open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sevilha

**Sevilha** es la capitala de la Comunautat Autonòma d'Andalosia, en Espanha. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2006. Sa superficia totala es de 141,3&nbsp;km².

Lo gentilici es **sevilhan -a**.

## Personatges ligats amb la vila
L'escrivan Gutierre de Cetina n'èra originari.

## Monuments istorics e sites remarcables

Sevilha possedís un patrimòni arcquitectural considerable. Es per aquò una de las mai ricas ciutats europèas. Fòrça monuments son sus las listas del Patrimòni Mondial de l'Umanitat

### Patrimòni religiós

* 30pxla catedrala e la Giralda, 
;;

### Patrimòni civil

D'entre los mai espectacloses edificis civils de la vila se distinguisson lo palais :

* 30px los ''Reales Alcázares'' ;
* *[[Casa de Pilatos]]*
* lo Palais archavescal ;
* lo Palais de San Telmo ;
* lo Palais de las *Dueñas* ;
* lo Palais de la *Condesa de Lebrija*

D'autres bastiments civils :

* l'ostal de vila de Sevilha ;
* 30px l'Archiu general de las Índias ;
* las Arenas ; 
* la Fabrica reiala de Tabat ;
* l'Espital de las ''Cinco Llagas'' (sèti del Parlament d'Andalosia)

### Patrimòni militar

Sevilha consèrvas qualques rèstes de sa cencha fortificada :
* los barris de la Macarena ;
* la Torre de l'Aur
* la Torre de l'Argent


Imatge:Sevilla2005Julio 005.jpg|Faciada del palais mudejar de l'Alcazar
Imatge:Spain Andalusia Seville BW 2015-10-23 12-58-32.jpg|Faciada del Palai archavescal
Imatge:Seville muraille macarena.jpg|Barris de la Macarena
Giralda.jpg|La Giralda
Saragossa

thumb|right|250px|Catedrala de Sant Salvador de Saragossa

**Saragossa**, o pus rarament **Saragosta** (prononciat ; en castelhan, aragonés  e oficialament: *Zaragoza*), es la capitala d'Aragon aital coma de la província eponima. La populacion èra de  abitants lo 1r de genièr de 2021, estant lo cinquen municipi d'Espanha per populacion.

## Toponimia
Ancianament s'i trapava l'establiment d'un pòble iberic sonat *[[Salduie]]* o *Salduba*, e mai tard una ciutat romana pròcha de la localitat sonada *Caesaraugusta*, fondada per l'emperaire Cesar August en 24 aC. Los arabis la nomenèron *Saraqusta* (سرقسطة), que venguèt *Zaragoça*, *Zaragoza*  en aragonés, *Zirigoza* en alguns dialèctes aragoneses e baturra, *Zaragoza* en castelhan e *Saragossa* en occitan e catalan.

## Geografia
Saragossa se situa dins la val inferiora de l'Èbre,  a l'embocadura dels rius Huervan e Gállego, que traversan la ciutat. Es distanta de  de Tolosa, Barcelona, Valéncia, Bilbao e Madrid. 

## Istòria
De 1018 a 1110 foguèt la capitala de la Taifa de Saragossa, tanben sonada *reialme [[moros|moro]] de Saragossa*, que sa residéncia reiala, lo palais de l'Aljaferia, es actualament lo sèti de las Còrts d'Aragon.

Lo rei Anfós I d'Aragon conquistèt Saragossa en 1118, que venguèt la capitala del reialme d'Aragon. La ciutat foguèt partejada en quartièrs jusieu, musulman e crestian.

Tre 1164 a 1707 venguèt una de las ciutats principalas de la Corona d'Aragon (qu'aviá pas de capitala).

Un tractat important foguèt signat a Saragossa (Tractat de Saragossa) en 1529 entre espanhòls e portugueses per lo partatge de las descobèrtas del Mond Nòu.

Pendent l'invasion d'Espanha per Napoleon, Saragossa sofriguèt dos sètges e foguèt practicament destruita.

Foguèt lo sèti d'EXPO-2008.

## Nòtas e referéncias
Pterosaures

Los **pterosaures** son un grop d'animals fossils, descendents dels Ornithodira. 
Aquestes animals abitèron la Tèrra entre  250 m. e 65 m. d'annadas a. Foguèron los "reis" del cèl abans los aucèls.

Eran de reptils de sang cauda, cosins dels dinosaures (mas pas de dinosaures) amb una capacitat de volar excellenta, subretot melhora que la dels aucèls modèrnes, amb un cervèl fòrça grand per l'epòca; completament adaptats al vòl, èran ovipar. Totes los pterosaures coneguts uèi èran piscivòrs, trobats dins de luòcs qu'èran d'ancianas mars, oceans, rius, lacs, sanhas, etc.
Toki Pona

thumb|right|250px|Las partidas del cos en toki pona.
thumb|right|250px|La mapa d'Euròpa en toki pona.
Lo **'toki pona** es una lenga artificiala dessenhada per la lingüista canadiana Sonja Elen Kisa.

Es una lenga minimalista, de solament 118 mots.
Foguèt pas dessenhada coma lenga internacionala, solament es una lenga coma la filosofia taoïsta.
Norvegian

Lo **norvegian** (autonim: *norsk*,  ) es una de las lengas escandinavas, es a dire la branca septentrionala de las lengas germanicas. Lo norvegian se caracteriza de possedir doas nòrmas literàrias, ambedoas reconogudas en Norvègia: lo bokmål («lenga dels libres»), egalament nommat danonorvegian, e lo nynorsk («neonorvegian»). Emplega l'alfabet latin.

## Estandardizacion
Existisson doas varietats estandardizadas concurrentas en norvegian, que totas doas tenon una reconeissença oficiala en Norvègia. Cada comuna pòt causir l'usança preferenciala d'una o l'autra. 
* Lo **bokmål** («lenga dels libres», sonat ancianament *riksmål*, «lenga del reialme», de còps tanben se ditz *danonorvegian*) es la varietat mai utilizada dempuèi la segonda mitat del sègle . Es un mescladís entre la fonetica norvegiana e de formas venent del danés, qu'èra l'anciana lenga oficiala durant l'union entre los reialmes de Norvègia e Danemarc.
* Lo **nynorsk** o **neonorvegian** (sonat ancianament *landsmål*, «lenga del país») es una varietat que s'utiliza mai que mai dins las comunas occidentalas e centralas de Norvègia. Lo nynorsk es mai pròche dels dialèctes norvegians modèrnes, qu'assaja de defugir rigorosament las interferéncias del danés.
L'Estat norvegian a adoptat de reformas successivas al sègle  per impausar de formas convergentas en bokmål e en nynorsk, mai que mai dins l'ortografia, los neologismes e certanas formas gramaticalas.

