open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chaac

**Chaac** (tanben sonat **Chaak** o **Chac**) es una divinitat importanta del panteon de la civilizacion maia abans l'arribada de Colomb en America Centrala. Dins la mitologia maia, Chaac èra lo dieu associat a la pluèja e als trons. Èra tanben un personatge essencial dins los rites associats a la fertilitat e a l'agricultura. 

thumb|200px|right|Chaac


Coma d'autres dieus maia, Chaac èra sovent percebut coma s'èra sonque un dieu, mentre que d'autres còps se pensava qu'èran quatre dieus diferents en foncion dels quatre ponches cardinals: "*Chac Xib Chaac*", lo Chaac roge de l'èst; "*Sac Xib Chaac*", lo Chaac blanc del nòrd; "*Ek Xib Chaac*", lo Chaac negre de l'oèst, e "*Kan Xib Chaac*", lo Chaac jaune del sud.

Sovent es estat representat coma un òme vièlh amb qualques traches reptilians o anfibians, amb d'ulhals e un nas long, de lagremas que tomban de sos uèlhs (per simbolizar la pluèja) e amb una pigassa (que causava de trons). Èra associat a la granhòta.

D'autres noms existisson per se referir al Dieu de la Pluèja dins d'autras culturas d'America Centrala coma *Cocijo* (en cò dels Zapotècas) e *[[Tlàloc]]* (pels astècas).

Mentre qu'una part bèla dels dieus ancians d'America Centrala son estats doblidats dempuèi un brave brieu pels descendents dels abitants originals a l'ora d'ara, las preguièras a Chaac, en general d'una biais rotinièr e non pas especificament en temps de secada, son documentadas dins la peninsula de Iocatan. Aquestas contunhan d'èsser emplegadas uèi pels pageses crestians d'origina maia. D'unes antropològs an trobat d'autras preguièras encara emplegadas a l'ora d'ara que son identicas a las preguièras precolombinas a Chaac levat que lo nom *Chaac* es estat remplaçat pel nom de Sant Tomàs.

La divinitat Chaac a pas cap de ligam amb las figurinas toltècas o los altars generalament coneguts coma "Chac Mool". Se pensa qu'aquelas figuras, que representan una forma umana inclinada amb lo cap que tomba de costat e que tenon una mena de plat o bòl, èran associadas als rites de sacrifici uman. Lo nom *chac mool* es una invencion d'un antiquari del sègle XIX Augustus Le Plongeon, que *chac* correspondiá aparentament al mot iocatèc *chak* que significa "roge" o "grand".
Matèria

En fisica, la **matèria** es tota causa que possedís una massa, ocupa un espaci e es subjècte a inèrcia.

Après la descubèrta de l'identitat onda-particula per Louis-Victor de Broglie, e de l'equacion *E = mc<sup>2</sup>*, se pòt pas far una distincion clara entre matèria e energia. Maugrat aquò se considèra generalament que la matèria es tot fermion, doncas leptons, o quarks. Lei leptons se caracterizan per complir lo principi d'exclusion de Pauli que fa que dos fermions identics pòdon pas ocupar un meteis estat quantic au meteis temps. Mentre que lei bosons, que transmeton lei fòrças entre lei fermions, e complisson pas l'exclusion de Pauli, doncas fòrça bosons pòdon èsser au meteis estat quantic a un temps, se considèran energia.
Organisme

Un **organisme** designa un ensemble d'elements compausant una estructura foncionala.

* En biologia, un **[[Organisme vivent|organisme]]** es un ensemble de moleculas quimicas organizadas en una o mantuna cellulas ;
* Dins la societat, un **[[Organizacion|organisme]]** es una amassada de personas qu'an una tòca comuna, efectuar una accion de tòca sociala o industriala.
Pè

right|thumb|Un pè uman - Enlarge to view legend

Lo **pè** (plural **pès** a mai se sovent se pòt ausir **pèses*) es una estructura del còs que se pòt trapar en çò d'una part granda de las espécias animalas que servís essencialament per la locomocion. 

## Costumas

Las costumas de se cobrir lo pè dins los ostals es fòrça variabla en foncion dels endreches e depend sovent del clima e del temps, sens comptar los factors d'òrdre cultural o religiós. Per exemple, dins una part importanta d'Euròpa (mai que mai lo nòrd e l'èst) e de Canadà, e dins fòrça ostals de Nòva Zelanda e d'Austràlia, es abitual de se tirar las sabatas o las bòtas en dintrar, mentre qu'es als Estats Units es pas gaire abitual dins la part màger del país. En Japon, aquela costuma es talament espandida que los sòls sovent son faches de materials que son tròp fragils per poder suportar lo passatge frequent dels pès cauçats. Dins qualques culturas, los pès descauces se pòdon considerar coma pas convenables o ofensants. Dins los païses del mond arabi e en Tailàndia, se considèra fòrça ofensant de mostrar a qualqu'un la sòla del pè, a mai se l'abitud de portar pas de sabatas es pro espandida, per encausa de divèrsas rasons coma lo clima caud e la tradicion. Un dels efièches mai frequent del fach de portar de cauçadura es l'odor dels pès.
Macedònia (Grècia)

**Macedònia** (en grèc *Μακεδονία = Makedonia*) es una region istorica e culturala del nòrd de Grècia que correspond a la màger part —centre, sud e èst— de la Macedònia istorica.

## Istòria

## Geografia

## Ligams extèrnes
Władysław Reymont

**Władysław Stanisław Reymont** (n. en 1867, m.1925) foguèt un escrivan polonés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1924.
Nauar

**Nauar** qu'ei un grop de black metal occitan de Pau.

## Biografia

Oficiaument, lo grop que's formè en 2003. Dus deus membres deu grop (Nauar, lo guitarrista-vocalista e Niolas, lo baishista) que jogavan abans dens Immortal Ayatollah.
En fèit abans 2003, Nauar qu'èra un "one man band". Qu'ei a díser que l'actuau guitarrista-cantaire qu'avè hèit un disc de black metal sinfonic tot sol. Que hasè concèrts dab ua boèita de ritmes e un sintetisader programat. Lo nom Nauar qu'ei Arnaud a l'envèrs. 

## Discografia

* Nauar (Demo1) (2004)

* The End of All (2006)

* Mei la purmèra demo de black metal sinfonic enregistrada abans 2003
Immortal Ayatollah

**Immortal Ayatollah** qu'ei un grop de metal biarnés e gascon de Pau.

## Biografia

Si'n cau créder los musicians, que decidín de crear aqueth grop lo 11 de seteme de 2001. que deishèn lavetz lo lor ancian projecte death-indus Transnational Dying Phallus e que comencèn de compausar çò qui aperavan a l'epòca "islamist black-death-grind". A penas lo grop format, que hasón mantuns concèrts dab ua boèita de ritmes e en cambiant sovent de persona tà tiéner lo micrò e gular dessùs.
Puish que trobèn un trucaire e un cantaire permanents. Qu'enregistrèn un disc autoprodusit : The Djihad has just begun e qu'obrín un sit internet on se podè descargar agratís. 
Immortal Ayatollah, solide, qu'avè un concèpte particular : las loas cançons que hasèn l'apologia deu fanatisme islamista. Ja que hasossen aquò entà se trufar deu monde (nat deus musicians n'èra pas musulman), lo fòrum deu lor sit internet qu'estó viste cargat de hòrt de messatges d'insultas... mes tanben de sostien, de la part de fondamentalistas islamistas vertadèrs! 
L'existéncia deu grop qu'estó braca. En 2003, qu'ac deishèn e lo guitarrista e lo trucaire que formèn lo grop Nauar.

## Discografia

* The Djihad has just begun (que's pòt enquèra descargar a l'adreça [www.nauar.fr.cx])

## Membres

Nauar : Guitarra

Benoît : cant

Roger : Guitarra e votz

Nicolas : bateria
Caucàs

thumb|300px|Las cimas de Caucàs, vistas dempuèi un satellit

**Caucàs** (en rus: Кавказ, en azèri: Qafqaz, en georgian: კავკასია e en armèni: Կովկաս) es una cadena de montanhas a las confinhas d'Euròpa e d'Asia, entre la mar Negra e la mar Caspiana. Son pendís nòrd es en Russia mentre que la part meridionala se tròba en Georgia e en Azerbaitjan. Son ponch culminant es lo mont Elbrós, qu'atenh 5642&nbsp;m. 

Lo nom Caucàs designa tanben la region d'Eurasia que se tròba a l'entorn d'aquela fila de montanhas e que compren mai que mai l'extrèm sud de Russia, Georgia, Azerbaitjan e eventualament Armenia.

Lo gentilici es **caucasenc -a**.

## Ligams intèrnes

* Mar Caspiana.
* Mar Negra.
* Mont Elbrós.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mar Negra

right|thumb|300px|Vista de la mar Negra per satellit (NASA).

La **mar Negra** (nom antic: lo **Pont Euxin**, lo *Pònt Euxin*) es una mar interiora situada entre Euròpa e Anatolia. Larga d'a pauc près 1150&nbsp;km d'oèst en èst e de 600&nbsp;km del nòrd al sud, s'espandís sus una superfícia de &nbsp;km².

Los païses que confrontan la mar Negra son :
* Ucraïna al nòrd.
* Romania e Bulgaria a l'oèst.
* Turquia al sud.
* Georgia e Russia a l'èst.
Comunica al nòrd amb la mar d'Azov per l'estrech de Kerch, e al sud-oèst amb la mar Mediterranèa per l'estrech del Bosfòr, la mar de Marmara e l'estrech dels Dardanèls.

600px|left|Ocean e mars d'Euròpa

right|thumb|300px|Mapa de la mar Negra
Energia cinetica

Era **energia cinetica** ei era energia que conten un còs, peth hèt d'estar en movement. Era energia cinetica d'un còs ei equivalenta ara quantitat de trabalh de besonh entà establir era sua velocitat e virament, a compdar d'un estat de pòsa. Ei era energia des mobili en relacion a un sistèma inerciau. En mecanica classica, eth sòn valor ei:  E = \frac{1}{2}\, m\, v^2 (*m* ei era massa e *v* ei era velocitat).
Francés Mauriac

left|80px|Medalha prèmi Nobel

**Francés Carles Mauriac** (en francés: **François Charles Mauriac**) (n. en 1885, m. 1970) foguèt un escrivan occitan en lenga francesa. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1952.
Hollywood

**Hollywood** es un districte de la vila americana de Los Angeles, estat de Califòrnia. Sa populacion èra de 167 664 abitants en 2000. De grandas entrepresas de cinèma an lòr sèti social al districte.

thumb|230px|left|L'imatge mai conegut d'Hollywood.

thumb|left|230px|Lo Teatre Chinés (''Chinese Theater'').
Gloria Estefan

**Gloria Estefan**, lo pseudonim de **Gloria Maria Milagrosa Fajardo** (L'Avana (Cuba), 1 de setembre de 1957), es una cantaira famosa que uèi viu als Estats Units.

Sa familha fugiguèt de Cuba quand Gloria aviá pas qu'un an, vist que son paire aviá participat a la dictatura sanguinària de Fulgencio Batista, e recercat per divèrses crimes contra la populacion. Aprèp un an a Miami, la familha càmbia de vila un còp mai, cap a Tèxas, ont lo paire de Gloria es transferit per de rasons de trabalh coma militar de l'armada dels Estats Units.

Gloria cultivèt dempuèi qu'èra pichòta son amor per la musica. Amb lo pas dels ans, e amb l'idèa d'organizar un grop musical, coneguèt Emilio Estefan, que se maridarà amb el mai tard. Lo jove Emilio animava de fèstas e los maridatges amb son grop: lo "Miami Latin Boys", que Gloria ne vendrà far partida qualque temps aprèp.

Aprèp maites concèrts, lo nom del grop cambièt per "Miami Sound Machine". Gloria e Emilio se maridèron en 1978.

En 1980 nasquèt lo primièr filh del parelh, Nayib. Aquela meteissa annada se moriguèt lo paire de Gloria. Encara en 1980, comencèron a publicar sos primièrs trabalhs: 'Renacer', Miami Sound Machine', 'Imported'... Se mesclan dins aqueles disques las sonoritats latinas a las paraulas en espanhòl e en anglés.

En 1981 la cadena CBS faguèt un contracte al Miami Sound Machine que permetèt de sortir los disques seguents.

En 1993 Gloria obtenguèt un Grammy pel disc 'Mi tierra'. En 1995 capitèt de recebre un autre Grammy pel disc 'Abriendo puertas'.

## Discografia
*Amb lo Miami Sound Machine:*

* ***Renacer*** (1977)
* ***Miami Sound Machine*** (1978)
* ***Imported*** (1979)
* ***MSM*** (1980)
* ***Otra Vez*** (1981)
* ***Rio*** (1982)
* ***A Toda Maquina*** (1984)
* ***Eyes of Innocence*** (1984) US: Disc d'aur
* ***Primitive Love*** (1986) US: 3 disques de platina
* ***Let It Loose*** (1987) US: 4 disques de platina
* ***Anything For You*** (Let It Loose, en version pel mercat britannic) (1988)

*Coma solista:*

* ***Cuts Both Ways*** (1989) US: 3 disques de platina
* ***Exitos de Gloria Estefan***' (1990)
* ***Into the Light*** (1991) US: 2 disques de platina
* ***Greatest Hits*** (1992) US: 4 disques de platina
* ***Mi Tierra*** (1993) US: 1 disc de platina
* ***Christmas Through Your Eyes*** (1993) US: 1 disc de platina
* ***Hold Me, Thrill Me, Kiss Me*** (1994) US: 2 disques de platina
* ***Abriendo Puertas*** (1995) US: Disc d'aur
* ***Destiny*** (1996) US: Disc d'aur
* ***Gloria!*** (1998) US: Disc d'aur
* ***Alma Caribeña*** (2000) US: Disc d'aur
* ***Greatest Hits, Vol. II*** (2001)
* ***Unwrapped*** (2003)
* ***Amor y Suerte: Exitos Romanticos*** (2004)

## Vejatz tanben
* Miami Sound Machine

## Ligams extèrnes

*Sit oficial de Gloria Estefan
*Gloria Estefan Official Facebook
*Gloria Estefan Official Fan TV
*Conga OnLine Fans
*Fan Club Gloria Estefan de Mexic
*perfil de Gloria Estefan al NNDB
*Sit oficial de SONY Music sus Gloria Estefan
Bosfòr

**Bosfòr** (; en turc *İstanbul Boğazı*; en grèc modèrne: Βόσπορος, *Vosporos*) es un estrech que separa Asia e Euròpa. Fa partida del braç de mar, sonat Braç Sant Jòrdi, que religa la mar Negra al nòrd e la mar Mediterranèa al sud (amb son annèxe de la mar Egèa). Lo Bosfòr se tròba en Turquia. Separa lo còr de la vila d'Istambol (del costat europèu) e sa periferia d'Escutari (del costat asiatic), mas de ponts importants religan las doas parts de la vila.

## Vejatz tanben
* Braç Sant Jòrdi
* Mar de Marmara
* Dardanèls
* Istambol
Mar de Marmara

[thumb|right|500px|La mar de Marmara, al centre de la mapa, entre l'estrech del [Bosfòr al nòrd-èst (amb Istambol en ròse) e l'estrech dels Dardanèls al sud-oèst]]
La **mar de Marmara** (a l'Edat Antica: **Propontida**) (en turc: *Marmara Denizi*, en grèc modèrne: *Θάλασσα του Μαρμαρά = Thalassa tou Marmara*, en grèc ancian *Προποντίς = Propontis*) es una mar pichona que separa Asia e Euròpa. Fa partida del braç de mar, sonat Braç Sant Jòrdi, que religa la mar Negra al nòrd e la mar Mediterranèa al sud (amb son annèxe de la mar Egèa). La mar de Marmara se tròba en Turquia. Es al sud del Bosfòr e al nòrd dels Dardanèls

## Vejatz tanben
* Braç Sant Jòrdi
* Bosfòr
* Dardanèls
* Istambol
Dardanèls

Los **Dardanèls** (a l'Edat Antica: l**'Ellespont**, var. l**'Ellespònt**) (en turc: *Çanakkale Boğazı*, en grèc modèrne: *Δαρδανέλ[λ]ια = Dardanellia*, en grèc ancian *Eλλήσποντος = Hellêspontos*) son un estrech que separa Asia e Euròpa. Fan partida del braç de mar, sonat Braç Sant Jòrdi, que religa la mar Negra al nòrd e la mar Mediterranèa al sud (amb son annèxe de la mar Egèa). La mar de Marmara se tròba en Turquia. Es al sud de la mar de Marmara e al nòrd de la mar Egèa.

thumb|right|380px|Mapa dels Dardanèls (en anglés)
600px|thumb|left|Los Dardanèls e las mars d'Euròpa (òc)

## Vejatz tanben
* Braç Sant Jòrdi
* Bosfòr
* mar de Marmara
Mar Egèa

thumb|right|300px|Mapa de la mar Egèa (en anglés)

La **mar Egèa** (en grèc modèrne *Αιγαίο Πέλαγος = Aigaio Pelagos*, en turc *Ege Denizi*) es una part de la mar Mediterranèa que se tròba entre Grècia e Turquia, qu'es limitada al sud per l'illa grèga de Creta e que compren al mitan un grand nombre d'illas grègas. Comunica al nòrd-èst amb la mar Negra gràcias al Braç Sant Jòrdi.

600px|right|Ocean e mars d'Euròpa
Cosmologia

La **cosmologia** o **filosofia de la natura** es l'estudi de l'estructura e l'istòria de l'univèrs a una granda escala. Se maina de l'origina, de l'estructura, e de las leis de l'Univèrs. Es ligada a l'astronomia, la filosofia e de segur la religion. Lo tèrme *cosmologia* foguèt introduït per l'escolastica e lo racionalisme alemand. 

La cosmologia es de las sciéncias mai ancianas. La recèrca de nòstras originas de longa a fascinat l'umanitat. Se sòl devesir istoricament en quatre etapas: l'êpòca grèga, lo temps medieval, l'epòca modèrna e l'epòca contemporanèa.

## La cosmologia grèga
Los presocratics ensagèron de resòlvre la question d'un principi qu'expliquèsse los cambiaments fisics. Aquò foguèt desvolopat un pauc mai per d'autres autors (veire l'article Cosmologia grèga).

## La cosmologia medievala
La concepcion aristoteliana se perlonguèt pendent l'Edat Mejana, a mai se lo cristianisme portèt d'innovacions importantas dins la cosmologia, amb d'idèas coma la providéncia, la creacion, lo miracle, e mai d'autras. Veire Cosmologia medievala.

## La cosmologia modèrna
Las aportacions de Copernic, de Giordano Bruno, de Galileo Galilei, de Kepler, de Newton e d'autres, revolucionèron las idèas de l'Antiquitat e de l'epòca medievala. Vejatz Cosmologia modèrna.

## Cosmologia contemporanèa
Las descobèrtas de las sciéncias faguèron que a l'acabar del sègle XIX, e al començament del sègle XX, se poguèsse crear un *còrpus* que la cosmologia, alunhada de las especulacions dels sègles precedents, se carguèsse de contengut scientific, basat sus las descobèrtas en astronomia, teoria de la relativitat e mecanica quantica. La cosmologia contemporanèa venguèt alara, a partir d'un ensems d'especulacions, una sciéncia autentica. Veire Cosmologia contemporanèa. Tre aquel moment, demòran una tièra de tèmas d'interès pels scientifics:

## Lo futur de la cosmologia
Veire l'article del futur de la cosmologia

*L'abondància de matèria, e la manca d'antimatèria. 
*La forma de l'Univèrs. 
*La teoria inflacionària.
*L'expansion creissenta de l'univèrs. 
*Actualament s'ensaja de detectar las ondas gravitatòrias.
*Lo projècte Supernòvas e Cosmologia es a preparar la mesa en orbita del telescòpi SNAP.
*Lo projècte d'observatòri en orbita GLAST.

## Ligams extèrnes

*https://web.archive.org/web/20031029020254/http://www.mallorcaweb.net/spaais/cosmologia/ (en català)
*http://www.straddle3.net/context/03/ca/2003_02_17.html
----
Ruslana

**Roslana Stepànivna Lyzhychko**, coneguda internacionalament coma **Ruslana** (en ucraïnian: *Руслана Степанівна Лижичко*; Lviv, 24 de mai de 1973) es una cantaira ucraïniana. Es una de las artistas mai conegudas d'aquel país internacionalament. Es a l'encòp dançaira, productritz, compausaira e jòga tanben del piano. Foguèt revelada internacionalament a partir de sa participacion a l'Eurovision en 2004. 

Foguèt marcada dins la lista de las 10 femnas mai influentas de 2013 per la revista americana *[[Forbes]]*. S'impliquèt fòrça dins las manifestacions contra lo govèrn de Víktor Ianokòvych conegudas jol nom d'EuroMaidan. En març de 2014 recebèt lo Prèmi de la Femna Coratjosa (en anglés: "Woman of Courage Award") decernit pel secretari d'estat dels Estats Units.

## Discografia
### Albums
* Myt' Vesny - Dzvinkiy viter (1986, 1998)
* Ostannye rizdvo 90 (1999)
* Naikrashe (2001)
* Dobriy vechir, tobi... (2002)
* Dyki Tantsi (2003)
* Dyki Tantsi + Bonus (2004)
* Wild Dances (2004)
* Wild Dances (New Year Edition) (2005)
* Wild. Club'in (2005)
* Amazonka (2008)
* *Wild Energy* (2008)
* Мій Брат! (2012)

### Singles
* Wild Dances (2004)
* Dance with the wolves (2004)
* The Same Star (2005)
* Dyka Enerhiya (2006)

### Vidèos musicals
*1996 - Ty
*1997 - Balada pro princessu
*1998 - Svitanok
*1998 - Ostannya Poema
*1998 - Kolyskova
*1998 - Myt' Vesny
*2001 - Prochannya z Disko
*2003 - Znaju Ja
*2003 - Oj, Zagraimy Muzycenku
*2004 - Kolomyjka
*2004 - Play, Musician!
*2004 - Wild Dances
*2005 - Dance with the Wolves
*2005 - Dance with the Wolves [remix]
*2005 - The Same Star
*2005 - Skazhy Meni
*2006 - The Same Star [Re-pop]
*2006 - Wind Song [Remix]
*2006 - Wild Energy (Dyka Enerhiya)

## Ligams extèrnes

*Sit oficial de Ruslana
*Fanclub.ruslana.ua
*RuslanaTV
*RuslanaTube (YouTube)
Braç Sant Jòrdi

Lo **Braç Sant Jòrdi** (tèrme venent de l'occitan medieval) es un braç de mar que separa Asia e Euròpa e que religa la mar Negra al nòrd e la mar Mediterranèa al sud (amb son annèxe de la mar Egèa). Se tròba uèi en Turquia. Compren tres partidas: 
* l'estrech del Bosfòr al nòrd-èst 
* la mar de Marmara al mitan 
* l'estrech dels Dardanèls al sud-oèst.

La question del Braç Sant Jòrdi e de son mestritge es estada un tèma important en politica internacionala e en geopolitica, dempuèi l'Edat Antica fins a uèi. 

## Vejatz tanben
* Bosfòr
* mar de Marmara
* Dardanèls
* Istambol
Lengas kordofanianas

Las **lengas kordofanianas** forman un grop de lengas parladas a l'entorn dels monts Noba dins la region de Kordofan en Sodan. Segon los autors, son classadas siá dins lo grop de las lengas nigèrocongolesas, siá consideradas coma un grop de meteissa importància formant l'ensemble de las lengas nigèrokordofanianas.

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Lengas nigèrocongolesas

250px|thumb|Lengas e sosgenres

Las **Lengas nigèrocongolesas** constituisson una familha de lengas màger entre las familhas de lengas del mond, e la pus importanta d'Africa en tèrmes de zòna geografica, de nombre de parlaires, e de nombre de lengas distintas. 

Las lengas nigèrocongolesas pus largament parladas per de locutors natius son lo ioroba, l'igbo, lo fola e lo shona. La pus largament parlada en nombre total de parlaires es lo swahili.

## Classificacion
Segon Blench (2019):
*kordofanian
**lafofa
**lengas heiban
**lengas katla
**lengas rashad
**lengas talodi
*lengas mande
*lengas dogon
*lengas ijo
*defaka
*lengas senofo
*lengas kru
*lengas atlanticas
*lengas mel
*lengas kwa
*gur-adamawa
**lengas gor
**lengas adamawa
***lengas zande
***lengas gbaya
**lengas obanguianas
*vòlta-nigèr
**ukaan
**lengas ayere-ahan
**lengas gbe
**lengas ioroboïdas
**akpes
**akoko
**lengas edoïdas
**lengas igboïdas
**lengas nupoïdas
**oko
**lengas idomoïdas
*benue-còngo
**lengas cross river
**lengas platoïdas
***lengas jukunoïdas
***lengas kainji
***lengas planòl
**bantoïd del nòrd
***lengas mambiloïdas
***lengas dakoïdas
***tikar
**bantoïd del sud‎ 
***lengas beboïdas
***lengas bendi
***lengas ekoïdas
***lengas grassfields
****lengas momo
***lengas mamfe
***lengas tivoïdas
***lengas jarawanas
***lengas banto

## Referéncias

## Fonts
*  Roger Blench, 2019, *[https://www.academia.edu/40463130/AN_ATLAS_OF_NIGERIAN_LANGUAGES An Atlas of Nigerian Languages]*
Hadza

L**'hadza** es una lenga tanzaniana actualament parlada per 200 individús, tanben sonada Hadzabi, Hadzapi, Hatsa, Kangeju, Kindiga, Tindiga, Wakindiga. Considerada coma un isolat per d'unes lingüistas, tanben es ligada a la familha de las lengas khoisan (Greenberg, 1976) en rason de la preséncia de consonas particularas, nomenadas clics. En rason de sa natura tipologica, aqueste ligam es encara debatut mentre que pauc de recèrcas sián estadas conduchas per ensajar d'establir una filiacion genetica amb la lenga sandawe.

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Lengas mande

Las **lengas mande** es una familha de lengas presenta dins maites païses d'Africa de l'Oèst e parladas per las populacions mande. Las lengas mande constituisson un ample continuum lingüistic que recobrís una zòna de l'Africa Occidentala que s’espandís de l’embocadura de Gambia a l’Oèst a la frontièra occidentala de Ghana a l’Èst. 

Comprenon, demest las mai importantas lo bambara (bamanakan), lo diola (diulakan), lo malinke (mandinka), lo soninke. Comptan maites milions de locutors, principalament en Gàmbia, a Senegal e a Mali. 

Aqueste grop lingüistic es sovent vist coma èssent una branca de la familha de las lengas nigèrocongolesas. De fach, i a pauc de pròbas d'aquela afiliacion. Una posicion neutrala es de considerar las lengas mande coma una familha de lengas indépendenta 

## Classificacion

*lengas mande de l'èst 
**bissa-busa
***samo-busa
****samo
****busa: busa, boko, kyenga, shanga
***bissa 
**mande del sud 
***mano-dan
****mano
****guro-dan 
*****dan, goo, tora
*****gorò, yaure
****nwa-beng 
*****mwan, wan 
*****beng, gban, gbin?
*lengas mande de l'oèst
**manding-kpelle
***mande central 
****manding-jogo
*****jogo-jeri
******jogo: ligbi, tonjon
******jeri, jalkunan
*****soso, jalonke
*****manding-vai
******vai-kono: vai, kono
******manding-mokole
*******mokole
*******manding
***mande del sud-oèst
****mende-loma
*****looma
*****mende-bandi
******bandi, zialo
******mende, loko
****kpelle
**samogo-soninke
***mande del nòrd-oèst
****soninke-bobo
*****bobo
*****soninke, bòzo
****samogo
****jowulu

## Referéncias

## Fonts
*  Valentin Vydrin, 2009, *[https://www.academia.edu/22413944/On_the_problem_of_the_Proto-Mande_homeland On the Problem of the Proto-Mande Homeland]*, Journal of Language Relationship 2009, p. 107-142.
*  Tom Güldemann, 2018, *The Languages and Linguistics of Africa*, World of Linguistics, vol. 11, Berlin, De Gruyter Mouton ISBN 9783110426069
*  *[https://glottolog.org/resource/languoid/id/ogon1240 Classification dans Glottolog]*
Lengas nigèrokordofanianas

Las **lengas nigèrokordofanianas** son una familha de lengas de l'oèst, del centre e del sud d'Africa.

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Lengas atlanticas

Las **lengas atlanticas** (o **lengas oèst-atlanticas**), parladas en Africa de l'Oèst per environ 30 milions de personas,  constituisson un sosgrop de la familha de las lengas nigèrocongolesas.

## Classificacion
La classificacion de las lengas atlanticas seguís tradicionalament aquela de Sapir (1971), qu'èra basada sus la lexicostatistica. Dempuèi fòrça lengas atlanticas qu'èran mal conegudas an estadas documentadas. Pozdniakov e Segerer perpausan una classificacion nòva e actualizada en 2016.
*lengas atlanticas del nòrd o senegambianas
**wolòf, lebo
**lengas nyun
**lengas tenda-jaad
***lengas tenda
***lengas jaad
**lengas fola-serèr
**lengas cangin
**lengas nalu
*lengas bak
**lengas balant
**lengas jola-manjaku
***lengas jola
***lengas manjaku
**lengas bijogo

## Referéncias


## Fonts
*  Konstantin Pozdniakov, Guillaume Segerer, 2016, *[https://web.archive.org/web/20191217023900/https://www.academia.edu/29220664/A_Genealogical_classification_of_Atlantic_languages A Genealogical classification of Atlantic languages]*,  dins Friederike Lüpke (ed.), Oxford guide to the world’s languages: Atlantic. Oxford, Oxford University Press.
Lengas kru

Las **lengas kru**, parladas en Libèria e Còsta d'Evòri, constuïsson una branca de la granda familha de las lengas nigèrocongolesas.

## Classificacion
La classificacion intèrna del kru es:
*aizi 
**aizi de Mobumrin 
**aizi de Tiagbamrin 
*kru de l'èst
**bakwe-wane 
***bakwe
***wane
**bete
***bete de Gagnoa
***kuya
***bete de Daloa 
***godie
***bete de Guiberoua 
**neyo-nida 
***dida 
****gabogbo
****dida de Lakota
****dida de Yocoboué
***neyo
**kodia
**kuwaa
*kru de l'oèst
**bassaic 
***bassa
***dewoin
***gbii
**grebo 
***krumen de Pye
***krumen de Plapo
***krumen de Tepo
***grebo de Barclayville
***grebo central
***grebo gboloo
***grebo del nòrd
***grebo del sud
**klao-tajuasohn 
***klao
***tajuasohn
**wee 
***guere
****daho-doo
****glaro-twabo
****glio-obi
****we del sud 
****we de l'oèst
****sapo
****krahn de l'oèst 
***konobo-krah de l'èst
***nyabwa
***wobe-we del nòrd

## Referéncias


## Fonts
*  *[https://glottolog.org/resource/languoid/id/krua1234 Classificacion dins Glottolog]*
Lengas dogon

Las **lengas dogon** son un grop de lengas de la familha nigèrocongolesa parladas al Mali.

## Lista de las lengas
Segon J. Heath la lengas dogon poden èsser separadas en doas brancas, oèst e èst:

*lengas dogon de l'oèst
**bondum‎ (najamba, kindigue)
**yanda dom‎, tebul ure
**tiranige o duleri
**dogul dom
**mombo‎, ampari, bunoge o budu, penange
*lengas dogon de l'èst
**toro tegu
**bankan tey, ben tey
**jamsai‎, nanga‎, toro tegu
**tommo so‎
**donno so, toro so‎
**tengo togo 
**tomo kan, tene kan‎

## Referéncias

## Fonts
*  Jeffrey Heath, 2017, *A Grammar of Yorno So (Toro So subgroup of Dogon, Mali)*, Language Description Heritage Library, Max-Planck Gesellschaft.

## Ligams extèrnes
*  Jeffrey Heath, *[https://web.archive.org/web/20190928140521/https://dogonlanguages.org/ Dogon and Bangime Linguistics]*
Lengas gor

Las **lengas gor** (ancianament sonat lengas voltaïcas) son una grop de lengas d'Africa de l'Oèst. Constuïsson una branca de la granda familha de las lengas nigèrocongolesas.

## Classificacion
La classificacion intèrna del gor es:
*lengas gor centralas
**lengas gor centralas del nòrd
**lengas oti-vòlta
**lengas bwa
**koromfe
**lengas gor centralas del sud
***lengas grusi
***lengas kirma-tyurama
***lengas lobi-dian
***lengas dogose-gan
***lengas dogose-khe
**lengas waja-jen 
*lengas Kolango-lorom
*lengas samu
*lengas tiefoïcas
*lengas tieso
*viemo

## Referéncias


## Fonts
*  *[https://glottolog.org/resource/languoid/id/gura1261 Classificacion dins Glottolog]*
Lengas adamaua-obanguianas

Las **lengas adamawa-obanguianas** son una familha de lengas ipotetica prepausada en 1955 per Joseph Greenberg, qu'es uèi fortament constestada.

## Istòria
En 1955, Joseph Greenberg, dins son libre *Languages of Africa*, prepausa una branca de lengas adamaua-obanguianas estacada a las lengas nigèrocongolesas. Aquel grop de lengas es constituït de las lengas adamawa e de las lengas obanguianas.

Aquela ipotèsi es fòrtament contradicha per Roger Blench (2012). Blench remplaça las lengas adamawa-obangui per una familha de lengas savanas, que demòra una branca del nigèrocongolés, mas amb una composicion intèrna modificada e acampada amb las lengas gor.

Per Gerrit Dimmendaal (2008), las lengas obanguianas son pas aparentadas a las lengas adamawa e, alaidonc, fan pas part del nigèrocongolés. L'ipotèsi la mai logica es que forman una familha de lengas independenta..

Per Yves Moniño (2010), las lengas gbaya e las lengas zande devon èsser trachas del obanguian e son mai pròchas de las lengas gor.

## Referéncias
Lengas saharianas

Las **lengas saharianas** (o lengas saharanas) son una branca de la familha de las lengas nilosaharianas, representada al Nòrd-Chad, Nòrd-Sodan, qualques illòts a la frontièra Sodan-Etiopia e a l'Oèst d'Etiopia.

## Classification
Segon Lionel M. Bender las lengas saharianas poden pas èsser inclusas dins una autra branca de las lengas nilosaharianas. Alaidonc, forman una branca de primièr nivèl del nilosaharian.

*saharian occidental
**kanori-kanembo
***kanori
***kanembo 
**tobo
***daza o dazaga
***teda o tedaga
*saharian oriental
**zaghawa
**berti

## Referéncias


## Fonts
*  Lionel M. Bender, 2004, *Nilo-Saharien*, dins *Les langues africaines*, Bernd Heine e Derek Nurse (editors), p. 55-120, Paris, Karthala
Lengas for

Lei **lengas for** son un familha de lengas apertenent a la superfamilha dei lengas nilosaharianas. Se parlan en Darfor (Sodan) e a l'èst de Chad. Lei "lengas fors" comprenon especialament la lenga for (en Darfor) e la lenga amdang (en Chad).

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
* For
Lengas sodanicas centralas

Las **lengas sodanicas centralas** son una de las brancas de la familha de las lengas nilosaharianas.
 
## Classificacion
La classificacion del sodanic central es:
*grop lenduic 
**Bale 
***lendu
***ndrulo
**ngiti
*grop mangbetu-asua 
**lombi
**mangbetuic 
***asoa
***mangbetu
*grop membi-mangbutu-efe 
**mangbutu-efe 
***leseic 
****bendi
****efe
****lese
****mvuba
**mamvu
**mangbutu
**ndo
**birri
*grop moru-madi 
**moru-madi central
***aringa
***avokaya
***kalikoic 
****keliko
****omi
***logo
***lugbara
**moru
**moru-madi del sud
***ma'di
***olu'bo
*grop bongo-bagirmi 
**baka-beli 
***baka
***morokodo-beli 
****beli
****gberi-morokodo-mittu 
*****mittu
*****mo'da
*****morokodo
****lori 
*****jur modo
*****nyamusa-molo
**bongo
***sara-bagirmi occidental 
****fer-gula-koto 
*****fongoro
*****gula 
****nduga-luto 
*****ruto o luto
*****vale
**saraic 
***bagirmic 
****barma o bagirmi
****kenga
****morom-jaya-naba
*****morom
*****jaya
*****naba-Berako
******berako
******naba
****disa
***sara central
****gulay
****horo
****kaba
****laka
****ngambay
****gor
****mango
****nangnda
****dagba
****mbay
****ngam
***sar
***kulfa
**yulu
**sinyar (?)

## Referéncias


## Fonts
*  *[https://glottolog.org/resource/languoid/id/cent2225 Classificacion dins Glottolog]*
Lengas bantos

thumb|right|250px|Mapa mostrant la distribucion aproximativa de las lengas bantos
Las **lengas bantos** constituisson una sosbranca tradicionala de las lengas nigèrocongolesas. Existisson aperaquí 250 lengas bantos per critèri d'intelligibilitat mutuala, pasmens, la distincion entre lenga e dialècte es sovent pas clara, e *Ethnologue* compta 535 lengas. Lo banto es parlat largament a l'èst e al sud del Cameron actual; es a dire, dins las regions comunament sonadas Africa Centrala, Africa de l'Èst, e Africa del Sud. Una part de la zòna banto inclutz de lengas d'autras familhas (vejatz la mapa).

## Classificacion
La classificacion del banto es, segon Haspelmath et alii:

*lengas bantos
**lengas ababuanas
**lengas bantos A-B10-B20-B30 
***lengas B10-B30
***lengas bafia (A.50) 
***lengas basaa (A.40) 
***lengas keleïcas 
***lengas lundu-balong (A.10) 
***lengas makaa-njem (A.80) 
***lengas sawabantu 
***lengas sheke 
***lengas yaonde-fang (A.70) 
**bube
**banto central-oriental
***lengas bangi-ntomba 
***lengas luyana 
***lengas kele (C.60) 
***lengas kongo-yaka-suku-hungan 
***lengas koyo-mboshi
***lengas likoala-sangha 
***lengas lubanas 
***lengas njebe-mbete-teke 
***lengas njila
***lengas yanzi (B.80) 
***yeyi
**lengas bantos de l'èst
***lengas botatwe
***lengas bantos corredor 
***lengas enya (D.10) 
***lengas kilombero 
***lengas mbugwe-langi 
***lengas savana nòrd-oèst
***lengas nyanga-mituku-lega 
***lengas nyaturu-nilamba 
***lengas rufiji-ruvuma 
***lengas sabi 
***lengas shona (S.10) 
***lengas bantos del sud-makua 
***lengas tumbuka-sena-nyanja 

## Referéncias


## Fonts
*  *[https://glottolog.org/resource/languoid/id/narr1281 Classificacion dins Glottolog]*
Lengas songhai

Las **lengas songhai** son un grop de lengas que fan partida de la familha de lengas nilosahariana

## Classificacion

*grop del nòrd
**tadaksahak
**tagdal
**korandje
**tasawaq
*grop del sud
**dendi 
**humburi senni
**Songhoyboro Ciine
**koyra chiini
**koyraboro senni
**tondi kiini
**zarma
Berta

Lo **berta** es una parlada en Sodan e en Etiopia, que fa partida de las lengas nilosaharianas. La lenga seguís la sintaxi SVO classica. Es una lenga tonala, los tons son marcats pels accents. Es una lenga ergativa.

## Pronoms

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
### Bibliografia
*  Torben Andersen, "Aspèctes de la fonologia Berta". *Afrika und Übersee* 76: pp. 41-80.
*  Torben Andersen, "Absolutiu e nominatiu en Berta". ed. Nicolai & Rottland,
*  Lionel Bender, "Berta Lexicon", Helmut Buske Verlag 1989.
*  E. Cerulli, "Tres dialèctes Berta e Etiòpia de l'oèst", *Africa*, 1947.
*  Tucker & Bryan, *Analisis lingüistics : las lengas pas bantoas d'Africa del nòrd-èst.* London: Oxford University Press 1966.
*  Triulzi, Dafallah, Bender, "Berta", ed. Bender, Michigan State University 1976, pp. 513-532.
Lengas komuz

Las **lengas komuz** son una branca discutida de la familha de lengas nilosahariana.

## Classificacion
Las lengas komuz acampan las lengas komanas e lo gumuz.
Tasmanian

Lei **lengas tasmanianas** o lo **tasmanian** son lei lengas autoctònas parladas per leis aborigèns de l'illa de Tasmania. Utilizadas dins la vida jornadiera fins ais ans 1830, declinèron rapidament durant lo rèsta dau sègle XIX. Dispareissèron en 1905 amb la mòrt de Fanny Cochrane Smith (1834-1905), la darriera locutritz conoissuda. Lor classificacion es problematica car es dificil d'establir lor ligam amb lei lengas deis Aborigèns australians. Lo nombre de lengas diferentas parladas per leis Aborigèns de Tasmania es ansin pas conoissut. Pasmens, entre 30 e 40 listas de mots tasmanians son estats conservats e, en 1992, un programa foguèt iniciat per assaiar de construrre una lenga tasmaniana veïculara, lo palawa kani, dins l'encastre d'un programa de recuperacion lingüistica finançat per lo Commonwealth.

## Liames intèrnes

* Aborigèns d'Austràlia.
** Aborigèns de Tasmania.
* Lengas per familha.
* Tasmania.

## Bibliografia

* Christopher D. Berk, « Palawa Kani and the Value of Language in Aboriginal Tasmania », *Oceania*, vol. 87, n° 1, 2017, pp. 2–20.
* J. Milligan, *Vocabulary of the Aboriginal Tribes of Tasmania, vol. III of the Papers and Proceedings of the Royal Society of Van Dieman's Land*, Hobart, 1859.

## Nòtas e referéncias
Kunama

Lo **kunama** es una lenga del grop de las lengas kunama, parlada en Etiopia. Fa partida de la familha de las lengas nilosaharianas.

## Classificacion
Lo kunama constituís una cadena de dialèctes qui son l'aimasa, lo barka, lo laki-tukura, lo marda, lo sokodas e lo tika

## Referéncias


## Fonts
*  Gerrit J. Dimmendaal, s. d., *Nilo-Saharan: General overview*, de paréisser dins Bedilu Wakjira, Ronny Meyer, Yvonne Treis e Zelealem Leyew (eds.), The OxfordHandbook of Ethiopian Languages, Londres, Oxford University Press.
*  Getachew Anteneh, 2018, ''Segmental and Non-Segmental Phonology of Kūnámá ̄, tèsa, Addis Abeba.
Lengas papós occidentalas

La familha de las **lengas papós occidentalas** compren las 4 brancas seguentas :

*Lengas bird's head de l'èst ("Cap d'Ausèl", autre nom de la peninsula de Doberai, a l'extremitat occidentala de Nòva Guinèa),
*Lengas Hattam, que lo sol representant n'es lo hattam (tanben parlat dins la "Cap d'Ausèl"),
*Lengas kebar, que lo sol representant n'es lo mpur (tanben parlat dins la "Cap d'Ausèl"),
*Lengas Halmahera del Nòrd, parladas dins la província indonesiana de las Molucas del Nòrd
## Vejatz tanben
### Ligams intèrnes
*Lengas papós
*Lengas del Bas-Mamberamo
*Lengas de l'East Bird's Head
*Lengas de la baia de Geelvink
*Lengas de Trans-Nòva Guinèa
*Lengas per familha

### Ligame extèrne
ethnologue.com : West Papuan
Lengas sko

Las **lengas sko** (o lengas skou) son una familha de lengas papós parladas en Papoa-Nòva Guinèa, dins la província de Sandaun e dins la província indonesiana de Papoa, a l'èst de Jayapura.

## Lista de las lengass
Las lengas sko son :
*krisa (isaka)
*skou-serra-piore 
**serra hills 
***puare
***rawo-main serra 
****nori
****rawo 
****womo-sumararu
**skou 
***skou
***vanimo
***wutung
**warapu

## Referéncias


## fonts
*  William A. Foley, 1986, *The Papuan Languages of New Guinea*, Cambridge Language Surveys, Cambridge, Cambridge University Press (1999).
Lengas kwomtari

Las **lengas kwomtari** son una familha de lengas papós parladas en Papoa-Nòva Guinèa, dins la província de Sandaun.

## Classificacion

Las lengas kwomtari son pas cap clarament aparentadas a una autra familha de lengas papós. La composicion d'aquesta familha demòra es encara debatuda. Donald Laycock (1975) las a inclusas dins una familha kwomtari-fas, al costat de las lengas fas e d'un isolat linguistic, lo pyu. Haspelmath, Hammarström, Forkel et Bank, regètan aquela proposicion, que Laycock presenta de pròvas de la parentat del kwomtari e de son vesin, lo fas. Baron (1983) inclutz dins la familha kwomtari una lenga recentament descobèrta, lo guriaso. Haspelmath et al. validan pas mai aquela parentat.

## Lista de las lengas
Las doas lengass kwomtari son : 
*nai
*kwomtari

## Notes et références


## Sources
*  Wietze Baron, 1983, *[http://www.kwomtari.net/kwomtari_survey.pdf Kwomtari Survey]*
Lengas bird's head de l'èst

Las **lengas bird's head de l'èst** son una familha de lengas papós parladas en Indonesia, dins la peninsula de Doberai, situada als confins occidentals de la Nòva Guinèa, dins la província de Papoa.

## Classificacion

Malcolm Ross (2005) perpausa d'inclure las lengas bird's head de l'èst amb las lengas sentani, lo burmeso e lo tause, aquela darrièra qu'es tradicionalament classat dins las lengas lakes plain, dins una familha que nomena bird's head de l'èst-sentani, que fa partida de son ipotèsi d'una familha de lengas papós occidentalas « espandida ». Aquel ensem acampa las lengas papós occidentalas *stricto sensu* e las lengas yawa. Haspelmath, Hammarström, Forkel et Bank regètan aquesta proposicion de papó occidental espandit e mantenon lo bird's head de l'èst coma une familha de lengas independanta.

## Lista de las lengas
Leas lengas bird's head de l'èst son :
*lengas bird's head de l'èst
**manikion
**groupe meax 
***meyah
***moskona

## Referéncias


## Fonts
*  Malcolm Ross, 2005, *[https://www.academia.edu/3404690/Pronouns_as_a_preliminary_diagnostic_for_grouping_Papuan_languages Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages]*, dans Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide, Jack Golson (éditeurs) *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples*, Canberra, Pacific Linguistics. pp. 15–66.
Lengas left may

Las lengas left may (o lengas arai) son una familha de lengas papós parladas en Papoa-Nòva Guinèa, dins la província de Sepik oriental. 

## Classificacion
Las lengas left may son, segon Haspelmath, Hammarström, Forkel et Bank, aparentadas a pas cap autra familha de lengas papós. Ross (2005) las acampa amb las lengas kwomtari dins una familha left may-kwomtari.

## Lista de las lengas
Las lengas left may son :
*left may *nuclear*
**ama
**iteri-bo 
***iteri
***bo
**nakwi
**nimo
*owiniga

## Referéncias


## Fonts
*  Malcolm Ross, 2005, *[https://www.academia.edu/3404690/Pronouns_as_a_preliminary_diagnostic_for_grouping_Papuan_languages Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages]*, dins Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide, Jack Golson (editors) *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples*, Canberra, Pacific Linguistics. p. 15–66.
Lengas austricas

La superfamilha de las **lengas austricas** es una construccion teorica recampant de lengas d'Asia del Sud-Èst, del Pacific e del soscontinent indian. Aquesta superfamilha recampa las familhas austronesiana (Asia del Sud-Èst insular, Oceania e Madagascar) e austroasiatica (Asia del Sud-Èst continentala, èst d'Índia e Bangladèsh). L'ipotèsi d'una relacion genetica entre las doas familhas es pas acceptada per totes los lingüistas.

L'idèa d'una superfamilha austrica foguèt emesa pel primièr còp en 1906 pel missionari alemand Wilhelm Schmidt. Schmidt avancèt d'arguments fonologics, morfologics e lexicals per demostrar l'existéncia d'aquesta superfamilha, mas los elements lexicals foguèron regetats per la comunautat dels lingüistas. L'ipotèsi austrica es doncas generalament pas acceptada. 

En 1942, lo lingüista Paul K. Benedict prepausèt una superfamilha qu'incluissiá non solament las lengas austronesianas e austroasiaticas, mas tanben tai-kadai e hmong-mien (o miao-yao). Aquesta ipotèsi es gaireben universalament regetada uèi.

D'autres lingüistas pensan que de similituds morfologicas recentament descobèrtas entre las lengas de las illas Nicobar (que son de la familha de las lengas môn-khmer, doncas austroasiaticas) e l'austronesian demòstra una relacion genetica entre l'austronesian e l'austroasiatic.
Lengas austroasiaticas

Las **lengas austroasiaticas** son una familha de lengas essencialament parladas en Asia del Sud-Èst e en Índia.

thumb|300px|Localisacion de las lengas austroasiaticas

## Classificacion
las lengas austroasiaticas se partisson en dètz brancas:
*lengas aslianas
*lengas bahnaricas
*lengas katuicas
*lengas khasi-palaungicas
*lengas khmericas
*lengas khmuicas
*lengas mangicas
*lengas monicas
*lengas munda
*lengas nicobaricas
*lengas pearicas
*lengas vieticas

## Referéncias


## Fonts
*  Classificacion dins Glottolog
Lengas munda

Las **lengas munda** son una branca de las lengas austroasiaticas parladas per de populacions adivasi que vivon en Índia e a Bangladèsh. 

Lo mundari e lo santali son las lengas mai conegudas qu'apartenon a aqueste grop. Las lengas munda son parladas per environ  personas dins lo centre e lo centre-èst d'Índia. 

## Classificacion
La classificacion d'Anderson (1999) es:
*munda del nòrd
**korku
**kherwarian
***santali
***mundari
***ho
***bhumij
***asuri
***turi 
***korwa 
***birhor
*munda del sud
**kharia-juang
***kharia
***juang
**gutob-remo-gta'
***gutob-remo
****gutob
****remo
***gta'
**sora-gorum
***sora-juray
****sora
****juray
***gorum

## Referéncias

## Fonts
*  Gregory Anderson, Norman Zide (eds.), 2008, *The Munda Languages*, Routledge language family series, Londres, Taylor & Francis.
Lengas mòn-khmers

Las **lengas mòn-khmers** son las lengas dels autoctòns d'Indochina. Amb las lengas munda parladas en Índia, forman lo grop austroasiatic.

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Lengas miao-yao

Las lengas **hmong-mien** o **miao-yao** son una pichona familha de lengas de la China del Sud e d'Indochina. 

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Lengas torricelli

Las lengas torricelli  son una familha de lengas papós.

## Classificacions
La classificacion intèrne de las lengas torricelli es  :
**au-olo-elkei* 
*au
***olo-elkei* 
***elkei
***olo
*beli 
**galu-alu*
**alu-sinagen
**galu
**kombio-arapesh-urat*
***arapesh*
***arapesh bumbita 
***mufian-bukiyip-abu 
****mukiyip-abu
***arapesh abu' 
***bukiyip
****muhiang
**kombio-yambes*
***kombio*
***aro
***eitiep
***kombio
**aruek
**yambes
**urat
*laeko-libuat
**marienberg*
**buna
**bungain
***elepi-kamasau-marienberg*
***elepi
***kamasau
***urimo
***mandi-muniwara*
***juwal
***wiarumus
*minidien
*nabi-metan
**ningil-yil*
**ningil
**yil
*maimai 
**heyo-yahang*
**heyo
**yahang
*siliput
**palai*
***bragat-aruop-amol*
**bragat
**mol
**srenge
**yangum-ambrak*
**ambrak
***yangum*
***yangum dey
***yangum gel
**yangum mon
*gnau
*urim
*wanap
**palai de l'oèst*
***agi-yeri*
***agi
***yeri
**walman
**wapei de l'oèst*
**one
****one nòrd central*
****one inebu
****one kabore
****one molmo 
****one du nord
***one kwamtim 
***one du sud
**seta
**seti
*wom 
*yau-yis* 
**yau 
**yis

== Notes et références ==
<references />

== Sources ==
*  Malcolm Ross, 2005, *Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages*, dans Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide, Jack Golson (éditeurs) *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples*, Canberra, Pacific Linguistics. pp. 15–66.
*  William A. Foley, 1986, *The Papuan Languages of New Guinea'', Cambridge Language Surveys, Cambridge, Cambridge University Press .
Lengas bas sepik-ramu

Las **langues bas sepik-ramu** son una de lass familhas de lengas de l'ensem que forman las lengas papós. son une familha diferenta e son pas de confondre amb las lengas sepik.

## Classificacion intèrna
Las lengas bas sepik-ramu son :
*lengas bas sepik-ramu
**lengas agoan 
***abu
***gorovu
**ambakich
**lengas lower sepik 
***angoram
***chambri
***lengas karawarian 
****tabriak
****yimas
***lengas nor 
****kopar
****murik
**lengas ramu 
***lengas annaberg 
****lengas aian 
*****aiome
*****anor
****rao
***lengas ataitan 
****andarum
****tanguat
****lengas tangu-igom 
*****kanggape
*****tanggu
***lengas lower ramu 
****lengas kire-mikarew 
*****kire
*****mikarewan 
******aruamu
******sepen
****lengas WAG 
*****borei
*****bosngun-awar 
******awar
******bosngun
*****lengas watam-kaian 
******kaian
******watam
***lengas tamolan 
****breri-romkun 
*****breri
*****romkun
****igana
****lengas itutang-midsivindi-akrukai 
*****akrukay
*****inapang
*****kominimung

## Referéncias


## fonts
*  William A. Foley, 1999, *Grammatical Relations, Information, Structure and Constituency in Watam*, Oceanic Linguistics, 38:1, .
Lengas tai-kadai

Las **lengas tai-kadai**, son una familha de lengas de l'Asia del Sud-Èst e del sud de China.

## Classificacion intèrna

Las lengas tai-kadai son classificadas en tres brancas :
* lengas kam-tai
**Llengas kam-sui 
*** kam 
*** kam del nòrd 
*** sui 
*** maonan 
*** mulam 
*** mak, ai-cham
*** then 
*** chadong 
*** cao miao 
** lengas lakkja-be
*** be 
*** lakkja 
** lengas tai 
***lengas tai del nòrd
*** lengas tai centralas
*** lengas tai del sud-oèst
* lengas hlai
**hlai 
** cun 
* lengas kadai o *lengas kra*:
** lachi, 
** gelao: gelao roge, gelao verd, gelao blanc, gao 
** buyang : buyang ecun, baha, buyang langjia, yerong
** laha 
** qabiao 
** en 

## Reférencias


## Font
*  Anthony Diller, 2008, *Introduction*, dins *The Tai-Kadai Languages* (editors: Anthony Van Nostrand Diller, Jerold A. Edmondson, Yongxian Luo), p. 3-7, Londres, Routledge.
*  Jerold Edmondson, 2008, *Kra or Kadai Languages*, dins *The Tai-Kadai Languages* (éditeurs, Anthony Van Nostrand Diller, Jerold A. Edmondson, Yongxian Luo), p. 653-670, Londres, Routledge.
Lengas kadai

Las **lengas kadai** son un de las tres brancas de las lengas tai-kadai, amb las lengas kam-tai e las lengas hlai.
Lengas malaiopolinesianas

Las **lengas malaiopolinesianas** son, amb las quatre brancas de las lengas formosanas, una de las brancas que fòrman la familha de las lengas austronesianas, lengas parladas de l'ocean Indian a l'ocean Pacific, en passant per l'Asia del Sud-Èst e Madagascar. 

## Vejatz tanben
* Lengas per familha