Carlo Gozzi

Lo comte **Carlo Gozzi**, nascut lo 13 de decembre de 1720 a Venècia e mòrt lo 4 d'abril de 1806 a Pàdoa, foguèt un escrivan e dramaturg italian.

Son fraire, Gasparo Gozzi, es tanben congut coma escrivan.

## Biografia
Gozzi èra sortit d’una anciana familha aristocratica veneciana; mas los deutes del paire l'obligant a cercar un mejan per recobrar los sieus besonhs. S’engatja, a l'edat de setze ans, dins l’armada e servís tres ans en Dalmàcia.

Tornat a Venècia, se fa una reputacion d’òme d’esperit mercé, per exemple, a la publicacion d'unas de sas pèças satiricas que ne ven membre de tria de la societat sabenta e gaujosa dels Granelleschi (los Inèptes). Aquesta societat, ligada en principi a la convivialitat e als mots d’esperit, a de grandas ambicions literàrias e vòl subretot gardar la literatura toscana de las influéncias estrangièras.

Lo declin de la vièlha comèdia italiana, la *[[commedia dell'arte]]* en usatge pendent mai de tres sègles pertot dins la Peninsula, al beneficis dels dramas de Pietro Chiari e de las òbras realistas de Carlo Goldoni, imitats del teatre francés, menaça d'acabar amb los esfòrces de la societat; en 1757, Gozzi l'ajuda imaginant de metre sus l'empont de contes fadièrs venguts de vièlhs recuèlhs populars, coma *Lo Cunto del li Cunti*. Publica un poèma satiric, *La Tartana degli influssi per l’anno 1756*, e, en 1761, una comèdia, *Analisi riflessiva della fiaba L’amore delle tre melarance*, una paròdia al biais dels dos concurrents, fondada sus una intriga fadièra, ont tornan las masquetas. Per las jogar, obten los servicis de la companhiá dels comedians Sacchi, que, a causa de la popularitat de las comèdias de Chiari e de Goldoni - que lor permet pas de mostrar lors talents particulars - se trapèt sens emplec. Lor fòrça satirica, agisada per una enemistat personala, faguèt de la pièça un extraordinari succès. Son trionf contrenh Goldoni a cercar un emplec en França.

Tocat per l’efièch que produguèt sul public l’introduccion del subrenatural o d'elements mitics qu’aviá simplament emplegat coma un mejan comòde per sas possibilitats satiricas, Gozzi crèa fin finala una seriá de fablas novèlas. Dins sos tèxtes, fa pas que traça  l’intriga, e daissa lo dialòg a l’improvizacion. Sas pèças daissan sovent una plaça importanta a la fantasiá e al fantastic. Sas òbras demoran aquestas d’un aristocrata culte que las fablas foguèron fin finala obliadas. Gozzi escriguèt, pel teatre de Venècia, detz comèdias flabèscas o *Fablas teatralas*. E mai de *L’Amor de las tres iranjas* (1761), i a: *Lo Còrb*, en cinc actes (1761) ; *Lo Rei Cèrv,* en tres actes (1762) ; *Turandot*, fabla tragicomica en cinc actes (1762) ; *La Femn sèrp* (1762) ; *La Zobeïda* (1763) ; *Los Mendiants fortunats* (1764) ; *Lo Monstre blau* (o *turquin*), en cinq actes (1764) ; * L’Aucèl vert* (1765) ; *L’Abat filosofic*, en cinc actes, e *Zeïm, rei des Gènis* (1765). La primièra pèça es en pròsa; totas las autras son en vèrs.

A la fin de sa vida, Gozzi escriguèt de tragèdias ont l’element comic ten un ròtle important. Pasmens, aqueste novelum paréis inacceptable als uèis dels critics, e lo dramaturg utiliza lo drama espanhòl, que li servís de modèl per unas de sas pèças; comeisson pauc de succés. Amb d'obratges d’una concepcion inegala, Gozzi agradèt per l’esperit, la verva e l'abiletat. Forçat de gardar los ancians tipes representant las diferentas nacionalitats italianas: Pantalone lo Vebecian, Tartaglia le Napolitan, Brighella lo Bergamasc, etc., lor dona de ròtle de generals, d’	ambaissadors, de ministres, ont pòrtan lor bonomia abituala, e salvan las situacions per lor gaujor. D'entre aquestas comèdias, *L’Amor de las tres iranjas* es subretot remarcabla coma protestacion e satira literària. *Turandot*, princesa de la China, que lo subjècte es estanh, mas non pas fadièr, foguèt traduch per Schiller e soven jogat en Alemanha amb lo meteis succès qu’obtenguèt a Venècia au teatre San-Samuel. L’acuèlh favorable fa de las composicions que semblan lo produch d’una literatura tornant a l'esbalausiment de l'enfança s’explica par la reaccion, que Gozzi dona lo senhal, contra la comèdia lagremosa o *commedia fiebile*, importéada de França en Itàlia, per Goldoni e Chiari.

Gozzi es encara autor d’un vintenat de comèdias, subretot d’imitacion espnhòla, manlevadas de José de Cordova, Matos Fragoso, Calderón, Moreto y Cavana, Cañizares, Rojas, Tirso de Molina. Unas de sas pèças, *La Vedova del Malabar*, es tirada de la tragèdia francesa de Lemierre. Las *Òbras* de Gozzi comprenon en mai *Marfisa bisarra*, una composicion romanèsca en dotze cants e en octavas, que vendriá de la *Cronica del pseudo-Turpin*; un poèma moral e satiric de 700 vèrs titulada: *Astrazione*; una traduccion en vèrs elegants, non rimats, de la *Satires* de Boileau; diferents troces critics o academics en vèrs o en pròsa.

## Òbras
Lo quita Gozzi donèt una edicion de sas *Òbras* (Venècia, 1772, 8 vol. in-8° ; suplement, 1791, 2 vol.), seguit d’una edicion en 10 volums (Venècia, 1792). Tanben daissèt de plan intéressants *Memòris inutils*.
* *La Tartana de las influéncias per l’an bissextil*, 1756
* *Almanac*, 1757
* *Las Sòrres d’Imenèa*, 1759
* *L'Amor de las tres iranjas* (*L'Amore delle tre melarance*), 1761
* *Lo Còrb*, 1761
* *Dos Cants sus un Rapt de Joventas*, 1761
* *Sus unas maximas de l'engenh e de la mòrs*, 1761
* *Lo Rei Cèrv* (*Re cervo*), 1762
* *La Femna Sèrp* (*La Donna serpente*), 1762
* *Turandot*, 1762
* *La Zobeïda*, 1763
* *Los Mendicaires fortunats* (*I pitocchi fortunati*), 1764
* *Lo Monstre turquin* (*Il Mostro turchino*), 1764
* *L'Aucelon verd* (*L'Augellino bel verde*), 1765
* *Zaïm, Rei dels Gènis* (*Zeim, re de' geni*), 1765
* *Il Fajel, tragedia / del Sig. d'Arnaud ; tradotta in versi sciolti dal Co. Carlo Gozzi*, 1772 
* *La Princessa Filosòfa*, 1772
* *Las Drògas d’Amor*, 1774
* *La Marfisa estranha*, 1774
* *Memòri inutils* (*Memorie inutili*), 1797
* *Òbras ancianas e ineditchas* (quatorze volums), 1801-1803
* *Las Esposas reconquistadas*, 1819

## Bibliografia
* Antologia della critica goldoniana e gozziana, éd. Michele Bordin, Anna Scannapieco. Venedig 2009.
* *Mémoires inutiles de la vie de Carlo Gozzi écrits par lui-même et publiés par humilité*, nouvelle traduction d’après l’édition vénitienne de 1797, par Pérette-Cécile Buffaria, Paris, 2010.
* Carmelo Alberti (éd.), *Carlo Gozzi, scrittore di teatro*, Roma 1996.
* Alfredo Bensicelli, *La finzione del fiabesco. Studi sul teatro di Carlo Gozzi*, Genua 1986.
* 
* Bodo Guthmüller, Wolfgang Osthoff (éd.), *Carlo Gozzi. Letteratura e musica*, Roma 1997.
* Gérard Luciani, *L’œuvre de Carlo Gozzi et les polémiques théâtrales contre les Lumières*, dans Studies on Voltaire and the Eighteenth Century LXXXIX (1972), pp.&nbsp;939–974.
* Gérard Luciani, *Carlo Gozzi : 1720-1806, l’homme et l’œuvre…*, Paris, H. Champion, 1977.
* Gérard Luciani, *Carlo Gozzi, ou, L’enchanteur désenchanté*, Grenoble, Presses universitaires de Grenoble, 2001  .
* Jean Starobinski, *Ironie et mélancholie (I): Le théâtre de Carlo Gozzi*, dans: Critiques 22 (1966), pp.&nbsp;438-457.
* Jörn Steigerwald, *Serendipità oder Selbstaufklärung im Medium des Theaters : Carlo Gozzis 'Il re cervo' *, dans: Das achtzehnte Jahrhundert 35.1, 2011, pp.&nbsp;73–89.
* Susanne Winter, *Von illusionärer Wirklichkeit und wahrer Illusion. Zu Carlo Gozzis Fiabe teatrali*, Frankfurt/Main 2007. 
* Friedrich Wolfzettel, *Märchen, Aufklärung und ‚Antiaufklärung’: zu den ‚fiabe teatrali’ Carlo Gozzis* dans: *Aufklärung*, éd. Roland Galle, Helmut Pfeiffer, München 2007, pp.&nbsp;117–145.

## Vejatz tanben
* Commedia dell'arte
* Carlo Goldoni
* Pietro Chiari

## Notas e referéncias

## Ligams extèrnes