open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dnièstre

**Dnièstre**  (en ucraïnés *Дністер = Dnister*, en romanés *Nistru*, en rus *Днестр = Dniestr*) es un flume d'Euròpa Orientala que nais a l'oèst d'Ucraïna (óblast de Lviv) e raja per Ucraïna e a l'èst de Moldàvia e que se geta dins la mar Negra a Ucraïna, óblast d'Odessa.

[thumb|right|300px|[Tiraspol, en Moldàvia, en riba de Dnièstre.]]
[thumb|right|300px|Dnièstre (aicí en [ucraïnés *Дністер = Dnister*, en romanés *Nistru*) apareis sus aquesta mapa ai confinhas d'Ucraïna e de Moldàvia.]]
Signes ieroglifics bilitèrs

Lo **signes ieroglifics bilitèrs** que son signes fonetics qui, en egipcian ieroglific, representan duas consonantas. 

Aqueth signes que son donc ua combinason de fonèmas qui existeishen sol e qui an un signe pròpi dens la lista deus signes unilitèrs. Per'mor d'aquò, se un o mantun signes unilitèrs e precedeishen o  segueishen un signe bilitèr en repetar un deus sons sons e en bèth lo estar tanhent, no'u cau pas prononciar ni transcríver.

Per exemple, la letra unilitèra *w* que s'escriu : w la letra unilitèra *ꜣ* que s'escriu : G1

La sequéncia *wꜣ* que's pòt donc escríver dab aqueth dus signes o dab lo signe bilitèr qui representa *wꜣ* per eth medish :V4

Donc w-V4-G1 que's legerà simplament *wꜣ* per'mor que los signes unilitèrs non hen pas sonque renforçar la valor fonetica deu signe bilitèr. Non serén prononciats sonque se hossen repetat un còp mei. Alavetz w-w-V4-G1-G1 que's legeré vertaderament *wwꜣꜣ*.

Fin finala, en bèth seguir aquesta logica, qu'existeishen signes trilitèrs, qui, de segur, e simbolizan sons compausats de tres fonemas qui existeishen desseparats dens la lista deus signes unilitèrs.

## Lista deus signes bilitèrs
*La pica que vau per *ꜥꜣ*: O29

*Lo laç que vau per *wꜣ*: V4

*Lo Jabirú african que vau per *bꜣ.* G29

*Lo guit de las alas despegadas que vau per *pꜣ*: G40

*La hauç que vau per *mꜣ*: U1

*La garba de papirs que vau per *ḥꜣ*: M16

*Lo lòtus que vau per *ḫꜣ*: M12

*Lo peish oxirinc que vau per *ẖꜣ*: K4

*Lo guit caminant que vau per *zꜣ*: G39

*Lo cobertís que vau tanben per *sꜣ*: Aa18

*La barta de papirs que vau per *šꜣ*: M8

*Los dus braç quilhats, simbèus deu ka que valen *kꜣ*: D28

*Lo horn de topiaire que vau per *tꜣ*: U30

*Lo guitòt que vau per *ṯꜣ*: G47

*Lo signe seguent que vau per *ḏꜣ*: U28

*Lo vas dab un hiu que vau per *mỉ*: W19

*Lo braç portant un pan que vau tanben per *mỉ*: D38

*Lo pilon que vau per *tỉ*: U33

*La segeta que vau per *wꜥ*: T21

*Lo sorelh lhevant que vau per *ḫꜥ*: N28

*Las còsta animau dab un tròs de colomna vertebrau e de mesoth que valen per *ꜣw*: F40

*La gaselòta que vau per *ỉw*: E9

*Las tres ondas d'aiga que valen per *mw*: N35B

*Lo petit vas que vau per *nw*: W24

*Lo leon cochat vau *rw*: E23

*La dehensa d'elefant que vau *ḥw*: F18

*Lo braç de la man qui tien un caça mosca que vau per *ḫw*: D43

*L'erba grana que vau per *sw*: M23

*La pluma d'estruci que vau per *šw*: H6

## Aticles tanhents

*Gramatica ieroglifica
*Lexic ieroglific
*Signes ieroglifics unilitaris
*Signes ieroglifics trilitaris
*Ieroglif determinatiu
Diprotodontia

Los **Diprotodontes** son lo grop mai representat de mamifèrs marsupials. Se despartisson en dètz s comportant 117 s :

*Acrobatidae (acrobata)
*Burramyidae (possum pigmèu)
*Macropodidae (Cangoró, wallabi)
*Petauridae (possum raiat, etc.)
*Phalangeridae (coscós, etc.)
*Phascolarctidae (Coalà, etc.)
*Potoroidae (rat-cangoró)
*Pseudocheiridae (falanger de la coa anelada)
*Tarsipedidae (mirga de mèl)
*Vombatidae (wombat)

Lor caracteristica principala es qu'an pas qu'un sol parelh d'incisivas largas sus la maissa inferiora. D'autra part los dets 2 e 3 de lors membres posteriors son completament fusionats a l'excepcion de las àrpias, son sindactils.

La màger part dels diprotodontes an 3 parelhs d'incisivas sus la maissa superiora mas los Vombatidae n'an pas pus qu'una. Las caninas inferioras son absentas alara que las caninas superioras son variablas en talha e en forma. 

La majoritat dels Diprotodontes es erbivòra, d'unes son venguts segondàriament d'insectivòrs e d'autres se noirisson de saba et de nectar.

## Origina

Los Diprotodontes èran los pus grands dels Marsupials qu'aguèssen jamai existit. Visquèron entre -1,6 milions d'annadas (Ma) e - 50&nbsp;000 ans (durant la mai granda partida del Pleïstocèn). S'es trobat de fossils de *Diprotodon spp.* en divèrses luòcs d'Austràlia, amb de crans e d'esqueletas completas, de pèls e d'emprentas de patas. Mai d'una esqueleta de femèlas son estadas retrobadas amb lo de son pichon lotjat dins la pòcha marsupiala.

Vivián dins los bòsques, las pradas, probable en demorant prèp dels punts d'aiga. Manjavan de fuèlhas, d'arbustes e qualques èrbas. Lo pus grand d'entre eles èra de la talha d'un ipopotam : environ 3&nbsp;m del nas a la coa e 2&nbsp;m al garròt. Sos descendents mai pròches son los Wombats e los Coalas. Òm imagina que los Diprotodontes son a l'origina del mite del *Bunyip* (esperit o diable aborigèn).

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
*
Gènoa

**Gènoa** (; en italian *Genova* ; en ligur: *Zena* ) es una granda vila d'Itàlia, en riba de la mar Mediterranèa; es la capitala de Ligúria e de la Ciutat Metropolitana de Gènoa. A aperaquí  estatjants e n'a  dins l'aglomeracion.

Lo gentilici es **genoés -esa** (o mens classicament *genovés -esa*).

Anciana capitala de la Republica de Gènoa, Gènoa se situa  al ras de la Mar Ligura, e son istòria es ligada a la marina e al comèrci. Es coneguda per èsser la vila natala de Cristòl Colomb. Son pòrt es lo pus important d'Itàlia, e tanben un dels pus grand de Mediterranèa e d'Euròpa. Un simbòl de la ciutat es son far, situat al ras del pòrt antic e sonat la "Torre de la Lanterna".

Es un dels pus importants pòl economic del País, sètge d'industrias pesugas, en particular de bastison navala, Gènoa fa partida del "triangle industrial"  amb Milan e Turin.

