open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grand Atractor

Lo **Grand Atractor** es una anomalia gravitacionala que se situa au centre dau superamàs Laniakea e dins la region dau superamàs de l'Idra-Centaure. Indica l'existéncia d'una concentracion locala de massas equivalenta a de desenaus de miliers de Via Lactèa. Es en movement en direccion dau superamàs de Shapley.

## Istòria

Lo Grand Atractor foguèt descubèrt dins lo corrent deis ans 1970-1980 gràcias ai mesuras dau movement de la Via Lactèa e d'autrei galaxias. Aquò mostrèt que lo Grop Locau e un ensemble d'au mens 400 galaxias ellipticas se dirigisson vèrs una region massisa de l'Univèrs. Aquela region recebèt pauc a cha pauc lo nom de « Grand Atractor ». Sa posicion foguèt determinada gràcias a de mesuras realizadas de 1973 a 1986. Sa massa actuala foguèt estimada en 2005 per de mesuras de raionaments X.

## Caracteristicas

Segon lei conoissenças actualas, lo Grand Atractor es un objècte de natura desconeguda que se situa a una distància de 150 a 250 milions d'ans lutz de la Tèrra dins la direccion dei constellacions dau Triangle Austrau e de la Règla. Sa massa es de l'òrdre de 2.1016 massas solaras, siá dos còps la massa dau superamàs de Shapley. Es considerat coma l'objècte pus massís de l'Univèrs pròche de la Via Lactèa, mai un objècte encara pus massís podriá se trobar darrier.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Superamàs.
* Univèrs.

### Bibliografia

* Edmund Bertschinger e Roman Juszkiewicz, « Searching for the Great Attractor », *The Astrophysical Journal*, 1988, vol. 334, L59.
* Alan Dressler, *Voyage to the Great Attractor: Exploring Intergalactic Space*, Nòva York, Alfred A. Knopf, 1994, p. 355.

### Nòtas e referéncias
Lèis

**Lèis** (tanben en piemontés e en padan normat, *Levice* o *Lèvice* en italian) es una comuna piemontesa. Administrativament, es dins la província de Coni e la region de Piemont de l’estat italian.

## Istòria
Lèis es una dependéncia de Cortmilha. A l’unificacion d’Itàlia la comuna de *Levice* es dins lo canton de Cortmilha e dins l’arrondiment d’Alba dins la província de Coni.
Margot Fonteyn

[thumb|right|Margot Fonteyn en [1956 durant una representacion de la *[[La bèla dormenta]]*.]]

**Margot Fonteyn** (18 de mai de 1919, Reigate – 21 de febrier de 1991, Ciutat de Panamà) es una dançairitz britanica dau sègle XX. Famosa per sa gràcia naturala e per la qualitat de sa tecnica, foguèt formada a la *[[Royal Ballet School]]* de Londres dins lo corrent deis ans 1930. Obtenguèt sei premiers succès importants a partir de 1939 e demorèt una figura majora de la dança classica fins a sa retirada. En mai de son interpretacion d'Auròra dins la *[[La bèla dormenta]]*, èra coneguda per sei duòs amb Robert Helpmann (1909–1986) e Rudolf Noreiev (1938–1993) dins *[[lo Lac dei ciunes]]* e *[[Romèo e Julieta]]*.

## Liames intèrnes

* Dança.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Meredith Daneman, *Margot Fonteyn: A Life*, Londres, Penguin Books, 2005.
* **[[anglés|(en)]]** Diane Solway, *Nureyev: His Life*, Nòva York, William Morrow and Company, 1998.

## Nòtas e referéncias
Gregory Hines

[thumb|right|Gregory Hines en [1993.]]

**Gregory Hines** (14 de febrier de 1946, Nòva York - 9 d'aost de 2003, Los Angeles) es un actor e un dançaire estatsunidenc actiu de 1968 a 2003. Eissit de la scena de Brodway, aguèt de ròtles importants dins *[[Cotton Club (film)|Cotton Club]]* (1984), *[[Soleu de nuech]]* (1985) e *[[Dos Flics a Chicago]]* (1986). Recebèt lo Theatre World Awards en 1979.

## Liames intèrnes

* Cinèma.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Emprunt (lingüistica)

Un **emprunt** o **manlèu** (var. **manlèu**, **manlevament**) designa en lingüistica l'adopcion per un idiòma (lenga, dialècte, etc.) d'elements eissits d'un autre idiòma. Lo tèrme «emprunt» designa finda l'element empruntat eu meme. Es un procès frequent e continú a l'origina de l'evolucion e de la transformacion dei lengas e dei dialèctes.

## Nòtas e referéncias
Anglés jamaican

L’**anglés jamaïcan** es un dialècte anglés qu'es la lenga oficiala de Jamaïca. Es basat sus l'anglés britanic eissit dau periòde colonial, mas es influençat l'anglés estatsunidenc despí la segonda mitat dau sègle XX. Ensinda, la gramatica e lu mòts ancians seguisson generalament l'ortografia britanica e lo vocabulari recent es pusleu importat dei Estats Units. Au niveu de la prononciacion, li influenças son mai que mai irlandesi e nòrd-americani.

## Ligams intèrnes

* Anglés.
* Jamaïcan.
Departament de l'Èst (Còsta d'Evòri)

Lo **departament de l’Èst** es un ancian departament de la Còsta d'Evòri. Lo caplòc n’èra Abangoro.

Creat en 1963 per division del departament del Sud-Èst es suprimit en 1969: es devesit en los departaments d’Abangoro e de Bondoco.
Abangoro

**Abangoro** (a.ban.ɡu.ru; *Abengourou* en grafia oficiala afrancesada) es una ciutat de la Còsta d'Evòri, caplòc del departament del meteis nom, de la region de l’Endenhe e Juablen, e del districte de Comòe. En 2021 (recensament) aviá  abitants.

Es lo centre de l'etnia anhi e la capitala del reialme tradicional d’Endenhe.
Harry Houdini

[thumb|right|Harry Houdini en [1899.]]

**Erich Weisz** (24 de març de 1874, Budapèst - 31 d'octòbre de 1926, Detroit), dich **Harry Houdini**, es un prestidigitator estatsunidenc d'origina ongresa. Sa carriera comencèt vèrs 1891 e venguèt famós en 1898 gràcias a d'espectacles d'evasion de cellulas de polícia. Compliquèt pauc a cha pauc aqueleis espròvas en ajustant d'elements coma de còrdas ò de cadenas. En parallèl, creèt d'autrei tipes d'espectacles, luchèt còntra leis enganas dau movement espiritualista, escriguèt de libres sus la magia e joguèt dins de films.

## Liames intèrnes

* Magia.
* Prestidigitacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Departament de Bònon

Lo **departament de Bònon** (*département de Bonon* en francés) es un departament de la Còsta d'Evòri. Administrativament, es de la region de Maraoé e del districte de Sassandra e Maraoé. Sa populacion es de  abitants (2021). Lo caplòc n'es la ciutat de Bònon.

## Compausicion
Lo departament es devesit en doas sosprefecturas, Bònon e Zaguieta.

## Istòria
Lo departament de Bònon foguèt creat en 2020 per division del departament de Boafle.
Glaciacion de Mindel

[vignette|Extension maximum de las glaças alpencas. En blau : limit de l'arc glaciari de Mindel – e de [glaciacion de Riss|Riss.]]
La **glaciacion de Mindel** es la segonda glaciacion del Quaternari dins los Alps que s'estendèt entre  a  ans aperaquí.

Mindel es una ribièra d'Allgau en Bavièra. Dins l'Euròpa del Nòrd, li dison tanben aquel periòde « glaciacion elsteriana », del nom d'un afluent de Saale en Saxònia : Elster.

Es al començament d'aquela glaciacion que la megafauna foguèt pus rica en Russia e qu'arribèron en Euròpa de l'Oèst  nombroses grands animals que dominaràn los paisatges durant de milièrs d'annadas.

Se tracta de la primièra glaciacion massisa demonstrada concernissent l'Euròpa del Nòrd. 

Lo maximum d'aquesta glaciacion s'estendèt duscas al sud de las vilas de Drèsda, Chemnitz e Erfurt, al nòrd del massís de Harz e duscas la còsta de la mar del Nòrd seguissent la « linha Feuerstein ».

## Veire tanben

* Glaciacions quaternàrias
* Paleoclimatologia
* Istòria del clima
* Èra quaternària
* Glaciacion
* Periòde interglaciari
* Glaciacion de Günz
* Glaciacion de Riss
* Glaciacion de Würm

### Referéncias
Puèja

**Puèja** (*Piège* en francés) es un airal o una region naturala de Lengadòc, situat principalament dins lo departament d'Aude e format de tucas, puèges e de penjals d'altitud variable.

## Geografia
Segon l'abat Savartés, Puèja seriá una partida de las Corbièras occidentalas , çò qu'es benlèu butar tròp a l'oèst aquel massís montanhós. Es en tot cas un ensemble de puèges molassics situats entre la plana de Lauragués (cap a Castèlnòu d'Arri) e los primièrs contrafòrts dels Pirenèus.
La delimitacion de Puèja es imprecisa. En mai del departament d'Aude, Puèja se contunha en Arièja en direccion de Mirapeis e benlèu en Nauta Garona.
L'abat Savartés la definís atal, implicitament per la partida audenca : un territòri, comprés dins lo *Pagus Tolosanus*, limitat al nòrd per Lauragués, a l'èst per Rasés, al sud per Forèst, a l'oèst per Garnagués. Correspond a l'ancian canton de Bèlpuèg, sense la partida occidentala, qu'es de Garnagués, a l'ancian canton de Salas d'Èrs e a una partida del de Fanjaus, mens la partida qu'èra de Rasés .
La concepcion de l'abat Savartés es istorica. Dins un sens al còp natural e tecnocratic, las nocions de *Puèja* e de *Lauragués* non son exclusivas e Puèja es quitament considerat coma la partida meridionala de Lauragués. Aquí una lista de las comunas de Puèja *lato sensu*, classada segon los ancians cantons d'abans 2015 :
* canton d'Alanha : Fenolhet de Rasés, Onós, Senhalens;
* canton de Bèlpuèg : Bèlpuèg, Causac, La Faja, Mairevila, Molandièr, Molevila, Puèg Aric e Le Pin, Puèglunar, Pèirafita, Planha, Sant Amanç, Sant Sarnin, Vilauton;
* canton de Castèlnau d'Arri-sud : Fendelha, Laurapuc, Mas Santas Puèlas, Miraval de Lauragués, Vilanava la Comtal;
* canton de Fanjaus : La Cassanha, Casalrenos, Fanjaus, Fonters, Gajan de la Selva, Genervila, Laurac, Orsans, Riboissa, Sant Gauderic, Sant Julian, Le Vilar (Savaric);
* canton de Salas d'Èrs : Baranha, Bèlflor, Cumièrs, Fajac de la Relenca, Gorvièla, La Lobièra Lauragués, Marquènh, Meservila, Montauriòl, Pairan, Santa Camèla, Sant Miquèl, Salas d'Èrs;
* canton de Mirapeis (Arièja) : Casal dels Bailes, La Pena, Malagoda, Mansas, Mirapeis (?), Santa Fe, Sant Felitz de Tornagat, Telhet, Vals;
* canton de Savardun (Arièja) : Gaudièrs .


Laurabuc_jcb.jpg|Paisatge de Laurapuc, al nòrd de Puèja.
Teilhet,_Ariège_(4).jpg|Paisatge penjalut de Telhet, al sud de Puèja.


## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Ipsa Pina*, comprene *Puia*, en 968, *In pago Tolosano..., in ministerio de ipsa Puia*  (remarcar l'utilizacion de l'article « salat », ara desparegut).
Aquelas mencions pròvan que lo nom de *Puèja* es un deverbal del vèrbe *pujar*, « montar », çò que caracteriza plan una region naturala pus nauta que la plana de Castèlnòu d'Arri e, en teoria, d'altitud que s'elèva progressivament cap al sud.

## Nòtas
Canton de Sent Just e Sent Rambert

Lo **canton de Sent Just** e **Sent Rambert** es una circonscripcion electorala francesa situada dins lo departament de Léger e la region Auvèrnhe-Ròse-Alps.

## Geografia
Aquel canton es organizat a l'entorn de Sent Just e Sent Rambert dins l'arrondiment de Montbrison. Son altitud vària de  a Saint-Cyprien (Léger) a 1149m a Estivalelhas.

## Istòria
Creat al S. XIX, lo canton de Sent de Just de Léger ven lo « canton de Sent Just e Sent Rambert » en seguida de la fusion de Sent Just de Léger e de Sent Rambert de Léger per decrèt del 19 de setembre de 1972.

Per decrèt del 26 de febrièr de 2014, lo nombre de cantons del departament es dividit per dos, amb mesa en aplicacion a las eleccions departamentalas de març de 2015. Lo canton de Sent Just el Sent Rambert es conservat e s'agrandís. Passa de 12 a 18 comunas.

### Referéncias

## Vejatz tanben

* Léger
* Arrondiments de Léger
* Lista dels cantons de Léger
* Lista de las comunas de Léger
* Lista dels conselhièrs departamentals de Léger
Districte autonòm d'Abidjan

Lo **districte autonòm d’Abidjan** es un dels 14 districtes autonòms de la Còsta d’Evòri. Es compausat de l’unic departament d’Abidjan. La capitala n’es la ciutat d’Abidjan. Sa populacion es de  abitants (recensament de 2021).

## Tanben veire
* Departament d'Abidjan
* Districtes de la Còsta d'Evòri
Yianna Katsoulos

**Yianna Katsoulos**, nascuda lo 16 de setembre de 1960 en Florida als Estats Units, es una cantaira e animatritz de television, americana d'origina grèca. S'installa a París (França) a la debuta de las annadas 1980 per i aprene lo francés. I fa la coneissença de Jean Soullier que li compausa la musica del single cantat en francés *Les autres sont jaloux* que foguèt un [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) en França en 1987.

## Referéncias
Muhammad al-Bukhari

**Muhammad al-Bukhari** (20 de julhet de 810, Bukhara - 1 de setembre de 870, Samarcanda) es un erudit musulman d'origina iraniana que tenguèt un ròtle important dins l'estructuracion dau sunisme. Es l'autor dau *[[Sahih al-Bukhari]]*, una importanta compilacion de hadits publicada en 846. Redigida gràcias a plusors viatges dins lei diferentei regions dau Califat Abbassida, es sovent considerada coma l'obratge de referéncia dau sunisme dins aqueu domeni.

## Liames intèrnes

* Hadit.
* Sunisme.

## Bibliografia

## Notas e referéncias
Sosprefecturas del departament de Goïtafla

Las **sosprefecturas del departament de Goïtafla** son la division de basa d'aquel departament de la Còsta d'Evòri.

A sa creacion, en 2020, lo departament n'a tres, qu'èran abans del departament de Zuenola.
Arcovenator

thumb|right|Vista d'artista d'un ''Arcovenator''.

***Arcovenator*** es un genre estench de dinosaures teropòde de la familha deis *[[Abelisauridae]]* que viviá en Euròpa fa 74 milions. Descubèrt en 2013 dins la vau de Lar per una còla dau Museum d'Istòria Naturala d'Ais de Provença, son nom significa « caçaire de Lar ». Èra un dinosaure carnivòr d'una longor de 6 a 7 m que sembla de presentar de similituds amb lei *[[Majungasaurus]]* malgashs. Èra probablament a la cima dei cadenas alimentàrias de son ecosistèma.

A l'ora d'ara, lo genre contèn una espècia unica, *[[Arcovenator escotae]]*.

## Liames intèrnes

* Lista dei dinosaures d'Occitània.
* Teropòde.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** T. Tortosa et al., « A new abelisaurid dinosaur from the Late Cretaceous of southern France : Palaeobio-geographical implications », *Annales de Paléontologie*, 2013.

## Nòtas e referéncias
Ennio Morricone

[thumb|right|Ennio Morricone en [2007.]]

**Ennio Morricone** (10 de novembre de 1928, Roma – 6 de julhet de 2020, Roma) es un compositor e musician italian famós coma autor de musicas de films durant lo periòde 1960-2020. Durant sa carriera, vendèt au mens 70 milions de discs e recebèt una quantitat considerabla de prèmis e de guierdons coma un Oscar d'Onor (2007), un Oscar de la melhora musica de film (2016) e 11 Rubans d'argent.

## Liames intèrnes

* Cinèma.
* Musica.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean-Blaise Collombin, *Ennio Morricone : perspective d'une oeuvre*, París, l'Harmattan, 2016.

## Nòtas e referéncias
Departament de Goïtafla

Lo **departament de Goïtafla** (*département de Gohitafla* en francés) es un departament de la Còsta d'Evòri. Administrativament, es de la region de Maraoé e del districte de Sassandra e Maraoé. Sa populacion es de  abitants (2021). Lo caplòc n'es la ciutat de Goïtafla.

## Compausicion
Lo departament es devesit en tres sosprefecturas, Goïtafla, Iriefla e Maminigui.

## Istòria
Lo departament de Goïtafla foguèt creat en 2020 per division del departament de Zuenola.

## Tanben veire
* Departaments de la Còsta d'Evòri
* Organizacion territoriala de la Còsta d'Evòri
Museum d'Istòria Naturala d'Ais de Provença

Lo **Museum d'Istòria Naturala d'Ais de Provença** es un musèu d'istòria naturala situada a Ais de Provença. Es famós per sei colleccions paleontologicas que presentan plusors fossils de dinosaures descubèrts en Provença. Pasmens, dempuei 2014, a degut arrestar seis activitats d'exposicion publlica en causa d'un problema immobilier.

## Istòria

Lo Museum d'Istòria Naturala d'Ais de Provença a una istòria trebolada compausada de cicles d'activitat importanta e de periòdes de quasi letargia. Foguèt creat en 1838 après la crompa de la colleccion d'espècias d'aucèus exotics de Magdalena Carle. D'autrei scientifics locaus cediguèron de colleccions e lo musèu foguèt inaugurat lo 4 de mai de 1839. Dins lo corrent dau sègle XIX, reçaubèt ansin regularament de colleccions novèlas, mai l'interès de la populacion demeniguèt e, a la mòrt dau conservator Camil Leon Mesplès en 1893, lo musèu èra mau entretengut.

Aqueu periòde s'acabèt dins leis ans 1890 amb la cession de l'importanta colleccion de mineraus, de fossils e de cauquilhatges de Loïsa Rostan d’Abancourt (1848-1903), rapidament completada per una cession similara de part dau doctor Felip Aude. En mai d'aquò, lo musèu reçaupèt lo sostèn dau paleobotanista Gaston de Saporta (1823-1895). Aquò permetèt l'inauguracion d'una sala novèla, la « sala Loïsa Rostan d’Abancourt », e suscitèt tornarmai l'interès dau public e dei donators. Ansin, un bastiment novèu foguèt construch per assostar lei colleccions. Inaugurat en 1905, rescontrèt un certan succès, mai deguèt arrestar seis activitats durant la Premiera Guèrra Mondiala. Après una restauracion, foguèt tornat inaugurar en 1921. Aqueu periòde correspònd a l'apogèu dau musèu que fasiá d'aqueu temps partida dei cinc musèus d'istòria naturala pus importants de França.

En 1944, un incendi destruguèt una partida dei colleccions e la comuna deguèt cercar un endrech novèu ont installar lo musèu. En 1950, posquèt arrendar l'Ostau Boièr d'Agulha. Lei locaus foguèt inaugurats en 1953. La descubèrta d'uòus de dinosaures dins lo massís de Venturi engendrèt tornarmai l'interès dau public per la paleontologia provençala. Dins leis ans 2000, lo musèu veguèt sa frequentacion aumentar de  visitaires anuaus en 2001 a mai de  en 2013. Pasmens, dins leis ans 2010, un projècte de desmainatjament dau musèu vèrs de locaus pus grands foguèt blocat per de problemas juridics. Dempuei 2014, lo Museum es donc privat de luòc d'exposicion publica. Aquela situacion perdurava encara dins leis ans 2020.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Istòria naturala.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Sosprefectura de Goïtafla

La **sosprefectura de Goïtafla** es una division administrativa de la Còsta d'Evòri. Es dins lo departament de Goïtafla, la region de Maraoé e lo districte de Sassandra e Maraoé. Son caplòc es la vila de Goïtafla.

Existís dempuèi 1961.

Compta  abitants.
Formacion de Hell Creek

[thumb|right|[Fotografia de la formacion en 2009.]]

La **formacion de Hell Creek** es una formacion geologica que data dau periòde finau dau Cretacèu Superior (69 a 66 Ma). Correspònd a de jaç diferents de gres e d'argielas eissits de sediments fluviaus que forman plusors afloraments en Montana. Es famosa per la quantitat importanta de fossils e per la concentracion importanta d'iridi presenta dins lo jaç finau dau Cretacèu qu'es un indici en favor d'un impacte d'asteroïde important a aquela epòca.

## Liames intèrnes

* Cretacèu.
* Dinosaure.
* Fossil.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Província magmatica

Una **província magmatica**, ò **província ignèa**, es una importanta region geologica que son substrat es constituït de ròcas magmaticas eissidas de l'associacion d'un ensemble d'edificis volcanicas. Sa formacion es lo resultat de la remontada de quantitats importantas de magma a l'origina d'una activitat volcanica intensa. Lo resultat es la formacion de jaç de lava que pòdon agantar de centenaus de mètres d'espessor e curbir una part significativa d'un continent. Leis erupcions a l'origina de la formacion d'una província magmatica son generalament effusivas, mai la quantitat de gas liberada pòu aver d'efiechs importants sus lo clima e la formacion dei províncias magmaticas pus importantas es sovent associada amb de periòde de crisi biologica. D'exemples de província magmatica son lei Trapps de Deccan e lei Trapps de Siberian.

## Liames intèrnes

* Extinccion massisa.
* Tectonica dei placas.
* Volcan.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Millard F. Coffin e Olav Eldholm, « Large igneous provinces: crustal structure, dimensions, and external consequences », *Reviews of geophysics*, vol. 32, n° 1,‎ febrier de 1994, pp. 1-36.
* **[[francés|(fr)]]** Maurice Renard, Yves Lagabrielle, Erwan Martin e Marc de Rafélis Saint Sauveur, *Éléments de géologie*, Dunod, 2018, p. 535.

## Nòtas e referéncias
Episòdi pluviau dau Carnian

L’**episòdi pluviau dau Carnian** es un periòde climatic marcat per una aumentacion importanta dei precipitacions mondialas durant lo Carnian fa 232 milions d'ans. Durèt aperaquí un milion d'ans e engendrèt una importanta crisi biologica a l'origina de la disparicion de plusors espècias. Es benlèu una consequéncia de la formacion de província magmatica de Wrangellia. Es tanben probablament a l'origina de la diversificacion e de l'expansion dei dinosaures que venguèron la megafauna dominanta deis ecosistèmas terrèstres en ocupant lei ròdols ecologics vengudas vuejas.

## Liames intèrnes

* Dinosaure.
* Triassic.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Michael J. Benton, Massimo Bernardi e Cormac Kinsella, « The Carnian Pluvial Episode and the origin of dinosaurs », *Journal of the Geological Society*, vol. 175, n° 6,‎ 1 de novembre de 2018, pp. 1019–1026.

## Nòtas e referéncias
Coire natiu

thumb|right|Cristaus de coire natiu.

Lo **coire natiu** es un minerau roge. D'una duretat situada entre 2,5 e 3 e d'una densitat de 8,95, es compausat de coire pur que forma de cristaus cubics. Pasmens, lei cristaus son en realitat relativament rars dins la natura e lo coire natiu se presenta puslèu sota la forma d'arborescéncia ò d'agregats. Son esclat es metallic, mai la color roja pòu de còps evolucionar vèrs lo verd ò lo negre en causa de fenomèns d'oxidacion. Es soluble dins l'acid nitric e colora una solucion d'amoniac en blau. Es pas fluorescent.

Geologicament, lo coire natiu se forma dins lei zònas d'alteracion dei jaciments de sulfurs de coire ò, pus rarament, dins lei cavitats de ròcas basalticas. Es ansin sovent associat amb de mineraus cuprifèrs coma la bornita, la cuprita, la malaquita e l'azurita e amb lei mineraus associats a aquelei compausats (calcita, epidota, etc.). Lei jaciments importants son rars. Lei cristaus pus famós vènon generalament deis Estats Units, de Canadà, de Chile, de Bolívia, de Zambia e dei Monts Orals. Foguèt istoricament utilizat durant lo Calcolitic (ò Edat dau Coire) per renforçar d'otís de pèira. Uei, lo coire natiu interèssa subretot lei colleccionaires car d'autrei mineraus permèton de produrre de coire.

## Liames intèrnes

* Argent natiu.
* Aur natiu.
* Coire.
* Platin natiu.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicola Cipriani (trad. Marie-Hélène Alfonsi e Catherine Sobecki), *Minéraux et Roches*, París, Gründ, 1996.

## Nòtas e referéncias
Platin natiu

thumb|right|Pepita de platin natiu.

Lo **platin natiu** es un minerau gris argentat. D'una duretat situada entre 4 e 4,5 e d'una densitat de 21,47, es compausat de platin pur que forma de cristaus cubics. Pasmens, lei cristaus son en realitat fòrça rars e lo platin natiu se troba puslèu sota forma de gran ò de pepita. Fau nòtar que lei pepitas son rarament puras car lo platin forma aisament d'aliatges amb d'autrei metaus coma l'iridi, lo coire ò lo fèrre. Son esclat es metallic. Es soluble dins l'esséncia de terebentina e es pas fluorescenta.

Geologicament, lo platin natiu se troba inicialament dins de ròcas volcanicas basicas e ultrabasicas coma lei noritas e lei dunitas. Pasmens, après erosion d'aquelei ròcas, se concentra mai que mai dins de depaus sedimentaris de tipe *[[placer]]*. Dins lei ròcas, es sovent associat amb lei mineraus presents dins lei ròcas volcanicas (olivina, etc.). Dins lei *placers*, aquò es pus variable, mai la preséncia d'autrei mineraus pesucs es frequenta. Lei minas e depaus pus importants se situan en Sud-Africa, ais Estats Units, en Russia, en Canadà, en Colómbia, en Peró e en Nòva Zelanda. Es utilizat coma minerau de platin e, segon lei jaciments, d'iridi e d'autrei metaus preciós.

## Liames intèrnes

* Argent natiu.
* Aur natiu.
* Coire natiu.
* Platin.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicola Cipriani (trad. Marie-Hélène Alfonsi e Catherine Sobecki), *Minéraux et Roches*, París, Gründ, 1996.

## Nòtas e referéncias
Aur natiu

thumb|right|Agregat d'aur natiu.

L’**aur natiu** es un minerau jaune. D'una duretat situada entre 2,5 e 3 e d'una densitat compresa entre 15,2 e 19,3, es compausat d'aur pur ò d'una associacion d'aur e d'autrei metaus preciós (argent, palladi, ròdi, etc.). Pòu formar de cristaus cubics que son relativament rars dins la natura car, frequentament, l'aur natiu se presenta sota forma d'agregats ò d'arborescéncias. Son esclat es metallic, es insoluble dins leis acids e es pas fluorescent.

Geologicament, l'aur natiu se troba dins de venas idrotermalas associadas a de ròcas volcanicas acidas e dins depaus sedimentaris (*[[placer]]s*) eissits de l'erosion d'aquelei ròcas. Dins lei minas, es generalament present en associacion amb la pirita, lo qüars, la blenda e de mineraus pesucs. Lei jaciments e depaus pus importants son situats en Africa dau Sud, ais Estats Units, en Canadà, en Mexic, en Brasil, en Austràlia, en Índia e en Siberia. Son esplechats car l'aur natiu es una fònt importanta d'aur.

## Liames intèrnes

* Argent natiu.
* Aur.
* Coire natiu.
* Platin natiu.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicola Cipriani (trad. Marie-Hélène Alfonsi e Catherine Sobecki), *Minéraux et Roches*, París, Gründ, 1996.

## Nòtas e referéncias
Argent natiu

thumb|right|Agregats d'argent natiu.

L’**argent natiu** es un minerau blanc argent sovent ennegrit per de patinas negras. D'una duretat situada entre 2 e 2,5 e d'una densitat compresa entre 10,1 e 11,1, es compausat d'argent pur ò d'argent associat amb d'autrei metaus. Forma de cristaus octaebrics, rombododecaedrics ò cubics, mai leis agregats e lei massas filamentosas son ben pus frequentas dins la natura. Son esclat es metallic, es soluble dins l'acid nitric e es pas fluorescent.

Geologicament, l'argent natiu se troba dins lei venas idrotermalas en associacion amb divèrsei sulfurs, lo coire natiu, la calcita e l'uraninita. Lei cristaus pus famós vènon de Norvègia, de Canadà, deis Estats Units, de Mexic, de Bolívia e d'Austràlia. Pasmens, es un minerau rar qu'es esplechat per produrre d'argent.

## Liames intèrnes

* Argent.
* Aur.
* Coire natiu.
* Platin natiu.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicola Cipriani (trad. Marie-Hélène Alfonsi e Catherine Sobecki), *Minéraux et Roches*, París, Gründ, 1996.

## Nòtas e referéncias
Bornita

thumb|right|Cristaus de bornita.

La **bornita** es un minerau de color rogenca ò bronze que presenta sovent de patinas violetas ò blavas. D'una duretat de 3 e d'una densitat compresa entre 5,06 e 5,08, es compausat de sulfur de coire e de fèrre (Cu5FeS4). Forma de cristaus cubics, dodecaedrics ò octaedrics relativament rars car, en generau, se presenta sota la forma d'agregats massís. Son esclat es metallic, es solubla dins leis acids fòrts (en desgatjant de vapors sofradas) e es pas fluorescenta.

Geologicament, la bornita se troba principalament dins de venas idrotermalas de bassa temperatura e, pus rarament, dins de jaciments de plomb e de zinc. Es generalament associada amb la calcopirita, la pirita, lo qüars, la malaquita e la calcita. Lei cristaus pus famós vènon de Namibia, deis Estats Units, de Mexic, de Chile, de Peró e d'Austràlia. En Occitània, de jaciments se situan a Eschaseiras e a Sant Salvi dels Ròcs. Es esplechada per produrre de coire.

## Liames intèrnes

* Coire.
* Minerau cuprifèr.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicola Cipriani (trad. Marie-Hélène Alfonsi e Catherine Sobecki), *Minéraux et Roches*, París, Gründ, 1996.

## Nòtas e referéncias
Calcosina

thumb|right|Calcosina.

La **calcosina** es un minerau gris plomb ò negrós. D'una duretat situada entre 2,5 e 3 e d'une densitat compresa entre 5,5 e 5,8, es compausat de sulfur de coire Cu2 e forma de cristaus pseudoexagonaus. Pasmens, coma per fòrça mineraus metallics, lei cristaus son en realitat rars dins la natura e la calcosina se presenta subretot sota la forma d'agregats massís. Son esclat es metallic e es solubla dins l'acid nitric. Son ponch de fusion es bas, mai son caufatge libèra de vapors d'anidritas de sofre.

Geologicament, la calcosina se troba dins lei venas idrotermalas e dins lei zònas d'oxidacion dei jaciments de coire. Es sovent associada amb la bornita, la covellina, la calcopirita, lo qüars, la cuprita, l'azurita, la malaquita e la calcita. Lei jaciments principas son situats en Africa dau Sud, en Namibia, ais Estats Units, en Mexic, en Peró e en Chile. En Occitània, la mina pus importanta èra aquela de Cap Garòna. La calcosina es esplechada coma minerau de coire. Es tanben lo pus important minerau per l'extraccion dau selèni car aquel element pòu aisament remplaçar lo coire dins l'estructura dau minerau.

## Liames intèrnes

* Coire.
* Minerau cuprifèr.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicola Cipriani (trad. Marie-Hélène Alfonsi e Catherine Sobecki), *Minéraux et Roches*, París, Gründ, 1996.

## Nòtas e referéncias
Spagna

**Spagna**, nascuda **Ivana Spagna** lo 16 de decembre de 1954 a Valeggio sul Mincio dins la província de Verona en Itàlia, es una cantaira italiana anglofòna, tanben autora e compositritz. 

Se faguèt de'n primièr conéisser en Itàlia tre 1971 per una version italiana del gospel *Mamy blues* ; de caps 1983 e 1984, a participat (votz) al projècte italo disco Fun Fun, pasmens, es mai que mai coneguda capvath Euròpa tota en solò per dos [tubes](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) italo disco cantats en anglés, *Easy lady* en 1986, e *Call me* en 1987.

## Cançons mai conegudas
* *Mamy blue* (1971)
* *Easy lady* (1986)
* *Call me* (1987)
* *Dance dance* (1987)
* *Every girl and boy* (1988)
* *I wanna be your wife* (1989)

## Vejatz tanben
* Fun Fun

## Referéncias
Acantita

[thumb|right|Cristaus d'acantita ([Marròc).]]

L’**acantita** es un minerau gris plomb ò negrós. D'una duretat situada entre 2 e 2,5 e d'una densitat compresa entre 7,2 e 7,4, es compausat de sulfur d'argent Ag2S que forma de cristaus cubics ò octaedrics. Pasmens, dins la natura, lei cristaus son rars e l'acantita se presenta puslèu sota la forma d'agregats filamentós, d'arboreséncias ò de massas granularas. Son esclat es metallic, es solubla dins leis acids e es pas fluorescent. Una autra caracteristica es son ponch de fusion bas, mai son caufratge libèra de vapors sofradas.

Geologicament, l'acantita se forma dins lei venas pegmatitas e dins lei venas idrotermalas de temperatura auta. Es ansin generalament associada amb la pirargirita, la galena, la cerusita e l'argent natiu. Lei jaciments principaus se situan ais Estats Units, en Mexic, en Onduras, en Peró, en Bolívia, en Norvègia e en Alemanha. En Occitània, lei venas pus importantas se troban a Briude e a La Bastida de Seron. Es un minerau d'argent qu'es esplechat per extraire aqueu metau.

## Liames intèrnes

* Argent.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicola Cipriani (trad. Marie-Hélène Alfonsi e Catherine Sobecki), *Minéraux et Roches*, París, Gründ, 1996.

## Nòtas e referéncias
Maminigui

**Maminigui** es una ciutat e sosprefectura de Còsta d'Evòri. Es del departament de Goïtafla, de la region de Maraoé e del districte de Sassandra e Maraoé.
Aviá  abitants en 2014.
Erasure

**Erasure** es un grop britanic de synthpop (quitament estampilhat de còps hi-NRG) originari de Londres (Anglatèrra) eissit del corrent new wave. Es format en 1985 per Vince Clarke, ancian sòci fondator dels grops Depeche Mode e Yazoo, ambe Andy Bell, un cantaire originari de Peterborough (Anglatèrra). 

Lo grop es al som de sa popularitat entre 1986 e 1994, ambe de tubes internacionals coma per exemple *Oh l'amour* en 1986 e *Sometimes* en 1987, las doas cançons d**'Erasure** mai conegudas en Occitània,  o encara endacòm mai *A Little Respect*,  *Always*, *Love to Hate You*, *Blue Savannah*, *Stop!*, *Ship of Fools*, *Chorus* etc.  

## Referéncias
Erç Viu

L**'Erç Viu** es una aiga lengadociana, afluent màger d'Arièja que rejonh a Senta Gabèla..

## Geografia

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Super fluvium Yrce Alba* en 959 (Gall. christ., XIII, Instr., c. 226) , *Irce* en 968 (H. L., V, pr. 116, 3°), *Irce Alba* en 969 (Gall. christ., XIII, Instr., c. 227), *Flumen de Ercio* en 1002 (H. L., V, pr. 162), *Ercium* en 1010 (Gall. christ., VI, Instr., c. 21), *Eres* en 1034 (H.L., V, pr. 201), *Hircium* en 1035 Gall. christ, XIII, Instr., c. 239), *Fluvium Hert* en 1110 (ibid., c. 14), *Super ripam Erz* en 1119 (H. L., V, pr. 468, 1°), *Flumen Yrcii* en 1173 (Arch. nat., J 303), *Ercis* en 1193 (Doat, 83, f. 222), *Hercium* en 1195 (ibid., f. 224), *Flumen Ircium quod vocatur Alba* en 1198 (Gall. christ., XIII, Instr., c. 233), *Flumen Yrtii* en 1308 (Vidal, p. 69),  *Lers* al sègle  XVIII (mapa de Cassini) .

## Nòtas
Departament de Zuenola

Lo **departament de Zuenola** (*département de Zuénoula* en francés) es un departament de la Còsta d'Evòri. Administrativament, es de la region de Maraoé e del districte de Sassandra e Maraoé. Sa populacion es de  abitants (2021). Lo caplòc n'es la ciutat de Zuenola.

## Compausicion
Lo departament es devesit en quatre sosprefecturas, Canzra, Voebofla, Zanzra e Zuenola.

## Istòria
Lo departament de Zuenola foguèt creat en 1979 per division del departament de Boafle. Al començament a doas sosprefecturas, Zuenola e Goïtafla. Autras cinc sosprefecturas son creadas ulteriorament, Canzra, Iriefla, Maminigui, Voebofla e Zanzra.
En 2020 es devesit: tres sosprefecturas ne son tiradas per crear lo departament de Goïtafla.

En 1991, las regions son creadas en Còsta d'Evòri. Lo departament ven una division de la region del Centre-Oèst. En 1996, la region es copada en doas e lo departament de Zuenola passa dins la region de Boafle, que pren lo nom de Maraoé en 1997.

## Tanben veire
* Departaments de la Còsta d'Evòri
* Organizacion territoriala de la Còsta d'Evòri
Evelyn Thomas

**Evelyn Thomas** es una cantaira americana anglofòna, nascuda lo 22 d'agost de 1953 a Chicago (Estats Units). Es mai que mai coneguda per son tube *High Energy* en 1984. *High Energy* per la hi-NRG de segur, son estili musical.
Divine

**Harris Glenn Milstead**, nascut lo 19 d'octobre de 1945 a Towson dins lo comtat de Baltimore dins Maryland als Estats Units e mòrt lo 7 de març de 1988 a Los Angeles en Califòrnia (Estats Units), fòrça mai conegut sus scèna coma la drag queen **Divine**, es un actor e cantaire anglofòn american. L'una de sas cançons mai conegudas e embleatica de la hi-NRG es *You Think You're a Man*, tròç produch e adobat per Stock Aitken Waterman en 1984.

## Discografia
* 1982 : *My First Album*
* 1982 : *Jungle Jezebel*
* 1984 : *The Story So Far*
* 1988 : *Maid in England*

## Referéncias
Suzy Q

**Suzy Q** èra un grop musical canadian anglofòn, originari de Montreal, al Quebèc. Es format en 1981 per Jerry Cucuzzella ambe las cantairas Michelle Mills e Angie Vileno. Lo grop es mai que mai conegut per lors títols *Get on Up and Do It Agai*n en 1981 e sustot *Can't Live Without Your Love*, tube hi-NRG de 1986.

Categoria : Grop de musica canadian
Stacey Q

**Stacey Q**, nascuda **Stacey Lynn Swain** lo 30 de novembre de 1958 a Fullerton en Califòrnia (Estats Units), es una cantaira anglofòna, tanben dançaira e actritz. Es mai que mai coneguda per son [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) *Two of Hearts* sortit en 45 torns a la tota fin de l'annada 1986.
Calcopirita

thumb|right|Calcopirita.

La **calcopirita** es un minerau jaune laton amb de patinas d'alteracion iridescentas. D'una duretat situada entre 3,5 e 4 e d'una densitat compresa entre 4,1 e 4,3, es compausada de sulfur de coire e de fèrre CuFeS2 que forma de cristaus bisfenoïdics evocant una morfologia pseutetraedrica. Pasmens, coma per la màger part dei mineraus metallics, lei cristaus son fòrça rars dins la natura e la calcopirita se presenta sovent sota forma de massas microcristallinas. Son esclat es metallic, es soluble dins l'acid nitric (amb formacion de sofre) e es pas fluorescenta. Una autra caracteristica es son ponch de fusion bas, mai son caufratge libèra de vapors sofradas.

Geologicament, la calcopirita se forma dins lei venas pegmatitas e dins lei venas idrotermalas de temperatura auta. Es generalament associada amb la pirita, la bornita, la molibdenita, la calcosita e l'aur natiu. Lei jaciments principaus se situan en Canadà, ais Estats Units, en Chile, en Zambia, en Alemanha e dins lei Monts Orals. En Occitània, lo jaciment principau se tròba a Reialmont, mai es pas un minerau rar e sa preséncia es frequenta coma minerau segondari d'una vena. Es lo minerau de coire pus esplechat dins lo mond.

## Liames intèrnes

* Coire.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicola Cipriani (trad. Marie-Hélène Alfonsi e Catherine Sobecki), *Minéraux et Roches*, París, Gründ, 1996.

## Nòtas e referéncias
Miquel Brown

**Miquel Brown**, nascuda **Michael Brown** lo 8 de febrièr de 1945, es una actritz canadiana, tanben cantaira anglofòna de disco. Es mai que mai coneguda pel tube *So Many Men – So Little Time* en 1983, dins un estil disco tardiu dich hi-NRG.
Trans-X

**Trans-X** es un grop de musica electronica synthpop canadian de las annadas 1980 format per Pascal Languirand a Montreal, al Quebèc (Canadà). Son mai que mai coneguts per lor títol *Living on Video* en 1983, tube synthpop / hi-NRG qu'es vengut un estandard de la musica electronica, que lo tèma es sovent estat représ, quitament adaptat dempuèi en version tècno, per exemple pel grop techno-dance italian Pin-Occhio en 1993 o encara pel discjòquei d'origina occitana Pakito en 2006. Cantan mai que mai en anglés, mas coloran de còps lors tèxtes d'un pauc de francés. 

Lo nom del grop **Trans-X** es dirèctament inspirat de *Trans-Europe Express*, un títol de 1977 del grop alemand Kraftwerk qu'es lor referéncia en matèria de musica electronica.
Enargita

[thumb|right|Enargita ([Colorado (estat)|Colorado).]]

L’**enargita** es un minerau gris ò negre. D'una duretat de 3 e d'una densitat compresa entre 4,4 e 4,5, es compausada de sulfoarseniat de coire Cu3AsS4 que forma de cristaus tabulars ò prismatics. Pasmens, dins la natura, lei cristaus son fòrça rars e l'enargita se presenta puslèu sota forma de massas microcristallinas ò d'agregats lamellars. Son esclat es metallic, es soluble dins l'acid nitric (en formant de cristaus de sofre) e es pas fluorescenta. 

Geologicament, l’enargita se forma dins lei venas idrotermalas de temperatura mejana. I es generalament associada amb la bornita, la tetraedrita e la covellina. Lei jaciments pus importants se tròban ais Estats Units, en Mexic, en Peró, en Bolívia, en Chile, en Namibia e ai Filipinas. En Occitània, lo jaciment pus important se situa sus lo territòri de la comuna de Lieusola. Es esplechat coma minerau de coire e d'arsenic.

## Liames intèrnes

* Arsenic.
* Coire.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicola Cipriani (trad. Marie-Hélène Alfonsi e Catherine Sobecki), *Minéraux et Roches*, París, Gründ, 1996.

## Nòtas e referéncias
Sosprefectura de Zuenola

La **sosprefectura de Zuenola** (en francés, *sous-préfecture de Zuénoula*) es una division administrativa de la Còsta d'Evòri. Es dins lo departament de Zuenola, la region de Maraoé e lo districte de Sassandra e Maraoé. Son caplòc es la vila de Zuenola.

Existís dempuèi 1961.

Compta  abitants (recensament de 2021).
New Order

**New Order** es un grop de ròck britanic originari de Manchester, en Anglatèrra, format en 1980, en plena periòda new wave. Se compausa en realitat dels sòcis restant del grop Joy Division que lo cantaire, Ian Curtis, ven de se suicidar. Es en seguida d'aquel drama que càmbian de nom e prenon lo de **New Order**. Aquel nom, coma lo de Joy Division, a fach l'objècte de polemicas vist que s'i podiá veire una allusion al nazisme.

**New Order** es compausat de Bernard Sumner al cant, a la guitarra e als clavièrs, de Peter Hook a la bassa e de Stephen Morris a la batariá. Gillian Gilbert, la companha de Stephen Morris, rejonch aqueles tres ancians sòcis de Joy Division tre lo debut de las annadas 1980 als clavièrs. 

**New Order** es considerat coma l'un dels grops de new wave los mai influents de las annadas 1980, lor títol *Blue Monday* es vengut un estandard de la synthpop e de la musica electronica en general.

## Discografia
* 1981 : *Movement*
* 1983 : *Power, Corruption and Lies*
* 1985 : *Low-Life*
* 1986 : *Brotherhood*
* 1989 : *Technique*
* 1993 : *Republic*
* 2001 : *Get Ready*
* 2005 : *Waiting for the Sirens' Call*
* 2013 : *Lost Sirens*
* 2015 : *Music Complete*
Pin-Occhio

**Pin-Occhio** es un grop italian de musica electronica de las annadas 1990 aparentat al sosgenre de house tardiva e comerciala dicha tècno dance, al sens larg, eurodance, format per Nicola Savino e Marco Biondi.

En 1993, sortisson lo single a succès *Pinocchio* que repren lo tèma de la mini-seria de Luigi Comencini, *Las Aventuras de Pinocchio*, tèma compausat per Fiorenzo Carpi. Qualques meses mai tard, lo duò sortís ambe succès tanben *Tatuta Tuta Ta*, títol que repren un escapolon de la cançon *Living on Video* del grop Trans-X.

## Cançons mai conegudas
* *Pinocchio* (1993, instrumetal basat sul tèma de *Las Aventuras de Pinocchio* de Fiorenzo Carpi)
* *Tatuta Tuta Ta* (1993, basat sus *Living on Video* de Trans-X)
* *Pinocchio vai* (1993)
* *Enjoy the muzik* (1994)
Jimmy Somerville

**James Somerville**, dich **Jimmy Somerville**, es un cantaire anglofòn escocés, tanben autor e compositor. Es nascut lo 22 de junh de 1961 a Glasgow (Reialme Unit). Es de'n primièr conegut dins las annadas 1980 coma cantaire dels grops new wave Bronski Beat e The Communards. Comença en seguida una carrièra sòlo après la separacion dels Communards en 1988.

Demest sas capitadas en sòlo, se pòt citar las represas de *Comment te dire adieu*, cançon en francés de Serge Gainsbourg cantada a l'origina per Françoise Hardy, *You Make Me Feel (Mighty Real)* de Sylvester, *To Love Somebody* dels Bee Gees, o encara *Can't Take My Eyes Off You* de Frankie Valli.

## Cançons mai conegudas (en solò)
* *Comment te dire adieu* (1989, ambe June Miles Kingston, represa de Françoise Hardy)
* *You Make Me Feel (Mighty Real)* (1990, represa de Sylvester)
* *Read My Lips (Enough Is Enough)* (1990)
* *To Love Somebody* (1991, represa dels Bee Gees
* *Run from love* (1991, represa de Bronski Beat)
* *Can’t Take My Eyes Off You* (2001, represa de Frankie Valli)

## Vejatz tanben
* The Communards
* Bronski Beat
Synthpop

La **synthpop** es un estil musical, sosgenre principal de la new wave, qu'a la particularitat d'aver lo sintetizor per instrument màger e de còps unic, e qu'a pres d'importància dins las annadas 1980. S'emplegava tanben a l'epòca lo tèrme de **novels romantics** per parlar dels primièrs grops de la scèna **synthpop**, mas l'expression foguèt tant emplegada per qualificar grops divèrses e variats de la new wave al sens larg que ne perdèt un pauc lo sens original.

 

S'estima que la **synthpop** deriva dirèctament del ròck progressiu, mai que mai de lo d'Alemanha illustrat per de grops coma Tangerine Dream, e mai especificament de la musica electronica experimentala de Kraftwerk. 

La **synthpop** se populariza pendent l'èra pòst-punk coma un estili vertadièr al Japon e al Reialme Unit (dins una mendre mesura, en França e en Alemanha) e s'inscriu al sens larg dins lo movement new wave de la fin de las annadas 1970 fins al mièg de las annadas 1980.

Coma artistas new wave caracteristics de l'estili **synthpop**, se pòt citar los Britanics Depeche Mode, Tears for Fears e Eurythmics a lors debuts (fins al mièg de las annadas 1980), mas tanben Visage, Yazoo, Erasure, Soft Cell, New Order, Orchestral Manoeuvres in the Dark, Frankie Goes to Hollywood, Pet Shop Boys, The Communards, The Human League, Dead or Alive, e los Alemands Propaganda, Alphaville, Modern Talking, Sandra e Camouflage.

Se pòt tanben citar lo grop japonés Yellow Magic Orchestra, los Norvegians de A-ha, lo grop suedés Fake, los Canadians de Trans-X etc.

Se la **synthpop**, quitament l'alemanda, es estada sustot cantada en anglés, dins una mendra mesura i a tanben avut una scèna francesa relativament importanta. Se pòt per exemple citar Desireless, Taxi Girl, Elli et Jacno, quitament Goûts de Luxe en Bretanha, Rãga en Alsàcia e Partenaire Particulier en Occitània. S'i pòt d'alhor tanben trobar una influéncia de la musica sintetica del Francés Jean-Michel Jarre, el tanben un pauc precursor del genre.

De notar que los Estats Units e Itàlia an lor pròpi estili, la Hi-NRG pels Estats Units e çò qu'es estat nomenat retrospectivament l'italo disco per Itàlia, estilis qui eles son tant (quitament mai) directament eredèrs del disco que non pas del rock progressiu alemand (Tangerine Dream o Kraftwerk) e britanic (Pink Floyd, David Bowie). Mas fin finala, a l'ora d'ara, los artistas americans de hi-NRG tant coma los italians de l'italo disco (Casco, Koto, Ken Laszlo, My Mine, P. Lion, Topo & Roby) son sovent tanben etiquetats de tot biais **synthpop**.

## Vejatz tanben
* New wave
* Hi-NRG
* Dark wave
* Italo disco
Orsans

**Orsans** es un toponim galloromanic:
* Orsans, una comuna occitana
* Orsans, una comuna de Franca Comtat
Sosprefecturas del departament de Zuenola

Las **sosprefecturas del departament de Zuenola** son la division de basa d'aquel departament de la Còsta d'Evòri.

Abans 2020, lo departament n'aviá set, mas tres passèron al departament de Goïtafla.
Bofador

vinheta|Un bofador
Lo **bofador** (var. **bufador**), es un instrument tradicional per atisar lo fuòc. Es un long tub de fusta dins lo qual òm bufa e que permet de dirigir l'aire sus un ponch precís del lar.

## Etimologia
Bofador (AFI: ) o *bufador* (AFI: ), del vèrb bofar o bufar.

## Fabricacion
Lo bofador es generalament fabricat amb una crèsta (part superiora del tronc) d'un pin o d'un avet, d'una longor de   a un mètre, qu'òm desbarrassa de sas brancas en conservant pasmens un tròç de branca prèp de l'extremitat la mai espessa que servirà de ponhada. Òm cava puèi la fusta tot del long: aquela operacion es facilitada pel fach que la mesola es mai tendre e pòt doncas èsser levada sens tròp d'esfòrces. Òm podiá laissar lo tròç de fusta expausat al gèl abans d'o cavar, amb una longa tija de fèrre enrogida al fuòc. Lo bofador pòt èsser laissat brut, amb la rusca, o èsser desruscat e aliscat.

Lo bofador èra utilizat dins lo Massís central, dins los Alps, en Lengadòc, dins Jura e, dins una mendre mesura, dins los Pirenèus. En Gasconha, òm utilizava una tija de rausa clòt sonada *boheta*, o, en Lemosin, un tub en fèrre sonat  *canon*. L'emplec del bofador o de sos succedanèus èra fòrça espandit abans l'aparicion del bofador de fusta e de cuèr.

## Nòtas e referéncias
Twee Belgen

**Twee Belgen**, de còps escrich **2 Belgen**, es un grop new wave de Flandra (Belgica), fondat a Gant pel cantaire e guitarrista Rembert de Smet e lo bataire Herman Celis. 

**Twee Belgen** es mai que mai conegut en Flandra per dos títols, *Operation coup de poing* en 1984 (una represa de *Brigadier Sabari* d'Alpha Blondy), e sustot *Lena* en 1985, tròç cantat en anglés (ambe un pichon passatge en alemand) que lo succès passèt las frontièras de Belgica, vist qu'aguèt tanben de resson en Olanda, e quitament endacòm mai.

Lor cançon *Lena* es estada represa ambe succès en 2005 en version tècno per Anaklein.

## Discografia
* 1982 : *2 Belgen*
* 1983 : *Soulsmasking*
* 1985 : *Trop Petit* 	
* 1986 : *Sweet and Sour*

## Referéncias
Fox the Fox

**Fox the Fox** èra un grop neerlandés anglofòn de new wave, fondat per Berth Tamaëla e Siloeta Musmin en 1981 a Groninga e separat en 1990. 

**Fox the Fox** es mai que mai conegut per *Precious Little Diamond*, cançon qu'aguèt de succès en Euròpa en 1984, mai que mai en Neerlanda, en França e en Alemanha.

## Discografia
* 1984 : *In the Dark of the Nite* 	
* 1989 : *Diamonds*
Time Bandits

**Time Bandits** es un grop neerlandés anglofòn de new wave, fondat pel cantaire Alides Hidding. Son mai que mai coneguts pels [tubes](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) *I'm specialized in you* en 1983, *Listen to the man with the golden voice* (fin 1983) e *Star* (fin 1984).