open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Observatòri

[thumb|right|[Fotografia de l'observatòri astronomic occitan dau Pic de Mieidia de Bigòrra.]]

Un **observatòri** es un luòc utilizat per observar de fenomèns terrèstres ò celèsts. Probablament aparegut a la fin de la Preïstòria dins plusors regions diferentas per realizar d'observacions meteorologicas, lo concèpte conoguèt una evolucion importanta au sègle IX amb la fondacion dei premiereis observatòris dedicats a la recèrca scientifica per lei califas abbassidas de Bagdad. Pauc a pauc, plusors disciplinas scientificas metèron en plaça d'observatòris adaptats a sei besonhs e, uei, son totjorn fòrça utilizats per leis astronòms, per lei meteorològs, leis oceanològs ò lei volcanològs. 

## Liames intèrnes

* Observatòri astronomic.
* Sciéncia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Grop Locau

Lo **Grop Locau** es lo grop de galaxias de la Via Lactèa. D'un diamètre d'aperaquí 10 milions d'ans lutz, sembla constituït per un seissantenau de galaxias. L'expression foguèt probablament inventada per l'astronòm alemand Walter Baade (1893-1960) dins una publicacion de 1935. Puei, l'expression foguèt popularizada per Edwin Hubble (1889-1953). A l'origina, 8 galaxias dau Grop èran conegudas mai, après plusors descubèrtas, 38 galaxias èran estadas identificadas en 2000.

Lo Grop Locau es compausat de doas galaxias principalas que son la Galaxia d'Andromèda e la Via Lactèa. L'influéncia gravitacionala d'aquelei doas galaxias an entraïnat la formacion de dos sosgrops :
* a l'entorn de la Via Lactèa, orbitan lei dos Nívols de Magellan e lei galaxias nanas dau Grand Can, dau Sagitari, de la Pichona Orsa, dau Drac, de la Carena, dau Sextant, de l'Escultor, dau Forn, dau Lion I, dau Lion II, dau Fènix e dau Boièr.
* a l'entorn de la Galaxia d'Andromèda, orbitan M32, la Galaxia dau Triangle (M33), M110, NGC 147, NGC 185, Andromeda I, Andromeda II, Andromeda III, Andromeda IV e Andromeda V. La Galaxia dau Triangle es una galaxia espirala qu'es la tresena pus importanta dau Grop Locau. Tèn probablament la galaxia nana dei Peis coma satellit.
Leis autrei galaxias dau Grop Locau son gravitacionalament independentas d'aquelei dos sosgrops.

## Liames intèrnes

* Galaxia.
* Galaxia d'Andromèda.
* Via Lactèa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Aldebaran

thumb|Localizacion d'Aldebaran dins la constellacion dau Taure.

**Aldebaran** es una estèla giganta arange de la constellacion dau Taure situada a 66,6 ans lutz. Son nom ven de l'arabi *al dabarān* que significa « lo seguidor » en occitan car l'estèla seguís la Polsinièra dins lo cèu. Amb una magnitud aparenta de 0,87, es l'estèla alfa de la constellacion e un deis objèctes pus lusents dau cèu nuechenc.

Au nivèu astronomic, Aldebaran a una magnitud absoluda de -0,65 e una massa de 1,13 massas solaras. Sa temperatura de superficia es relativament febla ( K), çò qu'explica sa color arange. De mai, presenta una leugiera variabilitat qu'entraïna un cambiament de sa luminositat de 0,2 magnitud. Enfin, l'estèla tèn una exoplaneta de 6,47 massas jovianas qu'orbita a una distància de 1,35 unitats astronomicas.

## Liames intèrnes

* Taure (constellacion).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Espeleologia

[thumb|right|[Fotografia de dos espeleològs dins una bauma.]]

L’**espeleologia** es una activitat scientifica e esportiva que consistís a explorar e estudiar lei cavitats naturalas dau sòu coma lei baumas, leis avencs ò lei rius sosterranhs. Es apareguda a la fin dau sègle XVIII. Pasmens, lo tèrme « espeleologia » foguèt inventat per lo Francés Émile Rivière (1835-1922) en 1890 e la dimension scientifica de la disciplina apareguèt amb lei trabalhs d'Édouard-Alfred Martel (1859-1938). Uei, l'espeleologia a donat naissença a divèrsei sosdisciplinas coma l'estudi deis ecosistèmas ò dei clima sosterranhs. Es tanben una disciplina auxiliara de la paleontologia e de l'arqueologia.

## Liames intèrnes

* Bauma.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Grop de galaxias

Un **grop de galaxias** es una associacion de quauquei desenaus de galaxias liadas per la gravitacion. Fa generalament partida d'un amàs ò d'un superamàs de galaxias. Un exemple de grop de galaxias es lo Grop Locau de la Via Lactèa.

## Liames intèrnes

* Amàs de galaxias.
* Galaxia.
* Grop Locau.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Invasion

[thumb|right|[Fotografia d'una seccion de la Granda Muralha, un important obratge defensiu destinat a protegir China còntra leis invasions dei pòbles de l'estèpa.]]

Una **invasion** designa una accion militara caracterizada per la projeccion de fòrças en vista d'ocupar un territòri enemic. Es sovent considerada coma una menaça grèva per l'autonòmia de l'entitat politica atacada e la proteccion còntra lei menaças d'invasion es una mission fondamentala dei fòrças armadas. Lo tèrme « intervencion » es de còps utilizat coma eufemisme dins lei guèrras modèrnas.

## Liames intèrnes

* Guèrra.
* Ofensiva.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Drech dau trabalh

Lo **drech dau trabalh** es la branca dau drech sociau qu'organiza lei relacions entre un emplegaire e un emplegat. Seis aspèctes principaus regardan la formacion, l'execucion e la rompedura dau contracte de trabalh, lo respècte dei règlas de seguretat au trabalh e la proteccion dei drechs fondamentaus dei trabalhaires (libertat sindicala, drech de grèva...).

Lo drech dau trabalh presenta de variacions importantas segon lei país. Au nivèu internacionau, foguèt creada en 1919 l'Organizacion Internacionala dau Trabalh (OIT) per favorizar la discussion entre Estats e l'adopcion de practicas permetent de promòure lo trabalh decent dins lo mond.

## Liames intèrnes

* Drech.
* Drech sociau.
* Emplegaire.
* Emplegat.
* Lucha dei classas.
* Organizacion Internacionala dau Trabalh.


## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nívols de Magellan

[thumb|right|[Fotografia dei dos Nívols de Magellan.]]

Lei **Nívols de Magellan** son un grop de doas galaxias nanas espiralas magellanicas que fan partida dau Grop Locau. Visibles a uelh nus dins lo cèu de l'emisfèri sud, son compausats dau Grand Nívol de Magellan situat a  ans lutz de la Tèrra e dau Pichon Nívol de Magellan situat a  ans lutz. Son separats per  ans lutz e liats entre elei per un corrent d'estèlas que va dau Pichon Nívol vèrs lo Grand e per d'interaccions gravitacionalas.

