open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dominica

La **Dominica** es una republica pichona (754 km²) dins la mar Cariba.

La siá capitala es Roseau.

Lo gentilici es **dominiqués -a**.
### Istòria
Cristòl Colomb arribèt a la Dominica lo 3 de novembre de 1493, qu'atal foguèt la primièra illa descobèrta al moment de son segond viatge en America. 

Lo nom que lo navigator genovés ne bategèt l'illa (*Dominica*) deriva del nom del jorn de la setmana que foguèt acostada. 

Los vaissèls espanhòls lai arribèron amb frequéncia durant tot lo sègle XVI, mas la resisténcia ferotja dels guerrièrs indigènas caribas menèt Espanha a daissar de caire la quita idèa de colonizar, n'assajar.

En 1627 los britanics capitèron pas tanpauc a s'apoderar de l'illa. 

Pauc après, en 1635, los franceses la reclamèron de contunh e comandèron missionièrs e missions, mas foguèron dins l'impossibilitat de la tenir ocupada per en causa dels resistents caribas e l'abandonèron per sarpar e fugir cap a Sant Vincenç durant lo decènni 1660-1670.

Pendent gaireben un sègle de temps, la Dominica demorèt isolada e arribavan encara maites indigènas caribas qu'après aver daissadas d' autras illas vesinas, se refugiavan a la Dominica per que los europèus (*[[armadas]]*, *[[corsari]]s*, *[[filibustièr]]s* o *[[pirata]]s* e ca... etc) en pertot trevavan e dominavan la region. 

França cediguèt formalament la possession de l'illa al Reialme Unit en 1763, que ne faguèt atal una colònia *de facto* en 1805 quand fin finala un govèrn foguèt establit pels *[[angleses]]*.

La Dominica venguèt independenta del Reialme Unit lo 3 de novembre de 1978.

### Politica
La Dominica es una republica parlamentària.

### Geografia

### Economia
*De veire: [[Economia de la Dominica]].*

### Cultura

### Ligams extèrnes
Portugués

Lo **portugués** (autonim: *português*,  o *língua portuguesa*) es una lenga romanica, apartenent a la familha de las lengas indoeuropèas. Amb la creacion del Reialme de Portugal en 1139 e son expansion cap al sud durant la Reconquèsta, lo portugués ancian se destacèt del galèc ancian a l'entorn del  per formar un diasistèma nomenat galaicoportugés. 

Coma resultat de l'expansion territorial durant lo periòde colonial, la preséncia de lusofòns es fòrça important en tot lo mond, subretot en America e Africa. Inclús dins lo grop iberromanic, lo portugués deriva de divèrses dialèctes del latin vulgar parlat entre lo Reialme de Galícia e lo Comtat de Portugal ―amb mantuns traits fonologics eissit del cèlta galaic.

## Pichòt vocabulari
* Adieu: *Olá*, *Adeus*
* Se vos platz: *Faz favor* / *Por favor*
* Mercé: *Obrigado* (òmes), *Obrigada* (femnas)
* Òc: *Sim*
* Non: *Não*
* Darrièr: *Último* (m), *última* (f)
* Primièr: *Primeiro* (m), *primeira* (f)
* Estrangièr: *Estrangeiro* (m), *estrangeira* (f)
* Union Europèa: *União Européia*
* Occitan(a): *Occitão* (m), *Occitana* (f)
* Peis/Peisses (animal): *Peixe/Peixes* (animal)

## Bibliografia
* 

## Referéncias
Nauru

**Nauru** (prononciat: ; en nauruan: *Naoero*), oficialament la **Republica de Nauru** (en nauruan: *Repubrikin Naoero*), es una pichona illa e un país independent dins l'ocean Pacific. L'Estat a pas de capitala oficiala, emai se Yaren, qu'es lo sèti del parlament, es considerada coma capitala de fach que lo districte acèssa lo Parlament.

Lo gentilici es **nauruan -a**.

Situada a 42 quilomètres al sud de l'equator, l'illa a una superfícia de 21,3 km2 e es formada d'un replanat central pauc enauçat culminant a 71 mètres a Command Ridge enrodat per una estreita plana costièra. Sus aquela plana se concentran los lotjaments e las infrastructuras industrialas, agricòlas, publicas e de transpòrt, l'interior de las tèrras essent majoritariament devolut a l'extracion de la mena de fosfat que constituís la sola riquesa naturala de Nauru. L'illa es distanta de 705 quilomètres de Tarawa-Sud, capitala de Kiribati, dins las illas Gilbert, a l'èst-nòrd-èst. Par sa superfícia, l'illa es considerada coma la pus pichona republica del mond. Sa densitat es la pus enauçada d'Oceania (9en reng mondial) 

### Istòria

### Politica
Nauru es una republica.
### Geografia

### Economia
*De veire: [[Economia de Nauru]]*
### Cultura

### Ligams extèrnes
Breton

Lo **breton** (autonim: *brezhoneg*, ) es una lenga celtica parlada en Bretanha. Es l'unica lenga celtica encara practicada sul continent europèu,  emai apertenga al grop insular.

## Geografia

Lo territòri actual ont la lenga bretona es parlada se situa dins la partida occidentala de la peninsula bretona. Aquel territòri, la Bassa Bretanha (Breizh izel), s'opausa a la Nauta Bretanha, ont se parla un dialècte d'oïl, lo galò.

La frontièra entre breton e dialèctes romanics foguèt movedissa. Aprèp una fasa d'espandiment entre los sègles V e X, lo breton arrestèt pas de recuolar cap a oèst. Es aital que de regions de la toponimia bretona son de lenga romanica a l'ora d'ara.

## Istòria

Lo breton es una lenga celtica de la branca britonica, pròcha del galés e del cornic.

## Ligams extèrnes
* Wikipèdia en breton
* Ofis publik ar brezhoneg (Ofici public del breton)
* Canal de television en breton Brezhoweb
* Bíblia catolica en breton

## Referéncias
Bigòrra

**Bigòrra** qu'ei ua petita region d'Occitània que s'intègra ena grana region istorica de Gasconha e que cobreish ua part deths Pirenèus. Que's pòt considerar tanben coma un gròs parçan que fedèra eths quate petits parçans seguents : eth Naut Ador, eras Baronias Gasconas, Lavedan e eth País de Tarba.

Era sua capitala istorica qu'ei Tarba. Ua auta vila celèbra qu'ei Lorda.

Eth gentilici qu'ei **bigordan -a**.

alt=Mapa topografic d'era Bigòrra|vinheta|Mapa topografic d'era Bigòrra

Zona d’invasion romana, Bigòrra que patí der'oposicion entre eras monarquias francesa e anglesa. Qu’estó eth lòc deras guèrras de religion avant de conéisher era temporada de prosperitat deth sègle XVIII.

Après era Revolucion, Bigòrra, federada dab l'encontrada vesia deras Quate Vaths, qu’estó arreconeguda coma eth departament deths Hauts Pirenèus mercés a Bertran Barèra, deputat deth Terç Estat.

Eth termalisme, er’epòca romantica ed eras aparicions dera Santa Verge a Lorda que balhèn ath país ua orientacion toristica. Era revolucion industriau que’s hesó dab era construccion de centraus idroelectricas mercés ath potenciau plan hòrt qu’arrepresentan eras ressorsas d’aiga. Eths Hauts Pirenèus que horniscón a França òmes e indústrias ath moment deras guèrras francoalemandas e qu’estón ua tèrra d’arcuelh entaths refugiats espanhòus. Tanben ena fin deth sègle XIX, eth radicalisme que mestregè era vita politica de Bigòrra, despartida uei dab eths partits socialista e comunista (mei que mei ena banlèga de Tarba), mès era plaça deths radicaus d'esquèrra que demòra excepcionau, signe d'ua vida politica de tradicion laïca o anticlericala, oposicion principau dab eth departament vesin deths Pirenèus Atlantics.
Ozzy Osbourne

thumb|Ozzy Osbourne (2010)
**John Michael Osbourne** (nascut lo 3 de deceme a Aston, banlega de Birmingham, Reiaume Unit – Birmingham, 22 de julhet de 2025), aperat **Ozzy Osbourne**, èra lo cantaire deu grop de rock Black Sabbath,un deus grops fondators deu dark metal.

En Occitània, una de sas cançons las mai conegudas se ditz *No more tears*, que foguèt un succès rock au debut de l'annada de 1992.
George W. Bush

George Walker Bush (nascut lo 6 de julhet de 1946), filh de George Herbert Walker Bush e de Barbara Pierce, foguèt entre 2001 a 2009 lo 43en president dels Estats Units.

Membre del Partit Republican, foguèt elegit dos còps governador de l'Estat de Tèxas entre 1994 e 1998 puèi entre 1998 e 2000, data ont daissèt son pòst de governador après sa victòria a las eleccions presidencialas. Foguèt elegit per un segond mandat lo 2 de novembre de 2004.

Sa presidéncia foguèt marcada pels atemptats terrorists de l'11 de setembre de 2001, per la politica internacionala dita de « guèrra contre lo terrorisme », per las Guèrras d'Afganistan e d'Irak, per l'adopcion pel Congrès dels Estats Units de l*[[USA Patriot Act]]* e la creacion del departament de la securitat interiora, puèi per la crisi de las subprimas e lo plan Paulson mes en plaça per faire faça a la crisi financièra de 2008 a la fin de son mandat.
Departament de Gers

Lo **departament de Gers**  qu'ei ua division administrativa e electorau le l’estat francés situada en Gasconha (Occitània). Que tien lo son nom de l'arriu deu medish nom. Administrativament qu’ei dens la region d'Occitània.

Lo caplòc qu'ei Aush.

## Etimologia

En occitan qu’existéishen las duas formas *Gers* damb “e” tampada e *Gèrs* damb “è” duberta, segon lo *Dictionnaire du béarnais et du gascon modernes* de Simin Palai. La forma *Gers* amb 'e' tampada qu’ei mei normativa, referenciau e preferible pr’amor qu’arrespècta l'etimologia latina *Ægirtius* ('i' braca latina que dona normauament 'e' tampada en occitan). Las formas *Gerç*/*Gèrç* que respecterén mei l'etimologia latina (-tius deven -ç).

*Gers* tanben en grafia mistralenca.

## Personalitats
* D'Artanhan
* Jean Lannes, marescau d'Empèri
* Jacques Fouroux
* André Daguin
* Pierre Frayssinet
* Renaud Camus
* Michel Cassé
* Jean-Luc Lagardère
* Jean-Claude Sensemat
* Jean Laborde
* Maurice Mességué
* Bertran de Comenge
* Armand Praviel
* Claude Augé
* Jean-François Bladé
* Jean-Charles de Castelbajac, cordurièr
* Th Bouquet,estampaire

## Véser tanben

## Lòcs e monuments

* Arena per la corsa landesa,
* Ancians Chais d'Armanhac,
* La bastida de Bretanha d'Armanhac,
* La Catedrala de Senta Maria d'Aush, Aush,
* La Ganaderia de Buros,
* La Vila galloromana de Seviac,
* La bastida medievala de Montrejau de Gers e lo son musèu,
* La bastida gascona de Forcés,
* La vila d'Eusa,
* La Collegiada de Sent Pèire, L'Arromiu,
* Lo Camin deu Puy : entremiei Leitora e Condòm,
* Lo festival de jazz de Marciac,
* Lo musèu d'Artanhan a Lupiac,
* Lo Pont d'Artiga o de L'Artiga, Bèumont,
* Lo vilatge fortificat de Larressingla,
* Las tèrmas de Barbotan,
* Sites sacrats suus camins deu Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla.

### Ligams intèrnes
* Comunas de Gers
* Ancianas comunas de Gers

### Ligams extèrnes
* Conselh generau de Gers
* Prefectura de Gers
* Comitat Departamental deu Torisme e deus Lésers de Gers
* Cramba de Comèrce e d'Industria de Gers
* Programa Soho Solo Gers
Bascoat

Lo **Bascoat**, lo **País Basco**, tanben lo **País Basc** (*Euskal Herria* en basco), es un país istòric del sud-oèst d'Euròpa de lenga e cultura bascas. Se parteja entre los dos estats de França (part del departament dels Pirenèus Atlantics) e d'Espanha (part de la Comunautat Autonòma Basca e de la Comunautat Forala de Navarra). Lo gentilici es **basco -a** o **basc -a** (o fòrça rarament *bàscol basca*).

## Geografia politica

### Províncias
Lo Bascoat a sèt províncias istoricas o tradicionalas (en basc *lurraldeak*), tres al nòrd e quatre al sud.
a. Dins lo Nòrd (en basco *Iparralde*), partida situada en França, en sus la mapa
* **[[Labord]]** (en basco *Lapurdi*);
* **[[Sola]]** (en basco *Zuberoa*);
* **[[Bassa Navarra]]** (en basco *Nafarroa Beherea*)/
b. Dins lo Sud (en basco *Hegoalde*), partida situada en Espanha:
* **[[Comunautat Forala de Navarra]]** (*Nafarroako Foru Erkidegoa* en basc) en rog sus la carta
* dins la Comunautat Autonòma Basca:
** **[[Biscaia]]** (en basco *Bizkaia*);
** **[[Guipuscoa]]** (en basco *Gipuzkoa*);
** **[[Alaba]]** (en basco *Araba*). 
*** Treviño o Trebiñu es una enclava en Alaba qu'aperten oficialament a la region de Castelha e Leon e a la província de Burgos. Una part de la populacion e dels elegits locals e tanben los movements basquistas considèran qu'es una part del Bascoat, donc demandan son incorporacion a la província d'Alaba.centrat|vinheta|259x259px|Las sèt províncias tradicionalas del Bascoat, amb lors noms bascos
### Vilas principalas

## Lenga
La lenga basca (autonim: euskara [aguts̺ˈkaɾa]) es una lenga paleoeuropèa parlada al País Basc, valent a dire dins de zònas geograficas situadas al nòrd d'Espanha (País basc espanhòl Hegoalde: region de Navarra e region autonòma Comunautat de País Basc) e dins l'extrèm sud-oèst de França (Iparralde, País Basc francés, dins lo departament de Pirenèus Atlantics).

Lo basc es una lenga ergativa-absolutiva e en aquò diferís de totas las lengas indoeuropèas, qu'an un alinhament nominatiu-acusatiu. La sola lenga amb la quala lo basc a una parentat establida es la lenga aquitana atudada. Los glottologues, pel mejan de la tecnica dicha de reconstruccion intèrna, an temptat de reconstituïr una lenga proto-basca, pasmens, puèi que las donadas actualament en possession an pas encara permés de descobrir l'origina d'aquelas lengas, lor grop lingüistic familial es considerat coma isolat e sens ligam amb cap d'autre grop lingüistic.

Lo lexic basc es compausat majoritàriament de mots d'origina desconeguda, mas tanben de manlèus de sos vesins: compòrta de mots derivats del latin, de l'espanhòl e del gascon.

## Nòtas e referéncias
Departament de Gironda

**Gironda** (, locaument ; en francés: ) es un departament de França que sa màger part es en Occitania, en Gasconha. Hèi partida de la region administrativa de  e de la region istorica de Gasconha (e de Guiana, a l'encòp).

Creat lo 4 de març de 1790, portèt de 1793 a 1795 lo nom de **Bec d'Ambés**.

thumb|right|250px|Mapa de Gironda, vilas e rotas

## Zonacion
La Gironda se devesís en quate grandas zònas :
# La Gironda bordalesa, ont la viticultura es majoritària. Compren lo Medoc ribeiron, l'Entre Duas Mars occidentau, lo Libornés viticòla, lo Blaiés viticòla, las Gravas.
# La Gironda landesa, cubèrta per lo pinhadar. Compren lo Medoc landescòt, lo Bacin d'Arcaishon, las Lanas bordalesas, la Hauta Lana girondina e lo País de Cernés.
# Lo Vasadés, damb un paisatge dominat per los prats (eslevatge), damb camps de blat d'Espanha e bòscs. Compren lo Vasadés a pròpiament parlar (entre Ciron e Garona), e i pòden ajotar l'Entre Duas Mars orientau.
# Lo País gabai, damb lanas e grands bòis. S'agís dau Vitrasés, dau nòrd dau Libornés.

## Aglomeracion bordalesa
Lo caplòc n'es Bordèu. L'aglomeracion bordalesa compta autorn de 700 000 abitants, dont mèi de 200 000 dens la comuna de Bordèu. Compren Bordèu, Merinhac (2da vila de Gironda per la populacion), Pessac (3ma), Talença (4ma), Vilanava d'Ornon, Bègla, Gradinhan, lo Halhan, lo Boscat, Aisinas, Brujas, Larmont, Cenon, Hloirac...

## Sosprefecturas
Las sosprefecturas son:
# Arcaishon (cantons d'Arcaishon, la Tèsta, Belin-Beliet e Audenja),
# Blaia (cantons de Blaia, Borg, St Andrés de Cubzac, St Cièrs de Gironda, St Savin),
# Bordèu (cantons de Bordèu, Merinhac, lo Boscat, Pessac, Talença, Gradinhan, Vilanava d'Ornon, Bègla, la Brèda, Blancafòrt, Larmont, Cenon, Hloirac, lo Carbon Blanc e Creon),
# l'Esparra (cantons de l'Esparra, Semevian (Sent Vevian), Paulhac, Castèthnau, St Laurent de Medòc),
# Lengon (cantons de Lengon, Podensac, St Sefrian, Vasats, Vilandraut, Granhòus, Capsius, la Rèula, St Macari, Cadilhac, Sauvatèrra, Targon, Montsegur e Pelagrua),
# Liborna (cantons de Liborna, Castilhon, Fronsac, Lussac, Guistras, Cotràs, Pujòls, Sta Fe la Granda e Brana).

## Ribèiras e rius
La Gironda es bordada a l'oèst per l'ocean Atlantic.

Las ribèiras principalas dau departament son la Garona (afluents principaus : Dròt, Siron) e la Dordonha (afluent principau : Eila), que se rejunhen per formar l'estuari de la Gironda. Ad aquò fau ajotar l'Èira que desboca dens lo Bacin d'Arcaishon.

## Lengas

### Òc
* Gascon maritime
** Nòrd-Medoquin
** Gascon semi-negue deu Paulhaqués
** Sud-Medoquin (dont gascon deu Nòrd-Bassin, de la banlèga oèst de Bordèu, de las Lanas de Bordèu)
** Parlar deu País de Bug
** Parlar negue
** Bordalés urban e orientau (Creonés)
** Cubzagués

* Gascon orientau
** Vasadés
** Parlars ribeirins o garonés (entre Cadilhac e Marmanda)
** Parlar de Benauja e deu nòrd de l'Entre Duas Mars
** Parlars marginaus de  l'Entre Duas Mars (Pelagrua)
** Libornés

* Lengadocian

* Lemosin

### Oïl
* Granda Gavacheria (Blaiés)
* Petita Gavacheria de l'Enter Duas Mars

## Ligams extèrnes
* ''Gironde occitane'', mòstra deus archius departamentaus
Lanas (departament)

thumb|250px|Mapa de las Lanas

Las **Lanas** () que son un departament de França, situat en Occitània, dens la region administrativa de  e la region istorica de Gasconha. Aqueth departament que repren lo nom de la sosregion de las Lanas de Gasconha mes non correspon pas exactament dab era. Qu'ei bordat a l'oèst per l'ocean Atlantic .

Lo caplòc qu'ei lo Mont de Marsan.

## Referéncias
Departament d'Òut e Garona

Lo **departament d'Òut e Garona** (o *Òlt e Garona*, fòrma roergassa) es una division administrativa de l'estat francés complètament situada en Occitània. Fa partida de la region administrativa de Novèla Aquitània. Se partaja entre las regions istoricas d'Agenés (al nòrd de Garona&nbsp;; Agenés essent una part de Guiana) e de Gasconha (al sud de Garona).

Lo capluèc es Agen. Las sos-prefecturas son Marmanda, Vilanuèva e Nerac.
## Còdes
En 1792, Òut e Garona reçaup lo numèro postau **45** que gardarà fins au bot dau sègle XIX.
En 1928, reçaup las letras **JV**, JX e JY coma còde per las immatriculacions de veïculs, mas sola JV serà utilizada. 
En 1943, l’SNS (vengut INSEE en 1946) impausa lo còde geografic qu’atribuís lo **47** au departament. Aquela valor es represa en 1950 subre los veïculs e en 1964 per la Pòsta.
Au nivèu internacionau, lo departament a lo còde ISO 3166-2 **FR-47** e lo còde NUTS-3:2016 **FRI14**.

## Istòria

Lo departament d’Òut e Garona se creèt lo 4 de març de 1790, amb 9 districtes e 72 cantons, a partir de la màger part de l’Agenés.

En 1791, lo capluèc se fixèt definitivament a Agen (Tonens e Gulhon, mai centrals, èran candidats tanben).

Lo 21 de novembre de 1808, la creacion del departament de Tarn e Garona li faguèt pèrdre tres cantons (Montagut de Carcin, Autvilar e Valença).

En 2003, lo Conselh general adoptèt un escut oficial fach de las armas dels quatre capluècs d'arrondiment.

A la creacion de las regions, foguèt inclús dins Aquitània. En 2015 passèt dins la region granda de Novèla Aquitània.
### Eraudica

Blason_département_fr_Lot-et-Garonne2.svg|Escut oficiau deu departament
Blason_ville_fr_Agen_(Lot-et-Garonne).svg|Escut d'Agen.
Blason_ville_fr_Casteljaloux_(Lot-et-Garonne).svg|Escut de Castèlgelós, caplòc de districte.
Blason_Duras_47.svg|Escut de Duràs
Aiguillon.svg|Escut de Gulhon, candidata al caplòc en 1790.
Blason_Lauzun_47.svg|Escut de Lausun, caplòc de districte.
Blason_ville_fr_Marmande_(LotGaronne).svg|Escut de Marmanda, caplòc de districte puei d'arrondiment.
Blason_ville_fr_Monflanquin_(Lot-et-Garonne).svg|Escut de Montflanquin, caplòc de districte.
Blason_ville_fr_Nerac_(LotGaronne).svg|Escut de Nerac, caplòc de districte puei d'arrondiment.
Blason_ville_fr_Tonneins_(Lot-et-Garonne).svg|Escut de Tonens, caplòc de districte.
Blason_fr_Tonneins-Dessous_(Tonneins,_Lot-et-Garonne).svg|Escut de Tonens Devath o Tonens Grand
Blason_fr_Tonneins-Dessus_(Tonneins,_Lot-et-Garonne).svg|Escut de Tonens Dessús o Tonens Petit
Blason_ville_fr_Valence_(Tarn-et-Garonne).svg|Escut de Valença, caplòc de districte.
Blason_ville_fr_Vianne_(Lot-et-Garonne).svg|Escut de Viana
Blason_ville_fr_Villeneuve-sur-Lot_(Lot-et-Garonne).svg|Escut de Vilanèva, caplòc de districte puei d'arrondiment.


## Referéncias


## Tanben veire
* Arrondiments d'Òut e Garona
* Districtes d'Òut e Garona
* Cantons d'Òut e Garona
* Comunas d'Òut e Garona
* Agropaments de comunas d'Òut e Garona
Pirenèus Atlantics

Eths **Pirenèus Atlantics** (64) que son un departament de França. Ua partida deth departament qu’ei en Occitània (Biarn e Baish Ador) e er’auta partida qu’ei eth Bascoat nòrd. En ,  de  abitants vivèvan dens era partida occitana.

## Istòria
Tot eth territòri qu'èra dens era Gasconha istorica.

Eth  departament nomat iniciaument "Pirenèus Baishs" que'u creèn ara Revolucion Francesa, eth 4 març de 1790 en aplicacion dera lei deth 22 de deceme de 1789, en ajónher Bearn, eras tres províncias bascas (Labord, Baisha Navarra e Sola) e quauques comunas lanesas.

Òm pòt notar era preséncia de duas enclavadas deths Nauts Pirenèus qu'amassan cinc comunas ar èst deth departament.

En 1857 qu’annexèn Sent Esperit a Baiona e au departament.

Eths Baishs Pirenèus que prenón eth nom de *Pirenèus Atlantics* eth 10 d'octobre de 1969.

## Era geografia

Eth departament deths Pirenèus Atlantics que hè partida dera region de . Qu'ei ara termièra deths departaments deras Lanas, de Gers e deths Nauts Pirenèus, tant coma d'Espanha. Qu'ei bordat ar oèst per eth golf de Gasconha.

## Eth [[clima]]

Eths Pirenèus Atlantics que coneishen ua variacion d'altitud de près de 3000 mètres entre eth punt mei baish e eth mei haut.
Non i a donc pas un sol clima. Era temperatura mejana deth departament que s'abaisha desempuish eras planuras dinc aths soms, on pòt nevar en tota sason.

Era temperatura dita normau qu'ei era deras planuras : qu'ei pro doça. Eth clima qu'a un sarròt de caracteristicas (egalitat deras temperaturas, doçor, mantuas plojas). 

Era beutat deth cèu sustot en abòr, qu'ei hòrta ens Pirenèus Atlantics, coma ac ditz era cançon "Bèth Cèu de Pau".

## Era demografia

Non sembla pas i aver nat nom particular tà aperar eths poblants deths Pirenèus Atlantics. Eths Occitans que pòblan Biarn e lo Baish Ador mentre qu'eths Bascos pòblan eth Bascoat. Desempuish era Revolucion e era creacion deth departament, tots que partatjan eth medish departament. Mès de 1790 a 1969, eths abitants qu'estón enqüèra aperats eths Baish-Pirenencs.

## Eras lengas

* Er occitan (gascon) que's parla dens la zona orientau deth departament, en Biarn, e tanben en parçan deth Baish Ador (Baiona, Biàrritz, Anglet).  Qu'ei ensenhat dès era mairau enas escòlas Calandretas.
* Eth basco (*euskara* en basco) qu'ei parlat enas vilas e vilatges deth País Basco, ena part occidentau deth departament (e tanben, mès recentament, en parçan deth Baish Ador pr'amor der'immigracion vienent deu País Basco). Era senhalizacion estradèra qu'ei bilingüa, e eth basco qu'ei ensenhat ens collègis, eths licèus e eras Ikastolak. 
* Eth francés qu'ei era lenga oficiau, coma ena rèsta deth territòri francés.

## Era gastronomia
Biarn, eth Baish Ador e eth País Basco que presentan totas eras especialitats gastronomicas deth sud-oèst.

## Véder tanben
* arrondiments deths Pirenèus Atlantics
* cantons deths Pirenèus Atlantics
* comunas deths Pirenèus Atlantics
* agropaments de comunas deths Pirenèus Atlantics

## Ligams

## Referéncias
Sent Iriès

**Sent Iriès** o *Sent Irièg*  (*Saint-Yrieix-la-Perche* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

Sos abitants s'apelan los sent-iriès.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
L'ancian nom era *Attanum*, [latinizacion] de 700. Las fòrmas ancianas son *Sancto Aredio*, a l'epòca merovingiana, *Sancti Aredii* en 1251. La prononciacion es [sɛ̃t i'ɾjɛj] . 
Lo nom de la vila s'explica per *Aredius* (en latin), fondator e abat dau monastier . 
Lo determinant usitat en francés ven dau latin *pertica*, « gita, giton, cepa, raijaiòt », explicat per un bòsc d'aubres jòunes . 
Lo nom ancian s'explica per un nom gallic d'òme *Atto*, emb lo sufixe latin *-anum* , o segon Xavier Delamarre, per un etime *Attānon*, la propietat d*'*Attānos* (*Attanius* atestat) . 
La *Tour du Plô* (en francés), au centre vila, es lo nom d'una anciana plaça, en occitan *plan*, dau latin *planum*, qu'a lo sens de plaça de vila o de « plateu », en montanha .  

## Istòria
La vila èra la *villa* d'Attanum dins l'Antiquitat. Sant Arèdi d'Atan (*Arèdi* es una fòrma mieja-sabenta e **Atan* es una fòrma bastida artificialament, non pas per lo segle VI, probablament, **Atano*, mas per l'epòca occitana), apelat de costuma Sant Iriès o Iriès de Lemosin, en latin *Aredius* (nascut c. 511 a Lemòtges - mort lo 25 d'aost de 591 a Attanum, la futura vila de Sent Iriès) fuguèt un religiós lemosin deu segle VI que contribuèt a evangelizar son país natau.

## Administracion

### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits :
* Prononciacion : *Ch*- ; *g*-,* j*-

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna
* Arèdi d'Atan
* Bertrand Venteau, sindicalista agricòla

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Solenhac

**Solenhac** (*Solignac* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

Sos abitants s'apelan los solenhauds.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *ager Solemniacensis, rus Solemniacum* en 630 [segon Dauzat e Rostaing, en 855-858 ], *Solemniacum* en 630, *Solemniacum* en 631, *Sollempniacensi* en 1068. La prononciacion es [sulɛ'ɲa] .
*Solenhac* ven dau nom latin d'òme *Solemnius*, emb lo sufixe *-acum* .

## Istòria

De 1818 a 1872, Solenhac e Lo Vijan formavan una sola comuna.

## Administracion

### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits :
* Prononciacion : *Ch*- ; *g*-,* j*-

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luecs e monuments
* Abadiá de Solenhac

Image: Solignac - Eglise abbatiale - Extérieur avec façade occidentale.JPG|Tor-pòrge e costat nòrd de l'abadiá.
Image: Solignac - Abbatiale - Façade Nord et porte latérale.JPG|Façada laterala Nòrd e entrada dins lo braç Nòrd dau crosier.
Image: Solignac - Eglise abbatiale - Porte du bras Nord du transept.JPG|Pòrta dau braç Nòrd dau crosier.
Image: Solignac - Eglise abbatiale - Choeur et bras Sud du transept.JPG|Chabeç e braç Sud dau crosier.
Image: Solignac - Eglise abbatiale - Nef -1.JPG|Nau sus fila de copolas.
Image: Solignac - Eglise abbatiale - Croisée du transept et choeur.JPG|Crosada dau crosier.
Image: Solignac - Eglise abbatiale - Choeur.JPG|Cuer.
Image: Solignac - Eglise abbatiale - Stalles du 15e siècle -1.JPG|Forma dau XVen segle.
Image:Château de la Borie.jpg|Lo chasteu de la Bòria.
Image: Pont rompu - Côté amont -1.JPG|Pont Romput vut de l'amont.
Image: Solignac - Pont roman - Ensemble.JPG|Pont roman.
Image: BiachebSolignac 11072015 01.jpg|Vielh pont de Solenhac vut dempuei la berja costat vila.


## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Lo Vijan

**Lo Vijan** [lu viʒɛ̃m] (*Le Vigen* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Vico* en 1071, *Gaufridus de Vijano* en 1116, *Viga* en 1176-1193, *capellanie Vicani* en 1195, *Vicanum*, *Vicano* au segle XIII. La prononciacion es [lu vi'dzɔ] .
Segon Dauzat e Rostaing, lo nom representa benleu lo latin *vicanum*, derivat de *vicus* . 
Segon Negre, lo nom representa lo nòrd-occitan *vijan*, « plaça publica » que a degut aver lo mesme sens que *vigan*, « vilatge, barri ».
Segon Ives Lavalada, *Lo Vijan* ven dau latin *vicanum (forum)*, « plaça de vilatge », dau latin *vicus*, « grope d'abitacions, vilatge » .

## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits :
* Prononciacion : *Ch*- ; *g*-,* j*-

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Cosés

**Cosés** (*Couzeix* en francés) apelada maitot "Lo pitit Limòtges", es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

Sos abitants s'apelan los Coseinauds.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Coseis*, *Cozei*, *Cosai* en 1097, *Coseium* en 1212, *Cozeio* en 1228, *Cosei* au segle XIII, *Couzeils* en 1433, *Cozez* en 1439, etc. La prononciacion es [ku'zej]                                                               .
Segon Dauzat e Rostaing, *Cosés* ven dau latin *cos*, *cotis*, « pèira », emb lo sufixe *-arium*; designa un luec peirós . 
Negre evòca un equivalent occitan de *courza(r)*, nom vengut dau gallic, « grafuelh », dont la finala *-ar* seriá passada a *-ier*, etc  . Aberrant. 
Segon Marcel Villoutreix, *Cosés* ven d'un nom latin d'òme *Cotius*, emb lo sufixe *-ensem* .
Segon Ives Lavalada, *Cosés* ven benleu dau nom gallic d'òme *Cottius*, emb lo sufixe *-esc* o *-ensis*. Cosés fuguet chafrat *lo pitit Limòtges* per lo premier còp en 1245 .

## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits :
* Prononciacion : *Ch*- ; *g*-,* j*-

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes

* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Isla (Nauta Vinhana)

**Isla** (*Isle* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

Sos abitants s'apelan los islauds.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *apud villam que Insula dicitur* vers 1181, *Insula*, a la fin dau segle XII e a la fin dau segle XV. La prononciacion es ['i:lɔ] .
*Isla* ven de l'occitan *isla*, dau latin *insula*, motivat segon Marcel Villoutreix e Ives Lavalada, per la preséncia d'un ga sus Viena, dich *de las Ylas*. Aquelas islas facilitavan lo passatge, en servant de relais . Sus la mapa, l'òm vei enquera de las islas dins l'aiga a l'entorn de la vila.

## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits :
* Prononciacion : *Ch*- ; *g*-,* j*-

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Lu Palaiç

**Lu Palaiç** (o *Lu Palais*) (*Le Palais-sur-Vienne* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

Sos abitants s'apelan los palais o los palaiç.

## Geografia

 

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Palatio* en 506, *Palaiç, Palaizo* en 1010, *de Palacio* en 1239, 1253, *Palacio* en 1302, *Palatium* vers 1315. La prononciacion es [ly pa'laj]. Lo nom ancian èra *Jocundiac* [sic, lo nom fuguet jamai entau, quò's una faussa reconstruccion] : *Jocundiaco palatio* en 793, *Jocundiacum* en 832, dau nom latin d'òme *Jucundius* .
Segon Dauzat e Rostaing, *Lu Palaiç* ven dau latin *palatium*, « palais », generalament d'epòca merovingiana o carolingiana . 
Segon Negre, *Lu Palaiç* ven dau latin *palatium*, « luec defendut per una encencha de paus »; l'article es posterior .  
Segon Ives Lavalada, *Lu Palaiç* ven dau latin *palatium*, « palais, encencha de paus » .
NB. Au segle VIII o IX, l'evolucion regulara de *Jucundiacum* seriá **Jogonjago*, un nom susceptible de provocar una dissimilacion, o **Jogonhago*. Quò fai que òm pòt pas reconstituïr lo nom emb una certitud rasonabla.

## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits :
* Prononciacion : *Ch*- ; *g*-,* j*-

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Intercomunalitat

## Embessonatges
Lu Palaiç es embessonat amb la ciutat de Sant Joan de les Abadesses, en Catalonha.

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Aurèlh

**Aurèlh** (*Aureil* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

## Geografia

 

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Aurelium* en 1071, *Aurel* en 1090, *Aureil* vers 1100 e vers 1214, *Aurelio* en 1105. La prononciacion es ['oɾɛ] .
*Aurèlh* ven dau nom latin d'òme *Aurelius*. Segon Dauzat, *fundus* o *villa* son josentenduts ..

## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luecs e monuments
*L'egleisa Sent Gauchier

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits : lo [lu], la [lɔ], los [luː], las [la]
* Prononciacion : *Ch* /ʧ/ en posicion interna e /ʃ/ en posicion iniciala.

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes

* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Festiac

**Festiac** (*Feytiat* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

Sos abitants s'apelan los festiacauds  (festigauds ?).

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *in parrofia de Festiac* en 1140, vers 1150, en 1190-1220, *Festiach* au segle XII, *Festiac*, *de Festiaco*, *Feytiac*, *Festiacum* au segle XIII. La prononciacion es ['fejtja] .
Segon Dauzat, Marcel Villoutreix, Ives Lavalada, *Festiac* s'explica per lo nom latin d'òme *Festius* e lo sufixe *-acum* .
De deguna maniera, *Festiacum* pòt pas menar a *Festiac*, son resultat regular seriá **Fessac*. Ernèst Negre a au mens l'intelligéncia de respondre pas. Chau trobar una autra solucion.

## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits :
* Prononciacion : *Ch*- ; *g*-,* j*-

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Panasòu

**Panasòu** (*Panazol* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Panazols* au segle XII, *Panazol* vers 1165. La prononciacion es [pana'zo] .
Dauzat e Rostaing, Negre disen ren. Marcel Villoutreix e Ives Lavalada temptan un preindoeuropèu **pan*, varianta de **pal-*, nautura rochosa, emb un doble sufixe *ate-olum*. 
Panasòu seriá **palatiolum*, lo diminutiu de **palatium*, « palais » (suf. *-olum* de sens diminutiu). S’agís non pas d’un « pitit palais », mes d’un diminutiu d'un nom pròpi [lo nom de la comuna vesina, Lu Palaiç], entau coma an déjà percebut J.P. Chambon (*Le nom de lieu* Panazol *et son contexte*, 1999) e Heinz-Jürgen Wolff (), au contrari de çò que sembla pensar Jean-François Boyer , en efiech lo rei Pepin 1er d'Aquitània emetet a la fin de l'annada 837 un diplòma dempuèi un luec nommat *Palaciolo*, çò que pòt far dobtar. **Palasòl* passa aisat a **Panasòl* : eschamnhes frequents entre *l* e *n*, cf. *Lincoln* > Nicòla (aicí es una dissimilacion coma escriu H.J. Wolff ). Aquela mudason es anteriora au sègle XII, data de las prumieras mencions : **Palazol* es jamai atestat.

## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits :
* Prononciacion : *Ch*- ; *g*-,* j*-

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna
* Andrieu Dexet, dich Panazô

## Intercomunalitat

## Embessonatges

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes
* Collectiu lemosin Arri

## Nòtas e referéncias
Sent Just (Lemosin)

**Sent Just (dau Martèu)** (*Saint-Just-le-Martel* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

Sos abitants s'apelan los Sent-justauds.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Una fòrma anciana es *Sanctus Justus* vers 1315. La prononciacion es [sɛ̃ dʒy:] .
Segon Dauzat e Rostaing, queu Sent Just seriá un evesque de Lion au sègle IV. Segon Ives Lavalada, es un ermita lemosin dau segle IV. *Martel* fuguet apondut en 1919 : lo marteu lançat per lo sent per identificar, segon la tradicion, lo luec de sa sepultura , mes lo site Nominis parla pas d'aqueu sent.
Segon Marcel Villoutreix, i aviá la costuma de lançar un marteu per chausir la plaça de l’autar. Lo marteu fuguet lançat per lo sent ? .

## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luecs e monuments
## Personalitats liadas a la comuna
## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Auloron

**Auloron** (e **Senta Maria**) qu'ei ua comuna situada en Bearn, en eth departament deths Pirenèus Atlantics e ena region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La forma antiga èra *Oloron*, mes a trucas de prononciar *a Oloron* [aːwluˈrũ], lo nom de la comuna qu’ei deviengut Auloron.

File:Panèl_Auloron_e_Senta_Maria_1.jpg
File:Panèl Auloron e Senta Maria2.jpg
File:Panèl_Auloron_e_Senta_Maria_3.jpg


Era prononciacion qu'ei [awlu'run] o [ulu'run]. Eras fòrmas ancianas que son *Ilur...* (bòrna milliara deth Sompòrt), *Iluro*/*Ilurona* (sègle IV, Itinerari d'Antonin), *Civitas Luronensium : Elarona* (Noticia provinciarum), *Civitas Elloronensium : Elinia* (Noticia provinciarum), *Oloro Civitas* en 506 (Concili d'Agde), *Ecclesia Eloronensis*, en 573 (Sinòde de París), *Ecclesia Eloronensium*, en 585 (Sinòde de Macon), *Loron* en 1009 (Cartulari de Sent Sever), *Elloreus* (inscripcion de Moissac), *Episcopus Elorensis* en 1078 (Reg. deth Papa Gregòri VII), *Holorna*, cap a 1080 (Cartulari de Morlans), *Eleron* ath sègle XIau (Cartulari de Bigòrra), *Oleron* en 1208 (C. de Barcelona, in Marca), *Olero* en 1212 (Sinòde de La Vaur), *Pagus Oloronensis* en 1235 (Reform. de Bearn), *Oloron* en 1271 (notaris d'Auloron), *Oleiron* en 1286 (Reg. de Bordèu, in Marca), *Olaro* ath sègle XIIIau (Canso de la Crosada), *Oloronium* en 1290 (C. de Bearn), *Oloroo* en 1343 (notaris de Pardias), *Oron* (Froissart), *Lo Loron* en 1442 (Contractes de Carressa, *Oleron* (mapa de Cassini, ara fin deth sègla XVIIIau), *Oloron-Sainte-Marie* despuish eth 18 de mai de 1858 .

Gerhard Rohlfs, citat per Grosclaude, qu'explica *Auloron* per eth nom deth diu *Iluro*  .

Dauzat qu'explica *Auloron* per un derivat de l'ibèr *ili*, « vila » . 

Segon Miquèu Grosclaude, la prumèra partida deth nom qu'ei *ili* (vienut *iri* en basco actuau), nom comun ath basco e ath ibèr. Era segonda partida qu'ei *luro* (cf. basco actuau *lur*, « tèrra »). *Luro*, derivat de *lur*, qu'a pres en Sola eth sens de « tèrra baisha dens ua prada », segon J.B. Orpustan. *Iluro* qu'ei sus un autar votiu trobat en Hauta Garona; aquò que poderé justificar un teonime, mès, justament, qu'ei benlhèu eth nom dera vila qui pòt explicar eth nom deth diu .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Eraldica

Imatge:Blason Oloron-Sainte-Marie.svg‎|Escut d'Auloron
Imatge:Auloron5.svg|Escut d'Auloron 2
Imatge:Auloron4.svg|Escut d'Auloron 3


## Ligams extèrnes
* Auloron

## Nòtas e referéncias
Lengon

**Lengon** (*Langon* en francés) es una comuna vasadesa situada dens lo departament de Gironda e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Petit centre urban dinamic a 45 quilomètres au sud-èst de Bordèu, son economia, autes còps centrada sus la viticultura (vitatges de Gravas e Sautèrnas), lo pin e lo tabac, es anuit meitot axada saus servicis. La viticultura i damòra egau una activitat centrau.

Lengon es una vila de rugbi, que lo club locau, l'Estadi Lengonés, i es un simbèu daus hòrts de l'identitat locau. 
En era-medissa, Lengon n'es pas una vila damb un fòrt potenciau istoric e toristic. Pòdem sonque trobar un ostau medievau, mèi un tablèu de mèste dens la glèisa de St Gervasi. Los dus auts lòcs de culte èran la glèisa de Nòsta Dama deu Borg (en roinas), e la capèra de l'ancian espitau (adara sala deu conselh municipau). Egau, a l'entorn de Lengon (en Lengonés), existissen fòrt monuments istorics : sus la riba gausha, lo castèth de Mala a Prenhac, la glèisa barròca de Prenhac, los castèths de Ròcatalhada, Hargas de Lengon, Budòs, St Cric e Navalhan, l'abadia deu Rivet a Auròs, los castèths deu Sauternés; sus la riba dreta, la basilica de Verdelais, lo gisament d'ustras de Sta Crotz, la ciutat medievala de Sent Macari...

Es egau a Lengon, vila on l'occitan s'ensenha en collègi, licèu e cors per adultes, que s'es tingut lo Forum de las Lengas de França.

## Geografia

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Alingonis portum*, en latin, au sègle V, *Lango*, *Lingo*, *Lingonia*, *Lingonium*, en latin, aus sègles XI a XIII, *Lingo (F. de ~)*, en latin, en 1174, *Lingone (Vitalis de ~)*, en latin, en 1174, *Lengonio (in districtu de ~)*, en latin, en 1273, *Langun, terre et tenementa de ~)*, en occitan, en 1274, *Lingonio (de ~)*, en latin, en 1279, *Lyngonium*, en latin, en 1282, *Lengonium*, en latin, en 1283, *Lingonio (de ~)*, en latin, en 1289, *Lingonium (villa de ~)*, en latin, en 1307-1317, *Lingenium*, en latin, en 1307-1317, *Lyngonium*, en latin, en 1307-1317, *Langon in terra Vasatensi*, en occitan, en 1307-1317 . Segon Dauzat, *Lengon* ven d'un nom gallés d'òme, *Lingo*, de sens etnic , segon Jacques Astor, citat per B. Boyrie-Fénié, d'un nom d'òme *Aling*, d'una arrigada gallesa. 
Bénédicte Boyrie-Fénié prepausa un nom gallés **Aling-* : **Alingone(m)* dona **Alengon(e)*, e per aferèsi (l'iniciala es confonduda dab la preposicion *a*), **(A) Lengon* . Xavier Delamarre, en partent de la fòrma deu sègle V, postula un *lingū*, « maine de *Lingos », e **Lingos* seré un diu, assortit deu sufixe *-on* .

## Istòria

## Administracion

* Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra caplòc deu canton de Lengon; es adara burèu centralizator deu canton deu Sud Gironda.

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas de Gironda

## Ligams extèrnes

## Nòtas
L'Esparra

**L'Esparra** (*Lesparre-Médoc* en francés) es una comuna medoquina de Guiana, lingüisticament gascona, administrada pr'au departament de Gironda de la region de Noèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia
L'Esparra se tròba sus l'anciana Levada, au crotzament entre Leda, Medòc viticòla e Medòc landescòt (autament dit Lanas de Gasconha).

## Istòria
An retrobat de las traças d'aucupacion neolitica dens la comuna, notadament au lòc d'Uish. Mèi tard, pendent l'Antiquitat, quòra plusiors braç de l'estuari vinèvan dincas a çò qu'es adara au mitan de la peninsula, un pòrt estut creat, en un endreit nomat *Metilium*, e una via de comunicacion menent dinc a Bordèu, *la Levada*, estut traçada. A l'epòca de Carlesmanhe, disen qu'un permèir casterar estut bastit, per se botar a l'abric de las atacas daus Normands. La *Tor d'Aunor* domina la fortaressa dita *l'Aunor de l'Esparra*.

Pendent l'epòca anglogascona, l'Esparra vengut un centre politic, militar e comerçant, amèi una etapa sus la via de Sent Jacme. Au XII° siègle, trobèvan a l'Esparra un segrat destinat aus *sent-jaqués* e un espitau dedicat a sent Leunard, tanben a destinacion daus pelegrins. En 1239, quò's lo convent de Sent Francés qu'es creat. En 1265, una carta en occitan menciona que privilègis son autrejats aus ciutadans se renonçan a se constituir en comuna : * *'Ne feràn entre eths establiment, ni feràn sagèth, ni comunia...*' *  Lo XIII° siègle estut tanben lo siègle de dus trobadors dau virat, Aimeric de Belenoi, neishut a l'Esparra e coneishut dens tots los país d'òc, e Pèir de Corbian, d'origina medoquina. De cap a 1363, lo senhor de Florimont, senhor de l'Esparra, se'n angut en crotzada, e multipliquèt en seguida las activitats guerrèiras ; lo considèran coma un grand òme dens l'istòria locala. En 1415, a la mòrt de Guilhèm-Amaniu de Madalhan, la senhoria de l'Esparra torna au conestable de Bordèu. Après la bacsarra de Castilhon, son mantuns a se disputar la senhoria : comtes de Labrit, de Matinhon, ducs d'Epernon e de Gramont.

Au XVIII° siègle, l'Esparra ven lo shèite de la subdivision dau Medòc, a la plaça de Sent Laurenç. En 1790, la comuna es promudada cap de districte ; en 1800, ven sosprefectura. Au XIX° siègle, las comunas vesinas de Sent Arlòdi e Uish li son restacadas , portant la populacion esparrina a 3500 abitants. L'Esparra damòra quauque temps a l'escartat daus grands axes. Adara, sa populacion es de 5200 personas mès la majora partida trabalha dens l'aglomeracion bordalesa. Los servicis d'urgéncia son menaçats d'èster transferits a Bordèu, la situacion medoquina es donc un chic preocupanta. 

Per çò dau torisme, pòden vesitar lo donjon de *l'Aunor de l'Esparra*, sol a damorar dau vielh castèth (desmantelat a la Revolucion), qu'aculhís un musèu.

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Gironda
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Liborna

**Liborna** (*Libourne* en francés)  es una comuna bordalesa de Guiana, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda e la region de la Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia
[thumb|left|Liborna en [Gironda (departament)|Gironda]]
La vila de Liborna se tròba au juntèt d'Eila e de Dordonha, au còr deus celebres vinhaus de Sent Milion e de Pomairòu.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna
Robèrt Boulin,  avocat e òme politic, foguèt cònsol de Liborna.
### Personalitats nascudas dins la comuna
*Eugène Atget, fotograf
*Fernand de Brinon, òme politic
*Joseph de Goislard de Monsabert, militar e òme politic
*Jean Freustié, escrivan
*Pauline Horovitz, cineasta
*Noël Mamère,  jornalista e òme politic (cònsol de Begla)
*Yannick Quesnel, fotbolaire

## Veire tanben
* Comunas de Gironda
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Lo Mont

**Lo Mont** es un toponim occitan e padan:
* Lo Mont (Lo Mont de Marsan), comuna de Marsan
* Lo Mont d'Astarac, comuna d’Astarac
* Lo Mont de Marrast, la comuna de 
* Lo Mondví, autres còps Lo Mont de Vic, comuna de Piemont en Padania