Manga (fruch)

vinheta|Manga
vinheta|Manga

La **manga** es lo fruch del manguièr, grand arbre tropical de la familha de las *Anacardiaceae*, originari de las sèlvas d'Índia, de Paquistan e de Birmania ont encara buta a l'estat salvatge. 

Aquel arbre, lo *Mangifera indica*, a un fulham persistent, dens e vert escur. La forma de son fruch es a la base del motifu  *cachemire*. 

Son nom ven del portugués *manga*, revirat del malaialam മാങ്ങ, *māṅga*, que ven del tamol மாங்காய், *māṅgāy.*

Se nomena *mangas salvatjas* los fruchs d'autres arbres, du genre *Irvingia* (aqueles fruchs son verts amb de tacas negras e lor carn es d'una bèla color iranjat e d'un perfum delociós) , de la familha de las *Irvingiaceae*.

## Descripcion
esquèrra|vinheta|200x200px|Carn de manga obèrta en cube
La manga es un fruch de carn, son pes varia de 300&nbsp;g a 2&nbsp;kg.

Es una drupa, sa carn aderís a un clòsc larg, plan e limpant. Pòt èsser ronda, ovala o reniforma, e presenta una rusca podent èsser de color jauna, verda o roja, que se cal levar, que conten de substéncias irritantas e es donc pas comestibla. 

Sa carn es jauna escura, onchosa, grassa e sucrada amb un gost pareissent al persèc e a la flor. Segon las varietats o quand lo fruch es tròp madur, la carn ven a vegada filosa.

## Istòria
Segon los tèxtes, Boda recep en don de la cortesana Ambapali un vergièr de manguièrs per i meditar e, segon las interpretacions, per li servir de renda lui permetent atal de se consacrar a sa dralha. 

Lo manguièr se seriá espandut amb lo bodisme, atenguent al sègle V AbC. la Malaisia puèi l'Orient Extrèma. Lo viatjaire e pelegrin chinés Xuanzang l'auriá nenat en China de son viatge en Índia. Los Arabs l'introduguèron, eles, a l'Orient Mejan e en Africa. 

En 1328, Jodanus Cutulus, evesque de Columbum, Quilon al Kerala de fach la primièra mencion. Dins la primièra mitat del sègle XV, lo vitjaire Nicolò de' Conti en fach la primièra descripcion jom nom d**amba'', del [[sanscrit]] ''amram''.

D'Africa, los [[Portugal|Portugueses]] lo menan al [[Brasil]] e s'espandís dins lo Mond Nòu. Las primièras culturas en [[Florida]], dugudas al Doctor Henry Perine, datan de [[1833]], lo fruch atenguèt la [[Califòrnia]] dins los ans 1880.

Ara, la manga es cultivada dins totes los païses trpicals e subtropicals, e se conéis de centenats d'espècias diferentas, qu'unas solament son comercializadas.

== Espècas ==
* ''Mangifera altissima''
* ''Mangifera caesia''
* ''Mangifera camptosperma''
* ''Mangifera casturi''
* ''Mangifera foetida''
* ''Mangifera indica''
* ''Mangifera kemanga''
* ''Mangifera longipes''
* ''Mangifera macrocarpa''
* ''Mangifera odorata''
* ''Mangifera pajang''
* ''Mangifera pentandra''
* ''Mangifera persiciformis''
* ''Mangifera siamensis''

