Japon

, formalament , quei un estat insular d'Asia Orientau.

Tòquio es *de facto* la capitau de Japon, maugrat que lo govèrn aja la soa sedença dens la municipalitat de Chiyoda. Qu'ei ua monarquia constitucionau parlamentària dont las principaus institucions son lo parlament nomenat la Dièta, la cramba deus conselhèrs e la cramba deus representants. 

Japon que hè partida de la Cinta de huec e que compausa de 14 125 islas sus mei de 3 300 km dens locean Pacific, las cinc islas principaus estant Hokkaidō, Honshū (isla principau), Shikoku, Kyūshū e Okinawa. 

Pramor de las soas condicions meteorologicas e de la soa estructura geologica, quei subjècte a divèrsas catastròfas naturaus, e los domaus causats per catastròfas taus com los tifons e los tèrratrems que son au demiei deus mei importants au monde.

## Toponimia

En occitan, lo mot “Japon” quei un exonime qui nexisteish pas dens la lenga japonesa. Los noms japonés deu país que son *Nippon* (にっぽん) e *Nihon* (にほん), entrams que sescriven de la medisha faiçon en kanji o caractèrs chinés: 日本.  

Lo caractèr 日 que representa lo sorelh, e lo sens deu caractèr 本 quei “arraditz darbe” e per extension “origina”. Donc, tant *Nippon* com *Nihon* que vòlen díser “lorigina deu sorelh” e permor daquò quapèran còps que i a lo Japon lo “País deu Sorelh lhevant”. Aquesta faiçon de nomar lo país quapareishó dens la correspondéncia de la cort imperiau dab la dinastia chinesa Sui e ques refereish a la posicion orientau de Japon per rapòrt a la China. 

La forma *Nippon* que sutiliza dens los tèxtes oficiaus e suus bilhets de banca. *Nihon* quei la forma mei correnta, e la de la lenga de tot dia. 

Peu nom occitan de Japon, quarribè en Occident de China enlà, per las rotas comerciaus dab lOrient Extrème.

En chinés ancian, los caractèrs chinés 日本 ques prononciavan aproximativament [njitbə̌n], prononciacion qui adaptada a la lor fonetica peus japonés e balhè las fòrmas actuaus *Nippon* e *Nihon*. Mes dens lo dialècte de Shangai,  aqueths sinogramas au dia de uei ques pronóncian *Zeppen*; quei ad aquera prononciacion, o a ua prononciacion pròcha, qui cau restacar lo nom de Japon en malai:  *Jepang* (en ortografia modèrna *Jepun*). Los mercadèrs portugués quaprenón aqueth nom a Malaca au sègle XVI e ques pensa que serén estats los prumèrs a aportàu tà Euròpa.

Mes mercés au viatge de Marco Polo, lEuròpa quavè dejà entenut a parlar de Japon devath lo nom de *Cipango*. Aquera forma que correspond au chinés 日本国, prononciats au dia de uei en chinés *rìběnguó* («país de larraditz deu dia»), e en japonés *nihonkoku* o *nipponkoku*. Quei donc lo medish nom.

## Geografia fisica

### L[[archipèla]] japonés

[thumb|right|Lo mont [Fuji vist de Ōwakudani enlà.]]

Lo Japon quei un país insular constituit de mei de 3000 islas deu Pacific Nòrd, a lèst deu continent asiatic. Las quate islas principaus, deu nòrd au sud, que son Hokkaidō (aperada dautes còps *Eso*), Honshū (la mei grana), Shikoku e Kyūshū. Las islas Ryūkyū, dont hè partida lisla dOkinawa, que son ua cadena dislas au sud de Kyūshū. Quapèran **archipèla japonés** lensemble de las islas qui fòrman lo territòri deu país.

Deu 70 au 80 % deu terrenh, haut o baish, quei horastèr e montanhós e ne pòt pas cotivàs ni arcuélher industrias permor deu relhèu accidentat e deus riscs deslits terrèras causadas peus tèrratrems e las plojas constantas. Sonque drin mei deu cinquau deu territòri japonés () quei abitader e la poblacion ques concentra mei que mei suus territòris costèrs, qui an ua densitat de poblacion hèra hauta.

Lo punt culminant de Japon quei lo mont Fuji. L'archipèla patida sovent de las tremoladas de tèrras causats per la subduccion de las placas tectonicas dab aqueras mensh densas.

Lexpleitada deus costalats e de las montanhas dab lo sistèma de cultura en platèus (los penents que son cobèrts de concas successivas de talha descreishenta segon laltitud, çò qui permet la cultura deu ris, de la sòja, etc. Las còstas de Japon quatenhen ua longor () e ua varietat de las granas, mes los arrius que son corts, hèra en penent e violents, e non favorizan guaire la navigacion.
Vista la soa localizacion dens la Cinta de huec deu Pacific, au punt de contacte de tres placas tectonicas, lo Japon quei victima de tèrratrems febles mes frequents e dactivitat volcanica. Los tèrratrems que sòlen estar acompanhats de tsunamis.

Lo Japon que da la mustra dua societat de  abitants, hautament desvolopada, dens un environament hèra mauaisit qui nauhereish aus sons abitants quua superficia cotivabla inferiora a  (mensh deu 24 % de la superficia totau).

### Clima

[thumb|right|Temperaturas mejanas (°C), precipitacions (mm) e ensorelhada (h) ''per an'' dens [11 vilas de **[[Japon]]** de 1971 a 2000.]]

Lo clima de Japon quei temperat, mes que varia hèra deu nòrd au sud. Ques pòden distinguir sheis airaus climatics principaus:
* Hokkaidō: clima temperat dab ivèrns hreds e longs e estius frescs. Las precipitacions que son realas, totasvetz livèrn qua de grans concentracions de nèu.
* a proximitat de la mar de Japon: sus la còsta oèst de Honshū, lo vent deu nòrd-oèst que pòrta pendent livèrn precipitacions importantas en fòrma de nèu. Lestiu, la region quei mei fresca que la zòna deu Pacific, mes a moments que coneish temperaturas eslhevadas quis deven au fenomèn deu foehn.
* Tòquio, Nagoya, Quiòto, Osaka e Kobe, au centre e a loèst de Honshū, quan un clima de tipe subtropicau umide caracterizat per ivèrns pro doç, pòc o briga ennevats, e estius calorents e umides,
* lo Japon centrau o eslhevat: qua un clima continentau dab variacions de temperaturas significativas enter livèrn e lestiu, la nueit e lo dia, e precipitacions feblas.
* Mar interiora de Seto: las montanhas de las regions de Chūgoku e Shikoku que las protegeishen de las tempèstas, e queus asseguran temperaturas de las doças tota lannada.
* las illas Ryūkyū: que gaudeishen dun clima subtropicau dab ivèrns calorents. Las precipitacions que i son intensas e los tifons corrents.

## Demografia e societat

Japon que compta près de 125 milions d'abitants, dont près de 122 milions de ciutadans japonés (estimacions 2022). Ua poblacion petita de residents estrangèrs que constitueish la rèsta. Japon qu'ei lo país qui vielheish lo mei lèu au monde e que compta la proporcion de ciutadans atjats la mei hauta de tots los país, representant un tèrç de la soa poblacion totau; aumentacion de l'esperança de vita e diminucion deus taus de natalitat. Japon qu'a un taus de feconditat totau de 1,4 —çò qu'ei inferior au taus de remplaçament de 2,1— e qu'ei au demiei deus mei baishs au monde; qu'a un atge median de 48,4 ans —lo mei haut au monde.

### Hòrta demografia

[thumb|left|Las carrèras japonesas que son sovent conhidas de monde: ací au quartièr de ''[Shibuya* a [[Tòquio]].]]

Dab ua densitat mejana de 337&nbsp;ab./km², lo Japon quei màgerment un país urbanizat qui sac a dab los problèmas coneishuts aulhors: hauats densitats umanas, problèmas de circulacion, pollucion de laire, e ua delinquéncia qui aumenta, mes qui demora totun hèra en devath de çò quis tròba dens los demieis similars deus Estats Units o dEuròpa.

La reparticion de la poblacion japonesa quei hèra eterogenèa e la gran majoritat de la poblacion japonesa ques concentra suu litorau sud deu país.

Lairau deu Gran Tòquio, qui includeish la capitala e mantua prefectura a lentorn, quei lo mei gran [[airal metropolitan|airau metropolitan]] deu monde. Estenut de la capitala a [[Yokohama]], que compta  abitants, sia ua densitat superiora a 2500&nbsp;ab./km², e quamassa ueit vilas de mei de  abitants. Que constitueish lipercentre e lo limit nòrd-orientau de la [[megapòli]] japonesa, qui salarga sus 1200&nbsp;km sus tota la còsta sud de Honshū dinc a [[Fukuoka]] au nòrd de Kyūshū.

Per venciva, [[Hokkaidō]] e las zònas interioras de las autas islas quan densitats de poblacion hèra baishas, comparablas a la de dauvuns país europèus e còps que i a mei baishas (68&nbsp;ab./km² entà Hokkaidō).

=== Etnologia ===

==== Los *yamatos* ====

Lo pòble yamato que fòrma limmensa majoritat de lisclada. Aquesta questó pòc a pòc poblada, au gusmeth de la [[Preïstòria]], per divèrsas andadas de migracions doriginas geograficas diferentas. Totun, aqueras migracions ques honón viste en un navèth pòble, puishqua comptar de lepòca Yayoi ([[sègle II abc]]) non i avó nada migracion de massa. Lo desvolopament demografic deu Japon ( abitants a lepòca Yayoi,  au [[sègle XI]]) ques deu donc a causas mèrrament endogènas.

===== Los *burakumin* =====

Au sen deus japonés, los [[burakumin]] (部落民) que constitueishen un grop sociau minoritari discriminat sociaument e economicament. Que son los descendents deus *hinin* (非人) e deus *eta* (穢多) e en despieit de labolicion deu lor estatut en [[1871]], quencontran dificultats dens tots los maines de la vita vitanta permor de la lor origina. Que serén dus o tres milions.

==== Los *ainos* ====



Que son la poblacion autoctòna de lisla de [[Hokkaidō]] (e lhèu mei ancianament de tota lisclada japonesa). La lor origina quei diferenta de la deus japonés e que presentan un aspècte fisic diferent: que son generaument mei grans, la lor pèth quei mei clara e nan pas los uelhs estirats. La lenga [[aino]] quei tipologicament pròcha de las [[lengas paleosiberianas]] (dautes lingüistas que parlan dun grop [[Lengas corèonipoainos|corean-nipon-aino]]).

Los ainos que son a lòra dara uns . Que son assimilats de longa man a la cultura japonesa, mes la comunitat aino qua totun desvolopat ua reïvindicacion de dret a la soa identitat, qui a miat las autoritats japonesas a har passar en 2007 ua lei entà la promocion de la cultura aino. Totasvetz, aquera reconeishença oficiau que demora en gran part teorica e en practica, los ainos que continuan de patir discriminacions.

==== Los pòbles de las [[islas Ryūkyū]] ====

La formacion de la poblacion de las Ryūkyū que seguí probable lo medish procèssus que la deu pòble japonés *stricto sensu*. Las lors lengas que son aparentadas au japonés (dab lo quau e fòrman lo grop de las [[lengas japonicas]]), mes suu plan genetic ques tròba ua parentat dab los ainos.

=== Religions ===


=== La societat japonesa ===


== Istòria ==

[[Fichièr:Historic Site of Enichiji Temple.JPG|thumb|right|Lo temple bodista d[[Enichiji]], de lepòca [[Heian]].]]

Japon quentra dens listòria au [[sègle VII]] au parat de las tresviradas devudas a la soa entrada en contacte dab [[China]], au prumèr reng de las quaus e figura la conquista militara peus chinés de principats [[Corèa|coreans]] aliats aus japonés.

La miaça militara e la descobèrta de la superioritat chinesa dens un hèish de maines que mian los principats japonés, dont lo mei important èra lo de [[Yamato]], a encetar refòrmas radicaus.

Quei ad aquera epòca quis causeish lo mot *Japon* (日本) entà designar lo país, e *Tennō* (天皇) entà designar lemperaire. Aqueths dus tèrmis que remplaçan respectivament los mei ancians *país deus was*  e *ō-kimi* (大君), entà har, entrams los dus, la contracarra a la pretension de China de considerar Japon com un país tributari, e afirmar legalitat de Japon dab la China.

Lo poder politic que favoriza la difusion de la pensada [[Confuci|confucianista]] e deu bodisme, au detriment de la religion indigèna shintō, permor queus considèra com factors dunificacion ideologica e religiosa de larchipèla.

Sus aqueras basas ques constitueish lEstat antic japonés.

=== Lo Japon antic ===

[[Fichièr:Kyoto palace02.jpg|thumb|left|Lo palais imperiau de [[Quiòto]].]]

==== Yamato ====

LEstat japonés quis hica en plaça ad aquera epòca quei centrat suu parçan de [[Yamato]] qui exerceish la soa dominacion sus la rèsta de lisclada: en aqueth parçan ques tròban las capitalas (*kyō*, 京) successivas, dont las mei duradissas estón Heijō-kyō (au dia de uei [[Nara]]), fondada en [[710]], e Heian-kyō (au dia de uei [[Quiòto]]), fondada en [[794]]. Daquiu ques mia la conquista sistematica deu territòri e au [[sègle X|sègle X>]], tot larquipèla, a lexcepcion d[[Hokkaido|Eso]], que reconeish lautoritat de lemperaire.

==== Poders concurrents ====

Aquesta quei subertot morau e simbolica. Lemperaire, simbèu de lunitat de Japon, qua ua activitat ceremoniau dens ua Cort reglada per un formalisme estricte, au sen de la quau ua elei de 5000 a  foncionaris, qui son los descendents de la noblessa militara deu [[sègle VII|sègle VII]], administran lo país segon un sistèma juridic qui estableish teoricament lo contaròtle absolut de lEstat e de la societat. En practica, aqueth contaròtle quei limitat per:

* la poténcia territoriau, puish tanben militara, deus monastèris bodistas. Atau, los cambiaments de capitala que sexplican sovent per la volontat de la Cort de saluenhar de linfluéncia deus monastèris.
* lestabliment daristocratas dens províncias aluenhadas com la deu [[Kantō]] on se hargan progressivament ua poténcia territoriau e ua clientèla de mau contarotlar per la Cort.
* enfin, lapareishuda au [[sègle XI]] dua navèra classa de guerrièrs, los [[bushi]] ((武士) (e mei tard los [[samorai]]s), qui luenh de la capitala e sorganizan entà defénder, non lautoritat daquesta, mes los lors bens o la lor autoritat vis-a-vis de linsecuritat qui règnan per las campanhas.

==== Economia e cultura ====

Dens lencastre deu Japon antic, leconomia que coneish ua expansion lenta, mes continua, au mensh dinc au sègle X en tot cas, e la literatura japonesa que produseish caps dòbra deus grans: en 720, quei compilat lo *Nihon Shoki* (日本書紀, *Annalas o Cronicas de Japon*), ua istòria mitica de Japon, e lo sègle XI que ved a espelir lo *Díser deu Genji* (源氏物語, *Genji Monogatari*), considerat com lo prumèr roman jamei escriut au monde.

=== LEdat Mejana japonesa ===

[[Fichièr:Grave of Minamoto no Yoritomo.jpg|thumb|right|La tomba de *'Minamoto no Yoritomo** a [[Kamakura]].]]

Com lEdat Mejana de lEuròpa occidentau, ques caracteriza per la frequéncia de las guèrras interioras e lestrocejada deus poders. Ques divideish en dus grans periòdes, lo periòde [[Kamakura]] ([[1185]]-[[1333]]) e lo periòde Muromachi ([[1392]]-[[1441]]), separats per la Guèrra de las Duas Corts ([[1336]]-[[1392]]) devuda a ua rivalitat dinastica. LEdat Mejana japonesa ques feneish peu periòde dit de “las Províncias en guèrra” (''Sengoku jidai'', 戦国時代) ([[1467]]-[[1560]]), au cors de la quau linestabilitat e lestrocejada politica atenhen lo lor punt maxímum.

==== La luta peu poder: Kamakura, Go-Daigo e Muromachi ====

Lo punt daviada de lEdat Mejana japonesa ques situa en [[1185]], quan Minamoto no Yoritomo e receu de lemperaire lo títol de [[shōgun]] e sinstalla a Kamakura. Quei lo començament deu ''bakufu'' (幕府), un govèrn militar (quei lo sens deu tèrmi) qui en fèit se constitueish deu començament enlà com un segond poder politic, au ras deu poder (simbolic e decoratiu) de lemperaire. Lo ''bakufu'' que durarà dinc a [[1868]].

[[Fichièr:Emperor Godaigo by Monkan-bō Kōshin.jpg|thumb|left|Un portrèit depòca de lemperaire [[Go-Daigo]]]]

Ua interrupcion de tres ans ques produsí totun enter [[1333]] e [[1336]], dab la restauracion efemèra de lemperaire Go-Daigo, qui assumí tots los poders, au contra de la practica tradicionau.

Que hiquè fin ad aquera temptativa Ashikaga Takauji, dab la presa de [[Quiòto]] en 1336, e lo son segond successor, Yoshimitsu, quinstallè lo ''bakufu'' a Muromachi, un quartièr de Quiòto.

==== “Feudalitat” e unitat de la nacion ====
* Lo ''bakufu'' questaquè un caractèr quasi public au poder deus sons vassalhs, los ''gokenin'' (御家人), causits entermiei los capdaus de clans guerrièrs (''bushidan'') e on se recrutavan los governadors de província (''shugo'', 守護) e de districtes deu territòri rurau public (''jitō'', 地頭). Au darrèr de la restauracion de Go-Daigo, los principaus encastres politics e sociaus de Japon queus fòrman uns poders politics locaus, dirigits (reaument o nominaument) per un ''daimyō'' (大名) qui a aus sons ordis ua armada formada peus sons pròpris vassalhs. A la fin deu sègle XV, ques basteishen casteràs e que si hèn a esténer lo territòri de las senhorias qui contaròtlan dirèctament, entamenant atau la constitucion de principats regionaus.

* En despieit de lestrocejada politica e militara deu país, lunitat de la nacion que sahorteish permor deu desvolopament rapide dun bodisme popular e deus contactes dab lOrient Extrème. Los japonés quaqueseishen au [[sègle XIII]] un ròtle decisiu dens lo comèrci maritime de la region, remplaçat per la pirateria arron linstallacion deus [[mongòls]] a [[Pequin]] ([[1264]]). En [[1274]] e [[1281]], lo ''bakufu'' que hòrageta las invasions daquestes, mes suu moment la victòria quei costiva e que lafebleish.

==== Las islas Ryūkyū ====
Au sud de Japon, lo reiaume de las [[islas Ryūkyū]] que serveish de gran mercat enter Japon, China, Corèa, [[Java]] e [[Siam]].

=== LEstat modèrne ===
[[Fichièr:Tokugawa_Ieyasu2.JPG|thumb|right|Ua representacion depòca deu ''shōgun'' **Tokugawa Ieyasu**]]

==== Lo sègle XVI: guèrras e navèths contactes dab lestrangèr ====

[[Fichièr:Japon - Periòde d'Oda Nobunaga e de Toyotomi Hideyoshi.png|thumb|right|Extension territòriala d'Oda Nobunaga e de [[Toyotomi Hideyoshi]].]]

Au [[sègle XVI]], ques produseish ua arreconstruccion deu poder centrau, miada successivament per tres caps de guèrra, [[Oda Nabunaga]] ([[1534]]-[[1582]]), [[Toyotomi Hideyoshi]] ([[1536]]-[[1598]]) e [[Tokugawa Ieyasu]] ([[1536]]-[[1508]]). En [[1603]], Ieyasu, qui vien de recéber lo títol de shōgun, quinstalla lo ''[[bakufu]]'' a Edo (au dia de uei [[Tòquio]]) e que distribueish las tèrras a la soa familha e aus sons aliats.

Lo sègle XVI quei mercat tanben per lencontre deus Japonés dab los Occidentaus, [[Portugal|Portugués]], [[Espanha|Espanhòus]], [[Païses Basses|Neerlandés]] e [[Anglatèrra|Anglés]], qui favoriza lespandiment deu comèrci maritim. Quapòrtan dab eths mejans superiors de transpòrt maritim, las armas de huec e lo cristianisme. En prumèras, la lor influéncia quei considerada com benefica peu ''bakufu'', qui a com tesic màger, a la fin deu sègle XVI, danientir lo poder rivau e desestabilizador de las sèctas bodistas. Mes en segondas, un còp aqueth perilh estremat, lo ''bakufu'' ques chepica de la difusion deu cristianisme: quei jutjada incompatibla dab lo mantien deu fragile equilibri intèrne establit dens lo país, entau quau la ruptura de las relacions exterioras e lisolament de Japon e semblan necessaris. La barradura de Japon ques torna definitiva en [[1641]] dab linstallacion deus neerlandés sus lisclet artificiau de [[Dejima]], dens la baia de [[Nagasaki]] e linterdiccion de tot aute comèrci aulhors en Japon, qui segueish de pòc linterdiccion aus japonés de viatjar en dehòra de larchipèla.

==== Lepòca dEdo (1651-1853): barradura, patz e desvolopament economic e culturau ====

Aquesta barradura deu país quei ua caracteristica màger de lepòca dEdo, dont lo començament ei mercat convencionaument a [[1615]], quan Ieyasu elimina lo son concurrent [[Hideyori Toyotomi]] (lo hilh de Hideyoshi) en sapoderant deu casteràs d[[Osaka]].

Lepòca dEdo quei lo segond long periòde de patz interiora dens listòria de Japon. Dens aqueth periòde, Japon quaqueseish lo sons limuts definitius. La patz questó assegurada com ua “patz armada” dens ua estructura politica e militara federau. Lo poder deu shōgun quei ahortit per la legitimacion qui deriva de la soa nominacion per lemperaire e los [[daimyō]] qui regnan suus principats, quan a residir a Edo la mieitat de lan e que son associats a ladministracion deu ''bakufu'' en tribalhant dens la soa burocracia.

[[Fichièr:Edo_l11.jpg|thumb|left|Ua representacion d[[Edo]] deu sègle XVII]]

Edo, arrefondada com casteràs per Ieyasu, quei en efèit la capitala administrativa e ceremoniau deu gran maine territoriau deus shōgun Tokugawa, e lo milion dabitants qui i viven que hèn dera la prumèra capitala deu monde au [[sègle XVIII|sègle XVIII]]; los grans principats que son obligats de i véner ua partida de la lor produccion, çò qui hè a mei anar mei de Japon un mercat nacionau.

Lepòca dEdo quei ua epòca de prosperitat economica e daviada demografica. Se la poblacion de Japon e sestima a uns  abitants au [[sègle XV]], lo prumèr recensament, en ([[1721]]), quamuisha  abitants dens lo país. La produccion agricòla que creish dab laumentacion deus rendements e de la superficia agricòla (+ 50 %). Vilatges navèths que son creats, lo desvolopament deu comèrci que permet laviada de las culturas industriaus (amorèr, terièr, arbo de laca, arbo de papèr, lin, plantas tinctoriaus). Osaka, dab  abitants, quei ua placa viradissa deus escambis e de la finança, e Quiòto ( abitants) que jòga, com a las epòcas precedentas, lo ròtle de centre artisanau de luxe entà leleit de tot lo país.

Linstruccion que sespandeish: los temples en campanha, escòlas privadas dens las vilas, quensenhan a léger, escríver e comptar. Cada principat màger qua la soa escòla on se forman los futurs administrators. Ledicion comerciau que samplifica, e au miei deu [[sègle XIX}]], lo 40 % deus òmis e lo 15 % de las hemnas que saben léger.

Dauta part, lepòca dEdo quei mercada per ua vigorosa reflexion intellectuau. En prumèras, que continua la tradicion deu [[confucianisme]] japonés (dab [[Nakae Tōju]], [[Kumazawa Banzan]] e [[Ogyū Sorai]]); mei tard, a comptar de la mieitat deu [[sègle XVIII]] que sespandeish lo ''Kokugaku'' (literaument ''Estudis nacionaus'') qui sestaca a arredescobrir los tèxtes japonés ancoans e la lor sensibilitat amagada peus manlhèus culturaus a la China.

Lepòca dEdo que coneish tanben, solide, crisis. Au sègle XVIII, la creishença demografica quei ua de las encausas de hamièras qui tornan regularament e las dificultats economicas que provòcan revòltas popularas.

==== Lirrupcion deus occidentaus e la fin de lepòca dEdo ====

En [[1853]], peu prumèr còp despuish mei de dus sègles, los japonés que son acarats a lestrangèr, quan pareish dens la baia de Tòquio lo commodòre [[Estats Units|american]] [[Matthew Perry|Perry]], qui a recebut mission deu son govèrn daubrir rotas comerciaus de cap tà lachipèla japonés. Impressionats peu son armament desconegut deths, los japonés fin finala que cedeishen e lannada seguenta, un tractat comerciau, la [[Convencion de Kanagawa]], quaubreish lo país au comèrci dab l[[Occident]], mes atau com en China ne i aurà pas nada vertadèra colonizacion: en dehòra de quauques punts de la còsta Japon que demora barrat aus occidentaus.

Lo ''Bakufu'' que sèra ahortit en se barrant a lestrangèr. Aquesta ubertura impausada peus occidentaus que mia los japonés a decidir de modernizar lo país. Mes la soa division politica que va provocar ua longa crisi qui sacabarà per la caduda deu ''Bakufu'' e lemergéncia deu Japon contemporanèu.

* Desvolopament economic: que i avó prumèr ua reorganizacion militara qui permor destar costosa impliquè un projècte hèra larg de desvolopament industriau: tractament de la seda com principau produit dexportacion e modernizacion de las minas sia ancianas (entà laur e lo cueire) sia navèras (hèr e carbon) dab per tòca de limitar las importacions.

* Mutacion sociau: lordi deus ''bushis'', pletoric e incompetent dens aquesta navèra tempsada, questó reformat radicaument dab la transformacion deus fius territoriaus deus vassalhs deu ''Bakufu'' en fius-renta, puish ua diminucion drastica de las rentas: los ganhs obtienguts que permetón lemergéncia dun personau eficaç recrutat entermiei los ''bushis'' de reng mejan o inferior. Aquera promocion deu talent au detriment de la neishença que constituiva ua nautat màger dens lorganizacion sociau japonesa.

* Mutacion politica: la miaça occidentau quamuishè que lo ''Bakufu'' ne podè pas mei preténder au ròtle dun poder nacionau, permor que navè pas los mejans dassegurar eth sol la defensa deu país. Que i avè mantua solucion possibla: un alarguiment deu ''Bakufu'' entà har deth un vertadèr poder nacionau, la destruccion deu ''Bakufu'' (mes per qué remplaçàu?), o ua centralizacion radicau miada per un ''Bakufu'' arrenavit. Aquesta opcion questó la qui causí lo darrèr ''shōgun'', Yoshinobu, en 1867.

** Lannada precedenta, principats que causín lopcion de la destruccion deu ''Bakufu'' com mejan de modernizar politicament lo país, en vistas de hicar en plaça un sistèma federalista. Ua coalicion ques formè, facilitada per la mort de lemperaire Kōmei, lhèu emposoat, qui permetó aus grans nobles de la Cort favorables a la destruccion deu ''Bakufu'', davantejats per Iwakura Tomomi, de har vàler aquera solucion deu costat deu poder imperiau tanben.

=== Lo Japon contemporanèu ===

Ua guèrra quopausa en 1868-1869 los partisans deu shōgun e los de lemperaire. Que sacaba per la victòria deu camp “imperialista” e lo començament dun navèth periòde on lemperaire, simbèu de lunitat nacionau, exerceish la realitat deu poder.

==== Lepòca Meiji ====

Lo govèrn imperiau que mia ua seria de refòrmas. La capitala quei transferida de Quiòto a Edo, qui pren lo nom de Tòquio. Lo sistèma feudau quei abolit: la proprietat de las tèrras ne revien pas mei a laristocratica, e Japon quei dividit en prefecturas. Que sencoratja la practica deu [[shintoïsme]], qui devien ua mena de religion dEstat, e un sistèma de servici militar obligatòri quei establit.

Lo govèrn que moderniza tanben lo país : construction dun hialat telegrafic, de vias de camins de hèr, dobradors navaus, de fabricas de municions, e dusinas textilas. Japon que devien lo prumèr país asiatic industrializat.

Dab la poténcia qui a aquesit, Japon ques lança dens ua politica expansionista e que mia ua guèrra contra la [[China]] ([[1895]]) e contra la [[Russia]] ([[1905]]), au tèrmi de las quaus annexè la [[Corèa]], [[Taiwan]] e dautes territòris.

==== Limperialisme japonés e Japon dens la segonda Guèrra mondiau (1931-1945) ====

[[Fichièr:Segonda Guèrra Mondiala - Teatre asiatic - 1937-1942.png|thumb|right|Operacions principalas sus lo teatre asiatic de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] de [[1937]] a [[1942]].]]

Aquò que hè deu Japon ua poténcia dendom mondiau e la sola poténcia dAsia. Au sortit de la [[Primièra Guèrra Mondiala|prumèra Guèrra mondiau]], Japon quocupa ua posicion solida en Orient Extrème, dab larmada mei poderosa de la zòna. Quexerceish ua grana influéncia en China e qua beneficiat de la guèrra deu punt de vista economic.
Dens lo decenni de las annadas 20, la societat japonesa questó acarada a problèmas qui la democracia non podó pas resòlver. La corrupcion a linterior deu govèrn quèra insuportabla e las acusacions contra los membres de la [[Crampa baisha]] que provocavan susmautas a continuar, e mentretant, los grops sociaus mei conservadors qui tienèn la [[Crampa hauta]] e lo Conselh que criticavan la democracia en permor de la soa feblessa. La prosperitat comerciau atenhuda au darrèr de la prumèra Guèrra mondiau que comencè de samendrir quan, en [[1921]], lEuròpa e comencè la soa recuperacion. Las consequéncias de la [[Granda Depression|Grana Depression]] qui saviè en [[1929]] questón nefastas entau Japon permor de laumentacion de las tarifas doanèras de las parts deus país qui crompavan produits japonés, e ques desvolopè dens lo país ua grana praubèra. Aqueths problèmas e lactitud de la China qui ensajava de descaçar lo comèrci japonés, quexplican linvasion peu Japon de la [[Manchoria]] en [[1931]].

Mes aquera invasion que sèra hèita shens lautorizacion deu govèrn e lo prumèr menistre [[Inukai]] que condemnè aquera accion. La soa actitud que miè tau son assasinat per un grop doficiaus de la Marina ([[15 de mai]] [[1932]]). Lo son successor que considerè quavè a aprovar las accions de lArmada e atau ques passè durant los 13 ans qui seguín. Lo govèrn que miè tà tèrmi ua ahortida de larsenal de guèrra e ua politica exteriora agressiva e expansionista. Lo coronament daqueth procèssus questó ua navèra invasion de Manchoria (1937), qui provoquè la [[Segonda Guèrra sinojaponesa]].

Japon quataquè la basa americana de [[Pearl Harbor]] en deceme de [[1941]], çò qui miè los [[Estats Units]] a declarar la guèrra au Japon. Aqueth conflicte questó ua part de la [[Dusau Guèrra Mondiau|segonda Guèrra mondiau]], e Japon que deviengó la tresau poténcia de lÈish dejà format per lAlemanha e lItalia. Arron ua longa campanha aeronavau dens lo Pacific, Japon que pergó totas las conquistas efemèras qui avè hèit dens la soa avançada, puish, en junh de [[1945]], los americans que sapoderavan d[[Okinawa]], obligant las fòrças japonesas as replegar sus las quate islas màgers. Las bombas atomicas lançadas peus Estats Units sus [[Hiroshima]] (6 dagost 1945) e Nagasaki (9 dagost 1945) que forcèn fin finala Japon a capitular shens condicions lo 15 dagost 1945.

==== Japon despuish 1945 ====

Larmada americana quocupè lo país dinc a 1952 e que hasó jutjar dirigents politics e militars deus qui avèn miat la politica dimperialisme, mes non lemperaire ni los responsables de la recèrca darmaments bacteriologics. Los Estats Units quimpausèn tanben (1947) ua navèra [[constitucion]] mei democratica e pacifista dens lencastre dua [[monarquia parlamentària]]. Mes Okinawa que demorè devath ocupacion dinc a 1972 e los Estats Units quan sauvat dinc a uei lo dia un centenat de basas militaras capvath lo país.
Leconomia japonesa que conegó a comptar de las annadas 1950 un [[miracle economic]] qui hasó deu Japon la segonda poténcia economica mondiau dab ua creishença mejana dun 10 % lan 40 ans de temps. Aqueste periòde ques fení dab lesclatament de la [[boishòrla especulativa japonesa]] au principi de las annadas 1990, e que senseguí ua grèu [[recession]] de la quau lo país e sarrehè progressivament.
Durant aquesta tempsada, Japon qua patit catastròfas com latemptat terrorista la [[sècta]] [[Aum Shinrikyō]] (オウム真理教, ''Vertat Suprèma'') (atemptat dab gas sarin dens lo mètro de Tòquio, 12 morts, mei de 100 nafrats) o lo [[tèrratrem]] de [[Kobe]] en 1995 (quasi 6500 morts) e lo [[tsunami]]. Lo 11 de març 2011, un [[Tèrratrem e tsunami de Sendai (2011)|tèrratrem]] de magnitud 8,9 sus l[[escala de Richter]], seguit dun [[tsunami]] devastador dab andadas de 10 m de hautor, que toquè lo parçan de [[Sendai]] on, en mei de provocar milierats de morts e domaus hèra grèus, estó lencausa de laccident nuclear de [[Fukushima]].

== Politica ==

=== Organizacion politica ===
La [[Constitucion]] de 1947 que hica en plaça ua [[monarquia parlamentària]] e quafirma la renonciacion deu país a la guèrra e lo caractèr democratic e pacific deu Japon. Lo cap de lEstat quei lemperaire, “simbèu de lEstat e de lunitat deu pòble”, qui a un ròtle mèrrament ceremoniau, e la sobiranetat que resideish dens lo pòble japonés. A lòra dara, lemperaire deu Japon quei [[Naruhito]], e lo prince deu japon [[Fumihito]] quei a la prumèra plaça dens la linha successorau.

[[Fichièr:2010Election at Higashi-Osaka.jpg|thumb|right|Un burèu de vòte dens la prefectura dOsaka]]

Lo poder legislatiu quei hidat a la Dièta, un Parlament bicamerau compausat de la Crampa deus Representants (480 membres) e de la Crampa deus Conselhèrs (242 membres), entrams elejudas au sufragi universau per cinc ans. La Dièta quelei lo Prumèr ministre, qui ei puish nomat per lEmperaire ; aqueste quei lo cap deu govèrn, qui exerceish lo [[poder executiu]]. Qua a conservar lahida de la Dièta entà mantienes au poder. A lòra dara, [[Yoshihiko Noda]] quocupa lo pòste de Prumèr ministre.

=== Màgers partits politics ===
Lo principau partit japonés de govèrn quei lo [[Partit liberau democrata]] (PLD), dideologia conservadora e liberau, de qui los Prumèrs ministres e son gessits de 1955 a 1993 e de 1996 a 2009. Lo segond partit questó dinc a las annadas 1990 lo [[Partit socialista japonés]] (PSJ), mes que perdó lo son electorat tradicionau au darrèr de la soa participacion a ua grana coalicion governamentau dab lo PLD enter 1994 e 1998 e a la soa transformacion en [[Partit sociau democrata (Japon)|Partit sociau democrata]] (PSD) en 1996.
Permor daquò, despuish la fin de las annadas 1990, lo màger partit doposicion quei lo [[Partit democrata deu Japon]] (PDJ) fondat per ancians membres autant deu PSD com deu PLD, e quis posiciona au centre. Lo PDJ quarribè au poder au parat de las eleccions de 2009 e qua exercit lo poder despuish ençà, sol o en coalicion dab lo Navèth Partit deu Pòble (PPP, centre dret).

=== Organizacion administrativa ===
[[Fichièr:Japan_prefectures.png|thumb|Prefecturas de Japon.]]

Japon quei dividit en 47 prefecturas (都道府県 ''todofuken'') o departaments, de quate tipes:
* ua prefectura metropolitana (都 ''tò'') : [[Tòquio]].
* ua prefectura insulara (道 ''dō'') : [[Hokkaidō]].
* duas prefecturas governamentaus (府 ''fo'') per las duas vilas mei grandas après Tòquio: [[Osaka]] e [[Quiòto]].
* 43 prefecturas (県 ''quen'').



== Economia ==
Japon que possedeish la quatau economia mondiau en tèrmes de [[Produch interior brut|PIB]] nominau, après la deus Estats Units, de China e d'Alemanha; e la quatau economia en tèrmes de PPA. En 2021, la poblacion activa de Japon qu'ei l'ueitau au monde, dab mei de 68,6 milions de tribalhadors. En 2022, Japon qu'avèva un feble taus de [[caumatge]] de haut o baish 2,6 %. Lo son taus de praubèr qu'ei lo dusau plus haut au demiei deus país deu G7 e que despassa 15,7 % de la poblacion. Japon qu'a lo coeficient de deute public/PIB lo mei haut au demiei de las economias avançadas, dab un deute nacionau estimat a 248 % cap au PIB en 2022. Le [[yen]] japonés qu'ei la tresau moneda de resèrva mondiau après lo dòlar american e l'euro.

=== Deu “miracle economic japonés” a la crisi ===
Au darrèr de la [[Segonda Guèrra mondiala|Segonda Guèrra mondiau]], durant la quau Japon e patí pèrdas umanas e materiaus de las granas, lo país que progressè a un ritme suberrapide (dinc a 10 % de creishença annau dens las [[annadas 1950|annadas 50]] e [[annadas 1960|60]]: quan aperat aquera recuperacion impressionanta de leconomia japonesa lo [[miracle economic japonés]].
Segon los observators, las encausas deu miracle economic japonés questón la cooperacion enter l[[Estat]] (peu biaish deu MITI, puish [[METI]]) e las [[enterpresa|enterpresas]], ua produccion virada tà lexterior (importantas [[exportacion|exportacion]] tà l[[Asia]] e l[[America]], ua hòrta [[etica]] deu tribalh, la mestresa de las [[tecnica|tecnicas]] de punta mercés a la recèrca, e las despensas militaras baishas (1 % deu [[Produch interior brut|produit interior brut]]). Dens las annadas 70 e 80, la creishença que baishè, mes ques mantiengó per aquò a un bon ritme: uns 5 % lan dens las annadas 70, uns 4 % lan dens las annadas 80.

Lo taus de creishença que conegó ua baisha de compte har dens las annadas 90, principaument a causa de linvestiment excessiu deu decenni precedent e de politicas nacionaus qui avèn per tòca deliminar los excès deus mercats de valors e de bens immobiliari. Los esfòrç deu govèrn entà avivar leconomia quavón pòc de succès e questón afectats per la crisi asiatica de 1997, mondiau de 2001. Lo caumatge que pugè dinc au 5 %, hèra de sòst-tractants que barrèn e la precaritat quaumentè.

Totasvetz, leconomia quamuishè signes de sarrehar a comptar de 2005 puishque la creishença deu [[PIB]] estó de 2,8 % aqueth an.

=== [[Agricultura]] e [[pesca]] ===

A maugrat de la hrèita de superficia cotivadera (pas mei deu 15 % deu territòri), lo país qua un deus mei hòrts rendements mondiaus mercés a ua tecnologia agricòla avançada. Japon quei autosusisent en [[ris]], mes quimpòrta la mieitat de la soa consomacion dautas [[cerealas]], e la soa [[autosufiséncia alimentària]] nei pas que deu 40 %.

[[Fichièr:Kamijo-Seki_irrigation_waterway.JPG|thumb|left|Agau dadaigada au parçan de Kamijō]]

Permor deus acòrds signats dab l[[Organizacion Mondiala del Comèrci|Organizacion mondiau deu comèrci]], Japon qua redusit las subvencions aus agricultors, çò qui a miat a lentrada suu mercat nacionau de ris american o vietnamian.

La flòta de pesca japonesa quei ua de las mei importantas deu monde, quei presenta sus totas las mars e que realiza batlèu lo 15 % de las presas totaus.

=== Las enterpresas japonesas ===
Quei lo principau sector de leconomia: que representa lo 39 % deu PIB e quamassa lo 33 % de la [[populacion activa|poblacion activa]] (25 % en França). Lindustria japonesa quei hèra dependenta de las importacions de mestiors prumèras e denergia.

[[Fichièr:Nissan.jpg|thumb|right|Lo sièti sociau de Nissan a Tòquio]]

Que presenta caractèrs pròpris:
- ligams estrets enter industriaus, sòsttractants e distributors au sen de grops aperats ''keiretsu'';
- sindicats denterpresa potents dab pòc de conflictes e ua cultura deu dialògue, e un movement de reïvindicacions salariaus tot primtemps;
- de hòrts investiments dens la [[recèrca e desvolopament|recèrca e lo desvolopament]].
- dens las granas enterpresas, lemplec deus salariats quei guarantit a vita.
Las màgers enterpresas japonesas ques tròban dens lo sector financèr, lo de las asseguranças, lo sector immobiliari  e los deu transpòrt e de las telecomunicacions. Japon que gaudeish dua capacitat industriau de las granas e que produseish ua hauta tecnologia de las avançadas dens lo sector automobile, de lequipament electronic, de la maquina-apèr, e dens lo sector quimic. La [[Borsa]] de Tòquio, dab ua capitalizacion de mei de 550 miliards de [[yen]]s en 2006, ques presenta com la segonda deu monde en importància. 

=== Los escambis ===
Japon quexpòrta los sons produits en prioritat de cap taus [[Estats Units]] (22,8 %), l[[Union Europèa]] (14,5 %), la [[Republica Populara de China|China]] (14,3 %), la [[Corèa del Sud|Corèa deu Sud]] (7,8 %), [[Taiwan]] (6,8 %) e [[Hong Kong]] (5,6 %), segon las dadas de 2006. Quexpòrta principaument veïcules, equipament electronic, maquineria electrica e produits quimics.

Permor de la soa hrèita de ressorças naturaus, Japon quei hèra dependent dautes país entàs provedir en mestiors prumèras. En 2006, las soas importacions que vienèn de China (20,5 %), deus Estats Units (12 %), de lUnion Europèa (10,3 %), d[[Aràbia Saudí|Arabia Saudí]], deus [[Emirats Arabs Units|Emirats Arabes Units]] (6,4 %), d[[Australia]] (4,8 %), de Corèa deu Sud (4,7 %) e d[[Indonèsia|Indonesia]] (4,2 %).

Despuish lo 1r de seteme [[2009]], un acòrd de libre escambi e de partenariat economica que liga Japon e la [[Soïssa]].
 
=== Perspectivas ===
Levolucion de la demografia (poblacion a mei anar mei vielha) que pausa un problèma màger a tèrmi long. Los japonés quarrefusan de recórrer a limmigracion entà i rampèu. Aquesta, daulhors, que pausaré tanben problèmas puishque las zònas abitablas deu país e son suberpobladas. Permor daquò, Japon qua desvolopat la [[robotica]] qui ei destinada a deviéner ua de las granas fòrças de la soa economia. Au dia de uei, dab 410 000 maquinas, Japon que possedeish lo 57 % deus robòts industriaus deu monde. Lemplec que demora ua preocupacion màger deu país.

== Articles connèxes ==

* [[Economia de Japon]] 
* [[Empèri de Japon]] 
* [[Naruhito]]
* [[Tòquio]]
* [[Quiòto]]

== Bibliografia ==

=== En anglés ===
* [[George Samson]]: ''A History of Japan: 1334-1615'', [[Stanford]], [[1961]]
* [[Robert C. Christopher]]: ''The Japanese Mind: the Goliath explained'', [[Linden Press/Simon & Schuster]], [[1983]]
* [[Delmer M. Brown]]: ***[[The Cambridge History of Japan]]***, obratge collectiu engulhat per en ''D.M. Brown'', [[Cambridge University Press]] [[1993]]
* [[Roland H. Worth, Jr.]]: ''No Choice But War: the United States Embargo Against Japan and the Eruption of War in the Pacific'', [[McFerland]] [[1995]]
* [[Bill Kelly]]: ''The Worlds of Japanese Popular Culture: Gender, Shifting Boundaries and Global Culture'', [[Cambridge University Press]] [[1998]]
* [[William Gerard Beasley]]: ''The Japanese Experience: A Short History of Japan'', [[University of California Press]], [[1999]]
* [[Paul H. Varley]]: ''Japanese Culture'', [[Honolulu]], [[2000]]
* [[Herbert Bix]]: ''Hirohito and the Making of Modern Japan'', [[Harper & Collins]], [[Nòva York]], [[2001]]
* [[Stephen Turnbull]]: ''Samurai Invasion: Japans Korea War'', [[2002]]
* [[Conrad Totman]]: '' History of Japan'', [[Blackwell]], [[2002]]

=== En francés ===
* **Robert Guillain**: ''Japon, troisième grand'', colleccion [[Points Politique]], [[Seuil]], [[París]], [[1972]] 
* **Edwin O. Reischauer**: ''[[Histoire du Japon et des Japonais]]'':
** tòme I: ''Des origines à 1945''
**  tòme II: ''De 1945 à 1970'', coll. [[Points Histoire]] id id [[1973]]... (traduccion de lòbra originala ''[[Japan, The Story of a Nation]]'', [[Alfred A. Knopf]], Inc., [[Nòva York]] [[1970]])
* [[Robert Guillain]]: ''La guerre au Japon: De Pearl Harbour à Hiroshima'', colleccion [[Points Politique]], edicions [[Stock]] id [[1979]]
* [[Jacquyes Gravereau]]: ''Le Japon, lère de Hirohito'', colleccion [[Notre siècle]], edicions [[La Documentation française]] id [[1988]] (525 p.)
* [[Danielle Elisseeff]] & [[Vadime Elisseeff]]: ''[[La civilisation japonaise]]'', colleccion [[Les grandes civilisations]], edicions [[Arthaud]] id [[1994]] (670 p.)
* [[Dorothée de Boisséson]]: ''Le Grand Guide du Japon'', colleccion [[Bibliothèque du voyageur]], cò en [[Gallimard]] id [[1994]] (423 p.)
* [[Louis Frédéric]]: ''[[Le Japon: Dictionnaire et civilisation]]'', colleccion [[Bouquins]], edicions [[Robert Laffont]] id [[1996]] (1418 p.)
* Collectiu:  ***[[Dictionnaire historique du Japon]]***, colleccion [[Monde Asiatique]], edicions [[Maisonneuve & Larose]] id [[2002]] (2993 p.)
* [[Jean-François Sabouret]]: ''Japon, peuple et civilisation'', [[La Découverte]] id [[2004]]
* [[Jean-François Sabouret]]: ''La dynamique du Japon'', obratge collectiu engulhat per en ''J.F. S.'', [[Saint-Simon]] id [[2005]] (432 p.)
== Ligams extèrnes ==

=== Organismes oficiaus ===

*   [http://www.kunaicho.go.jp/eindex.html  ''Site oficiau'' de la Maison Imperiau de Japon]
*   [http://www.kantei.go.jp/foreign/index-e.html   ''Site oficiau'' Cabinet deu Prumèr Ministre de Japon]
*   [http://www.sangiin.go.jp/eng/index.htm  ''Site oficiau'' Crampa deus Conselhèrs]
*   [http://www.ndl.go.jp/en/index.html ''Site'' Bibliotèca **Dièta nacionau**]

=== Torisme ===

*  [https://web.archive.org/web/20091224114637/http://www.jnto.go.jp/fra/  ''Site oficiau'' Ofici Nacionau deu Torisme Japonés]

=== Mèdias ===
*  [https://web.archive.org/web/20080423043359/http://home.kyodo.co.jp/ ''Sit'' **Kyodo** News...] 
*  [http://www.asahi.com/english/index.html  ''Site'' **Asahi Shinbun**, primièr quotidian japonés]
*  [http://japantimes.co.jp/ ''Site'' **The Japan Times**]

=== Complements ===
*   [http://jfroma.it/ ''Sit'' **Institut japonés de cultura** a Roma]
*   [https://web.archive.org/web/20091226015714/http://home.att.ne.jp/banana/cck/ ''Sit'' Centre Català de Kansai]
*  [http://www.fjsp.org.br/ ''Sit'' **Fundaçāo Japāo do Brasil''']

## Nòtas



## Referéncias