open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maria Pilar Busquet Medan

**Maria Pilar Busquet Medan** (de còps escriut Busquets; Les, 23 de març de 1937- Barcelona, 13 de novembre de 2016) ei ua escrivana e politiciana occitana dera Val d'Aran. Ei era mair der istorian Jusèp Boya e dera politiciana Mireia Boya.

Dempús dera recuperacion dera institucion istorica d'autogovèrn dera Val d'Aran,  eth Conselh Generau d'Aran, damb era aprovacion dera Lei 16/1990, de 13 de junh, guanhèc es prumères eleccions damb era Coalicion Aranesa-Convergéncia e Union (CA-CiU), integrada per Convergéncia Democratica Aranesa, a la quau apartien Pilar Busquet, e Unió Democràtica Aranesa.  Dempús d'aguestes prumeres eleccions de 26 de mai de 1991, siguèc nomenada Sindica d'Aran (17 de junh de 1991 - 12 de junhsega de 1993).  Dus anys mès tard, era coalicion se trenquèc era sua companha Amparo Serrano Iglesias, de UDA, presentèc una mocion de censura que sigèc soportada per Unitat d'Aran e Pilar Busquet perguèc era carga.  Siguèc diputada ath Parlament de Catalonha per CiU en 1984 e 1988.

Eth Govèrn dera Generalitat de Catalonha li concedic era Crotz de Sant Jordi eth 11 d'abriu de 2017.

Ère era mair de Jusèp Boya, director generau d'Auviatge dera Generalitat de Catalonha, e de Mireia Boya, deputada per Lhèida dera CUP en Parlament de Catalonha.

Ei tanben ua poèta.

## Quan morís eth dia
Ua poesia de Maria Pilar Busquet Medan.



Ei ath tèrme d’ua doça vrespada, 
trenque eth dia era queiguda dera net, 
deth mèn quarto contempli extassiada 
era mòrt d’un dia primauerenc. 

Quan s’amòrte era Val, quede carada, 
jos era ombra des bromes d’un cèu oelhèr, 
que pòga pòc l’auance era tronada, 
qu’esbargís lèu un aire forastèr. 

I a un vòl d’audèths que se balancege, 
enes branques d’aqueth telh sec e pelat, 
quan er un quan er aute sautarege, 
ath son der aire doç e refinat. 

Ath hons, ena prada pèish era baciua, 
que l’ahisquen es cans damb crits e fiulets, 
belèguen es anhèths damb veu possiua 
e sauten pes malhòcs d’un ticolet. 

Tot doçaments era net ja s’amòrte, 
damb quin mistèri esten eth sòn mantèu ! 
e adromís un a un toti es pòbles 
quan alugue, es estrelhes naut en cèu. 

E com que volguesse alongar eth dia, 
eth hum des humenèges reten era net, 
enes larèrs senhorege era armonia 
de toti es velhaires ath torn deth huec. 

Aguesta ei era doça agonia 
dera mòrt, d’un bèth dia primauerenc, 
e ja cante era mia fantasia, 
perque un dia nau, ja trenque era net.



## Referéncies
Eric Aubier

**Eric Aubier** qu'ei un trompetista francés vadut en 1960 ; eslhève de Maurici André au Conservatòri de París e, aus 16 ans que ho lo mei joen trompetista diplomat per aquesta institucion.

En 1979 qu'entrè a l'Opèra de París com solista e desempuish que persegueish ua carrièra internacionau de solista e de creator d'òbras contemporanèas compausadas per eth.
Vibrato

En musica, lo **vibrato** qu'ei ua variacion de la frequéncia d'ua nòta en bèth jogar successivament la nòta mei hauta e mei baisha com se l'instrument e tremolesse. Qu'ei generaument emplegat entà prodúser un efècte d'emocion dens lo jòc musicau.

Dens los instruments de còrdas qu'ei produsit au mejan deus moviments deus dits e qu'ei mei ample dab los instrument desprovesits de nada freta (com lo vriulon e la soa familha) que non pas dab los instrument dotats de fretas (guitarra, mandolina o viòla de gamba.
Sèrra de l'Estèla

La **Serra de l'Estèla**, en portugués *Serra da Estrela*, es la mai nauta sèrra del Portugal continental, e la segonda dins lo territòri de la Republica Portuguesa (lo Pico (Açòres), es un pauc mai naut). Situada suls districtes de Guarda e de Castelo Branco, a travèrs de las comunas de Seia, Manteigas, Guarda, Gouveia, Celorico da Beira e Covilhã, son altitud maximum es de 1993 m. Per aténher los 2000 m foguèt bastida una torre de 7 m.

Se nomenava Montes Herminus (Hereminus Mons) dins la Roma Antica e foguèt lo brèç del guerrièr lusitanian Viriato.

Lo trescòl, la Torre, se situa dins lo *concelho* (municipalitat portuguesa) de Seia, districte de Guarda. Tanben a Seia se situa l'estacion d'esquí de Vodafone, l'unenca estacion d'esquí de Portugal. Las temperaturas mai bassas de Portugal son registradas a la cima *da Serra*, (-20 °C en ivèrn).

Dins la Sèrra de l'Estèla se situa lo Pargue Natural de la Sèrra de l'Estèla

Lo formatge de la Sèrra de l'Estèla, es considerat coma un del melhors formatge de Portugal. Tanben i se troba una raça de cans originari de la Sèrra de l'Estèla.

Serra_da_Estrela_III_Portugal.jpg|cima de la Sèrra de l'Estèla
Serra da Estrela-102-Rinderweide-2011-gje.jpg
Serra da Estrela-146-Landschaft-2011-gje.jpg
Serra da Estrela-142-Ginster-2011-gje.jpg
Serra da Estrela-156-Felsen-Balance-2011-gje.jpg
Serra da Estrela-164-Passhoehe-2011-gje.jpg
Serra da Estrela-168-Moose und Flechten-2011-gje.jpg
Serra da Estrela-218-Kraftwerk-2011-gje.jpg
Escala cromatica

Ua **escala cromatica** qu'ei ua seria regulara de nòtas tanhetas e dessaparadas per pas sonque un miei ton enter eras. Que s'opausa a l'escala diatonica on, a despart de dus miei tons, las nòtas ostedeishen intervaus d'un ton.

Suber ua octava ua gama cromatica que compta dab 12 grads. La soa regularitat qu'empacha a la gama cromatica de conéisher nat mòde (au contre de l'escala diatonica).

Enter los instruments de musica, los intruments qualificats de cromatics que pòden adaptà's a totas la tonalitats (puish que pòden realitzar totas las nòtas e donc totas las gamas) mentre qui los instruments diatonics (generaument instruments de musica populara com l'acordeon diatonic) be pòden realizar pas sonque quauques gamas.
Aïda

**Aïda** qu'ei un opèra de Giuseppe Verdi e dilhèu lo mei famós. 

Que ho interpretat peu purmèr còp au Caire lo 24 de deceme de 1871 basat sus un scenario de l'egiptològ Auguste Mariette e un libret en italian de Antonio Ghislanzoni.
Collectiu Anem òc !

right|200px

La coordinacion **Anem Òc !** es un collectiu d'associacions occitanas :
* Institut d'Estudis Occitans, organisme cultural reconegut d'utilitat publica
* Felibritge, movement de defensa de la Lenga d'Òc
* FELCO Federacion dels Ensenhaires de Lenga e Cultura d'Òc
* Calandreta, escòlas occitanas associativas laïcas
* Òc-Bi, associacion de parents d'escolans per l'ensenhament bilingüe public

Organizèt las manifestacions per l'occitan de Carcassona en 2005, de Besièrs en 2007 e la de Carcassona en 2009 que coneguèt una brava capitada amb una afluéncia d'aperaquí 20.000 personas. La manifestacion de Tolosa en 2012 amassèt a pauc prèp 25 000 personas e la de Montpelhèr en 2015, 15 000. 
## Ligams extèrnes
* Site oficial
* Peticion de sosten
Nuança (solfegi)

Dens la musica occidentau e dens lo solfegi la **nuança** qu'ei lo biais de notar l'intensitat de la musica entà saber se la cau interpretar mei o mens hòrt e on dens un tròç de musica. Aquesta notacion qu'ei sovent modèrna aquò que vòu díser qu'un grana partida de la musica barròca (qui, com lo jazz, be notava la musica en tot deishar ua libertat d'interpretacion de las granas au musician) non ostendeish pas nada nuança marcada e qu'aquesta e son sovent hornidas per l'editor.

A partir deu sègle XVIII lo compositor qu'emplegèn sistematicament paraulas latinas entà marcar las nuanças : *forte* (hòrt), piano (doç), *fortissimo* (hèra hòrt) eca.

## Lista de la notacions d'intensitat
Ròcafòrt de las Corbièras

**Ròcafòrt de las Corbièras** (localament *Ròcafòrt de las Corbièiras* e *Roquefort-des-Corbières* en francés) es una comuna occitana de Lengadòc administrada pel departament d'Aude de la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
### Ròcafòrt
Las fòrmas ancianas son : *Rocafort* en 1141, *Castrum de Rocafort* en 1219, *Rupesfortis* en 1271, *Castrum de Rupeforti* en 1272, *De Ruppeforti* en 1298, *Ecclesia de Rupesforti* en 1351, *De Ruppefortis in Corbaria* en 1366, *Rocafort* al sègle XIV, *Roquafort* en 1402, *Domus de Rupeforte* en 1462, *Rocquefort* en 1536, *Al loc de Roqua Fort,... Roca Fort* en 1538, *Roqfort* en 1682, *Racafort,... Roccofort* en 1779. La fòrma occitana es *Roquofórt* , dins la grafia de l'abat Antòni Savartés, donc probablament [,rɔkɔ'fɔɾt]. 
*Ròcafòrt* es atestat en 1141, *Rocafort*. Lo mot *ròca* ven de **rocca*, un mot prelatin, absent dau latin classic. *Ròca* prenguèt lo sens de « puèg, tuca, mont rocassós », puèi de « castèl fòrt, fortalesa ». Lo nom es completat es l'adjectiu *fòrt*, vengut del latin *fortis*, « fortificat », çò qu'afortís qu'un castèl i èra bastit . Lo determinant, necessari pr'amor dels nombroses omonimes, es oficial en francés dempuèi, çò pus mens, 1801  fa referéncia a las Corbièiras coma airal geografic puslèu que coma apellacion contarotlada per de rasons de data (amai lo vin es classat  *Vin de pays des Coteaux du Littoral Audois*, Vin de País dels Tuquets del Litoral Audenc).
### Montpesat
Montpesat es un masatge, i aviá un castèl. Las fòrmas ancianas son : *Monpesadus* en 1441, *Castrum de Montepesato* en 1176-1177, *De Montepensato* en 1241, *De Monte Pesato* en 1377, *Mompezat* al sègle XIV, *Montpezat, annexe de Roquefort* en 1639, etc . 
Le primièr element dels *Montpesat*s ven de l'occitan *mont*, del latin *mons*, *montem*. Le segond element pòt èsser le participi passat del latin *pedare*, «paisselar», e per extension fortificar ; pr'aquò, Pierre-Henri Billy (citat per Pau Burgan e Andriu Lafon) constata que *pedare* es sense descendéncia galloromanica [aicí, occitanoromanica] e que *pensatus* (de *pendere*) > *pensat* > *pesat*, «penjalut», conven milhor; una confirmacion es que Montpesat presenta l'atestacion *De Montepensato* en 1241 .

## Istòria

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Sijan; lo canton es vengut *canton de las Corbièras Mediterranèa*, sense cambiar de composicion e Sijan n'es lo burèu centralizator.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas d'Aude

## Ligams extèrnes
* Ròcafòrt sul site de l'Insee

## Nòtas
Mollerussa

**Mollerussa** es la capitala de la comarca catalana de Plan d'Urgèl. Es una ciutat de  abitants (2008) situada dins la província de Lhèida.

## Ligams extèrnes
* Sit de la comuna (cat)
* Informacion de l'Institut d'Estatistica de Catalonha (cat)
Sant Celoni

**Sant Celoni** es una ciutat situada dins la comarca catalana del Valés Oriental. A  abitants (2008) e es la capitala de la comarca naturala del Bas Montseny.

## Ligams extèrnes
* Sit de la comuna (cat)
* Informacion de l'Institut d'Estatistica de Catalonha (cat)
Contrapunt

Dens la musica occidentau e lo solfegi, lo **contrapunt** (var. **còntraponch**) qu'ei ua tecnica de composicion qui consisteish a compausar duas linhas melodicas ritmicament independentas mes ligadas armonicament. 

La paraula que vien de l'expression latina *punctus contra punctus* en referéncia a las duas linhas musicaus. Johann Sebastian Bach (enter autes) qu'a excellit dens aqueth art.
Tractat der emparança

Eth **Tractat d'emparança** damb es aranesi, signat en 1175 per Alfons eth Cast en desapareishut monestir de Sant Andreu de Barravés (Nauta Ribagòrça) assegure era proteccion (annexion) dera Val d'Aran, que des deth sègle X apartien ath comtat de Comenge.

A cambi dera proteccion reiau es aranesi se comprometien a pagar anuaument eth Galin Reiau, un tribut d'un galin, un recipient qu'a era mesura de gran obtienut a partir d'ua cultura ssu un terrenh de 216 metres quadrats ple de blat, per huec, des que er arrei se comprometie a autrejar es delmes que li corresponien, al monestir de Mijaran.

## Referéncies
William Byrd

**William Byrd** (c. 1539 - lo 4 de julhet de 1623) que ho un compositor anglés de la fin de la Reneishença e un eslhève de Thomas Tallis. Que tribalhè entà la Capèra Reiau e que compausè musica sacrada e seculara.
Ars antiqua

En musica medievau, l**'Ars antiqua** que hè referéncia a l'estil de musica sacrada compausada de cap a las annadas 1170 e 1310. 

Aquesta tempsada qu'incluseish l'Escòla de Nosta Dauna de París e son compositors mei coneguts : Léonin e Pérotin. La loa produccion qu'ei constituida de motets e que vedon a néisher la notacion deu ritme, vadut necessària merces a la mecla complèxa de las votz dens los motets.

L'ars antiqua generaument n'incluseish pas la musica seculara deus trobadors, de la medisha epòca, ni deus trouvères e que s'opausa a l'ars nova qui lo succedeish.
John Dowland

**John Dowland** (1563 – sepelit lo 20 de heurèr de 1626) que ho un laütista e un compositor anglés de la fin deu sègle XVI e de la debuta deu sègle XVII. Qu'ei l'autor d'ua famosa garba de cançons acompanhada au laüt d'ua tonalitat hèra trista equitament lugubra com ac musihan quauques títols : *In darkness let me dwell* ("deishatz me demora dens l'escurina") o *Flow my tears* ("Colatz lagremas meas").

Lo sovier de Dowland qu'ei pro viu dens la cultura anglosaxona e, en 2006 lo cantaire Sting qu'enregistrè un disque dab cançons soas : *Songs from the Labyrinth*.
Estanh dau Vacarés

L**'Estanh dau Vacarés** (*Estang dóu Vacarés* en nòrma mistralenca), escais nomat de còps en Camarga *la Grand Mar*,  es un estanh situat dins lo dèlta de Ròse, en Camarga.

Es lo luòc ont se debana l'istòria de la bèstia dau Vacarés, òbra famosa de Josèp d'Arbaud.

## Descripcion
L'estanh fa una superfícia de 65&nbsp;km², e una prigondor de mens de dos mètres. Es l'estanh pus au nòrd e tanben pus grand de Camarga, e constituís l'element principau dins lo sistèma de contraròtle de l'aiga dau dèlta de Ròse, que depend d'una gestion estricta dei ressorsas, mercé a d'estacions de pompatge, d'irrigacion e de drenatge que forman un malhum complèxe de canaus e robinas a travèrs lo dèlta.

L'estanh es tanben un luòc important per la nidificacion e lo manjar deis aucèus migratòris, e lo sèti d'una populacion de becaruts. Amor de l'importància deis aucèus sauvatges, l'estanh dau Vacarés e lei paluns a l'entorn son aparats coma resèrva naturala despuei 1927, e en 1972 fuguèt incorporat dins lo Pargue Naturau Regionau de Camarga.
Thomas Tallis

**Thomas Tallis** (c. 1505 – lo 23 de noveme de 1585) que ho un compositor e un organista anglés de la Reneishença. Pròche deu compositor Willian Byrd que tribalhè dab eth entà la capèra reiau. A maugrat deu cambiament de religion en anglatèrra, que demorè catolic tota la soa vita. 

Qu'ei l'autor de messas e de motets.
Majorau dau Felibritge

Dins l’organizacion dau Felibritge, lei **majoraus dau Felibritge** (en nòrma mistralenca: *majourau dóu Felibrige*) son cincanta personas elegidas a l’escasença de la Santa Estela e que constituísson lo consistòri, una mena de Consèu d’administracion. Son élei qu’eligisson lo capolier.

## Istòria
Lei majoraus son instituïts dins leis estatuts de 1876. En 1876, son 28 occitans e 22 catalans. Es una foncion a vida, fòra demission e exclusion per rasons de las grèus. En 1881, 22 novèus majoraus occitans son instituïts, e 3 novèus catalans. En 1893, en seguida a la pujada daus nacionalistas francés dins la ierarquia dau Felibritge, lei majoraus catalans son suprimits. Venon de “sòcis” (membres estrangiers associats). 

## Lista daus majoraus
Han Duck-soo

**Han Duck-soo** (n. 1949) economista, diplomata e òme politic foguèt primièr ministre de la Corèa del Sud entre 2007 e 2008.
Guèrra de Corèa

thumb|right|250px|Civils coreans refugiats pendent la guèrra
La **Guèrra de liberacion nacianala de Corèa** foguèt un conflicte armat que vegèt s'afrontar los regims del nòrd e del sud de Corèa, es a dire la Republica Populara Democratica de Corèa e la Republica de Corèa entre 1950 e 1953.

Emai que se pòsca considerar coma una guèrra civila, lo grand nombre de factors al seu entorn, coma l'intervencion dels EUA e de l'URSS fan d'aquesta una "guèrra subsidiària" (*[[w:Proxy war|proxy war]]*) de la Guèrra Freja.

## Antecedents

Immediatament après la Segonda Guèrra Mondiala, en 1945, Corèa foguèt dividida a partir del parallèl 38 entre Corèa del Nòrd amb un regim comunista ajudat pels sovietics e chineses e Corèa del Sud, anticomunista amb lo sosten fòrça actiu dels Estats Units.

Après lo fracàs entre 1946 e 1947 de las discussions entre los Estats Units e l'Union Sovietica per tal d'unificar lo país, en 1948 se constituiguèron los dos estats presidits al nòrd per Kim Il-sung e al sud per Syngman Rhee.

En 1948 l'ONU, qu'aviá organizat d'eleccions que foguèron efectivas sonque al sud, declarèt que Corèa del Sud èra la que representava tot lo país.

## Desvolopament
thumb|right|Evolucion de la Guèrra de Corèa.
Lo 25 de junh de 1950, debutèt la guèrra amb una ataca de las tropas nòrd-coreanas qu'arribèron a ocupar la capitala, Seol, e a contraròtlar una granda part del país amb la collaboracion parciala de la populacion. L'ONU exigiguèt la retirada de las tropas nòrd-coreanas, e demandèt que s'ajudès la Corèa del Sud; sonque s'i opausèron los estats comunistas e d'unes d'Africa e Asia.

En setembre de 1950 lo general nòrd-american McArthur desbarquèt en Corèa del Sud e comencèt una contraofensiva que se saldèt amb la mòrt de mai de  civils per la província de Pyeongyang. Lo 30 de setembre arribèron al parallèl 38°, e lo 29 d'octobre èran a la frontièra amb China. A la fin de 1950, l'armada chinesa intervenguèt dins la guèrra e d'aviat ocupèt Seol. A la prima de 1951 lo govèrn dels Estats Units destituiguèt McArthur e amb la limitacion de la guerra a un front reduït, los adversaris comencèron de discussions que s'acabèron amb l'alta-al-fòc de Panmunjeom, l'armistici del 27 de julhet de 1953, lo qual mantenguèt lo *[[statu quo]]* anterior e consolidèt la division de Corèa.
Eurolang

L**'eurolang** es una lenga artificiala internacionala creada per Philip Hunt entre 1995 e 1998 per èsser una lenga per l'Union Europèa. L'autor donava coma critèri que una lenga aisida a aprene pels europèus. En comparason amb d'autras lengas coma l'esperanto, Eurolang manlèva fòrça paraulas dirèctament de l'anglés. 

A l'ora d'ara i a pas de comunitat coneguda de locutors actius d'Eurolang. La pagina web de l'autor ont descriviá la lenga es pas mai en linha. 

## Escapolon
*Eurolang est actifacta lang, qui me creatab estar comuna 2a lang per la Europa Unized (EU). Its word-list est baseda super England-lang, Deutsh-lang, France-lang, Italia-lang, Espanja-lang et Latin. Me desinab it estar facila lernar et usar.*

*Detail est, que lernabera Europa person, qui deja sav un or plus un de da langs, probablae pos lectar Eurolang (no tropa usation de dictionary), si ge est lernabera it per 2 days. Evidentae, facation it est plus unfacila rel lection it.*

## Ligam extèrne
* Pagina d'Eurolang per l'autor (Archivat per Internet Wayback Machine sus archive.org)
Viriato

**Viriato** (180 AC -139 AC) foguèt lo principal cap de la tribú lusitana que tenguèt tèsta a l'expansion de Roma dins una bòna part dels territòris dels actuals Extremadura (Espanha) e Portugal entre las concas del Tage e del Guadiana. Viriat Condusiguèt l'armada tribal cap a fòrças victòrias suls romans entre los ans 147 AC e 139 AC, abans que foguèsse traït e assassinat per qualqu'uns de los seus òmes, que se vendèron als romans.
En catalan se nomena *Viriat*, en portugués, en galhèc, en castelhan e en italian se coneis coma *Viriato*, en francés se nomena *Viriatus* e en latin e en anglés, *Viriathus*.

## Vida

Se sap pas gaire de la seuna vida. Poiriá èsser estat pastor, lo trabalh de la majoritat de lusitans. Èra conegut entre los lusitans coma un bon guerrièr. Fòrça lo consideravan coma un cap. Nasquèt a Herminius Mos (Sèrra de l'Estèla), al còr de Lusitània (l'actuala region portuguesa de la Beira Nauta). Viriato es considerat coma lo primièr eròi iberic (portugués e espanhòl), foguèt lo cap de l'union de tribús ibericas que resistiguèron a la conquista romana. L'istòria de Viriato e la guèrra lusitana la conta l'istorian Appià d'Alexàndria en lo seu libre sus Ibèria; dins la seccion Istòria romana comenta que «Viriato auciguèt fòrça romans tot en mostrant la seuna granda abiletat».

## Conquista de [[Lusitània]]
Pendent la Segonda Guèrra Punica, dins lo sègle III AC, Roma comencèt la conquista de la Peninsula Iberica. Lo Senat envièt una armada ont i aviá los renfortiments que los cartagineses enviaran d'Itàlia per ajudar Aníbal. Aiçò desencadenèt, pendent 250 ans, una seria d'afrontaments contunhs dins la peninsula. Fin finala, foguèt conquistada pels romans. La Guèrra Lusitània es un dels episòdis mielhs documentats de la conquista de la Peninsula Iberica. Servi Sulpici Galba comandava las tropas romanas d'Ibèria que, vèrs l'an 150 aC., comencèron de destruir la rèsta de las fòrças de resisténcia dels lusitanians.

## Guèrra Lusitaniana
vesètz Guèrra Lusitaniana

## Assassinat de Viriato

Lo Senat roman refusèt lo pacte que faguèt Sexvila amb lo pòble lusitan. Los romans cambièron duncas la seuna manièra d'agir: Marc Popilli Laenes IV va subornar tres enviats de Viriato qu'avián coma objectiu d'arribar a un acòrdi de patz amb los romans. Aqueles èran Àudax, Ditalc e Minurus, que Marc los prometèt una recompensa se aucissián Viriato, e lo faguèron aital, l'assassinèron tranquillament mentre dormissiá.

## Bibliografia
* Mauricio Pastor Muñoz, *Viriate - la lutte pour la liberté*, Pluvia Nocturna, Paris, 2009, 160 p., ISBN : 978-2-917735-01-5
Herta Müller

**Herta Müller** es una escrivana alemanda d'origina romanesa, nascuda lo 17 d'agost de 1953 a Niţchidorf, dins lo Banat en Romania.

En 1987, emigra en Alemanha.

Lo 8 d'octobre de 2009 reçaup lo Prèmi Nobel de Literatura.

## Bibliografia
* *Niederungen*, Bukarest 1982
* *Drückender Tango*, Bukarest 1984
* *Der Mensch ist ein großer Fasan auf der Welt* Berlin 1986 (*L'homme est un grand faisan sur terre*, Maren Sell, Paris 1988) , 
* *Barfüßiger Februar*, Berlin 1987
* *Reisende auf einem Bein*, Berlin 1989
* *Wie Wahrnehmung sich erfindet*, Paderborn 1990
* *Der Teufel sitzt im Spiegel*, Berlin 1991
* *Der Fuchs war damals schon der Jäger*, Reinbek bei Hamburg 1992 (*Le renard était déjà le chasseur*, Seuil, Paris 1997)
* *Eine warme Kartoffel ist ein warmes Bett*, Hamburg 1992
* *Der Wächter nimmt seinen Kamm*, Reinbek bei Hamburg 1993
* *Angekommen wie nicht da*, Lichtenfels 1994
* *Herztier*, Reinbek bei Hamburg 1994
* *Hunger und Seide*, Reinbek bei Hamburg 1995
* *In der Falle*, Göttingen 1996
* *Heute wär ich mir lieber nicht begegnet*, Reinbek bei Hamburg 1997 (*La convocation*, Metailié, Paris 2001)
* *Der fremde Blick oder Das Leben ist ein Furz in der Laterne*, Göttingen 1999
* *Im Haarknoten wohnt eine Dame*, Reinbek bei Hamburg 2000
* *[[Heimat ist das, was gesprochen wird]]*, Blieskastel 2001
* *Der König verneigt sich und tötet*, München [u. a.] 2003
* *Die blassen Herren mit den Mokkatassen*, München [u. a.] 2005
* *Este sau nu este Ion*, Iaşi 2005
* *Atemschaukel*, München [u. a.] 2009

## Liames extèrnes
*  Herta Müller (Deutsche Biographie)
Beira Alta

La **Beira Alta** èra una anciana província (o region naturala) portuguesa, instituida formalament per una reforma administrativa de 1936. Malgrat aiçò, las províncias aguèron jamai pas de atribucion practica, e desapareguèron de la terminologia administrativa (mai pas del vocabulari quotidian dels portugueses) amb l'intrada en vigor de la Constitucion de 1976.

## Localizacion
Limitada al nòrd amb Trás-os-Montes e Douro alto, al nòrd-oèst amb lo Douro Litoral, a l'oèst e al sud-oèst amb la Beira Litorala, al sud amb la Beira Bassa e Espanha (amb la provincia de Salamanca, e Castelha-Leon)

## Composicion
Èra alavetz constituida per 32 *[[concelho]]s*, integranta gaireben la totalitat dels districtes de Guarda e Viseu e dos *concelhos* de l'orient del Coïmbra. Aviá la capitala dins la vila de Viseu.
Autras vilas istoricas: Guarda e Pinhel.

* **[[Distrito de Coimbra]]**: Oliveira do Hospital, Tábua.

* **[[Distrito da Guarda]]**: Aguiar da Beira, Almeida, Celorico da Beira, Figueira de Castelo Rodrigo, Fornos de Algodres, Gouveia, Guarda, Manteigas, Meda, Pinhel, Sabugal, Seia, Trancoso.

* **[[Distrito de Viseu]]**: Carregal do Sal, Castro Daire, Mangualde, Moimenta da Beira, Mortágua, Nelas, Oliveira de Frades, Penalva do Castelo, Penedono, Santa Comba Dão, São Pedro do Sul, Sátão, Sernancelhe, Tarouca, Tondela, Vila Nova de Paiva, Viseu, Vouzela.

Per qualques geografs, aquela província, amb la Beira Baixa, la Beira Trasmontana, formavan una unitat geografica màger: la Beira Interiora.

## Actualitat
actualament, lo seu territòri se tròba repartit per las regions Nòrd e Centre, apertenent a la primièra la subregion del Douro (concelhos de Moimenta da Beira, Penedono, Sernancelhe e Tarouca), e a la segonda a la totalitat de las subregions de la Beira Interiora Norte, la Cauna da Beira, lo Dão-Lafõs e tanben una pichona part del Pinhal Interior Norte (per enclausar en lo seu territòri los dos *concelhos* del districte de Coïmbra apertenentes a la Beira Alta)
Beira Baixa

**Beira Bassa** es una anciana província portuguesa, formalament constituida per la reforma administrativa de 1936. Las províncias aguèron pas d’atribucions practicas e desapareguèron del vocabulari administratiu (mai pas del vocabulari quotidian dels portugueses) amb l'intrada en vigor de la Constitucion de 1976. Confrontava al nòrd amb la Beira Alta, al nòrd-oèst amb la Beira Litorala, al sud-oèst amb lo Ribatejo, al sud amb lo Alto Alentejo e amb la provincia de Càceres (Extremadura) e a l'èst tanben amb la provincia de Càceres. Èra formada de 13 municipis, e correspondiá a la totalitat del districte de Castèl Blanc mai un municipi del districte de Coïmbra (Pampilhosa da Ressèga) e un autre del districte de Santarém (Mação): 

* **[[Districte de Castelo Branco]]**: Belmonte, Castelo Branco, Covilhã, Fundão, Idanha-a-Nova, Oleiros, Penamacor, Proença-a-Nova, Sertã, Vila de Rei, Vila Velha de Ródão.

* **[[Districte de Coïmbra]]**: Pampilhosa da Serra.

* **[[Districte de Santarém]]**: Mação.
Tragèdia

**Tragèdia** en tèrmes generals fa referéncia a una òbra literària teatrala que ten una fin desesperada o trista que la diferéncia aital del drama que pòt aver una eissida aürósa.

L'origina culturala de la tragèdia se tròba dins la Grècia antica dins los cants e danças ditirambics en onor del dieu Dionís. Sembla que lo mot venga del grèc (τραγωδία) *tragōidiā* que voldriá dire: lo cant del boc, en fasent benlèu referéncia als vestuari dels actors faches de pèl de cabra.

## La tragèdia grèga
Los principals autors de tragèdias foguèron Sofòcles, Euripides e Esquil. Friedrich Nietzsche analisèt que l'origina de la tragèdia grèga èra en la confrontacion entre la part apolloniana e la dionisiaca de la cultura e antitèsi del racionalisme socratic. Actualament qualques erudits, coma Giorgio Colli en la seuna òbra La naissença de la filosofia, divergisson d'aquela interpretacion.

## Renaissença de la tragèdia pendent los sègles XVI e XVII

L'Umanisme amb son politica de traduccions dels classics grècolatins desvelhèt l'interès per la tragèdia. William Shakespeare aguèt fòrça succès amb una succession d'òbras teatralas d'aquel genre coma:
* Antòni e Cleopatra
* Coriolanus
* Hamlet
* Juli Cesar
* Lo rei Lear
* Macbeth
* Otello
* Romeo e Julieta
* Timon d'Atenes
* Titus Andrònic

Christopher Marlowe, l'autre grand dramaturg del periòde isabelin, escriguèt tanben notablas tragèdias coma:
* Tragèdia del Dr. Faust
* Tamburlaine

De Pedro Calderón de la Barca, Tirso de Molina e Lope de Vega, autors de lenga castelhana mai influents d'aqueles sègles, foguèron tradusidas divèrsas òbras al francés que serviguèron de modèl a Pierre Corneille en òbras coma Lo Cid e *[[Medée]]*, Jean Racine s'inspirèt dirèctament dels autors classics.

## Tragèdia modèrna
En trincant las convencions dictadas per Aristòtel sa Poetica, que la tragèdia, segon el, deu tendre coma protagonista un *grand òme* (un aristocrata o una persona de posicion nauta o importanta), en la literatura modèrna i a la tragèdia en la vida quotidiana coma dins lo cas de l'assag d'Arthur Miller *Tragedy and the Common Man* (Tragèdia e l'Òme Comun) o en la pèça del dramaturg norvegian Henrik Ibsen *Un ostal de monacas*, considerats coma los iniciadors del paradigma tragic contemporanèu. Las òbras teatralas e d'autras formas artisticas actualas testimònian d'aquel cambiament.

## Tragèdia dins lo cinèma
Malgrat la preponderància de la fin urosa o *Happy end*, qualques filmes se son basats en la tragèdia amb grand succès public; per exemple: *[[King Kong]]*, *[[Vertigo]]*, *[[Chinatown]]*, *[[Braveheart]]*, *[[Titanic]]* e *[[Gladiator]]*.

## Referéncias
* Aristòtil, *Poetics*.
* P.W. Buckham, *Theatre of the Greeks*, 1827.
* Justina Gregory (ed.), *A Companion to Greek Tragedy*, 2005.
* August Wilhelm von Schlegel, *Lectures on Dramatic Art and Literature*, 1809. http://www.gutenberg.org/etext/7148
* Xavier Rius Font, *Dionysism and Comedy*, 2008.Granollers, Escola ginebró http://ccat.sas.upenn.edu/bmcr/2000/2000-06-13.html
* J.A. Symonds, *Studies of the Greek Poets*, 1873.
Heinrich Glarean

**Heinrich Glarean** (Mollis, junh 1488 – Freidburg, lo 28 de març de 1563) que ho un umanista e teorician de la musica soís. Qu'ei l'autor d'ua òbra teorica sus la musica titoladalo *Dodecachordon* e estampat a Bâle en 1547. Dens aquesta òbra que perpausè de har passar lo nombre de mòdes deus 8 tradicionaus a 12, en bèth hirnir, enter autes, los mòdes ionian e Aeolian qui son los mòdes aperat uei major e minor. Qu'ei tanben Glarean lo qui bategè los mòdes dab noms grècs (en referéncia au hèit qui hon teorizat durant l'antiquitat grèga).
Vertigo

**Vertigo** es un filme d'Alfred Hitchcock, que combina suspens e sciéncia-ficcion catastrofista, sortiguèt en 1958 amb los protagonistas James Stewart e Kim Novak, qu'interpreta un doble papièr. Lo guidon es basat en lo roman *D'entre las mòrts* de Pierre Boileau e Thomas Narcejac. Lo filme foguèt nomenat a dos Oscars.

## Sinòpsi
L'inspector de San Francisco Scottie Ferguson sofrís de vertige e se vei obligat a se retirar del servici quand un collèga cai d'un bauç pendent que persiguèt un delinquent. Un jorn li telefona lo Gavin Elster, un ancian camarade d'escòla, milionari, que li demanda que espione discretament la seuna esposa Madeleine, que sembla èsser possedida per l'esperit de la seuna anciana, la Carlota Valdés, mòrta cent ans abans. Après l'aver seguida e observada pendent unes jorns, Ferguson descobre los secrets de Madeleine. A comptar d'aquel moment se vei empresonat en una trama de la que pòt pas mai sortir.

## tecnic
* Títol : *Vertigo*
* Realizacion : Alfred Hitchcock
* Scenari : Alec Coppel e Samuel Taylor,  dempuèi lo roman *D'entre les morts* de Pierre Boileau e Thomas Narcejac
* Musica : Bernard Herrmann
* Direccion musicala : Muir Mathieson
* Direccion artistica : Hal Pereira e Henry Bumstead
* Decòrs : Sam Comer e Franck McKelvy
* Vestit : Edith Head
* Maquilhatge : Wally Westmore
* Cofairatge : Nellie Manley
* fotografia : Robert Burks
* Son : Harold Lewis e Winston Leverett
* Montatge : George Tomasini
* Societat de produccion : Paramount Pictures e Alfred J. Hitchcock Productions, Inc.
* Productors : Alfred Hitchcock e Herbert Coleman
* Budgèt : 2 479 000 $
* Format : Negre e blanc / colors (Technicolor) - 1,50:1 - Mono (Westrex Recording System) - 35&nbsp;mm (VistaVision)
* Genre : drama, policièr
* Durada : 2h08
* País : Estats Units
* Datas de sortida :
**États-Unis : lo 9 de mai de 1958
* Tot public

## distribucion
* James Stewart: Inspector John 'Scottie' Ferguson
* Kim Novak: Madeleine Elster / Judy Barton
* Barbara Bel Geddes: Marjorie 'Midge' Wood
* Tom Helmore: Gavin Elster
* Henry Jones: Jutge d'instruccion
* Raymond Bailey: Metge de Scottie
* Ellen Corby: Tenencièra de l'ostalariá McKittrick
* Jean Corbett : la vertadièra Madeleine Elster
* Sarah Taft : la monja
Rafelcofer

**Rafelcofer** ei un municipi valencian dera comarca dera Safor. Es principaus monuments son era glèisa de Sant Antòni e Sant Diego, era casa dera vila e er ermitatge de Sant Miquèu. 

## Istòria

Existissen vestigis de poblament en tèrme dongues de fòrça ancian que destaque entre eth poblat iberic deth Rabat. En tempsi dera romanizacion s'an trobat pèires damb inscripcion latina e fragments de ceramica esporadicament apletadi enes voltes dera hauda dera montanha Rabat e er ermitatge de Sant Miquèu. Rafelcofer Apartenguec ara jurisdiccion deth castèth de Rebollet, posterioraments en Comtat d'Oliva e eth Ducat de Gandia. Ja en sègle XIX e ena prumèra division provinciau, siguec adscrit ena província d'Alacant e ath partit judiciau de Pego, enquiath sòn includiment definitiu ena província de Valéncia en 1847.
Esquil

thumb|right|130px|Esquil
**Esquil** (en grèc ancian: Αἰσχύλος 'Aiskhúlos'; Eleusis, 525 AC - Gela, 456 AC) foguèt un dramaturg grèc. Predecessor de Sofòcles e Euripides, es considerat coma creador de la tragedia grèga.

## Biografia
Esquil nasquèt a Eleusis, en Atica, ont se celebravan los mistèris de Eleusis. Aperteniá a una nòbla e rica familha de proprietaris. Dins sa joventut foguèt testimòni de la fin de la tirania dels Pisistratides a Atenas e foguèt un dels «maratonians»: lutèt en las guèrras contra los persans a la batalha de Maraton (490 aC), a la de Salamina (480 aC) e, gaireben, a la de Platea.

Qualques unas de las seunas òbras, coma *Los persans* (472 aC) o los *La set contra Tebes* (467 aC), son lo resultat de sas experiéncias de guèrra. Foguèt, tanben, testimòni del desvolopament de la democracia atenenca. En *Las suplicants* (490 aC), se pòt detectar la primièra referéncia que se fa al poder del pòble e la representacion de la creacion de l'Areopage, tribunal encargat de jutjar los omicidis. En *Las eumenides* (478 aC) tròba supòrt la reforma d'Efialtes (462 aC), transferiment dels poders politics de l'Aeropage al Conselh dels Cinc Cents.

Viatgèt a Siracusa, Sicília, convidat pel tiran Ieron, que produsiguèt per el *Las femnas d'Ètna*, en onor de la nòva vila de Ètna qu'aquel aviá fondat, e metèt tornarmai en scèna *Los persans*. Après la representacion de *'L'Orestiada* (458 ac) tornèt visitar Sicília, ont moriguèt a Gela (456 aC-455 aC). Aguèt un filh, Eufori, que, coma el, foguèt un poèta tragic.

Malgrat l'importància de la seuna òbra, dins son epitafi Esquil foguèt pas remembrat coma poèta o dramaturg, mas per la seuna valor en la batalha de Maraton:

*Anthologiae Graecae Appendix*, vol. 3, Epigramma sepulcrale 17.

## Òbras conservadas

* *Los Persans*, 472 AC
* *Los setis contra Tebes*, 467 AC 
* *Los suplicants*, 463 AC 
* *L'Orestiada*, 458 AC, trilogia que inclaus: 
** *Agamemnon* 
** *Los coefores* 
** *Los eumenides* 
* *Prometeu encadenat* (autoria en discussion)
Agéncia Espaciala Europèa

L**'Agéncia Espaciala Europèa** (en anglés *European Space Agency*, ESA ; en francés *Agence Spatiale Européenne*, ASE) foguèt creada en l'an 1975. Es una organizacion intergovernamentala consacrada a l'exploracion de l'espaci. Actualament 18 Estats participan al projècte, e lo seu sèti es a París, França. L'agéncia a un personal de 1900 trabalhadors, sens comptar las entrepresas jos contractes, e un budgèt de  èuros (2005).

* La plataforma de lançament de l'ESA es lo Centre espacial de Guaiana a Kourou, Guaiana Francesa, un luòc causit pr'amor de la proximitat amb l'Eqüator, dempuèi ont se pòt accedir pus facilament a las orbitas comercialas. Pendent l'èra d'Ariane 4, l'ESA ganhèt la posicion de cap del mercat, e es actualament lo competitor mai important de la NASA per exploracion de l'espaci.
* Las missions scientificas de l'ESA an una basa a l'ESTEC de Noordwijk, Païses Basses, 
* las missions d'observacion de la Tèrra son a l'ESRIN a Frascati, Itàlia, 
* lo contraròtle de missions (ESOC) es a Darmstadt, Alemanha,
* lo Centre Europèu d'Astronautas (EAC), qu'entrena los futurs astronautas es a Colonha, en Alemanha.
* l'ESAC, lo Centre Europèu d'Astronomia Espaciala, localizat a Villanueva de la Cañada, Madrid, Espanha es lo centre ont se menan a tèrme las operacions scientificas de las missions d'astronomia e planetàrias de l'ESA, en mai de la recompilacion, l'archivatge e la distribucion de las donadas obtengudas per la comunitat scientifica

## Membres

thumb|right|Membres de l'ESA
L'ESA es formada de las organizacions espacialas e autras entitats de 18 païses: 

* Alemanha, 
* Àustria, 
* Belgica, 
* Danemarc, 
* Espanha, 
* Finlàndia, 
* França, 
* Grècia, 
* Païses Basses, 
* Irlanda, 
* Itàlia, 
* Luxemborg, 
* Norvègia, 
* Portugal, 
* Reialme Unit, 
* Suècia,
* Soïssa,
* Chequia.

Se prevei l'arribada d'autres païses que se son jonches recentament a l'Union Europèa.
Plini lo Jove

**Plini lo Jove** (*Caius Plinius Caecilius Secundus*) (Còme, 61 – Nicomedia, 113) foguèt un òme politic e escrivan latin nomenat *Plini lo Jove* per lo distinguir de l'oncle omonim Plini lo Vièlh. Èra filh de Gai Cecili e de Plinia (la sòr de Plini lo Vièlh). Nasquèt probablament a Comum (Còme), en 61 o 62 (se sap qu'èra present a l'erupcion del Vesuvi en 79, que el meteis ditz qu'aviá 18 ans).

## Biografia
Plini nasquèt d'una familha de reng fòrça rica. Lo seu paire moriguèt quand el èra encara pichonet e Plini foguèt adoptat per l'oncle, Plini lo Vièlh, que lo faguèt estudiar a Roma, a l'escòla de Quintilian. Lo sieu nom en seguent las nòrmas republicanas seriá estat Gai Plini Cecilian Segond (*Caius Plinius Caecilianus Secundus*). Educat amb suenh per Plini e per lo seu tutor Vegini Ruf, se consacrèt a las letras e a 14 ans escriguèt una tragedia en grèc. Estudièt l'eloqüència amb Quintilian e Nicetes Sacerdos e aqueriguèt progressivament la reputacion d'un òme intelligent e erudit.

En l'an 79 assistiguèt a l'erupcion del Vesuvi dempuèi lo costat opausat del gòlf de Nàpols, ont perdèt la vida lo seu celèbre parent.

Se consacrèt a l'art oratòria e a 19 ans comencèt de parlar al forum e agiguèt sovent coma avocat a la cort dels cemtumviri. Passèt totes los estadis del *[[cursus honorum]]* jos l'empèri de Domician: tribun militar en Siria, questor, pretor (93) e cònsol (100) an en qué escriguèt un panegiric consacrat a Trajan. Foguèt tanben curador del canal e e de las broas de Tibre.

Probablament, mercé non pas sonque al seu pròpri talent, mas tanben a la fortuna e sas amistats poderosas, la siá carrièra foguèt de las pus brilhantas e arribèt a èsser prefècte del tresaur public de Saturne, es a dire, un dels tresorièrs de l'empèri. A la fin de la seuna vida foguèt governador de Bitinia entre los ans 111 e 113, an que, probablament, moriguèt.

Se maridèt dos còps, la segonda vegada amb Calpurnia la felena de Calpurni Fabat, qu'èra fòrça mai jove qu'el. Amb cap de las seunas doas femnas aguèt pas de filh.

Sa vida es coneguda per las seunas cartas. Èra ric e bastiguèt un temple a Tifernum, e faguèt d'autras contribucions dins de bastissas publicas.
Guadiana

**Guadiana** es un dels flumes mai importants de la Peninsula Iberica. Nais en Espanha din la Meseta sud, sul territòri del municipi de  Villarrubia de los Ojos, província de Ciudad Real. 
Dessepara dins son cors bas Espanha e Portugal, entre la localitat espanhòla d'Ayamonte e la portuguesa de Vila Reala de Santo António. S'escampa puèi dins l'ocean Atlantic, dins lo golf de Cadix.

Son nom vendriá de l'arabi *wadi*, flume, e del latin, *Anas*. Pendent lo periòde de la dominacion romana, partejava las províncias Baetica e Lusitània, e es citat pel cronicaire Plini lo Vièlh dins son *Istòria Naturala*.
Tèrç Estat

﻿Jos lo Regim Ancian, la populacion de França èra devesida en tres òrdres : lo clergat, la noblesa e lo **Tèrç Estat** de còps dich «tresen» (var. «tresau»). Trai son nom de la celebracion dels Estats Generals, que, dins l'assemblada, manten la division en tres òrdres, eretada de l'Edat Mejana.

## Composicion del Tèrç Estat
Tot roturièr non clerc, doncas gaireben tota la populacion del reialme de França, es membre del Tèrç Estat (97% dels franceses). 

Los electors del Tèrç Estat son los caps de familha, « borgeses » e proprietaris agricòlas, òc ben, non nòbles mai qu'an de ben.

Lo cas de las femnas es particular jos lo Regim Ancian. Las veusas e aital las celibatàrias pòdon èsser electrises e elegidas jos cèrtas condicions (mai que mai de riquesa). Son representadas per una mena de representant dins las assembladas. E participan activament a la redaccion de las dolenças, coma las de 1789.

Fins a 1789, lo Tèrç Estat es revoltat contra l'Estat que favoriza la noblesa e lo clergat. D'efièch, los impòstes son fòrça inegalament repartits car es en partida lo Tèrç Estat que los paga. Mas se tròban tanben d'inegalitats dins lo domeni de la justícia.

## Ròtle politic del Tèrç Estat

Lo Tèrç Estat a una existéncia politica dins los Estats Provincials e los Estats Generals. Lo poder reial utiliza longtemps los deputats del Tèrç Estat per far plegar los dos òrdres privilegiats. De mai, de nombrosas grandas ordonanças del sègle XVI resultan dirèctament dels plans del Tèrç Estat: 1561 a Orleans, 1566 a Molins, 1579 a Bles, per exemple. Lo Tèrç Estat es estat longtemps utilizat per la reialtat coma una muralha contra l'«anarquia feudala».

