open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nicèfor Blemmides

**Nicèfor Blemmides** (1197-1272) èra un intellectuau bizantin dau sègle XIII. Personalitat influenta, foguèt considerat coma l'intellectuau europèu pus important de son periòde.

Fiu de mètge, Nicèfor Blemmides nasquèt a Constantinòple mai sa familha deguèt quitar la vila en 1204 après sa conquista per lei Crosats. Menèt d'estudis en Anatolia en medecina, en fisica, en filosofia, en teologia, en matematicas, en logica e en retorica. En 1224, acomencèt una carriera ecclesiastica. A la demanda de l'emperaire Joan III Ducas (1222-1254), fondèt d'escòlas a Esmirna e a Nicèa. Venguèt monge en 1241 e fondèt un monastèri pròche Efès. Autoritat morala fòrça respectada de la Glèisa Ortodòxa fins a sa mòrt, refusèt de venir patriarca de Constantinòple en 1255.

Son òbra intellectuala toca de domenis variats. En teologia, Blemmides participèt ai controvèrsias entre la Glèisa Ortodòxa e la Glèisa Catolica durant lei debats grècolatins de 1234 e de 1250. Assaièt sensa succès de conciliar lei ponchs de vista grècs e latins. Aquò foguèt a l'origina de plusors tractats de teologia e de plusors dialògs ambé de caps dau clergat catolic. En filosofia, estudièt lei liames entre leis òbras de Platon e d'Aristòtel. Escriguèt tanben d'obratges sus la fisica, sus l'origina deis espècias, sus l'organizacion dau Sistèma Solar e divèrsei tractats sus la morala.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fraire de Joi e Sor de Plaser

***Fraire de Joi e Sor de Plaser*** es un raconte anonim del sègle XIV, compausat en vèrs en lenga occitana (Provençal) amb de influéncias catalanas possiblas. La trama del raconte prefigura lo conte *[[La bèla dormenta|La Bèla Dormenta]]*.

## Trama
*Sor *(sòrre) *de Plaser*, filha de l'emperaire de *Gint-Senay* cai misteriosament dins un estat subrenatural dins lo qual paréis mòrta, lo sieu còrs se corromp pas. Lo sieus paire, puslèu que de l'enterrar, la consèrva dins una torre isolada per de valats impenetrables dins un mitan paradisiac. Lo prince de *Florianda*, *Fraire de Joi* entend parlar de la beutat de la gojata e s'enamora d'ela. Fòrça ajudat per Virgili, lo jove arriba a la torre, dintra e pren l'anèl de la nòvia endormida. Tanben dispausa sexualament del sieu còrp e la daissa prensa. Mercés a l'ajuda d'un aucèl que parla amb fòrça eloquéncia donat a Fraire de Joi per Virgili, la gojata se reviscola magicament e descobrís que en mai d'aver perdut sa virginitat aviá un filh ilegitim. L'aucèl fin finala convenç que se maride amb Fraire de Joi. Lo lor filh es nomenat *Joi de Plaser.* Lo maridatge es celebrat amb fòrça fasts e en preséncia de reis, emperaires, Virgili, lo Prèire Joan e lo papa.

## Autor
L'autor del tèxte, e, al subjècte i a dos ipotèsis. Segon la primièra seriá un catalan qu'auriá escrich en occitan (lenga literària prestigiosa a l'epòca), amb la segonda seriá un occitan, malgrat las decas linguísticas del tèxte.

## Caracteristicas de l'òbra
Lo recit es un clar precedent de la *[[La bèla dormenta|Bèla dormenta]]*. Mas es pas l'unic, que lo tèma de la gojata dormenta desrevelhada per un jove que ven lo sieu espós tamén aparéis dins l'episòdi de Zellandina e Troíl -dins Perceforest- e aquel de Brianda e Blandin -no Blandin de Cornoalha-, mas es lo primièr, dins literatura europèa, que lo presenta de biais independent, e non pas dins l'encastre d'un raconte mai larg.

Lo raconte es l'istòria d'un amor predestinat, que mòstra ja d'elements linguistics, coma l'acòrdi dels noms dels amants (que se sintetizan fin finala dins lo nom del filh d'ambedos) e l'escambi anèls amb inscricions pròva del viòl de la princessa pel prince. Sus l'anèl d'aquela son inscrichas los mots:

Lo prince el fa la pregària:

## Notas
Ipallaja

Una **ipallaja** es una figura d'esil e de retorica que consistís dins la construccion dels mots ont dos tèrmes son ligats sintaxicament alara que se seriá esperat a veire l’un dels dos ligat a un tresen.
thumb|370x370px|L'aliança audaciosa

## Etimologia
Del grèc ancian ὑπαλλαγή « escambi ». Se trapa le mot coma figura de retorica amb l’istorian e retaire del sègle I AbC Denís d'Alicarnas dins *Composicion dels mots*. Aquela figura èra coneguda dels autors latins jol meteis nom. 

## Definicion
L’ipallaja es une construccion ont dos tèrmes d'un meteis nos sintaxic serián incompatibles sul plan semantic sens l'inversion d'un dels dos primièrs tèrmes amb un tresen tèrme *in absentia*, o *in praesentia* dins un segond nos sintaxic. Es un procediment de caracterizacion insolit, qu'atrubuís a un mot çò que caldriá logicament a un autre.

### Exemples
« Ibant obscuri sola sub nocte per umbram. » [Avancèron, escurs dins la nuèch solitària, mejans l’ombre]l’adjectiu « solitari » es pas en seguida un caractèr adaptat à la nuèch e l’expression normala seriá estat: avancèron sols dins la nuèch prigonda. L’escuritat prigonda qu'amaga lo decors balha una solitud. La compenetracion de las sensacions fa benlèu sentir melhor als lectors latins que los personatges son perdut dins l’imensa escuritat de la nuèch qui los permet d'èsser descobèrts e amb que se confondon.« Les habitants de l'orgueilleuse Rome» [*los abitants de l'orgulhosa Roma*]— Jean Racine« Δίνης πτερωτὸς φθόγγος »— [*Lo son alat de la virolejar* per *lo son de la virolada de las alas*] Aristofanes Los Aucèls 1198
.stream

**** ("corrent", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 18 de març de 2016.

## Referéncias
Oèd

Un **oèd** o **oadi** (venent de l’arab وادي (*<span class="transcription lang-ar" dir="ltr" lang="ar-Latn">ouādī</span>*), « valada, maire de riu, riu »), es un tèrme generic designant un fluvi d'Africa del Nòrd e de las regions mièg deserticas amb un regim idrologic fòrça irregular. Subretot present dins las regions endoreïcas, s'anima pendent de raras e fòrtas precipitacions. Mas sovent es sec, pòt conéisser d'aigadas espectaculara, carrejant d'enòrmas quantitats de fanga, que provòcan a vegada de cambiament de lièch.

Los oèds de las valladas del Tibesti son nomenats enneris. Mai pichons, existisson d'oèds dins las regions mediterranèas a çò nòstre e en Espanha, conegudas jol nom de « ramblas ». 

## Etimologia
« Oèd » ven de l'arab **وادي** *oadi*, (vengut *guad* en espanhòl).

## Galeria

File:Medjerda_(RN_5).jpg|La Medjerda en Tunisia
File:Oued Riou Ammi Moussa.jpg|Oèd a Ammi Mossa en Argeria.
File:Oued à La Wilaya de Batna (Algérie).jpg|Oèd en aigada en Argeria dins la region de Batna.
File:Maroc. Oued Tensif.jpg|Al Marròc ,valada a sec de l'oèd Tensif (entre Safi (Marròc) e Essaouira).

File:Vallée oued Mellah Maroc amont barrage NO.jpg|Val de l'oèd Mellah Marròc, lièch màger, en amont de l'estanc (Region de Casablanca)
File:NachalParan1.jpg|Nachal Paran
File:Ghoufiyel.jpg|Lo canhon de l'oèd el Abiod a Ghoufi dons l'altlas auressian


## Notas e referéncias

## Vejatz tanben

### Bibliografia
* Roger Brunet (dir.), *Les mots de la géographie*, Paris, Reclus-La Documentation française, 1993, ISBN 2-11-003036-4, article « oued », page 361.

### Articles connèxes
Cardo maximus

[thumb|Lo cardo maximus de Jerash en [Jordania]]
Lo **Cardo maximus** es la via d'axe màger nòrd-sud d'una vila romana (dels tèrmes latins **Cardo** per « pivòt » o « gafon de pòrta », emplegat en tèrmes d'orientacion geografica per designar l’axe nòrd-sud a l'entorn de que semble pivotar la vòlta celèsta e **maximus** per « mai grand » : superlatiu de *magnus*). Dins la centuriacion romana, lo cardo maximus èra l'axe nòrd-sud qu'estructurava la ciutat dempuèi sa creacion. Enseguida, lo cardo èra una de las vias màger al còr de la vida economica e sociala de la vila. A la crosada del *cardo* e del *[[decumanus]]* (axe èst-oèst) d'una ciutat, mai sovent èra lo forum. 

## Exemple de Cardo
### Cardo de Jerusalèm
[thumb|Lo cardo de [Jerusalèm]]
Un exemple de cardo es aquel de l'antica Jerusalèm. Après la répression de la revòlta josièva de 70 per las tropas de Titus, l'emperaire Adrian comencèt a tornar bastir Jerusalèm sul modèl e los nòus plans de la vila comportavan un cardo amb colomnadas. 

### Cardo de Tolosa
Lo *cardo maximus* de Tolosa es una viá que traversa la vila de la pòrta nòrd, la Porteria trobada jol la plaça del Capitòli, per las carrièra de Sant Roman e Filatièrs per acabar, al sud, a la pòrta narbonesa. Aquel cardo es ara una zona pedona dempuèi 2010.

## Nòta et referéncias


## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* Decumanus
Agora

Dins la Grècia antica, l'**agora** (del grèc ) designa lo luòc de rassemblament politic e mercantil de la ciutat. Los *capeloí* n'en son los comerciants. Es una compausanta essenciala de concèpte de *[[polis]]*, fins a qu'Aristòtel tracte los barbars de non civilizats, qu'avián pas d'agora. Dins l'Atenas antica, la majoritat de las institucions politicas (Boleuterion, Elièu,...) avián lor seti a l'agora. Tanben i aviá de bastits religioses e de monuments en onor dels eròis de la patria ateniana. Fin finala, Fòrça escòlas filisoficas donavan sus l'agora, coma l'escòla del Portic de Zenon de Cition. Un resson modèrne seriá lo *Speaker's corner* d*'Hyde Park* a Londres.

Es tanbenun tèrme utilizat dins l'arquitecture e l'urbanismedins las vilas modèrnas. Lo forum n'es l'enacion romana.

## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* Forum romain 

### Fonts e bibliografia
* Science et Vie Junior Hors-série n°58, "Les Grecs : Surdoués de l'Antiquité", octobre 2004, p.10-11
* Roland Martin, *Recherches sur l'agora grecque, études d'histoire et d'architectures urbaines*, 1951
* Roland Étienne, Christel Müller, Francis Prost, *Archéologie historique de la Grèce Antique*, Ellipses, 2000
Khoms

**Khoms** (arab: **الخمس**) es una vila portuària del nòrd-oèst de Libia e lo cap luòc de la chabiyat d'Al Morqob. Se situa a 120 quilomètres a l'èst de Trípol dins la region istorica de la Tripolitània. Lo celèbre site arqueologic de Leptis Magna se trapa a un pauc mai de tres quilomètres de la vila. Sa populacion èra de 202 000 abitants en 2009.

## Istòria
Khoms foguèt fondada pels Turcs de l'Empèri Otoman al sègle XVI. Comencèt a venir importanta al sègle XIX, quand son pòrt comencèt a exportar l'alfa. Se desvolopèt pendent lo periòde de colonizacion italiana (1911-1943).

Dins periòde d'estabilitat lo pòrt fa comerci del ton, l'exportacion dels dàtils e de l'òli d'oliva. Khoms es tanben conegut per sas fabrica de sabon. Tanben mena lo torisme mercé al site de Leptis Magna, inscrich al patrimòni mondial en 1982.

La vila se rebelèt pendent la revòlta libiana de 2011.

## Personalitat
Khoms es la vila natala del pintre Mario Schiffano (1934-1998) del vam d'Andy Warhol.
Espart

L**'espart** o **alfa** (de l'arab *halfa*), e**stipa tenaça** es una planta erbacèa vivaça de la familha de las poacèas, originària de las regions aridas de l'oèst del bacin de la Mediterranèa, que servís entre autre a fabricar de papièrs d'impression de qualitat.
Aquesta planta es a l'origina dau quartier marselhés dau Valon deis Aufas, famós per la preséncia d'aufiers especializats per la cordariá dei batèus.

Per extension, lo tèrme designa lo papièr fabricat amb aquela planta.

Nom scientific: *Macrochloa tenacissima* (Loefl. ex L.) Kunth (synonyme : *Stipa tenacissima* L.), familha de las poacèas, sosfamilha de las *Pooideae*, tribú de las *Stipeae*.

## Descripcion
L'espart fa de matas de gaireben un mètre de naut, formant de vasts espandiments dins las regions d'ariditat mejana.

## Distribucion
Aquela espècia es originària de l'Oèst del bacin mediterranèu: en Africa del Nòrd del Marròc a la Libia, e Euròpa del Sud (Espanha, Itàlia).

L'espart cobrís per exemple de vastas zonas dels nauts plans argerians.

## Utilizacion
Las grainas en grelhada se pòdon majar per l'òme.

Las fuèlhas mai joves d'espart fan de pasturas pel cavals, les dromedaris, mas la planta tròp rica en lignina pòt pas servir pels autres erbivòrs.

