Parentèsi

Las **parentèsis** son dos caractèrs tipografics —&nbsp;la parentisi de dobertura « ( » e la parentèsi de tancadura « ) »&nbsp;— entre que se plaça le mot o lo fragment que se vòl isolar.

## Istoric
"Las parentèsis nasquèron de la volontat de clartat formala dels umanistas; intègran dins la continuitat del texte çò qu'auriá podut figurar dins una glòsa marginala. Abans d'elas, se podava utilizar la *virgula suspensiva* : /dos barras transversalas/. Que lo nom utilizat mai tard per las descriure: *virgulae convexae*, verga convèxas. Las parentèsis, eissidas d'un usatge especializat d'aquelas virgulas primitivas? De tot biais, cossí lo mòstra l'istorian Malcolm B. Parkes, las primièras parentèsis (1399) son pro pròchas dels cabrons: . Se las devèm a l'umanista florentin Coluccio Salutati (lo primièr tanben a utilizar lo punt d'exclamacion). Nicolas Jenson, imprimeire de Champanha installat a Venècia, inventor d'un dels primièrs jòcs de caractèrs romans, donèt a las parentèsis lor forma redonda dempuèi 1470. Erasme los nomenava en 1530 *lunulae* (pichonas lunas)" (Pedro Uribe Echeverria).

## Utilizacion en literatura
Las parentèsis crean una parentèsi, o l’insercion dins una frasa d’un element autonòm (mot, proposicion, frasa complèta) qu'introduís una digression o desvolòpa lo sens de la frasa principala o d’una de sas partidas.

Las parentèsis pòdon tanben èsser imbricats (amb un parelh a l'interior d'un autre parelh). Aquò es pas d'usatge comun dins los tèxtes formals [pasmens que de còps qu'i a d'autres caractèrs tipografics (coma las Parentèsis cairadas) sián utilizadas per representar un parelh (o mai) de parentèsis imbricadas (en d'autres mots, una frasa *segondària* {o quitament *tresena*} pòt tanben se trapar dins la frasa principala)].

## Utilizacion en matematicas

Las parentèsis servisson a cambiar de principi de l’òrdre de las operacions. Atal:
*3 × 4 + 5 = 12 + 5 = 17
*(3 × 4) + 5 = 12 + 5 = 17
*3 × (4 + 5) = 3 × 9 = 27

Las parentèsis son tanben utilizadas per encastrar las parelhs, las variablas de foncions, los coeficients de las matrices, eca.
*(a,b) « parelh a b »
*x \mapsto f(x) « l'applicacion que per x associa f de x »
*\begin{pmatrix} 0 &1 & 2 \\ 4 & 3 & 1 \\ \end{pmatrix} « matritz de dimension 2 còp 3 »

Lor emplec foguèt introdusit en 1629 per Albert Girard.

## Utilizacion en informatica
Las parentèsis son fòrça utilizadas dins gaireben totes los lengatges informatics. Coma en matematicas, servisson subretot a definir l’òrdre de las operacions, atal nomenada *precedéncia* en informatica.

Son tanben utilizadas per separar las proposicions per far lo tèxte mai lisible. Per exemple `IF (a > 1) OR ( b > a)` pòt èsser mai lisible que `IF a > 1 OR b  > a` pasmens que lo resultat de las doas expressions es le meteis.

Fòrça sovent, las parentèsis servisson a encastrar los paramètres de las foncions e proceduras.
*`x = sin(y)`
*`print("bonjour")`

Las tièras son sovent representadas coma una seguida de valors entre parentèsis.

fòrça lengatges impausan l’usatge de parentèsis per d'ensags:
 if (condicion) { far aquò }
o encora dins d'iteracions (PHP) :
 for ($i = 0; $i far aquò}

Dins los lengatges coma Lisp e derivats, las parentèsis son utilizadas cossí: `(foncion arguments)`, çò que dona de resultats visualament desvariants :  `(display (+ 5 (* 2 5)))` significa: *afichar 5 + 2*5* (resultat : 15), en efècte, `display(z)<code> a per tòca d’afichar ''z'' ; <code>(+ a b)` torna a l’addicion de *a* e de *b* ; e evidentament, `(* a b)` torna lo produch de a per b.

Excepcionalament, las parentèsis pòdon servir a encastrar los comentaris, per exemple dins las ancianas versions del lengatge Pascal : `(* aquò es un comentari *)`.

## Utilizacion en musica

Quand una partida d'una particion es encastrda de parentèsis, aquò significa qu'es possible de jogar o de jogar pas la partida situada entre parentèsis a la causida de l'interprèta.

## Notas e referéncias


## Vejatz tanben
### Articles connèxes
* pontuacion
* tipografia
### Ligams extèrnes
* Istòria de las parentèsis
* Còde de redaccion interinstitucional