Agen

**Agen** (; *Agen* en francés) es una comuna occitana qu’es la prefectura del departament francés d'Òut e Garona, dins la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània. Dempuèi 2008, aubora la bandièra d’Occitània.

Lingüisticament, es una comuna lengadociana, ambe de fenomèns de transicion cap al gascon, plan vesedors dins las òbras de Francés de Corteta de Pradas e de Jansemin.

## Situacion
Agen es situada en Occitània occidentala als confinhs lingüistics entre Gasconha e Lengadòc e tanben entre Bordèu e Tolosa, sus la riba dreta de Garona.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Aginnon*, en grèc (Ptolemèu) al sègle II, *Aginnum*, en latin (inscripcion), *Ageno*, *Agenno*, en latin, als sègles VI-VII, *Aginum*, en latin, en 614, *Agennum*, *Agenum*, en latin, en 1242-1255, *Agenno*, en latin, en 1291, *Agennum*, *Aginnum*, *Agenna*, en latin, en 1307-1317, *Gene* (sic) en 1307-1317, *Agen* (mapa del sègle XVII). 
Segon Dauzat, *Agen* ven probablament del gallic **aginn-*, « autura », benlèu preceltic (Dottin : gallic *agannus*, «  ròc ». Segon Negre, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, i auriá un preceltic **ag*, desconegut per son sens e son origina, damb un sufixe preceltic o gallic *-nno*. Segon Astor, tanben citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, *Agen* ven d'una rasic celtica e preceltica *aginn-*, benlèu aparentada al gallic *agaunos* [seriá puslèu *acaunos*], « pèira »; lo sens demòra desconegut. 
Segon Bénédicte Boyrie-Fénié, lo toponime correspond probablament a l'oppidum de l'Ermitatge, site iniciau supausat de la vila, donc un oronime es rasonable. Sovent lo *a-* iniciau tomba per aferèsi : *Gen*. I a pas de consonanta de ligason, tipe **Vau a-z-Agen*, se ditz *Vau a (A)gen*, mes dins l'ensemble la fòrma cardinala demòra coneguda. 
Segon Xavier Delamarre, Agen èra tot simplament « la proprietat d'Aginnos »; mes, se *Aginnos* èra un nom de persona, i auriá d'autras derivacions damb aquel nom (qu'aurián donat de toponimes coma **Agenac*, **Agenan*, **Agenha*, **Agenàs*, etc; e n'i a pas o s'explican autrament).

## Vias de comunicacion
Lo rota RD 813 que religa Bordèu amb Tolosa passa per Agen, coma o fa tanben l'autorota A62 (e las doas seguisson lo cors de Garona). Agen possedís tanben un aeropòrt amb una ligason fins a París e una gara ferroviària.

## Istòria

Lo poblament del site d'Agen es fòrça ancian (s. VIII e VII abans Jèsus Crist). Venguèt una importanta vila romana amb un teatre e un anfiteatre.

Durant l'Edat Mejana se fortifiquèt a l'entorn de sa catedrala de Sent Estève (destrusida a la debuta del sègle XIX).

Durant las Guèrras de religion demorèt catolica en s'opausant a sa vesina protestanta Nerac, çò qui li costèt d'èsser presa e pilhada.

Agen es la capitala d’Agenés, un país tradicional qu’èra un comtat episcopal del temps de la monarquia.
A la revolucion, ven una comuna, capitala d’un canton, d’un districte, e d’un departament, Òut e Garona. A la creacion dels arrondiments, en 1800, ven tanben caplòc d’un arrondiment. Es a notar que la comuna es devesida en mantun cantons dempuèi 1801.

### Simbòls

Coat_of_Arms_of_Agen.svg|Escut d'Agen
Flag_of_Agen.svg|Bandièra d'Agen


## Administracion

 

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km²

## Monuments
* Catedrala Sent Grapasi.
* Musèu de las Bèlas Arts d'Agen
* Estatua a la glòria de Jansemin

Agen_-_Rue_des_Cornières_-_1.jpg|Carrèra de la Cornèras.
Agen_-_Rue_des_Cornières_-_3.jpg|Idem.
Boulevard_de_la_République,_Agen,_26_décembre_2024.jpg|Lo Baloard de la Republica, principala artèra comerciala.
Agen_-_Gare_-_1.jpg|La gara, renovada.
ARTAUD_161_-_Agen_-_La_Gare.jpg|La gara (1854-1858), al començament del sègle XX.
France_Agen_ruelle.jpg|La carrèra Bauvila.
Livre_des_coutumes_de_la_ville_d'Agen-Saint_Jean.jpg|Miniatura de Sent Joan dins lo Libre de las Costumas, pergamin, sègle XIII.
Duhauron1877.jpg|Agen en 1877.
Agen_-_Monument_aux_morts_-_01.jpg
Agen_-_Hôtel_de_ville_-1.JPG|L'ostal de comuna.
Lycée_Bernard_Palissy_d'Agen_2024.jpg|Licèu Bernard Palissy.
(Agen)_Cathédrale_Saint-Caprais_-_Vue_de_la_Place_du_Maréchal_Foch.jpg|La catedrala Sent Grapasi.
Agen_-_Cathédrale_Saint-Caprais_-_Extérieur_-_03.jpg|Son absida romanica.
Agen_-_Église_Notre-Dame_des_Jacobins_-_Intérieur_-3.JPG|La glèisa dels Jacobins.
Agen_-_Chapelle_Notre-Dame_du_Bourg_-_01.jpg|Capèla Nòstra Dòna del Borg.
Agen_-_Église_Saint-Hilaire_-_3.jpg|La glèisa Sent Alari.
Agen_-_Préfecture,_ancien_palais_épiscopal_-2.JPG|Prefectura, ancian Palais Episcopal.
Agen_-_Hôtel_du_département_de_Lot-et-Garonne_-2.JPG|L'Ostal del Departament.
Agen_-_Archives_départementales_de_Lot-et-Garonne_-1.JPG|Los Archius Departamentals.
Agen_-_Tour_du_Chapelet.jpg|La tor del Chipelet.
Agen_-_Maison_du_Sénéchal_01.JPG|L'ostal del Senescal.
Agen_-_Pont-canal_-_01.jpg|Lo Pont Canal.
Parc_Agen.JPG|L'esplanada del Gravèr.


## Espòrt

* Sporting Union Agen Òlt e Garona

## Embessonatges
* , Toapse.
* , Dinslaken.
* , Llanelli.
* , Toledo.
* , Corpus Christi.

## Luècs e monuments
* Canton d'Agen
* Districte d'Agen
* Arrondiment d'Agen

## Personalitats ligadas damb la comuna
* Jansemin (1798–1864), escrivan occitan del sègle XIX.
* Alain Aspect (n. 1947), fisician occitan.
* Francis Cabrel (n. 1953), cantaire e compositor francés de varietat, d'Astafòrt mès nascut a Agen.

## Veire tanben
* Comunas d'Òut e Garona

## Ligams extèrnes

## Nòtas