Estela variabla

[vinheta|[Eta Carinae|Eta Carina una estela ipergiganta variabla blava, dicha tan ben de tipe S Doradus.]]
En astronomia, una **estela variabla** o, per ellipsa, una **variabla**, acianament un **estela cambiadissa** es una estela que l'esclat, la luminositat, varia pendent de periòdes mai o mens longas.

Alara que gaireben totas las estelas son de luminositat gairebe constanta, coma lo Solelh que possedís gaireben pas de variacion mesurabla (unes 0,1 % sus un cicle de 11 ans), la luminositat d'unas estelas varia de biais perceptible pendent de periòdes de temps fòrça mai corts.

## Istoric
[vinheta|Corba de lutz de [Betelgeuse, estela variabla miègregulaea.]]
D'après Lauri Jetsu , de l'universitat d'Helsinki, lo *Calendièr del Caire*, papirs egipcian datat de 1271 a 1163 AbC, seriá lo document istoric mai ancian fasent estat d'observacions d'una estela variabla a l'uèi nud.

A l'epòca modèrna, la variacion de luminositat d'unas estelas foguèt descobèrta al sègle XVI pendent l'aparicion de la supernòva de 1572 per Tycho Brahe e l'observacion de l'aument e la diminucion regulara de l'esclat de l'estela Mira (o Ceti) en 1596. Se descobriguèt sempre mai d'estelas variablas amb lo melhorament dels instruments d'observacion; ara, los catalògs d'estelas, que lo mai important es lo *[[General Catalogue of Variable Stars]]*, contenent mai de 40 000 estelas variablas o l'essent possiblament.

A l'origine, la luminositat de las estelas èra determinada visualament comparant una estela amb sas vesinas. Mas tard, lo desvelopament de la fotografia permetèt de comparar aquestas luminositats sus una placa fotografica.
Ara, son mesuradas precisament mejans un detector fotoelectric o amb una camèra CCD.

aquestas luminositats son traçadas sus un graf nomenat *corba de lutz* que presenta la magnitud en foncion del temps. Aqueste graf permet de determinar l'amplitud de las variacions e lor periòde.
L'enregistrament d'aquestas corbas de lutz es un dels sols domènis de l'astronomia ont los amators pòdon vertadièrament ajudar los professionals, veire realizar un vertadièr trabalh de receca.

## Classificacion
Estrictamant, totas las estelas son variablas que lor estructura lo lor luminositat cambian amb lor evolucion, mas mai sovent los cambiaments son fòrça lents. Pasmens, per unas fasas evolutivas, las variacions pòdon èsser fòrça rapidas o periodicas, coma la pulsacion de la sisa extèrna d'unas estelas.
D'autras pichonas variacions de luminositat pòdon èsser causadas per de taças frejas o caudas a la superfícia de l'estela qu'apareisson e desapareisson amb la rotacion de la quita estela. Per aquesta rason, lo Solelh es una estela fòrça feblament variabla a causa de sas tacas solaras e es plan probable que gaireben totas las estelas possedisson des tacas similàrias.

Las estelas variablas son classificadas en dos grands grops, cadun subdivisats en una multitud de sosgrops portant mai sovent lo nom d'una estela que las caracteriza:

### Estelas variablas intrinsècas
Son d'estelas que la variacions de luminositat son provocadas per de cambiaments de la quira estructura de l'estla.
Una estela variabla intrinsèca pòt èsser ligada a diferents tipes seguent son comportament:

#### Variablas pulsantas
Las estelas pulsantas constituisson la partida mai granda de las variablas. Aquestas presentan una variacion periodica de lor volum, çò que se traduch per una modificacion de lor luminositat:

#### Variablas per rotacion
Los estelas variablas per rotacion veson lor luminositat variar per la presencia de tacas escuras o claras a lor superfícia. Atal, quand l'estela vira sus ela mèsma, mai o mens de lutz arriba cap a nosautres.

#### Variablas eruptivas (ancienament nomenadas ''variablas irregularas'')
Una estela variabla eruptiva coneis una activitat granda dins sa cromosfèra o sa corona que provòca de variacions de luminositat impossiblas de preveire e que pòdon s'acompanhar d'un fòrt vent estellar o d'ejeccions de matèria. Los tipes màger de variables eruptivas son:
{| class="wikitable"

### Estelas variablas extrinsècas
La variacion de luminositat de las estelas variablas extrinsècas, tal coma son observada per un observator terrèstre, es deguda a una causa extèrna e l'estela e non pas a una modificacion de sas proprietats.

#### Variabla optica (o amb eclipsis)
La causa màger de variabilitat extrinsèca es la preséncia d'una autra estelas a l'entorn de l'estela màger, formant a ambedoas una estela dobla. Vist sos un cèrt angle, una d'aquestas doas estelas pòt a intervals regulars eclipsar l'autra, provocant atal una diminucion de la luminositat totala. Existís tanben de variablas amb eclipsis que la variabilitat es deguda a la preséncia d'una planèta companh.

#### Variablas cataclismicas (ancienament nomenadas ''variablas eruptivas'')
vinheta|Esquèma d'una variabla cataclismica.
Una estela variabla cataclismica vei sa luminositat evoluar subte, mai sovent sus mai d'unas magnituds, just après de fenomèns fisics fòrça violents.

Dins de sistèmas binaris, ambedoas estelas son tan pròchas l'una de l'autra que la fòça de gravitacion de l'estela mai massissa arraca una partida de la matèria de sa companha. Mai sovent, aquesta massa forma un disc d'accrecion. Aquestes sistèmas son nomenats *sistèma binari en interaccion*. La distància jos qu'aquesta situacion pòt se realizar correspond al « Lòbe de Roche » de l'estela, segon Édouard Roche, l'astronòm avent creat la teoria d'aqueste genre de sistèma.

Sus l'estela mai massissa, l'arribada d'aquesta massa suplementària e de composicion diferenta pòt, pel desencadenament de reaccions nuclearas, provocar diferents fenomèns, a vegada cataclismics. Las nòvas classicas, dichas tanben *recurrentas*, son una de las formas mai espectacularas d'aqueste fenomèn que se manifèsta per d'intensas variacions de luminositat. Las nòvas nanas son una autra categoria de variablas cataclismicas que las variacions de luminositat, mens espectacularas, serián provocadas per une variacion de taus d'accrecion dins lo disc.

Las variacions de luminositat pòdon tanben se produire dins d'autra partida de l'espectre electromagnetic que lo visible, per exemple dins lo domèni dels rais X. Dins los sistèmas nomenats *binairis X* que serián constituits d'una estela normala o en fin de vida, nomenada *estela segondària* e d'una estela compacta, coma una nana blanca, una estela de neutrons, veire un trauc negre, nomenat *estela primària*; l'interaccion de la matèria venent de l'estela segondària e de l'intens camp gravitacional de l'estela primària produch una enòrma quantitat d'energia qu'una partida nos ven jos forma de rais X.

## Galariá

File:Variable Star DI Cha.jpg|Estela variabla DI Cha
File:RS Puppis.jpg|Estela variabla RS Puppis


## Nòtas e referéncias