L'espart es una planta utilizada per sas fibras. Se'n fabrica una pasta de papèl reputada.
Las fibras venent de sas fuèlhas pòdon, un còp filaldas, s'utilizar per realizar de còrdas. Al prima, la fuèlha es teissida per confectionar d'objèctes de espartariá: panièrs, coufins...

Aquela a tanben un interés ecologic per lutar contra l'erosion dins las regions d'estepas aridas.
Espartariá

L**'espartariá** es l'industria de l'espart (o alfa), una fibra vegetala dura. Per extension, lo tèrme regropa la fabricacion d'objèctes de fibras duras, subretot eissits de la notz de cocò, del sisal (agave), del jute e de la rome.
Alfa (omonimia)

* **[[Alfa]]** es la primièra letra de l'alfabet grèc que s'escriu - Α (majuscula) α (minuscula)-
* **[[Espart|Alfa]]** o **Espart** (*Stipa tenacissima*) es una planta del bacin de la Mediterranèa
Stigma

**Stigma** (ϛ en minuscula, Ϛ en majuscula) es una Letra arcaïca de l'alfabet grèc.

Dins lo sistèma de numetacion alfabetica grèga equival al nombre 6
Digamma

**Dígamma** (gamma dobla, ϝ o ͷ en minuscula, Ϝ o Ͷ en majuscula) es una Letra arcaïca obsolèta de l'alfabet grèc.
Decumanus

[thumb|Lo ''Decumanus Maximus'' de [Palmira, en Siria.]]
Lo **decumanus** es un ais èst-oèst dins una vila romana.
## Etimologia
L'origina del mot **' benlèu ven del nombre detz (**' en latin), sens que se pòsca comprene la rason d'aquela derivacion.

## Caracteristicas
Dins centuriacion romana, un **' es una via orientada d'èst cap oèst, dins una vila, un camp o una colonia romanas. Lo **' màger es le **', qu liga mai sovent la Porta Praetoria (mai pròche de l'enemic dins un camp romin) a la Porta Decumana (mai alunhada).

Seguent un plan en damièr, lo **' e l'axe que li es perpendicular, le *<span class="lang-la" contenteditable="false" lang="la"></span>*, son los axes màger qu'estructuran tot camp roman e al començament de tota fondacion de colonia romana. L'esquèma arquitectonic, que se difusa dins tot l'Empèri roman, a son origina dins los rites del bornatge etrusc. En practica, l'orientacion segon los punts cardenals podavan èsser respectada mai o mens exactament, l'ortogonalitat dels axes essent mai sistematicament respectada.

Lo forum, còr de la vida economica de la vila, es normalament situada a la crosada del **' e del **' (la *groma*), o a proximitat immediata.

## Exemples
* Croàcia:
** Split : lo palais de Dioclecian resson al sistèma urbanistic roman, lo **' ligant la pòrte d'argent a l'oèst a la pòrte de fèrre a l'èst

* [[Espanha]]:
** Barcino ([[Barcelona]])<span></span>: lo **' començava a la pòrta romaine fàcia a l'actuala *Plaça Nova*

* França :
** Augustodurum (Bayeux) : lo **' correspond a l'actuala ''Grand-rue''.
** [[Lutècia]] ([[París]]): pasmens s'es un pauc fosc, lo **' correspondraca a l'actuala *rue Soufflot*.
** Metz: lo **' correspond à l'actuala ''[[Fournirue]]''. 
** [[Orleans]]: lo **' correspond a l'axe format ear la *rue de Bourgogne*.
** Peitieus: la *Grand ' rue* seguís lo traçat de **' galés roman.
** [[Reims]]: lo **' correspond a l'axe format per la *rue de Vesle* (passant per l' *avenue Jean Jaurès*, la *place Cérès* e la *place Royale*).
** Estrasborg: lo **' correspond a la '' Rue des Hallebardes'' e ''Rue des Juifs''

* [[Itàlia]]:
** [[Aoste]]: lo **' correspond a l'axe format per la *via Porta Pretoria*, la *via Jean-Baptiste de Tillier* e la *via Édouard Aubert*.
** Nàpols:le **' es l'un dels axes urbans que passa, dempuèi l'epòca grecoromana pel centre istoric.

* [[Jordania]]:
** [[Gadara]] ([[Umm Qeis]]): lo decumanus existís encara sus un quilomètre

* [[Siria]]:
** [[Damasc]]: la ''[[Via Recta]]'', s'espandís sus  e liga las pòrtas èst e oèst
** [[Palmira]]: lo ''Decumanus Maximus'' 
 
* [[Liban]] :
** [[Beirot]]: la ''rue Weygand'', orientada d'èst cap a l'oèst, seguís totjorn l'ancian **'

* Occitània
** Aquae Sextiae (Ais de Provença) : lo **' foguèt identificat jos la plaça de l'Arquevescat.
** [[Niça]]: lo **' del site de Cemenelum es vesible suls rèstes del puèg de Cimiez.
** Tolosa : lo ** anava de la pòrta de Sant Estève fins a Garona.

## Annexes

### Referéncias




### Bibliografia
* Joël Le Gall, « Les Romains et l'orientation solaire », in *Mélanges de l'École française de Rome. Antiquité*, tome 87, 1, 1975, 287-320,  

### Articles connèxes
* 
* Cardo
San (omonimia)

**San** pòt designar
* lo pòble **[[san]]** un pòble indigèna del sud d'Africa tanben nomenat *bushmen*
* la letra **[[san (letra grèga)|San]]** (ϻ en minuscula, Ϻ en majuscula) una letra obsolèta de l'alfabet grèc
Charles Portal

thumb
**Charles Portal** (1862 - 1936) es un arquivista departamental, conservator de las antiquitats e objèctes d'art del Tarn, president de la Societat de las Sciéncias, de las Arts e Letras.

Charles Portal foguèt a l'origina de la reconeissença de fòrça riquessas arquitecturalas de l'Albigés coma lo site de Còrdas, « conservatòri de l'arquitectura civila dels sègles XIII e XIV ».

## Biografia
Nascut Charles Louis Henri Félix Antoine Portal, a Castèlnòu de Montmiralh lo 25 de junh de 1862, vila de son paire, cordés per sa maire - eiretarà de son ostal -, es passionat par Còrdas, son istòria e sos edificis. Escriu mai d'un obratge sus Còrdas coma l'incontornable *Histoire de Cordes* que demora encara uèi la referéncia.

Fondèt en 1904 la *Société des Amis du Vieux Cordes*, una associacion segond la lei de 1901, que sa tòca es la salvagarda del patrimòni de Còrdas e de sa region. Aquela associacion pauc a pauc crompèt la quatre pòrtas de la ciutat (pòta dels Olmets, pòrte de la Joana, portal Pintrat, pòrta del Venceire) e l'ostal dich Fabre per evitar lor destruccion programada siá per permetre de melhorar de la circulacion dins la vila siá qu'aqueles edificis menaçavan roïna.

Tanben faguèt crear en 1932 lo musèu que pòrta ara son nom.

Per evitar lo desròcament e la vente de las pèiras a de crompadors estrangièrs, faguèt classificar Monument Istoric dos bèls ostals gotics de la vila de Còrdas.

Tanben permtèt que siá desaclapat lo pòtz de cobèrt e l'installacion del relaisset.

## Notes et références
Parabòla (omonimia)

## Coma estil literari
* **[[Parabòla (retorica)|Parabòla]]**, una figura d'estil en retorica;
* **[[Parabòla (Bíblia)|Parabòla]]**, comparason servissent a illustrar un ensenhament dins la Bíblia (Ancian Testament e Novèl) e tanben dians lo Talmud.

## En sciéncias e tecnicas
* **[[Parabòla]]**, una mena de corba en matematica.
* **Antena parabolica** o simplament **[[Antena parabolica|Parabòla]]**, una antena en forma de paraboloíd dins las comunicacions par satellit.
Arpitans

thumb|right|440px|Los Arpitans.
Los **Arpitans** son un pòble e grop etnolingüistic de l'Euròpa Occidentala que demòra a l'est de França (Auvèrnhe Ròse Aups e Borgonha Franca Comtat), l'oèst de Soïssa (Romandia) e lo nòrd-oèst d'Italia (Val d'Aosta e una partida alpina de Piemont).

[thumb|right|200px|La roseta (''rouson'' en arpitan) de la [flor de vida, un simbòl panarpitan.]]
Occimiano

**Occimiano** es una comuna italiana de la província d'Alexàndria, dins la region de Piemont. 

 confronta las comunas de 

## Galariá

## Referéncias
Garry Shandling

thumb
Garry Emmanuel Shandling (nascut lo 29 de novembre de 1949 – mòrt lo 24 de març de 2016) foguèt un actor american de television e de cinèma.
Htin Kyaw

**Htin Kyaw** ([tʰɪ̀ɴ tɕɔ̀]) nascut a Rangon lo 20 de julhet de 1946 es un òme politica birman. Lo 15 de març de 2016 es elegit president de la republica. Deu dintrar en foncion lo 1èr d'abril.
Zombie (cançon)

***Zombie*** es una cançon contestatària del grop rock irlandés *[[The Cranberries]]*, apareguda sus l'album *No Need to Argue* en 1994. Evòca lo conflicte nòrd-irlandés e contèn de referéncias a l'insureccion de Pascas de 1916. Foguèt escricha en memòria de Jonathan Ball e Tim Parry, tuats per l’Armada Republicana Irlandesa Provisòria au moment deis atemptats de Warrington.

## Classaments e certificacions

## Nòtas e referéncias
The Cranberries

**The Cranberries** es un grop de rock irlandés que se formèt a Limerick en 1989. Lo grop consistís en la cantaira Dolores O'Riordan, lo guitarist Noel Hogan, lo bassist Mike Hogan e lo bateire Fergal Lawler. Sempre associat al rock alternatiu, lo grop incorpora tanben a sa musica de sonoritats indie pop, post-punk, Irish folk e pop rock.

Lo grop obtenguèt una fama internacionala dins las annadas 1990 amb son primièr album, *[[Everybody Else Is Doing It, So Why Can't We?]] e lo dusau, [[No need to argue]] amb la cançon [[Zombie (cançon)|Zombie]]*, que venguèron una capitada comerciala. *The Cranberries* foguèt un dels grop de rock pus famós dels ans 90 e vendèt mai de 40 milion d'albums dins lo mond entièr. 

La cantaira Dolores O'Riordan es mòrta a Londres a 46 ans lo 15 de genièr de 2018.  
## Discografia

* *Everybody Else Is Doing It, So Why Can't We?* (1993)
* *No Need to Argue* (1994)
* *To the Faithful Departed* (1996)
* *Bury the Hatchet* (1999)
* *Wake Up and Smell the Coffee* (2001)
* *Roses* (2012)
* *Something Else* (2017)
* *In the End* (2019)

## Referéncias
Bilbao

**Bilbao**  (AFI: ; en basc: *Bilbo*; en espanhòl: *Bilbao*) es la capitala de la província basca de Biscaia dins la Comunitat Autonòma Basca. Vila mai poblada del País Basc comptava 348.089 abitants en 2024. 

## Nòtas e referéncias
Províncias d'Irlanda

Irlanda es tradicionalament devesida en quatre **províncias**. Las províncias an pas cap caractèr administratiu dempuèi gaireben un milleni, mas son fondamentalas a la concepcion ordinària del territòri irlandés. 

Las quatre províncias e sas vilas principalas son :
# Leinster (*Laighin* en irlandés),  ab.
## Dublin (Grand Dublin : )
# Munster (*Mumhan* en irlandés)  ab.
## Cork (metropòli: ),
## Limerick (metropòli: ),
## Waterford (metropòli: )
# Connacht (*Connachta* en irlandés),  ab.
## Galway ()
# Ulster (*Uladh* en irlandés),  ab.
## Belfast (),
## Derry (pels irlandés) / Londonderry (pels britanics) (aperaquí )

(Chifras de populacions : per la Republica d'Irlanda, donadas del Recensament de 2006 ; per l'Irlanda del Nòrd, estimacion de 2007.)
Dubertura Bird

La **dubertura Bird** es una dubertura au jòc d'escacs caracterizada per lo còp iniciau 1. f4. Porta lo nom dau mèstre britanic Henry Bird (1830-1908). Amb aqueu començament, l'idèa dei blancs es de contraròtlar la casa e5 sensa l'ocupar. Pasmens, son premier còp permet pas lo desvolopament e afeblís leugierament l'ala rèi. Lei respònsas negras pus frequentas son la partida olandesa inversada (1...d5), lo gambit From (1...e5 ?!) e lo gambit Hobbs (1...g5?!).

Classat au sen dei duberturas divèrsas de flanc (A02-A03), aqueu començament es pauc utilizat.

## Liames intèrnes

* Escacs.
* Henry Bird.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Theodor Boveri

**Theodor Boveri** (12 d'octòbre de 1862 - 15 d'octòbre de 1915) èra un zoologista alemand. Es famós per aver formulat l'ipotèsi a l'origina de la definicion modèrna dau cancèr.

Son òbra scientifica se concentrèt sus l'estudi dei cromosòmas e dei mecanismes de division cellulara. Ansin, a partir d'observacions dau desvolopament embrionari d'orsins, poguèt demostrar l'impossibiitat d'acabar un desvolopament normau en l'abséncia de cromosòmas. Puei, en 1888, descurbiguèt lei centrosomas e acomencèt de s'interessar a la proliferacion cellulara. En 1902, aquò li permetèt d'observar la preséncia de cellulas capablas de se multiplicar sensa contraròtle dins una tumor cancerosa. Prepausèt alora un mecanisme depintant lei cancèrs coma la consequéncia d'una proliferacion cellulara anarquica e continua entraïnada per una exposicion a d'agents patogèns fisics, quimics ò radiologics. Aquela ipotèsi foguèt confiermada en 1915 e foguèt a l'origina de la cancerologia modèrna.