Son lei quatrena e cinquena galaxias pus importantas dau Grop Locau. Son considerats coma de galaxias satellitas de la Via Lactèa. Pasmens, dempuei leis ans 1990, aquò sembla mens segur. D'efiech, lor velocitat paréis tròp importanta. En 2021, lei Nívols de Magellan son donc considerats coma de galaxias satellitas de la Via Lactèa que seguisson una orbita fòrça excentrica e lor passatge actuau a proximitat de la Via Lactèa seriá solament lo segond dempuei l'aparicion de l'Univèrs.

## Liames intèrnes

* Grand Nívol de Magellan.
* Grop Locau.
* Pichon Nívol de Magellan.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nèrvi vague

Lo **nèrvi vague** **(X)** (var. ***nervi***, ***nerv***, ***ner***), istoricament lo **nèrvi pneunogastric** es lo desen nèrvi cranian e s'interfàcia amb lo contraròtle parasimpatic del còr, dels palmons e del sistèma digestiu. Compren de fach dos nèrvis—los nèrvis vagues esquèr e drech—mas son generalament designats collectivament al singular. Lo nèrvi vague es lo nèrvi mai long del sistèma nerviós autonòm del còs uman e compren de fibras sensorialas e motrises. Las fibras sensorialas provenon de las neuronas del ganglion noselós, mentre que las fibras motrises provenon de las neuronas del nuclèu motor dorsal del vague e del nuclèu ambigú.

## Veire tanben
### Ligams intèrnes
* Estimulacion vagala/Estimulacion del nèrvi vague
* Porfiria
* Teoria polivagala
* Vagusstoff

### Ligams extèrnes
## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Administracion Centrala Tibetana

thumb|right|Drapèu de l'Administracion Centrala Tibetana.

L’**Administracion Centrala Tibetana**, de còps dicha **Govèrn tibetan en exili**, es lo govèrn en exili tibetan format per lei refugiats tibetans après la fugida dau 14 dalai lama en 1959. Son centre se situa dins la vila indiana de Dharamsala. Sostenguda per Índia gràcias a d'acòrdis permetent ai Tibetans de gerir de programas sociaus, culturaus e educatius e un sistèma fiscau d'impòsts volontaris, a per objectius d'ajudar lei refugiats tibetans, de representar Tibet dins lei negociacions internacionalas regardant lo país e d'i « restaurar la libertat ». En revènge, dempuei 1974, la revendicacion independentista foguèt abandonada.

En 2019, l'Administracion s'ocupava d'una populacion de  Tibetans en exili e dispausava d'un budget annuau estimat a un vintenau de milions de dolars. De mai, entreteniá un ret d'un desenau de burèus internacionaus. Dins aquò, ges de país la reconoís coma lo govèrn oficiau de Tibet.

## Liames intèrnes

* Tibet.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Andrei Rublev

**Andrei Rublev** (en rus: Андрей Рублёв; vèrs 1360, Moscòu – entre 1427 e 1430, Moscòu) es un monge e un pintre rus de la fin de l'Edat Mejana. Canonizat en 1988, es un sant de la Glèisa Ortodòxa celebrat lo 4 de julhet. Es considerat coma lo pintre d'icònas pus famós de l'istòria de la pintura russa, especialament gràcias a l’*[[Icòna de la Trinitat]]*.

Originari de Moscòu, foguèt l'aprendís de Teofan lo Grèc (vèrs 1340-1410), un pintre d'icònas bizantin que venguèt s'installar en Russia vèrs 1370. Lo rèsta de la vida d'Andrei Rublev es quasi desconegut. Foguèt probablament monge dau monastèri d'Andronikov. Segon una legenda dobtosa, seriá estat emborniat per aver signat *la Trinitat*, causa enebida ai monges dau periòde.

Son estil es una evolucion de la pintura religiosa bizantina. Es ansin una pintura sabenta inspirada per de règlas. Pasmens, Rublev i introduguèt mai de doçor e de soplesa gràcias a l'adopcion de composicions simplas, de linhas armoniosas e d'una lutz doça.


Fichièr:Transfiguration (Annunciation Cathedral, Kremlin).jpg|*La Transfiguracion dau Crist* (1405).
Fichièr:Ascension from Vasilyevskiy chin (15th c., GTG).jpg|*L'Ascension dau Crist* (1408).
Fichièr:Annunciation from Vasilyevskiy chin (1408, Tretyakov gallery).jpg|*L'Annonciacion* (vèrs 1405-1410).
Fichièr:Nativity (15th c., Annunciation Cathedral in Moscow).jpg|*Nativitat* (ans 1410 ?).
Fichièr:Baptism (15th c., Annunciation Cathedral in Moscow).jpg|*Lo Batejament dau Crist* (ans 1410 ?).
Fichièr:Rublev's saviour.jpg|*Lo Sauvaire* (ans 1410 ?).
Fichièr:Rublev Paul.jpg|*Sant Paul* (entre 1410 e 1420).
Fichièr:Angelsatmamre-trinity-rublev-1410.jpg|*[[Icòna de la Trinitat]]*, icòna considerada coma lo cap d'òbra d'Andrei Rublev (entre 1410 e 1427).
Fichièr:Entombment of Christ by Rublev's workshop (1425–7, T.S.Lavra).jpg|*La Mesa au Tombèu* (entre 1425 e 1427).


## Liames intèrnes

* Icòna (ortodoxia).
* Ortodoxia.
* Pintura russa.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Gabriel Bunge, *The Rublev Trinity* (trad. Andrew Louth), Crestwood, 2007.
* **[[anglés|(en)]]** Viktor N. Lazarev, *The Russian Icon: From Its Origins to the Sixteenth Century*, Liturgical Press, 1997.

## Nòtas e referéncias
Juan Sebastián Elcano

[thumb|right|Estatua de Juan Sebastián Elcano bastida en [1861 dins la vila de Getaria.]]

**Juan Sebastián Elcano** (30 de novembre de 1476, Getaria - 4 d'aost de 1526, Ocean Pacific) es un navegaire e un explorator basc espanhòu de la premiera partida dau sègle XVI. Es famós per aver assegurat lo comandament de l'expedicion de Ferrand Magellan a l'entorn de la Tèrra après la mòrt de son cap comandant e aver acabat lo viatge.

Capitani d'un naviri marchand espanhòu, laissèt son vaissèu ai Genoés per pagar un deute. Aquò èra estrictament enebit e Elcano s'engatjèt dins l'expedicion Magellan coma oficier subaltèrne per obtenir lo perdon dau rèi Carles Quint (1516-1555). Participèt a la mutinariá dau 1 d'abriu de 1520 mai foguèt pas executat per Magellan. Après la mòrt dau cap de l'expedicion lo 27 d'abriu de 1521, plusors oficiers foguèron elegits per dirigir lei naviris subrevivents. Pasmens, totei lei successors de Magellan foguèron destituïts fins a l'eleccion d'Elcano lo 16 de setembre. Amb solament 18 marins e 3 indigèns, Elcano arribèt en Espanha un an pus tard, lo 8 de setembre de 1522.

