Circ roman

Un **circ**, dins lo mond roman, es un edifici public que s'organizava de correguda de carris.

## Arquitectura

### Plan d'un circ roman
* la *spina* es rarament dins l'axe, mas puslèu dispausada un pauc en biais, per facilitar la partença dels equipatges e la virada al tèrme de pista.
* l**oppidum'', bastiment comprenent las escudariás e los castrons de partença, es pas perpendicular a la pista, mas dispausada de biais, per evitar las posicions desavantjosas a la partença

=== La pista e las grasas ===

Lo circ roman se constituissiá d'una pista de forma alongada virant a l'entorn d'un paret bas central, e de grasa (cavea) bastidas de maçonariá, sovent sus arcadas, o mai simplament, de fusta o quitament apiejat sus un toral. Las plaças d'onors èran de marbre.

=== Lo paret: ''spina'' ===

Lo paret central ''(spina'', plural ''spinae),'' bas, mas larg de qualques mètres, èra ornat de [[marbre]]s, d'estatuas e d'[[obelisc]]s o de fonts. 

=== Las bòrnas: ''meta'' ===

Los tèrmes del paret èran aparats per de bòrnas plan solidas (''meta'', plural ''metae),'' a l'entorn de que viravant los equipatges de [[Carri]], amb [[auriga]]s (menaires de carris) e cavals.

Un dels tèrmes de la pista e de las grasas èra de miègcercle (''[[sphendonè]]''), l'autre aculhava los castrons de partença ''([[carceres]]),'' inscrichas dins un bastit d'escudariás nomenat ''[[oppidum]]'' (« la plaça fòrta »).

=== La tribuna d'onor ===

Una lòtja monumentala, bastida al dessús d'una tribuna, aculhava l'emperaire o los responsables locals, e los generals comanditàrias de l'espectacle. Trespolombava aquela tribuna ofrent una vista melhora de l'ensems.

== Quelquas circs romans ==

* 


* [[Cric de Mérida]] de ([[Mérida (Espanha)|Mérida]]), plan conservat e escavat sus tota sa superfícia, amb una ''spina'' en fòrça bon estat.
* [[Circ d'Arle]] ([[Arle]])
* [[Circ roman de Viena]] ([[Viana (Isèra)|Viena]], [[Isèra (departament)|Isèra]]), fòrça bèl [[obelisc]] ''(in situ),''
* [[Circus Vaticanus]] ([[Vatican]])
* [[Circ de Maxenci]] ([[Roma]]), fòrça plan conservat, sus la [[Via Appia]]
* [[Circus Maximus]] (Roma)
* [[Ipodròm de Constantinòple]] ([[Istambol]]), ara ''At Meydanı'', la « plaça dels cavals », presenta encara tres ornaments de la ''spina'' : l'[[obelisc de Teodòs]], l'[[Obelisc maçonada]], alara placada de bronze e la [[Colomna serpentina]] de bronze, que soportava atrescòps lo [[trespè]] [[Delfes|delfic]] de la [[Batalha de Platea]].

== Circs, estadis, amfiteatres e ipodròms ==


Cal pas confondre los ''circs'', destinats a la [[corridas de carris|corridas de carris]], amb los **estadis** de Roma ([[piazza Navona]]: [[estadi de Domician]]), e dels païses de tradicion ellenica (Grècia continentala, Illas Egeanas, Asia Minora), de forma a primièra vista similar, mas destinadas als exercicis d'[[atletisme]], e doncas de dimensions mai modèstas e desprovesida del paret central e dels castrons.

Cal tampauc pas confondre los ''circs'' amb los **anfiteatres** (de biais eliptic, tipe [[Colisèu]] o [[Arenas d'Arle]], [[anfiteatre de Capoá]]), destinadas als combats de [[gladiator]]s, a las ''[[venationes]]'' (espectacles de combats amb de bèstias fèras) e [[naumaquia]]s. 

En latin, se nomenavan ''circenses'' los jòcs de l'[[Anfiteatre roman|anfiteatre]]: l'expression latina ***Panem et circenses*** (« de pan e de jòcs ») comprenava totes los jòcs, aqueles de l'[[Anfiteatre roman|anfiteatre]] coma aqueles del circ.



== Los obeliscs ==

D'[[obelisc]]s, egipcians o non, ornavan la ''spina'' dels circs romans: [[obelisc del Latran]] venent del [[Circus Maximus]], [[obelisc del Vatican]] del [[circus Vaticanus]], o [[obelisc de Teodòsi]] encara en plaça al centre de l'[[Ipodròm de Constantinòple]].

== L'orguena idraulica ==

L'[[orguena]] « idraulica » de [[Ctesibios]] o [[idraul]], que lo debit d'aire foguèt regulat per una sèrva d'aiga, sembla èsser l'instrument de primièra dels jòcs del circ. Se ne pòt vèire un o dos exemplaris sul pedestal de l'[[obelisca de Teodòsi]].

== Lo circ roman dons la literatura e l'art ==


L'imatge del **circ roman*' foguèt popularizada pel roman *Ben Hur*, de [[Lewis Wallace|Lew Wallace]] ([[1880]]), e encara mai per las adaptacions cinematograficass e scenograficas:
* *Ben-Hur*, filme mut de [[Sidney Olcott]] ([[1907]])
* *Ben-Hur*, filme mut de [[Fred Niblo]] ([[1925]])
* *Ben-Hur*, filme de [[William Wyler]] ([[1959]])
* *Ben-Hur*, filme d'animacion de [[Bill Kowalchuk]] ([[2003]])
* *Ben-Hur'', espectacle de Robert Hossein (setembre de 2006 a l'Estadi de França)

## Ligams intèrnes

* Lista dels circs romans
* Correga de carris
* Jòcs (Roma antica)
* Ipodròm