open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Robert E. Lee

[thumb|right|[Fotografia dau generau Lee en 1864.]]

**Robert Edward Lee** (19 de genier de 1807, Stratford Hall – 12 d'octòbre de 1870, Lexington) es un generau sudista de la Guèrra de Secession (1861-1865). 

## Biografia

Oficier de l'armada estatsunidenca, participèt a la Guèrra Americanomexicana au sen de l'engèni. Ostil a la secession, se ralièt pasmens au Sud per fidelitat a son Estat e nomat generau. En 1862, venguèt cap de l'armada confederada engatjada sus lo teatre orientau e, dins una situacion d'inferioritat numerica, infligiguèt de desfachas importantas ai fòrças nordistas qu'assaièron d'envaïr lo Sud ai batalhas de Fredericksburg (1862) e de Chancellorsville (1863). Pasmens, seis ofensivas vèrs Washington foguèron arrestadas a Antietam (1862) e a Gettysburg (1863).

A partir de 1864, deguèt faciar l'estrategia dau generau Ulysses S. Grant que decidèt de l'atacar sensa se preocupar dei pèrdas. Gràcias a sei ressorsas umanas, lei Nordistas èran capables de tornar formar seis efectius mentre que lei Sudistas avián de dificultats per trobar de renfòrç. En 1864, Lee capitèt de ganhar plusors combats defensius (Wilderness, Spotsylvania, Cold Harbor...) mai son adversari capitèt de renfòrçar sa superioritat numerica. Ansin, en 1865, poguèt rompre lei defensas sudistas e Lee, enceuclat a Appomatox, foguèt obligat de capitular lo 9 d'abriu de 1865.

Après la guèrra, Lee se prononcièt en favor de l'abolicion de l'esclavatge e se ralièt rapidament ais Estats Units. Dins aquò, s'opausèt pauc a pauc a la politica dei venceires dins lo Sud e signèt en 1868 un tèxte per sostenir l'adversari democrata que se presentava a l'eleccion presidenciala còntra Grant, vengut candidat dau camp republican. Es considerat coma lo generau pus brilhant de la Guèrra de Secession e un nombre important de sei campanhas son totjorn estudiadas dins leis escòlas de guèrra modèrnas.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Guèrra de Secession.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Corsa ais armaments

Una **corsa ais armaments** es una situacion caracterizada per una rivalitat intensa entre plusors agents, generalament d'Estats, per aquistar e metre en plaça d'armaments ò de fòrças armadas poderosas. Es una situacion diplomatica perilhosa car la creacion d'arsenaus ben dotats e lo desvolopament dei fòrças militaras aumentan fòrça lo risc de conflicte armat. En revènge, au nivèu tecnic, es sovent un periòde de progrès e de descubèrtas.

Istoricament, l'expression es estacada a la politica militarista dei país europèus entre 1905 e 1914 e a la rivalitat militara entre leis Estats Units e l'Union Sovietica durant la Guèrra Freja. Es de còps utilizada per descriure l'esfòrç militar menat per China e sei vesins dempuei lo començament dau sègle XXI.

## Liames intèrnes

* Guèrra.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Societat secrèta

Una **societat secrèta** es una organizacion sociala que demanda a sei sòcis d'escondre au mens una partida de seis objectius e de seis activitats. Aquelei societats an generalament d'objectius religiós (catarisme...), filosofics (escòlas filosoficas grègas...), politics (movement *[[Know nothing]]*) o criminaus (màfia...). Son aparegudas durant l'Antiquitat Auta e an generalament de règlas intèrnas pròprias regardant l'intrada de sòcis novèus e lo foncionament de l'organizacion. En causa de sa natura, lei societats secrètas son sovent l'objècte de fantasmas que pertocan sei motivacions, sei realizacions e sei capacitats d'accion.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nika Melia

**Nikanor (Nika) Melia** (en georgian: ნიკა მელია; 21 de decembre de 1979) es una jurist e politician georgiano.
Canton de Bordèras (Bigòrra)

Lo **canton de Bordèras** (diferent deu canton de Bordèras de Loron, en Comenge) qu'ei ua division administrativa de Gasconha, en Bigòrra, venguda despuish 2015 sonque circonscripcion electorala, situada en l'arrondiment de Tarba, lo departament deus Hauts Pirenèus e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. En 2015, lo territòri deu canton qu'estó modificat. Lo son n° INSEE qu'ei ara 6502. La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon. 

**NB. Per rasons tecnicas, ua partida de las informacions de l'Infobox (superficia, populacion, densitat, n° INSEE) que son las de la situacion d'abans 2015.** En 2017, la superficia qu'ei de 79,7 km², la populacion qu'ei de 14 320 ab. e la densitat de 180 hab./km².

## Composicion abans 2015

## Istòria
Lo canton qu'estó creat per lo decret deu 20 de gèr de 1982 que partigó lo canton d'Aurelhan .

Aras eleccions departamentalas deth 22 de març de 2015, en aplicacion deu decret deu 25 de heurèr de 2014 qui delimita los cantons deus Hauts Pirenèus, loh canton de Bordèras qu'estó conservat. Que perdó 7 comunas Aurensan, Gajan, La Garda, Auroish, Pintac, Sarniguet e Tarastèish, partidas ta'u canton de Vic de Bigòrra e en ganhè 3, Pintac, Sarniguet e Tarastèish, vienudas deu canton d'Aurelhan .

## Composicion despuish 2015

## Nòtas
Batalha de Mansfield

La **batalha de Mansfield** se debanèt lo 8 d'abriu de 1864 durant la [Guèrra de Secession ([1861-1865). Opausèt una armada nordista de  òmes comandats per lo generau Nathaniel Banks ai tropas dau generau sudista Richard Taylor ( òmes). S'acabèt per una victòria defensiva de la Confederacion que capitèt d'arrestar definitivament leis ofensivas estatsunidencas vèrs Tèxas.

Lo debanament de la batalha foguèt marcat per una multiplicacion d'errors de part dau comandament unionista. Aguent atacat sensa esperar l'arribada de totei lei renfòrç disponibles, lo generau Banks foguèt durament batut. Perdiguèt  mai de  òmes còntra un milier per son adversari. De mai, l'endemans, deguèt tornar liurar un combat malaisat a la batalha de Pleasant Hill que menèt a sa retirada definitiva après la captura ò la destruccion de la màger part de son avitalhament.

Se lo combat empediguèt lo Nòrd d'ocupar Tèxas, aguèt ges d'efiech sus l'eissida de la guèrra car lo frònt texan èra un teatre segondari. Ansin, lei fòrças sudistas de la region capitulèron après la desfacha dei principaleis armadas de la Confederacion en abriu de 1865.

## Liames intèrnes

* Guèrra de Secession.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Engenh explosiu improvisat

Leis **engenhs explosius improvisats** (EEI) son un tipe d'armas explosivas artesanalas destinats a destrurre, damatjar, alentir o distraire una fòrça enemiga. Apareguda amb l'utilizacion de la pouvera dins lo domeni militar, son generalament utilizats dins un contèxte d'inferioritat materiala que necessita lo recors a de tacticas de secutament, de guerilha o de terrorisme. Son fòrça divèrs e pòdon de còps integrar de pèças d'origina militar (obús, granada...). Sei capacitats son tanben variadas mai lei dispositius pus poderós pòdon destrurre un veïcul militar o una infrastructura importanta. Per melhorar son eficacitat, son esconduts o camoflats per semblar a d'objèctes de la vida vidanta.

La deteccion deis engenhs explosius improvisats es malaisada car lei mejans tradicionaus de guèrra dei minas son generalament destinats a la deteccion e au tractament de concentracions importantas de dispositius explosius. De mai, lor neutralizacion es perilhosa en causa de la manca de fisabilitat dau mecanisme generau. Leis unitats de desminatge preferisson donc sovent entraïnar lor explosion. Aqueu risc d'explosion accidentala es tanben una menaça per lei populacions civilas.

## Liames intèrnes

* Explosiu.
* Guerilha.
* Mina terrèstra.
* Terrorisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fòrças especialas

Lei **fòrças especialas** son d'unitats militaras capablas de menar, d'un biais autonòm, d'operacions d'una durada de quauqueis oras a quauquei setmanas dins un environament fòrça ostil, generalament un territòri tengut per l'enemic numericament pus nombrós. Per aquò, son formadas d'efectius reduchs e mobils ben entraïnats e ben equipats que fan partida de l'elèit dei fòrças armadas d'un Estat.

Lei missions fisadas ai fòrças especialas son variadas :
* recèrca e transmission d'entresenhas.
* liberacion de presoniers.
* neutralizacion d'objectius vitaus per l'adversari.
* preparacion de zònas permetent l'installacion d'unitats convencionalas dins lo quadre d'una intervencion pus larga.
* guidatge d'aeronaus durant d'operacions aeroportadas o de bombardaments aerians.
* operacions psicologicas.
* proteccion de personalitats o de sites importants.
* accions de guerilha.
* formacion e enquadrament de personaus militars d'un movement o d'un país aliat.

Lo contraròtle operacionau dei fòrças especialas es normalament assegurat per lo comandament superior d'una fòrça militara car son ròtle es liat a d'objectius estrategics de nivèu superior. Aquò permet de redurre la cadena de comandament per assegurar una reaccion rapida. De mai, per dispausar de l'autonòmia necessària a seis operacions, lei fòrças especialas dispausavan sovent de mejans pròpris, compres per la planificacion e la preparacion de sei missions.

## Liames intèrnes

* Comandò.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Comandament e contraròtle

Lo **comandament e contraròtle** (de l'anglés *Command and control*) es un concèpte militar anglosaxon que descriu la mesa en plaça d'atribucions e de procès organizacionaus e tecnics per utilizar lei ressorsas umanas, materialas e informacionalas d'una fòrça armada afin de menar una mission. Pren sovent la forma d'un oficier nomat comandant d'una unitat e d'un ensemble de servicis destinats a assegurar la transmission e l'analisi deis informacions e deis òrdres. En causa de l'influéncia fòrta deis Estats Units dins lo domeni militar, lo concèpte s'es difusat dins la màger part deis armadas organizats segon lo modèl occidentau.

## Liames intèrnes

* Armada.
* Organizacion militara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canton de Tarba-1

Lo **canton de Tarba-1** qu'ei ua division administrativa de Gasconha, en Bigòrra, venguda despuish 2015 sonque circonscripcion electorala, situada en l'arrondiment de Tarba, lo departament deus Hauts Pirenèus e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. En 2015, lo territòri deu canton qu'estó modificat. La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon. 

**NB. Per rasons tecnicas, ua partida de las informacions de l'Infobox (o de l'abséncia d'informacions) que son las de la situacion d'abans 2015.** En 2018, lo son n° INSEE qu'ei ara 6510, la populacion qu'ei de 13 738 abitants en 2017.

## Composicion

## Istòria
Lo canton de Tarba qu'estó creat en 1790 dens lo districte de Tarba . En 1801, que'u despartigón en canton de Tarba-Nòrd e canton de Tarba-Sud. Aqueths dus cantons que comprenèn, en mei de Tarba, un gran nombre de comunas. Lo decret deu 23 de julhet de 1973 creèn los cantons de Tarba-1, de Tarba-2, de Tarba-3, de Tarba-4, de Tarba-5, qui comprenèn sonque partidas de Tarba e los cantons d'Aurelhan  e de Semiac  per las comunas vesinas  (aqueths dus darrèrs cantons qu'estón desmiejats en 1982 dab la creacion deus cantons de Bordèras e de La Lobèra).

A las eleccions departamentalas deu 22 de març de 2015, en aplicacion deu decret deu 25 de heurèr de 2014 qui delimitè los cantons deus Hauts Pirenèus, los 5 cantons de Tarba qu'estón redusits a 3, Tarba-1, Tarba-2 e Tarba-3, sonque sus la vila de Tarba. Lo canton de Tarba-1 qu'estó conservat dab un territòri diferent .

## Nòtas
Grade militar

Un **grade militar** o **reng militar** designa l'estatut d'un militar au sen de la ierarquia d'una fòrça armada. Son probablament apareguts amb lei premiereis armadas organizadas e an fòrça variat car foguèron fòrça liats a una civilizacion o una cultura. Lo sistèma modèrne es aparegut a la fin dau sègle XVIII dins leis armadas europèas, especialament leis revolucionàrias francesas. Dins aquò, existís pas encara de sistèma unificat entre lei diferents país car plusors armadas an gardat de rengs tradicionaus que li son pròpris.

Lei dos sistèmas pus frequents son aquelei definits per l'OTAN e per l'URSS que s'articulan a l'entorn d'un desenau de grades d'oficiers e de sosoficiers.

## Liames intèrnes

* Armada.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Engèni militar

L’**engèni militara** (o **engenhariá de combat**) es l'ensemble dei tecnicas d'ataca e de defensa dei plaças e de construccion deis infrastructuras necessàrias ais armadas sus un teatre d'operacions. Per extension, lo tèrme designa lei tropas que fan partida d'aquela arma. Lei missions principalas de l'engèni militar son la construccion, la reparacion o la destruccion de fortificacions o d'infrastructuras (pònt, rotas, camins de fèrre...), la mesa en plaça o la destruccion de camps de minas e la realizacion de totei leis accions susceptiblas de facilitar lo desplaçament dei fòrças amigas o de perturbar aqueu de l'enemic. Per assegurar sei missions, l'engèni dispausa generalament d'equipaments pròpris.

## Liames intèrnes

* Engenhariá.
* Guèrra.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canton d'Aurelhan

Lo **canton d'Aurelhan** qu'ei ua division administrativa de Gasconha, en Bigòrra, venguda despuish 2015 sonque circonscripcion electorala, situada en l'arrondiment de Tarba, lo departament deus Hauts Pirenèus e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. En 2015, lo territòri deu canton qu'estó totaument cambiat. Lo son n° INSEE qu'ei ara 6501. La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon. 

**NB. Per rasons tecnicas, ua partida de las informacions de l'Infobox (superficia, populacion, densitat, n° INSEE) que son las de la situacion d'abans 2015.** En 2018, la superficia qu'ei de 19,63 km², la populacion qu'ei de 15 924 ab. e la densitat de 811 hab./km².

## Composicion de 1973 a 1982
* **[[Aurelhan (Hauts Pirenèus)|Aurelhan]]**
* Aurensan 
* Auroish 
* Badèth
* Borç
* Bordèras
* Gajan 
* La Garda 
* Ibòs 
* Orleish
* Ors Belila
* Pintac 
* Sarniguet 
* Shins
* Tarastèish 

## Composicion de 1982 a 2015

## Istòria
Lo canton d'Aurelhan qu'estó creat dab 15 comunas per lo decret deu 23 de julhet de 1973 a partir deus ancians cantons de Tarba-Nòrd e de Tarba-Sud .

Qu'estó redusit per la creacion deu canton de Bordèras lo 20 de gèr de 1982. Atau que passè a 4 comunas.

A las eleccions departamentalas deu 22 de març de 2015, en aplicacion deu decret deu 25 de heurèr de 2014 qui delimitè los cantons deus Hauts Pirenèus, lo canton d'Aurelhan que conservè lo caplòc, mès qu'estó totaument cambiat. Que perdó 3 comunas, Borç, Orleish e Shins, partidas ta'u canton de Bordèras e en ganhè 2, Semiac, vienuda deu canton de Semiac, suprimit e Soas, vienuda deu canton de La Lobèra .

## Composicion despuish 2015

## Nòtas
Canton de Semiac

Lo **canton de Semiac** qu'ei ua anciana division administrativa de Gasconha, en Bigòrra, suprimida en 2015, situada dens l'arrondiment de Tarba, lo departament deus Hauts Pirenèus e la region de Mieidia-Pirenèus, ara d'. Dab la refòrma de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, lo canton qu'estó suprimit. 9 comunas que passèn en lo canton navèth d'Ador Mejan (burèu centralizator : Barbadan Devath) e Semiac en lo canton d'Aurelhan. Totas las comunas que son de la CA de Tarba-Lorda-Pirenèus de 2017 ençà. La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon. Lo canton utiliza pas l'article pirenenc. 

## Composicion

## Istòria
Lo canton de Semiac qu'estó creat en 1973 . En 1982, qu'estó demingat per la creacion deu canton de La Lobèra .

A las eleccions departamentalas deu 22 de març de 2015, en aplicacion deu decret deu 25 de heurèr de 2014 qui delimita los cantons deus Hauts Pirenèus, lo canton de Semiac qu'estó suprimit .

## Nòtas
IBM 360

L’**IBM 360** un ordinator fabricat de 1965 a 1978 per la companhiá estatsunidenca IBM. Marca una etapa importanta dins l'istòria dei tecnologias de l'informacion en causa de sa compatibilitat amb d'autreis ordinators. Ansin, l'IBM 360 venguèt la basa dei premierei « sistèmas informatics » combinant un nombre important d'ordinators entre elei. Gràcias a aquela capacitat novèla, foguèt un succès comerciau important que permetèt a IBM de dominar lo mercat fins au desvolopament de la microinformatica.

## Liames intèrnes

* Ordinator.
* Tecnologias de l'informacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Emirat de Creta

[thumb|right|Representacion bizantina de la presa de [Càndia|Chandax en 961.]]

L’**Emirat de Creta** es un estat musulman centrat sus l'illa de Creta que foguèt fondat entre 824 e 828 per d'exiliats originaris d'Andalosia après la revirada d'una revòuta còntra l'emir Al-Hakam I (796-822). Conquistèron l'illa gràcias au declin de la poissança bizantina e i bastiguèron una capitala novèla, dicha Chandax. 

L'istòria de l'emirat es mau coneguda. Dins lei fònts bizantinas, es presentat coma un refugi de piratas. Pasmens, de recèrcas pus recentas semblan d'indicar l'existéncia d'un Estat estructurat amb una administracion, una moneda e un desvolopament de l'agricultura locala. En causa de sa localizacion, l'emirat foguèt un aliat de la màger part deis expedicions arabas dirigidas còntra Constantinòble e sei possessions. En retorn, lei Bizantins organizèron plusors atacas per assaiar de lo destrurre. Pasmens, l'emirat capitèt de resistir fins a 961 e la presa de Chandax per lo generau e futur emperaire Nicèfor Focas.

## Liames intèrnes

* Creta.
* Guèrras Arabobizantinas.
* Piratariá.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Louis Bréhier, *Vie et mort de Byzance*, París, Albin Michel, 1969.

## Nòtas e referéncias
Estat major

[thumb|right|Generau [Julian Cunningham amb son estat major en 1944.]]

Un **estat major** es un grop de militars, generalament d'oficiers, encargats d'assistir un cap militar dins l'exercici de son comandament. Sei missions principalas son d'analizar e de sintetizar leis informacions recebudas, d'ajudar a la decision, d'organizar, de planificar, de programmar e d'establir leis òrdres, de'n contraròtlar l'execucion e de seguir leis eveniments per s'adaptar a l'evolucion de la situacion. Per aquò, un estat major compren tanben de personaus especializats dins l'administracion, lo secretariat o lei transmissions. Un grop d'escòrta es tanben sovent previst per assegurar sa defensa raprochada.

Dins la màger part deis armadas modèrnas, d'estats majors existisson a la tèsta deis unitats d'un volum egau o superior a la companhiá. N'existís tanben a bòrd dei naviris militars.

## Liames intèrnes

* Organizacion militara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Operatica

[thumb|right|Illustracion d'aplicacion de l'art operatiu, la campanha de la Coalicion còntra [Iraq en 1991.]]

L’**operatica** o **art operatiu** es l'ensemble dei teorias e dei practicas destinadas a preparar, planificar e condurre lo desplament sus un teatre d'operacions militaras d'unitats de talha importanta (còrs d'armada, divisions...). Es un nivèu de la conducha deis operacions que s'intercala entre l'estrategia e la tactica.

A respècte de l'estrategia e de la tactica, sa descubèrta es relativament recenta. Pasmens, foguèt pressentit per leis Mongòls o per Napoleon que planificavan lo desplaçament d'unitats importants per de camins diferents per lei concentrar a un endrech donat. L'element determinant foguèt la campanha francesa de 1918 sus lo frònt occidentau de la Premiera Guèrra Mondiala. D'efiech, sensa ganhar de combat decisiu, lei Francés capitèron de constrénher leis Alemands a l'armistici. Paradoxau segon lei concepcions militaras de l'epòca que pensavan necessari lo gasanh d'una « batalha decisiva » per ganhar una guèrra, aqueu resultat permetèt ai Sovietics d'establir l'existéncia d'un nivèu militar intermediari entre la tactica e l'estrategia dins lo corrent deis ans 1920.

Lei Sovietics utilizèron fòrça aqueu concèpte durant la Segonda Guèrra Mondiala durant seis ofensivas còntra la *Wehrmacht*. Permetiá ais unitats de l'Armada Roja d'esplechar au mielhs lei feblessas dau frònt alemand en despiech de la superioritat dei combatents e oficiers alemands dins lo combat dirècte. Après 1945, leis armadas basadas sus lo modèl integrèron donc plenament l'operatica a sei doctrinas militaras. En revènge, son adopcion en Occident foguèt pus lent franc de França o d'Alemanha. Dins aquò, après sa desfacha en Vietnam, leis Estats Units l'estudièron a son torn e expliquèron lei causas de sa revirada per son oblit. Dins lo corrent deis ans 1980, l'art operatiu intrèt donc dins la pensada militara estatsunidenca e, uei, es normalament integrat dins la doctrina militara de totei lei fòrças armadas modèrnas.

## Liames intèrnes

* Estrategia.
* Guèrra.
* Tactica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Karl von Clausewitz

thumb|right|Retrach de Karl von Clausewitz.

**Karl von Clausewitz** (1 junh de 1780, Burg - 16 de novembre de 1831, Breslau) es un generau e un teorician militar prussian de la premiera partida dau sègle XIX. Es l'autor de *[[De la Guèrra]]*, paregut en 1832, qu'es considerat ocma un classic de la pensada militara occidentala.

Fiu d'un oficier prussian, es capitani a 26 ans e participèt a la campanha d'Ièna onte son còrs capitulèt a Prenzlau. Liberat, venguèt partisan de la represa dau combat per Prússia còntra Napoleon. Pasmens, foguèt pas seguit e anèt donc s'engatjar dins l'armada russa onte venguèt coronèu de la legion alemanda. Foguèt tornat integrar dins l'armada prussiana en 1814 e participèt ai combats en Belgica en 1815. Après lei guèrras napoleonenca, foguèt nomat a la direccion de l'Escòla de guèrra generala de Berlin. Aqueu pòste li laissèt de temps liure per menar sei reflexions teoricas. Puei, en 1830, venguèt inspector de l'artilhariá avans d'èsser nomat cap d'un còrs d'armada prussian en 1831. Cargat de susvelhar l'insureccion de Polonha, moriguèt durant una epidemia de colerà.

Son òbra majora, *[[De la Guèrra]]*, foguèt publicada après sa mòrt per sa veusa, Marie von Brühl (1779-1836). N'acabèt la redaccion a partir dei nòtas e dei 	brolhons de son marit e ne'n modifiquèt certanei partidas. Aqueu tèxte es un dei tractats militars pus influents de l'istòria amb *[[L'Art de la Guèrra]]*. En particular, Clausewitz i mostrèt lo liame estrech entre lo politic e la guèrra e la natura intrinsècament violenta de la guèrra e i definiguèt de nocions fondamentalas de la pensada militara modèrna coma aquelei d'objectiu estrategic, d'objectiu politic, de direccion de guèrra, d'esfòrç principau e de nèbla de guèrra.

## Liames intèrnes

* *[[De la Guèrra]]*.
* Nèbla de guèrra.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Bruno Colson, *Clausewitz*, Perrin, 2016, 600 p.

## Nòtas e referéncias
Batalha de Cold Harbor

thumb|right|Campanha de Richmond-Petersburg e començament dau sètge de la region per lei Nordistas.

La **batalha de Cold Harbor** se debanèt dau 31 de mai au 12 de junh de 1864 durant la Guèrra de Secession (1861-1865). Opausèt una armada unionista de  òmes comandats per lo generau Ulysses S. Grant a l'armada confederada dau generau Robert E. Lee ( òmes). S'acabèt per una victòria defensa sudista.

Aqueu combat es la seguida dei batalha de la Wilderness (5-7 de mai) e Spotsylvania (9-21 de mai) e de la volontat de Grant de contornejar lei posicions de Lee per l'èst. Pasmens, de retards dins la preparacion de l'ataca permetèron ai Sudistas de preparar una defensa complèxa basada sus un ret de trencadas fortificadas que prefigurava lei linhas construchas durant la Premiera Guèrra Mondiala. Après quauqueis escaramochas, l'ofensiva principala de Grant aguèt luòc lo 3 de junh e s'acabèt per una revirada saunosa. Durament tocats, lei soudats nordistas cavèron tanben de trencadas, çò qu'entraïnèt l'encalament de la batalha. Lo 12, Grant decidèt de se retirar per perseguir sa temptativa de contornejament.

La batalha es considerada coma un important succès defensiu sudista car Lee perdiguèt solament  òmes còntra  per son adversari. Dins aquò, dins lei fachs, son succès empediguèt pas Grant de perseguir son movement vèrs lo sud, çò que menèt au sètge de Petersburg.

## Liames intèrnes

* Guèrra de Secession.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Five Forks

La **batalha de Five Forks** se debanèt lo 1 d'abriu de 1865 durant la Guèrra de Secession (1861-1865). Opausèt una armada unionista de  òmes dirigits per lo generau Philip Sheridan ai fòrças confederadas de George Pickett ( òmes). S'acabèt per una victòria decisiva dei Nordistas que ganhèron definitivament la guèrra dins lei jorns e setmanas seguentas.

La posicion de Five Forks èra una crosiera fòrça importanta situada au sud dau perimètre defensiu Richmond-Petersburg ont èran concentradas la màger part dei tropas alinhadas per lei dos camps sus lo teatre orientau de la guèrra. Lei Sudistas ne'n preparèron la defensa gràcias a un ret de trencadas. Pasmens, quand lei Nordistas ataquèron, lo comandament èra absent e leis unitats sudistas s'afondrèron rapidament.

Pickett perdiguèt aperaquí  òmes durant la batalha còntra 800 per son adversari. Dins aquò, la consequéncia pus importanta de la batalha foguèt la rompedura de l'ala drecha dau dispositiu sudista qu'èra encargat de la proteccion de Richmond e de Petersburg. Menaçat d'enceuclament, lo generau Robert E. Lee foguèt obligat d'abandonar una partida de sei tropas per assaiar de s'escapar amb lo rèsta vèrs l'oèst. Fòrça malaisada, aquela retirada s'acabèt per una revirada amb la capitulacion d'Appomatox. Minadas per la pèrda de son armada pus importanta, leis autrei fòrças de la Confederacion capitulèron dins lo corrent dei mes seguents.

## Liames intèrnes

* Guèrra de Secession.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Rodoquina

[thumb|right|Esquèma de la [molecula de rodoquina.]]

La **rodoquina** es un medicament antipaludic deis ans 1930 que fa partida dei derivats de la quinoleïna. Foguèt descubèrt en 1930 per una còla de l'Institut Pasteur dirigida per Ernest Fourneau (1872-1949) dins lo quadre de recèrcas internacionalas sus aquela familha de produchs. Presentant d'efiechs superiors a aquelei de la plasmoquina, foguèt utilizada fins ais ans 1980, principalament en França, en associacion amb d'autreis antipaludics coma la plasmoquina ò la quinacrina.

## Liames intèrnes

* Paludisme.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Marcel A. Vaucel, « Traitements nouveaux, préventifs et curatifs, du paludisme », *Les Acquisitions médicales récentes*,‎ 1951, p. 209.

## Nòtas e referéncias
Batalha de North Anna

thumb|right|Campanha de Richmond-Petersburg e començament dau sètge de la region per lei Nordistas.

La **batalha de North Anna** se debanèt dau 23 au 26 de mai de 1864 durant la Guèrra de Secession. Es un ensemble de combats menors entre l'armada unionista d'Ulysses S. Grant e lei tropas confederadas de Robert E. Lee. S'acabèt per un resultat nul.

Après sei reviradas de la WIlderness (5-7 de mai) e de Spotsylvania (9-21 de mai), lei Nordistas contunièron sei desplaçaments per assaiar de contornejar lei posicions sudistas per l'èst. Pasmens, se turtèron a de defensas ben organizadas e poguèron pas preparar d'assauts eficaç. Quauqueis escaramochas opausèron donc lei dos camps sensa entraïnar de consequéncias importantas. Finalament, Grant retirèt sei fòrças per atacar en direccion de Cold Harbor.

Lei combats entraïnèron probablament la neutralizacion de  òmes dins cada camp.

## Liames intèrnes

* Guèrra de Secession.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Qualitat

La **qualitat** es la capacitat d'un sistèma ò d'un individú de respòndre a una exigéncia donada. Dempuei la Revolucion Industriala, es venguda una disciplina tecnica que s'interèssa a l'aptitud d'una companhiá de contentar un ensemble de demandas. Existís una seria de nòrmas internacionalas, dicha ISO 9000, que definís la teoria d'aplicacion d'aqueu concèpte.

## Liames intèrnes

* ISO 9000.
* ISO 9001.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Copa d'Euròpa de la CONIFA 2021

La Copa d'Euròpa de la CONIFA 2021 es la quatrena copa d'Euròpa organizada per la Confederacion deis Associacions de Fotbòl Independentas (ConIFA) dau 9 de junh au 19 de junh de 2021.

## Participants
Lei còlas que participan a la competicion son :

* Abcazia
* Armènia Otomana
* Chameria
* Chipre del Nòrd
* Comtat de Niça 
* Cornoalha
* Lapònia
* Nagorno-Karabakh
* Ossetia dau Sud
* Padània
* Sardenha
* Székely

## Debanament
### Premier torn
#### Grop A

|}

#### Grop B

|}

#### Grop C

|}

#### Grop D

|}

#### Quarts de finala

#### Semifinalas

#### 3-4a plaças

#### Finala

### Rescòntre de classament
#### 5-8a plaças

#### 9-12a plaças

## Liames intèrnes
*Copa d'Euròpa de la CONIFA 2015
*Copa d'Euròpa de la CONIFA 2017
*Copa d'Euròpa de la CONIFA 2019
*Copa d'Euròpa de la CONIFA 2023

## Nòtas e referéncias
Taüt

vinheta|Taüt
vinheta|Recreacion del taüt del President Abraham Lincoln al National Museum of Funera History, a Houston, al Texas.
Un **taüt** o un **ataüt** (var. gas. (*a*)*tahut*, (*a*)*tahuc*) (de l'arabi التبوت , at-tābūt; «tirador», «còfre»), una **caissa** (var. gasc. *caisha*), una **arca** o un **còfre/cròfe** (gasc.) o encara una **bèra** o un **bahuch** (gasc.) es un recipient alongat per depausar lo còrs o despolha d'un mòrt, usualment pendent las ceremònias funeràrias e durant la siá inhumació (substituida per un viatge en vaissèl funerari en cèrtas culturas) o incineracion. Lo taüt, se s'entèrra, en fòrça culturas se depausa en la tomba.

## Caracteristicas
Los materials per confeccionar un taüt son fòrça divèrses (acièr, plom...), en essent la fusta çò de mès de frequent (e en qualques cultes, lo sol permés). Se compausa de la caissa e la tapadoira, que pòt èsser entièra, practicable (per se dobrir per la mitat del còrs) o amb un veire, de sòrta que se pòsca veire la cara e una part del còrs del mòrt, a la demanda dels familiars (mas aquela visibilitat es pas abituala dins fòrça païses, coma Catalonha). Exteriorment pòt conténer ornaments (coma una crotz) gravats o plaçats a la tapadoira e los costats. Pendent los enterraments, se pòt cobrir de coronas de flors, bendas o bandièras, per exemple a las funeralhas pels soldats.

La forma mai usuala es rectangulara, encara que n'i a de mièg exagonals a la partida del cap. Istoricament, i a agut taüts cilíndrics, ont lo mòrt se plaçava depès, coma als enterraments medievals de qualques regions japonesas. Dins lo taüt modernament se met una folradura.

## Lo taüt dins la cultura
Coma un simbòl de la mòrt, apareis en nombrosas òbras que tractan aquela, e en filmes d'horror amb personatges com lo vampir, qu'usa en fach lo taüt coma lo sieu jaç per poder dormir de jorn e escapar a la lutz solara. Pòt èsser present a pinturas que remembran la fugacitat de la vida.

