open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Suharto

[thumb|right|Fotografia de Suharto en [1993.]]

**Suharto** (8 de junh de 1921, Yogyakarta - 27 de genier de 2008, Jakarta) es un generau e òme d'Estat indonesian de la segonda mitat dau sègle XX. Aguèt un ròtle major dins l'estructuracion d'Indonesia après son independéncia. Dirigiguèt lo país de 1966 a 1998 e capitèt de desvolopar son economia. Pasmens, establiguèt tanben un regime autoritari e corromput responsable de plusors chaples d'opausants.

## Biografia

Cap d'estat-major adjonch en 1960, foguèt nomat ministre de la Guèrra e cap d'estat-major cinc ans pus tard. Aqueu ròtle li permetèt de s'opausar au movement dau 30 de setembre de 1965. Accusèt lo Partit Comunista Indonesian d'èsser responsable dau raubament e de l'execucion de sièis generaus indonesians e organizèt la liquidacion de sei membres e simpatisants (entre 0,5 e 1 milion de victimas). Aquò li permetèt de venir la figura principala de la vida politica dau país. Lo 12 de març de 1966, lo president Sukarno foguèt ansin obligat de li cedir la realitat dau poder. Durant lei mes seguents, Suharto contunièt de renforçar sa posicion en evincissent pauc a cha pauc Sukarno que foguèt definitivament descasut per de vòtes dau Parlament (9 de febrier de 1967) e dau Congrès Consultatiu dau Pòble (12 de març de 1967).

Un còp au poder, Suharto fixèt lo desvolopament d'Indonesia coma aisse principau de sa politica. Per aquò, adoptèt una politica d'austeritat per per contrarotlar l'inflacion e atraire de capitaus occidentaus. Promoguèt tanben lo liberalisme economic. Aquò li permetèt d'obtenir de resultats economics importants. Per exemple, lo nombre d'Indonesians paures passèt de 56 % a 12 % durant son periòde. Pasmens, la privatizacion deis entrepresas d'Estat foguèt realizada a l'avantatge d'amics e de membres de la familha de Suharto. D'un biais generau, lo regime de Suharto se caracterizèt per son nepotisme e per una corrupcion generalizada a l'ensemble de la societat. Au nivèu exterior, luchèt còntra la China Comunista. S'engatjèt tanben activament dins lei questions internacionalas per melhorar son prestigi e sa popularitat. En 1975, ordonèt l'invasion dau Timòr Orientau onte l'armada indonesiana se turtèt a una resisténcia acarnada ( mòrts).

A partir deis ans 1990, lo regime de Suharto foguèt mai e mai contestat per la populacion. Malaut, Suharto abandonèt lo poder en 1998 en causa de manifestacions entraïnadas per la crisi asiatica de 1997. Divèrsei temptativas d'enquistas sus sei crimes foguèron menadas dins leis ans 2000, mai ne'n permetèron pas un estudi vertadier. Suharto foguèt ansin enterrat après una ceremònia militara oficiala.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Chaples de 1965 en Indonesia.
* Indonesia.
* Sukarno.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Pancho Villa

[thumb|right|Pancho Villa vèrs [1912.]]

**José Doroteo Arango Arámbula** (5 de junh de 1878, La Coyotada – 20 de julhet de 1923, Parral), mai conegut sota lei pseudonims de **Francisco Villa** e de **Pancho Villa**, es un revolucionari mexican que tenguèt un ròtle major durant la Revolucion Mexicana (1910-1920).

Païsan paure dau nòrd de Mexic, venguèt lo cap d'un grop de bandits especializats dins l'ataca de ranch. En 1910, Villa foguèt recrutat per lei partisans de Francisco Madero en vista d'organizar una insureccion còntra lo govèrn de Porfirio Diaz. En cambi, Villa obtenguèt una amnistia e una plaça dins l'armada mexicana. Lei maderistas capitèron de prendre lo poder, mai poguèt pas establir un govèrn fòrt. En 1913, Madero foguèt reversat e executat per lo generau Victoriano Huerta. Villa fondèt alora la « Division dau Nòrd », una importanta armada revolucionària que participèt a la lucha còntra Huerta en s'aliant amb leis autrei figuras majoras de la vida politica mexicana dau periòde (Venustiano Carranza, Pablo Gonzalez, Emiliano Zapata e Álvaro Obregón).

En 1914, lei fòrças de Villa e de Zapata prenguèron lo contraròtle de la capitala. Pasmens, la coalicion anti-Huerta se devesiguèt rapidament e Villa demorèt aliat amb Zapata per luchar còntra una aliança dei revolucionaris moderats e conservators menats per Carranza e Obregón. *De facto* cap dau país, Villa aprofichèt pas la situacion per eliminar seis adversaris. Se capitèt d'infligir quauquei desfachas ai tropas de Carranza, foguèt finalament esquichat per Obregón. Deguèt se retirar vèrs lo nòrd. I metèt en plaça una guerilha, mai seis actes de crudelitat demeniguèron pauc a cha pauc sa popularitat. En 1920, quand Obregón prenguèt definitivament lo contraròtle de la Ciutat de Mexic e eliminèt Carranza, Villa acceptèt de se raliar au govèrn centrau. Pasmens, probablament encara tròp influent dins un Mexic politicament mau estabilizat, foguèt assassinat en març de 1923.

## Liames intèrnes

* Revolucion Mexicana.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Adolfo Gilly (trad. Pierre-Luc Abramson e Jean-Pierre Paute), *La révolution mexicaine. 1910-1920 : une révolution interrompue, une guerre paysanne pour la terre et le pouvoir*, Editions Syllepse, 1995.
* **[[francés|(fr)]]** Jesús Silva Herzog (trad. Raquel Thiercelin), *La Révolution mexicaine*, Maspero, 1977.

## Nòtas e referéncias
Shaka

[thumb|right|Representacion de Shaka en [1824.]]

**Shaka** (1787, region de Melmoth - 22 de setembre de 1828, KwaDukuza) es un cap zolo que fondèt lo Reiaume Zolo e que ne'n foguèt lo premier rèi de 1816 a 1828. Foguèt remplaçat per Dingane (1828-1840) après una brèva guèrra civila.

Fiu d'un cap de clan zolo, Shaka prenguèt lo poder a la mòrt de son paire en 1816. Tactician de remarca, introduguèt plusors reformas au sen de l'armada zolo (modificacions de l'armament, cèrca sistematica de l'enceuclament dei fòrças enemigas, etc.) que li permetèron d'estendre rapidament son territòri. Pasmens, aquò entraïnèt de desplaçaments massís de populacions e Shaka es considerat coma un dei responsables dau *[[Mfecane]]* dins mai d'una tradicion istoriografica africana. En 1825, son reiaume s'estendiá sus un airau de  km² entre lei montanhas de Drakensberg a l'oèst, d'East London au sud, de la ribiera Pongola au nòrd e de l'ocean Indian a l'èst. Intrèt en contacte amb lei colons europèus en 1823 e entretenguèt de relacions pacificas amb elei. Foguèt assassinat per sei frairastres Dingane e Mhlangana en 1828 a l'eissida d'un complòt familhau.

## Liames intèrnes

* Mfecane.
* Reiaume Zolo.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Tidiane N'Diaye, *L'Empire de Chaka Zoulou*, París/Budapèst/Turin, L'Harmattan, 2002.
* **[[francés|(fr)]]** Jean Sévry, *Chaka, empereur des Zoulous : histoire, mythes et légendes*, París, L'Harmattan, 1991

## Nòtas e referéncias
Haile Selassie Ièr

[thumb|right|Haile Selassie I en [1971.]]

**Haile Selassie I** (23 de julhet de 1892, Ejersa Goro - 27 d'aost de 1975, Addis Abeba) foguèt lo darrier negus d'Etiopia. Reinèt de 1930 a 1974 en succedissent a l'emperatritz Zewditu (1916-1930). Foguèt reversat per una revolucion en 1974.

Fiu dau ras Mekonnen, foguèt designat eiretier dau títol imperiau e regent d'Etiopia en 1916. Tre 1917, exercissiá la realitat dau poder e la gardèt en despiech de divèrsei temptativas de còps d'Estat organizadas per lei partisans de l'emperatritz. Engatjèt una politica de modernizacion en abolissent l'esclavatge (1924) e en integrant son país dins lo concèrt dei Nacions (adesion a la SDN en 1923 e au pacte Briand-Kellog en 1928). Proclamat negus a la mòrt de Zewditu, deguèt faciar l'invasion d'Etiopia per Itàlia en 1935-1936. Se refugièt au Reiaume Unit e participèt a la liberacion dau territòri etiopian per leis Aliats en 1941.

A partir de 1942, tornèt organizar l'administracion dau país tot en conservant lo poder. En 1960, deguèt resistir a una temptativa de còp d'Estat menat per lo prince eiretier Amha Selassie. Après aquela crisi, sa politica venguèt pus conservatritz e assaièt de modernizar Etiopia sensa menar de reformas radicalas. A l'exterior, alinhèt sa diplomacia sus aquela dau blòt estatsunidenc. Sostenguèt tanben la causa de l'unitat africana en participant a la creacion de l'Organizacion de l'Unitat Africana que son sèti foguèt installat a Addis Abeba. En 1966, liberalizèt un pauc lo regim que gardèt un caractèr autoritari marcat. Aquò suscitèt un maucontentament mai e mai important au sen de l'elèit. En 1974, una tiera d'eveniments grèus (insureccion en Eritrèa, grèvas de foncionaris, famina dins lei regions sahelianas, etc.) entraïnèron una revòuta populara e d'oficiers revolucionaris arrestèron l'emperaire lo 12 de setembre de 1974. Instaurèron un regime d'inspiracion marxista leninista e ordonèron l'assassinat d'Haile Selassie I lo 27 d'aost de 1975.

## Liames intèrnes

* Etiopia.
* Guèrra d'Etiopia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Gontran de Juniac, *Le dernier Roi des Rois. L'Éthiopie de Haïlé Sélassié*, París, L'Harmattan, 1994.
* **[[francés|(fr)]]** Delphine Lecoutre, « L’Éthiopie et la création de l’OUA », *Annales d’Éthiopie*, vol. 20,‎ 2004, pp. 113-147.
* **[[anglés|(en)]]** Bahru Zewde, *A History of Modern Ethiopia - 1855-1974*, Londres, Eastern African Studies, 1991.

## Nòtas e referéncias
Ochrana

L’**Ochrana** èra la polícia politica de l'Empèri Rus a la fin dau sègle XIX e au començament dau sègle XX. Fondada en 1881 per lo tsar Alexandre III (1881-1894), èra destinat a luchar còntra lei movements revolucionaris rus que multiplicavan leis atemptats còntra leis oficiaus de la monarquia, compres lo tsar Alexandre II. Per aquò, l'Ochrana desvolopèt de metòdes d'infiltracion deis organizacions terroristas e de creacion d'organizacions faussas dirigidas per d'agents dobles a son servici. Aviá tanben de burèus establits dins d'autrei país per susvelhar lei revolucionaris rus en exili. L'Ochrana es tanben famosa per la redaccion e la difusion dei *[[Protocòls dei Savis de Sion]]*, un panflet antisemita destinat a justificar lei pogroms en Russia.

## Liames intèrnes

* Polícia politica.
* *[[Protocòls dei Savis de Sion]]*.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Alexandre Sumpf, *Okhrana : la police secrète des Tsars, 1883-1917*, París, Les Éditions du Cerf, 2022.

## Nòtas e referéncias
Alexandre III de Russia

[thumb|right|[Fotografia d'Alexandre III vèrs 1880.]]

**Alexandre III de Russia** (26 de febrier de 1845, Sant Petersborg – 20 d'octòbre de 1894, Ialta) es un emperaire de Russia que reinèt dau 2 de març de 1881 au 20 d'octòbre de 1894. Succediguèt a son paire Alexandre II (1856–1881) e foguèt remplaçat per son fiu Nicolau II (1894–1917).

Fòrça conservator, èra partisan d'un renforçament de l'autocracia russa de drech divin. Conselhat per Konstantin Pobedonostzev, s'opausèt ai reformas dau rèine d'Alexandre II. Intensifiquèt la politica de russificacion e de promoccion de l'ortodoxia en Ucraïna e en Polonha e l'estendiguèt ai regions balticas e orientalas. Multipliquèt tanben lei mesuras còntra lei Judieus que deguèron s'establir dins lei regions occidentalas de l'Empèri. A l'exterior, mantenguèt l'aliança amb Alemanha, mai foguèt finalament obligat de s'aliar amb França en causa dau raprochament germanoaustrian. Deguèt tanben acceptar l'industrializacion dau país. Pasmens, en 1891–1892, una famina seguida d'una epidemia de colerà tuèt dos milions d'abitants e radicalizèt mai lei diferents movements d'oposicion presents dins l'Empèri.

## Liames intèrnes

* Alexandre II de Russia.
* Nicolau II de Russia.
* Revolucion Industriala.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Heller, *Histoire de la Russie et de son empire*, París, Perrin, 2015.
* **[[francés|(fr)]]** Paul Vial, *L'Europe et le monde de 1848 à 1914*, París, Éditions de Gigord, 1968.

## Nòtas e referéncias
Han Gaozu

[thumb|right|Retrach de Han Gaozu realizat durant lo [Dinastia Ming|periòde Ming.]]

**Han Gaozu** (256 ò 247 avC, Pei - 1 de junh de 195 avC, Changan), tanben dich **Liu Bang**, es un emperaire de China fondator de la dinastia Han. Reinèt dau 28 de febrier de 202 au 1 de junh de 195 avC. Son fiu Han Huidi (195-188 avC) li succediguèt.

