open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joan Mosc

**Joan Mosc** (vèrs 550 - 619) foguèt un monge e un teologian bizantin de Siria. Es un sant de la Glèisa Ortodoxa.

Nasquèt vèrs 550, probablament a Damasc, e venguèt monge au monastèri de Sant Teodòsi au sud-èst de Jerusalèm. Puei, acomencèt un lòng viatge dins l'Empèri Roman d'Orient. Anèt en Egipte e dins lo desèrt de Libia en 578, dins la region dau Mont Sinaï en 583, a Antiòquia en 604, un segond còp en Egipte en 607, a Chipre en 614 ò en 615 e a Roma onte moriguèt.

Figura dau miticisme ortodox, son òbra principala es lo *Leimon* (« lo Prat Espirituau » en occitan) que conta seis experiéncias personalas e sei rescòntres ambé plusors mèstres de l'ascèsi. Seis escrichs donan tanben una vision dei practicas monacalas orientalas dau periòde.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sozomèn

**Sozomèn** (vèrs 375 - vèrs 450) foguèt un retor e un istorian bizantin de Palestina. Fa partida deis istorians pus importants de l'Antiquitat Tardiva.

Es l'autor d'una *Istòria eclesiastica*, escricha dins lo corrent deis annadas 440-450, que conta l'istòria de la Glèisa de 324 a 429. Formada de nòu libres, presenta leis eveniments dau rèine de Constantin (libres I e II), lo periòde entre lei mòrts de Constantin e de Constanç II (III e IV), lo periòde 361-378 (V e VI) e leis annadas 379-429 (VII, VIII e IX). Son trabalh es pas una apologia dau cristianisme. D'efèct, au contrari d'autreis escrichs dau periòde, utilizava de documents eissits de sei recèrcas personalas e un metòde relativament objectiu a respèct de la màger part de sei contemporanèus. En particular, estudièt lei causas de la difusion dau cristianisme entre lei pòbles barbars e leis originas e desvolopaments de l'arianisme. Pasmens, la credibilitat de certanei fachs raportats dins son òbra, especialament lei descripcions dei practicas e de costumas religiosas, es uei l'objècte d'interrogacions de part deis istorians modèrnes.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Procòpi de Cesarèa

**Procòpi de Cesarèa** (vèrs 490/500 - vèrs 550) foguèt un retor e un istorian bizantin dau rèine de l'emperaire Justinian I lo Grand (527-565).

Originari de Cesarèa, fasiá partida de la classa aisada, çò que li permetèt de menar d'estudis e de s'iniciar a la retorica a Beirot ò a Constantinòple. En 527, intrèt dins l'administracion imperiala e venguèt secretari particular dau generau Belisari. Demorèt a son servici fins a 540 e son retorn a la capitala. I acomencèt la redaccion de son òbra principala, lei *[[Guèrras de Justinian]]*, que foguèron un succès considerable e li permetèron d'intrar au Senat en 551. En 553, ne'n publiquèt una segonda partida per contar lei victòrias de Narsès.

Son òbra es una fònt majora per l'estudi dau rèine de Justinian. D'efèct, en mai de son obratge « oficiau » regardant lei *[[Guèrras de Justinian]]*, acomencèt l'escritura d'una *Istòria secrèta* d'aqueu rèine que depintèt d'un biais negatiu lei meteisseis eveniments e leis intrigas de la Cort.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Jòrgi lo Monge

**Jòrgi lo Monge** foguèt un cronicaire bizantin dau rèine de l'emperaire Miquèu III (842-869).

Es conegut per sa òbra literària que sa vida es quasi desconeguda. D'efèct, redigiguèt una cronica universala de quatre libres que va de la Creacion a la mòrt de l'emperaire Teofil en 842. Lo premier libre tracta dau periòde d'Adam a Alexandre lo Grand, lo segond de l'istòria santa de l'Ancian Testament e dei filosòfs grècs, lo tresen de l'istòria romana de Juli Cesar a Constantin e lo quatren deis eveniments de la mòrt de Constantin a l'annada 842. Es una fònt istorica importanta per lo periòde 813-842. Lo rèsta dau tèxte es una represa d'autors precedents e son interès principau es d'observar l'avejaire d'un monge bizantin dau sègle IX sus lo passat. La cronica de Jòrgi lo Monge conoguèt un succès important plusors autors ne'n prepausèron de seguidas per lei sègles X e XI.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Joan Escilitzes

**Joan Escilitzes** (vèrs 1040 - mòrt au començament dau sègle XII) foguèt un istorian bizantin dau sègle XI.

Sa vida es mau coneguda. Originari d'Anatolia, èra un foncionari important durant lo rèine d'Alexis Comnèn (1081-1118). Foguèt l'autor d'una cronica dicha *Synopsis historiôn* que va de 811 a 1057 e conta leis eveniments dei periòdes amaurian e macedonian. Son trabalh es una fònt majora per lo sègle XI. Ne'n existís una version famosa illustrada de 574 miniaturas dicha *[[cronica de Joan Escilitzes de Madrid]]* que foguèt realizada en Sicília dins lo corrent dau sègle XII. Es l'unica cronica illustrada bizantina conservada.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.
* *[[Cronica de Joan Escilitzes de Madrid]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
P. T. Barnum

**P. T. Barnum**, nascut **Phineas Taylor Barnum** (Bethel, Connecticut, 5 de julhet de 1810 – Bridgeport, Connecticut, 7 d'abril de 1891) foguèt un celèbre animador de circ, entrepreneire e politic american del sègle XIX.

Barnum e James Anthony Bailey creèt lo circ Barnum & Bailey Circus.
Teodòr lo Lector

**Teodòr lo Lector** foguèt un clerc e un istorian bizantin dau sègle VI qu'ocupèt lo pòste de legeire dins la Catedrala de Santa Sofia.

Sa vida es desconeguda. Foguèt l'autor de dos obratges istorics importants dei premiers sègles de la literatura bizantina. Lo premier es una cronica eclesiastica dicha *Historia Tripartita* qu'estudia e compara lei trabalhs sus lo subjècte de tres istorians majors dau sègle V (Sozomèn, Teodoret de Cir e Sòcrates Escolàstic). La segonda es egalament una cronica dicha *Historia Ecclesiastica* qu'es la seguida de sa premiera òbra e que conta leis eveniments liats a la vida de la Glèisa de 440 a 527. Perduda, aquela segonda òbra es coneguda gràcias a d'extrachs citats per mai d'un autor ulterior coma Joan Damascèn.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Teodoret de Cir

**Teodoret de Cir** (vèrs 393 - vèrs 460) foguèt un evesque, un teologian e un istorian roman de Siria. Fa partida deis istorians pus importants de l'Antiquitat Tardiva.

Nasquèt dins la vila d'Antiòquia vèrs 393 e foguèt destinat a una vida religiosa per sa maire tre sa jovença. Intrèt ansin rapidament au sen dau clergat e foguèt elegit evesque de Cir en 423. I luchèt còntra lo paganisme, demorat poderós dins son diocèsi, e venguèt famós gràcias a son talent de predicaire que li permetèt de realizar un grand nombre de conversions. En parallèl, i aguèt una activitat administrativa importanta e i fondèt plusors glèisas.

Teodoret de Cir foguèt un escrivan fòrça actiu e la màger part de son òbra es desenant perduda. Son activitat principau regardèt la question dau nestorianisme. D'efèct, faguèt inicialament partida deis evesques que temptèron de negociar ambé Nestòri. Pasmens, au concili d'Efèsi, participèt a sa condamnacion per eresia. Dins aquò, cambièt rapidament de posicions car refusèt d'acceptar lei conclusions dau concili dictadas per lo patriarca Ciril d'Alexàndria. Ansin, dins lo corrent deis annadas 430-440, èra partisan de l'abolicion de la condamnacion de Nestòri. Entre 444 e 449, perdiguèt son evescat e foguèt condamnat per un concili d'evesques fidèus a l'emperaire Teodòsi II (408-450). Se retirèt dins un monastèri pròche d'Apamèa. Après la mòrt de l'emperaire, poguèt rintrar dins son diocèsi e foguèt reintegrat au concili de Calcedònia en 451. Après aquela data, sa vida es quasi desconeguda mai sembla morir dins lo corrent dau decenni. Seis escrichs demorèron una fònt de tensions au sen de la Glèisa. Certanei foguèron tornarmai condamnats au segond concili de Constantinòple (553) e Teodoret de Cir foguèt pas plenament reabilitat avans lo tresen concili de Constantinòple (680-681).

Foguèt l'autor d'obratges apologetics còntra lo paganisme (*Terapeutica dei malautiás ellenicas*, *Discors sus la Providéncia Divina*), d'obratges dogmatics (*Exposicion de la fe drecha*, *De sancta et vivifica Trinitate*, *De Incarnatione Domini* e *Refutacion dei dotze anatèmas*, *Pentalogos* e *Eranistês (lo convidat contizant)*), d'obratges exegetics (*Commentaris* sus lei tèxtes biblics), d'obratges istorics (*Istòria Ecclasiastica*, *Vida dei trente solitaris* e *Resumit dei faulas ereticas*) e una correspondéncia abondosa (232 letras gardadas).

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Aridoamerica

thumb|Aridoamerica
L’**Aridoamerica** es le nom donat a la vasta zona culturala que s'espandissiá, abans la colonizacion europèa a aqueles territòris, al nòrd oèst de la Mesoamerica e que se ne diferenciava per son clima fòrça arid, que favorizèt gaire lo desvolopament de l'agricultura e de la sedentarizacion. En consequéncia, los pòbles aridoamericans èran subretot de caçaires culhadors nomads; interagissavan fòrça mens los uns amb los autres que los pòbles mesoamericans e lors tradicions culturalas èran donc mai diversas.

## Istoriografia
Lo tèrme d'Aridoamerica foguèt inventat per Paul Kirchhoff per completar sa definicion de la Mesoamericana. Pasmens, a la diferéncia d'aquel airal cultural plan marcat per fòrça caracteristicas comunas a totes los pòbles mesoamericans, l'Aridoamerica a pas d'unitat culturala fòrta. En efièch, sa foncion primièra èra de destriar las culturas mesoamericanas d'aquelas que s'èran desvelopadas mai al nòrd.

Abans Kirchhoff, Alfred Kroeber aviá nomenat aquela region coma lo Sud Oèst. Aquel tèrme qu'es mai emplegat en anglés, implica lo vejaire dempuèi una perspectiva geografica centrada suls EUA que dempuèi Mexic aquel Sud Oèst es al Nòrd

La creacion d'aquel concèpte mens coerent e men apregondit ulterior a aquel de Mesoamerica es mai ligada a la mesconeissença dels pòbles qu'avián demorat dins la region abans l'arribada dels Europèus, puslèu que d'una unitat culturala remarcabla.

## Caracteristicas culturalas
Los pòble d'Aridoamerica, per causa del contèxte ecologic arid ont vivian, èran mai isolats e mens nombroses qu'aqueles de Mesoamerica. Lors interaccions politicas, culturalas e economicas èran donc fòrça mens presentas e durablas qu'aquelas dels Mesoamericans. Aquò explica la granda diversitat de las tradicions culturalas dels pòbles aridoamericans.

Los pòbles aridoamericans, per de causas climaticas arida, desvolopèron pauc l'agricultura, e demorèron sobretot de caçaires culhadors fòrça pauc carnivors e nomads.

## Geografia
L'Aridoamerica s'espandissiá:
* sul territòri de l'actual Mexic:
** gaireben tot lo Tamaulipas e lo Nuevo León;
** una partida del nòrd de San Luis Potosí, de Zacatecas e de Durango;
** lo Coahuila;
** una granda partida del Chihuahua, al nòrd èst;
** una partida de la còsta oèst e del nòrd èst de Sonora;
** la Bassa Califòrnia;
* sul territòri dels actuals Estats Units d'America:
** gaireben tota la Califòrnia;
** gaireben tot lo Nevada;
** la mitat oèst d'Utah;
** un quart nòrd oèst e un quart sud èst d'Arizona;
** gaireben tot lo Nòu Mexic;
** una partida del sud e de l'oèst de Tèxas.
S'agís d'una zona d'una granda diversitat ecologica, mas subretot arid o miègarid.

## Notas e referéncias




## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* Mesoamerica
* Oasiamerica

### Bibliografia
* .
Piòt

*Meleagris*

Lo **piòt**  es un aucèl del genre *Meleagris* e de la familha de las Phasianidae. Son d'aucèls de polalha que se fan venir per sa carn.

## Istòria
[left|thumb|''lo Piòt plumat'' ([Francisco Goya|Francisco de Goya, Neue Pinakothek, munich)]]
Endemic de Nòrd-america, lo pòl salvatge sauvage foguèt lo sol volatil domestic e elevat a l'epòca preispanica, de l’Oasiamerica (al sud oèst dels EUA d'ara) fins al Centre del Mexic; tanben se caçava lo **meleagris ocellata** dins lo sud de la Mesoamerica, dins los boscs tropicals maias de la Peninsula de Yucatan. Dins la rèsta de Mexic, ont lo piòt èra e demora conegut jol nom de *guajolote*, del nahuatl *huexōlōtl* (amb una simbolica de virilitat a causa dels apendicis carnuts, e de feconditat), a encara una plaça importanta dins la gastronomia mexicana.

Los Europèus lo coneisson dels primièrs colons espanhòls que nomenavan « pola d'índia » e los missionaris jesuistas lo menèron vèrs 1500 en Euròpa ont se difusèt aviadament, l'aucèl essent assimilat a la polalha (amb pol e pintarda).

## Lista de las espècias
Segon la classificacion de referéncia (version 2.2, 2009) del Congrés ornitologic internacional (òrdre filogenic) :
* *Meleagris gallopavo* Linnaeus, 1758 – Piòt salvatge
* *Meleagris ocellata* Cuvier, 1820 – Piòt ocellat
Lo nom scientific del genre se referís al gal (genre *Gallus*) perque sembla a aquel gallinacèu e al pavon (genre *[[Pavon|Pavo]]*) car los mascles de las doas espècias se pavan e fan la ròda.

Los piòts domestics venon gaireben sonque del piòt salvatge, lo piòt ocelat essent fòrça rare en elevatge.

## Malautiás
Aquel aucèl es fòrça sensible a las zoonòsis, que:
* La gripa aviara e subretot lo virus H5N1.
* De socas de salmonellas tanben pels piòts elevats a l'exterior, subretot pels grands elevatges e subretot d’octobre a decembre al mai naut de la produccion industriala per nadal. De socas pòdon infectar l'uman.
Factor suplementari de risc: totes los elevatges de piòts de la planèta ven d'un nombre pichon de reproductors importats puèi seleccionats dempuèi tres sègles, çò que provoquèt una pèrda de diversitat genetica, fasent las socas domesticadas benlèu mai sensiblas a las pujadas epidemicas.

## Fotografias

File:Male north american turkey supersaturated.jpg|Plumatge del piòt
File:Dindon2.JPG|Piòt près del lac de Bambois en Belgica
File:Richebourg dindes02.jpg|Elevatge de piòtas
File:Large_White_turkey_male.jpg|Piòt


## Video
[thumb|Piòt domestic que parada davant una feme. Film de 20 segondas filmat a [Colonjas, Lemosin]]

## Notas e referéncias




## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* Piòt salvatge
* polalha

### Ligams extèrnes
* Referéncias Congrés ornitologic internacional: ''Meleagris''<small> dins l'òrdre </small>Galliformes (en) (consultat lo 19 de mai de 2015)
* 
* 
* 
* 
* 
*
Oasiamerica

thumb|Localizacion dels territòris de las culturas màger d'Oasiamerica.
L**'Oasiamerica** es una region culturala de la Nordamerica precolombiana situada al nord oèst de l'actual Mexic e al sud oèst dels actuals EUA. Aquela nocion foguèt inventada per Paul Kirchhoff. Se definís coma una cultura de transicion, fòrça mai sedentària que l'Aridoamerica, e adaptada a un clima mai arid qu'aquela de Mesoamerica.

## Notas e referéncias




## Annèxes

### Articles connèxes
* Anasazi
* Hohokam
* Mogollon
* Cultura Fremont
* Aridoamerica
* Mesoamerica

### Bibliografia
* .
Joan Damascèn

**Joan Damascèn** (vèrs 676 - 4 de decembre de 749) foguèt un teologian crestian dau sègle VIII. Es un sant dei Glèisas Catolica e Ortodoxa.

Nasquèt vèrs 676 dins una familha crestiana siriaca de foncionaris de Damasc. En despiech de la presa de la vila per leis Arabis en 635, sa familha gardèt sa posicion e contunièt de servir au sen de l'administracion. En particular, son paire capitèt d'obtenir lo mantenement dau culte crestian dins la Basilica Sant Joan Baptista. Joan Damascèn recebèt una educacion fòrça bòna e estudièt lei sabers grècs e musulmans. Après la mòrt de son paire, venguèt tanben un important foncionari dau Califat avans de venir monge a Jerusalèm. Participèt alora ai garrolhas religiosas de l'Empèri Bizantin, especialament aquela de l'iconoclasme, çò qu'entraïnèt son anatèma en 754 per lo concili de Hiereia. Pasmens reabilitat per lo segond concili de Nicèa en 787.

Son òbra es considerabla. Regarda subretot de questions teologicas mai Joan Damascèn estudièt tanben la musica liturgica e foguèt l'autor de plusors imnes. Son trabalh principau foguèt un obratge teologic de tres libres dich *La fònt de la conoissença* que tracta de logica, de l'eresia ismaelita, de l'islam e dei principis pus importants dau cristianisme. Escriguèt tanben mai d'un libre còntra lei movements eretics de la region (*Còntra lei Nestorians*, *Còntra lei Jacobitas*, *Dialòg còntra lei Maniqueans*... etc.).

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nicèfor Gregoras

**Nicèfor Gregoras** (vèrs 1295 - 1360) foguèt un istorian, un teologian e un sabent bizantin.

Nasquèt dins una familha d'Eraclèa dau Pònt que s'anèt s'installar a Constantinòple. Nicèfor Gregoras i venguèt foncionari de l'administracion de l'emperaire Andronic II Paleòleg (1282-1328). Fòrça fidèu au *[[basileus]]*, perdiguèt sa posicion après son reversament per Andronic III Paleòleg (1328-1341) e demorèt alunchat dau govèrn fins a la mòrt d'Andronic II en 1332. En 1333, una mission importanta li foguèt tornarmai fisada e Nicèfor Gregoras anèt a Roma per discutir de l'union dei Glèisas Catolica e Ortodoxa ambé lo papa Joan XXII. Dins lo corrent dau decenni seguent, s'opausèt activament a l'esicasme e venguèt monge. Sei posicions fòrça ortodoxas li alienèron plusors sostèns e foguèt estremat dins lo monastèri de la Chora fins a 1354.

Son òbra literària es fòrça importanta e Nicèfor Gregoras es un escrivan major dau periòde finau de la literatura bizantina. Son cap d'òbra foguèt una istòria de l'Empèri Bizantin dicha *Istòria de Romania* que s'interessa au periòde 1204-1359. Pasmens, escriguèt de biografias sus son oncle, son professor, lo martir Codratus d'Antiòquia, de discors per lei funeralhas d'Andronic II e Andronic III, de commentaris sus l’*[[Odissèa]]*, de dialògs filosofics, de tractats d'astronomia e d'estudis sus leis astrolabis. Regardant lei sciéncias, es famós per aver previst un eclipsi solar totau en 1330.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bitínia

**Bitínia** es una region istorica d'Anatolia situada entre lo Bosfòr a l'oèst, Paflagònia a l'èst, Galàtia e Frigia au sud. Sei vilas principalas son Nicomèdia (uei Izmit), Eraclia Pontica, Nicèa, Bursa e Calcedònia.

## Liames intèrnes

* Anatolia.
* Antiquitat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Paflagònia

**Paflagònia** (en grèc ancian: Παφλαγονία, Paphlagonía) es una region istorica d'Anatolia. Se situa au nòrd lòng dau litorau de la Mar Negra. Es limitat a l'oèst per Bitínia, a l'èst per lo Pònt e au sud per Galàcia. Sa capitala èra Amastris (uei Amasra) e seis autrei vilas importantas èran Gangra e Sinope.

## Liames intèrnes

* Anatolia.
* Antiquitat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Fleurus (1794)

La **batalha de Fleurus** se debanèt dins lo corrent de la Guèrra de la Premiera Coalicion lo 26 de junh de 1794 (ò lo 8 de messidor an II). Foguèt la consequéncia d'una ataca dei coalizats (Sant Empèri, Províncias Unidas, Reiaume Unit e Hannover) còntra lei fòrças francesas enceuclant la vila de Charleroi. Pasmens, l'armada de la Coalicion dirigida per lo prince de Saxònia-Coborg ( òmes e 111 canons) ignoravan la rediccion de la ciutat. De mai, se turtèron a de tropas francesas numericament superioras ( òmes e 100 canons). Ansin, lei Francés resistiguèron ais atacas coalizadas e lo prince de Saxònia-Coborg deguèt ordonar una retirada generala de sei fòrças en direccion de Brussèlas.

Lo bilanç uman foguèt de  soudats perduts (tuats, bleçats e presoniers) dins lei dos camps. Pasmens, dins lei fachs, lei Francés foguèron pus durament tocats que perdiguèron pauc de presoniers mau subretot de mòrts e de bleçats. Leis Imperiaus perdiguèron la garnison de Charleroi ( òmes) mai solament  soudats sus lo prat batalhier. Leis Olandés perdiguèron probablament 700 òmes e lei pèrdas britanicas foguèron feblas.

La batalha es venguda un episòdi de la mitologia revolucionària francesa en causa de son còst uman e car permetèt la conquista de la quasi totalitat de Belgica liberant ansin la frontiera dau nòrd-èst de la menaça dei Coalizats. De mai, la batalha es famosa per l'utilizacion d'un mongolfier per observar lei movements enemics per lei Francés.

## Liames intèrnes

* Revolucion Francesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Limon (omonimia)

**Limon** que pòt estar:
* Limon, ua comuna occitana de las Valadas (província de Coni)
* Limon, ua anciana comuna occitana en Òut e Garona
* Limons, ua comuna occitana en Auvèrnhe
* Limon, ua comuna de Borgonha.
Archivistas sens Frontièras

200px|vinheta|Logo d'Archivistas sens Frontièras
**Archivistas sens Frontièras** (AsF) es una organizacion non governamentala sens ànim de lucre de caractèr internacional, constituida lo 1998 a Barcelona, qu'a l'objectiu de cooperar e lutar per la defensa dels dreches individuales dels ciutadans e los dreches collectius dels pòbles, tot en fomentant las valors d'identitat, solidaritat e drech a l'informacion en los camps del archivística, lo patrimòni documentari e la recuperacion de la memòria istorica.

L'associacion es membre del Conselh Internacional d'Archius (CIA), dins las brancas territorialas de l'ALA (America Latina), EURBICA (Païses Europèus) e a la seccion de la SPA (Associacions Professionalas de Archivistas e de Gestors de Documents). Dempuèi 1992 fa partida de la ret "Archivistas sens Frontièras Internacionalas".

## Ligams extèrnes
* Sit oficial d'Archivistas sens Frontièras
Limon (Labrit)

**Limon** ei ua anciana comuna occitana de Labrit, en lo departament francés d’Òut e Garona..
En 1801 èra junta damb Lavardac devath lo nom de **Lavardac e Limon**.
Estot annexada per Huugaròlas en 1841.
## Demografia



## Referéncias
Malcolm Turnbull

**Malcolm Bligh Turnbull** (Sydney, Austràlia, 24 d'octobre de 1954) es un avocat e banquièr del Partit Liberal australian que foguèt lo cap d’aquel partit del 14 de setembre de 2015 al 24 d'agost de 2018, e lo 29en primièr ministre d’Austràlia del 14 de setembre de 2015 al 24 d'agost de 2018
Alejandro Maldonado Aguirre

**Alejandro Baltazar Maldonado Aguirre** (Ciutat de Guatemala, 6 de genièr de 1936) es un avocat e òme politic de Guatemala elegit vice-president de la republica lo 14 de mai de 2015, e que ven president lo 3 de setembre après la demission del president Molina.
Keith Rowley

**Keith Christopher Rowley** (Mason Hall, Trinitat e Tobago, 24 d'octobre de 1949) es un avocat e òme politic del Movement Nacional Popular de Trinitat e Tobago que ven primièr ministre lo 9 de setembre de 2015.
Cieza

*Cieza (Múrcia) – un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Múrcia.
*Cieza (Cantàbria) – un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Cantàbria.
Imaginacion

L'imaginacion es la facultat de la ment umana de crear d'imatges mentals o pensar de realitats non percebudas de per abans, d'inventar de nòvas versions del mond. Se diferéncia del sòmi que l'imaginacion s'activa quand l'individú es desrevelhat. L'imaginacion respond al besonh de ficcion que tot subjècte sentís e es una de las caracteristicas fondamentalas de la personalitat (i a personas mai imaginativas que d'autras, malgrat que se pòt educar).

## Foncions de l'imaginacion
La psicologia estudia lo besonh uman de ficcion, qu'explica lo gost per las istòrias, lo divertiment basat suls jòcs, lo teatre o las arts. L'imaginacion, ofrissent de versions alternativas de la realitat, ajuda a comprene lo mond exterior e li dona un sens, a l'encòp que libèra lo subjècte de las seunas limitas (per aquò, se dich que l'imaginacion es ligada a la libertat). Ajuda tanben a l'aprendissatge, que projècta los resultats futurs dels procèsses cognitius e ajuda a inventar d'alternativas als problèmas someses. L'imaginacion es a la basa de la creativitat artistica, mas tanben del projèctes d'ipotèsis scientificas e de nombrosas invencions. Fin finala, l'imaginacion s'activa a l'encòp que la memòria per far un remembre passat viu (quitament, lo transformant segon l'emocion associada).

## Valirizacion de l'imaginacion
L'imaginacion se pòt valorizar mejançant la recit, la contemplacion d'òbras d'art o lo jòc simbolic, atal coma exercicis de projèctes alternatius. Se pòt tanben induire una persona a imaginar una situacion concrèta mejançant la meditacion, los exercicis esperitals o la suggestion de la part d'un psicològ experimentat. Artificialament, Amb l'ingestion de drògas o de l'ipnòsi, se pòt arribar que la persona sòrta de l'estat conscient e arribe a l'inconscient, ont se tròba la part màger dels contenguts de l'imaginacion.
.security

**** ("securitat", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 17 de setembre de 2015.

## Referéncias
.linde

**** (del fondador de l’entrepresa Carl Paul Gottfried von Linde) es un nom de domeni generic enregistrat per l’entrepresa alemanda Linde Aktiengesellschaft. Es en servici dempuèi lo 16 de setembre de 2015.

## Referéncias
Memòri

Un **[[Memòri]]** es un document permetent d'expausar son opinion al subjècte d'un sicut donat.
* Memòri judiciari
* Memòri tecnic

De **[[Memòris]]** son d'autobiografias o de recuelhs de sovenirs
Memòria

Lo tèrme « memòria  » se referís a diferentas causas segon lo nombre (lo fach que siá comptable o non comptable), lo domèni e lo contèxte.
* En biologia:
** la **memòria immunitària** es la capacitat del sistème immunitari adaptatiu a reconéisser d'antigèns.
** La **memòria nucleara** es la conservacion de l'estat d'expression de la cromatina dins une linhada cellulara.
* En informatica e electronica, *las* **memòrias** son de dispositius fisics permetent la conservacion et la restitucion d'informacion o de donadas.
* En intelligéncia economica, la **memòria** d'un organisme es sa capacitat de transformar d'informacions brutas en coneissença partejada pel personal d'aquel organisme e sos partenaris.
* En fisica, la **memòria de forma** es, per un aliatge, la capacitat de tornar a sa forma iniciala après una desformacion.
* En sciéncia ficcion, la **memòria genetica** es la capacitat d'un recent nascut a venir al mond amb tota la memòria dels seus aujòls inscrichs dins son patrimòni genetic.
* En sciénces umanas, se distinguís diferents tipe de **memòria**:
** En psicologia cognitiva, la **memòria** es la facultat de la ment avent per foncion d'enregistrar, conservar e recobrar d'informacions. Se distinguís:
*** La **memòria sensoriala<br> **
*** La **memòria de trabalh**
*** La **memòria de cort tèrme**
*** La **memòria de long tèrme**
*** La **memòria eidetica**
** En psicanalisi, lo tèrme de **memòria** es ligat a la Metapsicologia e d'en primièr al primièr topic e donc a la notion d'inconscient, de repression.
** La **memòria collectiva** designa les sovenirs partejats al sen d’una collectivitat.

## Informatica
* Memòria flash
* Memòria olografica
* Memòria de massa
* Memòria mòrta
* Memòria partejada
* Memòria de tòrs magnetics
* Memòria viva
Nos gordian

[right|thumb|300x300px|''Alexandre trencant lo nos gordian'' per Jean Simon Berthélemy, [París]]
L'expression « **nos gordian** » designa, per metafòra, un problèma inextricable, fin finala resolgut per una accion subte: **trencar lo nos gordian**. L'expression pren son origina dons una legenda associada a Alexandre lo Grand. De vèrms nematòds, formant un entrelaç inextricable, son nomenats vèrms gordians.

## Istoric
Segon la legenda, Midas s'anava dins un carri a l’assemblada populara, que los membres, violentament oposats, èran al punt d'elire lo futur sobeiran. Es alara que la prediccion d’un oracle (será rei aquel que vendrá cap a eles sus son carri) lor tornèt a la ment e los electors causiguèron Midas (òme paure intrant dins la vila sur son carri de buòus) per èsser monarca. Segon Polièn, los partisans de Midas serián sortits de la vila jol pretèxte de participar a una ceremonia orgiaca e après aver escotelat lors adversaris, aurián ocupat la vila, daissada sens susvelhança, e proclamat Midas tiran de Frigia.

Gaireben totas las versions del mite fan de Gordias, paire de Midas, le fondator del reialme de Frigia. Aquela ipotèsi se justifica tan mai que Gordias dona son nom a Gordion, la residéncia reiale dels reis frigians. Lo carri a una significacion simbolica: es lo simbòl de la reialtat e la divinitat pels persas, los etruscs, los germans e, tanben, los illirians. E totjorn segon la legenda, lo timon del carri del rei Midas èra ligat pel celèbre « nos gordian », que qui que siá, segon la profecia, capitará a lo desnosar vendrá lo mèstre de l’Asia — expleit que realizèt Alexandre lo Grand.

En 333 AbC., Alexandre ensag de desfar lo nos. Podent pas trobar un tèrme per lo desnosar, Lo trenquèt d'un cop d'espasa (la « solucion d'Alexandre »). Una autra interpretacion conta que demandèt a un del seu soldats d'o far. Alexandre contunhèt anseguida sas conquistas en Asia, mas la profecia poirá èsser qu'una propaganda inventada mai tard al seu benefici.

La carreta de legums de Gordias venguèt l'emblèma del poder e d'una armada totjorn prèst pel combat, expausat al palais dels reis de Frigia a Gordion, redusida al sègle IV AbC a una satrapia pèrsa.

Lo nos poiriá en fach èsser un còdi religiós secret conservat pels prèstres de Gordion. Robert Graves, dins son obrtaga *Los Mites grècs*, suggerís que poiriá simbolizar le nom interdit de Dionís codat dins un messatge, e que seriá estat transmés amb las generacions dels sacerdòtes e revelat sonque als reis frigians.

## Bibliografia
*  414  p.
* Arrien, *Anabase d'Alexandre*, II, 2 [« <cite style="font-style: normal">lire en ligne</cite> »]
* Robert Graves, *Les Mythes grecs*, 1993 
* Robin Lane Fox, *Alexandre le Grand*, 1973 

## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* Uòu de Colomb
* Problèma dels nòus punts
* Problèma dels sèt ponts de Königsberg

### Ligams extèrnes
*  *[https://web.archive.org/web/20160303175518/http://www.maa.org/external_archive/devlin/devlin_9_01.html Untying the Gordian Knot]*, una discussion sus problèmas de topologia que compren lo nos gordian.
Uòu de Colomb

thumb|Representacion de l'anecdòya segon William Hogarth.
L'expression « **uòu de Colomb** », utilizada per qualificar una idèa simpla mas engenhosa, ven d'una anecdòta.

Pendent un repai en preséncia del navigator Christòl Colomb, un invitat auriá volgut mermat l'importança de la descobèrta del Mond Nòu disent: « Sonque caliá i pensar. ». Per respondre a aquela provocacion, l'explorator auriá prepausat un desfís als convidats. Lor auriá demandat de far demorar quilhat un uòu cuèit dins sa coquilha. Degun capitèt, levat Colomb, que auriá espotit simplament lo tèrme de l'uòu e auriá cridat: « Sonque caliá i pensar! »

Alphonse de Lamartine situa l'anecdòta après lo primièr viatge de Colomb ; Jules Verne, après lo segond . Segon Voltaire, « aquel conte es raportèt del Brunelleschi [...] longtemps abans que Colomb existisca » e Roselly de Lorgues qualifica l'anecdòta de « conte estupid » d'una « enòrma inversemblable ».

## Articles connèxes
* Nos gordian
* Superuòu
* Problèma dels sèt ponts de Königsberg
* Uòu de Colomb de Tesla

## Referéncias
Abrivada

[thumb|right|250px|Abrivada a [Sant Romieg]]

L**'abrivada** (*abrivado* en nòrma mistralenca)  es la pratica gardiana de la conducha dei buòus despuei lei pasquiers fins ais arenas de corsa de taur. La **[[bandida]]** es lo procès au revès, deis arenas fins ai pasquiers.

Encuei, amb lo desenvolopament dau transpòrt de buòus per de carris motorizats, l'abrivada e la bandida s'arrèstan generalament ai pòrtas dei vilas taurinas, sus un percors definit a l'avança e aquelei tèrmes designan la tradicion taurina que en Provença e en  Lengadòc consistís en una simulacion d'aquelei operacions per lei carrieras dei vilas o vilatges.
Per faire lo trajècte sens incident, lei buòus son encadrats per una desena de gardians dispausats segon una formacion en V.

Durant lei traversadas de vilatges, lei joines abitants nomenats "atrapaires" ensajan de faire escapar lei bèstias. Per fin d'empachar lei taures de s'escapar, lei gardians lor fan traversar lo vilatge au galòp, a la velocitat pus granda possibla.

Leis abrivadas son generalament organizadas especialament durant lei fèstas votivas dins lei vilas e vilatges dei Bocas de Ròse, de Vauclusa, Gard e d’Erau, ont lei carrieras son barradas per l'ocasion.
Problèma dels nòus punts

Lo **problèma dels nòu punts** apareis dins *Cyclopedia of Puzzles* (1914) de Sam Loyd. En 1930, N. R. F. Maier s'interessèt « a l’interpretacion de l’enonciat del problèma e tanben a la percepcion que n'a lo subjècte ». Dins una compilacion de trencacaps pareguda en 1951, lo problèma dels nòu punts es attribuit a Henry Dudeney. Lo lexicograf David Barnhart raportèt qu'aviá vist aquela expression en 1975.

Lo problèma es: 

Sam Loyd lo nomenèt "Trencacap de l’uòu de Colomb". Dessemhant lo trencacap en perspectiva pluslèu que dins un plan euclidian, Loyd incita lo lector a traçar doas longas linhas per jònher doas colomnas contigüas, los uòus de la tresena colomna essent junts per un cort trait e un autre trait perpendicular.

## Dificultat de resolucion
Segon Kihn, los consultants dels ans 1970 e 1980 ensagèron de mostrar a lors clients potencials èran fòrça pauc astucioses lor demandant de resòlvre aquel trencacap. Se resòlv aisidament se las linhas son traçadas en partida fòra del carrat imaginari « definís » pels nòus punts. L'expression angloamericana *thinking outside the box* « pensar fòra de la bóstia ») espeliguèt. Lo professor Daniel Kies remarca que lo trencacap es dificil sonque perque .

## ''Thinking outside the box''
***Thinking outside the box*** significa, en anglés american, pensar diferentament, de biais non convencional o segon una perspectiva novèla. L'expression qualifica una mena originala, creativa e biaisuda de reflechir. Aquel apròche es a vegada qualificat de pensada laterala. 

Als Estats Units d'America subretot, l'expression es regularament utilizada en 2008 dins los mitans d'afars, mai sovent pels consultants en management. Aparéis jos un biais o un autre dins mai d'unas diversas publicitats.

John Adair (espécialista del lideratge) afirma aver lo primier prepausat lo problèma dels nòus punts en 1969 per incitar los seus clients a penser diferentament. Lo consultant en management Mike Vance afirmèt que l'usatge del problèma dels nòus punts dins los cercles de consultacion ven de la cultura d'entrepresa de *[[The Walt Disney Company|Walt Disney Company]]*, ont lo trencacap èra corentament utilizat a l'epòca. Martin Kihn de ''Fast Company'' e *The Mavens' Word of the Day* publicat per *[[Random House]]* afirmisson tanben que l'expression foguèt bastida dempuèi un trencacap nomenat « problèma dels nòu punts ».

## Ligam amb los metòdes de management
Aquela proposicion de pensar diferentament implica que de metòdes de resolucion de problèma non convencionals poirián se substituir a de metòdes convencionals. Als EUA, una mesa en relèu de contunh d'aquel metòde benlèu amaguèt l'importança dels metòdes convencionals, çò que ne fa de novelums.

## Notas e referéncias
### Citacions originalas


### Referéncias


## Annèxes
### Articles connèxes
* Nos gordian
* Uòu de Colomb
* Paradigma
* Problèma dels sèt ponts de Königsberg

### Ligams extèrnes
*  Un exemple
*  Una solucion al problèma dels nòu punts, Daniel Kies
*  Problèma dels 16 punts (sièis traits sufison per ligar los punts)
*  Una autra perspectiva sus aquel apròche
Charles Joseph Bonaparte

vinheta|Charles Joseph Bonaparte
**Charles Joseph Bonaparte** (Baltimore, Maryland 9 de junh 1851 – Bella Vista, Comtat de Baltimore, 28 de junh 1921) foguèt un avocat estatsunidenc d'ideologia progressista e liberala. Es un descendent de la familha Bonaparte: son avi, Jérôme Bonaparte, èra lo fraire de l'emperaire Napoleon I. 

Charles Joseph Bonaparte foguèt secretari de la Marina estatsunidenca e puei procurador generau.  

## Biografia
vinheta|Escut d'armas de Charles J. Bonaparte
Charles Bonaparte èra fiu de Jérôme Napoleon Bonaparte (1805–1870), fiu de Jérôme Bonaparte, rei de Vestfàlia, e Susan May Williams, eissida d'una rica familha de Baltimore. Pasmens, non èra considerat dins la dinastiá e non utilizèt cap de títols. 

Diplomat en drech de l'Universitat de Harvard, trabalhèt coma jurista a Baltimore, venent tanben un politic locau puei nacionau. Es sòci dau *Board of Indian Commissioners* de 1902 à 1904 e  president de la *National Civil Service Reform League*.

En 1905, lo president Theodore Roosevelt lo nomena dins son cabinet coma secretari a la Marina. De 1906 fins lo bot dau mandat dau president serà Attorney General (equivalent dau ministre de la Justícia). Lo 26 de julh de 1908 establís lo *Bureau of Investigation* (BOI), premiera apelacion de l'actuau FBI. 

Morís a *Bella Vista* dins lo Comtat de Baltimore, dins Maryland, victima d'una malautía neurologica: la corèa.

Son fraire, Jérôme Napoléon Bonaparte II, mai vièlh de 21 ans, servís dins l'US Army, puei dins l’armada francesa a l'arribada de Napoleon III au poder.

## Referéncias
.obi

**** (pronóncia francesa del mot anglés *hobby*, "passa temps") es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa alemanda OBI Group Holding SE & Co. KGaA. Es en servici dempuèi lo 23 de setembre de 2015.

## Referéncias
.bms

**** (acorcha de Bristol-Myers Squibb, nom d’entrepresa ) es un nom de domeni generic depausat per la Bristol-Myers Squibb Company. Es en servici dempuèi lo 22 de setembre de 2015.

## Referéncias
.ltd

**** (acorcha de *limited*, "de la responsabilitat limitada", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 23 de setembre de 2015.

## Referéncias
Lac Pontchartrain

Lo **Lac Pontchartrain** (en anglés: *Lake Pontchartrain*, en francés: *Lac Pontchartrain*) es un estuari d'aigas salabrosas que se tròba al sud-èst de l'estat dels Estats Units de Loïsiana. Essent un estuari es pas vertadièrament un lac, mas forma una part dels paluns pus estenduts d'America del Nòrd e del mond.

Ocupa una superfícia de 1.600 km² amb una fonsor mejana de 3,7 a 4,3 m. S'i son construït, per dragatge, de canals pus prigonds per la navegacion. Sa forma es aproximativament ovala amb 60 km. d'oèst a èst e 39 km. del nòrd al sud.   

Las vilas vesinas son Nòva Orleans, Metairie, Kenner, Mandeville, Slidell, Madisonville, entre autres.

### Referéncias
Bernat Oton de Niòrt

**Bernat Oton de Niòrt**, o **Bernat Oton d'Aniòrt**, foguèt senhor de Niòrt en Rasés, darrièr senhor de Laurac, senhor de Montreal e de Ròcafuèlh.

## Biografia

Bernat Oton es le filh de Guilhèm de Niòrt e d'Esclarmonda de Montreal-Laurac, e tanben fraire de Geraud de Niòrt, vescomte de Saut. Bernat Oton es lo pus famós dels *fraires maudits*. 

Nasquèt cap a 1201. A l'atge de 5 ou 6 ans foguèt fisat a sa grand-maire Blanca de Laurac, que teniá un ostal de perfèitas dins sas tèrras. Foguèt doncas plan jove partisan de la causa catara, e frequentèt la nauta societat occitana de l'epòca, e los grands noms de la glèisa catara (coma Guilhabèrt de Castras).
Esposèt Nòva de Cabaret (que li donèt un filh, Bertrand) ; mai, alassat de sa femna, assajèt de la persuadir al consolament catara e temptèt de la repudiar mai d'un còp. Foguèt condemnat al lenhier coma erètge en 1236 dins las tors de Carcassonna, mas i escapèt gràcia al pledejament de sos vesins (de nombrós barons de la region persuadiguèron l'inquisicion de lo condamnar solament a la preson perpetuala afin d'evitar un solevament de la region).
### Referéncias
Lilit

**Lilith** (לילית *Lilith* en ebrèu) qu'ei, segon la Cabala, la purmèra hemna e la purmèra companha d'Adam dens lo Jardin d'Edèn, abans d'Èva.
Nicolau Cabasilas

**Nicolau Cabasilas** (1322 - 1391) foguèt un teologian e un escrivan bizantin dau sègle XIV. Es un sant de la Glèisa Ortodoxa.

Nascut a Tessalonica, èra lo nebòt de Nil Cabasilas que foguèt arquevesque de la vila de 1361 a 1363. Menèt d'estudis juridics a Tessalonica e a Constantinòple avans de rintrar dins sa ciutat natala. En 1345, durant la guèrra civila entre leis emperaires Joan V Paleòleg e Joan VI Cantacuzèn, dirigiguèt una ambaissada cargada de negociar la rediccion de Tessalonica auprès de Joan VI. Pasmens, a son retorn, se turtèt a una revòuta dei faccions popularas que chaplèron l'aristocracia. Deguèt s'enfugir a la Cort Joan VI e ne'n venguèt un conselhier pròche fins a son abdicacion en decembre de 1854. 

Son òbra literària es principalament consacrada a d'estudis teologics (*La Vida en Crist* e *Explicacion de la divina liturgia*) qu'aguèron una influéncia importanta sus la pietat ortodoxa dins lo corrent dei sègles seguents. Foguèt tanben l'autor de plusors omelias. Pasmens, son trabalh se limitèt pas au domeni religiós car escriguèt pereu de tractats filosofics (*Còntra Pyrrhon*), juridics ò politics e s'interessèt au problema dei debitors roïnats.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gregòri Palamas

**Gregòri Palamas** (vèrs 1296 - 1359) foguèt un teologian bizantin. Es un sant de la Glèisa Ortodoxa.

Nasquèt a Constantinòple au sen d'una familha de cortesans de la Cort de l'emperaire Andronic II Paleòleg (1282-1328). Son paire moriguèt rapidament après sa naissença e son educacion foguèt assegurada per l'ostau de l'emperaire eu meteis. En 1316, venguèt monge au Mont Athos avans de venir prèire en Tessalonica en 1326. Ne'n venguèt arquevesque en 1347. 

Son òbra teologica es principalament marcada per sa participacion ai controvèrsias religiosas dau periòde. D'efèct, sostengut per l'emperaire Andronic III Paleòleg (1328-1341), defendiguèt l'esicasme còntra Barlaam, partisan de l'ortodoxia, que foguèt condamnat en 1341. Son trabalh desvolopèt una teologia de la deïficacion e un aspèct novèu de la communion que donèt a l'esicasme una portada sociala e ecclesiastica. Aquò ne'n assegurèt lo succès. Pasmens, a tèrme cort, après la mòrt de son protector, sei tèsis foguèron a son torn condamnadas en 1344 avans de conóisser una reabilitacion en 1351 quand l'esicasme integrèt lo dògma de la Glèisa Ortodoxa.

## Liames intèrnes

* Esicasme.
* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mistra

**Mistra** (Μυστράς en grèc) es una anciana vila de Morèa (Peloponés) fondada durant lo sègle XIII per lei Francs a quauqueis quilomètres dei roïnas d'Esparta. Centre demografic e economic, foguèt destrucha dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX e foguèt definitivament abandonada dins leis annadas 1950. Es uei venguda un luòc toristic.

Foguèt fondada en 1249 per lo prince d'Acaia Guillaume II de Villehardouin que voliá bastir una fortalesa dins lei montanhas de Taíget. Son objectiu èra alora de protegir Esparta qu'èra son luòc de residéncia favorit. Pasmens, lei Francs la perdiguèron rapidament car deguèron la cedir ai Bizantins coma recapte après la liberacion de Guillaume après sa captura a la batalha de Pelagònia (1259). L'emperaire Miquèu VIII Paleòleg (1258-1282) ne'n faguèt la capitala dau Despotat de Morèa. En 1348, Joan VI Cantacuzèn (1347-1355) nomèt son fiu Manual coma cap dau Despotat. Aqueu principi foguèt conservat per la seguida e Mistra foguèt dirigida per lei fius e lei fraires de l'emperaire fins a la casuda de Constantinòple. Aquela descentralizacion de l'Empèri marquèt l'acomençament d'un periòde de prosperitat economica e culturala e la vila venguèt ansin pauc a pauc la segonda ciutat bizantina.

En 1460, lo Despotat de Morèa foguèt annexat per lo sultan Mehmet II desirós de destrurre lei darriers vestigis de l'Empèri Bizantin. La vila capitulèt sensa combat e venguèt lo luòc de residéncia dau pacha de Peloponés. Demorèt un centre important e agantèt  abitants gràcias au desvolopament dau comèrci e de la produccion de seda. Lo declin acomencèt ambé l'acomençament dei luchas independentistas grègas. Brèvament ocupada en 1770 per lei Rus, foguèt reconquistada après de combats durs. La vila teniá alora plus que  abitants e foguèt definitivament roïnada durant la Guèrra d'Indepéndencia de Grècia ambé sa destruccion per lei Turcs en 1825. D'efèct, après la fin de la guèrra, Esparta venguèt la capitala administrativa novèla de la region. Mistra perdiguèt alora tota importància e foguèt definitivament abandonada dins lo corrent deis annadas 1950 quand l'endrech venguèt un site arqueologic. En 1989, foguèt classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat.

## Liames intèrnes

* Despotat de Morèa.
* Empèri Bizantin.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Euròtas

**Euròtas** es un riu de Grècia, dau sud de Peloponnès. D'una longor de 82 km, pren sa fònt au Mont Borèa e se gita dins lo Gof de Laconia. La ciutat grèga antica d'Esparta se situava lòng de sei ribas.

## Liames intèrnes

* Esparta.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
.hyundai

**** (del corean 현대, "modernitat") es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa coreana Hyundai. Es en servici dempuèi lo 26 de setembre de 2015.

## Referéncias
.stockholm

**** (nom de ciutat de Suècia, Estocòlme) es un nom de domeni generic geografic. Es en servici dempuèi lo 26 de setembre de 2015.

## Referéncias
Henri Sainte-Claire Deville

**Henri Sainte-Claire Deville** (11 de març de 1818 - 1 de julhet de 1881) foguèt un quimista francés famós per son trabalh sus lo desvolopament dei procès d'industrializacion de l'alumini.

Nasquèt dins l'illa antilhesa de Sant Tomàs onte son paire èra cònsol de França. Foguèt educat a París e venguèt mètge e doctor en sciéncias. En 1844, foguèt cargat de l'organizacion de la facultat dei sciéncias qu'èra en cors de creacion a Besançon. I ensenhèt la quimia de 1845 a 1851 avans d'èsser nomat a l'Escòla Normala puei a La Sorbona (1859).

Coma la màger part dei quimistas dau sègle XIX — periòde caracterizat per la descubèrta dei substàncias e de fenomèns quimics novèus gràcias au desvolopament de la quimia modèrna — menèt d'estudis variats. Ansin, en 1841, confirmèt una experiéncia dau quimista polonés Filip Neriusz Walter (1810-1847) e participèt a la descubèrta dau toluèn que li es de còps atribuida. Descurbiguèt l'acid nitric anidre (1849) e lo nitrur de potassi (1857) ambé Friedrich Wöhler). Puei, trabalhèt ambé Jules Henri Debray (1827-1888) sus lei metaus de la mina dau platin, especialament sus lo biais de lo purificar per fabricar un escandau de massa. Tornarmai associat ambé Friedrich Wöhler, estudièt l'allotropia dau silici. Enfin, estudièt lei reaccions quimicas ont es a l'origina de l'introduccion de l'importanta nocion de dissociacion.

Pasmens, sei trabalhs pus coneguts se debanèron dins lo corrent deis annadas 1850 quand s'interessèt a l'alumini. D'efèct, en 1855, capitèt de trobar un procès permetent d'obtenir d'alumini metallic. Fondèt alora la premiera manufactura productritz d'alumini e recebèt lo sostèn dau govèrn francés per perseguir sei recèrcas.

## Liames intèrnes

* Quimia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ipòna

[thumb|250x250px|Localizacion de las ciutats romanas de l'[Africa romana]]
**Ipòna**, en latin ***Hippo Regius***, es le nom antic de la vila d'Annaba, se trapant al Nòrd Èst d'Argeria. Venguèt una de las principalas ciutats de l'Africa romana. Sant Agustin fuguèt evèsque de la vila de 395 fins a sa mòrt en 430.

## Istòria

Abans de venir Annaba, nom causit pel corsari Kheireddine que prenguèt de la vila del ginjorlièr (El Annabe en arab) en 1522, Ipòna èra "lo golf del rei" que lo nom ven de la Preïstòria, après un aflaquiment dins la massa cristallina de l'Edough. Abriguèt un establiment fenician al sègle XI, una aglomeracion punica prospèra aliada de Cartage, puèi metropòli numida de Massinissa al sègle III abans que la desfacha en 46 AbC. de Juba I, aliat de Pompèu, provoquèt son annexion a la província romana d'Africa Nova, creada per Juli Cesar. Ipòna coneguèt la riquessa e lo bonastre. Foguèt una de las granda vilas d’Africa Nova e lo marcat mai progit de l'Africa Romana.

Al sègle V, Ipòna venguèt lo fogal del cristianisme jos l'episcopat de Sant Agustin evèsque de la vila de 396 fins a sa mòrt en 430. Ipòna just après foguèt presa pels Vandals en 431 e los Bizantins en 533. Après de logas annadas d'estagnacion vegèt arribar l'islam, e, en 705, Ipòna ven jos dominacion de las dinatias musulmanas.

Las roïnas d'Ipòna son d'una granda valor arqueologica: lo quartièr residencial d’ont venon gaireben totes los mosaïcs, lo quartièr crestian ont se trapa la basilica, los grands tèrmes e lo forum.

Al sègle XI, los Arabs bastiguèron la vila de Beled-e-Anab alunhada de tres quilomètres, ocupada unas annadas pels Espanhòls e los Franceses al sècle XVI. Aquela vila, venguèt mai importanta qu'Ipòna e tornèt èsser presa pels Franceses en 1832 e nomenat *Bône*, abans tornar prene son nom d'Annaba amb l'independéncia de l'Argeria.

## Istòria ecclesiastica
Tres concilis se tenguèron a Ipòna en 393, 394, 426 e de sinodes se debanèron en 397 e 401.

## Notas e referéncias


## Articles connèxes
* Annaba
* Agustin d'Ipòna
Sofisme (omonimia)

**Sofisme** a dos sens pro diferents
* Lo sofisme es una doctina de l'Islam
* Un sofisme es una argumentacion de logica fallaciosa