open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maliseets

Los **maliseets** (endonim: **wolastoqiyik**) son una tribú algonquiana d'americans nadius qu'aperten a la confederacion wabanaki. Son lo pòble indigèna  del riu Sant Joan e de las vals vesinas, en Nòu Brunswick e Quebèc en Canadà, e en Maine als Estats Units.  Uèi los Maliseets an tanben emigrats dins d'autres parts del monde.

Sas costumas e lenga son fòrça pròchas de las de sos vesins Passamaquoddy (o *Peskotomuhkati*) e tanben de las tribús Micmac e Penobscot.  

## Istòria
A l'epòca de l'encontra amb los europèus, los *wolastoqiyik* èran subretot cutivadors  mas tanben caçaires e culhèires. Los exploradors franceses foguèron los primièrs d'establir un negòci de las forraduras amb eles que venguèt important per tot lo territòri. Las merças europèas èran presadas pels Wolastoqiyik perque li èran utilas per l'agricultura e la caça. Los jesuïtas franceses establiguèron tanben de missions, que qualques wolastoqiyik i foguèron convertits al catolicisme; amb las annadas de colonialisme, fòrça aprenguèron lo francés. Los franceses los disián *malecite*, en adaptar lo nom que lor donavan las autras tribús. Après la desfacha de la Guèrra de Sèt Ans, los franceses daissèron sos territòris a la Grand Bretanha, e los maliseets tanben (sens lor demandar son vejaire).

## Situacion actuala
Uèi, al Nòu Brunswick, demòran aperaquí 3,000 maliseets a Madawaska, Tobique, Woodstock, Kingsclear, Saint Mary's e Oromocto.  Son tanben 600 a Houlton Band en Maine e 1200 a Viger en Quebèc.  Un nombre desconegut de Wolastoqiyik demòran fòra resèrva dins d'autres endreches del mond.

Demòran aperaquí 650 parlaires natius de maliseet, e 1,000 de Passamaquoddy, dels dos costats de la frontièra entre Nòu Brunswick e Maine; fòrça son vièlhs, e mai se qualques joves an començat d'aprene e de preservar la lenga.
Saint-Ennemond

**Saint-Ennemond** es una comuna francofona, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe.
## Geografia

Vilatge Situat al limit del departament de la Nièvre, vorejat pels dos p&ograve;bles nivernais #que son Lucenay-lès-Aix e Dornes.

Village situé à la limite du département de la Nièvre, bordé par les deux villages nivernais que sont Lucenay-lès-Aix et Dornes.

### Comunas vesinas


 400px|left||Distanças e posicion relativa 
 



## Istòria

La municipalitat deu lo sieu nom a sant Ennemond, avesque de Lion, a .
Pendent lo peri&ograve;de revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), la municipalitat #prene lo nom de *Labron*.

La commune doit son nom à saint Ennemond, évêque de Lyon, au .
Pendant la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), la commune prit le nom de *Labron*.

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben

## Liams extèrnes

## Nòtas
Nebulosa de l'Agla

thumb|Nebulosa de l'Agla
La **nebulosa de l'Agla** o **Messier 16** o **NGC 6611** és un estelum dobèrt dins la constellacion de la Sèrp, descobèrt per De Chéseaux en 1746. Charles Messier l'apondèt a son catalòg en 1764. 

L'estelum es associat amb una nebulosa d'emission difusa catalogada coma IC 4703. Aquela region qu'es lo formèn de las estelas se tròban a una distància de 7000 annadas lutz. 
L'estelum se compausa d'estelas joves blavas de l'espèctre de tipe O e B nascudas dins la nebulosa de l'Agla e qu'ionizan lo gas de la quita nebulosa. La region centrala de la nebulosa mòstra una arquitectura fòrça bèla en forma de colomnas conegudas coma los « Pilars de la creacion » (*Pillars of Creation*) d'una longor de l'òrdre de tres annadas lutz de largor ont naisson las estelas de l'estelum. Aquela region se tròba a una distància d'entre 5500 e 7000 annadas lutz segon las fonts.

Sa magnitud de la benda B (filtre blau) es egala a 6,58, sa magnitud de la benda V (filtre verd) es egala a 6,0; per mejan del telescòpi lo pargue grisenc revela una forma definida. 

De sa velocitat radiala, , se dedutz que s'alunha de la Tèrra a mai de : aquela velocitat es causada per la combinason de la velocitat orbitala del Solelh (a l'entorn del nuclèu de la Via Lactèa) e aquela de la quita Tèrra. 

## Observacion
Amb gemèls la nebulosa a una aparéncia de pargue onte se pòdon veire una desena d'estelas. Amb un telescòpi de  equipat amb un  filtre interferencial se pòt veire pus aisidament lo contorn de la nebulosa. Amb de grands telescòpis la vision dels pilars de la creacion es espectaclosa.


Fichièr:Eagle nebula pillars.jpg|Los tres  « Pilars de la creacion » vistes pel Telescòpi espacial Hubble (1995)
Fichièr:Eagle.column1.arp.750pix.jpg|Detalh del pilar nòrd(1995)
Fichièr:Eaglefairy hst big.jpg|Un autre pilar situat mai a l'èst, imatge pres al 15 aniversari del telescòpi Hubble. (2005)


## Ligams extèrnes
*  Danadas astronomicas SIMBAD 
*  Messier 16, pagina de la ''SEDS''
Frank Drake

thumb|250px|''Frank Drake''
**Dr. Frank Donald Drake** (Chicago, 28 de mai de 1930) astronòm estatsunian, es un dels precussors de SETI. Participèt e dirigiguèt fòrça projèctes qu'el meteis portèt a tèrme lo primièr de totes (projecte Ozma) en 1960. Actualament es president de l'institut SETI

Dempuèi mai de 30 any, Frank Drake es professor d'Astronomia a l'Universitat de Santa Cruz, de Califòrnia, e temptèt dempuèi establir un contacte radiofonic amb de civilizacions extraterrèstras. En 1974 transmetèt un messatge codificat cap a l'espaci prigond, una carta de visita umana en ondas electromagneticas (Messatge d'Arecibo). Mas las causas anan fòrça lentament *fòra delá*. Son messatge viatjará 25000 ans per arribará a la constellacion d'Ercules, ont segon fòrça cientifics benlèu poiriá i aver de vida intelligenta. Mas Drake desespera pas e demòra a l'escolta.

En 1961, Frank Drake presentèt una equacion que permet un calcul de probabilitats de quantas civilizacions extraterrèstras existisson dins la galaxia nòstra amb la capacitat de comunicarper mejans de senhals ràdio. L'equacion es la seguenta:

:N = R^{*} ~ \times ~ f_{p} ~ \times ~ n_{e} ~ \times ~ f_{l} ~ \times ~ f_{i} ~ \times ~ f_{c} ~ \times ~ L

* *N* es lo nombre de civilizacions que poirián ipoteticament comunicar amb nosautres dins la galaxia nòstra.
* *R** es lo ritme de formacion d'estelas dins la galaxia (estelas per an).
* *f<sub>p</sub>* es la fraccion d'aquelas estelas qu'an de planetas en orbita.
* *n<sub>e</sub>* es lo nombre d'aquelas planetas que se tròban dins l'ecosfèra de l'estela (la zona de l'espaci qu'una planeta es pas tròp freda nimai tròp cauda per la vida).
* *f<sub>l</sub>* es la fraccion d'aquelas planetas que la vida realament se desvolupèt.
* *f<sub>i</sub>* es la fraccion d'aquelas planetas que la vida donèt luòc a la vida intelligenta.
* *f<sub>c</sub>* es la fraccion d'aquelas planetas que la vida intelligent desvolupèt la tecnologia per poder comunicar amb ondas electromagneticas.
* *L* es lo temps de vida d'una civilizacion tecnologica (ans).

## Vejtaz tanben
* Equacion de Drake
* SETI
Paradòxa de Fermi

[thumb|upright=1.5|Lo radiotelescòpi [Very Large Array dins lo Nòu Mexic (Estats Units d'America), naut luòc del programme SETI.]]

La **paradòxa de Fermi** es una paradòxa de fisica que fa emergir la contradiccion entre la possibilitat qu'agan aparegut un grand nombre de civilizacions tecnologicament avançadas dins l'univèrs e lo fach constatat que sonque coneissèm la civilizacion de la Tèrra.

L'edat de l'univèrs e lo grand nombre d'estelas sonque dins la galaxia nòstra, combinat amb l'equacion de Drake per estimar lo nombre de civilizacions extraterrèstras amb que eventualament nos poirem metre en contacte, semblan d'implicar que la vida extraterrèstra intelligenta seriá pas estada fòrça rara. Alara, s'existisson un grand nombre de civilizacions extraterrèstras, perqué n'avèm pas cap de pròva, amb las sondas, las naus espacialas o las transmissions de ràdio? Lo fisician Enrico Fermi se demandava «Ont son, doncas?». La paradòxa se pòt formular mai precisament atal:

:**'

Aqueles que creson que la manca d'una pròva clara es un argument conclusiu per la non existéncia de civilizacions extraterrèstras avançadas a una distància de la Tèrra que permet la comunicacion, se referisson a aquela manca de pròva coma lo **principi de Fermi'''. Sociologicament es interessant de soslinhar que la formulacion de la paradòxa emergiguèt dins una epòca que Fermi trabalhava sul Projècte Manhattan, que sa finalitat èra lo desvolopament de la bomba atomica. La responsa de Fermi a la paradòxa es que tota civilizacion avançada desvolopa, amb la seuna tecnologia, lo potencial de s'exterminar ela meteissa, alara considerava que veniá dins l'actualitat a son epòca. Lo fach se tròba pas d'autras civilizacions extraterrèstras implicava per el un destin tragic per l'umanitat.
Eugèni Cortambèrt

thumb|250px|Eugèni Cortambèrt
**Pèire Francés Eugèni Cortambèrt** (en francés *Eugène Cortambert*; Tolosa, 12 d'octobre de 1805 - París, 5 de març de 1881) foguèt un geograf occitan que ocupèt la carga de conservador de la seccion geografica de la Biblioteca Nacionala Francesa.

## Biografia
**Eugèni Cortambert** nasquèt a Tolosa en 1805 dins una familha amonedada, son paire èra mètge. Afogat de geografia se n'anèt a París en 1825. Agiguèt coma un divulgador de la geografia e la vulgarizèt gràcias a l'edicion de tota una tièra de manuals. Foguèt secretari general (1853-1854) e puèi president de la Comission centrala (en 1873) de la Societat de Geografia de París.
Son fraire Loís Cortambèrt foguèt jornalista.

## Òbras
* *Éléments de géographie ancienne* (1834)
* *Cours de géographie* (1846)
* *Éléments de cosmographie* (1851)
* *Parallèle de la géographie et de l'histoire* (1854)
* *Petite géographie illustrée du premier âge* (1872)

## Referéncies
Joan Rigosta

**Joan Rigosta** (en francés *Jean Rigouste*; Senalhac del Causse, 25 de novembre de 1938) es un pedagòg e lingüista occitan especializat en toponimia. Foguèt ensenhaire de letras als licèus d'Agen, de Merinhac e de Brageirac. Trabalhèt tanben a l'IUFM d'Aquitània e a l'Universitat de Bordèu III.

## Biografia

## Òbras
* *Parli Occitan* (1978)
Carbòni 14

**Carbòni 14**, **<sup>14</sup>C**, o **radiocarbòni**, es un isotòp radioactiu del carbòni que foguèt descobèrt en 27 de febrièr de 1940, per Martin Kamen e Sam Ruben. Son nuclèu atomic conten 6 protons e 8 neutrons. Sa preséncia dins los materials organics s'utilizèt coma a basa per un metòde de datacion que s'utiliza en arqueologia, geologia e idrogeologia. 

Apareis de biais natural amb una preséncia de 0.0000000001% del carbòni de la tèrra entièra. La sieuna vida mejana es5730 ±40 ans. Se transforma en azòt 14.

L'activitat estandard del radiocarbòni es de 14 desintegracions per minuta (dpm) per grama de carbòni (aproximativament 230 mBq/g).
 
Lo Carbòni 14 se genèra dins los nauts jaces de la troposfèra e de l'estratosfèra.

Quand los rais cosmics dintran dins l'atmosfèra, subisson de transformacions divèrsas qu'inclusisson la produccion de neutrons que reaccionan coma atal: 

:: *n* + 14N → 14C + 1H 

Encara que lo radiocarbòni se produsís majoritariament dins la nauta atmosfèra, se distria per tota l'atmosfèra e reacciona amb l'oxigèn per formar lo dioxid de carbòni radioactiu que se dissòlv dins l'aiga (tanben gelada) e penètra dins los oceans.

## Datacion amb lo <sup>14</sup>C

La datacion amb lo **carbòni 14** es una datacion dels materials organics basada sul procèssus fisic de la desintegracion radioactiva. La matèria organica se compausa fondamentalament de carbòni. Lo carbòni se fixa dins las plantas a partir del CO<sub>2</sub> de l'atmosfèra. Lo carbòni presenta diferents isotòps, que lo 12C n'es mai abitual, pasmens s'i tròba tanben 14C. Lo carbòni 14 presenta la particularitat d'èsser instable e se desintègra de contunh. De fach lo carbòni 14 a una semivida de 5730 ans, es a dire qu'al cap d'aquel temps la mitat del 14C s'es desintegrada. Lo carbòni assimilat per las plantas pren una proporcion establa entre l'isotòp 12 e 14.

Atal doncas, amb una mòstra de material organic e en laboratòri amb de tecnicas adeqüadas, se pòt determinar la proporcion entre lo 14C e 12C e arribar a determinar aproximativament quora aquel material cessèt d'assimilar lo carbòni. Atal se permet de datar aquel material e, indirectament, l'edat de l'objècte que n'es partit.

## Bibliografia
*  Kamen, Martin D. *Radiant Science, Dark Politics: A Memoir of the Nuclear Age*, Forward by Edwin M. McMillan, Berkeley: University of California Press, 1985.
*  NOSAMS Home > What is Carbon Dating
Pearl Harbor

**Pearl Harbor** es un ensemble portuari e una basa militara, situat dins l'illa d'Oahu, de l'archipèla d'Hawaii. 

Famós perque foguèt l'objectiu d'un atac del Japon, per respondre al blocatge economic que lor impausavan los Estats Units d'America.

Aquel atac provoquèt la dintrada activa dels Estats Units d'America dins la Segonda Guèrra Mondiala. Los estatsunians, neutres de principe, ja participavan a la guèrra en donant supòrt e provisions a las nacions qu'afrontavan las Poténcias de l'Ais.

## Vejatz tanben
* Ataca de Pearl Harbor
Leontina Goirand

**Leontina Goirand** (en francés *Léontine Goirand*; Alès, 21 de novembre de 1853 – 25 de julhet de 1923) foguèt una escrivana occitana de la Cevena escaissada "Felibressa d'Arena". Èra la cosina de Maurici Faure.

## Biografia
**Leontina Goirand** nasquèt a Alès en 1853, filha de Joan Pèire Goirand un politician e erudit del país.
Foguèt durant una amassada poetica que se debanèt al Castèl d'Arena lo 28 d'agost de 1876 que Loís Romieu donèt a Leontina Goirand l'escais de "Felibressa d'Arena". 

Per encausa de sa granda beutat, ennauçada per sos uèlhs blaus, foguèt considerada coma la musa de divèrses poètas coma per exemple Baptista Bonet. 
Se maridèt en 1882 amb E. Matieu e en aquela escasença recebèt un omenatge dels felibres mai prestigioses d'aquel temps jos forma d'un recuèlh sonat *Lo capelet noviau*. 

Presidiguèt la distribucion de recompensas als Jòcs Florals que se celebrèron a Alès en 1889.

## Òbras
* *Lei Risent de l'Alzon, poesia provençala de la Felibressa d'Arena* (1882)

## Articles connèxes
*Lei Trobairitz
Pre-Tolstojan

Lo **Pre-Tolstojan** es lo premier periòde principau de l'istòria geologica de Mercuri. Se debanèt de -4,6 miliards a -3,9 miliards d'annadas. Foguèt seguit per lo Tolstojan.
Tolstojan

Lo **Tolstojan** es lo segond periòde principau de l'istòria geologica de Mercuri après lo Pre-Tolstojan e avans lo Calorian. Se debanèt aperaquí de -3,9 miliards a -3,85 miliards d'annadas.
Calorian

Lo Calorian es lo tresen periòde principau de l'istòria geologica de Mercuri après lo Tolstojan e avans lo Mansurian. Se debanèt aperaquí de -3,85 miliards a -3,30 miliards d'annadas.
Mansurian

Lo Mansurian es lo quatren periòde principau de l'istòria geologica de Mercuri après lo Calorian e avans lo Kuiperian.
Miquèl Decòr

**Miquèl Decòr** (Bisan de Menerbés, 3 de març de 1949 - 27 de mai de 2021) es un escrivan de lenga occitana del Lengadòc (Menerbés). Foguèt un professor d'occitan e de francés fins a sa retirada. Moriguèt al començament de l'annada 2021, daissant darrièr el mai d'una òbra inacabada. 

## Biografia
Miquèl Decòr nasquèt lo 3 de març de 1949 dins lo vilatge de Bisan de Mernerbés situat dins lo departament d'Aude. Filh d'un paire cantonièr, se crearà tre son enfança mercés a sos pròches, un ligam tras que prigond amb la cultura e la lenga occitana. Çaquelà, caldrà esperar son intrada dins los estudis segondaris al licèu Enric IV de Besièrs per que comença a escriure sas primièras poesias dins sa lenga mairala. Es aicí que Decòr faguèt l'encontrada per lo primièr còp d'Ives Roqueta, alara professor dins lo meteis establiment e que l'abeurarà tot lo long de sos estudis de la rica literatura occitana alara en plen reviscolament.

Puèi, se dirigiguèt cap a l'universitat Pau Valery de Montpelhièr ont encontrarà mai d'un estudiant que devendràn coma el, d'actors tras qu'importants de la literatura occitana per las annadas de venir (Miquèla Stenta, Rotland Pecot...) Es a aqueste moment que publicarà sas primièras òbras literàrias dins mai d'una revistas occitanas coma per exemple *Obradors*, revista de l'universitat e qu'es especializada dins la promocion de la creacion en lenga d'òc. Es en 1968 que son primièr recuèlh *L'estofat que mitona* es oficialament publicat en çò de las edicions *4 vertats* de Joan Larzac, fraire d'Ives Roqueta.

A la fin de sos estudis, Decòr deven professor d'occitan e de francés dins mantunes establiment del Lengadòc (de Montpelhièr fins a Narbona) e devendrà de 1983 a 2000 lo president del Cercle Occitan del Narbonés. Occuparà aqueste mestièr fins a sa retirada.

En 1998, l'escrivan menerbés foguèt demest d'autres autors coma per exemple Max Roqueta, Ives Roqueta o encara Joan Larzac, un dels autors occitans enregistrats dins la colleccion *Trésors d'Occitanie*. 

Los poèmas de Miquèl Decòr foguèron musicats per mantun cantaire occitan (Martí, Eric Fraj e Patric). A escrich tanben maitas istòrias pels mainatges dins la colleccion *Farfadet*.

## Òbras literàrias

### Poesia
* *L'Estofat que mitona, 14 poèmas* (1968)
* *Lo Pastre de las Estelas* (1993)
* *Las tretze dichas* (1999)
* *La nuèit esquiçada* (2001)
* *L'ase de Josèp* (2004)
* *Eiretièrs de la luna* (2008)
* *Passejada menerbesa* (2010)
* *La camèla blanca* (2012)
* *Letras de Mogador* (2017)

### Pròsa
* *La sarramauca* (2004) - Conte
* *Agost de guèrra* (2007)
* *Villàs de femnas* (2021)

### Bendas dessenhadas
* *Colhon de la luna*, tèxtes de M. Decòr amb de dessenhs de Julian Masdoa (1997)

## Ligams extèrnes
* Vidèo sus Dailymotion
* Raconte d'una presentacion de M. Decòr a Raleigh (Estats Units) 

## Referéncias
MESSENGER

La mission **MESSENGER** (per *MErcury Surface, Space ENvironment, GEochemistry and Ranging)* es una mission espaciala mandada en 2004 per la NASA en direccion de la planeta Mercuri. Son objectiu es de realizar la cartografia de la planeta, d'estudiar la composicion quimica de sa superficia e de son exosfèra, la talha e la composicion de son nuclèu e tanben l'origina de son camp magnetic.
Bacin Caloris

thumb|right|Fotògrafia dau Bacin Caloris.

Lo **Bacin Caloris** es lo bacin d'impacte pus grand conegut a la superficia de Mercuri. Fa  quilomètres de diamètre e es enviroutat per un sistèma d'anèus de dos quilomètres d'altitud.
Perièli

vignette|redresse=2|La planeta es au perièli al punt .
Lo **perièli** es lo punt de l'orbita d'un còrs (planeta, cometa, etc.) en rotacion a l'entorn dau Soleu que ne'n es pus pròche.

## Referéncias
Afèli

L**'afèli** es lo ponch de l'orbita d'un còrs (planeta, cometa...) dins un sistèma solar, ont aquel objècte es lo pus alunchat de son estèla centrala.

Entre los elements orbitals, l'afèli se representa amb la letra \ Q. Si \ a es lo semiaxe major de l'orbita e \ e l'excentricitat, alara l'afèli se calcula aital:

:\ Q=a (1+e)

## Vejatz tanben
* Perièli
Constantina

thumb|Constantina
**Constantina** (Qacentina en arabi: قسنطينة) es una vila del nòrd èst d'Argeria, cap luòc de la Wilaya de Constantina que compta mai de 840 000 abitants. Es considerada coma la tresena vila mai importanta del país per sa populacion.

De son ancian nom Cirta, Constantina es tanben escaissada la « vila dels ponts penjats »(Madinat Al Jossour) o ben « vila dels aglas ». Sa fondacion remonta a l'an -202. Anciana vila imperiala fortificada, aprofecha d'una posicion estrategica, amb son ròc e sos barris. La vila de Cirta èra tanben une importanta vila feniciana abans de venir capitala de la Numidia pendent lo reialme de Massinissa, aliada de Roma, puèi foguèt destruita en 311 per Maxenci e Domici Alexandre. Pauc aprèp l'emperaire Constantin I lo Grand la tornèt bastir e li donèt lo nom que pòrta dempuèi lo sègle XVII.
Constantina, es una del las mai ancianas ciutats del monde, es sbretot coneguda per l'art de viure rafinat del abitants. Constantina es tanben una vila importanta dans l'istòria mediterraneana, simbòl de la cultura araboandalosa. Per son istòria, venguèt l'arbitre de l'elegància de Al Andalús, pels biases de vestir e l'art rafinat de la cosina. Vila del malof, la musica araboandalosa, e dels olemas (savents de l'islam), es la capitala de l'Èst du país e la tresena vila d'Argeria.

## Galariá

Fichièr:Constantine, 1972.jpg|Constantina en 1972
Fichièr:Pont des chutes.jpg|pont de las casudas
Fichièr:Sidi m'sid.jpg|pont de Sidi m'sid sul Rummel
Fichièr:Algérie constantine arche naturelle.jpg|Arca naturala 1899


## Personalitats ligadas a la ciutat
* Thierry Suquet (1960), naut foncionari francés, nascut a Constantina
## Referéncias e bibliografia
Oahu

**Oahu** (**O'ahu**, AFI: [oˈʔɐhu] en hawaiian), es la tresena pus granda isla de las Islas d'Hawaii e la pus poblada de las islas dels Estats Units a Hawaii. 

La capitala de l'estat Honolulu es situada sus la còsta sud-oèst.

Cobrís un total de ², en inclure l’isla de Ford e los illets de la baia de Kaneohe e de la còsta èst. L’isla s’es formada jos l’accion conjunta dels volcans Wai’anae e Ko’olau, en daissar una val granda entre los dos. Lo tuc pus naut n'es lo mont Ka’ala que culmina a  en desubre lo nivèl de la mar.

## Galariá

Image:Oahu from air2.jpg|L'èst d'Oahu, amb Hawai'i Kai, la Baia d'Hanauma e lo Cratèr de Koko.
Image:Oahu from the air 2004.jpg|La vila d'Honolulu, son pòrt e lo Cratèr de Punchbowl.
Image:Waikiki Beach 12-09 - IMG 2473.JPG|La Platja de Waikiki, una de las pus conegudas al mond.
Image:Oahu SRTM.JPG
Exosfèra

L**'exosfèra** es lo darrier jaç d'una atmosfèra en dessús de la termosfèra. Es defenida coma lo jaç onte lei collisions entre particulas son consideradas coma raras e negligidas.
Henri Perrotin

**Henri Joseph Anastase Perrotin** (19 de decembre de 1845 (Sent Lop) – 29 de febrièr de 1904 (Niça)) foguèt un astronòm occitan.

Eissit d'una familha modèsta de Lengadòc, estudièt al licèu de Pau.
Al començament de sa carrièra, el meteis e Guillaume Bigourdan foguèron assistents de Félix Tisserand a l'Observatòri de Tolosa, venguèt professor de mecanica celèsta a la Facultat de las Sciéncias de Tolosa. Mai tard, venguèt director de l'Observatòri de Niça de 1884 fins a sa mòrt. Faguèt d'observacions de Mart e ensagèt de determinar lo periòde de rotacion de Vènus. Calculèt tanben las perturbacions de l'orbita de (4) Vesta.

Dins la literatura, es nomenat **Henri Perrotin** e a vegadas **Joseph Perrotin** (e mai siá la meteissa persona). Sas descobèrtas d'asteroïdes son atribuidas pel Minor Planet Center a **J. Perrotin**.

Creèt las Annalas de l'Observatòri de Niça en 1887.

## Omenatge
Foguèron nomenats en son onor:
* Lo cratèr Perrotin sus Mart;
* l'asteroïde (1515) Perrotin.

## Ligams extèrnes
* Corta biografia
* L’Observatòri Còsta d’Azur
* Lo succès de Perrotin

### Notícias necrologicas
* AN '''165''' (1904) 253/254

* Obs '''27''' (1904) 176 *The Observatory*, Vol. 27, p. 175-182 (1904)
Universitat Pau Sabatièr

L’**Universitat de Tolosa III**, tanben sonada **Universitat Pau Sabatièr**, es l’una de las tres universitats de l'Universitat de Tolosa.

L’universitat es especializada dins las sciéncias, las tecnologias, las disciplinas de la santat e del sports.
Foguèt constituida en 1969 pel gropament de las facultats de sciéncias e las facultats medicalas de l’anciana Universitat de Tolosa. Compta  etudiants.

## Istòria
L’anciana Universitat de Tolosa foguèt creada en 1229 e suprimida, coma totas las autras universitats francesas, per la Convencion en 1793 e tornat creada en 1896. Après mai de 1968 e la lei Faure, foguèt partejada en tres universitats (que l'Universitat Pau Sabatièr n'es) e un institut nacional politecnic.

### Istoric

### Presidents de l'universitat

Lo president actual es Bertrand Monthubert.

## Estructura
### Unitats de formacion e de recèrca
* Matematicas Informatica Gestion; 
* Fisica Quimia automatica;
* Sciéncias de la vida e de la tèrra;
* Lengas viventas;
* Facultat de Medecina Ranguelh;
* Facultat de Medecina Purpanh;
* Facultat de las Sciéncias Farmaceuticas;
* Facultat de Cirurgia Dentària;
* Sciéncas e tecnicas de las activitats fisicas e esportivas.

### Instituts e autras estructuras ligadas
* Institut Universitari de Tecnologia de Tolosa A;
* Institut Universitari de Tecnologia de Tarba;
* Observatòri de Miègjorn-Pirenèus.

## Ancians estudiants
* Pierre Cohen, deputat socialista e cònsol màger de Tolosa de 2008 a 2014.

## Nòtas e referéncias
Excentricitat orbitala

L**'excentricitat orbitala** es un paramètre que definís la forma de l'orbita d'un còrs celestial.

En astrodinamica, segon los axiomes abituals una orbita deu èstre una figura en forma de seccion conica. L'excentricitat d'aquesta seccion conica, es un paràmetre de l'orbita que definís sa configuracion de forma absoluda. L'excentricitat pòt èstre interpretada coma la mesura de sa desviacion d'un cercle.

Segon las presompcions abitualas l**excentricitat** (e\,\!) es definida estrictament per las orbitas circularas, elliptica, parabolica e iperbolica e pòt prendre las valors seguentas:
*Per l'orbita circulara: e=0\,\!, 
*Per l'orbita elliptica: 0,
*Per la trajectòria parabolica: e=1\,\!,
*Per la trajectòria iperbolica: e>1\,\!.

## Calculs

L**excentricitat** d'una orbita pòt èstre calculada segon los vectors orbitals d'estat coma la magnitud del vector d'excentricitat:
:e= \left | \mathbf{e} \right |
ont:
*\mathbf{e}\,\! es lo vector d'excentricitat.

Per una orbita elliptica pòt èstre tanban calculat segon la distància de periapsis e apoapsis:

:e==1-\frac{2}{\frac{d_a}{d_p}+1}=\frac{2}{\frac{d_p}{d_a}+1}-1
on:
*d_p\,\! es la distància a la periapsis,
*d_a\,\! es la distància a la apoapsis.

## Exemples

Per exemple l'excentricitat de l'orbita de la Tèrra es uèi lo jorn 0,0167. Amb lo temps l'excentricitat de l'orbita de la Tèrra cambia lentament mpuèi pròche de 0 fins a un maximum de 0,05 coma resultat de l'atraccion gravitatòria entre las planetas (vegeu la grafica aquí).

Autres valors: Pluton 0,2488 (un dels valors mai nauts del Sistèma Solar), Mercuri 0,2056, la Luna 0,0554.
Periòde de revolucion

Lo **periòde de revolucion** d'un còrs celèst es lo periòde necessari per qu'aqueu còrs percorrís sa trajèctoria a l'entorn d'un autre astre. Per exemple, per la Luna a l'entorn de la Tèrra es  27,3217 jorns.
Periòde sinodic

Lo **periòde sinodic** (o **revolucion sinodica**) es l'interval de temps necessari per qu'un astre ven tornarmai dins una mema posicion Tèrra-astre-Soleu. Es a dire que sa posicion dins lo cèu vist dempuei la Tèrra es la mema a respèct dau Soleu.
Margarida Priolo

thumb|250px|Cobèrta de ''Contes del Mairilhièr''
**Margarida Priolo**, o tanben **Margareta Priolo**, (en francés *Marguerite Priolo*; Briva, 14 de març de 1890 - 13 de març de 1955) foguèt una escrivana occitana de Lemosin que foguèt una de las reinas del Felibritge.

## Biografia
**Margarida Priolo** nasquèt a Briva en 1890 dins una familha borgesa, èra la filha del doctor Priolo que foguèt president de la Societat de Geografia e de l'escòla de Bertran de Bòrn. Viatgèt fòrça e visquèt qualque temps en Anglatèrra e Alemanha. Participèt als enregistraments de Ferdinand Brunot dins l'encastre del projècte "Archives de la Parole" en agost de 1913 quand aviá pas que 23 ans.
Foguèt discipola de Josèp Ros e venguèt Reina del Felibritge en 1913 (o demorèt fins a 1920). Trabalhèt coma infirmièra a l'espital de la Crotz Roja de Briva. En 1918 se maridèt a Peireguers amb Edoard Gaillot, un pintor e engravaire lemosin.

## Òbras
* *Legendas lemosinas* (1915)
* *Contes del mairilhièr* (1916)

## Ligams extèrnes
* Enregistrament de ''Lo pontonièr'' a Gallica.fr (1)
* Enregistrament de ''Lo pontonièr'' (2) a Gallica.fr
* Enregistrament a Gallica.fr
* Vèrses recitats a Gallica.fr
Renat Lavaud

**Renat Lavaud** (en francés *René Lavaud*; Autafòrt, 18 d'abril de 1874 – Sant Rafèu, 6 d'abril de 1955) foguèt un escrivan e filològ occitan de Peiregòrd qu'amb Renat Nelli ajudèt fòrça a la divulgacion dels trobadors.

## Biografia
**Renat Lavaud** nasquèt a Autafòrt en 1874, caganís d'una familha que comptava tretze enfants. D'ora Lavaud laissèt son país per preparar d'estudis superiors. Faguèt los estudis al licèu de Peireguers, puèi al Licèu Lakanal ont preparèt sa licéncia e a l’encòp lo concors de l'Escòla Normala Superiora. Foguèt recebut en 1897 e venguèt puèi agregat en letras en 1902. Ensenhèt a divèrses licèus primièr en Occitània (al Puèi de 1900 a 1904), e aprèp demorèt a Laon (Picardia) de 1904 a 1911, abans de passar la Mediterranèa e s'installar en Argeria. Ailà foguèt ensenhaire a Constantina de 1911 a 1913, e puèi a Oran de 1913 a 1919. Tornèt cap a las tèrras d’òc en 1919 e faguèt lo professor a Marselha fins a 1925, abans d’anar en França ont trabalhèt al Licèu Voltaire de París de 1925 a 1926, puèi al Licèu Hoche de Versalhas de 1926 a 1930 e finalament tornarmai a París al Licèu Buffon de 1930 a 1934. 

Escriguèt d'articles suls trobadors dins divèrsas revistas coma per exemple *Lemosin* que i estudièt Bertran de Bòrn (1902) e Gaucèlm Faidit, dins lo *Bornat* qu'i parlèt de Guiraut de Bornelh o dins las *[[Annales du Midi]]*.
Sembla que laissèt un trabalh manuscrich inedit sul trobador Cadenet.

Abans sa mòrt, que l'emportèt en abril de 1955, èra a alestir dos volums suls trobadors amb son companh e amic Renat Nelli.
Velocitat orbitala

La **velocitat orbitala** es la velocitat d'un còrs de lòng de son orbita a l'entorn dau baricentre d'un sistèma a dos còrs. Se pòu designar la velocitat mejana de l'objècte o sa velocitat en un ponch precís.
Velocitat de liberacion

La **velocitat de liberacion** d'un còrs es la velocitat necessària per qu'un objècte situat a sa superficia siá capable d'escapar a sa gravitat.
Diazòt

Lo **diazòt** es una molecula compausada de dos atòms d'azòt. Es notada N2. Dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, es un gas incolòr.
Ishtar Terra

**Ishtar Terra** es una dei doas regions de tèrras autas de la planeta Vènus. Es situada vèrs lo pòl nòrd. Assosta lo ponch pus aut de la planeta, l'ensems de Maxwell Montes, que tèn una altitud de 10,7 quilomètres au-dessús dau nivèu mejan de la superficia.
Beta Regio

**Beta Regio** es una region volcanica de la planeta Vènus (25,3°N e 282,8°E) organizada a l'entorn dau volcan bloquier Theia Mons. Son altitud maximala de 5 quilomètres au dessús dau nivèu mejan de la superficia ne'n fa una dei regions autas de la planeta.
Maxwell Montes

Lei **Maxwell Montes** es una cadena de montanhas situada dins la region nòrd de la planeta Vènus. La cima de Skadi Mons es lo ponch pus aut de la planeta amb una altitud egala a 10,7 quilomètres a respècte dau nivèu mejan de la superficia.
Guinevre Planitia

**Guinevre Planitia** es un plan de lavas de la planeta Vènus situat au sud d'Ishtar Terra e a l'èst de Beta Regio.
Elio Di Rupo

**Elio Di Rupo**, politician nascut en 1951, es un òme politic, membre del Partit Socialista Valon, cònsol de Mos dempuèi 2000 e ministre-president del Govèrn Valon fins a 2007. Dempuèi lo 6 de decembre de 2011 es lo primièr ministre de Belgica.

## Biografia
Filh d'emigrants italians, lo 1952 se demorèt orfan de paire e la siá maire se faguèt carga dels sèt fraires. Malgrat la siá origina umila, poguèt estudiar e se graduèt en quimias e doctorèt en sciéncias a l'universitat de Mos-Enaut. Es estat tanben *lecture member of staff* de l'universitat de Leeds. A l'encòp, se prenguèt consciéncia politicament e militèt lèu en lo Partit Socialista de Valonia. Es tanben un dels politics de primièra fila bèlgas qu'a reconegut dobertament la siá omosexualitat.

## Referéncias
Aurélio de Lira Tavares

Lo general **Aurélio de Lira Tavares** (anciana ortografia: *de Lyra*), militar (1905-1985), foguèt membre de la junta militara que dirigiguèt Brasil entre agost e octobre de 1969.

Foguèt ambassador de Brasil en França de 1970 a 1974.

Poèta (signava sas òbras de las primièras letras de cada part del sieu nom: Adelita), èra de l'acadèmia brasilièra de las letras qu'i foguèt elegit en 1970.
Loís Barton

**Loís Barton** (en francés : *Louis Barthou* ; Auloron-Santa Maria, lo 25 d'agost de 1868 – Marselha, lo 9 d'octobre de 1934) que ho un òmi politic bearnés de la IIIau Republica francésa. Que ho ministre deu ahars estrangèr d'aqueth país e que gavidè a la fin de sa vita ua politica virada de cap a establir ua aligança internacionau entà s'emparar e isollar Alemanha e lo son regim nazi. Que morí accidentaument (Barton que ho aucit per la bala d'un policier viengut ensajar d'empachar lo crime e la soa herida non ho pas suenhada com aurè calut) dens l'atemptat contre lo rei Alexandre Ièr de Iogolavia comès per un nacionalista macedonia dab lo sostien deus ostachi croates.
Acid sulfuric

L**'acid sulfuric** es un compausat quimic de formula H2SO4. Es un acid minerau que sa fòrça (pKA = -3,0) es entre lei pus importantas. Es un produch industriau major qu'intra dins la fabricacion de baterias, lo tractament de divèrsei mineraus o encara lo rafinatge dau petròli.
Acid cloridric

L**'acid cloridric** es una solucion aquosa formada d'ions oxoniums H3O+ e clorurs CL-. Es un acid fòrt qu'es un produch fòrça utilizat dins l'indústria quimica.
Blanca de Castelha

thumb|right|Coronament de Loís VIII e Blanca de Castelha<br />per Jean Fouquet (sègle XV)
[thumb|right|Estatua de Blanca de Castelha dins la serie ''Reinas de França e Femnas illustras'' del [jardin del Luxemborg.]]
**Blanca de Castelha** (nascuda lo 4 de març de 1188 a Paléncia, Castelha - mòrta lo 27 de novembre de 1252 a Melun), reina de França, es la filha d'Anfòns VIII de Castelha e d'Alienòr d'Anglatèrra, ela meteissa filha d'Alienòr d'Aquitània e d'Enric II d'Anglatèrra : es doncas la neboda del rei Joan sens Tèrra. Coma previst dins lo tractat del Goulet signat entre los reis de França e d'Anglatèrra aquel meteis an, es maridada a Port-Mort en 1200 al futur Loís VIII, filh de Felip August.

## Biografia
Foguèt causida d'entre sas sòrres per sa grand Alienòr d'Aquitània qu'aviá alara 80 ans, que jutjava son caractèr coma correspondent mai a una reina de França.

Donèt al rei dotze enfants que de bessons e fòrça mascles al contrari dels reialmes precedents (important per la succession del reialme). Son jutjament e sa granda pietat ne faguèron una reina fòrça aimada. Sonque cinc dels enfants venguèron adultes, quatre moriguèron.

Regenta de França aprèp la mòrt de Loís VIII en 1226, deguèt far fàcia a de fòrtas contestacions mas trionfèt de las ligas formadas contra ela e lo poder reial. En 1229, amb lo Tractat de Meus acabèt la Crosada dels Albigeses. 

Prenguèt la seguida l'òbra reformatritz de Bernat de Claraval (†1153) e fondèt las abadiás.

Tanben governèt França quand son filh sant Loís s'anèt a las crosadas.

Retirada a Melun i moriguèt en 1252.

## Bibliografia
*  Marcel Brion, *Blanche de Castille*, Librairie de France, 1939
* Philippe Delorme, *Blanche de Castille*, Histoire des Reines de France, Ed. Pygmalion, 2002
Clorur d'idrogèn

Lo **clorur d'idrogèn** es un compausat quimic de formula HCl. Dins lei condicions normalas de pression e de temperatura, es un gas incolòr, corrosiu e toxic. Forma de l'acid cloridric au contacte de l'aiga.
Pioneer Venus Orbiter

thumb|right|Carta obtenguda per la mission Pioneer Venus Orbiter.

**Pioneer Venus Orbiter** es una mission espaciala mandada per la NASA en 1978. Èra compausada de doas sondas que la premiera èra cargada d'estudiar la planeta dempuei una orbita elliptica de 142 x 66900 km e 2290 x 66900 km e la segonda èra destinada a l'estudi de l'atmosfèra gràcias a un ensems de quatre sondas atmosfericas. La mission foguèt un succès, en particular la sonda orbita que capitèt d'obtenir la premiera carta de la superficia.
Mesosfèra

[thumb|300px|Capas de l'[atmosfèra; troposfèra e tropopausa, estratosfèra e estratopausa, mesosfèra e mesopausa e termosfèra]]
La **mesosfèra** es un jaç de l'atmosfèra d'una planeta que marca la transicion entre lei partidas bassas e espessas e lei zonas pauc densas que forman lo limit ambé l'Espaci.
Quasi-satellit

Un **quasi-satellit** es un objècte celèst que, vist dempuei un autre còrs, sembla realizar una revolucion a l'entorn d'aqueu còrs sensa èsser tecnicament èsser en orbita a l'entorn. L'orbita d'aqueu tipe d'objècte es generalament pas establa.
Ionosfèra

L**'ionosfèra** es lo jaç de l'atmosfèra d'una planeta qu'es caracterizada per una ionizacion parciala de sei gas.
Mikhaïl Lomonosov

thumb|Mikhaïl Lomonosov
**Mikhail Lomonosov** (en rus *Михаил Васильевич Ломоносов*; 1711–1765) es un scientic rus que trabalhèt dins lei domenis de la quimia, de la mineralogia, de l'astronomia, de la literatura e de l'art. Descurbiguèt l'atmosfèra de Vènus en 1761.
Illusion d'optica

[thumb|right|250px|Dins aquela illusion dicha [illusion de Müller-Lyer, toei lei flèchas an la mema longor. Es possible de se n'avisar pus aisadament sus lei tres flèchas d'en bas.]]

Una **illusion d'optica** es una illusion qu'engana lo sistèma visuau uman (despuei l'uelh fins au cervèu) e arriba a una percepcion deformada de la realitat. Leis illusions d'optica pòdon subrevenir naturalament o si crear per d'astúcias visualas especificas que permeton de metre en evidéncia lei principis de foncionament dau sistèma visuau uman.
Optica geometrica

L**'optica geometrica** es una branca de l'optica que s'apiela especialament sus la nocion de rai luminós. Aquela concepcion simpla permete especialament de construccions geometricas d'imatges que li donan son nom.
Giovanni Cassini

**Giovanni Cassini** (Preinaud, 1625-1712) èra un scientific qu'estudièt principalament lei matematicas e l'astronomia. Es conegut per seis observacions dei planetas Jupitèr e Saturne.
Johann Schröter

**Johann Hieronymus Schröter** (1745-1816) èra un astronòm alemand. Observèt especialament Vènus, la Luna e Mart.
Vesto Slipher

**Vesto Melvin Slipher** (Mulberry, Indiana, 11 de novembre de 1875 – Flagstaff, Arizòna, 8 de novembre de 1969) foguèt un astronòm american. Participèt au desvolopament de l'utilizacion de l'espectroscopia per l'estudi de la rotacion e de la composicion atmosfèrica dei planetas.
Mariner 2

**Mariner 2** es una mission espaciala mandada en 1962 per la NASA en direccion de Vènus. Lo 14 de decembre de 1962, capitèt de passar a  quilomètres de son objectiu.
Zond 1

**Zond 1** es una mission espaciala sovietica mandada en 1964 en direccion de la planeta Vènus. Foguèt una revirada parciala.
Venera 2

**Venera 2** es una mission espaciala sovietica mandada lo 12 de novembre de 1965. Foguèt una revirada en causa d'un problèma de transmission.
Venera 4

**Venera 4** es una mission espaciala sovietica del programa Venera, mandada lo 12 de junh de 1967 en direccion de la planeta Vènus. Capitèt d'intrar dins l'atmosfèra e de mandar de donadas fins a aperaquí 25 quilomètres de la superficia.
Venera 5

**Venera 5** es una mission espaciala sovietica mandada lo 5 de genier de 1969 en direccion de Vènus. A respèct de la sonda precedenta dau programa, *[[Venera 4]]*, èra un modèl similar equipat de bloquiers superiors. Capitèt d'intrar dins l'atmosfèra e de foncionar fins a 20 quilomètres de la superficia de la planeta.
Edoard Antòni Marçal

**Edoard Antòni Marsal** (Montpelhièr lo 4 de julhet de 1845 – 1929) que ho un dessenhaire e illustrator lengadocian deu sègle XIX. Discípol d'Alexandre Cabanèl a l'Escòla de las Bèlas Arts de Montpelhièr, i venguè eth medish professor. 

Las soas òbras que son expausadas au Musèu Fabre de Montpelhier. 

En literatura occitana, que ho lo gran illustrator de l'Istòria de Joan-l’an-pres. Que ho elejut majorau deu Felibritge en 1892.

## Bibliografia
* [*La jarjaiado* - *Poèmo eroui-coumique. Emé traducioun franceso* ('La jarjalhada - Poèma eroic-comic. Ambe traduccion francesa'), Loís Romieu. Illustracions d'Edoard Marsal. Maisonneuve et Cie, Montpelhièr, 1879]
* [*Mas cansous* (*Ressouns cetoris*) ('Mas cançons (Ressons setòris), de Josèp Solet illustrats par Edoard Marsal, 1917]*
* [*Dins li carriero dóu Clapas'' ('Dins las carrièiras dau Clapàs')

## Ligams extèrnes
* [Poëmas de [Loís Romieu] illustrats par Edoard Marsal (manuscrit)]
Alexandre Cabanèl

**Alexandre Cabanèl** (Montpelhièr, lo 28 de setembre de 1823 - París, lo 23 de genièr de 1889) foguèt un pintre occitan fòrça reputat al sègle XIX e tanhent de l'academisme durant lo Segond Empèri. 

Una de sas òbras mai famosas es *[[La Naissença de Venus]]*.

Coma artista academic, foguèt pro acceptat per l'institucion oficiala mas gaire presat pels impressionistas.
Venera 7

**Venera 7** es una mission espaciala sovietica mandada en 1970 vèrs la planeta Vènus. Lo 15 de decembre de 1970, capitèt d'intrar dins l'atmosfèra e d'atterèt. Pasmens, après un problèma de paracasuda, la sonda aterrèt probablament sus lo costat e poguèt solament emetre un senhau feble sus la temperatura durant 23 min.
Venera 8

**Venera 8** es una mission espaciala sovietica mandada en 1972 vèrs la planeta Vènus. Compausada d'una sonda atmosfèrica e d'un modul d'aterratge, la mission capitèt son intrada dins l'atmosfèra de la planeta e poguèt confirmar lei pressions e temperaturas importantas descubèrtas a la superficia per *[[Venera 7]]*.
Venera 9

**Venera 9** es una mission espaciala sovietica mandada en 1975 ambé la mission *[[Venera 10]]* per estudiar la planeta Vènus. Compausada d'un modul d'atteratge e d'un modul demorant en orbita, la mission foguèt un succès, especialament gràcias a la transmission dei premiereis imatges dau sòu de la planeta.
Léontine Fay

thumb|250px|Léontine Fay a la primièra part del sègle XIX
**Jeanne Louise Léontine Fay** e mai tard **Léontine Joly/Volnys** (Tolosa, 9 de novembre de 1810 – Niça, 29 d'agost de 1876) foguèt una actritz de teatre francesa, plan famosa durant la primièra part del sègle XIX.

## Biografia
**Léontine Fay** nasquèt en 1810 a Tolosa dins una familha d'artistas. Son paire Étienne Fay èra compositor e actor e sa maire Jeanne Rousselois èra cantairitz. Aguèt una sòrre Élisa e Jean-Jacques Auguste qu'aviá per escais "Baron", que tanben faguèron de teatre.

En 1816, quand aviá pas que cinc ans jogava ja sus scèna al teatre a Francfòrt de Men en Alemanha, e mai tard, en 1821, dintrèt al Théâtre de Madame ont coneguèt una brava capitada. En 1832 se maridèt amb l'actor Charles Joly, que portava l'escais de Volnys. Un de sos succèsses mai importants foguèt dins l'òbra *le Mariage de raison* (1827). "La petita meravilha", escais que portava en aquel temps, foguèt citada dins mantuna òbra de l'epòca coma en çò de Balzac (dins son libre, *Illusions perdues*).

Plan apreciada pels russes, partiguèt tre 1834 qualque temps en Russia ont faguèt de lectritz a l'emperairitz abans de tornar a Niça. Moriguèt aprèp una crisi cardiaca lo 29 d'agost de 1876 a Niça.
Topiltzin

[thumb|250px|Representacion de Topiltzin dins un dels murals del pintor mexican [Diego Rivera]]
**Cē Ācatl Topiltzin** (que significa: *Nòstre Princi (Tō-pīltzin), una (Cē) cana (Ācatl)*) es una figura mitica que apareis dins los racontes de tradicion istorica del sègle XVI dels pòbles astèca e nahua. I es descrich coma un senhor del sègle X dels toltècas segon la tradicion astèca que concernís los ocupants anteriors de la Val de Mexic e de l'airal vesin qualques sègles abans que los astècas i arribèssen.
 
Per las generacions seguentas, Topiltzin venguèt una mena de personatge de legenda que se confondèt sovent amb una de las divinitats mai importantas de l'America centrala, Quetzalcoatl. Las recercas mai precisas actualament estiman que son règne se debanèt de 923 a 947, a mai se la correlacion entre las datas de l'istòria toltèca e lo calendièr gregorian es pas gaire segura, coma o es pas tanpauc lo quite concèpte de "civilizacion toltèca".
Étienne Fay

**Étienne Fay** (Tors, 1770 - Versalhas, 6 de decembre de 1845) foguèt un compositor e actor francés.

## Biografia
**Étienne Fay** foguèt un compositor pro apreciat e conegut qu'escriguèt divèrses opèras amb un succès variable. En 1790 faguèt l'actor al teatre Louvois, puèi trabalhèt al teatre Favart en 1792 abans d'arribar a Feydeau ont partatgèt un emplec de primièr tenòr de 1796 a 1801. Viatgèt qualques temps dins mantun endrech e passèt un còp a Brussèlas en genièr de 1803. Ensagèt de portar la direccion del teatre de Marselha de 1810 a 1813 mas l'afar fracassèt.

Se maridèt amb la cantairitz Jeanne Rousselois, e amassa aguèron un dròlle Jean-Jacques Auguste (1792), escaissat "Baron",
e doas filhas Élisa (en 1806), Léontine (en 1810) que venguèt una actritz plan celèbra. 

Demest sas opèras mai apreciadas cal citar *l'Intérieur d'un ménage républicain* que coneguèt una bèla capitada.

## Òbras
* *Flora*, opèra de tres actes (paraulas de Dubuisson).
* *L'intérieur d'un ménage républicain*, opèra comica d'un acte.
* *Rendez-vous espagnol*, opèra comica de tres actes (paraulas de Coffin-Rosny).
* *Clémentine ou la Belle-mère*, opèra comica d'un acte (paraulas de Vial)
* *Emma ou le Soupçon*, opèra comica d'un acte (paraulas de Marsollier)
* *Julie ou le Pot de fleurs*, opèra comica d'un acte (paraulas de Jars)
Economia d'Azerbaitjan

Dempuèi la fin de l'Union Sovietica en 1991, Azerbaitjan a fach fòrça reformas en l'economia, en comprenent de privatizacions, reformas en los prèses e prudentas reformas fiscalas. Fins a l'independéncia la siá economia èra basada en la indústria - principalament produchs quimics, electronics, tractament de noiduras, goma sintetica e textilas.
Lo principal produch d'exportacion del país es lo petròli.

## Vejatz tanben

* Manat azerbaitjanès

* Banca Centrala de la Republica d'Azerbaitjan

* Borsa de Bakó

## Nòtas & referéncias
Lista dels primièrs ministres d'Argeria

Vaquí la **lista dels [[primièr ministre|primièrs ministres]] d'[[Argeria]]** de 1962 fins a uèi.

## Vejatz tanben
* Lista dels presidents d'Argeria
Pedro Passos Coelho

**Pedro Manuel Passos Coelho** (n. 1964) economista e òme politic, foguèt primièr ministre de Portugal entre 2011 e 2015.

## Biografia
A catorze ans rejonhèt la Joinessa Sociala Democrata, ont foguèt membre del Conselh Nacional, entre 1980 e 1982, e arribèt a la presidéncia de la Comission Politica lo 1990, en ocupant la carga fins a 1995. Foguèt deputat a l'Assemblada Nacionala, per la circonscripcion de Lisboa, entre 1991 e 1999, ont se jonhèt a l'Assemblada Parlamentària de l'OTAN fins a 1995 e foguèt vicepresident del Grop parlamentari del Partit Socialdemocrata - PSD, de 1996 fins a 1999. Se presentèt coma candidat per cònsol de Amadora e foguèt elegit conselhièr entre 1997 e 2001.

A sos trenta sièis ans foguèt diplomat en Economia a l'Universitat Lusíadas de Lisboa lo 2001. En 2004 dintrèt dins lo Grop Fomentinvest, e venguèt lo braç drech d'Ângelo Correia. Foguèt director financièr fins a 2006 e membre del Comitat Executiu dempuèi 2007 fins a 2009, al meteis temps que presidiguèt lo Conselh d'Administracion de las participantas CRH e Ribatejo Tage, a comptar de 2005 e 2007, respectivament. Tanben a comptar de 2007 ensenhèt a l'Institut Superior de Sciéncias de l'Educacion.

Passos Coelho foguèt cofondator del *Movement Pensar Portugal* lo 2001. Ocupèt tanben la vicepresidéncia de la Comission Politica Nacionala del Partit Socialdemocrata jos la direccion de Luis Marques Mendes, de 2005 a 2006, e foguèt president del Conselh Municipal de Vila Reala, dempuèi l'an 2005. En mai de 2008 concorreguèt pel primièr còp per la presidéncia del PSD, en prepausant una revision del programa politic en sometent una orientacion neoliberala. Foguèt batut per Manuela Ferreira Leite. Davant aquel resultat, fondèt amb un grop de simpatizants, lo *think-tank Pensar Ideias*. En genièr de 2010 traguèt lo libre *Mudar* ("Cambiar") e se postulèt coma candidat per las eleccions de març de 2010. Foguèt elegit president del PSD lo 26 de març de 2010.

Las eleccions presidencialas antecipadas lo 5 de junh de 2011 li donèron una sobrada victòria dins lo congrès contra lo Partit Socialista.
Blanqueta de Limós

La **blanqueta de Limós** qu'ei un vin efervescent de Lengadòc, dins Aude, deu parçan de Limós. Qu'ei considerat com un deus pumèrs vins efervescents, amassa dab los autes vins occitans que son la Clareta de Diá e la version efervescenta deu Galhac.

Limós, deu son costat, que revindica l'ancianetat absoluda puish que se la pòt har remontar a la data de 1531. En mei d'aquò, qu'ei a Limós qui lo monge Dom Perignon e aprengó la tecnica qui vadore *champenoise* (e qui en vertat b'ei donc de Limós) en tot har atau de la blanqueta, l'ajòu deu Vin de Champagne.
## Ligams extèrnes
*Limós : la blanqueta, tuc mitic - Occitanica eAnem / CIRDOC
Koldo Mitxelena

right|thumb|Koldo Mitxelena
**Koldo Mitxelena Elissalt** (*Luis Michelena* tà l'estat civiu), vadut lo 20 d'aost de 1915 a Errenteria e mort l'11 d'octobre de 1987 a Sent Sebastian qu'estó un lingüista e academician basco, professor de filologia a l'Universitat deu Bascoat.