open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
O no Yasumaro

**Ō no Yasumaro** († 723) es un noble e un cronicaire japonés de la premiera partida dau sègle VIII. Intrat dins l'administracion de l'Empèri en 705, i ocupèt plusors pòstes importants e venguèt cap de son clan en 715 ò en 716. Es mai que mai famós per son ròtle clau dins la compilacion dau *[[Kojiki]]*, un important recuelh de legendas e de còntes populars qu'es vengut un dei tèxtes de referéncia dau sintoïsme. Per aquò, a la demanda de l'emperaitritz Genmei (707-715), reprenguèt un trabalh ja començat en 711 e l'acabèt un an pus tard. A tanben probablament jogat un ròtle important dins la compilacion dau *[[Nihon shoki]]*, l'autre tèxte major dau sintoïsme, que foguèt acabat en 720.

## Liames intèrnes

* *[[Kojiki]]*.
* *[[Nihon shoki]]*.
* Sintoïsme.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** John S. Brownlee, *Political Thought in Japanese Historical Writing : From Kojiki (712) to Tokushi Yoron (1712)*, Wilfrid Laurier University Press, 1991.

## Nòtas e referéncias
Microeconomia

La **microeconomia** es la branca de l'economia qu'estúdia e modeliza lo comportament deis agents economics (consumaires, familhas, companhiás, etc.) e seis interaccions, especialament sus lei mercats. Es sovent considerada coma l'opausada de la macroeconomia que s'interèssa puslèu ai relacions qu'existisson entre leis agregats economics de granda talha, lo revengut nacionau, l'investiment, la consumacion, lo taus de caumatge, l'inflacion, etc. Pasmens, lei dos domenis correspondon mai que mai a d'apròchis diferents. Mai d'un sosbranca de la microeconomia existís coma la microeconomia teoria qu'estúdia lei concèptes e lei modèls ò la microeconomia aplicada que s'interèssa au foncionament reau d'un sector industriau donat, dau mercat dau trabalh, de la familha, de la criminalitat, etc.

## Liames intèrnes

* Macroeconomia.

## Bibliografia

* David-Marc Kreps, *Leçons de théorie microéconomique*, Presses Universitaires de France, coll. « Finance », 1996.
* Bernard Salanié, *Microéconomie. Les défaillances de marché*, París, Economica, 1998.

## Nòtas e referéncias
Honden

[thumb|right|[Fotografia d'un *[[haiden]]* (a l'avans) e d'un *honden* (a l'arrier).]]

Un ***honden***, tanben dich ***shinden*** ò ***shōden***, es lo bastiment pus sacrat d'un santuari sintoïsta. Luòc reservat a l'usatge de la divinitat (*[[kami (divinitat)|kami]]*) venerada dins lo santuari, se situa generalament a l'arrier dau complèxe sus una pichona plataforma que permet de lo subreauçar. L'accès es enebit e empachat per una barriera e lei pòrtas son unicament dubèrtas durant certanei ceremònias religiosas. A l'avans dau *honden*, se tròba normalament lo *[[haiden]]*, lo bastiment reservat au culte. Una sala ò un corredor reservat ais ofèrtas, lo *heiden*, unís sovent lei dos bastiments.

## Liames intèrnes

* *[[Haiden]]*.
* *[[Jinja (sintoïsme)|Jinja]]*.
* Sintoïsme.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Mizue Mori, « Honden », *Encyclopedia of Shinto*, Kokugakuin University, 2005.

## Nòtas e referéncias
Jinja

**Jinja** pòu designar :
* Jinja, una vila d'Oganda.
* *[[Jinja (sintoïsme)|Jinja]]*, un santuari sintoïsta.
Toro

**Toro** pòu designar :
* Toro, una vila de Castelha e Leon.
* *[[Toro (lantèrna)|Tōrō]]*, un element arquitecturau en Japon e en Corèa.
Toro (lantèrna)

thumb|right|''Tōrō'' dins un jardin japonés.

Lei ***tōrō*** (en japonés: 灯籠/灯篭/灯楼, *tōrō*) son de lantèrnas tradicionalas de pèira ò de bronze que fan partida de l'arquitectura tradicionala en Asia Orientala. Originàris de China, s'espandiguèron en Japon, Corèa e Vietnam, malgrat qu'òm lei retròben mai en China. En Japon, lei *toro* èran a l'origina utilizats unicament dins lei temples bodistas, ont bordavan e esclairavan lei camins. Pendent l'èra Heian (794-1185), pasmens, comencèron egalament d'èsser utilizats dins lei santuaris sintoïstas e leis ostaus privats.

N'existís dos tipes que son lei *tōrō* suspenduts, generalament a un avans-cubèrt, e lei *tōrō* de pèira utilizats per ornar un jardin ò la via d'accès a un temple.  

## Articles connèxes

* Bodisme
* Sintoïsme 

## Nòtas e referéncias
Sandō (arquitectura)

[thumb|right|[Fotografia d'un sandō.]]

Un **sandō** designa lo camin ò la rota d'accès a un santuari sintoïsta ò bodista en Japon. Son començament es marcat per un portau (*[[torii]]* sintoïsta ò *[[sanmon]]* bodista) qu'indica lo limit exterior de l'espaci sacrat. Divèrsei decoracions, coma de tōrō, son normalament implantadas lòng dau percors. Dins lei santuaris pus ancians, lo sandō es tanben bordat d'aubres.

## Liames intèrnes

* Sintoïsme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Chōzuya

[thumb|right|[Fotografia d'un chōzuya.]]

Lo **chōzuya** ò **temizuya** es un	pavalhon d'ablucion destinat a de rites de purificacion que se tròba dins lei santuaris sintoïstas.

## Liames intèrnes

* Sintoïsme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gemeinsame Normdatei

Lo ***Gemeinsame Normdatei*** (sigla: **GND**), en anglés *Integrated Authority File* (IAF), es un contraròtle d'autoritat internacionala per l'organizacion de noms personals, encapçalaments de tèma e organizacions corporatives de catalògs. S'emplega principalament per la documentacion en bibliotècas e archius. Lo GND es controtlat per la Bibliotèca Nacionala d'Alemanha en cooperacion amb divèrsas rets de bibliotècas. Lo GND possedís la licéncia Creative Commons Zero (C00).

L'especificacion GND provesís una ierarquia d'entitats de naut nivèl e sosclassas, utilas pel classament bibliotecari, e una aproximacion a l'identificacion indobtabla d'elements. Compren tanben una ontologia de noms de proprietats e tipes de donadas, pensats per la representacion de la coneissença al web semantic, disponible en lo format XML.