== Varietats ==
[[Fichièr:Mangues_sechees.jpg|drecha|vinheta|Mangas secadas]]
[[Fichièr:Mango_tree_Kerala_in_full_bloom.jpg|vinheta|352x352px|Un manguièr en plena florason [[Kerala]], [[Índia]]]]
* Alphonso (Índia)
* Amélie dicha "Gouverneur" (Burkina Faso)
* Cogshall ([[Reünion|La Reünion]]) o manga americana, early gold o "manga desvissa" que copada en doas se "desvissa" en liberant lo clòsc.
* Ataulfo ([[Mexic]])
* Auguste ([[Reünion|La Reünion]])
* Bassignac ([[Martinica]])
* Blanc ([[Cariba|Caraïba]])
* Bonbon (La Reünion e [[Guaiana]]).
* Bowen mangas Australianas
* Brooks dicha "Retard" (Burkina Faso) 
* Cambodiana ([[Vietnam]])
* Carotte (La Reünion)
* Corne (Caraïba, [[Haití (estat)|Haití]])
* Crassous (Antilhas francesas)
* Dragée (La Reünion)
* Francique (Caraïba, Haití)
* Freycinet (Antilhas francesas)
* Haden, al fòrt gost de mèl 
* Heidi (la Reünion) 
* Julie (Antilhas francesas)
* José (La Reünion)
* Kent ([[Brasil]], [[Peró]], [[Còsta d'Evòri]], [[Senegal]], [[Republica Dominicana|Republica dominicana]], [[Eqüator (país)|Eqüator]]), sens fibras
* Léonard (la Reünion)
* Mancurat (Índe), la variatat mai cara en Índia, de forma redonda, força gostosa, culhida en mai.
* Mangofil (Antilhas francesas)
* Marie-Louise (La Reünion), esferica, sens fibres
* Maya ([[Còsta Rica]]), fòrça gostosa<br>
* Nam Dok Mai ([[Tailàndia]]), gost variant de l'iranja al persec segon lo gra de maturitat
* Pakistani Honey ([[Paquistan]]), carn jauna leugièr gost de mèl
* Persinet (Guaiana)
* Reine-Amélie (Antilhas francesas)
* Sabre ([[Seichèlas]])
* Saobot (Guaiana)
* Tommy Atkins, gros fruch amb gostós perfum exotic, amb fibras
* Adam ([[Argeria]])

== Produccion e exportacion ==
Lo **punt jaune*' es una marca qu'aparéis sus la pèl d'unas varietats de manga e qu'indica que lo fruch es madur. Mas, per l'exportacion, los fruchs son culhits verts, çò que merma las qualitats gustativas.

== Importança economica ==

La produccion mondiala èra de 26,3&nbsp;milions de tonas en [[2004]]. La manga es tanben lo sièisen fruch mai produch al mond (après la [[banana]], lo [[rasim]], l'[[irange]], la [[poma]] e la [[banana de còire]]). Quatre e vint païses dins lo mond sont productors de manga.

Dempuèi unas annadas, la produccion mondiala de manga aumentèt fòrça. Subretot a causa de l’apareisson de fòrça païses productors novèls coma la [[Republica Populara de China|China]], que venguèt a la segonda plaça mondiala. Quitament los païses coma l’Índia ont la manga buta dempuèi de milièrs d’annadas aumentèron mas la produccion indiana es subretot consomida al luòc.

=== Fitosanitari ===
La manga patís de fòrça [[Mycota|mycotas]] coma que l'antracnòsi o de parasits coma la mosca de la manga o la cuca del clòsc de la manga. Las perturbacions climaticas son la causa màger de gaireben totas las malautiás, subretot la mosca de manga. 

== Utilizacion ==
La manga es utilizada dins de plats d'origina tropicala o encara en chuc. 
[[Fichièr:Mango_and_Beancurd_Dessert_(313854353).jpg|drecha|vinheta|267x267px|Bevenda a basa de manga]]

=== Per l'alimentacion ===
La manga se consomís dins lo mond entièr mas es mai gostosa al culhir. La manga es madura quand se marca a la pression leugièra dels dets e que exala un perfum capitós, o, de biais segur, quand de marcas de sucre son visibles a la base del pecol. Una manga verta est sovent pas madur, mas i a d'excepcions.
Lo gost de la manga depend de la variatat e de la maduritat; se pòt sentir de gots de persec, de flors, de citron, d'albricot, de banana, de menta... o quitament d'esséncia de terebentina.

Se pòt la manjar natura o dins d'ensaladas de fruchs, cerealas e sorbets. Se'n pòt far de chuc o e de [[confitura]]. Es tanben utilizada, seca e moguda, dins fòrça plats de legums de la cosina del nòrd de l'[[Índia]] per donar un pauc d'agre ont se nomena *amchur* (*amchoor*), *am'' essent lo mot indi per "manga". Es deliciosa amb la polalha, l'anet e lo pòrc. Dins las Mascarenhas, la manga verta se pòt utilizar per un rogalh especiat qu'accompanha los plats de vianda.

Los chutneys de manga verta son de condiments doces compausats de manga e d'espicias variadas. Acompanhan los plats al curri, la vianda freja o los formatges.

La matèra grassa presa del clòsc de la manga es incorporada a d'aliments coma lo chocolat .

### Nutricion

## Referéncias