Millenni I

Lo **millenni I** *(millenni primièr o millenni un)* comencèt lo 1&nbsp;de genièr de l'an 1 e s'acabèt lo 31 de decembre de l'an 1000.

## Eveniments

* Començament del Cristianisme 
* 14 : mòrt d'August, considerat coma lo primièr emperaire roman,
* 64 : grand incendi de Roma,
* 67 a 90 : redaccion dels evangèlis,
* 70 : destruccion pels romans del segond Temple de Jerusalèm,
* 79 : erupcion de Vesuvi, relatada per Plini lo Jove,
* 105-115 : invasion de Dacia e de Mesopotamia per l'emperaire Trajan, pus granda extension de l'Empèri Roman,
* 212 : l'emperaire roman Caracalla acòrda la ciutadanetat romana a totes los abitants libres de l'Empèri,
* 220 : fin de l'Empèri Han en China,
* 240 : començament de la predicacion de Mani,
* 240-280 : renhe del maarajà Srî Gupta,
* Vèrs 250-290 : apogèu de la cultura Maia, capitala a Tikal, Yucatan,
* 303 : darrièra granda persecucion dels crestians, del fach de l'emperaire Dioclecian
* 312 : l'emperaire roman Constantin se convertís al cristianisme,
* 375 : l'Empèri Ostrogòt tomba davant l'invasion dels uns,
* 378 : l'emperaire roman Valens es vençut e tuat pels visigòts a la batalha d'Andrinòpol,
* 392 : l'emperaire roman Teodòsi interditz lo paganisme dins l'Empèri,
* 394 : interdiccion dels Jòcs Olimpics, a causa de lor caractèr "pagan"
* 395 : Partiment de l'Empèri Roman en Empèri d'Orient e Empèri d'Occident,
* 406 : "Granda Invasion" en Gàllia: de germans (vandals e suèus) e d'alans (pòble d'origina iraniana) passan Ren, qu'es gelat, e s'espandisson per tota Gàllia e al delà Espanha,
* 410 :
** Los visigòts d'Alaric s'apoderan de Roma,
** Fondacion del monastèri de las illas de Lerins per Sant Onorat,
* 439 : los Vandals prenon Cartage,
* 450 : començament de la cristianizacion d'Irlanda per sant Patric,
* 451 : a la batalha dicha dels "Camps catalaunics", los Uns d'Atila son vençuts per una coalicion de galloromans e de visigòts,
* 476 :
** casuda de l'Empèri Roman d'Occident,
** començament de la Nauta Edat Mejana en Occident
** començament de l'Empèri Bizantin
* 496 : Remèsi, evesque de Rems, bateja Clodovèu,
* 507 : per la desfacha de Vouillé, los visigòts son embandits d'Aquitània pels francs de Clodovèu,
* 529 : l'emperaire bizantin Justinian establís un còde juridic,
* 530 : Fondacion d'una abadiá sul Monte Cassino per Beneset de Nursia,
* 538 : introduccion del bodisme en Japon,
* 594 : mort de Grégoire de Tours, autor de l**Istòria dels francs'',
* [[622]] : l'[[Egira]]
* [[632]] : mòrt de [[Maomet]], començament de l'[[Islam]],
* [[638]] : presa de Jerusalèm peus arabis,
* [[642]] (?) : destruccion de la [[Bibliotèca d'Alexàndria]], la pus granda del mond en aquela epòca,
* [[694]] : lo ''Sutra dels dos principis'' o ''Erzongjing'' (二宗經), primièr tèxte [[maniqueïsme|maniquèu]] chinés,
* [[711]] : conquista d'Espanha per l'armada araboberbèra de [[Tariq ibn Ziyad]],
* [[718]] : falhida del segond sièti arabi de [[Constantinòble]]
* [[732]] : batalha de Peitieus, [[Carles Martèl]] arrèsta los sarrasins,
* [[730]] : començament de la garrolha de l'[[iconoclasme]] dins l'[[Empèri Bizantin]],
* [[735]] : mort de [[Beda lo Venerable]], autor de l**Istòria eclesiastica deu pòble anglés''
* vèrs 750 : fondacion de l'Empèri abassida.
* 756 : Tractat de Pavia, Pepin lo Brèu, a l'origina dels Estats de la Glèisa,
* 762 : Bagdad deven la capitala de l'empèri abbassida, e mai un centre intellectual e scientific,
* 774 : Carlesmanhe rei dels Francs, 
* 793 : primièr raid viking sus Anglatèrra,
* 800 : sacre de Carlesmanhe a Roma pel papa Leon IIIen,
* 821 : fondacion del reialme de Navarra per Eneko Arista,
* 843 : partiment de Verdun,
* 845 : los vikings remontan Sèina fins a París,
* 871 : Alfred lo Grand, primièr rei d'Anglatèrra,
* 907 : en China, fin de l'empèri unificat dels Tangs,
* 909 : fondacion de l'Òrdre de Clunhic,
* 911 : Tractat de Saint-Clair-sur-Epte, Carles III concedís Normandia al cap viking Rollon,
* 960 : en China, arribada al poder de la dinastia Song,
* 962 : Oton Ièr coronat emperaire a Roma,
* 969 : fondacion deu Caire,
* 987 : Uc Capet deven rei de França e inaugura una dinastia que a travèrs de brancas segondàrias durarà nòu sègles.

## Personatges significatius

### 

* Jèsus de Nazaret, pels crestians, lo Filh de Dieu, e los musulmans, un profèta,
* Plini l'Ancian (23-79), naturalista, astronòm, antropològ, psicològ roman
* Flavi Josèp (37-ca 100), general e istorian.

### 

* Plutarc (46-125), istorian grèc,
* Cai Lun (ca 50-ca 121), ministre chinés de l'agricultura, codifica l'art de fabricar de papièr,
* Epictèt (50-130), Filosòf grèc de l'escòla estoïciana, influéncia l'emperaire roman Marc Aurèli.
* Trajan, 53-117, emperaire roman,
* Zhang Heng (78-139), matematician e astronòm chinés,
* Ptolemèu (90-168), geograf, astronòm e astrològ grèc,
* Galen (131-201), mètge grèc, considerat coma un dels paires de la medecina, amb una influéncia durabla sus la medecina musulmana, josieva e crestiana de l'Edat Mejana.
* Tertullian (155-230), teologian, Paire de la Glèisa.

### 

* Plotin (205 - 270) filosòf egipcian
 
* Aurelian (215-275), emperaire roman (270-275),

* Dioclecian (245-313), emperaire roman (284 - 305), met en plaça la tetrarquia : un August e un Cesar per las doas partidas de l'Empèri, occidentala e orientala.

### 

* Constantin I (280 - 337), emperaire roman (306-337) 
* Sant Liborius (sant Libòri), (), evesque del Mans, sant patron de la catedrala e de l'evescat de Paderborn; los ligams entre Lo Mans e Paderborn son la prefiguracion dels embessonatges,
* Joan Crisostòm (entre 344 e 354 - 407) : evesque de Constantinòble,
* Jiròni de Stridon (340-420), traductor de la Bíblia en latin, Paire de la Glèisa.

### 

* Sant Agustin (354-430), evesque d'Ipòna, filosòf, teologian,
* Atila (395-453) rei dels uns,
* Remigius o sant Remèsi (437-532 o 533), evesque de Rems, patron de França, a batejat Clovis Ièr a Rems.

### 

* Boèci (470-525), filosòf latin,
* Sant Beneset (ca 480-ca 547), fondator de l'òrdre dels benedictins (règla de Sant Beneset), patron d'Euròpa,
* Gregòri de Tors (538-594), evesque de Tors, istorian,
* Justinian (483-565, emperaire bizantin, autor d'una codificacion del drech, reconquistèt Itàlia e una part d'Africa del Nòrd e d'Espanha.

### 
* Colomban (543-615), monge irlandés.
* Isidòr de Sevilha (entre 560 e 579-636), evesque de Sevilha, conservator de la cultura antica, prepausat en 2001 coma sant patron de l'Internet,
* Gregòri Ièr lo Grand (532-604), papa, introduguèt las arts dins lo cristianisme,
* Mohammed (vèrs 570-632) profèta fondator de l'Islam.

### 

* Bède lo Venerable (672-735), monge anglosaxon, istorian.
* Pepin lo Brèu (715-768), rei dels Francs,
* Alcuin (730-804), religiós anglés, un dels conselhièrs principals de Carlesmanhe, teologian.
* Carlesmanhe (742-814), rei dels Francs, rei d'Itàlia, fondator de l'Empèri d'Occident,
* Abû al-Abbas, dich as-Saffah (750-754), primièr califa abassid,  
* Abû Jafar al-Mansur (754-777) fixa la capitala a Bagdad (762).

### 

* Al-Khuwarizmi (783-850) matematician e astronòm arabi,
* Ciril (o Constantin lo filosòf) (827 o 828 - 869) e Metòde (815 o 820 - 6 d'abril de 885), evangelizators dels pòbles eslaus, inventors de l'alfabet cirillic, patrons d'Euròpa, 
* Al-Kindi (801-873), filosòf e scientific arabi, autor de tractats fòrça nombroses (filosofia, medecina, matematicas, musica,...).

### 

* Bernon (850-925), fondator de l'abadiá de Clunhic.
* Al-Farabi (872-950) filosòf arabi, estúdia Platon e Aristòtel, considerat coma lo segond mèstre aprèp Aristòtel per Averroès,
* Gerbert d'Orlhac (ca 938-1003) filosòf, matematician, astronòm francés, arquevesque de Rems e de Ravena, es fach papa en 999 jol nom de Silvèstre II.
* Oton Ièr del Sant Empèri (912-973), emperaire dels Romans.

## Invencions, descobèrtas, introduccion

* Codificacion de l'art de fabricar lo papièr (China, ja conegut al sègle II ab J.-C.),
* Sismograf (China),
* Fuòc d'artifici (China),
* Cartografia, Ptolemèu,
* Algèbra (Arabis),
* Trigonometria (Arabis).