Qualques autres contraròtles d'autoritat son: Virtual International Authority File (VIAF), Autorias de la Bibliotèca del Congrès dels Estats Units (LCNAF), Autoritats Web NDL de la Bibliotèca Nacionala de la Dièta del Japon e LIBRIS de la Bibliotèca Nacionala de Suècia.

## Tipe d'entitats GND de naut nivèl
Lo *Gemeinsame Normdatei* venguèt operatiu en abril de 2012 e intègra lo contengut dels seguents contraròtles d'autoritat que, dempuèi alavetz, son obsolets:

* *Personennamendatei* (PND)
* *Gemeinsame Körperschaftsdatei* (GKD)
* *Schlagwortnormdatei* (SWD)
* *Einheitssachtitel-Datei dempuèi Deutschen Musikarchivs* (DMA-ÈST)

Al moment de sa aviada  (5 d'abril de 2012) lo GND conteniá 9 493 860 entradas, en i comprenent 2 650 000 noms personalizats.

I a sièis tipes principals d'entitats GND:

## Referéncias

## Ligams extèrnes
* Search via OGND ,
Citrus

***Citrus*** es un genre de plantas angiospèrmas de la familha dei *[[Rutaceae]]*. Contèn plusors espècias d'aubres que produson de fruchs dichs agrums coma l'arange, lo citron, lo pompelmós ò la mandarina. Per aquela rason, fòrça plantas d'aqueu genre son l'objècte d'una domesticacion anciana e de recèrcas son totjorn en cors per assaiar de domesticar d'espècias novèlas ò per realizar de crosaments. D'efiech, leis agrums an d'avantatges importants coma una valor nutritiva interessanta, una pèu espessa que facilita lo transpòrt e una importanta diversitat de gosts, de perfums e de texturas.

## Liames intèrnes

* Agrums.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Pinhas Spiegel-Roy e Eliezer E. Goldschmidt, *The Biology of Citrus*, Cambridge University Press, 1996.

## Nòtas e referéncias
Spice Girls

**Las Spice Girls** (*Las Dròllas Especiadas*) es un grop de pop anglés format en 1994 a Londres (Anglatèrra). Aquel grop de dròllas es compausat a l'origina de cinc cantairas e dançairas, Geri Halliwell, Victoria Beckham, Melanie Chisholm, Melanie Brown e Emma Bunton.

Manejadas per Simon Fuller, las cinc dròllas signan un primièr contracte ambe *Virgin Recòrds* en 1995 e enregistran lor primièr [simple](https://fr.wikipedia.org/wiki/Single_(musique)), *Wannabe*, que sortís l'annada seguenta. Aqueste titol, l'una de las mai gròssas capitadas popularas de l'annada 1996 en Occitània tanben, se classa en cap de las vendas dins mai de trenta sèt païses. Se vend a sèt milions d'exemplars, fasent de **las Spice Girls** un vertadièr fenomèn de societat dins la segonda mitat de las annadas 1990. 

Pr'amor que l'una de las caracteristicas de **las Spice Girls** es d'aver promogut gràcias a lor popularitat una volontat d'afirmacion de l'emancipacion femenina (lo "*Girl power*") : aital, **Las Dròllas Especiadas** (las qu'an de personalitat) son vengudas d'icònas del feminisme. 

En mai de 1998, Geri Halliwell quita lo grop. **Las Spice Girls** contunhan alavetz a quatre, e publican en 2000 un tresen album : *Forever*. 

En 2001, las quatre dròllas restantas de **las Spice Girls** se separan a lor torn. Pasmens, ocasionalament, lo grop se reforma integralament (e mai ambe Geri Halliwell), en 2007, en 2012, en 2018...

## Discografia
* 1996 : *Spice*
* 1997 : *Spiceworld*
* 2000 : *Forever*

## Cançons mai conegudas
* *Wannabe* (1996)
* *Say you'll be there* (1996)
* *2 become 1* (1997)
* *Who do you think you are* (1997)
* *Spice up your life* (1997)
* *Too much* (1998)
* *Stop* (1998)
* *Viva forever* (1998)
* *Goodbye* (1998)
* *Holler* (2000) 
* *Let love lead the way* (2000)

## Referéncias
Equipament de proteccion individuala

Un **equipament de proteccion individuala** (EPI) es un dispositiu o un mejan destinat a èsser portat o tengut per una persona en vista de la protegir còntra un o mai d'un risc susceptible de menaçar sa santat e sa seguretat. Son generalament utilizats dins lo quadre professionau. Sei caracteristicas e sei règlas d'utilizacions son donc generalament definidas per la legislacion o per l'emplegaire.

## Liames intèrnes

* Equipament de proteccion collectiu.
* Santat seguretat au trabalh.

## Bibliografia

* INRS, *Les équipements de protection individuelle (EPI) - Règles d'utilisation (ED 6077)*, octòbre de 2013.

## Nòtas e referéncias
Constanta matematica

Una **constanta matematica** es un nombre real ò imaginari remarcable. La natura d'una tala constanta es variabla. De constantas son lo resultat d'un principi ò d'una proprietat intrinsèca coma lo rapòrt entre la circonferéncia e lo diamètre d'un cercle que definisse la valor de *[[Pi|π]]*. Mas d'autri constantas son vengudi famoï per lo sieu interès istoric coma la constanta de Gauss.

## Ligams intèrnes

* Constanta fisica.
* Lista de constantas matematiqui.

## Bibliografia

* François Le Lionnais, *Les Nombres remarquables*, Hermann, 1983.

## Nòtas e referéncias
Sando

*Sando* pòu designar :
* Sandō, un element arquitecturau japonés.
* Sando, una vila de Castelha e Leon.
Canon de 75 mm modèl 1897

[thumb|right|[Fotografia dau canon de 75 mm modèl 1897 expausat au musèu de l'Armada.]]

Lo **canon de 75 mm modèl 1897** es una pèça d'artilhariá de campanha francesa intrada en servici en 1897. Capable de tirar 20 còps per minuta a una distància eficaça de  m, èra un canon fòrça avançat a son epòca gràcias a l'utilizacion de pouvera sensa fum, d'una municion encartochada, d'un cargament per la culassa e d'un fren oleopneumatic. Aquela combinason d'innovacions permetèt d'aumentar considerablament la cadéncia dei tirs. Lo 75 mm èra ansin fòrça superior a la pèça equivalenta de l'armada alemanda, lo canon de 77 mm FK 96, e foguèt subrenomat lo « canon rèi » dins l'artilhariá francesa.

Equipèt l'artilhariá de campanha francesa durant tota la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918). Aguèt un ròtle major dins lo succès francés lòng de Marna, mai èra pauc adaptat a la guèrra de trencadas. Lo desvolopament d'una artilhariá pesuca foguèt necessari per corregir aqueu problema. Lo canon foguèt tornarmai utilizat durant la Segonda Guèrra Mondiala, mai l'abséncia de motorizacion limitèt sei performàncias. Foguèt alora generalament convertit en pèça anticarri per lei fòrças francesas e alemandas. Après 1945, foguèt pontualament utilizat per lei Francés en Indochina e en Argeria.

## Liames intèrnes

* Artilhariá de campanha.
* Canon de 77 mm FK 96.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** J. Ettrick, « Le canon de 75 mm », *Connaissance de l’histoire mensuel*, Hachette, n° 46,‎ junh de 1982, pp. 46-51.

## Nòtas e referéncias
Canon de 77 mm FK 96

[thumb|right|Canon de 77 mm FK 96 n.A en [1904.]]

Lo **canon de 77 mm FK 96** es una pèça d'artilhariá de campanha alemanda intrada en servici en 1896. Capable de tirar 8 còps per minuta a una distància eficaça de  m, èra largament inferior au canon de 75 mm adoptat en 1897 per l'armada francesa. De modernizacions li permetèron d'aumentar sa cadéncia de tirs a 10 còps per minuta e sa mobilitat demorèt interessanta per l'armada imperiala. Foguèt utilizat durant la Segonda Guèrra dei Boers e durant la Premiera Guèrra Mondiala. Pauc eficaç còntra lei trencadas, foguèt encara l'objècte de melhoraments per aumentar sa portada (fins a  m) ò per redurre sa longor e o transformar en canon d'infantariá. Après 1918, leis armadas polonesas e balticas l'adoptèron fins ais ans 1930.

## Liames intèrnes

* Artilhariá de campanha.
* Canon de 75 mm modèl 1897.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Ian Hogg, *Twentieth-Century Artillery*, Nòva York, Barnes & Noble Books, 2000.

## Nòtas e referéncias
Canon de 37 mm modèl 1916 TR

[thumb|right|Entraïnament de soudats [USA|estatsunidencs en 1918.]]

Lo **canon de 37 mm modèl 1916 TR** es un canon de sostèn francés intrat en servici en 1916. Capable de tirar 15 còps a la minuta a una distància eficaça de  m, èra destinat a la destruccion dei nís de mitralhièra. Per aquò, èra relativament leugier (108 kg), çò que permetiá un transpòrt rapid per un grop de quatre combatents. L'obús èra capable de passar una espessor de tres sacs d'arena. Cada regiment recebèt una seccion de tres canons. Lo 37 mm 1916 TR aguèt ansin un ròtle dins la transformacion de l'infantariá francesa durant la Premiera Guèrra Mondiala en li permetent de dispausar d'una pèça poderosa durant seis atacas. Èra tanben possible d'utilizar lo canon en fasa defensiva per atacar leis observatòris enemics e lei merlets.

Aqueu canon foguèt mai que mai utilizat per França e per leis Estats Units durant la Premiera Guèrra Mondiala. Lei pèças encara disponiblas foguèron egalament utilizadas coma canon anticarri per lei Francés e leis Alemands pendent la Segonda Guèrra Mondiala. Enfin, d'utilizacions pontualas per lo Viet Minh aguèron luòc durant la Guèrra d'Indochina.

## Liames intèrnes

* Artilhariá.
* Infantariá.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Goya, *L'Invention de la guerre moderne : du pantalon rouge au char d'assaut, 1871-1918*, París, Éditions Tallandier, coll. « Texto / le goût de l'histoire », 2014.

## Nòtas e referéncias
Kool and the Gang

**Kool and the Gang** (o **Kool & the Gang**) es un grop pop anglofòn american aparentat funk e disco, ambe d'influéncias jazz, soul e rhythm and blues. Fòrça popular, **Kool and the Gang** a vendut mai de 70 milions d'albums capvath lo monde entièr.

**Kool and the Gang** es estat fondat en 1964 pels fraires Robert e Ronald Bell dins la banlega oèst e sud de Nòva York, a Jersei Ciutat dins la Nòva Jersei, ambe Dennis Thomas, Charles Smith, George Brown, Robert Spike Mickens, e un pauc mai tard Ricky Westfield.

Grop emblematic de la fin de las annadas 1970 e de las annadas 1980, **Kool and the Gang** a agut una fòrta influéncia sul rap / lo Hip-hop e lo RnB. Sos títols mai coneguts son *Ladies' Night* (1979), *Celebration* (1980), *Get Down On It* (1981), *Fresh* (fin 1984) e *Cherish* (1985).

## Cançons mai conegudas (en [[Occitània]])
* *Ladies' Night* (1979)
* *Celebration* (1980)
* *Get Down On It* (1981)
* *Straight ahead* (1984)
* *Fresh* (1984)
* *Cherish* (1985)
* *Victory* (1986)
* *Stone love* (1987)

## Referéncias
36a division d'infantariá (Estats Units)

La **36 division d'infantariá** es una division d'infantariá de l'armada estatsunidenca activa de 1917 a 1919, de 1940 a 1945 e dempuei 2004. A ansin participat a la Premiera Guèrra Mondiala sus lo frònt de l'Oèst, a la Segonda Guèrra Mondiala en Itàlia, en Provença e en Alemanha. Lo simbòl de la division es un T car es basada dins aquel Estat en temps de patz.

## Liames intèrnes

* Division.
* Fòrças armadas estatsunidencas.

## Bibliografia

* Robert L. Wagner, *The Texas Army: A History of the 36th Division in the Italian Campaign*, State House Press, 1991.

## Nòtas e referéncias
Mahathir Mohamad

**Mahathir Mohamad** (n. 1925) es un òme politic, que foguèt lo primièr ministre de la Malàisia de 1981 a 2003 e de 2018 a 2020.
Indeep

**Indeep** foguèt un grop anglofòn american efemèr de disco tardiu (funk) fondat en 1982 a Nòva York (Estats Units) per Réjane Magloire e Michael Cleveland, e separat en 1984. Son mai que mai coneguts pel tube internacional *Last Night a D.J. Saved My Life* en 1983.

## Cançons mai conegudas
* *Last Night a D.J. Saved My Life* (1983)
* *When boys talk* (1983)
* *Buffalo Bill* (1983)
* *The record keeps spinning* (1984)

## Vejatz tanben
* Réjane Magloire
Panica bancària estatsunidenca de 1907

La **Panica bancària estatsunidenca de 1907** es una crisi financiera que se debanèt ais Estats Units en octòbre de 1907 quand lo mercat borsier s'afondrèt après una temptativa mancada de *[[corner (finança)|corner]]* còntra leis accions de la companhiá United Copper. Lei bancas qu'avián participat a l'operacion foguèron victimas de retiraments massís de fons. Lo fenomèn se propaguèt a mai d'una banca de detalh ò d'investiment, çò qu'entraïnèt la difusion de la crisi a la totalitat dau sector bancari estatsunidenc. Fòrça bancas fèron falhida fins a l'intervencion dau financier John Pierpont Morgan (1837-1913) qu'engatjèt sei fons pròpris per sostenir lo sistèma bancari. Morgan capitèt de convéncer d'autrei banquiers importants de l'imitar. Aquò permetèt pauc a cha pauc de restaurar lo calma en novembre. Pasmens, durant aqueu mes, una operacion novèla d'especulacion entraïnèt una panica novèla e menacèt l'estabilitat de l'U.S. Steel. En fàcia de la gravetat de la situacion, lo govèrn de Theodore Roosevelt prenguèt dirèctament lo contraròtle de la companhiá per arrestar definitivament la crisi.

L'enquista sus leis eveniments foguèt mai que mai menada per lo senator Nelson W. Aldrich (1841-1915). Segon eu l'abséncia d'una banca centrala èra un dei factors aguent permés l'agravament de la panica. Inicièt donc lo procès que menèt, lo 22 de decembre de 1913, a la creacion de la Resèrva Federala deis Estats Units.

## Liames intèrnes

* Banca.
* Crisi financiera.
* Resèrva Federala deis Estats Units.

## Bibliografia

* Robert F. Bruner e Sean D. Carr, *The Panic of 1907: Lessons Learned from the Market's Perfect Storm*, Hoboken, John Wiley & Sons, 2007.
* Charles P. Kindleberger e Robert Aliber, *Manias, Panics, and Crashes: A History of Financial Crises*, 5 edicion, Hoboken, John Wiley & Sons, 2005.

## Nòtas e referéncias
KC and The Sunshine Band

**KC and the Sunshine Band** es un grop anglofòn american de disco funk originari de Hialeah en Florida (Estats Units). Es sustot conegut pels tubes *Get Down Tonight* e *That's The Way (I Like It)* en 1975, (*Shake, Shake, Shake) Shake Your Booty* en 1976, e *Please Don't Go* en 1979.

**KC and the Sunshine Band** foguèt fondat en 1973 pel bassista Richard Finch e lo clavierista Harry Wayne Casey (dich KC).

Lor títol *Please Don't Go* foguèt adaptat en version house pel grop italian Double You en 1992.

## Referéncias
Florin

[thumb|right|''Fiorino d'oro'' de 3,49 g batut a [Florença en 1347.]]

Lo **florin**, tanben dich **gulden**, es lo nom de diferentei monedas europèas inspirada per una moneda d'aur batuda a Florença a partir de 1252. Moneda principala de la fin de l'Edat Mejana en Euròpa Occidentala, inspirèt d'autrei monedas adoptadas en Àustria, en Ongria, en Borgonha e ai Províncias Unidas. Aquela difusion dins l'espaci germanic es a l'origina de l'apelacion « gulden » que predominèt dins lei lengas germanicas. Una autra evolucion foguèt l'aparicion de florins d'argent.

En Alemanha, divèrsei monedas dichas gulden foguèron utilizadas fins a l'unificacion dau país en 1871. Ai País Bas, lo florin neerlandés foguèt utilizada fins a son remplaçament per l'èuro en 2002. Pasmens, dins l'otramar neerlandés, lo florin d'Aruba es totjorn utilizat dins aquela illa. En Ongria, lo forint es totjorn la moneda oficiala dau país. Enfin, en Polonha, lo tèrme zloty, nom de la moneda actuala, es una traduccion dirècta de gulden.

## Lo florin en Occitània
Lo florin s'espandiguèt plan en Occitània: Provença, Avinhon, Gasconha-Guiana, etc.

### Gasconha
En Gasconha, la valor deu florin "diferiá segon la region", mas èra "generalament equivalent" al loís d'aur.

### Provença
Lo florin es present a Provença despuèi lo mitat dau sègle XIII, e teniá una valor de 16 sòus provençaus au sègle XV. I a tanben una version apelada lo "florin de la Tarasca" jos lo segond Ostau d'Anjau, mostrant una petita tarasca.
### Galariá

Coin of Joan and Louis I of Provence.jpg|Florin provençau de Joana I de Nàpols e Loís I de Tarent.
Fiorino urbano V.jpg|Florin avinhonenc e papal d'Urban V.
Florin 1352.jpg|Florin batut a Bordèu en 1352 qu'anomena Edoard III d'Anglatèrra "duc d'Aquitània".


Florin of Aragon.jpg|Florin aragonés batut a Valéncia jol regne de Martin l'Uman (r.1396-1410).
Monnaie - Savoie, Comté de Savoie, Amédée VI, florin, 1343-1383 - btv1b11330529d (1 of 2).jpg|Florin savoiard del regne d'Amadèu VI.


## Liames intèrnes
* Aur.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean Gimpel, *La révolution industrielle du Moyen Âge*, París, Le Seuil, 1975.
* **[[anglés|(en)]]** John U. Nef, « Silver Production in Central Europe, 1450-1618 », *Journal of Political Economy*, vol. 49, n° 4,‎ aost de 1941, pp. 575-591.

## Nòtas e referéncias
A escampar la boira

***A escampar la boira*** ("*A escampar era bruma*") ei un programa late-night show d'Aragón TV presentat per avocat Jorge Pueyo en aragonés e catalan damb er objectiu de hèr-ne divulgacion e que parlar-les se veigue damb normalitat. Combine eth format televisiu de monològs, reportatges e entrevistes damb era creacion de contengut pròpri as hilats sociaus damb un matís d'umor, e compde damb collaboradors que s'exprimissen enes lengües de d'Aragon (eth catalan dera Franja de Ponent e er aragonés).

Eth programa s'emet es nets de dimèrcles a dijaus, as 00:15. Eth títol ei ua expression que compartissen es lengües aragonesa e catalana, e que tanben s'emplegue a on ja non se parlen.

## Referéncies
Golf de Marselha

Lo **[[golf]](e) de Marselha** (var. **gof, gòlf(e)**, **mar**) es una pichòta part dau golf de Lion e la mar Mediterranèa pròche de Marselha.
Imagination

**Imagination** èra un grop anglofòn britanic de soul e disco tardiu (funk) fondat per Leee John, Ashley Ingram e Errol Kennedy a Londres (Anglatèrra) en 1981. 

Produch en 1981 pel duò de productors Tony Swain e Steve Jolley, lor primièr album *Body Talk* obten lèu una gròssa capitada, en particular gràcias als [tubes](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) *Body Talk* e sustot *Flashback* (succès internacional al debut de 1982) ; mas es ambe lo segond album, *In the Heat of the Night*, paregut fin 1982, qu**'Imagination** es al som, en particular ambe lor títol *Just an Illusion* que serà lor mai gròssa capitada, classat no 2 al Reialme Unit e un succès en discotèca un pauc pertot dins lo monde entièr.

Lor succès declinarà lèu tre la mitat de las annadas 1980 en parallèla de la reculada de la mòda disco. Auràn pasmens un brèu retorn de popularitat en 1989, pr'amor d'un reviscòl global d'interès pel disco al moment de la house music, puèi passat aquel efemèr retorn al primièr plan, lo grop se separa en 1995. En 2016, publicaràn *Retropia*, un ultim disc, mas puslèu jol nom de **Imagination featuring Leee John**.

## Discografia
* 1981 : *Body Talk*
* 1982 : *In the Heat of the Night*
* 1983 : *Scandalous*
* 1986 : *Trilogy*
* 1987 : *Closer*
* 1992 : *The Fascination of the Physical*
* 2016 : *Retropia* (ambe Leee John)

## Cançons mai conegudas
* *Body Talk* (1981)
* *Flashback* (1982)
* *Just an illusion* (1982)
* *Music and lights* (1982)
* *In the heat of the night* (1982)
Atahualpa

**Atahualpa** (vèrs 1500 - 26 de julhet de 1533, Cajamarca) es lo darrier emperaire de l'Empèri Inca de 1532 a 1533. Prenguèt lo poder a l'eissida de la guèrra civila consecutiva a la mòrt de l'emperaire Huayna Capac (1492-1525). Sostengut per lei fòrças armadas de la region de Quito, capitèt de batre lei tropas de son frairastre Huascar. Aqueu conflicte, que s'acabèt l'annada de l'arribada deis Espanhòus en America dau Sud, afebliguèt fòrça l'Empèri. Menats per Francisco Pizarro, lei *[[conquistador]]s* organizèron una ataca suspresa durant una entrevista diplomatica. Atahualpa foguèt capturat e obligat d'ordonar lo pagament d'un important recapte per obtenir sa liberacion. Pasmens, Pizarro, crenhant sa revenge, preferiguèt l'executar. Sa mòrt entraïnèt l'afondrament de l'Empèri Inca.

## Liames intèrnes

* Empèri Inca.
* Guèrra de Succession Inca.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** John Hemming, *The Conquest of the Incas*, Harvest Press, 2003.

## Nòtas e referéncias
Nightcrawlers

**Los Nightcrawlers** (Los Lombrics) es un grop anglofòn escocés de house creat e produch pel discjòquei e cantaire John Reid. Son mai que mai coneguts per la version adobada pel discjòquei american Marc Kinchen de *Push the Feeling On*, que foguèt un tube emblematic dins las discotècas del monde entièr pendent l'annada de 1995. An tanben agut de succès ambe lo tròç *Surrender your love* (en 1995 tanben).

## Referéncias
Double You

**Double You** es un grop anglofòn de dance fondat en 1991 a La Spezia en Itàlia. **Double You** es format del cantaire britanic William Naraine e dels italians Franco Amato e Andrea De Antoni.

En 1992, **Double You** obten dos gròsses tubes plan populars dins las discotècas d'Euròpa, primièr ambe lor adaptacion house de *Please Don't Go*, capitada disco de 1979 del grop american KC & The Sunshine Band, puèi ambe *We all need love*, represa aqueste còp del canadian d'origina italiana Domenic Troiano.

Pr'amor del nom, pòt i aver confusion ambe l'efemèr duò synthpop franco-bèlga de la fin de las annadas 1980 Dobel You. Pòt sustot i aver confusion ambe Double Dee, un autre grop italian anglofòn de la meteissa periòda, el tanben eissit del movement house tardiu "eurodance". 

## Cançons mai conegudas
* *Please Don't Go* (1992, inspirat del títol de KC & The Sunshine Band)
* *We all need love* (1992, inspirat del títol de Domenic Troiano)
* *Who's fooling who* (1993, inspirat del títol de One Way)
Gabriel Attal

**Gabriel Attal** (n. lo 16 de març de 1989 a Clamart) es un òme politic francés. Foguèt primièr ministre de l’estat francés de genièr a setembre de 2024.
Junior Caldera

**Jérôme Dumas**, dich **Junior Caldera**, es un discjòquei e productor francés de París, tanben animator ràdio. Es conegut pels tubes cantats en anglés *Sleeping Satellite* en 2008 (una represa del succès de 1993 de Tasmin Archer), *The Way* e *What You Get* en 2009, e sustot *Can't Fight This Feeling* en 2010, ambe l'anglesa Sophie Ellis-Bextor al cant. 

A tanben adobat en 2006 lo títol *Putain ça penche* d'Alain Souchon.

## Cançons mai conegudas
* *Sleeping Satellite* (2008, ambe Audrey Lavergne, represa de Tasmin Archer)
* *The Way* (2009, ambe Elan)
* *What You Get* (2009, ambe Billy Bryan)
* *Can't Fight This Feeling* (2010, ambe Sophie Ellis-Bextor)

## Referéncias
Dura

**Dura** es una aiga  lengadociana, situada dins le departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon. Dura es un afluent de riba esquèrra de Rojana (o puslèu d'Alzau), ela meteissa afluenta de Fresquèl, donc un sos-afluent d'Aude. En realitat Rojana seriá un autre nom d'Alzau, justament l'aiga que passa a Alzau.

## Geografia
La font de Dura es dins la Montanha Negra, sul penjal meridional del pic de Montaud, dins la comuna de La Prada, a 875 m d'altitud, dins le departament d'Aude. Travèrsa le lac de La Prada. A Montoliu, encontra Alzau a 149 m d'altitud, e ensemble fòrman Rojana, que s'escampa dins Fresquèl, afluent d'Aude. I a un autre biais d'explicar l'afar : Rojana sembla le nom modèrne del cors inferior d'Alzau (le vilatge d'Alzau es sus Rojana) e donc se pòt dire que Dura es un afluent d'Alzau.
La longor de Dura es de 26.9 km .

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Fluvium Duranum* en 815, *Duranum* en 854, *Fluvium Duranni* en 906, *Durandum* en 1027, *Aquae de Dura* en 1308, *La ribiera apelade Dura* en 1410 . Es un nom aparentat a l'ancian nom de Dordonha, *Dūrānios*, qu'èra benlèu « la lama d'acièr » (basat sus **dūro-*, « acièr, fèrre », en referéncia a la color o metafòra guerrièra, non se sap .
*Duranum* > *Durano* > *Duran* > **Dura(n)* passèt a *Dura* per reculament d'accent, fenomèn frequent dins le departament d'Aude.

## Comunas traversadas
Sonque dins le departament d'Aude, Dura travèrsa uèit comunas de l'amont cap a l'aval, La Prada (font), Les Martins, Caudabronda, Cucçac de Cabardés, Fontiès Cabardés, Brossas e Vilaret, Sant Danís, Montoliu (jonhent) .

## Véser tanben
* Alzau (aiga)

## Ligams extèrnes
* SANDRE https://web.archive.org/web/20240110095028/https://www.sandre.eaufrance.fr/geo/CoursEau_Carthage2017/Y1350540

## Notas
Dobel You

**Dobel You** èra un duò synthpop anglofòn efemèr de la fin de las annadas 1980 compausat del Francés Philippe Toutlemonde (nascut en 1963) ambe Philippe Van Mullem (mòrt en febrièr de 2015). Basat en Belgica, **Dobel You** es sonque conegut pel tube *Mammy* a la tota fin de l'annada 1987.

Pr'amor del nom, pòt i aver confusion ambe lo grop italo-dance de las annadas 1990 Double You.
Millerita

thumb|right|Millerita (mina Sterling, Nòva York).

La **millerita** es un minerau jaune laton a bronze. D'una duretat situada entre 3 e 3,5 e d'una densitat compresa entre 5,3 e 5,7, es compausada de sulfur de niquèl NiS. Forma de cristaus aciculars reünits en matas d'aspècte feutrat. Son esclat es metalic, es solubla dins l'esséncia de terebentina e fond a temperatura bassa en formant de globuls magnetics.

Geologicament, la millerita se forma dins lei venas idrotermalas de bassa temperatura ò coma produch d'alteracion d'autrei mineraus de niquèl. Es generalament associada amb la calcopirita, la siderita, l'ematita, la calcita e lo qüars. Lei jaciments principaus se situan en Alemanha, au Reiaume Unit, en Itàlia, en Boèmia e ais Estats Units. En Occitània, la millerita es presenta coma minerau segondari dins plusors endrechs coma lei minas de Selhas e de Vièla. En despiech d'una concentracion auta de niquèl, la millerita es pas esplechada car constituís pas de minas importantas.

## Liames intèrnes

* Niquèl.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicola Cipriani (trad. Marie-Hélène Alfonsi e Catherine Sobecki), *Minéraux et Roches*, París, Gründ, 1996.

## Nòtas e referéncias
Pirrotina

[thumb|right|Pirrotina (Mina de Santa Eulalia, [Mexic).]]

La **pirrotina** es un minerau roge a bronze. D'una duretat situada entre 3,5 e 4,5 e d'una densitat compresa entre 4,58 e 4,65, es compausada de sulfur de fèrre Fe4-xS. Forma de cristaus prismatics, tabulars ò piramidaus que son fòrça rars. Pus frequentament, lo minerau se presenta sota la forma d'una massa compacta. Son esclat es metallic. Fond aisament quand es caufada en formant un residü negre fòrça magnetic. Es tanben solubla dins l'acid sulfuric mai es pas fluorescenta.

Geologicament, la pirrotina se forma dins lei ròcas magmaticas ultrabasicas e basicas, dins lei zònas de metamorfisme somesas a de temperaturas importantas e dins lei venas idrotermalas de temperatura auta. Es generalament associada amb la pentlandita, la pirita, la marcassita, la calcopirita e l'esfalerita. De cristaus de remarca provènon de Canadà, deis Estats Units, de Mexic, de Bolívia, de Brasil e d'Africa dau Sud. En Occitània, lei dos jaciments pus importants se tròban a Castèlnòu de Braçac e a Cervant. La pirrotina es esplechada coma minerau de fèrre segondari. Segon lei minas, es tanben possible extraire de niquèl, de cobalt e de platin.

## Liames intèrnes

* Fèrre.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicola Cipriani (trad. Marie-Hélène Alfonsi e Catherine Sobecki), *Minéraux et Roches*, París, Gründ, 1996.

## Nòtas e referéncias
Epatopirita

**Epatopirita** es un tèrme mineralogic desuet que designava la marcassita, la pirita e la pirrotita.

## Liames intèrnes

* Marcassita.
* Pirita.
* Pirrotita.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Galena

[thumb|right|Galena (mina de Huanzala, [Peró).]]

La **galena** es un minerau gris plomb. D'una duretat de 2,5 e d'una densitat compresa entre 7,57 e 7,59, es compausada de sulfur de plomb PbS. Forma de cristaus cubics e, pus rarament, cubooctaedrics. Pasmens, constituís sovent de massas compactas microcristallinas. Son esclat es metallic. Sa temperatura de fusion se situa vèrs  °C e la galena fond en formant un residü jaune de monoxid de plomb. Es tanben solubla dins l'acid nitric, mai la reaccion entraïna una liberacion d'acid sulfidric. Dins la natura, en causa de l'accion deis agents atmosferics, lei partidas superficialas dei jaciments an tendéncia de s'alterar per formar de cerusita.

Geologicament, la galena se forma principalament dins lei venas idrotermalas de temperatura mejana e dins lei mineralizacions de plomb. Pus rarament, pòu se formar dins de ròcas volcanicas. Es generalament associada amb la blenda, l'argentita, la bornita, la pirita, lo qüars, la fluorina e la calcita. Es un minerau frequent, mai de cristaus de remarca provènon de minas situadas en Anglatèrra, en Alemanha, en Mexic, ais Estats Units e en Austràlia. En Occitània, lo jaciment pus important se situa a Pontgibaud. La galena es esplechada coma minerau de plomb. En mai d'un endrech, contèn tanben d'argent qu'es extrach coma produch segondari (galena argentifèra).

## Liames intèrnes

* Plomb.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicola Cipriani (trad. Marie-Hélène Alfonsi e Catherine Sobecki), *Minéraux et Roches*, París, Gründ, 1996.

## Nòtas e referéncias
Bee Gees

**Bee Gees** es lo nom d'un grop pop anglés format de caps 1958 a Brisbane (Queensland) en Austràlia per tres dels fraires Gibb, originaris de Douglas (illa de Man) al Reialme Unit, Barry Gibb e los bessons Robin e Maurice Gibb, ambe a l'origina dos musicians australians, Vince Melouney (a la guitarre) e Colin Petersen (a la batariá, remplaçat en seguida per Geoff Brigford).

**Los Bee Gees** aurián vendut 220 milions de disques, fasent d'eles l'un dels mai grands vendeires de disques de tostemps (encara dins lo classament de los 50 primièrs vendeires al 1èr de genièr de 2024). 

I a agut tres periòdas dins la carrièra dels **Bee Gees** :

* **La periòda [[Pop (musica)|pop]]** de 1960 a 1973, en particular ambe los tubes *Massachusetts* e *To Love Somebody* en 1967, e *I Started a Joke* en 1969, periòda pendent la quala Robin e Barry èran los menaires del grop.

* **La periòda [[disco]]** de 1975 a 1979, ambe de cançons cultes coma *Stayin' Alive*, *How Deep Is Your Love*, *You should be dancing*, *Night Fever* e *Tragedy*. Los **Bee Gees** son a n'aqueste moment al som e venon justament un grop emblematic del genre disco, en participant en particular a la benda originala del filme culte Saturday Night Fever (1977). Barry ven alavetz lo cantaire e menaire del grop, e utiliza d'ara enlà son *falsetto* per cantar, que ven la marca de fabrica dels **Bee Gees**. 

* **La periòda [[Pop (musica)|pop ròck]]** a partir de las annadas 1980, ambe encara qualques tubes menors coma per exemple *You Win Again* a la fin de l'annada 1987, o encara *Alone* en 1997. 

**Bee Gees** es simplament la prononciacion en anglés de las letras **B** (bee) e **G** (gee), per "Brothers Gibbs", es a díser "los Fraires Gibbs". 

Lo paure Maurice Gibb se moriguèt lo 12 de genièr de 2003. Son fraire besson Robin Gibb defuntèt a son torn a 62 ans en mai de 2012 de las seguidas d'un càncer.

Lor títol *You should be dancing* foguèt adobat (escapolonat) en version *[[house|dance]]* ambe succès a la fin de l'annada 1995 per E. Sensual.

## Cançons mai conegudas (en [[Occitània]])
* *New York mining disaster, 1941* (1967)
* *To love somebody* (1967)
* *Massachusetts* (1967)
* *Holiday* (1967)
* *World* (1968)
* *I’ve gotta get a message to you* (1968)
* *I started a joke* (1969)
* *First of may* (1969)
* *Don’t forget to remember* (1969)
* *Lonely days* (1970)
* *Jive talkin’* (1975)
* *You should be dancing* (1976)
* *How deep is your love* (1978)
* *Stayin' Alive* (1978 e 1989)
* *Night fever* (1978)
* *Too much heave*n (1978)
* *Tragedy* (1979)
* *Love you inside out* (1979)
* *He’s a liar* (1981)
* *Living eyes* (1982)
* *The woman in you* (1983)
* *You Win Again* (1987)
* *E.S.P.* (1988)
* *Ordinary lives* (1989)
* *Paying the price of love* (1993)
* *Kiss of life* (1994)
* *Alone* (1997)
* *Immortality* (1998, ambe Céline Dion)

## Referéncias
Erec e Enide

***Erec e Enide*** es un roman medieval que foguèt escrich per Chrétien de Troyes.

## Istòria
Erec es un cavalièr meritós qu'encontra pendent una aventura la jove Enide, dròlla del *vavasseur* d'un vilatge de Bretanha. Decidís de l'esposar.
Après de somptuosas nòças s'envan al castèl de senhor Erec per i viure. Mas al cap de qualque temps Erec se voluda dins la pigresa e oblida l'entrainament, sos òmes començan de se trufar d'el, çò dont a pas cura. Sa femna Énide ne sofrís e un jorn gausa en parlar a-z-auta votz davant el.

Èrec decidís de se reprene en man, el part sus las rotas de Bretanha per querir l'aventura e pren Enide amb el. Las aventuras que se succedisson lo menan al castèl de Brandigan ont la perilhosa quista de la Jòia de la Cort l'espèra.
Alzau (aiga)

**Alzau**  es una aiga lengadociana, situada dins les departaments de Tarn e subretot d'Aude e la region d'. Après le jonhent ambe son afluent Dura, son nom ven *Rojana*. Es un afluent de Fresquèl, donc un sos-afluent d'Aude.

## Geografia
La font d'Alzau es a 900m d'altitud, dins la Montanha Negra (Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc), dins la comuna de La Bruguièira (près de Masamet). Alzau davala las pendas del pic de Montaud, près del tuc de Cò de Dàvid (1006 m) e del le Tèrme Negre (1031 m), dins le departement de Tarn, puèi passa dins Aude, ont son cors de direccion nòrd-sud s'efectua en quasi-totalitat. Travèrsa le lac de la Galauba a 723 m d'altitud, puèi le barratge de Sant Danís a 604 m d'altitud. Le sonan l'Alzau dins la partida nauta fins al jonhent ambe Dura, a Montoliu, puèi Rojana après le jonhent e Montoliu. Sembla çaquelà qu'aquel darrèr nom siá relativament recent. 
Alzau s'escampa en riba esquèrra dins Fresquèl a l'amont e al sud de Pesens, a 109 m d'altitud, al limit nòrd de Vilaseca-Landa. La longor del cors d'Alzau e Rojana es  de 33.5 km. Le bacin d'Alzau es de 140.5 km².

## Toponimia
Las fòrmas ancianas d'Alzau son : *Alsau* en 1146, *Alsavum* en 1262, *Alzavum* en 1308, *Cum reco d'Alzau*
. N'i a pas per Rojana , signe que le nom es recent. I a una autra pròva, es que le masatge d'Alzau es sus un braç de Rojana. Probable que le nom de l'aglomeracion ven del nom de l'aiga, que se sonava *Alzau* quand le vilatge se creèt.
Lo sufixe gallic *-āvo-*/*-avo-* pòt convenir . Pel radical, coma las atestacions pus ancianas del masatge son en *El-*, es benlèu de tipe **Elusa-*, **Elusio-* .

## Comunas traversadas
Alzau travèrsa 9 comunas, dont doás dins le departament de Tarn.
* Dins le departament de Tarn : La Bruguièira, Escorsens.
* Dins le departament d'Aude : La Prada, La Comba, Sant Danís, Saissac, Montoliu, Mossolens, Pesens.

## Véser tanben
* Dura
* Fresquèl
## Ligams extèrnes
* SANDRE https://web.archive.org/web/20240111085429/https://www.sandre.eaufrance.fr/geo/CoursEau_Carthage2017/Y1350520

## Notas
Johnny Clegg

**Jonathan Clegg**, dich **Johnny Clegg**, nascut lo 7 de junh de 1953 a Bacup (Reialme Unit) e mòrt lo 16 de julhet de 2019 a Johannesburg (Sud-Africa), es un cantaire pop anglofòn, tanben musician, autor e compositor sud-african. Es estat tanben antropològ e sustot un militant contra l'apartheid en Sud-Africa.

Escaissat « lo Zolo blanc », es lo cantaire successiu dels grops **Juluka** e **Savuka**. Es estat un defensor de la cultura africana, sustot ambe sa doas cançons mai celèbras, *Asimbonanga* (1988), qu'es un omenatge a Nelson Mandela, a n'aqueste moment en preson dempuèi mai de vint ans, e *Scatterlings of Africa* (los refugiats d'Africa), que figura tanben sus la benda originala del filme american Rain Man (1988). Aquestas cançons figuran sus l'album *Third World Child* de **Johnny Clegg & Savuka** que s'es vendut a dos milions d'exemplaris. De notar pr'aquò qu'aquestas doas cançons foguèron de'n primièr tròcis de **Johnny Clegg & Juluka**.

Se canta mai que mai en anglés, a un pauc aprés la lenga dels Zolos (en particular lo ndebele del sud), e a quitament enregistrat en 2007 una cançon en francés, *Faut Pas Baisser Les Bras*.

## Cançons mai conegudas en [[Occitània]]
* *Scatterlings of Africa* (1987, **Johnny Clegg & Savuka**)
* *Asimbonanga* (1988, **Johnny Clegg & Savuka**)
* *I call your name* (1988, **Johnny Clegg & Savuka**)
* *Take my heart away* (1988, **Johnny Clegg & Savuka**)
* *Cruel, Crazy, Beautiful World* (1989, **Johnny Clegg & Savuka**)
* *One man one vote* (1990, **Johnny Clegg & Savuka**) 
* *Dela* (1990, **Johnny Clegg & Savuka**)
* *The crossing* (1993, **Johnny Clegg & Savuka**)
* *These days* (1993, **Johnny Clegg & Savuka**)
* *In my african dream* (1994, **Johnny Clegg & Savuka**)
* *Faut Pas Baisser Les Bras (Don't Give Up)* (2007)

## Referéncias
Mercuri natiu

[thumb|right|Goteta de mercuri natiu sus una massa de [cinabre.]]

Lo **mercuri natiu** es un minerau blanc argent. Liquid dins lei condicions normalas de pression e de temperatura, a una densitat de 13,6 e un esclat metallic. Forma aisament d'amalgama amb lei metaus nobles coma l'aur, l'argent e lo palladi. Es soluble dins l'acid nitric. Tanben, se solidifica vèrs -38 °C e se vaporiza vèrs 356 °C. Es pas fluorescent.

Geologicament, lo mercuri natiu se forma dins de mitans reductors presents dins lei mineralizacions de cinabre, un sulfur de mercuri, dins de ròcas volcanicas e dins de cauquiers bituminós. Lei minas pus famosas se situan ais Estats Units, en Espanha, en Alemanha e en Itàlia. Aperavans, lo mercuri natiu èra principalament utilizat per l'extraccion dei metaus preciós, per la preparacion d'explosius (fulminat de mercuri) e de medicaments (calomèu). Uei, a pauc d'interès economic car es pus simple de produrre de mercuri a partir d'autrei mineraus.

## Liames intèrnes

* Cinabre.
* Mercuri.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicola Cipriani (trad. Marie-Hélène Alfonsi e Catherine Sobecki), *Minéraux et Roches*, París, Gründ, 1996.

## Nòtas e referéncias
Gramatica de l'interlingua

Era **gramatica der idiòma interlingua** ei ua gramatica anglorromanç simplificada. Ei mès simple qu'era gramatica anglesa o era gramatica des lengas romanicas, germanicas e eslavas.

## Article
Er article definit ei tostemp *le*, e er article indefinit ei tostemp *un*. Non i a acòrd damb eth nòm que li qualifique a eth (non càmbie per plurau o per genre).





## Nòm
Era majoria des nòms acaben en ua des vocaus "-o" (fruct**o**), "-a" (pagin**a** - "pagina"), "-e" (*libertat*'e** '' - "liberada"). "-O" arribe soent. Quan era terminació "-o" arribe en ua paraula que designe un èsser **masculin**, eth corresponent **femenin** pòt èster representat pera madeisha paraula damb era terminació substituïda per "-a". Eth **plurau** se forme pera addicion de "-s". S'eth nòm a fin en consonanta, era addicion ei "-es".

<center>

</center>

== Adjectius ==
Era majoria des adjectius acaben ena vocau  "-e" (''delicate'' - "delicat", ''parve'' - "petit"), o en ua des consonantes ''-l'', ''-n'', ''-r'', ''-c'' (''natural'', ''equal'' - "parièra", ''american'' - "american", ''parell'', ''cyclic'' - "cíclic"). Adjectius metudi immediataments apròp un nòm **seguissen** eth nòm (normaument e eth mès frequent). Er adjectiu non a **inflexion** o **acòrd** (''Le parve femina es **belle**. Parve femina**s** es **belle**.'') Es grads de comparason d'adjectius son exprimidi pes advèrbis ''plus'' i ''minus''.

<center>

</center>

== Vèrbs ==
Es  vèrbs  en interlingua en interlingua an [[conjugació]] per pronòm personau obligatòri. Totes es formes d'eth vèrb entà toti es pronòms: "io, tu, illo, nos, vos, illos" son identiques. Es  vèrbs  en interlingua acaben damb"-**r**" en infinitiu, e acaben damb  "-**a**", "-**e**", o "-**i**" en present, e lo participe se forme damb era terminació "-**te'''".





Era intencion ei qu'er idiòma interlingua sigue, essenciauments, eth "mitg" de totes es lengües d'origina europèa.

## Liames intèrnes
* Gramatica ena pagina dera UMI
*  Aspetti fondamentali della grammatica dell’interlingua (por Paolo Castellina).
Serge Reggiani

**Sergio Reggiani**, nascut lo 2 de mai de 1922 a Reggio d'Emília (Itàlia) e mòrt lo 22 de julhet de 2004 còsta París a Boulogne e Billancourt (França), es un actor e un cantaire francés. Es doncas d'origina italiana, e i fa directament allusion dins sa cançon *L'Italien*. D'alhor, a agut cantat un pauc tanben en italian (sa lenga mairala).

Comença primièr de far de teatre, puèi de cinèma, e ven alavetz una figura marcanta del cinèma francés. Malgrat que se siá mes tardivament a la cançon (a 42 ans), va pasmens aver fòrça succès dins las annadas 1960 e 1970, e aital venir l'un dels noms grands de la cançon francesa, ambe tròcis d'ara enlà cultes coma *Sarah*, *Ma Liberté*, *Les loups sont entrés dans Paris*, *Votre fille a vingt ans*, *Venise n'est pas en Italie*, *Le souffleur*, *Le barbier de Belleville*, *Le Petit Garçon* o encara *Il suffirait de presque rien*. A souvent cantat Jacques Prévert (*Barbara*) e Boris Vian (*Le déserteur*, *La java des bombes atomiques*, *Je voudrais pas crever*).

Dins las annadas 1980, se descobrís una passion tardiva per la pintura.