Après aqueu succès, Elcano recebèt d'onors importants de part de Carles Quint, en particular una pension de 500 ducats e un blason portant l'inscripcion *Primus circumdedisti mihi* (« Siás lo premier de realizar lo torn dau mond per ieu » en occitan). En 1526, foguèt nomat capitani d'un dei naviris de l'expedicion menada per García Jofre de Loaísa. Pasmens, après lo passatge dau Destrech de Magellan, una tempèsta separèt la flòta e lo naviri d'Elcano foguèt tocat per l'escorbut durant sa traversada de l'Ocean Pacific. Elcano foguèt tuat per la malautiá lo 4 d'aost de 1526 quauquei jorns après Loaísa.

## Liames intèrnes

* Edat dei Descubèrtas.
* Ferrand Magellan.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fisica dei particulas

La **fisica dei particulas**, ò **fisica subatomica**, es la branca de la fisica qu'estúdia lei constituents elementaris de la matèria e lei raionaments. Es una disciplina apareguda amb lo desvolopament de la teoria de la relativitat e de la mecanica quantica. Constituís donc una partida majora de la fisica fondamentala car sei descubèrtas permèton de metre a jorn plusors elements dau modèl estandard.

## Liames intèrnes

* Fisica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Programa dei Grandeis Observatòris

[thumb|right|Imatge composit de la [Nebulosa dau Cranc realizat a partir d'imatges dei telescòpis Hubble, Chandra e Spitzer.]]

Lo **Programa dei Grandeis Observatòris** (*Great Observatories program* en anglés) es una programa de la NASA destinat a concebre e metre en servici quatre telescòpis majors :
* lo telescòpi espaciau Hubble qu'obsèrva lo domeni visible amb un mirau principau de 2,4 m. Intrat en servici en 1990, es totjorn utilizat a l'ora d'ara.
* lo telescòpi espaciau Chandra destinat a observar lei raionaments X. Fonciona dempuei 1991.
* lo telescòpi espaciau Spitzer que permet de detectar l'espèctre infraroge. Plaçat en orbita en 2003, demorèt operacionau fins au 30 de genier de 2020.
* lo Compton Gamma-Ray Observatory destinat a observar lei raionaments gamma. Intrat en 1991, foguèt perdut en 2000 en causa d'una pana.
Aquel ensemble de telescòpis permetèt de realizar de progrès importants en astronomia e en fisica gràcias a una aumentacion sensibla dei capacitats d'observacion. De mai, la complementaritat deis aparelhs autoriza d'observar un meteis fenomèn dins plusors espèctres electromagnetics.

## Liames intèrnes

* NASA.
* Telescòpi.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Atacama Large Millimeter Array

[thumb|right|[Fotografia d'una antena de l'Atacama Large Millimeter Array.]]
thumb|right|Imatge obtengut per l’Atacama Large Millimeter Array.

L’**Atacama Large Millimeter Array** es un interferomètre astronomic compausat de 66 radiotelescòpis de 7 a 12 m de diamètre e d'un superordinator. Installat dins lo desèrt d'Atacama en Chile e intrat en servici en 2011, es la proprietat comuna de l'Observatòri Europèu Austrau, de la Fondacion Nacionala per la Sciéncia e deis Instituts Nacionaus en Sciéncias Naturalas. Es principalament destinat a l'observacion deis ondas milimetricas, en particular :
* a l'estudi de l'Univèrs jove en observant de galaxias distantas.
* a l'estudi de la formacion deis estèlas en observant lei nívols moleculars.
* a l'estudi de la formacion dei planetas.
* a la recèrca d'exoplanetas per astrometria.
* a l'estudi de l'atmosfèra de Vènus e de Mart.

## Liames intèrnes

* Astronomia.
* Radiotelescòpi.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Teorèma

En matematicas e logica, un **teorèma** es una assercion demostrada, es a dire establida a partir d'autreis assercions ja demostradas (autrei teorèmas...) ò d'assercions acceptadas coma veraias (axiòmas, ipotèsis de reflexion...). Es donc una consequéncia logica d'un sistèma deductiu, çò que lo diferencia d'una lèi scientifica obtenguda a partir d'experiéncias.

Tradicionalament, un teorèma es presentat segon un encaminament de tres etapas :
* leis ipotèsis presentan lei condicions de basa per aplicar lo teorèma.
* una conclusion (ò tèsi) presenta una afiermacion matematica ò logica que s'aplica se leis ipotèsis son respectadas.
* una demostracion, constituïdas d'un ensemble d'elements logics (axiòmas, autrei teorèmas, resultats precedents...), permet d'establir lo liame entre leis ipotèsis e la conclusion.

Totjorn d'un biais tradicionau, leis assercions permetent d'establir un teorèma son classadas segon una terminologia especifica :
* un lema es una assercion intermediària que permet de demostrar la validitat d'una assercion pus importanta.
* un corollari es un resultat dirèctament obtengut a partir d'un teorèma demostrat.
* una proposicion es un resultat relativament simple qu'es pas associada amb un teorèma particular.
* una conjectura es una proposicion matematica qu'es pas demostrada. Pòu venir un teorèma après demostracion.
L'ensemble dei teorèmas que pòdon èsser trobats a partir d'un ensemble d'axiòmas es dich teoria.

## Liames intèrnes

* Axiòma.
* Logica.
* Matematicas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fumio Kishida

**Fumio Kishida** (岸田 文雄, *Kishida Fumio* en japonés; 29 de julhet de 1957, Shibuya, Tòquio) es un òme politic japonés, sòci del Partit liberal democrata (PLD). Elegit president del partit lo 29 de setembre de 2021, es tanben elegit primièr ministre de Japon lo 4 d'octobre.
Quimia quantica

La **quimia quantica** es la branca de la quimia que s'interessa ais aplicacions de la mecanica quantica ai sistèmas moleculars per estudiar lei procès e lei proprietats quimicas. D'efiech, a l'ora d'ara, l'eqüacion de Schrödinger e lei postulats de la mecanica quantica son l'unic ensemble teoric que permet de descriure lo comportament deis electrons e dei nuclèus deis atòms. Aquela disciplina es apareguda dins lo corrent deis ans 1920 amb la publicacion dei premierei descripcions quanticas de la molecula de diidrogèn.

## Liames intèrnes


* Aproximacion de Born-Oppenheimer.
* Aproximacion orbitala.
* Aproximacion de Slater.
* Foncion d'onda.
* Liame quimic.
* Mecanica quantica.
* Orbita atomica.
* Quimia.
* Quimia numerica.


## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Programa Vostok

[thumb|right|[Fotografia d'un modul Vostok.]]

Lo **Programa Vostok** es un programa espaciau abitat sovietic iniciat en 1960 e acabat en 1963. Dins lo contèxte de la corsa a l'espaci qu'opausava leis Estats Units e de l'Union Sovietica, èra la seguida de la mission Spotnik 1. Son objectiu èra de mandar d'èssers vivents en orbita terrèstra. Divèrseis assais aguèron luòc en 1960-1961 amb d'animaus. Puei, lo 12 d'abriu de 1961, la mission Vostok 1 permetèt a Iurii Gagarin de venir lo premier òme dins l'espaci. Après aqueu succès, cinc autrei vòls foguèron organizats avans la fin dau programa. Lei programas Voskhod e Soiuz o remplacèron dins lo corrent deis ans 1960.

## Liames intèrnes

* Corsa a l'espaci.
* Vòl espaciau.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Teoria polivagala

La **teoria polivalagala** es una teoria del Sistèma nerviós autonòm (SNA). Tira son nom del nèrvi vague, un nèrvi cranian que constituís lo compausant principal del sistèma nerviós parasimpatic. La vision tradicionala del sistèma nervós autonòm presenta un sistèma en doas partidas: lo sistèma nervós simpatic, qu'es mai activant (responsa de combat o fugida); e lo sistèma nerviós parasimpatic, que sosten la santat, la creissença e la restauracion (responsa de repaus e digestion). La teoria polivagala, per contra, considèra lo sistèma nervós parasimpatic coma essent devesit en doas brancas distintas: un "sistèma vagal ventral" que sosten l'engatjament social, e un "sistèma vagal dorsal" que sosten los comportaments d'immobilizacion, a l'encòp lo "repaus e digestion" e l'immobilizacion defensiva ("shutdown" en anglés).

## Veire tanben
* (de) Stephen Porges
### Ligams intèrnes

### Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

* (de) L’article de Wikipèdia en alemany Polyvagal-Theorie
Chasteurós

**Chasteurós** o ben **Chasteu Ros** (en los dos mots etimologics), prononciada **Chaste(r)rós** (*Chastè-Ròus* o ben *Chastè-Rous* en grafia mistralenca; *Châteauroux-les-Alpes* en francés), es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.

En parlar provençau, la comuna es apelada **Castèu Ros** (*Castèu-Rous* en grafia mistralenca).

## Geografia

## Toponimia
***Chasteurós** - *Castrum Rodulphi* en 1154; *Castrum et villa Castri Rodulphi* au segle XIII; *Castrum Rodulphum* en 1321; *Castrum Rodulphi* en 1416; *Castrum Rodulphum* en 1508; *Chasteauroux* en 1512; *Castrum Ruffum* en 1520; *Chastelroux* en 1568.Segon Frederic Mistral, lo "Ros" dins lo nom de comuna es lo prenom Ros, fòrma occitana del latin *Radulphus* e l'occitan ancian *Raols*, *Raus*, *Raolf*, o *Ruols*.La vila de Chasteurós del departament d'Endre ten la meteissa etimologia.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna
## Vejatz tanben

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Martino di Bartolomeo

vinheta|''Assompcion'', Museo Diocesano, Cortone.
**Martino di Bartolomeo** o **Martino di Bartolomeo di Biago** (1389 – 1435) foguèt un artista italian nascut a Roma e que foguèt actiu a Siena a la fin del sègle XIV e lo començament del XV. Es un dels màgers artistas de l'escòla sienesa de la suá generacion, faguèt l'enluminaire, lo doraire de manuscrits e lo pintre entre 1389 e 1434.
Escòla cretesa

Se ditz **escòla cretesa** un mòument iconografic post-bizantin en Creta entre los sègles XV e XVII, mentre que Creta èra jol contraròtle de la Republica de Venècia. Aprés que los Venecians foguèron cochats de Creta de pels Turcs al sègle XVII, l'escòla subrevisquèt dens las Illas Ionianas.

Al mieg dels mondes bizantin e latin, l'art cretés mesclava de thèmas e traches de l'art bizantin amb uns de l'art italian. Las òbras de sos mèstres èran demandats tant pel monde catolic que pel monde ortodòx.

## Mèstres famós
* Teofane lo Cretés (sègle XVI)
* Miquèl Damaskinos, (sègle XVI)
* Lo Greco, (sègles XVI e XVII)
* Emanuel Tzanes, (sègle XVII)
* Teodòre Polakis, (sègle XVII)
* Georges Klontzas (1540-1608)
Maire de Dieu Pòrta del Cèl

**Pòrta del Cèl** es un titre atribuit a la Verge Maria dins los mondes catolics e ortodòx, a l’encòp qu'es lo nom d'una icona bizantina.
Leonidàs Ièr

[thumb|right|Esquèma simplificat dei [Guèrras Medicas amb la batalha dei Termopilas.]]

**Leonidàs I** (vèrs 540 avC, Esparta - 480 avC, Termopilas) es un rèi agiada d'Esparta que reinèt de 488 a 480 avC. Fiu d'Anaxandridas II (560-520 avC), succediguèt a son fraire Cleomenes I (520-488 avC). Foguèt remplaçat per son nebòt Pleistarchos (479-458 avC).

En 481 avC, au començament de la Segonda Guèrra Medica, foguèt encargat de comandar l'armada grèga encargada de combatre l'armada pèrsa dins lo nòrd de Grècia. Tre son començament, l'expedicion foguèt marcada per de profecias anonciant la mòrt d'un rèi espartenc coma una condicion de la victòria grèga. De mai, de tensions entre ciutats-estats alentiguèron la formacion de l'armada. Ansin, Leonidàs poguèt pas intervenir dins lo nòrd de la peninsula. En plaça, deguèt blocar lo pas dei Termopilas per empachar l'intrada dei tropas aquemenidas en Grècia Centrala. Per aquò, dispausèt d'una fòrça de quauquei miliers d'òmes.

Ajudat per lo generau Demofil de Tespia, establiguèt una defensa eficaça que bloquèt l'avançada advèrsa durant tres jorns. Dins aquò, lei Grècs foguèron traïts per un  pastre que mostrèt a son adversari un passatge dins lei montanhas permetent de contornejar lo pas. Menaçat d'enceuclament, Leonidàs ordonèt la retirada de la màger part dei fòrças grègas vèrs lo sud mai demorèt amb un contingent de Tebans e de Tespians per tenir lei defensas. Lei causas d'aquela chausida son pauc claras (volontat de respectar la profecia ? temptativa d'alentir la perseguida pèrsa ?) mai la batalha s'acabèt per l'anientament dei soudats espartencs e tespians.

Aquela mòrt aguèt un resclantiment fòrça important en Grècia. D'efiech, mostrèt lo respècte per Leonidàs e seis òmes dei lèis espartencas qu'enebissián a sei soudats de capitular sus lo prat batalhier. Ansin, Esparta ganhèt un prestigi considerable e Leonidàs venguèt l'objècte d'un culte eroïc. Uei, es encara considerat coma l'exemple dau cap e dau soudat espartenc e son accion a la batalha dei Termopilas es estada adaptada dins mai d'un libre e d'un film.

