open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arrondiment de Mauriac

L’**arrondiment de Mauriac** es una division administrativa e una anciana division electorala francesa, situada en Auvèrnhe, administrativament dins lo departament de Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups.

## Composicion
### Davant 2015
L'arrondiment compreniá 6 cantons :
* Canton de Champs e Marchalm : 4 comunas.
* Canton de Mauriac : 11 comunas.
* Canton de Pleus : 8 comunas.
* Canton de Riòm de las Montanhas : 8 comunas.
* Canton de Sanhas : 12 comunas.
* Canton de Salèrn : 12 comunas.

### Dempueis la refòrma cantonala aplicada en 2015
La composicion e lo nombre de comunas de l'arrondiment a pas chamjat e demòra de 55. I a pas agut de fusion de comunas (escrit en 2025) e an pas modificat la plaça de chasca comuna per l'adaptar a una intercomunalitat.
* Canton de Mauriac : las 20 comunas;
* Canton de Naucèla : 2 comunas de ce canton, las autras 14 son de l'arrondissement d'Orlhac;
* Canton de Riòm de las Montanhas : 14 comunas, las autras 9 son de l'arrondiment de Sant Flor;
* Canton d'Ide : las 19 comunas.

## Nòtas
Margot Robbie

**Margot Elise Robbie** (Dalby, Queensland, Austràlia, 2 de julh de 1990) es una actritz e productritz australiana. Coneguda per sos ròtles tant dins de superproduccions coma dins lo cinèma independent, a recebut mantes prèmis, que comprenon de nominacions a dos prèmis Oscar, tres prèmis Globus d'Aur e cinc prèmis de cinèma de l'Acadèmia Britanica. La revista *[[Time]]* la nomenèt entre las 100 personas mai influentas del mond en 2017 e foguèt classificada coma una de las actrises melhor pagadas internacionalament per la revista *[[Forbes]]* en 2019.

## Referéncias


## Ligams extèrns
Brett James

**Brett James Cornelius** (Columbia, Missorí, 5 de junh de 1968 - Franklin, Carolina del Nòrd, 18 de setembre de 2025) foguèt un cantaire, cantautor e productor musical american. Basat a Nashville, sas composicions comptaan 494 enregistraments efectuats per una granda varietat d'artistas. Inicialament inscrich a Career Records (una division d'Arista Nashville) coma artista solista en 1995, James aguèt tres cançons que coneguèron un cèrt succès e publiquèt son primièr album aquel meteis an.

L'artista moriguèt, amassa amb sa femna Melody e sa filha Meryl Maxwell Wilson, dins un accident d'avion (Cirrus SR22T) en Carolina del Nòrd lo 18 de setembre de 2025.

## Referéncias


## Ligams extèrns
Euphorbia lathyris

La **cagarina**, **catuça** o **catapuça** (nom binomial ***Euphorbia lathyris***) es una planta originària d'Asia. Es plan espandida en Euròpa Meridionala coma arqueofita.

## Nòtas e referéncias
Gabriel Zucman

**Gabriel Zucman** (París, 30 d'octobre de 1986) es un economista francoamerican.
Es conegut mai que mai per sos trabalhs e recercas sus las inegalitats socialas, salarialas e suls paradiess fiscals, e mai encara per sa proposicion d'una taxa, nomenada popularament "taxa Zucman" que vòl èsser una responsa al fach que dins lo mond entièr las grandas fortunas pagan proporcionalament mens d'impòstes que las classas mejanas. 

Zucman ensenhèt l'economia a la London School of Economics e tanben a l'Universitat de Califòrnia a Berkeley. Es professor de las universitats a l’Escòla normala superiora dempuèi 2023. A partir del mes de junh de 2021, es vengut director de l'Observatòri fiscal de l'Union Europèa a PSE - Escòla d'economia de París.
## Referéncias


## Ligams extèrns
Henri Salvador

**Henri Gabriel Salvador**, nascut a Caièna (Guyana Francesa) lo 18 de julhet de 1917 e mòrt a París (França) lo 13 de febrièr de 2008, foguèt un guitarrista de jazz e un compositor, mas es sustot conegut en França coma cantaire popular. Entremièi las cançons mai conegudas de son repertòri, se pòt citar *Maladie d'amour* de caps 1948, *Le Loup, la Biche et le Chevalier (Une chanson douce)* de caps 1950, *Syracuse* fin 1963, *Zorro est arrivé* en 1964, o encara *Le travail c'est la santé* fin 1965. 

Cantaire francés puslèu emblematic de las annadas 1950 e 1960, **Henri Salvador** es tornamai vengut popular a la tota fin de sa vida en seguida de la publicacion de l'album a succès *Chambre avec vue* en 2000. 

## Cançons mai conegudas en Occitània
* *Maladie d'amour* (1948, cançon inspirada del folclòre antilhés)
* *Le Loup, la Biche et le Chevalier (Une chanson douce)* (1950)
* *Le lion est mort ce soir* (1962, adaptacion francesa de *Mbube / The Lion Sleeps Tonight*, cançon populara sud-africana compausada per Solomon Linda en 1939) 
* *Twist SNCF* (1962)
* *Minnie petite souris* (1963)
* *Monsieur boum-boum* (1963)
* *Syracuse* (1963)
* *Zorro est arrivé* (1964)
* *Le travail c'est la santé* (1965)
* *Juanita banana* (1966, inspirat de l'aire de *bel canto Caro Nome*, tirat de *Rigoletto* de Giuseppe Verdi)
* *Mais non, mais non (mah-na mah-na)* (1969, adaptacion francesa de *Mah-na mah-na* interpretat a l'origina en italian per Alessandro Alessandroni)
* *Jardin d'hiver* (2000)
* *Chambre avec vue* (2000)
* *Dans mon île* (2006)
George Takei

**George Takei**, nascut **Hosato Takei** (/təˈkeɪ/) (Los Angeles, Califòrnia, 20 d'abril de  1937) es un actor, escrivan e activista american. Foguèt revelat internacionalament gràcias a son ròtle d'Hikaru Sulu, lo pilòt de l'USS Enterprise dins la sèria de sciéncia ficcion *[[Star Trek]]*. Dempuèi la revelacion de son omosexualitat en 2005, s'es afirmat coma un defensor dels mai notables dels dreches de la comunitat LGBT e mai de la defensa de la democracia jol  segond govèrn de Donald Trump.
## Referéncias


## Ligams extèrns
Vin grèc

**Vin grèc**, en version originau en alemand **Griechischer Wein**, qu'ei un tube deu cantaire-compositor austrian Udo Jürgens sortit en 1974. Las paraulas en alemand que son estadas escrivudas per Michael Kunze. Lo tèxte que parla de la vita de tribalhaires immigrats grècs en Alemanha e de la nostalgia deu país provocada per la tasta d'un veire de vin grèc.

La cançon qu'ei estada còp-sec arrevirada dab succès en anglés e en grèc. Estèc quitament popularisada en espanhòu de caps 1976 per José Vélez dab lo títol **Vino griego**. Lo succès en Espanha d'aquera version s'ei espandit dinca l'Oèst d'Occitània a partir d'aqueth periòde. L'adaptacion un pauc mei tardiva portuguesa **Verde Vinho** (« vin verd ») de Paulo Alexandre qu'a avut era hèra succès au Portugau e au Brasiu a partir de las annadas 1980.

Importada d'Espanha en Occitània occidentau despuish las annadas 1970, aquera cançon qu'i ei vaduda petit a petit un imne hestiu e esportiu, en particular dens l'ambient deu rugbi de XV gràcias a la soa interpretacion per las bandas de las Lanas de Gasconha. 

Atau, un deus clubs de suportaires de l'equipa de rugbi de XV de Baiona, la **Peña Baiona**, que n'a hèit au debut de las annadas 2000 lo son imne, dab paraulas en francés escrivudas per Dominique Herlax.

## Paraulas en francés de la « Peña Baiona  »

## Vejatz tanben
* Aviron Baionés

## Referéncias
Toto Cutugno

**Salvatore Cutugno**, mai conegut per son diminutiu **Toto Cutugno** (prononciacion: ) (Fosdinovo, Toscana, 7 de julh de 1943 - Milan, 22 d'agost de 2023) foguèt un cantaire, cantautor, compositor e presentador de television italian.

Participèt coma solista, en duo e mai en grop a 15 edicions del Festival de la cançon italiana e ganhèt l'edicion que se faguèt en 1980. Demorèt 6 vegadas segond e un còp tresen. Cutugno a escrich e produch mantas cançons per d'autres cantaires coma per exemple Adriano Celentano durant las annadas 1970 e 80. Venguèt famós internacionalament gràcias a sa cançon "L'Italiano", que foguèt un de sos succèsses mai importants.

## Referéncias


## Ligams extèrns
Batalha de Shumshu

thumb|right|Carris japonés destruchs durant la batalha.

La **batalha de Shumshu** es una batalha de la Segonda Guerra Mondiala que se debanèc entre lo 18 e lo 23 d'aost de 1945. Es lo combat pus important de la conquista de las illas Kuriles per l'URSS. Opausèc una fòrça sovietica de  òmes sostenguts per una importanta artilharia a una garnison japonesa de  òmes e 77 carris. Dins de condicions meteorologicas malaisias, los Sovietics desbarquèron e destruguèron pauc a cha pauc las posicions costieras dels Japonés en despiech de plusors atacs de blindats. Lo 19, aquò permetèt lo desbarcament d'armas pesucas e lo comandament japonés acceptèt de capitular. Pasmens, los combats contunhèron entre las doas armaas durant tres jorns e una segonda capitulacion foguèc signaa lo 22.

Lo bilanç uman foguèc limitat ( Sovietics bleçats o tuats còntra  Japonés), mas la batalha aguèc de consequéncias duradissas. D'efiech, permetèc l'annexion de las illas Kuriles per los Sovietics. Non acceptaa per Japon, aquela conquista es totjorn la font de tensions entre Moscòu e Tòquio.

## Ligams internes

* Illas Kuriles.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Richard A. Russell, *Project Hula: Secret Soviet-American Cooperation in the War Against Japan*, Washington, Naval Historical Center, 1997.

## Nòtas e referéncias
Operacion Cerberus

L’**Operacion Cerberus** es una operacion de la marina militara alemanda durant la Segonda Guerra Mondiala. L'objectiu èra d'evacuar l'escadra desplegada a Brèst per la relocalizar dins los pòrts alemands de la mar del Nòrd. D'efiech, Hitler crenhiá un desbarcament britanic en Norvègia e voliá dispausar de la poténcia de fuec d'un maximom de naviris de combat. Lo 11 de febrier, tres crosaires quitèron donc Brèst amb una escòrta compausaa de 6 destroièrs, de 14 torpilhaires e de 32 vedetats armaas de torpilhas. 300 avions èran pereu disponibles per assegurar la proteccion aeriana del cortegi. L'itinerari chausit foguèt un trajecte directe dins la Marga.

Los Britanics foguèron susprés per aquela sortia e posquèron pas coordinar una defensa eficaça. Perdiguèron ansin 42 avions dins de temptativas mancaas de bombardament e foguèron pas en mesura de mobilizar una flòta importanta per interceptar los Alemands. En particular, los destroièrs encharjats de protegir lo pas de Calais foguèron dispersats per los tirs dels Alemands. L'unica tactica eficaça foguèt l'utilizacion de minas. Un crosaire, lo *[[Scharnhorst (1936)|Scharnhorst]]*, foguèt seriosament endaumatjat per doas explosions e foguèt blocat per tres mes en causa de las reparacions. Pasmens, per los Alemands, lo succès tactic de l'operacion èra egalament una desfacha estrategica amb l'abandon definitiu de l'ocean Atlantic per la flòta de susfàcia alemanda.

## Ligams internes

* Segonda Guerra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** « La Kriegsmarine humilie les Britanniques », *Histoire(s) de la dernière guerre*, n° 16, genier-febrier de 2012, p. 46.

## Nòtas e referéncias
Quarterflash

**Quarterflash** es un grop de musica pop ròck anglofòn american fondat en 1980 a Portland dins Oregon (Estats Units), mai que mai conegut en Occitània pel tube *Harden my heart* en 1982.

## Composicion del grop
 Orinda Sue "Rindy" Ross (cantaira, saxofòn)
 Marvin Ross (cantaire, guitarra)
 Jack Charles (guitarra)
 Rick DiGiallonardo (clavièrs)
 Rick Gooch (bassa)
 Brian Willis (batariá)
Richard Gere

**Richard Tiffany Gere** /ˈɹɪt͡ʃ.ɝd ˈɡɪɚ/ (Filadèlfia, Pennsilvània, 31 d'agost de 1949) es un actor american. Se revelèt al cinèma cap a la fin de las annadas 1970 e venguèt rapidament una de las estelas del mond cinematografic gràcias a de succèsses coma *American Gigolo* en 1980 e *An Officer and a Gentleman* en 1982. Aprèp qualque temps sens granda capitada, tornèt al primièr plan amb la comèdia romantica que interpretèt en 1990 al costat de Julia Roberts: *Pretty Woman*. Es estat dempuèi aquel temps un dels actors mai actius del cinèma american de las annadas 1990-2000.
## Referéncias


## Ligams extèrns
Batalha de Kohima

La **batalha de Kohima** es un episòdi de l'Operacion U-Go, l'ofensiva menaa per l'armaa japonesa en 1944 en direccion del nòrd d'Índia. Se debanèc entre lo 4 d'abriu e lo 22 de junh de 1944 a l'entorn de la vila de Kohima, en parallele de la batalha d'Imphal (8 de març - 8 de julhet de 1944). L'objectiu dels Japonés èra de prendre lo contraròtle d'una rota que permetiá de copar la logistica dels Britanics a Imphal e d'intrar en Índia. L'atac foguèc fisat a la 31 division, mas l'arribaa d'una bregada lo 18 d'abriu permetèc als defensors de resistir. Puei, en despiech de la monson, los Britanics organizèron una còntra-ofensiva lo 16 de mai. Menaçats d'enceuclament, los Japonés se retirèron en direccion d'Imphal. Lo bilanç dels combats foguèc de  tuats al sen de las fòrças britanicas e de  tuats dins l'armaa japonesa.

## Ligams internes

* Batalha d'Imphal.
* Operacion U-Go.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Leslie Edwards, *Kohima : the furthest battle : the story of the Japanese invasion of India in 1944 and the "British-Indian Thermopylae*, Stroud, Gloucestershire, History Press, 2009, 479 p.

## Nòtas e referéncias
Batalha d'Imphal

thumb|right|Soudats e carris britanics durant la batalha.

La **batalha d'Imphal** se debanèc entre març e julhet de 1944 durant la Segonda Guerra Mondiala. Es lo combat centrau de l'operacion U-Go, una ofensiva menaa per las fòrças japonesas presentas en Birmania en direccion dau nòrd de l'Índia Reiaume Unit. L'enjòc èra lo contraròtle d'Imphal, posicion importanta entre los dos país, mas en parallele, un combat important opausèc egalament los dos camps Kohima per tenir la rota permetent d'avitalhar los Britanics a Imphal.

Lo 8 de març, los Japonés ataquèron las posicions defensivas de la ribiera Chindwin e susprenguèron los Britanics. Lo 25, après de combats violents, los atacaires ocupèron Tamu e Moreh, mas los Britanics poguèron se retirar sensa dificultat. Lo 25, los combats comencèron a l'entorn d'Imphal onte los dos camps concentrèron pauc a cha pauc la màger part de sas tropas disponiblas ( per los Japonés e  per los Britanics). Los Japonés conquistèron una partia de las posicions britanicas al sud de la vila, mas foguèron blocats per l'arribaa de renfòrç. En abriu, las linhas evolucionèron pauc en despiech de combats murtriers.

En mai, la situacion dels Japonés se compliquèc. D'efiech, lor logistica èra insufisenta per avitalhar las tropas engatjaas dins la batalha. L'arribaa d'un regiment blindat agravèt lo problema e lo comandament nipon assajèt d'obtenir una victòria immediata amb d'ofensivas novelas. Pasmens, los Britanics tenguèron sas posicions. Lo 3 de julhet, la posicion japonesa èra vengüa impossibla a tenir. Lo comandament ordonèc una retiraa que se transformèc rapidament en desastre en causa de la manca de viures e de las malautiás. Au finau, los Japonés perdiguèron  òmes còntra  dins lo camp britanic. De mai, lo dispositiu japonés en Birmania èra desenant vulnerable.

## Ligams internes

* Batalha de Kohima.
* Operacion U-Go.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Jon Latimer, *Burma : The Forgotten War*, Londres, John Murray, 2004, 610 p.

## Nòtas e referéncias
Santa Monica

**Santa Monica** , en espanhòl *Santa Mónica* es una vila costièra americana situada dins l'oèst del comtat de Los Angeles, dins l'Estat de Califòrnia. Lo territòri de Santa Monica es enclausat entre la vila de Los Angeles e l'ocean Pacific. Constituís una de las extremitats de l'istorica  Rota 66. 

## Geografia
Lo territòri de la vila cobrís une superfícia de  e lonja sul costat oèst la baia de Santa Monica amb de plajas de sabla fina sur une distància de .

Los Angeles enròda la vila: 
* al sud, amb lo quartièr de Venice ;
* a l'èst, amb los quartièrs de West Los Angeles e Mar Vista ;
* al nòrd, amb los quartièrs de Pacific Palisades e Brentwood.

## Clima
Lo clima de Santa Monica es mediterranèu semi-arid (*BSh*) segon la classificacion de Köppen. Los estius son cauds e sècs mentre que los ivèrns son pus fregs e umids.
Western

Lo **western** es un genre cinematografic definit per l*'American Film Institute* coma de filmes que se debanan dins l'oèst american e qu'incarnan l'esperit, la lucha e la desaparicion de la novèla frontièra.. Generalament l'accion se situa sus la frontièra americana entre la ronçada cap a l'aur en Califòrnia de 1849 e la tancadura de la frontièra en 1890. Aquel sosgenre de filmes istorics apareguèt tre l'invencion del cinematograf en 1895 prenent per subjècte la conquista de l'oèst. 
Los filmes western derivèron dels espectacles del *Far West* nomenats *Wild West Shows*, le tèrme abreujat « Western » venguèt descriure lo genre. Lo filme mut, *[[The Great Train Robbery (1903)]]*  es sovent considerat coma lo primièr del genre. Los westerns foguèron un genre màger pendent l'èra del mut (1894-1929) e contunhèron de se ganhar en popularitat pendent l'èra del parlant (après 1929). Se coneguèron l'apogèu als Estats Units al mitan del sègle XX amb l'atge d'aur dels studios hollywoodians, abans d'èsser reinventat pels cineasts europèus dins las annadas 1960.
## Referéncias
Frontièra (conquista de l'Oèst)

thumb|Reconstitucion d'una cabana de pionièr dins un musèu d'Indiana.
La **frontièra** (*frontier* en anglés) es la linha marcant la zona limita de l'implantacion de las populacions d'origina europèa dins lo contèxte de la conquista de l'Oèst. Es un dels concèptes istorics màger dels Estats Units.

## Definicion e desvolopament
thumb|Evolucion territoriala dels Estats Units.
Lo mot *Frontier* foguèt manlevat al francés pels anglofòns al sègle XV e aviá la significacion francesa de *frontière*, siá la region d'un país que confronta un autre país. L'utilizacion del mot *frontier* designant « una region a las cofinhas d'un territòri civilizat » es una accepcion nòrd-americana. Designa doncas mai un front pionièr qu'una frontièra tala qu'òm l'entend generalament. Son existéncia jogèt un ròtle fòrça  important dins l'istòria e l'imaginari american aital coma dins la quita construccion de la societat e de l'identitat americana. Aital, de John Ford a John Wayne, es lo subjècte de nombroses westerns lirics, rodats dins las annadas 1960.
Circuit de Miramàs

[thumb|right|Circuit de Miramàs en [2010.]]

Lo **circuit de Miramàs** es un circuit automobil concebut en 1924 per Paul Bablot (1873-1932). Foguèt lo luòc de plusors corsas importantas durant l'entre doas guèrras coma lo Grand Prèmi de França (1926), lo Grand Prèmi Automobila de Marselha (1932, 1933, 1936 e 1937) e lo Grand Prèmi de Provença (1925-1927). En 1960, la companhiá Simca l'utilizèt per realizar un recòrd d'endurança ( km a una velocitat mejana de 100 km/h). Puei, en 1986, lo circuit foguèt crompat per BMW que l'utiliza per realizar d'assais tecnics.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** « Le premier autodrome en France est inauguré à Miramas », *Le Miroir des Sports*, 19 de julhet de 1924, pp. 94-95.

## Nòtas e referéncias
Mutazilisme

Lo **mutazilisme** es una brancha dispareissua de l'islam que se desvolopèt a partir del segle VIII en Mesopotamia. Sos tenents èran neutres dins lo conflicte entre Ali e sos adversaris. Adoptèron una teologia racionalista eissia de l'integracion dels principis de la filosofia grèga a l'islam. Los mutazilitas acordèron ansin una plaça importanta al liure arbitre e a l'interpretacion logica per trobar de respònsas a las questions religiosas. En parallele, refusèron l'antropomorfisme divin e l'idèa d'un Alcoran eternau e increat.

Lo mutazilisme foguèt fòrça influent al sen de l'eleit musulman entre los segles VIII e X. Plusors califas e sabents de l'Edat d'Aur de l'Islam èran ansin partisans del mutazilisme. Pasmens, lo movement se difusèt pauc dins las classas popularas. Se turtèc pereu a l'oposicion del clergat tradicionau. A partir dels segles XI e XII, coneissèt un lent declin en causa de l'adopcion d'un islam pus conservator dins mai d'una region. Dispareissèc a la fin de l'Edat Mejana, mas sos otís logics foguèron adoptats per la màger part dels autres corrents de l'islam. Uei, quauques movements assajan de tornar crear un mutazilisme moderne, mas aquelas temptativas demoran marginalas.

## Ligams internes

* Islam.
* Racionalisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tiròl

Lo **Tiròl** es una region d'Euròpa, fuguet un comtat (comtat dau Tiròl), actualament divizada entre l'Austria (lo land dau Tiròl) e l'Itàlia (Trentino-Tiròl dau Sud). S'estend sus 20.048 km² ente viu una poblacion de 1.169.309 abitants, la majoritat parlen alemand. Lo **Tiròl** (*Tirolo* en italian, *Tirol* en alemand) es una region trilinga (ladin, italian e alemand) que se troba a chavau sus los Aups. Pren el seu nom del topònim del municipi de Tiròl. A l'Aja Median lo Comtat dau Tiròl (*Grafen von Tirol*) teniá son sieti au Chasteu de Tiròl, actualament dins la comuna de Tiròl vesin de Merano. La capitala de la region (que emb lo temps vvendrá un comtat) vai èsser de sega transferada per los Habsburg que ne'n aquereren lo contròle d'aicianta au segle XIV, prumierament a Merano, puèi a Innsbruck.

Lo Tiròl istoric compreniá en l'Aja Median e actualament lo territòri que uèi constitua lo Tiròl austrian. l'Alto Adige (*Südtirol*) e lo Trentino (*[[Welschtirol]]*).
Steve Miller Band

Lo **Steve Miller Band** es un grop anglofòn american de ròck format en 1967 a San Francisco, en Califòrnia, pel cantaire e guitarrista **Steve Miller**. Sas mai grandas capitadas son "The Joker" en 1973 e tornamai fin 1990, "Rock'n Me" e "Fly Like an Eagle" en 1976, e "Abracadabra" fin 1982.
Batalha de la mar de Barents

thumb|right|Pintura reprensentant l'explosion del destroièr alemand ''Friedrich Eckoldt''.

La **batalha de la mar de Barents** es un combat navau que se debanèc durant lo Segonda Guerra Mondiala lo 31 de decembre de 1942. Opausèc l'escadra alemanda del viceamirau Oskar Kummetz (1 cuirassat, 1 crosaire e 6 destroièrs) a las flòtas d'escòrta britanicas del capitani de vaisseu Robert Sherbrooke (5 destroièrs) e del contra-amirau Robert Burnett (2 crosaires). L'enjòc de la batalha èra lo carregi JW 51B que transportava 202 carris,  veïcules divèrs, 87 avions de caça, 33 bombardiers,  tonas de carburant e  tonas d'autras fornituras en URSS.

Lo combat s'achabèc per una victòria britanica. L'escòrta perdiguèt un destroièr, un dragaire de minas e 250 tuats. Dos destroièrs foguèron pereu tocats per los tirs alemands e endaumatjats. Pasmens, los naviris de transpòrt poguèron passar e arribar a Mormansk lo 3 de genier de 1943. Dins lo camp alemand, un destroièr foguèc perdut e lo crosaire *[[Admiral Hipper]]* foguèc endaumatjat. 330 marins foguèron egalament tuats. Après aquela reviraa, los Alemands abandonèron los atacs menats amb de naviris de susfàcia còntra los carregis de l'ocean Arctic.

## Ligams internes

* Batalha de l'Atlantic (1939-1945).

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Andrew Boyd, *Arms for Russia & the Naval War in the Arctic 1941–1945*, Barnsley, Seaforth Publishing, 2004.

## Nòtas e referéncias
J.D. Vance

**James David Vance**, nascut **James Donald Bowman** (Middletown, Ohio, 2 d'agost de 1984) es un politician, avocat e veteran dels *Marines* american. Es l'actual 50en vicepresident dels Estats Units dins lo govèrn de Donald Trump. Membre del Partit Republican, representèt l'estat d'Ohio al Senat american de 2023 a 2025. Durant sa vicepresidéncia, Vance es estat tanben lo cap de finanças del Comitat Nacional Republican.

## Referéncias


## Ligams extèrns
Aitana Bonmatí

**Aitana Bonmatí i Conca** (Sant Pere de Ribes, Catalonha, 18 de genièr de 1998) es una fotbolaira catalana. Joga actualament amb lo FC Barcelona de la Liga F e mai amb la seleccion espanhòla. Es considerada coma una de las melhoras jogairas de fotbòl del mond. Durant sa carrièra a recebut mantes prèmis, mai que mai del temps de la sason 2022-2023: la Pilota d'Aur, lo The Best, lo prèmi UEFA, l'MVP de la Champions, l'MVP del mondial, lo Globe Soccer Award, lo prèmi de la IFFHS a la melhora jogaira, lo Golden Player Woman e lo Laureus —essent la primièra fotbolaira a lo ganhar.
Bobby McFerrin

**Robert McFerrin Jr.**, dich **Bobby McFerrin**, nascut als Estats Units lo onze de març de 1950 a Manhattan (Nòva York), es un cantaire anglofòn afroamerican. En Occitània, es conegut per son tube *Don't Worry Be Happy* en 1989.
The Bucketheads

**The Bucketheads** es un projècte dance american fondat a Nòva York per **Kenny "Dope" Gonzalez** (Carl Kenneth Gonzalez de son nom vertadièr, nascut en 1970) e a l'origina del tube mondial *The Bomb! (These Sounds Fall into My Mind)* en 1995, títol realizat a partir d'un escapolon de *Street Player*, una cançon del grop de ròck american Chicago.
Shabba Ranks

**Shabba Ranks**, nascut **Rexton Rawlston Fernando Gordon** lo 17 de genièr de 1966 a Sturgetown (parròquia de Saint Ann) en Jamaica, es un cantaire anglofòn de hip hop, reggae dancehall e raggamuffin. En Occitània, es conegut per son tube en 1993 *Mister Loverman* ambe la cantaira Chevelle Franklyn.
Chevelle Franklyn

**Chevelle Jasintha Franklyn**, nascuda lo 4 de març de 1974 a Spanish Town, en Jamaica, es una cantaira anglofòna de reggae. En Occitània, es coneguda per aver participat al cant al títol *Mister Loverman*, tube de 1993 de Shabba Ranks.
Spike Lee

**Shelton Jackson Lee**, mai conegut coma **Spike Lee** [spaɪk liː] (Atlanta, 20 de març de 1957) es un scenarista, realizador, actor e productor american.

Sos films se centran mai que mai sus la comunitat afroamericana e, en general, suls problèmas socials e identitaris de las minoritats. D'unas de sas òbras suscitèron polemicas e debats.

Sovent es estat actor dins sos quites films, subretot los primièrs que realizèt.
## Referéncias


## Ligams extèrns
Mark Ruffalo

**Mark Alan Ruffalo**  (Kenosha, Wisconsin, 22 de novembre de 1967) es un actor, productor, scenarista, realizador e activista social american. Se revelèt tre 2004 gràcias a son ròtle dins *Eternal Sunshine of the Spotless Mind* de Michel Gondry e venguèt mai famós mondialament per son interpretacion del supereròi de Marvel Bruce Banner/Hulk dins l'univèrs cinematografic de Marvel a partir de 2010.

## Referéncias


## Ligams extèrns
Peter Thiel

**Peter Andreas Thiel** (/tiːl/) (Francfòrt, Alemanha, 11 d'octobre de 1967) es un entrepreneire, miliardari e activista d'extrèma drecha germanoamerican. Cofondaire de PayPal, de Palantir Technologies e del Founders Fund, foguèt lo primièr a investir exteriorament en Facebook. Segon la revista *[[Forbes]]*, en mai de 2025, la fortuna estimada de Thiel èra de 20,8 miliards de dolars, essent aital la 103a persona mai rica del mond. 

Figura centrala, mas discreta, dins lo neoconservatisme american, es estat amb Elon Musk un dels pilars de la dominacion de Donald Trump dins lo Partit Republican e sa reeleccion. Lo nom del miliardari es estat citat, amassa amb Donald Trump, Elon Musk e lo Prince Andrew dins l'esfèra pedofila de Jeffrey Epstein.
Nathan Gill

**Nathan Lee Gill** (Kingston upon Hull, Anglatèrra, 6 de julh de 1973) es un politician britanic. Capitanegèt lo partit d'extrèma drecha Reform UK Wales de març a mai de 2021, quand demissionèt del partit. Membre del partit antieuropèu, l'UKIP fins a 2018, èra estat anteriorament membre del Parlament Europèu (MEP) pel País de Galas de 2014 al mes de genièr de 2020.

Ligat a divèrses afars e subretot al servici d'interèsses russes e pro-russes, Gill plaidegèt colpable en setembre de 2025 a uèch acusacions de corrupcion.

## Referéncias


## Ligams extèrns
Julie Martinez

**Julie Martinez** (Sarcelles, 1993) es una avocata e directritz generala francesa. Especializada sus las questions relativas a l'Intelligéncia Artificiala, Martinez es la dirigenta del think tank ligat a l'esquèrra de Jacques Attali: France Positive e es, a l'encòp, emplegada de la societat Palantir, ligada al miliardari d'extrèma drecha Peter Thiel. 

Inscricha dempuèi 2017 al Partit Socialista, foguèt nomenada en setembre de 2025 pòrta-paraula del PS a prepaus de las questions sus las questions d'IA. Son nomenament a fach mai d'un còp que divèrses jornals e publicacions d'esquèrra se pausèssen la question se aquesta causida èra pas un problèma vista la possibla incompatibilitat de vision politica amb l'entrepresa libertariana de gestion de donadas Palantir.

Publiquèt un libre en 2024 *IA et fake news*.

## Òbras
* *IA et fake news. Sommes-nous condamnés à la désinformation ?* (2024) 

## Referéncias


## Ligams extèrns
Mesenc

**Mesenc**  es un suc d'origina volcanica situat alh sud-èst delh Massís Centrau, alh limit entre los departements delh Naut Léger e d'Ardecha. Culmina a  d'altitud sobre la mesma linha de crèsta que le mont Jarbèir de Jo, entre Velai e Vivarés, sobre l' aigavèrs entre l'Ocean Atlantic e la Mediterranèa.
## Geografia

thumb|upright=1.5|gauche|Mapa topografica.

### Topografia
Es constituit de dos sucs distants d'un mieg-quilomètre. Le suc sud es lo pus naut a  d'altitud, e constituís lo pus naut suc delh bòrd orientau delh Massís Centrau. Se situa dins lo departament d'Ardecha, que n'es lo punt culminant, dins la comuna de Borèia. Lo suc nòrd es subremontat d'una crotz e culmina a  d'altitud, alh jonhent de las comunas de La Rocheta, Chaudairòla e daus Estables. Es lo punt culminant delh departament de Naut Léger.

### Geologia
[thumb|left|Mesenc dempuèi [Chaudairòla, amb alh prumèir plan, las *narças de Chaudairòla*, una sanha.]]
[thumb|left|La taula d'orientacion delh suc sud delh mont Mesenc a  d'altitud. A gaucha, lo [ròc Torta () e lo vialatge daus Estables, a dreita lo mont d'Alambra ().]]

Mesenc es un dòma de fonolita que data de 7 Ma. Es enrodat de plans basaltics delh mesme atge e d'autres dòmas de fonolita o de traquita. La montada delh magma se faguèt progressivament gràcia de fracturas delh sòcle en plusors planèirs e pechonas chambras. L'abséncia de piroclastita demòstra l'abséncia d'erupcions cataclismicas liadas a la vujança de grandas chambras magmaticas.
Assata Shakur

**Assata Olugbala Shakur** (/əˈsɑːtə ʃəˈkʊər/ ə-SAH-tə shə-KOOR; nascuda **JoAnne Deborah Byron** e tanben coneguda coma **Joanne Chesimard** (16 de julh de 1947 – L'Avana, Cuba, 25 de setembre de 2025) foguèt una activista sociala e politica americana. Acusada de crim en 1977, Shakur qu'èra membre de l'Armada de Liberacion Negra (en anglés: *Black Liberation Army (BLA)*), foguèt implicada dins una fusilhada a un peatge de Nòva Jersey en 1973. S'escapèt de la preson en 1979 e èra cercada per l'FBI, que prepausava una recompensa d'1 milion de dolars per d'informacions que podrián menar a sa captura, e un autre milion de mai de la justícia de Nòva Jersey.

Moriguèt a l'Avana lo 25 de setembre de 2025 ont s'èra refugiada puèi, que Fidel Castro li aviá autrejat l'asil diplomatic en 1984.
## Referéncias


## Ligams extèrns
Gabriel de Mussis

thumb|right|Prumiera pagina del raconte de de Mussis.

**Gabriel de Mussis** (v. 1280-1369) foguèc un notari actiu a Plasença durant lo segle XIV. Es mai que mai coneissut per sa descripcion dau sietge de Caffa per los Mongòls en 1346-1347. D'efiech, preservat a l'universitat de Wroclaw en Polonha, son texte depinta l'utilizacion de cadavres contaminats per la pesta per afeblir los defensors genovés. Aquò es lo prumier exemple de guerra biologica enregistrat dins un document e es tradicionalament considerat coma lo ponch de partença de l'epidemia de pesta negra en Euròpa e dins lo bacin mediterraneu.

Pasmens, los istorians modernes an larjament nuançat aquela vision car l'epidemia èra ja ben difusaa en Orient Mejan en 1346. Lo sietge de Caffa accelerèt benlèu la propagacion, mas ne'n foguèc pas l'unica causa. De mai, de Mussis èra probablament pas un testimòni directe del sietge e las performáncias d'un trabuc permetián pas de tirar un còrs a una distància sufisenta per passar de fortificacions. Sa cronica es donc desenant vista coma una exageracion d'autres racontes.

## Ligams internes

* Pesta negra.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Hannah Barker, « Laying the Corpses to Rest: Grain, Embargoes, and Yersinia Pestis in the Black Sea, 1346–48 », *Speculum*, vol. 96, n° 1, genier de 2021, pp. 97-126.
* **[[anglés|(en)]]** Vincent J. Derbes, « De Mussis and the Great Plague of 1348 », *JAMA*, vol. 196, n° 1, 1966, pp. 59-62.

## Nòtas e referéncias
Jeronimo

**Jérôme Mardaga**, dich **Jeronimo**, es un guitarrista e cantaire francés de Belgica nascut a Lièja lo 30 de setembre de 1972. En 2008, sa cançon en francés *L'argent c'est bien* a agut de resson fins en Occitània.
Simon de Couvin

**Simon de Couvin** († 30 d'abriu de 1367, Lièja) foguèc un canonge de Lièja autor d'un poëma sus la pesta negra del segle XIV. Aqueu texte mostra una bòna coneissença dels sabers medicaus de l'epòca e descriu d'un biais relativament precís la propagacion, los simptòmas e las consequéncias de la malautiá.

## Ligams internes

* Pesta negra.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Christine Renardy, « Un témoin de la Grande Peste : Maître Simon de Couvin, chanoine de Saint-Jean l'Évangéliste à Liège », *Revue belge de Philologie et d'Histoire*, vol. 52, n° 2, 1974, pp. 273-292.

## Nòtas e referéncias
Àmina bint Wahb

**Àmina bint Wahb** (en arab **آمنة بنت وهب**, *Āmina bint Wahb*) (circa 549 - *circa* 577) es una poetèssa aràbia de la tribu de Quraish. Filha de Wahb ibn Abd-Manaf, del clan Banu Zuhra de la tribu de Quraish, e de Barra bint Abd-a lo-Uzza, del clan dels Abd-ad-Dar, foguèt promesa a Abd-Al·lah ibn Abd-a lo-Múttalib, amb qui se maridèt, malgrat que demorèt a l'ostal de lo sieu oncle e tutor Wuhayb ibn Abd-Manaf, ont recebiá las visitas de Abd-Allah. Aquel darrièr moriguèt pauc abans de la naissença de lo sieu filh Maomet.

Àmina moriguèt a al-Abwa, luòc situat entre La Mèca e Medina ont èra anada visitar unes parents, tot en daissant Maomet orfanèl de paire e maire a sièis ans.
East 17

**East 17** èra un boys band anglés popular entre 1991 e 1999 ; lor nom ven del còdi postal de Walthamstow, dins la banlèga de Londres d'ont son originaris los membres que compausan lo grop : Tony Mortimer, Brian Harvey, John Hendy e Terry Coldwell. Quitament al som e grop emblematic de las annadas 1990, oficialamant, lo grop existís encara, après aver fach una longa pausa al debut de las annadas 2000. Pasmens, es ara un simple triò compausat de Terry Coldwell, Robbie Craig e Joe Livermore. 

En Occitània, **East 17** es mai que mai conegut per dos gròsses tubes, *House of love* que los a revelats a la debuta de l'annada 1993, e sustot un an mai tard *It's alright*, títol que foguèt quitament numerò 1 de las vendas de disques en França al mes de mai de 1994. 

## Cançons mai conegudas en Occitània
* *House of love* (1993)
* *West End Girls* (1993, represa dels Pet Shop Boys)
* *It's alright* (1994)
* *Deep* (1994)
* *Steam* (1994)
* *Stay another day* (1995)
* *Let it rain* (1995)
* *Hold my body light* (1995)
* *Thunder* (1995)
* *If you ever* (1996, ambe Gabrielle, represa de Shai)

## Referéncias
Gabrielle

**Louise Gabrielle Bobb**, dicha simplament **Gabrielle**, nascuda lo 19 de julhet de 1969 a Londres (Anglatèrra), es una cantaira pop, soul e RnB anglesa, revelada en Occitània per son tube *Dreams* en 1993.

Sos parents son originaris de la Dominica.

## Cançons mai conegudas en [[Occitània]]
* *Dreams* (1993)
* *If you ever* (1996, ambe East 17, represa de Shai)
* *Rise* (2000)
Fun Fun

**Fun Fun** èra un projècte musical anglofòn d'estili Italo disco fondat pels productors italians Dario Raimondi e Alvaro Ugolin e actiu entre 1983 e 1994. Per aqueste projècte, Dario Raimondi e Alvaro Ugolin an emplegat las cantairas d'estúdio Antonella Pepe, Angela Parisi e Ivana Spagna. Ivana Spagna farà de son costat ambe succès una carrièra sòlo. Sus l'empont, lo grop èra incarnat per las modèlas Francesca Merola e Roberta Servelli. 

**Fun Fun** es mai que mai conegut per dos tubes dins las annadas 1980, *Happy Station* en 1983, e *Colour My Love* en 1984.

## Vejatz tanben
* Spagna
Alberto Carrara

**Alberto Carrara**, o simplament **Carrara**, nascut en 1958 a Bergam en Itàlia, es un cantaire, compositor e discjoquèi italian. Es mai que mai conegut en Occitània per dos tubes en anglés d'italo disco, *Disco King* en 1983, e sustot *Shine on Dance* en 1984.
Les Charlots

**Les Problèmes** es un grop ròck francés fondat en 1965 a París. An acompanhat lo cantaire francés Antoine en 1966. Al debut, en particular coma musician d'Antoine, se servisson de l'umor per far passar la provocacion de lors tèxtes acèrbs. En seguida del succès de lor parodia d'Antoine *Je dis n’importe quoi, je fais tout ce qu’on me dit*, decidisson fin finala de jogar d'a fons la carta umoristica e laissan alavetz lor costat rockstars provocaires : aquel cambiament de paradigma s'acompanhan tanben d'un cambiament de nom, **Les Problèmes** venon còp-sec tre 1966 **Les Charlots**, e diversifican lors activitat, a part la cançon umoristica en francés, **Les Charlots** se viran alavetz a partir de las annadas 1970 ambe succès cap al cinèma comic.

Los sòcis principals dels **Charlots èx-Problèmes** son Gérard Rinaldi, Gérard Filippelli, Jean Sarrus, Jean-Guy Fechner, Luis Rego e Richard Bonnot.

## Cançons mai conegudas
### Les Problèmes
* *Je ne vois rien* (1965)
* *Ballade à Luis Rego, prisonnier politique* (1965)
* *Je dis ce que je pense et je vis comme je veux* (1966, ambe Antoine)
* *Contre-élucubrations problématiques* (1966, ambe Antoine) 
* *Je dis n’importe quoi, je fais tout ce qu’on me dit* (1966)
### Les Charlots
* *Hey Max* (1967, parodia de la cançon americana *Hey, Joe!*, popularizada en França per Johnny Hallyday)
* *Paulette la reine des paupiettes* (1967)
* *Le pauvre mec* (1969, parodia de *Le métèque* de Moustaki)
* *Merci patron* (1971)
* *Chagrin d’labour* (1982, parodia de *Chacun fait (c'qui lui plaît)* de Chagrin d'Amour)
* *L'Apérobic* (1983)

## Filmografia
#### Annadas 1970
* 1970 : *La Grande Java* de Philippe Clair
* 1971 : *Les Bidasses en folie* de Claude Zidi
* 1972 : *Les Fous du stade* de Claude Zidi
* 1972 : *Les Charlots font l'Espagne* de Jean Girault
* 1973 : *Le Grand Bazar* de Claude Zidi
* 1974 : *Les Quatre Charlots mousquetaires* d'André Hunebelle
* 1974 : *À nous quatre, Cardinal !* d'André Hunebelle 
* 1975 : *Les Bidasses s'en vont en guerre* de Claude Zidi
* 1975 : *Bons baisers de Hong Kong* d'Yvan Chiffre
* 1978 : *Et vive la liberté !* de Serge Korber
* 1979 : *Les Charlots en délire* d'Alain Basnier

#### Annadas 1980
* 1980 : *Les Charlots contre Dracula* de Jean-Pierre Desagnat
* 1983 : *Le Retour des bidasses en folie* de Michel Vocoret
* 1984 : *Charlots Connection* de Jean Couturier

#### Annadas 1990
* 1992 : * Le Retour des Charlots* de Jean Sarrus

## Referéncias
Abd-Allah ibn Abd-al-Múttalib

**Abd-Allah ibn Abd-al-Múttalib** (en arab, ʿAbd Allāh ibn ʿAbd al-Muṭṭalib - عبدالله بن عبد المطلب) (vèrs 545 - 570) èra un mercant arab de la tribu dels Banu Hàshim, dels Quraish. Per la maire èra parent amb los Banu Makhzum. Moriguèt d'una malautiá a Yathrib, l'actuala Medina. Lo profèta Maomet ne poiriá èsser filh pòstum, o un mainatjon quand moriguèt.

## Referéncias
Ryan Paris

**Fabio Roscioli**, dich **Ryan Paris**, nascut lo 12 de març de 1953 a Roma (Itàlia), es un guitarrista, compositor e cantaire anglofòn d'italo disco.

Es celèbre per la cançon *Dolce Vita* compausada per Pierluigi Giombini qu'a conegut una gròssa capitada internacionala en 1983. Son títol *Fall in Love* a agut tanben un pauc de resson en 1985.
Max Beckmann

**Max Carl Friedrich Beckmann** (Leipzig, 12 de febrièr de 1884 – Nòva York, 27 de decembre de 1950) foguèt un pintre alemand. 

Es considerat coma un dels pintres expressionistas mai importants, malgrat qu’aja refusat aqueste tèrme. Aprèp la Primièra Guèrra Mondiala, foguèt associat al movement artistic de la Novèla Objectivitat, critic de l’estat del país pendent la Republica de Weimar. Quitèt Alemanha per anar als Païses Basses en 1937, e se mudèt als Estats Units d'America en 1947, ont passèt los darrièrs ans de sa vida.
Men Without Hats

**Men Without Hats** (en occitan : los òmes sens capèls) es un grop synthpop canadian anglofòn fondat en 1977 pel cantaire Ivan Doroschuk (nascut als Estats Units) a Montreal, al Quebèc. En Occitània, son coneguts per lor tube de 1983, *The Safety Dance* (en occitan : la dança de seguretat).
Gary Low

**Luis Romano Peris Belmonte**, dich **Gary Low**, nascut lo 7 de Junh de 1954, es un cantaire italian anglofòn. En Occitània, es conegut per son tube *You Are A Danger* en 1982, un tròç italo disco compausat per Pierluigi Giombini.
Savage

**Roberto Zanetti** , dich **Savage**, nascut lo 28 de novembre de 1956, es un compositor e un cantaire italian de Toscana. Es mai que mai conegut en Occitània per dos tubes en anglés d'italo disco, *Don't Cry Tonight* en 1984, e *Only You* en 1985.
Enrico Macias

**Gaston Ghrenassia**, dich **Enrico Macias**, nascut lo 11 de decembre de 1938 a Constantina (Argeria francesa), es un musician, compositor e cantaire francés. Es tanben de còps actor ("La Vérité si je mens" 2 e 3, "Coco", "Bienvenue à bord", "Maison de retraite 2"...). 

**Gaston Ghrenassia** es eissit d'una familha de musicians josieva sefardita d'Argeria, el meteis disent aver d'originas berbèras. La familha de **Gaston Ghrenassia** quita Argeria tre lo 29 de julhet de 1961 per França pr'amor de la menaça de la guèrra. Installat en region parisenca, passa en 1962 pel primièr còp a la television francesa dins un reportatge suls repatriats d'Argeria : son interpretacion de la cançon *Adieu mon pays* ven lo simbòl de l'exili dels Pès negres e lo rend tanlèu celèbre. Adòpta alavetz coma nom de scèna **Enrico Macias** e deveng en França un cantaire popular incontornable pendent doas decenias. Aital, entremièi sas cançons mai famosas, se pòt citar *Enfants de tous pays* en 1963, *Paris tu m’as pris dans tes bras* en 1964, *Les filles de mon pays* en 1965, *Les Gens du Nord* e *Les millionnaires du dimanche* en 1967, *Malheur à celui qui blesse un enfant* en 1976, o encara, sus un tèxte de Didier Barbelivien, *Le mendiant de l’amour* en 1980.

**Enrico Macias** canta mai que mai en francés, mas tanben en arabi algerian, en espanhòu e en italian. 

## Cançons mai conegudas en [[Occitània]]
* *Adieu mon pays* (1962)
* *Enfants de tous pays* (1963)
* *Paris tu m’as pris dans tes bras* (1964)
* *El porompompero* (1964, adaptacion francesa d'una rumba en espanhòu compausada per Juan Solano Pedrero e popularizada per El Príncipe Gitano e per Manolo Escobar)
* *S’il fallait tout donner* (1964)
* *Vous les femmes* (1965)
* *Les filles de mon pays* (1965)
* *Mon cœur d’attache* (1965)
* *Chanter* (1966)
* *Solenzara* (1966)
* *J’ai peur* (1966)
* *Les Gens du Nord* (1967)
* *Les millionnaires du dimanche* (1967)
* *Puisque l’amour commande* (1967)
* *Dès que je me réveille* (1968)
* *Les vacances* (1968)
* *La première corrida* (1969)
* *De musique en musique* (1969)
* *Le grand pardon* (1971)
* *C’est du soleil* (1971)
* *Un grand amour* (1971)
* *La romance* (1972)
* *Poï, poï, poï* (1972)
* *La casa del sol* (1973)
* *Oumparere* (1975)
* *Melisa* (1975)
* *Malheur à celui qui blesse un enfant* (1976)
* *Deux femmes à Dublin* (1977)
* *La musique et moi* (1977)
* *Il est comme le soleil* (1977)
* *La folle espérance* (1978)
* *Les étrangers* (1978)
* *On n’va pas se quitter comme ça* (1979)
* *Le mendiant de l’amour* (1980)
* *Ouvre moi la porte* (1981)
* *Zingarella* (1989)
El Príncipe Gitano

**Enrique Castellón Vargas**, mai conegut coma **El Príncipe Gitano** (en occitan : Lo Prince Gitano), nascut a Valéncia lo 7 d'abril de 1928 e mòrt en Espanha del COVID-19 a Mandayona lo 22 d'abril de 2020, foguèt un dançaire, cantaire de flamenco e actor espanhòu. 

**Enrique Castellón Vargas** es eissit d'una familha gitana catalana del barri de *La Bordeta* a Barcelona, Gitanos que vivián de la venda ambulanta e del comerci de bestial. Èra lo fraire de la cantaira catalana de flamenco e de rumba Dolores Vargas (1936–2016). Faguèt una carrièra artistica a Madrid (Espanha). Aital, a 14 ans, debutèt al teatre a Madrid dins lo meteis espectacle que Lola Flores. Venguèt en seguida una figura importanta de la cançon espanhòla dins las annadas 1950, quitament se sa passion vertadièra èra la tauromaquia, ambe la quala aguèt pas lo meteis succès. Foguèt tanben un actor popular al cinèma en Espanha dins las annadas 1950 e 1960. 

Coma cantaire, èra conegut per aver interpretat *Obí, obá* e una represa en espanhòu de *In the Ghetto* d'Elvis Presley. *Obí, Obá, cada día te quiero más* es una cançon tirada del folclòre gitano, qu'inspirèt tanben a la fin de las annadas 1980 lo *Djobi, Djoba* dels Gipsy Kings. 

Es el que cantèt tanben *El Porompompero* en 1962, una rumba compausada en 1960 per Juan Solano Pedrero (paraulas de José Antonio Ochaíta e Xandro Valerio), jà cantada per Manolo Escobar tre 1961 ; pasmens, foguèt sa version que contribuèt lo primièr a popularizar internacionalament aquesta cançon tre las annadas 1960, tant que retrospectivament se considèra *El Porompompero* coma essent una cançon del **Príncipe Gitano**, vist que de tot biais, e quitament se Manolo Escobar foguèt lo primièr de la cantar, sos autors la destinavan al **Príncipe Gitano**. Pasmens, *El Porompompero* foguèt tornamai un succès internacional dins las annadas 1970 aqueste còp ambe una novèla version de Manolo Escobar.
Time To Time

**Time To Time** èra un grop alemand anglofòn de tècno de las annadas 1990, de còps aparentat al sosgenre trance, compausat de Martin Recke, Mike Staab, Stefan Grino e Udo Weiler. 

En Occitània, lo projècte **Time To Time** es conegut per lor tube en discotèca *Omnibus* en 1993.

## Referéncias
Institut de la Lenga Turca

[thumb|right|[Fotografia de l'Institut en 2011.]]

L’**Institut de la Lenga Turca** o ***Türk Dil Kurumu*** es una institucion publica creaa en 1932 per Mustafa Kemal Atatürk e basaa a Ankara. Es charjaa per l'Estat turc de menar de recherchas sus la lenga turca, de produrre lo diccionari oficiau de la lenga turca (lo *Güncel Türkçe Sözlük*) e d'emetre de recomandacions sus l'usatge e l'evolucion de la lenga.

## Ligams internes

* Turc.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Guilhèm V de Luxemborg

**Guilhèm V**  (nascut **Guillaume Jean Joseph Marie**; 11 novembre de 1981) es lo detzen grand duc de Luxemborg, lo tresen de l'ostal de Borbon. Es l'ainat del grand duc Enric e de la grand duquessa María Teresa. Succediguèt al paire lo 3 d'octobre de 2025. 

## Titulatura

* **11** **de novembre de 1981 - 18 de décembre de 2000**: *Son Altesa Reiala* Guilhèm de Nassau, prince de Luxemborg, prince de Nassau et de Borbon-Parma *(per naissença)*;
* **3** **d'octobre de 2025**: *Son Altesa Reiala* lo grand duc de Luxemborg, duc de Nassau, prince de Borbon-Parma.
Ivan de Fois

**Ivan de Fois(h)** (1357 - París, Hôtel Saint-Pol, 30 de janvièr de 1393) es un filh bastard de Gaston III de Fois(h)-Bearn. Es gravament cremat pendent le Bal dels Ardents, le 28 de janvièr de 1393 e moriguèc qualques jorns aprèp, dins d'atròces patiments.

## Biografia
Ivan de Foish, tanben conegut amb le nom de **Joan de Bearn**, es le segond dels quatre filhs bastards de Gaston III de Foish-Bearn. Fins ara, cap de document nos permet de conéisher la maire dels mainatges bastards de Gaston III.

Les sieus tres fraires bastards son :
* Bernat de Bearn (mòrt vèrs 1381), rejunt l'Espanha e deven le premièr comte de Medinaceli entà son maridatge amb Isabel de la Cerda Pérez de Guzmán, dòna de Huelva, Gibraleón e de Puerto de Santa María, e d'ont descenden les actuals ducs de Medinaceli ;
* Peranudet de Bearn, mòrt joen ;
* Garcia o Gracian de Bearn (nascut en 1358), vescomte d'Aussau, espós d'Anna de Lavedan.

A, en mai, un autre fraire, Gaston de Fois-Bearn (mòrt abans lo 4 de janvièr de 1381), le sol filh legitim de Gaston Febus, nascut del sieu maridatge amb Agnès de Navarra (1334-1396), sòr cabdèta de Carles II de Navarra.

Se d'unas fonts daissan a pensar que Gaston III voliá que Yvain li succediguèsse, malgrat la siva bastardiá averada, l'eretatge torna fin finala a una branca cabdèta e legitima, en la persona de Matieu de Fois-Castelbon (1374-1398), que Gaston III detèste pasmens. Mathieu serà un dels tres executors testamentaris d'Ivan amb Vidal de Castèlmauron (futur arquevesque de Tolosa), Simon, prior de la chartrosa de Vauverd (París).

Ivan de Fois moriguèc en 1393 e foguèt inumat a la Chartrosa de París, situada fòra de l'encencha de Felip August al lòcdich Vauverd, en bordadura de l'anciana via gallo-romana nommada *camin de Vanves e d'Issy* (partida suprimida en 1617). A l'ora d'ara, l'anciana Chartrosa se situariá de part e d'autra de la carrièra August-Comte ont ocupariá una partida del sector sud del Jardin de Luxemborg aital coma le Jardin dels Grands Explorators Marco Polo e Cavelier de la Salle e s'espandiriá al sud-oèst fins a l'actuala carrièra de Nòstra Dòna dels Camps.

## Fonts

* *Charles VI le roi fou* de Françoise Autrand

## Nòtas e referéncias


## Articles connèxes

* Gaston III de Fois-Bearn
* Bal dels Ardents