## Liames intèrnes

* Cancèr.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Limerick

**Limerick** (*Luimneach* en irlandés) es la tresena vila de la Republica d'Irlanda e la quatrena mai granda de tota l'illa après Dublin, Belfast e Cork, dins aqueste òrdre. Se tracta de la vila principala e del centre administratiu del comtat de Limerick e de la segonda ciutat pus granda de la província de Munster. L'aira metropolitana arriba als 93.251 abitants.
Institut supérieur de l'aéronautique et de l'espace

L’**Institut superior de l'aeronautica e de l'espaci** o **ISAE-SUPAERO** es una granda escòla francesa situada a Tolosa dins lo quartièr de Ranguelh .
SUPAERO, escòla creada en 1909, dins la tòca formar de "directors inteligents" per l'industria aeronautica francesa e europèa, celebrèt son centenari en 2009. Fa partit de las formations d'engenhaire pus presadas en França pels escolans de las classas preparatòrias a las grandas escòlas. Lo prestigi de l'escòla es internacional. SUPAERO forma d'ingeniors generalistas e polivalents capables d'exercir dins un larg espèctre d'activitats.

En junh de 2025, l'escòla creèt lo Toulouse School of Aviation and Aerospace Engineering amb l'ENAC.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial de l'Institut supérieur de l'aéronautique et de l'espace
Iperbòla

Lo tèrme **iperbòla** ven del grèc *iperbolé*, de *iper*, que significa « al delà », e *ballein*, que significa « getar » :
* En literatura, l'iperbòla es una figura d'estil que consistís a crear una exageracion e permet d'exprimir un sentiment extrèma, de biais a tocar los esperits. 
* En matematicas, una iperbòla es una figura geometrica de la familha dels conics.
ITER

**ITER** (reactor experimentau de fusion termonucleara, o en anglés *International Thermonuclear Experimental Reactor*) es un projècte de reactor e recèrca de tipe tokamak que sa tòca es de mostrar la possibilitat d'esplechar la fusion nucleara per la produccion industriala d'energia.
	
ITER, qu'es lo fruch de la collaboracion de sèt sòcis (o mèmbres) que representan trenta-cinc país,
es en construccion a Cadaracha, sus un site de 1 625 ectaras sus la comuna de Sant Pau de Durença en Provença. Leis sèt mèmbres son los païses de l'Union Europèa (emai Soïssa), Índia, Japon, Corèa dau Sud, China, Russia, e leis Estats Units.

Lo reactor ITER emplega un concèpte de confinament magnetic nomat « tokamak » que consistís a embarrar lo plasma (un gas ionizat) dins una gabiòla magnetica en forma d’anèu, dins una chambra de vueg. S’emplega per brutlador un mesclum de deutèri e de triti (d’isotòps d’idrogèn) caufats a una temperatura de 150 000 000°C (qu’es dètz còp la temperatura dau centre dau solèu) per fin d’obtenir lei condicions necitas a la reaccion de fusion. D’efièch, aquela reaccion de fusion termonucleara, ont dos pichòts atòms se jónhon en un mai gròs congrèlha fòrça mai energia (14 MeV per la reaccion deutèri-triti) que la division d’un gròs atòm d’uranium en dos mai pichòts (fission nucleara). D’un autre latz per fusionar dos anions (ion cargat positivament) fau apondre fòrça energia iniciala per véncer sa repossina electrostatica. Aquò es un deis escomesas màgers d’ITER de produire mai d’energia que n'en consoma.
Parabòla (retorica)

Una **parabòla** (del grèc παραϐολή, « aprochament, comparason ») es una de las varietats de l’allegoria.

La parabòla es una figura de retorica consistissent en una istorieta qu'utilisa los eveniments quotidians per illustrar un ensenhament, una morala o una doctrina. Alara qu'aquela, en general, presenta directament lo fach que n'a en vista, la parabòla ofrís, jos las colors vertadièras, un fach que deu servir a la demonstracion d’una varietat d’un autre òrdre, amb que a una relacion mai o mens aisida de sasir. Tanben se trapa dins lo dicors aumentatiu quand un recit illustra la tèsi defenduda per facilitar la compreson del lector.

La parabòla es tanben un recit allegoric que permet de donar un ensenhament moral o religiós. Presenta dins la Bíbla ont jòga lo ròtle de l’apologue e de la fable, subretot dins los Evangilis (la parabòlas de Jèsus) que l'an empruntada al midrash ebrieu, la parabòla es utilizada dins los sermons de orators crestians.

Las parabòla son encara mai frequentas encara dins la literature bodica; los *Avadanas*, l*'Itopadecas* donan sonque l’idèa dels recuèlhs mai vasts que ne son extraits e que un se nomena lo *Iu-Lin*, es a dire lo « Bòsc de comparasons».

## Articles connèxes
* Faula
* Conte
* Parabòlas de Jèsus

## Font
* Gustave Vapereau, *Dictionnaire universel des littératures*, Paris, Hachette, 1876, p.&nbsp;1534
American Israel Public Affairs Commitee

**American Israèl Public Affairs Committee** (**AIPAC**) (Comitat de Relacions Publicas entre los Estats Units e Israèl), es un lobby estadounidenc que realiza de prètzfaches a Washington DC, dins lo Congrès dels Estats Units e dins l'Ostal Blanc, en favor de manténer una estrecha relacion entre l'Estat d'Israèl e los Estats Units. Se descriu a se meteis coma un Lobby israelian als Estats Units. Es una organizacion sens ànim de lucre amb una granda quantitat de membres, en i comprenent entre eles senadors e congresistes de democratas, republicans e de senadors independentes. Lo AIPAC es finançada per las contribucions de los sieus membres. Lo AIPAC a un ample supòrt dins lo Congrès e dins lo Senat dels Estats Units, lo supòrt entre los membres del Congrès compren a la majoritat de membres tant del Partit Republican cossí del Partit Democrata. A la Conferéncia de la AIPAC de l'an 2011 i assistiguèt aperaquí las 2 tresenas parts del Senat e dels USA e las 2 tresenas parts de la Cambra de Representantas dels USA, comprés lo President dels Estats Units: Barack Hussein Obama, Hillary Rodham Clinton, lo cap de la majoritat dins lo Senat, Harry Reid, e lo pòrtavotz de la Camara John Boehner. La conferéncia annala de la AIPAC es la segonda conferéncia en assisténcia, solament per darrièr en nombre d'assistents del discors sus l'Estat de la Nacion. 

AIPAC Se formèt pendent l'administracion del President dels Estats Units Dwight D. Eisenhower, E dempuèi a ajudat alavetz a assegurar l'ajuda e lo supòrt dels Estats Units dins l'Estat d'Israèl.

## Ligams extèrnes
* Pagina web de la American Israèl Public Affairs Comittee (anglés)
Conference of Presidents of Major American Jewish Organizations

**Conference of** de Presidents of Màger American Jewish Organizations (*La Conferéncia de Presidents de las Organizacions Josievas d'EE*.UU., Abracat coma CÒP) se considerat per los sieus pròpris membres coma "un ponch d'amassada centrala pels nòrd-americanes e los israelianes, e los caps de las autras nacions del mond per consultar sus las questions que son d'interès fondamental per la comunitat josieva". Se nomena sovent simplament la "Conferéncia de presidents". Es a l'ora d'ara formada de 51 organizacions nacionalas de josieus, la Conferéncia s'amassa amb frequéncia per far de declaracions o per s'amassar amb dirigentas importantas. La Conferéncia foguèt fondada per promòure l'estat d'Israèl entre lo public de l'EE.UU., E aquela contunha d'èsser lo sieu principal prètzfach. La Conferéncia mena a tèrme lo sieu prètzfach, que se realizada amassa amb lo Jewish Council for Public Affairs, e trabalha amassa amb lo *American Israèl Public Affairs Committee*, lo AIPAC.

## Istòria
La Conferéncia foguèt creada en 1956 en responsa a las sollicituds del president Dwight David Eisenhower e la siá administracion. La comunitat josieva nòrd-americana d'aquela epòca traversava un periòde de grand creissement en la quantitat de grops politics similars (coma lo Comitat Josieu Nòrd-american e lo Congrès Josieu Nòrd-american) e la creissenta influéncia dels josieus en la politica (en particulara, lo Judaisme ortodox e lo conservador. L'administracion Eisenhower voliá un metòde mai facil per mesurar l'opinion de la comunitat, sens aver de dintrar en la politica intèrna de la comunitat. La Conferéncia establiguèt una votz unificada per la comunitat, que pòdon consultar los foncionaris del govèrn sus questions importantas. En los sieus primièrs 30 ans, la Conferéncia foguèt dirigida per un òme, Yehuda Hellman. Après la siá mòrt en l'an 1986, Malcolm Hoenlein se convertiguèt en president. Hoenlein Prenguèt un papièr fòrça mai fòrt en la configuracion de la politica de l'EE.UU., Mai que mai a travèrs del Poder Executiu. Totes los membres de la Conferéncia pertencen al Comitat Executiu del AIPAC.

## Referències



## Ligams extèrnes
* ''Conference of Presidents of Màger American Jewish Organizations'' (anglés)
Bomba salada

Una **bomba salada** es un tipe d'arma nucleara, similara a autras armas de fission-fusion-fission. 
Aquelas armas se diferéncian de las armas nuclearas convencionalas qu'an la segonda capa de material a l'entorn del material de fusion, que conten normalament elements de fission, se substituissi per un isotòp d'un element pas fissionable. Lo resultat es qu'aquel isotòp absorbís los neutrons liberats, e se convertís en extrèmament radioactiu. L'energia emesa per l'explosion d'aquelas armas es mendre que l'equivalenta d'una arma convencionala; mas l'objectiu demòra saturat amb l'isotòp radioactiu. Çò que produsís un aument considerable de la radioactivitat dins la zòna, en la fasent inabitabla pendent un periòde de temps fòrça mai long que las armas nuclearas convencionalas e en aumentant los efièches de la pluèja radioactiva. Un exemple de bomba salada seriá una qu'usèsse coma isotòp radioactiu lo 60Co. D'autras possiblas isotòp serián lo 197Au, lo 181Ta, o lo 64Zn.

## Referéncies
Teoria deis impetus

[thumb|right|Trajectòria d'un bolet de canon calculada segon la teoria deis impetus dins un obratge publicat en [1547.]]

La **teoria deis impetus** es una teoria elaborarada a Alexàndria au sègle VI e desvolopada pauc a pauc durant l'Edat Mejana per lei sabents arabes e latins. Eissida de la mecanica aristoteliciana, permetiá d'explicar lo movement deis objèctes fisics. Foguèt invalida ambé lo desvolopament de la mecanica classica.

Aquela teoria èra un aprigondiment de la fisica d'Aristòtel que destriava dos tipes de movements : un « movement naturau » qu'èra responsable dau retorn deis objèctes a son ponch de partença e de « movement fòrçat » qu'èra responsable dei movements impulsats d'un objècte a un autre. Existiá tanben un vuege ipoteric que permetiá d'explicar lei movements complèxs. Per exemple, lo movement d'una sageta tirat amb un arc èra explicat per la creacion d'un vuege en avans dau projectil que son rempliment per l'èr permetiá de crear un vent entretenent lo movement.

Pasmens, a la fin de l'Antiquitat, lo vuege ipotetic mau contentava lei sabents grèc que desvolopèron la nocion d'impetus. Correspondiá a una grandor, comunicat a l'objècte per l'accion iniciala a l'origina dau movement, que permetiá de mantenir un movement fins a son agotament. Aquò permetiá d'explicar mielh lei trajectòris dei projectils deis armas de sètge, especialament a partir de l'aparicion de l'artilhariá. 

A l'origina, i aviá dos impetus diferents e separats : l'impetus naturau e l'impetus violent iniciau. Lo premier blocava lo movement permes per lo segond. Dins aquò, aquela separacion dispareguèt pauc a pauc e se considerava a la Renaissença qu'i aviá una substitucion progressiva entre lei dos impetus durant un movement. Aquò favorizèt lo desvolopament de la nocion modèrna de la conservacion de l'energia e permetèt l'emergéncia de la mecanica classica a partir dei trabalhs de Galileo Galilei (1564-1642) e d'Isaac Newton (1643-1727).

Au sègle XVII, l'adopcion progressiva de la mecanica classica entraïnèt l'abandon de la teoria deis impetus qu'èra venguda invalida. La nocion d'impetus foguèt remplaçada per aquela d'inercia.

## Liames intèrnes

* Aristòtel.
* Inercia.
* Mecanica classica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
American Jewish Joint Distribution Comitee

Lo **Comitat Josieu American de Distribucion Conjoncha** (en anglés: *American Jewish Joint Distribucion Committee*) (*JDC*) es una organizacion umanitària josieva dels Estats Units. Es basada a Naua Yòrk. Foguèt fondada l'an 1914, es uèi present en mai de 70 païses. La JDC ajuda a las comunitats josievas del mond a travèrs de la siá cobertura assistenciala sociala. L'organizacion finança egalament projèctes umanitaris destinats a comunitats pas josievas. 

Lo Comitat Josieu American de Distribucion Conjoncha finança de programas per assistir als jusieus empobrits de l'anciana Union Sovietica, e dels païses d'Euròpa de l'Èst, en porgint manjar, de medicaments, assisténcia al larèr, e de suenhs pels ancians josieus, e los mainats qu'an de besonh ajuda. Lo JDC permet tanben que las pichonas populacions josievas d'America Latina, Africa, e los païses d'Asia, mantengan unes servicis socials basics, e ajuda a assegurar un futur josieu per los sieus joves e per las generacions futuras. A Israèl, lo *JDC* respond als besonhs derivats de la crisi, del temps qu'ajuda a melhorar l'assisténcia per las gents grandas, los mainats e los joves, los nòus immigrants, los andicapats, e d'autres grops de populacion vulnerable.

## Ligams extèrnes
* ''American Jewish Joint Distribution Comitee'' (en anglés)
Ast (Itàlia)

**Ast** o **Asti** (*Asti* en italian; *Ast* en piemontés), es una comuna italiana capluòc de la provìncia del meteis nom, dins la region de Piemont. 

## Geografia
Ast es situat a aperaquí  al sud de Turin, dins la val de Tanaro.

La vila se tròba dins una zona de còlas entre los parçans de Langhe e Monferrato, dins una region famosa per sos vins.

Ast confronta las comunas de Azzano d'Asti, Baldichieri d'Asti, Calliano, Castagnole Monferrato, Castell'Alfero, Castello di Annone, Celle Enomondo, Chiusano d'Asti, Cinaglio, Cossombrato, Isola d'Asti, Monale, Mongardino, Portacomaro, Refrancore, Revigliasco d'Asti, Rocca d'Arazzo, San Damiano d'Asti, Settime, Tigliole, Vigliano d'Asti.

## Fèstas e tradicions
thumb|200px|left|La corsa del palio
Un dels eveniments pus celèbres que se ten a Ast es lo famós Palio di Asti, corsa de cavals qu'opausa totes los quartièrs de la vila vièlha, apelats *Rioni* e *Borghi* e las vilas vesinas. Aqueste eveniment ramenta una victòria dins la batalha contra la ciuatat d'Alba.

A l'Edat Mejana après la batalha victoriosa, una corsa aguèt luòc a l'entorn de las muralhas d'Alba, a partir d'aquesta data, se tornèt far la corsa cada an a Ast. Lo *Palio d'Asti* es lo pus ancian existent en Itàlia, e dins los temps modèrnes se debana dins lo triangle de la *Piazza Alfieri*, es precedit per una parada medievala a travèrs de la vila vièlha le tresen dimenge de setembre.

## Referéncias
Ciutat Metropolitana de Florença

La **Ciutat Metropolitana de Florença** (*Città metropolitana di Firenze* en italian) es una division administrativa italiana, dins la region de Toscana, que lo capluòc n'es Florença. Remplaça la província de Florença dempuèi lo 1èr de genièr de 2015.

## Politica e administracion

## Composicion
La ciutat metropolitana es compausada d'aquelas comunas:
* Bagno a Ripoli
* Barberino di Mugello
* Barberino Tavarnelle
* Borgo San Lorenzo
* Calenzano
* Campi Bisenzio
* Capraia e Limite
* Castelfiorentino
* Cerreto Guidi
* Certaldo
* Dicomano
* Empoli
* Fiesole
* Figline e Incisa Valdarno
* Firenzuola
* Florença
* Fucecchio
* Gambassi Terme
* Greve in Chianti
* Impruneta
* Lastra a Signa
* Londa
* Marradi
* Montaione
* Montelupo Fiorentino
* Montespertoli
* Palazzuolo sul Senio
* Pelago
* Pontassieve
* Reggello
* Rignano sull'Arno
* Rufina
* San Casciano in Val di Pesa
* San Godenzo
* Scandicci
* Scarperia e San Piero
* Sesto Fiorentino
* Signa
* Vaglia
* Vicchio
* Vinci

## Nòtas e referéncias
Comitat Josieu American

Lo **Comitat Josieu American** (en anglés: *American Jewish Committee*), tanben conegut per las siás inicialas *AJC*, foguèt fondat a l'an 1906, amb l'objectiu d'amassar a la comunitat josieva dels Estats Units per defendre los dreches dels josieus dins tot lo mond.Es una de las organizacions que defendon als josieus mai ancianas dels Estats Units.
Aital coma lo Comitat Josieu American, una autra institucion importanta en la vida josieva a Estats Units es lo Congrès Josieu American (*American Jewish Congress*), qu'es sovent nomenada per los sieus iniciales AJC. Per facilitar la diferenciació, (las li coneis respectivament coma lo *AJCommittee* e lo AJCongress). Una tresena institucion es lo Comitat Josieu de Distribucion Conjoncha (*American Jewish Joint Distribution Committee*) (*JDC* ) una organizacion mondiala amb basa a Naua Yòrk, fondada a l'an 1914 e activa en mai de 70 païses.

## Referéncias

## Ligams extèrnes
* ''Comitat Josieu American'' (anglés)
EnerJew

right|thumb|300x300px|Logo de ''EnerJew''
**EnerJew** es un movement juvenil josieu que foguèt creat l'an 2013, aquel movement s'actiu dins los païses de la Comunitat d'Estats Independentes, las siás activitats an coma fin crear un ligam profond entre los adolescents josieus e lo sieu eiretatge cultural. *EnerJew* A crescut a un ritme considerable e l'an 2015 comptava amb 1,800 membres adolescents d'entre 13 e 18 ans, dins 25 vilas de divèrses païses de la region. *EnerJew* Preten que los joves passen a èsser una part integrala e activa de la comunitat josieva. *EnerJew* Desvolòpa d'activitats pels joves e promòu la practica del judaisme, perque aqueles gradualment s'intègren dins de la comunitat. 

*EnerJew* Porg als joves las coneissenças necessàrias e las abiletats per venir de membres de las siás respectivas comunitats. Lo movement se concentra en tres areas clau: connexion, continuitat e iniciativa.
BBYO

**BBYO** Abans conegut coma *Bnai Brith Youth Organization* es un movement juvenil josieu per estudiants adolescents. L'an 2002 lo movement se separèt de l'organizacion de la *B'nai B'rith* (filhs de l'aliança), e lo grop passèt a se nomenar *BBYO*.

L'organizacion emfatitza lo sieu modèl de lideratge juvenil, que los caps adolescents son escuelhuts per los sieus companhs a un nivèl local, regional, e nacional, e los se dona l'oportunitat de prene las siás pròprias decisions programaticas. L'apertenença a *BBYO* se posible per quin estudiant josieu que siá. La siá sieu central es a *Washington DC*, en lo Districte de Columbia.
I a de programas locales per adolescents nomenats *BBYO Connect*.

*BBYO* Es organizat en capítols locales de la meteissa manièra que las frairesas e sororitats d'estudiantas. Los capítols masculins son coneguts coma capítols *AZA*, e als sieus membres los se coneis coma *Alephs*, los capítols femenins son coneguts coma capítols *BBG*, foguèron en lo passat doas organizacions independentas, en essent fondadas a l'an 1924 e al 1944 respectivament, aquelas organizacions se convertiguèron en sòrs, doncas totas doas faguèron partida de *B'nai B'rith.* En qualques comunitats i a de capítols de *BBYO* que partejan las tradicions de las doas organizacions.