## Galariá

File:Aerial view - Harbour of Genoa, Italy - DSC01156.JPG
File:Genova - Panorama da Righi.JPG


### Referéncias
Acrobatidae

Aquesta familha de Diprodontes compren dos genres e doas espècias :
* *[[Acrobates]]* 
** *[[Acrobates pygmaeus]]*, fòto
* *[[Distoechurus]]* 
** *[[Distoechurus pennatus]]*

Recampa d'animals de talha pichona possedent una membrana que relega las patas anteriora e posteriora de cada costat del còrs, del ponhet a la cavilha, çò que lor permet de planejar d'un arbre a l'autre. Lor coa, preensila, es coberta de pels corts. Los Acrobatids son pas presents qu'en Austràlia e en Nòva Guinèa. Existís un autre grop de Petaurs, los Petaurids, que son de talha pus granda.
Myzopodidae

Aquesta familha es constituida d'un sol genre e d'una sola espècia de ratapenada, localizada a Madagascar :
* *[[Myzopoda]]* (Milne-Edwards and A. Grandidier, 1878)
Megachiroptera

thumb|250px|Lo pteropus livingstonii

Los **megaquiroptèrs** (Megachiroptera) son un sosgrop que compren las ratapenadas frugivòras de las regions tropicalas d'Africa, Asia e Oceania.

Aqueste  de quiroptèrs compren pas qu'una  :
* los Pteropodidae Gray, 1821 

## Ligams extèrnes
*
Myzopoda

Aqueste genre de ratapenada compren una sola espècia localizada a Madagascar :
* *[[Myzopoda aurita]]* Milne-Edwards and A. Grandidier, 1878 - Ratapenada de pè-ventosa
Macroglossinae (parpalhòl)

La  **Macroglossinae** acampa d'insèctes lepidoptèrs de la  dels Sphingidae.

## Lista dels genres
* *[[Acosmeryx]]* Boisduval, 1875.
* *[[Aellopos]]* Hübner, 1819.
* *[[Aleuron]]* Boisduval, 1870.
* *[[Amphion (papillon)|Amphion]]* Hübner, 1819.
* *[[Angonyx]]* Boisduval, 1874.
* *[[Antinephele]]* Holland, 1889.
* *[[Arctonotus]]* Boisduval, 1852.
* *[[Atemnora]]* Rothschild et Jordan, 1903.
* *[[Baniwa]]* Lichy, 1981.
* *[[Basiothia]]* Walker, 1856.
* *[[Callionima]]* Lucas, 1857.
* *[[Cautethia]]* Grote, 1865.
* *[[Cechenena]]* Rothschild et Jordan, 1903.
* *[[Centroctena]]* Rothschild et Jordan, 1903.
* *[[Cephonodes]]* Hübner, 1822 — en anglés : *Bee Hawks*.
* *[[Cizara]]* Walker, 1856.
* *[[Clarina]]* Tutt, 1903.
* *[[Dahria]].
* *Daphnis* Hübner, 1819.
* *Darapsa* Walker, 1856.
* *Deidamia* Clemens, 1859.
* *Deilephila* Laspeyres, 1809.
* *Elibia* Walker.
* *Enpinanga* Rothschild e Jordan, 1903.
* *Enyo* Hübner, 1819.
* *Erinnyis* Hübner, 1819.
* *Euchloron* Boisduval, 1875.
* *Eumorpha* Hübner, 1807.
* *Eupanacra* Cadiou e Holloway, 1989.
* *Euproserpius* Grote e Robinson, 1865.
* *Eupyrrhoglossum* Grote, 1865.
* *Eurypteryx* Felder.
* *Gehlenia* Bryk.
* *Giganteopalpus* Huwe.
* *Gnathothlibus* Wallengren, 1858.
* *Hemaris* Dalman, 1816.
* *Hemeroplanes* Hübner, 1819.
* *Hippotion* Hübner, 1819.
* *Hyles* Hübner, 1819.
* *Hypaedalea* Butler, 1877.
* *Isognathus* G. Felder e R. Felder, 1862.
* *Kloneus* Skinner, 1923.
* *Leucostrophus* Rothshcild e Jordan, 1903.
* *Macroglossum* Scopoli, 1777.
* *Madoryx* Boisduval, 1875.
* *Microsphinx* Rothschild e Jordan, 1903.
* *Neogurelca* Hogenes et Treadaway, 1993.
* *Nephele* Hübner, 1819.
* *Nyceryx* Boisduval, 1875.
* *Odontosida* Rothschild e Jordan, 1903.
* *Oryba* Walker, 1856.
* *Pachygonidia* Fletcher, 1982.
* *Pachylia* Walker, 1856.
* *Pachylioides* Hodges, 1971.
* *Pergesa* Walker, 1856.
* *Perigonia* Herrich-Schäffer, 1854.
* *Phanoxyla* Rothschild e Jordan, 1903.
* *Phryxus* Hübner, 1819.
* *Proserpinus* Hübner, 1819.
* *Protaleuron* Rothschild e Jordan, 1903.
* *Pseudosphinx* Burmeister, 1856.
* *Rethera* Rothschild e Jordan, 1903.
* *Rhagastis* Rothschild e Jordan, 1903.
* *Rhodafra* Rothschild e Jordan, 1903.
* *Rhodoprasina* Rothschild e Jordan, 1903.
* *Sphecodina* Blanchard, 1840.
* *Sphingonaepiopsis* Wallengren, 1858.
* *Stolidoptera.
* *[[Temnora]]* Hübner, 1856.
* *[[Theretra]]* Hübner, 1819.
* *[[Tinostoma]]* Rothschild e Jordan.
* *[[Unzela]]* Walker, 1856.
* *[[Xylophanes]]* Hübner, 1819.
Pteropodinae

Aquesta sosfamilha de Megaquiroptèrs compren los genres seguents :
* *[[Acerodon]]* Jourdan, 1837 
* *[[Aethalops]]* Thomas, 1923    
* *[[Alionycteris]]* Kock, 1969    
* *[[Aproteles]]* Menzies, 1977    
* *[[Balionycteris]]* Matschie, 1899  
* *[[Boneia]]* Jentink, 1879    
* *[[Casinycteris]]* Thomas, 1910    
* *[[Chironax]]* K. Andersen, 1912    
* *[[Cynopterus]]* F. Cuvier, 1824    
* *[[Dobsonia]]* Palmer, 1898    
* *[[Dyacopterus]]* K. Andersen, 1912    
* *[[Eidolon]]* Rafinesque, 1815    
* *[[Epomophorus]]* Bennett, 1836    
* *[[Epomops]]* Gray, 1870    
* *[[Haplonycteris]]* Lawrence, 1939    
* *[[Harpyionycteris]]* Thomas, 1896    
* *[[Hypsignathus]]* H. Allen, 1861    
* *[[Latidens]]* Thonglongya, 1972    
* *[[Megaerops]]* Peters, 1865    
* *[[Micropteropus]]* Matschie, 1899    
* *[[Myonycteris]]* Matschie, 1899    
* *[[Nanonycteris]]* Matschie, 1899    
* *[[Neopteryx]]* Hayman, 1946    
* *[[Nyctimene]]* Borkhausen, 1797    
* *[[Otopteropus]]* Kock, 1969    
* *[[Paranyctimene]]* Tate, 1942    
* *[[Penthetor]]* K. Andersen, 1912    
* *[[Plerotes]]* K. Andersen, 1910    
* *[[Ptenochirus]]* Peters, 1861    
* *[[Pteralopex]]* Thomas, 1888    
* *[[Pteropus]]* Erxleben, 1777 
* *[[Rousettus]]* Gray, 1821    
* *[[Scotonycteris]]* Matschie, 1894    
* *[[Sphaerias]]* Miller, 1906    
* *[[Styloctenium]]* Matschie, 1899    
* *[[Thoopterus]]* Matschie, 1899

## Ligams extèrnes
*
Mond Vièlh

thumb|150px|La mapa de Fra Mauro (1459).Lo **Mond Vièlh** (var. **Mond Vielh**)  es la partida del Mond conegut pels Europèus dempuèi l'Antiquitat e l'Edat Mejana abans los viatges de Cristòl Colomb e sens téner compte de las descobèrtas isoladas coma las dels Vikings. Lo Mond Vièlh compren Euròpa, Asia e Africa (Eurafrasia). Ansin lo Mond Vièlh se distinguís del Mond Nòu, valent a dire las Americas.