Originari d'una familha de païsans, capitèt d'intrar dins l'administracion coma cap de patrolha. En 209 avC, après una error grèva durant una mission d'escòrta de presoniers, Liu Bang decidèt de se mutinar. A aquela epòca, China èra estada unificada dempuei mens de 15 ans e l'autoritat de la dinastia Qin èra contestada dins mai d'una region per de revòutas e d'insureccions. La banda de Liu Bang enregistrèt plusors succès e seis efectius aumentèron. De 208 a 202 avC, participèt ansin a plusors guèrras entre rebèls e pretendents au tròne e capitèt de prendre lo poder après aver vencut lo generau Xiang Yu.

Après son accession au poder, Liu Bang adoptèt una politica destinada a crear un govèrn centralizat tengut per lei membres de son clan. Pasmens, permetèt lo retorn dei letruts au sen de l'administracion e demeniguèt leis impòsts per restaurar l'activitat economica. Reformèt tanben lei lèis legadas per lei Qin per crear un còdi juridic novèu. A l'exterior, Liu Bang deguèt luchar còntra lei Xiongnu, un pòble nomada installat au nòrd. Après plusors campanhas indecisas, decidèt de negociar un acòrdi de patz. Per aquò, organizèt plusors maridatges entre caps xiongnu e princessas imperialas chinesas, una politica seguida durant de sègles per sei successors. Liu Bang recebèt lo títol postum de Han Gaozu (« lo Grand Rèire ») e fa partida deis emperaires pus populars de l'istòria de China.

## Liames intèrnes

* Dinastia Han.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michèle Pirazzoli-T'Serstevens, *La Chine des Han : histoire et civilisation*, París, Presses universitaires de France, 1982.
* **[[francés|(fr)]]** Michèle Pirazzoli-T'Serstevens e Marianne Bujard, *Les Dynasties Qin et Han : Histoire générale de la Chine (221 av. J.-C.-220 apr. J.-C.)*, Les Belles Lettres, 2017.

## Nòtas e referéncias
Sacha Distel

**Alexandre Sacha Distel**, dich **Sacha Distel**, es un guitarrista de jazz, compositor e cantaire francés nascut lo 29 de genièr de 1933 a París (França) e mòrt en Occitània lo 22 de julhet de 2004 al Raiòu Canadèu (Provença).

## Biografia
**Sacha Distel** es d'origina russa per son paire, Lionia (Léonide) nascut a Odessa ; es tanben lo nebot de Ray Ventura per sa maire, Andrée Ventura (1902-1965), d'origina turca e de religion josieva. Gràcias a son oncle Ray Ventura, **Sacha Distel** s'interèssa progressivament al jazz. Aital, dins las annadas 1950, es guitarrista de jazz a París dins los barris de *Saint-Germain-des-Prés* e del *Quartier Latin*, e en 1956, **Sacha Distel** es ja considerat coma l'un dels melhors guitarristas de jazz francés, e pauc après se lança dins la cançon francesa. Obten aital en 1959 un primièr gròs succès popular ambe lo títol *Scoubidou*, primièr d'una longa seria dins las annadas 1960 e 1970 ; demest sos tubes mai coneguts en França, se pòt citar *Marina (La Belle Vie)*, *Monsieur Cannibale*, *Scandale dans la famille*, *L'Incendie à Rio*, *Toute la pluie tombe sur moi* o encara lo plan simbolic *Le Soleil de ma vie* en duò ambe Brigitte Bardot, vist que foguèt sa galanta pendent dos ans. Obten enfin tanben un darrièr tube memorable en 1980 : *Le Bateau blanc*.

De 1963 e fins a 1971, en mai de sa carrièra de cantaire, foguèt tanben animator a la television francesa, justament presentator d'emissions de cançons popularas (lo *Sacha Show*).
Nefertiti

thumb|right|Bust policròm de Nefertiti.

**Nefertiti** (vèrs 1370 - vèrs 1334 ò 1333 avC) es una rèina d'Egipte que foguèt l'esposa dau faraon Akhenaton (vèrs 1355/1353 - vèrs 1338-1337 avC). Reconeguda per sa beutat, foguèt lo modèl de plusors esculturas famosas coma un bust de cauquier policròm e una tèsta inacabada de qüarsita ròsa.

Fidèla dau dieu Aton, sostenguèt la revolucion religiosa de son marit que decidèt d'instaurar un culte monoteïsta centrat sus lo dieu solar. Auriá ansin menat de ceremònias d'ofèrtas au nom dau faraon e tengut un ròtle important dins l'exercici dau poder reiau. Dispareguèt subran dei fònts istoricas vèrs 1338-1337 avC. La causa d'aquela disparicion (mòrt, exili, cambiament de nom ?) es desconeguda.

## Liames intèrnes

* Akhenaton.
* Aton.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicolas Grimal, *Histoire de l'Égypte ancienne*, París, Fayard, 1988.

## Nòtas e referéncias
Atelstan

[thumb|right|Representacion d'Atelstan dins un obratge [Edat Mejana|medievau.]]

**Atelstan** (vèrs 894 - 27 d'octòbre de 939, Glocèstre) es un rèi anglosaxon que reinèt de 924 au 27 d'octòbre de 939. Considerat coma lo premier rèi d'Anglatèrra, èra lo fiu d'Edoard l'Ancian (899-924) e foguèt remplaçat per son frairastre Edmond I (939-946).

Son rèine es marcat per de guèrras recurrentas còntra d'insurgents, de reiaumes vesins e lei possessions vikingas implantadas en Granda Bretanha. Atelstan obtenguèt fòrça succès militars. Conquistèt ansin York en 927 e renforcèt son autoritat sus la màger part de l'Anglatèrra actuala e, en 937, arrestèt una temptativa de retorn ofensiu dei Vikings a la batalha de Brunanburh en 937. En parallèl, estructurèt lo reiaume en clarificant la fabricacion de monedas e en renforçant lei relacions amb la Glèisa. Son sostèn ai monastèris permetèt tanben de restaurar una certana vida intellectuala dins l'illa.

## Liames intèrnes

* Anglatèrra.
* Reiaume de Wessex.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** George Molyneaux, *The Formation of the English Kingdom in the Tenth Century*, Oxford, Oxford University Press, 2015.

## Nòtas e referéncias
Ivan III lo Grand

**Ivan III lo Grand** (22 de genier de 1440, Moscòu - 27 d'octòbre de 1505, Moscòu) es un grand-prince de Vladimir e de Moscòu que reinèt dau 28 de març de 1462 au 27 d'octòbre de 1505. Succediguèt a son paire Vassili lo Bòrni (1425-1462) e foguèt remplaçat per son fiu Vassili III lo Grand (1505-1533). Son rèine marca un periòde major dins l'estructuracion de la Russia modèrna en permetent la restauracion de l'independéncia dau Grand Principat de Moscòu. 

Gràcias a una politica mesclant guèrras e alianças matrimonialas, prenguèt pauc a cha pauc lo contraròtle dei vilas d'Iaroslavl (1463), de Novgorod (1471), de Rostòv (1474) e de Tver (1485). En 1480, se declarèt independent de l'Òrda d'Aur. Aquò afebliguèt fòrça l'estat mongòl que foguèt definitivament destruch en 1502 per lo khan de Crimèa. A l'oèst, menèt tanben plusors campanhas victoriosas còntra lei Lituanians. Aquelei succès li permetèron d'unificar una importanta partida de Russia sota sa direccion e de prendre lo títol d'autocrata. En parallèl, gràcias a un maridatge amb la neboda dau darrier emperaire bizantin, renforcèt la doctrina de « Moscòu, tresena Roma ». En parallèl, creèt la classa deis « òmes de servici », a l'origina de la noblesa russa, e reglèt divèrsei conflictes au sen de la Glèisa.

## Liames intèrnes

* Grand Principat de Moscòu.
* Khanat de l'Òrda d'Aur.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Heller, *Histoire de la Russie et de son Empire*, Perrin, 2015.

## Nòtas e referéncias
Richard Sanderson

**Richard Sanderson** es un musician e cantaire escocés anglofòn (Francés per sa maire) nascut lo 5 de març de 1953 en Anglatèrra.

Es sustot conegut per aver interpretat la cançon en anglés *Reality* (compausada per Vladimir Cosma), benda originala del filme francés *La Boum* (1980) de Claude Pinoteau.
Estat Independent de Còngo

thumb|right|Drapèu de l'Estat Independent de Còngo.

L’**Estat Independent de Còngo** (EIC), tanben dich **Estat Liure de Còngo**, es un ancian Estat d'Africa Centrala creat en 1885 e annexat en 1908 per Belgica. Fondat per lo rèi Leopold II a partir de sa fortuna personala, èra una proprietat privada dau sobeiran qu'aprofichèt lei rivalitats entre poissanças colonialas per establir sa dominacion sus lo bacin de Còngo dins lo corrent deis ans 1880. Lei richessas abondosas de la region (cauchó, evòri, minas, etc.) atraiguèron fòrça investisseires qu'obtenguèron de concessions per esplechar lo territòri, desvolopar leis infrastructuras e fondar de vilas. Per sometre lei populacions localas, un sistèma repressiu fòrça violent foguèt tanben més en plaça.

A partir de 1900, la descubèrta progressiva deis atrocitats comesas còntra lei populacions indigènas (violaments, mutilacions, destruccions dei vilatges, etc.) e l'existéncia d'un sistèma de trabalh forçat assimilable a una forma d'esclavatge escandalizèron l'opinion europèa. Sota la pression diplomatica de plusors país, Leopold II deguèt cedir lo contraròtle son territòri a Belgica. L'EIC venguèt alora lo Còngo Bèlga e foguèt transformat en colonia pus classica en enebissent leis abüs pus grèus. L'EIC es ansin a l'origina de la formacion de la Republica Democratica de Còngo actuala.

## Liames intèrnes

* Còngo Bèlga.
* Leopold II.
* Republica Democratica de Còngo.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Vincent Dujardin, Valérie Rosoux e Tanguy de Wilde d'Estmael (dir.), *Léopold II : Entre génie et gêne: Politique étrangère et colonisation*, Brussèlas, Éditions Racine, 2009, 409 p.
* **[[francés|(fr)]]** Matthieu Longue, *Léopold II : Une vie à pas de géant*, Brussèlas, Éditions Racine, coll. « Les racines de l'histoire », 2007, 285 p.

## Nòtas e referéncias
Malik ibn Anas

[thumb|right|[Calligrafia dau nom de Malik ibn Anas.]]

**Malik ibn Anas** (entre 708 e 716, Medina - 7 de junh de 795, Medina) es un teologian musulman dau sègle VIII. Es l'autor dau *Kitab al-Muwatta*, un important obratge d'estudi de l'islam, e lo fondator dau malikisme qu'es una dei quatre escòlas de jurisprudéncia dau sunisme actuau.

Figura fòrça respectada de Medina, menèt una importanta òbra de collèctas de hadiths e de règlas de jurisprudéncia. Lei sintetizèt dins lo *Kitab al-Muwatta*, un obratge que fondèt l'estudi deis ensenhaments e deis accions de Maomet. Certanei partidas presentan tanben un apròchi sociologic. Sei trabalhs foguèron saludats per sei contemporanèus. Venguèron la basa dau malikisme, una escòla de jurisprudéncia de l'islam sunita que presenta la particularitat d'integrar lei costumas deis abitants de Medina de l'epòca de Maomet dins la jurisprudéncia musulmana. Aquò i a favorizat l'acceptacion de tradicions popularas que son refusadas per lei tres autreis escòlas de jurisprudéncia. Aqueu corrent es actualament influent en Africa dau Nòrd e en Africa de l'Oèst.

## Liames intèrnes

* Malikisme.
* Medina.
* Sunisme.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Mohammad Aboû Zahra, *L'imam Mâlik*, Al-Qalam, 2007, 392 p.
* **[[francés|(fr)]]** Saʻd al- Gurāb, *Ibn Arafa et le malikisme en Ifriqiya aux VIIIe / XIVe siècles*, Études arabo-islamiques-Paris 3, 1984.

## Nòtas e referéncias
The Presidents of the United States of America

**The Presidents of the United States of America** (*Los Presidents dels Estats Units d'America*) èra un grop de ròck american anglofòn originari de Seattle, dins l'Estat de Washington, e compausat del trio Chris Ballew (bassa), Jason Finn (batariá) e Dave Dederer (guitarra, remplaçat en 2004 per Andrew McKeag). Es estat format en 1993 e separat en 2016. Son mai que mai coneguts pel títol *Lump* que foguèt un gròs tube mondial de caps la fin de l'annada 1995. An tanben représ en 1996 lo tròç en francés *Ça plane pour moi* de Plastic Bertrand.  

## Discografia
* 1995 : *The Presidents of the United States of America* 
* 1996 : *II* 
* 2000 : *Freaked Out and Small* 
* 2004 : *Love Everybody* 
* 2008 : *These are the Good Times People* 
* 2014 : *Kudos to You!* 

## Cançons mai conegudas en Occitània
* *Lump* (1995)
* *Peaches* (1996)
* *Ça plane pour moi* (1996, represa de Plastic Bertrand)
Guilhèm Valaièr

**Guilhèm Valaièr** (*Guilhem Valayé* en francés; 1979, Avairon - ) es un cantautor roergat, actiu despuèi 2007.

## Biografia
### Joventut e formacion
Originària de la Avairon, Guilhem Valayé comença la flaüta traversièra a l'escòla de Rodés a l'edat d'8 ans. Despenja un diplòma de jardinièr, mas decidís de se consacrar entièrament a la musica. Estúdia lo cant liric al Conservatòri de París pendent quatre ans.

### 3 minutas sus mar e The Voice (2007-2017)
Mai atirat per la musica populara que per la musica classica, crèa lo grop *3 minutas sus mar*, dont es lo cantaire. Bèl primièr duò amb Samuel Cajal, lo grop ven puèi un trio amb Johan Guidou. Amassa, regan pendent mantuna annada las rotas (Soïssa, Belgica, Quebèc).