## Liames intèrnes

* Esparta.
* Medicas (guèrras).
* Termopilas (batalha dei).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Zatia Rocher

**Zatia Rocher**, nascuda a Madagascar, es una manequin e influençaira malgacha.

Es la primièra femna malgacha obèrtament transgenre, mas considèra que fa pas partida de la communautat LGBT.

## Nòtas e referéncias


## Veire tanben

### Articles ligats

* Femme trans
* Dreches LGBT a Madagascar
Irène Koki Mutungi

vinheta|Koki Mutungi.
**Irène Koki Mutungi**, nascuda en 1976 a Kenya, es una pilòta de linha kenyana. Foguèt la primièra femna sul continent african a devenir comandanta de bòrd. Es una comandanta sul Boeing 787 *Dreamliner*, e vòla per Kenya Airways, la companhiá aeriana nacionala de Kenya.

## Biografia

### Debuts e formacion
Nascuda en 1976 de parents kenyans, son paire èra pilòt de linha a Kenya Airways e a dempuèi pres sa retirada e es consultant per l'aviacion. Koki va a l'escòla *Moi Girls School Nairobi*. Après sas estudis segondàrias, en 1992 a l'edat de , s'inscriut a l'escòla de pilotatge de Nairòbi a l'aeropòrt Wilson, ont obten sa licéncia de pilòta privada. Contunha sa formacion de pilòta a Oklahoma City, als Estats Units, ont obten sa licéncia de pilòta comerciala per l'administracion federala de l'aviacion.

### Carrièra
vinheta|Un Boeing 787 de Kenya Airways.
Tòrna a Kenya en 1995, e es engatjada per Kenya Airways, ont demòra la sola femna pendent sièis ans. En 2004, deven la primièra femna africana comandanta d'un avion comercial, sul Boeing 737, e mai tàrd lo 767.

A après seguit l'estagi d'adaptacion que li a permés de far la transicion per èsser comandanta d'un 787 Dreamliner, fasent d'ela la primièra femna comandanta al mond per aqueste aparelh.

## Nòtas e referéncias


## Veire tanben

### Articles ligats

* Kenya Airways
* Boeing 787
Ressorsas inicialas

Lei **ressorsas inicialas** designan la quantitat disponibla d'una matèria premiera avans son esplecha per l'òme. Segon lo tipe de ressorsa, es sovent una quantitat ipotetica que varia segon lo nivèu de la tecnologia disponibla.

## Liames intèrnes

* Mina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Efiech Veblen

L**'efiech Veblen** (ò **efiech d'esnobisme**) es un fenomèn d'aumentacion simultanèa dau prètz e de la demanda d'un ben. S'explica per lo signe sociau que representa la cròmpa d'un ben a un prètz aut e s'aplica generalament ai produchs de luxe. Foguèt identificat per lo premier còp en 1899 per Thorstein Veblen.

## Liames intèrnes

* Luxe.
* Thorstein Veblen.

## Bibliografia

* Olivier Dehoorne e Sopheap Theng, « Étudier le luxe », *Études caribéennes*, 2015.

## Nòtas e referéncias
Efiech d'Akerlof

L**'efiech d'Akerlof**, de còps dich **efiech de marca**, es un fenomèn d'excepcion a la lèi de l'ofèrta e de la demanda. Es definit que lo fach que de consumators crompan de bens ò de servicis a un prètz superior au prètz mejan car pensan que son de bens de qualitat superiora.

## Liames intèrnes

* Lèi de l'ofèrta e de la demanda.
* Qualitat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Autarquia

L**'autarquia** es un tèrme economic que caracteriza una economia sensa cambi car cada individú i es autosufisent. Pòu s'aplicar a un país qu'entretèn pas de relacions comercialas amb lo rèsta dau mond. Pasmens, en realitat, au nivèu d'un país, l'autarquia complèta existís pas e a jamai existit.

## Liames intèrnes

* Economia.
* Economia de guèrra.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Diiriye Guure

**Diiriye Guure**, (1860 - 1920) que ho rei d'Darawiish e senhor d’Dhulbahante deu 1895 dinc a la soa mòrt. Que ho lo dusau monarca de l'Ostau de Shirshore. Lo son regnat que marquè pregondament l'istòria Darawiish per'mor, entà poder divorciar de la soa purmèra molhèr,  l'Nugaal en se bèth desliurar de l'autoritat de la Imperis europeus. 

### Nòtas e referéncias
Amanda Simpson

vinheta|Amanda Simpson en 2010.
**Amanda Renae Simpson**, nascuda lo 26 de març de 1961 a Chicago (Illinois, Estats Units), es vicepresidenta del departament de recèrca e tecnologia a Airbus Americas e foguèt secretària adjunta de la Defensa dels Estats Units per .

Al moment de sa nominacion al pòst de conselhièra tecnica principala al Burèu de l'Industria e de la Seguretat en 2010, es devenguda la primièra femna obèrtament trans nomenada per una administracion presidenciala.

## Nòtas e referéncias
Lista dels comtes de Rosselhon

Lista cronologica dels comtes regnants al comtat de Rosselhon, dès de sa creacion en 812 fins a son integracion definitiva a la Corona d'Aragon en 1375.

## Comtes nomenats pels reis francs (beneficiaris)

## Comtes d'Empúries e Rosselhon

## Comtes de Rosselhon

:* comtat a [[Anfós lo Cast|Alfons el Cast]] d'[[Corona d'Aragon|Aragon]]*

## Comtes de Rosselhon e Cerdanha, de l'[[Ostal d'Aragon]], branca principala de l'[[Ostal de Barcelona]]

: *comtat a [[Jaume I el Conqueridor]], nebot segon de Nunon I*

## Reis de Malhòrca, Comtes de Rosselhon e Cerdanha
* 1276-1285 : Jaume II de Malhòrca, filh de Jaume I lo Conqueridor, primer període.
: *lo [[1285]] perd lo [[Regne de Malhòrca]] a favor d'[[Alfons lo Franc]], lo sieu nebot, però li serà retornat lo [[1295]]*
* 1295-1311 : Jaume II de Malhòrca, segon període
* 1311-1324 : Sanç I de Malhòrca, filh de l'anterior
* 1324-1349 : Jaume III de Malhòrca, nebot de l'anterior
* 1349-1375 : Jaume IV de Malhòrca, filh de l'anterior
* 1375-1403 : Elisabèt de Malhòrca, sòrre de l'anterior, reina titulara.
:* lo [[Regne de Malhòrca]], lo [[comtat de Rosselhon]] e lo [[comtat de Cerdanha]] son incorporats a la [[Corona d'Aragon]] per [[Pere III el Cerimoniós]]*

## Veire tamben
### Ligams interns
### Ligams externs

## Nòtes e referèncias
### Nòtes

### Referències
Marie Cau

**Marie Cau**, nascuda lo 27 d'octobre de 1965 a Roubaix, es una femna politica, engenhaira e cap d'entrepresa francesa. Es coneguda per èsser la primièra femna trans elegida primièra cònsolessa en França, en 2020 a Tilloy-lez-Marchiennes.

