open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Friedrich Wöhler

**Friedrich Wöhler** (31 de julhet de 1800 - 23 de setembre de 1882) foguèt un quimista alemand dau sègle XIX. Es famós per sa sintèsi de l'urèa en 1828 que permetèt d'establir un liame entre la quimia organica e la quimia inorganica.

Fiu d'August Anton Wöhler qu'èra veterinari, agronòm e pedagòg, acomencèt d'estudis de medecina, completats, tre l'annada seguenta, per d'estudis de quimia. Vengut mètge en 1823, preferiguèt s'interessar a la quimia e ne'n venguèt professor en 1828. Fins a sa mòrt, ensenhèt a l'Escòla Professionala de Berlin (1825-1831), a l'Escòla Professionala Superiora de Cassel (1831-1836) e a l'Universitat de Göttingen (1836-1882).

Coma la màger part dei quimistas dau sègle XIX, sei trabalhs regardèron d'aspècts fòrça variats de la quimia. Son resultat pus coneguda es sa sintèsi accidentala de l'urèa a partir de compausats inorganics en 1828. Aquò foguèt una revolucion majora car, segon la teoria dau vitalisme, lei quimistas dau periòde pensavan impossibla una tala sintèsi. Ansin, aquela experiéncia marca la fondacion de la quimia organica modèrna.

En fòra d'aquela sintèsi, Friedrich Wöhler capitèt de trobar de procès de reduccion d'isolar l'alumini (1827), lo berilli (1828) e l'itri (1828) e lo silici cristallin (1856). Descurbiguèt tanben lo carbur de calci, l'acetilèn, l'acid oxalic, l'acid benzoïc, l'idroquinon e un biais d'esplechar la niquelina per la produccion de niquèl. Dins leis ans 1830, participèt amb Justus Liebig a l'establiment de la teoria dei radicaus que forniguèt la premiera explicacion sistematica de la liason quimica dins lei compausats organics. Enfin, demostrèt l'existéncia de moleculas organicas dins certanei meteorits. Recebèt la medalha Copley de la *[[Royal Society]]* en 1872 per l'ensems de son òbra scientifica.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fèsta de l'Issanka

***Fèsta de l'Issanka*** (**Festa dé l'Issanka** dins sa grafia originala) es una cançon tradicionala setòria.

## Istòria

## Tèxt

## Referéncias
Hans Christian Oersted

**Hans Christian Oersted** (14 d'aost de 1777 - 9 de març de 1851) foguèt un fisician e quimista danés. Es faós per sa descubèrta de l'interaccion entre electricitat e magnetisme.

Fiu d'un apoticari, venguèt farmacian en 1797. Tres ans pus tard, venguèt tanben mètge. Pasmens, preferiguèt s'interessar a la quimia e, subretot, ai fenomèns electrochimics. En particular, trabalhèt ambé lo fisician e filosòf alemand Johann Wilhelm Ritter (1776-1810), autor de la descubèrta dau galvanisme. Vengut fòrça famós dins son país après sa participacion a la descubèrta de l'electromagnetisme en 1820, sa mòrt entraïnèt la proclamacion d'un dòu nacionau e aperaquí  personas venguèron assistir a sei funeralhas.

Son òbra scientifica es donc principalament concentrada sus l'estudi de l'electricitat. En particular, en 1820, menèt una experiéncia amb un film transportant d'electricitat e una bossòla. I observèt una deviacion deis agulhas de la bossòla entraïnada per lo corrent electric. Aquò foguèt una revolucion importanta per lei sciéncias dau periòde car permetèt d'establir un liame entre l'electricitat e lo magnetisme qu'èran encara dos domenis totalament separats. D'efèct, a partir d'aquela experiéncia, André-Marie Ampère (1775-1836) capitèt de desvolopar una teoria explicant lo fenomèn, çò que marquèt la fondacion de l'electromagnetisme, domeni fòrça important de la sciéncia modèrna. Oersted obtenguèt la medalha Copley de la Royal Society per aquelei trabalhs en 1820. Ne'n venguèt membre un an pus tard.

En fòra de sei trabalhs sus lo magnetisme e l'electricitat, descurbiguèt la piperina (1821), realizèt la premiera sintèsi de l'alumini en 1825 e fondèt l'Universitat Tecnica de Danemarc (1829).

## Liames intèrnes

* Fisica.
* Quimia.
* Electromagnetisme.

## Bibliografia

## Nòtas e fisicas
Institut Sup'Biotech de Paris

L’escòla Institut Sup'Biotech de Paríss  (en francés *Institut Sup'Biotech de Paris* o pus simplament *Sup'Biotech*) es una granda escòla francesa situada a Villejuif.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial de Sup'Biotech
Messier 1

La **Nebulosa dau Cranc** (M1, NGC 1952) es un rèsta de supernòva situat dins la constellacion dau Taure ai coordenadas 05h 34m 31,97s1 e +22° 00′ 52,1″1.

Rèsta de la supernòva de 1054, que son explosion foguèt visibla de julhet de 1054 a abriu de 1056, foguèt descubèrta en 1731 per l'astronòm anglés John Bevis (1695-1771). Puei, Charles Messier (1730-1817) la classèt en premiera posicion au sen de son catalòg d'objèctes celèsts. D'una magnitud aparenta de 8,3 e d'una talha angulara de 420″ × 290″, es aisament visibla amb un instrument amator.

Se situa a aperaquí  annadas lutz de la Tèrra. Es un nívol filamentós de gas, d'una massa estimada a cinc massas solaras e d'un diamètre de dètz annadas lutz, qu'es en expansion a la velocitat de  km/h. Son centre es ocupat per un pulsar qu'es la fònt d'un camp magnetic fòrça poderós e d'un nombre important de raionaments electromagnetics.

## Liames intèrnes

* Catalòg Messier.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Messier 31

La **galaxia d'Andromèda** (M 31, NGC 224, PGC 2557) es una galaxia espirala situada dins la constellacion d'Andromèda ai coordenadas 0h 42m 44,330s e +41° 16′ 07,50″2. Situada a 2,54 milions d'annadas lutz, es la galaxia pus importanta dau Grop Locau ambé la Via Lactèa. D'un diamètre d'aperaquí  annadas lutz, tèn un nombre d'estelas pus important que la galaxia nòstra mai una massa pus febla. A dos satellits principaus que son lei galaxias M 32 e M 110.

Depintada per lo premier còp en 1612 per l'astronòm alemand Simon Marius (1573-1624), èra probablament ja coneguda car son nuclèu se pòu observar a uelh nus. D'efèct, la galaxia d'Andromèda a una magnitud aparenta, relativament auta, de 3,4 e sa talha angulara de 190' x 60' permèton una observacion aisada. Classada au sen dau catalòg Messier, foguèt considerada, coma leis autrei galaxias, coma una nebulosa fins ais annadas 1920.
 
## Liames intèrnes

* Catalòg Messier.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mokaná

Los **Mokaná** (tanben **Mocaná**) son un grop etnic indigèna que viu al departament de l'Atlantic a Colómbia, l'unica comunitat indigèna d'aquel departament. La lenga Mokaná, part de la familha Malibu de lengas, es extinguida; solament 500 paraulas son conservadas.

## Nòtas e referéncias
El Tiempo

***El Tiempo*** es un jornal quotidian fondat lo 30 de genièr de 1911 per Alfonso Villegas Restrepo a Colómbia. Es a l'ora d'ara lo jornal de mai circulacion a Colómbia.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial
El País

***El País*** es un jornal quotidian en espanhòu publicat a Madrid.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial
Ribagòrça (comarca d'Aragon)

**Ribagòrça** (en catalan: *Ribargorça*; en aragonés e espanhòl: *Ribagorza*) es una comarca de la comunautat autonòma d'Aragon. Graus e Benavarri ne son las capitalas. Las lengas localas autoctònas son lo catalan e l'aragonés, ambe de parlars de transicion de mal classificar (benasqués).

Fa pas tot lo territòri de Ribagòrça istorica o geografica perqué i cal apondre en la comunautat de Catalonha la comarca d'Auta Ribagòrça, Terreta (mai que mai compresa en la comuna de Tremp), Alsamora (en la comuna de Sant Esteve de la Sarga), e autres lòcs que son ara administrativament en Palhars Jusan.

La Ribagòrça aragonesa es sovent nomenada *Baixa Ribagorça* en catalan, per oposicion ambe la comarca catalana d'Auta Ribagòrça, dont la capitala es El Pont de Suert. Es un nom qu'a pas res d'oficial. Pels geografes e lingüistas, la Bassa Ribagòrça pòt tanben designar d'un biais comòde la partida meridionala de la Ribagòrça d'administracion aragonesa e de la d'administracion catalana; los critèris son una altitud mens nauta e, lingüisticament, de caractèrs coma mai que mai la milhora conservacion de [ɛ] tonic, sense barradura en [e] coma dins la majoritat del catalan (quand se parla de lenga, se tracta de segur de la partida de lenga catalana o de transicion entre'l catalan e l'aragonés).

## Comunas de Ribargòrça
.clubmed

**** (acorcha de *Club Méditerranée*, "club miegterranenc" en francés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 2 d’octobre de 2015.

## Referéncias
Rivière-du-Loup

thumb|290px|right|Vista de la vila dempuèi lo riu Sant Laurenç, al auba

**Rivière-du-Loup** (), abans coneguda coma **Sainte-Patrice-de-Rivière-du-Loup**, es una vila de la província de Quebèc, Canadà. Es situada dins lo comtat regional de Rivière-du-Loup qu'es al sieu torn, dins la region administrativa de Bas-Saint-Laurent. Fa partida de las circonscripcions electoralas de Rivière-du-Loup al nivèl provincial e de Rivière-du-Loup−Montmagny al nivèl federal.

## Geografia
Situada a la confluéncia del riu "du Loup" e del riu Sant Laurenç, la vila ocupa una situacion a la crosada entre Montreal, la Gaspèsia, lo Nòu Brunswick, l'estat del Maine (Estats Units), e lo costat nòrd del riu Sant Laurenç. Aquela localizacion fa que la vila es desservida per un pòrt important pel transpòrt fluvial, pel camin de fèrre - que foguèt a l'origina de l'expansion de la vila al sègle XIX- çò meteis que per las autopistas 85 e 20 (transcanadian). Un pichon aeropòrt situat dins la municipalitat vesina de la Notre-Dame-du-Portage desservís tanben la vila.

## Demografia




## Nòtas e referéncias


## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial
Saguenay-Lac-Saint-Jean

**Saguenay–Lac-Saint-Jean** es una region administrativa de la província canadiana del Quebèc, situada a la riba nòrd del flume Sant Laurenç.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial
Plutarc (omonimia)

* **[[Plutarc]] de Queronèa** es un escrivan de la Grècia antica (46-125).
* **[[Plutarc d'Atenas]]** es un filosòf, fondator de l'escòla neoplatoniciana d'Atenas (350-432).
* **[[Sant Plutarc]]** (mòrt en 202) es un dels martirs d'Alexandria.
* **[[Plutarc de Bizanci|Plutarc]]**, evèsque de Bizanci (89-105).
.mtr

**** (acorcha de *Mass Transit Railway Corporation*, "camin de fèrre de transit de massa" en anglés) es un nom de domeni generic depausat per la societat MTR Corporation (mètro de Hong Kong). Es en servici dempuèi lo 7 d’octobre de 2015.

## Referéncias
Sup'Internet

L’escòla Sup'Internet (en francés *École supérieure des métiers de l'Internet* o pus simplament *Sup'Internet*) es una granda escòla francesa situada a París.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial de Sup'Internet
Champa

[thumb|right|Champa e [Indochina au sègle V ap. J.C.]]

**Champa** èra un reiaume d'Asia dau Sud-Èst establit dins lei províncias centralas dau Vietnam actuau. Fondat a la fin dau sègle II ap. J.C., dispareguèt dins lo corrent dau sègle XIX.

Foguèt fondat en 192 dins la region de Hue a la seguida dau declin de la dinastia chinesa Han per lei Chams, un pòble d'origina austronesiana. Au sègle IV, après una progression militara en direccion dau sud au detriment de Funan, Champa intrèt en relacion amb Índia e ne'n adoptèt lo modèl culturau e politic (formacion d'una societat de castas... etc.). Pasmens, a partir dau sègle X, lo reiaume deguèt faciar l'expansionisme dau reiaume de Dai Viet, precursor dau Vietnam actuau, que conquistèt pauc a pauc son territòri après una tiera de guèrras que s'acabèron dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XV ambé la presa per lei Vietnamians en 1471 de Vijaya, capitala dau reiaume. A l'eissida d'aquelei conflictes, Champa èra reduch a un pichon territòri a l'entorn de Nha Trang. Vassalizat en 1696, foguèt definitivament annexat per Vietnam en 1832.

## Liames intèrnes

* Vietnam.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Plutarc

thumb|270x270px|Plutarc
**Luci Mestri Plutarc** (En grèc: Πλούταρχος; c. 46 - c. 120) èra un istorian e enssagista grèc que visquèt del temps de la Grècia romana. Es conegut subretot per la siá colleccion de biografias de personatges grècs e romans nomenada *Vidas parallelas*.

## Biografia
Nasquèt en 46 a Queronèa, vila de Beocia a près de vint milas del santuari de Delfos; lo nom del seu paire èra Autòbol. Estudièt amb Ammoni de Lampres a l'Acadèmia d'Atenas, vila que tenguèt sempre en granda admiracion. Sembla que se maridèt e que lo nom de sa femna èra Timoxena, qu'aguèron almens dos filhs, Autobul e Plutarc, mas tot aquò es gaire segur. 

Visquèt la màger part de sa vida dins sa vila natala, ont èra de magistrat (foguèt arcont de la vila, possiblament mai d'un còp) e d'ambaissador dins diferentas missions diplomaticas: realizèt de viatges a Egipte e a Roma, ont èra professor de filosofia a l'epòca l'emperaire Domician. Coneguèt alà de personatges influents, coma l'ancian cònsol L. Mestri Florus, Que l'ajudèt a aténher la ciutadania romana e que n'adoptèt lo nom en signe de gratitud, e lo prince Filopap de Commagena. Éra un cresent fidèl dels ancians dieus, en 90 foguèt nomenat prèste de Delfos; pasmens s'auriá pas consacrat pro de temps, los ciutadans de Delfos e Queronèa li consacrèron un bust dins lo santuari. Es pas segur qu'exerciguèsse de procurador d'Illiria jos Trajan (coma afirma la *Suda*), ni d'Acaia jos Adrian. 

Se conéis pas exactament la data exacta de sa mòrt, sinon entre 119 e 127.

## Òbras
Plutarc foguèt un escrivan prolific, un poligraf, coma l'afirma la *Suda.* Lo nomenat *Catalòg de Lamprias*, òbra d'un autor desconegut dels sègles III e IV Apc, mas atribuida a un filh de Plutarc, reculhís al total de 220 títols, que demora pas que 83, repartits en 87 libres, e de fragments de 15 autres. Se s'apond las 18 òbras conservadas que ne son pas citadas dins lo *Catalòg* e mai 15, que tenèm las referéncias, fa un total de 260 òbras, 250 semblan autenticas.
thumb|''Moralia'', 1531
L'òbra de Plutarc se divisa en dos grands blòts: 
* *[[Vidas parallelas]]*: una colleccion de biografias de personatges grècs e romans, escrichas per tòca didactica, e on pas istorica.
* *[[Òbras moralas]]* (*Moralia*): una colleccion de tractats de tematica divèrsa.
I a d'òbras, anticament atribuïdas a Plutarc, qu'après d'estudis son considerada coma essent pas d'el e recuelhidas jol nom d'autor de *[[Pseudo-Plutarc]]*.

## Fonts usadas per Plutarc
* **Andron De Halicarnàs** (Ἄνδρων), istorian grèc, es mencionat per Plutarc en combinason amb un tal Ellanic.
* Apollotemis (**Apollothemis**), un istorian grèc que Plutarc utilizat per sa biografia de Licurg.

## Referencias
Telecomanda

vinheta
La **telecomenda** es un mejan per comunicar amb un aparèlh informatic (o simplament electronic). Gracia a la tecnologia Infraoge d’aquesta, se pòt faire sens fial.

## De qu’es l’infraroge

L’infraroge es una color (coma lo blau, lo vèrd o lo jaune). Mas es una color que se vei pas (veire l’esquemà). Las colors primarias que vesèm son lo roge, lo blau et lo vèrd, totas la autras colors (vesibles) son de mesclas d’aquestas tres colors primarias (veire l’autra esquema). L’Infraroge es una autra color primaria. Podèm veire indirectament aquesta color amb un aparèlh fotó (l’objectiu d’un aparèlh fotó pót veire aquestà color). Es gracia a aquó que podèm faire de receptors, gracia a la tecnologia dels objectius d’aparèlhs fóto.

## Conssi foncciona la telecomanda

La telecomenda es un circuit electronic que foncciona d’un part alimentat per de pila et d’autre part una LED infraroge (un emmetor de lum infraroge). Per seguir lo boton, la nuencia de infraroge determina sur quin boton l’utilisator a appuejat.

## Història de la telecomenda

La telecomenda es estada creada en 1950 per Zenith Electronics (veire la fotò). Que sosquèt a un mejan per poder “zappar” sens aver a se levar de son sèti. Es lo cercaire Léo Cirésa e una vintenat d’autres ingeniors que trapèron aquesta idea. Mas la vertadièra telecomenda a ultrasons (avant l’infraròtge) foguèra inventada per Robert Adler, ajudat per Eugene Polley. Aquestes inventors foquèron recompesats per aquesta invencion devenguda culta.
Batalha de Dien Bien Phu

La **batalha de Dien Bien Phu** se debanèt dau 20 de novembre de 1953 au 7 de mai de 1954 dins lo corrent de la Guèrra d'Indochina. Foguèt la consequéncia d'una temptativa francesa de blocar una ofensiva de la guerilha comunista dau Vietminh en direccion de Laos. L'objectiu dei Francés èra d'atraire un maximom de fòrças dau Vietminh per lei destrurre durant una batalha convencionala.

Pasmens, lo plan francés mau capitèt car lei Vietnamians capitèron de reünir de fòrças importantas, sostengudas per de pèças d'artilhariá pesuca, e d'enceuclar la basa francesa. Lo 13 de març, lo Vietminh acomencèt una lònga ofensiva per redurre la garnison. En despiech de bombardaments importants e dau largatge de renfòrç aeroportats, lei Francés mau capitèron de rompre lo sètge e foguèron finalament obligats de capitular. Lei pèrdas umanas foguèron de  òmes per lei Francés ( tuats,  bleçats que la mitat moriguèt en captivitat) e de  a  tuats e bleçats per lei Vietnamians.

De còps considerada coma lo « Valmy de la descolonizacion », la batalha de Dien Bien Phu aguèt de consequéncias politicas importantas. En Indochina, accelerèt lei negociacions regardant l'independéncia de la region que foguèron concludas lo 20 de julhet de 1954. Dins lo rèsta dau mond, encoratjèt lei movements anticoloniaus car l'eissida dau combat aviá demostrat la possibilitat per una guerilha de batre militarament una armada regulara.

## Liames intèrnes

* Guèrra d'Indochina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Vietminh

Lo **Vietminh**, abreviacion de **Frònt per l'independéncia de Vietnam**, èra una organizacion politica e militara vietnamina creada en 1941 per lo Partit Comunista Indochinés. Èra una organizacion gropant diferentei tendàncias de nacionalistas e de comunistas per luchar per l'unitat e l'independéncia dau Vietnam colonizat per França. Son drapèu foguèt adoptat a l'eissida de la Guèrra d'Indochina per venir lo drapèu dau Vietnam dau Nòrd independent.

## Liames intèrnes

* Guèrra d'Indochina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Còl dei Nívols

Lo **còl dei Nívols** ò **còl de Hai Van** (Đèo Hải Vân en vietnamian) es un còl de la Cordilhèra Annamita situat dins lo centre de Vietnam lòng de la Mar de China Meridionala. Foguèt lòngtemps una frontiera naturala dau reiaume de Dai Viet, precursor dau Vietnam actuau. Avans la dubertura d'un tunèu en 2005, entraïnava d'encombraments rotiers majors dins lo país.

## Liames intèrnes

* Cordilhèra Annamita.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lorella Stefanelli

**Lorella Stefanelli** (Sant Marin, 20 de febrièr de 1959) es una jurista e femna politica santmarinesa qu’es capitani regenta del 1èr d'octobre de 2015 al 31 de març de 2016, amb Nicola Renzi.

## Referéncias
Árpád Göncz

**Árpád Göncz** (Budapèst, 10 de febrièr de 1922-8 d'octobre de 2015) es un dissident e òme politic ongrés que foguèt president de la republica de 1990 a 2000.
.yamaxun

**** (marca d’Amazon) es un nom de domeni generic depausat per la societat Amazon. Es en servici dempuèi lo 7 d’octobre de 2015.

## Referéncias
Huseyn Arablinski

**Huseyn Arablinski** (en azèri: *Hüseyn Məmməd oğlu Xələfov*; 1881, Bakó - 1919, Bakó), famós actor de l'Azerbaitjan a la debuta del sègle XX. A l'origina, un actor de teatre, venguèt un dels primièrs actors de cinèma de l'Azerbaitjan.

## Filmografia
* En lo reialme de petròli e milions (1916)

## Fichièr

H. Ərəblinski.jpg|
Huseyn Arablinski 4.jpg|
Huseyn Arablinski 3.jpg|


## Vejatz tanben
* Cinèma azerbaitjanés

## Ligams extèrnes

*
.cipriani

**** (del fondator Giuseppe Cipriani) es un nom de domeni generic depausat per l’ostalariá Cipriani de Venécia. Es en servici dempuèi lo 9 d’octobre de 2015.

## Referéncias
Nicola Renzi

thumb|Nicola Renzi (2018)
**Nicola Renzi** (Sant Marin, 18 de julhet de 1979) es un ensenhaire (lengas ancianas) e òme politic santmarinés qu’es capitani regent del 1èr d'octobre de 2015 al 31 de març de 2016, amb Lorella Stefanelli.

## Referéncias
Renata Flores

**Renata Flores Rivera** (Huanata, Peró, 20 de març de 2001) es una cantaira peroana. Venguèt famosa en 2015, aprèp sa participacion al programa de television *Voice Kids*, gràcias a son interpretacion en quéchoa de la cançon *The Way You Make Me Feel* de Michael Jackson, qu'ensaja de revitalizar e dignificar l'emplec d'aquesta lenga dins l'encastre d'un projècte sonat *Las juventudes también hablamos quechua* promogut per l'associacion culturala SURCA. Sa version en quéchoa de la cançon de l'artista american passèt lo milion de vistas en setembre de 2015 mentre que son interpretacion de *The House of the Rising Sun* del grop anglés The Animals a passat 150.000 visitas dins lo meteis periòde.

## Ligams extèrns
* Sit oficial de Renata Flores 
* Version de ''The Way You Make Me Feel'' per Renata Flores sus Youtube]
L'Institut del Temple

thumb|300px|
**L'Institut del Temple** (en anglés e ebrèu: **The Temple Institute - מכון המקדש** *Makhon haMikdash*) es un musèu, un institut de recerca e a l'encòp un centre educatiu consagrat als dos temples de Jerusalèm e al futur Tresen Temple que se deu bastir sus la Montanha del Temple segon la tradicion jusieva. Foguèt creat en 1987 pel rabin Yisrael Ariel. L'Institut del Temple se situa dins lo Barri jusieu de la Ciutat Vièlha de Jerusalèm, prèp del Mur de las Lamentacions. En defòra de l'Institut del Temple se tròba un modèl de la Menorah.

## Ligams extèrnes

*  The Temple Institute

## Referéncias
Egalitat

L’**egalitat** constata:
: la qualitat de çò qu'es egal, unit, regular: lo rapòrt de mesura(s) semblabla(s) constatat entre dos elements distinctes, en foncion d'una o mai proprietats.

## En matematicas
L'egalitat es l'expression que designa lo mèsme objècte matematic per doas escrituras diferentas.

## En drech
Rapòrt entre individus, ciutadans, egals en drech e someses a las meteissas obligacions (egalita civica, politica, sociala). 

Vejatz entre autre:
* Egalitat al respècte de la lei
* Egalitat sociala
* Egalitat de las escasenças
* Principi de l'egalitat de las raças

## Competicion esportiva
En espòrt (e dins totas las competicions), se pòt arribar a una egalitat dels resultats o a una partida nulla.

## Referéncias




## Vejatz tanben

* Coïncidéncia matematica
* Discrimination
* Equitat
* Equivaléncia
* Egalitarisme
* Omotecia
* Inegalitat
* Isomorfisme
* isonomia
* Pariatge
* Paritat
* prejujats
* privilègi
* racisme
* Segregacion
* Similitud
* Estereotipe
Svetlana Alexièvich

thumb|250px|Svetlana Alexièvich en 2013 a Berlin
**Svetlana Alexàndrovna Alexièvich** (en bielorús: **Святлана Аляксандраўна Алексіевіч,** *Sviatłana Alaksandraŭna Aleksijevič*, en rus: Светлана Александровна Алексиевич; en transcripcion anglesa: **Svetlana Alexievich**; Stanislav (actualament Ivano-Frankivsk), Ucraïna, 31 de mai de 1948) es una escrivana e dissidenta bielorussa. Autora en lenga russa se ganhèt en 2015 lo Prèmi Nobel de Literatura.

## Biografia
Svetlana Alexièvich nasquèt en 1948 a Stanislau, en Ucraïna, dins una familha d'ensenhaires. Sortida d'una maire ucraïniana e d'un paire bielorús, la familha tornèt dins lo país del paire quand aqueste aguèt acabat lo servici militar. Aprèp qu'acabèsse sos estudis, Svetlana trabalhèt coma ensenhaira e jornalista abans d'estudiar jornalisme tre 1967 a l'Universitat de Minsk. Acabèt son epòca universitària en 1972 e endralhèt puèi sa carrièra cap al jornalisme.

Son primièr libre, *У войны не женское лицо* ("la guèrra a pas un morre de femna"), resultat d'annadas de recercas e d'entrevistas sus la participacion de las femnas a la Segonda Guèrra Mondiala, foguèt publicat en 1985. Creèt un terratrèmol dins l'univèrs sovietic e se vegèt rebutat abans de venir un succès de venda gràcias a de comentaris elogioses de Mikhaïl Gorbachòv.

Fòrça critica envèrs lo regim totalitari e la censura del govèrn bielorús e son president Aleksandr Lokashenko, partiguèt de Bielorussia en 2000 e visquèt exiliada dins divèrsas capitalas europèas (París, Gotenburg e Berlin) fins a 2011, an que tornèt viure a Minsk.

## Òbras
* *У войны не женское лицо* (1983)
* *Последние свидетели. Сто недетских рассказов* (1985) 
* *Цинковые мальчики* (1989)
* *Зачарованные смертью* (1993)
* *Чернобыльская молитва* (1999)
* *Время секонд-хэнд: конец красного человека* (2013)
Omotecia

right|thumb|Omotecia de centre O e ont λ>1.
Una **omotecia** es una transformacion geometrica del plan o de l'espaci que se complisson dins doas condicions: cada ponch e son imatge son alinhats amb un ponch fixe O nomenat centre d'omotecia e s'establís una relacion constanta *λ* entre los segments que jonhon lo centre d'omotecia amb cada ponch e son imatge. Dins una omotecia i a una relacion de semblança entre l'objècte original e lo transformat.

L'omotecia de centre de ponch O e de rason λ es definida per la formula:
: O,λ(X) = O + λ(X - O).

## Referéncias
Paritat

La **paritat** es un concèpte d'egalitat d'estat o d'equivaléncia foncionala. Aquel concèpte es tanben ligat al nombre dos. S'encontra dins mai d'un domènis:
* en matematicas, la paritat de dels objèctes se pòt estudiar:
** en aritmetica, la **[[paritat dels entièrs]]**,
** en algèbra generala, la **[[paritat de las permutacions]]**,
** en analisi, la **[[paritat de las fonccions realas]]**;
* en fisica, la **paritat** es una proprietat de la mecanica quantica (simetria P e paritat intrinsèca) ;
* en sociologia e en politica, la **[[egalitat de genre|paritat]]** designa l'objectiu d'egalitat dels sèxes dins las condicions de trabalh, los salaris e l'accés a las responsabilitats socialas e politicas;
* en informatica, los **[[bits de paritat]]** permeton de detectar e benlèu de corrigir de decas;
* en economia, s'utiliza lo tèrmes de *paritat dels *'taus de cambi**'', de **paritat de poder de crompa** e de **paritat dels taus d'interés*'; lo tèrme paritat designa alara una evolucion del parelh;
* en [[obstetrica]] (medecina), la [[paritat (obstetrica)|paritat]] correspond al nombre total d'enfants vivents nascuts d'una femna.

== Vejatz tamben ==
* [[Paritarisme]], o sistèma de *gestion paritària'', en drech
Discriminacion

La **discriminacion** es lo tractament diferent e mespresent d'una persona o collectiu en rason de sa caracteristicas etnicas, de genre, d'orientacion sexuala, de religion, de lenga o d'accent, d'edat, de santat, d'estatut social… S'agís sempre de caracteristicas intrinsècas de la persona.

La discriminacion es un acte de separacion d'una persona o un grop de personas segon de criteris determinats. Creire èsser superior a una autra persona e atal, la maltractar fisicament e/o mentalament li causant d'efièches negatius. Dins un sens mai larg, la discriminacion es un biais d'ordenar e classificar d'autras entitats, personas... Pòt far referéncia a quin domeni que siá, e pòt utilizar quin critèri que siá. Se parlam d'èssers umans, per exemple, podèm discriminar entre autres critèris, segon l'edat, la color de la pèl, lo nivèl d'estudis, lo nivèl social, l'orientacion sexuala, eca. Mas podèm tanben discriminar de fonts d'energia, d'òbras literàrias, d'animals ...

Pasmens, dins un sens mai popular, lo tèrme discriminacion fa referéncia a l'acte realizar una distincion o segregacion que prejudicia l'egalitat. S'utiliza normalament per far referéncia a la violacion de la leis sus las libertats e l'egalitat dels dreches pels dreches individuals dels individus al subjècte de la question sociala, politica, raciala, religiosa... 

Lo principi de discriminacion positiva vòl de donar un cèrt avantatgi a un collectiu uman que patiguèt o patís un tractament discriminatòri qu'òm vòl eradicar.

## Motius frequents de discriminacion
* Èsser d'una raça diferenta de la majoritat, o de raça diferenta d'aqueles qu'an lo poder, coma los non blancs en Euròpa o America (manifestacion del racisme)
* Èsser praure o a d'una classa sociala bassa (classisme)
* Èsser immigrant (xenofòbia)
* Aver un accent dich "regional"
* Patir d'un andicap o malautiá visibla
* Èsser femna (sexisme)
* Aver una orientacion sexuala minoritària
* Intrar pas dins los canons de beutat d'una cultura donada
* Exercir una profession non prestigiosa (sovent manuala)

## Ligams extèrnes
*  https://web.archive.org/web/20150428080356/http://www.academia.edu/9109511/La_discrimination_%C3%A0_laccent_en_France_id%C3%A9ologies_discours_et_pratiques *La discrimination à l'accent en France : idéologies, discours et pratiques* per Mederic Gasquet-Cyrus.
Estatut d'autonomia de Catalonha

L**'Estatut d’Autonomia de Catalonha** (en catalan : *Estatut d'Autonomia de Catalunya* ; en espanhòl : *Estatuto de autonomía de Cataluña*) es una lei organica que regís, dins l'encaste cadre de la Constitucion espanhòla, l'organizacion institucionala de Catalonha, en Espanha.

L'estatut de Catalonha balha l'autonomia a la comunautat autonòma de Catalonha. Fixa las competéncias de la Generalitat de Catalonha e de l'Estat espanhòl.

Après lo projècte d'Estatut d'Autonomia de Catalonha de 1919 se succediguèron aquelas diferentas versions:
* Estatut d'Autonomia de Catalonha de 1932
* Estatut d'Autonomia de Catalonha de 1979
* Estatut d'Autonomia de Catalonha de 2006 (version actuala)
École spéciale de mécanique et d'électricité

L’escòla spéciale de mecanica et d'electricitat (en francés *École spéciale de mécanique et d'électricité* o pus simplament *ESME Sudria*) es una granda escòla francesa situada a Bordèu, Lilla, Lion, París, Ivry-sur-Seine .

## Ligams extèrnes
*   Sit web oficial de l'ESME Sudria
Mite fondator de Marselha

thumb|250x250px|''Colonia grèga a Marselha'' per Puvis de Chavannes.
thumb|Esculptura dins lo plafons de Palais de la bosa de Marselha celebrant la fondacion de la vila.
thumb|Cartèl realizat par David Dellepiane en 1899 pel 25n centenari de la fondacion de Marselha.
La **legenda de Giptis e Pròtis** es lo mite fondator de la vila que descriu la fondacion legendària de Marselha vèrs 600 AbC. Lo mite es basat a l'entorn del mariadatge de Giptis, filha del cap de la tribú celta e ligura dels Segobriges, amb Pròtis, marin focèu.

La legenda foguèt entre autre descricha par Aristòtel e utilizada per l'istorien roman Justin al sègle III&#x20;ou&#x20;<span class="romain">IV</span> dins son *Abreujat de las Istòrias filipicas* mas compta pauc d'elements autentificats pels arqueològs e los istorians. Los arqueològs pasmens podèron confirmar que lo site geografic de Marselha èra de segur abitat de temps abans los Grècs per de tribús liguras.

## Mite dins ''La Constitucion de Marselha'' d'Aristòtel
Segon *La Constitucion de Marselha*, d'Aristòtel:

::

## Mite dins l'''Abreujat de las istòrias filipicas de Tròc Pompèu'' de Justin
Segon Justin, qu'utiliza Aristòtel:

::

## Bibliografia
* Marius Dubois, Paul Gaffarel et J.-B. Samat, *Histoire de Marseille*, Librairie P. Ruat, Marseille, 1913, 221 p.
* François Herbaux, *Nos ancêtres du Midi*, Éditions Jeanne Laffitte, Marseille, 2005, 184 p., .
* Paul Mariéton, *La Terre provençale : journal de route*, Alphonse Lemerre, Paris, 1894, 566 p., .
Sustine et abstine

[thumb|Detalh de l'òbra de Filippino Lippi, ''L'Aparicion de la Verge de sant Bernart'', datant de [1486 ont l'inscription « svbstine (varianta de svstine)•et•abstine » figure al dessús de l'aureòla de Sant Bernart de Clairvaux.]]
[thumb|« svstine » et « abstine » inscrichs en [1556 sus la partida nauta del portal de l'ostal de Felsins à Tolosa]]
****** (svstine•et•abstine) es la maxima dels estoïcians (traducha del grèc ancian: ἀνέχου καὶ ἀπέχου) que significa littéralement **Endura e absten't**. Es atribuida a Epictèt (Sègle I e II) mas citada per son discípol Arrian.

## Istòria
La devisa es atribuida a Epictèt, lo filosòf màger de l'estoïcisme imperial e es donada coma maxime sintetica de l'esperit de son òbra. Ven enseguida maxima de l'ensems de l'escòla del Portic. Quitament se los estoïcians amavan pas la cristianizacion de l'Empèr roman, los primièrs crestians s'inspirèron de la morala estoïciana per regir lor vida monastica. Lo *Manual d'Epictèt* èra jutjat coma confòrme a la vida crestiana, la maxime foguèt atal inscricha sus fòrça luòcs de cultes o obratges de caractèr religioses. A partir de la Renaissença e del sègle de las Luses que tornèt èsser descobèrta de la filosofia antica foguèt de nòu associada al mond laïc.

## Significacion
Epictèt insistava sul fach de destriar:
* las causas que dependon de nosaltres e sus que podèm agir;
* las causas que dependon pas de nosalte e sus que podèm aver pas cap influéncia.
Per viure astruc e liure, cal pas lutar en van contra çò depend pas de nosaltre, mas al contrari l'acceptar e nos abstenir dels vicis que nos i expausan. Es lo sens d'aquela maxima: « Endura » totes los mals que ne dependon pas de te e « absten't » dels plaser que pòdon t'expausar a aquel mals.

Aquela actitud deu tanben permetre d'aténher l'ataraxia (« abséncia de trebles ») e l'apateia (« abséncia de passions »). Los Estoïcians jutjan en efièt ambedos elements indispensables per menar sa vie sonque segon la rason mercé a la coneissença scientifica e atal caminar cap a la saviesa (*sophia*).

## Bibliografia
* Petronius Arbiter, Apuleius, Aulus Gellius, *Pétrone, Apulée, Aulu-Gelle : œuvres complètes avec la traduction en français*, Collection des auteurs latins, Rédacteur Désiré Nisard, J.J. Dubochet et compagnie, 1842
* Simplicios, *Commentaire sur le *Manuel* d'Épictète*, Leyde, Brill, 1996.
* Jean-Joël Duhot, *Épictète et la sagesse stoïcienne*, Paris, Albin Michel, 2003.

## Articles connèxes
* Epictèt
* Estoïcisme
* Manual d'Epictèt

## Nòtas e referéncias
Hatice Akyün

**Hatice Akyün** (1969) es una jornalista e escrivana alemanda d'origina turquesa.

## Òbras
* *Ich küss dich, Kismet.* Kiepenheuer & Witsch, Köln 2013, ISBN 978-3-462-04568-0
* *Verfluchte anatolische Bergziegenkacke. Oder wie mein Vater sagen würde: Wenn die Wut kommt, geht der Verstand.* Kiepenheuer & Witsch, Köln 2014, ISBN 978-3-462-04699-1

## Liames extèrnes
*  akyuen.de
*  Interview mit Hatice Akyün (2009)
Hessischer Rundfunk

**Hessischer Rundfunk** (**hr**) qu'ei ua entrepresa e un canal de television publica per senhal terrestre e per cable de l'Alemanha. La senhal foguèt fondada e lançada al país lo 1èr de mai de 1961.

## Ràdio
* hr1
* hr2-kultur
* hr3
* hr4
* hr-info
* You FM

## Television
* hr-fernsehen

## Liames extèrnes
*  hr-online.de
*  hessenschau.de
Lady and the Tramp

***Lady and the Tramp*** es un filme d'animacion american producha per Walt Disney e sortit en 1955. Es le 15e filme de la seria *Walt Disney Animated Classics*.
Casta

Una **casta** es un grop social ierarquizat, endogam e ereditari.

La mot "casta" es mai sovent associat a l'Índia, foguèt utilizat pel primièr còp pels missionaris portugueses. Lo tèrme utilizat pels monges ven del latin *castus* («pur, separat»), e fa etimologicament relacion a *carere* («talhar») e en portugués a tanben lo sens de («descendéncia, raça»).

Mai d'una societat asiaticas o africanas (Peuls, Soninke, Diakhanke, Zarmas, Tocolors, Khassonkes) son estructuradas per un sistèma de castas, lo cas indian essent mai sovent estudiat.

## Asia
* Bali: Sistèma de castas balinés
* China: lo sistèma *[[huji]]* es considerat coma un sistèma de castas 
* Corèa del Nòrd: Songbun
* Índia: Sistèma de castas en Índia
* Japon: Castas japonesas del Ritsurïo, societat japonesa a l'epòca d'Edo, samorai
* Nepal: Sistèma de castas al Nepal
* Paquistan: Sistèma de castas dels musulmans de l'Asia del Sud Èst
* Sri Lanka: Sistèma de castas al Sri Lanka

## Fòra d'Asia
* Africa: Sistèmas de castas en Africa
* America e Filipinas ispanofònas: [Sistèma de castas en America]''

== Referéncias ==
<div class="references-small decimal" style="">
<references></references>
</div>

== Vejatz tanben ==
* [Classa sociala
Cromlec

Un **cromlec** es un monument megalitic preistoric format d'un alinhament, generalament circular, de monolits verticaus (menirs). La màger part se tròban en Euròpa, especialament dins leis Illas Britanicas, mai se pòu tanben trobar de cromlecs dins lo nòrd d'Africa, en Índia, dins lo sud-èst d'Asia, en Japon ò dins lo nòrd-èst deis Estats Units d'America.

## Liames intèrnes

* Stonehenge.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Menir

Un **menir** o **pèira levada** es un monument megalitic preistoric format d'un monolit verticau. Sa foncion es desconeguda mai plusors culturas e civilizacions, sus totei lei continents, ne'n bastiguèron principalament entre lo Neolitic e l'Edat dau Bronze.

## Articles connèxes

* Megalit

## Nòtas e referéncias
Plan dei Jarras

Lo **Plan dei Jarras** es una region dau nòrd de Laos, d'una superficia d'aperaquí  km², que presenta un seissantenau de camps de jarras megaliticas.

L'origina, la foncion e lo procès de bastida dei jarras son desconeguts mai divèrsei datacions semblan indicar un periòde de construccion fòrça lòng anant de  av. JC a 800 ap. JC. Son de monuments megalitics de 600 a  kg que son gropats sensa alinhament visible. Fòrça bombardada per l'aviacion estatsunidenca durant la Guèrra de Vietnam, la màger part de la region es considerada coma minada e son accès es donc fòrça malaisat.

## Liames intèrnes

* Megalit.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Petrolier

Un **petrolier** (var. **petrolèr**, **petrolièr**) es un naviri cistèrna destinat au transpòrt de petròli e d'idrocarburs liquids. En causa de l'importància dau petròli per l'economia mondiala dempuei l'acomençament dau sègle XX, son un element essenciau dau comèrci internacionau. En 2013, aperaquí  petroliers èran en servici.

Apareguèt dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX ambé lo desvolopament de l'esplecha dau petròli. Lei premiers petroliers èran de naviris dotats de sèrvas intèrnas. Pasmens, en causa de l'existéncia d'un espaci entre lei sèrvas e la còca onte lei vapors d'idrocarburs podián s'acampar, l'usatge d'aquelei naviris èra fòrça perilhós. En 1886, foguèt donc bastit lo premier petrolier vertadier, dich *[[Gluckhauf]]*, que teniá de cistèrnas delimitadas per la còca. Per la seguida, fins a l'accident de l*'[[Exxon Valdez]]* en 1989, l'estructura generala dei petroliers foguèt gaire modificada mai la talha aumentèt d'un biais important. Ansin, lo *[[Seawise Giant]]*, bastit en 1975 e modernizat en 1981, podiá transportar  tonas còntra  per lo *[[Gluckhauf]]*. 

Pasmens, la multiplicacion dei marèias negras a la fin dau sègle XX entraïnèt l'aparicion dau petrolier de còca dobla ambé l'ajust d'un espaci liure entre la cistèrna e la còca. Aqueu tipe de naviri permet de limitar lei riscs de marèia negra mai entraïna lo retorn dei riscs d'acampament de vapors explosivas dins l'espaci liure e necessita donc una entretenença pus importanta. Son utilizacion es obligatòria en America dau Nòrd e en Euròpa.

## Liames intèrnes

* Idrocarburs.
* Petròli.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Carrejaire

Un **carrejaire** es un naviri equipat de garatges intèrnes qu'es utilizat per transpòrtar de veïculs cargats e descargats gràcias a de rampas d'accès. Divèrsei tipes existisson que pòdon transportar en parallèl d'autrei tipes de cargament coma de passatgiers ò de conteneires ò que son, au contrari, unicament destinats au transpòrt de veïculs coma lo transportaire de veïculs.

Lo premier carrejaire foguèt bastit en 1849. A l'origina, la rampa d'accès èra dispausada dempuei lo cai. La Premiera Guèrra Mondiala e l'expansion de l'automobila favorizèron son desvolopament e l'aparicion de divèrsei variantas coma lei barcassas de descarbament militaras. A partir de la fin deis annadas 1960, apareguèron de carrejaires dotats de rampas interiors permetent d'accelerar lo transferiment dei veïculs e de sistèmas de ventilacion per eliminar lei gas de combustion dei motors.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
1959 en literatura

## Parucions

*  Bertolt Brecht, *La Resistibla Ascension de n'Arturo Ui* [ Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Ui ]
Quimiquier

Un **quimiquier** es un naviri cistèrna destinat au transpòrt de produchs quimics. Son de naviris de talha pichona a mejana ( a  tonas) dotats de cistèrnas d'acier inoxidable e de sistèmas tecnologicament avançats per assegurar lo transpòrt de cargaments perilhós ò costós. En 2003, aperaquí  quimiquiers èran en servici dins lo mond.

Lo quimiquier apareguèt dins lo corrent deis ans 1940 per assegurar lo transpòrt de produchs quimics entre lei diferentei zònas industrialas situadas lòng dau litorau estatsunidenc. Èra alora generalament un petrolier modificat. Lei premiers quimiquiers modèrnas apareguèron dins lo corrent deis annadas 1950 ambé l'adopcion de cistèrnas pus pichonas, de revestiments protectors especiaus e de sistèmas de contraròtle de la temperatura. Un decenni pus tard, èran equipats de tecnologias pus avançadas per melhorar lo contraròtle dei produchs e la seguretat.

A l'ora d'ara, tres tipes principaus existisson que son lo petrolier/quimiquier destinat au transpòrt de produchs petroliers rafinats e de produchs quimics pauc perilhós, lei quimiquiers polivalents destinats au transpòrt de diferentei substàncias gràcias a un nombre important de cistèrnas (fins a 30 ò 40) e lei quimiquiers especializats generalament concebuts per lo transpòrt d'un produch unic amb de proprietats fòrça particularas (fosforiquiers, soupriers, etc.).

## Liames intèrnes

* Compausat quimic.
* Quimia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Al-Bakri

__NOTOC__
**Al-Bakri** (1014-1094) qu'estó un geograf e istorian d'Al Andalús.

## Bibliografia
### Òbra principala
* 1068: Publicacion a Còrdoa dau *Kitāb al-Masālik wa-al-Mamālik* [ *[[Libre dei Rotas e dei Reiaumes (al-Bakri)|Libre dei Rotas e dei Reiaumes]]* ]

### Referéncias
* André Miquel, *Bakri al- (1040-1094)*, dans *[[Encyclopædia Universalis]]*, Paris, av. 2003.
* Nafis Ahmad, *Muslim Contribution to Geography*, Lahore, 1972 [1re éd. 1947].
* Évariste Lévi-Provençal, *La péninsule Ibérique au Moyen Âge*, Leiden, 1938.
* Aboul Féda (Ismâil Imâdd ad-Dîn al-Ayyoûbî Ab'ul-Fida) (1273-1331), *Géographie d'Aboulféda*, éd. par Joseph Toussaint Reinaud, Paris, 1848-1883.

## Liames extèrnes
*  The Culture of Al-Andalus: Geography (Unity Productions Foundation)
Brisa-glaça

Un **brisa-glaça** (var. **bresa-glaç**, **trencaglaç**, **copaglaç**) es un naviri utilizat per durbir ò mantenir dubèrtas de rotas de navigacion dins lei regions maritmias presas per la banquisa. Es generalament equipat d'una còca renfòrçada per resistir au contacte ambé la banquisa, de motors poderós permetent au naviri d'avançar sus lo glaç avans d'entraïnar sa rompedura sota l'accion de son pes e d'una ròda de proa especiala permetent l'evacuacion dei tròç de glaç eissits de la banquisa rompuda. Certanei brisa-glaça son tanben dotats d'elicoptèrs destinats a la reconóissença.

Lo concèpte de brisa-glaça apareguèt ambé lei premiereis expedicions polaras que desvolopèron de naviris de fusta dotats de proteccion de fusta e de fèrre per avançar dins leis aigas geladas mai subretot per limitar lei degalhs sus la còca. En 1864, intrèt lo premier brisa-glaça vertadier, lo *Pilot* rus, equipat d'un motor de vapor. Per la seguida, lo concèpte evolucionèt gaire mai lo melhorament dei tecnicas de propulsion entraïna l'utilizacion de fònts d'energia novèla. Per exemple, en 1959, foguèt fabricat lo *[[Lenin (brisa-glaça)|Lenin]]* sovietic qu'utilizava una propulsion nucleara. Un autre melhorament regarda la talha dei naviris que foguèt regularament aumentada permetent lo passatge dins d'endrechs blocats per de banquisas fòrça espessas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Naviri oceanografic

Un **naviri oceanografic** es un naviri destinat a la recèrca scientifica en mar, generalament dins lei domenis de l'oceanografia, de la meteorologia, deis estudis de corrents marins e de la vida marina. Son equipats d'instruments de mesura, de laboratòris e d'embarcacions permetent d'expedicions a l'entorn dau naviri.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Naviri frigorific

Un **naviri frigorific** es un naviri destinat au transpòrt de denadas periblas que necessitan una certana refrigeracion (fruchs, carn... etc.). Son dotats d'una velocitat auta per redurre la durada dau transpòrt e de divèrsei sistèmas de refrigeracion.

Lo premier naviri frigorific foguèt inventat en 1876 per l'engenhaire francés Charles Tellier (1828-1913) per lo transpòrt de carn entre Argentina e França. Après de melhoraments regardant lei sistèmas de de refrigeracion, en particular ambé lo passatge de l'èter dimetilic au dioxid de carbòni pus eficaç, aqueu tipe de naviri se desvolopèt e 350 èran en servici a la fin dau sègle XIX. 

Au sègle seguent, conoguèron una expansion fòrta gràcias a la creissença dau mercat dei fruchs tropicaus. Puei, dins lo corrent dei doas guèrras mondialas, recebèron divèrsei melhoraments suplementaris car èran fòrça importants per transpòrter l'avitalhament dei tropas. Ansin, après la Segonda Guèrra Mondiala, la fusta utilizada per l'isolacion foguèt sistematicament remplaçada per la lana de veire. En mai d'aquò, la talha e la velocitat dei naviris aumentèron pauc a pauc. Dins lo corrent deis annadas 1960 e 1970, lo naviri frigorific conoguèt son apogèu e foguèt de còps utilizat per assegurar de crosiera de luxe.

Pasmens, dempuei la fin deis annadas 1970, aqueu naviri es vengut pus rar en causa de l'aparicion dau conteneire refrigerat que presenta d'avantatges importants en matèria de manutencion e que necessita pas la preséncia d'un naviri dotat de sistèmas complèxs de refrigeracion. Pasmens, entre  e  èran totjorn en servici en 2000 car son totjorn fòrça practics per certanei tipes de transpòrt. Tres tipes principaus existisson que lei pòrtaconteneires refrigerats que son especializats dins lo transpòrt de conteneires refrigerats, lei transportaires de suc dotats de cistèrnas refrigeradas e lei naviris frigorifics « classics » que son destinats au transpòrt de pes, de produchs en sòrta (fruchs... etc.) e de paletas.

## Galariá

Imatge: Salica Frigo.jpg|Naviri frigorific
Imatge: Reefer Vsl Section.jpg|Seccion transversala
Imatge: Fruitpalletts.jpg|Vista interiora


## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
1955 en literatura

## Parucions

*  Friedrich Dürrenmatt, *[[Der Besuch der alten Dame]]* [ La visita de la dòna vièlha ]
Naviri meteorologic

Un **naviri meteorologic** èra un naviri destinat a la realizacion d'observacion meteorologicas en mar a partir d'un ponch fix. Èra equipat d'instruments de mesura permetent de mesurar lei condicions climaticas a la superficia deis oceans e en altitud. De còps, un naviri meteorologic podiá tanben èsser utilizat per d'operacions de sauvament ò per menar d'estudis oceanografics.

Lo concèpte foguèt imaginat per Météo-France en 1921 per ajudar la circulacion dei naviris e deis avions dins l'Ocean Atlantic Nòrd e lo premier naviri meteorologic intrèt en servici en 1938. Dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala, lo ret de naviris meteorologics foguèt fòrça important per leis Aliats e foguèt regularament atacats per lei sosmarins alemands. Après la guèrra, un segond ret foguèt creat dins l'Ocean Pacific Nòrd. Pasmens, a partir deis annadas 1970, lei naviris meteorologics foguèron pauc a pauc remplaçats per de gavitèus puei per de mesuras realizadas a partir de satellits. Dempuei 2010, i a plus de naviri meteorologic permanent dins leis oceans mai certanei naviris menan encara de còps de campanhas de recèrca meteorologicas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sant'Àngel

thumb|left|270px|Place Libertè

**Sant'Àngel** (forma lombarda e emiliana; en italian e oficialament: *Sant'Angelo Lodigiano*) es una comuna italiana de 12.870 abitants de la província de Lodi en Lombardia (Itàlia). Es la quatrena vila après Lòd, Cudògn e Casàl.

## Geografia

Sant'Àngel es situat a 30 km al sud de Milan e a 15 km a l'èst de Lòd.

## Istòria

Lo nom *Lodigiano* es estat apondut en 1864 per far la diferéncia amb los autres *Sant'Angelo* d'Itàlia.

Es la villa de naissença de santa Françoise-Xavière Cabrini e del politician Mario Beccaria

Los principals trabalhadors estrangièrs venon de:

* Romania, 466
* Albania, 259
* Egipte, 242
* Marròc, 178
* Eqüator, 126
* Nigèria, 94

## Ligams extèrnes

* Official Web Site
The Little Mermaid

***The Little Mermaid*** es un filme d'animacion american producha per Walt Disney Feature Animation e sortit en 1989. Es le 28e filme de la seria *Walt Disney Animated Classics*.