Lo cartograf italian Fra Mauro cartografièt lo Mond Vièlh en 1459 amb una precision susprenenta. Foguèt nomenat "geographicus incomparabilis". Es sens dobte l'imatge pus precís qu'òm aviá del Mond Vièlh abans la descobèrta del Mond Nòu per Cristòl Colomb.

Se constata ça que la que la mapa en T subsistís encara en 1472.

thumb|200px|Mapa del «mond conegut» (''Mapa del Mundo Conocido'' extracha d'''Etymologiae of Isidorus'', 1472)

## Vejatz tanben

* Eurafrasia
* Mond (univèrs)
* Mapamonds ancians
* Emisfèri oriental
* Mapa en T
* Grandas descobertas
* Mond novèl
* Eurocentrisme
* Extrèm Orient

## Nòtas
Macroglossinae (ratapenada)

Aquesta  de ratapenadas es estada creada per John Edward Gray en 1866. Compren los s seguents :
* *[[Eonycteris]]* 
* *[[Macroglossus]]* 
* *[[Megaloglossus]]* 
* *[[Melonycteris]]* 
* *[[Notopteris]]* 
* *[[Syconycteris]]*
Macroglossinae

Doas s zoologicas portan lo nom de **Macroglossinae** :

* Macroglossinae per las ratapenadas.
* Macroglossinae pels parpalhòls de la familha dels Sphingidae.
Parpalhòl

* **[[Lepidoptera|Parpalhòl]]** es un tèrme comun de zoologia, apelacion correnta de l'ordre d'insèctes dels **lepidoptèrs** (*[[Lepidoptera]]*).
* **[[Parpalhòl (natacion)|Parpalhòl]]** designa un tipe de nada.
* ***[[Parpalhòls (Robert Schumann)|Parpalhòls]]*** es una pèça per piano compausada per Robert Schumann.
*Un **parpalhòl** es un tèrme familiar per un verbal d'estacionament
*Una **escrova parpalhòl** es una escrova provesida d'extensions en forma d'ala de parpalhòl, permetent de la sasir aisidament a la man per la vissar o la desvissar.
*L**'[[efièch parpalhòl]]** designa lo fach qu'una causa pichona pòt causar d'efièches grands.
*Un **[[nos parpalhòl]]** es una mena de cravata, nosada de biais que sembla un parpalhòl.
*Un Epagneul nan continental **[[Parpalhòl (can)|parpalhòl]]** es una raça de can.
Morencs

**Morencs** (*Mourenx* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa deu bacin de Lac, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Qu'ei compausada d'un petit borg vielh e d'ua vila navèra de granas tors bastidas dens las annadas cinquanta, seishanta e setanta.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [mu'renks]. Las fòrmas ancianas que son *Morengs* au sègle XI, *Morenx* au sègle XIII, *Morencx*/*Morenxs* en 1385, *Morenx* en 1546, *Mourenx* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau), *Mourenx-Bourg* e *Mourenx-Ville-nouvelle* adara .

Dauzat qu'explica *Morencs* vien d'un nom germanic d'òmi *Maurus*, *Moro*, dab lo sufixe germanic *-ing* . 

Segon Miquèu Grosclaude, los toponimes biarnés en *-enx* non son comparables aus noms en *-enx*/*-ens* de la region tolosana e garonesa. En Bearn, los noms germanics e los quites noms visigotics son absents. Que cau meilèu virar's cap au preindoeuropèu, ací l'arrasic oronimica **mor*, « cima arredondida » e lo sufixe tanben d'origina preindoeuropèa *-encs* .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna
* Nicolau Rei Bèthvéder, lexicografe e escrivan, qu'ei vadut a Morencs en 1970.

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Rhipidistia

Los Ripidistians son de peisses fossils, ancèstres dirèctes dels anfibians. Se caracterizan per una nadarèla dorsala en forma de vela en ventalh.
Menton (vila)

**Menton** (pronóncia locala: ) es una vila d'Occitània, en riba de la mar Mediterranèa, dins lo País mentonasc. Dempuèi 1861 es administrada per lo departament dei Alps Maritims de l’estat francés. Si tròba just au costat de Ventemilha, en Itàlia. A  estatjants ().

Lo gentilici es **mentonasc -a**.

## Geografia
Menton es situat a la frontièra francoitaliana (la vila fronti&egrave;ra dau costat italian &egrave;st Ventemilha) en riba de la mar Mediterranèa. 

Lo limon es un dei simb&ograve;los de la vila de Menton dont, gràcia a un clima mediterranèu f&ograve;r&ccedil;a do&ccedil;, lu limoniers fructifian ; despi 79 ans, la f&egrave;sta dau limon l'i si debana una deis tres darri&egrave;ri dimenchadas dau mes de febrièr.

## Istòria
La senhoriá de Menton apareis al s. XIII, bailejada per l'ostal Vento. En 1346 es crompada pel prince de Mónegue a Manuel Vento. Seguirà la destinada del principat dels Grimauds entrò 1848, annada que la ciutat se fa la revolucion, se proclama ciutat liura, d’a sola puèi amb Ròcabruna, e se met finalament jos la proteccion del rei de Sardenha.
Finalament, en 1861, es cedida oficialament a França per Mónegue contra moneda. Li es encara, malgrat l’ocupacion per l’Itàlia fascista entre 1940 e 1944.

## Administracion

## Luòcs e monuments

Menton Old Town and Harbour.jpg||Lo pòrt de Menton. 
Menton Citadelle.jpg|La Ciutadèla de Menton.
Menton3.jpg|Panorama de Menton.


## Personalitats liadas ambé la comuna

## Veire tanben

* Mentonasc
* Comunas dei Aups Maritims
* 
 
## Liames extèrnes

## Nòtas

 ?

 ?
Ventemilha

**Ventemilha** (oficialament en italian: *Ventimiglia*; en ligur: *Ventemiglia*) es una vila d'Itàlia, en riba de la mar Mediterranèa, situat administrativament en la província d'Impèria, en Ligúria. Se tròba au costat de Menton en Ligúria. A  estatjants.

Lo gentilici es **ventemilhós -osa** (var. **-ós -oa**).

## Geografia

Ventemilha es situada a la frontièra francoitaliana, del costat italian. La vila se trapa a  de la frontièra, enriba de la mar Mediterranèa, a  la boca de la val de Ròia.
Le punt culminant de la comuna es lo mont Grammondo () situat sus la frontièra.
### Rotas e autorotas
Ventemilha es desservida per l'autorota italiana A10, que religa Gènoa a la frontièra francesa (en continuitat amb l'autorota francesa A8), la *Via Aurelia (Strada Statale 1)*, que religa Roma a França (en continuitat amb la nacionala 7 francesa), e la S 20, qu ven de Turin pel còl de Tenda, ont es remplaçada per la N204, e acava de davalar la val de Ròia.

### Camin de fèrre
Ventemilha es una gara internacionala, al jonhent de la linha francesa de Marselha Sant Carles a Ventemilha, de la linha Ventemilha - Gènoa italiana, e de la linha Turin - Ventemilha francoitaliana. 

### Comunas confrontantas
* italianas : Airole, Camporosso, Doçaiga, Olivetta San Michele
* francesas : Castellar, Menton (Aups Maritims)

## Istòria

Ventemilha foguèt la capitala dels ligurs Intemelii, puèi una vila romana que li disián *Albium Intemelium* o Albintimilium, abandonada al periòde de l'invasion lombarda al profièit d'una implantacion en riba dreita de Ròia.

## Galariá
Mentonasc

Lo **mentonasc** (pronóncia locala: ) es un parlar de transicion entre l'occitan (vivaroaupenc e niçard) e lo ligur, emb de trachs occitans dominants. Si parla a Menton e dins li comunas a l'entorn.

Lu trachs essencialament occitans dau mentonasc son senhalats per toi lu especialistas qu'an estudiat aqueu parlar, tot en admetent de trachs ligurs minoritaris (vejatz la bibliografia). Totun certans mitans culturaus ligurs pretendon erroneament que lo mentonasc seria basta de ligur e non d'occitan, mas aquela opinion non a minga basa scientifica.

Lo mentonasc ten d'influéncias de toi lu parlars pròches. Dau costat occitan si restaca sobretot au vivaroaupenc (per lu vèrbs qu'an la primiera persona dau singular en *-o* e per la casuda de *-d-* entre doi vocalas) mas finda au provençau niçard (per lo tipe *ca* e *ga* en luec de *cha* e *ja*). Dau costat ligur a d'afinitats emb lo parlar de Ventemilha. E finda a d'afinitats emb lo parlar roiasc (qu'es un autre parlar intermediari entre ligur e occitan).

L'associacion principala que defende lo mentonasc, localament, es la Societat d'Art e d'Istòria dau País Mentonasc (Société d'Art et d'Histoire du Mentonnais, SAHM), que s'afilha au Felibritge e a l'Institut d'Estudis Occitans, lu doi agropaments majoraus qu'agisson per la cultura occitana.

## Bibliografia

* Joan Loís Caserio = Jean-Louis Caserio et la Commission du Vocabulaire Mentonnais, *Lexique Français-Mentonnais*, Société d'Art et d'Histoire du Mentonnais (SAHM), Menton, 2001.
* Joan Felip Dalbera = Jean-Philippe Dalbera, *Les parlers des Alpes Maritimes : étude comparative, essai de reconstruction* [tèsi], Tolosa: Université de Toulouse 2, 1984 [ed. 1994, Londres: Association Internationale d’Études Occitanes]
*Werner Forner, “Le mentonnais entre toutes les chaises ? Regards comparatifs sur quelques mécanismes morphologiques” [Caserio & al. 2001: 11-23]
* Louis Caperan-Moreno & Jean-Louis Caserio, *Ou Mentounasc à Scora*, SAHM, 2003, 3a ed.
* *O mentonasc per o bachelerat <Ou Mentounasc per ou Bachelerà>*, choix de textes présentés par Jean-Louis Caserio, professeur de langue et culture régionales, 4a ed., SAHM, 2002
* Gerhard Rohlfs, « Entre Riviera et Côte d'Azur : à propos du mentonnais » in *Mélanges de philologie romane à la mémoire de J. Boutière*, éd. I. Cluzel - F. Pirot, vol. II, Liège, 1971 (pp. 883-891) 
* Gerhard Rohlfs, « Entre Riviera et Côte d'Azur (II) » in *Mélanges de philologie romane offerts à Ch. Camproux*, vol. II, 1978, pp. 971-978.
* Juli Ronjat = Jules Ronjat, *Grammaire istorique [sic] des parlers provençaux modernes*, 4 vol., 1930-1941 [reed. 1980, Marselha: Laffitte Reprints, 2 vol.]
* Alan Venturini = Alain Venturini, *Le parler mentonasque*, Lo Sorgentin  56, abriu dau 1983 [reed. in Caserio & al. 2001: 25-30]

## Ligams extèrnes
* [''Sobrilhe de "lengatge subiat" en païse mentonasc'', article de [Laurenç Revèst] per Jornalet]
Impèria

**Impèria** (en ligur: *Impêia*; en italian: *Imperia*) es una comuna e ciutat italiana, en riba de la mar Mediterranèa, dins la region de Ligúria. Es lo capluòc de la província d'Impèria. A  abitants ().

Impèria es lo resultat de la fusion, jol regim fascista, dei doas vilas d'Onelha e de Porto Maurizio e d’autras nòu comunas: Caramanha, Còsta, Lo Borg de Santa Agata, Lo Castèlvièlh de Santa Maria Majora, Moltedo Superior, Montgròs, Los Plans, Los Puèis e La Torrassa. Ten lo nom del riu Impero.
Onelha

thumb|200px|Fresca del sègle XVIII que representa Onelha sus un bastiment de la vila
**Onelha** (en ligur *Inéja*, en italian *Oneglia*) es una partida de la vila d'Impèria (en Itàlia, en riba de la mar Mediterranèa, dins la region de Ligúria). 

Impèria es lo resultat de la fusion, en 1923, dei doas vilas d'Onelha e de Porto Maurizio.

## Onelha e Provença
Lei ligams dau país ligur amb Provença èran pron importants. Ansin Onelha foguèt un dei vilatges que permetèt lo repoblament de qualquei vilatges dau país provençau. Divèrsas familhas d'Onelha s'implantèron a Biòt e i preservèron qualquei sègles sa varietat ligura originala, amb d'influéncias occitanas, que recebèt lo nom de figon.
Au sègle XVIII, lei liames èran ben vius encara amb lei tèrras occitanas que Onelha fornissiá per exemple l'òli d'oliva a Marselha pr'amor d'elaborar lo famós sabon de Marselha.
Lo Pòrt (Ligúria)

**Lo Pòrt** (*Porto Maurizio* en italian, *U Portu*, *O Pòrto Moriçio* o *U Portu Muȓìxu* en ligur) es una anciana comuna e ara una fraccion de la vila d'Impèria (en Itàlia, en riba de la mar Mediterranèa, dins la region de Ligúria). 

Impèria es lo resultat de la fusion, en 1923, dau Pòrt e d'autras dètz comunas.
Pampaligosta

**Pampaligosta** o **Pampaligòssa** es un país imaginari, luenchenc o inconogut dins la cultura populara occitana. 

## Un país imaginari
Se'n parla especialament ais enfants en lo descrivent coma un país imaginari. Conois d'adaptacions e de desvolopaments divèrs segon lei regions d'Occitània.

* Per exemple, lo descrivon coma una illa e un reiaume imaginari, au larg de l'estanh de Bèrra, poblat qu'es de fadas e inaccessible qu'es ais umans. Aquela illa ocupa une plaça majora dins l'imaginari provençau. La legenda cònta qu'aqueu reiaume, de fadas exiliadas lo creèron a partir de ren e li donèron de riquesas immensas e una fertilitat granda. Per fin que degun vegèsse aqueu reiaume, lei fadas l'enrodèron d'una barriera invisibla, que ges d'uman la podiá traversar.

* Rabelais, autor francofòn qu'aviá sejornat en Occitània (e mai que mai a Montpelhièr), parla dins *[[Gargantuan]]* de "Philippes des Marays, viceroy de Papeligosse" (Felip dei Paluns, vicerei de Pampaligòssa).

* Lo grop La Talvera sortiguèt en 2000 un album qu'èra sonat Pampaligòssa.

## Un luòc luenchenc
Pampaligosta pereu es una expression qu'utilizan dins mai d'una region d'Occitània, en particular en Provença e en Lengadòc, per designar quin luòc que siá, pron luenchenc e inaccessible, o ben per mandar pintar de gàbias: *Es partit a Pampaligosta, Te mandarai a Pampaligosta*.
Cisalpenc (omonimia)

Lo tèrme **cisalpenc** o **cisaupenc** pòt designar:
* en general, lo **[[cisalpenc]]**, una varietat del dialècte vivaroalpenc de l'occitan; es la varietat d'occitan que se parla dins las Valadas Occitanas.
* rarament, lo **[[nòrd-italian]]**.
Goodeidae

La familha dels ***Goodeids*** se compausa de 40 espècias repartidas en 17 genres diferents. Totas aquestas espècias abitan una region de Mexic apelada « Mesa Centrale ».  I a pas de Goodeidae en defòra de Mexic. 

## Lista dels genres
* sosfamilha *[[Empetrichthyinae]]* Jordan, Evermann et Clark, 1930    
** genre *[[Crenichthys]]* Hubbs, 1932
** genre *[[Empetrichthys]]* Gilbert, 1893
* sosfamilha *[[Goodeinae]]* Jordan, 1923  
** genre *[[Allodontichthys]]* Hubbs e Turner, 1939
** genre *[[Alloophorus]]* Hubbs e Turner, 1939
** genre *[[Allotoca]]* Hubbs e Turner, 1939
** genre *[[Ameca (genre)|Ameca]]* Miller e Fitzsimmons, 1971
** genre *[[Ataeniobius]]* Hubbs e Turner, 1939
** genre *[[Chapalichthys]]* Meek, 1902
** genre *[[Characodon]]* Günther, 1866
** genre *[[Girardinichthys]]* Bleeker, 1860
** genre *[[Goodea]]* Jordan, 1880
** genre *[[Ilyodon]]* Eigenmann, 1907
** genre *[[Neoophorus]]* Hubbs e Turner, 1939
** genre *[[Skiffia]]* Meek, 1902
** genre *[[Xenoophorus]]* Hubbs e Turner, 1939
** genre *[[Xenotaenia]]* Turner, 1946
** genre *[[Xenotoca]]* Hubbs e Turner, 1939
** genre *[[Zoogoneticus]]* Meek, 1902

## Referéncias extèrnas
* 
* 
* 
* 
## Ligams extèrnes
*  Association France Vivipare
Cyprinodontoidei

Los **Cyprinodontoidei** amassan plusors famillhas de peisses dins lo sosòrdre dels Ciprinodontifòrme.

## Lista de las familhas
* familha *[[Anablepidae]]* Garman, 1895
* familha *[[Cyprinodontidae]]* Gill, 1865
* familha *[[Fundulidae]]* Jordan et Gilbert, 1882
* familha *[[Goodeidae]]* Jordan, 1923
* familha *[[Poeciliidae]]* Garman, 1895
* familha *[[Profundulidae]]* Hoedeman e Bronner, 1951
* familha *[[Valenciidae]]* Parenti, 1981

## Ligams extèrnes
* 
* 
*
Cyprinodontidae

## Classificacion
* *Aphanius Iberus*, Aphanius d'Espanha
* Aphyosemion australe, Cap Lopez
* Aphyosemion australe hjerreseni, Cap Lopez irange
* Aphyosemion lujae, Coa-de-lira de raias rojas
* Aphyosemion gardneri, Aphyosemion (Aphyo) de Gardner
* Aphyosemion christyi, Aphyosemion (Aphyo) roge irange 
* Aphyosemion calliurum o Aphyosemion vexillifer, Coa-de-lira de bandièra
* Aphyosemion filamentosum, Coa-de-lira de pluma
* Aphyosemion walkeri, Aphyosemion (Aphyo) de Walker
* Aphyosemion bivittatum, Coa-de-lira roge
* Aphyosemion scheeldi, Aphyosemion (Aphyo) de Scheel , conegut tanben jol nom "Burundi"
* Aphyosemion sjoestedti, Aphyosemion (Aphyo) Blau
* Austrofundulus dolichopterus
* Austrolebias bellottii
* Cynolebias adloffi   
* Cynolebias boitonei  
* Cynolebias nigripinnis 
* Pachypanchax playfairi, Panchax de Playfair
* Roloffia geryi, de Géry
* Roloffia liberiensis, Coa-de-lira de Calabar
* Epiplatys chaperi chaperi, Epiplatys
* Epiplatys chaperi sheljuzkoi, Epiplatys de Sheljuzkoi
* Epiplatys dageti moronviae, Epiplatys boca-de-fuòc
* Epiplatys fasciolatus, Epiplatys raiat o cinta
* Epiplatys sexfasciatus, Epiplatys de sièis barras
* Nothobranchius guentheri, Nothobranchius de Günther
* Nothobranchius melanospilus, Nothobranchius negre pigalhat
* Nothobranchius rachovii, Nothobranchius de Rachow
* Nothobranchius korthausae, Nothobranchius de Korthaus
* Aplocheilus lineatus, Panchax blau
* Aplocheilus panchax panchax, Panchax d'Índia
* Procatopus similis, Panchax uèlh-de-lampa
* Rivulus milesi, Rivulus de coa daurada
* Cynopoecilus ladgesi, Cynopecilus de Ladiges
* Cynolebias whitei, Cynolebias de White
* Cynolebias nigripinnis, Perla d'Argentina de nadarèlas negras
* Pterolebias peruensis, Lonfin perovian
* Austrofundulus transilis, Fundulus de l'Orenoc

Cèrts autors (ITIS) situan aquesta familha dins l'òrdre dels Atheriniformes

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
*
Aphanius d'Espanha

L**'Aphanius d'Espanha** es un peis carnivòr que se noirís en particular de larvas de moissals (s'utiliza per aquesta rason dins la lucha contra le paludisme) e frequenta las aigas doças e saumastras. Se tròba dins lo Nòrd-Oèst d'Argeria e mai en Espanha meridionala e orientala.

## Ligam extèrne
* 
*
Cladistians

## Classificacion
* òrdre *[[Polypteriformes]]*
** familha *[[Polypteridae]]*
*** genre *[[Erpetoichthys]]* Smith, 1865
*** genre *[[Polypterus]]* Lacepède, 1803  

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
*
Halecostomes

Los **Alecostòmes** son de peisses Neopterigians, qu'acampan, gràcias als Teleosteans, la quasi totalitat dels peisses e la mitat dels Vertebrats. Se destrian dels autres Actinopterigians per la preséncia, sus la maissa superiora, d'un òs maxillar mobil al moment que la boca se dobrís.
Ginglymodes

Los **Ginglimòdes** o **Lepisosteidae** son de peisses d'aiga doça que pòdon aténher una granda talha (6&nbsp;m), amb d'escatas espessas, losangicas e juxtapausadas. An un morre alongat provesit de dents nombrosas. En cas de besonh, son capables d'aspirar d'aire a la superfícia e lor bofiga natatòria ricament vascularizada servís alara de palmon. Se ne compta uèi sèt espècias en America del Nòrd e Centrala.

### Classificacion
Familha dels Lepidosteidae
* *[[Atractosteus]]*
***Atractosteus spatula*s
***Atractosteus tristoechus* - lepisostèa alligator
***Atractosteus tropicus*
* *[[Lepisosteus]]*
***Lepisosteus oculatus*
***Lepisosteus osseus* - lepisostèa ossosa 
***Lepisosteus platostomus*
***Lepisosteus platyrhincus*
## Galariá

Atractosteus.JPG|*[[Atractosteus]]* fossil
Atractosteus africanus.JPG|*[[Atractosteus africanus]]* fossils
Kaimanfische (Lepisosteus).jpg|*[[Lepisosteus platyrhincus]]*
Agnatha

Lo taxon dels **agnats** (del grèc *a*, sens e *gnathos*, maissa), o ciclostòmes (que significa "boca en forma de cercle"), es una classa dins la sistematica tradicionala, que recampa d'animals de còrde dorsala e de cran, mas sens maissas. Lor vida en mitan aqüatic los a fach longtemps classar demest los peisses.

Lo taxon se considèra pas coma monofiletic, e se deu considerar coma obsolèt dins una classificacion filogenetica. Las mixinas son estadas separadas dels vertebrats, las lampresas i demorant.

## Classificacion
Las mixinas e lampresas partejan de caractèrs morfologics ancestrals a totes los craniats, que seràn perduts çò los gnatostòmes (qu'an de maissas). Lor boca rudimentària, que se compòrta coma una ventosa, possedís pas de maissas, e pòt doncas pas modificar sa dobertura. Son esqueleta es cartilaginosa e compausada d'una capsula craniana e d'una colomna vertebrala sens còstas.

Se los agnats actuals son pauc nombroses, cal gardar a l'esperit que de nombroses fossils d'agnats son presents dins los sediments del paleozoïc. Los agnats foguèron los bèles primièrs craniats a aparéisser.

Notem enfin per çò que concernís l'aparicion de la maissa dels gnatostòmes ("peisses" de maissas, tetrapòdes), que los òsses del parelh de branquias la mai anteriora dels agnats sembla èsser omològa de maissas dels gnatostòmes ; una origina fòrt risolièra quand òm i pensa !

### Plaça dels agnats dins lo renhe animal

## Ligams extèrnes
* 
*
Semionotiformes

Los **Lepisosteiformes** o **Semionotiformes** (ITIS)

## Lista de las familhas

Segon ITIS :
* ordre *Semionotiformes*
** familha *[[Lepisosteidae]]*
*** genre *[[Atractosteus]]* Rafinesque, 1820
*** genre *[[Lepisosteus]]* Lacepède, 1803

Segon FishBase :
* ordre *Lepisosteiformes*
** familha *[[Lepisosteidae]]*
*** genre *[[Atractosteus]]*
*** genre *[[Lepisosteus]]*
*** genre *[[Obaichthys]]* (fossil) (non reconegut per ITIS)
*** genre *[[Oniichthys]]* (fossil) (non reconegut per ITIS)

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
*
Atheriniformes

Les ***Atheriniformes*** son un òrdre de peisses teleosteans.
## Lista de las [[Familha (biologia)|familhas]] e [[Sosfamilha (biologia)|sosfamilhas]]
òrdre ***Atheriniformes***
* familha *[[Atherinopsidae]]*
** sosfamilha *[[Atherinopsinae]]*
** sosfamilha *[[Menidiinae]]*
* sosòrdre *[[Atherinoidei]]*
** familha *[[Atherinidae]]*
*** sosfamilha *[[Atherininae]]*
*** sosfamilha *[[Atherinomorinae]]*
*** sosfamilha *[[Craterocephalinae]]*
** familha *[[Atherionidae]]*
** familha *[[Melanotaeniidae]]*
** familha *[[Notocheiridae]]*
** familha *[[Phallostethidae]]*
*** sosfamilha *[[Dentatherininae]]*
*** sosfamilha *[[Phallostethinae]]*

## Referéncias
* 
* 
* 
* 
*
Beloniformes

thumb|250px|Tylosaurus crocodilus
Los **belonifòrmes** (o ***beloniformes***) son un  òrdre de peisses actinopterigians demest los quals se tròba los peisses volants.

Originalament, los dos sosòrdres, los Adrianichthyoidei e los Belonoidei fasián partida dels Ciprinodontifòrmes, mas divèrsas caracteristicas (demest las qualas l'abséncia d'interial, çò que resulta en una maissa superiora fixa o nonprotrusibla) tendon a indicar una origina monofiletica que los destria de las autras familhas d'aqueste grop.

## Sistematica
* **Sosòrdre dels [[Adrianichthyoidei]]**
** Adrianichthyidae 
* **Sosòrdre dels [[Belonoidei]]**
** Superfamilha dels Scomberesocoidea
*** Belonidae
*** Scomberesocidae
** Superfamilha dels Exocoetoidea
*** Exocoetidae. Peisses volants.
*** Hemiramphidae

## Referéncia
* 
* 
* 
* 
*
Beryciformes

Aqueste òrdre compòrta coma sosòrdres :
* Berycoidei
* Holocentroidei
* Stephanoberycoidei
* Trachichthyoidei

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
*
Gasterosteiformes

Los **Gasterosteifòrmes** es un òrdre de peisses de nadarèlas raionadas inclusent un nombre de tipes familiars, demest los quals las espina-bècs, los peisses-tubes e los ipocamps. L'òrdre compren aperaquí 260 espècias gropadas en 11 familhas.

Dins los gasterosteifòrmes, lo pelvís es pas jamai ligat al cleithra dirèctament, e los òsses orbitosfenoïde e basisfenoïde del maxillar inferior son absents. Lo còrs es sovent en partida o complètament recobèrt de placas dermicas.

Los dos sosòrdres Gasterosteoidei e Syngnathoidei tanben son estats renjats coma dos òrdres pròches.

## Lista de las familhas
### Sosòrdre dels Gasterosteoidei
* Aulorhynchidae 
* Hypoptychidae (anguilhas de sabla)
* Gasterosteidae (espina-bècs)

### Sosòrdre Syngnathoidei
* Pegasidae (pesolh de mar)
* Solenostomidae (peisses-tubes fantaumas)
* Syngnathidae (peisses-tubes e ipocamps)
* Indostomidae
* Aulostomidae (peisses trompetas)
* Fistulariidae (peisses cornet)
* Macroramphosidae (peisses becadas)
* Centriscidae (peisses cambaròtas)

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
* 
*
Mugiliformes

Los ***Mugilifòrmes*** representan un  de peisses que compòrta pas qu'una sola , los Mugilids pus comunament apelats mujols o muges.

## Ligams extèrnes
* 
* 
*
Zeiformes

Los **Zeifòrmes** (o ***Zeiformes***) son un òrdre de peisses actinopterigians que las espècias las mai conegudas ne son los Sant Pèire.

## Lista de las familhas
* **Sosòrdre dels [[Caproidei]]**
** Caproidae
* **Sosòrdre dels [[Cyttoidei]]**  
** Cyttidae Günther, 1860  
* **Sosòrdre dels [[Zeioidei]]**    
** Grammicolepididae Poey, 1873
*** Grammicolepidinae Poey, 1873 
*** Macrurocyttinae Myers, 1960  
** Oreosomatidae Bleeker, 1859
*** Oreosomatinae Bleeker, 1859    
*** Pseudocyttinae 
** Parazenidae Greenwood e al., 1966
*** Cyttopsinae Greenwood e al., 1966
*** Parazeninae Greenwood e al., 1966  
** Zeidae Latreille, 1825
** Zeniontidae Myers, 1960

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
*
Perciformes

Los **percifòrmes** son un òrdre de peisses ossoses comprenent de familhas nombrosas, al qual apartenon los peisses mai comuns de nòstras mars (per exemple, lo mèro, l'ombrina, la daurada, lo roget, lo mujol o muge, o lo macarèl) e de nòstras ribièras e lacs (per exemple, la pèrca, lo sandre, etc.). Una espècia africana, la pèrca de Nil, es lo simbòl de la destruccion de la biodiversitat dempuèi qu'a suplantat la màger part de las espècias del lac Victòria.

### Classificacion
#### Sosòrdres
* Acanthuroidei
* Ammodytoidei
* Anabantoidei, (combatent, etc.)
* Blennioidei
* Callionymoidei
* Channoidei
* Elassomatoidei
* Gobiesocoidei
* Gobioidei
* Icosteoidei
* Kurtoidei
* Labroidei (escalar, peis clown, etc.)
* Notothenioidei
* Percoidei (pèrca, mèro, etc.)
* Scombroidei (ton, espadon, macarèl, etc.)
* Scombrolabracoidei
* Stromateoidei
* Trachinoidei (baudròia, etc.)
* Zoarcoidei

### Classificacion filogenetica
* Percifòrmes (classificacion filogenetica)

## Referéncia
* 
* 
* 
* 
*
Pleuronectiformes

Los **Pleuronectifòrmes** (tanben apelats **Heterosomata**, significant "dels costats dissemblables") o **peisses plats**  

## Lista de las familhas
* **Sosòrdre dels Pleuronectoidei**
** Achiridae   
** Achiropsettidae   
** Bothidae   
** Citharidae 
** Cynoglossidae
** Paralichthodidae
** Paralichthyidae   
** Pleuronectidae (carrelets e fletans)  
** Poecilopsettidae     
** Rhombosoleidae     
** Samaridae     
** Scophthalmidae  
** Soleidae
* **Sosòrdre dels Psettodoidei** 
** Psettodidae

## Descripcion
Peisses pròchis dels Percifòrmes, mas que lors nadarèlas dorsalas e analas son continuas e plan desvolopadas, que, en bassa edat, adòptan la nada d’un costat, entraïnant una granda asimetria fisiologica fòrt adaptada pels fonses marins. Devenon senèstres o dèxtres, segon lo costat que vei la lutz, costat sus lo qual ven migrar l’autre uèlh daissant lo costat inferior cec. Lor boca manja atal orizontalament e los uèlhs, ressortits e independents, ofrisson un larg camp de vision. L'estructura nervosa e musculara s’en tròba fòrt cambiada, especialament dins lo cran, lo costat cec essent mens desvolopat que lo costat ocular (costat pigmentat).

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
* 

## Vejatz tanben
Lista d'articles suls peisses | Lista dels animals d'elevatge (animals aqüatics) | Lista dels peisses de mar per cosina | Lista d'especialistas de peisses
Goodeinae

## Lista dels genres e espècias
* genre *[[Allodontichthys]]* Hubbs e Turner, 1939
* genre *[[Alloophorus]]* Hubbs e Turner, 1939
* genre *[[Allotoca]]* Hubbs e Turner, 1939
* genre *[[Ameca]]* Miller e Fitzsimmons, 1971
* genre *[[Ataeniobius]]* Hubbs e Turner, 1939
* genre *[[Chapalichthys]]* Meek, 1902
* genre *[[Characodon]]* Günther, 1866
* genre *[[Girardinichthys]]* Bleeker, 1860
* genre *[[Goodea]]* Jordan, 1880
* genre *[[Ilyodon]]* Eigenmann, 1907
* genre *[[Neoophorus]]* Hubbs e Turner, 1939
* genre *[[Skiffia]]* Meek, 1902
* genre *[[Xenoophorus]]* Hubbs e Turner, 1939
* genre *[[Xenotaenia]]* Turner, 1946
* genre *[[Xenotoca]]* Hubbs e Turner, 1939
* genre *[[Zoogoneticus]]* Meek, 1902
* *[[Ilyodon paraguayense]]* Eigenmann, 1907

## Ligams extèrnes
*
Xenotoca

## Lista de las espècias
* *[[Xenotoca eiseni]]* (Rutter, 1896)
* *[[Xenotoca melanosoma]]* Fitzsimons, 1972
* *[[Xenotoca variatus]]* (Bean, 1887)

## Ligams extèrnes
* 
* 
*
Scorpaeniformes

Los **Scorpaenifòrmes** son un òrdre de peisses de naderèlas raionadas. Demest las espècias comunas, se tròba la rascassa, la cabòta, la lompa o encara l'escorpèn.

## Lista de las familhas
òrdre ***Scorpaeniformes***
* sosòrdre *[[Anoplopomatoidei]]*
** familha *[[Anoplopomatidae]]*
* sosòrdre *[[Cottoidei]]*
** superfamilha *[[Cottoidea]]*
*** familha *[[Abyssocottidae]]*
*** familha *[[Agonidae]]*
*** familha *[[Bathylutichthyidae]]*
*** familha *[[Comephoridae]]*
*** familha *[[Cottidae]]*
*** familha *[[Ereuniidae]]*
*** familha *[[Hemitripteridae]]*
*** familha *[[Psychrolutidae]]*
*** familha *[[Rhamphocottidae]]*
** superfamilha *[[Cyclopteroidea]]*
*** familha *[[Cyclopteridae]]*
*** familha *[[Liparidae]]* -- limaces de mar
* sosòrdre *[[Dactylopteroidei]]*
** familha *[[Dactylopteridae]]*
* sosòrdre *[[Hexagrammoidei]]*
** familha *[[Hexagrammidae]]*
* sosòrdre *[[Normanichthyiodei]]*
** familha *[[Normanichthyidae]]*
* sosòrdre *[[Platycephaloidei]]*
** familha *[[Bembridae]]*
** familha *[[Hoplichthyidae]]*
** familha *[[Platycephalidae]]*
* sosòrdre *[[Scorpaenoidei]]*
** familha *[[Aploactinidae]]*
** familha *[[Caracanthidae]]*
** familha *[[Congiopodidae]]*
** familha *[[Eschmeyeridae]]* Mandrytsa, 2001    
** familha *[[Gnathanacanthidae]]*
** familha *[[Pataecidae]]*
** familha *[[Scorpaenidae]]*
** familha *[[Triglidae]]*

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
*
Icsòs

**Icsòs** (deu grèc *Ὑκσώς*) qu'ei lo nom d'un pòble asiatic qui vivèva dens lo nord-est d'Egipte deu temps de l'antiquitat. Aqueth pòble que conquestè lo nord d'Egipte e que governè despuish la soa capitala: la ciutat d*'Avaris*, qui vadó atau sièti deu poder de las XVau e XVIau dinastias egipcianas (d'originas icsòs). 

La vaduda d'aqueth poder Icsòs (qui proheitèn de l'aflaquiment deu poder faraonic) que marquè la debuta deu segond periòde intermediari egipcian. A la medisha epòca lo  govern egipcian (qui la soa capitala èra Tebas) que perdè tanben lo contraròtle d'ua partida deus sons territòris meridionaus au prohèit deus nubians. Nubians e Icsòs que s'aliguèn entà har rampeu a la reconquesta egipciana. Aquesta que ho òbra deu purmèr faraon de la XVIIIau dinastia egipciana : Ahmes I

Lo icsòs qu'intrudusín lo chivau e lo bròs en Egipte. Que las se virèn entà estar acceptats peus egipcians de Baisha Egipte en arrespectant las loas tradicions e los lors dius. Qu'adoptèn lo culte deu diu Seth (diu d'Avaris e deu desert d'on vienèvan) medish se, arron, e l'associèn a ua divinitat asiatica (Baal).

Avaris que ho de longas ua ciutat d'immigracion. Peus egipcians los Icsòs qu'èran los *Shasho* ("asiatics") :M8-G1-M23-w-T14-N25:Z2
Juranson

**Juranson** (*Jurançon* en francés) qu'ei ua vila de Bearn, en Occitània, situada au ras de Pau e qui da lo son nom au mei famós deus vins de Bearn : lo juranson. 
Qu'ei situada dens lo departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [jyran'sun]. Las fòrmas ancianas que son *Jurenco*, en 1263, *Juransoo* au sègle XIIIau, *Duransoo/Duranson* en 1376, *Juranssoo* en 1385, *Juranson* en 1484, *Guranso/Guiranso* en 1538, *Juranson* en 1540, *Jurançon* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Dauzat qu'interprèta *Juranson* per un nom galloroman d'òmi (donc d'origina gallica) **Jurantius* (inatestat), tirat deu gallic *Jurius*, dab lo sufixe *-onem*. 

Gerhard Rohlfs, citat per Grosclaude, que pensa *Juranson* es un apax toponimic, probablament format d'ua derivacion a partir deu substrat aquitan.

Lo diccionari Simin Palay, citat per Grosclaude, a l'article *Jurançoû*, p. 596, qu'escriu *Juranson* qu'ei atestat *Durançon* e los abitants *Durancets*, o *Guiransò*, *Guranso*; a l'article *Durancet*, p. 358, abitant de Juranson, nom de persona; *Durançoù* qu'ei lo nom primitiu de *Juranson*  (traduccion deu tèxte francés).

Segon Miquèu Grosclaude, *Juranson* que vien de *Duranson*, fòrma ipocoristica de *Duran(d)*. Lo nom qu'ei donc a l'origina un nom de persona. Lo passatge de *d-* a *j-* davant ua consonanta palatala qu'ei un fenomèn corrent.

A prepaus deu sufixe, Jacques Boisgontier, dens la soa recension deu *Dictionnaire toponymique des communes du Béarn*, qu'escriu Miquèu Grosclaude constata la relativa frequéncia deu sufixe *-on* e l'absencia deu sufixe *-an* (deu latin *-anum*) shens botar los dus hèits en relacion. Boisgontier que pensa, a data desconeishuda, qu'i avó substitucion d'un sufixe per un aute. Aquí perqué en Bearn i a los adjectius *Suson*, *Sobiron*, *Juson*, contra *Susan*, *Sobiran*, *Jusan*, en gascon comun. Lo sufixe *-on* n'ei pas un diminutiu entà formar [ipocoristic][s dens aqueth cas.

[Loís Alibèrt dins sa Gramatica e lo CLO (annèxe C2b) recomandan la reparticion grafica
entre *s* et *ç* segon l'etimologia. En toponimia exigís donc de conéisser l'etimologia amb una certitud absoluta, çò que non es pas totjorn possible. Totun, lo CLO admet de desviacions a aquesta règla quand son tras que sedimentadas.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Embessonatge

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Nai

**Nai** (atestat ? en latin *Oppidum Naium*) qu'ei ua comuna bearnesa situada dens lo departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània. Nai que possedeish ua usia e un Musèu deu Bonet (en francés : *Musée du béret*). Lo gentilici qu'ei **naiés**, **-esa.** 

## Geografia
Lo terrador de Nai qu'ei estremat peus de las comunas de Bordetas e Mirapeish au nòrd, Arròs de Nai a l'oèst, Asson au sud e Aigon e Coarrasa a l'èst.

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [naj]. Las fòrmas ancianas que son *Nay* au sègle XIIau e en 1385, *Nai* en 1484 e cap a 1630, *Nai* au sègle XVIIIau, *Nai* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau), *Nay-Bourdettes* quan las duas comunas èran aplegadas (1972-1996) .

Segon Dauzat e Rostaing, Nai que vien benlhèu deu nom gallic d'òmi **Nadius*, **Nadium (fundum* . 

Segon Miquèu Grosclaude, *Nai* qu'èra dejà lo nom d'ua tèrra dab ua vila arroeinada qui avè per mèste *Bernat de Nay*. Un nom d'òmi gallic dens ua region qui conservè ua toponimia basca entrò au sègle XVI (implicitament, Grosclaude qu'imagina ua continuitat basca despuish l'Antiquitat). Lo nom *Nadius* ei pas atestat. Grosclaude que causeish lo mot basco *nagi*, « lent, moth ». J.B. Orpustan qu'explica lo mot pòt s'aplicar a ua aiga o un terren (*Nagiturri*, ostau medievau d'Ossés, « hont dormenta »). Lo sens de *Nai*, vila situada a la confluéncia de *Beèz* e deu Gave de Pau, que pòt estar « braudèr, terren moth » .
### Clarac
Véder a l'article.

## Istòria
Nai que vadó en 1302 com ua bastida fondada per la vescomtessa de Bearn, Margalida de Moncada. La vila que patí un gran incendi en 1534 que la cremè gaireben tota sancera. Arron que patí las guèrras de religion. Enter los huganauts qui emigrèn, un cèrt N Olivier que hore ajòu de l'actor britanic Laurence Olivier. En 1772, De Solano, futur governador de Manila qu'i vadó. Au sègle XIX, Nai qu'arcuelhó uas filaturas qui vadón la soa activitat principau. En sovenir d'aquesta tradicion e per'mor de las soas usias, Nai qu'ei considerada com la capitala deu bonet bearnés. 

Lo canton de Nai que's creè en 1790. En 1801, que'u despartín en dus : lo canton de Nai a l'oèst e lo canton de Clarac a l'èst . Clarac qu'èra ua petita comuna e la comuna màger deu canton de Clarac qu'èra Coarrasa. Que hasón de Clarac un caplòc per duas rasons probablas : pr'amor podèvan hicar las institucions deus dus cantons en un sol lòc, Nai, e pr'amor la municipalitat de Nai desirava pas de deishar Coarrasa viéner ua vila concurrenta.

Per decret imperiau deu 11 de heurèr 1863, la comuna de Clarac qu'estó annexada a la de Nai; lo canton de Clarac que vienó canton de Nai Davant e lo de Nai canton de Nai Darrèr. La comuna de Bordetas que fusionè dab Nai enter 1972 e 1996 . 

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes
## Nòtas
Còla (aiga)

**Còla**  (*Côle* en francés) es una ribiera occitana de Perigòrd (França, region d'Aquitània), afluent de Drona.

## Geografia
La font se tròba au nòrd de Perigòrd, dins la comuna de Firbes.
Asaiga Sent Jòri de Chalés, Sent Joan de Còla, Sent Peir de Còla e La Chapela Fochier.
Se junh a la riba mança de Drona, quauques quilometres a l'est de Brantòsme, prep de Condat de Trincor.

## Idrologia
Lo 13 de genier de 2004, l'estacion idrologica de Sent Joan de Còla enregistret un debit maximau jornalier de 49&nbsp;m/s.

## Toponimia
Lo nom es atestat en 1095, *Colla*. *Còla* ven de l'ancian occitan *còla*, « fossat d'escolament », d'origina latina; lo verbe latin *colare*, « passar, filtrar » a donat *colar* en occitan; lo verbe *colare* deriva de *collus*, « cruveu ».

## [[Afluent]]s principaus
* Còli, (rd)
* Torolet, (rm)
* Coa d'ase, (rd)
* Trencor, (rd)

*N.B. : (rd) = afluent riba drecha ; (rm) = afluent riba mança*

## Ligams externes
* Còla sus lo site dau Sandre
* Còla en Sent Joan de Còla sus lo site Hydro.eaufrance
* Còla sus lo site de Sent Joan de Còla
Loa

**Loa**  (en francés *Loue*) es una ribiera occitana dau sud-oest de França (regions de Lemosin e d'Aquitània).

## Geografia
La font de Loa se tròba en Lemosin dins la comuna de Sent Iriés (departament de Nauta Vinhana). Son cors es de 51&nbsp;km. Se junh a Eila prep de Colòures (Dordonha).

## Departaments e localitats asaigadas
* Nauta Vinhana : Sent Iriès
* Dordonha : Eissiduelh, Colòures

## Idrologia
Lo 22 de setembre de 1993, l'estacion idrologica de Sent Medard d'Eissiduelh enregistret un debit maximau jornalier de 111&nbsp;m/s.

## [[Afluent]]s principaus
* Loa Nauta, (rm)
* Ravilhon, (rd)

*N.B. : (rd) = afluent riba drecha ; (rm) = afluent riba mança*

## Ligams externes
Site Hydro.eaufrance (Loa en Sent Meard d'Eissiduelh)