En qualques varietats del tarot (coma la version popularizada per la francesa del sègle XIX Madame Lenormand), apareis una carta qu'a dessenhat un taüt e indica la fin d'una estapa vitala considerabla aital coma lo patiment propvenent. S'apareis amb autras cartas que fan allusion a cambiaments, indica l'urgéncia de far de cambiaments.

Lo taüt apareis al temple maçonic dins las salas o zònas de reflexion, al cant d'autres simbòls de la mòrt coma l'esqueleta.

## Referéncias
Canton d'Auloron Davant

Lo **canton d'Auloron Davant** (*Oloron-Sainte-Marie-Est* en francés) qu'ei ua anciana division administrativa de Bearn, suprimida en 2015, situada dens l'arrondiment d'Auloron, lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region d'Aquitània, adara de Navèra Aquitània. Despuish 2015, los dus cantons d'Auloron, Auloron Davant e Auloron Darrèr que son remplaçats per Auloron-1 e Auloron-2, qui's desparteishen la vila. Per las autas 16 comunas, Cardessa qu'es dens lo canton de Còr de Bearn (burèu centralizator : Morencs), Bidòs, Lurbe e Sent Cristau e Eisús que son deu canton d'Auloron-1 e las autas 12 comunas dens lo canton d'Auloron-2. Totas las comunas, a despart de Cardessa, que son de la CC deu Haut Bearn. La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon, dens la soa varianta bearnesa.

## Composicion

## Istòria
Los cantons d'Auloron e de Senta Maria d'Auloron que's creèn en 1790 dens lo districte d'Auloron . 

En 1801, los cantons d'Auloron e de Senta Maria qu'estón conservats. En 1841, la comuna de Senta Maria qu'incorporè *Légugnon* (nom francés). Lo canton de Senta Maria que vadó canton de Senta Maria e *Légugnon*. Puish, per la lei deu 18 de mai de 1858, Senta Maria e *Légugnon* que fusionè dab Auloron. Lo canton d'Auloron que vadó *canton d'Auloron e Senta Maria Davant*, mentre que lo canton de Senta Maria e *Légugnon* e vadó canton d'Auloron e Senta Maria Darrèr .

A las eleccions departamentaus deu 22 de març de 2015, en aplicacion deu decret deu 25 de heurèr de 2014 qui delimita los cantons deus Pirenèus Atlantics, los dus cantons d'Auloron qu'estón suprimits, en tot deishar naishença a autes dus cantons de configuracions diferentas .

## Véder tanben
* 
* Arrondiments deus Pirenèus Atlantics
* Cantons deus Pirenèus Atlantics
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Nòtas
Senta Maria d'Auloron

**Senta Maria d'Auloron** (*Sainte-Marie (d'Oloron)* en francés) qu'ei ua vila bearnesa vesia e rivala d'Auloron, situada dens lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Qu'ei adara ua partida de la comuna d'Auloron e Senta Maria.

## Geografia

## Istòria
En 1214, Gaston VI Moncada, compromés dab los erètges catars, que devó cedir aus avesques las tèrras e la senhoria de Senta Maria, puish, après, las deus vilatges a l'entorn (Sent Pèr).

Auloron qu'estó separat en duas partidas, Auloron, la vila vescomtau e Senta Maria, la vila episcopau, qu'estón rivalas. Totun, Senta Maria que demorava economicament dependenta d'Auloron.

En 1385, Auloron que comptava 366 fòcs e Senta Maria 85; *Légugnon* (nom francés) que n'avè 11.

A la Revolucion, Senta Maria que vadó comuna e caplòc de canton.
En 1841, *Légugnon* (nom francés) qu'estó incorporada a Senta Maria. La comuna que vadó Senta Maria e *Légugnon* .
Per la lei deu 18 de mai de 1858, Senta Maria e *Légugnon* que fusionè dab Auloron e lo son canton que vadó canton d'Auloron e Senta Maria Darrèr.
 
## Demografia

* Lo n° INSEE qu'ei estat cambiat per rasons practicas.

## Lòcs e monuments
* La catedrau de Senta Maria.
* L'ancian seminari de Senta Maria, deu sègle XVIII.

Oloron_cathédrale_ste_marie_2.JPG|La catedrau.
Oloron_SainteMarie_Tour.JPG|La catedrau.
Oloron-Sainte-Marie_-_Cathédrale_Sainte-Marie_-_Nef_centrale_-1.jpg|La nau centrau.
Cathedrale_Sainte-Marie_Oloron_portail.jpg|Portau de la catedrau.
Oloron-Sainte-Marie-_Cathédrale_Sainte-Marie_-_Portail_-3.jpg|Timpan de la catedrau.
Oloron-Sainte-Marie-_Cathédrale_Sainte-Marie_-_Portail_-5.jpg|Devarada de crotz deu timpan.
Cathédrale_Sainte-Marie_-_détail_du_tympan.JPG|Los arcs de vòuta : en partida superiora, los vielhards de l'Apocalipsi de part et d'aute de l'Anhèth pascal, en devath, scènas anecdoticas.
Portail_Cathédrale_Sainte-Marie_d'Oloron.JPG|Lo tèma deu lion o deu Diables androfague.
Oloron-Sainte-Marie-_Cathédrale_Sainte-Marie_-_Portail_-12.jpg|Lo cavoir horant un erètge.
Oloron-Sainte-Marie-_Cathédrale_Sainte-Marie_-_Portail_-17.jpg|Personatge a l'ensús de l'arquivòuta.


## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes
## Nòtas
Nòva Cançon

La ***' (var. ***') foguèt una renaissença musicala en Occitània dins las annadas 1970. Dins las annadas que seguiguèron mai 68 la cançon contestatària en occitan coneguèt un vam pron important menat per de labèls de disques coma Ventadorn o Revolum. La Nòva Cançon èra marcada politicament per un engatjament occitanista. Una lucha a l'encòp per mai d'egalitat e la defensa de la lenga occitana e de son territòri, Occitània, amb siá una autonomia per ela, siá l'independéncia. Sos menaires èran  Joan Pau Verdier, Claudi Martí, Patric, Maria Roanet e Mans de Breish, que mantun son encara actius uèi. La Nòva Cançon foguèt un fenomèn similar a la *[[:ca:Nova Cançó]]* catalana.

## Galariá

Claudi Martí.jpg|Claudi Martí
P1070801 - Marie ROUANET.JPG|Maria Roanet
Mans de Breish .jpg|Mans de Breish

## Ligams extèrnes
**Midimix spécial nòva cançon occitana Radio Grenouille 88.8fm Marseille*  a Youtube :https://www.youtube.com/watch?v=bPrFyGWAqP8

## Nòtas e referéncias
Institut ucraïnian

L**'Institut ucraïnian** (ucraïnian: *Український інститут*, *Ukrayinsʹkyy instytut*) es una institucion publica ucraïniana de granda importància que la mission es de divulgar e promòure la coneissença de la lenga ucraïniana e la siá cultura dins lo mond.

