open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elias d'Ussèl

thumb|Elias d'Ussel foguèt un trobador lemosin del sègle XIIIn que tanben foguèt co-chastelhan del chasteu d'Ussel.
**Elias d'Ussel**, o **Elyas d'Ussèl** o **Elias d'Uisel** o **Elie d'Ussel** (fl. c. 1200), foguèt un trobador lemosin que demorèt aperaquí l'an 1200. Èra lo cosin dels tres fraires Eble, Pèire e Gui, e èra tanben lo co-chastelhan del chasteu d'Ussel, al nòrd-èst de Ventadorn. 

Selon la vida de Gui, Elias faguèt *tensos* bons o poesias bonas. . De la sieuna òbra demòran quatre *tensos*, un *partimen* e doas coblas. Tanben escriguèt una seria de verses amb Gaucelm Faidit. Lo trabalh complet dels quatre d'Ussel (Elias e los sieus tres cosins Eble, Peire e Gui) foguèt compilat per primièr còp en un volum escrit per J. Audiau amb lo títol de "Las poesias dels quatre trobadors d'Ussel" 

## Referéncias
Nestorianisme

Lo **nestorianisme** es una doctrina crestiana qu'afirma que doas personas, una divina e una umana, coexistan en Jèsus Crist. 

Aquela tèsi foguèt premier defenduda per Nestòri (vèrs 381-451), patriarca de Constantinòble de 428 a 431. Trobèt un nombre important de partisans mai suscitèt tanben d'oposicions fòrtas, especialament de part de Ciril d'Alexàndria (376-444). En 431, lo concili d'Efèsi condamnèt lei doctrinas de Nestòri que foguèt condamnat per eresia. D'efèct, la preséncia de doas naturas diferentas au sen de Jèsus Crist i foguèt considerada coma una forma de diofisisme. Confirmada en 451, aquela senténcia entraïnèt un esquisme e lei Nestorians quitèron la branca principala dau cristianisme. Gardèron pasmens una influéncia importanta au sen dei Glèisas orientalas fins a l'Edat Mejana gràcias a una òbra missionària fòrça importanta en Asia. Ansin, au sègle X, de evescats nestorians existián dins un nombre important d'estats asiatics coma lo Califat Abbassida ò l'Empèri Chinés. Dins aquò, a partir de la fin dau periòde medievau, lei comunautats nestorianas declinèron en causa de mesuras anticrestianas (en particular, enebiment deis accions missionàrias) ò de trèbols regionaus. Au sègle XVI, una partida dei Nestorians acceptèron de jonher la Glèisa Catolica au concili de Florença (1551). Uei, lo nestorianisme es principalament representada per Glèisa assiriana de l'Orient.

## Liames intèrnes

* Cristianisme.
* Glèisa assiriana de l'Orient

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cacic Mulato

thumb|150px|Lo cacic Mulato, filh de Biguá e successor de Papón.
Lo cacic **Mulato**, dont lo nom indigena era **Chumjaluwün**, era conegut coma lo darnier grand cap daus tehuelches de Patagonia. Era filh de Casimiro Biguá, successor e frair dau Cacic Papón de 1892 a sa mòrt en 1905. Passet sos darniers jorns dins la reserva indigena *Valle Río Zurdo*, près de Punta Arenas au sud dau Chile.
Cacic Papón

[thumb|150px|Lo cacic Papón, filh e successor de [Biguá.]]
Fuguet un cap tehuelche dau Chile. Filh de Casimiro Biguá e son successor, fair dau Cacic Mulato. Avia una bela reputacion dins la colonia de Magallanes dempuèi 1870 juscant'a 1890. Lo governaire Diego Dublé Almeyda li avia balhat lo titre de "Sos-delegat chilian de la Patagonia" en 1873.
Pèire d'Ussèl

thumb|Elias foguèt un dels tres fraires d'Ussel que foguèron chastelhans del chasteu d'Ussel aperaquí l'an 1200. Tanben foguèt un conegut trobador del vilatge d'Ussel.
**Pèire d'Ussel**, o **Pèire d'Uisel** e en occitan modèrn Pèire d'Ussèl foguèt un trobador lemosin que demorèt aperaquí l'an 1200. Èra lo segon de tres fraires qu'èran chastelhans del chastel d'Ussel, al nòrd-èst de Ventadorn. Tanben los sieus fraires l'ainat Eble e lo pus jove Gui, e tanben un sieu cosin apelat Elias, èran tots quatre trobadors. 

Selon la vida de Gui, Peire *discantava* las cansons dels sieus tres fraires.  Aquò non se sap se vòl dire benlèu qu'èra musician.  I a una còbla dirigida a Gui jos lo sieu nom.

Lo trabalh complet dels quatre d'Ussel ( Peire, los sieus frairs Eble e Gui, e lo sieu cosin  Elias) foguèron per primièr còp amassats en un volum escrit per J. Audiau amb lo títol de "Las poesias dels quatre trobadors d'Ussel" 

## Referéncias
Eusèbi de Cesarèa

**Eusèbi de Cesarèa** (vèrs 260-265 - 339 ò 340) foguèt un istorian e un apolegista crestian d'origina grèga. Vengut evesque de Cesarèa vèrs 314, foguèt tanben un pròche de l'emperaire Constantin I (306-337). Escrivan prolific, es l'autor d'òbras istoricas, apologeticas e teologicas. En particular, escriguèt una *[[Istòria eclesiastica]]* qu'es un document fondamentau per la conoissença de l'istòria de la Glèisa fins au sègle III. Es reconegut coma Paire de la Glèisa.

## Liames intèrnes

* *[[Istòria eclesiastica]]*

## Bibliografia

## Nòtas e referénciass
Digenis Akritas

**Digenis Akritas** es un poèma epic bizantin probablament escrich dins lo corrent dau sègle XII. Conta leis aventuras d'un eròi dins lei regions orientalas de l'Empèri a la frontiera dau mond arabi. Fiu d'un emir sirian e d'una nobla bizantina, Digenis lucha còntra d'animaus, de creaturas fantasticas ò de bregands per restaurar la patz dins la region. Dins certanei versions, après un rescòntre ambé l'emperaire Basili II, obtenguèt l'autoritat sus lei regions frontalieras e s'installèt dins un palais lòng d'Eufrates. I moriguèt d'un beure tròp freg coma Alexandre lo Grand.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Alexiada

L’***Alexiada*** es una biografia istorica e apologetica dau rèine de l'emperaire Alexis Comnèn (1081-1118) escrich per sa filha Ana Comnèn (1083-1153). Redigida dins un estile fòrça trabalhat inspirat de la literatura grèga antica, es una òbra majora de la literatura bizantina e una fònt importanta sus lo rèine agitat d'Alexis Comnèn. Es devesida entre 15 libres tractant de la legitimitat dau poder dei Comnèn (I a III), dei guèrras còntra lei Normands, leis Escites e lei Turcs (IV a IX), de la Premiera Crosada (X e XI) e de divèrsei campanhas militaras, compres leis operacions còntra lo maniqueïsme e lo bogomilisme, e finalament de la fondacion de l'orfanelat de Constantinòple (XII a XV).

## Liames intèrnes

* Alexis Comnèn.
* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Libre de Sidrac

Lo ***Libre de Sidrac*** es una òbra anonima escricha entre 1270 e 1300. Lo libre, que coneguèt de prestigi fins al sègle XVI foguèt revirat dins mantas lengas europèas (alemand, anglés, catalan, italian e neerlandés), se presenta subretot jos la forma d'un dialòg entre un rei, Boctus, e un filosòf nomenat Sidrac. Lo monarca li pausa 1227 questions sus de tèmas variats (filosofia, religion, morala, medecina, astrologia, botanica, mineralogia etc.) e l'erudit i respond.

E mai se d'unes afirman que la version francesa es la mai anciana, lo romanista occitan Josèp Anglada pensava que lo tèxt occitan èra anterior. Dos manuscriches en lenga d'òc son estats servats d'aquesta narracion, lo mai ancian d'aquestes escrich entre 1275 e 1325, supausat d'origina carcinòla, es servat a la Bibliotèca Nacionala Francesa mentre que la segonda version, posteriora, nos ven de l'erudit arlatenc Bertran Boisset que la copièt en 1372.

## Ligams extèrns
* Manuscrich incomplet del sègle XIII (o XIV) sus Gallica (Bibliotèca Nacionala de França)
Ponç Pilat

[thumb|[Ecce Homo, òbra d'Antonio Ciseri, que representa Ponç Pilat en mostrant Jèsus al pòble après que foguèt flagelat.]]
**Ponç Pilat** (En latin *Pontius Pilatus*) èra un governaire (prefècte) de la
província romana de Judèa entre los ans 26 e 36 de la nòstra èra, successor de Valeri Grat.
Es conegut per èsser l'òme, que, segon los Evangèlis, condemnèt
Jèsus a morir per la crotz jos la demanda dels grands sacerdòts del temple,
après que se ne lavèt las mans. Fòrça detalhs de sa vida nos son
desconeguts e foguèron completats per fòrça legendas. La Glèisa Ortodoxa Etiopiana lo venèra coma sant, doncas que crei que se convertiguèt al cristianisme

Dins sa carrièra coma governaire de Judèa ensagèt de romanizar la província çò que provoquèt d'afrontaments amb los dirigents josieus. Un exemple d'aquela politica es l'introduccion dins la vila de Jerusalèm d'imatges pel culte de Cesar o l'ensag de bastir un aqüeducte amb los tresaurs del temple. A causa de sa supausada tiraniá, se produguèt una revòlta a Jerusalèm e s'espandiguèt en ‎Samària la repression que causèt fòrça mòrts. Los samaritans se planguèron al governaire de Siria, Luci Vitelli, que lo capvirèt (36) e l'envièt a Roma per respondre fàcia l'emperaire. 

Arribèt a Roma pauc après la mòrt de Tibèri lo 15 de març de 37. Eusebi dich que se suïcidèt al començament del regne de Calígula, lo successor de Tibèri, benlèu tanben en 37.

De supausadas letras e d'Actes de Pilat son de documents fals fabregats pels primièrs crestians unes sègles mai tard.

## Vejatz tanben
* Claudia Procula, supausat nom de l'esposa de Pilat, mencionada (sens la nomenar) sin l'Evangèli de Matieu
Libre d'Enòc

Lo **Libre d'Enòc**, tanben apelat 1 Enòc, es un escrich apocrif de l'Ancian Testament atribuit a Enòc, reir-grand-paire de Noè.
Uc de la Bachalariá

thumb|Uc de la Bachalariá fuguèt un trobador lemosin que fasiá ''torneyaments'' emb d'autres trobadors.
**Uc de la Bachalariá** (lem.) variantas **Bacalariá**, **Bacalairiá**, (fl. 1206) fuguèt un trobador lemosin originari de La Bachalariá, prèp d'Usercha, la vila natala de Gaucelm Faidit. Segon la sieuna vida, èra un menestrelh que viatjava sens èstre plan conegut. Escriguèt *cansos*, *tensos*, una *alba* e un *descort*. Demòran d'eu sièis cançons: una *canso*, una *alba* e quatre *tensos* (entre lo *partimen* e un *torneyamen*). L'autor de la sieuna vida lo definiguèt com cortés, abil e instruït.

Uc participèt en un *torneyamen* a tres emb Savaric de Mauleon e Gaucelm Faidit. Savaric lancèt aquest dilèma: se una senhora emb tres cortesans espia fizament aus ulhs d'un d'eles, dòna la man a un autre e buta lo pè dau tercer a qui mòstra lo vertadièr amor? La responsa d'Uc es qu'eu cortesan qu'a la man ligada emb la senhora serà lo cortesan qu'aurà lo vertadièr amor, pr'amor qu'un agach fix d'una senhora benlèu no vòl pas dire res.

Uc escriguèt un autre *partimen* emb Gaucelm e dos mai emb Bertran de Sant Felitz.

Tanben escriguèt una òbra erotica, *Per grazir la bon' estrena*, en la quau, com lo sieu contemporanèu Guiraut Riquier, vòl que l'alba arribe e non pas com los primièrs trobadors, que  volián que non arribèsse pr'amor qu'avián paur dau marit gelós. En aquela epòca los trobadors semblan aver desirat qu'aquest genre revisquèsse e Uc diguèt explicitament que voliá far l'alba un autre còp: *voli far un alba amb un nou sòmi*." 

La unenca canso d'Uc es *Ses totz enjans e ses fals'entendensa*.

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
*Lista de trobadors e trobairises
*Bachalariá (omonimia)

### Liames extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Eròdes Antipas

thumb|200x200px|Jèsus de Nazaret davant Eròdes Antipas. Retaule màger del monastèri de Sixena.
**Eròdes Antipas** (*Herodes Antipas* Ἡρῴδης Ἀντίπας o *Herodes Antipatros* Ἡρῴδης Ἀντίπατρος en grèc) (Judèa, 20 AbC - Sant Bertran de Comenge, 39), filh d'Eròdes lo Grand e de la samaritana Maltace e fraire d'Arquelau de Judèa, foguèt tetrarca de Galilèa e de Perèa (4 aC - 39).

A la mòrt del seu paire foguèt elevat a Roma amb Arquelau e lo seu frairastre Eròdes Felip II. August li autregèt Galilèa e Perèa segon lo testament pairal (que donava una renda de 200 talents). Arquelau recebèt Judèa.

Antipas s'anèt prene possession dels domenis legats. En camin s'enamorèt de Erodias, la femna de lo seu frairastre Eròdes Filip, e al seu retorn divorcièt de sa femna (filha del rei Aretas IV dels nabatèus, reialme arab amb per capitala Petra) e s'i maridèt, contra la lei josieva. La princessa repudiada se retirèt a la cort de lo seu paire, que amb per excusa d'un conflicte mejancièr ocupèt lo territòri d'Antipas e desrotèt la seuna armada; Aretas s'arestèt sonque per paur de Roma. Antipas se planguèt a l'emperaire Tibèri que envièt lo governaire de Siria, Vitelli, per castigar l'agression.

Antipas seguent l'exemple del paire fondèt una vila a la broa del lac de Genesarèt, que donèt lo nom de Tiberiàs; tanben faguèt construir de fòrça bèls bastisons dins las vilas de Seforis (*Sepphoris*) e de *Betharamphtha* (Beth Haram), e fortifiquèt la darrièra e la nomenent Julia en onor de la filha d'August e femna de Tibèri. Establiguèt sa capitala a Tiberiàs (la vila donèt lo sieu nom al lac e foguèt pendent longtemps un grand centre cultural josieu)

En 38 a la mòrt de Tibèri e la pujada al tròn de Caligula, sus l'instigacion de sa femna Erodias, anèt a Roma per demandar al nòu emperaire lo títol de rei coma foguèt donat a lo seu nebot Eròdes Agripa I; mas aquel, qu'èra fòrça en amistat amb Calígula, s'i opausèt e mai acusèt lo seu oncle de correspondéncia amb los parts, e alara Caligula li confisquèt los seus domenis que foguèron balhats a Agripa, e foguèt enviat en exili a Sant Bertran de Comenge (*Lugdunum Convenarum*, en 39) ont moriguèt aquel meteis an. Erodias l'acompanhèt dins lo seu exili.

Eròdes Antipas apareis dins lo Novèl Testament coma lo responsable de l'execucion de Joan Batista, a l'instigacion de la seuna esposa Erodias (Marc 6:17-29, Matieu 14:3-12). Dins l'Evangèli segon Luc, Jèsus se presenta davant el e sofrís las seunas trufariás (Luc 23:6-12), dins una scèna que conta pas cap d'autres evangelistas. Joan li auriá fustigat per sa relacion amb Erodias.
Free Speech Movement

thumb|Memorial del ''Free Speech Movement'' a Berkeley
Lo ******, que se poiriá traduire per « **Movement per la libertat d'expression** », es un movement de contestation estudiant que se manifesta pendent l'an escolar 1964-1965 sul campus de l'universitat de Berkeley. Los seus líders informals èran los estudiants Mario Savio, Hal Draper, Brian Turner, Steve Weissman, Art Goldberg, Bettina Aptheke e Jackie Goldberg. Aquel tipe de manifestacion èra totalament inedita per l'epòca. Los estudiants protestavan contra l'interdiccion presa per l'administracion de l'universitat d'exercir d'activitats politicas sul campus. 

Lo ** cridava la reconeissença de la libertat d'expression e de la libertat academica dels estudiants.

## L'afar Weinberg
L'1 d'octobre de 1964, Jack Weinberg, un ancian estudiant, refusa de mostrar son badge a la polícia del campus e foguèt arrestat. Los estudiants s'amassèron a l"entorn de las veituras de polícia que devián lo menar. Weinberg quita pas lo veícul que foguèt imobilizat pendent 32 oras, enrodat per 3 000 estudiants. Lo sètge dels veículs durèt fins a l'abandon de las cargas contra Weinberg.

## Seguida
Lo movement contunhèt sul campus de Berkeley e provoquèt de movements per las libertats civilas dins los ans 1960 e subretot del movement hippie.

## Bibliografia
* David Goines, *The Free Speech Movement: Coming of Age in the 1960s*, Berkeley, Ten Speed Press, 1993.  ISBN 0-89815-535-5
* Lunsford, Terry F., *The "Free Speech" Crises at Berkeley, 1964-1965: Some Issues for Social and Legal Research,* A Report form the Center for Research and Development in Higher Education, University of California, Berkeley, December 1965.  
* Sheldon S. Wolin et John H. Schaar, *The berkeley Rebellion and Beyond: Essays on Politics & Education in the Technological Society*, A New York Review Book, 1970.

## Ligams extèrnes
*  Enregistraments audios del movement a la libraria de Berkeley
*  Archius del Free Speech Movement
*  Free Speech Movement galeria de fotos
*  Imatges de l'arrestacion de Weinberg
Doçaiga

**Doçaiga** (*Dusàiga* en ligur, *Dolceacqua* en italian) es una comuna de la Província d'Imperia dins la region de Ligúria en Itàlia.

## Geografia
Doçaiga, au mitan dau vinharés Rossese di Dolceacqua es un borg medievau de la Vau Nervia escaralhat lòng dau riu Nervia. Sus la partida mai vièlha, anomenada *Terra*, senhoreja lo Castèu de la Familha Doria, au pè dau Mont Rebuffao. La partida mai nòva, lo *Borgo*, s'esperlonga sus la riba opausada, dei dos latz de la rota que poja dins la valada
### Comunas confrontantas
Airole, Apricale, Camporosso, L'Isòra, Preinaud, A Roqueta, San Biagio della Cima, Ventemilha

## Istòria
Doçaiga es acquistada en 1524 per Carles III de Savòia e fa partida de la Comtea de Niça fins a sa particion en 1860. Serà sota ocupacion francesa de 1792 à 1814.

## Monuments et patrimòni
* **Sant'Antonio Abate** - glèisa parroquila barròca amb un cloquier dau sègle XVIIen. Se pòu remirar au dedins lo poliptic de Santa Devota, òbra de Ludovico Brea.
* **Orador de San Sebastiano** - que recapta una estatua facha de lenha de figuiera de Sant Sebastian de l'artiste genoés Anton Maria Maragliano(1664-1771).
* **Capèla de San Bernardo** - au mitan dei olius, possedís un ensems de frescas dau sègle XVen, attribuïdas a Domenico Emanuele Maccari de Pigna.
* **Castèu de Doçaiga**, dins la part anciana dau vilatge
* **La Terra e lo Borgo**, lei doás parts de Doçaiga de cada man dau riu Nervia.

## Veire tanben
* Marquesat de Doçaiga
Yuppie

**Yuppie** es un acronim de *Young Urban Professional*.

## Istòria
Tèrme anglofòn tipic dels ans 1980, definís los joves quadres e engenhaires de naut nivèl, trabalhant dins los mitans de la nauta finança e abitant al còr de las grandas capitalas occidentalas. Sa paternitat es atribuida sens certitud a de personas al començament dels ans 1980, coma Peter York&nbsp;<span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Peter York » dans une autre langue">(en)</span>.

D'en primièr fabregat per de sociològs, per nomenar aquela populacion que l'existéncia èra inedita, perque fòra de l'esquèma generacional classic dins los tèmas de poder, visibilitat, pes economic, *« yuppie »* ven tanbeni un tèrme pejoratiu, designant los jovees ambicioses cinics, mòstra del capitalisme dins sa version mai inegalitària, obsedats per l'argent e la reüssita, amorals, materialistas fins a l'extrèma.

D'autres acronimes derivats de yuppie:
* buppie, per Black Urban Professional
* guppie, per Gay Urban Professional
* yipster, per yuppie + hipster
Mas aqueles tèrmes especifics, son subretot simptomatics del movement moral dich « politicament corrècte » que s'exprimís dins la societat americana dempuèi los ans 1990.

## Notas e référéncias
Michel Clouscard

**Michel Clouscard**, nascut en 1928 a Montpinhièr e mòrt lo 21 de febrièrs 2009 à Galhac, es un sociològ e filosòf. Pròche del Partit Comunista Francés, es conegut per sa critica du liberalisme libertari coma essent l'estadi actual del capitalisme. 
 
Oposant al capitalisme, desligat del l'stalinisme, critica de l'evolucion de las idèas de progrés confrontadas a las mutacions liberalas de la fin del sègle XX, son òbra es ligada a la pensada de Rousseau, Hegel e Marx amb que mòstra los ligams e l'unitat. Desvelopant una recerca flosofica a l'entorn de l'idèa del contracte social, Michel Clouscard avancèt l'idèa que . 

Sa contribucion tocava a donar una basa conceptuala per pensar una filosofia politica democratica e autogestionari permetent de passar la gestion dels rics, de las nacions e de l'educacion politica dels ciutadans per la classa capitalista.

## Òbras
* *L'Être et le Code*, Éditions Mouton, 1972 ; réédition L'Harmattan, 2004, .
* *Néo-fascisme et idéologie du désir*, 1973 ; réédition : Le Castor Astral, 1999 ; réédition Delga 2008, .
* *Le Frivole et le Sérieux*, Albin Michel, 1978 ; réédition Delga, 2010 
* *Le Capitalisme de la séduction - Critique de la social-démocratie*, Éditions sociales 1981, Réédition Delga 2006, .
* *La Bête sauvage, Métamorphose de la société capitaliste et stratégie*, Éditions sociales, 1983.
* *De la Modernité : Rousseau ou Sartre*, Éditions sociales, 1985.
** réédité sous le titre *Critique du libéralisme libertaire, généalogie de la contre-révolution*, Éditions Delga, 2005, .
* *Les Dégâts de la pratique libérale ou les métamorphoses de la société française*, Nouvelles Éditions du Pavillon, 1987.
* *Traité de l'amour fou. Genèse de l'Occident*, Scandéditions-Éditions sociales, 1993, .
* *Les Métamorphoses de la lutte des classes*, Le Temps des Cerises, 1996, .
* *Refondation progressiste face à la contre-révolution libérale*, Éditions L'Harmattan, 2003, .
* *La production de l'« individu »*, Delga, 2011, .

## Referéncias
Joël de Rosnay

**Joël de Rosnay** (nascut lo 12 de junh de 1937 a Curepipe, Maurici) es un scientific, prospectivista, escrivan e conferencièr francés. Es titulari d'un doctorat ès sciences, realizat dins los domènis de la quimia organica e prebiotica. Es l'autor entre autres l'autor dels ensags *[[Lo Macroscòpi]]* (1975) e *L'òme simbiotic* (1995) e animèt la cronica scientifica *Les Rendez-Vous du Futur* sus Europe 1 de 1987 a 1995. Tanben consacra d'activitats de conselh e de conferéncias de vulgarizacion e de prospectiva mejans sa societat *Biotics International*.

## Referéncias
.car

**** ("automobila", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 9 de setembre de 2015.

## Referéncias
Wobblies

[thumb|Wobblies dins una manifestacion a [Seattle (2007)]]
**Industrial Workers of the World** —Trabalhadors Industrials del Mond— (**IWW** o los **Wobblies**) es un sindicat fondat als Estats Units d'America que s'organiza suls principis del sindicalisme revolucionari.

## Istòria
L'IWW nasquèt lo 27 de junh de 1905 dins un congrès constitutiu organizat a Chicago. Darrièr la fondacion del sindicat i èra lo socialista Eugene V. Debs, Cap del *Socialist Party of America*, volent dispausar d'una centrala sindicala de classa fòrta, amb de practicas fòrça mai revolucionàrias e politicas que los autres dos grands sindicats del moment: l*'American Federation of Labour* e *lo Congress of Industrial Organizations*, caracterizats per de practicas reformistas. Los membres se donèron lo nom de Wobblies.

Al començament, l'IWW se mostrèt fòrça combativa e organizèt de grandas caumas dins la decennia de 1910 als Estats Units. Totum, amb son pes arribèt a obténer lo refús de l'intrada dels Estats Units a la Primièra Guèrra Mondiala, amb l'arrèst de la majoritat de los seus quadres que foguèron mai tard accusat de traïson. Vèrs l'an 1923 aviá unes 100.000 membres e influenciant près 300.000 trabalhadors.
thumb|Lo Gat Negre (emblema de l'IWW)

## Organizacion
L'IWW es una centrala sindicala de teoria sindicalista revolucionària que plaideja per èsser lo sindicat orizontal e del proletariat del mond. Pasmens s'es encara un sindicat anglosaxon, constituiguèt de seccions dins los païses occidentals, las mai importantas son en Alemanha, Australia, Canadà e Grand Bretanha.

Malgrat que jamai cap de document constitutiu del sindicat i fa referéncia, la centrala sindicala se caracteriza per èsser una organizacion pròche a la tradicion anarcosindicalista dels Estats Units. Cal prene en compte qu'una de las ideologias dominantas dels membres èra, istoricament, l'anarquisme tot coma lo socialisme las qu'avián coma objectiu comun l'abolicion del capitalisme. Encara uèi mòstra un certa fisança sus la lucha politica qu'en tot cas li cal èsser subordonada a la lucha economica. Un exemple de l'existéncia del corrent libertari (dintre las diferentas ideologias) es la militança de Noam Chomsky al sindicat.

## Referéncias

## Vejatz tanben
* Sindicalisme Revolucionari
* Anarcosindicalisme
* Autogestion

## Ligams extèrnes
* Luòc web de l'Industriala Workers of the World
* Industrial Workers of the World - Australia (anglés)
* Industrial Workers of the World - Canadà (anglés)
* Industrial Workers of the World - Grand Bretanha (anglés)
Zeitgeist

Lo ****** es una nocion venent a la filosofia alemanda significant « l’esperit del temps », utilizat entre autres dins la filosofia de l'istòria e la psicologia. Designa lo clima intellectual e cultural, o paradigme, d'una epòca.

## Usatge
Introduch per Herder dins son ensag d'estetica *Kritische Wälder* (1769),  **' traduch lo latin **' del filològ Christian Adolf Koltz&nbsp;<span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Christian Adolf Koltz » dans une autre langue">(de)</span>. Hegel, puèi Heidegger enseguida afinèron la nocion.

Lo **' es una nocion eissida de la reflexion d'autors que, per comentar l'istòria de las idèas, de las invencions, de los estils, ensejant de « conciliar la nocion de l'engenh individual e aquela del determinisme social ». Explica per un ensems de concepcions grandament partajadas a una epòca la descobèrta, per d'unes, de lors consequéncias.

La nocion de **' s'opausa a aquela del **' (« esperit del pòble »), que descriu l'alme d'una nacion particulara. A l'oposat, lo concèpte de **' (« esperit del mond »), d'en primièr defint per Hegel, designa l'esperit de l'umanitat dins sa realizacion istorica. Tanben se distinga de la nocion marxista que fa derivar l'ensems de las transformacions d'aquelas que se prodoson dins l'esfèra de la produccion, en çò que balha una autonomia als autres camps socials, subretot aqueles de la sciéncia, de l'estetica e des las bèlas arts.

## Vejatz tanben

### Bibliografia
*  Hermann Broch. *Geist und Zeitgeist*. 1934.

### Referéncias
Plancton

thumb|200x200px|'''Diatomèas''' (fitoplancton), vist pel microscòpi
Lo **plancton** es format d'un ensems d'èssers vivents venent de grops taxonomics fòrça diferents, que van dempuèi las bactèris e protozoaris fins als animals, mai sovent microscopics, que vivon en suspension dins las aigas saladas o doças, dempuèi la superfícia fins a una prigondor variabla en foncion de la transparéncia. Per exemple dins la Mediterranèa occidentala lo lindal de la populacion del plancton se tròba fins a unes 100 mètres de prigondor, gaireben. Lo tèrme plancton vòl dire "a la deriva", es a dire, son d'organismes que son someses a l'accion del transpòrt dels corrents marins. Çò que vòl pas pas dire que se mòvon pas, mas que se desplaçan al sen del corrent e aquò pòt pas far una diferéncia basica quand s'agís de los distinguir dels autres èssers de vida pelagica que son classificat dins los nectons.

Lo plancton se tròba dins las mars e los oceans, los lacs e los estanhs. Son abondància vària orizontalament, verticalament e segon los estatges. Quin que siá, los dos factors principals son la lutz solara e la disponibilitat de nutriments.

La primièra causa que provòca son abondància es la disponibilitat de la lutz solara que permet que se desvolope lo primièr escalon de la cadena, lo fitoplancton. Una segonda causa es la disponibilitat de nutriments. La combinason de totas doas definís son desvolopament, per exemple, dins las zònas tropicalas e subtropicalas ont i a abondància de lutz solara, per contra, se fa una produccion bassa a causa del manca de nutriments coma lo nitrogèn o lo fosfòr.

Los organismes del plancton se pòdon classificar se basant sus fòrça critèris (mesura, tipe de nutricion,..). La division mai utilizada es de definir se son de èssers vivents autotròfs o eterotròfs; dins aquel cas parlam de dos grands grops: lo zooplancton e lo fitoplancton.
La majoritat de las espècias son de talha pichona e transparenta a l'uèlh nud e las cal observar amb microscòpis. 
Los organismes fotosintetics del plancton- lo fitoplancton- son los responsables de la produccion de 90% de l'oxigèn del malhum trofic marin, lo fitoplancton ne constituís la basa e es lo primièr ensems d'organismes de realizar la fotosintèsi. Mai sovent lo consoma lo zooplancton, que tanben a l'encòpes pres per d'autres organismes autotròfs, essent o pas zooplancton.

Lo plancton a una vida fòrça corta mas es fòrça prolific, atal compensant la nauta depredacion qu'es somés. De fach, l'excès de produccion que pòt comportar, alimenta en partida los predadors mas tanben, en partida, se sedimenta.

Per sa formacion, lo plancton es influit per la lutz del solelh, la temperatura de las aigas e la preséncia de nutriments coma nitrats e fosfats venent de la tèrra e dels fons oceanics.

## Vejatz tanben
* Anabaena

## Ligams extèrnes
* Larga informacion sul plancton
Pietari Särkilahti

**Pietari Särkilahti** (mòrt en 1529) foguèt un estudiant finlandés de Martin Luther e un pionier de la literatura finesa. Introguèt la Reforma protestanta dins lo país (1527) e favorizèt l'utilizacion de la lenga finesa dins l'ensenhament. Après sa mòrt, son estudiant Mikael Agricola contunièt son òbra e publiquèt lo premier libre escrich en finés (1538).

## Liames intèrnes

* Finés.
* Reforma.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Zooplancton

right|thumb|180x180px|Un eufausiaci
Tradicionalament, se devesís la comunautat del plancton en fitoplancton o plancton vegetala e en **zooplancton** o plancton animal.

Se nomena **zooplancton** la partida del plancton constituida per d'èssers que s'alimentan de matèria organica ja modificada per ingestion. Es constituit per de protozoaris, es a dire, protistas divèrses, fagotròfs qu'englòban la noiridura la fagocitant. Tanben per de larvas d'animals mai grands, coma porifèrs, vèrms, equinodèrmes, molluscs o crustacèus, e d'autres artropòdes aqüatics, e tanben de formas d'adultas de crustacèu de pichona talha —coma copepòdes o cladocèrs—, rotifèrs, e de fasas juvenilas de peisses (alevins).

Son d'eterotròfs que dins la cadena trofica ocupan las primièras posicions de consomators, s'alimentant dels produchs primaris (compausants del fitoplancton), d'organismes saprofits, coma las bactèris, o d'autres compausants del **zooplancton.** Unes s'alimentan de residús organics trissats.

Mai sovent los membres del **zooplancton** gardan una granda proximitat sistemica amb aqueles del fitoplancton, a vegada quitament son del meteis genre. Fòrça algas unicellularas flagelladas sincronizan o altèrnan la fotosintèsi amb la ingestion d'aliments organics.
Roman lo Melode

**Roman lo Melode** ò **Roman l'Imnograf** (vèrs 493 - après 555) foguèt un monge, un imnograf e un poèta bizantin. Es considerat coma l'imnograf pus important dau sègle VI. Es tanben un sant dei Glèisas Catolica e Ortodoxa.

Sa vida es mau coneguda en causa de la manca de documents. Nasquèt probablament dins una familha judieva d'Emèsi en Siria. Foguèt batejat durant sa jovença per de rasons desconegudas (benlèu dins l'encastre d'una conversion de tota ò d'una partida de sa familha). Per la seguida, venguèt diague de la glèisa de Beirot puei sacrestan de Santa Sofia a Constantinòple.

Son òbra seriá compausada d'aperaquí un milièr d'imnes religiós dichs *kontaria*. Pasmens, solament 85 son encara coneguts a l'ora d'ara (un seissantenau li es clarament atribuit, lo rèsta es l'objècte de debats). Son escrichs dins una lenga inspirada per la *koinè* d'Atenas ambé d'expressions semitizantas. Lo premier aspèct es tradicionau dins la literatura bizantina que revendicava seis originas anticas. Lo segond es pus originau e probablament a l'origina judieva de Roman lo Melode. En mai d'aquò, l'autor utilizava un nombre important d'imatges, de metafòras, de comparasons, d'antitèsis e, de còps, d'expressions novèlas per donar una intensitat dramatica a sei cants.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Leon lo Diague

**Leon lo Diague** foguèt un istorian e un cronicaire bizantin dau sègle X.

Nascut vèrs 950 en Asia Menora, foguèt educat a Constantinòple onte venguèt diague dins lo palais imperiau. I escriguèt de cronicas, sovent basadas sus lo sieu testimoniatge, sus lei rèines deis emperaires Roman II (959-963), Nicèfor II Focas (963-969), Joan I Zimisces (969-976) e Basili II lo Bulgaroctòn (976-1025). En particular, es famós per sa descripcion de l'invasion de Sviatoslav de Kiev] en 969. 

Coma la màger part deis escrivans bizantins dau periòde, son estile es dich « classic ». Es a dire qu'es inspirat dei tèxtes de l'Antiquitat, especialament aquelei d'Agàties e de Teofilacte Simocatta. I introguèt pasmens de modificacions coma l'utilizacion d'expressions estrangieras, subretot latinas, e de biais d'escriure de còps jutjats extravagants.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cronica de Morèa

La ***Cronica de Morèa*** es una cronica dau periòde finau de la literatura bizantina que conta la conquista de Peloponés per lei Francs a l'eissida de la Quatrena Crosada (1204) e la fondacion dau Principat d'Acaia. Es la fònt istorica pus importanta regardant aqueu principat per lei sègles XIII e XIV. Son autor es anonim.

Ne'n existís quatre versions diferentas. Una version escricha en francés e en pròsa depinta lo periòde 1095-1305. Es benlèu la version originala escricha per de chivaliers francs dau Principat. Pasmens, una version grèga versificada regardant leis annadas 1095-1295) es l'autre candidat au títol de version originala. Enfin, existisson una version aragonesa qu'es una traduccion e una extension de la version francesa que va de 1200 a 1377 e una version en italian qu'es un resumit (en pròsa) dau tèxte grèc.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.
* Principat d'Acaia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Maime lo Confessaire

**Maime lo Confessaire** (vèrs 580 - 662) foguèt un monge e un teologian bizantin dau sègle VII. Es considerat coma sant per lei Glèisas Catolica e Ortodoxa.

Nascut vèrs 580, seriá vengut a 30 ans Premier Secretari de la Cort de l'emperaire Heraclius (610-641). Participèt a la lucha dei partisans dau concili de Calcedònia còntra leis eresias que s'èran desvolopadas dins lo bacin mediterranèu. Pasmens, leis evolucions teologicas deis emperaires successius entraïnèron son arrestacion e son procès en 653. Foguèt exilat en 655 e refusèt plusors ofèrtas imperialas de person e de reconciliacion. Aquò entraïnèt una segonda condamnacion en 662 e foguèt amputat de sa lenga e sa man drecha, çò que causèt rapidament sa mòrt.

Son trabalh teologic es fòrça importanta e seis òbras aguèron una influéncia importanta sus lei teologians de la segonda mitat dau sègle VII. En particular, participèron a la condamnacion dau monotelisme coma eresia au tresena concili de Constantinòple en 680-681.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Evagri d'Epifania

**Evagri d'Epifania** (vèrs 536 - 594) foguèt un istorian bizantin. Fa partida deis istorians eclesiastics principaus de l'Antiquitat tardiva.

Nascut a Epifania, sa familha s'installèt rapidament a Apamèa après sa naissença. Après seis estudis, anèt a Antiòquia per venir avocat. I venguèt lo conselhier juridic dau patriarca Gregòri I d'Antiòquia (571-594). En particular, menèt un afaire malaisat a Constantinòple en 587 a prepaus d'un conflicte entre lo patriarca e lo còmte d'Orient. Remarcat per sei servicis, foguèt nomat questor per Tibèri II Constantin (578-582) e gardian de registres administratius per Maurici I (582-602).

Son òbra principala es una *Istòria eclesiastica* de sièis libres escricha de 593 a 594. Conta l'istòria de la Glèisa sus lo periòde 431-593. Son trabalh foguèt caracterizat per l'acceptacion dau subrenaturau (racòntes de miracles), l'utilizacion de documents autentics e l'abséncia de jutjaments sectaris còntra leis eretics dau periòde.

## Liames intèrnes

* Lista deis emperaires bizantins.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Miquèu Psellos

**Miquèu Psellos** (1018-1078) foguèt un istorian bizantin.

Probablament nascut dins la capitala de l'Empèri, Constantinòble, èra lo fiu d'un foncionari. Seis estudis li permetèron de faire lo rescòntre de personalitats importantas coma lei futurs patriarcas Constantin Licudes (1059-1063) e Joan VIII (1064-1075) e lo futur emperaire Constantin X Ducas (1059-1067). Venguèt jutje provínciau avans de rintrar a Constantinòble vèrs 1042 onte venguèt secretari au sen de la cancelariá imperiala. A partir d'aqueu periòde, conoguèt una ascension politica importanta e venguèt un conselhier de l'emperaire Constantin IX (1042-1055). Obtenguèt tanben un pòste important au sen de l'Universitat de Constantinòble ambé lo títol onorific de « Cap dei Filosòfs ». Son ròtle politic contunièt durant lo rèine de Miquèu VII Ducas. Son influéncia aumentèt alora e Miquèu Psellos èra pron poderós per participar d'un biais decisiu ai còps d'estat de la fin dau periòde macedonian.

Son òbra d'escrivan es considerabla car Miquèu Psellos escriguèt de tractats sus de subjèctes fòrça variats coma l'etimologia, lo drech, la medecina, la tactica militara... etc. Pasmens, son òbra pus importanta es sa *[[Cronografia]]*, cronica de l'istòria bizantina fòrça centrada sus leis afaires dau palais que va dau començament dau rèine de Basili II en 976 a aqueu de Nicèfor III Botaniatès en 1078.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Jòrgi Phrantzès

**Jòrgi Phrantzès** (1401-1478) foguèt un diplomata e un escrivan bizantin de la fin de l'Empèri. 

Secretari de l'emperaire Manual II Paleòleg (1391-1425), gardèt la fisança de sei successors Joan VIII (1425-1448) e Constantin XI (1448-1453). En 1446, lo nomèron governador de Mistra en Morèa. Participèt a la defensa de Constantinòple durant lo sètge de 1453 e foguèt capturat per Turcs Otomans. Liberat après lo pagament d'un recapte, jonhèt la Cort dei Paleòleg dau Despotat de Morèa fins a sa casuda en 1460. En 1472, intrèt dins un monastèri onte escriguèt una istòria de l'Empèri e dei Paleòleg regardant lo periòde 1413-1477.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Monastèri de Debre Libanos

Lo **monastèri de Debre Libanos** es un monastèri etiopian ortodox situat a aperaquí 120 km au nòrd-oèst de la capitala Addis Abeda. Es lo pus important dau país e lo superior dau monastèri foguèt lòngtemps lo cap de totei lei monges etiopians.

Foguèt fondat en 1284 per Takla Haymanot dins un endrech dich Gerarya. Fins au 26 de decembre de 1445, foguèt dich Dabra Asbo. Lei bastiments subiguèron mai d'una reconstruccion. En particular, lo monastèri foguèt pilhat e destruch en 1532 per lei tropas d'Ahmad ibn Ibrahim. Puei, ambé lo transferiment de la capitala d'Etiopia dins la vila de Gondar dins lo corrent dau sègle XVII, Debre Libanos èra alunchat dau poder e foguèt en partida delaissat. Enfin, en 1937, leis Italians chaplèron lei monges per venjar un atemptat còntra lo vice-rèi Rodolfo Graziani.

## Liames intèrnes

* Arquitectura etiopiana.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Strategikon

Lo ***Strategikon*** es un manuau d'estrategia e de tactica militaras qu'es generalament atribuit a l'emperaire Maurici (582-602). Son objectiu èra de codificar lei reformas militaras introduchas per l'emperaire durant son rèine. Es format de 12 capítols que tractan principalament dei tacticas e dei formacions de cavalariá mai estudian tanben lo foncionament de l'infantariá, de la poliorcetica, dau tren de bagatge, de la marcha d'una armada, dau reglament intèrne de l'armada bizantina e deis enemics recurrents de l'Empèri (Francs, Lombards, Avars, Turcs e Eslaus).

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Potarga

thumb|Potarga dau Martegue

La **potarga** ò *botarga*, es una especialitat de mediterrània facha d'uòus de muge salats e assecats recampats dins una borsa.

Es una especialitat de la ciutat dau Martegue, en Provença e s'atròva tanben en Itàlia, Turquia, Grècia, Portugau e Tunisia. Estent sa produccion qu'es complicada, la refaccion dei muges, e son prètz de venda carivend, de país coma Mauritània, Senegau ò Brasiu se son mes a l'exportacion de potarga.
Mugil cephalus

Lo **muge** (var. *mujo, mujòu, mujòl, mulle, murle*) es un peis de la familha dei Mugilidae.

## Distribucion
*Mugil cephalus* s'atròba sus l'ensemble dei costièras dei zònas temperadas, tropicalas emai eqüatorialas.

## Abitacion
*Mugil cephalus* est une espècia de la costiera que pòu passar dins leis graus lei rius. Es un peis gregari que viu au fons de l'aiga, sus l'arena ò la labarida, en generau a mens de 10m de fonsor.

## Aqüacultura
*Mugil cephalus* est abalit dins l'aiga doça ò dins d'estanhs. Amb seis uòus se produsís la potarga, especialitat dau Martegue.
Grau (geografia)

Un **grau** (var. *gra*) es  una boca o canalet que met en comunicacion un estanh litorau amb la mar.

En Occitània, son nom es ligat a plusiors toponims , notadament :

* Lo Grau dau Rei, (Lengadòc)
* Lo Grau d'Agde, (Lengadòc)
* Lo Gra d'Orgon, en Provença
Ouzo

vinheta|Una botelha d'Ouzo.|502x502px
L**'ouzo** (en grèc: ούζο) es une bevenda grèga facha d'alcòl mesclat amb d'aromats variats, principalament d'anís. Despuei 1989, la reglamentacion europenca impausa sa fabricacion en Grècia per obténer lo drech de se nomenar *Ouzo*.

Son taus d'alcòl va en generau de 38 a 50°, de còps encara mai. Incolor, l'ouzo ven blanc quora se mescla d'aiga, en rason de la microemulsion de l'anetòl.

## Etimologia
L'etimologia dau mot *ouzo* es pas segura. Vendriá de l'expression italiana « Uso Massalia », *a l'usatge de [[Marselha]]*, qu'èra escricha sus lei caissas de transpòrts dei botelhas per Euròpa ò dau turc *üzüm*, *rasim*.

## Referéncias
 

## Bibliografia
*
Subconscient

Lo tèrme **subconscient** es utilizat en psicologia e en psicanalisi per referir-se a l'inconscient, al feblament conscient o a çò, per se pòt trobar «en dejós de lindal de la consciéncia», qu'aquela darrièra n'i es d'un accés malaïsit o totalament impossible. A l'ora d'ara lo seu usatge es mai utilizat dins lo lengatge corrent que non pas dins lo lexic psicologic o psicanalitic.

Dins los primièrs escrichs de Sigmund Freud, subretot dins unes de los seus primièrs trabalhs prepsicanalitics en francés, lo tèrme foguèt utilizat coma sinonim d'inconscient. Freud abandonèt mai tard aquela denominacion perque se la vesiá coma equivoca.

## Articles connèxas
* Inconscient
* Preconscient
* Sigmund Freud

## Referéncias
Teodòr Estudita

**Teodòr Estudita** (759 - 11 de novembre de 826) foguèt un monge e un teologian bizantin qu'es considerat coma una figura majora de la Glèisa Ortodoxa.

## Biografia

Nascut en 759 dins la capitala de l'Empèri, èra lo fiu d'un important foncionari. Vèrs 780, sa familha abandonèt sa vida per seguir Platon de Sakkoudion, l'oncle de Teodòr Estudita, e fondar lo monastèri de Sakkoudion en Bitínia. Sostenguèron la fin de l'iconoclasme decidida per lo segond concili de Nicèa en 787. Puei, en 794, Teodòr remplacèt son oncle coma cap dau monastèri. S'opausèt a la repudiacion de l'impetratritz per Constantin VI (780-797), çò qu'entraïnèt son arrestacion e la sarradura dau monastèri fins au còp d'estat còntra Constantin VI en 797. Sostenguts per l'imperatritz Irèna (797-802), lei monges acomencèron de trabalhs importants. 

Dins aquò, Teodòr e son oncle intrèron rapidament en conflicte ambé l'emperaire Nicèfor I (802-811) a prepaus de sa chausida de Nicèfor I de Constantinòble coma patriarca de Constantinòble en 806. Aquò foguèt la causa d'una novèla arrestacion. Puei, en 809, foguèron declarats eretics e exilats fins au perdon de l'emperaire Miquèu I Rangabé (811-813).

Sota lo rèine de Leon V l'Armèni (813-820), Teodòr s'opausèt tornarmai ai decisions de l'emperaire que voliá restaurar l'iconoclasme. Arrestat per lo tresen còp, foguèt rapidament transferit dins una fortalesa d'Anatolia Centrala per l'empachar de comunicar ambé sei partisans. Liberat après l'assassinat de Leon V, rescontrèt l'emperaire Miquèu II l'Amorian (820-829) que permetèt ai monges de venear leis icònas en fòra de Constantinòble.

## Òbra

Teodòr Estudita foguèt un teologian major de son periòde. En particular, s'interessèt a la vida monacala qu'èra alora devesida entre lo modèl de l'ascèsi e lo modèl de monges urbans implicats dins la vida de l'Empèri. Maugrat un respèct afirmat per leis ermitas, Teodòr Estudita conselhèt de pas leis imitar e defendiguèt puslèu lo concèpte de monastèris comunautaris amb una gròssa importància donada au trabalh. Apliquèt aquelei principis, especialament lo trabalh intellectuau e manuau obligatòri, a son monastèri. Sa regla foguèt codificada quauqueis annadas après sa mòrt.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Joan Zonaras

**Joan Zonaras** (vèrs 1074 - mòrt après 1159) foguèt un foncionari, un teologian e un istorian bizantin dau sègle XII. Es considerat coma un deis istorians pus important dau sègle XII.

Sa vida es mau coneguda. Sembla eissit d'una familha que fasiá partida de l'aristocracia civila. Son paire èra un foncionari imperiau avans de se retirar coma abat d'un monastèri. Joan Zonaras recebèt ansin una bòna educacion que li permetèt de venir a son torn foncionari. Mostrèt tanben rapidament un interès per l'escritura de poèmas e de discors. Remarcat per l'emperaire Alexis I Comnèn (1081-1118), foguèt cargat de redigir un commentari sus lo drech canon e venguèt cap de la cancelariá imperiala puei cap dau departament juridic. Dins lo corrent deis annadas 1130, se retirèt dins un monastèri après la mòrt de se frema e d'un mens un de seis enfants. I escribuèt son òbra principala, l’*Epitome historion*, entre 1135 e 1145.

Son òbra literària es fòrça importanta car escriguèt sus de subjèctes variats. Pasmens, sei dos domenis principaus foguèron la teologia e l'istòria. Son estile èra clar e concís mai, coma la màger part deis escrivans bizantins, utilizava un lengatge inspirat dau grèc atenenc antic. Son trabalh pus important es l’*Epitome historion* qu'es una istòria dau mond de la Creacion a la mòrt d'Alexis Comnèn en 1118. Es l'istòria medievala en lenga grèga pus lònga que foguèt conservada. A respèct dei trabalhs de sei contemporanèus, coma Ana Comnèn, a la particularitat de presentar d'un biais negatiu leis eveniments dau rèine d'Alexis Comnèn considerat coma un dictator per l'autor.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.
* *[[Epitome historion]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Teodòr Prodom

**Teodòr Prodom** (vèrs 1100 - entre 1156 e 1170) foguèt un poèta e un retor bizantin dau sègle XII.

Sa vida es mau coneguda. Sembla originari de Constantinòple e foguèt l'estudiant de plusors professors famós coma Estève Skylitzès e Miquèu Italikos. Acomencèt d'escriure de poèmas sus leis eveniments dau periòde a partir de 1122 e faguèt partida dei letruts pròches de la Cort Imperiala dins lo corrent dei rèines deis emperaires Joan II Comnèn (1118-1143) e Manual I Comnèn (1143-1180). Venguèt monge quauquei temps avans sa mòrt.

Son òbra es considerabla e gropa d'escrichs en pròsa, en vèrs, en lenga sabenta ò en lenga vernaculària. Au mens 163 tèxtes encara coneguts li son atribuits. La màger part regardan l'istòria e la biografia mai se troba tanben d'òbras de teologia, de filosofia, de retorica, de dialògs satirics ò de romans. Son utilizacion de la lenga « vulgara » — es a dire de la lenga utilizada per la populacion dins la vida vidanta — èra una innovacion importanta a respèct deis autors bizantins dau periòde qu'utilizavan un lengatge inspirat per lo grèc atenenc antic. Seis òbras pus famosas son un roman versificat de  alexandrins dich *[[Rhodanthè e Dosiclès]]* e la *[[Catomiomaquia]]*, òbra borlesca contant la guèrra entre un gat e una rata.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.
* *[[Catomiomaquia]]*.
* *[[Rhodanthè e Dosiclès]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Simeon Mamantis

**Simeon Mamantis** ò **Simeon lo Teologian Novèu** (949 - 12 de març de 1022) foguèt un monge, un teologian e un poèta bizantin de la Renaissença Bizantina. Es un sant dei Glèisas Catolica e Ortodoxa.

Nascut au sen d'una familha de l'aristocracia bizantina, recebèt una educacion superiora. A 14 ans, faguèt lo rescòntra de Simeon l'Estudita, monge famós dau monastèri de Stoudios, e decidèt de dedicar sa vida a la preguiera e a l'ascèsi. A 30 ans, venguèt lo cap dau monastèri de Sant Mammas que se transformèt en centre religiós important gràcias a sa reputacion de santetat.

Son òbra teologica se concentrèt sus la defensa de l'ascèsi espirituala e plusors de seis escrichs foguèron integrats au *[[Philokalia]]*, una compilacion de tèxtes escrichs per de mèstres ortodoxs de l'ascèsi. Son ensenhament encoratjava la recèrca d'un contacte dirècte ambé Dieu e la chausida d'una guida espirituala. Foguèt tanben lo premier ermita bizantin que parlèt liurament dei sieunas experiéncias misticas. Enfin, escriguèt d'imnes e de discors sus l'etica e la teologia.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias