Provençau

Lo **provençau** (prov., niç., gasc., lem., auv., viv.) o **provençal** (leng., auv., viv.) es lo dialècte occitan parlat en Provença (fòra la zòna aupenca que parla vivaroaupenc) e dins l'èst de Lengadòc. Lo niçard n’es un sosdialècte parlat a Niça. Lo mot *provençau* serviguèt longtemps a nommar la lenga occitana dins son ensems. 

Lo provençau au sens abituau, valent a dire, l'occitan dau sud-èst, a conegut d'escrivans de granda reputacion internacionala e doas nòrmas concurrentas: Robèrt Lafont (1923-2009) es la figura tutelara de la nòrma classica mentre que Frederic Mistral (1830-1914) es l'arquetipe de la nòrma mistralenca.

## Extension geografica
Segon la gramatica de Juli Ronjat (publicada entre 1930 e 1941) e Pèire Bèc (en 1995), lo provençau se parla:
* au sud de la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur (au sud de la vila de Dinha), 
* a l'èst dau departament de Gard, dins la region d' Occitània (a l'entorn de Nimes, amb son limit occidentau que coïncidís aproximativament amb lo riu de Vidorle e lo pè dei Cevenas).
* au principat de Mónegue, ont lo provençau niçard coexistís amb lo ligur monegasc.

Segon quauqueis autors, lo provençau compren totei lei parlars occitans deis Aups (dichs *aupencs* o *gavòts*), valent a dire lo nòrd de la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur (au nòrd de Dinha) e lei Valadas Occitanas de l'estat italian. 
Pasmens, la classificacion pus admesa uei (segon Juli Ronjat e Pèire Bèc) agropa lei parlars deis Aups dins l'occitan vivaroaupenc e non dins lo dialècte provençau. L'inclusion deis parlars deis Aups dins lo provençau s'explica mai per de motius istorics que dialectologics.
L'inclusion de la franja de Nimes (e mens encara de la franja costiera de Vidorle) au dialècte provençau empacha pas lo caractèr de transicion que ten aquela zona amb lo domeni lengadocian.

Evidentament, existisson de franjas de transicion entre lei dialèctes provençau e vivaroaupenc que lei dialectològs an costuma d'atribuir au vivaroaupenc: sud de Droma (dicha *Droma Provençala*), region de Dinha, aut País Niçard. Per còntra la zona dicha *bas-aupenca*, immediatament au sud de Dinha e anant de Forcauquier a Castelana, es pus provençala que vivaroaupenca, maugrat la preséncia de trachs vivaroaupencs.

I a tanben una transicion dau provençau vèrs lo lengadocian dins l'extrèm sud-èst d'Ardecha e a l'oèst de Nimes (au pè dei Cevenas e vèrs Vidorle).

## Classificacion dau provençau
Segon Pèire Bèc (1995), lei dialèctes provençau e lengadocian forman un ensems **sud-occitan** (o *occitan meridionau*), que se distinguís dau **nòrd-occitan** (vivaroaupenc, auvernhat e lemosin) e de l'occitan **[[gascon]]**.

## Fonetica
La màger partida dei diferéncias entre provençal e lengadocian son de conservacions e tanben d'innovacions foneticas.

Una part dei caracteristicas lingüisticas d'aquesta varietat occitana ja se manifèstan a l'Edat Mejana e una autra part se consolida a partir dau sègle XVII: 
* Vocalizacion dei *-l* en fin de sillaba en [w] (*fil* > *fiu*, *mèl* > *mèu*, *sal* > *sau*, *martèl* > *martèu*).
* Vocalizacion frequenta (mai non sistematica) de *-lh* en [w] (*solelh* > *soleu*).
 
Leis autrei trachs se fan visibles a partir dau sègle XVII:
* Amudiment dei consonantas finalas (e subretot quauquei marcas gramaticalas coma leis *-s* dau plurau dei noms e adjectius, que despareisson o que dins certanei cas se substituisson per la terminason *-ei(s)* prononciada . En niçard pasmens utilizan lei terminasons *-u/-i*. Ansin la forma occitana mai estenduda *los amics, las amigas* se ditz en provençau generau *leis amics, leis amigas* e en niçard *lu amics, li amigui*.
* *-es* final post-tonic es realizat [es] dins los vèrbes conjugats *tenes* [t'enes], mas [e] en los autres cas *son paures* [sump'awɾe].

Rapòrt au lengadocian (mai amb una larga zòna d'interferéncia), lo provençau se caracteriza per:

* Un article definit plurau epicèn (qu'a la mesma forma au masculin coma au femenin) *lei*  (*leis*  davant una vocala). Tanben tota una seria de mots coneisson la terminason epicèna *-ei (-eis)*: d'adjectius possessius *(mei, tei, sei)*, d'adjectius demostratius, exclamatius o interrogatius *(aquelei, aquestei)*, de pronoms personaus *(elei)*, d'adjectius e de pronoms indefinits *(quauquei, d'unei)*, e en generau, les adjectius plaçats davant lo nom que transforman *-e* e *-a* finalas dau singular en *-ei* au plurau *(un brave amic, de braveis amics; una granda taula, de grandei taulas)*.
* La Diftongason de o > ue (*luec*, *fuec* (o *fuòc*), *pueg*, *fuelha* per los lengadocians *luòc*, *fuòc*, *puèg* (*puòg*), *fuèlha* (*fuòlha*), mas *buòu*, *muòu/muòl* dins los dos dialèctes.
** Lo niçard, en luòc de *-ei (-eis)*, possedís un sistèma amb lei terminasons *-u* au masculin plurau e *-i* au femenin plurau.

* La casuda dei consonantas oclusivas finalas, levat en niçard.

* La vocalizacion de la *-l* finala en *-u*.

* Lo manten de l'oposicion *v/b*.

* Lo manten de la *-n* finala etimologica amb la nasalizacion parciala de la vocala precedenta.

Rapòrt au vivaroaupenc, lo provençau se caracteriza per:

* Lo manten deis -d- intervocalicas: *parlada* còntra *parlaa*.

* Una primiera persona dau singular en *-e* o *-i* còntra *-o* en vivaroaupenc

* L'abséncia de palatalizacion dei grops latins *ka-*/*ga-* (amb excepcion de quauquei manlèus probables a aqueu dialècte coma *chausir*, *chabir*, etc.).

## Classificacions sosdialectalas
Lo provençau se classifica ansin:
* Lo **provençau generau** compren doas varietats fòrça similaras:
** Lo **provençau rodanenc**. S'esten a l'èst dau departament de Gard (vèrs Nimes), lo departament de Vauclusa (vèrs Avinhon, Aurenja) e a l'oèst dau departament dei Bocas de Ròse (Arle, Camarga). Lei "josieus dau Papa", comunautats josievas d'Avinhon e dau Comtat Venaicin desvolopèron un sosdialècte judeoprovençau especific (tanben nomenat shuadit o judeooccitan). Lei caracteristicas pròprias dau rodanenc:
*** *Morfologia:* 
**** La desinéncia de 1a persona au present de l'indicatiu es *-e (cante)*.
**** L'article definit plurau *lei(s)* se pronóncia puslèu  e d'autrei terminasons dau plurau s'acaban tanben per *-ei(s)* .
**** Lei pronoms seguents an la forma occitana generala *me, te, se*.
*** *Fonetica:*
**** Abséncia de diftongason de *ò* realizada  *(bòn, pònt...)*.
** Lo **provençau maritim** (o *centrau* o *mediterranèu*). La sieuna extension es dins l'èst dei Bocas de Ròse (vèrs Selon, Ais de Provença e Marselha), lo departament de Var (Tolon...) e l'oèst deis Aups Maritims (vèrs Canas, Antíbol, Grassa e Canha de Mar). Lo sud deis Aups d'Auta Provença, vèrs Forcauquier e Castelana, coneis una transicion doça entre lo provençau maritim e lo vivaroaupenc, (aqueu d'aquí que comença a partir de Dinha). Lei caracteristicas dau maritim son:
*** *Morfologia:*
**** La desinéncia de 1a persona au present de l'indicatiu es *-i (canti)*. Mai es *-o (canto/chanto)* dins la zona de transicion vèrs lo vivaroaupenc.
**** L'article plurau *lei(s)* se pronóncia puslèu  e d'autrei terminasons dau plurau s'acaban tanben per *-ei(s)* .
**** Lei pronoms seguents an la forma *mi, ti, si* (en luòc de *me, te, se*).
*** *Fonetica:*
**** Preséncia de diftongs amb *ò* realizat  *(bòn, pònt...)*.
* Lo **provençau [[niçard]]** se parla dins la bassa Comtat de Niça e a Mónegue (l'auta Comtat de Niça es de dialècte vivaroaupenc e la Vau de Ròia es de dialècte roiasc). D'unei que i a pensan que se tracta d'un dialècte distint dau provençau, per de rasons pus culturalas que non pas dialectologicas. Pron particular, lo niçard se caracteriza per: 
** *Morfologia:*
*** La desinéncia de 1a persona au present de l'indicatiu qu'es *-i (canti)*. Mai es *-o (canto/chanto)* dins la zona de transicion vèrs lo vivaroaupenc e tanben dins lo parlar mentonasc.
*** La terminason *-s* dau plurau s'es amudida e explica, dins certanei cas, l'aparicion de formas nòvas dau plurau masculin amb *-u* e dau plurau femenin amb *-i* (correspondent amb *-ei(s)* dau provençau generau). Ansin: la forma occitana generala *los amics, las amigas* se ditz en niçard *lu amics, li amigui* (mai en provençau generau: *leis amics, leis amigas*).
*** Lei pronoms seguents an la forma *mi, ti, si* (en luòc de *me, te, se*). 
** *Fonetica:*
*** La conservacion de la *-a* finala atòna prononciada  (en luòc de  coma en provençau generau). 
*** Preséncia de diftongs amb *ò* realizat  *(bòn, pònt...)*.
*** Una tendéncia a conservar de mots proparoxitòns o esdrúchols, valent a dire amb l'accent tonic sus l'avantavantdarriera sillaba (en luòc de lei transformar en mots paroxitòns o plans amb l'accent tonic sus l'avantdarriera sillaba, coma en occitan generau). Ansin: *dim<u>é</u>negue* (en luòc de *dim<u>e</u>nge*), *p<u>à</u>gina* (en luòc de *pag<u>i</u>na*).
*** La pronóncia de la majoritat dei consonantas finalas (en luòc de leis amudir coma en provençau generau). Pasmens la terminason *-s* dau plurau s'es amudida.

* Lo **[[vivaroaupenc]]**, dempuei lo nòrd de Vivarés fins ais Aups, qu'es en realitat un dialècte distint dau provençau segon lei classificacions uei pron acceptadas dei lingüistas Juli Ronjat e Pèire Bèc. Pertanh au nòrd-occitan (ten *cha* en luòc de *ca* e *ja* en luòc de *ga*...).

## Codificacion e estandardizacion
Existisson dos sistèmas normatius concurrents a causa de la dura situacion de diglossia en fàcia dau francés:
* La nòrma classica, desvolopada particularament per Robèrt Lafont, unitària dins l'ensems occitan, que s'acòsta deis us pus tradicionaus dau provençau, deis autrei dialèctes occitans, de l'occitan ancian e tanben dau catalan.
* La nòrma mistralenca, utilizada particularament per Frederic Mistral, mai mens unitària, pauc tradicionala e que s'acòsta deis us francés. Pasmens a una ortografia mai fonetica, amb mens de consonantas mudas.

Dins lei doas nòrmas, existisson de tendéncias favorablas a una estandardizacion dau provençau, basada sus la koinè literària iniciada per lo Felibritge dempuei lo mitan dau sègle XIX e pron convergenta amb leis autrei koinès regionalas de l'occitan. Ansin se dessenhan doas varietats regionalas de l'occitan larg: lo *provençau generau* e lo *provençau niçard* (a causa dau particularisme culturau fòrt de la Comtat de Niça). Totun tanben i a de tendéncias que defendon lo localisme exacerbat e que refusan (o desestabilizan) la codificacion a respècte dei doas nòrmas.









Se remarcarà que lei doas nòrmas, en generau, diferisson sistematicament per l**'ortografia** (notacion dei sòns) mai nòtan quasi exactament la meteissa causa: *Cante una chata de Provença* e *Cante uno chato de Prouvènço* se pronóncian parier. 

La **nòrma orala** (recomandacion dei formas parladas) diferís solament un pauc entre nòrma mistralenca e nòrma classica. Per exemple, certans mots afrancesats son acceptats en nòrma mistralenca (*umble/umble*, *Oumèro/Omèra*) mentre que la nòrma classica conselha de leis evitar e de lei remplaçar per de formas occitanas pus autenticas (*umil, Omèr*).

## Gramatica

### Leis articles

Leis articles an un ròtle centrau dins la frasa en provençau. Son plaçats avans un nom e participan a l'identificacion de son genre e de son nombre. N'existís mai d'una categoria. 

#### Leis articles definits

La premiera es aquela deis articles definits que son associats amb un nom ben identificat per lei participants a la comunicacion :

Leis articles definits pòdon èsser utilizats d'un biais normau davant leis infinitius, leis adjectius e leis advèrbis emplegats coma noms. Pòdon tanben èsser utilizats davant un prenom ò un nom d'ostau (« lo dedins, lo defòra », « lo Joan »). En revènge, l'article definit es sovent absent davant lei toponims (rius, montanhas, país), davant lei noms de fèstas (« Per Totsants »), dins mai d'una locucion dau tipe *vèrbe + nom*, dins mai d'un grop *preposicion + nom* e dins mai d'una expression.

Leis articles *lo*, *lei* e *leis* se contractan amb lei proposicions *a* e *de*. Leis articles *la* e *l*' se contractan pas :

#### Leis articles indefinits

Un segond grop d'articles es aqueu deis articles indefinits. Egalament plaçats avans lo nom, an lo meteis ròtle que leis articles definits. S'emplègan quand lo nom es pas ben conegut per lei participants a una comuniacion. Per exemple, per parlar d'un objècte en generau :

#### Leis articles partitius

L'article partitiu es emplegat avans lei noms exprimissent una quantitat massisa, es a dire una partida d'un referent que pòu pas èsser comptada d'un biais precís. N'i a dos tipes. Lo premier es lo partitiu indeterminat qu'es exprimit amb *de* ò *d’* tant au masculin qu'au femenin, au singular qu'au plurau (« beure de lach », « manjar d'olivas »). Lo segond es lo partitiu determinat qu'es exprimit amb *de + article definit* (« beure dau vin d'aquesta botelha »)

### Lo nom

#### Lo genre

La màger part dei noms acabats per una consonanta, una diftònga e per lei vocalas *-i* ò *-e* son generalament masculins mentre que son femenins la màger part dei mots acabats per la vocala *-a*. Pasmens, leis excepcions son nombrosas.

## Secessionisme lingüistic

Après fòrça ans de lucha per establir quina grafia caliá far servir per escriure l'occitan provençau, es aparegut una tendéncia secessionista, que refusa d'admetre l'unitat de la lenga occitana, que revendica la nòrma mistralenca, mai non representa pas l'ensems deis usatgiers d'aquela nòrma mistralenca; en mai d'aquò es contrària a la vision unitària de la lenga d'òc de Frederic Mistral. Aqueu secessionisme lingüistic apareguèt durant leis ans 1970 (amb Loís Baile) e es estat reactivat dempuei leis ans 1990 per l'universitari Felip Blanchet e per de grops coma l'Union Provençala o lo Collectiu Provença: en s'apiejant subre una concepcion particulara de l'identitat provençala, afirman que lo provençau seriá una lenga a despart e que caudriá parlar de "lengas d'òc" au plurau e non d'una sola lenga. Refusan lo tèrme unitari "occitan". Aquela tendéncia es fòrça marginala dins lo domeni de la lingüistica romanica mai es influenta dins quauquei mitans politics e culturaus locaus. Pasmens a pas capitat de convéncer la majoritat dau movement culturau provençau, ni manco la comunautat scientifica dei lingüistas seriós especializats en provençau.

## Parabòla de l'enfant prodig

*Quauquei jorns après, lo marrit se n'anèt dau vilatge en se gonflant e sensa dire adieu a degun. Traversèt fòrça bosigas, bòscs e ribieras e arribèt dins una granda vila ont despensèt tot largent. Au bot de quauquei mes, cauguèt que vendèsse sa farda a una vièlha e se loguèt per vailet. Lo mandèron per lei camps gardar leis ases e lei buòus.*

## Vejatz tanben
* Niçard
* Nimesenc
* Mentonasc
* Rodanés (sosdialècte)
* Roiasc

## Bibliografia
* AVRIL J.T. (1839) *Dictionnaire provençal-français suivi d’un vocabulaire français-provençal* [reed. 1991, Nimes: Lacour]
* BÈC Pèire = BEC Pierre (1995) *La langue occitane,* coll. Que sais-je? n° 1059, París: Presses Universitaires de France [1a ed. 1963]
* BEZSONOFF *Diccionari occitan provençal-català*, Llibres de l'Índex, 2015]
* CALVINO Joan Batista (1905) = CALVINO Jean-Baptiste, *Nouveau dictionnaire niçois-français,* Niça: Imprimerie des Alpes Maritimes [reed. 1993 amb lo títol: *Dictionnaire niçois-français, français-niçois,* Nimes: Lacour]
* BOISGONTIER Jacme (1981-86) (collab. Loís MICHEL, Joan Maria PETIT) = BOISGONTIER Jacques (collab. Louis MICHEL, Jean-Marie PETIT) *Atlas linguistique et ethnographique du Languedoc oriental [ALLOr],* París: CNRS, 3 vol.
* BOUVIER Joan Glaudi, & MARTÈL Clàudia (1975-1986) = BOUVIER Jean-Claude, & MARTEL Claude, *Atlas linguistique et ethnographique de la Provence [ALP]*, París: CNRS
* CASTELANA Jòrdi (1947) = CASTELLANA Georges, *Dictionnaire niçois-français* [reed. 2001, Niça: Serre]
* CASTELANA Jòrdi (1952) = CASTELLANA Georges, *Dictionnaire français-niçois* [reed. 2001, Niça: Serre]
* COMPANH Andrieu ‹COMPAN Andriéu› (1965) = COMPAN André, *Grammaire niçoise* [reed. 1981, Niça: Serre]
* COPIER Juli (1995) = COUPIER Jules, *Dictionnaire français-provençal / ‹Diciounàri francés-prouvençau› [Diccionari francés-provençau]*, Ais de Provença: Association Dictionnaire Français-Provençal / Edisud
* FORVIERAS Xavier de ‹FOURVIERO Savié de› (1899) = FOURVIÈRES Xavier de, *Grammaire provençale et guide de conversation* [reed. 1973, Avinhon: Aubanel] [mai d’una reedicion: Culture Provençale et Méridionale, Aubéron]
* LAFONT Robèrt (1951) *Phonétique et graphie du provençal: essai d’adaptation de la réforme linguistique occitane aux parlers de Provence,* Tolosa: Institut d’Études Occitanes [reed. 1960] • Actualizat dins Lafont 1972
* LAFONT Robèrt (1972) *L’ortografia occitana, lo provençau,* Montpelhièr: Universitat de Montpelhièr III-Centre d’Estudis Occitans • Actualizacion de Lafont 1951
* MARTIN Guiu, & MOLIN Bernat (1998) = MARTIN Guy, & MOULIN Bernard, *Grammaire provençale et cartes linguistiques,* Ais de Provença: Comitat Sestian d’Estudis Occitans / Centre Regionau d’Estudis Occitans-Provença (difusion Edisud) 
* FETTUCIARI Jòrgi, & MARTIN Guiu, & PIETRI Jaume (2003) *Dictionnaire provençal-français / Diccionari provençau-francés,* Ais de Provença: L’Escomessa / CREO Provença (difusion Edisud)
* LÈBRE Elias, & MARTIN Guiu, & MOLIN Bernat (2004) = LÈBRE Élie, & MARTIN Guy, & MOULIN Bernard, *Dictionnaire de base français-provençal / Diccionari de basa francés-provençau,* Ais de Provença: CREO Provença (difusion Edisud) [1a ed. 1992]
* MISTRAL Frederic (1879-1886) *[[TDF|‹Lou Tresor dóu Felibritge› [Lo Tresaur dau Felibritge]: Dictionnaire provençal-français,]]* Ais de Provença: Remondet-Aubin [reed. 1932, París: Delagrave] [reed. 1968, Ais de Provença: ‹Edicioun Ramoun Berenguié› (Edicions Ramon Berenguier)] [reed. 1979, Ais de Provença: Edisud, 2 vol.]
* PELLAS S.A. (1723) *Dictionnaire provençal et français* [reed. 1996, Nimes: Lacour]
* RONJAT Juli = RONJAT Jules (1930-1941), *Grammaire istorique [sic] des parlers provençaux modernes,* 4 vol. [reed. 1980, Marselha: Laffitte Reprints, 2 vol.]

## Ligams extèrnes
* ''Variacions foneticas en provençau culte'', Domergue Sumien

Lingüistica > Lenga > Occitan > Provençau