Volodymyr Sheiko es lo director de l'Institut.

## Nòtas e referéncias


## Liames extèrnes

* Página web oficial
Canton d'Aràmits

Eth **canton d'Aràmits** qu'ei ua anciana division administrativa de Bearn, suprimida en 2015, situada en arrondiment d'Auloron, eth departament deths Pirenèus Atlantics e era region d'Aquitània, adara de Navèra Aquitània. Eras 6 comunas que son adara deth canton navèth d'Auloron-1. Totas eras comunas que son dera comunitat de comunas deth Haut Bearn. Era lenga autoctòna qu'ei eth gascon bearnés, ena varianta aspesa-varetonesa.

## Composicion
Eth canton d'Aràmits que's compausava deras 6 comunas seguentas :

## Istòria
Eth canton d'Aràmits que's creè en 1790 en districte d'Auloron . 

En 1801, eth canton d'Aràmits qu'estó conservat . 

Aras eleccions departamentaus dau 22 de març de 2015, en aplicacion deth decret deth 25 de heurèr de 2014 qui delimita eths cantons deths Pirenèus Atlantics, eth canton d'Aràmits qu'estó suprimit .

Eth 1èr de gèr de 2017 Ansa e Hiars que fusionèn e que vadón era comuna navèra d'Ansa e Hiars.

## Véder tanben
* 
* Arrondiments deus Pirenèus Atlantics
* Cantons deus Pirenèus Atlantics
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Nòtas
Arròs d'Auloron

**Arròs d'Auloron** (*Arros-d'Oloron* en francés) qu'ei ua anciana comuna de Bearn situada ena vath d'Aspa. Qu'ei administrada peth departament deths Pirenèus Atlantics dera region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Despuish eth 1èr de gèr de 1973, qu'ei comuna associada d'Asasp e Arròs.

## Geografia
Eth borg qu'ei situat sus era RN 134, ath sud de Gurmençon e ath nòrd d'Asasp, a 7 km d'Auloron. Qu'ei situat ath bòrn dera ribèra hauta deth Gave d'Aspa.

## Toponimia
*Arros* qu'ei era sola fòrma anciana, citada en 1220, 1249, 1367, 1380 e era mapa de Cassini. Era prononciacion qu'ei [arr**o**s] (grafia Grosclaude) .

Dauzat qu'explica eth nom per un radicau basco (aquitanic) *(h)arr-* « pèira », seguit deth sufix aquitanic *-ossum* , mès Miquèu Grosclaude que precisa era explicacion convien mau per un vilatge de ribèra. Grosclaude qu'aima mei era explicacion de Gerhard Rohlfs : lo nom basque qu'ei *Arrotze* e eth toponime qu'ei format deth cognomen *Arro*, atestat dens era peninsula Iberica (dab eth sufixe aquitanic *-ossum*) .

## Istòria
Paul Raymond qu'escriu en 1385, Arròs comptava 7 fòcs (Asasp 17). Eras duas comunitats que depenèvan deth bailiatge d'Auloron.
Que i avè ua abadia laïca a Arròs, vassala dera vescomtat de Bearn. 

Eth 27 de deceme de 1956, Arròs que vadó Arròs d'Auloron. Eth 1èr de gèr de 1973 (arrestat prefectorau deth 29 de decembre de 1972), era comuna d'Arròs d'Auloron qu'estó incorporada a Asasp entà formar era comuna navèra d'Asasp e Arròs . Qu'ei ua fusion-associacion .

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas dab era comuna
## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes
## Nòtas
Forés

**Forés** o **Forin** (en francoprovençal: *Forêz*, en francés: *Forez*) es una region naturala e istorica arpitana situada, mai que mai, dins la part centrala de l'actual departament francés de Léger dins la region Auvèrnhe Ròse Aups.

Los gentilicis pòdon èsser **foresenc [-a]**, **forinat [-ada? -ata?]**, **foresian [-a]**, **forinàs [-assa]**, **forinós [-osa]**.

La region foguèt al còr del comtat de Forés puèi de la província de Forés durant lo Regim Ancian, aquesta englobant tardivament una bona part de las regions de Roanés e de Jarés (dont la vila de Sant Estève).

Constituïda d'une vasta plana travèrsada pel flume Léger e enrodada de monts, la region de Forés correspondriá als limits del *pagus forensis* o país de Feurs (l'antic *forum segusiavorum* que donèt lo nom a la region). Aqueste pagus foguèt una de las divisions administrativas del territòri dels segusiaves sos August, que perdurèt amb los carolingians.

Culturalament, la region de Forés es associada a un paisatge globalament rural, que s'estend de la plana entrò las Nautas Chaumas ; a l'aiga (Léger e afluents, canal, estanhs, fonts d'aiga minerala - Badoit - e termala) ; a de produccions agricòlas (Còstas de Forés, Forma de Montbrison, pola del còl pelat de Forés) ; a d'edificis medievals (glèisas, priorats e castèls) e de la Renaissença (Castèl de la Bastie d'Urfé) ; a de saber-far artisanals e industrials dins los domenis del textil (trabalh de la seda e textil medical), del fèrre (La Bola Obut, Chapuis Armas) e del vèire (Veirièra de Sant Just).

Los abitants de Forés son dits foresians e lo dialècte de la lenga arpitana que s'i parlava tradicionalament es lo foresian. L'emplec de l'auvernhat èra corrent a l'oèst din lo parçan de Neitrable e al sud-oèst de Forés. Lo vivaroaupenc au sud a la frontièra amb Vivarés (Ardecha) e Velai (Naut Léger) .
## Referéncias
Meson

Un **meson** es una particula fisica compausada d'un nombre par de quarks e d'antiquarks e qu'an un espin entier. Fan donc partida deis adrons e dei bosons.

## Liames intèrnes

* Fisica dei particulas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Barion

Un **barion** es una particula fisica compausada de tres quarks e qu'an un espin que correspond a un mieg-entier. Fan donc partida deis adrons e dei fermions. D'exemples de barions son lo proton e lo neutron.

## Liames intèrnes

* Fisica dei particulas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Antiproton

L’**antiproton** es l'antiparticula dau proton. Es establa mai a generalament una durada de vida corta car una collision amb un proton entraïna la disparicion dei doas particulas. Foguèt descubèrt en 1955 durant une experiéncia menada dins l'accelerator de particulas dau laboratòri nacionau de Lawrence-Berkeley. 

## Liames intèrnes

* Antimatèria.
* Fisica dei particulas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Comunitat de comunas deth Haut Bearn

Era **comunitat de comunas deth Haut Bearn** (o **comunautat...**, o **deu Haut Bearn**) qu'ei ua intercomunalitat bearnesa, situada en departament deths Pirenèus Atlantics e era region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Eth son còdi SIREN qu'ei 200 067 262.

Era lenga autoctòna qu'ei eth occitan gascon, ena varianta bearnesa (eth basco a Esquiula). Ua partida deth territòri qu'utiliza eth article pirenenc.

## Istòria
Era comunitat de comunas que's creè eth purmèr de gèr de 2017  dab eth nom de *comunitat de comunas deth país d'Auloron e deras Vaths deth Haut Bearn*. Que provién d'ua fusion de :
* era comunitat de comunas deth Pèmont Auloronés (creada en 2002, 24 comunas, residéncia Auloron);
* era comunitat de comunas deu Geusvath (creada en 1994, 6 comunas, residéncia Sent Goen),
* era comunitat de comunas dera Vath d'Aspa (creada en 1995, eras 13 comunas deth canton d'Acós, residéncia Acós);
* era comunitat de comunas de Varetons (creada en 1990-2001, eras 6 comunas deth canton d'Aràmits, 5 en 2017, residéncia Aràmits).

Que prengó eth nom de comunitat de comunas deth Haut Bearn per arrestat deth 18 d'agost de 2017.

## Composicion

## Véder tanben

* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Nòtas
Gropament tactic interarmas

Un **gropament tactic interarmas** (o **GTIA**) es una organizacion provisòria adoptada per l'armada francesa durant certaneis operacions, generalament de missions sus de teatres exteriors. Recampa a l'entorn d'un nuclèu eissit d'un regiment donat de compausantas eissits d'autrei regiments per permetre au GTIA d'aver de capacitats dins totei leis especialitats dau combat modèrne (combat desbarcat, combat embarcat, artilhariá, elicoptèrs, transmission, comunicacion, defensa antiaeriana, engèni...). Un GTIA a un volum d'aperaquí un milier d'òmes, çò que correspond a un regiment modèrne, e una especialitat qu'es aquela de l'element utilizat coma nuclèu (infantariá, cavalariá...).

## Liames intèrnes

* Còrs expedicionari.
* Fòrças armadas francesas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gat de bibliotèca

Un **gat de bibliotèca** es un gat domestic que demòra dins una bibliotèca publica. Atestats tre lo sègle IX, aquelei gats avián per mission de protegir lei libres còntra la menaça representada per lei rosigaires. Se d'autreis animaus domestics son eficaç per realizar aqueu pretzfach, lei gats èra presats dins lei bibliotècas car son normalament silenciós e suaus durant la jornada. Probablament a l'origina de la popularitat dau gat dins certanei mitans literaris, aquela associacion existís totjorn dins certanei regions. Pasmens, amb lei progrès tecnics en matèria de desratizacion, lei gats de bibliotèca son desenant puslèu utilizats coma mascòta.

## Liames intèrnes

* Gat.
* Gat de naviri.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canton de La Seuva

Lo **canton de La Seuva** qu'ei ua anciana division administrativa de Bearn, suprimida en 2015, situada dens l'arrondiment d'Auloron, lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region d'Aquitània, adara de Navèra Aquitània. Despuish 2015, la comuna d'Aubertin qu'ei dens lo canton de Vilhèra e Costalats de Juranson (burèu centralizator : Vilhèra), la comuna de La Comanda dens lo canton de Còr de Bearn (burèu centralizator : Morencs), las autas tres comunas son dens lo canton d'Auloron-2. La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon, dens la soa varianta bearnesa.

## Composicion

## Istòria
Lo canton de La Seuva que's creè en 1790 dens lo districte d'Auloron . 

En 1801, lo canton de La Seuva qu'estó conservat .

A las eleccions departamentaus deu 22 de març de 2015, en aplicacion deu decret deu 25 de heurèr de 2014 qui delimita los cantons deus Pirenèus Atlantics, lo canton de La Seuva qu'estó suprimit .

Despuish lo 1er de gèr de 2017, las comunas d'Aubertin e de La Comanda que passèn dens l'arrondiment de Pau.

## Véder tanben
* 
* Arrondiments deus Pirenèus Atlantics
* Cantons deus Pirenèus Atlantics
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Nòtas
Murray Gell-Mann

[thumb|right|[Fotografia de Murray Gell-Mann vèrs 2005.]]

**Murray Gell-Mann** (New York, 15 de setembre de 1929 - Santa Fe, 24 de mai de 2019) es un fisician estatsunidenc de la segonda mitat dau sègle XX. Recipiendari dau Prèmi Nobel de Fisica 1969, es a l'origina de la teoria dei quarks.

Nasquèt a New York dins una familha judieva emigrada d'Ucraïna. Enfant dotat, intrèt a l'Universitat Yale a 15 ans avans de perseguir seis estudis au MIT. Obtenguèt son doctorat en 1951 sota la direccion dau fisician austroestatsunidenc Victor Weisskopf (1908-2002). Sei premiers trabalhs scientifics importants regardèron en 1954 l'introduccion de l'estranhesa, una proprietat quantica novèla, qu'èra associada a de particulas descubèrtas dins de reaccions dau raionament cosmic. L'estranhesa es conservada per l'interaccion fòrta, çò que mena a la creacion de pareus de particulas. En revènge, es pas respectada per l'interaccion febla qu'es a l'origina de la destruccion dei pareus.

Puei, a partir de 1961, Gell-Mann s'interessèt a la classificacion dei particulas descubèrtas dempuei leis ans 1950. Per aquò, utilizèt lei proprietats de simetria d'òrdre tres dau grop SU(3). Aqueu sistèma permetiá de categorizar lei particulas conegudas e laissava de plaças liuras per de particulas de descubrir. En 1964, la descubèrta de la particula Ω-, prevista per aqueu modèl, confiermèt sei trabalhs e permetèt a Gell-Mann de prepausar l'existéncia de particulas novèlas, dichas quarks, que son lei compausats deis adrons. L'existéncia d'aquelei particulas foguèt demostrada en 1969 e la teoria dei quarks venguèt una basa fondamentala dau modèl estandard de la fisica modèrna.

Per sei trabalhs, Murray Gell-Mann recebèt mai d'un guierdon. Lo pus important foguèt probable lo Prèmi Nobel de Fisica de 1969. Pasmens, recebèt tanben lo Prèmi Dannie-Heineman de fisica matematica en 1959, la medalha Franklin en 1967 e la medalha Albert Einstein en 2005. Foguèt tanben elegit sòci estrangier de la *[[Royal Society]]* en 1978.

## Liames intèrnes

* Fisica dei particulas.
* Quark.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias