Descubèrt en 1905 per l'astronòm estatsunidenc Charles Dillon Perrine (1867-1951), fa partida dau grop d'Himalia e orbita entre 9,2 e 14,2 milions de quilomètres de la planeta segon una trajectòria eliptica d'excentricitat 0,209 amb una enclinason de 27,5°. Sembla d'èsser un asteroïde e forma ovala d'una longor estimada a 86 km. Lo nom ven d'Elara, la maire del gigant Tityos dins la mitologia grega.

## Liames intèrnes

* Satellits de Jupitèr.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Nasa Science, Solar System Exploration, pagina « Elara », https://web.archive.org/web/20210120203309/https://solarsystem.nasa.gov/moons/jupiter-moons/elara/in-depth/.

## Nòtas e referéncias
Canton de Lusèg

Lo **canton de Lusèg** es una division administrativa de Carcin, venguda dempuèi 2015 sonque circonscripcion electorala, situada dins l'arrondiment de Caors, lo departament d'Òut e la region d' ancianament de Miègjorn-Pirenèus. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, lo canton se conservèt e passèt de 13 a 26 comunas, que en 2020 son pas mai que 17. 

La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian carcinòl.

**NB. Per de rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox (superficia, populacion, densitat, n° INSEE) son las de la situacion d'abans 2015. Lo n° INSEE es ara 4612. La superficia del canton de Lusèg es de 345,40 km², la populacion de 9986 abitants en 2017. La densitat es donc de 28,91 ab/km².**

## Composicion abans 2015

## Composicion en 2015

Lo canton novèl de Lusèg compreniá 26 comunas en 2015 :
* totas las 13 comunas del canton vièlh de Lusèg;
* 13 de las 16 comunas de l'ancian canton de Montcuc.

### Las comunas del canton vièlh de Lusèg
Las 13 comunas.

### Las 13 comunas de l'ancian canton de Montcuc
* Bagat;
* Bèlmontet;
* Las Cabanas;
* Fargas;
* Lebrèlh;
* Montcuc;
* Montliausut;
* Senta Crotz;
* Sent Çabrian;
* Sent Daunès;
* Sent Laurenç de l'Òrmia;
* Sent Pantalion;
* Valpronda.

## Composicion en 2020
Lo canton novèl de Lusèg compren 17 comunas en 2020.
 
### Las comunas del canton ancian de Lusèg
Las 13 comunas, conservadas.

### Las comunas de l'ancian canton de Montcuc, fòrtament modificadas per las fusions
* Bargalona de Carcin : Bagat, Sent Daunès e Sent Pantalion;
* Lendon de Carcin (nom supausat) : Las Cabanas, Sent Çabrian e Sent Laurenç de l'Òrmia;
* Montcuc de Carcin Blanc : Bèlmontet, Lebrèlh, Montcuc, Senta Crotz e Valpronda;
* Montliausut.

## Istòria
Lo canton se creèt lo 15 de febrièr 1790. I aviá tanben un canton de Belaiga . Lo canton foguèt modificat lo primièr còp lo 13 de *brumaire* an X (4 de novembre 1801) e lo canton de Belaiga despartit entre los cantons de Puèg l'Avesque, de Montcuc e de Lusèg .

Lo canton foguèt agrandit a las eleccions departamentalas del 22 de març de 2015, en aplicacion del decret del 13 de febrièr de 2014 que delimita los cantons del departament d'Òut .

La composicion del canton foguèt trebolada per de fusions :
* creacion de Montcuc de Carcin Blanc lo 1èr de genièr de 2016 : Bèlmontet, Lebrèlh, Montcuc, Senta Crotz e Valpronda;
* creacion de Lendon de Carcin (nom supausat) lo 1èr de genièr de 2018 : Las Cabanas, Sent Çabrian e Sent Laurenç de l'Òrmia;
* creacion de Bargalona de Carcin lo 1èr de genièr de 2019 : Bagat, Sent Daunès e Sent Pantalion;
* creacion de Pòrta de Carcin lo 1èr de genièr de 2019, ambe las comunas del Bolben, Sauç, Sent Matre e Fargas.

Dins lo cas de Pòrta de Carcin, las tres prumièras comunas èran del canton novel de Puèg l'Avesque e la darrèra del canton novèl de Lusèg. Pel decret del 5 de març de 2020 que modifica lo del 13 de febrièr de 2014, tota la comuna novèla de Pòrta de Carcin passèt dins lo canton de Puèg l'Avesque . Lo canton de Lusèg passèt atal de 360,91 km² a 345,40 km² e sa populacion de 10 139 a 9986 abitants en 2017. 

## Nòtas
Arties

**Arties** () es un pòble e un ancian municipi d'Aran, dens eth terçon d'Arties e Garòs e eth municipi actuau de Naut Aran. Eth 2020 tenia 492 abitants.

## Istòria
Arties es la capitala deth terçon deth medish nom, uei renommat d’Arties e Garòs. Ath s. XVII i auèue ua fortaleça au dessús dera vila. Eth 1846, annèxe Garòs. Eth municip devien Arties e Garòs, puish torne ath nom d’Arties. Eth 1968, eth regim franquista fusiona Arties damb es autes municipis de la vath sobirana, dens lo municipi de Naut Aran.
Lincolnshire

**Lincolnshire** es un comtat d'Anglatèrra situat sul litoral de la mar del Nòrd. Ten per vesins, del nòrd cap al sud, los comtats de Yorkshire de l'Èst, de Yorkshire del Sud, de Nottinghamshire, de Leicestershire, de Rutland, de Cambridgeshire e de Norfolk. 

Son capluòc es la vila de Lincoln.

Es de còps que i a abreujat *Lincs* en anglés.
Telescòpi de Newton

[thumb|Replica del telescòpi d'[Isaac Newton al musèu Whipple d'istòria de las sciéncias de Cambridge.]]
Le **[[telescòpi]] de Newton**, que li dison sovent un « Newton », es un dispositiu optic compausat de 2 miralhs. Es doncas un dispositiu d'objectiu « reflector » (que rebat la lutz) contrariament a la luneta astronomica qu'es un dispositiu d'objectiu « refractor » (la lutz travèrsa las partidas opticas, es « refractada »). Foguèt inventat per Isaac Newton.

## Principi optic

Lo telescòpi es compausat d’un miralh primari o objectiu, de forma teoricament paraboloïdala (esférica en practica) e d’un miralh pus pichon que li dison « secondari » qu'es plan.
Lo primièr miralh permet de collectar la lutz venenta de la region del cèl puntada, lo segond permet de desviar la lutz fòra de l’ais optic d'un biais perpendiculari.

Lo primièr miralh es caracterizat per :
* son diamètre (o dobertura). La quantitat de lutz collectada e lo poder separator (angulari) de l'instrument dependon d'aqueste darrièr. La quantitat de lutz es proporcionnala al carrat del diamètre.
* la distància entre lo centre del miralh e lo punt focal imatge (endrech que i se forma l’imatge d'un objècte situat a l’infinit) que li dison la distància focala. Es ela que determina la grandor, dins le plan focal, de l'imatge primari de l'objècte observat.
Canton de Puèg l'Avesque

Lo **canton de Puèg l'Avesque** es una division administrativa de Carcin, venguda dempuèi 2015 sonque circonscripcion electorala, situada dins l'arrondiment de Caors, lo departament d'Òut e la region d' ancianament de Miègjorn-Pirenèus. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, lo canton se conservèt e passèt de 16 a 27 comunas, que en 2020 son pas mai que 25. 

La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian carcinòl.

**NB. Per de rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox (superficia, populacion, densitat, n° INSEE) son las de la situacion d'abans 2015. Lo n° INSEE es ara 4615. La superficia es de 376,16 km², la populacion de 11 517 abitants en 2017. La densitat es donc de 30,62 ab/km².**

## Composicion abans 2015

## Composicion en 2015

Lo canton novèl de Puèg l'Avesque compreniá 27 comunas en 2015 :
* totas las 16 comunas del canton vièlh de Puèg l'Avesque;
* 6 de las 9 comunas de l'ancian canton de Casals;
* 3 de las 16 comunas de l'ancian canton de Montcuc;
* 2 de las 17 comunas de l'ancian canton de Catús.

### Las comunas del canton vièlh de Puèg l'Avesque
Las 16 comunas.

### Las 6 comunas de l'ancian canton de Casals
* Las Arcas;
* Fraissinet lo Gelat;
* Gojonac;
* Montclarat;
* Pomareda;
* Sent Crabasi

### Las 3 comunas de l'ancian canton de Montcuc
* Lo Bolben;
* Sent Matre;
* Sauç.

### Las 2 comunas de l'ancian canton de Catús
* Las Joaniás;
* L'Èrm.
 
## Composicion en 2020
Lo canton novèl de Puèg l'Avesque compren 25 comunas en 2020.
 
### Las comunas del canton ancian de Puèg l'Avesque
Las 16 comunas, conservadas.
### Las 6 comunas de l'ancian canton de Casals
Coma en 2015.
### Las 2 comunas de l'ancian canton de Catús
Coma en 2015.

### Las comunas de l'ancian canton de Montcuc, fusionadas en una
La comuna novèla de Pòrta de Carcin se creèt lo 1èr de genièr de 2019, ambe las comunas del Bolben, Sauç, Sent Matre e Fargas (qu'èra del canton de Lusèg de 2015 a 2020).

## Istòria
Lo canton se creèt lo 15 de febrièr 1790 . Lo canton foguèt modificat lo primièr còp lo 13 de *brumaire* an X (4 de novembre 1801) .
Segon lo site Cassini, i agèt tanben entre 1790 e 1801 un canton de Duravèl, pas citat per Prudhomme
e fusionat en 1801 ambe'l de Puèg l'Avesque . L'informacion sembla de mal verificar.

Lo canton foguèt agrandit a las eleccions departamentalas del 22 de març de 2015, en aplicacion del decret del 13 de febrièr de 2014 que delimita los cantons del departament d'Òut .

La composicion del canton foguèt trebolada per la creacion de Pòrta de Carcin lo 1èr de genièr de 2019, ambe las comunas del Bolben, Sauç, Sent Matre e Fargas. 
Las tres prumièras comunas èran del canton novel de Puèg l'Avesque e la darrèra del canton novèl de Lusèg. Pel decret del 5 de març de 2020 que modifica lo del 13 de febrièr de 2014, tota la comuna novèla de Pòrta de Carcin passèt dins lo canton de Puèg l'Avesque . Lo canton de Puèg l'Avesque passèt atal de 361,37 km² a 376,16 km² ambe una populacion que passèt de 11 364 a 11 517 abitants en 2017.

## Nòtas
Garòs (Aran)

**Garòs** es un pòble e un ancian municipi d'Aran, dens lo terçon d'Arties e Garòs. Enter 1842 e 1857 se fusionèc damb Arties dens lo municipi d'Arties e Garòs. Dempuish 1968 es dens lo municipi de Naut Aran.
Monolatria

La **monolatria** es una doctrina religiosa que reconoís l'existéncia de plusors dieus mai ne'n venera un d'un biais preferenciau ò exclusiu. Es ansin una varianta dau politeïsme que presenta de trachs comuns amb lo monoteïsme. Per exemple, foguèt probablament lo cas dau judaïsme fins au sègle IV avC.

## Liames intèrnes

* Monoteïsme.
* Politeïsme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Yahve

[thumb|right|Inscripcion del tetragrama YMHV sus l'[estela de Mesha.]]

**Yahve** es lo dieu del pòble de l'antic Israèl e Judà. Las originas de son culte remontan almens a la primièra edat del fèrre, ja que se troba de tèxtes anteriors al . La majoritat dels erudits consideran qu'èra venerat amb d'autras divinitats coma cap del panteon dins la religion ebraïca politeïsta, entre las qualas, auriá agut una consòrt feminina, sonada Ashera. D'autres afirman que lo monoteïsme èra la practica originària dels primièrs israelitas, e l'adopcion del politeïsme se realizèt en una epòca posteriora.

## Articles connèxes
* Monoteïsme

## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
*
Aaron (mètge d'Alexàndria)

**Aaron** (entre 610 e 622, Alexàndria - entre 641 e 690, Alexàndria) es un mètge dau sègle VII. Prèire de la Glèisa Còpta, es principalament conegut per èsser l'autor d'una importanta enciclopèdia medicala. Traduch en arab, tenguèt un ròtle important dins la transmission dei conoissenças grègas vèrs lo mond arab. De mai, seis obratges contènon d'informacions sus l'estat de la medecina de l'Antiquitat Tardiva.

## Veire tanben
* 

## Nòtas e referéncias
Bargalona de Carcin

**Bargalona de Carcin**, o **Sent Daunès, Sent Pantalion e Bagat** (*Barguelonne-en-Quercy* en francés), es una comuna novèla de Carcin, creada lo 1èr de genièr de 2019, situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Recampa las comunas de Bagat de Carcin, Sent Daunès, lo capluòc e Sent Pantalion, vengudas comunas delegadas.

## Geografia

## Istòria
La comuna se creèt lo 1èr de genièr de 2019 per un arrestat prefectoral del 28 de setembre de 2018 e cada comuna anciana venguèt comuna delegada .

## Administracion

## Demografia
Per la demografia de cada comuna abans 2019, veire a Bagat de Carcin, Sent Daunès e Sent Pantalion.

## Luòcs e monuments
Veire a Bagat de Carcin, Sent Daunès e Sent Pantalion.

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Òlt
* 
* L'occitan de Carcin

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Lendon de Carcin

**Lendon de Carcin**,  nom supausat (*Lendou-en-Quercy* en francés) es una comuna novèla de Carcin, creada lo 1èr de genièr de 2018, situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Recampa las comunas de Las Cabanas, Sent Çabrian, lo capluòc e Sent Laurenç de l'Òrmia, vengudas comunas delegadas.

## Geografia

## Istòria
La comuna se creèt lo 1èr de genièr de 2018 per un arrestat prefectoral del 6 de decembre de 2017 .

La municipalitat de Montliausut, un moment interessada, votèt contra e se retirèt del projècte .

## Administracion

## Demografia
Per la demografia de cada comuna abans 2018, veire a Las Cabanas, Sent Çabrian e Sent Laurenç de l'Òrmia.

## Luòcs e monuments
Veire a Las Cabanas, Sent Çabrian e Sent Laurenç de l'Òrmia.

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Òlt
* 
* L'occitan de Carcin

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Sètge de Cartage (698)

Lo **sètge de Cartage de 698** es un sètge qu'opausèt una armada d'invasion araba ai defensors bizantins de la vila. S'acabèt per la presa definitiva de la ciutat per leis Arabs, çò que foguèt un succès considerable per lo Califat Omeia e li permetèt de dirigir seis armadas vèrs lo rèsta de Magrèb e vèrs la Peninsula Iberica.

Ja presa en 695 per leis Arabs, Cartage foguèt reconquistada per una ataca suspresa de la flòta bizantina. Pasmens, lei defensors deguèron faciar una situacion malaisada en causa dau nombre limitat d'òmes e de problemas d'avitalhament. Ansin, mau capitèron d'organizar una defensa eficaça e leis Arabs poguèron mandar una armada de  combatents dins la region. Après quauquei combats exteriors, lei Bizantins se retirèron dins la vila onte foguèron atacats per d'assauts terrèstres e maritims. Pus nombrós, leis asalhidors capitèron de rompre lei defensas mai se turtèron a una resisténcia acarnada que menèt a la destruccion de la màger part de la vila. Lo rèsta de l'armada bizantina se retirèt dins leis illas de la Mediterranèa per gardar la possibilitat de secutar seis adversaris.

La conquista de Cartage permetèt ais Arabs d'acabar la conquista de Magrèb en 702. Per lei Bizantins, aquò entraïnèt la pèrda de la tresena vila pus important de l'Empèri e la fin de sa preséncia dins la region. De mai, economicament, significava la pèrda d'una region agricòla druda.

## Liames intèrnes

* Cartage.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Comunautat de comunas de la Val d'Òut e del Vinhal

La **Comunautat de comunas de la Val d'Òut e del Vinhal** es una intercomunalitat carcinòla situada dins lo departament d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Son còdi SIREN es 244600433. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian carcinòl.

## Istòria
La Comunautat de comunas de la Val d'Òut e del Vinhal se creèt, lo 31 de decembre de 1996, dins l’esperit de la lei A.T.R. (Administracion Territoriala de l’Estat) del 6 de febrièr de 1992 : se recampar a mai d'una comuna per tal de formar un airal natural de solidaritat geographica, economica, culturala o sociala, d’una sola pèça e sensa enclavament. Tanlèu l'origina, compreniá tot lo canton de Lusèg e tot lo canton de Puèg l'Avesque, tirat Floreçàs, qu'arribèt pas qu'en 1997.

Doás comunas partiguèron cap al Grand Caors : Calhac en decembre de 2008 e Doèla, en decembre de 2012. Lo nombre de comunas associadas èra donc de 28 en 1996, 29 en 1997 e 27 en 2013.

## Composicion

## Veire tanben
*Intercomunalitats d'Òlt

*Comunas d'Òlt

## Nòtas
Excepcion culturala francesa

L**'excepcion culturala francesa** es una expression utilizada per caracterizar d'unas especificitats, actualas o passadas, de França per raport a d'autres païses d'Euròpa, e mai del mond, dins lo sector de la cultura.

Malgrat que siá fòrça mai recenta, l'expression designa l'accion conducha dempuèi sa creacion en 1959 d'un ministèri de la Cultura fisat a André Malraux, qu'a vist França metre en plaça, pel biais de d'unes dispositius legislatius e reglamentaris concernissent la creacion artistica dins lo teatre e lo cinèma, d'un estatut especial per las òbras e la produccion audiovisualas visant a los protegir de las règlas comercialas de liure escambi. Aquesta mesura sus l'idèa que la creacion culturala constituís pas un ben mercand coma los autres e, per consequent, que son comèrci deu èsser protegit per d'unas règlas autras qu'aquestas de la sola lei del mercat.

## Nòtas e referéncias
Divinacion

[thumb|right|Carta d'un [taròt divinatòri.]]

La **divinacion** es l'art de preveire lo futur per l'observacion e l'interpretacion de certanei fenomèns. Sembla una practica fòrça anciana car son existéncia es mencionada tre l'aparicion dei premierei civilizacions. A entraïnat l'aparicion de mai d'una tecnica coma l'oniromancia, la geomancia, la cartomancia ò l'astrologia. De còps, certanei practicas faguèron partida integranta d'una religion organizada coma leis oracles grècs.

Maugrat son influéncia, la divinacion foguèt enebida per plusors govèrns ò movements. Lei rasons invocadas varian segon leis epòcas e lei luòcs anant de la proteccion deis individús còntra de practicas consideradas coma una forma de charlatanisme per leis elèits scientifics a la defensa de dògmas religiós ostils. Per exemple, lo judaïsme enebís totalament la divinacion. Dins aquò, leis arts divinatòris an capitat de se mantenir e fòrman uei un sector economic non negligible dins certanei país.

## Liames intèrnes

* Magia.
* Ocultisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias