Didon

[thumb|Mòrt de Didon sus un manuscrich illustrat de l’''[Eneïda|Enéiae* (*Vergilius vaticanus*, vèrs [[400]]).]]
*'Didon*' ([[latin]] <span>:</span>&nbsp;<span class="lang-la" lang="la">*Dido*</span>), *Elissa *o *Elisha*, es la fondatritz legendària e primièra reina de [[Cartage]]. Arribada sus las còstas d'[[Africa del Nòrd]], dins l'actuala [[Tunisia]], fonda la ciutat de Cartage. Segon la legenda, se seriá immolada pel fuòc per qu'espose pas lo sobeiran dels luòcs, Iarbas.

Dins la [[mitologia grèga]] e [[Mitologia romana|romana]], Didon es la filha de Belos e la sòrre del rei de [[Tir (Liban)|Tyr]], Pigmalion.

Lo mite de Didon foguèt utilizat per [[Virgili]] dins son òbra, l’*Eneida*. E tanben foguèt utilizat dins los autres arts<span></span>: en musica, en pintura, en escultura, eca.

== Legenda ==
[[Fichièr:Turner_Dido_Building_Carthage.jpg|thumb|*Didon bastissent Cartage*, per Turner (1815).]]
[[Fichièr:Gallieno_-_erf_rp2774.jpg|thumb|Moneda de Tir del regne de Gallian figurant Didon fàcia a un temple (mitan del sègle <span class="romain">III<abbr> Ap</abbr></span><abbr class="abbr" title="après Jésus-Christ">C.</abbr>).]]
Lo punt de vista ostil difusat per Timèu de Tauromenion, e repetit per Justin, es fragil car, se fondant sus l'interpretacion de Gerhard Herm&nbsp;[[:de:Gerhard Herm|<span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Gerhard Herm » dans une autre langue">(de)</span>]] (*Die Phönizier*) e s'apiejant sus de fonts classicas coma [[Virgili]], [[Ovidi]], Sili Italic o Trebelli Pollio, arriban un perfil istoriografic pron diferent de la version tradicionala e estereotipada.

Didon es una princessa feniciana, primièra nascuda del rei de Tir, que la succession es arrestada per son fraire Pigmalion. Pigmalion assassina lo marit de Didon, qu'èra tanben son oncle, Siquèu, e impausa sa quita [[tirania]]. Per evitar benlèu una [[guèrra civila]], Didon quita Tir amb una seguida nombrosa, s'embarcant per un long viatge que l'etapa màger es [[Chipre]]. A Chipre, l'esquadra embarca de joventas destinadas a esposar los mascles de l'espedicion.

Desbarcada sus las còstas de l'actuala [[Tunisia]], vèrs [[-814|814 AbC]], causiguèt un luòc per fondar una capitala novèla pel pòble fenicèu<span></span>: Cartage. Obten pacificament de tèrras per s'establir per un acòrdi ingenhós amb lo senhor local<span></span>: « tant que ne poiriá caber dins la pèl d'un buòu ». Causiguèt alara per fondar sa vila una [[peninsula]] s'avançant dins la mar e fa talhar la pèl d'un buòu en correjas fòrça finas. Las ajustant una darrièr l'autra, delimita l'espaci de çò que vendrà mai tard la granda Cartage. A vegada se fa referéncia, en matematicas, a aquel torn qu'aplica intuitivament la solucion del problèma isoperimetric dins un miègplan euclidian. Somesa a una cort pressanta de la part dels reiatons locals, se remarida, benlèu, amb l'un dels fidèls tirians, qu'aparteniá a la familha Barca, segon Sili Italic. Las autras fonts presentan diferentament las causas<span></span>: per aver pas de trair son jurament de fidelitat a son espos, se trauca lo còr e se geta dins un lenhièr que seriá estat destinat a las manas d'aquel darrièr.

Es a la seguida d'aquel acte que son nom ven « Didon », que significa « femna coratjosa ». Es divinizada per son pòble jol nom de Tanit e coma personificacion de la granda divesa [[Astartè]] (equivalent de la Junon romana).

== Legenda de Didon e Enèu dins l’*Enéida* de Virgili ==
[[Fichièr:Guérin_Énée_racontant_à_Didon_les_malheurs_de_la_ville_de_Troie_Louvre_5184.jpg|thumb|*Enèu conta Didon la casuda de Tròia* per Pierre-Narcisse Guérin, [[1815]], [[París]], [[Lovre]].]]
Una de las fonts del mite de Didon ven dels cants de l’*Eneida* ont lo [[poèta]] latin [[Virgili]] conta los amors de Didon e [[Enèu]].

Enèu fugís amb son paire Anquises, son filh [[Ascani]] e vint naus plenas des subrevivents de la casuda de [[Tròia (Anatolia)|Tròia]] (redusits al nombre de tres a l'arribar). Los [[dieus olimpians]] li avian predich que fondariá una ciutat novèla sul site de l'actuala [[Roma]] (que la fodèron de fach los seus descendents, [[Romul e Rème]]), atenguèt dins son periple la tèrra d'[[Africa]], dins la region de l'actuala [[Tunis]] ont foguèt aculhit per la reina de Cartage, Didon. Una granda passion naís alara entre eles mas es trencada pels dieus olimpians que cridan l'eròi per sa destinada.

Quand Enèu quita Cartage, Didon, incapabla de suportar aquel abandon, prefèra se donar la mòrt amb una espasa qu'Enèu li aviá daissada. Quand aquel arriba als Infèrns parla al seu fantasma, que refusa lo pardonar sa partença. Es tanben lo fantasma de Didon que parla a sa sòrre, Anna Perenna, de la jelosiá de Lavinia, la femna d'Enèu.

Virgili introduch la figura de Didon dins la « cultura occidentala » segon un sistèma de « dobla escritura » que lo primièr nivèl superficial es previst per l'audiéncia e los besonhs d'[[August]] alara que la segonda, mai prigonda e amagada, rebat lo vejaire de l'autor e sa reconstruccion istorica.

== Etimologia ==
Lo nom de Didon aparéis vèrs lo sègle II AbC.<abbr class="abbr" title="avant Jésus-Christ"></abbr> e deu sa fòrça larga difusion a l’*Eneïda* de [[Virgili]] que ven del regne d’August. Fòrça significacions foguèt prepausada.

== Posteritat artistica ==
[[Fichièr:Dido_Cochet_Louvre_ENT2000.10.jpg|thumb|Didon, estatua de marbre de Christophe Cochet, Lovre.]]

=== Literatura ===
* [[Giovanni Boccaccio|Giovanni Boccacio]] consacra un capítol a Didon dins *De mulieribus claris* *(Sus las femnas celèbras)* publicat en [[1374]] ;
* Étienne Jodelle, *Didon se sacrifiant*, 1558 ;
* Georges de Scudéry, *Didon*, 1636 ;
* François Le Métel de Boisrobert, in *Gallica* [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k71641w *La vraye Didon ou La Didon chaste*, 1643] ;
* Louise-Geneviève de Saintonge, in *Gallica* [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k71643k *Didon*, tragédie en musique, 1693] ;
* Jean-Jacques Lefranc de Pompignan, in *Gallica* [https://web.archive.org/web/20190605143125/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k88806t *Didon*, 1734] ;
* Henry Fielding, romancièr anglés del sègle <span class="romain">XVIII</span>, fa un parallèl dins *Amelia* entre los amors illicits de William Booth e Miss Matthiews dins la prison de Newgate a aquels d'[[Enèu]] e de Didon a [[Cartage]] (1752) ;
* Jean-François Marmontel, in *Gallica* [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k72308g *Didon*, 1783] ;
* Alexandre Hardy, *Didon se sacrifiant*,  ;
* Jacques J. Tabet, *Hélissa*, roman historique, Paris, Librairie Alphonse Lemerre, 1921; réimpression Samir C. Abdou, Beyrouth 1974 ;
* Fawzi Mellah, *Elissa, la reine vagabonde*, Paris, Le Seuil, 1988 ;
* Gilles Massardier, *Les Brûlures de Didon*, 2005.

=== Pintura ===
* Didon es lo subjècte de l'un dels quadres de Pierre-Narcisse Guérin.
* La mòrt de Didon de [[Peter Paul Rubens]].

=== Opera ===
* *Didone abbandonata*, un dels librets mai celèbres de Métastase, fuguèt mes en musica per mai de 50 compositors coma Domenico Sarro ([[1724]]), [[Nicola Porpora]] ([[1725]]), Leonardo Vinci ([[1726]]), Baldassare Galuppi ([[1740]]), Johann Adolph Hasse ([[1742]]), Niccolò Jommelli ([[1747]]), Tommaso Traetta ([[1757]]), Giuseppe Sarti ([[1762]]), Niccolò Piccinni ([[1770]]) et Saverio Mercadante ([[1823]]).
* [[1641]] : *La Didone* de Francesco Cavalli
* [[1656]] : *La Didone* de Andrea Mattioli
* [[1689]] : *Dido and Aeneas* de [[Henry Purcell]]
* [[1693]] : *Didon* de Henry Desmarest
* [[1707]] : *Dido, Königin von Carthago* de Christoph Graupner
* [[1783]] : *Didon* de Niccolò Piccinni
* [[1860]] : *Les Troyens* de [[Hector Berlioz]]

=== Art contemporanèu ===
* Didon es una  de las <span>1 038</span> femnas referenciadas dins l'òbra d'art contemporanèu *The Dinner Party* (1979) de Judy Chicago; son nom i es associat a [[Hatshepsot|Hatchepsot]].

=== Bilhet de banca ===
* Didon figura sul la cara del bilhet de detz dinars tunisian editat lo [[7 de novembre]] [[2005|de 2005]].

== Notas e referéncias ==
<div class="references-small decimal" style="-moz-column-width:30em;-webkit-column-width:30em;column-width:30em;">
<references></references>
</div>

=== Fonts ===
* Hygin<span>,</span>*Fables*<small>&#x5B;détail des éditions&#x5D;</small><small>[<span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : latin">la</abbr>)</span>&nbsp;[http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost02/Hyginus/hyg_fcap.html lire en ligne]]</small> (CCXLIII).
* Justin<span>,</span>*Abrégé des Histoires philippiques de Trogue Pompée*<small>&#x5B;détail des éditions&#x5D;</small><small></small> (XVIII, 3-6).
* [[Ovidi|Ovide]]<span>,</span>*Fastes*<small>&#x5B;détail des éditions&#x5D;</small><small></small> (III, 543 et suiv.), *Héroïdes*<small>&#x5B;détail des éditions&#x5D;</small><small></small> (VII), *Métamorphoses*<small>&#x5B;détail des éditions&#x5D;</small><small></small> (XIV, 79 et suiv.).
* Timée de Tauroménion (fr. 23 *Müller* <small></small>).
* [[Virgili|Virgile]]<span>,</span>*Énéide*<small>&#x5B;détail des éditions&#x5D;</small><small></small> (*passim*).

== Annèxes ==

=== Bibliografia ===
*  Josette Elayi, *Histoire de la Phénicie*, Paris, Perrin, 2013 .
* L. Foucher, *Les Phéniciens à Carthage ou la geste d'Élissa*, 1978.
* David Lockie, *L'amour d'une reine*, traduction de l'anglais *Dido a love story* de E.D. Balland, 1977.
*  H. Akbar Khan, *Doctissima Dido : Etymology, Hospitality and the Construction of a Civilized Identity*, 2002.
*  R.S. Conway, *The Place of Dido in History*, 1920.
*  S. Conte, *Dido sine veste*, 2005.
*  L. Mangiacapre, *Didone non è morta*, 1990.
*  E. Stampini, *Alcune osservazioni sulla leggenda di Enea e Didone nella letteratura romana*, 1893.
* G. Kowalski, *De Didone graeca et latina*, 1929.

=== Articles connèxes ===
* [[Civilizacion cartaginesa]]
* Site arqueologic de Cartage
* Lista de las femnas monarcas

=== Ligams extèrnes ===
* [https://web.archive.org/web/20151228125756/http://pot-pourri.fltr.ucl.ac.be/itinera/Enseignement/Glor2330/Virgile_didon/accueil.htm Didon et Énée chez Virgile : texte, commentaires et ressources]
* [https://web.archive.org/web/20160303205223/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/fe/01/Didon.html *Infelix Dido !* par Franz De Ruyt]
*  [https://web.archive.org/web/20160304072858/http://math.arizona.edu/~dido/presentations/elisa-fantar-francais.pdf *Elyssa de Carthage. Apports d’un mythe fondateur'' par M'hamed Hassine Fantar]