Vilarial

**Vilarial** o *Vilareal*, francisme (*Villeréal* en francés), es una comuna agenesa  (e per una part perigòrda : *París*), situada dins lo departament d'Òut e Garona e la region de Novèla Aquitània, ancianament d’Aquitània.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *parrochia Sancti Stephani prope Parisius*, en latin, en 1259, *homines Ville Regalis*, en latin, en 1270, *bastida Villae Regalis*, en latin, en 1289, *Villa Regalis*, en latin, en 1305, *Villa Regalis in Agennesio sive in Petragoricinio*, en latin, en 1307-1317, *capella de Villa Regal*, en latin (?), en 1326, *balliva Villae Regalis*, en latin, en 1330, *bastida Ville Regali*, en latin, en 1372, *r. Villeregalis*, en latin, en 1520. La prononciacion es [bilɔ'rjal]  e las fòrmas ancianas permeton pas d'observar l'evolucion fonetica en occitan.

Lo primièr element del nom es *vila*, del latin *villa*, « granda proprietat → vilatge → lo sens actual » , lo segond es l'adjectiu *reial*, del latin *regalis*, influenciat o pas dins son evolucion pel nom *rei*, que s'explica per l’origina de la bastida, que fondèt en 1267 Anfós de Peitieus, frair del rei Loís IX de França; la vila seriá devat la proteccion del rei .

### ''*Vilareal'' o ''Vilarial''?
Bénédicte Boyrie-Fénié escriu aquela frasa significativa « En iatus, l’[e] etimologic se reduís a iòd, çò que la fòrma grafica pòt pas restituír » (traduccion), signe evident que la fòrma *Vilareal* li fuguèt impausada per l’intervencion (per un còp malvenguda) de sos interlocutors de l'IEO 47. Coma se gardèt plan de modificar Sent Estèfe de Vilarial e Sent Martin de Vilarial, l’explicacion per una influéncia exteriora es confirmada. Sa frasa demanda pr'aquò una precision o una correccion : l'adjectiu a l'origina de [-'rjal] es *reial*, fòrma donada dejà coma dintrada principala a costat de *real* dins lo *Petit Levy* per l'occitan medieval; tots los diccionaris d'occitan modèrne donan sense cap de resèrva *reial* o *reiau*. Aquela fòrma deriva de *regalis*, que mena a *real* per amudiment normal del *g* intervocalic e, siá dirèctament per reduccion de l'iatus emb insercion d'un iòd, siá per influéncia del nom *rei*, *real* passèt pertot a *reial*. La falsa grafia **Vilareal* es donc un francisme, influenciat per la fòrma francesa *Villeréal*. Probablament, un ancian [bilɔre'jal] passèt a [bilɔri'jal] (influéncia de *i* sus *e*) e arribèt a [bilɔ'rjal]. Dins las lengas occitanoromanicas, i a un cas de Vila-real, vila del País Valencian, que testimònia d'un adjectiu ancian *real*, a costat de la fòrma normala *reial* (cf. la famosa *Plaça Reial* de Barcelona); encara la prononciacion es [-'rel] o [-'rɛl], signe d'una impossibilitat fonetica d'un *real*. La question se desplaça donc a *Vilareial o Vilarial ?*. Coma es malaisit de saber, pr'amor del pichon nombre de mots concernits, amai encara se n'i a, se dins lo parlar tots los *-ei-* + vocala se mudan en *-i-* + vocala, sembla inutil de complicar encara l'afar : la grafia *Vilarial* es una grafia senada e, çò pus mens, prudenta.

### París, ''Parizot'' (nom francés)
Las fòrmas ancianas son *(parrochia Sancti Stephani prope) Parisius*, en latin, en 1259 , *Paris* , *Paris* , *Paris Ht* (lo capluèc de parròquia, sus sa tuca) e *Paris Bas* (un vilatge a l'oèst) . Fan supausar que lo nom ancian èra *París*, mas sabèm pas cossí lo nom se ditz adara. Lo nom sembla format sul modèl de París, capitala de la França.

## Istòria
* En 1839, l'anciana comuna de *[[París (Perigòrd)|Parizot]]* (normalament *Parisòt* en occitan, mas la mapa de Cassini mòstra *Paris Ht*, parròquia, e *Paris Bas*, donc lo nom es benlèu simplament *París*), emb 250 abitants, fuguèt annexada a Vilarial; fuguèt lo torn de Ribas, en 1972, mas provisòriament : en 1981, Ribas tornèt trobar l'independéncia comunala .

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra capluèc del canton de Vilarial; es adara del canton del Naut Agenés Perigòrd.

## Demografia

* En 1793, la municipalitat èra « Villereal, Estrades, Devillac, Parizot et Sibournet », donc Vilarial, probablament *Estrada(s)* (comuna de Devilhac, Devilhac, *París* (?) e Sent Cibornet (comuna de Sent Martin de Vilarial, mas Devilhac e *París* (?) èran recensats dins lor comuna.
* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

### Demografia ''París'' (o ''Parisòt'')
## Demografia
 
* Lo n° INSEE es lo d'una autra comuna, per de las rasons practicas.

## Luècs e monuments
* glèisa gotica fortificada
* mercat cobèrt


027 Villeréal (Lot) Bastide typique Halles, église, maison à colombages.JPG|Mercat cobèrt, glèisa, corondats
Villeréal - Eglise - Chevet -1.jpg|L'absida de la glèisa
Villeréal - Eglise - Nef -1.jpg|La nau (vòltas de 1884-1885, abans èra revestida de postam)
Villeréal - Halle -2.jpg|Mercat cobèrt e anciana sala dels cònsols
Villeréal - Halle -1.jpg|Carpenta del mercat cobèrt
Villeréal - Maisons sur cornières -1.jpg|Ostals de la plaça, emb corondats
Villeréal - Ancien couvent des Filles de la Foy -2.jpg|Ancian convent de las Filhas de la Fe
Villeréal - Maison 34 rue Saint-Roch -1.jpg|Ostal de la fin del sègle XV
Bodéga de Villeréal.jpg|Bodega de Vilarial, fèsta del darrèr dimenge de julhet


## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Òut e Garona
## Ligams extèrnes

## Nòtas