open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baia de Chesapeake

La **baia de Chesapeake** es un estuari situat dins los Estats americans de Maryland e de Virgínia. La baia es separada de l'ocean Atlantic per la peninsula de Delmarva amb sa boca situada entre lo cap Henry e lo cap Charles. Amb la part nòrd dins Maryland e la part sud en Virgínia, la baia de Chesapeake es una caracteristica importanta per l'ecologia e l'economia d'aqueles dos Estats. Mai de 150 flumes e rius s'escampan dins lo bacin de drenatge de 166 534 km2, que cobrís parcialament sièis Estats (Nòva York, Pennsilvània, Delaware, Maryland, Virgínia e Virgínia Occidentala) e tot Washington, DC.
La baia a una longor d'aperaquí 320 km dempuèi son cors superior nòrd dins la ribièra Susquehanna fins a son escampador dins l'ocean Atlantic. Mesura 4,5 km de larg a son punt pus estrèit (entre Plum Point del comtat de Kent près de Newtown e la riba del comtat de Harford près de Romney Creek) e a 48 km al pus lare (fins al sud de la boca de Potomac). . Lo litoral total, afluents comprés, es de 18 804 km, enrodant una superfícia de 11 601 km2. La prigondor mejana es de 6,4 m, atenhent un maximum de 174 53 m. La baia es traversada dos còps, dins Maryland per lo pont de la baia de Chesapeake de Sandy Point (près d'Annapolis) a l'illa Kent e en Virgínia pel pont-tunèl de la baia de Chesapeake religant Virginia Beach amb lo cap Charles. Coneguda a l'encòp per sa beutat e sa generositat, la baia perdèt en biodiversitat aqueles darrièrs ans, amb mens de crancs e d'ustras. Los recents esfòrces de restauracion entreprés dins los ans 1990 se perseguisson e mòstran un potencial de creissença de la populacion d'ustras indigènas. La santat de la baia de Chesapeake s'es melhorada en 2015, amb tres annadas consecutivas de ganhs durant las quatre darrièras annadas, segon un novèl rapòrt de l'Universitat de Maryland.
Viteric

**Viteric** (o Witteric, en espanhòl: Witerico) foguèt rei dels visigots d'Ispània e de Septimània de 603 a 610.
Liuva II

**Liuva II** foguèt rei dels visigots d'Ispània e de Septimània de 601 a 603. Filh de Recared Ièr, aviá sonque 18 annadas quand montèt sus lo tròne. Viteric lo faguèt tombar, venguèt rei e lo faguèt dempuèi executar.
Leovigild

**Leovigild** (en espanhòl: Leovigildo) foguèt rei dels visigots d'Ispània e de Septimània de 568 a 586. 

Leovigild es lo fraire de Liuva Ièr, que l'associa al poder. A la mòrt de Liuva, en 573, règna sol. 

## Unificacion d'Ispània
Leovigild mena la guèrra dins la peninsula iberica. Dins lo Nòrd-Oèst, somet lo reialme sueu, e fòrça los sueus, qu'èran nicèus a segre la religion ariana. Dins lo Nòrd, desfaguèt los bascos e dins lo Sud-èst pòt conténer los bizantins dins lors possessions.
 
Pasmens, son estacament a l'arrianisme mena a una revòlta catolica e deu combatre contra una coalicion compausada de son filh convertit Ermenegild, los sueus del rei Miro, tornat al cristianisme nicèu, e los bizantins.

## Referéncias

## Font
*  Collectiu, 1998, *Der Grosse Ploetz. Die Daten-Enzyklopädie der Weltgeschichte*, Komet.
Liuva Ièr

**Liuva Ièr** foguèt rei dels visigots d'Ispània e de Septimània de 567 a 572 o 573. 

Liuva Ièr associèt son fraire Leovigild al poder. A la mòrt de Liuva, en 572 o 573, Leovigild règna sol.

## Referéncias

## Font
*  Collectiu, 1998, *Der Grosse Ploetz. Die Daten-Enzyklopädie der Weltgeschichte*, Komet.
Atanagild

**Atanagild** (o Athanagild) foguèt rei dels visigots d'Ispània e de Septimània de 554 a 567. 

## Pèrda de la Betica
Atanagild arriba al poder en prenet lo cap d'una revòlta catolica contra lo rei Agila Ièr. Los rebèls son sostenguts per de tropas enviadas per l'emperaire bizantin Justinian Ièr. En 554, Agila es tuat e Atanagild ven lo nòu rei. Mas deu laissar la província de Betica a Justinian.

Installat amb la cort a Toledo, mena una politica matrimoniala amb lo reis francs en maridant sas filhas. Brunilda esposa Sigisbert Ièr d'Austrasia, mentre que Galsvinta ven l'esposa de Chilperic Ièr de Neustria. 

## Referéncias

## Font
*  Collectiu, 1998, *Der Grosse Ploetz. Die Daten-Enzyklopädie der Weltgeschichte*, Komet.
Teudis

**Teudis** (o Theudis) foguèt un rei visigot d'Ispània, successor d'Amalaric que regnèt de 531 a 548. 

## Règne
Teudis es un militar ostrogòt enviat per Teodoric lo Grand qu'arriba a venir rei del visigòts. Establís sa capitala a Barcelona. Caça los francs fòra d'Ispània, mas taïnat per la menaça bizantina, ataca las tropas de Justinian Ièr a Ceuta, ont es desfach. Es tuat pauc après, dins son palais de Sevilha. Teudisel li succedís.

## Referéncias

## Font
*  Collectiu, 1998, *Der Grosse Ploetz. Die Daten-Enzyklopädie der Weltgeschichte*, Komet.
Vau de Boniura

**Vau de Boniura** (*Val-de-Bonnieure* en francés) es, dempuei lo  de genier de 2018, una novela comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta.

## Administracion
### Compausicion

* Sent Angeu (sieti)
* Senta Colomba
* Sent Amanç

## Nòtas e referéncias
Trasamund

**Trasamund** (o Thrasamund) foguèt un rei vandal d'Africa que regnèt de 496 a 523. Succediguèt a Guntamund.

## Referéncias

## Font
*  Konrad Vössing, 2014, *[https://journals.openedition.org/annuaire-cdf/2807#tocfrom1n2 Les Vandales en Afrique du Nord – fossoyeurs ou héritiers de la romanitas ?]*, Annuaire du Collège de France 2012-2013, résumé des cours et travaux, 113e année, p. 928-930.
*  Collectiu, 1998, *Der Grosse Ploetz. Die Daten-Enzyklopädie der Weltgeschichte*, Komet.
Gòssa

**Gòssa** o benlhèu *Lo País de Gòssa* qu'ei lo nom d'un parçanòt gascon
au sud-oèst deu departament actuau de las Lanas.

## Localizacion e composicion (dab resèrvas)
* Biarròta
* Biudòs
* Jòssa
* Òrcs
* Sent Bertomiu
* Sent Joan de Marçac
* Sent Laurenç de Gòssa
* Senta Maria de Gòssa
* Sent Martin de Hins 
* Saubrigas 

Gòssa qu'ei compausat de las bartas de l'arriba dreta d'Ador e deus relèus plaçats au cobde d'Ador fàcia au País d'Òrta.

Dens lo canton deu Senhans, ancianament canton de Sent Martin de Senhans, la comunautat de comunas deu Senhans (medisha delimitacion), las comunas de Biarròta, Biudòs, Sent Bertomiu e Sent Laurenç de Gòssa non son de Senhans, mès de Gòssa.

## Etimologia
Au sègle XI o XII, Senta Maria de Gòssa qu'ei mentavuda en latin *Sancta Maria de Gonossa* dens lo Cartulari de Sòrda. *Gonossa* que sembla vier d'un tèrme sortit de l'estrat aquitan, aquí mèi precisament basco, **Gòienòssa* > **Gòinòssa* > *Gònòssa* > *Gòssa* (tombada de *-n-* intervocalica). Lo sens qu'ei « las tèrras mèi hautas », aplicats aus costalats qui son en suspart d'Ador e de las suas bartas . Cf. los parelhs bascos *Irigoien* (de *goi*, varianta *goiti*) e *Irribarren*, « vilatge haut » e « vilatge baish » *Etxegoien* e *Etxebarren(a)*, « ostau de dessús » e « ostau de devath », etc .

## Nòtas
Marie Dauchy

**Marie Dauchy** (Calais, 1987) es femna politica francesa.

Elle devient conseillère régionale en 2015

## Referéncias
Gonderic

**Gonderic** (o Gunderic) foguèt un rei vandal que regnèt de 407 a 428. Es lo filh del rei  Godigisel. 

## Entrada dins l'Empèri roman

Lo 31 de decembre de 406, los vandals, amb lors aliats alans, passan lo Ren e entran dins l'Empèri roman, après de combats contra los francs. Lo rei Godigisel mòr dins l'afrontament e son filh Gonderic ven lo rei dels vandals asdinges. Traversan Gàllia, e en 409 son en Ispània. Dusqua 409, pilhan e saquetjan lo país. 

## Ocupacion d'Ispània

Ispània es partejat entre Gonderic e sos aliats. Los vandals asdinges de Gonderic ocupan lo Nòrd de Gallaecia, los sueus, lo Sud de la província, los vandals sillinges, la Betica, e los alans, la Lusitània e Cartagena.

Roma enveja alara, en 416, los visigòts, coma *fœderati* per los combatre. En 418, Walia desfa los vandals sillinges, los alans subrevivents qu'an perdut lor rei Attaces a la guèrra se plaçan jos la proteccion de Gonderic en Gallaecia. Los reis vandals portaràn d'ara endavant lo títol de rei dels vandals e desl alans. La meteissa annada, Roma fa tornar Walia e sas tropas. Los visigòts tòrnan passar los Pirenèus e s'establisson en Aquitània.

Pasmens, los romans continuan la guèrra contra Gonderic qui, en 422, destrutz l'armada de Castinus venguda de Gàllia, çò que li permet d'envasir la Betica e de s'apoder de Sevilha en 427. Gonderic mòr pauc après. Son fraire Genseric ven lo rei e fa passar los vandals e los alans en Africa. 

## Referéncias

## Fonts
*  Frédéric Bey, 2019, *Au Cap Bon, les Vandales volent aux Romains leur Mare Nostrum*, Guerres et Histoire n°49, p. 56-60.
*  François Martroye, 1907, *[http://www.mediterranee-antique.fr/Auteurs/Fichiers/MNO/Martroye/Genseric/Genseric_10.htm Genséric - La conquête vandale en Afrique et la destruction de l'Empire d'Occident]*, Paris.
*  Collectiu, 1998, *Der Grosse Ploetz. Die Daten-Enzyklopädie der Weltgeschichte*, Komet.
Ermeric

**Ermeric** (o Hermeric) foguèt un rei sueu que regnèt de 409 a 438. 

## Fondacion del reialme dels sueves

En 409 los sueus conduches per Ermeric, amb los vandals asdinges de Gonderic, los vandals sillinges e los alans entran en Ispània. Dusqua 409, pilhan e saquetjan lo país.

En 411, Ispània es partejada entre los quatre pòbles. Los vandals asdinges de Gonderic ocupan lo Nòrd de Gallaecia, los sueus, lo Sud de la província, los vandals sillinges, la Betica, e los alans, la Lusitània e Cartagena.

Roma enveja alara, en 416, los visigòts, coma *fœderati* per los combatre. En 418, Walia desfa los vandals sillinges e los alans subrevivents qu'an perdut lor rei Attaces a la guèrra se plaçan jos la proteccion de Gonderic en Gallaecia. 

en 429, los visigòts tornats en Gàllia, los vandals e los alans de Genseric passats en Africa, los sueus demòran los sols « barbars » en Ispània. Ermeric entrepren una politica d'espandiment, venguda aisida, en l'abséncia d'una oposicion militara vertadièra.

En 438, Ermeric, malaut, laissa lo poder a son filh Rechila, avant de morir en 441.

## Referéncias

## Fonts
*  Jorge C. Arias, 2007, *[https://www.academia.edu/1523816/Identity_and_Interaction_the_Suevi_and_the_Hispano-Romans Identity and Interaction: The Suevi and the Hispano-Romans]*, University of Virginia.  
*  Frédéric Bey, 2019, *Au Cap Bon, les Vandales volent aux Romains leur Mare Nostrum*, Guerres et Histoire n°49, p. 56-60.
*  François Martroye, 1907, *[http://www.mediterranee-antique.fr/Auteurs/Fichiers/MNO/Martroye/Genseric/Genseric_10.htm Genséric - La conquête vandale en Afrique et la destruction de l'Empire d'Occident]*, Paris.
Rechila

**Rechila** (en galician e portugués: Requila) foguèt un rei sueu que regnèt de 438 a 448. 

## Règne

En 438 lo rei dels sueus Ermeric abdica en favor de son filh Rechila que continua la politica d'espandiment de son davancièr.

En 439, Rechila prend Emerita, l'actuala Mérida, puèi Sevilha, la Betica e la província de Cartagena en 441. En 446, desfa una armada romana conducha per lo futur emperaire Avitus. Quand Rechila mòr, en 448 a Mérida, la màger part d'Ispània es contrarotlada per los sueves.

Jos son règne Mérida ven la segonda granda vila del reialme, pasmens que lo centre politic del poder demòra a Bracara Augusta, l'actuala Braga en Portugal.

En 448, son filh Rechiar li succediguèt.

## Referéncias

## Fonts
*  Jorge C. Arias, 2007, *[https://www.academia.edu/1523816/Identity_and_Interaction_the_Suevi_and_the_Hispano-Romans Identity and Interaction: The Suevi and the Hispano-Romans]*, University of Virginia.
Rechiar

**Rechiar** (en galician: Requiario, en portugués: Requiário) foguèt un rei sueu que regnèt de 448 a 456. Succediguèt a son paire Rechila.

## Religion e politica

Rechiar es lo primièr rei sueu, e tot parièr lo primièr dels rei germanics a venir catolic. La fin es pas que religiosa, mas tamben d'èsser acceptat per la populacion ispanicoromana del reialme.

Marida la filha de son poissant vesin, lo rei visigòt de Tolosa, Teodoric II.

## Règne
Rechiar mena un règne guerrièr. en 449, ajudat dels bagaudas bascos, pilha l'entorn de Caesaraugusta, l'actuala Saragossa, e s'apodera de Lhèida. La politica d'espandiment de Rechiar mena una reaccion de Roma. L'emperaire Avitus enveja Teodoric II. L'armada visigòta entra en Ispània. Lo 5 d'octòbre de 456, los sueus son batuts a la batalha de l'Orbigo, près d'asturica, l'actuala Astorga. Rechiar, nafrat, ensaja de fugir, mas es fach presonièr puèi executat. La dinastia fondada per Ermeric s'atuda e un periòde de trebolum per la succession del rei se dobrís.

## Referéncias

## Fonts
*  Jorge C. Arias, 2007, *[https://www.academia.edu/1523816/Identity_and_Interaction_the_Suevi_and_the_Hispano-Romans Identity and Interaction: The Suevi and the Hispano-Romans]*, University of Virginia.
Ariamir

**Ariamir** (en portugués: Ariamiro) foguèt un rei sueu del reialme sueu que regnava en 561.

## Religion e politica

Lo nom d'Ariamir es sonque conegut per un document, los actes del concili de Braga de 561. Lo tèxte nos apren que lo concili se passèt dins la tresena annada de règne d'Ariamir, çò que vòl dire qu'èra rei dempuèi 558 o 559. La volontat d'organizar un concili, amb Sant Martin de Braga, pròva qu'Ariamir èra catolic, mentre que dempuèi la mòrt de Rechiar, en 456, jos l'influéncia dels visigòts, lo sueus èran arians.

## Referéncias

## Fonts
*  Jorge C. Arias, 2007, *[https://www.academia.edu/1523816/Identity_and_Interaction_the_Suevi_and_the_Hispano-Romans Identity and Interaction: The Suevi and the Hispano-Romans]*, University of Virginia.
*  Alberto Ferreiro, 1997, *Veremundu R(Eg)e: Revisiting an Inscription from San Salvador De Vairão (Portugal)*, Zeitschrift Für Papyrologie Und Epigraphik 116, p. 263–272. JSTOR, www.jstor.org/stable/20189984, Accessed 24 Apr. 2020.
Edwige Diaz

**Edwige Diaz** (n. lo 15 d'octobre de 1987) es femna politica francesa d'ultradrecha. Conselhièra regionala de Nòva Aquitània dempuèi 2016 (jos l'etiqueta RN), es elegida deputada de la 11ena circonscripcion de la Gironda en 2022.
Avars de Panònia

Los **avars** son un pòble nomad, installat dins e a l'entorn de l'Ongria actuala ont fondèron un empèri, lo kaganat avar.

## Origina
L'origina, que siá geografica o etnica, dels avars es escura. Son de còps presentats coma un pòble mongòl. Los documents lingüistics sus los avars son rares. Pasmens, un tresaur foguèt descobèrt en 1799 a Nagy-Szentmiklós, uèi en Romania, près de Timișoara. Mentre los objèctes, de bòls amb una inscripcion en alfabet grèc, dins una lenga desconeguda. L'ipotèsi de lectura la mai espandida es aquela de l'origina turquesa del tèxt, per exemple Thomsen (1917), Németh (1932), Haussig (1985) o Róna-Tas (1990). Per Helminski, sèm en preséncia d'una lenga tongoza. 

Pasmens çò vòl pas dire que los avars èran un pòble tongoz o ben manchó. Mai qu'una populacion omogèna, los avars èran una confederacion de tribús d'origina divèrsa, per exemple d'eslaus.

## Arribada dels avars en Euròpa
Los avars aparéisson vèrs 550 dins la region pontocaspiana, las estèpas entre Mar Negra e Mar Caspiana. Butassan los grops turcs de la region pontocaspiana, los sabirs, ogors, onogors, saragors. Per Golden (2006), los avars poirián èsser eissits de jou-jan o d'huns heftalites. Aquels grops son eissits dels ancians wars, una populacion protomongolica. Los avars qu'arriban dins l'èst d'Euròpa, son butats per l'avançada dels turcs, que fondan alara lo kaganat turc.

## Establiment del kaganat
En 558, l'Empèri Bizantin ensaja de s'aliar amb los avars, mas venon lèu-lèu un nòu enemic. En 562, los avars atacan lo reialme franc, mas son desfaches per lo rei Sigebert en Turíngia.

En 567, ligats amb lo lombards del rei Audoin, destruson lo reialme gepid e s'apoderan la Panònia e la Dàcia.

## Referéncias

## Fonts
*  Peter Golden, 2006, *The Turkic Peolpes: A Historical Sketch*, dins Lars Johanson, Éva Á. Csató (eds.), The Turkic languages, p. 16-29, Routledge language family descriptions series, Londres, Taylor & Francis.
*  Evgeni Helimski, 2000, *On Probable Tungus-Manchurian Origin of the Buyla Inscription from Nagy-Szentmiklós*, dins Komparativistika, Uralistika - Lekcii i Staty, p. 268-277, Mòscau, Iazyki Russkoi Kul'tury, originalament publicat dins *Studia Etymologica Cracoviensia 5*.
*  Collectiu, 1998, *Der Grosse Ploetz. Die Daten-Enzyklopädie der Weltgeschichte*, Komet.
Avar (omonimia)

*avars, un pòble ancian establit en Panònia (sègle VI-VIII).
*avars, un pòble de Daguestan.
*avar, una lenga caucasenca del nòrd-èst parlada per los avars en Daguestan.
Mètro del Caire

Lo **mètro del Caire** es un malhum de camin de fèrre metropolitan servissent la vila del Caire, capitala de l'Egipte. S'agís del primièr malhum de mètro construch sul continent african, mes en servici lo 27 de setembre de 1987.

Lo « Grand Caire » es desservit per tres linhas de mètro, 84 km e 68 estacions, construguts dins las annadas 1980, 1990 e 2010. Un projècte de tres autras linhas es à l'estudi.

## Vejatz tanben

### Articles ligats
*  Site oficial
Siula

**Siula** es una ribèira dau nòrd dau Massís Centrau, que pren sa la fònt a 1093 mètres, a proximitat dau lac de Cervèira dins le massís daus Monts Dòr. S'escola d'en promèir vèrs le nòrd puèi vèrs le nòrd-èst a partir de Pont de Menat (près dau vialatge de vèrs Menat, davant Ebruelh). A una  lonjor de 150 quilomètres (90 quilomètres dins le Puèi de Doma e 60 quilomètres dins le departament d'Alèir). La majora partida de son cors se situa dins la region de Combralha. Es un afluent d'Alèir que rejonh vèrs La Ferté-Hauterive (nautor ; 219 mètres), au nòrd-èst de vèrs Sant Porçan de Siula.

## Idronimia
La ribèira se ditz [ˈʃawlɔ] o [ˈʃɔlɒ] dins los parlars occitans dau Puèi de Doma e [sjawl] dins le parlar creissentés de vèrs Navas. Aquel tèrme reven bravament sovent dins los tèxtes de l'escrivan Beneset Vidal que sortiá de vèrs Pontgibaud. Dins son roman *Joan Combralha*, aquela ribèira a una plaça bravament importanta.
Loberc Mas Diu

**Loberc Mas Diu** (*Chantrezac* en francés) es una anciana comuna situada dau departament de Charanta e de la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Fusionet emb Romasieras e Chantresac per formar la comuna de Romasieras Loberc en 1970.

