Pena d'Agenés

**Pena d'Agenés** (*Penne-d'Agenais* en francés) es una comuna agenesa situada dins lo departament d'Òut e Garona e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
La prononciacion es ['penɔ datse'nes]. Las fòrmas ancianas son *Pena (de ~)*, en 1142, *Penna Agennensi (homines de ~)*, en 1242-1255, *Pennam (versus ~)*, *Penne in Agenesio (castrum de ~)*, en 1282, *Penna, Penne, Pene, La pen, La Penne*, en 1307-1317, *Pene in Agennesio*, en 1307-1317, *Penne de Agenen* en 1307-1317, *Pendegeneys*, en 1307-1317, *Pene (chasteu de ~)*, en 1325, *Pennes* sus una mapa francesa del sègle XVII.

Lo mot occitan *pena* a lo sens de « puèg mai o mens ponchut, ròc, pinacle, cresta de montanha, acrin, montanha », mas es d'origina diferenta segon los autors : de *penna*, mot prelatin, probablament ligur, per Dauzat e Rostaing , d'una basa pre-indoeuropèa **penna*, segon Astor (citat per Bénédicte Boyrie-Fénié). Cossí que siá, es un oronime d'origina prelatina. Xavier Delamarre explica que lo mot *penno-*, ambe un sens de « cap, extremitat », es gallés e a de correspondents dins las autras lengas celticas . Lo determinant es oficial en francés dempuèi 1919 , mas es pas absent de las atestacions medievalas. 
* *Alamans* o *Alemans* : Lo nom testimònia de la preséncia d'una colonia d'Alamans; 
* **Senta Crotz** (de Pena) : Lo nom de Senta Crotz es lo de glèisas que son dedicadas al culte de l'instrument del suplici de Jèsus Crist; 
* **Sent Sarnin** pòrta lo nom de l'avesque de Tolosa, Saturninu(m), martirizat en 257 (*Saturninu* > *Sadornino* > *Saorni(n)* > *Sarni(n)*); 
* (de) **Manhac** : los autres *Manhac* venon del nom latin d'òme *Magnius* (o eventualament *Mannius*), ambe lo sufixe *acum* , latinizacion del sufixe gallés *-aco(n)*; Manhac èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre *Magnius*; 
* **Senta Fe** es nommat d'après una jove agenesa de nòbla familha, senta Fe, convertida al cristianisme devath l'influéncia de l'avesque Sent Caprasi, martirizada al començament del sègle IV devath lo renhe de Dioclecian;
* **Sent Leugièr** (fòrma supausada) es la fòrma modèrna de *Leudgari*, avesque d'Autun e majordòme de palais al sègle VII ;
* (de) **Magabal** : nom ancian del vilatge de Sent Leugièr ? Interpretar es malaisit. Lo començament del nom fa pensar a Magalaç, d'un pregallés *mag-*, qu'a donat *maguela* « tuca, tuca escalabrosa »  (lo vilatge, a 140 m, es al pè d'un planòl de 220 m e la penda es fòrta); es improbable que *-bal* represente *val*;
* Sent Martin, nom donat a plan de parròquias de las Gàllias al primièr millenari, representa Sent Martin de Tors (sègle IV);
* *des Cailles* (en francés). Los ausèls, que vòlan pertot, donan rarament de toponimes. L'atraccion del nom de l'ausèl modifiquèt benlèu un nom ancian (**Calhan* ?). La lista de Valeri (1520) pòrta *Sancti Martini de Cailhas* .

## Istòria

### Evolucion de la composicion de la comuna
* En 1793, la municipalitat es *Penne, Alemans, Ladignac, Laval, Magnac, Massoulies, Port de Penne, Saint Leger, Saint Marcel, Saint Martin, Saint Silvestre, Sainte Foy et Trenteils* donc Pena d'Agenés, Ladinhac, La Val, Manhac, Maçolés, Lo Pòrt de Pena, *Sent Leugièr* (?), Sent Marcèl, Sent Martin, Sent Salvèstre, Senta Fe e Trentels. 

* Lo siti Cassini explica que Pena annexèt « abans 1806 » *Allemans / Ladignac / Magnac / Mondoulens / Port-de-Penne / Laval / Sainte-Foy / Saint-Léger / Saint-Marcel / Saint-Martin / Saint-Sylvestre-sur-Lot / Tremons / Trentels*, donc en occitan Alemans o Alamans (?), Ladinhac, Manhac, *Modolens* (?), Lo Pòrt de Pena, La Val, Senta Fe, *Sent Leugièr* (?),  Sent Marcèl, Sent Martin (*Saint-Martin-des-Cailles*), Sent Salvèstre, Tremonts [ dit Tremonts lo Petit, situat al nòrd de Sent Salvèstre près de la RD 253, diferent de Tremonts e que sembla, al mens per la glèisa, dins la comuna de Vilanuèva] e Trentels. La diferéncia ambe la situacion de 1793 es que Maçolés es dejà una comuna e probablament que *Modolens*, s'es pas un omonime, se mudèt dins la comuna de Tremonts, dont èra l'annèxa al punt de vista parroquial.
* En 1839, Trentels venguèt comuna e ganhèt Ladinhac e La Val. En 1852, ne foguèt atal de Sent Salvèstre , que d'après la mapa, sembla que recebèt tanben Sent Marcèl (glèisa situada près de la RD 911, en direccion de Fumèl).

#### Ancianas parròquias dins la comuna de Pena
* Nòstra Dòna d'Alamans o Alemans e son annèxa Senta Crotz de Pena, situada dins la vila. Alamans, situat al nòrd-èst de la vila, près d'Òut, foguèt un priorat que dependiá de Senta Crotz de Bordèu, situacion dejà anciana en 1789. La glèisa Senta Crotz aviá disparegut abans la Revolucion 
* Sent Sarnin de Manhac, vilatge situat al sud-èst de la vila, aviá per annèxa Nòstra Dòna del Mercadièr. I aviá tanben, sus son territòri, una glèisa Sent Miquèl, pincada sus una tuca, arroïnada dejà en 1789
* Lo Pòrt de Pena, vilatge important e qu'aviá dejà, dins la parròquia, 400 comuniants en 1789 segon Durengues (mai de 500 abitants), situat en bordura d'Òut, en faça de Sent Salvèstre; dins la parròquia, i aviá la glèisa Sent Pèir e tanben la capèla de Nòstra Dòna de Peiraguda, que tornèron bastir, pel segond còp al mens, entre 1897 e 1948, dins l'estil romanico-bizantin (lo primièr còp foguèt entre 1653 e 1668, après que los protestants la destrusiguèron al sègle XVI) .
* Senta Fe, vilatge situat al sud-oèst de la vila, aviá una annèxa, Sent Clar de *Grézac*, encara mai al sud, sus l'actuala D 103, e qu'es ara dins la comuna d'Aurador .
* Sent Leugièr *de Magabal*, vilatge situat a l'èst-sud-èst de la vila e al nòrd de Maçolés, près del Tarn e Garona; la parròquia, qu'aviá 530 comuniants en 1789, deviá èsser pro espandida . Mès, coma *Magabal* es citat coma annèxa d'Autafaja, coma lo determinant *de Magabal* es absent de la mapa de Cassini e de las mapas modèrnas per *St Léger*, i a un dobte sus la bona atribucion de *Magabal*.
* Sent Martin *des Cailles*, glèisa del primièr quart del sègle XVI, agrandida e modificada al sègle XIX , situada a l'èst-nòrd-èst de Pena; la parròquia aviá una annèxa, Senta Fe *des Cailles*, que deu èsser diferenta de la Senta Fe precedenta.

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra canton; es adara burèu centralizator del canton del País de Sèrras.

## Demografia

* En 1793, la municipalitat es *Penne, Alemans, Ladignac, Laval, Magnac, Massoulies, Port de Penne, Saint Leger, Saint Marcel, Saint Martin, Saint Silvestre, Sainte Foy et Trenteils*, donc Pena, *Alemans* o *Alamans*, Ladinhac, La Val, Manhac, Maçolés, Lo Pòrt de Pena, *Sent Leugièr* (?), Sent Marcèl, Sent Martin *des Cailles*, Sent Salvèstre d'Òut, Senta Fe e Trentels; 
* en 1806, ne demòra *Allemans / Ladignac / Magnac / Mondoulens / Port-de-Penne / Laval / Sainte-Foy / Saint-Léger / Saint-Marcel / Saint-Martin / Saint-Sylvestre-sur-Lot / Tremons / Trentels*, donc en occitan *Alemans* o *Alamans*, Ladinhac, Manhac, *Modolens*, Lo Pòrt de Pena, La Val, Senta Fe, Sent Marcèl, Sent Martin *des Cailles*, Sent Salvèstre, Tremonts lo Petit, Trentels (donc Maçolés es vengut una comuna separada de Pena);
* 1839, Trentels ven comuna e recep Ladinhac e Laval; en 1852, ne foguèt atal de Sent Salvèstre (que recebèt, d'après la mapa, Sent Marcèl) . 
* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luècs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna
* Uc d'Alfaro

## Veire tanben
* Comunas d'Òut e Garona

## Ligams extèrnes

## Nòtas