Latin arcaïc

vinheta|Expendiment de Roma al sègle II. Es pauc probable que lo latin aja estat parlé al delà de l'airal verda.
Se nomena **latin arcaïc** (*prisca latinitas*), o **latin preclassic**, l'estat del latin en usatge de l'origina de la lenga fins a -100 environ.

## Istoriografia

### La lenga de las originas
Lo concèpte de latin vièlh es tan vièlh qu’aquestre de latin classic, los dos datant de la fin de la Republica romana. A aquesta epòca, Ciceron remarca, coma d'autres, que lo lengatge qu'utiliza cada jorn, aqueste de la nauta societat romana, es semenat d'arcaïsmes, que nomena « verborum vetustas prisca »,.

### Quatre latins d'Isidor de Sevilla
Pendent l'Antiquitat tardièra, los gramatician latinistas e ellenistas prenon consciéncia de las diferentas estapas que la lenga latina passèt. Isidor de Sevilla, dins sas *[[Etymologiae|Etimologias]]*, descriu al començement del sègle VIIe l’esquèma de classificacion deson epòca :« Diguèron unes qu’existís quatra lengas latinas: la primitiva, la latina, la romana, e la mixta. La primitiva, utilizada pels mai ancians Italians jol règne de Saturn e de Janus, es grossièra, coma lo son los cants salians. La latina èra parlada jos Latinus e los reis toscans, per totes los abitants del Latium ; es aquesta en que foguèron escrichas las lei de las dotze taulas. La romana apareguèt après que lo pòble roman aja començat a caçar los reis: es aquesta que difusèron Naevius, Plauti, Ennius, Virgili, e, d’entre los orators, Grac, Caton, Ciceron, e fòrça mai d'autres. La mixta domina dempuèi que d’òmes e de mòrs estrangièras penetrèron ensems dins la civilizacion romana, après l'establiment de l'empèri latin, corrompent l'integralitat del vocabulari per de solecismes e debarbarismes. »

Aqueste esquèma contunhèt, sens pas gaire de cambiament, longtemps après Isidor.

### Periòde
En 1874, John Wordsworth (en) prepausa la definicion seguenta : « By Early Latin I understand Latin of the whole period of the Republic, which is separated very strikingly, both in tone and in outward form, from that of the Empire. » (« Per latin arcaïc, compreni lo latin de tota la periòde de la Republica, que se destria plan netament, per son ton en mai de sa forma exteriora, d’aqueste de l'Empèri. »)

Quitament se las diferéncias sián netas e aisidament notadas pels legeires, son pas sufisentas per nóser la compreneson. Los locutors del latin de l'epòca imperiala mòstran pas de dificultats a comprene lo latin arcaïc, levat unes tèxtes que devon datar de l’epòca reiala, subretot de cants. Atal la Lei de las Dotze Taulas, que ven dels començaments de la Republica, es comprensible, alara que le *[[Carmen Saliare]]*, escrich jos Numa Pompilius, èra pas completament comprés quitament de Ciceron.

Una opinion al subjècte del latin arcaïc subrevisquèt, dins un òbra de l'istorian grèc Polibi. Evòca « lo primièr tractat entre Roma e Cartage », ont dich que « ven del consulat de Luci Juni Brut e Marc Oraci, los primièrs cónsols après l'expulsion dels reis ». Avèm pas una granda coneissença dels primièrs cónsol, mas Polibi indica que lo tractat aviá estat redigit 28 ans après l'incursion de Xerxes Ier en Grècia, es a dire en l'an -452, gaireben a l'epòca dels Decemviri, alara que la constitucion de la Republica romana aviá estat definida. Polibi parla tanben de la lenga utilizada per la redaccion del tractat: « la lenga romana anciana diferís tant de la lenga modèrna que pòt pas que parcialament èsser compresa, et après fòrça aplicacions e pels òmes mai intelligents ».

I a pas de granda diferéncia entre lo latin arcaïc, parlat dins la mai granda partida de la Republica, e lo latin classic, mas i a una gradacion de contunh.

La fin de la republica es considerada coma una data de fin darrièra, segon los lingüistas posteriors a Wordsworth. Charles Edwin Bennett (en) ne dich : La data de -100 donada per Bennet es pas aquesta,que foguèt retenguda mai tard mas aquesta de -75, prepausada per Bell, venguèt l’estandard. Los tèxtes de latin datant entre -452 e -75 evoluisson atal de l'estat de difficils a comprene, quitament per de classicistas experimentats, cap a un latin qu’es accessible a las gents de letras.

## Corpus
[vinheta|442x442px|L'[Lapis Niger|inscripcion del Forum, una de las mai ancianas inscripcions latinas conegudas. Es escrichs en bustrofedon (torn dels buòus) mas de biais irregular.]]
Pas cap d’inscription es anteriora a l'introduccion de l'alfabet grèc en Itàlia. Las mai ancianas datan benlèu dels sègles VII e VI AbC.. Pasmens, de tèxtes, conservats de biais fragmentari dins las òbras d'autors classics, serián estat compausats pendent l’epòca reiala.

Lo filològ alemand Gerhard Radke (de) publiquèt en 1981 un catalòg de las inscripcions mai anticas del latin. 

### Fragments e inscripcions

* Cant dels Salians
* Fibula de Prenèste
* *[[Lapis Niger]]*
* Inscripcion de Duenos
* *[[Lapis Satricanus]]*
* Lei de las Dotze Taules
* Cants funèbres, cants satirics
* Calendièrs, o Annalas o Fastes
* Carmen Nelei
* Carmen Priami
* *[[Elogia Scipionum]]*
* *[[Senatus Consultum de Bacchanalibus]]*
* *[[Frères Arvales#Actes de 218 et Carmen Arvale|Carmen Arvale]]*

### Autors
Las pèças de teatre del comic Plaute, que datan dels sègles III e II AbC., son las mai ancianas òbras literàrias trobadas dins lor integralitat. Tanben avèm de fragments d'òbras (p. ex. *[[Odusia]]* de Livius Andronicus, *Bellum Poenicum* de Naevius) citats per d'autres autors (p. ex. Aulu-Gelle).

* Appius Claudius Caecus

Escrivans romans del sègle III AbC

s romains du IIIe&nbsp;siècle av. J.-C.

* Attilius
* Livius Andronicus
* Naevius
* **[[Plaute]]**
* Quintus Fabius Pictor
* Lucius Cincius Alimentus
* Ennius
* **[[Caton lo Vièlh]]**
* Sextus Aelius Paetus Catus
* Caecilius Statius
* Pacuvius
* Luscius Lanuvinus
* Quintus Trabea

Escrivans romans del sègle II AbC

* Porcius Licinius
* **[[Terenci]]**
* Gaius Acilius
* Lucilius
* Lucius Accius
* Quintus Lutatius Catulus
* Furius Antias
* Gaius Julius Caesar Strabo Vopiscus
* Lucius Pomponius
* Lucius Cassius Hemina
* Lucius Calpurnius Piso Frugi
* Manius Manilius
* Lucius Coelius Antipater
* Sempronius Asellio
* Gaius Sempronius Tuditanus
* Lucius Afranius
* Titus Albucius
* Publius Rutilius Rufus
* Aelius Stilo
* Quintus Claudius Quadrigarius
* Valerius Antias
* Lucius Cornelius Sisenna
* Quintus Cornificius
* Caius Papirius Carbo
* Volcatius Sedigitus
* Sextus Turpilius

## Ortografa
Lo latin arcaïc s'escuit subretot amb 20 letras: A, B, C, D, E, F, H, I, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, V, X.

La G — una C modificada — aviá fach son aparicion pendent la Republica, mas son usatge venguèt veraiament corrent pas qu’a partir de l'epòca classica. Primièr, la consonanta C recobrissiá indistinctament los fonèmas [k] e [g]: foguèt encara lo cas a l’epòca classica pels les prenoms *Caius* e *Cnaeus*, respectivament prononciats [gajus] e [gnaeus]. La K, ten al contrari a èsser sistematicament remplaçada per la C (Es generalament pas pus utilizat a l'epòca classica que dins l'abreviacion *KAL* per *KALENDAE*, grafia condurenciada per *CALENDAE*, las celèbras calendas). Puèi, la prigonda èrs d'ellenizacion que tòca l mond roman a partir del sègle II AbC faguèt que s’impausèt l'usatge de las letras exogènas Y e Z.

De diferéncias entre lo latin arcaïc e le latin classic son simplament ortograficas; se pensa que la prononciacion es subretot la mèsma qu'en latin classic.

* consonanta unica per las consonantas doblas: *Marcelus* per *Marcellus*
* vocalas geminadas per las vocalas longas: *aara* per *āra*
* *q* per *c* devant *u*: *pequnia* per *pecunia*
* *gs/ks/xs* per *x* : *regs* per *rex*, *saxsum* per *saxum*
* *c* per *g* : *Caius* per *Gaius*

## Fonologia
vinheta|Evolucion dels diftongs del latin arcaïc al latin classic
De caracteristicas fonologicas del latin arcaïc son:

* la preservacion de las desinéncias casualas indoeuropèas *-os* e *-om* originalas (latin classic *-us* e *-um*)
* la preservacion de gaireben totes lo diftongs indoeuropèus dins las sillabas accentuadas, coma /ai/ (mai tard *ae*, mas la prononciacion demora); /ei/ (mai tard *ī*) ; /oi/ (mai tard *ū*, o a vegada *oe*) ; /ou/ (del PIE /eu/ e /ou/ ; mai tard *ū*).
* l'existéncia d'un /s/ intervocalic, fins a ~ 350 AbC. Mai sovent, aqueste /s/ intervocalic ven /r/ en latin classic, fenomèn nomenat rotacisme. Aqueste rotacisme a de consequéncias sus la declinason: *honos, honoris* (de *honos, honoses*) ver per analogia *honor, honoris* (« l'onor »). Unes tèxtes en latin arcaïc gardan aqueste /s/ dins aquesta position, coma lo Carmen Arvale : *lases* per *lares*
* Fòrça seguidas de consonantas no redusidas: *iouxmentom* (*iūmentum*, «  bèstia de tira ») ; *losna* (*lūna*, « luna »)  –eis > īs* es analogic a aqueste del *–ois* de la segonda declinason.

La *-a* brèva originala del vocatiu singular se confondèt amb la *-a* abreujada del nominatiu.

Lo cas locatif pòt pas s'aplicar a un mot coma *puella* ; dins los quadre, *Roma*, al singular, e *Syracusae*, al plural, prenon la plaça. La desinéncia de locatiu plural es ja confonduda amb lo *-eis* de l'ablatiu.

==== Segonda declinason (o) ====
Los noms son masculins o neutres. Los tèmas s’acaban per *-ŏ*, que ven del gra *o* de l'[[Alternança vocalica|alternança vocalica]] indoeuropèa. Lo latin classic presenta un desvolopament *ŏ > ŭ*. 

Amb los noms que lo nominatiu singular se termina en *-ros* o *-ris*, se produch una [[Sincòpa (lingïstica)|sincòpa]]  i a atal *ager* e non pas **ageros*. Los nominatius masculins plurals seguent doas linhas de desvolopament, caduna daissant una seria de terminasons. Los Romans generaliza la terminason pronominala indoeuropèa **-oi*. La sequéncia **-oi > -oe > -ei > -e > -ī*. Los tèxtes provincials generalizan la terminason indoeuropèa del nominatiu plural **-ōs*, qu’aparéis dins la tresena declinason : **-ōs > -ēs, -eis, -īs*, a partir de 190 ACN.

Al genetiu singular, *-ī* es a terminason mai  anciana. Alternarà mai tard amb *-ei*: *populi Romanei*, « del pòble roman ». Al genitiu plural, las desinéncias *-om* e *-um* (o *-ōm* e *-ūm*), que venon ambedoas de l'indoeuropèu **-ōm*, contunhan en latin classic dins los noms de las pèças de moneda e los noms de mesuras. Endacòm mai, lo latin classic a *-ōrum*, per analogia amb la desinéncia *-ārum* primièra declinason.


Al vocatiu singular, de noms - mas pas necessàriament las mèsmas qu'en latin classic - pèrdon la *-e* (terminason ø). La *-e* altèrna regularement amb *-us*. Lo vocatiu plural èra lo mèsme que lo nominatiu plurial. Levat de las formas al singular qu’èran identicas al genitiu, lo locatiu fusionèt amb l'ablatiu dins totas las [[Lengas italicas|lengas italicas]] precedent lo latin arcaïc.

==== Tresena declinason (c) ====
Los noms son masculins, femenins e neutres. Lo tèma acaba per una consonanta, d'ont lo nom de « declinason consonantica ». Pasmens i a de noms que lo tèma s’acaba per *-i*. Lo tèma en *-i*, qu’es un tèma vocalic, fusionèt parcialament amb lo tèma consonantic pendent lo periòde prelatin, e mai enara en latin arcaïc, çò que donèt la declinason de tèma mixte. Demoran de rèstes en latin classic: per exemple, l'adjectiu *ingens*, « immens », dona: 

* A l'ablatiu singular: *ingenti* (e non pas **ingente*) ;
* Al nominatiu e accusatiu neutres plurials: *ingentia* (e non pas **ingenta*) ;
* Al genitiu plurial: *ingentium* (e non pas **ingentum)*.

particularitats sovent designadas jol nom de « règla dels tres *-i* ».

Las declinasons dels tèmas consonantics varian leugièrament segon la consonanta finala del tèma: occlusiva-, r-, n-, s-, etc. Los paradigmes çai-dejós inclusisson un tèma en occlusiva (*reg-*) e un tèma en *i-* (*igni-*).

Per la declinason consonantica, al nominatiu singular, la *-s* èra dirèctament sòudat al tèma, mas la combinason de doas consonantas produguèt de nominatius modificats. Lo nominatiu *rēgs* a la plaça de *rēx* es una caracteristica ortografica del latin arcaïc; la letre *x* èra rararament utilizada sola per designar los sons /ks/ o /gs/, qu’èran puslèu transcrich 'ks', 'cs' o alara 'xs'. Al nominatiu venguèron sovent de sincopas/[[Apocòpa|apocòpas]] : latin arcaïc *nominus* > latin classic *nomen* ; *hominus* > *homo* ; *Caesarus* > *Caesar*. La forma del neutre es lo nominatiu indoeuropèu sens la terminason del tèma; per exemple, *cor* < **cord* (« lo còr »).

Las terminasons del genitiu singular son *-is 

### Referéncias


## Vejatz tanben

### Articles connèxes

*
* protoindoeuropèu
* linguistica
** liste de lENGAS
**** lengas per familha
***** lengas indoeuropèas
****** lengas italicas
******* lengas latinofaliscas
******** latin

### Ligams extèrnes

*  « Inscriptions en latin archaïque »
*  « Grammaire comparative du latin archaïque »