Narbona

**Narbona** (; en francés: *Narbonne*) es una vila occitana de Lengadòc situada dins lo departament francés d'Aude, e la region d'.

Fondada pels Ligurs durant l'Antiquitat, Narbona venguèt una colonia romana nomenada *Colonia Narbo Martius* en 118 a.C., puèi lo centre màger de la província de la Gàllia Narbonesa. Al començament del , Narbona foguèt per un brèu periòde la capitala del Reialme dels Visigòts. Coneguèt la conquista omeia de Damàs pendant mai de quaranta ans, après lo sètge de Pepin lo Brèu en 759. Fins a la Renaissença, dos poders politics se partetjèron la ciutat: l'arquevesque e lo vescomte de Narbona.

Confronta lo massís de la Clapa a l'èst, l'estanh de Bajas e Sijan al sud e las Corbièras al nòrd-oèst. A proximitat de la mar Mediterranèa, Narbona se trapa a equidistància de Besièrs e Perpinhan. Es traversada pel canal de la Robina, que foguèt integrat al patrimòni mondial de l'umanitat de l'UNESCO en 1996.

## Geografia

* '''Lista de toponims de Narbona''' (Orografia: montanhas, serras, endreits; idrografia: rius, fònts; edificis: glèisas, ostals, etc.) 

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son: *Narba*, al sègle VI ab.-J-C, *Narbon*, *Narbo Martius*, al primièr sègle, *Colonia Julia Paterna Claudia Narbo Martius*, *Atacinorum Decumanorumque colonia..., nunc nomen et decus Martius Narbo* (Pomponius Mela, sègle primièr), *Narbona* en 1148, *Nerbone*, *Nerbonne*, *Nerboune*, *Narbone*, als sègles XII e XIII, *Nerbona* en 1279, *Narbonne* en 1402, *Nerbonne* en 1417, etc. La prononciacion occitana es *Narbóuno*, dins la grafia de l'abat Antòni Savartés. Lo nom es benlèu ibèr o aquitanic e la rasic *nar-*, aplicada a de flumes (Ptolemèu sonava l'Aude *Narbon*) a benlèu un rapòrt ambe lo nom de la vila.
Michel Morvan conferís lo nom de la vila amb la rasic basca **narb-* .

### Bonhan
Bonhan es una anciana *villa* dels vescomtes de Narbona. Las fòrmas ancianas son: *Abunianum* en 782, *Abanianum* en 1089, *Molendinum de Abuniano* en 1130, *Bastida de Abunhiano* en 1300, *Abonhanum* en 1345, *Castrum de Habonhano* en 1364, *La bastide ou grange d'Abonhan* en 1500, *Bougniac* en 1672, *Une metterie ditte Bougnac*, *Bonniac* en 1763, etc., *Bougna* (mapa IGN).
*Bonhan* es format del nom latin d'òme *Aponius*, atestat, e del sufixe *-anum*. L'iniciala *A-* a desparegut (aferèsi). Las fòrmas tardivas en *-ac* son d'errors evidentas.

### Fontfreja (nom supausat)
Véser a l'article.
### La Morguiá
La Morguiá es una anciana parròquia e un priorat benedictin, del vocable de Nòstra Dòna, unit a l'abadiá Sant Victor de Marselha.  Las fòrmas ancianas son: *Ecclesia S. Mariae... infra muros civitatis Narbona* en 782, **'Ecclesia S. Mariae'' en 1112, ''Parrochia B.M. de Monachia'' en 1302, ''Nostra Dona la Morguia'' en 1308, ''Prior de Monachia'' en 1346, ''Beata Maria de Burgo Monachia nuncupata'' en 1443, ''Notre Dame de Bourg'' entre 1200 e 1639, ''La Mourguier'' en 1706, etc. </br>
''La Morguiá'' es equivalent a ''la Mongiá'', le resultat del latin ''monachus'' (vengut del grèc), «monge, morgue», ambe sufixe ''-ia'', vengut ''-iá'', prononciat [jɛ] en Narbonés. La rotacizacion dins un proparoxitòn (''n'' > ''r'') es normala. Le sens es «lòc ont son los morgues/monges».

===''Montjudaïc''===
Montjudaïc (es la fòrma occitana o la fòrma dels documents?) es l'anciana ciutat dels josius, al barri de Coiran e de Bèlvéser.  Las fòrmas ancianas son: ''Mons Judaicus'' en 914, ''Mons Judaycus sive Cimiterium Judeorum'' en 1352.****

===Mojan===
Mojan [a l'èst de Narbona] es un castèl modèrne e un ancian priorat. Las fòrmas ancianas, nombrosas, son: ''Mujanus'' en 1782, ''Villa Muiani'' en 1066, ''De Moiano'' en 1204, ''Moyanum'' en 1251, ''Mojanum'' en 1352, ''Moya'' en 1363, ''Bastida vocata de Moiano'' en 1387, ''Motjan'' al sègle XIV, ''Ecclesia B. Mariae de Mojano, nunc ruralis, cujus est rector, ut asseritur, capitulum S. Justi'' en 1404, ''Grangia de Mojano'' en 1497, ''Montja'' en 1537, ''Moja'' en 1537, ''La place de Mojan tenue de l'abbé de Lagrasse'' entre 1503 e 1589, ''Esglise Nostre Dame de Mouja'' en 1639, ''Moujan'' en 1696, etc.***' </br>
Mojan ven probablament del nom latin d'òme *Modius* ambe'l sufixe *-anum*, èra una granda proprietat galloromana.

==Istòria==

La ciutat foguèt fondada pels [[Empèri Roman|romans]] en 118 abans lo Crist. Èra alavetz la *Colonia Narbo Martius* del nom del cònsol roman *Quintus Marcius Rex*. Narbona èra situada a la crosada de doas estradas romanas importantas: la [[via Domícia]], e la [[via Aquitània]]. Se pensa que lo nom Narbo poiriá èsser un toponim cèlta o [[ibèr]] Narbo.

Pus tard, en 45 abans lo Crist, [[Juli Cesar]] installèt a Narbona los veterans de la Xena legion. Puèis, en 27 abans lo Crist, l'emperaire [[August]] faguèt una visita a la ciutat e 5 ans pus tard ne fasiá la capitala de la província romana de la Gàllia [[Narbonesa]]. Siaguèt entrò la fin de l'Antiquitat romana una de las ciutats pus importantas de Gàllia. Segon [[Estrabon]] n'èra la primièra. Durant los dos primièrs sègles de l'èra [[cristianisme|crestiana]] sa superficia èra vesina de 100 ectaras, çò que laissa pensar que sa populacion èra pròcha de 35 000 abitants.

Aprèp sa destruccion en 145 per un incendi accidental, [[Antonin lo Piós]] faguèt reconstruire Narbona en 160 e espandiguèt puèi la ret rotièra de la Narbonesa.

La ciutat declinèt durant l'Antiquitat tardiva. L'encencha, que probablament data de la fin del sègle III, sonque delimitava 16 ha. En 462, Narbona siaguèt integrada al reiaume visigòt de [[Tolosa]].

Al començament del sègle VI, siaguèt Narbona brèvament la capitala dels visigòts qu'èran estats vençuts a la [[batalha de Vouillé]] (507) pels [[francs]] de [[Clovís]]. Gràcias a l'ajuda militara dels [[ostrogòt]]s de la peninsula italica, los visigòts del rei Amalric servèron [[Septimània]] e Narbona. Amalric i siaguèt puèis assassinat en 531. Jol règne del rei Teudis (531-548), la ciutat siaguèt pas pus la capitala dels visigòts.

A partir de 719, foguèt conquistada per las tropas araboberberas musulmanas dels Omeias vengudas de la Peninsula Iberica e dirigidas pel tresen governaire d'Ispània, al-Samh. Se nomenava alara [[Arbona]].
===Capduèlh o lo Capitòli===
Es una anciana torre, l'ancian Capitòli de Narbona, bastit pels [[Roma antica|romans]], tornat bastir a l'epòca de [[Tibèri]], cambiat en palais e abitat per [[Alaric II]], desrocat del temps de [[Loís XIII]]. La glèisa Sant Fèlix, dont parla [[Gregòri de Tors]] (*De glor. martyr.*, I, 92) èra vesina del Capitòli. Lo nom es atestat: *Palatium regis* (ibid.), *Capitolium quod est in Narbona* en 1066, *Turris vulgariter vocata Capitolium sive Capduel* en 1344, *Capdeulh* en 1444, *In Capitolio*, entre 1129 e 1494, *Capdeil'' en 1576.

## Administracion

## Division administrativa
Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la ciutat de Narbona èra devesida en tres cantons:
* Lo canton de Narbona-Èst, format d'una part de Narbona (18 710 abitants).
* Lo canton de Narbona-Oèst, format d'una autra part de Narbona (17 673 abitants) e de las comunas de Bisanet, Canet d'Aude, Marcorinhan, Montredond de las Corbièras, Mossan, Nevian, Raissac d'Aude e Viladanha (siá un total 26 665 abitants).
* Lo canton de Narbona-Sud, format d'una terça part de Narbona (14 656 abitants) amb la comuna de Bajas (siá un total 15 496 abitants).

Narbona es ara devesida en 3 cantons, diferents dels cantons anteriors:
* Lo canton de Narbona-1, format d'una partida de Narbona (20 177 abitants en 2014) e de las comunas de Bisanet, Montredond de las Corbièras, Nevian e Viladanha (siá 24 958 abitants en 2014).
* Lo canton de Narbona-2, format d'una partida de Narbona (14 041 abitants en 2014) e de las comunas de Bajas e Grussan (siá 19 785 abitants en 2014).
* Lo canton de Narbona-3, format d'una partida de Narbona (18 637 abitants en 2014).

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luòcs e monuments

thumb|200px|Palais dels Arquevesques.
*Palai dels Arquevesques
*Catedrala Sant Just e Sant Pastor
*Pont dels Mercants

* Pargue dels Espòrts e de l'Amistat

## Personalitats
* Charles Trenet, cantaire.
* Joan Josèp Cassanea de Mondonvila, compositor barròc e violonista.

## Espòrt
* Narbona Volei
*Racing Club Narbonés

## Articles connèxes
* Abadiá de Fontfreja
* Comunas d'Aude
* Dialècte narbonés

## Ligams extèrnes
* Narbona sul site de l'Insee.
*  Narbona: canal de la Robina - Occitanica eAnem / CIRDOC .
*  Narbona: la granhòta de Sant Pau - Occitanica eAnem / CIRDOC .

## Nòtas