Segonda Guèrra Mondiala

La **Segonda Guèrra Mondiala** (var. **Dusava Guèrra Mondiala,** **Dusau Guèrra Mondiau, Segonda Guèrra Mondiau**) es un conflicte que comencèt per un ensemble de conflictes regionaus, iniciats en 1937 en Asia e en 1939 en Euròpa, que se generalizèron a la màger part dei país en 1941 per s'acabar en 1945. Opausèt la Granda Aliança, formada a l'entorn deis Estats Units, de l'URSS, dau Reiaume Unit, de China e de França, a l'Aisse constituït d'Alemanha, de Japon, d'Itàlia e de seis aliats. Conflicte sensa precedents dins l'istòria umana per l'amplor dei fòrças mobilizadas, la talha dei teatres d'operacions e lo nombre de mòrts (au mens 60 milions), s'acabèt per la victòria deis Aliats, l'emergéncia deis Estats Units e de l'Union Sovietica coma superpoissanças e lo declin dei poissanças colonialas.

Sei causas son nombrosas. Lo Tractat de Versalhas aviá creat fòrça tensions en Euròpa e la crisi economica de 1929 destabilizèt prefondament leis elèits tradicionaus. Aquò permetèt la mesa en plaça de regims autoritaris. En particular, en Alemanha, Adolf Hitler establiguèt una dictatura racista destinada a assegurar la subrevida de la « raça superiora ». Per aquò, comencèt de reünir ò de revendicar totei lei territòris poblats per de minoritats alemandas en Euròpa Centrala. Foguèt sostengut per l'Itàlia de Benito Mussolini qu'aviá d'ambicions expansionistas en Mediterranèa. La prudéncia e lo pacifisme de França e dau Reiaume Unit favorizèron aqueleis agressions fins a l'invasion de Polonha en setembre de 1939 que menèt a una declaracion de guèrra. En Asia, lei combats avián ja començat en causa deis ambicions de Japon, desirós d'aprofichar lei trèbols interiors chinés per annexar d'un biais mai ò mens dirècte divèrsei regions continentalas.

La premiera partida de la guèrra durèt fins a 1942-1943. Veguèt lei país de l'Aisse enregistrar de succès importants. En Euròpa, leis Alemands eliminèron l'armada francesa, ocupèron la màger part dau continent, menacèron Moscòu e agantèron Vòlga. De son caire, Japon ocupèt lei regions litoralas de China, la màger part dau Sud-Èst Asiatic e una partida importanta de l'Ocean Pacific. Pasmens, la mobilizacion deis economias estatsunidenca, britanica e sovietica permetèt de reversar la superioritat de l'Aisse. Una tiera de batalhas (Midway, El Alamein, Estalingrad, Korsk) marquèt la fin dei conquistas germanonipons. De 1942 a 1945, una tiera de còntra-ofensivas permetèt ais Aliats de liberar lei regions ocupadas e, finalament, d'atacar dirèctament lo territòri advèrs. En mai de 1945, la presa de Berlin per lei Sovietics entraïnèt la capitulacion d'Alemanha. Japon l'imitèt quatre mes pus tard après lei bombardaments atomics còntra Hiroshima e Nagasaki.

Lo restabliement de la patz veguèt una transformacion majora deis equilibris mondiaus. Afeblits, França e lo Reiaume Unit venguèron de poissanças mondialas de segond reng, obligadas de tenir còmpte de l'avejaire deis Estats Units e de faciar d'insureccions dins sei colonias. L'URSS, aureolada dau prestigi de sei victòrias, venguèt la segonda superpoissança mondiala. La rivalitat entre Washington e Moscòu menèt rapidament a una patz inacabada marcada per lo començament de la Guèrra Freja. Jutjada responsabla de la guèrra, Alemanha foguèt ocupada per lei « quatre Grands » fins ais ans 1990. En Asia, Japon perdiguèt tanben son estatut de poissança mondiala per venir una mena de protectorat estatsunidenc.

L'amplor dei combats e deis atrocitats, especialament lo genocidi planificat dei judieus per leis Alemands foguèt tanben un traumatisme per la societat europèa. Entraïnèt l'instauracion d'un òrdre juridic novèu per lo drech de la guèrra amb la definicion dei nocions de crime còntra l'Umanitat e de crime de guèrra. En parallèl, l'Organizacion dei Nacions Unidas, una version melhorada de la Societat dei Nacions, foguèt creada per assaiar d'empedir de guèrras novèlas.

= Causas =

## La crisi economica de 1929 e sei consequéncias

Iniciada per l'afondrament de la borsa de New York, la crisi economica de 1929 aguèt de consequéncias grèvas en Euròpa. D'efiech, avivèt leis antagonismes nacionaus car lei govèrns dau periòde adoptèron de politicas proteccionistas per reservar son mercat interior a sei productors. Pasmens, aquò aguèt d'efiechs fòrça negatius en Euròpa Centrala, especialament en Àustria, Ongria ò Checoslovaquia qu'avián ges d'accès a la mar. L'agitacion sociala favorizèt l'instauracion de regims autoritaris, sostenguts per lei partits anticomunistas.

En particular, foguèt lo cas d'Alemanha que son economia èra basada sus leis exportacions. Lo país portèt ansin au poder Adolf Hitler, lo cap d'un nacionalista, antisemita e anticomunista, en genier de 1933 Rapidament, establiguèt un regim autoritari que reprimiguèt totei lei formas d'oposicion (sindicats, partits politics...) e comencèt d'aplicar un programa de revision dau Tractat de Versalhas.

## La formacion d'un blòt revisionista europèu

Inicialament, una coalicion existiá en Euròpa entre França, lo Reiaume Unit, Itàlia e l'URSS per susvelhar una renaissença de la poissança alemanda. Pasmens, aqueu sistèma èra fòrça fragil. Londres èra ostila ais ambicions de Roma en Mediterranèa e en Africa Orientala, lei Francés volián pas perdre sa proximitat amb lo Reiaume Unit, Moscòu se maufisava de París e de Londres e lei Reiaume Unit crenhavan una egemonia francesa sus lo continent. Una tiera de crisis entraïnèt donc l'afondrament rapid d'aqueu raprochament.

Lo premier incident foguèt la condamnacion de l'invasion d'Etiopia per Itàlia per la Societat dei Nacions. Itàlia rompèt amb França e lo Reiaume Unit per se raprochar d'Alemanha. La Guèrra Civila Espanhòla e l'ideologia comuna entre Adolf Hitler e Benito Mussolini confiermèron aquela aliança que foguèt regularament renfòrçada. Isolada e egalement maucontenta de mai d'una clausa dau Tractat de Versalhas, l'URSS refusèt de s'engatjar amb lei democracias e escotèt lei prepausicions alemandas. Ansin, se formèt pauc a pauc un blòt revisionista en Euròpa.

## L'expansionisme japonés

En Asia, Japon aviá conegut una transformacion impressionanta dempuei la fin dau sègle XIX amb l'adopcion d'una politica de modernizacion accelerada a l'eissida de la Restauracion Meiji (1868). Aviá permés de crear una administracion, una armada e una industria eficaça e lo país aviá mostrat son mestritge de la tecnologia occidentala durant mai d'una guèrra. Èra ansin vengut la premiera poissança asiatica e una poissança mondiala. Pasmens, la manca de ressorsas naturalas sus son territòri e lo ròtle tengut per l'armada dins son desvolopament o menèron vèrs una politica militarista e expansionista. Entre 1894 e 1935, aviá conquistat Formosa, Corèa, divèrseis illas de l'Ocean Pacific e quauquei regions de China.

D'efiech, afeblida per de divisions intèrnas grèvas e per una societat encara fòrça feudala, China èra una presa ideala per un país desirós de renfòrçar sa basa industriala per s'impausar coma la poissança dominanta en Asia Orientala. De mai, leis autrei regions asiaticas susceptiblas d'èsser colonizadas èran ja tengudas per leis Europèus. Lo partit dei militars ganhèt donc mai e mai d'influéncia en Japon e la necessitat d'un conflicte d'amplor còntra China, e mai la possibilitat d'una guèrra còntra leis Estats Units, foguèt pauc a pauc acceptada per l'elèit nacionau.

## Dau rearmament alemand a la crisi de Danzig

thumb|right|Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.

Rapidament après sa presa de poder, Hitler anoncièt lo rearmament d'Alemanha. Aquò èra un mejan per resòuvre la crisi economica e de fabricar un otís adaptat a seis ambicions militaras. Permetèt au país de se dotar d'armaments recents e modèrnes. En 1936, ordonèt la remilitarizacion de Renània, region demilitarizada per lo Tractat de Versalhas. L'abséncia de reaccion vertadiera de França l'encoratjèt de contuniar. Amb una abiletat certana, lo *Führer* utilizèt lo principi dei nacionalitats e lo drech dei minoritats per justificar l'annexion lei territòris poblats per d'Alemands.

Sa premiera annexion foguèt aquela d'Àustria. Per aquò, utilizèt de nazis locaus per suscitar de trèbols que permetèron au Reich d'annexar lo país a l'eissida d'una pichona expedicion militara que rescontrèt ges de resisténcia. Puei, revendiquèt lo territòri dei Sudetas en Checoslovaquia. Aquò foguèt una etapa importanta car lo país èra un aliat important de França. Montanhosa, la region revendicada èra la basa dei defensas chècas. Après de menaas de guèrra, París, qu'aviá pas lo sostèn de Londres per començar un conflicte, acceptèt de sacrificar Checoslovaquia a la conferéncia de Munic.

Dins aquò, Hitler respectèt pas leis acòrdis signats e ocupèt la totalitat de Boèmia e de Moràvia en març de 1939. Transformèt Eslovaquia en un protectorat que li demorèt fidèu fins a l'invasion sovietica de la region en 1945. Aqueu traïment suscitèt l'indignacion dei Britanics que decidèron de resistir a la revendicacion seguenta d'Hitler.

La crisi seguenta regardèt lo territòri de Danzig. Comencèt durant l'estiu de 1939 e França e lo Reiaume Unit assegurèron Polonha de son sostèn. En parallèl, assaièron de formalizar una aliança amb l'URSS. Pasmens, lei Polonés refusèron l'intrada de l'Armada Roja sus son territòri. D'autra part, la delegacion francobritanica aviá pas pron de poders per discutir de plans concrèts amb lei generaus sovietics. Estalin preferiguèt donc trobar un acòrdi amb Alemanha. Signat lo 23 d'aost de 1939, lo Pacte Germanosovietic precipitèt la guèrra en Euròpa car permetèt ais Alemands de concentrar sei fòrças còntra Polonha. L'invasion comencèt lo 1 de setembre e entraïnèt una declaracion de guèrra de França e dau Reiaume Unit lo 3.

= Debanament =

## Lei succès de l'Aisse

thumb|600px|center|Operacions principalas sus lo teatre asiatic de la Segonda Guèrra Mondiala de 1937 a 1942.
thumb|600px|center|Operacions principalas sus lo teatre europèu de la Segonda Guèrra Mondiala de 1939 a 1942.

### Lei conflictes regionaus a l'avantatge de l'Aisse

#### Lei succès japonés en China

[thumb|right|[Fotografia de cadabres de civius chinés tuats durant lo chaple de Nanquin.]]

Dempuei la Guèrra de Shanghai e l'Invasion japonesa de Manchoria, la situacion en China demorava malaisada. Plusors regions èran totjorn tengudas per de senhors de guèrra *[[de facto]]* independents e l'autoritat dau poder centrau èra minada per la corrupcion, la manca d'infrastructuras e la guèrra civila entre nacionalistas e comunistas. Aprofichant aqueu contèxte, Japon aumentèt la pression per obtenir mai d'avantatges. Pasmens, lo govèrn nacionalista de Chiang Kai-shek refusèt.

Lo 7 de julhet de 1937, un incident imaginari foguèt utilizat per lei Japonés per entraïnar una tiera d'atacas. Susprés, lei Chinés perdiguèron Pequin (aost), Shanghai (novembre) e Nanquin (decembre). Fòrça saunós, lei combats per Shanghai e Nanquin s'acabèron per lo chaple de  civius. Pasmens, aquelei desfachas entraïnèron pas la dubertura de negociacions e lo conflicte contunièt amb lo retirament dau govèrn nacionalista dins la vila de Chongqing e la signatura d'una aliança entre lei diferentei faccions chinesas.

#### Lo conflicte frontalier entre Japon e l'URSS

[thumb|right|[Fotografia de carris sovietics BT-7 durant la batalha de Khalkhin Gol.]]

En 1939, Japon emetèt de revendicacions sus de territòris mongòls. Òr, Mongolia èra protegida per l'URSS que renforcèt sa preséncia dins lei regions contestadas. Sensa declaracion de guèrra car lei dos país volián pas intrar dins un conflicte oficiau, lei Sovietics e lei Japonés s'opausèron militarament lòng de la frontiera entre Mongolia e Manchukuo. Pasmens, a partir de mai de 1939, l'amplor dei combats aumentèt e plusors divisions foguèron mandadas dins la region de Khalkhin Gol. Lei combats durèron fins a setembre e s'acabèron per una victòria dei fòrça sovieticas.

Aquela desfacha aguèt d'efiechs sus l'estrategia de Tòquio que preferiguèt per la seguida defugir un conflicte novèu còntra l'Armada Roja. Aquò foguèt fòrça important en 1941-1942 car lei Sovietics poguèron liurament desplaçar sei divisions de Siberia, ben equipadas per combatre dins de condicions climaticas extrèmas, per participar a la defensa de Moscòu atacada per la *[[Wehrmacht]]*. Aquela batalha permetèt tanben a Estalin de descubrir lo talent dau generau Gueorgui Júkov que venguèt son cap militar principau durant la guèrra còntra Alemanha.

#### La campanha de Polonha

[thumb|right|Esquèma simplificat de la [Campanha de Polonha (1939)|Campanha de Polonha.]]

La campanha de Polonha durèt dau 1 de setembre au 6 d'octòbre de 1939. Laissant l'iniciativa a l'oèst a l'armada francesa qu'aprofichèt pas la situacion per organizar una ofensiva poderosa, leis Alemands alinhèron mai de 60 divisions,  carris e  avions còntra una armada polonesa, mau posicionada, tenent un vintenau de divisions e un desenau de bregadas. Lei linhas polonesas foguèron rapidament rompudas e lei combats se concentrèron sus la reduccion de pòchis defensivas organizadas a l'entorn de vilas ò de concentracions de fòrças enceucladas. A partir dau 17 de setembre, lei Sovietics ataquèron lo territòri polonés a l'èst e avancèron aisament sensa trobar de resisténcia organizada. Finalament, Varsòvia capitulèt lo 27 de setembre e lei darrierei tropas polonesas abandonèron lo combat au començament d'octòbre.

Lo 28 de setembre, Alemanha e l'URSS organizèron un novèu partiment de Polonha. La mitat orientala, a l'èst de Bug, foguèt annexada per lei Sovietics. Moscòu obtenguèt tanben l'acòrdi de Berlin per annexar leis estats baltics (franc de la region de Memel). De son caire, lo III Reich annexèt Danzig, Memel e divèrsei territòris dau nòrd-oèst polonés. Lo rèsta de Polonha formèt un protectorat plaçat sota administracion militara alemanda. Dins aquò, aquela desfacha foguèt pas acceptada per lo govèrn polonés que capitèt de s'exiliar en França. En parallèl, se formèt un important movement de resisténcia (*[[Arma Krajowa]]*).

#### L'encalament dau conflicte sinojaponés

[thumb|right|[Fotografia de soudats chinés engatjats dins de combats urbans durant la batalha de Taierzhuang en març-abriu de 1938.]]

En China, la progression japonesa venguèt pus malaisada en 1938 amb una premiera desfacha a Taierzhuang (24 de març - 7 d'abriu). Pus nombrós, lei Chinés avián un armament e un entraïnament inferior a seis adversaris. Pasmens, èran sostenguts per de guerilhas fòrça activas. En fàcia, l'armada imperiala nipona adoptèt una politica de repression fòrça violenta mai aquò empediguèt jamai leis atacas còntra sei linhas d'avitalhament. Ansin, après la conquista de Wuhan (11 de junh - 27 d'octòbre), lo conflicte s'encalèt. En particular, tres ofensivas còntra la vila de Changsha, importanta crosiera per lei Chinés, foguèron rebutadas per lei defensors en 1939, en 1941 e en 1942. Lo començament de la guèrra còntra leis Estats Units menèt a l'estabilizacion dau frònt fins a 1944.

#### La Guèrra Curiosa e la Guèrra d'Ivèrn

[thumb|right|[Fotografia de soudats francés e britanics durant la Guèrra Curiosa, periòde d'inactivitat sus lo frònt de l'Oèst.]]

Sus lo frònt occidentau, lo periòde de setembre de 1939 a mai de 1940 es dich Guèrra Curiosa en causa de l'abséncia d'operacions militaras vertadieras entre lei dos camps. D'efiech, après quauqueis atacas limitadas en setembre de 1939, l'armada francesa refusèt d'atacar lo territòri alemand e preferiguèt se retirar lòng de la Linha Maginot. Entraïnada per la doctrina ultradefensiva de l'Estat-Major francés, aquela estrategia èra destinada a mantenir en plaça lo blocus navau organizat per Londres e París còntra Alemanha. Pasmens, permetèt a la *[[Wehrmacht]]* de transferir sei fòrças vèrs l'oèst e de restaurar son potenciau de combat après lei pèrdas enregistradas en Polonha.

En parallèl, una autra crisi grèva aguèt luòc en Euròpa Orientala après l'invasion de Finlàndia per l'URSS. D'efiech, en despiech de son aliança amb Adolf Hitler per conquistar Polonha, Estalin s'inquietava fòrça de la poissança alemanda e dei projèctes nazis vèrs l'Èst. Per renfòrçar lei defensas de Leningrad, demandèt donc la cession de territòris e de basas navalas ai Finlandés. Après lo refús d'Helsinki, ordonèt una ataca generala (30 de novembre). Pasmens, l'operacion foguèt mau preparada e l'Armada Roja se turtèt a una resisténcia ben organizada. Capitèron finalament de s'impausar gràcias a sa superioritat numerica en febrier de 1940 e lei Finlandés acceptèron de negociar la cession de quauquei regions frontalieras avans de subir de pèrdas decisivas. Dins aquò, lei limits mostrats foguèron un avertiment seriós per l'armada sovietica que comencèt de reformar sei capacitats combativas après lei purgas de 1936-1938.

#### La campanha de Norvègia

[thumb|right|[Fotografia d'una ataca de soudats de la *[[Wehrmacht]]* durant la campanha de Norvègia.]]

A partir de febrier de 1940, lei Britanics comencèron de renfòrçar sa preséncia dins leis aigas norvegianas. L'objectiu èra de completar lo blocus economic d'Alemanha en empedissent lo  comèrci dau minerau de fèrre en provenància dau nòrd de Suècia exportat a partir dau pòrt norvegian de Narvik. Lo 8 d'abriu de 1940, lei Francobritanics anoncièron son intension de minar leis aigas au nòrd d'Alemanha per blocar totalament aqueu trafec. Pasmens, tre lo 9, Hitler ordonèt a sei tropas d'ocupar Danemarc e Norvègia.

Leis Aliats assaièron de desbarcar de tropas per blocar l'avançada de la *Wehrmacht* vèrs lo nòrd. Après divèrsei victòrias navalas britanicas, lei Francés capitèron de prendre Narvik lo 28 de mai. Pasmens, foguèron rapidament obligats d'abandonar la vila en causa de l'evolucion catastrofica de la campanha de França. Permetèron ansin ais Alemands d'ocupar lo litorau norvegian e de gardar son accès ai minas de fèrre suedesa fins a la fin de la guèrra. Lo rèi Haakon VII de Norvègia s'enfugiguèt en Anglatèrra per perseguir lo combat. En revènge, en Danemarc, lo rèi demorèt amb sa populacion, çò qu'entraïnèt una demanda d'independéncia de part d'Islàndia que se placèt sota la proteccion de Londres.

#### La desfacha francesa

[thumb|right|[Fotografia de soudats alemands a París en junh de 1940.]]

Alemanha inicièt son ataca generala sus lo frònt de l'Oèst lo 10 de mai de 1940. Ataquèt inicialament Belgica e lei País Bas per i atraire lei resèrvas francesas. L'ataca principala comencèt lo 13 de mai dins leis Ardenas. Lei defensas francesas i foguèron aisament rompudas e leis Alemands esplechèron son succès per se dirigir vèrs lo nòrd e enceuclar lei fòrças britanicas e lei tropas francesas intradas en Belgica. Per empedir son anientament, aquelei fòrças se retirèron vèrs Dunquèrca onte  soudats francobritanicas poguèron s'escapar gràcias a una operacion navala britanica. Pasmens, perdiguèron de quantitats considerablas d'equipaments. Puei, la *Wehrmacht* ataquèt vèrs lo sud onte lei rèstas de l'armada francesa foguèron pas capables de l'arrestar. Lo 10 de junh, Itàlia assaièt d'aprofichar la situacion per atacar dins leis Aups mai son armada, mau preparada, foguèt blocada sensa dificultat.

Lo 22 de junh, França signèt un armistici amb Alemanha. Lo manescau Philippe Pétain formèt un govèrn de collaboracion que s'installèt dins la vila de Vichèi. Aguèt lo drech d'administrar dirèctament la mitat sud dau territòri francés (franc dau litorau atlantic) mai deguèt limitar son armada a  òmes e pagar d'indemnitats jornadieras fòrça importantas a Alemanha. Lo rèsta dau territòri francés foguèt ocupat per Alemanha maugrat lo mantenement en plaça de l'administracion. La flòta francesa deguèt se concentrar dins lo pòrt de Tolon. Lei colonias francesas demorèron tanben sota l'autoritat de Vichèi. Pasmens, tre lo 18 de junh, de Francés jonhèron lo generau Charles de Gaulle per contuniar lo combat amb lei Britanics. Inicialament considerats coma de rebèls, foguèron pauc a pauc reconeguts coma lo govèrn francés legitim e, tre l'estiu de 1940, l'Africa Eqüatoriala Francesa, lei comptadors francés d'Índia, Tahiti e la Nòva Caledònia se ralièron a de Gaulle e a son movement de la França Liura.

#### La batalha d'Anglatèrra

[thumb|right|[Fotografia d'un incendi a Londres après un bombardament alemand.]]

L'afondrament francés de mai-junh de 1940 foguèt una suspresa per lei Britanics que deguèron rapidament s'organizar per assegurar la defensa de seis illas. Ansin, lei 3 e 8 de julhet, ataquèron d'esquadras navalas francesas en Argeria (chaple de Mers el-Kebir) e en Senegau per empedir la captura d'unitats navalas importantas per Alemanha. En parallèl, concentrèron son aviacion per luchar còntra leis atacas aerianas alemandas. D'efiech, dins l'impossibilitat de desbarcar de tropas dins leis Illas Britanicas, Hitler autorizèt l'organizacion d'una campanha de bombardaments còntra lei vilas anglesas. Lei combats comencèron lo 10 d'aost de 1940 e durèron plusors mes. Pasmens, la *[[Royal Air Force]]* capitèt de resistir e d'infligir de pèrdas importantas a la *[[Luftwaffe]]*. Tre setembre, la revirada alemanda èra clara e lo conflicte se desplacèt vèrs d'autrei teatres.

Lei Britanics s'acordèron tanben amb leis autoritats de Vichèi. En cambi d'asseguranças regardant lo contraròtle dei naviris francés estacionats a Tolon, Londres acceptèt d'arrestar son sostèn ai temptativas dei Francés d'atacar lei colonias encara tenguts per lei fidèus de Pétain. Aquò permetèt d'eliminar una menaça segondària per lei fòrças britanicas.

#### Lei progrès britanics en Orient e en Africa

[thumb|right|[Fotografia d'un carri britanic destruch en Africa en 1942.]]

Après l'eliminacion militara de França, lei combats terrèstres se concentrèron en Africa e en Orient Mejan. En setembre, leis Italians aprofichèron sa superioritat numerica en Libia ( còntra ) per atacar Egipte. Pasmens, se turtèron a una resisténcia viva e a l'arribada de renfòrç. Foguèron ansin durament batuts en decembre de 1940 e en genier de 1941 permetent ai Britanics d'avançar en Cirenaïca. Per empedir l'afondrament de son aliat, Hitler foguèt donc obligat de mandar un còrs, l**[[Afrikakorps]]'' de [[Erwin Rommel|Rommel]], per restablir la situacion dins la region. Gràcias a de còntra-ofensivas ben menadas, lei Germanoitalians reprenguèron ansin [[Cirenaïca]] franc lo pòrt de [[Tobruk]].

En revènge, en [[Etiopia]], lei fòrças italianas, totalament isoladas, foguèron aisament esquichadas. [[Addis Abeba]] foguèt conquistada lo 10 d'abriu de [[1941]], çò que permetèt la restauracion oficiala d'[[Etiopia]]. Lo rèsta dei tropas italianas capitulèt lo 19 de mai a [[Amba Alagi]]. En [[Iraq]], l'Aisse sostenguèt una temptativa de revòuta còntra la preséncia britanica. Dins aquò, leis Anglés la reprimiguèron sensa dificultat e ataquèron la [[Siria]] Francesa onte l'aviacion alemanda aviá establit de basas per preparar l'operacion. Après un mes de resisténcia, lei fòrças francesas fidèlas au govèrn de [[Vichèi]] negocièron lor [[Retirada (tactica)|retirada]] (14 de julhet de [[1941]]).

==== La Guèrra Italogrèga ====



Desirós d'afiermar seis ambicions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]], [[Itàlia]] assaièt d'impausar un [[protectorat]] a [[Grècia]] en octòbre de [[1940]]. Pasmens, lo govèrn grèc de [[Ioánnis Metaxás]] refusèt e una guèrra comencèt. Aguent reünit de fòrças importantas en [[Albania]], annexada sensa dificultat en setembre de [[1939]], leis [[Itàlia|Italians]] ataquèron lo nòrd-oèst de [[Grècia]]. Mau preparats per avançar dins una region montanhosas amb d'infrastructuras limitadas, foguèron susprés per la mobilizacion dei defensors.

Lo 14 de novembre, una còntra-ofensiva grèga obliguèt lei tropas italianas de se retirar en [[Albania]] onte lo frònt s'estabilizèt. D'efiech, lei dos camps agantèron lei limits de sa [[logistica]] e lo conflicte s'encalèt fins a l'intervencion alemanda dins lei [[Balcans]].

=== Vèrs la generalizacion dau conflicte ===

==== La rompedura germanosovietica ====

Leis acòrdis germanosovietics de [[1939]], seguits d'un acòrdi comerciau signat lo 11 de febrier de [[1940]], avián permés a [[Berlin]] de se concentrar sus lo frònt occidentau e de demenir leis efiechs dau [[blocus]] continentau. En particular, foguèron una fònt de [[metal|metaus]] ([[coire]], [[niquèl]]... etc.), de [[cerealas]] e de [[petròli]] per l'economia dau ''Reich''. Pasmens, l'influéncia [[URSS|sovietica]] geinava lei projèctes alemands en [[Euròpa Centrala]]. De mai, [[Adolf Hitler|Hitler]] revendicava plusors regions sovieticas dins lo quadre de la creacion dau ''[[Lebensraum]]'' alemand.

Per alunchar l'interès sovietic vèrs d'autrei regions, [[Adolf Hitler|Hitler]] prepausèt ai Sovietics lo contraròtle d'[[Índia]] ò de [[Republica Populara de China|China]]. Dins aquò, aqueleis idèas avián ges de sens per [[Moscòu]] que demandèt en plaça una revision dei condicions de navegacion dins lei Destrechs. A partir de decembre de [[1940]], leis Alemands decidèron d'organizar l'invasion dau país. Per aquò, en mai de la preparacion militara, [[Berlin]] se raprochèt diplomaticament de [[Finlàndia]] e de [[Turquia]].

==== La campanha dei Balcans ====

[[Fichièr:Bundesarchiv Bild 146-1973-035-12, Jugoslawien, zerstörter jugosl. Panzer.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un carri iogoslau destruch en [[1941]].]]

Se lo plan d'ataca generala de la ''Wehrmacht'' còntra l'[[URSS]] fixèt inicialament la data de l'ofensiva a la prima, la preséncia d'estats potencialament ostils dins lei [[Balcans]] èra un problema per [[Berlin]]. D'efiech, [[Grècia]] èra sostenguda per [[Londres]] dins sa guèrra còntra [[Itàlia]] e en [[Iogoslavia]], un grop d'[[oficièr|oficiers]] probritanics èra a prendre lo poder. Lo 27 de març de [[1941]], la capitada d'un còp d'Estat còntra lo regent [[Pau de Iogoslavia]] precipitèt leis eveniments. Lo 6 d'abriu, leis [[Alemanha|Alemands]] ataquèron lo país amb l'ajuda d'[[Itàlia]], de [[Bulgaria]] e de [[Grècia]].

Mancant de preparacion e en posicion d'inferioritat numerica, l'armada iogoslava capitulèt tre lo 17. Puei, l'Aisse ataquèt [[Grècia]] enceuclant lei fòrças grègas situadas en [[Albania]]. En despiech dau desbarcament d'un pichon [[còrs expedicionari]] anglés, la ''Wehrmacht'' intrèt aisament dins [[Atenas]] lo 27 d'abriu. Lei rèstas dei fòrças anglogrègas s'enfugiguèron en [[Egipte]]. Dau 20 au 30 de mai, aqueu succès foguèt completat per la conquista de [[Creta]] per lei tropas aeroportadas alemandas.

Aquela victòria permetèt ais Alemands de tornar organizar lei [[Balcans]] per contentar seis aliats. [[Eslovènia]] foguèt partejada entre lo ''Reich'' e [[Itàlia]] e [[Bulgaria]] recebèt la màger part de [[Macedònia]] e de [[Tràcia]]. [[Montenegro]] foguèt restaurat e plaçat sota proteccion italiana. Enfin, una [[Croàcia]] [[independéncia|independenta]] foguèt formada. Pasmens, aquela dominacion germanoitaliana se turtèt a una resisténcia de part dei movements nacionalistas sèrbes e [[comunisme|comunistas]]. Ansin, comencèt una tiera de combats saunós entre fòrças d'ocupacion e partisans.

==== L'ataca alemanda còntra l'Union Sovietica ====

[[Fichièr:Panzer III in Russia 1941.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[Panzer III]] alemand durant l'invasion de l'[[URSS]].]]
[[Fichièr:RIAN archive 633408 Fighting in the vicinities of Moscow.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de soudats sovetics durant un bombardament alemand còntra lei defensas avançadas de [[Moscòu]].]]



L'ataca [[Alemanha]] còntra l'[[URSS|Union Sovietica]] comencèt lo 22 de junh de [[1941]]. Sostenguts per  [[carri de combat|carris]],  [[avion]]s e  [[canon]]s, 3,3 milions d'[[Alemanha|Alemands]], e  soudats aliats en provenància d'[[Itàlia]], de [[Finlàndia]], de [[Romania]] e d'[[Ongria]], ataquèron dins tres direccions diferentas. En fàcia, l'armada sovietica dispausava de 3,3 milions d'òmes dins sei regions occidentalas. Pasmens, èran mau preparats e foguèron susprés per l'invasion.

Aprofichant sa mobilitat, la ''Wehrmacht'' menèt una tiera de batalhas d'enceuclament còntra de fòrças sovieticas assaiant de formar de linhas defensivas. Au nòrd, lo [[generau]] [[Wilhelm von Leeb]] capitèt de conquistar lei [[Mar Baltica|regions balticas]]. Puei, amb l'ajuda dei [[Finlàndia|Finlandés]], bloquèt la [[vila]] de [[Leningrad]] que foguèt somesa a un [[Sètge de Leningrad|sètge lòng e murtrier]]. Au centre, leis armadas de [[Fedor von Bock]] passèron lo frònt defensiu de [[Smolensk]] ([[Batalha de Smolensk (1941)|8 de julhet - 5 d'aost]]). Après aqueu succès, [[Adolf Hitler|Hitler]] ordonèt d'envaïr [[Ucraïna]] en plaça de perseguir vèrs [[Moscòu]]. Aquò permetèt ais [[Alemanha|Alemands]] d'enceuclar e de destrurre d'importantei fòrças sovieticas a l'entorn de [[Kiev]] ([[batalha de Kiev (1941)|13-26 de setembre]]). Pasmens, l'assaut dirècte còntra [[Moscòu]] poguèt pas començar avans lo mes d'octòbre.



Après la presa de [[Viazma]] e d'[[Orel]], lei [[blindatge|blindats]] de [[Heinz Guderian|Guderian]] foguèron dirigits vèrs la [[capitala]] sovietica. Lo 1 de novembre, agantèron [[Majaisk]] a 90 km dau Kremlin. Puei, en despiech d'una resisténcia acarnada, avancèron fins a 22 km dau centre de [[Moscòu]] lo 5 de decembre. Pasmens, la defensa sovietica permetèt au comandament de l'[[Armada Roja]] de concentrar de renfòrç. Lo 6, lo generau [[Gueorgui Júkov]] ordonèt una còntra-ofensiva generala que reprenguèt [[Tula]], [[Klina]] e [[Kalinina]]. Ajudats per de [[temperatura]]s entre -20 °C e -50 °C, lei [[URSS|Sovietics]] obliguèron leis [[Alemanha|Alemands]] de recular sus un frònt de 500 km. De mai, la ''Wehmarcht'' perdiguèt entre  e  òmes (còntra  a  per lei Sovietics). En [[colèra]] après aquela revirada, [[Adolf Hitler|Hitler]] prenguèt lo comandament dirècte dei fòrças terrèstras alemandas. Plusors generaus perdiguèron tanben son comandament coma [[Walther von Brauchitsch|von Brauchitsch]], [[Gerd von Rundstedt|von Rundstedt]] e [[Heinz Guderian|Guderian]].

De son caire, l'[[URSS]] recebèt una ajuda economica e militara de part dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e deis [[USA|Estats Units]]. Tre lo 10 de julhet de [[1941]], una aliança foguèt concluda entre [[Londres]] e [[Moscòu]]. Lo pòrt de [[Mormansk]] tenguèt un ròtle major dins aqueu quadre amb la mesa en plaça de convòis transatlantics. Per la seguida, aquela aliança anglosovietica venguèt la basa de la declaracion dei Nacions Unidas que fondèt la Granda Aliança lo 1 de genier de [[1942]].

==== La rompedura entre Japon e leis Estats Units ====

En [[Asia]], de tensions grèvas minèron lei relacions entre [[Japon]] e leis [[USA|Estats Units]]. D'efiech, [[Washington]], ostil a l'expansionisme de [[Tòquio]], sosteniá lei [[nacionalisme|nacionalistas]] [[Republica Populara de China|chinés]] e assaiava de trebolar l'esfòrç de guèrra nipon. Pasmens, lei mesuras presas per lei dos camps prenguèron una amplor novèla a partir de [[1940]]. Per redurre leis [[importacion]]s d'[[arma (guèrra)|armas]] per lei tropas de [[Chiang Kai-shek]], lei [[Japon]]és ocupèron l'[[Indochina Francesa]], se raprochèron de [[Tailàndia|Siam]] e aumentèron la pression sus lei [[Reialme Unit|Britanics]] per sarrar la rota de [[Birmania]]. Revendiquèron tanben una esfèra d'influéncia que s'estendiá sus la màger part de l'Asia dau Sud-Èst. En fàcia, leis [[USA|Estatsunidencs]] impausèron un [[embarg]] sus plusors ressorsas importantas, especialament lo [[petròli]].

Dins aquò, [[Japon]] esitèt d'intrar en guèrra còntra leis [[USA|Estats Units]]. En plaça, lo gabinet [[Fumimaro Konoe|Konoe]] assaièt de negociar. Renforcèt ansin sei relacions amb [[Itàlia]] e [[Alemanha]] e signèt un tractat d'amistat amb l'[[URSS]]. Pasmens, lei negociacions amb [[Washington]] s'acabèron sensa resultat. Aquò entraïnèt lo remplaçament de [[Fumimaro Konoe|Konoe]] per lo [[generau]] [[Hideki Tojo]] dau partit militarista. Ansin, [[Japon]] comencèt de preparar una accion militara per s'assegurar lo contraròtle dei [[matèria premiera|matèrias premieras]] dau Sud-Èst Asiatic.

==== L'ataca de Pearl Harbor e la generalizacion de la guèrra ====

[[Fichièr:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de l'[[incendi]] d'un [[cuirassat]] [[USA|estatsunidenc]] après l'ataca de [[Pearl Harbor]].]]



A la fin de [[1941]], [[Japon]] decidèt d'utilizar la fòrça dins l'[[Ocean Pacific]]. La premiera etapa aguèt luòc lo 7 de decembre quand la flòta combinada japonesa comandada per l'[[amirau]] [[Isoroku Yamamoto]] ataquèt per suspresa la [[basa navala]] [[USA|estatsunidenca]] de [[Pearl Harbor]]. L'operacion permetèt de neutralizar un desenau de [[naviri de guèrra|naviris de guèrra]] mai poguèt pas damatjar lei [[pòrta-avions|pòrta-avions]] de la Flòta dau Pacific. Aqueu bombardament entraïnèt la generalizacion dau conflicte amb lei [[declaracion de guèrra|declaracions de guèrra]] [[Alemanha|alemanda]] e [[Itàlia|italiana]] còntra leis [[USA|Estats Units]] lo 11 de decembre. En revènge, après sei desfachas de [[1939]] e sei dificultats en [[China]], [[Japon]] declarèt pas la guèrra a l'[[URSS]].

En parallèl, [[Japon]] ataquèt lei poissanças [[colonialisme|colonialas]] [[Euròpa|europèas]] dins lo Sud-Èst Asiatic. Tre lo 10 de decembre, lei [[Reialme Unit|Britanics]] perdiguèron dins la region sei dos [[naviri]]s principaus, lo ''[[HMS Prince of Wales]]'' e lo ''[[HMS Repulse (1916)|HMS Repulse]]'', e foguèron incapables d'empedir leis atacas de seis adversaris. Lei [[Japon]]és capitèron ansin de conquistar leis [[Indonesia|Índias Neerlandesas]] e de desbardar dins lei [[Filipinas]] onte lei fòrças estatsunidencas capitulèron lo 7 de mai de [[1942]]. Pasmens, lor succès pus important foguèt la [[batalha de Singapor|presa de Singapor]], la fortalesa britanica pus importanta dins la region. Puei, desbarquèron dins leis [[Illas Salomon]] (4 de julhet), en [[Nòva Guinèa]] (julhet-aost) e en [[Alaska]] (junh). Bombardèron tanben [[Austràlia]] e destruguèron una partida de la flòta britanica de l'[[Ocean Indian]] dins sei pòrts de [[Ceilan]] (abriu).

=== L'encalament de l'Aisse ===

==== La reaccion estatsunidenca dins lo Pacific ====

[[Fichièr:Japanese aircraft carrier Hiryu adrift and burning on 5 June 1942 (NH 73065).jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[pòrta-avions]] japonés en [[fuòc]] durant la [[batalha de Midway]].]]

Après sei succès de [[1941]] e de la premiera partida de [[1942]], [[Japon]] aviá prés lo contraròtle de resèrvas importantas de matèrias estrategicas. Pasmens, la manca d'infrastructuras limitèt son esplecha mentre que leis [[USA|Estats Units]] comencèron d'organizar de còntra-ofensivas per s'opausar ais atacas niponas. A partir de la prima de [[1942]], lei [[Japon]]és comencèron ansin de faciar una oposicion acarnada de part de la flòta dirigida per l'[[amirau]] [[Chester Nimitz]]. Premier, foguèron arrestats a la [[batalha de la Mar de Coralh]] (4-8 de mai). Pasmens, capitèron d'i infligir de pèrdas importantas a seis adversaris amb la destruccion dau [[pòrta-avions]] ''[[USS Lexington (CV-2)|USS Lexington]]''.

En revènge, un mes pus tard, lei [[Japon]]és foguèron durament batuts a la [[batalha de Midway]] (4-7 de junh) amb la pèrda de 4 [[pòrta-avions]] (còntra un per la flòta estatsunidenca). Incapable de remplaçar rapidament leis unitats aprefondats, [[Japon]] foguèt obligat de laissar l'iniciativa ais [[USA|Estats Units]]. Pasmens, aviá agut pron de temps per renfòrçar sei posicions dins l'[[Ocean Pacific]]. Ansin, lo 7 d'aost, lo desbarcament estatsunidenc de [[Guadalcanal]] marquèt lo començament d'una batalha lònga e malaisada per lei dos camps.

==== La represa deis avançadas alemandas a l'Èst ====

[[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-R74190, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una ataca sovietica a [[Estalingrad]].]]

Sus lo [[frònt de l'Èst (1941-1945)|frònt de l'Èst]], la [[batalha de Moscòu]] foguèt seguida per una pausa que permetèt ais [[Alemanha|Alemands]] de tornar organizar sei tropas e ai [[URSS|Sovetics]] de desplaçar d'[[usina]]s vèrs lo centre dau país. A la prima de [[1942]], la ''Wehrmarcht'' reprenguèt l'ofensiva dins lo sud en direccion de [[Vòlga]] e de [[Caucàs]]. L'objectiu èra lei jaciments de [[petròli]] de la region. Maugrat una ofensiva [[URSS|sovietica]] au sud de [[Karkòv]] ([[Segonda batalha de Karkòv|12-28 de mai]]) e la resisténcia acarnada de [[Sebastopòl]] ([[Sètge de Sebastòple (1941-1942)|30 d'octòbre de 1941 - 4 de julhet de 1942]]), lei tropas dau [[Tresen Reich|III Reich]] prenguèron [[Rostov]] (23 de julhet) e, simbolicament, mandèron una pichona còla a la cima dau [[Mont Elbrós]] (21 d'aost).



Pasmens, leis [[Alemanha|Alemands]] foguèron blocats a 120 km de la [[Mar Caspiana]] e a 600 km de [[Bakó]]. En parallèl, lor VI Armada, comandada per lo [[generau]] [[Friedrich Paulus|Paulus]], agantèt [[Vòlga]] e comencèt l'ataca de la vila d'[[Estalingrad]]. Per de rasons [[politica]]s, [[Adolf Hitler|Hitler]] ordonèt de concentrar leis assauts còntra la vila. Dins de condicions fòrça malaisadas, lei defensors [[URSS|sovietics]] opausèron una viva resisténcia que consumèt leis asalhidors dins de combats [[sang|saunós]]. Aprofichant la mobilizacion alemanda còntra la vila, [[Gueorgui Júkov|Zhukov]] reüniguèt de fòrças importantas. Lo 19 de novembre de [[1942]], ordonèt doas còntra-ofensivas, au nòrd e au sud d'[[Estalingrad]], que permetèron d'enceuclar la VI Armada. Maugrat divèrsei temptativas alemandas per rompre lei linhas sovieticas, lei soudats enceuclats foguèron pauc a pauc reduchs e [[Friedrich Paulus|Paulus]] capitulèt lo 2 de febrier de [[1943]]. A l'eissida de la batalha, lei dos camps avián perdut mai de  òmes e leis Alemands deguèron recular de plusors centenaus de [[quilomètre]]s.

==== La batalha d'El-Alamein e l'Operacion Torch ====

[[Fichièr:The British Army in North Africa 1942 E19174.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[canon]] alemand de 88 mm capturat a l'eissida de la [[batalha d'El-Alamein]].]]



En [[Libia]], l'arribada dei renfòrç [[Alemanha|alemands]] permetèt a l'Aisse de tornar atacar vèrs l'èst. En genier de [[1942]], lei Germanoitalians capitèron de tornar intrar en [[Cirenaïca]]. Puei, entre lo 26 de mai e lo 21 de junh, la [[batalha de Gazala]] li permetèt d'ocupar lo [[pòrt]] de [[Tobruk]] e d'avançar en [[Egipte]] maugrat la resisténcia dei [[França Liura|Francés Liures]] dau [[generau]] [[Marie-Pierre Kœnig|Kœnig]] a [[batalha de Bir Hakeim|Bir Hakeim]] (28 de mai - 10 de junh). Lei [[Reialme Unit|Britanics]] foguèron obligats de se retirar sus la posicion d'[[El-Alamein]], a 130 km d'[[Alexàndria]]. Lo generau [[Bernard Montgomery]] capitèt d'i arrestar leis atacas de l'Aisse. En parallèl, recebèt una gròssa quantitat d'armaments que li permetèt pauc a pauc de reünir una fòrça ben superiora a aquelei de [[Erwin Rommel|Rommel]].

Lo 20 d'octòbre de [[1942]], lei Britanics ataquèron lei posicions germanoitalianas que foguèron rompudas lo 2 de novembre. Aquò marquèt lo començament d'una lònga [[Retirada (tactica)|retirada]] vèrs [[Tunisia]]. Per leis [[Alemanha|Alemands]], la situacion se compliquèt mai amb lo desbarcament dei [[Reialme Unit|Britanics]] e deis [[USA|Estatsunidencs]] en [[Marròc]] lo 8 de novembre. Aquò permetèt ais Aliats de prendre lo contraròtle de l'[[Argeria Francesa|Argeria Francesa]] e lei fòrças francesas d'[[Africa]] reprenguèron lo combat còntra leis [[Alemanha|Alemands]].

==== La guèrra sosmarina ====

[[Fichièr:Allied tanker torpedoed.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un petrolier aliat en fuòc après l'explosion d'una [[torpilha]] alemanda.]]



Coma durant la [[Premiera Guèrra Mondiala]], [[Alemanha]] decidèt de concentrar seis esfòrç maritims sus la guèrra [[sosmarin]]a. D'efiech, lei temptativas de sa flòta de superficia còntra lei rotas maritimas necessàrias a l'avitalhament deis [[Illas Britanicas]] s'acabèron per de desfachas coma o mostrèt l'expedicion dau [[cuirassat]] ''[[Bismarck (cuirassat)|Bismarck]]'' en mai de [[1941]]. En fàcia, leis Aliats organizèron de convòis e desvolopèron divèrsei mejans de deteccion e de lucha antisosmarina. Leis [[Alemanha|Alemands]] obtenguèron de succès importants en [[1941]] amb la destruccion d'au mens 3,8 milions de tonas de [[naviri]]s. Dins aquò, aquelei combats permetèron pas d'arrestar lei convòis e, a partir de [[1942]], leis Aliats capitèron pauc a pauc de redurre l'eficacitat dei [[sosmarin]]s [[Alemanha|alemands]]. De mai, en [[1943]], lei capacitats de construccion navala estatsunidencas venguèron superioras ai pèrdas causadas per l'Aisse.

Se la guèrra sosmarina foguèt finalament pauc eficaça dins l'[[Ocean Atlantic|Atlantic]], aquò foguèt pas lo cas dins l'[[Ocean Pacific]]. Coma lei [[destroièr]]s nipons èran rarament utilizats per protegir sei naviris marchands, lei rotas maritimas japonés foguèron durament atacadas per lei [[sosmarin]]s [[USA|estatsunidencs]]. En [[1942]], eliminèron un milion de tonas, quantitat de naviris malaisats de remplaçar per leis arsenaus japonés. Pauc a pauc, aquò trebolèt grèvament l'[[economia]] de l'archipèu. En particular, [[Japon]] aguèt de dificultats mai e mai importantas per trobar de [[petròli]].

==== La reorganizacion d'Euròpa e lo genocidi ====

[[Fichièr:Stroop Report - Warsaw Ghetto Uprising 06b.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la deportacion deis abitants dau ghetto judieu de Varsòvia après la desfacha de l'insurreccion de [[1943]].]]

A partir de [[1941]]-[[1942]], gràcias a sei victòrias a l'oèst e a l'èst, [[Adolf Hitler|Hitler]] poguèt construrre una [[Euròpa]] novèla segon sei concepcions politicas. Lo 24 d'octòbre de [[1940]], obtenguèt la collaboracion de l'[[Estat Francés]] dau manescau [[Philippe Pétain|Pétain]] après un rescòntre a [[Montoire]]. Aquò permetèt au [[Tresen Reich|Reich]] d'esplechar l'economia de [[França]] que provesiguèt un cinquen dei ressorsas necessàrias a l'esfòrç de guèrra alemand. En revènge, [[Espanha]] refusèt de participar au conflicte maugrat l'autorizacion donada a de volontaris de s'engatjar dins lei fòrças alemandas.

En [[Euròpa Centrala]] e [[Euròpa Orientala|Orientala]], l'esplecha foguèt pus violenta car aquelei tèrras èran destinadas a la colonizacion germanica. Lei populacions [[Eslaus|eslavas]] foguèron donc somesas a una ocupacion dura e a una repression violenta, especialament en [[Polonha]], en [[Boèmia]]-[[Moravia]] e dins lei territòris sovietics ocupats. [[Adolf Hitler|Hitler]] contentèt tanben seis aliats pus fidèus en permetent ais [[Ongria|Ongrés]] e ai [[Bulgaria|Bulgars]] d'annexar divèrsei territòris [[Romania|romans]]. En compensacion, lei [[Romania]] recebèt de territòris sovietics de colonizar. [[Itàlia]] recebèt pereu de territòris dins lei [[Balcans]]. Pasmens, dins aquela region, la fòrça dei movements de resisténcia necessitèt lo mandadís e lo mantement de tropas importantas. Enfin, lei [[nazisme|nazis]] aprofichèron sei succès per començar lo genocidi dei « raças inferioras ». Lei [[judaïsme|judieus]] e leis [[Eslaus]] foguèron lei victimas principalas d'aqueu projècte que poguèt s'apielhar sus un ret de [[camp d'exterminacion|camps d'exterminacion]] mai e mai sofisticats per tuar de milions de personas.

D'un biais generau, la violéncia e leis atrocitats d'[[Alemanha]] e de seis aliats suscitèron pauc a pauc la formacion de movements de resisténcia. Sostenguts per leis Aliats, aquelei movements concentrèron generalament seis activitats dins la cèrca d'informacions sus leis armadas alemandas. Pasmens, dins certanei regions, formèron d'armadas vertadieras coma en [[Iogoslavia]] amb lei fòrças de [[Josip Broz Tito|Tito]]. En [[URSS]], lei movements de partisans foguèron dirèctament dirigits per lo comandament de l'Armada Roja. Principalament formats de soudats eissits d'unitats destruchas durant l'ataca alemanda, de quadres dau Partit e de volontaris locaus, menèron una [[guerilha]] intensa còntra lei linhas d'avitalhament de la ''[[Wehrmacht]]''.

== L'esfòrç de guèrra ==

=== Reiaume Unit ===

L'esfòrç de guèrra [[Reialme Unit|britanic]] foguèt malaisat d'organizar car son nivèu de preparacion èra inferior a aqueu de [[França]]. Ansin, après la [[campanha de França (1940)|campanha de França]], [[Londres]] dispausava unicament dei  òmes evacuats a [[batalha de Dunquèrca|Dunquèrca]] (sensa lor armament) e de quauquei desenaus de miliers d'òmes posicionats dins l'[[Empèri Britanic|Empèri]]. Foguèt donc necessari de demandar l'ajuda dei [[dominion]]s e d'organizar la mobilizacion dei ressorsas deis [[Illas Britanicas]]. Aquò comencèt en genier de [[1940]] e accelerèt lentament. Pasmens, tre [[1941]], 40% de la populacion activa participava a l'esfòrç de guèrra. De mai, l'[[inflacion]] foguèt ben limitada.

Ansin, lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] capitèt de produrre 600 carris cada mes en [[1941]] e mai de 700 a partir de [[1942]]. La produccion d'[[avion]]s agantèt  unitats mensualas. Puei, l'ajuda financiera de [[Washington]] permetèt a [[Londres]] de dispausar de la poissança industriala deis [[USA|Estats Units]].

=== Leis Estats Units ===

[[Fichièr:B-24 bomber at Willow Run.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una usina aeronautica ais [[USA|Estats Units]].]]

En [[1939]], leis [[USA|Estats Units]] dispausavan d'una [[marina militara]] poderosa mai leis autrei brancas de sei fòrças armadas èran feblas. Ansin, lo govèrn deguèt organizar la mobilizacion de son economia. Per aquò, adoptèt un sistèma [[dirigisme|dirigista]] basat sus d'organismes publics encargats d'assegurar una produccion ò de la resolucion d'un problema donat. Aquel ensemble èra contraròtlat au nivèu de la presidéncia per un burèu especiau. Fòrça eficaç, aquela organizacion permetèt de produrre, de [[1940]] a [[1945]],  carris,  pèças d'[[artilhariá]],  [[avion]]s,  [[camion]]s,  naviris marchands dau tipe ''[[Liberty ship]]'' e plusors centenaus de naviris de combat.

Gràcias a aquela produccion, leis [[USA|Estats Units]] formèron una armada de 11,9 milions d'òmes e èran, en [[1945]], l'unica [[arma nucleara|poissança nucleara]] de la [[planeta]]. De mai, equipavan la màger part dei fòrças aliadas. Per exemple, donèron  avions e  blindats a l'[[URSS]],  avions e  blindats au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] ò la quasi totalitat de l'armament modèrne de l'armada francesa d'Africa dau Nòrd ( [[carri de combat|carris]],  [[canon]]s e  [[avion]]s).

=== L'URSS ===

[[Fichièr:RIAN archive 1274 Tanks going to the front.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un convòi de carris sovietics [[T-34]] en sortida d'usina. Amb  unitats produchas, foguèt lo carri pus produch de la guèrra.]]

Suspresa per l'invasion alemanda, l'[[Union Sovietica]] deguèt tornar organizar son [[economia]] e sa [[politica]] per s'adaptar ai necessitats dau conflicte. Regardant lo premier ponch, un [[Comitat d'Estat per la defensa]], presidit per [[Estalin]], foguèt creat per dirigir la produccion e lei fòrças armadas. Per lo segond, [[Estalin]] cambièt sa politica, demeniguèt l'intensitat de la repression politica e tornèt restaurar de nocions coma lo [[patriotisme]] ò lei tradicions militaras (recreacion d'òrdres militaras, retorn deis ensenhas dei [[grade militar|grades]], supression dau [[Komintern]], abandon de l’''[[L'internacionala|Internacionala]]'' coma imne nacionau, etc.). 

En parallèl, l'[[industria]] foguèt reorganizada car la pèrda de plusors regions industrialas e minieras, especialament en [[Ucraïna]], èran estadas conquistas per leis [[Alemanha|Alemands]]. Per exemple, la produccion de [[carbon]] demeniguèt de 50% e aquela d'[[acièr|acier]] de 65%. Ansin, aperaquí  [[usina]]s foguèron desplaçadas en [[Siberia]] ò en [[Asia Centrala]] e de sites novèus foguèron creats. Tre la fin de [[1942]], la produccion d'armaments venguèt superiora au nivèu enregistrat en [[1941]]. Leis ajudas angloestatsunidencas permetèron tanben d'equipar d'unitats de l'[[Armada Roja]] gràcias a l'arribada de  [[avion]]s, de  carris, de 2,6 milions de tonas de [[Carburant|carburants]] e de 4,5 milions de tonas de viures.

Dins aquò, lo problema major de l'[[URSS]] durant la guèrra foguèt la manca de man d'òbra. D'efiech, en causa dei besonhs de l'armada, dei populacions demoradas dins lei regions ocupadas e dei pèrdas catastròficas, lo nombre de trabalhaires disponibles passèy de 30 milions en [[1940]] a 27 milions en [[1945]]. Un important esfòrç de racionalizacion e de modernizacion aguèt tanben luòc per aumentar lei capacitats de produccion. De mai, totei lei vacanças foguèron suprimidas e lei cadéncias foguèron aumentadas. Ansin, lei Sovietics capitèron de produrre  [[avion]]s,  [[blindatge|blindats]] e  pèças d'[[artilhariá]] entre [[1941]] e [[1945]].

=== Alemanha ===

[[Fichièr:Bundesarchiv Bild 101I-635-3966-27, Panzerfabrik in Deutschland.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una linha de produccion de [[Panzer V]].]]

Dins lo camp de l'Aisse, la poissança industriala principala èra [[Alemanha]] que pilhèt lei ressorsas dei regions ocupadas per la ''Wehrmacht'' per finançar la mitat de son esfòrç de guèrra. Teoricament plaçat sota l'autoritat de [[Hermann Göring|Göring]], aquel esfòrç demorèt lòngtemps mau organizat e la produccion militara alemanda de [[1942]] èra similara a aquela dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. Aquò cambièt amb la mòrt de [[Fritz Todt]] e la [[batalha d'Estalingrad|desfacha d'Estalingrad]] que menèt a l'adopcion d'una politica de [[guèrra totala]].

Lo personatge centrau de l'esfòrç de guèrra dau [[Tresen Reich|Reich]] foguèt finalament [[Albert Speer]] que capitèt d'aumentar fòrça la produccion industriala sensa redurre lo nivèu de vida de la populacion. De mai, capitèt de produrre de quantitats considerablas de carburant sintetic, çò que permetèt ais [[Alemanha|Alemands]] de perseguir lo combat maugrat la feblessa de sa produccion [[petròli|petroliera]]. En realitat, coma lei [[URSS|Sovietics]], lo problema major d'[[Alemanha]] foguèt la manca de man d'òbra car, en [[1943]], 11 milions d'òmes èran mobilizats e 4 milions èran estats tuats, bleçats ò capturats. Plusors solucions foguèron trobats coma l'engatjament d'auxiliaris eslaus, dichs « tatars » car l'[[ideologia]] [[nazisme|nazi]] considerava leis Eslaus coma d'èssers inferiors, dins la ''Wehrmacht'' e lo trabalh fòrçat d'obriers estrangiers ò de presoniers.

Conjugada amb una politica de racionalizacion e d'estandardizacion fòrça modèrna, aquela politica permetèt a [[Albert Speer|Speer]] d'aumentar la fabricacion d'armaments dins de proporcions importantas :  carris en [[1942]],  en [[1944]] ;  [[avion]]s en [[1944]] còntra solament  en [[1942]]. De mai, se leis Aliats organizèron de campanhas de bombardaments aerians massís, la dispersion deis [[usina]]s permetèt ais [[Alemanha|Alemands]] de mantenir una produccion eficaça fins au mes d'abriu de [[1945]] quand l'invasion dau còr dau país entraïnèt l'afondrament complèt de son [[economia]]. [[Alemanha]] capitèt pereu de desvolopar d'armas novèlas coma lo carri [[Panzer V|Panther]], lo caçaire [[Messerschmitt Me 262|Me 262]] ò lei [[missil]]s [[V1]] e [[V2]]. En revènge, la produccion de [[municion]]s ò de [[camion]]s foguèt un problema e lei mancas se multipliquèron limitant leis atacas ò necessitant lo retorn dau [[cavau]] coma mejan de transpòrt de l'avitalhament ò dei pèças d'[[artilhariá]].

=== Itàlia ===

Dotada de ressorsas naturalas limitadas e d'una [[industria]] inferiora ais autrei belligerants majors, [[Itàlia]] aguèt de dificultats fòrça importantas per organizar son esfòrç de guèrra. De [[1940]] a [[1943]], lo país produguèt solament  [[avion]]s e  [[carri de combat|carris]], [[tecnologia|tecnologicament]] inferiors a aquelei de seis adversaris. Lei causas d'aquela feblessa foguèron l'incapacitat de mobilizar leis energias per lo regim [[faissisme|faissista]] :
* au nivèu politic, [[Benito Mussolini|Mussolini]] ordonèt pas d'accions particularas per organizar la produccion de guèrra avans octòbre de [[1940]] e fisèt jamai lei poders necessaris au generau [[Carlo Favagrossa]], encargat de la desvolopar e de la coordenar.
* au nivèu sociau, leis obriers foguèron pas plaçats sota la direccion de l'armada avans decembre de [[1942]].
* au nivèu economic, lei fabricacions èran pas racionalizadas. D'un biais paradoxau, la produccion industriala demeniguèt ansin de 11% entre [[1938]] e [[1942]] en causa de problemas d'organizacion.
A partir de [[1942]], [[Benito Mussolini|Mussolini]] venguèt ansin fòrça impopular e sei chausidas foguèron contestadas, compres au sen dau partit faissista.

=== Japon ===

La produccion de guèrra de [[Japon]] foguèt trebolada per la lucha entre lei militars, partisans d'una organizacion dirigista de l'esfòrç de guèrra, e lei ''[[zaibatsu]]'', grops industriaus favorables au respècte de la proprietat privada. L'illustracion pus concrèta d'aquela oposicion foguèt lo refús deis industriaus, sostenguts per lo govèrn [[Fumimaro Konoe|Konoe]], d'aplicar la lèi de mobilizacion generala de decembre de [[1937]] que permetiá normalament d'assegurar la primautat absoluda de l'Estat. Aquela situacion durèt fins a la fin de [[1941]] e l'intrada en guèrra dau país còntra leis [[USA|Estats Units]] e lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]].

Quatre ressorsas estrategicas foguèron definidas per leis autoritats militaras. Lei conquistas inicialas de [[1941]]-[[1942]] avián coma objectiu d'ocupar aquelei regions : [[Filipinas]] per lo [[coire]], [[Malàisia]] per l'[[estanh]] e lo [[cauchó]] e leis [[Indonesia|Índias Neerlandesas]] per lo petròli. Lo ris, autra ressorsa de premiera importància, foguèt produch localament e en partida importat de [[Tailàndia]]. Lo plan d'ataca [[japon]]és èra donc fòrça liat ai besonhs de son [[industria]] de guèrra. Pasmens, la resolucion dau conflicte entre militars e borgesiá laissèt la plaça a una autra rivalitat entre l'armada de tèrra e la marina militara que perdurèt fins a la [[batalha dau Golf de Leyte]].

Coma per la màger part deis autreis actors de la guèrra, trobar la man d'òbra necessària foguèt un problema car 9,5 milions d'òmes èran mobilizats. Per aquò, lei [[femna]]s foguèron dirigidas vèrs leis emplecs industriaus. Foguèron completadas per de trabalhaires fòrçats (dos milions de [[Corèa|Coreans]] e plusors centenaus de miliers de [[presonier de guèrra|presoniers de guèrra]]). Lor nivèu de competéncia èra limitat, çò qu'entraïnèt de problemas mai l'industria aeronautica capitèt de produrre  avions durant lo conflicte. Pasmens, lei resultats d'aquela organizacion foguèron insufisents per faciar lo potenciau economic deis [[USA|Estats Units]]. De mai, a partir de [[1944]], l'eficacitat dei [[sosmarin]]s [[USA|estatsunidencs]] empediguèt lei naviris marchands d'avitalhar l'archipèu. Ansin, a partir de [[1944]], la produccion declinèt e la [[famina]] apareguèt dins mai d'una region.

== Lei genocidis alemands ==

[[Fichièr:Tresen Reich - Sistèma concentracionari, camps d'exterminacion e chaples principaus.png|thumb|Esquèma generau dau sistèma concentracion nazi e de la politica d'exterminacion dau Tresen Reich]]

[[Fichièr:Bundesarchiv B 285 Bild-04413, KZ Auschwitz, Einfahrt.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de l'intrada dau [[camp d'Auschwitz-Birkenau]] lo 27 de genier de [[1945]].]]

Antisemita e violent, lo regime nazi aviá adoptat de politicas d'exclusion dei populacions judievas tre sa presa dau poder. Pasmens, lo començament e la generalizacion de la guèrra transformèron lei perspectivas dau [[Tresen Reich|III Reich]] amb la conquista de territòris importants susceptibles de participar a la creacion dau ''Lebensraum'' revendicat per lei [[nazisme|nazis]]. Ansin, la guèrra en [[Euròpa Orientala]] prenguèt rapidament lo caractèr d'una « guèrra genocidi » caracterizada per la mesa en plaça de politicas destinadas a gerir cada pòble en foncion dei besonhs alemands, d'un sistèma de dominacion raciala e de politicas d'exterminacion dei populacions inutilas ò perilhosas. Per aquò, lei guèrras a l'Èst foguèron presentadas coma de crosadas per la propaganda nazi en vista de presentar lei populacions eslavas coma inferioras. L'objectiu èra de favorizar lei comportaments violents e plusors òrdres encoratjèron leis exaccions e lei crimes. Per exemple, lo ''[[Kommissarbefehl]]'' (« òrdre dei comissaris »), publicat lo 6 de junh de [[1941]], ordonèt l'execucion de totei lei [[comissari politic|comissaris politics]] [[URSS|sovietics]] e pus generalament de totei lei presoniers identificats coma ''« totalament bolchevizats ò coma representants actius de l'ideologia bolchevista »''. L'invasion de l'[[URSS|Union Sovietica]] foguèt tanben acompanhada per la campanha deis ''[[Einsatzgruppen]]'', un ensemble d'unitats mobilas dedicadas a l'identificacion e a l'execucion deis opausants reaus ò supausats au [[nazisme]]. Amb l'ajuda dei fòrças regularas alemandas, tuèron un minimom de 1,4 milion de personas, principalament de judieus. [[Bielorussia]] foguèt lo còr de lor zòna d'activitat entraïnant la destruccion de 600 vilatges (e lo chaple de seis abitants).

En parallèl, dins lei territòris ocupats, se pausèt la question de la colonizacion alemanda e de la transformacion dei populacions indigènas en populacion de trabalh au servici deis Alemands. Dins aqueu quadre, lei nazis imaginèron una ierarquia destinada a organizar l'installacion de colons alemands a l'èst. Lei judieus ne'n foguèron lei victimas principalas, de còps amb la participacion dei populacions localas. Foguèron regropats dins de guètos urbans mau avitalhats onte lei condicions de vida èran catastroficas. Pasmens, d'autrei populacions coma lei « Tatars » foguèron acceptadas au sen de l'armada alemanda. Lei Polonés e leis autrei populacions eslavas conoguèron generalament un destin intermediari marcat per lei chaples, la repression e lo trabalh forçat.

Pasmens, a partir de [[1939]], lo regime nazi comencèt tanben de menar d'assais d'exterminacion de populacions indesirablas. Lei premierei victimas foguèron leis andicapats fisics e mentaus alemands assassinats dins l'encastre de l'[[Aktion T4]]. Entre lo 1 de setembre de [[1939]] e lo 24 d'aost de [[1941]], aqueu programa tuèt entre  e  personas. Foguèt abandonat en causa de la protestacion dau [[clergat]] [[catolicisme|catolic]], mai permetèt d'aquistar pauc a cha pauc lei competéncias necessàrias a l'execucion en massa de plusors desenaus de personas. En particular, lo [[gasatge]] s'impausèt pauc a cha pauc coma lo metòde pus eficaç. A partir de [[1941]], de responsables regionaus en [[Polonha]] utilizèron aqueu saupre-faire per exterminar quauquei desenaus de miliers de judieus jutjats inaptes au trabalh. Aquò foguèt a l'origina de cinc camps d'exterminacion ([[Camp de Belzec|Belzec]], [[Camp de Chelmno|Chelmno]], [[Camp de Majdanek|Majdanek]], [[Camp de Sobibor|Sobibor]] e [[Camp de Treblinka|Treblinka]]) que foguèron utilizats dins un premier temps per desengorjar lei guètos judieus de [[Polonha]]. Pasmens, en [[1942]]-[[1943]], leis autoritats nazis decidèron d'organizar l'exterminacion sistematica dei judieus europèus. Lei cinc camps polonés foguèron alora cargats d'acabar l'execucion deis abitants dei guètos polonés. Dins aquò, lo camp d'exterminacion alemand pus conegut es aqueu d'[[Camp d'Auschwitz-Birkenau|Auschwitz-Birkenau]], un important complèxe dedicat a l'exterminacion dei judieus en provenança dau rèsta d'[[Euròpa]], de populacions eslavas e de [[Tziganes]].

== La victòria de la Granda Aliança ==

[[Fichièr:Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1942-1945.png|thumb|600px|center|Operacions principalas sus lo teatre europèu de la Segonda Guèrra Mondiala de 1943 a 1945.]]

=== La reconquista dei regions ocupadas per l'Aisse ===

==== La conquista d'Africa ====

[[Fichièr:British 4.5 inch gun and crew Tunisia 1943 IWM TR 1004.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[canon antiaerian]] britanic durant la [[campanha de Tunisia]].]]

Lo 8 de novembre de [[1942]], lei fòrças angloestatsunidencas comandadas per lo generau [[Dwight D. Eisenhower]] desbarquèron en [[Marròc]] e en [[Argeria]] ([[operacion Torch]]). Après una resisténcia simbolica a [[Casablanca]] e [[Oran]], l'amirau [[François Darlan|Darlan]] cambièt de camp e signèt l'intrada en guèrra de l'[[Empèri Coloniau Francés]] còntra l'Aisse (22 de novembre). Obtenguèt una ajuda estatsunidenca per tornar equipar l'armada francesa qu'agantèt un milion d'òmes en [[1945]]. Aquò permetèt ais Aliats de conquistar [[Marròc]] e [[Argeria]] sensa dificultat.

Pasmens, la repòsta [[Alemanha|alemanda]] foguèt rapida. Lo [[Tresen Reich|Reich]] ocupèt lo sud de [[França]], entraïnant lo sabordatge de la flòta francesa dins lo pòrt de [[Tolon]], e desbarquèt en [[Tunisia]] onte [[Erwin Rommel|Rommel]] se retirèt après la pèrda de [[Libia]]. Aprofichant lei [[montanha]]s [[tunisia]]nas, lei Germanoitalians opausèron una resisténcia acarnada avans de cedir a la prima de [[1943]]. Lo 13 de mai, lor defensa s'afondrèt e  òmes capitulèron au [[Cap Bon]].

Aquela victòria permetèt ais Aliats de precisar seis objectius de guèrra a la [[conferéncia de Casablanca]] (14-27 de genier). Afiermèron sa volontat d'impausar una capitulacion sensa condicion a l'Aisse e organizèron son estrategia : eliminar premier [[Itàlia]], bombardar lo potenciau economic alemand e durbir un segond frònt en [[Euròpa Occidentala]]. Assaièron tanben de redurre l'ostilitat entre la [[França Liura]] de [[Charles de Gaulle]] e l'armada francesa d'Africa dau [[Henri Giraud (militar)|generau Giraud]] (qu'aviá remplaçat [[François Darlan|Darlan]], assassinat en decembre de [[1942]]). Lo 3 de junh de [[1943]], lei dos generaus creèron un Comitat Francés de Liberacion Nacionala que venguèt lo representent unic de [[França]]. Rapidament, [[Henri Giraud (militar)|Giraud]] i perdiguèt tota influéncia.

==== L'eliminacion d'Itàlia ====

[[Fichièr:Itàlia - Segonda Guèrra Mondiala.png|thumb|right|Esquèma simplificat de la campanha d'Itàlia.]]

L'ataca dirècta còntra [[Itàlia]] comencèt lo 10 de julhet de [[1943]] amb lo desbarcament de Sicília. Leis Aliats conquistèron rapidament l'illa e [[Benito Mussolini|Mussolini]] foguèt destituit per lo Grand Conseu Faissista durant la nuech dau 24 au 25 de julhet e arrestat. Lo poder foguèt fisat per lo rèi au manescau [[Pietro Badoglio]]. Aqueu darrier signèt lo 3 de setembre un [[armistici]] amb leis Aliats après la capitada d'un desbarcament dins lo sud de la [[peninsula]]. Son objectiu èra de permetre lo passatge deis Italians dins lo camp aliat. Dins aquò, leis [[Alemanha|Alemands]] reagiguèron rapidament, ocupèron la màger part dau país e liberèron [[Benito Mussolini|Mussolini]]. Totalament desorganizada, l'armada italiana dispareguèt durant aqueleis eveniments.

La ''Wehrmacht'' mandèt un [[còrs expedicionari]] en [[Itàlia]] onte leis Aliats renforcèron pauc a pauc sa preséncia. Pasmens, lo relèu favorable a la defensa permetèt aisament ais [[Alemanha|Alemands]] d'alentir l'avançada de seis adversaris. Ansin, de combats durs foguèron necessaris dins la region de [[Cassino]] (mai de [[1944]]) per permetre ais Aliats d'intrar dins [[Roma]] lo 4 de junh de [[1944]].

==== D'Estalingrad a la liberacion d'Ucraïna ====

[[Fichièr:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un assaut sovietic a la [[batalha de Korsk]].]]

En despiech dei victòrias aliadas en [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] e, pus tard, en [[Euròpa Occidentala]], lo frònt principau de la partida europèa de la guèrra foguèt lo [[frònt de l'Èst (1941-1945)|frònt de l'Èst]] onte mai de 75% dei fòrças alemandas èran desplegadas. Après sa [[batalha d'Estalingrad|victòria d'Estalingrad]], lei [[URSS|Sovietics]] organizèron de còntra-atacas sus divèrsei sectors permetent de melhorar l'avitalhament de [[Leningrad]] (genier), d'alunchar leis [[Alemanha|Alemands]] a 250 km de [[Moscòu]] (març) e de reconquistar una partida dei regions perdudas au sud ([[Rostov]], [[Korsk]], [[Karkòv]]). Pasmens, una còntra-ofensiva eficaça deis unitats blindadas de [[Erich von Manstein|von Manstein]] arrestèt aquela perseguida e permetèt a la ''Wehrmacht'' de reprendre Karkòv (març).



Aquelei combats menèron a la formacion d'un salhent dins la region de [[Korsk]]. Aguent comprés l'impossibilitat d'una victòria totala sus l'[[URSS]], leis Alemands assaièron d'i infligir de pèrdas catastroficas a l'[[Armada Roja]] per impausar la dubertura de negociacions. Pasmens, lei [[URSS|Sovietics]] anticipèron leis intencions de seis adversaris e fortifiquèron la region. La batalha, famosa per lo nombre de [[blindatge|blindats]] engatjats per lei dos camps, durèt de [[Batalha de Korsk|julhet a aost de 1943]] e s'acabèt per un succès sovietic permetent lei liberacions de [[Karkòv]], de [[Briansk]] e de [[Smolensk]]. De mai, lei [[URSS|Sovietics]] avián desenant la capacitat de remplaçar pus rapidament sei pèrdas. Ansin, après una pausa permetent ai dos camps de tornar formar sei fòrças, lei Sovietics poguèron dispausar de l'iniciativa.

L'ofensiva seguenta comencèt en novembre de [[1943]]. Fòrça [[sang|saunosa]], permetèt a l'[[Armada Roja]] de passar [[Dnièpre]] en despiech d'una violenta còntra-ofensiva alemanda dins la region de [[Jitomir]]. Lo mes seguent, lei [[URSS|Sovietics]] organizèron una campanha d'ivèrn a partir dau 18. Capitèron de reprendre [[Narva]] e [[Pskov]] au nòrd (genier), d'agantar [[Bug]] (febrier) e [[Dnièstre]] (març) au sud e d'intrar en [[Galícia]]. Puei, lo 15 d'abriu, intrèron dins [[Odessa]], çò que marquèt l'acabament de la reconquista d'[[Ucraïna]].

==== La conferéncia de Teheran ====

[[Fichièr:Tehran Conference, 1943.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'[[Estalin]], de [[Franklin Delano Roosevelt|Roosevelt]] e de [[Winston Churchill]] a la [[conferéncia de Teheran]].]]



L'annada [[1943]] veguèt una intensa activitat diplomatica destinada a renfòrçar lei liames entre leis [[USA|Estats Units]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], l'[[URSS]] e la [[Republica Populara de China|China Nacionalista]]. La [[conferéncia de Teheran]] (28 de novembre de [[1943]]) foguèt la cima d'aqueu procès. Confiermèt la volontat deis Aliats e dei Sovietics de durbir un segond frònt en [[França]] en [[1944]], de mantenir l'unitat d'[[Iran]] (qu'èra estat militarament ocupat per lei [[Reialme Unit|Britanics]] e lei [[URSS|Sovietics]] per melhorar sei comunicacions), de desmembrar [[Alemanha]] e de desplaçar lei [[frontiera]]s vèrs l'[[oèst]]. [[Estalin]] acceptèt tanben de declarar la guèrra ai [[Japon]]és après la desfacha d'[[Alemanha]] e lei problemas de l'après guèrra foguèron evocats, especialament la creacion dei [[ONU|Nacions Unidas]], e lo mantenement de la patz mondiala per lei Quatre Grands. Per prevenir un futur isolament dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Winston Churchill|Churchill]] obtenguèt egalament la reconstitucion de la poissança francesa.

==== De Guadalcanal a Leyte ====

[[Fichièr:Flamethrower in Tarawa jungle.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de [[Batalha de Tarawa|combats sus l'illa de Tarawa]].]]

Dins l'[[Ocean Pacific]], lo ritme de la reconquista deis illas tengudas per lei [[Japon]]és foguèt fòrça alentit per lei dificultats de la [[logistica]] necessària ai desbarcaments e a l'avitalhament dei flòtas. De mai, lei premiers teatres avián una [[geografia]] malaisada. Leis [[USA|Estatsunidencs]] deguèron donc esperar lo 8 de febrier de [[1943]] per acabar la conquista de [[Guadalcanal]] e protegir sei liasons amb [[Austràlia]]. Puei, durant l'estiu seguent, capitèron de rebutar l'ataca nipona còntra [[Alaska]]. En parallèl, l'activitat de la basa de [[Rabaul]], situada au nòrd de l'illa de [[Nòva Bretanha]] foguèt pauc a pauc reducha.

La particularitat de la guèrra estatsunidenca còntra [[Japon]] foguèt la rivalitat entre l'amirau [[Chester Nimitz|Nimitz]], partisan d'una ataca dirècta vèrs leis [[Illas Marianas]] per menaçar pus rapidament l'archipèu, e lo generau [[Douglas MacArthur|MacArthur]] desirós de desvolopar una ataca per lei [[Filipinas]]. Coma leis [[USA|Estats Units]] podián sostenir lei dos esfòrç, ges de decision foguèt presa per resòuvre lo problema e lei combats se debanèron sus lei dos frònts d'un biais simultanèu. Ansin, en [[1944]], lei fòrças de [[Chester Nimitz|Nimitz]] prenguèron lo contraròtle deis [[Illas Marshall]] (genier), dei [[Illas Carolinas]] (8 de febrier) e deis [[Illas Marianas]] (junh-aost). Permetent ai [[bombardier]]s d'atacar dirèctament lo territòri japonés, aquela desfacha entraïnèt la demission dau govèrn Tojo (18 de julhet).

De son caire, lei tropas [[Douglas MacArthur|MacArthur]] avancèron lòng dau litorau nòrd de [[Nòva Guinèa]] gràcias a una tiera de desbarcaments avans d'envaïr lei [[Molucas]] (setembre). Puei, se dirigiguèron vèrs lo nòrd onte desbarquèron ai [[Filipinas]] dins lo corrent d'octòbre amb l'ajuda de la flòta de [[Chester Nimitz|Nimitz]]. Lei [[Japon]]és assaièron d'organizar una leca per destrurre lei [[naviri]]s [[USA|estatsunidencs]] mai la manca d'aviators experimentats e lo descriptatge dau projècte entraïnèt sa revirada totala. En plaça, la marina militara perdiguèt sa darriera flòta a la [[batalha dau Golf de Leyte]] (24-26 d'octòbre de [[1944]]).

==== Succès japonés en China e desfachas en Birmania ====

[[Fichièr:IND 003698 Garrison Hill Kohima.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una posicion defensiva britanica a la [[batalha de Kohima]].]]

Maugrat lei progrès de l'ofensiva estatsunidenca dins lo [[Ocean Pacific]], [[China]] èra totjorn lo teatre principau de desplegament dei fòrças terrèstras [[japon]]esas. Dempuei lei combats de [[1940]], lo frònt i èra relativament estable : lei Nacionalistas èran tròp isolats per organizar una ataca d'amplor e lei problemas logistics limitavan la capacitat dei Japonés d'ocupar mai de terren. Pasmens, en mai de [[1944]], l'armada imperiala ataquèt dins lo sud dau país per melhorar sei liasons amb lo Sud-Èst Asiatic. Aquò li permetèt de conquistar [[Changsha]] (18 de junh) e d'establir una linha de comunicacion terrèstra anant de [[Manchoria]] fins a [[Singapor]].

En revènge, seis accions en [[Birmania]] aguèron mens de succès. D'efech, a la prima de [[1944]], [[Japon]] ataquèt en direccion dau camin de fèrre [[Calcutta]]-[[Ledo]]. Pasmens, se turtèt a la resisténcia dei fòrças de l'amirau [[Louis Mountbatten|Mountbatten]]. Premier, lo generau [[USA|estatsunidenc]] [[Joseph Stilwell|Stilwell]] poguèt bastir una rota dirècta vèrs [[China]]. Puei, l'ofensiva nipona foguèt arrestada ai batalhas d'[[Batalha d'Imphal|Imphal]] e de [[Batalha de Kohima|Kohima]] (març-julhet de [[1944]]). La [[Retirada (tactica)|retirada]] foguèt malaisada en causa de la manca de viures e de [[municion]]s, çò que permetèt ai [[Reialme Unit|Britanics]] de prendre [[Akyab]] (genier de [[1945]]) e d'intrar dins [[Rangoon]] (3 de mai). Aperavans, per protegir son retirament de [[Birmania]], lei Japonés prenguèron lo contraròtle d'[[Indochina]].

==== Lei movements de Resisténcia e l'acceleracion dei genocidis nazis ====

[[Fichièr:Bundesarchiv Bild 101I-212-0221-06, Russland-Nord, Erschießung von Partisanen.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de l'execucion de [[partisans sovietics]] en [[1941]].]]

A partir de [[1943]], lei movements de Resisténcia se desvolopèron fòrça en [[Euròpa]] gràcias a l'aumentacion de la repression alemanda e au refús dau trabalh fòrçat. En [[Iogoslavia]], lei fòrças de [[Tito]] formèron una armada vertadiera, capabla de luchar còntra l'Aisse e còntra lei movements de resisténcia rivaus (que jonhèron finalament lo camp alemand). En [[URSS]], lo secutament dei linhas d'avitalhament de la ''Wehrmacht'' demorèt la règlas dins lei regions sovieticas encara ocupadas, especialament [[Bielorussia]]. En [[França]] e en [[Polonha]], lei movements de resisténcia èran tanben pron poderós per formar de [[guerilha]]s. Dins aquò, coma o mostrèt la revirada de l'[[Insureccion de Varsòvia]], l'afrontament dirècte còntra leis [[Alemanha|Alemands]] èra encara impossible.

De son caire, leis [[Alemanha|Alemands]] renforcèron l'esplecha d'[[Euròpa]]. En febrier e en junh de [[1944]], capitèt d'empedir la formacion de guerilhas permanentas en [[França]]. Dins totei lei territòris ocupats, la [[Gestapo]] e la [[SS]] foguèron cargadas de reprimir la Resisténcia e la violéncia dei represalhas aumentèt rapidament. Per exemple, en [[Occitània]], lo vilatge d'[[Orador de Glana]] e sa populacion foguèron anientats lo 10 de junh de [[1944]] (mai de 600 mòrts). Pasmens, leis atrocitats pus importantas aguèron luòc a l'Èst onte la destruccion dei [[vila]]s e dei [[vilatge]]s èra quasi sistematica. Per exemple, en [[Bielorussia]], de [[1941]] a [[1944]],  vilas e vilatges foguèron cremats e pilhats (dont 600 totalament rasats) e 2,23 milions de civius foguèron tuats (dont  a  [[judaïsme|judieus]]).

Leis [[Alemanha|Alemands]] accelerèron tanben lo chaple dei comunautats judievas e de plusors populacions eslavas. Lo [[camp d'Auschwitz-Birkenau]] es lo simbòl d'aquelei [[genocidi]]s amb son procès industriau permetent d'executar aisament de desenaus de miliers de personas cada mes. Pasmens, foguèt pas l'unic [[camp d'exterminacion]] fondat per lei [[nazisme|nazis]] e una partida non negligibla deis execucions se debanèron pas dins de [[chambra de gas|chambras de gas]].

==== Lei desbarcaments de Normandia e de Provença ====

[[Fichièr:Normandy Invasion, June 1944.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau [[desbarcament de Normandia]].]]



La dubertura dau segond frònt europèu aguèt luòc lo 6 de junh de [[1944]] amb lo [[desbarcament de Normandia]]. Implicant  òmes,  [[avion]]s e  [[avion]]s, l'operacion susprenguèt lei defensas alemandas. Pasmens, la vegetacion [[Normandia|normanda]] alentiguèt l'avançada aliada fins a la rompedura dei defensas de la ''[[Wehrmacht]]'' lo 31 de julhet. Lo 19 d'aost, [[París]] se revoutèt e la vila foguèt liberada lo 25 per lei Francés Liures dau [[Philippe Leclerc de Hauteclocque|generau Leclerc]]. En parallèl, un segond descarbament, en [[Provença]] (15 d'aost), permetèt a d'armadas francoestatsunidencs de liberar la mitat orientala de [[França]]. Menaçadas d'enceuclament, lei fòrças alemandas se retirèron vèrs [[Alemanha]] e lo frònt s'estabilizèt lòng de [[Ren]] après la revirada de l'[[operacion Market Garden]] (setembre).

Lo 16 de decembre de [[1944]], leis [[Alemanha|Alemands]] organizèron una còntra-ofensiva [[blindatge|blindada]] dins leis [[Ardenas]]. Aprofichant una [[meteorologia]] malaisada que limitava l'utilizacion de l'aviacion aliada, enregistrèron quauquei succès mai foguèron arrestats per la resisténcia dei parachutistas estatsunidencs. Leis Aliats capitèron de restablir la situacion a partir de genier. En parallèl, lei [[França|Francés]] reconquistèron [[Estrasborg]].

=== La desfacha d'Alemanha e de Japon ===

==== L'intrada dei Sovietics en Alemanha ====

[[Fichièr:194407 abandoned german vehicles belarus (revised).jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de veïculs alemands abandonats en [[Bielorussia]] durant l'[[Operacion Bagration]].]]



Sus lo frònt de l'Èst, lei [[URSS|Sovietics]] ataquèron en [[Bielorussia]] lo 23 de junh de [[1944]]. Per lo premier còp, aviá la superioritat aeriana e, sus una linha de  km, avancèron de 600 km. Leis Alemands subiguèron sa pus importanta desfacha de la guèrra amb l'afondrament dau Grop d'Armadas Centre. 25 [[division (unitat militara)|divisions]] i foguèron anientadas, 8 reduchas a 25% de seis efectius e 62 a 50%. L'Armada Roja reprenguèt [[Minsk]] (3-11 de julhet) e intrèt en [[Polonha]] e en [[Prússia|Prússia Orientala]]. Pasmens, la ''Wehrmacht'' capitèt d'estabilir lo frònt de [[Vistula]] gràcias a plusors còntra-ofensivas. Lei [[URSS|Sovietics]] intervenguèron donc pas per sauvar leis [[Insureccion de Varsòvia|insurgents de Varsòvia]] que deguèron capitular lo 2 d'octòbre. Pus au nòrd, la reconquista dei regions balticas permetèt a l'[[URSS]] de menaçar lo sud de [[Finlàndia]]. Lo 19 de setembre, lo país [[Escandinàvia|escandinau]] obtenguèt la signatura d'un [[armistici]] li permetent de mantenir son [[independéncia]]. En cambi, deguèt atacar lei fòrças alemandas encara presentas sus son territòri e, per la seguida durant la [[Guèrra Freja]], acceptar de pas noire ais interès sovietics.

Au sud, [[Romania]] foguèt menaçada d'invasion e lo rèi [[Miquèu Ièr de Romania|Miquèu]] demandèt un armistici (23 d'aost). Puei, engatjèt son país còntra lo [[Tresen Reich|Reich]]. [[Bulgaria]] l'imitèt lo 7 de setembre après una declaracion de guèrra sovietica lo 6. [[Ongria]] assaièt tanben d'abandonar lo conflicte mai leis Alemands arrestèron l'amirau [[Miklós Horthy|Horthy]] e lo remplacèron per un pronazi fanatic, [[Ferenc Szálasi]]. Liurèt lei judieus de son país ai camps d'exterminacion e mobilizèt lei faissistas ongrés per sostenir lei fòrças alemandas. Dirigits per [[Rodion Malinovski]], lei Sovietics se turtèron ansin a una viva resisténcia dins lo sector dau [[Lac Balaton]] e dins la capitala ongresa ([[Batalha de Budapèst|29 de decembre de 1944 - 13 de febrier de 1945]]). Dins lei [[Balcans]], l'Armada Roja establiguèt la liason amb lei fòrças de [[Josip Broz Tito|Tito]].

Au començament de [[1945]], lei [[URSS|Sovietics]] tornèron atacar en [[Polonha]] onte prenguèron [[Varsòvia]] (17 de genier) e [[Cracòvia]] (18 de genier). Subretot, capitèron de conquistar lo bacin industriau de [[Silesia]], region importanta per l'esfòrç de guèrra alemand. Puei, l'[[Armada Roja]] assegurèt seis alas avans d'avançar vèrs [[Berlin]].

==== La conferéncia de Yalta ====

[[Fichièr:Yalta Conference 1945 Churchill, Stalin, Roosevelt.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dei caps aliats a la [[conferéncia de Yalta]].]]



Au començament de [[1945]], la desfacha de la ''[[Wehrmacht]]'' èra evidenta e lei Grandei Poissanças se reüniguèron per preparar l'après guèrra. D'efiech, dins mai d'un país, se pausava la question de la forma futura de l'[[Estat]]. Per exemple, en [[França]], la reconoissença dau Comitat de Liberacion Nacionala aguèt unicament luòc lo 23 d'octòbre de [[1944]]. Pasmens, lo problema pus importanta èra [[Polonha]] que son govèrn en exili, cap de la màger part dei fòrças de la resisténcia locala, èra fòrça ostil ai [[URSS|Sovietics]]. De son caire, [[Estalin]] voliá integrar lo país dins l'esfèra d'influéncia sovietica en cors de formacion. La descubèrta dau [[chaple de Katyn]] en abriu de [[1943]] per leis Alemands melhorèt gaire lei relacions que foguèron oficialament rompudas lo 25 d'abriu de [[1943]]. Per o remplaçar, [[Estalin]] creèt un Comitat de Liberacion installat a [[Lublin]].

Aquelei questions foguèron regladas a la [[conferéncia de Yalta]] (febrier) que reconoguèt lei situacions ''[[de facto]]''. L'[[Euròpa Orientala]] demorèt sota influéncia sovietica e leis Aliats arrestèron de sostenir lei revendicacions dau govèrn polonés de [[Londres]]. En cambi, [[Estalin]] confiermèt l'intrada en guèrra de l'[[URSS]] còntra [[Japon]]. Enfin, la plaça de [[França]] foguèt restaurada per restablir l'equilibri entre lei poissanças e lo principi de la fondacion dei [[ONU|Nacions Unidas]] foguèt acceptat.

==== La capitulacion d'Alemanha ====

[[Fichièr:Raising a flag over the Reichstag 2.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de soudats sovietics issant lo [[drapèu de l'Union Sovietica|drapèu sovietic]] sus lei roïnas de [[Berlin]].]]

A la prima de [[1945]], comencèt la campanha finala còntra lo [[Tresen Reich]]. A l'oèst, 93 [[division (unitat militara)|divisions]] aliadas passèron [[Ren]] (7 de març) e rompèron la [[Linha Siegfried]] que protegiá la frontiera occidentala alemanda. L'avançada foguèt facilitada per la concentracion dei fòrças alemandas a l'èst e tota resisténcia organizada dispareguèt sus aqueu frònt dins lo corrent dau mes d'abriu. En particular, 18 divisions alemandas foguèron enceucladas en [[Ruhr]] onte lo generau alemand [[Walter Model]] se suicidiguèt. Au sud, lei Francés e leis Estatsunidencs intrèron en [[Àustria]] e, au nòrd, lei Britanics agantèron [[Amborg]].

La presa de [[Berlin]] foguèt laissada a l'[[Armada Roja]] en causa dei sacrificis fòrça importants consentits per l'[[URSS]] durant lo conflicte. Se turtèt a una resisténcia acarnada car leis [[Alemanha|Alemands]] dispausavan encara de fòrças importantas. Pasmens, entre lo 16 e lo 20 abriu, [[Gueorgui Júkov|Zhukov]] e [[Ivan Koniev|Koniev]] capitèron de passar lei defensas exterioras e d'intrar dins la vila per lo nòrd e lo sud. Lo 30, [[Adolf Hitler|Hitler]] se suicidiguèt seguit per plusors dignitaris dau regim coma [[Joseph Goebbels]]. Lo 2 de mai, la capitala alemanda capitulèt e lo poder passèt a l'amirau [[Karl Dönitz]]. Aqueu darrier contunièt la guèrra quauquei jorns suplementaris per permetre la fugida d'un maximom de soudats e d'abitants vèrs l'oèst. Puei, signèt la capitulacion sensa condicion dau Reich lei 7 e 8 de mai de [[1945]]. Amb lo rèsta de son [[Govern de Flensborg|govèrn]], foguèt arrestat per leis Aliats lo 23 de mai.

Sus leis autrei frònts, la situacion dei fòrças alemandas èra tanben malaisada. En [[Itàlia]], la rompedura de la darriera linha defensiva establida dins lo nòrd de la peninsula permetèt ais Aliats d'intrar dins la vau de [[Pò]]. Lo 28 d'abriu, [[Benito Mussolini]] foguèt capturat e executat per de partisans. Enfin, lei tropas de [[Danemarc]] e de [[Norvègia]] èran isoladas.

==== La capitulacion de Japon ====

[[Fichièr:Nagasakibomb.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de l'explosion de la [[bomba atomica]] de [[Nagasaki]].]]

A partir de la fin de [[1944]], leis Estatsunidencs de [[Douglas MacArthur]] comencèron de desbarcaments per reconquistar leis illas dei [[Filipinas]]. Pasmens, maugrat plusors desfachas, lei [[Japon]]és capitèron d'i resistir fins a la fin dau conflicte. De son caire, [[Chester Nimitz|Nimitz]] contunièt d'avançar vèrs [[Japon]]. Sei fòrças prenguèron leis illas d'[[Iwo Jima]] ([[Batalha d'Iwo Jima|19 de febrier de 1945]]) e d'[[Okinawa]] ([[Batalha d'Okinawa|1 d'abriu]]), çò que permetèt de preparar un desbarcament dirècte en [[Japon]]. Leis illas foguèron tanben utilizadas coma basas aerianas per sometre lo país a una campanha intensa de bombardaments.

Sus leis autrei teatres, lei [[Japon]]és foguèron expulsats de [[Birmania]] e sa posicion en [[Republica Populara de China|China]] venguèt malaisada en causa de dificultats logisticas e d'ofensivas chinesas. [[Tòquio]] demandèt l'ajuda de l'[[URSS]] per obtenir una mediacion mai leis Aliats confiermèron sa volontat de perseguir lo combat fins a una capitulacion sensa condicion. Dins aquelei condicions, lo govèrn nipon assaièt de perseguir la combat en renfòrçant lei desfachas deis illas principalas. Ansin, per defugir un desbarcament supausat saunós, lo president [[Harry S. Truman|Truman]], successor de [[Franklin Delano Roosevelt|Roosevelt]] defuntat lo 12 d'abriu, ordonèt d'utilizar d'[[arma nucleara|armas nuclearas]] per accelerar la rediccion japonesa.

Lei [[Bombardaments atomics d'Hiroshima e de Nagasaki|dos bombardaments nuclears]] destruguèron lei vilas de [[Hiroshima]] (6 d'aost) e de [[Nagasaki]] (9 d'aost). En parallèl, lo 8, l'[[URSS]] declarèt la guèrra ai [[Japon]]és e comencèt una [[Campanha sovietica de Manchoria|campanha en Manchoria]]. Susprés e pauc capabla de faciar lei [[tactica]]s sovieticas, lei Japonés laissèron l'[[Armada Roja]] avançar fins au nòrd de [[Corèa]]. Aperaquí  soudats foguèron capturats durant l'operacion e mai de  tuats còntra solament  Sovietics tuats ò bleçats. A partir dau 16 d'aost, de tropas imperialas comencèron de capitular e [[Japon]] acceptèt d'arrestar sensa condicion leis ostilitats lo 2 de setembre.

= Consequéncias =

== Lo reglament politic ==

Lo reglament politic foguèt complèx car plusors país èran en [[guèrra civila]] en [[1945]] ([[Republica Populara de China|China]], [[Grècia]]... etc.) e de tensions fòrtas anavan entraïnar de conflictes suplementaris en [[Iran]] ò en [[Corèa]] dins lo corrent deis ans seguents.

=== La conferéncia de Postdam ===

[[Fichièr:Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png|thumb|right|Frontiera de [[1945]] en [[Euròpa]].]]



La [[conferéncia de Postdam]] foguèt la conferéncia principala que permetèt d'organizar l'après guèrra en [[Euròpa]]. Son premier pensament foguèt de redurre la poissança alemanda e l'eliminacion dei minoritats germanofònas. Ansin, lei tres Grands acceptèron l'expulsion de 12 a 16 milions d'Alemands d'[[Euròpa Centrala]] ò [[Euròpa Orientala|Orientala]], principalament installats en [[Polonha]] (7 milions), en [[Checoslovaquia]] (3 milions) e dins lei regions balticas. [[Alemanha]] deguèt abandonar totei sei conquistas e perdiguèt 25% de son territòri de [[1937]]. Son territòri foguèt ocupat per leis [[USA|Estatsunidencs]], lei [[Reialme Unit|Britanics]], lei [[URSS|Sovietics]] e lei [[França|Francés]] e devesit durant mai de 40 ans. Lo principi de la denazificacion e de l'organizacion de jutjaments publics per leis autors deis atrocitats alemandas foguèron tanben acceptats.

[[Àustria]] foguèt tanben ocupada fins a la signatura d'un tractat de patz en [[1955]]. De son caire, [[Itàlia]] deguèt abandonar totei sei [[colonialisme|colonias]] e quauquei territòris frontaliers, subretot lòng de sa frontiera amb [[Iogoslavia]]. Dins lei [[Balcans]], [[Romania]] reprenguèt lei territòris annexats per [[Ongria]]. En revènge, cas unic per un país de l'Aisse, [[Bulgaria]] gardèt la sieuna. Regardant [[Asia]], se lei [[URSS|Sovietics]] èran pas encara en guèrra còntra [[Japon]], la definicion dei zònas d'ocupacion futuras foguèt evocada a [[Postdam]]. En particular, lo limit d'ocupacion de [[Corèa]] lòng dau 38 parallèl i foguèt fixat. Enfin, d'autrei ponchs foguèron discutits coma l'independéncia de [[Corèa]], l'evacuacion e lo mantenement de l'unitat d'[[Iran]], lo mantenement de l'estatut de [[Tangièr]] ò la revision de la convencion sus lei Destrechs.

Lo problema principau de la conferéncia demorèt [[Polonha]] que foguèt finalament laissada dins la zòna d'influéncia sovietica. Lo territòri polonés foguèt fòrça modificat per la pèrda de sa partida orientala e l'annexion de plusors regions alemandas. Lo govèrn prosovietic foguèt reconegut e la repression demeniguèt pauc a pauc l'importància dei movements conservators e nacionalistas.

=== L'emergéncia deis Estats Units coma superpoissança ===



Premiera poissança industriala e economica de la [[planeta]] en [[1945]], leis [[USA|Estats Units]] venguèron la superpoissançadau mond [[capitalisme|capitalista]] en remplaçament dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e de [[França]], durament afeblits. D'efiech, au nivèu economic, [[Washington]] poguèt impausar sei condicions per la reconstruccion de l'[[Euròpa Occidentala]] gràcias au [[Plan Marshall]]. Representant fins a 1,2% dau [[PIB]] estatsunidenc, aquela ajuda èra condicinada au respècte de condicions politicas e economicas destinadas a empachar l'installacion d'un regim comunista. Sei beneficiaris principaus foguèron lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[França]], la partida occidentala d'[[Alemanha]], [[Itàlia]], lei [[Païses Basses|País Bas]], [[Grècia]] e [[Àustria]]. Favorizèt la restauracion de l'economia occidentala que conoguèt un periòde de prosperitat e de progrès quasi sensa precedents dins l'istòria fins ai crisis petrolieras deis [[ans 1970]].

Au nivèu militar, [[Washington]] duspausava de la premiera marina militara, de l'[[arma nucleara]] e sei fòrças terrèstras èran lei pus poderosas après aquelei de l'[[Armada Roja]]. De mai, son armada aviá installat de basas en [[Euròpa]], especialament en [[Alemanha]], e en [[Asia]]. Dins aquela darriera region, l'ocupacion de [[Japon]] durèt fins a [[1951]] e permetèt ais Estatsunidencs de gardar plusors [[basa militara|basas militaras]] dins lo país e una influéncia considerabla sus sa politica estrangiera.

Enfin, au nivèu culturau, lo prestigi de la victòria e de convencions favorablas ais interès de son industria cinematografica permetèron ais [[Estats Units]] de difusar sa cultura en [[Euròpa]] e, per la seguida, dins leis autrei continents. Aquela dominacion èra totjorn ben presenta au començament deis [[ans 2020]]. Dins lo domeni scientific, l'exili de plusors sabents de remarca permetèt au país de venir la premiera poissança scientifica dau mond.

=== L'emergéncia de l'URSS coma superpoissança ===

Maugrat de pèrdas e de destruccions fòrça importantas, l'[[URSS|Union Sovietica]] foguèt l'autre venceire major dau conflicte. D'efiech, au nivèu politic, la victòria còntra lo [[faissisme]] avivèt l'atrach per lo [[comunisme]] dins mai d'un país. Dins lo corrent deis ans seguents, [[Moscòu]] anava ansin venir lo menaire d'un ensemble d'estats e de movements capables de s'opausar ais interès deis [[USA|Estats Units]] e dei poissanças colonialas. La formacion d'aqueu blòt foguèt facilitada per la mesa en plaça d'una esfèra d'influéncia sovietica en [[Euròpa Centrala]] dins lei país liberats ò conquists per lei fòrças sovieticas.

En [[Asia]], lei [[URSS|Sovietics]] mantenguèron sei tropas en [[Manchoria]] e dins lo nòrd de [[Corèa]] per armar e organizar lei [[comunisme|comunistas]] locaus. De mai, annexèron la totalitat de [[Illa Sakhalina|Sakhalina]] e leis [[Illas Habomai]]. Pasmens, [[Tòquio]] refusèt de reconóisser aquelei pèrdas e lei dos país signèron jamai de tractats de patz. [[Moscòu]] assaièt tanben de gardar una influéncia en [[Iran]] mai son projècte se turtèt a l'oposicion deis Angloestatsunidencs e [[Estalin]] abandonèt.

Au nivèu militar, lo país dispausava de la premiera armada convencionala dau mond. De mai, seis armaments terrèstres demorèron pus sofisticats qu'aquelei de l'Oèst fins ais ans 1960-1970 e l'[[arma nucleara]] foguèt rapidament aquistada amb la capitada d'un premier assai atomic en [[1948]]. Una importanta preséncia militara sovietica foguèt tanben mantenguda en [[Euròpa Centrala]] fins a l'afondrament dau país en [[1991]].

=== Vèrs la Guèrra Freja ===

Se l'estiu de [[1945]] marquèt la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, es malaisat de considerar que la fin dei combats foguèt seguit per un periòde de [[patz]]. Lei tensions en cors d'emergéncia entre leis [[USA|Estats Units]] e l'[[URSS]], lo declin dei poissanças [[colonialisme|colonialas]], lei guèrras civilas entre [[comunisme|comunistas]] e anticomunistas ò lo projècte [[sionisme|sionista]] entraïnèron rapidament de conflictes novèus.

=== L'emergéncia d'un drech internacionau novèu ===

La guèrra veguèt una multiplicacion deis atacas, deis atrocitats e dei chaples còntra lei populacions civilas e lei [[presonier de guèrra|presoniers de guèrra]]. Lo pus òrre es de segur lo genocidi dei « raças inferioras » per leis [[Alemanha|Alemands]]. Pasmens, la lista complèta deis orrors dau conflicte es malaisat d'establir : chaples de militars ò de civius, represalhas còntra lei populacions, camps de concentracion, bombardaments aerians de vilas, expulsion fòrçada de populacions, utilizacion de la [[tortura]]... etc. En particular, l'Aisse utilizèt aquelei mesuras d'un biais sistematic per terrorizar lei populacions dei regions ocupadas. Lor amplor menèt a la definicion de [[crime]]s novèus coma lo [[crime còntra l'Umanitat]], lo [[crime còntra la patz]] e lo [[crime de guèrra]]. Utilizats per lo premier còp durant lo [[procès de Nuremberg|procès dei caps principaus]] dau [[Tresen Reich]], aquelei nocions foguèron integradas au drech modèrne de la guèrra. D'autra part, dins lo corrent deis ans seguents, la proteccion dei [[presonier de guèrra|presoniers de guèrra]] foguèt renfòrçada.

== Lo bilanç uman ==

Lo bilanç uman de la Segonda Guèrra Mondiala es fòrça murtrier amb au mens 60 milions de mòrts, 30 milions de personas desplaçadas e de miliers d'aglomeracions destruchas. De mai, a respècte de la [[Premiera Guèrra Mondiala]], lo nombre de civius tuats es similar a aqueu dei militars. Aquò es la consequéncia dei caracteristicas dau conflicte (violéncia dei combats urbans, generalizacion dei bombardaments aerians còntra lei [[vila]]s, represalhas còntra lei populacions civilas...) e de l'eliminacion fisica de plusors populacions ([[judaïsme|judieus]], [[Eslaus]], [[Ròms]], [[omosexualitat|omosexuaus]], [[comunisme|comunistas]]... etc.) per leis [[Alemanha|Alemands]] e seis aliats. Dins aqueu quadre, lei pèrdas umanas pus importantas foguèron recensadas dins lei país d'[[Euròpa Orientala|Euròpa de l'Èst]]. L'[[URSS]] perdiguèt ansin entre 20 e 40 milions d'abitants siá 10% a 20% de sa populacion e [[Polonha]] 5,6 a 5,8 milions de mòrts siá 16% a 17% de sa populacion. [[Republica Populara de China|China]] foguèt tanben victima de chaples fòrça saunós e 10 a 20 milions de Chinés moriguèron durant la guèrra (dont solament 3 a 4 milions de militars), çò que representava 2% a 4% dau nombre totau d'abitants.

Lei doas poissanças principalas de l'Aisse foguèron tanben durament tocats per lei combats e lei bombardaments. Entre 6,63 e 8,68 milions d'[[Alemanha|Alemands]] foguèron tuats dont 5,56 milions de militars (9,5% a 12,5% de la populacion). [[Japon]] perdiguèt 2,62 a 3,12 milions d'abitants siá 3,5% a 5% de sa populacion. [[Itàlia]] subiguèt de pèrdas relativament leugieras ( mòrts) en causa de la sortida dau conflicte pus precòça de son armada. [[Romania]] perdiguèt  abitants e [[Ongria]] .

Lei país occidentaus aguèron de pèrdas mens importantas, compres dins lei regions ocupadas. [[França]] perdiguèt ansin  abitants (1,35% de sa populacion) dont  militars. Lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] aguèt  militars e  civius tuats e leis [[USA|Estatsunidencs]] enregistrèron la mòrt de  personas (dont solament  civius). En revènge, de [[famina]]s grèvas se debanèron dins mai d'una [[colonialisme|colonia]] europèa entraïnant la mòrt de plusors milions d'abitants ais [[Índia]]s e en [[Indochina]].

= Annèxas =

== Liames intèrnes ==

* [[Chiang Kai-shek]].
* [[Winston Churchill]].
* [[Estalin]].
* [[Charles de Gaulle]].
* [[Adolf Hitler]].
* [[Benito Mussolini]].
* [[Nazisme]].
* [[Olocaust]].
* [[Franklin Delano Roosevelt]].

== Bibliografia ==

* **(it)*' Gianni Rocca, *L'Italia invasa 1943-1945'', 1 edicion, Mondadori, 1998.

## Nòtas e referéncias