open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
José Bonifácio de Andrada e Silva

José Bonifácio de Andrada e Silva (n. 1763, m.1838), naturalista, òme politic, poèta e maçon, foguèt una figura importanta de la politica brasilièra al començament del sègle XIX.

Filh d'un òme ric (lo segond pus ric de Rio de Janeiro), estudièt lo Drech a l'Universitat de Coïmbra. Estudièt las òbras de Montesquieu, Rousseau, Voltaire, Locke e Virgili. Aviá un fòrt sentiment d'admiracion per l'independéncia dels Estats Units d'America.

En Brasil foguèt amic e conselhièr del primièr emperaire de Brasil, Pèire I. Dempuèi l'independéncia, José Bonifácio foguèt nomenat Ministre de l'Interior e dels Afars Estrangièrs. A l'ocasion de la convocacion de la primièra Assemblada Constituenta foguèt elegit deputat. Aprèp la dissolucion de l'Assemblada per l'emperaire, José Bonifácio s'exilhèt en França.

En 1829, l'emperaire Pedro I permetèt son retorn en Brasil. Quand Pedro I demissionèt en 1831, declarèt José Bonifácio tutor de son filh, Pedro de Alcântara, qu'aviá solament cinc ans.

José Bonifácio moriguèt dins la ciutat de Niterói en 1838, a 75 ans. Dins l'istòria de Brasil, es reconegut coma *lo Patriarca de l'Independéncia*, per sa defensa de l'ideal del Brasil independent.

Coma geològ, descobriguèt la *petalita*, mineral de liti, a la fin del sègle XVIII, en Suècia.
Tony Blair

**Anthony Charles Lynton Blair**, mai conegut coma **Tony Blair**, avocat n. 1953, foguèt Primièr ministre del Reialme Unit entre 1997 e 2007.

Durant son periòde al cap del Partit Trabalhista, puèi coma cal del govèrn, Tony Blair reformèt prigondament l'ideologia e la practica del trabalhisme britanic, largament convertit als meritis de l'economia de mercat. Lo corrent de pensada de Tony Blair, definit coma una tresena via politica entre l'esquèrra e la dreita tradicionalas, es escaissat blairisme. Dins l'istòria del Partit Trabalhista lo periòde de leadership Blair e de son entoratge es escaissat lo *New Labour*.
Pretòria

Pretòria (en anglés *Pretoria*) es la capitala de Sud-Africa. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2005. Sa superfícia totala es de 1644&nbsp;km². Fa partida de l'aglomeracion de **Tshwane**, creada en 2000.

## Nom
Dempuei 2005, lo Conseu Sud-African dei Noms Geografics (South African Geographical Names Council, SAGNC) a prepausat de cambiar lo nom de **Pretòria**, jutjat tròp coloniau, en **Tshwane**, jutjat pus african. Mai aqueu procès es pas encara oficializat per lo Ministèri deis Arts e de la Cultura. L'opinion publica es pron dividida sus la question e d'associacions i son opausadas. Per còntra, la comuna de Pretòria es englobada dins una comunautat d'aglomeracion que ja se sòna oficialament **Tshwane** (*City of Tshwane Metropolitan Municipality, City of Tshwane*) e que la creèron en 2000.

thumb|330px|left|Lo centre de la ciutat de Pretòria.
Maria Esther Bueno

**Maria Esther Audion Bueno** (nascuda en 1939) es una ex-jogaira de tennis brasiliera, campiona a Wimbledon dins las annadas 1959, 1960 e 1964, e tanben 19 títols de *Grand Slam*.
Trevèri

**Trevèri** (en alemand, *Trier*) es una ciutat d'Alemanha situada subre lo riu de Mosèla, dins lo *länd* de Renània-Palatinat, al sud-oèst del país. Sa populacion èra estimada a  abitants lo 31 de decembre de 2005. Sa superfícia totala es 117,14&nbsp;km². Es situada a una distància de 50&nbsp;km de Luxemborg.

Lo filosòf alemand Karl Marx i nasquèt.

## Ligams extèrnes

* Site oficial de la ciutat de Trevèri
* Ecomusèu Roscheider Hof
*  Vidèo en occitan del CRDP de Tolosa sus l'istòria de Trevèri.

## Imatges


Image:Roemerbruecke Trier.jpg|Pont roman subre lo riu de Mosèla, Trevèri, Alemanha.
Image:Trier Kurfuerstliches Palais BW 1.JPG|La basilica e lo castèl.
Image:Trierer Dom at night.jpg|La catedrala de Trevèri, de nuèch.
Image:Trier Konstantinbasilika BW 4.JPG|Interior de la basilica romana de Trevèri, anciana sala del tròn imperial.
Tangsudo

**Tangsudo**, "l'art de man chinesa", es un art marcial tradicional corean. Es fondat sus la disciplina e la practica de formas e seqüencias de defensa pròpia.

## Ligams
* Academia Italiana de Tangsudo
Horst Ludwig Störmer

Horst Ludwig Störmer (nascut en 1949) es un fisician alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1998 amassa amb Daniel Tsui e Robert Laughlin "per la descobèrta d'una forma novèla de fluid quantic amb d'excitacions cargadas fraccionalament".
John Stuart Mill

John Stuart Mill (1806-1873) foguèt un filosòf e economista anglés del sègle XIX, e un grand defensor de l'utilitarisme, doctrina etica de Jeremy Bentham.

Son principal libre foguèt *A System of Logic, Ratiocinative and Inductive*, dins camp de la logica.
Magadan

thumb|right|Tombada de Magadan de l'Agéncia de Mapas de Defensa dels Estats Units (1978)
thumb|right|Projeccion Ortografica centrada en Magadan

**Magadan** (*Магада́н* en rus) es una vila e centre administratiu de l'Óblast de Magadan en Russia, fondat en 1933. Es un pòrt de la Mar d'Okhotsk. 

**Populacion**:   (recensament de 2002);  (recensament de 1989). 

La construccion de batèus e la pesca representan la majoritat de l'industria de Magadan. La ciutat a un pòrt (navegable sonque de mai a desembre) e un aeropòrt important. Una autorota connècta Magadan amb la region minièra de mai amont del Riu Kolyma. Aquesta se nomèna "Rota dels òssos" pels presonièrs qu'i moriguèron durant la construccion—lors òssos foguèron incorporats a l'autorota. 

Durant l'epòca de Stalin, Magadan èra un cèntre de pas de presonièrs qu'èran mandats als camps de concentracion. Las operacions de Dal'stroi, un grand e brutal negòci d'extraccion minièra, èran las activitats economicas principalas d'aquela ciutat durant fòrça decennis durant l'epòca de l'Union Sovietica.

Magadan es fòrça isolat. I a sonque una rota d'entrada e sortida, e la ciutat pus pròcha es Yakutsk, 2200&nbsp;km al sud per una rota qu'es pas asfaltada. 

Magadan a una enòrma catedrala en construccion, e lo memorial Careta del Dolor - una granda escultura en memòria de las victimas de Stalin.

## Clima
Lo clima de Magadan es subartic. Los ivèrns son prolongats e fòrça freds, amb mai de 6 meses de temperaturas sota zèro, aital lo sòl rèsta gelat de contunh. La tondra ocupa la majoritat de la region. L'epòca de creishement dura solament cent jorns. Las temperaturas normalas del litoral de la Mar d'Okhotsk oscillan de -22&nbsp;°C al mes de genièr a 12&nbsp;°C al mes de julhet. Las temperaturas de l'interior son pus nautas.

## Ligams extèrnes

* Mapa de Magadan
Basilicata

Basilicata es una region del sud d'Itàlia. Sa capitala es Potenza.

## Istòria

## Geografia

## Economia

## Ligams extèrnes
* La Valle del Melandro
Causses

Los **Causses** (, ) son los plans calcaris que s'espandisson en Occitània de Lemosin a las Cevenas al sud del Massís Central segon un axe Èst-Oèst. Se caracterizan globalament per l'abséncia d'aiga de superfícia, a causa de la permeabilitat de las ròcas calcàrias, e una vegetacion tipada.

Los **Causses** son despartits de costuma entre los Grands Causses a l'èst, nauts e isolats, e los Causses de Carcin a l'oèst plan mai accessibles e d'altitud mejana dins lo Pargue Natural Regional dels Causses de Carcin.

## Los [[Grands Causses]]

*Lo Causse Comtal
*lo Causse de Sauvatèrra
*lo Causse de Severac
*lo Causse Mejan
*lo Causse Negre
*Lo Causse de Larzac

De gòrjas pregondas desseparan sovent los causses entre elis coma las de Tarn entre lo Causse de Sauvatèrra e lo Causse Mejan.

## Los [[Causses de Carcin]]

Dins lo  Pargue Natural Regional dels Causses de Carcin :

*Lo Causse de Gramat
*Lo Causse de Martèl dins Corresa, Òlt e Dordonha
*Lo Causse de Limonha dins Òlt

## Los causses marginals

*La plana de Montbèl
*Lo Causse de Castras

Lo 28 de junh de 2011, los païsatges pastorals dels Causses e de las Cevenas son inscrichs al patrimòni de l'Unesco.
## Nòtas
Hussein de Jordania

[thumb|[Jimmy Carter e lo Rei Hussein II de Jordania, lo 25 d'abril de 1977 a l'Ostal Blanc]]

**Hussein** bin Talal (14 de novembre de 1935 – 7 de febrièr de 1999) (en lenga aràbia : حسين بن طلال)
es estat rei de Jordania del 11 d'agost de 1952 al 7 de febrièr de 1999. Montèt sul tròn l'11 d'agost de 1952, aprèp l'abdicacion de son paire, lo Rei Talal. A sa mòrt, son filh Abdallah li succediguèt.
Bodega

alt= Bodegaire al Carnaval Biarnés de Pau|vinheta|Bodegaire al Carnaval Biarnés de Pau

La **Bodega** o **Craba** es una sansonha  tradicionala occitana fargada amb una pèl de cabra entièra que fa resèrva d'aire.
Lo jogaire o bodegaire bufa dins lo bufet per conflar la bodega e l'aire va s'escapar per lo graile que ten una anca dobla, e per la bonda, tudèl long amb una anca simpla e que se pausa sus l'espatla del bodegaire.

Aquel instrument es tradicional en Lengadòc: dins la Montanha Negra, dins los monts de La Cauna e del Somalh. Aviá gaireben desaparegut al començament del sègle XX , mas dempuèi qualques annadas viu una respelida ambe lo revelh de las musicas tradicionalas popularas e d'unes gropes coma Montanha Negra o La Talvera.

Cada mes de julhet, a Masamet dins Tarn se debana un festenal avodat a aquel instrument.

## Vejatz tanben
*Boha
*Cabreta

## Ligams extèrnes
*Lo camin de crabas
Antoine Lavoisier

**Antoine-Laurent de Lavoisier** (1743-1794) foguèt un nòble francés, considerat *lo paire de la [[quimia]] modèrna*. Lavoisier descobriguèt l'oxigèn.

Durant la Revolucion Francesa, foguèt decapitat.

### Bibliografia
* Daumas, M. *Lavoisier, théoricien et expérimentateur.* Paris : Presses Universitaires de France, 1955.
* Lavoisier, A. *Traité élémentaire de chimie, présenté dans un ordre nouveau et d'après les découvertes modernes, 2 vol.* Paris : Chez Cuchet, 1789. Reprinted Bruxelles : Cultures et Civilisations, 1965.
* Antoine Lavoisier, *Elements of Chemistry*, Dover Publications Inc., New York, NY,1965, 511 pages.
* Bensaude-Vincent, B. « Lavoisier Mémoires d'une révolution », Paris, Flammarion, 1993
* Lavoisier, A. *[http://www.lavoisier.science.gouv.fr Œuvres complètes en ligne]* Paris : CRHST, 2003.

## Ligam extèrne
*  detalhs
Aira

L’**aira** (del latin: *area*) es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la superfícia. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per metonimia, sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula **superfícia** es un sinonim de l'aira.

## Unitats de mesura de l'aira
De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin *aera*, «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en mètres carrats (m², unitat de lo Sistèma Internacional d'Unitats) o d'autras unitats de mesura. 
* mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI
* centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m²
* ara: 1 a = 100 m²
* ectara: 1 ha = 10 000 m²
* quilomètre carrat: 1 km² = 1 000 000 m²

Mesuras anglosaxonas

* larda carrata: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m²

* acre: 1 ac = 4046,8564224 m²
* arpent

## Formulas pel calcul de l'aira

### Airas de figuras planas

* Rectangle: A = bh (la mesura de la basa b e la mesura de la nautor h).
* Parallelograma: A = bh (la mesura de la basa b e la mesura de la nautor h).
* Carrat: A = l \cdot l = l^2 (la mesura del costat l).
* Lausange: A = \frac{d_1 d_2}{h} (la mesura de diagonala màger d_1 e la mesura de diagonala menora d_2)
* Triangle: A = \frac{b h}{2} (la mesura de la longor b e la mesura de la nautor h).
* Trapèzi: A = \frac{(B + b) h}{2} (la mesura de la basa màger B, la mesura de la basa menora b e la mesura de la nautor h).
* Disc: A = \pi r^2 (la mesura del rai r).
* Ellipsa: A = \pi a b (las mesuras de las longors a e b).

## Voses connèxas
* Lista dels païses per superfícia
* Superfícia (omonimia)
* Superfícia especifica
Tom Cruise

Tom Cruise (nascut **Thomas Cruise Mapother IV** en 1962) es un famòs actor american de cinèma.

= Ligams extèrnes =

* Fiche IMDb
* Sits d'admirators :  https://web.archive.org/web/20080509163851/http://tomcruise.sitefan.net/,  http://www.evene.fr/celebre/biographie/tom-cruise-6003.php,  https://web.archive.org/web/20060704001726/http://www.ceca-raznatovic.com/Tom-Cruise/index.html, http://www.celebheights.com/s/Tom-Cruise-3.html
Laura Branigan

Laura Branigan (nascuda en 1952, mòrta en 2004) foguèt una cantaira pop e actritz dels Estats Units d'America.

## Discografia
### Albums

### Simples

## Filmografia
### Cinèma

### Television

## Ligams musicals
* Escotar un extrach de "The lucky one" "Self control" "Gloria"

## Divèrs
### Videojòcs
Pont de Sant Pèire (Tolosa)

Lo **Pont de Sant Pèire** engamba Garona a Tolosa e religa la plaça de Sant Pèire dins lo centre urban (riba drecha) al quartièr de Sant Çubran (riba esquèrra).
Èssa

**Èssa** (en alemand: *Hessen*), oficialament l**'Estat d'Èssa** (en alemand: *Land Hessen*), es un estat federat d'Alemanha.
Confronta los autres Länder de Ren del Nòrd-Vestfàlia, Bassa Saxònia, Turíngia, Bavièra, Baden-Württemberg e Renània-Palatinat. 

Ocupa una aira d'aperaquí 21 milièrs de quilomètres carrats e ten mai de sièis milions d'abitants, en essent lo cinquen estat pus poblat del país. La capitala es Wiesbaden, mas la vila pus granda es Francfòrt de Men, qu'es lo principal centre financièr alemand, ont se tròba tanben un dels mai grands aeropòrts del mond.

## Geografia
Las vilas principalas son :
* Francfòrt de Men, Wiesbaden, Darmstadt, Offenbach de Men, Hanau, Giessen, Wetzlar e Limborg dins la granda Region Ren-Men,
* Fulda dins l'èst, 
* Kassel e Marborg dins lo nòrd.

Èssa s'estend sus una superfícia de . Se despartís en :
*  de superfícias urbanizadas e d'infrastructuras rotièras,
*  de superfícias agricòlas,
*  de bòsques
*  de plans d'aiga.

Los  rius pus importants son Fulda, Lahn, Men e Ren. Ren marca la frontièra al sud-oèst.

## Istòria
L’estat d’Èssa es creat après la liberacion del nazisme, a partir de l’Èssa Granda qu’ocupava lo Nòrd de la zona d’ocupacion americana. Lo territòri correspond en gròs al territòri medieval del landgraviat d’Èssa, o a la fusion dels territòris de l’estat liure d’Èssa e de la província d’Èssa de l’estat prussian sus la riba drecha de Ren que fasiá frontièra entre la zona americana e la zona francesa. La constitucion del *Land* es efectiva en decembre de 1946, amb l’eleccion de son primièr ministre-president.

## Economia

## Galariá

Image:Wilhelmshoehe_-_Herkules_mit_Kaskaden.jpg|Kassel
Image:Marburg Schloss.jpg|Marburg
Image:Wetzlarskyline.jpg|Wetzlar
Image:Flößerbrücke-mit-skyline001.jpg|Francfòrt de Men
Image:Wiesbaden Hessische Landtag.jpg|Wiesbaden


## Ligams extèrnes
Espital de la Grava

L**'Espital de la Grava** es un vièlh espital tolosan situat dins lo quartièr de Sant Çubran de Tolosa.

Foguèt fondat en 1199 e serviguèt de luòc d'acuèlh de las populacions empestadas puèi tre 1647 coma luòc d'embarrament dels mendicants, de las prostituïdas e dels fòls.

S'espandís sus gaireben 6 ectaras (tres còps l'Ostal-Dieu) e, abans la dubertura de l'espital de Ranguelh, foguèt la mai granda maternitat e lo segond centre espitalièr de la ciutat.
Pont Nau de Tolosa

Le **Pont Nau** encamba Garona e religa Sent Çubran (sus la riba esquèrra) al Centre-ciutat (sus la riba dreita). Es le pont mès vièlh de Tolosa.
Plymouth

**Plymouth** es una ciutat al sud d'Anglatèrra, dins la region de Devon. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2005. Sa superfícia totala es .

thumb|230px|left|Lo pòrt de Plymouth, Anglatèrra.

## Embessonatges
* 
* 
* 
* 
*
Cornoalha

**Cornoalha** (; en cornic: *Kernow*  o ; en anglés: *Cornwall* ) es una nacion non reconeguda del sud-oèst de l'illa de Grand Bretanha, formant un comtat ceremonial integrat oficialament a Anglatèrra, al Reialme Unit.

La capitala n'es Truro e lo gentilici es **cornic -a**.

## Istòria

## Geografia

## Economia

## Ligams extèrnes
* Wikipèdia en lenga cornica
* See Cornwall - Best Photos from Cornwall

## Referéncias
Álvaro Uribe Vélez

**Álvaro Uribe Vélez** (n. 1952 en Medellín) avocat e òme politic, foguèt president de Colómbia entre 2002 e 2010,  reelegit en 2006 per un mandat de 4 ans.
Orhan Pamuk

**Ferit Orhan Pamuk** (n. en 1952 a Istambol) es un escrivan turc. A recebut lo Prèmi Nobel de Literatura de l'an 2006.
Istambol

**Istambol**, oficialament dempuèi 1930, ancianement **Constantinòple** de 330 apC a 1930 (en turc otoman: قسطنطينيه, *Kostantîniyye*) e istoricament coneguda coma **Bizanci**, es la primièra aglomeracion de Turquia e capluòc de la província eponima, aital coma un centre industrial, economic e cultural. Es una vila intracontinentale separada pel estrech del Bosfòr entre Euròpa e Asia.

La populacion atenhiá mai de 15 000 000 d'abitants, repartida sus una superficia de 5 343 km². Lo gentilici es **istamboliòta**.

## Toponimia
Abans l'an 330 lo nom de la ciutat èra **Bizanci**. Entre 330 e 1930 se disiá **[[Constantinòple]]**. En 1930, dins lo contèxt general d'una reforma de la lenga e de l'escritura turcas, Atatürk donèt a l'aglomeracion de la vila lo nom popular d**'Istambol**.

## Embessonatges
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Galariá

Fichièr:Istanbul University.png|Universitat d'Instambol.
Fichièr:Bosphorus Bridge (235499411).jpeg|Pont del Bosfòr entre las ribas europèa e asiatica.
Fichièr:Hagia Sophia Mars 2013.jpg|Mosquèa Hagia Sophia.
Fichièr:Metropolitian Istanbul - Landscapes of Turkey 12.jpg|Instambol.
thumb|230px|Ret de transpòrt public amb de projèctes futurs

## Nòtas

## Referéncias
Ankara

Ankara, ancianament **Angòra** o **Ancira** (del grèc Ἄγκυρα *Ánkyra*) es la capitala de Turquia. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2009.

thumb|left|220px|Plaça Kızılay, a Ankara, Turquia.

## Istòria
Dens l'antiquitat, Ancira èra caplòc daus galatas, un pòble d'origina galla installat en Anatolia. Especificament, èra lo caploc de la tribú daus tectosagis, un daus pòbles vòlques que poblavan tanben Tolosa e lo futur país tolzan. Los tectosagis avèvan passat lo Bosfòr coma mercenaris engatjats per Nicomèdes I de Bitinia.

Sos l'empèri roman, Ancira hot donc metropòli de la província de Galacia. Pr'amor d'aquò, Ancira vadut a l'èra crestiana sèti archiepiscopau; e lo demorèt (dens la glèisa ortodòxa grèga, la glèisa catolica armènia e la glèisa apostolica armènia) dinc aus genocidis grèc e armèni.

A l'epòca de l'empèri Otoman, Ancira, puei coneguda sos lo nom d'Angòra, èra una de las ciutats majoras d'Anatolia.ANGÒRA (caplòc dau Vilayet). – Vila industriau de 20,325 abitants, dont 1,635 grècs, 6,276 armènis, 413 israelitas, 9 protestants, e 11,992 turcs.

1 escòla İdadiye e un espitau de la municipalitat en construccion. – Jardin public municipau. – Orquèstra municipau de 12 personas jogant cada jorn au palais de l’autoritat locau.

Exportacion : Peus de craba (tiftik), laa, òpi, cera jauna, blat, còla vegetau (kitre), pèths de vacas, crabas, mèu, pomas, peras, tropèths d’oelhas e de vacas.Après l'establiment de la republica de Turquia, Ankara ne hot causida coma capitala en 1923.

## Embessonatges

* 
* 
* 
* 22px Sòfia (Republica de Bulgaria)

## Vejatz tanben
### Ligams extèrnes
*  Site oficial de la municipalitat d’Ankara

## Nòtas
Nathaniel Hawthorne

**Nathaniel Hawthorne** (Salem, Massachusetts, 4 de julh de 1804 - Plymouth, Nòu Hampshire, 19 de mai de 1864) foguèt un escrivan (novelista) american. Es considerat coma una figura clau dins lo desvolopament de las originas de la literatura americana. 

## Biografia
Nathaniel Hawthorne nasquèt a Salem, Massachusetts, ont i a actualament un musèu consacrat a la siá memòria. Lo paire de Hawthorne èra capitani de vaissèl, descendent de John Hathorne, un dels jutges dels Jutjaments de Salem. Fòrça jove venguèt orfanèl de paire e foguèt confinat per sa maire dins l'ostal familial. L'escrivan descriuriá mai tard aquel periòde coma lo de mès d'erós de la siá vida, mas faguèt tanben qu'aqueriguèsse l'abitud de la solitud. 

Un oncle li financèt, entre 1821 e 1824, los estudis al Bowdoin College de Maine, ont faguèt amistat amb Henry Wadsworth Longfellow, qui vendriá après un grand poèta, e mai amb lo futur president Franklin Pierce. Fins a la publicacion del sieu primièr libre *Twice-Told Tales*, ("Contes dos còps contats"), l'an 1837, Hawthorne escriguèt amb un anonimat total dins l'ostal familial. "Ieu viviá pas –Diriá mai tard–, soniava solament que viviá." 

A comptar de l'an 1839, Hawthorne trabalhèt en la Doana del pòrt de Boston. Se maridèt amb la pintora trascendentalista Sophia Peabody en 1842. Lo matrimòni s'installèt a Concord, Massachusetts. Aguèron lai coma vesins als escrivans Ralph Waldo Emerson e Henry David Thoreau. 

En 1846 Hawthorne foguèt nomenat inspector de la Doana de Salem, mas perdèt lo sieu trabalh a causa de cambiaments administratius a Washington. Lo 1852 escriguèt la biografia del sieu ancian companh Franklin Pierce. Quand aquel ganhèt las eleccions, Hawthorne recebèt coma recompensa la nominacion de consòl american a Liverpool en 1853. Pr'aquò, qualques ans mai tard, en 1857, renoncièt a aquel cargue e comencèt a viatjar per França e Itàlia. Tornèt als Estats Units amb la siá familha en 1860. Pauc après venguec malaut, e moriguèt l'an 1864, probablament per encausa d'un cancèr de l'estomac, a Plymouth, Nòu Hampshire.
Plymouth (omonimia)

**Plymouth** pòt designar:

**Una ciutat anglesa:**
* Plymouth

**Ciutats americanas:**
* Plymouth, Massachusetts
* Plymouth, Nòva Hampshire

**Autras:**
* Plymouth Company - entrepresa de colonizacion dels Estats Units fondada en 1606
Canson de la Crosada

thumb|right|300px|Pagina del manuscrit contant la presa de Marmanda
La **Canson de la Crosada** es una canso de 9578 vèrses escricha en occitan entre 1208 e 1218 per dos autors diferents e contant los eveniments arribats en Occitània dins aquestas annadas, dempuèi l'invasion dels crosats en Lengadòc fins a la mòrt de Simon de Montfòrt.

## Los autors
*Guilhèm de Tudèla es l'autor dels 2772 primièrs vèrses (130 laissas). Es un clergue vengut de Tudèla en Navarra e establit a Montalban.
Òme de glèisa, sa relacion es puslèu favorabla als crosats, ça que la condemna los chaples complits per aqueles coma a Besièrs o La Vaur. A l'entorn de l'an 1212, quand los franceses se sarran de Montalban, Guilhèm rejonh Borniquèl sus Avairon, qu'es la senhoriá del fraire cadet de Raimon VI de Tolosa, Baudoïn qu'es el meteis passat del costat dels crosats. Son raconte s'arrèsta còp sec en julhet de 1213.

**L'Anonim* es l'autor de la segonda partida de la Cançon, siá a pauc prèp 6800 vèrses. Aquel autor desconegut a fach una òbra d'una qualitat poetica segura e sempre d'una granda puretat de lenga. E mai que catolic, de còp que i a es fòrça anticlerical. Es engatjat contra la Crosada e defend de longa las valors de Prètz, Paratge e Convivéncia que son aquelas de la societat occitana medievala. A contat amb engenh los episòdis entre 1213 e 1218: Batalha de Murèth, Concili de Latran, sètge e presa de Bèucaire, revòlta de Tolosa e Batalha de Basièja.

## Istòria del manuscrit

*En 1337 lo manuscrit fasiá partida dels bens d'un carcinòl. 
*Auriá puèi apertengut a Mazarin.
*Foguèt crompat per Pierre Paul Bombarde de Beaulieu, conselhièr de Loís XV.
*Se traparà puèi dins la bibliotèca del Duc de la Valière.
*En 1780 serà crompat per la bibliotèca del Rei de França.
*Passarà dins la Bibliotèca Nacionala francesa.
*Serà publicat en 1837 per Claude Fauriel, professor a l'Universitat de la Sorbona a París.

## Extrach

Vaquí un extrach que conta la mòrt del rei d'Aragon, En Pèire II pendent la batalha de Murèth:

:*El bos reis d'Arago, cant les ag perceubutz*
:*Ab petits companhos es valor atendutz*
:*E l'ome de Tolosa i son tuit correguz*
:*Que anc ni coms ni reis non fon de ren creutz*
:*E anc no saubon mot trols fances son vengutz*
:*E van trastuit en la on fol reis conogutz*
:*E el escrida "Eu sol reis!" mas no i es entendutz*
:*E fo si malament e nafratz e ferutz*
:*Que per meja la terra s'es lo sancs espandutz*
:*E loras cazec mortz aqui tot estendutz*
:*E l'autri, cant o viro, tenos per deceubutz.*
:::[...]
:*Molt fo gran lo damnatge, e'l dol, e'l perdiment*
:*Cant lo  rei d'Aragon remas mort e sagnens,*
:*E molt d'autres baros, don fo gran l'aunimens'
:*A tot lo crestianesme  e a trastotas gens.''

## Veire tanben
### Ligams intèrnes
* Genres trobadorencs
### Ligams extèrnes
* Besiers 1209 - Lo gran masèl Version modèrna de la Canson de Guilhèm de Tudèla e del chaple de Besièrs, lo 22 de julhet de 1209. Tèxte en occitan recitat par Joanda.

## Nòtas e referéncias
Johannes Diderik van der Waals

Johannes Diderik van der Waals (1837-1923) foguèt un fisician neerlandés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1910. Trabalhèt sus las equacions dels estats dels gases e liquids.
Sergio Badilla Castillo

**Sergio Badilla Castillo**. (nascut en Valparaiso, 30 novembre de 1947. Chile). Poèta e tanben escrivan chilen qu'a creat lo movement transrealista dins la poesia modèrna.

Badilla Castillo pòt èsser considerat coma lo poéta chilen amb una màger influéncia nordica.

 
## Bibliografia parciala

* 1982 Le Logement du signe. Éditions Bikupa. Stockholm. (Poesia ) 
* 1983 : Chanson Onirique. Éditions LAR. Madrid. (Poësia) 
* 1985: Réverbérations Des Pierres Aquatiques. Bikupa. Stockholm. (Poesia) 
* 1989 : Terrenalis. Éditions Bikupa. Stockholm. (Poesia) 
* 1996: Saga Nordique. Éditions Monteverdi. Santiago De Chili. (Poesia) 
* 2003: Le Regard Craintif du Bâtard. Conseil Régional de Valparaiso. (Poesia) 
* 2005 :Poésies Transréelles et Quelques Évangiles. Aura Latina. Santiago/ Stockholm. (Poesia).
Amsterdam

**Amsterdam** (; lit. "restanca sus Amstel") es la capitala dels Païses Basses. Administrativament, aparten a la província d'Olanda Septentrionala.

Es actualament la vila pus granda del país e son centre cultural e financièr. Sa populacion èra estimada a  abitants, lo 1 de julhet de 2006. Sa superfícia totala es 130&nbsp;km² (tèrra: 100 km²). Amb Rotterdam, Utrecht e l'Aia es una de las vilas mai importantas del Randstad, que ne constituissi lo sieu nuclèu nòrd.

Amsterdam a un encantament particular a causa dels sieus ostals de brica nautas e estrechas e de la siá ret de canals, ont fa bon se passejar. L'instabilitat del sosòl - causa de l'enfonzament progressiu d'unes bastiments - exigís que la majoritat de las abitacionss s'apiejan sus de pals de fusta. La granda manca de lotjaments modèrns dins lo centre istoric a multiplicat lo nombre d'abitacions flotantas. Amsterdam deu la siá armonia a l'edificacion bassa e a l'abséncia de grandas avengudas. Constituís un autentic paradís per las bicicletas, que permeton al visitaire de descobrir la vila e los sieus agradaments.

## Galariá

Amsterdam airphoto.jpg
Amsterdam - Rijksmuseum - panoramio - Nikolai Karaneschev.jpg
Amsterdam - Dam - View West.jpg
RLD Amsterdam 04.jpg
Amsterdam - Oude Doelenstraat - View towards Dam.jpg
2004 in Amsterdam (kk).jpg
Amsterdam - Crabschuystraat - Skyline Panorama of Amsterdam from a skyscraper in Amsterdam-Noord, which focuses on the IJ waterfront and follows it from the far east to the far west - All the high-rises of Amsterdam are shown.jpg
Nicéphore Niépce

**Joseph Nicéphore Niépce** (1765-1833), francés, foguèt l'inventor de la fotografia, amb Jacques Daguerre.
Causse de Sauvatèrra

Lo **Sauvatèrra** es lo causse mai septentrional dels Grands Causses. Son altitud mejana es de 900&nbsp;m. Es bordat al nòrd per la val d'Òlt e al sud per las gòrjas de Tarn que lo desseparan del Causse Mejan, doas vals que tresplomba de còps de 400&nbsp;m a 500&nbsp;m. A l'èst es religat a la sèrra del Mont Losera pel còl de Montmiralh. A l'èst la termièra es pas trencada e se perseguís sens rompedura amb lo Causse de Severac.
Mont Losera

**Losera** o lo **Mont Losera** es un massís granitic d'Occitània, al sud del Massís Central, en Lengadòc (Gavaudan, Cevena). Culmina a 1702&nbsp;m. Se situa a l'èst del departament de Losera que li deu lo nom. 

Tarn i a sa font.

Lo gentilici es **loseròt -a**.
## Geografia

Culminant al pic de Finiels a  d'altitud, s'estend, coma un plan grand, sus una trentena de quilomètres del causse de Sauvatèrra a Vilafòrt  dins lo sens oèst-èst e del Pònt de Montverd al Blumar dins lo sens sud-nòrd. Los dos autres sucs d'aquel replanat son lo senhal de Laubies a l'oèst e lo pic de Cassini a l'èst. Lo Tarn a sa font sul penjal meridional del mont Losera.

## Galariá

File:France Lozère Mont Lozère 10.jpg|
File:Mont lozere.jpg|
File:Station du Mont Lozère.JPG|
File:France Lozère Les Bondons Puech 2.jpg|


## Ligams extèrnes
*https://www.youtube.com/watch?v=Y88FrcltvD4 *La velhada* (collectatge al Mont Losera.) 
*https://www.youtube.com/watch?v=HGrmdVSYARM*Los pastres del miègjorn en estiva* (collectatge al Mont Losera.) 
*https://www.youtube.com/channel/UCN95NGK-cSIvCfNMZ4gPm2w *Mitat Polet* (conte del Mont Losera.)
Causse Mejan

Lo **Mejan** es lo causse pus naut e isolat dels grands causses. Es desseparat de Bogés e d'Augal a l'èst e al sud per Tarnon, del Causse Negre al sud per Jonta, del Causse de Sauvatèrra al nòrd per Tarn. Tresplomba totis aqueles rius de 500&nbsp;m a 700&nbsp;m e es donc, fòra un istme que lo religa a Augal, una mena d'illa monolitica. Son altitud mejana passa los 1000&nbsp;m e culmina a 1278&nbsp;m dins sa partida orientala.
Sant Joan de Vedats

**Sant Joan de Vedats** (en francés e oficialament *Saint-Jean-de-Védas*) es una comuna occitana de Lengadòc. Situada administrativament dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon, comptava 13.300 abitants en 2022.

## Geografia

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *S. Johannis de Vedace* en 1095, *parochia S. Johannis de Vadatio* en 1165, *ecclesiam S. Johannis de Vedatio* en 1165-67, *parrochia... S. Johannis de Vedaz* en 1194, *ad S. Johannem de Vedaz*, *a Vedaz*, *inter Vedaz et Bejaneges*, au sègle XII, *ecclesie S. Johannis de Vedascio* en 1245, *de Vedacio* en 1247, *villa S. Johannis de Vedacio* en 1272, *decimaria S. Johannis de Vedatio*, *dominia castri de Terrallo et de Vedassio* en 1288, *domo S. Johannis de Vedascio* en 1308, *bajulis... S. Johannis de Vedacio* en 1335, *St Jean de Vedaz* en 1626, *St Jean de Vedas* en 1648, 1740-60, 1770-71 (mapa de Cassini). 

Segon Dauzat e Rostaing, *Sant Joan* representa l'ebrèu *Johannes*, nom de Joan Baptista e de Joan l'Evangelista (mai sovent lo primièr dins los vocables de glèisas). 
Segon Hamlin, *Veda(t)s* ven  probablament dau plurau de l'ancian occitan *vedat*, del latin *vetatum* « [terren] defendut (mai que mai per l'apasturatge) » (Levy , PSW. VIII , p.600); lo tèrme *Védas* sembla èsser present sonque dins l'airal montpelhierenc.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Erau

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Hector Berlioz

**Louis Hector Berlioz** (La Côte-Saint-André, l'11 de deceme de 1803- París, lo 8 de març de 1869) que ho un compositor francés d'estil Romantic, mei que mei conegut per la soa *[[Sinfonia fantastica]]* de 1830 e la *Gran Messa deus Morts* (*Requiem*) de 1837. Que compausè tanben los opèras *Los Troians* e *Benvenuto Cellini*. Qu'èra egaument un gran aimador de literatura, critic, e escrivan. A despart deu son estil, qu'ei la soa quita personalitat e la soa vita qui son a còps considerats com .

Berlioz que vadó dens ua familha borgesa deu Daufinat on avó lo parat d'arrecéber ua educacion musicau a partir de l'etat de 12 ans. Lo son pair qu'èra mètge e qu'auré volut que lo son hilh e seguisse lo medish camin. Que'u mandè estudiar a París a partir de 1821 (aus 18 ans) mes Berlioz, alavetz entosiasmat per l'univèrs de l'opèra e pauc interessat per la medecina que's causí de seguir definitivament la via de la musica.

Ua de las soas purmèras òbras interpretadas que ho la soa *Messe Solennelle*. A partir de 1826 qu'estudiè au Conservatòri de París dab Jean-François Lesueur com professor de composicion. Berlioz que's presentè mantuas vegadas au Prèmi de Roma dinc a l'obtiéner fin finau en 1830 qui'u autrejava ua pension per 5 annadas.

En 1827 que vadó amorós de Harriet Smithson, la soa futura molhèr, en la bèth véder au teatre ad interpretar Ophelia dens *[[Hamlet]]* de William Shakespeare au Teatre de L'Odéon. Que ho tanben la debuta d'ua passion de las granas per l'òbra de Shakespeare.

Enter 1831 e 1832 que viatgè en Italia com ac exigiva l'autrejament deu Prèmi de Roma.

A partir de 1830 que comencè a tribalhar suber la soa *[[Sinfonia fantastica]]* e que he la coneishença de Franz Liszt qui vadore un gran amic e qui transcrivore la *Sinfonia* entau piano. La *Sinfonia* qu'ei ligada a la soa passion entà Smithson. La purmèra de la *Sinfonia fantastica* que ho un gran eveniment o arrecotín las custòdias de París. Quauques dias arron Berlioz qu'avó l'escadença d'estar formalament presentat a Harriet Smithson e que l'esposè estant Franz Liszt un deus temoenhs. Aqueth maridatge non ho pas benastrós e los espós qu'acabèn per desseparà's ; Berlioz que comencè ua relacion dab ua cantadora aperada Marie Recio e qui esposore arron la mort de la soa prumèra molhèr.

En 1834 Niccolò Paganini que comandè a Berlioz ua òbra entà jogar un alto Stradivari que vienèva d'aquesir ; Berlioz que compausè alavetz *[[Harold en Italia]]* ; decebut per la part tròp petitat consecrada a l'alto dens aquesta òbra qui ei ua sinfonia, Paganini non la voló pas interpretar. En l'audir, totun, qu'exprimè ua admiracion extrèma de cap a Berlioz e que'u auherí  francs entà marcar lo son respècte.

En 1836 Berlioz que conegó ua mauescaduda dab lo son opèra *Benvenuto Cellini* e tanben quauques dificultats economicas. A partir de 1842 que comencè a viatjar per Euròpa en tot publicar, en 1844 un *Tractat d'orquestracion*. 

En 1864 que ho decorat de la Legion d'Aunor.
L'Argentièra

**L'Argentièra** (*L'Argentière-la-Bessée* en francés) es una comuna dau Daufinat occitan situada dins lo departament daus Auts Aups e la region Provença-Aups-Còsta d'Azur.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas dels Auts Aups

## Liames extèrnes

## Nòtas
Canigó

**Canigó** es un massís montanhós dels Pirenèus catalans situat a mens de 50&nbsp;km de la mar Mediterranèa, entre Conflent e Valespir. Domina Prada de Conflent e tota la valada de la Tet ambe 2784&nbsp;m a la seuna cima.
Se pòt veire de fòrça luènh, de tota la plana lengadociana (e fins a Marselha, en de circonstàncias particularas).
 
La legenda atribuís la seuna primièra ascension al rei Pèire III d'Aragon, en l'an 1285.

Al pè de Canigó se tròban los monastièrs de Sant Martí del Canigó e de Sant Miquel de Cuixà.

Canigó es un vertadièr simbòl nacional en Catalonha, e a inspirat de poètas coma Jacint Verdaguer, e tanben de cançons  popularas coma: *Muntanyes de Canigó, fresques són i regalades*

:* Lo Canigó és una magnòlia immensa*
:*que en un rebrot del Pirineu se bada;*
:*per abelles té fades que la volten,*
:*per papallons los cisnes i les àligues.*
:*Formen son càlzer escarides serres *
:*que plateja l’hivern i l’estiu daura, *
:*grandiós beire on beu olors l’estrella, *
:*los aires rellentor, los núvols aigua. *
:*Les boscúries de pins són sos bardissos, *
:*los Estanyols ses gotes de rosada, *
:*i és son pistil aqueix palau aurífic, *
:*somni d’aloja que cel davalla.*  Jacint Verdaguer Canigó (poèma) (p. 27-28)

## La flama de Canigó
Existís una tradicion, cada 22 de junh, fòrça monde i pujan per alucar la flama de Canigó, una flama que velhan tota la nuèit. L'endeman, davalan  fins a Perpinhan amb la meteissa tesa emplegada a  la cima, per alucar los divèrses fuòcs de la nuèit de Sant Joan als Païses Catalans. 

## Notes
Otto Hahn

**Otto Hahn** (1879-1968) foguèt un quimista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia de 1944.

## Biografia
Nasquèt lo 8 de març de 1879 dins la vila de Francfòrt de Men, situada a l'estat alemand d'Èssa. Estudièt quimia a l'Universitat de Marburg e de Munic, ont se doctorèt l'an 1901. A comptar d'aquel moment trabalhèt a l'universitat de Marburg; lo 1904 passèt a Londres e l'an seguent a Montreal, per s'establir fin finala a Berlin l'an 1906. 

Moriguèt lo 28 de julhet de 1968 dins la vila de Göttingen, situada dins l'estat de Bassa Saxònia.
Montcarles

thumb|leftt|200px|Lu quartièrs de Mónegue : Montcarles, en jaune, es lo que pòrta lo número '''02'''
thumb|200px|right|Lo Casinò de Montcarles

**Montcarles** (; en ligur monegasc: *Monte-Carlu*; en francés: *Monte-Carlo*; ancianament en occitan: *Li Espelugas*, en ligur monegasc: *řë Speřüghe*) es una anciana comuna, lo quartièr mai prestigiós dau Principat de Mónegue, e un ancian sector estatistic. Es celèbre per lo sieu casinò, li plajas, la mòda e per èsser estat elegit coma luec de residéncia de divèrsi personalitats famoï. 
La superfícia dau sector estatistic (de còps apelat **Montcarles e Espelugas**) era . Era divisit en  blòcs. Portava lo número estatistic **01**.
thumb|right|200px|Lu sectors de Mónegue abans 2013: Montcarles, en jaune, es lo sector que pòrta lo número '''01'''
La populacion dau quartièr es de  abitants.

## Toponimia
Montcarles ten aqueu nom en onor dau prince Carles III de Mónegue despí lo 1r de julhet dau 1866. Aquela denominacion recenta s'adoptèt perque la consideravan coma pus adaptada a aqueu luec que li diïian avans *Li Espelugas* (en monegasc *Ë Speřüghe*). A partir de la sieu urbanizacion au sègle XIX e la fondacion dau Casinò, pensèron que lo vielh nom portava malastre perque en alemand *Spelunke* (pl. *Spelunken*) auria significat quauquarren coma "establiment dobtós".

## Lengas
Montcarles (o ancianament ) es un dei quartièrs dont si parla mai tradicionalament l'occitan niçard (en realitat, i a probable una transicion entre l'occitan niçard e l'occitan vivaroaupenc), ja que lo ligur monegasc si parla puslèu au quartièr centrau de La Ròca, segon li enquistas lingüistiqui de Carles de Tortolon e de Ramon Arveiller.

## Activitats
Montcarles acuelhe lo Circuit de Montcarles, dont si debana lo Grand Prèmi de Mónegue de Formula 1. Finda aubèrga d'autres rescòntres coma aquelu de bòxa que valon per lo campionat dau mond, de defilats de mòda e divèrs eveniments.

Montcarles, durant de decennis, l'an vesitat de membres dei familhas reiali, d'estelas dau cinèma e de personas comuni. James Bond, l'espion britanic protagonista dei romans famós de Ian Fleming e dei filmes derivats, es, dins lo detalh, un client assidú dau casinò de Montcarles. En lo 1873, Joseph Jaggers venguèt *l'òme que desvalisèt Montcarles* en capitalizant sobre la descobèrta d'un desequilibri dins una dei ròdas dei taulas de rotleta dau casinò.

## Quartièr o comuna?
Sovent creson que Montcarles seria la capitala dau Principat de Mónegue, mas tot lo principat si compaua de fach de la comuna unenca de Mónegue, e Montcarles es basta un quartièr d'aquela comuna. Es ver que creèron, a passat temps, una division de Mónegue entre diferenti comunas mas, encuei, i a una sola comuna unificada.

## Imatges

Image:Casino_at_night.JPG|Lo Casinò de nuech
Image:Vue de Monte Carlo depuis le Port Hercule.jpg|Montcarles
Image:Monte Carlo 1.jpg|Montcarles
Image:Monte Carlo 2.jpg|Montcarles
Image:Monte Carlo 3.jpg|Montcarles

## Referéncias
Harold Clayton Lloyd

**Harold Clayton Lloyd** (n. 1893, m.1971) foguèt un actor american e productor de cinèma, principalament famós per las siás comèdias durant lo periòde del filmes muts.

Harold Lloyd amassa amb Charlie Chaplin e Buster Keaton foguèt entre los actors mai populars de lo sieu temps. Lloyd Faguèt près de 200 pelliculas, tant mudas cossí parladas entre los ans de 1914 a 1947.

## Filmografia
* 1913 *From Italy's Shores* (actor) 
* 1914 *His Heart, His Hand And His Sword* (actor) 
* 1914 *Samson* (actor)
* 1914 *Willie* (actor) 
* 1915 *A Foozle At The Tea Party* (actor) 
* 1915 *Into The Light* (actor) 
* 1915 *Just Nuts* (actor) 
* 1915 *Miss Fatty's Seaside Lovers* (actor) 
* 1916 *Lonesome Luke Leans To The Literary* (actor) 
* 1916 *Luke Lugs Luggage* (actor) 
* 1917 *Bliss* (actor) 
* 1917 *By The Sad Sea Waves* (actor) 
* 1917 *The Flirt* (actor) 
* 1917 *Luke's Busy Day* (actor) 
* 1917 *Luke's Lost Liberty* (actor) 
* 1917 *Over The Fence* (actor) 
* 1917 *Pinched* (actor) 
* 1917 *Rainbow Island* (actor) 
* 1918 *The Big Idea* (actor) 
* 1918 *The City Slicker* (actor) 
* 1918 *It's A Wild Life* (actor) 
* 1918 *On The Jump* (actor) 
* 1918 *Pipe The Whiskers* (actor) 
* 1918 *Spring Fever* (actor) 
* 1919 *Bumping Into Broadway* (actor) 
* 1919 *Captain Kidd's Kids* (actor) 
* 1919 *From Hand To Mouth* (actor) 
* 1919 *His Royal Slyness* (actor) 
* 1920 *An Eastern Westerner* (actor) 
* 1920 *Get Out And Get Under* (actor) 
* 1920 *Haunted Spooks* (actor) 
* 1920 *High And Dizzy* (actor) 
* 1920 *Number, Please* (actor) 
* 1921 *Among Those Present* (actor) 
* 1921 *Be My Wife* (actor) 
* 1921 *I Do* (actor) 
* 1921 *Never Weaken* (actor) 
* 1921 *Now Or Never* (actor) 
* 1921 *A Sailor-Made Man* (actor) 
* 1922 *Back To The Woods* (actor) 
* 1922 *Doctor Jack* (actor) 
* 1922 *Grandma's Boy* (actor) 
* 1923 *Safety Last* (actor, autor)
* 1923 *Why Worry?* (actor) 
* 1924 *Girl Shy* (actor) 
* 1924 *Hot Water* (actor) 
* 1925 *The Freshman* (actor) 
* 1926 *For Heaven's Sake* (actor) 
* 1927 *The Kid Brother* (actor) 
* 1928 *Speedy* (actor) 
* 1929 *Welcome Danger* (actor, productor) 
* 1930 *Feet First* (actor) 
* 1932 *Movie Crazy* (actor, productor) 
* 1934 *The Cat's Paw* (actor) 
* 1936 *The Milky Way* (actor) 
* 1938 *Professor Beware* (actor, productor) 
* 1941 *A Girl, A Guy, And A Gob* (productor) 
* 1942 *My Favorite Spy* (productor) 
* 1947 *The Sin Of Harold Diddlebock/ Mad Wednesday* (actor)

## Vejatz tanben
* Ficha Imdb (en francés)
Pierre Curie

**Pierre Curie** (1859–1906) foguèt un fisician francés, pionièr en l'estudi de la radioactivitat e descobridor de la piezoelectricitat, que foguèt premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisica l'an 1903.

## Biografia
Nascuf lo 15 de mai de 1859 dins la vila de París, foguèt educat per lo sieu pròpri paire e destaquèt en matematicas e geometria. Als 18 ans finalizèt d'estudis equivalentes a una licenciatura universitària mas poguèt pas doctorar-se per la manca de sòus, que la obliguèt a dintrar a trabalhar en un laboratòri.

## Descobèrtas
Lo 1880 descobriguèt la piezoelectricitat amb lo sieu fraire Jacques, es a dire, lo fenomèn qu'al comprimir un cristal se genèra per el un potencial electric. Posteriorament ambedós fraires demostrèron l'efièch contrari: que los cristals se pòdon desformar quand se someton a un potencial.

Pendent lo sieu doctorat e los ans seguents se consacrèt a metre en examen de tèmas de magnetisme. Desvolopèt una balança de torsion fòrça sensible per estudiar de fenomèns magnetics e estudièt lo ferromagnetisme, lo paramagnetisme e lo diamagnetisme. Coma resultat d'aqueles estudis cal destacar la descobèrta de l'efièch de la temperatura sul paramagnetisme, conegut a l'ora d'ara coma la lei de Curie. Descobriguèt tanben que las substàncias ferromagnèticas presentan una temperatura per que pèrdon dessús el lo sieu caractèr ferromagnètic; aquela temperatura se coneis coma temperatura o punt de Curie.

Lo 1903 li foguèt concedit lo Prèmi Nobel de Fisica, amassa amb Marie Curie e Antoine Henri Becquerel, *en reconeissença de los sieus extraordinaris servicis realizats amassa en las investigacions de la radiacion descobèrta per [[Henri Becquerel]]*.
Glenn T. Seaborg

vinheta|Glenn Theodore Seaborg (1964)

**Glenn Theodore Seaborg** (n. en 1912, m.1999) foguèt un quimista american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1951 amb Edwin Mattison McMillan per lors descobèrtas dins la quimia dels elements transuranians.
Grafia normalizada

Lo tèrme de **grafia normalizada** pòt designar doas causas plan diferentas:
* En tota rigor, una grafia normalizada (o codificada), es una grafia que seguís de règlas precisas e convencionalas, es donc un sinonim d'ortografia.
* En mitan occitanista, *grafia normalizada* es un sinonim inexacte e impròpri de grafia classica.
Hugh O'Brian

**Hugh O'Brian** (n. **Hugh Charles Krampe** en 1925) es un actor american de cinèma, famòs per sons actuacions coma lo personatge *Wyatt Earp*.
Moses Blah

**Moses Zeh Blah** (n. 1947) militar e diplomata foguèt lo president interin de Libèria entre lo 11 d'agost e lo 14 d'octobre de 2003.
Miègjorn

## Geografia
Lo **Miègjorn** (var. **Miegjorn**) o lo **Mieidia** (var. **Mèidia**) es un nom de luòc vague que pòt designar de territòris divèrses.
* Dins l'encastre de l'estat francés, lo "Miègjorn" o lo "Sud de França" o lo "Sud" es una apelacion possibla per Occitània. Rebat la percepcion populara mai o mens inconscienta d'una diferéncia culturala entre Occitània e França al sens estricte (la França del Nòrd). Per exemple se sona Valença la "Pòrta del Miègjorn" dins lo torisme. Dins lo movement occitanista, se critica lo nom de "Miègjorn" per Occitània pr'amor qu'Occitània se pòt definir d'esperela e non pas coma lo sud de quicòm mai. Efectivament Occitània se pòt percebre atanben al nòrd de Catalonha o d'Espanha, a l'oèst d'Itàlia o al nòrd de la Mediterranèa. 
* Dedins l'encastre d'Occitània, lo "Miègjorn" pòt designar la part meridionala d'Occitània, e pus particularament l'Occitània mediterranèa, per oposicion a l'Occitània del Nòrd o a l'Occitània atlantica.
* Dins l'encastre d'Euròpa, lo "Miègjorn" pòt designar totas las regions mediterranèas.
* Lo "Miègjorn" pòt èstre la part meridionala d'un país quin que siá. Lo sud d'Itàlia se sona en italian lo Mezzogiorno (çò es: "Miègjorn" en lenga italiana).

### Vejatz tanben

* Occitània
* Mezzogiorno

## Temps

'''Miègjorn es l'ora ont lo solelh es lo mai naut dins lo cèl.
Dick Sargent

Dick Sargent (n. **Richard Cox** en 1930, m. 1994) foguèt un actor american mai conegut per la seria de comèdias de television *Bewitched* (en occitan: *Ma masca benaimada*).
Lengas finoogricas

Lei **lengas finoogricas** son la branca principala dei lengas oralicas (lei doas autrei brancas son lei lengas samoièdas e lo iokaguir).

* lengas finoogricas
** grop finic
*** lengas sami (ancianament lapon)
*** finés o finlandés (dont: carelian)
*** estonian
*** livonian
*** vèpse
*** vòt
*** còmi o zirian
*** odmort o votiac
*** mari o cheremís
*** mordovian
**** èrza 
**** mòksha
** grop ogric
*** khanty o ostiac
*** mansi o vogol
*** ongrés o magiar

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Ellen Johnson-Sirleaf

**Ellen Johnson-Sirleaf** (n. 1938) economista, es la presidenta actuala de Libèria, après véncer las eleccions presidencialas del 8 de novembre de 2005, quand derrotèt l'autre principal candidat, l'èx-jogador de fotbòl George Weah. Serviguèt coma Ministra de las Finanças durant lo mandat del President William Tolbert, de 1972 fins a 1973, an en a on un còp d'Estat desroquèt a Tolbert. Après çò, daissèt Libèria e ocupèt de nautas cargas dins divèrsas institucions financièras.

Obtenguèt la segonda plaça a las eleccions presidencialas de 1997. Pus tard, foguèt elegida presidenta a las eleccions presidencialas de l'an 2005 e prenguèt possession de la sieuna carga lo 16 de genièr de 2006.