open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rosselló (Segrià)

**Rosselló** es un municipi de la província catalana de Lhèida , de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [rrose'ʎo]. Las fòrmas ancianas son *Rossilionem* en 1285, *Rossello* en 1359. Lo nom es associat al Rosselhon, mès per l'intermediari d'un patronime .
### Alcanís
Poiriá èsser un transferiment del nom de Alcanyís, vila aragonesa, pas luènh de las tèrras lheidatanas, mès lo nom ancian èra *Al-Kanís* segon la Wp catalana (sense font). Cal puslèu cercar una etimologia originala, l'arabe *al-kanā'is*, « las glèisas », o las canas o las canissas (la vila es dins la ribièra del Rio Guadalope).
### La Tossa
Designa un mont, un puèg de granda nautor .

## Nòtas
Sarroca de Lleida

**Sarroca de Lleida** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
*Sa* es l'article arcaïc, del latin *ipsa*. Prelatin **rocca*, que designa una montanha o una tuca rocosa, puèi lo castèl bastit dessús, puèi un castèl fòrt .

## Nòtas
Seròs

**Seròs** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [se'rɔs], totjorn ambe ò dobèrta. Lo gentilici es *serossans*. Las fòrmas ancianas son *Seròs* en 1120, 1149, etc, *Seros* (del sègle XII al sègle XIV), *Ceros* en 1379. La finala es lo sufixe iberobascoïde *ŏsse*. Es un nom aparentat a Siresa, Seró, Siròs, Cirés. Ven del basc *çiri*, « cunh, cavilha », que se combina ambe'ls sufixes *-osse*, *-on*, *-esse*, *-este* . 

## Nòtas
Soses

**Soses** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es ['sozes]. Las fòrmas ancianas son *Soses* en 1149, *Sosas* en 1168, 1173, *Sos* en 1179, 1212, *Soes* en 1359, etc. Cf. *la Sosa*, riusset de nauta Llitera. *Soses* pòt venir del nom de la *sosa* o *barrella* [planta salina del genre *Salsola*], d'ont s'extrai lo mineral sodic. L'etimologia de *sosa* es l'arabe *sauda*, « negrosa ». A l'entorn abondan los salancs ont la *sosa* se plai. Dins las comunas a l'entorn, i a de toponimes *El Salà(r)* que van dins aquel sens. Lo nom se redusiguèt en *Soes* (1359) > *Sos* .
### Gebut
Lòc despoblat, vilatge ibèr, ancian castèl sarrasin. Las fòrmas ancianas son *Iebut* en 1120, Iabud en 1172, *Jabud* en 1179, *Algabut* en 1175, *Gibut* en 1184, *Gebut* en 1196 e 1359, *Ajabut* en 1200 e 1347, *Ajebut* en 1310, etc. Lo nom de persona *Gibot* o *Agibot* es frequent en Catalonha a la meteissa epòca. Lo nom non se pòt explicar per l'arabe, ven del nom germanic d'òme *Agibōd*, format de doás rasics fecondas, *agi* e *bod*. Lo nom passèt de *o* a *u* per influéncia araba 
.

## Nòtas
.
Solsona

thumb|250px|Plaça del Palais episcopal de Solsona

**Solsona** es un municipi catalan, situat dins la província catalana de Lhèida e la Comunautat Autonòma de Catalonha. Comptava 9.201 abitants en 2012.
Sudanell

**Sudanell** es un municipi de la província catalana de Lhèida , de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion de las personas vièlhas del sègle XX es [sona'deʎ], mès [suda'neʎ], que progrèssava, es la fòrma oficiala e istorica. La prononciacion populara s'explica per l'atraccion de *sonat*, *sonada*. Las fòrmas ancianas son *Çudanel* en 1170 e al sègle XIII, *Zudanel* en 1168 e 1152, *Zudanell* en 1196, *Sudanell* en 1213, etc. L'etime es *sudd-an-nahr* (*sudd* = presa, barratge, *nahr*, riusset, diferent de *uadi* qu'es una aiga importanta). Lo riusset es Set, afluent de Segre. Sudanell es aquí ont Set s'ajusta dins Segre. Lo *r* se confondiá ambe *l* dins la prononciacion morisca. Los repoblaires catalans corregiguèron *-el* en *-ell*, per confusion ambe'l sufixe .

## Nòtas
.
Ostal Dumai

L**'Ostal Dumai** es un ostal de familha a Tolosa, bastit pel mètje Antòni Dumai en 1585. Aculhís ara lo musèu del Vièlh Tolosa.

## Istòria
En 1948, l’ostal Dumai èra la proprietat del doctor Simeon Durand e de son esposa. Aquel mètge militar sonhava de transformar sa demorança Renaissença, situada 7 carrièra Dumai, prèp del Capitòli, en un musèu d’istòria locala. Leguèt atal son ostal a l’associacion *[[Los Tolosans de Tolosa]]* à la condicion èra qu'aquela i faga demorança e i installe lo musèu, fins alara carrièra de Sant Joan.

Aquela donacion, realizada en 1948, permet als Tolosans de Tolosa de dubrir al public, en 1955, de salas d’exposicion son reservadas a las institucions, als artistas de tolosa, a la vida familiala, a la ceramica. 

L’Ostal Dumai consèrva le nom d'aquel que lo faguèt bastir fins a la fin del sègle XVI, Antòni Dumai, mètre reputa, que s'ocupèt entre autre de Marguerite de Valois, primièra esposa d’Enric IV de França.

## Elements d'arquitectura

## Vejatz tanben
### Articles connèxes
* Antòni Dumai
* Musèu del Vièlh Tolosa
Tàrrega

**Tàrrega** es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha, capitala de la comarca d'Urgèl.

### Toponimia
### Tàrrega

### Lluçà
*Lluçà* es lo derivat latin en *-anum* del nom latin d'òme *Lūcius* que designa un *pagus* o lo *praedium* (proprietat, ben de campanha) d'una persona d'aquel nom (signat J.F.C.) .

## Nòtas
Sunyer

**Sunyer** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
*Sunyer* ven d'un nom germanic de persona, mès Joan Coromines non fornís l'etimologia. La prononciacion es [su'ɲe]. Lo lòc es citat en 1225, *Suner* .

## Nòtas
Talarn

**Talarn** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Palhars Jusan.

## Toponimia
### Talarn
La prononciacion es [ta'larn]. Las fòrmas ancianas son : *Talarno* en 1056, *Talarn* en 1087 e 1111, *kastri Talarni* en 1151, *Talarn* en 1168, 1180-90 e 1359, etc. *Talarn* ven del celtic *talos* , « front, cap prominent de tota causa », ambe'l sufixe *-arnos*. I a un autre *Talarn* dins la Segarra, d'aparéncia semblabla e qu'aviá un castèl, un autre Talarn dins los Alpes. I a d'autres noms formats sus *talos* : Talabre, Talamanca, Talau, Talavera, Talança (sufixe *-antia*) . 
Segon Xavier Delamarre, que cita sonque lo Talarn occitan, l'etime es benlèu *talārānon*, « la proprietat de **Talāros*, nom inatestat , mès lo site del Talarn catalan lèva tot dobte : i a pas de nom de persona dins lo toponime.
### (Castelló d') Encús
Joan Coromines escriu *Encusp*. La prononciacion es [en'kus]. Dins lo cens de 1359, sovent de grafia negligida, lo nom es escrit *Castello del Pusch*. Los noms *Cosp*, *Cusp*, *Encusp* venon de païses plan traversuts, a costat de cimas e acrins. La varianta *Cosp* ven del latin *cŭspis*, « punta, cima », d'un puèg, d'un mont, per evolucion fonetica normala. Dins la varianta *Encusp*, la preposicion locativa *en* s'es aglomerada coma en plan de toponimes d'Andòrra o de Palhars e *u* se pòt explicar per un genitiu plural **cŭspĭum* (*Castrum cuspium*, « castèl de las puntas »), puèi metafonia [la vocala *ŭ* se modifica per l'influéncia d'una autra vocala, *ĭ*, situada dins la sillaba seguenta e concretament se barra en passant del resultat *o* barrat al resultat *u*, [u] en catalan] .
### Acadèmia General Bàsica de Sotsoficials
Academia Generala Basica de Sosoficièrs.
### Nerets
Lòc situat près del barratge de Sant Antoni, dins *Central FECSA-Nerets*, nom de la centrala electrica. *Neret* correspond al latin *niger, nigrum* (evolucion frequenta en Occitania e al nòrd de la Catalonha) , [ambe diminutiu, resultat de *-ittum*]. Perqué l'-s finala ? influéncia del vesin *Susterris* ? I a çaquelà un vin *Neret*, embotelhat a costat, a Suterranya.

### Susterris
Tanben  situat près del barratge de Sant Antoni.
Ven pas, coma se poiriá pensar, de *Subtus Terrae*, jos tèrra, mès es d'origina prelatina, coma d'autres toponimes, çaquelà es atal que foguèt istoricament comprés. Las fòrmas ancianas son *Subtusterrae* en 1037, *balç de Sotsterres* en 1080, *Susterris — eccl. Ste. Marie de Subtusterre* en 1140, *Subterris* en 1151, *Sotzterres* en 1193, *Sosterres* (1èra mitat del sègle XIV), *Sosterres* en 1439 e 1519, *Susterris* en 1789, etc. Las fòrmas *sots terres* e autras son degudas a una etimologia populara e non se justifican per la topografia; de mai cal comptar ambe l'influéncia de Suterranya, vilatge situat a 5 km a l'èst, aqueste venent vertadièrament de *Subterranea*. Lo nom es una varianta d'un iberic **Sedeterra* > *Sedterras-So-*; *-is* ambe -*i* s'explica per una preferéncia pallaresa (Benavarri, Isavarri, Esterri, etc., e non *-rre-*) .

## Nòtas
Torrefeta i Florejacs

thumb|250px|Vista de Florejacs

**Torrefeta i Florejacs** es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma del Principat de Catalonha.

## Toponimia
### Torrefeta

### Florejacs
Las fòrmas ancianas son : *Floreiachs* en 1099, *Floriacus* en 1083, *Villa Floriag* en 1100, *Castrum Floriaci* en 1131. L'etime es *Florĭdĭacum*, del nom latin d'òme *Floridius*, derivat de *Florus*, ambe'l sufixe *-acum* .  
Joan Coromines explica qu'es un dels noms en *-ac* de tipe galloroman, que se tròban mai que mai al nòrd-èst de Catalonha. De còps se pluralizan [mès non cita la rason], coma Codinacs, Juliacs e Fl. .

## Istòria
En 1972 fusionèron los ancians municipis de Torrefeta e de Florejacs en adoptant lo nom impròpi de *Torrefló*, modificat en *Torreflor* en 1983. En 1994 lo nom actual se fixèt. 

## Nòtas
Torres de Segre

**Torres de Segre** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es ['torres] o ['torres de 'segre]. Lo gentilici es *torredans*. Las fòrmas ancianas son *Turres*, circa 1170, 1172, 1184, *(castell de) Torres de Segre* en 1191 e 1272 .
### Segre
La prononciacion es ['sɛgrə] en Cerdanha, ['segre] dins lo domeni del catalan occidental (La Seu d'Urgèl, Coll de Nargó, Artesa de Segre, Balaguer, Lhèida), ambe una excepcion per Bassella, Castellnou de Bassella ([lo sɛgre]) perqué l'isoglòssa de ɛ/e davala long de la Ribera Salada [a l'oèst de Solsona ]. Es un dels flumes catalans que l'usatge i consèrva generalament la construccion sense article : « lo Boté(r) salte cap a Segre ». Las fòrmas ancianas son *flumen Segure* en 952, *Segor* en 1050, *Segre* en 888 (las precedentas son donc d'arcaïsmes). Lo nom iberolatin es *Sĭcŏris* e l'etimologia pus anciana, segon Pokorny, es l'indoeuropèu *Sik<small>u</small>ari-*. L'origina sembla donc celtica o, segon la teoria de Joan Coromines, sorotaptica (de la Cultura dels camps d'urnas o *Urnenfelder*, pus anciana que los cèltas) .

## Nòtas
Torre-serona

**Torre-serona** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es ['torrese'lona] o rarament [-se'rona]. Lo nom es atestat *Torre Serona* en 1359. Fòra de *torre*, « tor », lo nom, coma Castellserà, deriva de la rasic germanica *sarua*, *sara-*, pr'amor que *-an* e *-on* altèrnan tant en gotic coma en francic. La fòrma en *-o-*, pel femenin, e en *-a-*, pel masculin, es gotica; en francic, es al revèrs. *Torre-serona* ven de *Burg-Särion-*, puèi *burg* foguèt traduit en *torre*. *Castellserà* ven de *Särian-*. Särion- e Särian- son de noms germanics de personas. Cf. Montseron, La Bastida de Seron, Sentenac de Seron. Çaquelà Joan Coromines a explorat tanben una solucion araba, pas tan satisfasenta, e una autra solucion germanica, un compausat del fecond *hari-* .

## Nòtas
Torrefarrera

**Torrefarrera** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
Lo nom es atestat *Turrem Ferrariam* en 1194 e 1285. Es compausat de *torre*, « tor » e del nom germanic d'òme *Ferrer*. Es una formacion bessona de Torre-serona, situat a 2 km .

## Nòtas
Torrebesses

**Torrebesses** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [torro'βɛses] e lo gentilici es *torrobessins*. Lo nom es citat en 1359: *Torres Beces*. Lo nom es format de *torres*, « tors » e de *beces*, varianta arcaïca de *bessones*, ambe un *ç*, confòrme a l'etimologia del mot *besson* .

## Nòtas
Vall de Cardós

**Vall de Cardós** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Palhars Sobiran.

## Toponimia
### Ainet de Cardós
La prononciacion es [aj'net] o, pas tan sovent, [ej'net]. Las fòrmas ancianas son *Asnet* en 1120, *Aynet* en 1281. L'etime es *asinetum*, « lòc ont fan venir d'ases ». Una possibilitat es que lo nom siá un calque del basc **astotegi*, « pargue d'ases » (*asto*, « ase », *tegi* a la valor collectiva de *-etum* e en mai significa « ostal, edifici ») .

### Estaon
Estaon es lo vilatge principal de la val dita *lo vallat*. La prononciacion es [asta'on], [esta'on], etc. La val del riu d'Estaon es [la ri'bera del ba'ʎat], [lo ba'ʎat]. Las fòrmas ancianas son *Vallato* e *Vallatello* en 839 (lo primièr es Estaon, o tota la val, e lo segond sa depéndéncia Anàs), *Estaon* en 1120, data d'aparicion del nom.
L'etime es lo latin *statio*, *-onem*, « arrèst », aplicat als lòcs de residéncia e per extension als tropèls qu'amontanhan (la motivacion del toponime es probablament aquesta). L'evolucion de *-ti-* es confòrma a la fonetica catalana, mès l*'n* finala es conservada per arcaïsme [parlars d'origina anteriors a la catalanizacion] .

## Nòtas
Vilanova de la Barca

**Vilanova de la Barca** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
*Vilanova* correspond a una aglomeracion rurala novèla, sense necessitat d'una decision politica.
*La Barca* es apondut a d'endrets que son près d'una barca de passatge d'una aiga . Vilanova es dins la ribièra de Segre, a pauca distància del flume.

## Nòtas
Vilanova de Segrià

**Vilanova de Segrià** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
*Vilanova* correspond a una aglomeracion rurala novèla, sense necessitat d'una decision politica.
Popularament, lo determinant balança entre V. *del Segrià*, *de Lleida* e *de França*. Las fòrmas ancianas son *Vilanova de Corbins* en 1213, *Vilanova de Sagrià* en 1349  . Corbins es a 6 o 7 km a l'èst.

## Nòtas
Observatòri de Tolosa

thumb|La faciada
thumb|La copòla ''Urbain Vitry''
L**'observatòri de Tolosa** es un observatòri astronomic, fondat en 1733 dins la vila de Tolosa per l*'Acadèmia de las Sciéncias, Inscripcions e Bèlas Letras de Tolosa*. Foguèt desplaçat en 1841 a Bèlmont, puèi encara en 1981 al campus scientific de Tolosa Ranguelh. Jonhèt l'observatòri del Pic de Miègjorn, per venir l'observatòri de Miègjorn-Pirenèus.

## Directors
* Frédéric Petit : 1838 - 1865 ;
* Théodore Despeyrous : 1865 - 1866 ;
* Pierre Daguin : 1866 - 1870 ;
* Félix Tisserand : 1873 - 1878 ;
* Benjamin Baillaud : 1879 - 1908 ;
* Eugène Cosserat : 1908 - 1931 ;
* Emile Paloque : 1931 - 1960 ;
* Roger Bouigues : 1961 - 1971 ;
* Jean Rösch : 1971 - 1981.

## Vejatz tanben

### Article connèxe

### Ligams extèrne
* Site oficial de l'observatòri
Erik Gustaf Boström

**Erik Gustaf Bernhard Boström** (1842-1907) proprietari agricòla e òme politic foguèt Primièr ministre de Suècia en doas ocasions: entre 1891 e 1900, e entre 1902 e 1905.

## Referéncias
Sheryl Crow

**Sheryl Suzanne Crow** (Kennett, Missorí, 11 de febrièr de 1962) es una cantaira, compositora e musiciana americana de rock, folk, hip hop, country e pop. Foguèt la companha del ciclista Lance Armstrong de 2003 a 2006.

## Discografia
* *Tuesday Night Music Club* (1993)
* *Sheryl Crow* (1996)
* *The Globe Sessions* (1999)
* *Sheryl Crow & Friends Live In Central Park* (1999)
* *C'mon C'mon* (2002)
* *The Very Best Of Sheryl Crow* (2003)
* *Best Of Sheryl Crow: The Videos* (2004)
* *Wildflower* (2005)
* *Wildflower Tour: Live In New York* (2006)
* *Detours* (2008)
* *Home for Christmas* (2008)
* *Summer Day* (2010)
* *100 Miles from Memphis* (2010)
* *Feels Like Home* (2013)
* *Be Myself* (2017)
* *Threads* (2019)
* *Evolution* (2024)
José Joaquín Prieto Vial

**José Joaquín Prieto Vial** (n. 20 d'agost de 1786, m. 22 de novembre de 1854) militar e òme politic foguèt president de Chile entre 1831 e 1841.

## Referéncias
Andanas Joan Jaurés

Las **andanas Joan Jaurés** son una avenguda de Tolosa que liga la gara Matabuòu amb lo centre vila. Es una via de  de long e  de larg.

L'idèa de crear de passejadas ligant la novèla *plaça Vilanòva* (l'actuala Plaça Wilson) al Canal de las Doas Mars foguèt lançada en 1813. En aquel temps, i aviá pas que de camps, òrts e d'ostalets. Las *passejadas d'Engoleime*, bordadas de 280 d'olms, foguèron inauguradas en 1824. A la debuta èran pas qu'una androna e calguèt esperar la construccion de l'Escòla veterinària per tal qu'un pont encambe lo canal. Las Passejadas La Faieta se bastiguèron puèi en 1830 e 1870 e lo Cors Loís Napoleon en 1850. Las passejadas foguèron batejadas *Joan Jaurés* en 1915.
Aur de Tolosa

L**'Aur de Tolosa** es un episòdi que l'estatut istoric o mitic es pas establit. Aquel tresaur viendriá de l’ipotetic pilhatge del sanctuari d'Apollon de Dèlfes, pendent una granda expedicion celtica (279 AbC) 

## Sinòsis

Una partida del pòble cèlta dels Vòlcas Tectosages (los Tolosats) l’aurián enseguida tornat a Tolosa. A la presa de Dèlfes, lo cap dels cèltas, Brennus, seriá estat ferit mejan l'intervencion divina d'Apollon e seriá mòrt pauc aprèp. L'autre partida de las tropas cèltas auriá fugit en Anatolia qu'auriá fondat, amb d'autres pòbles cèltas, la Galacia. Es d'aquel aur (prèp de 70 tonas), maudit a causa de la seuna origina sacrilègi, que se seriá emparat en 105 AbC lo procònsol roman Quintus Servilius Caepio per lo menar a Roma. Pendent lo transfèrt, una partida del tresaur desapareguèt e Cepion foguèt accusat de l'aver raubat. Segon la version oficiala, la caravana seria estat atacada par de brigands entre Tolosa e Marselha. Per malastre, Cepion es tanben responsable de la desfacha d'Arausio (Aurenja - 105 AbC) que  soldats romans foguèron tuats. Roma suportèt pas aqueles dos escacs consecutius e Cepion foguèt expulsat del Senat pel tribun Gaius Norbanus; li foguèt retirat la seuna ciutadaniá romana e deguèt pagar una multa de . Foguèt condamnat a l'exili a Esmirna, ont morriguèt. La disgracia marquèt tant las ments que se faguèt una legenda que l'Aur de Tolosa portariá malastre.

## A la recerca del tresaur

Degun sap fins ara çò que venguèt lo tresaur. 

Per que la malediccion siá levada, segon paganisme celtic, lo tresor deuriá èsser ofèrt als dieus cèltas, e doncas abandonat dins de lacs.

Un fum de legendas conta que auriá demorat o seriá  dins de lacs diferents: aquel del quartièr del Busca de Tolosa, aquel de Vièlha Tolosa o tanben dins un lac mas jos la Basilica de Sant Sarnin

## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* Brennus
* Tolosa

## Referéncias


## Bibliografia

* fonts: Dion Cassius, remacle.org
* Venceslas Kruta. *Les Celtes, histoire et dictionnaire. Des origines à la romanisation et au christianisme*. París, Robert Laffont (col. Bouquins), 2000.
Bertran Marti

**Bertrand Marti** (mòrt en 1244 a Montsegur) foguèt evesque catar de la region de Tolosa de 1240 a 1244. Blocat a Montsegur durant lo sètge de 1243-1244, foguèt capturat e cremat a l'eissida de la batalha.
Raimon Agulhes

**Raimon Agulhes** (mòrt en 1244, Montsegur) foguèt evesque catar de Rasès de 1229 a sa mòrt. Presonier a l'eissida dau sètge de Montsegur (1243-1244), foguèt cremat a la fin de la batalha.

## Liames intèrnes

* Catarisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Abadín

**Abadín** es un municipi de la província espanhòla de Lugo e de la Comunautat Autonòma de Galícia.
Portomarín

**Portomarín** es un municipi de la província espanhòla de Lugo e de la Comunautat Autonòma de Galícia.


Portomarin-08-San Nicolas-2001-gje.jpg
Portomarin-06-San Nicolas-Portal-2001-gje.jpg
Portomarin-10-Arkaden-2001-gje.jpg
Portomarin-18-Belesar-Stausee-2001-gje.jpg
Portomarin-20-Belesar-Stausee-2001-gje.jpg
Portomarin-26-Bruecken-2001-gje.jpg
Portomarin-34-Mann mit Kuehen-2001-gje.jpg
Arroyomolinos

*Arroyomolinos (Madrid) – un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Madrid.
*Arroyomolinos (Cáceres) – un municipi de la província espanhòla de Cáceres e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
*Arroyomolinos de la Vera – un municipi de la província espanhòla de Cáceres e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
*Arroyomolinos de León – un municipi de la província espanhòla de Huelva e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
Becerril de la Sierra

**Becerril de la Sierra** es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala  de Madrid.
Gascones

**Gascones** qu'ei ua comuna de Castelha fondada per gascons.

Administrativament, qu'ei dens la Comunautat Autonòma uniprovínciala  de Madrid, dens l'estat espanhòu.

## Articles connèxes
*Diaspòra occitana
Getafe

**Getafe** es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala  de Madrid.

Es una de las vilas mai pobladas e industrializadas de l'aira metropolitana de Madrid. L'importància de Getafe ven tanben de sa basa aeriana militara, una de las mai anciana d'Espanha, del Cerro de los Ángeles, considerat lo centre geografic de la peninsula Iberica, e de l'Universitat Carlos III.
Pezuela de las Torres

**Pezuela de las Torres** es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala  de Madrid, en la "Alcarria Madrileña".

Es estat tradicionalament ligat culturalament amb la província de Guadalajara (Alcarria).
Es governat per Elena Fernández, ANAP, a un tèrme municipal de 41,45 km² e possedís una populacion de 798 abitants (cens 2013).
Pozuelo del Rey

**Pozuelo del Rey** es un municipi espanhòl situat dins la Comunautat Autonòma uniprovínciala  de Madrid.
Rivas-Vaciamadrid

[right|250px|thumb|Bana d'[ur (bovid)|ur, datada de  ans abans lo present (Acheulean)]]
**Rivas-Vaciamadrid** es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala  de Madrid.
Santorcaz

**Santorcaz** es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala  de Madrid.

Lo sant que sa memòria es aquiu evocada es Torquat d'Acci, lo primièr dels sèt apòstols que son considerats coma los evangelizadors de Betica al sègle I.

## Galariá


Fichièr:Santorcaz (Madrid) Iglesia de San Torcuato (RPS 26-07-2013).png|Glèisa parroquiala de Sant Torquat
Triada Macdonald

La **[[Triada]] Macdonald** o **Triada de Sociopatia** qu'ei un ensemble de condutas (crudeltat envèrs los animaus petits, piromania, enuresia nocturna persistenta arron de 5 ans) detectadas en çò de daubuns mainats e adolescents, identificadas com factors predictius d'ua futura personalitat antisociau violenta e com signes sovent vists dens lo passat deus tuaires en seria, muishant au mensh un d'aqueths simptòmas durant la loa enfança.

Que pòrta lo nom deu psiquiatre neozelandés John Macdonald qui la descrobí.
Alameda

**Alameda** es un municipi de la província espanhòla de Malaga e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
Villarejo de Salvanés

**Villarejo de Salvanés** es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala  de Madrid.
Atajate

thumb|250px|Vista d'Atajate

**Atajate** es un municipi de la província espanhòla de Malaga e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
John Macdonald

**John Macdonald** (Dunedin, Nava Zelanda, 7 de noveme de 1920 - 16 de deceme de 2007) qu'estó un mètge psiquiatre mei conegut per la soa descobèrta de la triada qui pòrta lo son nom, trèits sociopatas dens l'enfança e l'adolescéncia deus futurs tuaires en seria. Qu'escrivó ua dotzena d'òbras dens aqueth domeni.
Arnaud Vidal de Castèlnòu d'Arri

**Arnaud Vidal de [[Castèlnòu d'Arri]]** (; fl. 1305–1324) es un escrivan occitan lengadocian de Castèlnòu d'Arri.

## Vida
E mai foguèsse probablament diplomat en drech, se consacrèt mai que mai a la literatura e a la religion. Es un dels membres fondadors del Consistòri del Gai Saber en 1323. Foguèt tanben lo primièr laureat amb un poèma a la Verge.

## Un escrivan de roman de cavalariá
Levat sa participacion al Consistòri, es conegut per un roman en vèrses (5344 octosillabs), *[[Guilhèm de la Barra]]* (1318). Se tracha d'un roman de cavalariá exotic dins un país imaginari. Victima d'acusacions de la part de la reina, encanhada qu'el aguèsse refusat sas avanças (istòria similara a la de la femna de Potifar e Josèp), l'eròi deu fugir e coneis d'aventuras pendent un vintenat d'annadas. Per çò qu'es de l'istòria literària, lo roman marca los limits del genre del roman de cavalariá que comença de s'aflaquir.

## Veire tanben
### Ligams intèrnes
* Lista de trobadors e trobairises

### Ligams extèrnes
* Lo roman es disponible sus archive.org en lectura en linha o telecargament: Guilhèm de la Barra

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
A Arnoia

**A Arnoia** es un municipi de la província espanhòla d'Ourense e de la Comunautat Autonòma de Galícia.
Monterrei

**Monterrei** (Nom galèc, pron. //; *Monte Rei* en portugués e *Monterrey* en castelhan), literalament **Montrei**/**Mont Rei** en occitan, es un municipi de la província espanhòla d'Ourense e de la Comunautat Autonòma de Galícia.
Mieres

**Mieres** pòt essèr:
* Mieres, una comuna de la comunautat autonòma espanhòla uniprovinciala d'
* Mieres, una comuna de la província de  e de la Comunautat Autonòma de la
Lena (Astúrias)

**Lena** es un municipi (concejo) situat dins la província e la comunautat autonoma  d'Astúrias en Espanha.
Confronta al nòrd lo concejo de Mieres, al sud la província de Leon, a l'èst lo concejo d'Aller e a l'oèst los concejos de Riosa e Quirós. La capitala es **Pola de Lena**, amb 9.200 abitants, la mai poblada del concejo e la desena del Principat d'Astúrias.
Mieres (Astúrias)

**Mieres** es un conceyu (en asturleonés, *concejo* es espanhòl), una soma de municipis de la província  d'Astúrias. Sa capitala es Mieres del Camino. L'activitat principala del país èra l'explotacion del carbon desempuèi lo sègle XIX mas l'industria siderurgica conosquèt una davalada durant lo sègle XX e periclitèt definitivament a l'entorn de 1970.
El Valle Baju de Peñamellera

**El Valle Baju de Peñamellera** (en asturian e oficialament; en espanhòl: *Peñamellera Bajo*) es una comuna de la Comunautat Autonòma d'Astúrias.

## Nòtas e referéncias
San Martín del Rey Aurelio

**San Martín del Rey Aurelio** es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala  d'Astúrias.
San Martín de Oscos

**San Martín de Oscos** (en eonavienc: *Samartín d'Ozcos*) es una comuna espanhòla d'Astúrias.

## Referéncias
Vegadeo

**A Veiga** (en galèc) o **Vegadeo** (en espanhòl), oficialament amb la forma bilingüa **A Veiga/Vegadeo**, es un comuna espanhòla, dins la comunautat autonòma  d'Astúrias.

## Referéncias
Abarca de Campos

**Abarca de Campos** es un municipi de la província espanhòla de Paléncia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Moya

*Moya (Las Palmas) – un municipi de la província espanhòla de Las Palmas dins la Comunautat Autonòma de las Illas Canàrias.
*Moya (Cuenca) – un municipi de la província espanhòla de Cuenca e de la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
*Fuentelespino de Moya – un municipi de la província espanhòla de Cuenca e de la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
*Santa Cruz de Moya – un municipi de la província espanhòla de Cuenca e de la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Cambados

vinheta|Santa Mariña Dozo, Cambados.
**Cambados** es un municipi de la província espanhòla de Pontevedra dins la Comunautat Autonòma de Galícia.
Cangas

**Cangas** (o *Cangas do Morrazo*; en espanhòl, *Cangas de Morrazo*) es un municipi galhèc. Administrativament, es dins la província espanhòla de Pontevedra e la Comunautat Autonòma de Galícia.
Vilaboa

**Vilaboa** (; ) es una comuna de la província espanhòla de Pontevedra, en Galícia.

## Toponimia
Vilaboa es un toponim tipicament galaico-lusitan que deriva del latin *villa bonam*, es a dire "vila bona".

## Parròquias
Santo Adrán de Cobres, Santo André de Figueirido, Santa Comba de Bértola, Santa Cristina de Cobres, San Martiño de Vilaboa. 

## Referéncias
Agallas

**Agallas** es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Florida de Liébana

**Florida de Liébana** es un comuna espanhòla de la província de Salamanca, en Castelha e Leon.

## Referéncias
Forfoleda

thumb|250px|Glèisa de Forfoleda

**Forfoleda** es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Xasan Sheekh Maxamuud

**Xasan Sheekh Maxamuud** (*Hassan Sheikh Mahamoud* en anglés), universitari e òme politic n. 1955, foguèt president de Somalia entre lo 10 de setembre de 2012 e lo 16 de febrièr de 2017.
Escalièr

[thumb|[Escalièr en viseta al musèu del Vatican]]
thumb|Escalièr a Roma
Un **escalièr** (var. **eschalier**, **eschalèir**, **escalèr**) es un element de construccion que permet d'escalejar una distància verticala amb l'ajuda d'unas grasas.

## Mesuras

En 1675, François Blondel estudiguèt la question del calcul de l'escalièr dins son *Cors d'arquitectura ensenhat a l'Acadèmia reiala d'arquitectura*. Mesura lo pas (al sens de distància percorrida pel pè quand una marcha normala sus un plan orizontal) e constata que .La « formula de Blondel » s'exprima atal: M = 2h+g, queM es lo modul (o lo pas) e val 2 pès (),
h la nautor de la grasa, e g sa largor. 

L'idèa es que l'esfòrç fach per la persona que poja siá constant, malgrat las variacions de la nautor pujada realament al respècte del desplaçament orizontal segon lo luòc que se situam dins l'escalièr, pujada mai fòrta dins los plegadisses (la persona essent posicionada amb la man sus la baranda).

**A l'ora d'ara**, las lòcas correntas an  de nautor, mas devon ara pas despassar  pels luòcs qu'acuelhan de public e  de largor minim (França: decrests n°2006-1657 e 1658 arrèstat del 15 de genièr de 2007): lo pas usual es de  (la plaça, e per seguida l'importància, donada a l'escalièr es mendre qu'al sègle XVII), lo pendís d'aquelas grasas es de gaireben 30°. Aquela valor estandard es a prene en compte coma basa de calcul, tot es question de l'efècte final donat a l'escalièr: escalabrós, o al contrari « agradable » o encara d' accessibilitat maximom pel public. 

Aquela accessibilitat de l'escalièr per de personas endecadas dels membres inferiors depend en mai de l'angle e de la largor de la grasa mas tanben de la prigondor.

[thumb|right|Montatge d'un escalièr de [fraisse per un artesan prèp de Lion]]

## Vegeu també
* Escalièr en viseta
* Baranda
* Grasa

## Referéncias
Quirguiz

Lo **quirguiz** (cirillic: кыргыз тили, кыргызча, *kyrgyz tili*, *kyrgyzça*; arabi: قىرعىزچا, قىرعىز تىلى) es una lenga turquesa parlada en Quirguizstan. Es ligat en particular al cazac. Es la lenga oficiala de Quirguizstan amb lo rus.

## Situacion demografica de la lenga

### Quirguizstan: dominacion demografica del quirguiz

En 1999, èra la lenga mairala de mai de 65,2%  de la populacion  en Quirguizstan e una lenga segonda per 4,8% (especialamant los ozbècs) siá 70,0%.
 
Lo rus demòra ben practicat demest los quirguizes (49,2% lo parlan).

### La lenga quirguiza fòra Quirguizstan

Es tanben una lenga minoritària parlada dins qualques païses, en Russia, China, Cazacstan, Ozbequistan, etc., per 500 000 personas al pus mai. 

### Lo quirguiz e las autras lengas de Quirguizstan

 
#### Lo rus
Lo rus èra la lenga mairala de 14,7% en 1999 e la lenga segonda de 31,8% siá 46,5%. 

Lo rus gaudís d'un prestigi que fa sofracha al quirguiz e, en 1999, èra encara una lenga largament coneguda dins lo país. Es tanben la segonda lenga oficiala.

En 1999, 49,2% dels quirquizes parlavan rus. Per comparason, sonque 2,3% dels russes parlavan quirguiz.

#### L'ozbèc

L'ozbèc es una lenga importanta, localament majoritària dins lo sud e la lenga de la minoritat mai nombrosa del país (14,33%).

En 1999, èra la lenga mairala de 14% de la populacion e la lenga segonda per 3,5%, siá un total de 17,5%.
Es la lenga majoritària de la region d'Osh (55% d'ozbècs) e la primièra lenga mairala (31,9%) de la region de Jalal-Abad. 98,4% dels ozbècs avián l'ozbèc coma lenga mairala e 18,9% dels ozbècs parlavan quirguiz (36,4% parlavan tanben rus).

Per comparason, 3,4% dels quizguizes e 0,4% dels russes de Quirguizstan podián parlar ozbèc.

## Nòtas e referéncias
Ruda (divinitat)

**Ruda** (*Rḍw*) èra una divinitat venerada per las tribús del nòrd d'Arabia a l'epòca preislamica. Es citada pels annals d'Asarhaddon, rei d'Assiria de -681 a -669.

## Nòtas e referéncias
Leu romanés

Unitat monetària de Romània. Lo plural n'es *lei*. L'origina del nom es probablament de relatar al *leu* (occ. leon/leu). De fach, un leon estilizat se trobava sus de pèças que circulavan a l'Edat Mejana dins los païses romaneses.
Dempuèi lo primièr de julhet de 2005 lo Nòu Leu (RON) a remplaçat l'ancian leu (ROL) perque aqueste s'èra fòrça devalorizat dempuèi 1989.
Existís tanben un autre *leu*, lo *leu* moldau, utilizat en Moldàvia.
Lo *[[lev]]* bulgar a tanben la meteissa origina.

## Nòtas e referéncias
Lev

Unitat monetària de Bulgària. 
Un *lev* val 100 *stotinki* (sing. *stotinka*).
L'origina del nom es la meteissa que la del leu romanés.
Mozárbez

**Mozárbez** es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Eble II de Ventadorn

**Eble II de Ventadorn** (1086-1155) es un poèta d'una importància majora per la lirica occitana. Foguèt lo cap de la primièra escòla de poësia trobadoresca. Son escòla, tanben coneguda jol nom de "tròba" o "escòla N'Eblon" es particularament importanta, vist que foguèt la que creèt lo movement dels trobadors. 

## Lo primièr trobador

Vescomte de Ventadorn, Eble II èra tanben ligat amb Guilhem IX, comte de Peitieus. Ambdós aguèron de relacions d'amistat e literàrias qu'explican en partida la vocacion de Guilhèm IX de Peitieus. Eble II foguèt tanben lo mèstre del grand Bernat de Ventadorn. Per aquestas rasons, Eble II pòt èsser considerat, a bon drech anar, coma lo primièr trobador.

Son amistat èra granda amb Guilhèm IX. De nombrosas anecdòtas son conegudas gràcias a Jaufre del Bruèlh e a sas cronicas.

## Las òbras perdudas

A l'ora d'ara, totas sas poësias son perdudas. Son estil es ça que la conegut gràcias a d'autras sorgas. Atal es sauput qu'aimava las cançons gaias, "*usque ad senectam alacritatis carmina dilexit*" (entrò la vielhesa aimèt las gaias chançons). Aquò pròba tanben que la lirica èra probablament presenta en Occitània al sègle XI, abans Guilhèm IX, e probablament abans Eble II tanben.

## Nòtas e referéncias


Sorgas:

Carl Appel, *Bernart von Ventadorn*, Halle, 1915.

A. Jeanroy, *La Poésie lyrique des troubadours*, Toulouse, 1934.
Peñaranda de Bracamonte

vinheta

**Peñaranda de Bracamonte** es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Sancti-Spíritus (Salamanca)

**Sancti-Spíritus (Salamanca)** es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Arona (Illas Canàrias)

**Arona (Illas Canàrias)** es un municipi de la província espanhòla de Santa Cruz de Tenerife dins la Comunautat Autonòma de las Illas Canàrias.
Alfoz de Lloredo

**Alfoz de Lloredo** es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala  de Cantàbria.
Camaleño

**Camaleño** es un municipi de la província  de Cantàbria. Population: 1050 ab. (2010), superfícia: 161,1 km², densitat de population: 6,52 ab./km².
Francisco Ignacio Madero

**Francisco Ignacio Madero González** (Ciutat de Mexic, 30 d'octobre de 1873 - 22 de febrièr de 1913) foguèt un òme politic de la Revolucion Mexicana que devenèt president del país entre 1911 e 1913.

Filh d'un proprietari, Francisco Madero estudièt a França e als Estats Units. La siá preocupacion per las condicions de vida de las massas lo faguèt dintrar en la politica, en defendent d'idèas democraticas e de reforma sociala. La siá oposicion contra la dictatura de Porfirio Díaz lo portèt dins la preson (1910). Fugiguèt a Tèxas e dempuèi ont organizèt la Revolucion Mexicana. Derrotat lo govèrn per las tropas d'Orozco e de Zapata, se celebrèron d'eleccions presidencialas, que trionfèt Madero (1911). 

dins los sieus quinze meses de govèrn, Francisco Indalecio Madero volguèt reconciliar la Revolucion amb las rèstas de l'ancian regim, mas la division del movement revolucionari metèt fin als sieus plans.

## Referéncias
Francisco León de la Barra

**Francisco León de la Barra y Quijano** (Querétaro, Mexic, 16 de junh de 1863 - Biàrritz, França, 23 de setembre de 1939)  foguèt president interim de Mexic del 26 de mai al 6 de novembre de 1911. 

Francisco León foguèt plaidejat e delegat dins lo segond Congrès Panamericà de 1901 a 1902, foguèt tanben deputat dins lo Congrès de l'Union, ambaissador de Mexic dins desparièrs païses d'America e Euròpa pendent lo govèrn de Porfirio Díaz, mas après los renonciaments del president Porfirio Díaz e del vice-president Ramón Corral, Francisco León assumiguèt la presidéncia de Mexic amb la comanda de convocar a nòvas eleccions, doncas que lo sieu govèrn li caliá garantir la transicion entre la dictatura depausada de Porfirio Díaz e un nòu regim, malgrat aiçò, mejançant intrigas e de qualques revolucionaris prominents en lo sieu gabinet, atenguèt la division intèrna dels seguidors de Francisco Ignacio Madero, Aital meteis, en emprene una intensa campanha contra las tropas de Emiliano Zapata, Francisco León poguèt separar las relacions entre las tropas d'Emiliano Zapata e Francisco Ignacio Madero. Temps après, Francisco León daissèt la presidéncia e emigrèt dins l'Itàlia. E entre las siás activitats destacadas, el foguèt tanben president dels tribunals mixtes d'arbitratge creat pels tractats de patz que donèron fin a la Primièra Guèrra Mondiala.

## Referéncias
Adrada de Pirón

**Adrada de Pirón** es un municipi de la província espanhòla de Segovia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Sèrgi Bec

Escrivan e poèta occitan, **Sèrgi Bec** nasquèt lo 27 d'agost de 1933 a Cavalhon e moriguèt a Ate lo 27 de febrièr de 2021. Passèt son enfança dins la vila d'Ate. Après d'estudis de letras, foguèt jornalista e critic. A partir de 1977, abandonèt lo jornalisme per se consagrar a la cultura per la vila d'Ate. Puèi aprèp 1983, trabalhèt coma director-adjonch del pargue natural regional de Leberon.

Son òbra es compausada de poèmas en occitan. Es tanben un romancièr en francés e participèt o escriguèt mai d'un libre sul patrimòni natural e cultural de Provença.

## Òbras
*Villages en Provence, Plurielle et Singulière*, en collaboration avec Gérard Sioen, Editions Equinoxe, 1998.

*Les Alpilles*, en collaboration avec Alain Christof, Étienne Marie & Camille Moirenc, Editions Equinoxe, 1997
*
Cabanons & bastidons*, en collaboration avec Alain Christof & Camille Moirenc, Editions Equinoxe, 1997

*Cants de l'èstre fòu* : poèmas – 1956, Editions de l'Ase Negre, 1959

Carnet d'un naturaliste amateur en Luberon, en collaboration avec Éric Alibert, Editions Equinoxe, 1997

*Cronicas dau rèire-jorn* = Chroniques à contre-jour, Editions Vent terral, 1978

*Fontaines en Provenc*e, en collaboration Alain Christof, Camille Moirenc & Étienne Marie, Editions Equinoxe, 1997

La lavande en collaboration, avec Camille Moirenc, Editions Equinoxe, 1997

*Le Lubéron et sa région*, Editions Solar,1992

*La malédiction d'Hadès* : polar, Editions de la Cardère, 2004
*
Les marchés du Midi*, en collaboration avec Alain Christof, Camille Moirenc & Étienne Marie, Editions Equinoxe, 1997

*Mémé, je ne veux pas que tu meures : Les Contes de ma Grand la Borgne*, Editions MA association Provence, 1989

*Memòria de la carn : seguit de Auba*, poemas, 1958-1959, Editeur Toulouse, 'Oc' (Rodez, impr. Subervie), 1960

*Miegterrana* : ['Méditerranée'], poëmas, Editeur Toulouse, 'Oc' (Rodez, impr. Subervie), 1957

*L'olivier*, en collaboration avec Alain Christof & Camille Moirenc, Editions Equinoxe, 1997

*L'otage des loups* : roman, Editions Autres Temps, 1997

*Provence*, en collaboration avec Gérard Sioen, Editions Equinoxe, 1996

*Siéu un païs* = je suis un pays, Editions Edisud, 1980

*Votre guide en Luberon*, en collaboration avec René Bruni.- , Editions Edisud, 1986

## Bibliografia
*

## Ligams extèrnes
Castrojimeno

**[[:es:Castrojimeno|Castrojimeno]]** es un municipi de la província espanhòla de Segovia dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Demografia

thumb|270px|Distribucion de la populacion mondiala

La demografia (del grèc: δῆμος, *dêmos*, "pòble" e -γραφία, *-graphía*, "descripcion") es una disciplina scientifica qu'estúdia l'evolucion de la populacion, especialament de manièra dinamica. Los tres concècptes basics de la demografia son las naissenças, las mòrts e las migracions de populacion, las quals produson una estabilitat o variacion populacionalas. La demografia pòt estudiar diferentes aspèctes coma la dimension, l'espaci, la reparticion, l'evolucion e la distribucion de la populacion e los cambiaments especials en responsa als punts basics ja mencionats. L'estatistica es necessària per comprendre una situacion demografica, amb la creacion d'indicators en foncion d'una problematica causida que resumisson las tendéncias demograficas. 

## Brancas
Om distinguís doas brancas principalas:

* La demografia formala o demografia matematica, limita son objècte d'estudi al mesurage dels procèsses de la populacion, e, donc, utiliza de formulas e concèptes matematics per descriure los cambiaments populacionals dins çò que se coneis coma la demometria o los mesuratges dels fenomèns demografics.
* La demografia descriptiva es aquela qu'incorpòra autras disciplinas coma, per exemple, la sociologia, l'economia, la politica sociala, la biologia e l'environament, e coma los divèrses fenomèns extèrns qu'afèctan la dinamica demografia. Segon los contèxtes socials e/o economics la populacion se pòt descriure en se basant sus l'etnicitat, la religion, la lenga, l'educacion, l'ocupacion, la renda e la riquesa.

## Referéncias
Demografia istorica

Se tracha de la partida de la demografia que s'interessa a l'evolucion de la populacion dins l'espaci istoric.

## Una disciplina scientifica

### Origina de la disciplina

La **demografia istorica** apareguèt d'en primièr en França, gràcias a l'òbra de Louis Henry que s'interessèt a encapar las questions de feconditat e lor evolucion.
La demografia istorica s'es rapidament desvolopada après l'an 1950.

### Metòdes

Per determinar la populacion òm utiliza pro sovent las sorgas escrichas, mas quand elas fan sofracha o existisson pas, cal utilizar las donadas arqueologicas e trabalhar l'interdisciplinaritat amb los istorians e los arqueològs.

### Valors de las donadas

La **demografia istorica** permet:

-d'aprigondir las conoissenças istoricas

-de balhar de donadas sus las consequéncias d'evolucions socialas o scientificas fondamentalas

-de comprendre los processuses de desvolopament de las populacions umanas

## Un exemple: Occitània

*Evolucion istorica de la populacion d'Occitania (estimacions)*
En 2000, i aviá aperaquí 15 000 000 d'estatjants en Occitània.

Se pòt arremarcar aital dos grands periòdes d'estagnacion. 
Los sègles 13, 14 e 15  foguèron de sègles que coneguèron de nombrosas guèrras coma la la Guèrra de Cent Ans. Foguèt tanben lo periòde que la pèsta envasiguèt Euròpa. Lo periòde 1800-1950, foguèt marcat una feconditat excepcionalament bassa comparada amb las dels autres païses europèus. De mai, qualques millions d'Occitans emigrèron per de rasons economicas pendent aquel periòde. La respelida 1950-2010 es en granda partida deguda a l'immigracion internacionala (Africans, Italians, Espanhòls, Portugueses...) e nacionala (Franceses del nòrd).

## Populacion del mond

*Evolucion de la populacion mondiala segon [[INED|l'INED]].*

## Nòtas e referéncias
Pragmatica

La pragmatica es una branca de la linguistica que s'interessa al ròtle del contèxte per la compreneson e l'interpretacion dels enonciats linguistics.
Es aital que s'interessa particularament als fenomènes seguents: actes de paraula, interactions lengatgièras, analisi conversacionala, enonciats performatius...
Maria Callas

**Maria Callas** (Nòva York, 2 de decembre de 1923 – Paris, 16 de setembre de 1977) foguèt una de las cantairas (soprano)d'opèra mai famosas del mond; éra coneguda coma "la divina".

Nascuda en Nòva Yòrk (EE UU), mas d'origina grèga, debutèt en l'opèra en 1938 e foguèt dins actiu fins a 1974. 

Maria èra dotat d'una votz fòrça poderosa e vasta, gran actritz e amb un grand talent artistic. Revisquèt lo bel cant e foguèt una de las paucas sopranos que trionfèron amb l'opèra *[[Nòrma (opèra)|Norma]]*. Autras capitadas foguèron *[[Medea]]*, *[[La traviata]]* e *[[Tosca]]*.

Protagonizèt la pellicula *[[Medea]]* de Pier Paolo Pasolini en 1969

En la siá vida privada, mantenguèt una relacion amb l'entrepreneire grèc Aristoteles Onassis. 

Morisses en París d'un atac cardíaco.
Actes de paraula

L**'acte de paraula** es un concèpte desvolopat per J. L. Austin que descobriguèt la performativitat e los enonciats performatius.
Parallèlament descobriguèt e explicitèt los actes (de paraula) locucionaris, illocucionaris, perlocucionaris.
Demografia istorica de Japon

Japon es lo primièr païs asiatic que coneguèt un regim demografic modèrn, post-revolucion demografica. Es tanben un dels païs mai amenaçats per una diminucion de sa populacion.

## Demografia istorica, evolucion de - 4 000 fins a uèi

Dins l'antiquitat, Japon èra un païs de la populacion escassa e concentrada dins lo sud del païs, lo nòrd essent occupat pels Ainós.
Son mòde de vida èra vesin de lo de las populacion siberiana o nòrd-americanas.
La populacion japonesa èra pauc nombrosa abans l'introduccion de l'agricultura rizicòla chinesa vèrs l'an 500. Lo cambiament de regim economic aguèt per consequéncia una explosion demografica e una multiplicacion per 20 o 30 en un milèni e per 100 entre 0 e 1870 ( de 300 000 a 27 000 000), data que marca la debuta de la revolucion industriala per Japon. Per comparason, la populacion d'Egipte cambièt pas entre l'an 0 e l'an 1800 (establa a mai o mens 4 000 000).

*Evolucion de la populacion japonesa (estimacion mejana).*

Las previsions de populacion son plan variables mas dònan en general 100 000 000 d'estatjants per 2050 e bensai 90 000 000 per 2100 (prevision mejana, la maximala es de 141 000 000, la minimala de 55 000 000).

## Situacion actuala e recenta

La natalitat japonesa es pro flaca (consultar demografia de Japon)
La tendéncia es a la baissa e, se la populacion coneis los meteisses fenomènes coma d'autres païses desvolopat, sas perspectivas son ennegresidas per una immigracion reducha que pòt pas porgir de naissenças novèlas en quantitat ( al contrari de païses coma França, E.U. o R.U. per exemple).

Es lo primièr còp dins tota son istòria que Japon coneis una feconditat tan baissa.

*sorgas: Institut d'estatisticas de Japon*

## Diferents modèls d'evolucion abans lo periòde Edo

## Nòtas e referéncias
Alcalá de Guadaíra

**Alcalá de Guadaíra** es un municipi de la província espanhòla de Sevilha dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Los Corrales

vinheta
**Los Corrales** es un municipi de la província espanhòla de Sevilha dins la Comunautat Autonòma de Andalosia.
Rebollar

*Rebollar (Cáceres), un municipi de la província espanhòla de Cáceres e de la Comunautat Autonòma d'Extremadura.
*Rebollar (Soria), un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Ágreda

**Ágreda** es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon. Es amb Ólvega lo caplòc de la comarca del Moncayo.
Riba de Escalote, La

**Riba de Escalote, La** es un municipi de la província espanhòla de Soria dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon. Aperten a la comarca agrària d'Almazán e a la comarca de Berlanga.