Aquel ròtle legislatiu del Tèrç Estat s'explica facilament : recampa de tecnicans del drech. En 1614, suls 187 deputats del Tèrç Estat, se comptan tres borgeses, dos comerciants e un laurador, mas trenta avocats, cinquanta uèit lòctenent-generals e cinquanta sièis oficièrs de bailatge. En 1789, se compta, suls 578 deputats del Tèrç Estat, gaireben 200 avocats.

Se los Estats Generals son pas amassats entre 1614 e 1789, lo ròtle politic del Tèrç Estat se manten a travèrs dels Estats Provincials e los Estats Particulars. De mai, los membres del Tèrç Estat participan activament als govèrns dempuèi lo reinatge de Loís XIV.

A la velha de la Revolucion, lo doblament del Tèrç Estat a respièch dels Estats Generals de 1614, es a dire que los deputats seràn en nombre parièr que los dos autres òrdres amassats, aurà de consequéncias inesperadas un còp que la noblesa e lo clergat se seràn jonches al Tèrç Estat per formar la nòva «Assemblada Constituenta».
Venkatraman Ramakrishnan

**Venkatraman Ramakrishnan** (n. en 1952) es un bioquimista american nascut en Índia. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 2009.
Thomas A. Steitz

**Thomas Arthur Steitz** (n. en 1940) es un bioquimista american. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 2009.
Ada E. Yonath

**Ada E. Yonath** (n. en 1939) es una bioquimista israeliana. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 2009.
Elizabeth H. Blackburn

**Elizabeth Helen Blackburn** (n. en 1948) es una biologista americano-australiana. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 2009.
Carol W. Greider

**Carolyn Widney "Carol" Greider** (n. en 1961) es una biologista americana. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 2009.
Mar Adriatica

La **mar Adriatica** es una part de la mar Mediterranèa situada entre las còstas de la peninsula Italica, al sud e a l'oèst, e de la peninsula Balcanica, al nòrd e a l'èst, del golf de Venècia fins al canal d'Otrant, que la jonh amb la rèsta de la Mediterranèa, dins l'airal nomenat mar Ioniana.

Los estats banhats per la mar Adriatica son Itàlia, Eslovènia, Croàcia, Bòsnia e Ercegovina, Montenegro e Albania. Los noms que recep dins aqueles diferents païses son *mare Adriatico* (italian), *Jadransko morje* (eslovèn), *Jadransko more* (croat, bosniac e sèrbe; escrit *Јадранско море* dins l'alfabet cirillic) e *Deti Adriatik* (albanés).

Sus la mar Adriatica se tròba divèrses pòrts importants: Rijeka e Split en Croàcia, Koper en Eslovènia e los pòrts italians de Bari, Ancona, Venècia (Mestre) e Trieste (que foguèt la sortida maritima de l'Empèri Austroongrés en Mediterranèa).

* Donadas:
** Superfícia: 160 000 km²
** Prigondor maximala: 1460 m
** Prigondor mejana: 240 

600px|right|Ocean e mars d'Euròpa

## Nòtas e referéncias
Betica

**Betica** (en latin *Baetica*) èra una provincia de l'Empèri Roman e visigoda d'Ispània. Balhèt lo seu nom al riu de Betis (l'actual Guadalquivir).

La capitala èra Hispalis. Correspond mai o mens a l'actuala Andalosia, levat (Linares e Almeria).

Betica foguèt una província senatoriala. Foguèt governada per pretors. Las finanças èran administradas per un questor.

Judiciarament se dividiá en quatre convents juridics:

* *[[Gades]]*
* *[[Corduba]]*
* *[[Astigi]]*
* *[[Hispalis]]*

Aguèt 175 vilas que 9 èran de colònias, 8 de municipalitats, 29 de vilas de drech latin, 6 de vilas liuras, 7 de vilas federadas (aliadas) e 120 d'estipendiàrias (tributàrias). Vespasian balhèt dins totas las vilas lo drech latin.

Se menciona de pòbles coma bastuls, bastetans, turdetans, beturis, turduls, Girisens e Olcades.
Guadalquivir

**Guadalquivir** es un riu de la Peninsula Iberica que nais a *la Cañada de Aguafría*, a 1400&nbsp;m de nautor, a la Sèrra de Cazorla (Jaén). Va per las províncias de Jaén, Còrdoa e Sevilha e desboca a Sanlúcar de Barrameda (Cadis), en un ample estuari partejat amb la província de Huelva.

Los romans lo nomenèron *Betis*, qu'èra lo riu principal de Betica (Andalosia) e la sèrra ont nais tant Guadalquivir coma los seus afluents principals se sona Betica. Es l'unic riu espanhòl navegable, dempuèi Sevilha fins a l'Atlantic. Entre la capitala andalosa e l'estuari s'estend una importanta zòna umida: las marismes de Guadalquivir.
230px|thumb|right|Conca del riu de Guadalquivir

## Donadas
***Conca**: 56 978 km2
***Longor**: 657 km
***Debit mejan**:
**Restanca del Tranco: 18,3 m³/s
**Marmolejo: 68,4 m³/s
**Sevilha: 164,3 m³/s

## Afluents
*En la riba esquèrra:
**Riu Guadiana Menor.
**Riu Guadalbullón, que passa per Jaén.
**Riu Guadajoz.
**Ritz Genil: es lo principal afluent, que li apòrta un debit de 33&nbsp;m³/s que recuèlh las aigas de la Sierra Nevada. Va per la Granada, ont recep lo Darro, e per Loja, Puente Genil e Écija.
**Riu Corbones.
**Riu Guadaira, que passa per Alcalá de Guadaíra e Sevilha.
*En la riba drecha:
**Riu Guadalimar.
**Riu Jándula
**Riu Yeguas.
**Riu Guadalmellato.
**Riu Guadiato.
**Riu Bembézar.
**Riu Viar.
**Rivera de Huelva.
**Riu Guadiamar.
[thumb|220px|right|Lo riu de Guadalquivir al sieu passatge per la vila de [Còrdoa]]

## Regim fluvial

Las creissudas de Guadalquivir an causat de problèmas al cors de l'istòria sustot dins la província de Sevilha, en la plana alluviala. Lo problèma de las inondacions s'es resolgut dins de vilas coma Sevilha o Còrdoa, pas aital dins los pòbles del bas Guadalquivir, coma se poguèt veire los ans 1996 e 1997, amb de grandas inondacions. La creissuda mai fòrta al sègle XX foguèt la de febrièr de 1963 amb un debit de 5300&nbsp;m³/s a Còrdoa e 6700&nbsp;m³/s a Sevilha.
Mário de Sá-Carneiro

**Mário de Sá-Carneiro** (1890-1916) foguèt un escrivan e poèta, un dels màgers exponents del Modernisme en Portugal e un dels pus famoses membres de la nomenada *Generacion d'Orpheu*.