## Referéncias
Feroés

Lo **feroés** es una lenga germanica escandinava del nòrd parlada a las Illas Feròe per gaireben  personas. Encara que lo nombre de locutors siá fòrça pichon, la lenga es pas en perilh.
Endò Shusaku

**Endò Shusaku** es un escrivan japonés (Tòquio, 1923 — Tòquio, 1996). Batejat tanleu l’atge d’onze ans, exprimís dins tota son òbra, influenciada per sa coneissença de Bernanos, Mauriac e Claudel, la problematica de la fe crestiana en Japon, país fòrça alonhat de l’ideia del monoteïsme. Sis estudis literaris a Lion, de 1950 a 1953, li fornisson l’enquastre de son primier roman, *l’Òme blanc* (1955), pel quau obten lo Premi Akutagawa. Fa part de son experiéncia occidentala dins *Estudis en tèrra estrangiera* (1965). Li temas del mau e del pechat ambe la responsabilitat se retròban dins *la Mar e la Poison* (1957; traduch en francés en 1979), qu'evòca leis experiéncias scientificas que menèron de metges japonés sobre de presoniers de guèrra americans. Puei, son òbra sec dos encaminaments parallels. Dins de racontes istorics, despinta lo destin di crestians japonés del segle XVII dins *Silenci* (1966), onde s’interròga sobre lo sens del martiri, e ambe *lo Samorai* (1980), que barra aquel diptic sobre la fe e lo sacrifici. Utiliza tanben la ficcion contemporanèa, amb umor, coma dins *Un neci remirable* (1959; traduch en francés en 1981), s’afana de decelar dinc la societat la coardesa e la paur de l’amor. Son escritura sòbria mescla ficcion e confession intima en tot se demefiant del patetic, coma dins *Escande* (1986), que faguèt tot bel just escande en Japon. Amai s’es non-conformista, Endo fa partida de l’establiment literari. Es membre de l’Acadèmia dis Arts, foguèt president del Pen‑Club de 1985 a 1989 etc… 
Son darrier libre, *lo Flume sagrat* (1994), es una quista religiosa sobre lo fons d’un viatge en Índia. Pareguèt en França en 1996, l’annada de sa mòrt.
Eslovèn

L**'eslovèn** (autonim: *Slovenščina*, ) es una de las lengas eslavas; es parlat per gaireben dos milions de personas.

Emplega l'alfabet latin amb qualques cambiaments.
Fernand Prax

**Fernand Prax** (se deuriá benlèu escriure *Prats*...)  (Marmanhac 28 de junh de 1890 – Arpajon, 1970) escriguet dinc *La Cabreta* durant mai de quaranta ans. Es un poèta orlhagués de trïa.
## Òbras
* Nombrós poèmas publicats dins *Lo Cobreto*
* *Lo Glèbo Mairalo*, Ourlhat (Orlhac) : est. de Lo Cobreto, 1929
* *Historios de toutos menos*, Orlhac : Gerbert, [s.d.]
* Las òbras de Fernand Prax son estats legidas per Joan Vesòla
* Noticia CIRDOC
Pomerània

**Pomerània** (en polonés *Pomorze*, en alemand *Pommern*) es una region tradicionala de Polonha e d’Alemanha, en riba de la mar Baltica. Sei vilas principalas son Szczecin, Koszalin, Słupsk. Lei sòus paures de sei còlas moranicas son boscats o cultivats (sigau, trufas; elevatge boïn e porcin). Sobre la còsta i a de pòrts de pescha (Kołobrzeg, Łeba).

## Istòria

Lo nom de *Pomerània* es la forma latinizada d’un mot eslau que significa «lo país long de la mar». Designava inicialament tota la còsta èst de la mar Baltica. 

La region èra abitada despuèi lei sègles V e VI per d’Eslaus pagans. La Pomerània Orientala o Vistuliana visquèt larjament l’influéncia de la Polonha vesina; per quant a la Pomerània Occidentala, passèt al sègle XII sota la dominacion del margravi de Brandeborg e se germanizèt. Puèi la Pomerània Vistuliana, sonada tanben Pomerèlia, pertanhèt a Polonha puèi a Brandeborg. Annexada finalament per Prússia en 1772, formèt la província de Prússia Occidentala fins a 1919. Lo Tractat de Versalhas ne’n donèt la màger part a Polonha, mentre que Danzig deveniá vila liura. La Pomerània Occidentala, o Pomerània pròpriament dita, obtenguèt en 1529 l’immediatetat d’Empèri. Pasmens perdèt son independéncia al sègle XVII, que lei Tractats de Vestfàlia l’atribuiguèron a Suècia, que la deguèt abandonar en 1815 a Prússia. 

Despuèi 1944, la partida de Pomerània situada a l’èst de l’Oder se tròba integrada a Polonha; la partida demorada alemanda es estada restachada a Meclemborg.

## Celebritats

Lo grand pintor romantic Caspar David Friedrich nasquèt a Greifswald en Pomerània en 1774. La vila a d’uèi  abitadors. Es un pòrt de pescha, mas a tanben d’industria metallurgica, textila e agroalimentària. A tanben una centrala atomica e una universitat.
Cambiament global

Lo **cambiament global** es l'ensemble de modificacions dels sistèmas naturals, fisics o biologics, non localizables, amb d'efèctes sus la totalitat de la Tèrra.
Catastròfa ecologica

Una **catastròfa ecologica** (o *esglari ecologic*) es un eveniment subte, plan ample, que fa de degalhs immenses als ecosistèmas tocats e sovent provòca un cambiament irreversible. Es per imatge que s'emplega lo tèrme de *catastròfa ecologica* per un cambiament lent, coma lo cambiament climatic. Cal servar l'idèa d'eveniment pontual.
Cementèri nuclear

Un **cementèri nuclear** (o *cemitèri nuclear* e *cemitèri radioactiu*) es un lòc o establiment emplegat per servar e gardar las deishas radioactivas.
Clorofluorocarbòni

Lo **clorofluorocarbòni** o **CFC** es un idrocarbur leugièr modificat, que d'atòms d'idrogèn i son estats remplaçats per d'atòms de fluor e/o de clòr.
S'emplega per gas o liquid, sovent amb la marca comerciala *freon*, dins l'industria del freg o per gas propulsor d'aerosòls. Es mes en causa dins la baissa del jaç d'ozòn, que se combina amb el e lo redutz en oxigèn.
Logicial liure

Lo **logicial liure** (var. **logiciau liure**) se referís al logicial que se pòt distribuir, utilizar e modificar liurament.

En general, se pòt dire qu'un programa es liure se permet çò que sèc :

* La libertat d'executar lo programa per quina intencion que siá (libertat 0).
* La libertat de veire cossí fonciona lo programa e de l'adaptar a las necessitats pròprias (libertat 1). L'accès al còde es una condicion essenciala.
* La libertat de redistribuir de còpias (libertat 2)
* La libertat de melhorar lo programa e de lo tornar distribuir amb los melhoraments realizats, per que tota la comunautat ne pòsca beneficiar (libertat 3). Coma la libertat 1, l'accès al còde es una condicion essenciala.
Combustible nuclear

Lo **combustible nuclear** es una matèria preparada, que pòt produire una reaccion de fission nucleara contrarotlada dins un reactor, e que dona d'energia jos la forma de calor.
Compòst

vinheta|Site de compostage en Alemanha.
Lo **compòst**, o **terrumèr**, es lo resultat de la bio-oxidacion  e de l'umificacion (fermentacion) de matèria organica. Lo compòst es un ingredient clau de l'agricultura biologica.

Lo compòst es conegut dempuèi plan longtemps pelsagricultors, qu'es estat mes a l'onor perqué valorisa la part organica de las deishas.
Aquel procediment de descomposicion s'apèla compostage e constituís una faiçon de prene suènh dels degalhs domestics o dels degalhs de jardin biodegradables. Un còp lo procediment acabat, demòra de la tèrra que pòt èsser utilizada, per exemple, dins de plantacions o mesclada a d'autras tèrras coma emendament del sòl.
Los procediments de compostage necessitan normalament de l'oxigèn (procediment aeròbi). Se l'accès a l'oxigèn es mancant, un procediment anaeròbi se produtz (sovent apelat digestion). Lo compostage normal pòt èsser caracterizat coma una combustion biologica lenta e descompausa dins la mai granda mesura la matèria organica en dioxid de carbòni e en aiga. La digestion, ela, se descompausa en gas combustible, coma lo metan, sovent apelat dins aquel contèxt biogàs .

Existís del compost freg e del compost caud. Un compost caud es isolat e conven melhor als degalhs alimentaris, mentre qu'un compost freg es dobèrt e conven melhor als degalhs de jardin.

## Nòtas e referéncias
Compostatge

Lo **compostatge** es la transformacion microbiologica contrarotlada de matèrias organicas en compòst.
Confederacion Nacionala del Trabalh

La **Confederacion Nacionala del Trabalh** (CNT) es una organizacion qu'a eiretat d'una istòria rica, enrasigada dins lo movement obrièr, mas que se bastís mai que tot dins lo present, dins las luchas que i participa e que, de còps que i a, buta. Es una organizacion encara fòrça pròcha del gropeton dins lo camp sindical, plan marginala fàcia a las grandas confederacions representativas, mas qu'alarga son audiéncia, son influéncia, e qu'encontra sul terren de practicas comunas a d'autres sindicalistas d'autras organizacions. Es una organizacion que refusa las etiquetas ideologicas, los dogmatismes despoderants, tota somession a un partit politic, mas qu'enclaus dins son camp d'accion de luchas eminentament politicas, revelatritz d'un projècte de societat, d'una forma autra d'organizacion sociala. La pichòta CNT a una ambicion de las grandas, l'emancipacion dels trabalhaires, l'abolicion de las classas, l'egalitat e la justícia sociala, la gestion de la societat per los que produson, una societat de pòbles liures sens cap d'Estat ni frontièra. 

Confédération Nationale du Travail

CNT-AIT
Sindicat Occitan de l'Educacion

Lo **Sindicat Occitan de l'Educacion (SÒE, SOE)**  vòu defendre los interès daus personaus de l'educacion publica o privada, occitans d'origina o d'adopcion, que trabalhan en Occitània e maitot lo occitans exiliats dins las autras regions francesas. 

* Sindicat Occitan de l'Educacion
Movement Ecologista Independent

Lo **Movement Ecologista Independent** (*Mouvement Ecologiste Indépendant* en francés) es un partit politic ecologista francés.

## Ligams extèrnes
*Carta Constitutiva
*MEI Aquitània
Unitat d'Aran

**Unitat d'Aran-Partit Nacionalista Aranés** (sigla: **UA-PNA** o **UA**) ei un partit politic aranés constituit en 1980 qu'ei afiliat ath Partit des Socialistes Catalans. Era figura màger deth partit, e eth sòn secretari generau, ei Paco Boya. 

Eth 9 de seteme de 2013, dus dies abantes era celebracion dera Via Catalana que vòu era independéncia catalana, Unitat presentèc un manifèst en catalan entà demanar eth dret de decidir se es aranesi vòlen ligams tamb Catalonha o Espanha, ei a díder ua mena de procès d'autodeterminacion deth país.   

## Representacion
En 2019 guanhe la majoritat absoluda (9 conselhèrs) ath Conselh Generau d'Aran.
Guanhe tanben eth municipi d'Es Bòrdes e se guarde es autes 5 municipis qu'auèue abantes.
Damb era majoritat des còssos, elegeish lo representant de la Val ara deputacion de Lhèida (Amador Marqués).

En 2015 guarde 5 conselhèrs ath Conselh Generau d'Aran e demòre minoritari.
Ei tanben ath cap de 5 municipis aranés:
* Bausen (guanhat sus CDA)
* Bossòst
* Canejan
* Les
* Vielha e Mijaran (guanhat sus CDA)
Damb era majoritat des còssos, elegeish lo representant de la Val ara deputacion de Lhèida (Paco Boya).

En 2011 guanhèc 5 conselhèrs ath Conselh Generau d'Aran e perdèc lo poder en Aran.

Ère tanben ath cap de 3 municipis aranés:
* Bossòst
* Canejan
* Les

### Deputacion de Lhèida
Aran envie un representant ara deputacion provinciau de Lhèida.
* 2019-2023: un representant UA
* 2015-2019: un representant UA
* 2007-2011: un representant UA
* 2003-2007: un representant UA

### Parlament de Catalonha
Era preséncia d'un aranés ath parlament depend des causides des partits ath nivèu catalan.
* 1999-2007: Francés Boya Alòs (UA, 3au sus era lista PSC en 1999, 4au en 2003)

### Senat espanhòu
Era preséncia d'un aranés ath parlament depend des causides des partits ath nivèu espanhòu.
* 2011-2015: Francés Boya Alòs (UA, 1èr sus era lista PSC tà Lhèida)

## Mèdis
Unitat d'Aran publica eth bulletin *Vediau*.

## Ligam extèrne
* Pagina web deth partit

## Referéncies
Paratge (laboratòri politic)

**Paratge** es un labòratori politic occitan daus estats francés e italian.
A doas seccions : 
* "Paratge" dins las Valadas Occitanas (estat italian), seccion principala dau movement.
* "Para(t)ge Mar, Ròse e Monts", seccion de Provença (estat francés).

## Ligam extèrne

*  Paratge Laboratòri Polìtic Occitan
Iniciativa per Occitània

**Iniciativa per Occitània** es un laboratòri politic, cultural e social qu'a per tòca d'avançar, per sa reflexion e son accion, vèrs l'emancipacion d'Occitània. Defend lo drech del pòble occitan de dispausar de se e de se constituir en nacion independenta. Se fondèt en 2003 a Montpelhièr e son sèti es a Ais de Provença.

Iniciativa per Occitània prepausa de practicar un occitanisme descomplexat, amb d'objectius politics ambicioses per lo país, en tot parlar de las preocupacions quotidianas de la populacion. Vòl tirar los aspèctes positius de totes los grands menaires del renaissentisme occitan e ne far la sintèsi :

* de Robèrt Lafont vòl reprene la vision socioistorica, la demolicion dels mites identitaris e l'ambicion sociolingüistica de desvolopament de l'occitan.

* de Francés Fontan vòl reprene lo patriotisme e l'ideal umanista que liga los tres fronts d'emancipacion (emancipacion de las classas socialas desfavorizadas, emancipacion dels joves e de las femnas contra lo patriarcat, emancipacion dels pòbles subordenats contra los estats dominants).

* de Frederic Mistral vòl retenir l'ambicion literària, la volontat de tornar al pòble occitan una fiertat culturala, la vision panoccitana de la lenga e son trabalh de lexicografia *([[Lo Tresaur dau Felibritge]]).*

* de Fèlix Castanh vòl retenir sa crida a la creacion artistica autocentrada e antiprovinciala. Pasmens Iniciativa Per Occitània critica l'antiindependentisme de Castanh.

## Ligams extèrnes
* Blòg d'Iniciativa per Occitània
* Grop de discussion d'Iniciativa per Occitània
Limon

**Limon** (*Limone Piemonte* en italian) es una comuna occitana de la província de Coni dins la region dau Piemont, en Itàlia. Es la comuna la mai au sud de las valadas occitanas.

## Referéncias
Pinòqui

**Pinòqui** (en italian *Pinocchio*) qu'ei un personatge de ficcion, l'eròi d'un celèbre conte de hadas modèrne, lo cap d'òbra universau de la literatura entaus mainatges: *Le avventure di Pinocchio. Storia di un burattino ([[Las aventuras de Pinòqui. Istòria d'una mariòta]])*, deu jornalista e escrivan italian d'origina toscana Carlo Lorenzini, deu son nom de calam Carlo Collodi - Florença (1826-1890).

Carlo Collodi, *Las aventuras de Pinòqui*, IEO, Puèglaurenç, 1983, 208pp.
Bueves

**Bueves** (*Boves* en italian) es una comuna occitana plaçaa a 590 m ai pè de la Bisimauda en Val Còla, dins las Valadas Occitanas. Administrativament es dins la província de Coni e dins la region de Piemont en Itàlia.

## Istòria
Ental 1198, lhi abitants de Bueves e de Brusaporcel (encuèi Fontanelas) partecipon a la fondacion de Coni, e reston liats a la vila dins lhi sècles aprés, fins a l’intrada dins l’Estat di Savòia (1396).

En 1212 es donaa per lo marqués de Saluças a la glèisa d'Ast. 
Bueves càmbia mai d'un còp de mèstre: torna als marqués de Saluças, pèi als princes d’Acaia en 1346, al Montferrat en 1382, e tornar a Acaia-Savòia (1396).
Brusaporcel disapareis a la fin del s. XIV.

La vila es martirizada pels nazis: tuan un plamponh de resistents e de civils, e brusan de nombroses ostals abo los archius comunals.

## Ruaas
Las fraccions son La Praa, La Melana, Sant Jaco, Castelar, Sant Maur, Rivaoira, lhi Cerats, Madòna di Bòscs, Roncalha, Rosbela, Sant’Ana.

## Tanben veire
* Lista de las comunas occitanas de la Província de Coni
País de Fois

Lo **País de Fois** (AFI: , ) es una pichona region d'Occitània qu'èra una província distinta de Lengadòc.

## Istòria
Se constituïguèt al començament per la fusion del comtat de Carcassona amb la senhoriá de Fois. Foguèt un comtat occitan independent creat al sègle X per lo comte Bernat Rogièr de Fois.

Posteriorament, foguèt incorporat al Reialme de França al títol de província fins a l'Ancian Regim. Coma capitala comtala, Fois gaudís d'un certan prestigi e es causida coma capluòc del departament d'Arièja en 1790.
Fichièr:Château de Foix Lespinet.JPG|Castèl de Fois.
Fichièr:Territòris dau còmte de Fois 2.png|alt=|


## Geografia
Lo País de Fois es situat integralament dins los Pirenèus Centrals; se pòt considerar tanben coma un  parçan màger que fedèra sièis sosparçans: 

* Agarnagués
* Donasan
* País de Fois-Seron
* Pedagués
* Savartés 
* Vic de Sòs.

## Eraldica

## Articles connèxes
*Lista dels comtes de Fois
*Las Bòrdas d'Arisa
*Savarat

## Nòtas
Las Bòrdas d'Arisa

**Las Bòrdas d'Arisa** (*Les Bordes-sur-Arize* en francés) es una comuna occitana del País de Fois, situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Sos abitants son los bordesencs.

## Geografia
Lo territòri de la comuna qu'es dins la val bassa d'Arisa e que s'espandís al nòrd e al miègjorn d'aquel riu. Las comunas vesinas son Lo Mas d'Asilh a miègjorn, Savarat a l'èst, Lo Carlar Baile e Casteràs al nòrd, Campanha d'Arisa a l'oèst. Sus la riba esquèrra d'Arisa, a miègjorn, son lo vièlh vilatge de Las Bòrdas, los masatges de L'Agremonal e dels Borrets e mai la cresta de la Caira que perlonga la cadena del Plantaurèl. Sus la riba dreita, al nòrd, son la part la mai novèla del vilatge de Las Bòrdas, los masatges de Rebalhon, de Las Manses, l'ancian monestièr de Las Salencas et las costièras del Tèrrafòrt.

## Istòria
A l'Edat Mejana, Las Bòrdas fan part del Comtat de Fois e de la castelaniá de Camarada. Los dos senhors son lo comte de Fois e lo seu cosin de Fois-Rabat. La ciutat es regida par quatre cònsols elegits per la populacion. En 1574, Las Bòrdas venon protestantas, dotze ans après las ciutats vesinas del Mas d'Asilh, del Carlar e de Savarat. Es a aquesta ocasion qu'es pilhat lo monestièr de las Salencas e las sevas religiosas fòrabandidas. En 1626, la ciutat es cremada quand i passan las tropas del rei que venon assetjar Lo Mas d'Asilh

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
Vièlh vilatge de Las Bòrdas amb la seva façana sus Arisa, glèisa catolica de Sant Jacme, temple protestant (bastit abans la Revolucion), castèls de Las Salencas, de Maravelha, de Linhí.

## Personalitats
Lo pastor, poèta e istorian Napoleon Peirat.

## Véser tanben
* Comunas d'Arièja

## Ligams extèrnes
* [09061
* http://www.quid.fr/communes.html?mode=query&req=Les_Bordes-sur-Arize Las Bòrdas d'Arisa sul sit del Quid
* Comunas mai pròchas de Las Bòrdas d'Arisa
* Localizacion de Las Bòrdas d'Arisa sus una mapa de França

## Nòtas
Istòria de Belgica

Los primièrs abitants coneguts del territòri de l'actuala Belgica foguèron los òmes de Neandertal,  ans abC., dins la region de Mòsa. Dempuèi  ans abC. l'Homo sapiens abita la region.

Lo nom de *Belgica* ven del latin *Belgica*, de *Belgæ*, los **bèlgas** antics, nom d'un pòble indoeuropèu (bensai germanic o pus probablament italic) qu'abitèt la region. Tanben los cèltas abitèron dins la region.

Los romans, comandats per Juli Cesar, ocupèron la region en l'an 54 abC..

## Nòtas
Sèrbe

Lo **sèrbe** (autonim: *српски језик*) es una modalitat del diasistèma eslau nomenat sèrbocroat. Es parlat per gaireben 12 milions de personas. Es lenga oficiala en Serbia, cooficiala en Montenegro, Bòsnia e Ercegovina (ont es emplegat sustot per las comunitats sèrbas) e dins de municipis amb percentatge màger d'abitants sèrbes en  Kosova. 
Emplega indiferentament l'alfabet cirillic o l'alfabet latin amb de pichons cambiaments.

## Alfabet
[thumb|250px|'''Alfanet latin sèrbe e alfabet cirillic sèrbe''', dins ''Comparative orthography of European languages''. Font: [Vuk Stefanović Karadžić *Srpske narodne pjesme* [poèmas populars sèrbes], Viena, 1841]]
* [Alfabet 1901.](http://en.wikipedia.org/wiki/File:Scripts_in_Europe_(1901).jpg)
Lo sèrbe se pòt escriure dins dos alfabets diferents: l'alfabet cirillic *(ћирилица = ćirilica)*. Dins l'estat de Serbia, l'alfabet cirillic es oficial mas s'utiliza e s'accèpta tanben l'alfabet latin.

L'òrdre alfabetic es diferent entre los dos alfabets:
* òrdre cirillic (nommat *azbuka = азбука*):||А||Б||В||Г||Д||Ђ||Е||Ж||З||И||Ј||К||Л||Љ||М||Н||Њ||О||П||Р||С||Т||Ћ||У||Ф||Х||Ц||Ч||Џ||Ш 
* òrdre latin (nommat *abeceda*):||A||B||V||G||D||Đ||E||Ž||Z||I||J||K||L||LJ||M||N||NJ||O||P||R||S||T||Ć||U||F||H||C||Č||DŽ||Š

## Quauques mots corrents

## Ligams extèrnes
* 

## Nòtas e referéncias
Croat

Lo **croat** (autonim: *hrvatski* ) es una modalitat del diasistèma eslau nomenat sèrbocroat. Es parlat per gaireben 6 milions de personas. Es lenga oficiala en Croàcia e cooficiala en Bòsnia e Ercegovina, ont es emplegat sustot per la comunitat croata.

## Alfabet
Emplega l'alfabet latin amb de cambiaments menors.

## Paire nòstre

## Lexic
Teleostei

L'infraclassa **teleosteans** (*Teleostei*) recampa la granda majoretat de las espècias de peisses actuals. Se ne coneis environ  espècias, çò que representa 95 % de las espècias de "peisses" e prèp de la mitat de las espècias de vertebrats. Lor particularitat visibla mai marcanta es que capturan lors predas en las aspirant : una depression se crèa dins la boca, çò qu'atira la preda. En mai de l'òs maxillar, l'òs premaxillar es, ele tanben, mobil.
La nadarèla caudala a una simetria aparenta (omocèrca); aparenta perque la colomna vertebrala s'acaba dins lo lòbe superior. La torsion de l'axe caudal se fa al nivèl de la vertèbra preürala 1.

## Classificacion
infraclassa *[[Teleostei]]*
* superòrdre *[[Acanthopterygii]]*
** òrdre *[[Atheriniformes]]*
** òrdre *[[Beloniformes]]*
** òrdre *[[Beryciformes]]*
** òrdre *[[Cyprinodontiformes]]*
** òrdre *[[Gasterosteiformes]]*
** òrdre *[[Mugiliformes]]*
** òrdre *[[Perciformes]]*
** òrdre *[[Pleuronectiformes]]*
** òrdre *[[Scorpaeniformes]]*
** òrdre *[[Stephanoberyciformes]]*
** òrdre *[[Synbranchiformes]]*
** òrdre *[[Tetraodontiformes]]*
** òrdre *[[Zeiformes]]*
* superòrdre *[[Clupeomorpha]]*
** òrdre *[[Clupeiformes]]*
* superòrdre *[[Cyclosquamata]]*
** òrdre *[[Aulopiformes]]*
* superòrdre *[[Elopomorpha]]*
** òrdre *[[Albuliformes]]*
** òrdre *[[Anguilliformes]]*
** òrdre *[[Elopiformes]]*
** òrdre *[[Notacanthiformes]]* (nomenat Notacanthoidei jos Albuliformes per ITIS)
** òrdre *[[Saccopharyngiformes]]*
* superòrdre *[[Lampridiomorpha]]*
** òrdre *[[Lampridiformes]]*
* superòrdre *[[Ostariophysi]]*
** òrdre *[[Characiformes]]*
** òrdre *[[Cypriniformes]]*
** òrdre *[[Gonorynchiformes]]*
** òrdre *[[Gymnotiformes]]*
** òrdre *[[Siluriformes]]*
* superòrdre *[[Osteoglossomorpha]]*
** òrdre *[[Osteoglossiformes]]*
** òrdre *[[Hiodontiformes]]* (inconnu de ITIS)
* superòrdre *[[Paracanthopterygii]]*
** òrdre *[[Batrachoidiformes]]*
** òrdre *[[Gadiformes]]*
** òrdre *[[Lophiiformes]]*
** òrdre *[[Ophidiiformes]]*
** òrdre *[[Percopsiformes]]*
* superòrdre *[[Polymyxiomorpha]]*
** òrdre *[[Polymixiiformes]]*
* superòrdre *[[Protacanthopterygii]]*
** òrdre *[[Esociformes]]*
** òrdre *[[Osmeriformes]]*
** òrdre *[[Salmoniformes]]*
* superòrdre *[[Scopelomorpha]]*
** òrdre *[[Myctophiformes]]*
* superòrdre *[[Stenopterygii]]*
** òrdre *[[Ateleopodiformes]]*
** òrdre *[[Stomiiformes]]*

## Vejatz tanben
*Elasmobrancas
*Dipnòus

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
* 
*
Dimorfisme sexual

[thumb|250px|[Phasianus colchicus|Faisan feme (a man esquèrra) e mascle, exemple de diferéncia d'aspècte (dimorfisme) entre los sèxes]]
Lo **dimorfisme sexual** (var. **dimorfisme sexuau**) es l'ensemble de las diferéncias morfologicas mai o mens marcadas entre los individús mascles e femes d'una meteissa espècia. Pus generalament, aquò inclutz las diferéncias fisiologicas o comportamentalas ligadas al sèxe (coma lo cant de cèrts aucèls mascles). 

Lo dimorfisme sexual pòt portar sus:
* de caractèrs sexuals primaris, per exemple los organs genitals, 
* de caractèrs sexuals segondaris, que pòdon èsser morfologics (talha, color de las plumas o pelositat...), fisiologicas (metabolisme, odor, ...) o comportamentals (parada nupciala, construccion del nis, socializacion, ...).

L'origina evolutiva de talas diferéncias entre mascles e femes d'una meteissa espècia s'explica mai que mai per la seleccion sexuala, mas tanben per de pressions de seleccion diferentas ligadas a l'investiment parental.

## Bibliografia

* 
*
Veire

[thumbnail|right|250px|Lo veire se pòt far transparent e plat, o modelar amb de formas e de colors de tota mena coma es vesedor dins aquesta esfèra de la [Veirariá de Brehat en Bretanha.]]
Lo **veire** o **gòt** es un material solid amòrf, produch en general quand un material viscós convenent es solidificat rapidament, de tal biais qu'a pas temps de formar una estructura regulara cristallina. Un exemple d'aqueste fenomèn se pòt observar quand se vèrsa de sucre de taula fondut sus una superfícia freja. La resulta n'es la formacion d'un solid amòrf amb una fracturacion de tipe concoïde, que l'estructura cristallina i es absenta al contrari del sucre inicial.

D'un biais comun amb aqueste mot **veire** s'entend un tipe especific de veire, lo **veire silicèu**, que s'emplega abitualamente dins los edificis, coma contenidor o dins los elements de decoracion demest d'autras possibilitats.

Jos sa forma pura, es lo veire transparent, relativament dur, practicament inèrt del ponch de vista quimic e biologic e presenta una superfícia plan lissa. Aquestas caracteristicas fan del veire un material d'emplec frequent dins maites sectors, mas a l'encòp es fragil e tend a se copar e en fragments copadisses. Aqueles desavantatges se pòdon melhorar en partida o del tot en apondre d'autres elements o amb de tractaments termics.
[thumb|right|300px|La [vitrificacion]]
Lo veire comun es constituit gaireben exclusivament per de dioxid de silici (SiO2), sonat comunament siliça, valent a dire lo quite compausant del qüars e de sa forma policristallina, la sabla. Jos forma pura, la siliça a un ponch de fusion qu'es a l'entorn de  mas sovent durant la produccion del veire son apondudas d'autras substàncias per far mermar aquesta temperatura. Un d'aquestes elements es la soda (lo carbonat de sòdi Na2CO3) o alara la potassa (lo carbonat de potassi) que fan baissar lo ponch de fusion aperaquí . Malastrosament la preséncia de soda fa lo veire soluble dins l'aiga (caracteristica de segur pas gaire desiderabla). Per evitar aqueste inconvenient s'i apond a mai de cauç (oxid de calci, CaO) per n'obtenir l'insolubilitat.

[thumb|right|300px|Una botiga de veire decoratiu a [Roma]]
Femèla

En zoologia, una **femèla** (var. **feme**, **héma**) es un animal apartenent al sèxe femenin, caracterizat per la produccion d'ovuls que permeton la reproduccion de l'espècia, e, sovent, per la gestacion. L'ovul, produch per l'ovari, se transformant, aprèp fecondacion per un espermatozoïde produch per un individú mascle, en embrion que donarà naissença a un jove dirèctament (en passant de còps per un estadi larvari) dins las espècias viviparas o per l'intermediari d'un uòu pondut dins las espècias oviparas. Cal notar que per cèrtas espècias, especialament los peisses, la fecondacion se fa dins lo mitan ambiant; los uòus fecondats son pas portats per la femèla. 

En occitan, au contrari d'autras lengas coma l'anglés o l'italian, lo tèrme (en tant que substantiu) s'aplica pas a l'espècia umana, senon dins un sens pejoratiu.

Per las espècias animalas mai familiaras, lo mascle e la femèla son sovent designats per de noms distints : atal, avèm la vaca e lo taure, la truèja e lo vèrre, la feda e lo marran , la galina e lo gal, etc. Per las espècias mens familiaras s'utiliza los adjectius « mascle » e « femèla » per distinguir los dos sèxes ; exemple una talpa mascle o femèla, un eriç mascle o femèla, lo nom de l'espècia podent èsser de genre masculin o femenin.

**Femèla** coma adjectiu caracteriza los organs e las foncions ligats a la reproduccion e al sèxe feme. S'utiliza tant en zoologia coma en botanica.

## Vejatz tanben
♀
Gameta

Un **gameta** (simbolizat dab la letra **γ**) qu'ei ua cellula aploïda gessida d'ua meiòsi e qui a acabat la soa diferenciacion. Un gameta femenin e un aute mascle que's pòden fecondar en se rescontrant e atau prodúser un zigòt (simbolizat per la letra **ω**) diploïde. Los espermatozoïdes e los ovuls son gametas animaus.
Ovul

L**'ovul** o **cellula uòu** es lo gameta femèla produch per l'ovari. Comas totes los gametas, l'ovul es aploïd, perqué conten la mitat dels cromosòmas de la maire. Per la femna, l'ovul non es fecondable que pendent 24 oras quand davala dins la trompa aprèp l'expulsion de l'ovari.

Per fòrça espècias, coma los mamifèrs, lo parelh de cromosòmas especific a las femes èssent lo parelh XX (doble X), un ovul pòt doncas contenir pas que de cromosòmas X. En consequéncia, es l'espermatozoïde del mascle que determinerá lo sèxe del zigòt, la cellula resultant de la fecondacion. Se lo mascle transmet un cromosòma Y, alara lo resultat será un mascle (XY). S'es l'X qu'es transmés, alara serà una feme (XX).

## Referéncias
Uòu

Lo mot **uòu** (en gascon: **ueu**, en niçard: **òu**) ten d'accepcions divèrsas:

* En biologia, designa la cellula resultanta de la fusion de l'ovul e de l'espermatozoïde:
** L'ovul o gameta feme.
** Lo produit biologic dels animals ovipars, que conten l'embrion pendent lo periòde de covason.

* Qualques uòus, coma los de la galina, se pòdon manjar.
Mascle

n.m. (del latin masculus). Animal de sèxe masculin. Se ditz d'un organisme animal o vegetal que porta de cellulas capablas de fecondar (espermatozoïdes).
Espermatozoïde

Un **espermatozoïde** es una cellula aploïda sexuala (o gameta) producha per l'aparelh reproductor mascle de l'espècia. Los espermatozoïdes son estats descriches pel primièr còp en 1677 per Antoni van Leeuwenhoek.
Pesca

alt=Pesca|vinheta|Pesca.

La **pesca** es una activitat que dempuèi de millenaris fornís de noiridura a las populacions installadas dins los lacs, las mars o los rius, consistissent en la captura del peis en utilizant d'instruments e de las tecnicas de diferents tipes pels pescaires

## Istòria
La descobèrta d'arpons e de fialats e d'amasses d'arestas de peis près de vilatges preïstorics testimònia estant que lo peis a totjorn fach partida integranta de l'alimentacion dels pòbles. Los primièrs luòcs de pesca foguèron segurament de plans d'aiga doça, dels estanhs e dels rius ont d'òmes inexperimentats se podián ensajar a la captura de peisses sens aver a afrontar las aigas prigondas. Dempuèi de sègles, pasmens, lo luòc de pesca per excelléncia es vengut la mar, perque fornís la mai granda quantitat de peis, tant en tèrmes de volum de pesca que de varietat d'espècias de peisses. Uèi, la pesca es una industria a l'escala mondiala, sovent caracterizada per la nauta tecnologia e al centre de problèmas environamentals

### Preistòria
La pesca dins la preïstòria. Las descobèrtas arqueologicas an permés als cercaires d'elaborar de teorias sus la pesca al Paleolitic. Las femnas corrián probablament las plajas a la recèrca de pichons crustacèus e mollusques, facils a atrapar a mans nudas, mentre que los òmes caçavan los peisses amb d'espleches rudimentaris mas encara utilizats uèi: las canavèras, dels bastons d'ont penja un fil, un còp èra compausat de fibras vegetalas trenadas, apeladas linha de pesca. A aquel fil es penjat un croquet - una mena de cròc, uèi d'acièr, en aquel temps en òs, silex o bana - a lo qual es estacat una esca que lo peis avala.

## Innovacions
Uèi, la figura del pescaire, aital coma las tecnicas de pesca, an en partida cambiat respècte als sègles passats. La pesca costièra es encara plan correnta, tant dins los païses avançats que - sustot - dins los païses en desvolopament: cada jorn, de pichonas embarcacions familialas prenon l'ample per tornar lo ser cargadas de peis.

Mas al costat de la pesca de pichon cabotatge, la pesca en nauta mar e la pesca oceanica son largament espandidas: de flòtas de batèls de pesca e dels vaissèls-fèrms travèrsan de contunh los oceans per de caças que pòdon durar meses.

## Bibliografia

* **** 
* 
*
Joan Coromines

**Joan Coromines i Vigneaux** (Barcelona, 21 de març de 1905 - Pineda de Mar, 2 de genièr de 1997), foguèt un lingüista catalan dels mai famoses principalment als Païses Catalans e mai internacionalament. L'òbra lingüistica e etimologica d'aqueste erudit representa un dels monuments mai preciós de la lingüistica e l'onomastica catalana amb la publicacion de son obratge *[[Diccionari etimològic i complementari de la llengua catalana]]* e de l'''Onomasticon Cataloniae'', una collecion d'uèch volums. 

## Biografia
**Joan Coromines i Vigneaux** nasquèt en 1905 dins una familha amonedada de Barcelona. Son paire èra l'avocat, politic e escrivan Pere Coromines i Montanya e sa maire la pedagòga Celestina Vigneaux i Cibils, d'origina gascona. Èra l'ainat dels tres enfants de la familha, sa sòrre Júlia (1910-2011) venguèt psicologa e son fraire Ernest (1913-1992), matematician. 

Estudièt a la Facultat de Filosofia e Letras de l'Universitat de Barcelona, e a l'encòp seguiguèt de corses dins mantuna vila europèa entre 1925 e 1929. Visquèt aital qualque temps a Montpelhièr ont se refugièt, qu'aviá manifestat veementament son ostilitat a la dictatura de Primo de Rivera, e i coneguèt Grammont e Millardet. Anèt tanben a Madrid, ont faguèt son doctorat, e puèi a Zuric en 1929 per estudiar amb Jakob Jud. En 1930 comencèt a trabalhar a l'Institut d'Estudis Catalans e l'an seguent publiquèt sa tèsi doctorala de tematica occitana, lo *Vocabulario aranés*. Foguèt aquel meteis an, en 1931 qu'entamenèt l'escritura de son òbra màger, l*'Onomasticon Cataloniae*.
Sa coneissença del basc li valguèt d'èsser nomenat academician onorari de l'Académia Reiala de la Lenga Basca en 1994.

## Òbras
### Lenga occitana

* 1931: *Vocabulario aranés* (tèsi doctorala). Barcelona.
* 1990: *El parlar de la Vall d'Aran. Gramàtica, diccionari i estudis lexicals sobre el gascó*

### Lenga catalana

* 1954: *Algunes lleis fonètiques catalanes no observades fins ara*

* 1965-1970: *Estudis de toponímia catalana*

* 1980-1991: *Diccionari etimològic i complementari de la llengua catalana.*
* 1989-1997: *Onomasticon Cataloniae*; inventari e etimologia de totes los noms geografics dels Païses Catalans.

### Lenga espanhòla
* 1954-1957: *Diccionario crítico etimológico de la lengua castellana*
* 1961: *Breve diccionario etimológico de la lengua castellana*

## Annèxas

### Bibliografia

*  
*  
*  
*  

### Referéncias


### Ligam extèrne
* Omenatge en centenari deth naishement de Joan Coromines

### Voses connèxas

* Lenga occitana
** Aranés
*** Institut d'Estudis Araneses-Acadèmia Aranesa de la Lenga Occitana

* Lenga catalana
** Institut d'Estudis Catalans
** Acadèmia Valenciana de la Lenga
* Lenga castelhana
Canis lupus

Lo **lop** (*Canis lupus*) es un mamifèr carnivòr que sembla fòrça lo gos, amb d'aurelhas un pauc mai drechas, un morre pus ponchut, una maissa plan fòrta e d'ulhals mai longs.

Viu en Eurasia e en America del Nòrd (e tanben en Oceania se se considèra que lo dingo es un lop) e arriba a mai a las zònas articas e als espandis desertics.

La feme se ditz la lova e lo pichon lo lobet.

Los lops vivon en ardada que los caps son un coble de lops qu'es lo sol a aver lo dreit de se poder reproduir. Los lops son carnivòrs e caçan totjorn amassa. Amb lors dents es aisit d'esquissar la carn de las presas.

### Ligams extèrnes
Taxinomia:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Autres sites:
*  Sur la piste du loup..., sit d'informacions e d'actualitats sul lop e sa proteccion
*  Wolf reintroduction Article de la Wikipèdia anglofòna, sus la reïntroduccion del lop
*  Parc Alpha, Mercantour (06)
*  Parc à loups du Gévaudan, site oficial del pargue dels lops de Gavaudan
Mot

Un **mot** es un grop de caractèrs delimitat per dos blancs tipografics. En lingüistica, la nocion de "mot" es donc pro vaga perque depend sovent de las convencions ortograficas, per exemple, s'òm escriu *saique* en un mot o *sai que* en dos mots (en teoria aquelas doas ortografias son corrèctas segon la nòrma classica d'Alibèrt).

La lingüistica prepausa doncas, en luòc de la nocion de "mot", la nocion mai exacta de **lexèma**, que se definís coma una unitat foncionala e autonòma dins lo lexic d'una lenga. Ansin, *saique* (que siá escrich *saique* o *sai que*) es un lexèma.
Ortografia

Lo tèrme **ortografia** (del grèc: ὀρθογραφία, *orthographía*, "escritura corrècta") es un ensemble de convencions per escriure una lenga, las nòrmas ortograficas, l'utilizacions dels signes diacritics, la pontuacion, etc.  

Dins la **[[nòrma lingüistica]]** d'una lenga, cal distinguir:
* l**'ortografia** o **nòrma ortografica** (règlas per escriure los sons, per ex. *realizar* en non *realisar**)
* la **nòrma orala** (règlas per fixar la lenga parlada, per ex. *quimia* e non *chimia**, *la vòli seguir* e non *vòli la seguir**).

Cal pas confondre los concèptes d**'ortografia** (grafia codificada) e de **grafia** en general (tot sistèma convergent d'escritura per una lenga donada, comprenent de formas codificadas —o ortografia— e atanben de formas non codificadas).

## Vejatz tanben
* Nòrma lingüistica
* Grafia
* Alfabet occitan
Salmonidae

Los **salmonids** (**Salmonidae** en latin) forman una familha de peisses de nadarèlas raionadas.
Es la familha unica de l'òrdre dels Salmoniformes. Ne fan partit los salmons, los ombrets, los coregons e las troitas.

### Referéncias
Salmo trutta fario

La **truita** (var. **trocha**, **troita**, **trueita**) (*Salmo trutta*) es un peis de la familha dels salmonids qu'abita los rius d'aigas fredas e oxigenadas; per aquò es particularament abondanta dins los rius e estanhs pirenencs.

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
** 
** 
*
Protostomia

Los **protostomians** (***Protostomia***) son una de las doas divisions dels bilaterians.

La caracterizacion es basada sus de critèris embriologics. Lo nom, que significa en grèc , descriu lor particularitat principala :
* Durant l'embriogenèsi, aprèp la fasa de gastrulacion, lo blastopòr devendrà la boca, l'anús necessita lo traucament d'un pòre segondàriament a la mesa en plaça dels teissuts.

Lo clivatge cellular de tipe espiral durant la segmentacion (primièras divisions de l'uòu) e la determinacion precòça de las cellulas fan partida de las autras caracteristicas fondamentalas. En efièch, s'òm lèva una cellula a l’estadi 4 cellulas de l'embrion, aqueste morís, incapable de se desvolopar, contràriament als deuterostomians que sas cellulas pòdon èstre reprogramadas fins a pro tard pendent lo desvolopament. 

Enfin, lo quelòm es esquizoquele. Lo mesodèrma fòrma just aprèp la gastrulacion una massa pichona a l'entorn del blastopòr, entre l'endodèrma e l'ectodèrma. Aquesta massa originalament compacta se trauca per formar lo quelòm. 

Lo sistèma nerviós es ventral a l'excepcion del ganglion cefalic. L'animal es de tipe Iponeurian amb un collar periesofagian. La larva trocofòra es caracteristica. 

L’esqueleta quand existís (artropòdes) es una exosqueleta.

Remarca: la segmentacion embrionària espiralada es pas generala a totes los protostomians mas i a jamai de segmentacion radiala. Los protostomians son un grop fòrça diversificat que conten la majoritat dels bilaterians. Aqueste grop fòrça vast es el meteis devesit en dos grops tant plan per l'estudi de l'anatomia que per la biologia moleculara. Mas, los dos metòdes donan d’arbres fòrça diferents que se recopan pas.
Oficina de Foment e Ensenhament der Aranés

Era **Oficina de Foment e Ensenhament der Aranés** (OFEA) ei er organisme deth Conselh Generau d'Aran que s’encuede des actuacions que tanhen ara politica lingüistica der aranés.

## Guardatz tanben
Conselh Generau d'Aran

### Ligams extèrnes
* Oficina de Foment e Ensenhament der Aranés
Carta Europèa des Lengües Regionaus o Minoritàries

Era **Carta Europèa des Lengües Regionaus o Minoritàries** (en occitan referenciau **Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias**) ei un document aprovat coma convencion peth Comitat des Ministres deth Conselh d’Euròpa ena 478ª reünion des representants des ministèris, eth dia 25 de junh de 1992 a Estrasborg. 

Reconeish es lengües definides coma "regionaus o minoritàries" coma expression de riquesa culturau e engatja es estats signants a hèr possible er ensenhament, en tot o en part, en aguestes lengües e tanben a poder utilizar-les ena administracion, ena justícia e enes miejans de comunicacion, entre d’auti domenis. Entrèc en vigor en aténher-se era ratificacion d’aumens cinc estats, eth prumèr dia de març de 1998.

En Estat espanhòu entrèc en vigor eth prumèr d’agost de 2001. Non ei pas ratificada peth Estat francés.

## Ratificacions

Los Estats seguents an ratificat la carta per rapòrt a las lengas citadas :

## Referencias


## Vejatz tanben
### Articles connèxes
* Lengas regionalas o minoritàrias de França
* Politica lingüistica de l'Union Europèa
* Declaracion universala dels dreches lingüistics
* Bilingüisme

### Ligams extèrnes
*  Carta Europèa des lengües regionaus o minoritàries
*  Carta Europèa de las lengas regionalas o minoritàrias sul sit del Conselh d'Euròpa
* Eurominority, lo sit de las Nacions sens Estat e de las minoritats europèas
Coelomata

Los **celomats** son d'animals que se distinguisson en avent un celòma.

Se devesisson en dos grops:
* protostomians
* deuterostomians
Genre

Lo **genre** pòt essèr:

1. **una distincion de la [[gramatica]]** que classifica las paraulas variablas. Se destria, segon las lengas, tres genres: masculin, femenin e neutre. 

Lo genre es una caracteristica dels noms substantius e dels adjectius.

En occitan lo genre s'es reduch a dos (*masculin* e *femenin*) e s'es perdut lo *neutre* que i aviá en latin (a l'excepcion de qualques pronoms).

2. **une classificacion dels èssers vius**.
Vejatz: Genre (biologia)

3. segon la logica d'Aristòtel, **una de las manièras de devesir los objèctes e èssers**, en genres e espècias, es lo genre qu'acampa las caracteristicas comunas de las causas classificadas. Per exemple, dins lo genre "mòbles" auriam l'espècia "cadièra".
Vejatz: Genre (arts)
Pesseta

La **pesseta** (en espanhòl: *peseta* ) es una anciana moneda espanhòla que foguèt l'unitat monetària de l'estat espanhòl del 9 d'octobre de 1868 al 28 de febrièr de 2002 quand Espanha adoptèt l'èuro. Èra tanben utilizada a Andòrra, amassa amb lo franc francés. Se devesissiá en 100 centims amb de monedas de 1, 5, 25 e 50 pessetas. Lo cambiament a l'èuro se faguèt amb una equivaléncia de 166,386 pessetas per èuro. 

La pesseta valèva 10 sòus e 8 dinèrs de liura aranesa.

## Nòtas