open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Albertus Magnus

[thumb|right|Representacion d'Albertus Magnus realizada en [1332 per Tommaso da Modena.]]

**Albertus Magnus** (1193-1280) (que son nom vertadier èra **Albrecht von Bollstädt**), tanben dich **Albèrt de Colonha** ò **Albèrt lo Grand**, es un filosòf, un teologian, un naturalista e un alquimista europèu dau sègle XIII. Brèvament evesque de Ratisbona, passèt la màger part de sa carriera dins l'ensenhament. En particular, foguèt lo professor de Tomàs d'Aquin. Après sa mòrt, venguèt sant de la Glèisa Catolica en 1931.

Sei contribucions principalas regardèron la filosofia, lei sciéncias e l'alquimia. Estudièt e ensenhèt l'òbra d'Aristòtel, ambé lei comentaris d'Averroès, çò que permetèt una difusion novèla de la filosofia grèga en Euròpa Occidentala per lo premier còp dempuei lei trabalhs de Boeci au començament de l'Edat Mejana. D'efèct, per eu, la filosofia antica èra pas en contradiccion ambé la pensada crestiana e podiá au contrari èsser utilizada per desvolopar lei recèrcas dei teologians.

L'òbra d'Aristòtel e sei tractats de sciéncias naturalas inspirèron tanben lo trabalh scientific d'Albertus Magnus. A respèct de son predecessor, adoptèt un metòde prescientific basat sus d'experiéncias, d'observacions e de demandas d'ensenhaments a d'especialistas. Innovacion fòrça importanta a la fin dau periòde medievau, Albertus Magnus esitèt pas de criticar certaneis observacions d'Aristòtel e deis Ancians. Ansin, sei tractats sus leis animaus (*De animalibus*), lei vegetaus (*De Vegetabilibus*) e lei mineraus (*De mineralibus*) venguèron una basa majora dau saber en Occident fins a l'emergéncia dau movement scientific modèrne.

## Liames intèrnes

* Tomàs d'Aquin.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Antonio Albanese

**Egidio Giuseppe Antonio Albanese** (francisat en *Antoine Albanèse* - Terlizzi, ca 1729 - 1803) que ho un cantador e un compositor italian castrato que conegó ua carriera màger au Reiaume de França dab los *Concèrts Spirituels* e com cantador de la Capèra deu Rei.

Segon l'edicion per Naderman deu Concerto en Fa Major Opus 9 de Jan Křtitel Krumpholtz aqueth compositor mentau aver près lo tèma de la cançoneta *Vive les fillettes* d'Albanes, qu'ei lo tema de la cançon occitana e provençau Lei filhetas de Tolon.

Lo son tèma composat entau poèma *Les tendres souhaits* (conegut dab los sons purmèrs vers *Que ne suis-je la fougère*) que dè en occitan *[[Adiéu paure Carnaval]]*.
Wilhelm Homberg

**Wilhelm Homberg** (3 de genier de 1652, Batavia - 24 de setembre de 1715, París) es un quimista olandés.

Originari d'una familha protestant, rescontrèt mai d'un sabent europèu durant sa jovença e venguèt un metge e un sabent reconegut. En 1682, se converiguèt au catolicisme e s'installèt en França a la demanda de Colbert. Intrat a l'Académia dei Sciéncias en 1691, ne foguèt elegit sòci sièis ans pus tard e aguèt accès au laboratòri de l'institucion, çò que li donèt una importanta libertat dins sei recèrcas. Construguèt plusors instruments optics coma de microscòpis e descurbiguèt l'acid bòric.

## Liames intèrnes

* Acid bòric.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mozi

**Mozi** (479 - 392 avC) foguèt  un filosòf e un sabent chinés dei Periòdes dei Primas e deis Autonas e dei Reiaumes Combatents. Foguèt a l'origina dau moïsme que foguèt una escòla de pensada fòrça populara fins a l'unificacion de China a la fin dau sègle III avC.

Probablament nascut dins una familha d'artesans, venguèt premier confucianista avans de criticar aquela filosofia. En particular, assaièt de s'opausar ai rites funeraris fòrça lòngs dau confucianisme, ai guèrras e ais impòsts inutiles de son epòca. Sa doctrina èra tanben en favor d'un sistèma juridic fòrt per assegurar l'estabilitat de la societat. Après sa mòrt, sei successsors formèron dins lo corrent dei sègles IV e III avC un corrent militaro-religiós ben estructurat que sei partesans formèron de grops armats cargats de mantenir l'òrdre e la patz. Pasmens, la critica dei caps militars defenduda per lo moïsme subrevisquèt pas a l'unificacion per fòrça de China per Qin Shi Huang. L'escòla dispareguèt coma corrent independent e sa pensada foguèt integrada au canon taoïsta.

## Liames intèrnes

* Moïsme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Optica

L’**optica** es la branca de la fisica qu'estudia lo comportament e lei proprietats de la lutz visibla, dei raionaments infraroges e ultraviolets e deis objèctes utilizant ò emetent aquelei raionaments. Es una sciéncia anciana, apareguda tre l'Antiquitat, que sei basas principalas son l'electromagnetisme e la mecanica quantica. Tròba d'aplicacions dins un nombre variat de domenis scientifics e tecnics coma l'astronomia, la medecina ò l'electronica.

## Liames intèrnes

* Fisica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Daguerreotipe

Lo **daguerreotipe** es un procès fotografic desvolopat per Louis Daguerre (1787-1851) desvolopat a la fin deis ans 1830 e comercializat a partir de 1839. Permetiá alora de redurre lo temps de pausa de plusors oras a 20-30 minutas e donava d'imatges de bòna qualitat. Lo daguerreotipe dominèt la fotografia durant un desenau d'annadas avans d'èsser remplaçat per de tecnicas pus perfeccionadas coma l'ambrotipe ò lo ferrotipe.

L'invencion de Daguerre èra generalament formada d'una placa de coire cubèrta d'argent. Aquela placa èra expausada a de vapors d'iòde que permetián de formar, après reaccion ambé l'argent, un jaç d'iodur d'argent fotosensible. Un còp plaçada a la lutz, la placa enregistrava un imatge invisible. Lo desvolopament èra realizat gràcias a de vapors de mercuri que formavan un amalgama ambé l'iodur d'argent en foncion de l'intensitat luminosa recebuda per la placa. Aquò permetiá de revelar l'imatge qu'èra destacada de la placa per caufatge. A respèct deis autrei procès fotografics deis ans 1840-1850, lo daguerreotipe se destriava per sa qualitat d'imatge. En revènge, permetiá pas de realizar de copias car i aviá ges de negatiu.

## Liames intèrnes

* Fotografia.
* Louis Daguerre.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Afrodisi de Besièrs

drecha|vinheta|Saint Aphrodise.
**Sant Afrodisi** es dich evesque de Besièrs. Se sap pas res de segur a son subjècte, auriá viscut al sègle III que seriá vengut en Gàlia en companhiá de sant Pau-Sèrgi, apòstol de Narbona. Son nom, coma aquel dels sieus companhs, associats amb el dins lo martiri, son identics a aqueles d’un grop de martirs de Tars, celebrat lo 22 de març. Alara èra festejat a aquela data, l’Afrodisi de Besièrs se celèbra ara lo 28 d'abril.

## Legenda e tradicion
Sembla que lo primièr evesque de Besièrs aja viscut e mòrt en patz. Seriá pas qu'al sègle XVI que lo *Breviari de Besièrs* fabrega la legenda actuala amb diferentas tradicions oralas. Segon aquela legenda, Afrodisi seriá estat d'en primièr prèire d'Ermès a Eliopòlis, en Egipte. 
drecha|vinheta|Basilica de Sant-Afrodisi de Besièrs.
Son encontre amb la Santa Familha pendent la fugida en Egipte auriá determinat son abandon dels dieus pagans. 

Après la Passion del Crist, seriá partit amb son camèl per evangelizar la Gàlia, e se seriá installat à Bezièrs. a causa de sa granda activatat compareguèt dabant lo governaire e foguèt condamnat a mòrt. 

Foguèt decapitat, e sa tèsta getada dons un potz. Lo cap sortiguèt sul pic del potz, Afrodisi se tornèt levar, la prenguèt dins sas mans e caminèt cap a la vila. Sus son passatge, de gents pausèron de cagaraulas: passava dessús sens los espotir. De maçons trabalhant a un ostal se trufèron d'el: foguèron sul pic petrificat e lors caras se vesiá encara al sègle XIX sus la parets d'un convent uèi desmolit.

Fin finala Afrodisi fuguèt enterrat pels sieus discípols dins la balma qu'èra lor demorança, e que venguèt la cripta de la basilica que li es consacrada. 

Lo camèl fuguèt pres per un olièr. Quand l'animal moriguèt, foguèt empalhat e se promenat solemnament los 28 d'abril per la fèsta del sant. Suprimida a la Revolucion, aquela fèsta contunha fins ara. Lo camel es promenat per las carrièras menat per un personatge en costume oriental, lo Papari.

Uèi, per la fèsta, se cosina las còcas de Besièrs.

## Nòtas e referéncias
*Joan-Claudi Pertusèr, *L'Apôtre Zéro, vies de saint Aphrodise de Béziers et de son chameau*, Toulouse, éditions Loubatières, 1993   (bande dessinée)

## Annèxes

### Articles connèxes
* Còca de Besièrs
* Basilica de San Afrodisi de Besièrs

### Ligams extèrnes
*  Histoire de Béziers
* Reine du Midi, 2014
Chalusset

Lo castèl de **Chaslucet** o de **Chaslutz** (o *Chasluç*) (en francés *Châlucet* o *Chalusset*)

## Nòtas e Referéncias
Còca de Besièrs

La **còca de Besièrs** es una fogaceta tradicionala de Besièrs que se cosina per la sant Afrodisi.

## Origina
L'origina de las còca de Besièrs es logada a la legenda de Sant Afrodisi.

Quand venguèt d’Egipte al sègle III amb son camèl per evangelizar la vila de Besièrs, foguèt fòrça plan aculhit pels abitants. A sa mòrt, las autoritats de la vila refusèron de prene en carga la bèstia que costava tròp. Per salvar l'animal de la mòrt, una familha d'olièr acceptèt de lo lotjar e noirir.

Quand Afrodisi foguèt reconegut Sant, la municipalitat decidiguèt de prene en carga l'entreten e la nairitura del camèl, considerant qu'aquò fasiá onor al Sant. Un ostal foguèt doant, en mai del còst d'entreten a la familha d'olièrs. A la mòrt d'aquel, la carrièr foguèt nomenada carrièra de camèl (aara Malbec) e l'ostal vendut. Lo revengut de la venta tornèt èsser investit pels cónsols de l'epòca per comprar de pan que se donava al paures de la vila

Alara cada an per la fèsta de Sant Afrodisi (Fèsta de las Caritats) las còcas de Besièrs son benitas, distribuidas e partejada per simbolizar d'un costat lo partatge del pan, e d'autre costat la forme del camèl.

## Fabricacion artisanala
La còca de Besièrs es artesanalament preparada pels fornièrs de la région.

## Ingredients
Per realizar aque còca, cal de farina, de sucre, de burre, d'uòus, de lach, del sal, de levadura e de la flor d'irangièr.

## Preparacion
Se comença velha  per preparer lo levam. Se mescla lo lach, amb la levadura e la farina. Se daissa pausar en mejana 12 oras cobèrt d'un toalhon. Lo levam es acabat quan torna càser d'esperel. L'endeman se mesclan los autres les ingredients commençant pels liquids puèi los uòus, lo burre, la flor d'irangièr, lo sal, lo rèste de farina e a la fin lo levam. Puèi la pasta es copada en petits bodins de talha egala, se los daissa levar una ora, devon coflar fins doblar de volum abant d'èsser cuèch al forn.

## Nòtas e referéncias

## Veire tanben

### Articles connexes
* Cosina de Lengadòc
* Cosina occitana
* Afrodisi de Besièrs

### Ligams extèrnes
* Recepta de la còca
* Article Midi Libre 
* Legendas de Besièrs<span></span>
Purpan

vinheta|Lo tramvai a l'estacion de Purpan
**Purpan** es un quartièr de Tolosa situat a l'oèst de la vila. 

Content los sectors d**'Ancely**, de **Baluffet** e de las **Arenas Romanas** e lo CHU de Tolosa Purpan.

## Vejatz tanben
* Quartièrs de Tolosa
* Transpòrts en comun de Tolosa
Tiphaigne de la Roche

**Charles-François Tiphaigne de La Roche** (19 de febrier de 1722, Montebourg - 11 d'aost de 1774, Montebourg) es un escrivan francés.

Recebèt una educacion scientifica fòrça avançada e venguèt metge a l'Universitat de Caen en 1744. Foguèt l'autor de romans utopistas e còntra-utopistas escrichs d'un biais anonim. Sei racòntes mesclavan de tematicas eissits dei dos corrents de pensada principaus dau sègle XVIII qu'èran lo racionalisme scientific e l'illuminisme. En particular, i depintèt d'innovacions futuras, coma la fotografia ò la television, e i estudièt de subjèctes sociaus que venguèron d'enjòcs majors a partir dei sègles XIX e XX coma la libertat sexuala ò lo socialisme. Per aquelei rasons, es sovent considerat coma un dei premiereis autors de sciéncia-ficcion.

## Liames intèrnes

* Fotografia.
* Sciéncia-ficcion.
* Television.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Basilica de Sant Afrodisi de Bezièrs

**Sant Afrodisi** es una basilica romana situada a Besièrs dins lo departement francés de l'Erau e la region Occitània.

## Descripcion
Se situa sus la plaça de sant Afrodisi, al centra de la vila, encastrada dins los ostals a l'entorn. Es la mai anciana glèisa de la vila. Dins son aparéncia generala, remembre en pichon ma catedrale de Sant Nasari.

Lo nom nom ven de sant patron de la vila, Afrodisi de Béziers, primièr evesque, martir.

La basilica preromana conéis benlèu lo sòrt de tota la vila pendent lo sètge e la presa de Besièrs, en 1209, per la Crosada contre los Catars menada per Pierre des Vaux de Cernay. Tornèt èsser bastida a l’epòca gotica. 