En 2007, lo grop es finalista de las descobèrtas del Prima de Borges e en 2013,  recep lo prèmi Georges-Moustaki del public.

Sèt ans après lor creacion, es en 2014 que *3 minutes sur mer* sortís son primièr album : *Des espoirs des singes* dont un títol es tirat, *Nos enfants des autres* .

En 2015, Guilhem se presenta sol a la sason 4 de ''The Voice : La Plus Belle Voix'''. En efièch, dempuèi tres ans, l'equipa de casting li prepausa de passar una audicion. Son interpretacion de *[[La nuit je mens]]* de Alain Bashung sedusit los quatre coachs pendent l'audicion a l'òrb e intègra l'equipa de Zazie. Arriba fins a la semifinala en interpretant sustot Coldplay, Léo Ferré e en partejant un duò amb Gaëtan Roussel.

En 2016 sòrt l'EP *Catapulta* e lo grop fa las primièras partidas de la virada de Zazie e dels concèrts parisencs d'aquesta, al Forniment e als Folias Bergère  
.

En 2017, sortís l'album *L'endroit d'où l'on vient*. Conten onze títols dont tres duòs (amb Louis-Jean Cormier, Dominique A e Zazie) e una represa de *L'Alouette en colère* de Félix Leclerc.

### Les Souliers rouges e l'EP ''Aubrac'' (2020-2022)
A partir del 31 de genièr de 2020, Guilhem Valayé interprèta lo ròtle de Victor, lo coregraf de l'Opèra dins l'espectacle musical *[[Les Souliers rouges]]* escrich per Marc Lavoine e lo compositor Fabrice Aboulker als Folies Bergère a París segon lo conte *[[Les Chaussons rouges (conte)|Les Chaussons rouges]]* de Hans Christian Andersen amb Loryn Nounay e Benjamin Siksou. Jérémie Lippmann n'es lo meteire en scèna e Marie-Agnès Gillot la coregrafa. L'espectacle s'arrèsta al cap d'un mes a causa de la pandemia de Covid-19.

En 2022, Guilhem Valayé edita son primièr album sòlo, l'EP *Aubrac*, compausat de 6 títols dont una represa de Francis Cabrel : *Respondètz-me*.

## Nòtas e referéncias

## Veire tanben
* sit web oficial
Azalaís (grop de musica)

**Azalaís** (en francés *Azalaïs*) es un ensemble e collectiu de musica occitan fondada a Avinhon en 2006, dirigit per lei germans Celina e Vincenç Magrini. Lor estil de musica es "medievala e tradicionala" e "folk mediterranèu".

## Membres
*Celina Magrini
*Vincenç Magrini
*Anaís Magrini (filha de Celina)
*Pascau Hoyer

## Referéncias

## Veire tanben
*Sit oficiau de l'ensemble
*Sit oficiau dau collectiu
Leopold II (rèi dei Bèlgas)

[thumb|right|[Fotografia de Leopold II vèrs 1881-1891.]]

**Leopold II** (9 d'abriu de 1835, Brussèlas – 17 de decembre de 1909, Laeken) es un rèi dei Bèlgas que reinèt dau 17 de decembre de 1865 au 17 de decembre de 1909. Succediguèt a son paire Leopold I (1831–1865) e foguèt remplaçat per Albèrt I (1909–1934). Durant sa vida, foguèt tanben sobeiran de l'Estat Liure de Còngo dau 30 d'abriu de 1885 au 15 de novembre de 1908.

Autoritari, acceptèt de respectar la constitucion bèlga e laissèt lo país se dirigir liurament. Pasmens, se prononcièt en favor dau renforçament dei fòrças armadas nacionalas, de la construccion de fortificacions de Mòsa e de la consolidacion dau reduch d'Anvèrs. Sostenguèt tanben l'establiment dau servici militar. Pasmens, Leopold II es subretot conegut per seis ambicions d'expansion coloniala. D'efiech, fòrça interessat per l'exploracion dau continent african, creèt diferentei comissions a partir de 1876 per seguir l'avançada deis explorators en Còngo. Puei, aprofichant lei divisions entre poissanças colonialas, decidèt d'ocupar lo bacin de Còngo.

Per aquò, engatjèt l'explorator Henry Morton Stanley (1841–1904) per obtenir la cession de tèrras per lei caps indigèns. En parallèl, lei poissanças colonialas acceptèron au Conferéncia de Berlin de 1885 de laissar la region a un Estat, dich Estat Liure de Còngo, plaçat sota lo contraròtle dirècte de Leopold II. Aqueu darrier utilizèt sa fortuna personala e contractèt mai d'un emprunt per investir dins lo desvolopament de plantacions e construrre leis infrastructuras necessàrias a l'esplecha dau país. Metèt tanben en plaça un aparelh repressiu fòrça violent (aperaquí 10 milions de mòrts) per sometre lei diferentei populacions. La descubèrta progressiva d'aqueleis atrocitats (violaments, mutilacions, destruccion de vilatges, etc.) escandalizèt l'opinion europèa a partir de la fin deis ans 1890. En 1908, Leopold II deguèt renonciar a son contraròtle dirècte de Còngo que foguèt annexat per Belgica.

## Liames intèrnes

* Estat Liure de Còngo.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Vincent Dujardin, Valérie Rosoux e Tanguy de Wilde d'Estmael (dir.), *Léopold II : Entre génie et gêne: Politique étrangère et colonisation*, Brussèlas, Éditions Racine, 2009, 409 p.
* **[[francés|(fr)]]** Matthieu Longue, *Léopold II : Une vie à pas de géant*, Brussèlas, Éditions Racine, coll. « Les racines de l'histoire », 2007, 285 p.

## Nòtas e referéncias
Lotari Ièr

[thumb|right|Pèça de [moneda batuda durant lo rèine de Lotari.]]

**Lotari I** (795 - 29 de setembre de 855, Prüm) es un sobeiran franc que foguèt rèi d'Itàlia de 817 a 843 e rèi de Francia Mediana e emperaire d'Occident de 843 a 855. Eiretèt d'una partida dei domenis de son paire Loís lo Pietós (814-840) e partejèt a son torn sei tèrras entre sei fius Loís II d'Itàlia, Lotari II de Lotaringia e Carles de Provença. Es una figura importanta de l'istòria dei domenis carolingians.

Fiu ainat de Loís lo Pietós e d'Ermengarda, foguèt nomat rèi de Bavièra avans de recebre la dignitat imperiala en 817. Après una expedicion còntra de rebèls en Itàlia en 822-825, foguèt associat au govèrn de l'Empèri per son paire en 825. Desirós de mantenir l'unitat dau territòri carolingian, assaièt sensa succès de s'opausar a l'atribucion de tèrras a son frairastre Carles lo Calvet en 829. Après aquela revirada, assaièt de prendre dirèctament lo poder, mai foguèt exiliat en Itàlia. A la mòrt de Loís lo Pietós, se proclamèt cap de la totalitat de l'Empèri, mai foguèt batut per sei fraires Loís lo Germanic e Carles lo Calvet  a Fontenoy-en-Puisaye en 841. Deguèt alora acceptar lo Tractat de Verdun e lo partiment dei domenis carolingians. Obtenguèt ansin un territòri anant de la mar dau Nòrd au nòrd d'Itàlia e, coma fiu ainat, lo títol imperiau. Durant leis annadas seguentas, menèt divèrsei campanhas còntra lei Vikings en Frísia e còntra lei Sarrasins en Itàlia. En 855, fatigat, abdiquèt e partejèt sei territòris entre sei fius e se retirèt a l'abadiá de Prüm onte moriguèt quauquei mes pus tard.

## Liames intèrnes

* Lotaringia

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Felip de Valença

**Felip de Valença** (tanben *Felip de Valenza* en occitan ancian) foguèt un trobador occitan del , actiu a Valença (Droma, Daufinat) e provenent probablement de quauque region de Provença. De sa produccion trobadoresca se coneisson solament doas estròfas d'una tençon compausada juntament amb Perceval Dòria.

## [[tenso|Tençon]]
(371,2 = 148a,1)

[Perceval Dòria]

      *Per aqest cors, del teu trip*

*      non vi tan azaut mancip!*

*      S'eu agues qe metr' el cip,*

*      eu e tu foram Felip.*

*      Mas [ieu] non ti poria*

*      far tot zo qe.t plairia:*

*      per q'eu prec Dieus t'arip*

*      en loc c'onors te sia*

*      plasers e manentia,*

*      c'autres non t'i acip.*

[Felip de Valenza]

      *Perseval, anc no recip*

*      de vos qe valgues un rip;*

*      mas per so non ai cor lip*

*      vas vos ni.m vir ni[.m] esqip*

*      de vostra compagnia;*

*      anz m'auretz tota via*

*      plus ferm qe mur de gip,*

*      amic, on q'eu me sia,*

*      sol per la cortesia*

*      qe reigna en vostre stip*

## Nòtas e referéncias

### Bibliografia
* 
* 

## Veire tanben
Lista de trobadors e trobairises
Perceval Dòria

[miniatura|Lo sirventés ''Felon cor ai et enic'' en lo [Cançonièr (poesia trobadoresca)|cançonièr a¹]]
**Perceval Dòria** (var. **Percevau**) (en italian **Percivalle Doria**) (Gènoa, ca. 1195- Arrone, 1264) foguèt un militar e trobador italian, que nos n'an pervengut de poesias tant en italian coma en occitan. Èra lo fraire de Simon Dòria.

## Vida
Perceval Dòria, benlèu sortit de l'influenta familha genovesa dels Dòria, es documentat a partir de 1228 coma podestat de nombrosas vilas nòrditalianas (Asti 1228, Parma 1243) aital coma d'occitanas (Arle 1231, Avinhon 1233, 1237), ont seriá dintrat en contacte amb la lenga e la poesia trobadoresca. Perceval èra un Gebellin e Manfred de Sicília, Vicaire general d'Ancona e d'Espolet (1255) e de Romanha (1258). Comandèt mantuna accion militara, coma la destruccion d'Espolet en 1259, e se neguèt dins lo riu Nera di Narco en 1264 mentre que lo traversava en comandant una armada per ajudar Manfred contra las armadas del Papa e de Carles d'Anjau.

## Òbras
### En occitan
* (371,1) *Felon cor ai et enic* (sirventès en elogi de Manfred de Sicília)
* (371,2 = 149a,1) *Per aqest cors, del teu trip* (tençon amb Felip de Valenza, personatge autrament desconegut)

### En italian
* *[https://it.wikisource.org/wiki/Amore_m%27ave_priso Amor m'ave priso]*
* *Come lo giorno quando è al mattino*

## Nòtas e referéncias

### Bibliografia
* Martí de Riquer, *[https://web.archive.org/web/20181004155501/http://ccuc.cbuc.cat/record=b1640696~S23*cat Los trovadores. Historia literaria y textos]*. Barcelona: Ariel, 1983, vol. 3, p. 1376-1380 [Comentari i edició d'una poesia, amb traducció a l'espanyol]
* Giulio Bertoni, *I trovatori d'Italia: Biografie, testi, tradizioni, note*. Roma: Società Multigrafica Editrice Somu, 1967 [1915], pàg. 89-93 i 307-315 per l'edició de les poesies

### Repertoris
* Alfred Pillet / Henry Carstens, *Bibliographie der Troubadours* von Dr. Alfred Pillet [...] ergänzt, weitergeführt und herausgegeben von Dr. Henry Carstens. Halle : Niemeyer, 1933 [Perceval Doria és el número PC 371]

## Veire tanben
*Lista de trobadors e trobairises

### Ligams extèrnes
* http://troubadours.byu.edu/PC/PC-371/371%20-%20Perseval%20Doria.htm
* https://web.archive.org/web/20231205015910/https://www.rialto.unina.it/BdT.htm
* http://www.treccani.it/enciclopedia/percivalle-doria_(Federiciana)/
* http://www.treccani.it/enciclopedia/percivalle-doria_(Dizionario-Biografico)/
Bertran Carbonèu

{{Dialè

**Bertran Carbonèu**, dich tanben **Carbonèu de Marselha** (*Bertran Carbonel* en occitan ancian) foguèt un trobador occitan dau sègle XIII que se'n sap solament que demorava en Marselha ai darriers ans dau  e qu'aperteniá a una familha nòbla, mas arruïnada. Lo tèxte de sei poesias fa creire qu'aguèt coma protectors a Anfós X de Castelha, au comte Enric II de Rodés (1274-1302) e a Bertran dei Bauç, prince d'Aurenja e comte de Avelino (1282-1335). Paul Meyer jutja fòrça severament sei òbras, en lei qualificant de imitacions de Pèire Cardenau; maugrat tot, se li pòt pas negar una erudicion superiora a la dei poètas coetanis, doncas que sovintegen lei citas de Juvenal, Ovidi, Oraci e Terenci. Daissèt 18 poesias liricas, 71 coblets espars, divèrs sirventés, en lei qu'ataca fòrtament ai clèrgues, e divèrsas tençons; doas d'aquelei tençons son originalas tençons fictivas ambe son cavau.

## Òbra
D'entre lo listat de gaireben un centenat de poèmas atribuits, se soslinhan lei doas tençons fictivas ambe son cavau:
* (82,13) *Roncin, cent vetz m'avetz fait penedir* 
* (82,14) *Si anc, nul temps, fui ben encavalgatz*

## Nòtas e referéncias

### Bibliografia
* M. J. Routledge, *Les poésies de Bertran Carbonel*, Birmingham, 2000
* 
* Enciclopèdia Espasa Volum núm. 11 
* Alfred Pillet / Henry Carstens, *Bibliographie der Troubadours von Dr. Alfred Pillet [...] ergänzt, weitergeführt und herausgegeben von Dr. Henry Carstens*. Halle : Niemeyer, 1933 [Bertran Carbonel és el número PC 82]

## Veire tanben
*Lista de trobadors e trobairises
Gregòri Bechada

**Gregòri Bechada** o (tanben **Bochada**) fuguet un trobador e chivalier lemosin originari de Las Tors, actiu au segle XII.

## La ''[[Chançon d'Antiòcha]]''
Bechada es benleu l'autor de la *Canso d'Antioc(h)a* ("Chançon d'Antiòcha"), una vielha epopèa occitana dau segle XII subre lu setge d'Antiòcha pendent la primiera crosada. Pasmens, solas 707 linhas fragmentàrias subrevivon, e los cercaires se demandan se l'òbra de Bechada - comandada per Estòrg, evesque de Limòtges - era l'originala o se lu texte subrevivent es una retraduccion d'un texte francés o occitan mai ancian. Se Bechada es plan l'autor originau, aquò o plaçariá coma testimòni ocular daus eveniments. Es de notar que l'emfasi es mes subre los crosats occitans e italo-normands dins lu texte subrevivent. A benleu servit de modeu a la Cançon de la Crosada e au Poèma de la Guèrra de Navarra.

## Nòtas e referéncias

## Veire tanben
Vescomtat de Coserans

Eth **vescomtat de Coserans** siguec ua jurisdiccion feudau deth comtat de Comenge, en país de Coserans, ara conca der arriu Salat.

## Lista deus vescomtes
### Ostau de Comenge

Après era mort de Joan Rogèr Ièr, eth títol qu'ei disputat enter eths descendents de Ramon Rogèr III. Ath mensh tres linhatges que pretenden ath vescomtat :

#### Branca de Mata
*Mata Rogèra
*Jacme de Lomanha, hilh
*Anna de Lomanha, hilha
*Miquèu de Narbona
*Antòni de Narbona, hilh

puèi vescomtes de Sent Guironç

#### Branca de Ramon Rogèr IV

#### Branca d'Eleonòr
*Eleonòr de Comenge
*Rogèr de Foish, hilh dera precedenta
*German de Foish, hrair deth precedent
*Joan de Foish, hilh deth precedent
*Pau de Foish, hilh deth precedent
*Francesa de Foish, hilha deth precedent
*Pau Gabrièu I de Mauleon, hilh dera precedenta
*Pau Gabrièu II de Mauleon, hilh deth precedent
*Clauda? Francesa de Mauleon, hilha deth precedent
*Gabrièla Eleonòr *Dejean de Launac*, hilha
*Francesa *Elisabeth* *Fayd'herbe/Féderre de Maudave*, hilha
*Loís Maria Alexandre de Polinhac, comte de Polinhac, hilh
*Gabrièla de Polinhac, hilha

## Nòtas e referéncias

## Véder tanben
*Lista dels vescomtats occitans
Peter et Sloane

**Peter et Sloane** foguèt un duò musical francés efemèr de musica pop, constituït del cantaire occitan francofòn (d'origina còrsa) **Jean-Pierre Savelli** dich "**Peter**" (nascut en Provença, a Tolon en 1949), e de la cantaira francesa **Chantal Richard** dicha "**Sloane**" (nascuda a Orleans en 1957), actiu entre 1984 e 1987. 

Son sustot coneguts pel tube *Besoin de rien, envie de toi*, enòrma capitada populara en França en 1984, n°1 de las vendas de disques. E mai se son quasi totjorn associat exclusivament a n'aquel tube, en realitat, una autra cançon de lor repertòri, * C'est la vie d'château*, a agut ela tanben un pauc de resson en 1985.

**Sloane**, l'escais de **Chantal Richard**, es la contraccion de *Slow pour Anne*, lo títol d'una cançon francesa. A un moment dat, **Sloane** foguèt cantaira dins la Bande à Basile.

Abans son succès popular ambe aqueste duò en 1984, **Jean-Pierre Savelli** foguèt tanben l'interprèt de las cançons dels generics dels dessenhs animats televisats populars dels mainatges en França entre 1979 e 1983 (Goldorak, Albator etc).
Canton delh Puèi de Velai Èst

Lo **canton delh Puèi de Velai Èst** z-es una anciana division administrativa de Velai, situada dins l'arrondiment delh Puèi de Velai, lo departament de Naut Léger e la region d'Auvèrnhe, avòra d'Auvèrnhe-Ròse-Aups. Dempueis 2015, Lo Puèi de Velai z-es repartit sobre quatre cantons, las autras tres comunas son dins lo canton delh Puèi de Velai-3 dempueis 2015 e, fòra delh chapluòc, i son las solas. La lenga autoctòna z-es l'occitan auvernhàs.
Dins l'infobox, la superficia delh canton es una evaluacion.

## Composicion

## Istòria
### Los cantons delh Puei
Lo canton delh Puèi saguèt creat a la revolucion. En 1801, creèron lo canton delh Puèi Nòrd-Oèst e lo canton delh Puèi Sud-Èst. La comuna de Chaspinhac, qu'èra delh canton de Rosèiras, dispareissut, passèt alh canton delh Puèi Nòrd-Oèst. 
Lo decret delh 2 d'aost de 1973 suprimiguèt lo canton delh Puèi Nòrd-Oèst, mermèt lo canton delh Puèi Sud-Èst e creèt los cantons delh Puèi Nòrd, Èst, Oèst e Sud-Oèst. En 1988, la mencion *de Velai* saguèt aponduda a *Puèi*. 
La mapa delhs cantons saguèt modificada en 2014, amb aplicacion en 2015, pelh decret delh 17 de febrièr de 2014, que creèt los cantons delh Puèi de Velai 1, 2, 3 e 4. La comuna de Malrevers quitèt los cantons del Puèi e passèt alh canton d'Emblavés e Maigau .
### Destinada de las comunas delh canton delh  Puèi de Velai Èst
Lo canton saguèt remplaçat integralament per lo canton delh  Puèi de Velai-3 (los limites intèrnes dins la comuna del Puèi son benleu modificats).

## Nòtas e referéncias
Maharal

**Judah Loew ben Bezalel** (vèrs 1520, Poznán - 17 de setembre de 1609, Praga), dich **Maharal**, es un teologian e un mistica judieu de la Renaissença. Es l'autor d'una òbra abondosa que s'interessèt a la màger part deis aspèctes intellectuaus de la vida judieva. De mai, Maharal èra un bòn conoisseire de plusors domenis scientifics (astronomia, matematicas, etc.) e èra un familier de l'emperaire Rodòuf II. Aquò li permetèt de construrre un sistèma mistic, inspirat per lo movement umanista e la filosofia judieva, que son influéncia perdurèt fins au sègle XVIII.

La legenda li atribuís la creacion dau Golèm.

## Liames intèrnes

* Golèm.
* Judaïsme.
* Umanisme.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** André Néher, *Le Puits de L'Exil, La Théologie dialectique du Maharal de Prague*, Albin Michel, 1962.

## Nòtas e referéncias
Alexandre Nevski

**Alexandre Nevski** (13 de mai de 1220, Pereslavl-Zalesski - 14 de novembre de 1263, Gorodets) es un prince de Nòvgorod que tenguèt un ròtle important dins l'istòria de Russia. Reinèt de 1236 a 1259, mai aqueu periode foguèt trebolat per d'usurpacions frequentas. Exerciguèt tanben lo poder dins plusors vilas importantas e foguèt grand-prince de Vladimir (1252-1263) e grand-prince de Kiev (1246-1263). 

Vassau dei Mongòls, aviá una autonòmia importanta en causa de sa posicion descentrada e de son amistat amb plusors caps nomadas importants. Son rèine foguèt marcat per doas victòrias importantas per la formacion de Russia còntra lei Suedés a la batalha de Neva (1240) e còntra lei Chivaliers Teutonics a la batalha dau lac Peipus (1242).

## Liames intèrnes

* Batalha dau lac Peipus.
* Batalha de Neva.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Heller, *Histoire de la Russie et de son Empire*, Perrin, 2015.

## Nòtas e referéncias
Vavassoriá de Torralha

[miniatura|Escut dels [vavassors de Toralha]]
miniatura|esquerra|Lo castèl de Toralha, sèti inicial de la vavassoriá del meteis nom

La **vavassoriá de Torralha** (*varvassoria de Toralla* en catalan) foguèt una senhoriá catalana a l'Edat Mejana situada a l'entorn del castèl de Torralha. Aquela vavassoriá èra vassal del comtat de Palhars Jusan.

## Nòtas e referéncias

## Veire tanben
Jiròni Baile

**Jiròni Baile** (), en francés **Jérôme Bayle**, nascut en 1981, es un elevaire bovin occitan originari de Volvèstre. D'expression francesa, es conegut per aver lançat l'apèl a blocar l'autorota A64 entre Tolosa e Tarba a l'escasença de la manifestacion dels agricultors del 16 de genièr de 2024 a Tolosa, en Occitània. 

En efièch, per clausurar aquela manifestacion del 16 de genièr a Tolosa, lo responsable regional de la FNSEA demanda als agricultors mobilizats de s'en tornar a la maison. Pasmens, los manifestants èran motivats per, al contrari, durcir lo movement, e a n'aquel moment, l'un d'entre-eles, Jiròni Baile, pren publicament la paraula e anóncia alavetz sa volontat de perseguir lo movement en blocant l'autorota A64 (Tolosa-Tarba) lo 18 de genièr. Aquela iniciativa aurà de fòrtas repercutidas, vist qu'es a partir d'aquesta data del 18 de genièr de 2024 e en seguida a n'aquela accion que lo movement dels agricultors pren de vam, primièr en Occitània (Nauta Garona, Tarn e Garona, Gers, Tarn, Arièja, Aude), puèi a partir de la setmana del 22 de genièr e en particular pr'amor del blocatge plan mediatizat de l'autorota Tolosa-Bordèu a l'iniciativa de la Coordinacion rurala a Agen, lo movement s'espandís dins la França entièra. 

Lo 26 de genièr de 2024, lo primièr ministre francés Gabriel Attal se n'anèt dins lo Comenge (a Montastruc de Salias) per i recebre una delegacion d'agricultors : i rescontra tanben Jiròni Baile, ambe qui a una discutida. Satisfach de las promessas del primièr ministre, Jiròni Baile anóncia alavetz levar son blocatge de l'A64 a Carbona.

Al mes de març de 2024, Jiròni Baile fonda l'associacion dels *Ultras de l'A64*. Lo 3 de junh de 2024, ambe son associacion e lo sosten a l'encòp de la Coordinacion rurala e, del costat espanhòl, del movement civil catalan Revolta Pagesa, blòca la frontièra ambe Espanha.

A las eleccions 2025 de las cambras d'agricultura, la lista *Unis pour notre avenir* (Units pel nòstre avenidor) lançada per **Jiròni Baile** (cap de lista : Christian Déqué) ganha dins lo departament de la Nauta Garona.

## Vejatz tanben
* Movement dels agricultors de 2024
* Revòlta agricòla europèa de 2024

## Referéncias
Nomcebo Zikode

**Nomcebo Zikode**, nascuda en 1984 dins lo padoenc d'Epumalanga dins la banlèga paura de Durban es una cantaira sud-africana de lenga zolo, tanben autora e compositritz. De caps 2019-2020, obten un succès mondial ambe sa cançon (en zolo) *Jerusalema*, tròç produch per Master KG.
Master KG

**Kgaogelo Moagi**, dich **Master KG**, es un musician e productor de disques sud-african, nascut lo 30 de genièr de 1996 dins lo vilatge de Calais, còsta Tzaneen, dins la província Limpopo en Sud-Africa. 

En octobre de 2019, **Master KG** publica son album *Jerusalema*, que conten lo tròç eponim en zolo interpretat per la cantaira Nomcebo Zikode. Aquel títol ven l'un dels gròsses tubes internacionals de l'annada 2020.

## Discografia
* 2018 : *Skeleton Move*
* 2019 : *Jerusalema*
Lei d'amnistia entà Catalonha de 2023 e 2024

[vinheta|Acte d'[Esquèrra Republicana de Catalonha|ERC que reivindicaue era amnistia, eth referendum e era independéncia (Barcelona, 2021)]]
[vinheta|Protèstes contra era lei d'amnistia ([Madrid, 2023)]]
Era **Lei organica d'amnistia entara normalizacion institucionau, politica e sociau en Catalonha** (en castelhan: *Ley Orgánica de amnistía para la normalización institucional, política y social en Cataluña*), coneishuda simplaments coma era **lei d'amnistia**, ei ua lei espanhòla que guarde d'absòlver es jutjadi peth procès d'independéncia en Catalonha.

Se negocièc entre octobre e noveme de 2023 e s'enregistrèc eth 12 de noveme. S'aprovèc eth 14 de març de 2024 en Congrès des Deputats espanhòu damb 178 vòts en favor, 172 en contra e cap abstencion.

Era lei siguec pactada entre es partits politics PSOE, Amassa per Catalonha e ERC, e presentada per Félix Bolaños. Entre es punts dera lei i ei era amnistia entà "toti es actes restacadi ath procès" entre eth 1 de gèr de 2012 e eth 13 de noveme de 2023, tant es cometudi pes qualificadi de "caps deth procès" coma tanben pera "gent que non auie agut un papèr public", que en aguest darrèr grop s'includissen directors d'escòla, foncionaris, pompièrs e tanben policies. Açò qu'era lei non absòlv pas son es hèts que "viòlen es drets umans".

Eth 14 de mai de 2024, eth Senat espanhòu vetèc era lei damb 149 vòts en favor (PP, Vox, UPN) e 113 en contra. Dempús, tornèc ath Congrès e siguec aprovada eth 30 de mai de 2024 damb es 177 vòts en favor pera part deth PSOE, Sumar, ERC, Junts, PNB, Bildu e BNG, e es 172 vòts en contra deth PP, Vox, UPN e era Coalicion Canària.

## Referéncias