open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Queratina

La **queratina** es una proteïna fibrosa o escleroproteïna, sintetizada per de nombroses èssers vius coma element d'estructura; es la substància constitutiva fondamentala dels pels e de las onglas en çò de l'òme, e de las plumas, las banas, e las batas en çò dels animals.
La queratina es insolubla, e se pòt trapar sus l'epidèrma d'unes animals, coma los mamifèrs, çò que lor dona una pèl impermeabla. De còps que i a, quand se produsís una friccion tròp fòrta, la queratina se desvolopa a la superfícia de  la pèl : es la còrna. Las cellulas que produsisson la queratina morisson e son remplaçadas de longa. Los tròces de queratina que se tròban correntament dins los pels son apelats *pelliculas*.

La molecula de queratina es elicoïdala e fibrosa, s'enròda a l'entorn d'autras moleculas de queratina per formar de filandras intermediàrias. Aquelas proteïnas contenon una proporcion enauçada d'aminoacids constituits a basa de sofre, mai que mai la cisteïna, que i forma de ponts disulfuras entre las moleculas, que balhan la rigiditat a l'ensems. La cabeladura umana es constituida per 14 % de cisteïna.

I a doas formas principalas de queratina : l'alfaqueratina, o *α-keratin*, presenta en çò dels mamifèrs, e la betaqueratina, o *β-keratin*, que se trapa en çò dels reptils e dels aucèls. La betaqueratina es mai resistenta que l'alfaqueratina.

En çò dels mamifèrs, se tròban encara doas familhas dins las alfaqueratinas : las queratinas epitelialas o citoqueratinas, e las queratinas que forman los pels, sonadas exoqueratinas. Se pòt encara devesir caduna d'aiçestas en citoqueratinas de tipe I e exoqueratina de tipe I (acidas) o  citoqueratinas de tipe II e exoqueratinas de tipe II (basicas a neutras).

## Referéncia
* *World Book Encyclopedia* (1998)

## Ligams extèrnes
*Diagrama de la molecula de queratina
Eliç

Una **eliç** es un dispositiu format per un ensems d'elements denominats palas, que son montats de maniera concentrica a l'entorn d'un ais, virant a l'entorn d'aqueu en un meteis plan. 

Sa foncion es de transmetre a travèrs dei palas la sieuna energia cinetica pròpria  (qu'aquerís en virant) a un fluid, creant una fòrça de traccion, o vicevèrsa; "pren" l'energia cinetica d'un fluid per la transmetre mejançant son ais de rotacion a un autre dispositiu. 

Lei primiereis aplicacions deis eliç, fa de miliers d'ans, foguèron lei molins de vent e d'aiga. Uei lo dia, tanben sota lei noms de "rotor", "turbina" e "ventilador", leis eliç e lei dispositius que ne derivan s'emplegan per una multitud de foncions: refrigeracion, compression de fluids, generacion d'electricitat, propulsion de veïculs e mai per la generacion d'efiechs visuaus (estroboscòpi). 

 

Coma o evidéncia la varietat de denominacions e de camps d'aplicacion, existís una granda varietat d'eliç, varietat que se manifèsta subretot dins lei palas, que generalament tenon de perfius semblants a aquelei d'una ala, mai que sa forma vària segon la foncion.

E mai, i a d'eliç, principalament dins l'aviacion, que l'inclinason de sei palas es variabla, una variacion qu'a son torn pòt concernir lo plan de rotacion de l'eliç ("pas") o l'ais de rotacion de l'eliç ("pas ciclic"). Per aconseguir aquò se requerís de mecanismes pron complèxes. 

## Vejatz tanben

*Elicoptèr 
*Turbina
Nuclèu (biologia)

[300px|right|thumb|Nuclèu cellular : (1) [Envolopa nucleara (2) Ribosòma (3) Pòr nuclear (4) Nucleòl (5)Cromatina (6) Reticulum endoplasmic (7) Nuceoplasma]]
Lo **nuclèu** qu'ei un organet cellular especific de las cellulas eucariòtas (e qui las defineish literaument). Qu'ei lo lòc on ei concentrat lo cabau genetic de la cellula conservat dens la macromolecula d'ADN (a maugrat, totun, que dus autes organets cellulars, las mitocondrias e los cloroplasts que contienen ua quantitat marginau d'ADN). Dens lo nuclèu, l'ADN qu'ei repartit en cromosomas dens los quaus, enrotlat autorn de proteïnas, e forma la cromatina. 
Lo nuclèu que dessepara lo liquid de la cellula, lo citoplasma, e lo son mitan interior dab ua dobla envolopa lipidica aperada membrana nucleara (o envolopa nucleara) horadada de traucs formats per un complexe de proteïcs aperats pòrs. Aquesta membrana qu'ei en continuitat dab la membrana deu reticulum endoplasmic.
Com l'ADN be demora dehens lo nuclèu, la soa informacion genetica qu'ei copiada e transcrivuda au mejan de la sintèsi d'ua molecula aperada acid ribonucleïc messatgèr (abreviat ARNm) qui ei exportat dens lo citoplasma (com sn nomac ditz, que serveish de "messatgèr") on la soa informacion qu'ei arrevirada en proteïnas.
Au dehens deu nuclèu que's poden observar un o plusors punts aperats nucleòls e qui son entornejats d'un liquid mei dense e escur que la resta deu mitan interior deu nuclèu aperat nucleoplasma. Qu'ei lo lòc on son sintetizats los ARNr (abreviacion d'acid ribonucleïc ribosomic). Aqueths ARNr que son importats dens lo citoplasma, on, associats dab proteïnas, e forman las sosunitats deu ribosòmas (qui son los organets on los ARNm e son lejuts e arrevirats en proteïnas.
Lo nuclèu qu'ei tanben lo lòc de reproduccion de l'ADN.
Durant los procès de division cellulara (la mitòsi e la meiòsi), qui la cromatina que pren la forma de cromosòmas compactes e visibles e isolables, lo nuclèu que desapareish en tot deishar los cromosòmas mudà's.
Vòges

Los **Vòges** (en francés: *les Vosges*; en alemand: *die Vogesen*) son un massís montanhòl de l'èst de França, situat entre Alsàcia e Lorena. 

Amb la forèst palatina al nòrd del costat alemand de la frontièra, forman una sola unitat geomorfologica e una cadena de montanhas bassas de mai o mens 8 000 km² (3 100 milas carradas). S'espandís dins una direccion nòrd-nòrd-èst dempuèi la pòrta borgonhona (linha Belfòrt – Ronchamp – Lure) fins al bacin de Börrstadt (linha Winnweiler – Börrstadt – Göllheim) e forma lo limit oèst de la plana del Ren superior.

Lo Grand Ballon es lo punt culminant amb una altitud de  m, seguit del Storkenkopf ( m) e del Hohneck ( m).

## Nòtas e referéncias
Pargue Natural d'Urkiola

thumb|250px|Mugarra
[thumb|250px|Lozalizacion del Pargue Natural d'Urkiola dins la [Comunautat Autonòma Basca]]
thumb|250px|Vista d'Untzillaitz, d'Aitz Txiki e d'Alluitz
thumb|250px|Pòrt d'Urkiola
thumb|250px|Santuari d'Urkiola.
[thumb|250px|Vista parciala del pargue. Santuari dels Sants Antònis d'Urkiola, lo còr del pargue, situat subre l'[aigavèrs Mediterranèa / Atlantic]]
**Urkiola** (*Urkixola* dins lo parlar local del dialècte biscaïn) es un pargue natural del País Basc. Lo nom vòl dire  en basc.

## Descripcion e accès
Son aira es de ], repartidas entre Abadiño (), Amorebieta-Etxano (), Aramaio (), Atxondo (), Dima (), Durango (), Izurtza () e Mañaria (). L'altitud varia entre  (Mendiola) e  (Anboto). La via comarcala BI-623 dins la partida biscaïna, A-623 dins la partida alabesa, entre Vitòria e Durango, trauca lo pargue pel pòrt d'Urkiola ( d'altitud) ont se quilha lo Santuari de Sant Antòni e lo centre d'interpretacion de la natura Toki Alai.

## Composicion geologica
Urkiola es format de grandas mòlas de ròca calcària recifala en mai d'elevacions pichonas de gres. La cadena d'Aramotz compta de tucs nombroses, que lo principal es Mugarra, ròc que son balç immens de la fàcia sud aculhís una granda varietat de voltors.

De sites naturals o preïstorics i son ligats a la mitologia del País Basc, atal la Cauna de Baltzola e lo Pònt dels Gentils a Dima. Una cauna a Anboto es la residéncia de Mari, la divessa maire de la mitologia basca, tanben apelada la .

La calcària recifala es rica en fossils de conquilhas marinas. Fa  d'ans aqueles terrens èran ocupats per la mar. Es possible de trapar una granda varietat fossils bivalves.

Lo calcari e las pluèjas frequentas an donat luòc a un relèu karstic fòrça ric, amb de caunas embarrant de rèstas d'ocupacion umana preïstorica.

## Idrografía

Lo pargue es devesit per l'aigavèrs Mediterranèa / Atlantic.

## Flòra
La vegetacion i es influenciada per l'esplecha umana a travèrs los sègles d'ocupacion. L'altitud e la geologia determinan lo tipe de vegetacion.
Ribosòma

[300px|thumb|Estructura geometrica de la grana sosunitat 50S deu ribosòma.<br />Las [proteïnas que son coloradas en blau e los acid ribonucleïc ribisomic (ARNr) en irange. 
Lo sit actiu, l'adenina 2486, qu'ei colorat en arroi.]]
Lo **ribosòma** qu'ei un complexe d'ARN e de proteïnas on los acids ribonucleïcs messatgèrs (ARNm) e son lejuts e arrevirats en proteïnas peus acids ribonucleïcs de transferiment (ARNt) qui carrejan los diferents aminoacids (los constituents de las proteïnas). Qu'ei dens lo ribosòmas qui los ligams peptidics e son establits enter los aminoacids, començant atau a har créisher la cadena d'aminoacids qui, acabada e vaderà proteïna.
Un gran nombre d'antibiotics (com l'eritromicina per exemple) que's fixan especificament suus ribosòmas deubacteris en los tuar.
Francesc Macià

**Francesc Macià i Llussà** (Vilanova i la Geltrú, Catalonha, 21 d'octobre de 1859; Barcelona, Catalonha, 25 de deseme de 1933), siguec un
militar, politic e president dera Generalitat de Catalonha, coneishut popularament coma eth pair-sénher (*l'Avi, en catalan*).

Macià siguec tinent-coronel dera armada espanhòla durant mès de trenta ans. Er any 1905, era armada espanhòla assautèc era redaccion deth diari catalanista "La Veu de Catalunya" e deth setmanèr "El CuCut" e Macià protestèc contra açò.

Dempús çò, era majoria de partits politics de Catalonha s'uniren en ua soleta candidatura  (*Solidaritat Catalana*) entà presentar-se as eleccions deth 21 d'abriu de 1907. Macià se presentèc coma deputat per Barcelona e per Les Borges Blanques (d'a on ère era sua familha), e siguec elegit en es dues ciutats. Dempús se vedec obligat a deishar era armada.

Er any 1922 fondèc eth partit catalanista radicau *[[Estat Català]]*. Eth setème de 1923, damb era dictadura de Primo de Rivera, Macià se refugièc en Perpinhan. En aguesta epòca, se restaquèc damb comunistes e anarquistes e artenhí era ajuda economica des catalans residents a Sud-America.

Eth 1926 sagèc ua accion armada tà desliurar Catalonha des de Prats de Molló (ena Catalonha Nòrd), mès siguec detengut pera polícia francesa. Damb çò, se hec fòrça popular en Catalonha e era notícia dera sua luta arribèc a tota Europa. Dempús demorèc en Belgica, Cuba e Argentina, en tot cercar era ajuda des exiliadi catalans.

Damb era queiguda dera dictadura, Macià retornèc en Catalonha e fonda eth partit politic *Esquerra Republicana de Catalunya*, er any 1931, tà presentar-se enes eleccions municipaus. Es eleccions dèren era majoria ath sòn partit, e eth 31 d'abriu de 1931, des deth balcon deth palais dera Generalitat, proclame era Republica Catalana, ores abantes que proclamèssen era Republica Espanhòla en Madrid.

Dempús negociacions damb eth govèrn dera Republica Espanhòla, era Republica Catalana se convertís ena Generalitat de Catalonha, anciana institucion de govèrn des catalans. Aguest govèrn provisionau impulse era redaccion d'un estatut d'autonomia, aprovat en referendum per ua grana majoria des catalans e que dempús siguec aprovat peth parlament espanhòu damb granes modificacions. 

Macià foguet eth president d'aguest govèrn provisionau e dempús es prumères eleccions siguec elegit nauament president fins era sua mòrt, eth dia de Nadau de 1933.
Translacion de la Tèrra

La **translacion** es un movement de la Tèrra al torn del Solelh. La causa d'aqueste movement es l'accion de la gravitat, en s'originant de cambiaments que, coma lo jorn, permeton lo mesurament del temps. Se se pren per referéncia lo temps passat entre un començament de la prima e lo seguent, quand lo Solelh se trapa al punt vernal, l'an tropic dura 365&nbsp;d 5&nbsp;h 48&nbsp;min 46 s. Aqueste es l'an utilizat per realizar los calendaris. L'orbita descricha per la Tèrra es una trajectòria elliptica de  a una distància mejana del Solelh de practicament  o  (pus precisament ). Se'n dedutz que la planeta se desplaça amb una velocitat mejana de  o . Lo Solelh ocupa un dels fòcus de l'ellipsa e, per aquesta excentricitat, la distància entre lo Solelh e la Tèrra vària tot lo long de l'an. Al començament de genièr s'atenh la proximitat maximala al Solelh, apelada perièli, ont la distància es de , mentre que al començament de julhet s'atenh l'alunhament maximal, apelat afèli, ont la distància es de .

## Vejatz tanben

*Nutacion
*Periòde de rotacion
*Precession 
*Trepidacion
Trepidacion

La **trepidacion** es una variacion supausada dins la valor de la precession, atribuida tradicionalament a l'astronom Thàbit ibn Qurra (836-901), mas es de segur d'origina pus anciana. Recep tanben aqueste nom lo mecanisme geometric utilizat, dins lo sistèma de Ptolemèu, per explicar la variacion supausada de la precession.

## Vejatz tanben

*Nutacion
*Periòde de rotacion
*Precession 
*Translacion de la Tèrra
Carl Gustaf Emil Mannerheim

**Carl Gustaf Emil Mannerheim** (Askainen, Finlàndia, 4 de junh de 1867 – Lausana, Soïssa, 27 de genièr de 1951) foguèt un militar e politician finlandés. Aqueste marescal venguèt president de Finlàndia en 1944 e o demorèt fins a 1946.

Mannerheim, eròi de l'independéncia del país en 1918, foguèt nomenat president lo 4 d'agost de 1944 principalament pr'amor qu'èra l'unica figura amb pro de prestigi tant internacional coma nacional per ocupar lo pòst, al mitan de la Segonda Guèrra Mondiala e de la guèrra contra l'Union Sovietica. A causa de las condicions singularas ont se trobava lo país en aqueste periòde, se faguèron pas d'eleccions generalas, e foguèt lo Parlament que nomenèt Mannerheim coma president de la Republica.

Un mes après la presa de sas foncions, s'acabèt la guèrra contra l'Union Sovietica dins las duras condicions impausadas pels sovietics - malgrat aiçò mendres que las impausadas a d'autres païses vesins de l'Union Sovietica que perdèron la siá independéncia (los païses baltics). Finlàndia conservèt la siá sobeiranetat, la siá democracia parlamentària e la siá economia de mercat, las siás pèrdas territorialas foguèron pro limitadas, e mai se las reparacions de guèrra foguèron elevadas. En mai, Finlàndia aguèt encara de lutar contra las tropas alemandas establidas dins los sieus territòris del nòrd, en retirada cap a Norvègia, en çò que se coneis coma la Guèrra de Lapònia.

Mannerheim demissionèt de las siás foncions presidencialas lo 4 de març de 1946, en allegant de motius de santat. Los sieus esfòrces per la patz foguèron reconeguts tanben pels comunistas finlandeses, los sieus enemics en 1918. Foguèt remplaçat al sieu pòst per lo sieu primièr ministre, Juho Kusti Paasikivi, conservador e mai que simpatic a l'Union Sovietica.
Bata

thumb|right|Bata de caval ferrada
La **bata** es l'extremitat cobèrta de còrna (queratina) dels pès dels mamifèrs ongulats.

Los animals qu'an de batas, marchan sus la punta de lors dets, a la diferéncia dels umans, que marchan sul pè entièr. Demest los animals que possedisson de batas se pòdon distinguir dos grops diferents.
* Los sòcis de l'òrdre dels Artiodactyla, inclús motons, cabras, camèls, cèrvis, vacas e pòrcs, an un nombre par de batas a cada pè, mai que mai dos.
* Los Perissodactylas, inclús cavals, rinocèros e tapirs an un nombre impar de batas a cada pè.
Gui de Chaulhac

thumb|250px|Retrach de Gui de Chaulhac
**Gui de Chaulhac** nascut a Chaulhac (Losera) en 1298, mòrt prép d'Avinhon en 1368, foguèt un dels paires de la cirurgia ; son òbra màger, *[[Chirugia Magna]]* foguèt una referéncia medicala.

## Biografia

Nascut en Marjarida dins lo vilatge de Chaulhac, aprenguèt lo latin amb lo prèire de la parròquia, puèi partiguèt estudiar la medecina dins las facultats de Tolosa puèi Montpelhièr. Vengut *Magister* de medecina, se n'anirà tanben dins las universitats de Bolonha e París. A aquesta epòca descobriguèt los trabalhs d'anatomia dels mètges grècs, josieus e arabis e perfeccionèt sas coneissenças a Bolonha mercé als metòdes de disseccion de Mondino dei Luzzi. En 1340, lo papa Clamenç VI autorizèt las autopsias publicas a Montpelhièr, çò que permetèt a G. de Chaulhac de far progressar sos trabalhs de disseccions.
En 1344 se n'anèt a Lion ont exerciguèt la medecina coma canonge al monastèri de Sant Just. 
En 1348 es lo començament de l'epidemia de pèsta en Euròpa. G. de Chaulhac venguèt a Avinhon per tractar la populacion e èsser lo mètge del papa Clamenç VI. Escaparà a la malautiá e la podrà descriure pro precisament.
A la mòrt de Clamenç VI, vendrà lo mètge dels papas Innocenci VI puèi Urban V.
Jòrdi Escartin

**Jòrdi Escartin** es un actor de l'occitanisme cultural del país de Besièrs qu'a trabalhat especialament dins l'ensenhament de l'occitan als adultes. Se presentèt a las eleccions cantonalas de 1998 sul canton de Besièrs-4 amb lo Partit Occitan.
Es l'autor d'un metòde per aprene l'occitan (lengadocian): *[[L'occitan tout de suite]]* a las edicions Pocket. Trabalhèt un temps al Cirdòc a Besièrs.
Filadèlfa de Gerda

**Filadèlfa de Gerda**, deth sué nom vertadèr **Clàudia Deuclòs** (francizat en 'Claude Duclos'), (Baniòs, Baronias, 21 de març de 1871 - Gerda, 22 d'agost de 1952) qu'ei ua grana poetessa Bigordana. 

Que deu eth sué nom ath vilatge de Gerda, a costat deth lòc dera sua neishensa, on a viscut e d'on era sua familha èra originària. Aqueth enrasigament ens Pirenèus pregonds que va marcar era sua òbra. Que comencè de hèr rimas ar atge de 15 ans e qu'ei era que hè botar, ena tuta de Massavielha a Lorda, era inscripcion en occitan dera frasa atribuida ara verge Maria: *Que soy era immaculada councepciou* ('Que sòi era immaculada concepcion').
thumb|Fòto de Filadèlfa de Gerda dins l'Album del Centenari
## Articles connèxes
*Lei Trobairitz
*Lista de poètas de lenga occitana
## Ligams extèrnes
* Quauques tèxts ath blòg d'en Pèir
* Era òbra ''Bernadeta'' que se pòt legir gràcias ath sit de Ciel d'Oc
Particion (matematicas)

En matematicas, una **particion** d'un ensemble *E* es un ensemble *P* de sosensembles non vueges de *E*, desjonchs a cha dos, que forman un recurbiment de *E*. Autrament dich, *P* es una particion de *E* se e solament se lei sosensembles que constituisson *P* son non vueges, e per tot element *x* de *E*, existís un solet d'aquelei sosensembles qu'a *x* per element.

## Definicion

Siá un ensemble *E*. Un ensemble *P* de sosensembles de *E* es una **particion** de *E* se :
* ges d'element de *P* es vuege ;
* l'union deis elements de *P* es egala à *E* ;
* lei sosensembles de *E* que constituisson *P* (valent a dire : leis elements de *P*) son desjonchs a cha dos.

## Exemples

L'ensemble {1, 2, 3} a lei 5 particions seguentas :
* { {1}, {2}, {3} },
* { {1, 2}, {3} },
* { {1, 3}, {2} },
* { {1}, {2, 3} } e
* { {1, 2, 3} }.

Se pòt remarcar que
*{ {1, 2}, {2, 3} } es pas una particion de {1, 2, 3} perque l'element 2 apartèn au còp a {1, 2} e a {2, 3} que son pas desjonchs
*{ {1}, {2} } es pas una particion de {1, 2, 3} perque 3 es element ni de {1} ni de {2} ;

## Partitions e relacions d'equivaléncia
* S'una relacion d'equivaléncia es donada dins l'ensemble *E*, alora l'ensemble de totei lei classas d'equivaléncia es una particion de *E*.
* Reciprocament, estent una particion *P* de *E*, alora se pòt definir ansin una relacion binària dins *E* notada ~ :
: *x* ~ *y* se e solament s'existís un element de la particion *P* contenent au còp *x* e *y*
: Se verifica aisadament qu'es una relacion d'equivaléncia, e que *P* es l'ensemble de sei classas d'equivaléncia.

Ansin, lei doas nocions d'ensemble quocient e de particion son fondamentalament identicas.

## Nombre de particions d'un ensemble finit
Lo nombre de Bell *B**n* es lo nombre de particions diferentas d'un ensemble finit de *n* elements. Lei premiers nombres de Bell son :
: *B*0 = 1, *B*1 = 1, *B*2 = 2, *B*3 = 5, *B*4 = 15, *B*5 = 52, *B*6 = 203.

## Vejatz tanben
*Relacion d'equivaléncia
Carlos Santana

thumb|Carlos Santana (2011)
**Carlos Augusto Alves Santana**, conegut coma **Carlos Santana** o **Santana** (Autlán de Navarro, Jalisco, 20 de julhet de 1947) es un guitarrista de rock mexican. Se faguèt famós durant la decada de las annadas 1960 e 1970 amb son grop, Santana, que foguèt una de las formacions pionièras dins la fusion de las musicas rock, salsa e jazz.
Nicosia

**Nicosia** (en grèc: Λευκωσία, *Lefkosia*; en turc: *Lefkoşa*) es la ciutat mai poplada e la capitala de Chipre . Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2015.

Dempuei 1974, la capitala es dividida en doas fraccions separadas per una delimitacion militara anomenada "linha verda": aquella meridionala es la capitala ''de jure'' e ''de facto'' de la Republica de Chipre; aquella septentrionala es la capitala ''de facto'' de la Republica de Chipre del Nòrd.
Glucòsa

200px|right|thumb|Molecula de glucòsa
La **glucòsa** o **dextròsa** qu'ei un glucid e la principau de las aldoexòsas (çò qui vòu díser que compte sheis carbònis e qu'ostenda un grop aldeíd). Lo son simbòl convencionau qu'ei **Glc**. 
La glucòsa qu'ei ua hont d'energia per las cellulas. Qu'entra dens la composicion de la galactòsa (lo principau glucid de la lèit), deu glicogèn (qui constitueish ua reserva de glucòsa, e donc d'energia) e de la cellulòsa (a l'origina de la husta e deu papèr).

## Representacions


Image:D-glucose-chain-3D-vdW.png|Modèl compacte de la molecula de glucòsa.
Image:D-glucose-chain-3D-balls.png|Modèl expansat de la molecula de glucòsa.
Image:D-glucose-chain-2D-Fischer.png|Projeccion de Fischer de la molecula de glucòsa.
Image:Glucose chain structure numbered.svg|Cadena de D-glucòsa.
Image:Alpha-D-glucopyranose-2D-skeletal.svg|Representacion "cadèra" de l'α-D-glucòsa.
Image:Beta-D-glucopyranose-2D-skeletal.svg|Representacion "cadèra" de la β-D-glucòsa.
Sofia de Borbon Ortiz

S.A.R. **Sofia de Borbon Ortiz** (en espanhòl: *Sofía de Borbón y Ortiz*; Madrid, lo 29 d'abrial de 2007), infanta d'Espanha, es la segonda filha de Felip VI e Letizia Ortiz Rocasolano, segonda eretièra en linha de succession alh tròne d'Espanha. Pòrta lo mesme prenom que sa grand, la reira reina Sofia.

## Referéncias
Microtubul

Los **microtubul**s que son estructuras de la cellula eucariòta. Que son formats per la polimerizacion d'un dimèrs de duas proteïnas (la tubulina α e la tubulina β) e, segon lo grad mei o mens avançat d'aquesta polimerizacion, que son mei o mens long. Que hen partida de l'esqueleta de la cellula (aperat citoesqueleta) e la loa capacitat de créisher e de mermar qu'ei utilizada per realizar los procès cellulars qui demandan moviments dehens lo citoplasma (lo liquid interior dens lo quau e banhan lo organet cellulars amassas) de la cellula : lo movement de vesiculas (per realizar ua secrecion), la migracion deus cromosòmas (aus qui son la mitòsi e la meïòsi) e la citocinèsi (la separacion d'ua cellula en mair en duas cellulas hilhas un còp acabada la division cellulara.

## Estructura

Duas proteïnas, ua tubulia α e ua tubulina β que forman un dimèr. Per polimerizacion, mantun dimèrs que forman un protofilament. Fin finala, 13 microfilaments en ceucle que forman un microtubul.
Cellulòsa

thumb|right|300px|Cellulòsa constituida de monomèrs de β-<small>D</small>-glucòsa
thumb|right|300px|Cellulòsa, model expansat de tres dimensions

La **cellulòsa** (de formula quimica C6 H12 O5)n qu'ei un glucid, polisacaridic polimèr qui los sons monomèrs e son moleculas de glucòsa. Qu'ei ua substància utilizada per fabricar la paret rigida de las cellulas vegetaus. Que's troba donc ua grana quantitat dens los vegetaus en dens la husta e qu'ei utilizat per fabricar papèr. A maugrat qui sia constituida de moleculas de glucòsa (utilizada com hont d'energia per las cellulas) chic d'èstes vius, a despart de certs bacteris, e possedeishen enzims capables de la copar la cellulòsa, e donc d'utilizar las soas glucòsas. Los animaus qui consoman cellulòsa (com la vaca) qu'an besonh d'engolar bacteris (qui vaden los lor ensimbiòts) capables de la trencar. L'òmi, de segur ne pòt pas digerir la cellulòsa qui ei regetadada en tot facilitar atau los moviments intestinaus.

## Proprietats quimicas
600px|left|thumb|Polimerizacion dera glucòsa dab ligams (β→1) glicosidics
Los monomèrs de cellulòsa (β-D-glucòsa) que's ligan dab ligams (β→1) glicosidics. Lo polimèr qu'ei ua cadena de glucòsas (au contra d'autes polisacarids, com per exemple l'amidon, qui poden estar ramificats. Las moleculas de cellulòsa que's ligan enter eras per ligam idrogèn que en bèth forma microfibrillas hèra resistentas.
Lac Balqash

Lo **lac Balqash** (Балқаш Көлі, *Balqash Köli* en cazac; Озеро Балхаш, *Ozero Balkhash* en rus)  es lo lac màger de Cazacstan e lo premier d'Asia Centrala, dempuei l'assecament d'una gròssa part de la mar d'Aral. 

## Geografia
Lo lac Balqash es situat au sud-èst dau país, au nòrd de la ciutat d'Almaty, a una altitud de . Mesura mai de  de longor e sa largor es compresa entre  e . Amb una superfícia que fa aproximativament , contèn aperaquí  d'aiga. Pasmens, sa talha varia de contúnia. La fonsor maximala passa pas  e la fonsor mejana es ren que de . La partida orientala es sensiblament pus fonsa que la partida occidentala. Son bacin idrografic s'estend subre  e fa partida dau vast bacin centreasiatic que compren tanben la mar Caspiana e la mar d'Aral.

De sei sèt afluents, lo principau es lo riu d'Ili, que pren sorgent dins lei montanhas de la region autonòma chinesa de Xinjiang; venent dau sud, se trai dins lo lac per un dèlta près de son extremitat occidentala. A passat temps, fornissiá mai de 80% de l'aiga escampada dins lo Balqash. Ara sa contribucion s'es reducha, en causa de la centrala idroelectrica de Kapshagai (bastida dins leis annadas 1970) e de l'irrigacion.

Es de notar que i a pas d'emissari: lo lac es endoreïc (lei pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'evaporacion).

Au centre dau lac, un estrech lo parteja en doas mitats. Mentre que la partida occidentala contèn d'aiga doça, lo percentatge de sau creis fins a 7 % vèrs l'èst.

De lòng dei ribas, que sa longor totala es d'aperaquí 2400&nbsp;km, se tròban d'illas e de peninsulas nombrosas. Lo lac es envoutat subretot de desèrts e d'estèpas.

Lo clima de la region es netament continentau e arid amb d'estius cauds, d'ivèrns fregs (en generau, lo lac es gelat de novembre a abriu) e ben gaire de precipitacions (solament  a  per an).

La vila omonima, la màger de la region ( abitants) foguèt fondada en 1937 sus la riba nòrd.

## Ecologia
Coma la mar d'Aral, lo lac Balqash a fortament demenit pendent lei decennis passats; en 1910, sa superfícia èra encara de . De mai, es menaçat per una pollucion sevèra en causa de complèxes industriaus installats sus sei ribas.

## Istòria
Sota la dinastia Qing, lo lac Balqash constituissiá la frontiera nòrd-oèst de l'Empèri Chinés. Pasmens après 1871, tota la region intrèt dins l'esfèra d'influéncia russa.

## Galariá


Fichièr:Lake Balkhash May 2007 1.JPG
Fichièr:Lake Balkhash May 2007 2.JPG
Fichièr:Lake Balkhash May 2007 3.JPG
Fichièr:DSCF1576.JPG
Fichièr:BalkhashPlaneTransaero.JPG


## Vejatz tanben
* Riu d'Ili (l'afluent principau dau Lac Balqash)

## Liames extèrnes
*  Informacions geograficas e biologicas
*  Lei relacions sinocazacas per la gestion de l'aiga

## Nòtas e referéncias
Teoria deis ensembles

thumb|right|Representacion de l'interseccion de dos ensembles.

La *teoria deis [[ensemble]]s* foguèt introducha a la fin dau sègle XIX per lo matematician alemand Georg Cantor.
Nucleòl

[400px|thumb|Un nucleòl (irange e arron) dehens un [Nuclèu (biologia)|nuclèu caperat de ribosòmas (los punts arrois) e horadat de pòrs ; que's veden la membrana externa e interna deu nuclèu qui forman l'envolopa nucleara (en irange escur) ; fin finala que's ved l'eterocromatina (en verd escur) e l'eucromatina (en jaune).]]
Lo **nucleòl** qu'ei un espaci deu nuclèu de las cellulas eucariòtas. B'ei pas desseparat de la rèsta deu nuclèu per cap membrana, mes, au contre, qu'ei simplament un lòc qui apareish en microscopia optica com un (o plusors) punt(s) escur(s). Qu'ei un lòc de grana activitat de transcripcion de l'ADN e, atau, l'endret on e son sintetizats los ARN rinosomics (abreujats ARNr) e on e son associats dab proteïnas e qui, amassas, e vaden las duas sosunitats deus ribosòmas, (los organets cellulars on e son sintetizadas las proteïnas).
Per estar visible en microcopia electronica, lo nucleòl qu'ei conegut desempuish lo XIXau sègle, mes qu'ei vertaderament la microscopia electronica qui permetó de'n conéisher l'estructura interna.
Lo nucleòl qu'ei logicament compausat de cromatina, d'ARN e de proteïnas. Lo nucleòl non se pòt pas mei véder durant la division cellulara (quand la cromatina b'ei compactada en cromosòmas e que los gens non s'expriman pas mei.
Celiaquia

La **celiaquia**, apelada tanben **malautiá celiaca** e **intolerància au glutèn**, es una malautiá autoimmuna caracterizada per l'inflamacion cronica de la partida proximala dau budèu prim, causada per lo glutèn, una proteïna vegetala dei grans de blat, d'òrdi, de segal, d'espèuta, de kamut e de triticale. La civada conten pas de glutèn, mas ne pòt aver per de contaminacion crosada amb l'òrdi e amb lo blat. Lo glutèn provòca la pèrda dei vellositats que cuerbon lo budèu prim, que pèrd la capacitat de digerir e d'absorbir lei noiriduras. Se pòt diagnosticar dins totei leis etapas de la vida. Lei personas celiacas se devon absténer de consomir de produchs que contenon de glutèn çò que permet una regression complèta dei simptòmas de la malautiá. La celiaquia es pus frequenta demest los europèus.
Samuèl ibn Nagrella

Lo rabin **Samuèl ibn Nagrella** (שמואל הנגיד *Shmuel haNagid* en ebrieu) (993-1055) foguèt un poèta e filosòf jusieu de la tribú de Leví. Nasquèt a Mérida e s'eduquèt a Còrdoa. En seguida de las luchas dins lo Califat migrèt a Malaga, ont ensenhèt l'arabi. En 1020 trabalhava coma secretari dels reis ziridas de Granada. En 1027 foguèt elegit *naguid* (prince) de las *alkhamas* jusievas del Taifa de Granada e visir del rei Habus ben Maksan. En 1038 trabalhèt coma general de las armadas del rei Badis ben Habus e luchèt pendent 20 ans contra los reialmes taifas vesins: Sevilha, Malaga, Almeria, Carmona. Protegiguèt ferventament la sciéncia jusieva e los estudis talmudics e entreprenguèt un ambiciós prètzfach erudit e literari, interessat especialament per la gramatica; sostenguèt de polemicas sus las errors de l'Islam. Foguèt un grand poèta elegiac que lamentava l'abséncia de parents e d'amics e l'inestabilitat de las causas umanas, en mai de las orrors de la guèrra. Gaireben totas sas composicions se remarcan per lor eminéncia morala e filosofica. *Divan* es un recuèlh de la màger part de son òbra poetica, inclusent de composicions poeticas ebrievas amb d'influéncia de tèmas e de formas aràbias. Demest sas òbras poeticas ressortisson *Ben Tehilim (Filh dels Psalmes)*, *Ben Mishle (Filh dels Provèrbis)* e *Ben Qohelet (Filh de l'Eclesiastès)*. Autor d*'Entratge al Talmud* e del *Libre de la riquesa*. Sa poesia compren de composicions militaras, politicas, liricas e elegiacas. Foguèt rival d'Avicebron.
Sidòbre

Sidòbre es un massís granitic boscassut del Massís Central e un parçan d'Occitània situat en Lengadòc (departament de Tarn) entre Montanha Negra e Monts de La Cauna.

Sa vila principala es Ròcacorba. Sidòbre es situat al dintre del Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc. 
L'erosion i daissèt qualques sites naturals remirables coma:
*"La Pèira clavada": un blòt de 780 tonas quilhat en equilibri sus un peiron.
*"Lo caòs de la Ressa": un riu de ròcas.
*"Lo lac del mèrle", lac que n'emergisson de ròcas arredondidas.
*"La Ròca de l'auca", blòt que sembla una auca.
D'entrepresas i esplechan la barena, mai que mai a La Croseta. D'unas obtenguèron de mercats importants, coma lo del mètro de Singapor. 

## Nòtas
Cevenas

**Cevenas** (var. **las Cevenas, Cevena, la Cevena**) son un massís montanhós a l'extremitat sud del Massís Central e un parçan d'Occitània. La delimitacion d'aquesta region càmbia segon lo vejaire: las Cevenas son plan mai espandidas pels geografs de l'escòla francesa que per los Cevenòls o Raiòus). 

Dins lo país de Gard, se considera qu'es a partir d'Andusa (qu'a recebut l'escais de "Pòrta de las Cevenas") que se dintra en país cevenòl. La vila principala de l'airal es Alès

Lo gentilici es **cevenòl -a** (var. **-òu -òla**).

Lo 28 de junh de 2011, los païsatges pastorals dels Causses e de las Cevenas son inscrichs al patrimòni de l'UNESCO coma Causses e Cevenas.

## Nòtas
Agulha

Una **agulha** es un objècte prim, de forma alongada. De biais especific, agulha pòt far referéncia als tèrmes seguents:

## Cordura e textil

* L**'[[agulha de cóser]]**, una aisina qu'es utilizada per la cordra,
* L**'[[agulha de brocar]]**, una aisina qu'es utilizada per brocar

## Medecina

* L**'[[agulha ipodermica]]**, una agulha cava podent traucar la pel, qu'es utilizada en medecina per injectar de substéncias dins lo còrs, o per ne levar de liquids,
* L**'[[agulha d'acupunctura]]**, utilizada sul còrs en acupunctura,

## Relotgeriá

* L'agulha es un element d'un comptador,
** Las **[[Agulha (relotgeriá)|agulhas]]** d'un relòtge,
** L**'agulha** d'una cap de lectura dels fonografs, gramofòns e autre lectors d'enregistrament.

## Engenheriá

* Suls camins de fèrre, l**'agulha** es un ralh mobil.
* En arquitectura
** l**'[[Agulha (paret)|agulha]]** es la partida superiora triangulara del paret d'un bastit donant de penjals a un teulat.
** l**'agulha** es flècha del cloquièr

## Biologia

* En zoologia :
** l**'agulha comuna** (*[[Syngnathus]]*) es un peisson de cap long;
* En botanica :
** las **[[Pinophyta|agulhas]]** remplaçan las fuèlhas pels conifèrs;

## Montanha

* l**'[[Agulha (geologia)|agulha]]** es, en geomorfologia, un tipe de modelat en montanha donent de toponims

## Toponimia

* Agulha, una comuna de Naut Léger.
* Agulha, una comuna de Bocas de Ròse.
* Agulhas, una comuna dels Auts Aups.
Annada Cruciala

L**'Annada Cruciala** en Espanha z-es 1492. I aguèt tres eveniments importants :

- L'unificacion d'Espanha aprèp sèt sègles de reconquista.  

- L'expulsion dels josieus d'Espanha (Decret d'Alhambra).

- Cristòl Colomb descobriguèt America. 

Los Reis Catolics regnavon en 1492.
Cromatina

[400px|left|thumb|(1) Molecula d'[ADN, (2) ADN enrotlat autorn de las proteïnas istònas (3) hiu de cromatina a l'interfasa (4) cromatina qui s'amassa au debut de la division (la profasa) (5) cromatina compactada en cromosòma au moment de la division cellulara (mitòsi o meïòsi) ; en arroi que vedem lo centrosòma (lo mitan deu cromosòma).]]
La **cromatina** qu'ei la forma presentada per l'ADN dens las cellulas eucariòtas ; dit autament, qu'ei formada per l'ADN enrotlat autorn de proteïnas deu nuclèu aperadas istònas. Que's troba dens lo nuclèu a l'interfasa (lo moment qui lo nuclèu e existeish) e qu'ei la matèria qui compausa los cromosòmas.
L'ADN de la cromatina que pòt estar debanat entà estar lejut (dens aqueth cas la cromatina qu'ei aperada eucromatina) o plegat e tornat plegar per'mor d'ostender sequéncias d'ADN qui non son pas lejudas (e aquesta forma compactada de cromatina qu'ei aperada eterocromatina).
[300px|right|thumb|Nuclèus cellular : (5) Hius de '''cromatina''' dehens lo nuclèu (1) [Envolopa nucleara (2) Ribosòma (3) Pòr nuclear (4) Nucleòl (6) Reticulum endoplasmic (7) Nucleoplasma]]
Pòr nuclear

Un **pòr cellular** qu'ei ua mena de trauc qui horada l'envolopa nucleara (constituida d'ua dobla membrana lipidica) en tot perméter e regular los escambis enter lo nuclèu e lo citoplasma de la cellula eucariòta.

Lo nombre de pòrs que varia en foncion de l'activitat de transcripcion de la cellula; qu'ei ua estructura dinamica qui pòt aparéisher e desaparéisher en foncion de quants be'n hasquin òp. En mejana, un nuclèu de vertebrat que'n pòt osténder de cap aus 2000.

Las proteïnas qui'u compausan que son aperadas nucleoporinas. 8 proteïnas que forman ua corona qui entorneja lo pòr a l'exterior (de cap au citoplasma) e 8 autas qui hèn çò medish de cap au dehens deu nuclèu. Las 8 proteïnas externas (citoplasmicas) que's perlongan dab menas de "hius". Au dehens, la corona de 8 proteïnas viradas de cap au dehens deu nuclèus que forman ua mena de tistèth.

Lo complèxe qu'a un diamètre de 120&nbsp;nm mentre qui lo horat b'ei pas sonque de 50&nbsp;nm ; la soa massa qu'ei de . Qu'ei format dab ua cinquantea de proteïnas diferentas. 

Cada pòr nuclear que deisha passar las moleculas solublas dens l'aiga d'ua massa inferiora aus 50 dalton ; aquò qu'incluseish los ARN, certes lipids, los ribosòmas (qui, constituits d'ARNr e de proteïnas, be's pòden formar dens lo nuclèu quan los ARNr formats e rescontran las proteïnas deus futur ribosomas qui traucan los pòrs nuclears) e un gran nombre de proteïnas qui jògan un ròtle dens l'activitat deu nuclèu (com, per exemple, l'ADN polimerasa - estant, era tanben, un complèxe proteïc - , l'ARN polimerasa eca).

Un pòr que pòt perméter haut o baish 1000 passatges (aperats *translocacions*) per segonda e per pòr.

Quauques moleculas de mei gran endom que traucan los pòrs dab l'ajuda de proteïnas aperadas importinas qui's hèn reconéishen dab lo lor signau.
Anfós XIII d'Espanha

**Anfós XIII d'Espanha** (en espanhòl: *Alfonso XIII de España*) (Madrid, 17 de mai de 1886- Roma (Itàlia), 28 de febrièr de 1941) saguèt lo filh postum d'Anfós XII e de María Cristina d'Absburg-Lorena. En 1906 se casèt amb la princessa britanica Victoria Eugenia de Battenberg (1887-1969). Saguèt lo rei d’Espanha entre 1886 e 1931. En 1931, après la proclamacion de la Segonda Republica, se sauvèt a Roma.

Alfonso e Victoria agueron sèt enfants: 
* Alfonso (1907-1938). Abandonèt son dreit alh tròn per que se casèt amb Edelmira Sampedro (qu'èra pas princessa)
* Jaime (1908-1975). Abandonèt son dreit alh tròn pr’amor d’èsser sord e mut. 
* Beatriz (1909-2002).
* Fernando (1910-1910). 
* Cristina (1911-1996).
* Juan (1913-1993), Joan de Borbon, l'eiretèir delh tròn e lo paire de Joan Carles I d'Espanha.
* Gonzalo (1914-1934).
Centre-Val de Léger

Lo **Centre-Val de Léger** (var. **Centre-Vau de Léger**, **Centre-Vath de Léger**; en francés: *Centre-Val de Loire*), que s'apelava simplament **Centre** (en francés: *Centre*), es una region administrativa e collectivitat territoriala del centre-oèst de França. Se compausa sièis departaments: Char, Endre, Endre e Léger, Loir e Char, Loiret. L'INSEE li atribuís lo còdi 24. La prefectura n'es Orleans, e la ciutat mai granda es Tors en Torena.

La franja extrèm-sud de la region (partida meridionala dels departaments de Char e d'Endre) es occitanofòna. A despart d'aquela zòna, la rèsta es d'expression francesa.

## Istòria
La region del Centre es creada coma circonscripcion d'accion regionala lo 2 de junh de 1960. Venguèt un establiment public regional lo 5 de julhet de 1972. La lei Deferre (lei n°82-213 del 2 de març de 1982) ne faguèt una collectivitat territoriala de l'executiu elegit e partatja las competéncias entre l'Estat e las regions. Venguèt una collectivitat territòriala après las eleccions del 16 de març de 1986. Lo 17 de genièr de 2015, data de publicacion al Jornal Oficial de la lei n°2015-29 del 16 de genièr de 2015, es renomada «Centre-Val de Léger» (en francés: *Centre-Val de Loire*). 

## Referéncias
Victoria Eugenia de Battenberg

**Victoria Eugenia de Battenberg** (lo 24 d'octòbre de 1887- lo 15 d'abrial de 1969) saguèt ‘na princessa britanica, filha d’Enrique de Battenberg e de la princessa britanica Beatriz (filha de la reina britanica Victòria). En 1906 se casèt amb Anfós XIII d'Espanha. 

Alfonso e Victòria aguèron sèt enfants: 

* Alfonso (1907-1938). Abandonèt son dreit alh tròn en se casant amb Edelmira Sampedro (qu'èra pas princessa)
* Jaime (1908-1975). Abandonèt son dreit alh tròn perqu’era sord e mut. 
* Beatriz (1909-2002).
* Fernando (1910-1910). 
* Cristina (1911-1996).
* Juan (1913-1993), l'eiretèir del tròn, lo paire de Joan Carles I d'Espanha.
* Gonzalo (1914-1934).
Nelson Mandela

left|80px|Medalha prèmi Nobel

**Nelson Rolihlahla Mandela**, escaissat **Madiba** (Mvezo, Africa del Sud, 18 de julhet de 1918 - Johannesburg, 5 de decembre de 2013) es un dels personatges pus emblematics d'Africa del Sud. Aqueste dirigent del movement antiapartheid foguèt lo primièr president de Sud-Africa elegit al sufragi universal. Ocupèt lo cargue de president de 1994 a 1999. Sa militància faguèt d'el lo laureat del Prèmi Nobel de la Patz en 1993.

## Biografia
Nelson Mandela èra membre del Congrès Nacional African (*Africa National Congress*, ANC) dempuèi 1944, per tal de luchar contra la dominacion politica de la minoritat blanca e la segregacion raciala qu'impulsava. Venguèt avocat e participèt a la lucha non-violenta contra las leis de l'apartheid, qu'èran estadas establidas pel govèrn del Partit Nacional Afrikaner, arribat al poder a las eleccions del 1948. L'ANC foguèt proïbit en 1960 sens que la lucha pacifica done de resultats tangibles. Mandela fondèt e dirigiguèt la branca militara de l'ANC, *[[Umkhonto We Sizwe]]*, en 1961, que menèt una campanha de sabotatges contra d'objectius militars. Emprisonat per òrdre del govèrn sud-african amb lo supòrt de la CIA, foguèt condemnat a la preson a perpetuïtat e als trabalhs forçats. Venguèt una celebritat en beneficiant d'un fòrt supòrt internacional, apareissent coma un  simbòl de la lucha per l'egalitat raciala, especialament après lo chaple de Soweto, de junh de 1976.

Après vint-e-set ans de preson, Mandela foguèt desliurat lo 11 de febrièr de 1990, e sostenguèt la reconciliacion e la negociacion amb lo govèrn del president Frederik de Klerk. En 1993, recebèt conjuntament amb aqueste lo Prèmi Nobel de la Patz per les seunas accions en favor de la fin de l'apartheid e l'establiment d'una democracia non raciala al país.

Elegit primièr president negre de Sud-Africa en 1994, contunhèt amb capitada la politica de reconciliacion nacionala en Sud-Africa. Après un unic mandat, se retirèt de la vida politica activa.

## Referéncias
Reis Catolics

180px|right|thumb|Armas de los Reis Catolics
200px|left|thumb|Los Reis Catolics

Los **Reis Catolics** èran Ferrand II d'Aragon (1452-1516) e Isabèl I de Castelha (1451-1504).
Los Reis Catolics renhavan en Espanha delh temps de l'Annada Cruciala. 

Ferrand e Isabèl aguèron cinc enfants.
Microsoft

thumb|right|200px|Lògo de Microsoft
**Microsoft Corporation** es una entrepresa americana fondada per Bill Gates e Paul Allen, qu'es especializada dins la comercializacion de logicials e de periferics per ordenador. Son sèti social es situat a Redmond, dins l'Estat de Washington.
Microsoft es l'editor mai important de logicials informatics del mond, amb per exemple son sistèma operatiu, Windows. En 2001, Microsoft s'es lançat dins lo mond del videojòc, amb la consòla Xbox.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Joan de Borbon

Coat of Arms after the Renounce of his Claim to the Throne<br />(1977-1993)|thumb|180px|Armas del Comte de Barcelona (1977-1993).
**Juan de Borbón y Battenberg** (La Granja de San Idelfonso, lo 20 de junh de 1913 - Pampalona lo 1 d'abrial de 1993) saguèt lo filh d'Anfós XIII d'Espanha e de Victoria Eugenia de Battenberg. Z-es lo marit de María de las Mercedes de Borbón y Orleans e lo paire de Joan Carles I d'Espanha.

Après la proclamation de la Segonda Republica, lutèt contra Franco.
PL Kyodan

Eth **PL Kyodan** o era **Glèisa de Perfècta Libertat** ei ua religion internacionau que neishec dera cultura deth zenbudisme deth Japon ath començament deth sègle XX. Eth PL ensenhe qu'era "vida ei art". Es èssers umans an neishut entà exprimir era sua pròpria individualitat unica en tot çò que hèn - "en tot crear art vertadèr". Entà melhorar es lòrs vides e era superacion des dificultats es credents son ensenhadi es rasons pes qu'an aguesti problèmes e son dirigidi a solucionar-les peth patriarca (Oshieoya-sama) e pes ministres. Eth PL non a un libre sagrat (coma era Bíblia), totun, a es 21 precèptes 21 principis que revelèren es fondadors dera glèisa. 

Es 21 precèptes son: 

* Vida ei Art. 
* Era vida der òme ei era sua pròpria expression. 
* Er òme ei era manifestacion de Diu. 
* I a sofriment se non s'exprimís. 
* En deishar-se portar pes baticòrs se pèrd era personalitat. 
* Òm existís quan eth ego non ei present. 
* Tot existís en relativitat. 
* Viscatz radiant coma eth solet. 
* Toti es èssers umans son iguals. 
* Beneficiatz eth proïsme e a se madeish. 
* Confiatz tot a Diu. 
* Cossent damb eth nom existís un camin. 
* I a un camin entad òme e un d'aute entara hemna. 
* Tot existís entara Patz Mondiau. 
* Tot ei miralh. 
* Tot progressa e evolucione. 
* Entenatz eth punt centrau. 
* Tostemp estam dauant dera bifurcacion deth ben e deth mau. 
* Actuatz immediatament en percéber. 
* Viscatz en un estat de perfècta union materiau - esperitau. 
* Viscatz ena libertat vertadèra. 

## Ligam extèrne

* PL en francés
Istòna

Las **istònas** que son proteïnas qui s'associan dab l'ADN, en tot formar la cromatina (qui ei la succession  repetitiva  de nucleosòmas : uas unitats minimalas d'ADN associta dab istònas). Las istònas que son presentas dens las cellulas eucariòtas e dens quauques bacteris. Que son de plusors classas: 
*Istòna H1
*Istòna H2A
*Istòna H2B
*Istòna H3
*Istòna H4

Duas istònas de senglas classas H2A, H2B, H3 e H4 que forman un octamèr d'istònas autorn deu quau un tròç d'ADN long de 146 pars de basas que's pòt enrotlar en tot formar un nucleosòma.
Ferrand II d'Aragon

**Ferrand II d'Aragon**, escaissat «**lo Catolic**» (en catalan: *Ferran*; en aragonés: *Ferrando*; en espanhòl: *Fernando*; Sos, 10 de març de 1452 – Madrigalejo, Cáceres, lo 25 de janvièir de 1516), foguèt rei d'Aragon, primièr monarca d'Espanha conjuntament amb son esposa Isabèl jol títol de «Reis Catolics» o «Reis d'Espanha». 

Èra lo filh de Joan II d'Aragon e de Joana Enríquez. Èra maridat amb Isabèl I de Castelha e Ferrand e Isabèl èran los Reis Catolics. Ferrand èra paire de Joana la Bauja.

## Armas

### Descripcion
Las Armas quartan las armas de Castelha e Leon amb las armas d'Aragon e de Sicília, la darrièra combinant las armas d'Aragon amb l'agla negra del Hohenstaufen de Sicília.

### Monarca de la Corona d'Aragon

Fichièr:Arms_of_the_Catholic_Monarchs_(1474-1492).svg|1474–1492
Fichièr:Arms_of_the_Catholic_Monarchs_(1492-1504).svg|1492–1504
Fichièr:Arms_of_Ferdinand_II_of_Aragon_(1504-1513).svg|1504–1513
Fichièr:Arms_of_Ferdinand_II_of_Aragon_(1513-1516).svg|1513–1516


## Titulatura
S. M. Ferran, per la gràcia de Dieu, rei d'Aragon,de Nàpols, de Sicília, de Valéncia, de Malhòrca, de Jerusalèm, de Sardenha e de Navarra, duc de Montblanc, comte de Barcelona, de Rosselhòn, de Cerdanha e de Ribargòrça.

## Referéncias
Isabèl Ièra de Castelha

250px|right|thumb|Isabela Ièra de Castelha 

**Isabèl de Castelha** (Madrigal de las Altas Torres, 22 d’abrial de 1451 – Medina del Campo, 26 de novembre de 1504) foguèt reina de Castelha de 1474 a 1504. Èra la filha delh rei Joan II de Castelha e d’Isabèl de Portugal. Èra la maire de Joana la Fòla. Èra maridada amb Ferrand II d'Aragon. Ferrand e Isabèl èran los Reis Catolics.
Diego Rivera

[thumb|250px|right|Diego Rivera e [Frida Kahlo, sa femna]] 

**Diego Rivera** (Guanajuato, lo 8 de decembre de 1886- Mexico lo 25 de novembre de 1957) foguèt un pintor mexican, espós de la pintora mexicana Frida Kahlo.

## Biografia
**Diego Rivera**, que recebèt coma nom de bateg **Diego María de la Concepcíon Juan Nepomuceno Estanislao de la Rivera y Barrientos Acosta y Rodríguez**, nasquèt en 1886 dins la vila de Guanajuato. Tre 1896 comencèt a seguir de corses nocturnes a l'Acadèmia de San Carlos de la capitala mexicana e ailà coneguèt lo celèbre paisatgista José María Velasco. En 1905 recebèt una pension del Secretari d'Educacion, Justo Sierra e puèi una segonda, en 1907, autrejada pel governador de Veracruz que li permetèt de viatjar cap a Espanha e de trabalhar dins lo talhièr d'Eduardo Chicharro a Madrid. Anèt tanben a Barcelona, puèi a París pr'amor de viure e trabalhar demest los artistas de Montparnassa. Faguèt amistat amb Modigliani, que li faguèt un retrait en 1914.

Pendent la siá vida pro agitada, aguèt de relacions durant sièis annadas amb la pintora Marie Vorobieff (Marevna), mas se maridèt amb Angelina Beloff. Aguèron un filh amassa que se moriguèt jovenòt. A mai aguèt fòrça autres mainatges de mestressas amb las que teniá de relacions cortetas. Pasmens n'assumiguèt pas jamai las siás paternitats. Al començament de las annadas 1920, tornèt en Mexic ont s'interessèt, per mejan de la politica, a l'extrèma esquèrra. Ailà, realizèt la siá primièra pintura murala que i figuravan de subjèctes etnics mexicans dins un contèxt politic.
[thumb|175px|left|Retrait de Diego Rivera fait per [Modigliani]]

## Ligams extèrnes
Biografía y pinturas de Diego Rivera (en espanhòl).