Ara es tancada per de rasons de securitat es, a l'ora d'ara, pas obèrta al cults nimai a las visitas. Sa torre carrada es, coma per la catedrala Sant Nasari, coronada d'un campanar de fèrre fabregart.

## Proteccion
Glèisa e clastras fa son classificats als monuments historiques dempuèi lo 29 de decembre de 1983.

## Referéncias
Nicolau d'Alayrac

**Nicolau d'Alayrac** o **Dalayrac** (var. **Micolau**, francés *Nicolas* - Murèth, lo 8 de junh de 1753 - París, lo 27 de noveme de 1809) que ho un compositor gascon.

Autor d'òbras instrumentaus com quatuors, que ho sustot actiu com compositor d'opèra-comics.

Francmaçon, qu'èra membre de la lòtja de las Nau Sòrs, famosa per estar la de Voltaire.
Ponch de vista dau Gras

Lo ***Ponch de vista dau Gras*** es la fotografia pus anciana qu'es coneguda a l'ora d'ara. Foguèt presa per lo Francés Nicéphore Niépce (1765-1833) en 1826 ò en 1827. 

## Liames intèrnes

* Fotografia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pont d’Esdouroucats

Lo **Pont deths Torrocats** (font: https://ml.revues.org/304) (*Pont d’Esdouroucats* carta IGN, *Pont d’Arroucat* Cadastre) en aval de Pranhèras, sus la rota que mèna au Circ de Gavarnia.
Florian Leonhard

**Florian Leonhard** (Düsseldorf, 1963) qu'ei un laütièr, un restaurator de vriulon e un expèrt deu marcat deus intruments, e, de segur, mei que mei de la familha deu vriulon.
Amnon Weinstein

**Amnon Weinstein** qu'ei un laütièr israelian que gavida lo projècte de crubar vriulons deus camps de concentracion entà que tornin jogar en bèth tonar l'espèr ; qu'ei atau quin en fondè "Violin of Hope" (*vriulons de l'Espèr*) ua associacion que hè víver aquestes vriulons e que trabalha entà l'educacion musicala e istorica.

Aquestes vriulons (mantuns que hon deus deportats qu'èran obligats a jogar dens l'orquèstra qu'arcuelhèva los deportats entà eths har créder que tot anava anar de plan, dautes venuts per deportats per subreviure) que son amassats en orchèstra.

Amnon Weinstein qu'ei hilh deu laütier Moshe Weinstein qui arribè a Tel Aviv en 1938 ; centeats membres de la loa familha que hon aucits durant la Shoah e eth que conta qu'après la guèrra, en Israel, matun e vienèva au talhèr dab vriulons en tot miaçant que se us crompava pas, que us se croishirén per'mor d'estar alemands, per'mor aquò b'èra inacceptable entàd eth, aqueste que'us s'ac crompava tots.

Desempuish d'autes vriulons que li son estats mandats entà s'amassar en un sheishanteat, ligats d'un biais o d'un aute a la Shoah (com lo d'uns laütier aucit dens un camp).

Lo vriulonista Shlomo Mintz (qui, mainatge e com mantun aute futur violonistas deus màger de sa generacion e cossirè au talhèr de Moshe Wenstein) qu'a interpretat concèrts dab un d'aquestes e acompanhat peus autes "Vriulons entà l'Espèr''.

A despart de la soa purmèra formacion pairala, Weinstein qu'estudiè en Euròpa dab Étienne Vatelot e Pietro Sgarabotto.

## Ligam extèrne

* https://web.archive.org/web/20180505032315/http://www.violinsofhopecle.org/about/the-founder/ Pagina d'Amnon Weinstein sus la pagina deus Vriulons entà l'Espèr]
Ha Seok-jin

thumb|right|Ha Seok-jin (2016)
**Ha Seok-jin** (n. en 1982) es un famós actor corean.

## Filmografia
* 2005: Sad Love Story
* 2005: Princess Lulu
* 2006: Dr. Kkang
* 2006: Korea Secret Agency
* 2007: If in Love... Like Them
* 2007: Hello! Miss
* 2007: Drama City
* 2008: I am Happy
* 2009: What's for Dinner?
* 2010: The Great Merchant
* 2010: Once Upon a Time in Saengchori
* 2011: Can't Lose
* 2011: If Tomorrow Comes
* 2012: Standby
* 2012: Childless Comfort
* 2013: Shark
* 2013: Thrice Married Woman
* 2014: Legendary Witches
* 2015: D-Day
* 2016: Iron Lady
* 2016: Drinking Solo
* 2016: 1% of Anything
* 2017: Radiant Office

## Ligams extèrnes
Cornilhon

**Cornilhon** pòt designar:
*Cornilhon (Droma), una comuna occitana de Droma.
*Cornilhon (Gard), una comuna occitana de Gard.
*Cornilhon (Isèra), una comuna occitana d'Isèra.

e tanben
*Cornilhon e Conforç, una comuna occitana de Provença.
Dagoll Dagom

**Dagoll Dagom** qu'ei ua companhía de teatre catalana fondada en 1974 e que poduseish mantua comedia musicau e tanben serias de television peu poèta Joan Ollé i Freixas.

Enter la soas comedia musicau en catalan mei hructuosas que's pòt mentàver *[[Antaviana]]* (1978), *[[Mar i cel (comedia musicau)|Mar i cel]]* (1988) e mei recentament *[[Scaramouche (Dagoll Dagom)|Scaramouche]]* (2016).

## Ligam extèrne
* Site oficiau : http://www.dagolldagom.com/
Mar i cel (comedia musicau)

**Mar i cel** qu'ei ua comedia musicau estreada per la companhia catalana Dagoll Dagom dab escadudas de las granas successivament en 2007, 2004 e 2014 dab un libret de Xavier Bru de Sala e ua musica composada per Albert Guinovart e basada subre lo roman deu medish títol d'Àngel Guimerà.

## Sinopsis
20 ans après l'expulsion deus Moriscos lo Vicerei de València qu'ei près per piratas que 'u reconeishen. Lo capitani, Saíd, que tracta totun los presoèrs miélher de çò qui's poderé esperar, sustot las hremas, çò qui esmaleish los sons marins e hè que la hilha deu Virrei que e s'amorose d'eth, en bèth desvelhar l'ira de son pair. A la fin, los presoèrs cristians que las se viran entà liberà's, lo Vicerei qu'aucideish Saíd e la soa filha que's mata.

## Empontage
La quasi totalita de l'òbra que transcorreish sus un vaishèth sancèr que pòt virar o s'inclinar e que permèt realitzar acrabacias de tot escantilh dab los pont, los mast, las còrdas e las escalas.
Àngel Guimerà

vinheta|Casa museo de Ángel Guimerá en El Vendrell, Tarragona
**Àngel Guimerà** (Santa Cruz de Tenerife, lo 6 de mai de 1845 – Barcelona, lo 18 de julhet de 1924) que ho un deus escrivans catalans màgers e mei que mei un deus màgers de la Renaishença catalana.

Qu'arrecebó la reconeishença internacionau dab lo son roman Mar i cèl que ho empontat devath la forma d'ua comedia musicau per Dagoll Dagom.
Émilie Delaunay

**Émilie Delaunay** (Suresnes, lo 4 de mai de 1983) es una actritz francesa que debutè a 11 ans dens una publicitat en occitan per la marca d'aiga minerala Quézac realizada pel famós realizator anglés Ridley Scott.

## Tèxte declamat per Émilie Delaunay
*Se ditz que i a mai de mila ans i aguèt un terrible auratge dins lo [[Gavaudan|Gevaudan]] [sic] e que las aigas d'aquel auratge partiguèron al fons de la tèrra ont annadas aprèp annadas prenguèron sa fòrça a las pèiras. E se ditz que quand l'aiga regisclariá enfin portariá longa vida e que los que l'an beguda serián plens de jòia e qu'aquel aiga seriá nòstre present al monde e que s'apelariá Quezac.*

## Ligam extèrne
* La publicitat sus youtube
TRAPPIST-1

**TRAPPIST-1**, coneguda tanben coma **2MASS J23062928-0502285**, es una estela nana ultra-freda de tipe espectral **M8 V** (nana roja de tipe avançat) situada a 39 annadas lutz de la Tèrra, dins la constellacion d'Aqüari. Es pas gaire pus granda que Jupitèr e emet una fraccion de la radiacion del Solelh.

En 2015, una equipa d'astronòms dirigits per Michaël Gillon, de l'Institut d'Astrofisica e Geofisica de l'Universitat de Lièja en Belgica, utilitzèt lo telescòpi TRAPPIST (*TRAnsiting Planets and PlanetesImals Small Telescope*, en occitan Telescòpi Pichon per Planetas en Transit e planetesimals) a l'Observatòri de la Silla dins lo desèrt d'Atacama (Chile) per observar TRAPPIST-1 e i cercar de planetas de talha similara a la Tèrra que l'orbitèsson mejançant lo mètode de transit, e ne'n descobriguèron tres, TRAPPIST-1 b, TRAPPIST-1 c i TRAPPIST-1 d. Lo 22 de febrièr de 2017, un grop d'astronòms sota la direccion del meteis Gillon anoncièron la descobèrta de quatre exoplanetas a l'entorn de TRAPPIST-1. En mai de TRAPPIST, aquesta recèrca utilizèt lo Very Large Telescope del Paranal e lo Telescòpi espacial Spitzer de la NASA, entre d'autres, e descobriguèt que almens tres, e benlèu totas, èran dins sa zòna d'abitabilitat estellara.
Estrech

[vinheta|233x233px|Vista satellitària del [Bosfòr.]]

Un **estrech** (var. **estreit**, **estret**, **destrech**, **destreit**) es un passatge d'aiga natural e pro larg que connècta dos espandis d'aiga (de mars, d'oceans o de lacs), e que se tròba entre doas massas de tèrra. Fòrça estreches an una importància economica e estrategica, que fan partida d'importantas rotas comercialas, e lor revendicacion provoquèt de conflictes internacionals per se n'assegurar lor quite contraròtle.

Entre los estreches mai importants se tròban la Marga, que connècta la mar del Nòrd amb l'ocean Atlantic; l'Estrech de Gibartar, qu'es lo sol passatge natural entre l'Ocean Atlantic e la Mar Mediterranèa; lo Bosfòr e los Dardanèls, que fan comunicar la Mediterranèa e la Mar Negra; o encara l'estrech de Bering entre Russia e Alaska, que fa comunicar l'Ocean Pacific amb l'Ocean Artic.
Mar d'Andaman

La **mar d'Andaman** es un sector de l'ocean Indian situat al sud èst del golf de Bengala, al sud de Birmania, a l'oèst de Tailàndia e a l'èst de las Illas Andaman, que ne recep lo nom. Amb prèp de 1.200 km del nòrd al sud e 650 km d'èst a l'oèst, forman un airal de 797.700 km². Sa prigondor mejana es de 870 mètres e maximala de 3.777 mètres. Lo principal flume que desboca dins sas aigas es Irawady.

Al tèrme sud èst, la mar d'Andaman comunica amb la mar de China Meridionala mejans l'estrech de Malaca, que separa l'illa de Sumatra de la peninsula Malaya.

## Placas tectonicas
esquèrra|vinheta|380x380px|Mapa tectonica de la mar d’Andaman.
Dins lo fons oceanic de la mar de Andaman corrís del sud cap al nòrd la limita de doas placas tectonicas: la placa de Birmania e la placa de Sonda, aquelas microplacas serián estat partidas de la granda placa Eurasiatica, mas lo tust de contunh amb la placa Indiana las formèt.

Lo resultat es que lo fons marin al centre s'espandís, formant una conca marginala que comencèt sa formacion fa 3 o 4 milions d'ans.

## Activitat volcanica
A l'èst del principal grop d'islas de l'archipèl, Grand Andaman, se tròba l'illa Barren qu'a un volcan actiu (l'unic volcan actiu de tot lo soscontinent indian). Aquela activitat volcanica es provocada per la subduccion de la Placa Indiana dins l'arc format de las illas Andaman, çò que fòrça lo magma a emergir de la Placa de Birmania. L'illa volcanica de Narcondam foguèt tanben formada per aquele procediment, mas a pas agut d'activitat eruptiva recenta.

## Delimitacion de l'IHO
L'autoritat internacionala màger en matèria de delimitacion de la mars, l'Organizacion Idrografica Internacionala («*International Hydrographic Organization,* IHO), considèra la mar d'Andaman coma una mar. Dins sa publicacion de referéncia mondiala, *«Limits of oceans and seas»* (Limitas dels oceans e mars, 3ª edicion de 1953), li assigna lo nom d'identificacion 44 e o la definís de la forma seguenta:

«Al sud oèst.
Una linha que va d'Oedjong Raja (5º32'N, 95°12'E) a Sumatra, cap a Poeloe Bras (Breueh) e per las illas occidentalas del grop Nicobar fins a la punta Sandy dins l'illa Pichon Andaman, de tal biais que totas las aigas dels estrechs apartenon al mar de Birmania.
Al nòrd oèst.
Lo limit oriental de la baia de Bengala (43) [Una linha que va dempuèi lo cap Negrais (16°03'N), en Birmania, per las illas mai grandas del grop d'Andaman, de tal biais que totas las aigas dels estreches entre las illas se trapan a l'èst de la linha e s'excluson de la baia de Bengala, tan alunhat de la punta dins l'illa Pichona Andaman a la latitud 10º48'N e longitud 92º24'E, e dempuèi alà al larg del limit sud oèst de la mar de Birmania].
Al Sud èst.
Una linha qu'unís Voalan Lem (7º47'N) a Siam, amb Pedropunt (5º40'N) a Suma»

## Nòtas

## Vejatz tanben
* Illas Andaman.
* Illas Nicobar.
* Illas Coco.
Ogeu

Lo grop **Ogeu** qu'ei ua entreprèsa bearnèsa originari de la vila d'Augeu qui commercializa en mantua marca d'aiga e tanben de cervèsa.

## Istòri
Lo grop que vadó dab la creacion deu centre termau d'Augeu e commençè a embotilhar l'aiga minérau gasosa e limonade en 1820. Après la Segonda Guèrra Mondiau, l'entreprèsa que's desvolopè industriaument e qu'embotelhè egaument aiga shens nat gaz e en botelha plastica. En 1998 que desvolopè son sit prouvençau a Sinha e qu'acquesó lo son sit francilian en 2013. En 2017 Augeu aquesót egaument lo grop Quézac.

## Marcas
En Bearn le grop que produseish e que comercialitza las soas botelas dab lo nom originau d*'Ogeu*, en Gavaudan qu'ei proprietari de la marca *[[Quézac]]*, en Provença : *Ste-Baume*, en Bretanha : *Plancoët*, en Illa de França : *Chevreuse*.

Per çò qu'es de la cervèsa, que produseish ua cervèsa bearnesa devath lo nom de *Sarriat* (dab un isard e la mention en bearnés *Hèit a casa*), en Gasconha ua cervèsa lanusquèsa : *Hapchòt* e ua autre bainèsa comercialitzada dab un nom en basc : *Belharra*

## Ligam extèrne
* Sit deu grop
Thierry Carcenac

**Thierry Carcenac** (en occitan, Teiriç Carcenac, nascut a L'Escura lo 19 de decembre de 1950) es un foncionari e òme politic occitan.

Foncionari de las talhas (director divisionari), aderís al partit socialista francés e s'avoda a la politica qu'es elegit dempuèi 1976.

Mandats:
* 1976-2001 conselhièr municipal, 1995-2001 segond cònsol de L'Escura
* 1979-2015 conselhièr general de Tarn (canton d'Albi Nòrd Èst), 1991-2015 president del Conselh general
* 1997-2012 deputat de Tarn (segonda circonscripcion electorala)
* 2014-2020 senator de Tarn
* 2015-2021 conselhièr departamental de Tarn (canton d'Albi 4) e president del Conselh departamental (entrò 2017).
Chernivtsi

**Chernivtsi** (ucraïnian: Чернівці́, *Černivci* /t͡ʃɛrniu̯ˈt͡sʲi/, romanés: Cernăuți /tʃerˈnəutsʲ/; yiddish: טשערנאָוויץ *Tschernowitz*) es una vila de l'oèst d'Ucraïna, situada a la broa del riu Prot. Chernivtsi es lo centre administratiu de l'Oblast de Chernivtsi (província) – la part nòrd ucraïniana de la region moldava istorica de Bucovina. Al recensament de 2014, la populacion de la vila èra de 263,287 personas.

Chernivtsi es generalament considerada coma un dels principals centres culturals de l'oèst d'Ucraïna. Es tanben un important site arquitectural en Ucraïna. Istoricament la ciutat aguèt una comunautat cosmopolita, Chernivtsi èra escaissada "Pichòta Viena" e "Jerusalèm sul Prot". Chernivtsi es embessonada amb sèt autras vilas del mond. La vila es un notz ferroviari e rotièr màger al nivèl regional e ten tanben un aeropòrt internacional.

## Galariá

File:Chern ratusha.jpg|
File:Chern sobor.jpg|
File:Chern teatr.jpg|
File:Chern univer.jpg|
File:Chernivts City Center.JPG|
File:Костел "Сердце Иисуса".jpg|
File:Cernauti - Hotel Bristol.JPG|
File:HerrenGasse 150.jpg |
File: Chernivtsi Palace of culture1.jpg|
File: Cernivci-mikulas-opily.jpg|
File:Chernivtsi Railroad Station.JPG|
File:Chernivtsi City Center2.JPG|



## Referéncias
Cas Boulin

Lo **Cas** o l**'Ahar Boulin** (var. **afar**, **afaire**) qu'ei ua enquista miada per la justícia francèsa subre la mort supectosa deu ministre deu trabalh francès (d'origina gascoa) Robèrt Boulin en exercici qui son còs e ho descobèrt lo 30 d'octòbre de 1979 dens l'Estanc Romput deu Bòsc de Rambouillet.

L'equista miada alavètz que concludó a un suicidi, conclusion que la familha b' aceptè pas brica e, dab l'apielament de fautas magèrs dens l'aplicacion deus protocòls tecnics e medicaus, la hilha de Robèrt Boulin, Fabienne Boulin-Burgeat, que dehenó la tèsi de l'assassinat politic.

Mantun jornalistas convençuts per la medisha tèsi que trobèn un heish d'elements que sembla ahortir aquesta senda e que sembla sugerir l'implicacion deu SAC, organisacion ligada au RPR e gavidada per Charles Pascua permetón de tornar aubrir lo cas en 2015(quauques dias après lo decès de Pascua) qualificat com un "assassinat, enlhevament, sequestracion seguits de mort o assassinat".
Leandro Fernández de Moratín

**Leandro Fernández de Moratín** (Madrid, lo 10 de març de 1760 - París, lo 21 de junh de 1828) que ho un dramaturg e un poeta espanhòu de la Lutz.

Hilh d'un poeta e dab originas nòblas, qu'estudiè a Valhadolid e, mercès a la soa amistat dab Gaspar Melchor de Jovellanos, grana figura literària, intelectuau, politica e juridica de l'epòca, qu'avó l'escasènça de viatjar en França com secretari deu Comte de Cabarrús.

Qu'arrebó l'ajuda de Manuel Godoy, favorit deu Rei Carlos IV e que comptè enter los *[[Afrancesados]]* durant l'invasion francèsa d'Espanha per las tropas bonapartista.

Après la desfacha napoleoniana qu'avó d'exilià's en França on e's morí.

## Òbras
## Teoria de Comedia (''Teoría de la Comedia'')
## Lo vielh e la dròlla (''El viejo y la niña'')
## [[La comedia nava]] (''La comedia nueva'')
## [[Lo Baron]] (''El Barón'')
Un òmi es he auberga per ua dauna e bèth hà's passar per un aristocrat esconut e pròche de crubar lo cabau immense, au punt qu'aquesta en mei de tot li provesir, e vòu forçar la soa hilha a cancellar las soas fiançadas entà l'esposar.
## [[La minjadiu]] (''La Mojigata'']]
Dos hrairs e's s'arcastan sus lo biais d'educar las dròllas : un que respècta la soa lbertat e qu'a ua hilha sincèra, l'aute qu'a adoptat ua tanhenta qui deu crubar un eritatge immense mes, constrenta desempeuish la soa mei pregona enfància per ua autoritat exagerada, que's he créder devòta e disposada a acceptar lo convent (en tot deishar lo son eretatge au son pair adoptiu). E realitat que ha de devòta e que fin finala e decideish esposar un arren que valha.
## [[Lo quiò de la dròlla]] (''El sí de la niña'')
Un vielh que's dispòsa a esposar un dròlla qui he de l'aceptar entà aubedir com ac hosse tostemps, a la soa mair. En realitat, per escansença, que s'es jà promesa au nebòt d'aqueste qui ei tanben aubeissent. Quand ac apren, l'oncle fin finala decideish de'us maridat amassas.
Ryo Terakado

**Ryo Terakado** (寺神戸 亮, Santa Cruz de la Sierra, Bolívia, 1961) qu'ei un cap d'orquèstra e un violonista japonés. Especializat dens l'interpretacion de la musica barròca, que joga tanben lo violoncèl d'espatla, la viòla d'amor e lo vriulon alto. 

Qu'ei estat tanben professor des lo Conservatòri Reiau de La Haga e a l'Escòla de Musica de Toho Gakuen.

## Carrièra
Que començè l'estudi deu vriulon a 4 ans peu qu'ac apregondí a l'Escòla de Musica de Toho Gakuen. Que ho purmèr vriulon dens l'Orquèstra Filarmonica de Tòquio. Que s'interessè apuish au vriulon barròc e que ho escolan de Sigiswald Kuijken.

Que ho membre de Les Arts Florissants, La Chapelle Royale, Collegium Vocale Gent e La Petite Bande.
Violoncèl d'espatla

Lo **violoncèl d'espatla**, o **cello da spalla** en italian, qu'ei un instrument de còrdas hregadas de la familha deu vriulon, qui, com lo son nom ac ditz, sembla un petit violoncèl portat dab ua cinta sus l'espatla com se hosse un gran vriulon.

Qu'ei un instrument de musica barròc que lo son purmèr repertòri originau qu'ei lo de Johann Sebastian Bach e que pòt comptar dab 5 còrdas (o 4 com los autes instruments estandards de la familha deu vriulon).

Enter los son interprètes contemporanèus mei distinguits que podèm mentàver : Sigiswald Kuijken, Sergey Malov o Ryo Terakado.
Ansa e Hiars

**Ansa e Hiars** qu'ei ua comuna navèra de l’estat francés creada per la fusion, lo purmèr de gèr de 2017, de las comunas occitanas d'Ansa e Hiars. Qu'ei ena comunitat de comunas deth Haut Bearn, eth canton d'Auloron e Senta Maria-1, eth departament deths Pirenèus Atlantics e era region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
La comuna navèra qu'a 630 abitants.

## Geografia

## Administracion

## Demografia
Per era demografia de cada comuna abans 2019, véder a Ansa e a Hiars.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Robèrt Boulin

**Robèrt Boulin** ( *Robert*, en francés, Vilandraut, lo 20 de julhet de 1920 - lo son còs que ho trobat dens un estanc deu bòsc de Rambouillet lo 30 d'octòbre de 1979) que ho un òmi politic gascon, resistant actiu en França durant la Segonda Guèrra Mondiala, pròche de Charles de Gaulle, mantua vegada ministre e cònsol de Liborna.

Durant lo mandat deu president francés Valèri Giscard "d'Estanh" que ho ministre, e que morí en exercici dens çò qu'ei conegut com lo Cas Boulin. Qu'èra tanben estat ministre deus presidents Charles De Gaule e Jòrdi Pompidor.

La soa mort, presentada e jutjada un purmèr còp com un un suicidi, que demòra un cas tornat ubèrt per la justícia francesa per'mor las fautas e inconsciéncias grossièras dens l'enquista be dan totas la aparéncias d'estar estadas volontàrias e contitueishen un dossièr de gran endom d'intimidacions e d'interferéncias e d'òrdres dats aus oficièrs de polícia, mètges, jutges e aute personau judiciari entà forçar a la conclusion d'un suicidi.

La familha (sa molher, son hilh, sa hilha e lo son espós), jornalistas (com Benoît Collombat), lo realizator Pierre Aknine (que desvolopè la soa tèsi sota forma de ficcion inspirada peu cas dens lo son film *[[Crime d'État]]), e mantun media que sospèctan un assassinat politic comanditat e realizat per membres deu *Service d'Action Civique* (o *SAC*) autorn de l’òmi politic [[provença]]u [[Carles Pasqua]], de [[Jacques Foccart]] (responsable deus *ahars' africans de la Republica Francesa) d' Achille Peretti, tanhent de la molhèr deu (joen alavètz) futur president francès Nicolas Sarkozy. 

En ehèit, Boulin, com ancian ministre de l'economia que semblava d'estar au hiu de mantun ahar en relacion dab l'entoratge de Jaume Chirac qui cercava e har cabussar Giscard e tanben Jacme Chaban-Delmas, alavètz rival de Chirac e en bona posicion per vàder president, a l'ora que Boulin èra pressentit per vàder purmèr ministre.
Jean Orry

**Jean Orry** (París, lo 4 de seteme de 1652 e lo 29 de seteme de 1719) que ho un economista francés.

Que comencè la soa carriera com municionari deu Rei Loís XIV de França e, aquesida la soa hidança, que hore mandat entau Reiaume d'Espanha entà conselhar economicament e politicament lo navèth Rei, arrèr hilh deu Rei de França e incitador de la dinastia Borbona d'Espanha : Felip d'Anjou, adra vadut Felip V d'Espanha.

Orry que miè ua politica de entralizacion suu modèl francès. Que ho, amassa dab la Comtessa deus Orsins (la soa protectritz), la personalitat politica de mei influéncia deu començament deu regnat de Felip V.

E cadore en desgràcia amassa dab la medisha Comtessa en 1715 abans qu'ajore acabat de completar lo son projècte politic quan lo Rei e's tornosse maridar dab Isabèla de Farnese.

Que ho a l'origina deus Decrets de Nueva Planta qu'avalín los drets de Catalonha e de la rèsta de l'ancian Reiaume d'Aragon en bèth imposar la natra autoritat e lo regim castelhan.
Micronacion

Una **micronacion** es un país proclamat per una persona o un grop sens reconeissença per cap d’autre estat. La màger part an una superfícia pichona que pichona, e son apelats micronacions. Amb l’espandiment d’Internet, i a de mai en mai de micronacions virtualas. L’estudi de las micronacions se ditz macropatrologia.

## Tipologia
Se classan las micronacions en set categorias:
# Socialas, economicas o simulacions politicas
# Jòcs personals o creacions egolatras
# Fantasiás o ficcions
# Promocionalas
# Entitats creadas per d'escròcs
# Anomalias istoricas
# Projèctes de nòvas nacions

## Qualques micronacions dins los païses occitans
* Akitania Berria (micronacion virtuala dins l’encastre d’un jòc)
* Cal Sebas (a l’entorn de torneis de fotbòl a Sant Cugat del Vallès)
* la republica Caloretaire (un grop virtual de collègas)
* la republica de Figairòlas (un restaurant)
* la republica liura dau Frieu (projècte artistic) e la republica dau Frieu (projècte commercial)
* la comuna liura de Panhon (una bòria)
* la confederacion dels Païses Occitans (micronacion virtuala)
* lo reialme de Riboalte (creada dins lo parçan de Lhèida)
* la republica independenta de Sa Mola
* lo principat de Saborg (una deformacion de l’istòria)
* la republica de Timeria (de vilatges abandonats al sud del país valencian)

## Bibliografia
* Júlia Bacardit, "Graziano Graziani: “Les relacions entre els humans es basen en l’imaginari”", *Núvol*, 21.02.2017. Legir en linha.
* Hèctor Martín Español, "Micronacions i micronacionalisme a la xarxa d’Internet: un reflex del món en clau virtual", *Treballs de la Societat Catalana de Geografia*, 64, 2007 (169-191) Legir en linha.
* Graziano Graziani, *Atles de micronacions*, Males Herbes, 2017. En catalan, revirat de l’italian.

## Referéncias
R.E.M.

**R.E.M.** foguèt un grop estatsunidenc de rock format a Athens (Georgia, Estats Units) en 1980 per Michael Stipe (cantaire), Peter Buck (guitarra), Mike Mills (baissa electrica), e Bill Berry (batariá e percussion). R.E.M. foguèt un dels primièrs gropes de rock alternatiu populars. R.E.M. lancèt son primièr single, *[[Radio Free Europe]]* en 1981 amb lo labèl independent Hib-Tone. Lo single seguent foguèt l'EP *[[Chronic Town]]* en 1982, e tanben foguèt lo primièr single del grop amb I.R.S. Records. En 1983, lo grop sortiguèt son album, *[[Murmur]]*, amb fòrça bonas criticas. En 1987 lo grop sortiguèt lo single "The One I Love".

Al començament dels ans 90, quora lo rock alternatiu començava d'èstre popular, R.E.M. èra considerat coma un dels pionièrs del genre sortiguèt dos dels albums mai importants del grop, *[[Out of Time]]* (1991) e *[[Automatic for the People]]* (1992). En 1997 Bill Berry daissèt lo grop, mentre que Buck, Mills e Stipe contunhèron. En 2007, lo grop dintrèt al Salon de la Fama del Rock and Roll. R.E.M. se dissolguèt en 2011, lo 21 de setembre lo grop anoncièt la ruptura de son site web.
## Discografia
### Albums d'estudi
* *Murmur* (1983)
* *Reckoning* (1984)
* *Fables of the Reconstruction* (1985)
* *Lifes Rich Pageant* (1986)
* *Document* (1987)
* *Green* (1988)
* *Out of time* (1991)
* *Automatic for the people* (1992)
* *[[Monster (album)|Monster]]* (1994)
* *New Adventures in Hi-Fi* (1996)
* *Up* (1998)
* *Reveal* (2001)
* *Around the sun* (2004)
* *Accelerate* (2008)
* *Collapse into Now* (2011)

### Compilacions
* *Dead Letter Office* (1987)
* *Eponymous* (1988)
* *The Best of R.E.M* (1991)
* *R.E.M. Singles Collected* (1994)
* *R.E.M. In the Attic*
* *In Time: The Best of R.E.M. 1988-2003* (2003)
* *And I Feel Fine...The Best of the I.R.S. Years 1982-1987* (2006)

### Disques en dirècte
* *R.E.M. Live* (2007)

### Cançons mai conegudas en [[Occitània]]
* *Losing My Religion* (1991)
* *Shiny Happy People* (1991, ambe Kate Pierson)
* *Everybody Hurts* (1993)
* *Bang and Blame* (1995)

## Ligams extèrnes
*R.E.M. ''Radio Free Europe'' 1983 
*R.E.M. - The One I Love (Perfect Square '04) 
*R.E.M. - Loosing my religion (Perfect Square '04)
Valtònyc

**José Miguel Arenas Beltrán**, deu son nom d'artista **Valtònyc** (Sa Pobla, 18 de deceme de 1993) qu'ei un cantaire espanhòl de rap. En heurèr de 2017 qu'ei condamnat per la justícia a 3 an e miei de preson per ofensa al Rei.

## Discografia
* *El Reincident* (2018)
* *Neversleep* (2016)
* *La autodestrucción y sus ventajas* (autoeditat, 2015)
* *Simbiosi* (autoeditat, 2015)
* *Eutanàsia* (autoeditat, 2014)
* *Microglicerina* (autoeditat, 2013)
* *Aina i altres ansietats* (autoeditat, 2013)
* *Cadenes* (autoeditat, 2012)
* *Rap rural* (dab Swing) (2012)
* *Mallorca és ca nostra* (autoeditat, 2012)
* *Residus d'un poeta* (autoeditat, 2012)
* *Jazz amb llàgrimes de rom* (autoeditat, 2011)
* *Misantropia* (autoeditat, 2010)
* *Desde el papel* (autoeditat, 2009)
Republica liura dau Frieu

La **Republica liura dau Frieu** es una micronacion creada en 1997 per l’artista plastician Jean-Claude Mayo, proprietari sus l’archipèla dau Frieu, a Marselha, en Occitània. Se classa dins los projèctes artistics de micronacion.
Jean-Claude Mayo mudèt a la Reünion qu’i anima un projècte de vilatge ecologic tanben sonat ecovilatge dau Frieu. 

De pas confondre amb la Republica dau Frieu, un projècte comercial de micronacion.

## Liames extèrnes
* Site de la RLF
* Site personau de Jean-Claude dich Enzo Mayo, creator de la RLF
* Bandièra de la RLF sus lo site ''Flags of the World''
* Moneda de la RLF sus lo site ''Dardenas''

## Referéncias
Republica dau Frieu

La **Republica dau Frieu** es una micronacion creada en 2012 per far seguida a la Republica liura dau Frieu, situada sus l’archipèla dau Frieu, a Marselha, en Occitània. Se classa dins los projèctes commercials de micronacion.

## Liames extèrnes
* Site de la Republica dau Frieu

## Referéncias
Manchester

**Manchester** (; )  es una vila del nòrd-oèst d'Anglatèrra, amb una populacion de 503 000 abitants. Es lo centre de la segonda aglomeracion urbana del Reialme Unit, l'airal conegut coma Grand Manchester, amb un total de 2 553 379 abitants en 2011. D'aqueste airal metropolitan ne'n fan partida d'autras vilas coma Bury, Wigan, Bolton, Salford, o Stockport. 
Es situada a 57 quilomètres a l'èst de Liverpool, a 67 km a l'oèst de Leeds e a 328 km al nòrd de Londres. Istoricament la major part de la ciutat faguèt partit del comtat de Lancashire, amb las zonas situadas al sud del riu Mersey al comtat de Cheshire. 

Manchester es un important centre artistic, financièr, de mejans de comunicacion e d'educacion superiora. Es la tresena vila mai visitada del Reialme Unit pels toristas. Es lo sèti de doas equipas de la Primièra Liga: lo Manchester United e lo Manchester City. Manchester tenguèt un grand ròtle durant la Revolucion industriala. Al sègle XIX venguèt lo principal centre internacional de la fabricacion textila e de fial de coton e prenguèt l'escais "Cottonopolis". Lo centre de la ciutat es marcat a la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat de l'UNESCO, degut principalment a la ret de canals e de molins construits durant los sègles XVIII e XIX.

## Nòtas e referéncias
Ocean (mitologia)

[drecha|vinheta|280x280px|Scèna de Gigantomaquia avec Nerèu, Dorís et Ocean, frisa del Grand autar de Pergama, sègle II AbC, Musèu de Pergama ([Berlin)]]
[drecha|vinheta|373x373px|Representacion d'Ocean, susmontat de son nom grèc , amb sos atributs abituals<span></span>: pinças de crustacèu sul cal e rema a la man, que s'apondèron aicí una [Naviri|nau e un dalfin. Petra (Jordania), glèisa, ala sud, mosaïca, Sègle VI.]]
**Ocean** (en grèc ancian  / ) es un Titan, fils d'uran (lo Cèl) e de Gaïa (la Tèrra), fraire e espos de Tètis. Sos 3000 filhs son los Potamoi (dieus fluvis) e sas 3000 filhas, las Oceanidas. De fonts establidas lo fan mai engendrar Triptolèma amb la sieuna maire Gaïa, e los Cercòps amb sa filha Teïa, diferenta de la Titanida del meteis nom.

## Mite
Los autors preesiodics, rengan pas Ocean e Tètis d'entre los Titans, plaçavan directament lo parelh a l'origina de totas las autras divinitats, e tanben lo protogòns tradicionals coma Oran, Gaïa, o Nix. Aquela tradicion, utilizada dins unes fragments cosmogonics orfics, explicariá la plaça esêciala ocupada per Ocean e Tètis dins las genealogias esiodicas: Ocean es l'aïnat dels Titans, Tètis, la benjamina de las Titanidas; permetriá tanben de comprene melhor lo fach qu'aqueles doas divinitats ancestralas intervienon jamai als costats dels Titans dins lo conflicte de sobeiranetat avent opausat los enfants d'Oran a Zèus. 

Ni Ocean ni Tètis se jonguèron als autres Titans pendent la Titanomaquia. Contunhan de regnar pasiblament sus lor vast reialme. Pendent aquela guèrra, e mai Rèa confia sa filha  Èra e Ocean e Tètis. Mai tard, aqueles dos s'essent pelejats, Èra ensagèt de los reconciliar.

Ocean obten la copa en aur de son gendre Eliòs e la prèsta a Eracles. L'eròi pòt atal navegar sus l'ocean e tornar los tropèls de Gerion.

Dins las legendas tardièras, quinas Zèus, sobeiran dels dieus de l'Olimp e sos fraires, Poseidon e Ades, capvirèron lo Titans e prenguèron lor poder, Poseidon e sa femna Anfitrita succedisson a Ocean et Tètis coma mèstre de las aigas.

Ocean es sovent presentat coma un vielh que l'urna que ten a la man vèrsa de contunh la mar, los fluvis e las fonts.

## Fonts
* Apollodore (I, 1, 3).
*  (v. 193 et suiv., 337 et suiv.).
*  (XIV, 201 ; XIV, 246 ; XIV, 302 ; XXII, 205),  (XI, 13 ; XI, 639 ; XII, 1).

## Nòtas e referéncias


## Bibliografia
* Paul Diel, *Le symbolisme dans la mythologie grecque*, Paris, Petite Bibliothèque Payot, 1966
Castèth de Vilandraut

Lo **catèth de [[Vilandraut]]** que ho bastit a enter 1304 e 1314 per Bertran de Goth.

Aquetsa bastida rapida que dè un edifi omogène e ric.

Qu'avó totun  de patir las Guèrras de religion e tanben la Liga, çò qui hè qu'en 1592 los ligaires que 'n ho acaçats au canon en tot har càder ua de las soas 6 tors.

Crompat en 1792 peu marquès de Pons, aqueth que'n levè las ondraduras entà non pas deishar osnque las rueinas actuaus.

Uei qu'ei privat mes deishat a la disposicion de l'associacion *Adichat* (sic.) encargada de 'u valorizar.

## Galeria

33-Villandrault-château.jpg|
Château de Villandraut 2.jpg|
Corps de logis.JPG|
Villandraut Château 01.jpg|
Villandraut castle2.JPG|
Villandraut Château 04.jpg|
Villandraut.JPG|
Villandraut-ef-1860.png|Gradadura, 1860
Villandraut-ef-1860 2.png|Gradadura, 1860
Plan.chateau.Villandraut.png|Plan


## Ligam extèrne
* Site deu castèth
Umiditat

vinheta|Un captor d'umiditat ambianta.
L**'umiditat** es la preséncia d'aiga o de vapor d'aiga dins l'aire o dins una substància (linge, pan, produch quimic, etc.).

Dins l'aire se pòt se mesurar amb un igromètre de cabèl o numeric e ne donant lo porcentage mai sovent.

Lo tèrme umiditat utilizat dins lo langatge de la construccion correspond a une preséncia anormala d'aiga dons un bastit. Se pòt far jos forma de liquida, de vapor d'aiga o de remontada capillara.

## Mesura de l’umiditat
Segon lo domèni d'aplicacion, l'umiditat pòt designar diferentas grandors (engenh dels procediments, meteorologia, tractament de l'aire, etc.).

## Geomatica, mesuras per satellit (teledeteccion)
L'imatgeriá satellitària o aeriana (infraroge) dona ja de preciosas informacions sus l'umiditat del sol e l'estrès idric per la vegetacion, los fongis o la microfauna dem sol. Un satellit especializat, SMOS (per *Soil Moisture and Ocean Salinity*), lançat en 2009, promés de grands progrès dins la precision de las mesuras e lor utilizacon. Demora a precisar los modèls e algoritmes utilizats per l'analisis.

## Importança pels èsser vivants
L'aiga es un element vital per totes los èsser vivants coneguts. Los sons e las odors circulan de biais diferent dins l'aire umid. Gaireben totes los animals an un o mai sistèmas sensorials capables de detectar la vapor d'aiga dins l'aire, la condensacion. Fòrça insèctes detectan tanben fin finala e directament las condicions termoigrometricas. De gèns claus implicats, e las neurònas sensorialas associadas als receptors d'umiditat, foguèron recentament identificats per la mòsca dels fruchs (*[[Drosophila melanogaster]]*) dins una mena de saquet amagat dins las antenas de l'insècte. Un organ subís una desformacion mecanica proporcionala a l'umiditat relativa del mitan ont se trapa la mòsca. 

Comprene melhor la biologia sensoriala al respècte de l'aiga dins l'aire o lo sol poiriá desembocar sus una melhoracion dels mejans de lutar contre los moissals o d'autres insèctes geinants per l'òme. La partida del cervèl (neurònas) de la mòsca que gerís los estimuls ligats a l'umiditat es situada just a costat d'aquela que gerís las informacions ligadas a la temperatura, mas  « las responsas de la mòsca a l'umiditat e a la temperatura son separadas, çò que permetre a l'animal d'adaptar melhor son comportament a l'environament cambiadís » segon los autors de l'estudi. Comprene aqueles mecanismes permet tanben d'envisatjar melhor los efièchs del dereglament climatic sus una espècia o l'ecosistèma, per exemple al subjècte d'un pollinizator o d'un insècte-clau.

## Nòtas e referéncias

### Nòtas


### Referéncias


## Vejatz tanben

### Articles connèxes

### Ligam extèrne
* Les grandeurs hygrométriques sur le site energieplus-lesite.be
Missil balistic intercontinentau

Un **missil balistic intercontinentau** (**ICBM** en anglés) es un missil balistic de portada lònga (superiora a  km). Es principalament destinat au tir d'ogivas nuclearas còntra de butas alunchadas. Per aquò, son generalament plaçats dins de silòs ben protegits, de sosmarins ò de veïculs que se desplaçan regularament. Lei missils balistics intercontinentaus son donc un pielon major de la dissuasion nucleara.

## Liames intèrnes

* Arma nucleara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias