open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cremsa

**Cremsa**  (en francés *Crempse*) es una ribiera occitana de Perigòrd (region d'Aquitània).

## Geografia
La font de Cremsa se tròba dins la comuna de Beuregard e Bassac (Dordonha). Son cors es de 26 km. Se junh a la riba mança d'Eila prep de Moissídan.

## Departaments e localitats asaigadas
* Dordonha : Dovila, Montanhac de Cremsa, Eissac, Bornhac, Moissídan.

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Crempsa* en 1283, *Crenssa* en 1406 e *Crehempsa* en 1467.

## Ligams externes
Balistidae

Los **Balistids** son una familha de peisses ratachats a l'òrdre dels Tetraodontiformes.

## Genres e espècias
* *[[Abalistes]]* (Bloch & Schneider, 1801)
** *Abalistes stellaris* - Balist estelat
* *[[Balistapus]]* (Tilesius, 1820)
** *Balistapus undulatus* - Balist ondulat
* *[[Balistes]]* (Linnaeus, 1758)
** *[[Balistes capriscus]]*
** *Balistes ellioti* 
** *Balistes polylepis*
** *Balistes punctatus* 
** *Balistes rotundatus* 
** *Balistes vetula* : Balista reial alias Borsa
** *Balistes willughbeii* 
* *[[Balistoides]]* (Fraser-Brunner, 1935)
** *[[Balistoides conspicillum]]* - Balist clown alias Balist leopard
** *Balistoides viridescens* - Balist verdenc alias Balist olivenc
* *[[Canthidermi]]* (Swainson, 1839)
** *Canthidermis maculata*- Balist rud
** *Canthidermis macrolepis* 
** *Canthidermis sufflamen*
* *[[Melichthys]]* (Swainson, 1839)
** *Melichthys indicus* - Balist de nadarèlas negras alias Balist indian
** *Melichthys niger* - Baliste negre
** *Melichthys vidua* 
* *[[Odonus]]* (Gistel, 1848)
** *Odonus niger* - Balist de dents rojas alias Balist blau
* *[[Pseudobalistes]]* Bleeker, 1865
** *Pseudobalistes flavomarginatus* 
** *Pseudobalistes fuscus* - Balist vermiculat
** *Pseudobalistes naufragium* - Balist de ròcas
* *[[Rhinecanthus]]* (Swainson, 1839)
** *Rhinecanthus abyssus* 
** *Rhinecanthus aculeatus* - Balist picasso
** *Rhinecanthus assasi* - Balist picasso arabi
** *Rhinecanthus cinereus* 
** *Rhinecanthus lunula* - Balist mièg-luna alias Balist picasso mièg-luna
** *[[Rhinecanthus rectangulus]]*- **[[Balist eissarpa]]**, alias Balist picasso de bendèl negre, de son nom awaian Humuhumunukunukuapua'a
** *Rhinecanthus verrucosus* 
* *[[Sufflamen]]* (Jordan, 1916)
** *Sufflamen albicaudatum* - Balist de gòrja blava
** *Sufflamen bursa* - Balist boomerang
** *Sufflamen chrysopterum* - Balist dobla-coa
** *Sufflamen fraenatum* - Balist mascat alias Balist masqueta alias Borsa
** *Sufflamen verres* - Balist calafata
* *[[Xanthichthys]]* (Kaup in Richardson, 1856)
** *Xanthichthys auromarginatus* 
** *Xanthichthys caeruleolineatus* 
** *Xanthichthys greenei*
** *Xanthichthys lineopunctatus* 
** *Xanthichthys mento* - Balist de coa roja
** *Xanthichthys ringens* - Balist de las Sargassas
* *[[Xenobalistes]]* (Matsuura, 1981)
** *Xenobalistes punctatus* 
** *Xenobalistes tumidipectoris*
Tetraodontoidei

## Familhas
* Balistidae  
* Diodontidae  
* Molidae  
* Monacanthidae  
* Ostraciidae  
* Tetraodontidae  
* Triodontidae

## Referéncias
*
Abidos

**Abidos** (en egipcian ancian *ꜣbḏw*, en grèc qu'era Abydos, en còpte ⲉⲃⲱⲧ *Evót*, en arabi افود *Afūd*) ua ciutat de l'Egipte antica, capitala deu VIIau nòme de la Hauta Egipte, vodada au diu Osiris. 

Los testimoniatges arqueologics mei ancians trobats a Abidos que remontan au periòde Nagada I (preïstorics). Durant l'ancian empèri egipcian la vila que vodava un culte a un diu nomat Khentiamentio (lo purmèr d'Occident, lo purmèr deu monde deus morts). Aqueth diu que ho identificat dab Osiris e la vila que vadó, a partir de l'empèri navèth, lòc de sepeliment.

Un deus monuments mei importants dens la colleccion de tombèus e de temple apielats a Abidos entà ganha's las favors d'Osiris dens l'aute monde qu'ei lo gran temple de Sethi I.
Montanèr

**Montanèr** qu'ei ua vila deu nòrd de Bearn. Qu'ei situada dens lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

Montanèr que possedeish un castèth bastit per Gaston Febus entà emparar aquesta termièra de Bearn. La soa tor qu'ei de teulas (com la tor tanben bastida per Febus au castèth de Pau). Aqueth castèth, un còp perduda la soa foncion protectora, que vadó preson, qui per un temps e ho proprietat de d'Artagnan. La glèisa de Montanèr qu'ei interessanta per las soas pintruras muraus dab tèxte en occitan bearnés.

A Montanèr que s'i neureish tanben estrucis.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [munta'ne]. Las fòrmas ancianas que son *Montanerius*, en latin,  cap a 1030, *Montanerium*, en latin, en 1118, *Montaner* en 1385 e 1675, *Lavielle* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat, lo nom que vien de *mons*, « mont » e deu nom germanic de persona *Agenar* o *Asinar* . 

Segon Miquèu Grosclaude, la segonda partida deu nom que vien probablament d'un nom d'òmi *Aner*, arrasonablament vienut d*'Asinarius*. Mès *Asinarius* sembla pas d'origina germanica; segon M.F. Berganton (*Le dérivé du nom individuel...*, p. 177-178), qu'èra un mot pejoratiu atribuït aus crestians qui en hasón un nom (l'espanhòu *Aznar*). Mès lo mot *Mont-* a vertadèrament ací lo sens de « hautor, mont » (deu latin *montem*) ? Lo nom de *Aner* qu'estó lo de senhors de Montaner, mès lo tròp gran nombre de patronimes *Montané*, *Montaner*, qui pòden pas s'explicar tots peu nom deu vilatge, que hè meilèu pensar a un nom de persona *Mont* emplegat a l'Edat Mejana (cf. Sent Mont). *Montaner* que seré alavetz un nom doble de persona .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna
## Véder tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Avidòs

**Avidòs** (*Abidos* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa deu bacin de Lac, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

Qu'ei traucada par la Baïsa.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [aβiˈðɔs]. Las fòrmas ancianas que son *Avitos* cap a 1100, *Avitoss* cap a 1100, *Avezos* cap a 1100, *Avidoos* au sègle XIII, *Abidos* en 1344, *Bidos*/*Bydos* en 1548, *Abidos* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat e Gerhard Rohlfs, citat per Miquèu Grosclaude, *Avidòs* que vien deu cognomen latin d'òmi *Avitus*, dab lo sufixe aquitan *-ossu*, qui sembla mediterranèu . 

Miquèu Grosclaude qu'accèpta la proposicion precedenta. La preséncia d'Avitus dens la toponimia bearnesa (Avitenh, Sent Avit) que hè créisher la versemblança de l'ipotèsi. Avidòs qu'èra la proprietat d'Avitus .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Filariidae

Aquestes filaris son totes responsables de parasitòsis umanas (filariòsis)
## Lista dels genres
* *[[Brugia]]* 
* *[[Dirofilaria]]* 
* *[[Loa]]* 
* *[[Mansonella]]* 
* *[[Onchocerca]]*

## Referéncias extèrnas
* 
* 
* 
*
Sauvatèrra (Bearn)

**Sauvatèrra** (*Sauveterre-de-Béarn* en francés) qu'ei ua vila de Bearn. Qu'ei situada dans lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

Que possedeish un important patrimòni monumentau medievau deu quau e cau destacar la glèisa de Sant Andrèu e lo pont. Aqueste que ho trencat au sègle XIX per la retirada deu marescau Soult. Qu'ei conegut com lo "pont de la legenda" per'mor qu'ua princessa e s'i seré sauvada d'ua ordalia : com avèva dat lo dia a un mainatge difòrme e mort a la neishença mentre qui lo son òmi e s'èra mort a las crotzadas, que ho acusada d'adultèri e condemnada a estar getada deu pont dab las mans ligadas. Com lo briu e la miè de cap a l'arribèra, que ho sauvada e considerada com innocenta.

Sauvatèrra qu'ei tanben la vila de l'escrivan bearnés de lenga occitana Gastellú Sabalòt. Lo son monument aus morts qu'ostendeish un tèxte gravat en bearnés.

300px|left|thumb|Glèisa de Sant Andrèu

## Geografia

## Toponimia
### Sauvatèrra
La prononciacion qu'ei [,saw'ba'tɛrrə]. Las fòrmas ancianas que son *Salvaterra* en 1235 e 1251, *Saubaterra* en 1253, *Saubeterre* en 1273, *Saubaterre* au sègle XIII, en 1385 e 1471, *Salvatierra* en 1520 .

*Sauvatèrra* que vien deu latin *salva terra*, « tèrra sauva », au sens de « qui gauseish deu dret d'asile ». Lo nom qu'ei sinonime de *La Sauvetat*, *La Salvetat*. Los istorians qu'apèran *sauvetats* aqueras vilas, en generau fondacions eclesiasticas .
### Orèite
La prononciacion qu'ei [u'rɛjtə]. Las fòrmas ancianas que son *Oreite* en 1273, *Oreyta* en 1305, *Oreyte* (Cartulari d'Ortès), *Erreyti* en 1397, *Horeyte* en 1538 .

Miquèu Grosclaude qu'interprèta lo nom com *au rèit*, « au dret », deu latin *ad rectum*. Compréner « tot dret en fàcia », çò qui correspón a la situacion d'Orèite fàcia a Sauvatèrra de l'auta part deu Gave d'Auloron . Que sembla ben un tractament basco d'un mot romanic preexistent.
### Sunarte
La prononciacion qu'ei [sy'nartə]. Las fòrmas ancianas que son *Sunarte* en 1385, *Sunarta* en 1538 .

Segon Miquèu Grosclaude, lo nom qu'ei basco. Qu'ei format de *zunhar* (fòrma soletina de *zuhar*, « orme ») e *arte*, « au miei de » .

## Istòria
En 1829, qu'apleguèn Orèite e Sunarte a Sauvatèrra .

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Kinorhyncha

## Classificacion

* Òrdre Cyclorhagida 
** Sosòrdre *Cyclorhagae*
*** Familha *[[Echinoderidae]]*
*** Familha *[[Zelinkaderidae]]*
*** Familha *[[Centroderidae]]*
*** Familha *[[Dracoderidae]]*
** Sosòrdre *Conchorhagae*
*** Familha *[[Semnoderidae]]*
** Sosòrdre *Cryptorhagae*
*** Familha *[[Cateriidae]]*

* Òrdre Homalorhagida
** Sosòrdre *Homalorhagae*
*** Familha *[[Pycnophyidae]]*
*** Familha *[[Neocentrophyidae]]*
Panarthropoda

Los **panartropòdes** (***Panarthropoda***) son de metazoaris segmentats amb esqueleta extèrna mai o mens rigida. Apendices pars. Apendices peribucals modificats per la presa de noiridura. Còr dorsal amb ostiòls laterals. La cavitat generala es un emocoel. Sistèma nerviós amb ganglions cerebroïdes fusionats. Gonocoricas.
La Seuva

**La Seuva** (*Lasseube* en francés) qu'ei ua vila de Bearn situada dens lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Qu'ei arrosada per la Baïsa de La Seuva e qu'ei regularament suu camin deu Torn de França. Qu'ei la comuna nadau de Peir Jeliòt (un deus cantaires d'opera mei famós deu sègle XVIII) e deu sociològue Pèir Bordiu.

## Geografia
A l'entorn de la Sèuva, las altituds mèi hautas que forman ua « petita conca », drenada per la Baïsa. Lo son regim idrologic que depend:


* de l'impermeabilitat baisha dèu sos-sòu, per'mor los elements argilós ne s'i mancan pas; 
* de l’existéncia de petits afluents corts;
* de la preséncia d'auratges;
* de la fòrma deu sòn bacin versant. (*Hydrologie, une science de la nature*, Musy A. e Higy C.)

La fòrma estenduda, com per la Baïsòla, que favoriza los chics debits de punta d'aigat en rason deu temps mèi important de l'escolament de l'aiga.
En revenge, la conca en fòrma d'esventalh de la Baïsa, abans la confluéncia, que favorisa los hauts debits de punta d'aigat per'mor lo temps de concentracion qu'ei mèi cort.

La Sèuva qu'avè e qu'a mantuns còps avut a sofrir d'augmentacions hòrtas e bruscas deus debits quan e i avó auratges. Aqueths auratges que pòden estar hèra violents a causa del hèit que la Sèuva qu'ei plaçat devath vents dominants deu "correder" de "grellons" de la Vath d'Aspa favorizats que la topografia mèi estreita de la partida d'aqueste riu situada en aval.
 
De hèit, mèi la vau que serà estreita e mèi lo flux d'aire que serà rapide. Aqueste fenomèn que hè ua depression au pè de las montanhas qui "aspira" l'aire environant e que crèa alavetz auratges violents sus lo piemont.

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [laˈsewβɔ]. Las fòrmas ancianas que son *Sylvae*, en latin, en 1305, *La Seube d'Escot* en 1385, *Laseube* en 1434, *La Seuba* en 1540, *Lasseube* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat, lo nom que vien de *silva*, « ahorèst, seuva » . 

Segon Miquèu Grosclaude, lo nom que vien deu gascon *seuva*, resultat deu latin *sylva* [o, meilèu, *silva*] e lo sens qu'ei lo d'« ahorèst » . 

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Eleutherozoa

*sos phylum* dels equinodèrmes comprenent los Stelleroidea, los ofiorids, los equinids, los oloturids e los concentricicloïdes.
Totas las espècias son 100% marinas.
Echiura

## Lista dels òrdres
* *[[Echiuroinea]]* Bock, 1942 (segon ITIS e NCBI, *[[Echiuroidea]]* segon ADW)
* *[[Heteromyota]]*
* *[[Xenopneusta]]* Fisher, 1946  

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
*
Echiuroinea

## Lista de las familhas
* *[[Bonelliidae]]* Lacaze-Duthiers, 1858    
* *[[Echiuridae]]* Quatrefages, 1847  

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
*
Cardessa

**Cardessa** qu'ei ua comuna bearnesa situada dens lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia
Cardessa qu'ei sus la rota departamentau 9 enter Ortès e Auloron.

## Comunas tanhentas
Monenh, Luc, Laduish, Auloron.

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [kar'desɔ]. Las fòrmas ancianas que son *Cardersses* en 1385 (nom d'un ostau), *Cardesa* en 1538, *Cardesse* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat, *Cardessa* qu'ei benlhèu un ancian lòc ligat au latin *carduus*, « cardon » . 

Segon Miquèu Grosclaude, lo cardon, com planta utila, que pòt servir a nommar toponimes. Las arribas deu Gave de Pau, près de Nai, qu'an per nom *Le Cardède* e los poblants qu'èran aperats los *cadaires*. L'etime que pòt estar lo mot gascon *cardèra*, dab benlhèu un sufixe locatiu (= lòc on i a...) collectiu basco *-tz*. L'evolucion que seré *carder-tze* > *carderse* > *cardesse*  .

## Istòria
Cardessa que ho fondada com bastida en 1324 per Gaston II, vescomte de Foish-Bearn sus las tèrras deus èrms d'Arinc e de Ledeuish. Que dependèva de Monenh, mes dab Jurats e gardes pròpis. Gaston II qu'escambié Cardessa dab Fontaner de Lescun, Senhor d'Esgoarrabaca contra la soa viguria de Monenh. Dinc au sègle XVIau cardessa que ho ligada au Esgoarrabaca. Ad aquesta epòca Jacme de Santa Colòma, senhor d'Esgoarrabaca, rengat deu costat catolic, avó d'exilà's en Espanha, abans de vàder Governador de Tolon.

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Bonelliidae

## Lista dels genres
* *[[Acanthobonellia]]* Fisher, 1948
* *[[Acanthohamingia]]* Ikeda, 1910
* *[[Achaetobonellia]]* Fisher, 1953
* *[[Alomasoma]]* Zenkevitch, 1958
* *[[Amalosoma]]* Fisher, 1948
* *[[Archibonellia]]* Fisher, 1919
* *[[Biporus]]* Murina e Popkov, 2000
* *[[Bonellia]]* Rolando, 1821
* *[[Bonelliopsis]]* Fisher, 1946
* *[[Bruunellia]]* Zenkevitch, 1966
* *[[Charcotus]]* Datta Gupta, 1981
* *[[Choanostomellia]]* Zenkevitch, 1964
* *[[Dattaguptus]]* Murina e Popkov, 2000
* *[[Eubonellia]]* Fisher, 1946
* *[[Hamingia]]* Danielssen e Koren, 1881
* *[[Ikedella]]* Monro, 1927
* *[[Jakobia]]* Zenkevitch, 1958
* *[[Kurchatovus]]* Datta Gupta, 1979
* *[[Maxmuelleria]]* Bock, 1942
* *[[Metabonellia]]* Stephen e Edmonds, 1972
* *[[Nellobia]]* Fisher, 1946
* *[[Prometor]]* Fisher, 1948
* *[[Protobonellia]]* Ikeda, 1908
* *[[Pseudobonellia]]* Johnston e Tiegs, 1919
* *[[Pseudoikedella]]* Murina, 1978
* *[[Sluiterina]]* Monro, 1927
* *[[Torbenwolffia]]* Zenkevitch, 1966
* *[[Vitjazema]]* Zenkevitch, 1958
* *[[Zenkevitchiola]]* Murina, 1978

## Ligams extèrnes
* 
* 
*
Bonellia

**Bonellia** es un genre de vèrmes marins echiurians, de la familha  Bonelliidae.
## Lista de las espècias
* *[[Bonellia minor]]* Marion, 1886
* *[[Bonellia pacifica]]* Zenkevitch, 1958
* *[[Bonellia plumosa]]* Datta Gupta, 1981
* *[[Bonellia pumicea]]* Sluiter, 1891
* *[[Bonellia sabulosa]]* Dartnall, 1977
* *[[Bonellia suhmii]]* Selenka, 1885
* *[[Bonellia thomensis]]* Fisher, 1922
* *[[Bonellia viridis]]* Rolando, 1821

## Ligams extèrnes
* 
*
La Comanda

**La Comanda** qu'ei ua comuna de Bearn situada dens lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Qu'ei ua etapa suu camin de Sant Jacme de cap a Sant Jacme de Compostèla e que possedeish ua glèisa romanica d'influéncia ispanoaràbia deu sègle XII.

## Geografia

## Toponimia

La prononciacion qu'ei [la ku'mandɔ]. Las fòrmas ancianas que son *Hospitalet de Faget et Domus Albertini* en 1128, *L'espitau d'Aubertii* en 1343, *La Comanderie d'Aubertin* en 1768 (nom absent de la mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Miquèu Grosclaude, qu'ei ua comandaria de Sent Joan de Jerusalèm, suu territòri d'Aubertin. Lo nom pausa pas cap problèma e lo mot *comanda* qu'a lo sens de « comandaria » .

### Comunas tanhentas
Monenh, Aubertin

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Aubertin

**Aubertin** qu'ei ua comuna bearnesa, situada dens lo departament deus Pirenèus Atlantics de la region de la Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània, de la Republica Francesa.

## Geografia
## Comunas tanhentas
Arbús, Artigaloba, Sent Haust, Monenh, La Comanda, La Seuva.

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [awber'tin]. Las fòrmas ancianas que son *Albertinus*, en latin, en 1128, *Auberti* au sègle XIII, *Aubertii* en 1385, *Auberty* en 1548, *Sent Blasi d'Aubertin* en 1608, *Aubertin* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat, *Aubertin* que vien deu nom germanic d'òmi *Adalbehrt* dab lo sufixe *ínus*
. 

Segon Miquèu Grosclaude, la formulacion de Dauzat qu'ei ambigua. Aubertin ei pas ua fondacion germanica, mès lo petit nom *Aubèrt* deriva deu nom *Adalbehrt*, nom germanic passat dens la lenga despuish bèra pausa. *Aubertin* qu'ei lo diminutiu d*'Aubèrt*. Lo vilatge que prengó lo nom de l'espitau fondat per lo Vescomte Centolh en 1128. *Aubertin*, l'òmi, ei pas coneishut. Segon Marca, lo nom primitiu deu lòc qu'èra *Bedosse* . 

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna
### Ciutadans illustres
* L'escrivan de lenga occitana Albèrt Peirotet qu'ei vadut a Aubertin.

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Lenveja (Vic Vilh)

**Lenveja** ( localament, o  en Gerç o Bigòrra), qu'ei ua vila de Bearn, anciana capitala de la region gascona deu Vic Vilh. Qu'ei situada dens lo departament francés deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei . Las fòrmas ancianas que son *Invidia*, en latin, en 1286, *Lambeya* en 1318, *Lembeye* en 1385, *Lembege* en 1402, *La Enbeye* au sègle XV, *Lambege* en 1538, *Lambeya* en 1542, *Lembeye* en 1648, *Lembege* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat, la fòrma latina de 1286, *invidia*, qu'ei ua faussa latinizacion e lo nom qu'ei inexplicat . 

Segon Miquèu Grosclaude, lo sens deu nom qu'ei efectivament *enveja*. Qu'ei un mot banal, qui a un sens medievau laudatiu, un lòc qui da enveja. En mei de la vila, que i a hèra de lòcs d'aqueth nom en Bearn e Gasconha .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas dab la comuna
* Jacme Amadèu Doleris (1852-1938), mètge e politician

## Véder tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Seuvalada

**Seuvalada** (*Sauvelade* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa, pròcha d'Ortès e site d'ua abadiá, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

L'abadiá de Seuvalada que ho fondada lo 6 d'abriu de 1128 per Gaston IV lo crotzat abans que partisse en crotzada en Espanha. Que la con·hidè a l'ordi deus benedictins lo son terrenh aperat *Sylva Lata* en latin. Los monges que s'encarguèn d'arcuélher los romieus.

En 1286 l'abadia que passè devath l'obediéncia Cisterciana.

Que ho destrusida en 1569 peus huganauts e tornada bastir per la Contrarefòrma en 1630. Venuda per la Revolucion Francesa, qu'èra en estat de roeinas chic a abans que la comuna la crompesse per la restaurar.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [,sewbə'ladə]. Las fòrmas ancianas que son *Sylva lata*, en latin, en 1127, *Silvalata*, en latin, en 1178, *Selvalada* en 1290, *Seubalade* en 1343, *Ceubalade*, *Saubalade* en 1536 e 1644, *Sauvelade* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat, lo nom que vien de *silva*, « ahorèst, seuva » e *lata*, « larga »
. 

Segon Miquèu Grosclaude, abans la formacion deu vilatge, la seuva èra aperada *Faget*. Lo nom pausa pas cap problèma e lo sens qu'ei lo d'« ahorèst espandida » . La prononciacion [-ew] de la prumèra sillaba que s'ei conservada pr'amor lo nom qu'ei demorat compausat e i a un accent segondari sus la sillaba iniciau. En francés, l'atraccion deus nom de tipe *Sauvetat* e deu vèrbe *sauver*, « sauvar » qu'a modificat lo vocalisme.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben

## Ligams extèrnes
Sit oficial



## Nòtas
William Matthew Flinders Petrie

200px|right|thumb|Flinders Petrie
**William Matthew Flinders Petrie** (Charlton, 3 de junh de 1853-Jerusalèm, 28 de julhet de 1942) que ho un egiptològ anglés qui horruquè mantun sites arqueologics e notament las anticas ciutats d'Abidòs e de Tell-El-Amarna en beth emplegar e en desenvolopant un metòde hèra scientific e rigorós. Qu'ei tanben lo descrobedor de l'Estela de la victòria de Menerptah (tanben coneguda com *Estela d'Israel*) considerada com la purmèra mencion de istorica d'Israèl.

Flinders Petrie que vadó a Charlton, en Anglatèrra. Qu'èra l'arrèr hilh deu capitani Matthew Flinders qui explorè las còstas australianas. Après l'atge de ueit ans non podó pas mei anar a l'escòla per'mor de la soa santat e qu'arrecebó la soa educacion a casa. 

Que comencè de practicar l'arqueologia en Anglatèrra e quitament a Stonehenge. En 1880 que viatgè entà Egipte on e ho uns deus purmèrs a estudiar scientificament las piramidas de Giza. Que's preocupè tanben de las destruccion deu patrimòni arqueologic.

De cap a la fin de l'annada 1880 que tornè en Anglatèrra on e rescontrè la jornalista e sufrageta Amelia Edwards qui èra tanben la gavidaira de la Fondacion per l'Exploracion Egipciana (Egypt Exploration Fund) qui financiè las soas recèrcas futuras qui podón començar en 1883 suu sit de Tanis. Un còp acabat aqueth tribalh, e en tot demorar l'argent per las recèrcas prosmanas, que devarè lo flumi Nil dinc a Nubia en beth fotografiar lo país.
Per la soa recèrca seguenta que horruquè tombas datadas de -30 dens la region deu Faiom. En 1890 lo son interès arqueologic que's virè de cap a Palestina. 

En 1891 Petrie que tribalhè a Tell-El-Amarna, l'antica capitala Akhetaton bastida peu faraon Amenòfis IV (tanben conegut com Akhenaton) qui arrenaguè los dius egipcians entà vodar un culte au son navèth diu Aton.

Durant las annadas seguentas, Petrie que ho professor au University College de Londres. En 1913, aquesta institucion que he l'aquesida de la colleccion deu professor Petrie. Que ho hèit chivalier en 1923 peu son tribalh arqueologic.

Tostemps interessat per l'istòria Palestiniana, que's morí a Jerusalèm en 1942. Per'mor de la soa credença en l'interès d'estudis antropologics e raciaus que de lo son cap entà qui hosse estudiat peu Collègi deus Çurgents de Londres, mentre que lo son còs b'èra sepelit dens lo cemitèri protestant deu Mont Sion. Los temps de guèrra (dab l'apròchi de Rommel) que hen que's perdó.
Navarrencs

**Navarrencs** (*Navarrenx* en francés; *Nabarrengose* en basc) qu'ei ua ciutat hortificada de  administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

Qu'ei tota acessada per las soas muralhas e ua inscripcion marcada sus un deus sons canons qu'ei vadut la soa devisa : *Se jo t'i vau.*

## Geografia

## Toponimia
### Navarrencs
La prononciacion qu'ei [naba'rrenks]. Las fòrmas ancianas que son *Sponda Navarrensis* au sègle XIau, *Navarrencxs* en 1235, *Navarencae* en 1286, *Navarrencs*, *Navarrenxs* en 1385, *Navarrencx* en 1385, 1387, 1391, *Nabarrencxs* en 1477, *Navarreins* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat e Rostaing, *Navarrencs* que vien d'un preceltic *nava* « plana, planèr » dab lo sufixe preceltic *-ar*, puish lo sufixe *-ensem* . 

Segon Miquèu Grosclaude, Dauzat pren pas en compte lo nom de Navarrencs pòt pas aver un ligam dab la província de Navarra. La fòrma *Sponda Navarrensis* deu sègle XIau qu'a lo sens de « bòrn de Navarra »; lo latin *sponda* (*espona* en gascon) que significa « tap, bòrn, limit »; l'atestacion deu sègle XIau que poderé estar un indici de l'anciana extension de Navarra (la dislocacion deu reiaume de Sanç Garcés III dit lo Gran que data de 1035). Enfin, le sufixe pòt pas estar lo latin *-ensem* qui mia a *-és*. Que s'ageish probablament deu sufixe *-enc* de sens benlhèu etnic, que l'escriba medievau auré traduit per *-ensem* en latin .
### Bererencs
La prononciacion qu'ei [bere'renks]. Las fòrmas ancianas que son *Berarensis* cap a 1100, *Berarengn* au sègle XIIau, *Bererencs* en 1385, *Bererenxs* en 1538, *Berrenrenxs* en 1546, *Bererens* en 1612, *Bererens* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau). Bererencs qu'ei ua anciana comunautat vienuda adara barri de Navarrencs .

Miquèu Grosclaude que pensa lo sufixe d'origina ei *-enh*, latinizat en *-ensis* per los escribas, puish alterat devath l'influéncia deu nom de Navarrencs. Lo sufixe *-enh* qu'ei generaument emplegat après un nom de persona. Que pòt estar *Berard*, meilèu frequent en Gasconha a l'Edat Mejana. Mès lo nom que seré estat meilèu *Berar*'d*'enh* e non pas *Berarenh* . Véder Berencs, toponimia, per *belhar*.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Morlans

**Morlans** (*Morlaàs* en francés) qu'ei ua vila de Bearn ; que'n ho la capitala abans Ortès e que s'i batèva la moneda bearnesa, lo florin de Morlans, dit *morlà* en catalan. Qu'ei situada dens lo departament francés deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [murˈlãs]. Las fòrmas ancianas que son *Morlaas*, *Villa morlensis* en 1080, *de Morlanis* en 1109, *Sancta Fides et Sanctus Andreas Morlanenses* en 1115, *Vicaria Morlanensis* en 1123, *Morlars* au sègle XIIau, *Morlanum* en 1270, *Castellum Mollans* (Guillaume de Nangis), *Morlens*, *Morlans en Berne* (Froissart), * Sancta Fe de Morlaas* en 1537, *Morlaas* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat e Rostaing, *Morlana* que pòt representar lo nom latin d'òmi **Maurilus* o *Maurellus*, dab lo sufixe *-ana* . 

Segon Miquèu Grosclaude, i auré probablament pas de toponimes en *-anum* [o*-ana*] en Bearn. Dens l'ensemble, l'explicacion qu'ei la medisha que per Morlana, qui contién lo mot *lana* e l'arrasic toponimic **mor* (preindoeuropèu), qui ei a l'origina de *mor* o *morre* en occitan, « som arredondit, mus ». Mès Morlaas que pausa mei de problèmas.

A 30 km de distància que son situats sus la medisha cordelada de tucas, en suspart de la medisha lana, longa de 30 km e larga de 4. Dens la comuna de Morlana, que i a un quartièr dens la lana, aperat *Lanne* en francés. Medisha causa per la comuna de Morlaas, qui contién un quartièr dens la lana, nommat *Berlanne* .

La dificultat ei pas sus la prumèra sillaba, *mor*, « som arredondit », mès sus la segonda qui contién ua *n* latenta, qui pareish au femenin, *la moneda morlana*, atau com per las fòrmas ancianas en *Morlaas*; mès aquera  *n* latenta pòt normalament pas venir de *landa*.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Logronh

**Logronh** (oficialament en espanhòu: *Logroño*) es una ciutat e borg d'Espanha, capitala de la comunautat autonòma de La Riòja. Se tròba en riba d'Èbre.

## Galariá

Image:Logrono 2005.jpg|Panorama de la plaça dau Mercat
Image:Puente de Piedra (Stone Bridge) in Logroño.jpg|Lo pònt de pèira sus Èbre


## Nòtas e referéncias
Oloturia

thumb|250px|''Synapta maculata'' (oloturia serpentifòrma) (Illa de la Reünion)

Una **oloturia** es un animal invertebrat, del còrs mòl e oblong, de simetria radiala, de la pèl rugosa, possedissent un cercle de tentaculs altorn de la boca. Tanben es apelada **congombre de mar** ò **viech marin**, en Provença.

## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* Echinodermata (classificacion filogenetica)

### Ligams extèrnes
* 
* 
*
Pèir de Garròs

**Pèir de Garròs** (Leitora, enter 1525 e 1530 - Pau, 1581) qu'ei un escrivan gascon. 

Qu'ei vadut en çò d'ua familha leitoresa de petita noblessa de rauba. Que comencè los sons estudis dens lo collègi de la soa vila nadau abans de seguir ua carrièra de teologia (en bèth estudiar l'ebrieu) dret a Tolosa ont obtiengó los grads de licenciat puish de doctor. Umanista, que's hasó protestant e que's liguè dab lo clan paulin de Joana III de Labrit, la regina de Navarra. Qu'arrevirè los Psaumes de Dàvid en vers occitans. (Arnaut de Saleta que'us arrevirè un pauc mei tard en bearnés e dens un estil diferent) e que compausè poesias gasconas on s'exprimiva en favor deu restabliment d'un estatut d'egalitat enter lo gascon e lo francés : *Per l'onor deu país sosténguer, e per sa dignitat manténguer.* Après l'ocupacion de Leitora per las òsts de Blasi de Monluc, Garròs que s'establí a Pau, auprès de la cort protestanta, ont e's morí.

## [[Lissandre lo Gran]]

*Aqueth Rei poderós eisharruscle de guèrra,*
*Qui de son nom crenhut pleèc tota la tèrra,*
*Qui d'escadrons armats lo país barrejava:* 
*Despuish qu'un còp peu miei d'eth e s'abarrejava :*
*E coma Boreàs los crums de l'aire caça,*
*Atau e rodejant sa grana coterassa,*
*Hasè sons enemics paurucs, e desperats,*
*Córrer com bèths tropèths d'anhèths caravirats,*
*Lissandre gran jo son : qui trobè tot possible,*
*Per çò que prince joen d'Aristòte ho disciple.*
*En  mon començament sens rasons peremptòria*
*De Tebas aterrè la ciutat e la glòria.*
*Hèit capitan au camp Pelopenesiac,*
*Passè l'estrèt marin braç Ellespontiac.*
*Traversè lo Granic, la Paérsia Catulhè,*
*Dari de sa tiara, e ceptre despulhè:*
*La Pampília corró, conquistè la Cilícia,*
*La Frigia, la Pisidia,  la dòcta Fenícia :*
*Io vençó Capadòcia, e Citia, e Paflagonia,*
*Io i subjecà a mi la grana Babilònia :*
*Lo Mont Antibian, e l'Arabia tustè :*
*Passant victoriós Pàrtia, e Media guastè :*
*La mar Ircània, e Càspia, e l'Ocean pregond,*
*E l'Eufrates sentic mon navigatge prompt :*
*Las Índias segotí, damb sons Peis, e Satrapas.*
*Mes apròp tot la Mort me prengoc en sa trapa.*
*Ni Jupiter Amòn qui hoc Alexandrita,*
*Poscoc esconjurar la mia aventura trista,*
*Ni los hats estancar : qui'm gitèn sus un lheit,*
*Eslaussat, entresec, e de calor miei cueit,*
*A, cridè jo lavetz, esperrecat on ès*
*On estàs ara tu polhós Diogènes ?*
*Tu qui m'arresponós que degun ben no't dèssi*
*Mes que de ton sorelh solament m'estremèssi.*  

## Bibliografia
* Pierre Bec, *Le Siècle d'or de la Poésie gasconne*. Paris : Les Belles Lettres, 1997. ISBN 2-251-49006-X.
* Pèir de Garròs, *Eglògas*. Ortès : Per Noste, 2011. ISBN 978-2-86866-080-0.
                     
## Ligam extèrne
* [''Poesias Gasconas'' suu site de [Bibliotèca Nacionau de França], gallica.bnf.fr]
Cryptosyringida

## Lista de las classas
* *[[Echinoidea]]* Leske, 1778
* *[[Holothuroidea]]* de Blainville, 1834
* *[[Ophiuroidea]]* Gray, 1840

## Referéncias extèrnas
*
Nycteridae

Aquesta familha de ratapenadas apeladas **nictèrs** compren un sol genre :
**[[Nycteris]]* G. Cuvier e E. Geoffroy, 1795
Echinoidea

Los **Orsins** (*equinids*) son de creaturas de mar espinosas vivent dins totes los oceans del mond. La talha mejana adulta es entre 3 e 14 cm.

Son d'invertebrats marins de l'embrancament dels Echinodermata (Equinodèrmes), del grèc *echinos*, « espina » e *derma* « dèrma ». Son de parents pròches dels congombres de mar e de las estelas de mar.  
## Descripcion
Lor còs esferic es protegit per una cauquilha dura o entièrament recobèrta d'espinas aceradas.

Se desplaçan lentament en utilizant lors espinas mobilas e lors podias o pseudopòdis (pichons tubes situats entre las espinas, emplenats d'aiga e que fan ventosa a lor extremitat). Aqueles podias constituisson l'aparelh ambulacrari de l'orsin.

## Plaça dels orsins dins lo mond animal

## Lista de las sosclassas
* sous-classe *[[Euechinoidea]]* Bronn, 1860
** superòrdre *[[Atelostomata]]* Zittel, 1879
*** òrdre *[[Cassiduloida]]* Claus, 1880
*** òrdre *[[Spatangoida]]* Claus, 1876
** superòrdre *[[Diadematacea]]* Duncan, 1889
*** òrdre *[[Diadematoida]]* Duncan, 1889
*** òrdre *[[Echinothurioida]]* Claus, 1880
*** òrdre *[[Pedinoida]]*
** superòrdre *[[Echinacea]]* Claus, 1876
*** òrdre *[[Arbacioida]]* Gregory, 1900
*** òrdre *[[Echinoida]]* Claus, 1876
*** òrdre *[[Phymosomatoida]]*
*** òrdre *[[Salenioida]]*
*** òrdre *[[Temnopleuroida]]* Mortensen, 1942
** superòrdre *[[Gnathostomata]]* Zittel, 1879
*** òrdre *[[Clypeasteroida]]* A. Agassiz, 1872
*** òrdre *[[Holectypoida]]* Ducan, 1889
* sous-classe *[[Perischoechinoidea]]* M'coy, 1849
** òrdre *[[Cidaroida]]* Claus, 1880

## Vejatz tanben

* 
* Paginas sus la lantèrna d'Aristòtel
* L'orsinada
Hystricognatha

* sosòrdre ***[[Hystricognatha]]*** Woods, 1976
** infraòrdre *[[Hystricognathi]]* Tullberg, 1899
*** familha *[[Abrocomidae]]* Miller e Gidley, 1918
*** familha *[[Agoutidae]]* Gray, 1821
*** familha *[[Bathyergidae]]* Waterhouse, 1841
*** familha *[[Capromyidae]]* Smith, 1842
*** familha *[[Caviidae]]* Gray, 1821
*** familha *[[Chinchillidae]]* Bennett, 1833
*** familha *[[Dinomyidae]]* Troschel, 1874
*** familha *[[Echimyidae]]* Gray, 1825
*** familha *[[Erethizontidae]]* Bonaparte, 1845
*** familha *[[Heptaxodontidae]]* Anthony, 1917
*** familha *[[Hydrochaeridae]]* Gray, 1825
*** familha *[[Hystricidae]]* G. Fischer, 1817
*** familha *[[Laonastidae]]* Jenkins, Kilpatrick, Robinson e Timmins, 2005
*** familha *[[Octodontidae]]* Waterhouse, 1840
*** familha *[[Petromuridae]]* Tullberg, 1899
*** familha *[[Thryonomyidae]]* Pocock, 1922

## Ligams extèrnes
*
Archonta

Taxon apartenent als preptoterians, las **arcontes** o ***Archonta*** (del grèc ancian  / *árkhontes*, de  / *árkhô*, « comandar, èsser lo cap ») se caracterizan per un penís pendent. Aqueste taxon, considerat coma  dins cèrtas classificacions, compren los s seguents :
* Primats
* Plesiadapiformes † — los arcontes pròches dels primats
* Scandentia — los topaïs e ptilocèrque
* Dermoptera — los colugos
* Chiroptera — las ratapenadas
† : atudat

Las analisis geneticas suggerisson que las ratapenadas son pas tant pròchas dels autres gropes qu'èra envisatjat de per abans. Es atal qu'una categoria exclusent las ratapenadas, Euarchonta, es estada prepausada.
Arnaut de Saleta

**Arnaut de Saleta** qu'ei un pastor protestant e un escrivan bearnés qui arrevirè los Psaumes de Dàvid qui hon estampats en 1583 dab lo títol *Los Psalmes de David Metuts en Rima Bernesa*, en bèth respóner atau a ua comanda de la regina de Navarra Joana III de Labrit e president deu Conselh Sobiran en 1567.

Vadut de cap a 1540 dens ua familha tanhenta deu clan de la regina Joana III de Labrit, que ho president de la crampa deus Comptes en 1558, mèste de requèstas ordenari de l'ostau d'Antòni de Borbon (l'espós de la regina) en 1559. Que ho recebut ministre au sinòde de Pau en 1567 puish nomat ministre a Ortès. Que ho ua tempora professor a l'acadèmia d'aquesta ciutat. Que s'acessè dens las fortificacions de Navarrencs quan l'armada catolica francesa e s'apropiava d'Ortès puish que tornè préner las soas foncions a Lescar on l'Acadèmia e's mudè per'mor de las pèsta qui truquè Ortès après lo sac de las òsts protestantas anglesas de Montgomery. Qu'exercè a Lenveja puish a Sèrras abans d'entrar au servici de la regenta Caterina de Borbon, la sòr deu Noste Enric. Que sabem chic de causas suber la soa vita après. Sia com sia, en 1598 qu'èra mort de segur puish que la soa veusa e's tornè maridar.

## Psalme IV
*Ò ! Diu de ma querèla bona !*
*Quan cridi a'm respóner t'aten !*
*Tu qui tirat as ma persona*
*De l'estret, çò que't prègui'm dona,*
*E pren pietat de mi, dolent !*
*Entrò quan d'infamar ma glòria,*
*Hilhs deus òmis, amaratz-vos ?*
*Entrò quan vanuitat notòria*
*E la mensonja frustatòria*
*Enter vosautes aurà cors ?*

*Ara donc, ò gent barataire !*
*Sapiatz que Diu eslegit a*
*Per son servici un debonaire.*
*Lo Senhor, sens aténder guaire,*
*Si l'invòqui m'exaudirà.*
*Qu'a remolat donc cascú's meta ;*
*E non siatz plus pecadors,*
*Pensatz dehens crampa secreta*
*En vos medish, sus la cocheta,*
*E aprenetz de v'estar doç.*

*Puish auheritz-lo sacrifici*
*Per vòstas fautas e pecats,*
*Un sacrifici de justícia*
*Afin qu'eth vos sia propici,*
*E la hida en Diu colocatz.*
*Fòrça de gent ten tau lenguatge :*
*"Qui es de'ns har ben poderós ?"*
*Mès, ò Senhor noste partatge !*
*Hè que la lutz de ton visatge*
*Clarege sus tons servidors !*

*Car tu m'as dat plus d'alegrança*
*Dehens lo còr que los qui an*
*De blats e vins gran abondança*
*e qui en tota auta pitança*
*Abondan quan lor ven bon an.*
*En patz doncas assegurada*
*Jo'm cocarèi e dromirèi,*
*Car per tu, Diu, serà guardada*
*Ma persona e plan colocada*
*En lòc on au segur serèi.*

## Bibliografia

Salette, Arnaud de. *Los Psalmes de David Metuts en Rima Bernesa*. Ortès: Per Noste, 1983.
Piemontés

Lo **piemontés** (autonim: *piemontèis*; prononciacion: [[pjemʊŋˈtɛi̯z] -ˈtæi̯z]) es una lenga romanica de la familha galloitalica. Se parla essencialament en lo Piemont centrau (lei autras zonas parlan lombard, ligur, emilian; aquelas aupencas parlan principalment piemontés e tanben l'occitan, l'arpitan). Es la lenga galo-italica mai similara a l'occitan.

## Caracteristicas

* Palatalizacion de [kl] e [gl]: *CLARUS >* [tʃajr], *Clavem >* [tʃaw], (similar au portugés *chave* [ʃavɨ]), *Glaream >* ['d͡ʒe.rɐ]; l'occitan cisaupenc a en aquesta posicion [kj] e [gj]: [kjar] e [kjaw] (italian [kjaro], ['gja.ja]).
* Los gropes [ke] e [ki] latin se mùtan en [ts], [ge] e [gi] en [d͡ʒ].

* Cazuda des vocalas atòna, mai fòrta que en francés: /me'lʊŋ/ > /mə'lʊŋ/ > /m'lʊŋ/.

* Cazuda des vocalas finalas atònas, a que en fòrça dialèctes és centralizada a [ɐ]. 
* Lenicion de [p], [t], [k]. [p] deven [v], [t] *>* [v] e mai de rar [j], [k] *>* [j].
* Vocalisacion de [l] darrier *a: ALTUS* *>* [awt].
* Los diagrames latines [kt] e [gd] se trasfòrman en [jt] e [jd]: [lajt], [frɛjd] (lait, fred).
* Evolucion de [u:] e [ɔ] tonicas latinas a [y] e [ø]: [lys] (lus), [kør] (cuèr).

## Veire tanben
Literatura piamontesa

## Nòtas e referéncias
Nervión

thumb|right|200px|Saut de Nervión
[thumb|left|200px|Nervión-[Ibaizabal a Etxebarri]]

Lo fluvi de **Nerbioi** (basc) o de **Nervión** (espanhòl) sorgenta a Delika (Amurrio) en Alaba, dins la partida nauta de las montanhas d'Urduña. Se jonh amb Ibaizabal de debit e longor semblables, a Basauri. Lo sistèma resultant se geta dins lo Golf de Gasconha en tot formar una ria.

En periòdes secs, lo cors superior de Nervión es imprecís e de còps a pas d'aiga. Après los jorns de pluèjas o de nèus, son saut d'aiga ofrís un imatge espectaclós.
Ibaizabal

Lo riu d**'Ibaizabal** (del basc *ibai* 'riu' e *zabal* 'larg') sorgenta dins los contrafòrts de las montanhas Anboto, Udalatx e Oiz (Biscaia, País Basc). Travèrsa la Val d'Atxondo e la comarca de Durangalde. Abans son jonhent amb Nervión a Basauri son bacin es de .
Nycteris

Aqueste genre de ratapenadas (**nictèrs**) compren las espècias seguentas :
* *[[Nycteris arge]]* (Thomas, 1903)  - Nictèr brun
* *[[Nycteris gambiensis]]* (K. Andersen, 1912)
* *[[Nycteris grandis]]* (Peters, 1865) - Grand nictèr
* *[[Nycteris hispida]]* (Schreber, 1775) - Nictèr eriçat 
* *[[Nycteris intermedia]]* (Aellen, 1959) 
* *[[Nycteris javanica]]* (E. Geoffroy, 1813 )
* *[[Nycteris macrotis]]* (Dobson, 1876) 
* *[[Nycteris major]]* (K. Andersen, 1912) 
* *[[Nycteris nana]]* (K. Andersen, 1912) 
* *[[Nycteris thebaica]]* (E. Geoffroy, 1818) - nictèr de la Tebaïda
* *[[Nycteris tragata]]* (K. Andersen, 1912) 
* *[[Nycteris woodi]]* K. (Andersen, 1914)
Dinomyidae

Aquesta  de rosegaires compren un sol  :
* *[[Dinomys]]* Peters, 1873 — pacarana

e un genre atudat :
* *[[Phoberomys]]*†
Aizkorri

[thumb|left|Fàcia nòrd de la cadena d'Aizkorri en [automne.]]
thumb|left|Cadena d'Aizkorri dempuèi Urbia.
thumb|left|Bòrda a Aratz amb Aizkorri en rèireplan.
**Aizkorri** es una montanha de  d'altitud situada al sud de Guipuscoa, dins lo País Basc. 

thumb|center|upright=3.2|Cadena d'Aizkorri.
Gorbeia

right|250px
**Gorbeia** (basc), **Gorbea** (espanhòl), es una montanha situada dins lo País Basc. Es lo punt culminant del massís del meteis nom. S'elèva a  e marca lo limit entre Biscaia e Alaba.

Los camps de faus e de casses servan de rèstas preïstoricas. La biodiversitat i es elevada de mercé l'isolament.

Son som es coronat dempuèi 1899 per una crotz metallica de .
Scandentia

Los **scandentians** son de pichons mamifèrs placentaris amb un mòde de vida arboricòla. Possedisson una longa coa en general espessa. Presentan de caractèrs qu'an desconcertat longtemps los zoològs que d'unes los rapròchan dels insectivòrs e d'autres dels primats. Es lo rapròchament amb aquestes darrièrs que fa actualament consensus.

Los scandentians partejan lor existéncia entre los arbres e lo sòl dins los bòsques pluvials e zònas de barta en Asia del Sud-Èst. Son d'animals diürnes e omnivòrs. An pas de poce opausable. Una de lors particularitats es lo desvolopament de las incisivas que son caninifòrmas alara que lors caninas son puslèu reduchas e revèrtan las premolaras.

### Classificacion
Aqueste òrdre compren pas qu'una , los **Tupaiidae** comprenent doas s:
:* sosfamilha **[[Ptilocercinae]]** 
:** *[[Ptilocercus]]* 
:*** * [[Ptilocercus lowii]] * — ptilocèrc de Low
:* sosfamilha ** [[Tupaiinae]] ** 
:** * [[Anathana]] *
:*** * [[Anathana ellioti]] * — topaï d'Elliot
:** * [[Dendrogale]] * 
:*** * [[Dendrogale melanura]] * — topaï del Sud
:*** * [[Dendrogale murina]] * 
:** *[[Tupaia]]*
:*** * [[Tupaia belangeri]] * — topaï de Belanger
:*** * [[Tupaia chrysogaster]] * 
:*** * [[Tupaia dorsalis]] * 
:*** * [[Tupaia glis]] * — topaï comun
:*** * [[Tupaia gracilis]] * 
:*** * [[Tupaia javanica]] * 
:*** * [[Tupaia longipes]] *
:*** * [[Tupaia minor]] *
:*** * [[Tupaia montana]] * 
:*** * [[Tupaia nicobarica]] * 
:*** * [[Tupaia palawanensis]] * 
:*** * [[Tupaia picta]] * 
:*** * [[Tupaia splendidula]] *
:*** * [[Tupaia tana]] * — tana
:** *[[Urogale]]* 
:*** * [[Urogale everetti]] * — topaï de las Filipinas

### Proteccion
Totas las espècias de scandentians son inscrichas a l'annèxe II de la Cites.

### Ligams extèrnes
* 
* 
* 
*
Jacòb de Gassion

**Jacòb de Gassion**, president deu Parlament de Navarra vadut a Pau en 1596, hrair deu Marescau de França Joan de Gassion. Lo son hilh qu'aucupè la medisha foncion. 
Jacòb de Gassion qu'ei l'autor d'un famós sonet en bearnés adaptat de Pierre Ronsard e mes en musica peu cantaire bearnés Marcèu Amont:

*Quan lo primtemps en rauba pingorlada*
*A hèit passar l'escosor deus grans hreds,*
*Lo cabiròu per bonds e garrimbets,*
*Sauteriqueja au mietan de la prada.*

*Au bèth esguit de l'auba ensafranada*
*Prenent la fresca , au long deus arrivets,*
*Miralhà's va dehens l'aiga argentada,*
*Puish suu tucòu hè cent arricoquets...*

*Deus cans corrents cranh chic la clapiteja ;*
*E se tien sauv ... Mes, en tant qui holeja,*
*L'arquebusèr lo da lo còp mortau !*

*Atau viví sens tristessa ni mieja,*
*Quan un bèth uelh m'anà har per enveja,*
*Au miei deu còr, bèra plaga leiau.*

## Aute sonet
*Quan *Raborit*, la nueit, per casa avant rodeja,*
*Pensant de s'esgaudir dab *Pigueta* dehens,*
**'Pigon'' tot ariçat, los uelhs de raja ardents,''<br>
''En arriçant lo nas, tostemps que clapiteja''<br>

''Eth hè la tèrra tremb ; puish shens reson ni mieja,''<br>
''Aqueth mordent mostin, dab sas mortelas dents,''<br>
''Au lòc d'amigalhar ''Pigueta'' doçament,''<br>
''Que la gaha au bèth còth e jamei non codeja''<br>

''Com lo can de Palhàs, tau bèth medish de caça''<br>
''Car çò qui non pòt har, non vòu qu'aute qu'ac hasse :''<br>
**'Pigueta* a l'entertant que l'aire de talent.*

*Mes puish qu'a son costat, eth ei com bèra soca,*
*E que la hè delir, las aigas a la boca*
*Si *Pigon* garda a casa, eth serà plan valent*

## Bibliografia
''Cansous bearneses de Despourrins e autes. Pau : Vignancour 1880.
Magdalenian

thumb|Mapa dei culturas magdaleniana (ròsa) e epigravetiana (roge)
Lo Magdalenian es la darriera fasa dau Paleolitic Superior europèu, compresa entre aperaquí  e  ans avans lo present. Lo siu nom foguèt prepausat par Gabriel de Mortillet a partir dau site preïstoric eponim de la Magdalena a Tursac en Perigòrd.

## Reparticion
Lo Magdalenian es conoissut en Euròpa Occidentala (Espanha, Portugau, França, Belgica, Soïssa, Alemanha, Republica Chèca e Polonha).

## Leis aplechs
L'industria litica magdaleniana es caracterizada per l'abondància de burins, gratadors, traucadors, lamas e lamèlas. Lei propulsors e leis arpons mòstran un grand desvolopament dau trabalh de l'òs. La vida dei magdalenians es estat comparada ambé la civilizacion deis inuit.

## L'art magdalenian
L'art parietal magdalenian es particularament ric e diversificat. Lei pinturas e lei gravaduras se comptan per miliers e se caracterizan per un fòrt naturalisme amb un sens agut dau detalh e dei proporcions.

L'art mobiliari magdalenian es egalament remarcable: leis armas e leis objèctes de la vida quotidiana son sovent ornats de motius geometrics o de representacions figurativas (animaus, umans) e lo nombre de plaquetas gravadas augmenta considerablament a aqueu periòde.
Vitòria

**Vitòria**, oficialament **Vitoria-Gasteiz** (en espanhòl: *Vitoria*; en basco: *Gasteiz*), es lo capluòc de la província espanhòla d'Alaba, aital coma capitala de la Comunautat Autonòma Basca.

## Societat

### Demografia

## Istòria
La vila foguèt fondada en 1181 pel rei de Navarra Sanç VI lo Savi amb lo nom de *Nueva Vitoria* e bastida al costat del vilatge de Gasteiz, fondat pels visigòts en 581. Pauc de temps après la fondacion de la vila novèla, lo nom oficial en espanhòl foguèt Vitòria -Gasteiz.

## Administracion

### Embessonatges
*sens_quadre|25x25px Vitória
*sens_quadre|25x25px Victoria
*sens_quadre|25x25px Anaheim
*sens_quadre|25x25px Engoleime
*sens_quadre|25x25px Daïra
*sens_quadre|25x25px Cogo
*sens_quadre|25x25px Kutaisi
*sens_quadre|25x25px Dortmund
*sens_quadre|25x25px Ibagué

## Nòtas e referéncias
Arthur Holly Compton

**Arthur Holly Compton** (n. en 1892, m. 1962) foguèt un fisician american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1927.
Lombard

Lo **lombard** (autonim: *lombard*,  o *lumbaart* ) es una lenga romanica dau grop nòrd-italian. Se parla essencialament en Lombardia e en Soïssa italiana.

Sei dialèctes principaus son l’*insubre* (lombard occidentau) e l*'orobic* (lombard orientau, bergamasc, vèrs Bergam).

## Galariá

Fichièr:Segnaletica bilingue - Soncino.jpg|Signalisacion bilingua en *lombard* pa l’entrada de la comuna de Soncino, dins la Província de Cremona.
Fichièr:Stüa Pus'ciavina.jpg|Ensenha de restaurant en lombard, Poschiavo (GR).
Fichièr:Bait dal comun.jpg|Ensenha del municipi de Livigno en lombard.


## Nòtas e referéncias
Emilian-romanhòu

L’**emilian-romanhòu** (var. **emilian-romanhòl**) es un continuum lingüistic de la familha galloitalica (la quala compren una majoritats granda dels idiòmas d'Itàlia del Nòrd). Se parla essencialament en Emília-Romanha (Itàlia) e a Sant Marin.

Los sieus sosdialèctes principals son l'emilian (en Emília) e lo romanhòu (en Romanha).
Venèt (lenga)

Lo **venèt** (autonim: *vèneto*  o *łéngua vèneta* ) es una lenga romanica, parlada essencialament en Venèt, en Trentin e dins qualquelas franjas meridionalas de Friol-Venècia Júlia (Trièste), e mai dins una part d'Ístria (dividida entre Eslovènia e Croàcia). Existís tanben de comunitats significativas en Brasil e Mexic. Lo 28 de març de 2007 lo conselh regional de Venèt votèt una lei per reconéisser l'estatut de la lenga veneta.

## Ligams extèrnes
* Diccionari venèt