## Referéncias
J-Street

**J-Street** s'un grop de pression (un lobby), e una associacion sens ànim de lucre (estatut 501c), qu'es estat fondada dins lo mes d'abril de l'an 2008, e a la siá sedença en los Estats Units. *J-Street* prepausa una fèrma implicacion nòrd-americana per'mor de possar fin al conflicte entre israelianes e palestinianes, d'una manièra diplomatica e pacifica. *J-Street* defensa un cambiament en la politica americana a l'Orient Mejan (en priviliegiant las solucions diplomaticas per dessús las solucions militaras, a l'encòp que defend un acòrdi pacific amb l'Iran, una aproximacion a la resolucion del conflicte, d'una manièra multilateral, mai que pas unilaterala, aital coma lo dialòg enlòc de l'afrontament. *J-Street* se definís coma lo braç politic del movement en favor de la patz entre Israèl e Palestiniana.
Nacions Arias

**Nacions Arias** (*Aryan Nations* o AN en anglés) es un grop armat d'extrèma drecha, supremacista blanc  fonamentalista crestian dels Estats Units d'America. Las siás accions violentas se centran en victimas que son consideradas "racialment inferioras" (negras, josieus, èca.) o amb un comportament considerat contrari a la morala crestiana (omosexualas, personala de clinicas ont se practican avortaments, èca.). En seguint los postulats doctrinaris de l'Identitat Crestiana, los sieus seguidors se considèran descendents dels primièrs immigrants puritans arribats dempuèi Anglatèrra. Inaugurèt una ondada de neonazisme dins lo país al decènni de 1970, e foguèt declarada una "menaça terrorista" (*terrorist threat* en anglés) pel FBI lo 2001.

## Istòria e composicion del grop
Lo grop foguèt fondat pel reverend Richard Girnt Butler, de la Glèisa de Jesucrist. Los sieus integrants, fondamentalament pageses empobrits e exsoldats, procedisson basicament del Mejan Oèst  del país: Oklahoma, Arkansas e sus Idaho tota.

## Ideologia e d'accions
La caracteristica mai significativa d'aquel grop es lo antisemitisme e las accions violentas contra clinicas que practican avortaments, quitament contra lo sieu personal. Considèran que los josieus son unes usurpadors e que los vertadièrs eretièrs del reialme de Dieu serián eles, coma descendents de las tribus perdudas d'Israèl (una postura fondamentada en la angloisraelisme). Comprenon que los USA lor caldriá èsser una teocràcia crestiana dominada pels aris.

Als fulhetons de Nacion Ària se pòdon legir de consignas coma:

Lo grop aviá un web ont se demandava quitament l'assassinat de mètges de clinicas que se practican avortaments. Lo 1999 la pagina foguèt eliminada perque un dels noms soslinhats foguèt fin finala assassinat.

Membres individuales d'aquel grop assassinèron tanben mètges que practicavan avortaments.

Autres objectius de las accions de Nacion Ària son los negres, los hispans e los josieus; de membres d'aquelas tres comunitats son estats repetidament atacats en forma violenta. Foguèron tanben d'atacats militants dels dreches civils e liberales estatunidencs.

## Derivacions
Lo 2009, un coble de Nòva Jersei perdèt la custòdia de los sieus tres filhs per aver-los meses de nom Nacion Ària, Adolf Hitler e Himmler.

## Referencias



## Bibliografia
* Barker, Jonathan. Çò Sens sens del terrorisme.http://books.google.cat/books?id=2YpS3pLZ0gcC&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s#v=onepage&q=&f=false  Huesca: Intermón Oxfam Editorial, 2004. ISBN 8484522466. 
* Benegas, José María. *Diccionario De Terrorismo.*  Madrid: Espasa, 2004. ISBN 8467016094. 

## Ligams extèrnes
* «Aryan Nations Official Website».   Aryan Nations.
Helen Adamson

**Helen Adamson**, tanben coneguda anteriorament coma **Hylene** (Võru, Estònia, 26 de genièr de 1987) es una cantaira estoniana.

## Discografia
* *Täna rikun ma reegleid* (2007; jol nom Hylene)
* *Helen Adamson* (2014)
Bordèu Metropòli

**Bordèu Metropòli** es una estructura intercomunala francesa, situada dins lo departament de Gironda e la region de Navèra Aquitània.

## Istòria
Bordèu Metropòli remplacèt la Comunautat Urbana de Bordèu (CUB), creada lo 1èir de genèir 1968, lo 1èir de genèir 2015, per aplicacion de la lei MAPTAM de 2014.
## Demografia
## Comunas membras
Bordèu Metropòli recampa 28 comunas :

*Ambarés e La Grava
*Ambés
*Artigas de Bordèu
*Bassens
*Bègla
*Blancafòrt
*Bordèu
*Boliac
*Bruge
*Carbon Blanc
*Cenon
*Eysines
*Floirac (Gironda)
*Gradinhan
*Lo Boscat
*Haian
*Lormont
*Martinhàs
*Merinhac
*Parempuyre
*Peçac
*Sent Aubin de Medoc
*Sent Loís de Montferrand
*Sent Medard de Jalas
*Sent Vincenç de Pau
*Lo Telhan de Medòc
*Talança
*Vilanava d'Ornon


## Ligams extèrnes
* Sit oficial de Bordèu Metropòli
Judàs lo Galilean

**Judàs lo Galilean** o **Judàs de Gamala** o **Judàs hilh de Ezequias** qu'estó un cap revolucionari qui miè ua susmauta en Galilèa contra lo recensament de Quirin en l'an 6, au moment qui Judèa e vadó ua província romana arron de la destitucion d'Arquelau. Qu'auré fondat segon Flavi Josèp un movement distint deus saducèus, deus farisèus e deus essenians aperat la "quatau filosofia" qui eth e considèra com responsabla de la revòlta judiva de 66-73 e de la destruccion deu Temple de Jerusalèm en 70. Los escriuts de Flavi Josèp (*Guèrra deus judius* II, 8:1 e 17:8 e las *Antiquitats judivas* libe XVIII) que son las solas honts au son subjècte, levat ua brèva mencion dens los *Actes deus Apòstols* (5:37).
.jcp

**** (de J. C. Penney, entreprenaire american) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 30 de març de 2016.

## Referéncias
.yun

**** (acorcha de "Yunnan", província de China) es un nom de domeni generic geografic. Es en servici dempuèi lo 30 de març de 2016.

## Referéncias
.aws

**** (sigla d’Amazon Web Services, "servicis d’Amazon sul vèb", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 25 de març de 2016.

## Referéncias
.nissay

**** (de ニッセイ Nissei, companhiá japonesa d'assegurança vida) es un nom de domeni generic depausat per la Nippon Life Insurance Company. Es en servici dempuèi lo 30 de març de 2016.

## Referéncias
Sampi

**Sampí** (ͳ o ϡ en minuscula, Ͳ o Ϡ en majuscula) es una Letra arcaïca de l'alfabet grèc.

Dins lo sistèma de numetacion alfabetica grèga equival al nombre 900
.gallo

**** (nom de persona, Gallo) es un nom de domeni generic depausat pel vinhal de Gallo (Gallo Vineyards, Inc.) en America. Es en servici dempuèi lo 22 de març de 2016.

## Referéncias