## Biografia
Marie Cau nais en 1965 a Roubaix.

Fa d'estudis agricòlas e orticòlas e deven engenhaira informatica abans de se reconvertir en obrant una entrepresa en conselh informatic, dont es la dirigenta.

A las eleccions municipalas de 2020, Marie Cau mena la lista  a Tilloy-lez-Marchiennes dins lo Nòrd, qu'obten mai de  de las votacions al primièr torn. Es elegida primièra cònsolessa al conselh municipal del 23 de mai de 2020 a l'unanimitat mens una (14 votacions en favor e 1 nul). Succedís a Jean-Luc Bot, primièr cònsol pendent vint ans d'aqueste vilatge de 550 abitants. Primièra persona trans elegida a aqueste pòst en França, son eleccion provoca un afògament mediatic internacional.

Marie Cau anóncia sa candidatura a l'eleccion presidenciala de 2022 en març de 2021 dins *[[La Voix du Nord]]*. Desira se posicionar en defòra de l'escaquièr politic drecha-esquèrra e presenta un programa repausant sul social, la solidaritat e una economia liberala. Refusa la qualificacion de militanta de la causa LGBT, mas sosten mantun demandas qu'aquela, coma la gestacion per autrú (GPA).

## Vida personala
Marie Cau abita Tilloy-lez-Marchiennes dempuèi vint ans e es maire de tres dròlles.

## Nòtas e referéncias



## Veire tanben

### Articles ligats

* Camille Cabral, primièra femna trans elegida en França

### Ligams extèrnes

*  Site oficial
Crime organizat

Lo **crime organizat** designa un ensemble d'estructuras umanas relativament establas e ierarquizadas que son objectiu es de realizar de profiechs illicits dins de domenis d'activitat proïbits en utilizant de metòdes illegaus. Aqueleis organizacions son sovent consideradas coma d'enemics de la societat e son l'objècte de legislacions especificas destinadas a facilitar lor repression. Entre lei pus conegudas, se pòu citar la Màfia italiana, lei triadas chinesas e lei cartèus de la dròga.

## Liames intèrnes

* Corrupcion.
* Crime.
* Mitan marselhés.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Salus Populi Romani

***Salus Populi Romani*** (*Salut del Pòble* *Roman*) es lo nom d'una icòna fòrt vièlha de la Verge Maria que se tròba a Roma. Aquèsta icòna foguèt pencha dins las annadas 590, çò que ne fa l'icòna mai vièlha dins lo monde, e mai una dels 5 mai vièlhs imatges de la Verge Maria.
Guido da Siena

**Guido da Siena** foguèt un pintor sienés de la fin del sègle XIII e que foguèt un dels primièrs mèstres de l'escòla sienesa. Lo seu estil es de tendéncia bizantina.
Barriera de glaç

[thumb|right|[Fotografia dau limit de la barriera de Ross.]]
[thumb|right|Carta d'[Antartida amb lei barrieras de glaç principalas dau continent.]]

Una **barriera de glaç** (ò **plataforma de glaç**) es un tipe de glacier qu'es lo prolongament d'un indlandsis sus la mar. D'una espessor de 100 a  m, lei barrieras de glaç avançan gràcias a la pression exercida per lo rèsta dau glacier. Puei, se dislocan lentament per formar d'icebergs per destacament dei glaç.

Lei barrieras de glaç son un fenomèn qu'aparéis dins lei regions polaras. Au començament dau sègle XXI, lei pus importantas se tròban en Antartida. En particular, lei barrieras de Ross e de Filchner-Ronne avián una superficia de mai de  km². Dins lei regions articas, lei barrieras de glaç actualas son lei vestigis de formacions que datan dau darrier periòde glaciari. Ocupan de superficias feblas (quauquei centenaus de quilomètres carrats) e son en cors de disparicion rapida en causa dau rescaufament climatic.

## Liames intèrnes

* Iceberg.
* Indlandsis.
* Lista dei barrieras de glaç.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Labelle

Aquesta pagina conten las paginas d'homonimia de **Labelle**, **LaBelle** e **La Belle**.

## Patronim
**Labelle** es un nom de familha portat per :

* Leah LaBelle (1986-2018), cantaira estatsunidenca ;
* Patti LaBelle (1944-), cantaira e actritz estatsunidenca ;
* Sophie Labelle (1988-), bedeista canadiana.

## Toponim
**Labelle** o **LaBelle** es un nom de luòc portat per :

* Labelle, municipalitat locala de Laurentides al Quebèc ;

* LaBelle, localitat del comtat de Hendry en Florida ;
* LaBelle, localitat de Tèxas.
Metau alcalinoterrós

Lei **metaus alcalinoterrós** (var. **metals alcalinoterroses**), son un grop de sièis elements quimics dau segond grop de la taula periodica (berilli, magnèsi, calci, estronci, bari e radi) qu'an de proprietats similaras :
* an un sosjaç s saturat amb dos electrons que pòdon aisament partir per permetre la formacion d'un cation portaire de doas cargas electricas positivas.
* dins lei condicions normalas de pression e de temperatura, son de metaus blanc argent, lusent e quimicament reactius.
Plusors elements d'aqueu grop èran coneguts per leis alquimistas qu'adoptèron lo tèrme « alcalinoterrós » per descriure la resisténcia a la calor de seis oxids. Totei leis alcalinoterrós, franc dau radi, an uei d'aplicacions importantas dins l'industria.

## Liames intèrnes


* Berilli.
* Magnèsi.
* Calci.
* Estronci.
* Bari.
* Radi.


## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Les sans pagEs

drecha|sens_quadre
**Les sans pagEs** (*Las sens paginAs* en occitan) es un projècte de la version francofòna de Wikipèdia iniciat en julhet de 2016, dont l'objectiu es de luchar contra los desequilibris de genre suls articles de l'enciclopèdia. L'activitat principala del grop consistís a redigir de paginas biograficas sus de femnas notòrias.

## Istòria
Lo projècte es creat a l'estiu 2016 per una contributritz de Genèva.  Inspirat de l'iniciativa *[[Women in Red]]* sus la version anglofòna de Wikipèdia, lo projècte vòl luchar contra los desequilibris de genre sus la version francofòna de l'enciclopèdia en linha. Constatant l'escart entre lo nombre de paginas biograficas masculinas e femininas (mens de  de las biografias concernisson de femnas), los contributors e las contributritz del projècte remèdian a aqueste biais en creant especificament de paginas biograficas de femnas. En 2020, *les sans pagEs* estiman aver permés la creacion de mai de 5000 paginas biograficas sus de femnas après 4 ans d'existéncia.

En marge d'aquesta activitat de creacion de novèlas paginas, lo projècte es tanben actiu al sen de la comunautat wikipediena per d'accions de sensibilizacion. *Les sans pagEs* critican atal los biais d'escritura, coma per exemple definir una femna per rapòrt a son marit o sa familha, o la subrepresentacion de contributors masculins sus Wikipédia e sas consequéncias. Lo projècte lucha tanben contra la josreprentacion de las biografias de personas trans e victimas de racisme.

Orientat dempuèi sa creacion per la formacion e la mesa en plaça de talhièrs d'escritura, lo movement organiza mantun encontres d'edicions dins diferentas vilas, en Soïssa, en França o en Tunisia.

## Associacion
Dempuèi 2017, una associacion eponima existís en Soïssa per sosténer las diferentas activitats e extensions del projècte, notadament en amassant de fons per l'organizacion d'eveniments.

## Nòtas e referéncias



## Veire tanben

### Articles ligats

* Biais de genre sus Wikipèdia
* Art+Feminism
* Women in Red (WiR)

### Ligams extèrnes

* Site oficial
* Pagina del projècte sus Wikipèdia en francés
Catherine Jacob

[vinheta|Catherine Jacob al [Festenal de television de Montcarles 2013.]]
**Catherine Jacob**, nascuda lo 16 de decembre de 1956 a París, es una actritz francesa.

## Biografia

## Filmografia

### Cinèma

### Television

## Teatre

## Distincions

### Recompensas cinematograficas

* 1989 : Cesar del melhor jovent espèr feminin pel ròtle de Marie-Thérèse dins *La vie est un long fleuve tranquille*

### Nominacions

* 1991 : Nominacion al Cesar de la melhora actritz dins un second ròtle per *Tatie Danielle*
* 1992 : Nominacion al Cesar de la melhora actritz dins un second ròtle per *Merci la vie*
* 1995 : Nominacion al Cesar de la melhora actritz dins un second ròtle per *Neuf mois*

### Decoracions

* Comandaire de l'Òrdre de las Arts e de las Letras

## Nòtas e reférencias


## Veire tanben

### Ligams extèrnes
Judith Henry

vinheta|Judith Henry en 2010.
**Judith Lise Henry**, nascuda lo 16 de mai de 1968 a París, es una actritz francesa.

## Biografia
Judith Henry apren lo mestièr d'actritz à l’escòla dels dròlles de l'espectacle e a l’escòla nacionala del circ.

Après de debuts al teatre, es descobèrta en 1990 pel grand public dins lo filme *[[La Discrète]]*, dont ten lo ròtle feminin principal als costats de Fabrice Luchini. Aqueste filme li val lo Cesar del melhor espèr feminin. Ten après l'un dels ròtles principals de *[[Germinal (filme, 1993)|Germinal]]*, realizat per Claude Berri.

Puèi privilègia lo teatre e rarefica sas aparicions al cinèma. Dempuèi la fin dels ans 2000, apareis mai sovent al cinèma, dins de ròtles segondaris.

## Filmografia

### Cinèma

* 1988 : *Après la guerre* de Jean-Loup Hubert
* 1990 : *L'Amour* de Philippe Faucon
* 1990 : *La Discrète* de Christian Vincent
* 1991 : *Transit* de René Allio
* 1992 : *Listopad* de Lukasz Karwowski
* 1993 : *Germinal* de Claude Berri
* 1994 : *Adeus Princesa* de Jorge Paixão da Costa
* 1995 : *...à la campagne* de Manuel Poirier
* 1995 : *Les Apprentis* de Pierre Salvadori
* 1996 : *Le Bel Été 1914* de Christian de Chalonge
* 1998 : *Restons groupés* de Jean-Paul Salomé
* 1999 : *Le Nombre i* de Dominique Perrier (cortmetratge)
* 2003 : *Après tout* de César Campoy (cortmetratge)
* 2005 : *La Maison de Nina* de Richard Dembo
* 2005 : *Avaler des couleuvres* de Dominique Perrier (cortmetratge)
* 2007 : *Parc* d'Arnaud des Pallières
* 2007 : *L’Homme qui marche* d'Aurélia Georges
* 2008 : *Parade nuptiale* d'Emma Perret (cortmetratge)
* 2008 : *Les Grandes Personnes* de Anna Novion
* 2009 : *La Poudre d'escampette* de Catherine Corsini
* 2010 : *Dernier étage, gauche, gauche* d'Angelo Cianci
* 2012 : *L'Autre Sang* de François Tchernia e François Vacarisas (cortmetratge)
* 2013 : *Rendez-vous à Kiruna* d'Anna Novion
* 2013 : *Je fais le mort* de Jean-Paul Salomé
* 2014 : *Les Vacances du Petit Nicolas* de Laurent Tirard
* 2016 : *Le Voyage au Groenland* de Sébastien Betbeder

### Television

* 1982 : *Le Piano des songes* de Michel Vuillermet
* 1988 : *Un médecin des lumières* de René Allio
* 1988 : *Phèdre* de Pierre Cardinal
* 1990 : *Imogène* : *Notre Imogène* de Sylvain Madigan
* 1999 : *Sade en procès* de Pierre Beuchot
* 2003 : *Les Enfants du miracle* de Sébastien Grall
* 2004 : *Haute Coiffure* de Marc Rivière
* 2008-2016 : *Un village français* de Philippe Triboit e Jean-Philippe Amar
* 2010 : *L'Appel du 18 Juin* de Félix Olivier
* 2011 : *Xanadu* de Podz e Jean-Philippe Amar
* 2011 : *Le Cas de madame Luneau* de Philippe Bérenger
* 2013 : *Les Limiers* : *Mauvaise herbe* d'Alain DesRochers
* 2017 : *Les Témoins* de Hervé Hadmar (saison 2)
* 2020 : *Le Bureau des Légendes* d'Éric Rochant (saison 5)

## Teatre

## Distincions

### Recompensas

* Cesar 1991 : Cesar del melhor espèr feminin per *[[La Discrète]]* de Christian Vincent
* Cesar 1994 : nominacion al Cesar de la melhora actritz dins un segond ròtle per ''Germinal'' de Claude Berri

### Decoracion

* Cavalièra de l'Òrdre de las Arts e de las Letras

## Nòtas e reférencias



## Veire tanben

### Ligams extèrnes
Anna Karina

vinheta|Anna Karina en 1968.
**Hanne Karin Bayer**, dicha **Anna Karina**, nascuda lo 22 de setembre de 1940 a Frederiksberg (Danemarc) e mòrta lo 14 de decembre de 2019 a París (França), es una actritz, cantaira e escrivana francesa d'origina danesa.

Es principalament coneguda per sos ròtles dins los filmes de Jean-Luc Godard entre 1960 e 1967 et per sa carrièra de cantaire, especialament als costats de Serge Gainsbourg (*[[Sous le soleil exactement]]*) e de Philippe Katerine.

## Nòtas e referéncias


## Veire tanben

### Ligams extèrnes
Marlène Jobert

**Marlène Jobert**, nascuda lo 4 de novembre de 1940 a Argièr (Argeria francesa), es una actritz francesa, tanben romancièra e contaira per dròlles.

**Marlène Jobert** es la maire de l'actritz Eva Green e la tanta de la cantaira Elsa Lunghini.

## Nòtas e referéncias
Conferéncia de Yalta

[thumb|right|[Fotografia de Churchill, de Roosevelt e d'Estalin durant la conferéncia.]]
[thumb|right|Division [politica d'Euròpa après la conferéncia de Yalta.]]

La **Conferéncia de Yalta** es una reünion que se debanèt entre lo 4 e lo 15 de febrier de 1945 durant la fasa finala de la Segonda Guèrra Mondiala en Euròpa. Recampèt Estalin per l'Union Sovietica, Roosevelt per leis Estats Units d'America e Churchill per lo Reiaume Unit. Son objectiu èra de coordenar una estrategia comuna per véncer definitivament l'Alemanha Nazi, de reglar l'organizacion dau continent après la desfacha alemanda e d'assegurar l'estabilitat de l'òrdre mondiau novèu eissit de la guèrra.

Dins lei fachs, lo resultat de la conferéncia es considerat coma un « partiment dau mond » entre leis Estatsunidencs e lei Sovietics car sei decisions aguèron un ròtle important durant la Guèrra Freja :
* integracion de França dins lo grop dei tres « Grands ».
* partiment d'Alemanha en quatre zònas ocupadas per l'URSS, leis Estats Units, lo Reiaume Unit e França.
* intrada en guèrra de l'URSS còntra Japon tres mes après la capitulacion alemanda e l'annexion per Moscòu dei territòris perduts per Russia en 1905 a la fin de la Guèrra Russojaponesa.
* creacion dei Nacions Unidas.
* adopcion dau traçat dei frontieras europèas de 1945.

## Liames intèrnes

* Conferéncia de Potsdam.
* Ocupacion d'Alemanha après la Segonda Guèrra Mondiala.
* Segonda Guèrra Mondiala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Isolinha

thumb|right|Exemple de cartas topograficas amb d'isolinhas separant de zònas d'altituds diferentas.

Una **isolinha** es una linha que jonh de ponchs de valor egala sus una carta en separant una zòna de valors feblas e una zòna de valors autas. Segon lo domeni, pòu aver un nom pus especific coma corba de nivèu per una carta d'altitud, isotèrma per una carta de temperatura ò isobara per una carta de pression.

## Liames intèrnes

* Cartografia.
* Diagrama de fasa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Quark down

Lo **quark down** es una particula elementària dau grop dei quarks. Es un fermion que tèn una carga electrica de -⅓ *e*, un espin de ½ e una massa situada entre 3 e 7 MeV.c-2. Prevista en 1964 dins lo premier modèl dei quarks desvolopat per Murray Gell-Mann (1929-2019) e George Zweig (nascut en 1934), son existéncia foguèt demostrada en 1967 durant una experiéncia menada per lo SLAC.

Lo quark down participa a la formacion dei pions π±, dei pions neutres π0, dei mesons *η* e *η’* e de divèrsei barions.

## Liames intèrnes

* Fermions.
* Fisica dei particulas.
* Quarks.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Horqueta

**horqueta** que pòt designar en gascon: sia ua horca petita; sia un pòrt de montanha (frequent dens eths toponimes deths Pirenèus).

## Toponimes
* Pòrt dera Horqueta, . un pòrt entre Arièja e Catalonha ;
* Horqueta d'Alans, , un pòrt dens eths Auts Pirenèus; 
* Horqueta d'Ancida, , un pòrt dens eths Auts Pirenèus; 
* Horqueta d'Arroja, , un pòrt dens eths Auts Pirenèus; 
* Horqueta d'Aubèrt, , un pòrt dens eths Auts Pirenèus; 
* Horqueta de Bugarret, , un pòrt dens eths Auts Pirenèus; 
* Horqueta de Cap de Long, , un pòrt dens eths Auts Pirenèus; 
* Horqueta de Chermentas, , un pòrt dens eths Auts Pirenèus; 
* Horqueta de Hiars, , un pòrt dens eths Auts Pirenèus; 
* Horqueta Medeta, , un pòrt dens eths Auts Pirenèus; 
* Horqueta d'Osson, , un pòrt dens eths Auts Pirenèus; 
* Horqueta d'Oscoau, , un pòrt dens eths Auts Pirenèus; 
* Horqueta de Pailla, , un pòrt dens eths Auts Pirenèus; 
* Som dera Horqueta, , un som dens eths Auts Pirenèus;
* Lac dera Horqueta, un lac dens eths Auts Pirenèus;
Raimon de Cornet

**Raimon de Cornet** (, tanben ortografiat **Ramon de Cornet**; fl. 1324-1340), es un prèire, fraire, filològ, poèta e trobador tolosenc del segle XIV.

## Veire tanben
### Ligams intèrnes

### Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Companhiá aeriana

[vinheta|Un [Boeing 787 de KLM, la mai vièlha companhiá aeriana que siá totjorn en activitat.]]
Una **companhiá aeriana** es una entrepresa de transpòrt aerian que transpòrta de passatgièrs o de merças. Las companhiás aerianas lògan o cròmpan lors avions per ofrir lors servicis e pòdon formar d'alianças per de beneficis mutuals.

## Economia
Las companhiás aerianas son d'entrepresas, nacionalas ou internacionalas, revendicant de còps lor identitat nacionala que resulta de lor istòria o de lor origina.

Aquelas son lo mai sovent d'entrepresas de talha importanta del fach dels investiments considerables que representan la crompa d'avions e dels volumes financièrs a manejar per assegurar l'afretament (i comprés las depensas de carburant, qu'an una influéncia preponderanta sus lor equilibri financièr) e l'entreten d'una flòta d'avions.

Los vòls naulejats prepausan lors servicis (e lors avions) a l'afretament per d'agéncias de viatges o d'autres tèrces. Son sovent sinonimas dins l'esperit del public de companhiás bas de gamma, inconfortables e rarament ponctualas. Aqueste imatge sembla — uèi — mens pròcha de la realitat qu'a pogut l'èsser pel passat : existís d'afretament que son de la publicitat e de l'evenemencial, o de naut de gamma. Aqueste mòde de comercialisacion es fòrça comun dins lo viatge aerian toristic.

## Nòtas e referéncias

## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Companhiá aeriana de bas prètz
* Companhiá aeriana naulejada
* Companhiá aeriana cargo
* Companhiá aeriana pòrtabandièra
* Lista de las mai grandas companhiás aerianas