## Istòria
Loberc foguet sieti de chastelaniá en 1789, emb 3 parròfias (o partidas) dependentas.

## Nòtas e referénicas
Mètro de Cincinnati

Lo **mètro de Cincinnati** es un projècte de malhum metropolitan dins la vila de Cincinnati, dins l'Estat d'Ohio, als Estats Units, que foguèt parcialament construgut dins las annadas 1920 mas foguèt pas jamai utilizat. Lo malhum, compausat d'un ensemble de tunèls sosterranhs e d'estacions desafectadas jos la vila, constituís pel temps que sèm lo mai grand malhum de mètro abandonat dels Estats Units.

## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Tramvai de Cincinnati
* Estacion fantauma
Mètro de Tòquio

Lo **mètro de Tòquio** (東京の地下鉄, *Tōkyō no chikatetsu*?) es un dels sistèmas de transpòrt en comun servissent l'aglomeracion de Tòquio al Japon. Se compausa de doas companhiás : Tokyo Metro e Toei.

La primièra linha del mètro de Tòquio, la linha Ginza, dobriguèt en 1927.

## Malhum
La màger partida de las linhas del mètro de Tòquio son interconnectadas amb los malhums de trens de banlèga : atal, en mai de la companhiá proprietària, mantunas companhiás ferroviàrias utilizan la meteissa linha de mètro. Sus aquestas linhas, lo material utilizat e las destinacions son fòrças variats. Per exemple, la companhiá ferroviària Keikyū religa los aeropòrts de Narita e de Haneda per la linha de mètro Asakusa gerida per la companhiá Toei.

La linha circulara Yamanote e las linhas transversalas Chūō e Chūō-Sōbu de la JR East fan pas partida del malhum del mètro, e mai que las correspondéncias entre las estacions del centre de Tòquio sián nombrosas.

Las linhas a conducha automatica tala que la linha Yurikamome o lo Nippori-Toneri Liner son pas consideradas coma fasant partida del malhum del mètro de Tòquio.

### Linhas Tokyo Metro

[vinheta|upright|Intrada de l'estacion [Sakuradamon (mètro de Tòquio)|Sakuradamon sus la linha Yūrakuchō|alt=]]
Ancianament apelada en anglés *Teito Rapid Transit Authority* (o encara *Eidan Subway*), aquesta companhiá a pres son novèl nom, *Tokyo Metro,* lo 1èr d'abril de 2004.

Gerís actualament las nòus linhas seguentas :

### Linhas Toei

## Accident
Lo 8 de març de 2000, un desralhament a Naka-Meguro d'un tren de la linha Hibiya seguit d'una collision amb un tren de la linha Tōkyū Tōyoko arribant dins l'autre sens faguèt cinc mòrts e 63 nafrats.

## Atemptat terrorista

Lo 20 de març de 1995, un atemptat terrorista de la sècta japonesa Aum Shinrikyo, al gas sarin, fa dotze mòrts e de milièrs de nafrats dins lo mètro de Tòquio. Lo nombre de mòrts restèt limitat gràcias a l'impuretat del gas.

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Burèu dels Transpòrts de la Metropòli de Tòquio
* Tokyo Metro

### Ligams extèrnes

* Site oficial de *Tokyo Metro*
* Site oficial de la *Toei*
Linha Ginza del mètro de Tòquio

La **linha Ginza** (東京地下鉄銀座線, *Tōkyō Chikatetsu Ginza-sen*) es una linha del mètro de Tòquio al Japon gerida per la companhiá Tokyo Metro. Religa l'estacion de Shibuya a aquela d'Asakusa. Longa de , traversa Tòquio del sud-oèst al nòrd-èst en traversant los arrondiments de Shibuya, Minato, Chūō, Chiyoda, e Taitō. Es tanben conneguda coma **linha 3**. Sus las mapas, sa coulor es irange e es identificada ambe la letra **G**. Son logo es atal .

## Istòria
Aquesta linha ferroviària sosterranha es la mai anciana en Asia : los trabalhs de construccion del tròç entre Ueno e Asakusa comencèron lo 27 de setembre de 1925. La linha dobriguèt lo 30 de decembre de 1927 per la *Tokyo Underground Railway Company* (東京地下鉄道, *Tōkyō Chika Tetsudō*). Foguèt puèi perlongada de nombrós còps : fins a l'estacion provisòria de Manseibashi en 1930, Kanda en 1931, Kyobashi en 1932 e Shimbashi en 1934.

En 1938, la *Tokyo Rapid Railway* (東京高速鉄道, *Tōkyō Kōsoku Tetsudō*), una entrepresa ligada a l'actuala companhiá Tōkyū, obrís una linha entre Shibuya e Toranomon. Aquesta darrièra es perlongada a Shimbashi l'annada seguenta e las doas linhas son interconnectadas. En 1941, son regropadas en una sola linha al sen de la companhiá *Teito Rapid Transit Authority* (帝都高速度交通営団, *Teito Kōsokudo Kōtsū Eidan*), l'ancessor de Tokyo Metro.

Pren lo nom de  en 1953, per la diferenciar de la linha Marunouchi novèlament creada.

## Estacions
La linha comporta 19 estacions, identificadas de G-01 a G-19.

## Material rotlant
La linha Ginza utiliza de trens seria 1000 de sièis veituras, dont lo design rapela aquel dels trens que circulàvan sus la linha a son obertura en 1927. Remplaçan los trens serias 01 qu'an rotlat sus la linha de 1983 a 2017.
Fichièr:Tokyo-Metro Series1000-1008 Marunouchi-Line.jpg|Tokyo Metro seria 1000.
Fichièr:Tokyo-Metro-Series01-130F.jpg|Tokyo Metro seria 01.
Fichièr:TRT-1001-Tokyo-Metro-Museum.jpg|Tokyo Metro seria 1000 original.


## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Mètro de Tòquio
* Tokyo Metro
Linha Marunouchi del mètro de Tòquio

La **linha Marunouchi** (東京地下鉄丸ノ内線, *Tōkyō Chikatetsu Marunouchi-sen*) es una linha del mètro de Tòquio al Japon gerida per la companhiá Tokyo Metro. Religa l'estacion d'Ikebukuro a l'estacion d'Ogikubo, amb una branca entre las estacions de Nakano-Sakaue e Hōnanchō. Longa de , traversa Tòquio del nòrd-oèst a l'oèst en passant pel centre. Los arrondiments traversats son Suginami, Nakano, Shinjuku, Minato, Chiyoda, Chūō, Bunkyō e Toshima. Es tanben coneguda coma **linha 4**. Sus las mapas, la linha es de color roja e identificada per la letra **M** per la branca principala e **Mb** per la branca segondària. Los logos respectius son donc :  pour la branca principala, e  per la branca segondària.

## Istòria
La linha Marunouchi es la segonda construguda sul malhum, après la linha Ginza. La primièra seccion entre Ikebukuro e Ochanomizu es inaugurada lo 20 de genièr de 1954. Puèi la linha es perlongada mantun còp entre 1956 et 1964.

Lo 20 de març de 1995, la linha es concernida per l'atemptat al gas sarin dins lo mètro de Tòquio.

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Mètro de Tòquio
* Tokyo Metro
Li Hongzhi

**Li Hongzhi** (chinés: 李洪志; Gongzhuling, 13 de mai 1951) es lo fondator del Falun Gong. Presentèt l'ensenhament del Falun Gong en public pel primièr còp lo 13 de mai 1992 a Changchun.

Dempuèi 1992 fins a 1994 traversèt China tota China en ensenhant los exercicis del Falun Gong e la popularitat de la practica cresquèt rapidament. Dempuèi 1995, Li comencèt a ensenhar la practica tanben defòra de China: en 1995 a l'ambaissada deChina de Paris, en França, ont foguèt convidat a l'ensenhar e faguèt tanben dos seminaris en Suècia.

Entre 1995 e 1999 faguèt fòrça classas als Estats Units, a Canadà, Austràlia, Nòva Zelanda, Alemanha, Soïssa e Singapor.
Rouge

**Rouge** era un grup brasiler de música pop brasilera amb cinc membres: Aline Wirley, Fantine Thó, Karin Hils, Li Martins i Lu Andrade. Format el 2002 a través del programa Popstars, emès als canals de televisió SBT i Disney Channel, produït per la companyia argentina RGB Entertainment.Els membres van ser seleccionats entre 30.000 candidats i van signar un contracte amb Sony Music.

## Discografia
* *Rouge* (2002)
* *C'est La Vie* (2003)
* *Blá Blá Blá* (2004)
* *Mil e Uma Noites* (2005)
* *Les 5inq* (2019)
Tokyo Metro

drecha|sens_quadre
**Tokyo Metro Co., Ltd.** (東京地下鉄株式会社, *Tōkyō chikatetsu kabushiki-gaisha*) es lo nom en anglés de la principala companhiá d'espleitacion del mètro de Tòquio al Japon.

## Lo malhum
*Tokyo Metro* espleita actualament 9 de las 13 linhas del mètro de Tòquio :

## Material rotlant

### Escartament

Tokyo-Metro Series02-653.jpg|Seria 02 (Linha Marunouchi)
Tokyo-Metro Series1000-1008 Marunouchi-Line.jpg|Série 1000 (Linha Ginza)
Tokyo-Metro Series2000-2026.jpg|Série 2000 (Linha Marunouchi)



### Escartament

Tokyo-Metro Series05-122F.jpg|Seria 05 (Linhas Chiyoda et Tōzai)
Tokyo-Metro Series05-143F.jpg|Seria 05N (Linhas Tōzai)
Tokyo-Metro Series07R-76.jpg|Seria 07 (Linha Tōzai)
Tokyo-Metro-Series08-103F.jpg|Seria 08 (Linha Hanzōmon)
Tokyo-metro-Series7000-7101.jpg|Seria 7000 (Linhas Fukutoshin e Yūrakuchō)
Tokyo Metro 8000 series Tokyu Den-en-toshi Line 20170721.jpg|Seria 8000 (Linha Hanzōmon)
Tokyo-Metro-Series9000-Lot-2.jpg|Seria 9000 (Linha Namboku)
Tokyo-Metro-Series10000 10102.jpg|Seria 10000 (Linhas Fukutoshin e Yūrakuchō)
Tokyo-Metro Series13000-13127.jpg|Seria 13000 (Linha Hibiya)
Tokyo-Metro Series15000-15001.jpg|Seria 15000 (Linha Tōzai)
TokyoMetro-16000-01.jpg|Seria 16000 (Linha Chiyoda)
Tokyo-Metro-Series17000 17105.jpg|Seria 17000 (Linhas Fukutoshin e Yūrakuchō)
Tokyo-Metro Series18000-18102 Test-Run.jpg|Seria 18000 (Linha Hanzōmon)



## Musèu
La companhiá possedís un musèu ferroviari, lo Tokyo Metro Museum, situat près de l'estation Kasai.

## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Mètro de Tòquio
* Burèu dels Transpòrts de la Metropòli de Tòquio

### Ligams extèrnes

* Site oficial de *Tokyo Metro*
Burèu dels Transpòrts de la Metropòli de Tòquio

drecha|sens_quadre
Lo **Burèu dels Transpòrts de la Metropòli de Tòquio** (東京都交通局, *Tōkyō-to Kōtsū-kyoku*), dich tanben **Toei** (都営), es una companhiá de transpòrts publics japonesa de Tòquio. Gerís en particulièr una partida del mètro de Tòquio. Lo nom  ven del fach qu'es lo govèrn metropolitan (*to*) que gerís (*ei*) lo malhum.

## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Mètro de Tòquio
* Tokyo Metro

### Ligams extèrnes

* Site oficial de la *Toei*
Linha Hibiya del mètro de Tòquio

La **linha Hibiya** (東京地下鉄日比谷線, *Tōkyō Chikatetsu Hibiya-sen*) es una linha del mètro de Tòquio al Japon gerida per la companhiá Tokyo Metro. Religa l'estacion de Naka-Meguro a l'estacion de Kita-Senju. Longa de , traversa Tòquio del sud-oèst al nòrd-èst en passant dins los arrondiments de Meguro, Shibuya, Minato, Chiyoda, Chūō, Taitō, Arakawa e Adachi. Es tanben coneguda coma **linha 2**. Sus las mapas, la linha es de color grisa e identificada per la letra **H**.

## Estacions

## Material rotlant

La linha Hibiya es corruda pels trens de las companhiás Tokyo Metro e Tōbu.


Metro-03series.jpg|Tokyo Metro seria 03
Tokyo-Metro-Series13000-13111.jpg|Tokyo Metro seria 13000
Tobu-20050series.jpg|Tōbu seria 20000
Tobu-Series70000-71701.jpg|Tōbu seria 70000



## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Mètro de Tòquio
* Tokyo Metro
Monocotiledonèas

Las** monocotiledonèas** son de plantas de flors (angiospèrmas),que las granas contenon pas generalament qu'una sola fuèlha embrionària o cotiledon. Constituisson un dels dos principals grops de las plantas de flors, ambe las dicotiledonèas  que tenon dos cotiledons.

Pasmens, la recerca en filogenetica moleculara mostrèt que si las monocotiledonèas forman un grop o clad monofiletic (que compren totes los descendents d'un aujòl comun), es pas lo cas de las dicotiledonèas. Las monocotiledonèas son estat gaireben sempre reconegudas coma grop, mas amb différents rengs taxonomics e mai d'un noms diferents. La classificacion APG III de 2009 reconeis un clade apelat "monocotiledonèas" mas li atribuís pas de reng taxonomic.

Las monocotiledonèas comprenon aperaquí 60 000 espècias. La pus granda familha d'aquel grop (e de las plantas de flors dins son ensemble) per nombre d'espècias son las orquidèas (familha de las Orchidacées), amb mai de 20 000 espècias. Aperaquí la mitat de las espècias apertenon a las graminèas vertadièras (Poaceae), que son economicament la familha pus importanta de monocotiledonèas. En agricultura, la majoritat de la biomassa produita ven las monocotiledonèas. Se tracta non solament de las principalas cerealas (rís, blat, milh, etc.), mas tanben de las graminèas ferratgièras, de la cana de sucre e dels bambós. D'autres culturas monocotiledonèas importantas sul plan economic comprenon divèrses palmièrs (Arecaceae), bananas e plantatges (Musaceae), lo gingembre e sos parents, lo curcuma e lo cardamòme (Zingiberaceae), los espargues (Asparagaceae), l'ananàs (Bromeliaceae), la castanha d'aiga (Cyperaceae) e los porres, ceba e alh (Amaryllidaceae). Nombrosas plantas d'interior son d'epifitas monocotiledonèas. En mai, la màger part de las cabòças orticòlas, plantas cultivadas per sas flors, coma los liris, las cocudas, los iris, los amarillis, las canas, los jacints e las tulipas, son de monocotiledonèas.

## Referéncias
Liga dels Socialdemocratas

La Liga dels Socialdemocratas (en chinés:社會民主連線, en anglés: League of Social Democrats) es una organizacion politica pro-democratica de Hong Kong. Los sieus objectius declarats son "donar un supòrt nuèch en la defensa dels interèsses de las basas". Es un partit socialdemocrata e entre los sieus membres fondators es trobatz Leung "de Pels longs" Kwok-hung, e ancian membre del Partit Democratic, coma Andrew Ton, e Albert Chan. 

## Ideologia
A causa de las siás idèas e tacticas, lo LSD èra considerat l'ala radicala del camp pro-democracia. Es compausada per legisladors, activistas e residents ordinaris. S'opausa a las inegalitats economicas creadas per la collusion entre lo govèrn e las grandas entrepresas​; coma partit socialdemocrata, crei que per una societat justa fagan fauta la redistribucion de la riquesa, l'intervencion publica en l'economia e la democracia dirècta.

## Relacion amb los partits pro-democratics
Dempuèi la participacion en l'eleccion del Cap de Executiu Alan Leong, la Liga dels Socialdemocratas refusèt cooperar amb lo Partit Democratic e lo Partit Civic. En l'eleccion del Comitat Electiu, la Liga dels Socialdemocratas refusèt presentar un candidat en protèsta a l'"eleccion en un pichon cercle".

Pendent la marcha en contra de l'eleccion en un pichon cercle, lo 18 de març de 2007, quant çò de vice-president del Partit Civic, Fernando Cheung parlava, los socialdemòcrates l'interrompèron. Mai endavant, en una amassada pro-democratic en abril de 2007, lo socialdemocrata Albert Chan abandonèt en amassada en disent que podiá pas suportar las "irresponsablas criticas" cap a el.

En 2010, lo partit prepausèt lo "Referendum las Cinc Circonscripcions" per empénher dins lo govèrn per implementar lo sufragi universal per 2012. Après lo compromís recebut entre lo Partit Democrata e lo govèrn sus la proposicion de reforma constitucionala, lo partit sofriguèt una desbranda devastadora quand doas de los sieus tres legisladors abandonèron lo partit e fondèron lo People Power.

## Referéncias
Atalaric

**Atalaric** (Athalaric), foguèt rei del reialme ostrogòt d'Itàlia de 526 a 534. Succediguèt a son grand, Teodoric. A sa mòrt, sa maire, Amalasonta venguèt reina.

## Regne
Atalaric foguèt causit coma son successor per Teodoric, al prejudici de son nebot Teodat. Èra lo felen del rei, per sa maire Amalasonta, filha de Teodoric e son èra un visigòt, Eutaric. Vièlh de solament dètz annadas a son accession al tròn, Athalaric foguèt jamai rei en exercici. Amalasonta assegurèt lo ròtle de regenta, e foguèt la sobeirana vertadièra. 

## Referéncias

## fonts
*  Herwig Wolfram, 1990, *Histoire des Goths*, Évolution de l'Humanité, París, Albin Michel.
Charlie Christina Martin

**Charlie Martin**, nascuda lo 24 d'agost de 1981 a Leicester, es una pilòt de veitura de corsa britanica, que participa al Ginetta GT5 Challenge, qu'aperten al British GT Championship.

## Vida personala
Es l'arrièra felena de l'engenhaire Percy Martin e coproprietària de la societat de maquina-espleches qu'a fondat en 1921.

Es transgenre e a utilizat son estatut de pilòt de corsa de primièr plan per sensibilizar als dreches dels LGBT e dels transgenres. Foguèt influenciada per la manequin trans Caroline Cossey, e a declarat : .

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Ligams extèrnes

* Site oficial
Amalasonta

**Amalasonta** (Amalaswintha), foguèt regenta del reialme ostrogòt d'Itàlia de 526 a 534, del temps que son filh Atalaric foguèt minor.  A sa mòrt, se proclamèt reina e regnèt dusqu'en 535.

## Regéncia
Quand Atalaric succediguèt a son grand Teodoric, èra encara un mainat de dètz annadas. Sa maire, Amalasonta, filha del grand rei assegurèt la regéncia e l'exercici vertadièr del poder.

## Politica interiora
La regenta cerquèt a apasir las tensions entre gòts e romans qu'èran aparegudas a la fin del règne de son paire, e qu'avián menat a l'execucion de Boeci e Simmac. Tornèt los bens qu'avián estats confiscats a las familhas.

## Politica exteriora
La politica de la regenta mena a un desengatjament fàcia als autres reialmes germanics. Los ostrogòts laissan los francs destruire lo reialme burgond en 532-534 e l'influéncia sus los visigòts s'arresta. Amalasonta daissèt Amalaric, felen de Teodoric lo Grand, regnar, e quita la Provença, zòna de contacte amb los visigòts. Una part dels soldats del reialme italian junhan alara lo reialme visigòt, qu'es dirigit, a partir de 531, per un ostrogòt, Teudis. Pasmens, quand la Panònia Sirmiensis es envasida, lo general Vitiges desfa los gepids e eruls.  

Amalasonta cerca a tornar establir de bonas realcions amb l'Empèri d'Orient, çò que permet l'organizacion d'una oposicion a la regenta. Lo màger dangier es Teodat, nebot de Teodoric e apartat de la succession reiala.

## Règne
Atalaric mòriguèt ancara jòune. Amalasonta se proclama reina e va regnar una annada. Primièra femna a èsser la sobeirana dels gòts, pren son cosin Teodat coma coregent. Aquel fa lèu-lèu arresta la reina, que foguèt assasinada en 535, vèrs lo 30 d'abril.

## Referéncias

## fonts
*  Herwig Wolfram, 1990, *Histoire des Goths*, Évolution de l'Humanité, París, Albin Michel.
Canton de Castèthnau de Manhoac

Eth **canton de Castèthnau de Manhoac** qu'ei ua anciana division administrativa de Manhoac en Gasconha, situada dens eth arrondiment de Tarba, eth departament deths Hauts Pirenèus e era region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. 28 d'eras 29 comunas que son dempuèi 2015 dens eth canton deths Costalats (burèu centralizator Tria de Baïsa) e tanben dens era comunautat de comunas deu País de Tria e deu Manhoac; Arnèr qu'ei dens eth canton dera Varossa (burèu centralizator Lanamesa) e dens era comunautat de comunas deth Plan de Lanamesa Nèsta-Baronias-Baïsa. Era lenga autoctòna qu'ei eth occitan gascon. Ua partida majoritària deth canton qu'utiliza eth article pirenenc (marcat *eth*); eth limit qu'ei esquematicament ua linha SO-NE. Dens ua partida sud o sud-oèst, *-D-* intervocalic d'origina que mia (o qu'a tornat) a *-d* : SUDARE > *sudar* (marcat *d* o siquenon *s*); sus ua partida au mens, que i a tanben *d* vengut de *-c + e, i-* e de *-ty-*.

## Composicion

## Istòria
## Nòtas
Marina Hands

vinheta|Marina Hands en 2008.
**Marina Hands**, nascuda lo 10 de genièr de 1975, es una actritz francesa.

## Biografia
Andrea Hands, dicha Marina, es la filha de l'actritz francesa Ludmila Mikaël e del meteire en scèna britanic Terry Hands que foguèt, un temps, al cap de la prestigiosa Royal Shakespeare Company.

## Nòtas e referéncias
Grand Theft Auto

drecha|sens_quadre
***Grand Theft Auto***, sovent abreujat ***GTA***, es una seria de videojòc creada per David Jones e Mike Dailly, puèi pels fraires Dan e Sam Houser, Leslie Benzies e Aaron Garbut. Aparegut en 1997, la seria es principalament desvolopada per l'entrepresa escocesa Rockstar North (anciennement DMA Design), e editada per Rockstar Games. Lo nom de la seria es derivat de l'expression *grand theft auto*, que significa  e qu'es de còps utilizada dins lo gergon policièr.

## Nòtas e referéncias
Mètro d'Atlanta

Lo **Metropolitan Atlanta Rapid Transit Authority** (connegut jos l'acronim **MARTA**) es un malhum de mètro a Atlanta (Georgia).

## Malhum
Las doas linhas se crosan a Five Points al centre-vila. La linha sud se termina à l'Aeropòrt internacional Hartsfield-Jackson, e la nòrd se dividís en doas brancas cap a las vilas de Chamblee e Doraville.

La linha èst - oèst a sos caps de linha à *Hamilton E. Holmes* et à *Indian Creek*.

### Linhas roja e d'aur


* N11 : North Springs
* N10 : Sandy Springs
* N9 : Dunwoody
* N8 : Medical Center
* N7 : Buckhead
* N6 : Lindbergh Center
* N5 : Arts Center
* N4 : Midtown
* N3 : North Avenue
* N2 : Civic Center
* N1 : Peachtree Center
* Five Points
* S1 : Garnett
* S2 : West End
* S3 : Oakland City
* S4 : Lakewood / Fort McPherson
* S5 : East Point
* S6 : College Park
* S7 : Aéroport international Hartsfield-Jackson

&nbsp;
* NE10 : Doraville
* NE9 : Chamblee
* NE8 : Brookhaven / Oglethorpe University
* NE7 : Lenox

### Linhas blava e verda
* W5: Hamilton E. Holmes
* W4: West Lake &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; P4: Bankhead
* W3: Ashby
* W2: Vine City
* W1: Dome/GWCC/Philips Arena/CNN Center
* Five Points
* E1: Georgia State
* E2: King Memorial
* E3: Inman Park / Reynoldstown
* E4: Edgewood / Candler Park
* E5: East Lake
* E6: Decatur
* E7: Avondale
* E8: Kensington
* E9: Indian Creek

## Material rotlant

Fichièr:CQ310 switching tracks.jpg|Tren CQ 311 reconstrucha per Alstom.
Fichièr:Marta Rail Breda.jpg|Tren CQ 312 reconstrucha per Alstom.
Fichièr:MARTA.JPG|Tren del MARTA.


## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Atlanta
Ildebad

**Ildebad** (o Hildebad, Hildibad), foguèt rei dels ostrogòts d'Itàlia de 540 a 541.

## Règne
Amb l'abdicacion de Vitiges en 540, lo reialme d'Itàlia aguèt pus d'existéncia juridica e tornèt a son proprietari *de jure*, l'emperaire de Bizança, eretièr de Roma. 

Pasmens marquèt pas la fin de la guèrra. Belisari aviá daissat las regions al Nòrd de Pò, ont demoraván de grops de gòts. Uraias teniá fermament Ticinum, l'actuala Pavia, e Ildebad, lo nebot del rei visigòt Teudis, s'apoderèt Tarbesium, l'actuala Trevís. Ildebad venguèt rei dels ostrogòts, mas son enemistat per Uraias èra fòrta. Ildebad acabèt assassinat.

## Referéncias

## fonts
*  Herwig Wolfram, 1990, *Histoire des Goths*, Évolution de l'Humanité, París, Albin Michel.
Eraric

**Eraric** foguèt rei dels ostrogòts d'Itàlia de mai a octòbre de 541.

## Règne
Amb la mòrt d'Ildebad qu'èra lo rei dels ostrogòts pas somes dins las regions al Nòrd de Pò, un novèl rei es elegit. La particularitat es qu'Eraric èra pas un gòt mas lo cap dels rugians que vivián dempuèi lo temps de Teodoric lo Grand en Venècia. Son règne es força brèu. Rei em mai de 541, foguèt assassinat en octòbre. Totila venguèt lo nòu rei.

## Referéncias

## fonts
*  Herwig Wolfram, 1990, *Histoire des Goths*, Évolution de l'Humanité, París, Albin Michel.
Teodat

**Teodat** (o Theodahat, Theodahad), foguèt rei del reialme ostrogòt d'Itàlia de 534 a 536.

## Origina e règne d' Atalaric
Teodat es lo filh de Trasamund, rei vandal d'Africa e d'Amalafrida, la sòrre de Teodoric lo Grand, e alaidonc lo nebot d'aquel. Esposèt Gudeliva, mas avant de morir, Teodoric caussiguèt son felen Atalaric per li succedir, al prejudici de Teodat.

Teodat viu en Toscana o aquista de bens privats e tamben apartenent a la corona. Aquelas usurpacions mena la regenta Amalasonta a prene de mesuras contra son cosin. Teodat ven alara un adversari politica de la regenta e desvolopa un plan secret de venda de la Toscana a l'Empèri Bizantin en en escambi d'una renta a vida a Constantinòble.  

## Règne e guèrra
Atalaric mòriguèt ancara jòune. Amalasonta se proclama reina e va regnar una annada. Primièra femna a èsser la sobeirana dels gòts, pren Teodat coma coregent (*consors regni*). Aquel fa lèu-lèu arresta la reina, que foguèt assasinada en 535, vèrs lo 30 d'abril.

L'emperaire d'Orient, Justinian Ièr, qu'aviá de relacions diplomaticas amb Amalosonta, profècha del murtre, presentat coma un afront, per amodar una guèrra de conquista del reialme ostrogòt. Teodat envia d'emissaris a Constantinòble, escriu amb sa femna Gudeliva a Justinian e Teodora ne pòdon ren cambiar. A la fin de 535, l'ataca de l'Illíria, e aquela de la Sicília per Belisari lancejan la guèrra gotica.

Belisari desbarca en Itàlia, e pren Rhegium, l'actuala Reggio de Calàbria, pas defenduda per Ebrimud, lo gendre de Teodat e es lèu a Nàpols. Lo rei arriba amb una armada a la fin de novembre de 536 a Roma, mas una revòlta dels soldats lo fòrça a fugir vèrs Ravena e es assassinat. L'armada ostrogòta proclama Vitiges nòu rei.

## Referéncias

## fonts
*  Herwig Wolfram, 1990, *Histoire des Goths*, Évolution de l'Humanité, París, Albin Michel.
Vitiges

**Vitiges** (o Vitigis), foguèt rei del reialme ostrogòt d'Itàlia de 536 a 540.

## Règne
Teodat pèrd lo poder en 536 e es remplaçat per un general de l'armada, Vitiges, un nòble, mas sens origina reiala. 

Continuèt la guèrra contra Belisari. Repudièt sa femna per esposar Matasonta, filha d'Amalasonta e donc felena de Teodoric lo Grand. Aquel maridatge permetiá de donar una legitimat a son règne. En febrier 537, ataquèt Roma mas capitèt pas a s'en apoderar. En 538, Narsès desbarquèt amb una novèla armada bizantina. Las bregas entre los dos comandants bizantins provòca lo rapèl de Narsès a Constantinòble. Belisari en 539, assiètja la capitala del reialme Ravena; En 540, Vitiges capitulèt e es fach presonièr. Es enviat amb sa femna a Constantinòble, ont mòr en 542. Matasonta, veusa, se tornèt maridar amb un patrician bizantin, Germanus.

## Referéncias

## fonts
*  Herwig Wolfram, 1990, *Histoire des Goths*, Évolution de l'Humanité, París, Albin Michel.
Mètro d'Abidjan

Lo **mètro d'Abidjan** es un projècte de malhum ferroviari de transpòrt urban, actualament en cors de negociacion, que desservirà l'aglomeracion d'Abidjan en Còsta d'Evòri.

S'agís d'un mètro aerian concebut uèi a l'entorn de doas linhas :

* una primièra linha de la comuna d'Anyama fins a aquela de Port-Bouët, en passant pel quartièr central d'afars del Plateau ;
* una segonda linha entre Yopougon e Bingerville.

Lo mètro d’Abidjan serà lo quatren a veire lo jorn sul continent african.

## Caracteristicas del projècte actual

### Capacitats
Dins son projècte actual, la linha 1 del mètro d'Abidjan permetrà de transportar environ  passatgièrs per òra, dins de trens a conducha automatica amb menaire, podent rotlar fins a .

La capacitat estimada es de  passatgièrs per jorn e fins a 1 milion de viatjaires en 2040.

La tecnologia de contraròtle e de pilotatge prevista es la CBTC, que permet especialament de conservar la distància minimala de seguretat entre dos trens.

### Còst
L’envolopa maximala acordada a la construccion de la linha 1 del mètro es de 918,34 milliards de francs CFA.

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Abidjan

### Ligams extèrnes

*  Site oficial
Totila

**Totila** foguèt rei dels ostrogòts d'Itàlia de mai a octòbre de 541 a 552. èra lo nebot d'Ildebad.

Las monedas de son règne donan un autre nom, Badua o Baduila, qu'es lo diminutiu de Badua.

## Règne
Amb la mòrt d'Ildebad, Totila es causit per èsser lo nòu rei dels ostrogòts. Belisari aviá daissat l'Itàlia paer tornar a Bizança en 540. Totila ataquèt las feblas tropas imperialas demoradas dins lo país. Poguèt tornar conquistar una granda part del ancian reialme ostrogòt. 

En novembre o decembre de 544, Belisari desbarquèt e ocupèt Ravena. En 546, Totila dintrèt dins Roma, mas Belisari la tornèt prene en abril de 547. l'incapacitat a téner Roma, demesiguèt lo prestigi de Totila dementre los « barbars » d'Itàlia, mas tamben dementre los vesins francs. 

A l'autòn de 548, Teodora, femna de Justinian Ièr moriguèt. Belisari perdèt sa benfactritz e foguèt rapelat a Constantinòble. En 550, Justinian nomenèt son cosin Germanus, espós de Matasonta, al cap de l'armada d'Itàlia, mas aquest moriguèt a Serdica Sòfia, quand preparava son expedicion. 

Es Narsès que lo remplacèt en abril de 551. Ataquèt per lo Nòrd, traversant la Dalmàcia, l'Istria, puèi la Venècia. Lo 6 de junh de 552, dintrèt dins Ravena. al fin de junh o al começament de julhet de la meteissa annada, son armada esclafèt los gòts de Totila a la batalha de Busta Gallorum, a l'entorn de l'actual Gualdo Tadino. Lo rei, nafrat, moriguèt pauc après..

Pasmens, la guèrra gotica es pas acabada. Un darrièr cap, Teia va continuar la lucha.

## Referéncias

## fonts
*  Herwig Wolfram, 1990, *Histoire des Goths*, Évolution de l'Humanité, París, Albin Michel.
Mètro de Moscòu

Lo **mètro de Moscòu** (Моско́вский метрополите́н - *Moskovsky metropoliten*) es lo principal sistèma de transpòrt en comun de la capitala russa Moscòu. Compausat de catòrze linhas d'una longor totala de  e comprenent 232 estacions, transporta en mejana 6,25 milions de passatgièrs per jorn çò que ne fa lo mètro lo mai frequentat d'Euròpa.

D'unas estacions son de remarcablas testimònias de l'art de l'epòcas del realisme socialista.

## Malhum

### Interestacion
La distància mejana entre las estacions es de  : la mai pichona es de  entre Vystavotchnaïa e Mejdounarodnaïa e la mai longa de  entre Volgogradski prospekt e Tekstilchtchiki. L'espaçament important de las estacions permet una velocitat comerciala enauçada de .

### Cais
Las estacions son construchas, dempuèi la creacion del mètro, amb de cais d'una longor minimum de 155 mètres permetent d'aculhir de trens de uèch veituras. Las solas excepcions son las estacions de la linha 4 — fòra Kountsevskaïa — que pòdon aculhir que de trens de sièis veituras.

### Frequentacion
Lo malhum transporta mai de 2,39 miliards de passatgièrs per an, siá près de 6,55 milions per jorn.

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Moscòu
* Tramvai de Moscòu
* Monoralh de Moscòu
* Troleibús de Moscòu

### Ligams extèrnes

*  Site oficial
Teia

**Teia** (o Teias, Theia) foguèt lo darrièr rei dels ostrogòts d'Itàlia qualques meses en 552.

## Règne
Après la mòrt de Totila, Teia continua la lucha contra los bizantins. Èra lo cap de la garnison de Verona e foguèt elegit rei a Ticinum, l'actuala Pavia. La meteissa annada es desfach  e tuat a la batalha del *Mons Lactuarias*, a l'entorn de Salèrn per lo general de l'armada imperiala, Narsès.

Teia èra lo filh d'un Fritigern e aviá un fraire Aligern que jonguèt après 552, los bizantins dins la guèrra contra los francs e los alamans dins lo Nòrd d'Itàlia.

En 555, los darrièrs guerrièrs gòts capitulèron a Compsa (Conza della Campania), al Nòrd-Èst de Salèrn.

## Referéncias

## fonts
*  Herwig Wolfram, 1990, *Histoire des Goths*, Évolution de l'Humanité, París, Albin Michel.