Declinason del latin

[thumb|200px|right|Bòrna trobada prèp de [Salèrne que descriu los centres traversats per la Via Apia]]
La **declinason del latin** es l'ensemble de las formas que s'i declinan los substantius, adjectius, pronoms e autres categorias de mots en latin. En latin, la declinason d'un mot servís per n'indicar la foncion e lo nombre gramatical. 

I a cinc declinasons, que son numerotadas e gropadas segon la terminason dels mots e son genre gramatical. Los diferents cases s'exprimisson per una desinéncia (o morfèma gramatical) apondut a la rasic del mot. La flexion de las paraulas dins una meteissa declinason varia segon lo genre gramatical: masculin, femenin o neutre.

Cadun dels sièis cases a una foncion principala e (trach del vocatiu) una seria de foncions segondàrias, que pòdon aver una semblança gramaticala amb la foncion principala o non. Aqueste sistèma de cases latin a influenciat la gramatica de las lengas romanicas. D'unas, coma lo romanés, an encara un sistèma de cases uèi, mentre que d'autres, ne sèrvan solament qualques vestigis.

## Cases del latin
Lo latin eireta de sièis dels uèit cases gramaticals del protoindoeuropèu: lo nominatiu, lo vocatiu, l'acusatiu, lo genitiu, lo datiu e l'ablatiu. Lo cas locatiu indoeuropèu subrevisquèt dins las declinasons d'unes toponims e substantius, coma ara *Roma* "Roma" (locatiu *Romae*) o *domus* "casa" (locatiu *domi*). D'unas formas adverbialas que s'acaban en *-e* son de vestigis del cas instrumental.

En latin, los adjectius devon concordar amb los substantius qu'acompanhan non solament en genre e nombre, mas tanben en cas gramatical. Aquò tanben es valable quand lo substantiu e l'adjectiu apertenon a de declinasons diferentas. Per exemple, dins la frasa *poeta bonus magnas aves habet*, "*poeta*" e "*bonus*" son nominatius singulars de la primièra e la segonda declinason, respectivament, mentre que "*magnas*" e "*aves*" son acusatius plurals de la primièra e la tresena declinason.
### Nominatiu
[thumb|[August, primièr emperaire roman]]
Lo nominatiu marca, generalament, lo subjècte d'un vèrb o son atribut.

:***Augustus imperator''' imperii romani fuit'' ("[[August]] foguèt emperaire de l'empèri dels romans")

Pasmens, en latin i a d'autres usatges del nominatiu:

:***Urbs Roma caput** mundi vocatur'' ("La ciutat de [[Roma]] es nomenada la capitala del mond")

Dins aquesta frasa, i a un complement de denominacion (''Roma'') e un complement predicatiu del subjècte (''caput'').

===Vocatiu===
Lo vocatiu marca l'èsser o entitat a la quala òm s'adreiça e, s'es necessari, los adjectius qu'acompanhan aqueste substantiu. Una expression vocativa es una expression utilizada per s'adreçar directament a qualqu'un o quicòm, en tot inclusent a la frasa l'identitat de la persona a qui òm s'adreiça.

**Fragment de l'Eneida (29 aC-19 aC), de Virgili (70 aC–19 aC):**


Amb la primièra paraula d'aqueste extrach, [[Virgili|lo poeta]] s'adreiça a sa musa, en tot volent far remarcar que s'adreiça precisament a ela. Es per aquò que ''musa'' se tròba dins lo cas vocatiu.

===Acusatiu===
L'acusatiu marca, generalament, lo [[complement dirècte]] d'un [[vèrb transitiu]], es a dire l'objècte sus lo qual se produtz l'accion del vèrb.

:''[[Publi Corneli Escipió Africà Major|Scipionis Africani]] exercitus incurret **hostem*** ("L'armada d'Escipion l'African ataca l'enemic")

[[Fichièr:Syrakus BW 2012-10-06 16-44-19.jpg|thumb|210px|[[Província romana de Sicília|Sicília]] caiguèt jos l'influéncia romana en [[241 aC]].]]
Pasmens, l'acusatiu pòt tanben aver divèrsas autras foncions:

*'''acusatiu de durada:''' indica l'espaci de temps que s'i perlonga l'accion del vèrb.
:''Postea '''trescentos annos''' Romani totum Mare Mediterraneum imperaverunt'' ("Après, los romans dominèron tota la [[mar Mediterranèa]] durant tres cents ans")
*'''acusatiu de direccion:''' indica la direccion d'un movement. Los noms pròpris de vilas e illas pòrtan pas de preposicion, mentre que dins lo rèsta dels cases s'utiliza las preposicions ''in'' (movement cap a l'interior d'un luòc) o ''ad'' (movement cap a l'entorn d'un luòc).
:''Romani '''Siciliam''' navigant et terram occupant'' ("Los romans navegan en [[Sicília]] e ocupan la tèrra")
:''Legatus in '''Hispaniam''' missus est'' ("Lo [[legat (magistratura)|legat]] foguèt enviat en Ispània")
:''Milites ad '''oppidum''' appropinquant'' ("Los soldats s'acòstan a la fortalesa")
*'''en oracions completivas d'infinitiu:''' lo subjècte d'una [[oracion subordinada]] se met en acusatiu, mentre que lo vèrb apareis en infinitiu.
:''Dico '''te''' priore nocte venisse in M. Laecae domum'' ("Disi que tu, la nuèit passada, anères a l'ostal de M. Leca")
*'''amb de preposicions determinadas:'''
:''Fretum Gaditanum partem maris inter '''Hispaniam''' et '''Africam''' est'' ("L'[[estrech de Gibartar]] es la part de la mar entre [[Ispània]] e [[Africa]]")
*'''coma complement predicatiu del complement dirècte:''' van en acusatiu los mots que completan la significacion del complement dirècte.
:''Pauperes existimant divites '''felices*** ("Los paures consideran los rics uroses")
***en exclamacions:**
:*Me *'miseram**!'' ("Paure de ieu!")

===Genitiu===
[[Fichièr:PalazzoTrinci010.jpg|thumb|220px|A l'esquèrra, [[Iacopo da Varazze]] sosten sa ''[[Legenda daurada]]''.]]
Lo genitiu marca generalament lo [[complement del nom]] d'un [[substantiu]]. Dins la majoritat dels cases, aquò indica una relacion de possession que lo substantiu en genitiu i es lo possessor. Las utilizacions del genitiu se pòdon devesir en adjectivalas e adverbialas.

;Utilizacion adjectivala
***genitiu possessiu:** indica una relacion de possession.
:''Caput primum **provinciae Africae** Utica fuit'' ("La primièra capitala de la [[Africa (província romana)|província d'Africa]] foguèt [[Utica]]")
***genitiu subjectiu:** indica una relacion ont i a una activitat e un autor de l'activitat.
:''Deus pugnat pro iis et vos non videtis. Cessate iam, ne in vos ira **Dei** descendat'' ("[[Dieu]] luta per els e vos ne trachetz pas. Arrestatz-vos, foguèsse pas sus vos que caiguèsse l'ira de Dieu")
***genitiu objectiu:** indica l'objècte d'una accion implicada per un substantiu o adjectiu.
:[...] ''Metus **hostilis** in bonis artibus civitatem retinebat'' ("La paur de l'enemic manteniá la vila pel bon camin")
***genitiu partitiu:** indica la causa mai granda que quicòm ne forma una part.
:''[[Tarraco]] caput fuit prouinciae [[Tarraconensis]], qua maior pars Hispaniae continebatur'' ("[[Tarraco]] foguèt la capitala de la província [[Tarraconense]], que cobriá la majora part d'Ispània")
***genitiu de definicion:** definís un nom comun donant un exemple concret de causas qu'apertenon a la meteissa classa:
:[...] ''decessit non solum iuvenibus sed et universae genti memoriam mortis suae ad exemplum **virtutis*** ("[...] daissa, no solament als joves senon a tota la nacion, un exemple de vertut")
*'''genitiu de descripcion:''' descriu un objècte o persona en tèrmes de quantitat o qualitat.
:''Daedalus, vir '''magni ingenii''', in insula Creta exsulabat'' ("[[Dedal]], òme de granda intelligéncia, viviá  exiliat dins l'illa de [[Creta]]")
*'''genitiu de valor:''' descriu la valor o lo pretz de quicòm.
:''Si quis aquam oletarit, '''sestertiorum decem milium''' multa esto'' ("Si qualqu'un embrutís l'aiga, serà verbalizat amb dètz mila [[sesterci]]s")

;Utilizacions adverbialas
*amb verbs determinats en relacions amb la [[memòria]] ("delembrar", "remembrar", etc.).
:''Et dixit Sion: Dereliquit me Dominus, et Dominus oblitus est '''mei'''.'' ("Sion disiá: «Lo Senhor m'a abandonat, lo meu Dieu m'a delembrat»."
*amb los vèrbs defectius ''utor'', ''fruor'', ''fungor'', ''potior'', ''vescor'' e ''opus est'' ("utilizar", "gaudir", "menar a tèrme", "possedir", "se manjar" e "caler", respectivament)
:''Cleanthes solem dominari et '''rerum''' potiri putat'' ("[[Cleantes (filòsof)|Cleantes]] crei que lo solelh domina e es lo mèstre de tot l'univèrs")
*amb los vèrbs amb la significacion d'"emplir", o adjectius amb la significacion de .
:''Videte, pueri: his saccus plenus est '''pirorum*** ("Vejatz, mainatges: aqueste sac es plen de peras")
*amb los vèrbs amb la significacion de "donar pena", "aborrir".
:*Taedet me *'huius quotidiani mundi*** ("M'aborrís aqueste mond quotidian")
*amb los vèrbs referents a un procediment juridic, com "acusar", "absòlvre", etc.
:[...] ''quisquam impie diffamavit patrem et accusavit adulterii oculti'' ("[...] qual que siá que desleialament difamèsse lo paire e l'acusèsse d'adultèri oculte")

===Cas datiu===
[[Fichièr:Lionel Royer - Vercingetorix Throwing down His Weapons at the feet of Julius Caesar.jpg|thumb|210px|[[Vercingètorix]], un dels enemics pus celèbres de [[Juli Cesar]], li liura las armas a Alèsia.]]
Lo datiu marca, generalament, lo [[complement indirècte]] d'un [[substantiu]]. Dins la majoritat dels cases, aquò indica una situacion ont lo substantiu en datiu es lo que recep lo complement dirècte ("Joan dona un estilò a Anna"; Anna es lo CI perque recep lo CD, qu'es l'estilò).

:''Pater '''puero''' librum donat'' ("Lo paire dona lo libre al mainat")

Pasmens, lo datiu pòt tanben aver divèrsas autras foncions:

*'''datiu de regim verbal:''' acompanha d'unes vèrbs e adjectius, coma [[complement de regim verbal]]. S'agís de vèrbs amb la significacion d'"obeïr", "passar" o d'adjectius amb la significacion de "similar".
:''Quam similis '''soli''' est, Naevia, noster amor!'' ("Que semblant al solelh qu'es, Nèvia, lo nòstre amor!")
*'''datiu possessiu:''' es una construccion que denòta la possession per part del substantiu en datiu.
:***Caesari** multi inimici erant'' ("[[Juli Cesar|Cesar]]" aviá fòrça enemics", literalament "I aviá fòrça enemics per  Cesar")
***datiu de finalitat:** indica la finalitat amb la quala se fa una accion.
:''Non omnes milites **gloriae** pugnant'' ("totes los soldats lutan pas per la glòria")
***doble datiu:** es una mescla de datiu possessiu e de datiu de finalitat.
:''Ipsum bellum est **mihi curae*** ("Aquesta guèrra es un motiu de preocupacion per ieu")
*'''datiu d'autor:''' indica una impression, lo  punt de vista de qualqu'un.
:''Vir bonus '''regi''' videtur'' ("Aqueste òme li sembla bon al rei")
*'''datiu de [[complement agent]]:''' s'utiliza en combinason amb lo gerondiu per indicar qual deu executar l'accion.
:''Haec '''nobis''' agenda sunt'' ("Aquestas causas devon èsser fachas per nosautres")
*'''datiu comòde:''' qu'indica per qual o per que una accion es menada a son tèrme.
:***Graecis** terras colimus'' "Cultivan tèrras pels grècs")
***datiu etic:** s'agís d'una forma enfatica, indica que la persona dins lo cas datiu a un interès especial dins l'accion. Gaireben sempre s'agís d'una implicacion afectiva.
:''Quid mihi Celsus agit?'' ("Que fa Cels?", sosentendut que lo parlant i a un interès especial)

===Ablatiu===
L'ablatiu es lo cas amb mai d'utilizacions diferentas. En gròs se pòt dire que los mots en ablatiu complisson de foncions de [[complement circonstancial]] de [[complement circonstancial de temps|temps]], de [[complement circonstancial de luòc|luòc]], etc. Fòrça sintagmas en ablatiu se pòdon traduire per d'advèrbis: ''cum celeritate'' se tradutz per "rapidament" (literalament, "amb velocitat"). L'ablatiu latin unifica tres cases presents dins l'ancian [[indoeuropèu]]: lo [[cas separatiu|separatiu]], l'[[cas instrumental|instrumental]] e lo [[cas locatiu|locatiu]].

[[Fichièr:Gaul, 1st century BC.gif|thumb|210px|Mapa de [[Gàllia]] abans la conquista romana.]]
***ablatiu de luòc:** indica lo luòc ont e a partir del qual se produtz l'accion (nòta: s'utiliza l'[[cas acusatiu|acusatiu]] per indicar lo luòc ''cap al qual'' se produtz l'accion)
:''Hannibal, filius Hamilcaris, **Carthagine** natus est'' ("Annibal, filh d'Amilcar, nasquèt a [[Cartage]]")
:''Ex **Graecia** ad Italiam navigaverunt'' ("Naveguèron de Grècia a Itàlia")
***ablatiu de separacion:** indica una separacion fisica a respècte del substantiu en ablatiu
:''Cicero hostes ab **urbe** prohibuit'' ("[[Ciceron]] mantenguèt los enemics luenh de la ciutat")
***ablatiu d'instrument:** indica l'instrument o lo mejan amb que l'accion es menada a tèrme
:''Marcus **pede** vexabat Corneliam quae dormire volebat'' ("Marc embestiava amb lo pè Cornèlia, que voliá dormir")
***ablatiu de manièra:** indica de quin biais se produtz l'accion.
:''Allobroges crebris ad Rhodanum dispositis praesidiis cum **magna cura** et **diligentia** suos fines tuentur'' ("Los [[Allòbroges]], metent de gardas lo long de [[Ròse]], defendon sas frontièras amb vigilància e energia")
***ablatiu de temps:** indica l'encastre temporal que s'i situa l'accion.
:''Ne quis tamen ignoraret, quibus in locis Caesar exercitusque **eo tempore** fuissent'' [...] ("Per que degun ignore pas ont se trobavan Cesar e l'armada d'aquel temps [...]")
***ablatiu absolut:** marca las circonstàncias que s'i produtz l'accion.
:***Urbe capta*', Aeneas fugit* ("La ciutat capturada, Enees fugiguèt")
**'ablatiu de circonstàncias expectants:** parièr que l'ablatiu absolut, mas las circonstàncias "espèran" l'accion.
:''Cum **magno clamore** civium ad urbem perveniunt'' ("Arriban a la ciutat amb una granda clamor de la populacion")
***ablatiu d'acompanhament:** l'ablatiu es sempre precedit per la [[preposicion]] ''cum'' ("amb") e indica amb qui o que se fa l'accion.
:''Ego et Iulia cum **nostris amicis** de amicitia dicebamus'' ("Jo e Jilia parlam d'amistat amb los nòstres amics")
***ablatiu de separacion:** indica lo tot que un nombre ne forma una part; es precedit per la preposicion ''e/ex'' ("de").
:''Centum ex **viris** mortem diu timebant et nihil clementiae exspectabant'' ("Cent dels òmes crentavan la mòrt durant longtemps e esperavan pas cap de cleméncia")
[[Fichièr:Seneca-berlinantikensammlung-1.jpg|thumb|190px|[[Senèca]], un dels filosòfs romans mai celèbres.]]
***ablatiu d'agent:** indica l'agent qu'efectua l'accion dins una [[votz passiva|oracion passiva]]. Se l'agent es una persona, es precedit per la preposicion ''a/ab'' ("per")
:''Atticus adoptatus est a **Caecilio*** ("Atic foguèt adoptat per Cecili")
:''Populus '''militia''' atque '''inopia''' urgebatur'' ("Lo pòble èra aclapat pel servici militar e la misèria")
*'''ablatiu de comparason:''' la segonda part d'una comparason es en ablatiu (la primièra es en [[#cas nominatiu|nominatiu]]).
:''Vilius argentum est '''auro''', '''virtutibus''' aurum'' ("L'[[argent]] es mens preciós que l'[[aur]], e l'aur que las [[vertut]]s")
*'''ablatiu de causa:''' indica la causa que motiva l'accion.
:''Clamare '''gaudio''' coepit'' ("Comencèt de cridar de jòia")
*'''ablatiu de gra de diferéncia:''' indica lo gra en que difererisson doas causas o mai.
:''Puella '''multo''' prudentior est puero'' ("La dròlla es fòrça pus prudenta que lo dròlle")
*'''ablatiu de descripcion:''' a una foncion similara a la del genitiu de descripcion; indica una qualitat d'un substantiu.
:''Philosophus '''magna sapientia*** ("Un filosòf de granda saviesa")
***ablatiu d'especificacion:** dona una informacion pus especifica subre un mot anterior.
:**''Corpore** senex esse poterit, **animo** numquam erit* ("Pòt èsser vièlh de còs, mas jamai serà pas vièlh d'esperit")
**'ablatiu de pretz:** de foncion similara al genitiu de pretz. Indica lo pretz d'una causa.
:''Antonius regna addixit pecunia'' ("[[Marc Antòni|Antòni]] venguèt sul tròn per l'argent")

===Cas locatiu===
Lo cas locatiu servís per indicar lo luòc que s'i produtz l'accion. Es un cas extremament rar en latin; es un vestigi de l'[[indoeuropèu]] que s'aplica solament als noms de las vilas e d'illas pichonas, e mai a d'unas paraules isoladas. Mentre que tots los autres substantius utilizan l'[[#cas ablatiu|ablatiu]] amb una preposicion, los mots en locatiu pòrtan pas jamai de preposicion. Es identic al genitiu singular de la primièra e la segonda declinason, e dins la rèsta dels cases es identic a l'ablatiu, levat dins lo cas del substantiu ''domus'' ("casa"), qu'a lo locatiu ''domi''.
:''Servus **Romae** erat'' ("L'esclau èra a Roma")

===Tendéncias sincreticas===
[[Fichièr:Guérin Énée racontant à Didon les malheurs de la ville de Troie Louvre 5184.jpg|thumb|210px|right|''De bello Troiano, **o Aenea**, multi multa iam narraverunt''. [[Dido]] s'adreiça a [[Enees]] en utilizant lo vocatiu ''Aenea''.]]
Lo [[sincretisme (lingüistica)|sincretisme]], un fenomèn lingüistic ont dos o mantuna valors [[morfosintaxi|morfosintacticas]] partejan la meteissa terminason, es abitual en latin.

Lo nominatiu, vocatiu e acusatiu dels mots neutres s'acaba sempre en ''-a'', amb qualques excepcions (d'unes pronoms demostratius, relatius e similars; dins aquestas formas, lo plural neutre a la meteissa forma que lo nominatiu singular femenin).

Lo vocatiu plural es sempre identic al nominatiu plural, e lo vocatiu singular es identic al nominatiu singular levat a la segonda declinason e dins qualques mots grècs (Lo vocatiu de ''Marcus'' es ''Marce'' e lo vocatiu d**Aeneas* es *Aenea*).

L'acusatiu singular s'acaba sempre per una vocala corta seguida de *-m*, levat dins qualques mots neutres amb rasics inusualas. L'acusatiu plural dels mots masculins e femenins s'acaba sempre per una vocala longa mai *-s*, parièr que lo nominatiu plural de las tresena, quatrena e cinquena declinasons.

Lo genitiu singular es parièr que lo nominatiu plural pels mots masculins e femenins de la primièra, segonda e tresena declinasons.

Lo datiu singular es parièr que lo genitiu singular dins los mots de la primièra e cinquena declinasons.

Lo datiu e l'ablatiu son sempre parièrs al plural. Es tanben lo cas dins lo datiu singular de la segonda declinason, d'unes mots de la tresena declinason de tèma en *-i*, e los mots neutres de la qatrena declinason.

Quand s'utiliza lo locatiu, es identic a l'ablatiu dins la qatrena e cinquena declinacions. Lo locatiu, l'ablatiu e lo datiu son identics al plural.

== Declinasons ==
**'Primièra declinason:** tema en ''-a'', coma per exemple ''aqua'' ("[[aiga]]")
***Segonda declinason:** tema en ''-o'', coms per exemple ''amicus'' ("[[amistat|amic]]")
***Tresena declinason:** tema en consonanta o en ''-i'', coma per exemple ''praetor'' ("[[pretor]]") o ''canis'' ("[[gos]]")
***Quatrena declinason:** tema en ''-u'', coma per exemple ''senatus'' ("[[senat]]")
***Cinquena declinason** tema en ''-e'', coma per exemple ''dies'' ("[[dia]]")

Pasmens, l'evolucion del latin a provocat de cambiaments [[fonetica|fonetics]] a la terminason d'unas paraulas, en fasent que lo nominatiu tot sol basta pas totjorn per determinar a quala declinason aperten un mot concretament (per exemple, ''saltus'', "salt"). Per aquesta rason, las paraulas latinas s'enoncian amb lo nominatiu mai lo genitiu, e es dins aquesta forma que se troban dins la granda majoratat del diccionaris. Per exemple:

*''natio, nationis'', ont ''natio'' es lo nominatiu e ''nationis'' es lo genitiu
*''bellum, belli'', ont ''bellum'' es lo nominatiu e ''belli'' es lo genitiu

Se pòt tanben escriure lo genitiu de forma abreujada. Aiçí, los exemples anteriors s'escriurián ''natio, -onis'' e ''bellum, -i''.

=== Primièra declinason (a) ===

Son de noms en general femenins coma la rota (''via, viae'' fem.) o l'aiga (''aqua, aquae'' fem.). I a qualques mots masculins pasmens, coma de noms de mestièrs païsan (''agricola, agricolae'' masc.) o marinièr (''nauta, nautae'' masc.).




===Segonda declinason (o)===
La segonda declinason es un grop larg de noms mai que mai masculins coma ''equus, equī'' ("caval") o ''puer, puerī'' ("dròlle') e de noms neutres coma ''castellum, castellī'' ("castèl"). I a qualques grops pichons d'excepcions femeninas, inclusent de noms de [[gema]]s, plantas, arbres, e  d'unas vilas e ciutats.

Al nominatiu singular, fòrça noms masculins se forman amb una rasic e l'[[afix]] ''-us'', amb pasmens qualques un que s'acaban per la terminason ''-er'', mas pas necessàriament arrapat a la rasic complèta. Los noms neutres son generalament de nominatius singulars formats de la rasic amb una terminason ''-um''. Pasmens, cada segonda declinason dels noms a l'afixe ''-ī'' estacat coma sufixe a la rasic del nom dins sa forma genitiu singular. 
La letra predominanta dins las terminasons d'aquesta declinason es  ''o''.


=== Tresena declinason (i) ===
La  tresena declinason es lo grop de noms pus larg. Aquestes noms se pòdon acabar en ''–a'',''–e'', ''–ī'', ''–ō'', ''–y'', ''–c'', ''–l'', ''–n'', ''–r'', ''–s'', ''–t'', or ''–x'' . Son masculin, neutre, e femenin de rasic e cas nominatiu  variable. La tresena declinason inclutz per exemple ''flumen, fluminis'' neut. ("riu"), ''flos, floris'' masc. ("flor"), e ''pax, pacis'' fem. ("patz"). Cada nom a l'afixe ''-is'' coma sufixe estacat a la rasic del nom dins la forma genitiu singular. Los noms masculin, femenin e neutre an cadun sa pròpria terminason nominatiu singular especiala. Per exemple, fòrça noms masculins s'acaban en  ''–or (amor)''. Fòrça noms femenins s'acaban en ''–īx'' (phoenīx), e fòrça noms neutres s'acaban en ''–us (onus)''. Coma per totas las declinasons d'unes noms fan excepcion a aquestas règlas.

====Rasic en **-i*'====
D'unes mots de la tresena declinason an una rasic acabada en *-i*. Al dintre d'aqueste grop se pòdon distinguir tres sosgrops diferents:

* Los substantius e adjectius masculins e femenins amb lo nominatiu e vocatiu singulars acabats en *-is*. En son d'exemples *avis*, *avis* ("[[aucèl]]") e *amnis*, *amnis* ("[[riu|torrent d'aiga]]"). Se nomenan parisillabics pel fait que tenon un nombre identic de sillabas dins lo nominatiu e lo genitiu singulars.
* I a de mots que pèrdon la *-i* de la rasic dins lo nominatiu e vocatiu singulars. Lo contacte de la darrièra consonanta de la rasic amb la *-s* fa que caiga la consonanta de la rasic. N'es un exemple *Mars*, *Martis* ("[[Mart (mitologia)|Mart]]"). Aquestas paraulas se pòdon reconéisser perque son genitiu plural s'acaba en *-ium*.
* Los mots neutres derivats acabats en *-al*, *-ar* o *-e* que derivan de mots acabats en *-ali*, *-ari* o *-i* forman lo nominatiu singular amb una rasic zèro (*-Ø*). La *-i* del tèma pòt sofrir doas modificacions: se transforma en *-e* en una sillaba finala dobèrta e desapareis quand la sillaba anteriora es longa. N'es un exemple *animale*, *animal* ("[[animal]]"). Pasmens, l'ablatiu se manten en *-i*.
* Lo mot *vis*, *vis* ("fòrça") es un cas particular. Al singular consèrva la flexion de las rasics en *-i*, mas al plural se basa sus una rasic en *vis* transformat en *vir* per rotacisme. Pasmens, lo genitiu plural consèrva la terminason *-ium* dels substantius de rasic en *-i*.

[[Fichièr:Mediterranean Relief.jpg|thumb|200px|Los romans donavan a la [[mar Mediterranèa]] lo nom de *Mare Nostrum*, "mar nòstra".]]
Exemples de substantius de rasic en *-i*


==== Particularitats ====
Dins  la tresena declinason, i a quatre noms irregulars.


=== Quatrena declinason (u) ===
La quatrena declinason es un grop de noms subretot masculins coma 'èrsa' (*fluctus, fluctūs* masc.) e 'pòrt' (*portus, portūs* masc.) amn qualques excepcions femeninas, coma 'man' (*manus, manūs* fem.). La quatrena declinason inclutz tanben d'unes noms neutres coma 'genolh' (*genu, genūs* neut.). Cada nom a un afixe *-ūs* coma sufixe estacat a la rasic del nom dins sa forma genitiva singulara. La letra  predominanta de las terminasons d'aquesta declinason es *u*.


Dins los plurals datiu e ablatiu, *–ibus* es de còps que i a remplaçat per *–ubus*. Aquò sonque per qualques noms, coma *artus*.
La declinason de *domus* es iregulara:


=== Cinquena declinason (e) ===
La cinquena declinason es un grop pichon de noms mai que mai femenins coma 'afar, causa (*rēs, reī* fem.) e 'jorn' (*diēs, diēī* generalament femenin, levat per d'unes jorns particulars ont es masculin). Cada nom a o l'afixe *-ēī* o *–eī* coma sufixe estacat a la rasic del nom dins sa forma genitiu singular.


Cal notar que los noms acabats en *iēs* an un  *ēī* long al datiu e genitiu, mentre que los noms acabats per una consonanta + *ēs* an un *eī'' cort dins aquestes cases.

### Nòtas