open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jambalaià

Lo **jambalaià** es una especialitat culinària au còp provençala e de Loïsiana que son ingredient pricipau n'es lo ris, acompanhat de polet per la varianta provençala. En Loïsiana, la carn pòu èstre de buòu, de cambajon, de saucissas vò de carambòt.

## Etimologia e cultura
Aqueu mot apareis per lo premier còp dins lo poèma occitan de Fortunat Chailland *Leis amors de Venús vò lo paisan au teatre*. L'Oxford English Dictionary. reten aquesta premiera occurréncia coma origina dau mot e l'atribuís donc a l'occitan, emai existon d'autreis etimologias (amerindiana, africana, francesa, ...).
Dins son Tresaur dau Felibritge, Mistral dona una definicion dau Jambalaià e l'atribuís una origina araba, sènsa mai de precision.

Sa fortuna americana faguèt dau Jambalaià v'un dei simbèu de la cultura cajun.

## Referéncias
Rusyn

Lo **rusyn** o **rutèn modèrne** es la lenga eslava parlada en Rutènia, sovent classada coma una varietat d'ucraïnian.

Es una lenga indoeuropèa. Al dintre de la familha de las lengas eslavas, aperten al grop eslau oriental amb lo rus, l'ucraïnian e lo bielorús.

## Referéncias
Sinagòga de Biàrritz

La **[[sinagòga]] de [[Biàrritz]]**, dens lo Baish Ador, qu'estó inaugurada en 1904. Que's situa au numèro 3 de la carrèra . Qu'ei au dia de uei en cors de restauracion.

## Ligams intèrnes
*Istòria deus judius en Occitània

### Referéncias
Estève Pelhòt

**Estève Pelhòt**, chafrat , vadut lo 1er de seteme de 1765 a Hendaia, Labord, mort en 1856 dens la medisha vila, qu'estó lo darrèr corsari francés conegut.
Piroraptòr

Lo **piroraptòr** (**Pyroraptor olympius**) qu'èra un dinosaure teropòd de la familha deus dromaesauridae e conegut per un sol exemplari descobèrt au pè deu Mont Olimpi en Provença après un huec (chic abans que hosse abambat lo quite Mont Venturi). Com los autes tanhents de la soa familha, qu'èra carnivòr peus paleontològs francés Philippe Taquet e Allain Ronan. Que visquè a la fin deu Cretacèu (enter Campania e Maastrichtian, com la màger part deus dinosaures descobèrts en Provença). Qu'èra petit e com entaus autes dromaesauridae que's supausa qu'èra caperat de plumas.

Que ho popularizat per un film que'u vodè Discovery Channel dab lo chafre *Pod* (acronyme de *Pyroraptor Olympius Dinosaur*).

## Honts
* Ronan, Allain - Taquet, Philippe. (2000). "A new genus of Dromaeosauridae (Dinosauria, Theropoda) from the Upper Cretaceous of France." Journal of Vertebrate Paleontology, 20: 404-407. [27 de Junh, 2000]

## Ligam extèrne
*Animacion creada entà Discovery Channel
Pistolet

Un **pistolet** es una arma de fuòc individuala que sa chambra es integrada o totjorn alinhada amb lo canon. 

## Istòria

Lei premiers pistolets son apareguts au sègle XV. La pus anciana mencion d'una utilizacion sus un prat batalhier data dau 29 de març de 1461 a la batalha de Towton en Anglatèrra. Aqueleis armas èran pesucas e avián un canon unic qu'èra cargat per la boca e un sistèma de fuòc basat sus un rodet e una mecha. Èra dotada de massas metallicas que permetián de picar un adversari au còrs a còrs. Fins au sègle XIX, de progrès permetèron de fiabilizar lo tir gràcias a l'introduccion de platinas de peirard per produrre la beluga requista. Pasmens, l'invencion dau revòuver e de son barilhet, entraïnèt un certan declin dau pistolet.

Son retorn aguèt luòc au començament dau sègle XX amb la concepcion de cargaires eficaç permetent de concebre d'armas dotadas de magazins contenent un desenau de cartochas. Un autre factor determinant foguèt l'invencion de pistolet permetent un tir automatic. A partir deis ans 1900-1910, divèrseis invencions permetèron de melhorar la fisabilitat dei mecanismes e la precision dei tirs e, durant la segonda mitat dau sègle XX, lei pistolets remplacèron pauc a pauc lei revòuvers dins un nombre important de domenis.


File:Pistolet-IMG 3196-b.jpg|Pistolet de peirard de la fin dau sègle XVIII (vèrs 1795)
File:Luger P08 (6971793777).jpg|Luger P08 (1898)
File:Pistolet-marine-19e-2.png|Pistolet francés utilizat dins la marina au sègle XIX (modèl 1837)
File:M1911a1.jpg|Colt M1911 (1911)
File:M9-pistolet.jpg|Beretta M9 9mm (ans 1980)


## Foncionament e utilizacions

Un pistolet modèrne es compausat d'una ponhada, d'un sistèma de mira, d'un sistèma de tir, d'un cargaire, d'un canon raiat e de sistèmas de seguretat. La ponhada permet de tenir l'arma corrèctament. Lo sistèma de mira es generalament constituït d'una auça e d'un ponch de mira. Pasmens, pòu de còps èsser pus sofisticat amb l'integracion d'una luneta o d'un lasèr. Lo sistèma de tir es basat sus un ensemble de ressòrts liats a la destenduda, au chin e au percutaire. Permet d'entraïnar la percussion de la cartocha. Lo projectil es alora propulsat dins lo canon que li dòna un movement de rotacion permetent d'estabilizar sa trajectòria. 

Lei municions pus frequentas tiradas per lei pistolets an un calibre que va de 7 a 12 mm. Permèton generalament s'assegurar de tirs eficaç a de portadas de 30 a 50 m. Son ansin fòrça utilizats per lei fòrças de seguretat (polícia, gendarmariá...) o per lei fòrças militaras. Existís egalement de competicions esportivas.

## Liames intèrnes

* Arma de fuòc.
* Revòuver.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Esteve de La Boetiá

**Esteve de La Boetiá** (en lemosin:  *[[AFI|ej'tepe‿de‿la‿bwe'tie]]*) (1 de novembre de 1530, Sarlat -18 d'agost de 1563 Lo Talhan de Medòc) foguèt un escrivan umanista e poèta occitan de Perigòrd.

Es famós per son *[[Discors de la servitud volontària]]*. Foguèt lo grand amic de Miquèl de Montanha, que li faguèt omenatge i comprés dins sos *[[Ensages]]*.

## Etimologia
*La Boetiá* significa «la proprietat de Boet».
Sinagòga de Baiona

La **[[sinagòga]] de Baiona**, dens lo Baish Ador, qu'estó bastida enter 1836 e 1837. Que's situa au numèro 35 de la carrèra , dens lo quartièr de Sent Esperit sus l'arriba dreta d'Ador au nòrd de la vila.

## Ligams intèrnes
*Istòria deus judius en Occitània

### Nòtas
Mandat britanic de Palestina

Lo **mandat britanic de Palestina** foguèt una entitat geografica jos administracion britanica establida per la Societat de las Nacions entre 1920 a 1948 sul territòri de Palestina après la desfacha de l'Empèri Otoman durant la Primièra Guèrra Mondiala.
Vocala quasibarrada quasianteriora arredondida

La **vocala quasibarrada quasianteriora arredondida** es una vocala emplagada dins qualques lengas parladas. Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es ⟨ʏ⟩, e son equivalent X-SAMPA es Y.

## Caracteristicas
*Son degràs d'apertura es quasibarrat, es a dire que la posicion de la lenga es similara a la d'una vocala barrada, mas leugièrament mai dobèrta.
*Son ponch d'articulacion es quasianterior, valent a dire que la lenga es gaireben plaçada tan luònh coma possible en avant de la boca.
*Son caractèr de redondetat es arredondit, valent a dire que las labras son arredondidas.

## En occitan
En occitan, existís pas qu'en gardiòl. Totas las "u" prononciadas [y] endacòm mai, se pronóncian [ʏ] en gardiòl. Tanben, la "e" davant una nasala, s'es en posicion tonica, se pronóncia [ʏ]. Existís pas endacòm mai en occitan.

## Dins las autras lengas

*Alemand : hübsch [hʏpʃ] « polid »
*Francés dau Quebèc : sud [sʏd] « sud »
*Ongrés : üt [ʏt] « còp »
*Neerlandés : fuut [fʏ̈ɥt] « cabusset » (punt d'articulation mai centrau que dins las autras lengas)
hut [hʏ̞t] « cabina » (degràs d'apertura mai bas que dins d'autras lengas)
*Suedés : ylle [ˈʏlːə] « lana »
*Turc : güneş [ɟʏ'nɛʃ] « solelh »
*Occitan gardiòl: una [ʏnə]
Vocala barrada anteriora arredondida

La **vocala barrada anteriora arredondida** es una vocala que se trapa dins qualques lengas parladas. Lo sieu simbòl dins l'Alfabet Fonetic Internacional es [y], e son simbòl X-SAMPA es y. Per las lengas, es generalament representada per una ü (alemand, turc) o y, mas tanben per una u (occitan, francés, arpitan e qualques autras lengas romanicas), o per una ű (ongrés). Se pòt taben veire уь (alfabet cirillic) e ㅟ (Hangeul, en corean).

## Caracteristicas
*Son degràs d'apertura es barrat, valent a dire que la lenga es plaçada tan prèpa del paladar coma possible
*Son ponch d'articulacion es anterior, valent a dire que la lenga es plaçada tan luènh del davant de la boca coma possible
*Son caractèr de redondetat es arredondit, valent a dire que las labras son arredondidas e que la partida interiora es exposida.

## En Occitan
En occitan, la [y] se tròba dins gaireben totes los dialèctes. Se representa per una "u". Pasmens, la u pòt far lo son [w] (après una vocala, o en [gascon] abans una vocala), [j] (abans una "o" o "ò", levat en gascon), [ɥ] (abans una vocala fòra o/ò e pas en gascon). La "ü" fa lon son [y] quand la "u" far lo son [w], e [w] quand la "u" fa [y].
En gardiòl, la [y] existís pas. Quand la "u" se pronócia [y] dins los autres dialèctes, lo gardiòl fa lo son [ʏ].

## Lengas
La [y] se tròba, per exemple, dins:
*l'alemand Gefühl [gə'fyːl] "sentiment"
*l'islandés yksi ['yksi] "un"
*lo francés chute [ʃyt] "casuda"
*l'ongrés tű [tyː] "agulha"
*l'occitan una ['ynɔ]
*lo suedés yla [yɥla] "bramar"
Vocala barrada posteriora arredondida

La **vocala barrada posteriora arredondida** es una vocala emplegada per mantunas lengas. Son symbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es una ⟨u⟩, e lo sieu equivalent X-SAMPA es u. Dins las lengas, es generalament representada per una "u" dins l'alfebet latin, mas d'autras letras son de còps que i a emplegadas, coma la "o" en occitan, en catalan o en portugués, o la "ou" coma en francés o encara la "oo" anglesa.

## Caracteristicas
*Son degrà d'apertura es barrat, valent a dire que la lenga es plaçada tan prèp de paladar coma possible.
*Son ponch d'articulacion es posterior, valent a dire que la lenga es plaçada tan luònh coma possible en darrièr de la boca.
*Son caractèr de redondetat es arredondit, valent a dire que las labras son arredondidas e que la partida interiora es exposida.

## En occitan
En occitan, la [u] es representada per una "o". Pasmens, la "o" pòt far de còps que i a lo son [w] segon sa plaça dins lo mot e segon lo mot el-meteis. (Vejatz pronóncia de l'occitan per mai d'entre-senhas).

## Dins las autras lengas

*Allemand : Fuß [fuːs], « pè »
*Anglés : boot [bu̟ʷt]. « bòta »
*Catalan : lluny [ʎuɲ], « luònh »
*Occitan : occitan [utsiˈta]
*Espanhòu : cura [ˈkuɾa], « suònh »
*Francés : fòu [fu]
*Italian : ultimo, pure, caucciù
*Neerlandés : voet [vuʷt], « pè »
*Portugués : urso [ˈuɾsu], « ors »
*Romanés : unu [ˈunu], « un »
*Suedés : sko [sko], « sabata »
*Vietnamian : tu [tū], « s'interpausar »
Moken

Los **Mokens** son un pòble nomada maritim que demòra en Birmania (illas Mergui) e en Tailandia (illas Surin).

Fan partida del grop dels "gitans de la mar" (*Sea Gypsies* en anglés). Aquesta denominacion foguèt inventada pels Angleses per designar las populacions nomadas maritimas d'Asia del Sud-Est.

Son entre 3 000 e 7 000. Parlan lo moken e, de còps, birman, tai o karen coma lenga segonda. 

## Nòtas e referéncias
Temuan

Los **Temuans** son un pòble protomalai que viu en Malaisia dins los estats de Selangor, Pahang, Johor e Negeri Sembilan. 

En 1981, èran estimats a 9 300.
Parlan lo temuan qu'es plan vesin del malai (intercompreneson possibla).
Vocala semiobèrta posteriora arredondida

La **vocala semidobèrta posteriora arredondida** es una vocala emplegada dins qualques lengas parladas. Lo simbòu que representa aqueste son dins l'alfabet fonetic internacionau es ⟨ɔ⟩, valent a dire una "c" virada que se sona generalament "o dobèrta". Son equivalent X-SAMPA es "o".

## Caracteristicas
*Son degràs d'apertura es semidobèrt, valent a dire que la lenga es plaçada aper'aquí un tièr del camin entre una vocala mejana e una vocala dobèrta (es mai prèp de la vocala mejana).
*Son ponch d'articulacion es posterior, valent a dire que la lenga es plaçada tan luònh coma possible en darrièr de la boca.
*Son caractèr de redondetat es arredondit, valent a dire que las labras son arredondidas e que la partida interiora es exposida

## En Occitan
En occitan, la ɔ es representada de dos biais:
*es representada per una "ò". Pasmens, en gardiòl pòt far tanben lo son [œ], e en provençau maritim e en niçard pòt far tanben los sons [wa]/[we]/[wɔ] segon los luòcs.
*es representada per una "a". Dins la màger part das dialèctes, se pronóncia [ɔ] en posicion finala dins un mot plurisillabic e dins advèrbis en -ment (se que non, se pronóncia [a], [ə], [u] o se pronóncia pas segon lo dialècte. vejatz pronóncia de l'occitan). Se pronóncia tanben [ɔ] en lengadocian septentrionau en posicion atòna e de còps que i a en posicion tonica al contacte d'una nasala. En posicion tonica, se pronóncia [a].
La a pòt préner d'autres pronóncia. Vejatz pronóncia de l'occitan per mai d'entre-senhas.
*La "á" fa lo sòn [ɔ] levat en provençau ont se pronóncia [e], e en lengadocian montpelhierenc e cevenòl ont se pronóncia [ɛ].

## Dins las autras lengas

*Allemand : voll [fɔl] « comol »
*Anglés : ball [bɔ̝ːl] « pelòta »
*Catalan : cosa [kɔzə] « causa »
*Francés : sort [sɔʁ] « sòrt »
*Grèc modèrne : πάνω [ˈpanɔ]
*Italian : otto, posso, comò
*Neerlandés : vol [vɔl] « comol »
*Portugués : módulo [mɔdulu] « modul »
*Suedés : åtta [ˈɔtːa] « uòch »
*Vietnamian : to [tɔ̄], « grand »
*Occitan: òme [ˈɔme]
Vocala barrada anteriora non arredondida

La **vocala barrade anteriora non arredondida** es una vocala emplegada dins fòrça lengas. Son simbòl dins l'alfabet fonetic internacional es [i], e son simbòl X-SAMPA es i

## Caracteristicas
*Son degrà d'apertura es barrat, çò que significa que la lenga es plaçada tant prèp del paladar coma possible.
*Son ponch d'articulacion es anterior, çò que significa que la lenga es plaçada tant luènh a l'avant de la boca coma possible.
*Son caractèr de redondetat es non arredondit, çò que significa que las labras son pas arredondidas.

## En Occitan
Aquela vocala existís en occitan dins totes los dialèctes.
En occitan, aqueste son se representa generalament amb una "i". Ça que la, aquesta letra pòt far tanben lo son [j]. En gardiòl pòt far tanben lo son [ə].
Dins mai d'un dialècte, la letra e pòt realisar la [i] (exeple: Marselha se pòt prononciar [maʀ'sejɔ] o [maʀsijɔ] en provençal maritim).
Vejatz pronóncia de l'occitan, gardiòl e provençal per mai de detalhs.
## Lengas
La vocala [i] es fòrça comuna. Apareis dins gaireben totas las lengas dins la qualas i a mai de 3 vocalas;foneticament dins saique totas las lengas.
Exemple:
*alemand: ziel [tsiːl] "tòca"
*ongrés: ív [iːv] "arcada"
*anglés: feel [fiːl] "sentir"
*francés: vie [vi] vida
*occitan: sòmi ['sɔmi]
*romanés: piti [pi'ti] amagar
*suedés: is [iʲs] glaç
*vietnamian: ty [tiː] burèu
Vocala semibarrada anteriora non arredondida

La **vocala semibarrada anteriora non arredondida** es una vocala, que se tròba dins qualques lengas parladas. Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es ⟨e⟩. Son equivalent X-SAMPA es e. Dins las lengas qu'emplegan l'alfabet latin, se representa generalament per la letra e. Pasmens, dins qualques lengas se pòt escriure diffentament, per exemple, en francés s'escrit ⟨é⟩.

## Caracteristicas
*Son degràs d'apertura es semibarrat, valent a dire que la lenga es a dos tièrs dau camin entre una vocala barrada e una vocala centrala.
*Son punt d'articulacion es anterior, çò que significa que la lenga es plaçada tan luònh en avant dins la boca coma possible.
*Son caractèr de redondetat es non arredondit, es a dire que las labras son pas arredondidas.

## En Occitan
En occitan, la "e" se tròba dins totes los dialèctes.
En lengadocian, provençau, lemosin, vivaroaupenc e gascon, es representada per una "e". Pasmens, dins mai d'un parlar, en provençau la "e" se pòt prononciar [i].
En lemosin, auvernhat e vivaroaupenc de l'oèst, la "è" fa tanben lo sòn [e].

## Dins las autras lengas
exemples:
* Alemand : *S*'ee**le''  « arma/amna »
* [[Francés]] : ''beaut**é*** 
* [[Ongrés]] : ''h'''é'''t''  « setmana, sèt »
* [[Neerlandés]] : ***éé**n''  « un »
* [[Suedés]] : ''sp**e**l''  « jòc »
* [[Vietnamian]] : ''t**ê**''  « engrepesit »
* [[Occitan]] : ''s**e*'t*
Vocala quasi barrada quasi anteriora non arredondida

La **vocala quasibarrada quasianteriora non arredondida** es una vocala utilizada per qualques lengas parladas.
Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es ⟨ɪ⟩, valent a dire una I majuscula pichona. Son equivalent en X-SAMPA es I.
Es generalament representada per una "i" dins las lengas emplegant l'alfabet latin, coma en anglés.

## Caracteristicas
*Son degràs d'apertura es quasibarrat, valent a dire que la posicion de la lenga sembla a la d'una vocala barrada, mas mai dobèrta.
*Son punt d'articulacion es quasianterior, valent a dire que la lenga es gaireben plaçada tan luònh en avant de la boca coma possible.
*Son caractèr de redondetat es non arredondit, valent a dire que las labras son pas arredondidas.

## En Occitan
En Occitan, aqueste sòn existís pas qu'en auvernhat. En auvernhat, la "e" non tonica se pòt prononciar [ɪ] o [ə] segon los dialèctes. Tanben la "es" e la "és" en posicion finala o abans una consonanta se pronóncia [ɪj], levat en nòrd-auvernhat ont la "és" se pronóncia [(j)l].
Existís pas endacòm mai en occitan.

## Dins las autras lengas
exemple:
* Alemand : *b*'i**tte''  « se vos plai »
* [[Anglés]] : ''b**i**t''  « tròç »
* [[Francés]] dau [[Quebec]]: ''s**i**x''  « sièis »
* [[Neerlandés]] : ***i*'k*  « ieu »
* [[Suedés]] : *l**i**lla*  « pichon»
* [[Occitan]]: *t**e**rassa''
Vocala semiobèrta anteriora non arredondida

La **vocala semidobèrta anteriora non arredondida** es una vocala, que se tròba dins qualques lengas parladas. L'alfabet fonetic internacionau li atribuís lo simbòl ⟨ɛ⟩, valent a dire una epsilòn grèc minuscula. Son equivalent X-SAMPA es E. Se representa dins las lengas qu'emplegan l'alfabet latin generalament siá per una "e" o una "e" diacriticada, siá per una "ä".

## Caracteristicas
*Son gra de dobertura es semidobèrt, es a dire que la lenga es plaçada apr'aquí un tièr del camin entre una vocala centrala e una vocala dobèrta.
*Son punt d'articulacion es anterior, es a dire que la lenga es plaçada tan luònh en avant de la boca coma possible
*Son caractèr de redondetat es non arredondit, es a dire que las labras son pas arredondidas.

## En occitan
En occitan estandard, aquel son es representat per la letra ⟨è⟩. En lengadocian oriental (montpelhierenc e cevenòl), la terminason *-á* es realizada tanplan [ɛ]. Pasmens, lo diftòng ⟨uè⟩ produtz lo son [œ] en auvernhat, en lemosin e vivaroalpenc oriental, [ɥe] en vivaroalpenc occidental, en provençal, e [we] en gascon. Los dialèctes septentrionals non coneisson doncas aquela vocala.

## Ocurréncias

## Referéncias
Vocala semiobèrta anteriora arredondida

La **vocala semidobèrta anteriora arredondida** es una vocala emplegada dins quelques lengas parladas. Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es ⟨œ⟩, es a dire una ligatura entre una "o" e una "e". Aquesta ligatura coneis una forma majuscula Œ, mas sonque la forma minuscula es emplagada per representa la vocala semidobèrta anteriora arredondida.

## Caracteristicas
*Son degràs d'apertura es semidobèrt, valent a dire que la lenga es plaçada apr'aquí un tièr del camin entre una vocala centrala e una vocala dobèrta.
*Son ponch d'articulacion es anterior, çò que significa que la lenga es plaçada tan luònh coma possible en avant de la boca
*Son caractèr de redondetat es arredondit, valent a dire que las labras son arredondidas.

## En Occitan
En occitan, auqeste sòn existís en auvernhat, lemosin e vivaroaupenc de l'èst ont es representat per una "uè".
Tanben, en cèrts parlars lengadocians de la còsta metirranea pronóncian la "u" [œ], sistematicament o parcialament.

## Dins las autras lengas
* Alemand : *H*'ö**lle''  « infèrn »
* [[Danés]] et [[Norvegian]] : ''h**ø**ne''  « galina »
* [[Francés]] : ''j**eu**ne''  « jove »
* [[Suedés]] : ''n**ö*'tt*  « usat »
* Occitan (nòrd-occitan): luènh
L'istòria d'una familha nòbla

**L'istòria d'una familha nòbla** (金粉世家, en pinyin *jīnfěnshìjiā*) es un roman chinés escrich per Zhang Henshui entre 1927 e 1932.
Aquel`roman es considerat coma un dels cap d'òbras del romancièr.
L'istòria es estada adaptada mantuns còps a la television o al cinemà, especialament en 2003 (consultar: L'istòria d'una familha nòbla, seria televisada 2003)

## Intriga

Jin Yanxi, filh de bona familha (lo sieu paire es ministre) s'enamora d'una gojata paura Leng Qinqgiu. Aquela l'arrefusa e lo repellís. Parallèlament, Bai Xiuzhu, filha d'una familha plan rica es passinonalament amorosa de Yanxi. 
La primièira partida del roman cobrís aquel periòde, fins al moment que Leng Qingqiu, pertocada per l'insistencia de Yanxi, finisca per acceptar de se marridar amb el.
La segonda partida del roman mòstra l'instabilitat de Yanxi que se lassa plan lèu de Qingqiu e entretenh una ligason adultèra amb Xiuzhu. Finalament, Xiuzhu e Yanxi daissan China e s'en van en Alemanha.
La tèrça partida de l'intriga, pro braca, nos mòstra la fin de la residencia Jin qu'es victima d'un incendi. Yanxi pensa que sa femna e lo filh qu'aguèt amb Qingqiu son mòrts dins aquesta tragedia. Aquò lo fa soscar e regreta finalament son comportament infidèl. 

## Critica

Lo libre es pas solament una istòria sentimentala. Zhang Henshui vòl tanben mostrar e representar la societat chinesa de las annadas 1930. 
Per aquesta rason, lo libre es estat sovent comparat a Lo Sòmi de la cambra roja.
La critica dels abuses e dels problèmas socials es constanta.
Antanaclasi

Una **antanaclasi** es una figura de retorica que consistís en reutilizar una expression (o un mot) dins un autre sens que possedís. 

Es una figura que s'apièja subre la polisemia, o de còps que i a, subre la paronomasia.

Aicí un exemple famós de Pascal: "Le coeur a ses *raisons* que la *raison* ignore" amb un jòc sus la polisemia de *raison*.
Vocala mejana centrala

La **vocala mejana centrala** es una vocala emplegada dins qualques lengas coma l'occitan o lo catalan. Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es ⟨ə⟩, valent a dire una "e" au revèrs. Son equivalent X-SAMPA es @.
Lo meteis simbòu es emplegat per la vocala mejana centrala arredondida e non arredondida.
Pasmens, s'i a de besonh de distinguir la vocala mejana centrala arredondida a la non arredondida, se pòt escriure caduna d'entre-ela respectivament per [ɵ̞] ([ɵ] abaissada), e [ɘ̞] ([ɘ]).

## Caracteristicas
*Son degràs d'apertura es mejan, valent a dire que la lenga es a mièg-camin entre una vocala barrada e una vocala dobèrta
*Son ponch d'articulacion es centrau, valent a dire que la lenga es al mitan de la boca, a mièg-camin entre una vocala anteriora e una vocala posteriora
*Son caractèr de redondetat es pas definit (pòt èsser arredondit o non arredondit) 

## En occitan
En gascon oriental e gardiòu, episodicament en lengadocian e provençau, la a finala se pronóncia [ə]. Tanben en gardiòu, la e davant una nasala en posicion atòna se pronóncia [ə].
Tanben, en auvernhat, segon los parlar, la e atòna se pòt prononciar [ə] o [ɪ].

## Dins las autras lengas

* Anglés :
** (accents non-rotics) *daught*'er***  « filha ».
** ''Chin'''a***  « China »
* Francés : *j*'e***  « ieu »
* [[Vietnamian]] : ''t'''â'''y''   « oèst ».
* [[Occitan]] : 
**[[auvernhat]] ''t'''e'''rassa'' 
**[[gardiòl]]: ''lengu'''e***
L'istòria d'una familha nòbla, seria televisada 2003

Seria televisada chinesa producha en 2003. Es una adaptacion del roman L'istòria d'una familha nòbla (金粉世家, en pinyin jīnfěnshìjiā) de l'escrivan Zhang Henshui.
La seria compta 40 episòdis e foguèt difusida pel primièr còp subre CCTV.

## Actors
Chen Kun, (陈坤, pinyin *Chén Kūn* ) dins lo ròtle de Jin Yanxi

Dong Jie ,(董洁, pinyin *Dǒng Jié*) dins lo ròtle Leng Qingqiu

Liu Yifei, (刘亦菲, pinyin *Líu Yìfēi*) dins lo ròtle Bai Xiuzhu

## Nòtas e referéncias
Malaca

**Malaca** es una vila de Malàisia e capitala de l'estat de Malaca.

Aquela vila foguèt colonizada pels Portugueses (1511-1641) (Malaca portuguesa), los Olandeses (1641-1824), los Angleses (1824- 1956).

En 2010, comptava 503 127 estatjants (e mai de 750 000 per l'aglomeracion).

## Nòtas e referéncias
Hal Holbrook

thumb|250px|Hal Holbrook en 2007
**Harold Rowe Holbrook**, conegut coma **Hal Holbrook** (Cleveland, Ohio, 17 de febrièr de 1925) es un actor american. Sa notorietat se deu mai que mai a son ròtle de Mark Twain dins *Mark Twain Tonight* e tanben coma Francis Preston Blair dins la sèria de television *Lincoln*.
Dinosauria (musèu)

**Dinosauria** qu'ei un musèu occitan de paleontologia situat a Esperasan e vodata la presentacion deu son taxon eponim. Que s'aubrí en 1992 devath la gestion d'ua associacion deu medish nom. Ua de las soas pèças màger qu'ei l'esquelèt pro complet d'un Ampelaurus atacis trobat en 2001 suu site de Belavista de Campanha d'Aude.

## Ligam extèrne
* Dinosauria (site oficiau)
CCTV

**CCTV** es lo nom internacional (*Chinese Central Television* en anglés) que designa la television publica e nacionala chinesa. Lo nom chinés es 中国中央电视台 (pinyin: *Zhōngguó Zhōngyāng Diànshìtái*), que se pòt revirar coma en anglés per **Television Centrala de China**.

## Istòria

La primièra cadena foguèt lançada lo 2 de septembre de 1958.

En 1960, una segonda cadena s'ajustèt.

A l'ora d'ara, lo grop CCTV compta 22 cadenas.

## Lista de las cadenas

# CCTV-1 General
# CCTV-2 Financias e comèrci
# CCTV-3 Arts 
# CCTV-4 Internacional (3 Cadenas: Asia, America, e Euròpa)
# CCTV-5 Espòrts
# CCTV-6 Filmes
# CCTV-7 Militar e Agricultura
# CCTV-8 Serias TV
# CCTV-9 Documentaris
# CCTV-10 Sciences e Educacion
# CCTV-11 Opera chinés
# CCTV-12 Societat e Lei
# CCTV-13 Informacion
# CCTV-14 Dròlles
# CCTV-15 Musica 
# CCTV-NEWS Internacional (novèlas en anglés, subretot economicas)
# CCTV-Français Internacional (en francés)
# CCTV-Español Internacional (en espanhòl)
# CCTV-العربية Internacional (en arabi)
# CCTV-Русский Internacional (en rus)
# CCTV-HD Nauta-definicion

## Galeria de fotografias


Image:Chromatic Television Center, CCTV, Beijing.jpg|CCTV-Immòble principal a Beijing
Image:CCTV-new-building.jpg|CCTV- Novèl Immòble 
Image:CCTV Tower, Beijing.jpg|Tòrre de CCTV a Beijing
Jean-Pierre Lemaire

**Jean-Pierre Lemaire** es un poèta francés nascut en 1948.

A obtengut lo Prèmi Max Jacòb en 1985 amb *Visitation.*

## Nòtas e referéncias
Vocala obèrta anteriora non arredondida

La **vocala obèrta anteriora non arredondida** es una vocala emplagada per mantunas lengas parladas. L'Alfabet Fonetic Internacional li atribuís lo simbòl ⟨a⟩.  Pasmens, se la necessitat de diferenciar dos sons alofòns, se pòt representa vocala obèrta centrala non arredondida pel simbòl ⟨ä⟩. Las lengas qu'emplegan l'alfabet latin representan generalament aquel son amb la letra a.

## Caracteristicas
*Son gra d'obertura es obèrt, es a dire que la lenga es plaçada tan luònh dau paladar coma possible
*Son punt d'articulacion es anterior, es a dire que la lenga es plaçada tan luònh en avant de la boca
*Son caractèr redondetat non es arredondit, çò que significa que las labras son pas arredondidas.

## En occitan
L'occitan possedís aquel son representat per la letra a, coma m**a**r", pasmens en posicion finala atòna se pronóncia [α] (mas tanplan [ə], [a], [u]). Segon los dialèctes, se fa siá [a] (anteriora) siá [ä] (centrala).

En auvernhat e lemosin la a atòna non finala se pronóncia [ɒ] (levat "as" finala o avant una vocala). Dins mantuns dialèctes "au" atòna fa [ɔw]. 

## Ocurréncias

## Referéncias
Vocala mejana anteriora non arredondida

La **vocala mejana anteriora non arredondida** es una vocala que se tròba dins qualques lengas parladas. Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es ⟨e̞⟩ o ⟨ɛ̝⟩. Son equivalent X-SAMPA es e_o.
La màger part das lengas que coneis aqueste sòn, l'emplega sonque coma allofòn de la [e] o de la [ɛ].

## Caracteristicas
*Son degràs d'apertura es mejan, valent a dire que la lenga es plaçada entre una vocala barrada e una vocala dobèrta.
*Son punt d'articulacion es anterior, valent a dire que la lenga es tan luònh en avant coma possible.
*Son caractèr de redondetat es non arredondit, valent a dire que las labras son pas arredondidas

## En Occitan
En occitan, la [e̞] existís sonque coma allofòn de la e.

## Dins las autras lengas
Existís generalament coma allofòn de la [e].
Pierre Michon

**Pierre Michon** es un escrivan francés nascut en 1945 a Chasteluç lo Marchès en Lemosin.

Es celèbre per son recuèlh de novèlas paregut en 1984, *Vies minuscules* que i conta la vida dels petits. I a une referéncia a Plutarc e sas Vidas parallèlas.
Vocala obèrta posteriora arredondida

La **vocala obèrta posteriora arredondida** es una vocala que se tròba dins qualques lengas parladas. L'Alfabet Fonetic Internacional li atribuís lo simbòl ⟨ɒ⟩. S'agís de la letra a minuscula manuscrita virada.

## Caracteristicas
*Son gra d'obertura es obèrt, valent a dire que la lenga es plaçada tan luònh del paladar dins la boca coma possible.
*Son punt d'articulacion es posterior, valent a dire que la lenga es plaçada tan luònh en darrièr de la boca coma possible.
*Son caractèr de redondetat es arredondit, valent a dire que las labras son arredondidas.

## En occitan
En occitan aquel sòn pòt aparéisser coma allofòn de la o obèrta, mas existís generalament en auvernhat e lemosin (evantualament vivaroalpenc oriental) ont es representada per una *a* non tonica e non finala.

## Ocurréncias

## Referéncias
Vocala mejana posteriora arredondida

La **vocala mejana posteriora arredondida** es una vocala que se tròba dins qualques lengas parladas. L'Alfabet Fonetic Internacional li atribuís lo simbòl ⟨o̞⟩ o ⟨ɔ̝⟩ (pasmens, s'emplega mai [o̞]). Una varianta non reconeguda es ⟨ⱺ⟩.

## Caracteristicas
*Son gra de dobertura es mejan, valent a dire que la lenga es a miègcamin entre una vocala barrada e una vocala dobèrta.
*Son punt d'articulacion es posterior, çò que significa que la lenga es tan luònh en darrièr de la boca coma possible.
*Son caractèr de redondetat es arredondit, valent a dire que las labras son arredondidas.

## En occitan
En occitan aquel sòn pòt aparéisser coma allofòn de [ɔ] e [o] per correspondre a la a finala dins mantuns dialèctes. 

## Ocurréncias

## Nòtas e referéncias

## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Antimetabòla

Una **antimetabòla** (del grèc ἀντί 'contra, invèrs' + μεταβολή 'conversion, commutacion, cambiament') es una figura de retorica que consistís en repetir en òrdre invèrs de mots o d'expressions subre los quals se vòl insistir.

## exemples

Las antimetabòlas son frequentas dins los provèrbis, coma per exemple:

"Cal manjar per viure e non pas viure per manjar"

Las antimetabòlas èran plan presadas pels Ancians e en retorica classica.

## Nòtas e referéncias
Pitcairn

Las **illas de Pitcairn** (oficialament, **Illas Pitcairn, Henderson, Ducie e Oeno**) son un territòri d'otramar dau Reiaume Unit situat dins l’Ocean Pacific.

La capitala es Adamstown.

Lo gentilici es **pitquernian -a**.

Lo territòri es compausat de quatre illas, que sola Pitcairn es poblada:
* Pitcairn
* Ducie
* Henderson
* Oeno

## Istòria
Colonizada pels polinesians (dins lo folclòre mangarevian es coneguda coma *Mata-ki-te-Rangi* o *Heragi*), puèi abandonada, l’illa de Pitcairn foguèt redescobèrta e nomenada lo 2 de julhet de 1767 pel capitani anglés Philip Carteret.

Lo 23 de genièr de 1790, los mutins de la nau Bounty s’i installèron amb las femnas polinesianas.

Lo 6 de febrièr de 1808, la nau americana Topaz del capitani Mayhew Folger tornèt descurbir l’illa.

En 1831 los abitants foguèron deportats a Taïti. Foguèron decimats per las malautiás, e tornèron dins l’illa.

Lo 29 de novembre de 1838, l’illa venguèt un protectorat britanic.

Una segonda deportacion se faguèt en 1856 dins l’illa de Norfolk, mas tre 1857 una part dels pitquernés tornèron. Lo pòble pitquernés demòra uèi partit entre las doas illas.

Lo 16 de setembre de 1887, Pitcairn venguèt una colonia anglesa, administrada dempuèi Fiji.

En 1937 la populacion es de 233 abitants, lo maximum enregistrat.

En 1938 li foguèron annexadas las autras tres illas. Lo 10 d’octobre de 1970 venguèt una colonia a despart.

Dempuèi la segonda mitat del sègle XX, l’illa coneis una emigracion importanta cap a Nòva Zelanda e se demandan ara se serà pas rapidament despoblada.

## Politica e administracion
Territòri d’otramar britanic, l’illa es administrada per un governador qu’es a l’encòp comissari del Reialme Unit en Nòva Zelanda.
Localament, la foncion de magistrat en cap foguèt abolida en 1999. Dempuèi, es un cònsol elegit cada 3 ans.
Rumiko Takahashi

Takahashi Rumiko ( 高橋 留美子) es una creatritz e dessenhaira (en japonés mangaka), nascuda a Nigata, Japon, lo 10 d'octòbre de 1957.
Foguèt la primièra femna a vendre mai d'un millon d'exemplars de sos mangàs.

## Carrièra
Rumiko comencèt sa carrièra en 1978 amb la publicacion de Katte na Yatsura que foguèt recompensada amb lo prèmi Shogakkan.

En 1980, comencèt Maison Ikkoku , que la lancèt definitivament a l'internacional.

En 1987, comencèt Ranma ½ qu'es sa seria mai populara, revirada en integralitat dins mai d'un detzenat de lengas.

A l'ora d'ara, lo nombre d'exemplaris venduts de las mangas que creèt a largament trespassat 100 000 000.

Informalament, es subrenomenada "la princessa dels mangàs".
 
## Lista de las òbras

*Urusei Yatsura（うる星やつら）
*Maison Ikkoku (めぞん一刻)
*Lo mond de Rumiko (るーみっくわーるど)
*Ranma ½ (らんま½)
*One Pound Gospel (1ポンドの福音)
*La tragedia de P (高橋留琵子傑作集Ｐの悲劇)
*Un o Dos 
*Inuyasha (犬夜叉)
*Mermaid's Forest

## Nòtas e referéncias
Vocala obèrta centrala non arredondida

La **vocala dobèrta centrala non arredondida** es una vocala emplegada per mantunas lengas parladas. L'alfabet fonetic internacionau a pas de letra oficiala per escriure aqueste sòn. Se representa generalament par "a" qu'es lo simbòu de la vocala dobèrta anteriora non arredondida. Pasmens, s'iè a de besonh de diferenciar la vocala obèrta *anteriora* non arredondida de la vocala dobèrta *centrala* non arredondida, aquesta darrièra pòt èsser escricha ä.

## Caracteristicas
*Son degràs d'apertura es obèrta, valent a dire que la lenga es plaçada tan luònh dau paladar coma possible
*Son ponch d'articulacion es cantrala, valent a dire que la lenga es au mitan de la boca, a miègcamin entre una vocala anteriora e una vocala posteriora
*Son caractèr de redondetat es arredondit, çò que significa que las labras son pas arredondidas

## En occitan
En occitan existís dins totes los dialèctes. Es representada per una "a". Pasmens, la a finala atòna se pronóncia [ɔ] (mas tanplan [ə], [a], [u], o se pronóncia pas). En auvernhat e lemosin la a atòna non finala se pronóncia [ɒ] (levat "as" finala o avant una vocala).
Dins mantuns dialèctes "au" atòna fa [ɔw]. La [a] se pòt escriure d'autres biais dins cèrts dialèctes dins un drigrama.

Segon los dialèctes, se fa siá [a] (anteriora) siá [ä] (centrala).

## Dins las autras lengas
Exemple:
*Anglés (Austràlia): *c*'a**r'' [kʰäː] "carri/autò"
*[[Romanés]]: ''c**a**l'' [käl] "caval"
*[[Turc]]: ***a*'t* [ät] "caval"
*[[Catalan]: *s**a**c* [säk] "sac"
*[[Portugués]]: *v**á*** [vä] "vai"
*[[Occitan]] ([[lengadocian]]): *g**a**t'' [gät]
Indonesian

L**'indonesian** (autonim: *bahasa indonesia*, ) es una varietat estandardizada del malai, pròpria d'Indonesia. 

L'intercompreneson amb lo malai de Malàisia (*bahasa malaysia*) es completa.
Lo grop indonesian-malaisian comptariá atal mai de 250 000 000 de locutors çò que ne fa, demograficament, una lenga comparabla al francés o al portugués e la tèrça (o quarta) lenga mai parlada d'Asia.

## Estatut

Lo **bahasa indonesia** es la sola lenga oficiala d'Indonesia (245 000 000 d'estatjants en 2013). Tot ben que i a mai de 726 lengas en Indonesia, sol lo bahasa indonesia es reconegut per las autoritats.
Es tanben una lenga oficiala auxilària de Timor.

## Locutors

Gaireben 10% de la populacion lo parla coma lenga mairala e 88,5% lo parla coma lenga segonda.
Lo nombre de sos locutors es gaireben de 220 000 000 en 2013 mas amb la particularitat d'èsser mai que mai de locutors que parlan lo bahasa indonesia coma lenga segonda.
54% de la populacion de Timor pòt tanben parlar lo bahasa indonesia.

## Nòtas e referéncias
Tometa

[thumb|250px|Tometas de l'Ostau comunau d'[Ais de Provença|Ais]]

Una **tometa** es un malon de la fòrma cairrada ò exagonala facha de terralha fòrça espandida en Occitània e mai que mai en Provença.

Per empegar la tometa au sòu, s'emplega generalament una pega facha de cauç. La desaparicion progressiva d'aquesta matèri tradicionala, la dificultat de sa pausa quora pren la fòrma exagonala e son entreten particular au sabon negre e a l'òli de lin fa que la tometa encuei s'endeven mens emplegada qu'aperavans e que son còst es anat en grandissent.

Lo vilatge de Salèrna es fòrça famós per la qualitat de sei tometas.
Fòtbol Club Antíbol - Joan dei Pins

vinheta|Jòga a domicili dins l'Estadi dau Fòrt Carrat
Lo **Fòtbol Club Antíbol - Joan dei Pins** es un club de fotbòl fondat en 1912 e basat a Antíbol. Participèt a la creacion dau campionat de fotbòl professionau de França dins leis annadas 1930 e domorèt en Premiera Division fins a 1939. Après la guèrra, perdèt son estatut professionau en 1947 e demorèt dins lei divisions regionalas provençalas.

## Liames extèrnes

* Lo sit oficiau
Metabòla

La **metabòla** es una figura de retorica (del grèc μ ε τ α β ο λ η ́ «cambiament»),   que consistís en cambiar l'òrdre dels mots, las figuras utilizadas, los ritmes de la frasa.

## Definicion de Lausberg

Es un tèrme-parapluèja que recampa totas menas de cambiaments: inversion, anastròfe, parastasi.... Es la posicion de Lausberg.

## Definicion de Dupriez

Segon Dupriez, es tanben l'acumulacion de mantunas expressions sinonimas pr'amor de pintrar amb mai de vam e de fòrça una idèa.

## Nòtas e referéncias
Adinaton

Un **adinaton** (del grèc ancian *ἀδύνατος/ον* (*adynatos/on*): i.e. "impossible") es una figura de retorica que consistís en crear d'iperbòlas talament exageradas que son impossiblas.

## Nòtas e referéncias
Vocala semibarrada posteriora arredondida

La **Vocala semibrarrada posteriora arredondida** es una vocala que tròba dins qualques lengas parladas. Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es "o". Son equivalent X-SAMPA es "o" tanben.
Dins las lengas qu'emplegan l'alfabet latin se representa generalament per una "o" (que pòt èsser accentuada). Pasmens, qualues lengas pòt representar aqueste sòn per quicòm mai.

## Caracteristicas
*Son degràs d'apertura es semibarrat, valent a dire que la lenga es al dos tièrs del camin entre una vocala barrada e una vocala mejana.
*Son ponch d'articulacion es posterior, valent a dire que la lenga es tan luònh en darrièr de la boca coma possible.
*Son caractèr de redondetat es arredondit, çò que significa que las labras son arredondidas.

## En Occitan
En occitan, la [o] existís dins qualques parlars de Guiana, de Lemosin e d'Auvèrnhe. Es una allofòn de la [ɔ] quand aqueste darrièr s'escriu "ò".

## Dins las autras lengas
*Francés: *rés*'eau*** [ˈʁezo] "ret" (sociau, de personas, de fials,eca)
*[[Portugués]]: ''d'''o'''is'' [d̪ojʃ] "dos"
*[[Catalan]] (dins qualques dialèctes): ''s'''o'''c'' [sok] "soi"
*[[Italian]]: ''f'''o'''r'''o*** [ˈfoːɾo] "trauc"
*Occitan (dins qualques dialèctes dau nòrd): *r*'ò*'sa* [ˈɾozɔ]
Coolidge

## Patronim
**Coolidge** es un nom d'ostal portat per:
* Calvin Coolidge
* Jennifer Coolidge
* Rita Coolidge
Freinsheim

Freinsheim es una vila alemanda del *[[Länder alemands|Land]]* de Renània-Palatinat. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2011. Sa superfícia totala es .

thumb|230px|left|La vila de Freinsheim, Alemanha.

## Ligams extèrnes
* Vila de Freinsheim
Luigi Einaudi

**Luigi Einaudi** (n. 24 de març de 1874 - m. 30 d'octobre de 1961) economista e òme politic, foguèt president d'Itàlia entre 1948 e 1955.
Metatèsi (lingüistica)

Una **metatèsi** (del grèc ancian: **μετάθεσις**) es una modificacion fonetica qu'aparten a la familha dels metaplasmas. Consistís en l'escambi entre dos fonèmas vesins. ex. *bloca, bocla*.

Lo fenomèn afècta sovent la *r*.

La metatèsi en occitan es anciana, foguèt ja tractada dins las *[[Leis d'Amor]]* del gramatician tolosan del sègle XIV, Guilhèm Molinièr. Diguèt aital dins son tractat de gramatica:

: "*Methatezit* son cant una letra o una sillaba es translatada d'un loc en autre; quar adoncs es aqui una figura appelada *metathezis* que transporta sillaba o letra d'un loc ad autre en diverses lox de la dictio, coma *palaura* per *paraula*, *craba* per *cabra*, *cramba* per *cambra*, *atersi* per *atresi*, et enayssi d'autres granre."

## La metatèsi en occitan

En lingüistica istorica la metatèsi concernís de nombroses mots, e a jogat un ròtle essencial dins l'evolucion fonetica del latin a l'occitan.

Aicí qualques mots que coneguèron un cambiament entre lo latin classic e lo latin vulgar, cambiament qu'a agut una influéncia sus la formacion dels tèrmes en occitan modèrn.

CROCODILLVS > *COCODRILVS > *cocodril*

COMPARARE > *comprar* > *crompar* 

Las metatèsis son mai frequentas a l'oèst del domeni occitan, a partir del narbonés afècta ja de mots coma *cabra* e *cambra* que venon *craba* e *cramba*. Son mai abitualas encara en gascon que pòt arribar a formar de grops consonantics pro estranhs coma **srende* per *cendre*.

Dins l'occitan occidental qualques mots coma *dobrir* o *cobrir* pòdon conéisser mai d'una metatèsi coma *dorbir/durbir* o *drobir/drubir* e *corbir/curbir* o *crobir/crubir*.

De còps que i a, las metatèsis apareisson d'un biais periferic, coma dins lo cas d*'*adujar* per *ajudar* (present dins lo nimesenc e còsta Tolosa), çò que laissa pensar que se produsiguèt una correccion que foguèt pas completa.

Lo provençal coneis *radièr* per *darrièr* ja present dins los tèxtes ancians, e qu'a son equivalent en catalan **radere*.

Dins la lenga medievala se tròba sovent **pressona* en luòga de *persona*, **denejar* per *netejar* e mai **plubic* per *public*.

## La metatèsi en catalan

Lo fenomèn sembla pro espandit dins lo balear popular que s'i pòt trobar de formas coma **probe* per *pobre* o **Grabiel* per *Gabriel* demest mantuna autra. La metatèsi es pro espandida tanben en alguerés, en capcinés (*craba* e *praube* per exemple) e mens frequentament en catalan septentrional. 

En catalan estandard es venguda normativa dins qualques cases coma dins las paraulas *àliga*  *verlan* o *femme* > *meuf*).

## Figura d'estil

La metatèsi es tanben emplegada en retorica per insistir o se trufar.

## Nòtas e referéncias
Protèsi (lingüistica)

Una **protèsi** es un fenomèn lingüistic que consistís en ajustar una letra (o una sillaba) a la debuta d'un mot sens far cambiar lo significat.

## Lingüistica istorica

En occitan es un fenomèn plan important.

### Del latin classic al latin vulgar

De nombroses mots an servat l'evolucion entamenda per lo latin, coma escala, espèr, esperit....
Per exemple, *stabulum* coneguèt al sègle 2 un cambiament important amb l'aparicion de la vocala protetica [i] (*istabulum**) que se dobriguèt en [e] al sègle 4. Donèt lo mot occitan "estable".

### En occitan modèrne

Se l'"e" protetic a perdut un pauc de sa vigor en occitan modèrne, se tròba dins d'autras formacions amb l'ajust d'un a protetic que se dobla sovent d'una geminacion de la consonanta iniciala.
ex. repentir→ arrepentir

## Retorica

Es tanben una figura de retorica utilizada mai que mai en poèsia.

## Nòtas e referéncias
Argument ad hominem

Un argument *ad hominem* (o un *argumentum ad hominem* o encara *ex concessis*) es un argument que s'interessa a la personalitat de l'adversari, a sas accions passadas e a sas contradiccions. 

Utiliza çò que l'adversari a declarat. Es per aquò qu'es tanben apelat *ex concessis*, per designar las paraulas dichas (concedidas) per l'adversari e utilizadas contra el.

## Specificitats

Es un argument dich fallaciós qu'aparten a la categoria de la fallàcia ( o **enganariá**). Es sovent considerat coma un argument malonèste, mas es pas totjorn vertat, pòt tanben porgir d'informacions utilas per l'argumentacion. Per exemple s'utiliza quand se vòl defugir una confrontacion d'arguments desfavorables e qu'òm pòt s'apièjar sus de detalhs de la vida de l'adversari o sus sas contradiccions per tornar trobar de vam dins l'argumentacion.

Es pasmens mens violent que l'argument ad personam qu'ataca dirèctament la persona **independentament de l'argumentacion.**  Se tracha puslèu dins aquel cas, d'invectivas e mai, de còps que i a, d'insultas.

## Exemple

Un amic es per l'interdiccion de las veituras dins lo centre de sa vila. Mas el, abita dins lo centre e n'a una de veitura.
Se, quand discutatz del subjècte amb el, li fasètz arremarcar sa contradiccion, creatz un *argument ad hominem* que pòrta sus sas contradiccions e sas accions.

## Nòtas e referéncias
Alfabet Jawi

L**'alfabet jawi** es l'alfabet arabi adaptat per escriure en malai. Actualament, s'utiliza coma una de las doas escrituras oficialas a Brunei e son usatge s'esten d'un biais limitat a Malàisia, Indonesia, al sud de las Filipinas, Pattani (al sud de Tailàndia) e Singapor, especialament dins de contèxtes religioses.


Fichièr:Jawi alphabet.png
Fichièr:Autoriti Monetari Brunei Darussalam in Jawi alphabet.svg
Fichièr:Singapura Written In Jawi Script.jpg
Fichièr:Kuala Terengganu - Istana Maziah entrance monument plaque Jawi - May 2024.jpg
Argument ad personam

Un argument *ad personam* ( o un *argumentum ad personam*) es un argument qu'aparten a la fallàcia ( o **enganariá**) e qu'es utilizat contra la personas **independentament dels arguments**.

Es una ataca dirècta e violenta de la persona.

Se tracha d'avilir, d'embrutir o de tacar la reputacion de qualqu'un, de desondrar o de desvergonhar son adversari, e mai de l'insultar, de l'invectivar.
Fa partida dels arguments considerats coma malonèstes.

## Nòtas e referéncias
Pleonasme

En lingüística lo pleonasme es una figura de retorica dins la quala se tròba una redondància entre de termes contigús d'un meteis enonciat. 
Per exemple:  dins l'espression "a bèl uèlhs vesent" es redondanta amb dos tèrmes que se referisson a la vista, lo pleonasme a aicí una valor expressiva.

## Figuras ligadas

La perissologia, la battologia, la tautologia son tanben tres figuras qu'apartenon al domèni de la redondància.

## Usatge

Lo pleonasme involontari pòt constituir una fauta d'expression, amb la repeticion del meteis enonciat.

Pasmens, lo pleonasme es tanben una figura d'insisténcia utilizada en retorica, amb un efièch comic, trufarèl o simplament coma una figura de fals necitge.

## Nòtas e referéncias
Geminacion

En fonetica, la **geminacion** consistís en redoblar una consonanta. Cal doncas prononciar clarament las doas meteissas consonantas, se lo parlar o permet.

## En occitan

Dins nòstra lenga, es un fenomèn major:

- geminacion de la consonantas doblas: *para*'ll**èl''.

- [[assimilacion regressiva]] e geminacion: ''fe**mn**a''.

- [[Protèsi (lingüistica)|protèsi]] e geminacion: ''a**rr**ecordar'' ([[varianta]] de recordar).

== En catalan ==

Lo [[digraf]] ***l.l**' nòta una geminacion.

== Autras lengas ==

- En [[italian]], es un fenomèn plan important, coma en occitan. Ten tanben, a vegadas, una [[valor distinctiva]].

- En [[francés]] es relativament rare, mas normalament, se deu destriar entre [[condicional]] e [[imperfach]] dins lo cas que i a doas r. 
De comparar: *je courais* (imperfach), *je courrais'' (condicional present) (geminacion obligatòria dins una prononciacion academica).

- Es pas solament un fenomèn plan frequent dins las lengas romanicas. Es tanben pro frequent dins mantunas lengas coma per exemple en japonés o en rus.

## Nòtas e referéncias
Joseph Cook

**Joseph Cook**, nascut **Joseph Cooke** (7 de decembre de 1860 a Silverdale, Anglatèrra - 30 de julhet de 1947 a Sydney) foguèt lo 6 primièr ministre d'Austràlia. Governèt entre lo 24 de junh de 1913 e lo 17 de setembre de 1914.
Nunavut

*De pas confondre amb* Nunavik, *una region del nòrd de Quebèc, o* Nunatsiavut, *una region autonòma del nòrd de Tèrranòva e Labrador*

**Nunavut** (Inuktitut: ᓄᓇᕗᑦ AFI: [ˈnunavut]) es lo pus grand e lo pus al nòrd dels territòris de Canadà. Foguèt separat oficialament dels Territòris del Nòrd-Oèst lo 1èr d'abril de 1999 per lo *Nunavut Act* e lo *[[Nunavut Land Claims Agreement]] Act*, e mai que sas frontrièras actualas foguèsson establidas en 1993. La creacion de Nunavut foguèt lo primièr cambiament màger de la mapa politica de Canadà dempuèi l'incorporacion de la  província nòva de Tèrranòva e Labrador en 1949.
## Referéncias