open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ocean de Belegaer

Segon l'escrivan britanic J. R. R. Tolkien **Belegaer** (que vòl dire Granda Mar en sindarin) es l'ocean que i a al'oèst de la Tèrra Mejana e que pendent fòrça edats la desseparèt d'Aman. Aquesta mar es crosada per la Cincha d'Arda, identificada coma l'eqüator. 

Lo nom a l'adjectiu *beleg*, que vòl dire «grand» e *aer*, que vòl dire «mar». Lo nom quenya es jamai dich aital dins l'òbra de Tolkien, mas es Alatairë.

Istòria

Aqueste ocean patiguèt fòrça cambiaments dempuèi la Creacion d'Arda pr'amor de la Guèrra dels Poders e encara d'autras luchas que i aguèt al long del temps. Los trebolums causats per aquela guerrà entraïnèron una espandida de Belegaer e la naissença de fòrça baias e gòlfs a l'oèst de la Tèrra Mejana. Quand naisseron las Montanhas Pelori sus la còsta orientala d'Aman se debanèt un màger isolament dels valar. 

Per ansin, e abans de la fin de la Primièra Edat, Belegaer aviá coma limita nòrd la freda region del Glaç que Cruisís, e Endor èra unit a travèrs del Pas d'Ilmen, que lo crosava. Per aqueste estrech de glaç passèron las òsts noldor de Fingolin durant lor exili vèrs la Tèrra Mejana. 

Aprés la fin de Beleriand, la distància demest ambedós continents venguèt mai e mai granda e tombèt lo Pònt de Glaç e l'aiga dintrèt dins l'extrèm nòrd en tot inondar tot Hithlum, Anfauglith, Lothlann e las Montanhas de Fèrre. Aquela granda violéncia tanben provoquèt lo trincament de las Montanhas Blavas en tot dubrir un grand gòlf, lo Gòlf de Lhûn.

Amb l'enfonzament de Numenor, pendent la fin de la Segonda Edat e la desseparacion d'Aman dels Cercles del Mond, la limita occidentala de l'ocean de Belegaer demorèt desconeguda alavetz pels òmes; sonque èra conegut que los viatjaires arribavan a de tèrras nòvas semblantas a las tèrras vielhas e ont tanben i aviá la mòrt. Aqueles que viatjavan mai luenh encara sonque tornavan al quite luòc e totes disián que "los camins son ara redonds".
Glaç que Cruisís

Lo **Glaç que Cruisís**, tanben conegut coma  Helcaraxë  o Helcaracseë  es un luòc fictiu creat per l'escrivan britanic J. R. R. Tolkien dins la siá òbre Lo Silmarillion. Es un estrech qu'unís Aman e la Tèrra Mejana al nòrd car aquestes continents agachavan l'un vèrs l'èst e l'autre vèrs l'oèst. Es plena de Montanhas amb movement de glaç e ont i a de nèbla e de vapor amb un freg que provòca lèu la mòrt. Es un luòc ont òm pòt pas viure e que dengun es pro fièr a l'ora de lo crosar. 

Lo primièr que crosèt aqueste estrech foguèt Melkor quand fugissiá aprés destruire Los Arbres de Valinor. Pauc aprés Fingolfin tanbe lo crosèt amb los Noldor, que decidiguèron anar fins a la Tèrra Mejana car èran estat traïts per Fëanor aprés lo Chaple dels Fraires d'Alqualondë. Fòrça Noldor moriguèron pendent lo viatje dont Elenwë, la fèmna de Turgon.
Hithlum

**Hithlum** es una granda region fictiva de Beleriand creada per l'escrivan britanic J. R. R. Tolkien. Es nomenada a Lo Silmarillion e las siá limita geografica son totjorn de montanhas. A occident i a las Montanhas Lomin e al sud e l'èst las Montanhas Wethrin. La region formada per la pròpria Hithlum, al centre, Dor-lomin al sud e Mithrim al sud-èst.

En quenya es nomenada Hisilómë, que, coma en sindarin, vòl dire «Tèrra de Nèbla». L'origina del nom es la nèbla que ven del Mont Thangorodrim, que provocava d'escuritat per tota la region. 

Es una region amb una temperatura brica nauta mas plan bèla ont solament i demoravan d'elfs braves, de l'ostal de Fingolfin, rei dels noldor, mas tanben los òmes mai fièrs, de l'ostal de Hador Lorindol.

Hitlum èra plan pròcha a Angbad e pr'açò èra plan atacada e caliá la defensar totjorn. A Eithel Sirion, e fàcia a la fònt del fluvi Sirion, i aviá la fortalesa principala dels noldor, Barad Eithel, e ailà i demorava lo rei de totes los noldor. Aprés la Nirnaeth Arnoediad una granda part d'Hitlhum foguèt envasida per d'òmes orientals, qu'avián traït Maedhros, mas Morgoth enebiguèt sortir d'ailà e totes los elfs e òmes foguuèron faches presonièrs e forçats a trabalhar coma d'esclaus a las minas del nòrd.
Pineau d'Aunis

Lo **pineau Aunis** (qu'es tamben sonat **chenin noir**) es un vitatge de vinha que creis en França. Aquest vitatge es tipic del vinhal del Val-de-Léger e se tròba dins las apelacions *coteaux-du-vendômois* e *coteaux-du-loir*.

Lo pineau d'Aunis da de vins amb d'aròmas plan desvelopats e caracteristics de fragosta (ampa, aligardon, jordon) e de pèbre.

Lo pineau d'Aunis èra lo vitatge favorit del re d'Englatèrra Enric III Plantagenêt que ne fasiá importar de França al temps qu'el possediá lo Maine, l'Anjau e la Torena.
Jul (rapaire)

**Jul**, de son nom vertadièr **Julien Mari** (14 de genièr de 1990), es un rapaire e cantaire occitan en lenga francesa, nascut dins lo 12en arrondiment de Marselha, d’un ostau d’origina còrsa.

## Biografia
Louis Delluc

**Louis Delluc** (Cadonh, Dordonha, 1890 — París, 1924) foguèt un escrivan e director cinematografic occitan.

Fondèt lo primièr cineclub a França foguèt pionièr de la critica cinematografica. Dirigiguèt “Le Film” (1917-19) e “Cinéa” (1921-23), revista que fondèt tanben. Trabalhèt tanben a “Pares-Midi” (1918-23). Fa partida del corrent impressionista amassa amb autras artistas coma Abel Gance, Marcel La Herbier, Germaine Dulac e Jean Epstein.

## Òbras

### Films

* *Fièvre* (1921)
* *La femme de nulle part* (1922)
* *Lo inondation* (1924)

### Assag

* *Chez De Max*, L'édition, 1918 (sus Édouard de Max)
* *Cinéma Te Cie*, B. Grasset, 1919
* *Photogénie*, De Brunoff, 1920
* Charlot, De Brunoff, 1921, consacré à *Charles* Chaplin
* *La Jungle du cinéma*, La Sirène, 1921
* *Le Dernier Sourire De tête brûlée*, Éditions pòrta monde moderne, 1928
* *Écrits cinématographiques*, Cinémathèque française, Vòl. E à III, 1985-1990

### Roman

* *Monsieur De Berlin*, Fasquelle, 1916
* *La guerre èst morte*, L'édition, 1917 - reeditat lo 1952
* *La Princesse quala ne sourit plus*, balet parlat, 1918
* *Le Train sans yeux*, G. Crès, 1919
* *La Danci pòrta scalp*, B. Grasset, 1919

## Referéncias
Bingöl

**Bingöl** (en zazaki: *Çolig*, en curd: *Çewlîg‎*, en armèni; *Ճապաղջուր*, romanizat: *Jabagchor*) es una vila de Turquia. En 2020, aviá una populacion de 165 867 abitants (281 768 dins tota l'aglomeracion).
La vila e sa província son de la majoritat zaza.

## Referéncias
Chianti (vin)

Lo **chianti** es un vin roge italian qu'es produch dins la region de Chianti en Toscana. L'istoria d'aqueste vin s'origina al sègle XIII. 

## Descripcion
Lo chianti es un vin roge produch en Toscana dins la region del Chianti e dins de territoris ben delimitats de las provincias de Florença, Sièna, d'Aretz, de Pistoia, de Pisa e de Prato. 


Fichièr:Chianti road in Tuscany.jpg|Vinhal de la region del Chianti. 
Fichièr:Wine-growing holding in the Chianti region.jpg|Produccion a Gaiole in Chianti
Fichièr:L'uva del chianti.jpg|Vitatge *[[sangiovese]]*.
Pèire Potz

**Pèire Pous** (o *Pierre Pous* administrativament e en francés) foguèt un contaire occitan, un dels darrièrs representants de la transmission orala dels contes.

Nasquèt en 1929 en a Munés, prèp de Redoma. Èra fisicament d'una nautor anormalament pichona e per aquò non podiá pas far los trabalhs mai durs del camp e s’ocupava de las bèstias. Los sieus pepins le contèron una granda quantitat de contes ancians, remembres de trabalh e de vida vidanta.

Los ans 1970 sos racontes son represes dins *La tradition orale du conte occitan: les Pyrénées audoises* (PUF, 1973-75), *Cinq contes populaires du Pays de Sault* (Atelier du Gué, 1979), e, en 2009, dins lo libre *Contes et souvenirs* (ACCES).

En 2011, li foguèt remesa la medalha de Chivalièr de las Arts e de las Letras.

Moriguèt lo 26 d'agost de 2021 a l’atge de 92 ans.

## Referéncias


## Ligams extèrnes
*Jan l'orset - Un conte occitan dit per Pèire Pous
Troglodytes troglodytes

La **petosa** (*Troglodytes troglodytes*) es un aucèu de la familha dei *[[Troglodytidae]]*. Fòrça pichon, a una longor mejana de 10 cm e un pes de 10 g. Son plumatge es de color bruna amb de raias finas pus claras e una coa auçada. Es una espècia sedentària fòrça comuna en Euròpa que viu generalament dins lei bòscs tenent de talhadís espés. Son regim alimentari es compausat d'insèctes e d'invertebrats pichons.

## Liames intèrnes

* Aucèu.
* Lista deis aucèus d'Occitània.

## Bibliografia

* Mike Lambert e Alan Pearson (trad. Claude Dovaz), *Oiseaux*, collecion « Nature-Poche », Gründ, 1988.

## Nòtas e referéncias
La Maestà (Duccio)

La ***Maestà*** es una pintura a tempèra sus panèus de fust que venguèt realizada entre 1308 e 1311 e que consistuís l'òbra-mèstra del pintor italian Duccio di Buoninsegna, un dels pintres màjers de l'escòla de pintura sienesa de qué es considerat lo fondador. 

La pintura se teniá inicialament dins la catedrala de Siena mas venguèt desseparada, es uèi conservada dins lo Musèu dell'Opera Metropolitana del Duomo de Siena per la màjer part, qualques panèus de la predèla se tròban despartits entre divèrses musèus del mond.

Se ne vira d'un retaule de doas caras : sus l'envèrs vènon figuradas una grand scèna amb la Verge e l'Enfant enrodats d'àngeus e sants e mai d'autras scènas mendres mentre que sus lo revèrs se tròban vint-e-sièis scènas de la Passion del Crist, en mai d'autres episòdis de la vida de Jesus e dels personatges biblics sus la part sobeirana.

La *Maestà* es l'òbra mai importanta de Duccio, loquin voliá conjugar dins aquèsta pintura lo melhor del talent dins las tecnicas graficas amb la grand sensibilitat que teniá dins la composicion e lo dessenh. En la fin, la suá òbra ven remirada per la suá elegança plena de rafinament e las suás colors que li dònan una beutat cèrta.

## Istòria
Maestà es la denominacion d'un tèma iconografic de l'art crestian medieval occidental ; representa la Vèrge amb l'Enfant, entronizada, en una fòrma similara al Theotokos de l'art bizantin d'Orient (qu'amb el l'art crestian catolic d'Occident parteja una origina comuna dins l'art crestian dels primièrs sègles). Lo tèrme se ne ven de la locucion latina Maiestas Mariae amb laquina se designava la Majestat de Maria, val-a-dire un concèpte teologic de la mariologia e de l'istoriografia que se fa referéncia a la Vèrge coma tròn de l'Enfant-Dieu Jesus.

Duccio recebèt la comanda per aquèsta òbra en 1308 : lo 9 d'octòbre d'aquest'an venguèt signat lo contracte entre l'artista e lo cap de la comunitat de bastiment de la catedrala, conservat en l'Archiu d'Estat de Siena. Lo pintre s'engatjava a « pénher un panèl de fust pel autar màjer de la glèisa de Santa-Maria de Siena », e a obrar sus aqueste panèl esclusivament « segon la suá melhora sciéncia e coneissença ». Los seus honoraris èran de 16 *soldi* (de sòus) jornalièrs, amb lo finançament del material e dels tròçes de fust. Foguèt tamben requesit que l'artista jurèsse sus l'Evangèli de complir çò qu'èra estat convengut sens deguna frauda.

Se conserva un document addicional que fa mencion del revèrs de l'òbra, qu'aviá de conténer 38 scènas. I està escrich que Duccio recebriá en pagament 2,5 florines d'aur per caduna d'aquèlas 38 scènas.
Saussa borgonhona

La **saussa borgonhona** es una saussa preparada a basa de mayonaise e de vin roge borgonhon. Coma n'indica lo pròpre nom, aquèla saussa qu'es tipica de Borgonha.
Santianes d'Ola

**Santianes d'Ola** es una localitat de la parròquia de Zardón a la municipalitat asturiana de Cangues de Onís. Se tròba a unes 16 quilomètres de la capitala municipala de Cangues de Onís e es situada a unes 300 mètres sul nivèl de la mar.

La localitat celèbra la vòta lo jorn 24 de junh, festivitat de Sant Joan Batista.

Ignacio Amigó Barranco publiquèt lo 2016 lo libre *Santianes de Ola*. *Los habitantes de mis recuerdos* que recuèlh vint relats de vint personas qu'abitèron lo vilatge pendent los ans 80 del sègle XX e tres legendas popularas que li aviá explicat la siá papeta, originària de localitat.


Santianes d'Ola 01.jpg|Zòna del Trillón
Santianes d'Ola 05.jpg|Zòna del Trillón
Santianes d'Ola 21.jpg|Zòna del Cantiellu
Santianes d'Ola 13.jpg|Horru, Tipic graèr asturian
Santianes d'Ola 09.jpg|Horru, Tipic graèr asturian
Santianes d'Ola 27.jpg|Capèla de Sant Joan
Santianes d'Ola 23.jpg|Capèla de Sant Joan


## Referéncias

## Ligams extèrnes
* Grop de Facebook sus la localitat
Bourgogne-mousseux

Lo **bourgogne-mousseux** es un vin efervescent roge d'apelacion d'origina contrarotlada (AOC) qu'es produch en Borgonha.

Essent una AOC regionala, la produccion de bourgogne-mousseux es possibla dins tot lo vinhal de Borgonha.

Los vins roges que petèjan coma lo bourgogne-mousseux son ben rares uèi dins lo monde. Se lo mai conegut demora lo lambrusco italian, lo bourgogne-mousseux ven mai e mai reconegut e produch.

## Istoria
Es al començament del  que de negociants en vin e productors borgonhons vènon a s'interessar a l'elaboracion de vins roges que petèjan (mousseux). Los dos artisans màjers d'aquèsta creacion son Joseph-Jules Lausseure (vinhairon a Nuits-Saint-Georges) e François-Basile Hubert (vinhairon a Châlon-sur-Saône).

Es aprèp qu'aver creat un sindicat que los vinhairons de bourgogne-mousseux obtènon, en 1943, la creacion d'una apelacion d'origina contrarotlada (AOC). L'AOC ven donada a los vins blancs, roges o rosats que vènon produches amb una segonda fermentacion dins la botelha (es la rason que, per designar los vins roges - los mai requesits d'aquèsta AOC - ven sovent introducha la precision *bourgogne-mousseux <u>rouge</u>*).
Festival de la Cançon d'Eurovision Júnior 2021

Lo **Concors Eurovision de la cançon júnior 2021** (en anglés: **Junior Eurovision Song Contest 2021** e en francés: **Concours Eurovision de la chanson junior 2021**) es un concors musical televisiu, que se fa annalament dempuèi l'an 2003. Amb lo retorn d'Azerbaitjan e Bulgaria, e autres païses que per la pandèmia de la malautiá COVID-19 (coma Albania, Itàlia, Macedònia e Portugal). Dels 19 païses, participan 5 païses fondators en aquesta edicion. A la Seine Musicale (Musicau de Sena) a l'illa Seguin, París. 
## Païses participants
*Albania - Anna Gjebrea  amb la cançon "Stand By You"
*Alemanha - Pauline  amb la cançon "Imagine Us"
*Armenia - Maléna Fox amb la cançon "Qami Qami"
*Azerbaitjan - Sona Azizova  amb la cançon "One Of Those Days"
*Bulgaria - Denislava e Martin amb la cançon "Voice Of Love"
*Cazacstan - Alinur e Beknur amb la cançon "Ертегі әлемі (Fairy World)" 
*Espanha - Levi Díaz  amb la cançon "Reír"
*França - Enzo  amb la cançon "Tic Tac"
*Georgia - Nikoloz Kajaia amb la cançon "Let's Count The Smiles" 
*Irlanda - Maiú Levi Lawlor  amb la cançon "Saor (Disappear)"
*Itàlia - Elisabetta Lizza amb la cançon "Specchio (Mirror On The Wall)" 
*Macedònia - Dajte Muzika  amb la cançon "Green Forces"
*Malta - Ike e Kaya  amb la cançon "My Home"
*Païses Basses - Ayana  amb la cançon "Mata Sugu Aō Ne"
*Polonha - Sara James  amb la cançon "Somebody"
*Portugal - Simão Oliveira  amb la cançon "O Rapaz"
*Russia - Tatyana Mezhentseva  amb la cançon "Mon Ami"
*Serbia - Jovana Radonjić e Dunja Živković  amb la cançon "Oči Deteta (Children's Eyes)"
*Ucraïna - Olena Usenko amb la cançon "Vazhil"

## Autres païses
*Andòrra (RTVA) 
*Austràlia (ABS e SBS) 
*Àustria (ORF) 
*Belgica (RTBF e VRT) 
*Bòsnia e Ercegovina (BHRT) 
*Chipre (CyBC)
*Croàcia (HRT)
*Danemarc (DR) 
*Escòcia (BBC Alba) 
*Eslovaquia (RTVS) 
*Eslovènia (RTVSLO) 
*Estònia (EER) 
*Finlàndia (Yle) 
*Grècia (ERT)
*Islàndia (RÚV) 
*Israèl (KAN) 
*Letònia (LTV) 
*Lituània (LRT) 
*Moldàvia (TRM) 
*Mónegue (TMC) 
*Montenegro (RTCG) 
*Norvègia (NRK) 
*Reialme Unit (BBC e ITV) 
*Republica Chèca (ČT) 
*Romania (TVR)
*Sant Marin (SMRTV) 
*Soïssa (SRG SSR) 
*Suècia (SVT) 

## Vejatz tanben
*Festival d'Eurovision Junior
*Festival d'Eurovision
*Festival d'Eurovision 2021
*Festival dels Joves Dançaires 2021
*Còr de l'An d'Eurovision 2021
Lista dels primièrs ministres d'Haití

thumb|250px|Blason d'Haití.
Lo **[[primièr ministre]]** es lo cap de govèrn d'Haití. Lo president indica lo primièr ministre, e lo parlament aprova son nom. La carga se creèt en 1988.

Vaquí la lista dels primièrs ministres d'Haití.

## Vejatz tanben
* lista dels presidents d'Haití

## Referéncias
Fèrri

[thumb|right|[Fotografia dau fèrri francés *[[Danielle Casanova (fèrri)|Danielle Casanova]]*.]]

Un **fèrri** (var. **ferry-boat**, **pòrtacarris**) es un naviri destinat au transpòrt de veïculs rotiers e ferroviaris amb sei cargaments e sei passatgiers. Es generalament compausat de pònts reservats ai passatgiers, de còtas d'estocatge dei veïculs e de rampas d'accès. Es tanben un naviri rapid, manejable e voluminós. Aquò li permet d'assegurar de viatges rapids e d'acostar sensa ajuda exteriora.

## Liames intèrnes

* Naviri.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Nick Robins, *The Evolution of the British Ferry*, Ferry Publications, 1996.

## Nòtas e referéncias
Pèça de moneda

[thumb|right|[Fotografia de pèças de moneda d'originas variadas.]]

Una **pèça de moneda** es un tròç de materiau solid qu'es utilizat coma moneda. A generalament una forma de disc e es fach de metau ò de metalloïd. Segon la tradicion, lei premierei pèças foguèron batudas durant lo rèine dau sobeiran lidian Cresus (561-546 avC). Pasmens, lei descubèrtas arqueologicas mòstran puslèu una aparicion pus larga dins lei regions nòrd-èst de la Mar Mediterranèa au sègle VII avC. Lei pèças de moneda aguèron un ròtle major dins l'economia fins a la generalizacion dau bilhet de banca. Pasmens, demòran totjorn utilizadas dins la societat modèrna per de transaccions de valor febla.

L'estudi dei pèças de moneda es dicha numismatica e fa partida dei sciéncias auxiliaras de l'istòria.

## Liames intèrnes

* Moneda.
* Numismatica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sonda espaciala

[thumb|right|[Fotografia de la sonda estatsunidenca *[[Voyager]]*.]]

Una **sonda espaciala** es un veïcul espaciau sensa equipatge destinat a l'estudi d'objèctes celestiaus. Aparegut en 1959 amb lo programa sovietic *[[Programa Luna|Luna]]*, aqueu tipe de veïcul presenta de caracteristicas fòrça variablas segon la mission prevista. Generalament, una sonda embarcada un sistèma de comunicacion amb la Tèrra, un sistèma de motorizacion, d'instruments d'observacion e d'instruments de mesura scientifica. Lei missions pus complèxas pòdon tanben contenir de sondas autonòmas ò de sistèmas permetent d'aterrar sus un objècte, d'estudiar sa superficia e de mandar de mòstras vèrs la Tèrra.

## Liames intèrnes

* Vòl espaciau.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
La Rosonha

**La Rosonha** (*Larrasoaña* en basco unificat, *Larsuein* en lo basco local, *La Rossoigne* en francés medievau) qu'ei un *concejo* de la vath d'Esteribar, en Nauta Navarra, en lo Bascoat. Fins a 1932, foguèt una municipalitat independenta.

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb lo ''concejo''

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Leif Ericson

**Leif Ericson** (vèrs 970, Eiríksstadir - vèrs 1020, Groenlàndia) es un navegaire e un explorator viking de la premiera partida dau sègle XI. Personalitat importanta de l'expansion vikinga, organizèt plusors viatges a l'oèst d'Islàndia per explorar la region de Groenlàndia. Aquò li permetèt de descubrir America e, probablament, d'i fondar un comptador viking au nòrd de l'illa de Tèrra Nòva. Pasmens, deguèt arrestar sei recèrcas après la mòrt de son paire e lei Vikings abandonèron sei colonias americanas en causa de l'ostilitat dei populacions localas.

## Liames intèrnes

* Vikings.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gastina peitavina

La **Gastina peitavina** o **Gastina de Partenai** (traduccions dau francés, mas lo nom *Gastina* sembla esser occitan d'origina franca) es una region naturala o encontrada peitavina situada au còr de las Doas Sevras en Novela Aquitània.

Sa vila principala es Partenai.

## Toponimia
Las atestacions ancianas son *Gastinenses* en 1037; *Gastinia* en 1145; *Territorium Gastine* au seglhe XII; *Vastina* en 1267; *Guastine* en 1327; *Gastine* en 1482.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Voltona

La **Voltona** (la *Boutoune* en peitavin, la *Boutonne* en francés) es un afluent drech de Charanta.

## Idronomia
Las atestacions ancianas son *Vultumnis* en 830; *Vultonna* en 951; *Vulturna* vers 1031; *Vultumna* en 1045; *Vultona* en 1186; *Voltonna* en 1243; *Vultunum, Vuturnum, Votunne* en 1244; *Voltonne* en 1244; *Vultonia* en 1245; *Wulturni aqua* au seglhe XIII; *Vultone* en 1300; *La Voutonne* en 1412; *La Vieille-Voultonne* en 1473.

## Galariá


ChateauDampierreBoutonne.jpeg|Chastiau de Dampierre-sur-Boutonne.
FR 17 Cabariot - Barrage de Carillon.JPG|Barratge de Carilhon.
FR 17 Saint-Séverin-sur-Boutonne 08 Boutonne.jpg|Volton a Sent Seurin de Voltona.
FR 17 Champdolent - La Boutonne.JPG|Volton a Champdolent, pròche de sa confluéncia emb Charanta.
Pont Boutonne 001.jpg|Pont sus Volton a Champdolent.


## Veire tanben
### Liams internes
### Liams externes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Bela (afluent de Voltona)

La **Bela** (nom de verificar; la *Belle* en francés) es una aiga peitavina situada dins las Doas Sevras, dont afluent de Voltona e sosafluent de Charanta
## Idronomia
Las atestacions ancianas son *Fluvium Belane* en 966; *Aqua quæ vulgariter appellatur la Belau* en 1291.

## Veire tanben
### Liams internes
### Liams externes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas


### Referéncias
Bibliotèca d'Assurbanipal

[thumb|right|Tauleta de l’''[Epopèia de Gilgamesh* trobada dins lei vestigis de la bibliotèca.]]

La *'Bibliotèca d'Assurbanipal** es una colleccion de  tauletas d'[[argiela]] que data dau [[sègle VII avC]]. Foguèt descubèrta en [[1849]] per l'[[arqueologia|arqueològ]] [[Reialme Unit|britanic]] [[Austen Henry Layard]] ([[1817]]-[[1894]]) dins lei roïnas d'un palais de [[Niniva]], [[capitala]] de l'[[Empèri Assirian]]. La màger part es [[escritura|escricha]] en [[cuneïfòrme]] [[akkadian]]. L'ensemble compren de tèxtes [[sciéncia|sabents]] e [[literatura|literaris]] que son una fònt majora per l'estudi de la [[Mesopotamia]] [[Antiquitat|Antica]].

== Liames intèrnes ==

* [[Assurbanipal]].
* ''[[Epopèia de Gilgamesh]]''.
* [[Niniva]].

== Bibliografia ==

* **(fr)** Dominique Charpin, ''Lire et écrire à Babylone'', Presses Universitaires de France, 2008, pp. 201-215.
* **(fr)** Joachim Menant, ''La Bibliothèque du palais de Ninive'', E. Leroux, 1880.
* **(en)*' Julian Reade, « Archaeology and the Kuyunjik Archives », dins Klaas R. Veenhof (dir.), *Cuneiform Archives and Libraries'', 1986, pp. 213-222.

## Nòtas e referéncias
Complòt dau 20 de julhet

[thumb|right|[Fotografia d'una visita d'Adolf Hitler e de Benito Mussolini sus lei luòcs de l'atemptat quauqueis oras après l'explosion.]]

Lo **complòt dau 20 de julhet de 1944** es una temptativa d'assassinat e de còp d'Estat còntra Adolf Hitler. Foguèt planificat per un grop de caps civius e militars dau III Reich qu'èran convencuts de la necessitat d'acabar la Segonda Guèrra Mondiala e de negociar amb leis Aliats. L'idèa generala èra de plaçar una bomba dins una sala de reünion dau quartier generau d'Hitler e d'utilizar un plan d'urgéncia destinat a reprimir una insureccion per prendre lo poder.

Pasmens, la premiera fasa dau complòt mau capitèt. Hitler foguèt leugierament bleçat per l'explosion. Sa subrevida permetèt ai fidèus dau regim d'empedir lei partisans dau complòt d'ocupar lei centres dau poder. Enfin, la màger part de la populacion e de l'armada refusèt de sostenir lei conjurats. 

La revirada dau projècte entraïnèt una repression violenta còntra sei partisans e sei sostèns. Plusors desenaus de participants foguèron condamnats a mòrt e divèrsei personalitats, sospichadas de simpatia per lor causa, foguèron arrestadas ò executadas. La victima pus famosa d'aquela repression foguèt lo manescau Erwin Rommel que deguèt se suicidar per protegir sa familha. Aquò renforcèt l'influéncia de Heinrich Himmler, de Martin Bormann, de Joseph Goebbels e, d'un biais pus generau de la SS, au sen de l'Alemanha Nazi.

## Liames intèrnes

* Adolf Hitler.
* Tresen Reich.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Joachim Fest, *La Résistance allemande à Hitler*, Perrin, 2009.
* **[[francés|(fr)]]** Ian Kershaw, *La Fin : Allemagne 1944-1945*, Seuil, 2012.
* **[[francés|(fr)]]** Jean Lopez, *Opération Bagration : La revanche de Staline (1944)*, Economica, 2014.

## Nòtas e referéncias
Conflicte etnic

Un **conflicte etnic** es un tipe de guèrra marcat per l'afrontament entre diferenteis etnias. Se de conflictes entre pòbles diferents son atestats tre l'Antiquitat Auta, la nocion es apareguda dins lo corrent dau sègle XX per descriure certanei guèrras. Es venguda importanta après la Guèrra Freja amb una multiplicacion dei conflictes armats destinats a assegurar la posicion dominanta d'una etnia dins una region donada. 

## Liames intèrnes

* Etnia.
* Guèrra.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ròdes

**Ròdes** (en  grèc ancian: Ῥόδος / *Rhódos*, grèc modèrne: Ρόδος / *Ródos*) es una illa grèca, la pus granda de Dodecanese. 

Bordada al nòrd-oèst per la mar Egèa e al sud-èst per la mar Mediterranèa, es situada entre l'illa de Karpathos (Grècia) e las còstas turcas, a  d'aquestas. La populacion en 2011 èra estimada a 115490 abitants. Ròdes es tanben lo nom de la vila principala de l'illa qu'es poblada de  a . Es lo sèti d'un avescat ortodòxe, la Metropòli de Rhodes.

Lo colòs de Ròdes, una de las Sèt Meravilhas del Monde, èra una estatua gigantesca, tradicionalament situada a la dintrada del pòrt de la vila de Ròdes.
Logistica

[thumb|right|[Fotografia d'un entrepaus de marchandisas, un element clau de la logistica modèrna.]]

La **logistica** es l'activitat qu'a per objectiu de gerir lei flux fisics e leis donadas necessàrias per permetre la mesa a disposicion dei ressorsas requistas per respòndre a un besonh en respectant de condicions determinadas per lo quadre economic e legau, lo nivèu de qualitat demandat e lei condicions de seguretat necessàrias. A l'origina, èra una disciplina militara destinada a permetre ais armadas de viure, de se desplaçar, de combatre e d'assegurar l'evacuacion dei bleçats e dei presoniers de guèrra. Pasmens, durant lo sègle XIX, lo desvolopament de l'industria entraïnèt son extension a de domenis novèus coma lo transpòrt de marchandisas.

## Liames intèrnes

* Logistica militara.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Ronald H. Ballou e Samir K. Srivastava, *Business Logistics: Supply Chain Management*, Pearson Education, 2007.
* **[[anglés|(en)]]** B. S. Blanchard, *Logistics Engineering and Management*, Pearson Prentice Hall, 2004.
* **[[anglés|(en)]]** Donald Bowersox, David Closs e M. Bixby Cooper, *Supply Chain Logistics Management*, McGraw-Hill, 2012.
* **[[anglés|(en)]]** James A. Huston, *The Sinews of War: Army Logistics, 1775–1953*, United States Army, 1966.

## Nòtas e referéncias
Logistica militara

[thumb|right|[Fotografia d'un camp de l'intendéncia militara francesa en 1915.]]

La **logistica militara** es l'ensemble deis operacions que permèton a una armada de viure, de se desplaçar, de combatre e d'assegurar l'evacuacion dei bleçats e dei presoniers de guèrra. Es una disciplina anciana qu'es probablament apareguda amb la guèrra. Es uei un aspècte fondamentau de la guèrra modèrna.

Demorèt limitada durant de sègles car la requisicion ò lo pilhatge dei ressorsas presents dins lei regions traversadas èran la fònt principala de l'avitalhament de l'armada. La logistica militara modèrna apareguèt en França durant lo rèine de Loís XIV (1643-1715) quand la talha dei fòrças francesas necessitèt de metre en plaça una organizacion especifica per encaminar lei viures e lo materiau vèrs leis armadas en campanha. La logistica modèrna foguèt creada per Napoleon I que definiguèt un quadre complèt per assegurar l'avitalhament de sei tropas (tren de l'artilhariá, trein deis equipatges, servicis d'inspeccion... etc.).

Durant lo rèsta dau sègle XIX, lo desvolopament de l'artilhariá e dau camin de fèrre menèron a una complexicacion creissenta de la logistica. En parallèl, son importància sus l'eissida dei combats aumentèt car son organizacion venguèt pauc a pauc decisiva sus lo debalament deis operacions. Lei guèrras deis  ans 1850-1870 (Guèrra de Secession, Guèrra de 1870...) illustran aquela evolucion. Ansin, durant la Premiera Guèrra Mondiala, l'organizacion de la logistica foguèt dirigida per de comandaments especifics e per l'integracion dei constrenchas d'avitalhament au nivèu de l'organizacion dei còrs d'armada. La natura dei doas guèrras mondialas entraïnèt una extension de la logistica ai combats navaus e ais operacions aerianas.

La mecanizacion e l'industrializacion de la guèrra donèron tanben un aspècte prioritari a la logistica militara. D'efiech, la Segonda Guèrra Mondiala foguèt principalament una guèrra economica onte l'eissida dei combats foguèt dictada per lei capacitats de produccion e d'encaminament dau materiau vèrs lei linhas de frònt. Aquelei logicas se mantenguèron durant la Guèrra Freja. Pasmens, durant aqueu periòde, una evolucion novèla apareguèt : desenant, lo nombre de soudats utilizats per formar e assegurar lei linhas logisticas es pus important que lo nombre de soudats presents dins leis unitats de combat. Aquò es una consequéncia de la complexitat e dau còst deis armaments modèrnes (blindats, avions, elicoptèrs... etc.).

## Liames intèrnes

* Armada.
* Guèrra.
* Logistica.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** James A. Huston, *The Sinews of War: Army Logistics, 1775–1953*, United States Army, 1966.

## Nòtas e referéncias
Francis Drake

[thumb|right|Retrach de Francis Drake realizat vèrs [1590.]]

**Francis Drake** (vèrs 1540, Tavistock - 27 de genier de 1596, Portobelo) es un explorator, un corsari e un òme politic anglés de la segonda mitat dau sègle XVI. Anoblit per la rèina Eisabèu I (1558-1603), aguèt un ròtle important dins l'emergéncia e la formacion de la poissança navala anglesa amb plusors victòrias importantas còntra leis Espanhòus.

Eissit d'una familha de païsans protestants victimas de persecucions religiosas, foguèt plaçat per son paire dins la marina marchandas a 12-13 ans. Vèrs 1560, recebèt una barca coma eiretatge après la mòrt de son capitani e s'engatjèt dins lo comèrci triangular. Durant aqueu periòde, se bateguèt còntra leis Espanhòus e decidèt de venir corsari vèrs 1570. Fins a 1573, menèt plusors expedicions còntra lei colonias espanhòlas d'America e i enregistrèt d'importants succès. Menaçat per una prima de  ducats
, deguèt demorar escondut entre 1573 e 1575.

Pasmens, foguèt convocat per Eisabèu I en 1575 per organizar d'atacas novèlas còntra lei colonias espanhòlas. Dirigida vèrs America e l'Ocean Pacific, aquela expedicion realizèt la premiera circonnavigacion anglesa. Au nivèu militar, l'operacion permetèt la captura de plusors galions e lo pilhatge d'establiments litoraus en Chile e en Peró. A son retorn, lo tesaur entornat per Drake èra superior ai revenguts annuaus de la corona. En 1581, lo navegaire foguèt abobat chivalier per la rèina. La meteissa annada, foguèt elegit premier cònsol de Plymouth e parlamentari.

En 1585, una guèrra novèla comencèt entre Anglatèrra e Espanha. Drake foguèt tornarmai encargat de menar una ataca victoriosa còntra lei colonias espanhòlas d'America Centrala. Pasmens, lo succès de son expedicion menèt lo rèi Felip II d'Espanha a organizar una invasion dirècta deis Illas Britanicas. Vice comandant de la flòta anglesa, Drake participèt a la defensa de l'archipèu còntra l'ataca de l''Invincible Armada en 1588.

Après aquela victòria, Drake e John Norreys recebèron lo comandament d'una flòta destinada a perseguir lei naviris espanhòus en fugida avans d'anar sostenir lei rebèls portugués de Lisbona e d'atacar leis Açòres. Dins aquò, l'expedicion se turtèt a una resisténcia eficaça e foguèt victima de plusors epidemias. Perdiguèt au mens 30 naviris e  òmes sensa obtenir de succès decisiu.

Aquela desfacha lo privèt de comandament dins la flòta anglesa durant sièis ans. Fin finala, poguèt tornarmai organizar una expedicion en America en 1595. Pasmens, subiguèt plusors desfachas. Moriguèt au larg de Portobelo en genier de 1596 en causa de la dissentariá. 

## Liames intèrnes

* Corsari.
* *[[Golden Hind]]*, naviri de Drake utilizat durant sa circonnavigacion.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Sam Bawlf, *The Secret Voyage of Sir Francis Drake, 1577–1580*, Walker and Co., 2003.

## Nòtas e referéncias
Willem Barentsz

[thumb|right|Carta de [1601 representant lo premier viatge artic de Barentsz.]]

**Willem Barentsz** (1550, Terschelling - 20 de junh de 1597, Nòva Zembla) es un navegaire e un explorator neerlandés de la segonda mitat dau sègle XVI. Pionier de l'exploracion de l'Ocean Artic, son nom foguèt donat a la Mar de Barents.

Originari dei Províncias Unidas, foguèt marin e cartograf, especialament en Mar Mediterranèa. En 1594, menèt una expedicion a la recèrca dau Passatge dau Nòrd-Èst. Aquò li permetèt d'agantar l'illa de Nòva Zembla mai foguèt blocat per la banquisa. Un an pus tard, una segonda temptativa foguèt arrestada a l'iilla de Vaigach. Après aquela revirada, organizèt una tresena expedicion destinada a passar l'ivèrn dins la region per aprofichar la disparicion de la banquisa e avançar mai vèrs l'èst. Aquò li permetèt d'agantar Spitzberg. Pasmens, l'ivernatge dins la region de Nòva Zembla afebliguèt fòrça Barentsk que moriguèt lo 20 de junh de 1597.

## Liames intèrnes

* Mar de Barents.
* Nòva Zembla.
* Ocean Artic.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Gerrit de Veer (trad. Xavier de Castro), *Prisonniers des glaces 1594-1597. Les expéditions de Willem Barentsz le premier hivernage dans les glaces et la découverte du Spitzberg*, Chandeigne, coll. « Magellane poche », 2018.

## Nòtas e referéncias
Illa Banks

[thumb|Localizacion de l'Ila Banks dins l'[ocean Artic]]

L’**Illa Banks** (ò **Tèrra de Banks**) es una illa artica canadenca situada dins lo Passatge dau Nòrd Oèst. D'una superficia de  km², a un clima polar eissuch e una populacion permanenta d'un centenau d'abitants installats dins lo vilatge de Sachs Harbour.

## Liames intèrnes

* Archipèla Artic.
* Passatge dau Nòrd Oèst.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gabinet (govèrn)

Un **gabinet** es l'ensemble dei collaborators d'un cap d'Estat, d'un ministre ò d'un foncionari important per l'assistir dins l'exercici de sei foncions. Lei poders d'un gabinet varian fòrça segon lei país. Pòdon èsser una instància collegiala de presa de decisions ò un grop de conselhiers e de secretaris que tènon unicament lo ròtle d'assistents.

## Liames intèrnes

* Estat.
* Govèrn.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tenh

**Tenh** (*Tain-l'Hermitage* en francés) es una comuna occitana de Daufinat situaa dins lo departament de Droma e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament de Ròse-Aups.

## Geografia

## Toponimia
La taula de Peutinger e los tèxtes mai ancians del cartulari de Rumans pòrtan *Tegno* o *Tecno*. L'i alterna amb l'e a partir del s. XIX. Cal restablir "Tenh" e defugir l'apondon toristic de 1920, *"L'Hermitage"*.

## Istòria

## Administracion

 

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Droma

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Triti

Lo **triti**  o **idrogèn-3** (simbòl T o 3H) es un isotòp rar e radioactiu de l'idrogèn. Lo nuclèu del triti (t, de còps que i a sonat triton) conten un proton e dos neutrons, mentre que lo nuclèu de l'isotòp comun idrogèn-1 (proti) conten pas qu'un proton, e lo de l'idrogèn-2 (deutèri) conten pas qu'un proton e un neutron.

Le triti natural es extrèmament escàs sus Tèrra. L'atmosfèra ne'n conten pas que de traças, formadas per l'interaccion de sos gases amb los rais cosmics. Pòt èsser produit artificialament en irradiant de liti metal o de calhaus en ceramica que contenon de liti dins un reactor nuclear, e es un sosproduit en febla quantitat dins lo fonccionament normal dels reactors nuclears.

Le tritium es utilizat coma font d'energia dins las luses radioluminescentas per las montres, los visaires d'armas de fuòc, nombroses instruments e espleches. Servís dins lo domeni médical e scientific coma traçaire radioactiu. Lo triti servís tanben coma combustible de la fusion nucleara, amb lo deutèri pus abondant, dins los reactors tokamak e dins las bombas d'idrogèn.
Expressionnisme abstrach

[thumb|right|Pintura expressionista abstracha d'[Alexander Calder (1898-1976).]]

L’**expressionisme abstrach** es un corrent artistic originari de la vila de Nòva York que foguèt actiu de la fin de la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) au començament deis ans 1960. Se desvolopèt dins lei domenis de la pintura, de l'escultura e de la fotografia. En partida finançat per la CIA per contrar lo realisme socialista sovietic, lo movement es caracterizat per una gròssa diversitat amb de tendàncias coma :
* lo Color Field painting es definit per l'usatge d'estendudas largas de colors brutas e unidas. L'objectiu es de permetre la realizacion de plans ininterromputs per donar una impression de constància de forma e de procès. A la fin deis ans 1950, la tecnica evolucionèt per integrar de raiaduras, de motius geometrics ò de referéncias dins la natura.
* l’action painting es un ensemble despariat de tecnicas de projeccion, d'escolament e de propulsion de la pintura destinadas a mantenir l'espontaneïtat de l'artista dins la realizacion de son òbra. Es aparegut dins lo corrent deis ans 1950 en reaccion au Color Field painting.
Pasmens, en causa de la diversitat dau movement, plusors pintres majors de l'expressionisme abstrach pòdon pas èsser integrats dins aquelei categorias.

Au nivèu istoric, l'expressionisme abstrach aguèt una certana importància car, dins lo contèxte de la destruccion d'Euròpa après 1945, permetèt a Nòva York de venir la capitala mondiala de l'art en plaça de París. Dins lo corrent deis ans 1960, lo movement dispareguèt en causa de sa febla unitat (desvolopament de sei brancas intèrnas) e de l'aparicion de tendàncias novèlas coma la volontat de trabalhar de motius geometrics (art concrèt...) ò, au contrari, de desvolopar d'arts sensa figuras construchas (abstraccion lirica...).

## Liames intèrnes
* Art.
* Pintura.

## Bibliografia
* **[[anglés|(en)]]** David Anfam, *Abstract Expressionism*, Thames & Hudson, 1990.
* **[[anglés|(en)]]** Daniel Belgrad, *The Culture of Spontaneity. Improvisation and the Arts in Postwar America*, University of Chicago Press, 1998.

## Nòtas e referéncias
HEC Paris

**HEC School of Management** (en francés *École des hautes études commerciales de Paris* o pus simplament *HEC Paris*) es una granda escòla francesa situada a Jouy-en-Josas.

## Ligams extèrnes
* Sit web oficial de HEC
Ponch critic

Lo **ponch critic** d'un còrs pur es lo ponch dau diagrama temperatura-pression, generalament notat *C*, onte s'arrèsta la corba d'equilibri liquid-gas. Es definit per una temperatura critica *T<sub><small>C</small></sub>* e per una pression critica *P<sub><small>C</small></sub>*. En delà d'aqueu ponch, es pas possible d'observar de cambiament d'estat liquid-gas e lo fluid es dich supercritic.

## Liames intèrnes

* Fluid supercritic.
* Formula de Clapeyron.
* Ponch triple.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
The Carpenters

**The Carpenters** èra un grop de soft rock, format a Downey (Califòrnia), en julhet de 1968 e dissolgut en 1983. Ne fasián partida: Karen Carpenter e Richard Carpenter.

## Discografia
* *Offering/Ticket to Ride* (1969)
* *Close to You* (1970)
* *Carpenters* (1971)
* *A Song for You* (1972)
* *Now & Then* (1973)
* *Horizon* (1975)
* *A Kind of Hush* (1976)
* *Passage* (1977)
* *Christmas Portrait* (1978)
* *Made in America* (1981)
* *Voice of the Heart* (1983)
* *An Old-Fashioned Christmas* (1984)
* *Lovelines* (1989)
* *As Time Goes By* (2004)

## Ligams extèrnes
* Web oficial ()
Lèi de Hooke

La **lèi de Hooke** es una lèi fisica edictada en 1676 per lo fisician anglés Robert Hooke (1635-1705). Permet de modelizar lo comportament d'un solid elastic somés a una constrencha fisica. Valida per lei deformacions pichonas, considèra que la deformacion elastica es una foncion lineara dei constrenchas aplicadas. Es fòrça utilizada dins de disciplinas tecnicas e scientificas coma la sismologia, l'acostica e la mecanica moleculara.

## Liames intèrnes

* Hooke (Robert).
* Modul d'elasticitat.
* Plasticitat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nombre de Reynolds

Lo **nombre de Reynolds**, notat ***R<sub><small>e</small></sub>***, es un nombre sensa dimension utilizat en mecanica dei fluids per caracterizar un escolament, especialament la natura de son regim (laminar, transitòri, turbulent... etc.). Foguèt descubèrt en 1883 per lo fisician Irlandés Osborne Reynolds (1842-1912). 

Lo nombre de Reynolds representa lo rapòrt entre lei fòrças d'inercia e lei fòrças congreadas per la viscositat dau fluid. Aparéis a partir d'una transformacion deis equüacions de Navier-Stokes. Es definit per la relacion :
\mathrm{Re} = \frac{V L_\mathrm c}{\nu}

Amb :
* V, la velocitat caracteristica dau fluid en m.s-1.
* L_\mathrm c, una dimension caracteristica dau sistèma en m (diamètre interior d'un tube, longor d'una placa... etc.).
* \nu = \frac \mu \rho, la viscositat cinematica du fluid en m2.s-1.
* \rho, la massa volumica dau fluid en kg.m-3.
* \mu, la viscositat dinamica dau fluid en Pa.s.

## Liames intèrnes

* Eqüacions de Navier-Stokes.
* Mecanica dei fluids.
* Reynolds (Obsborne).

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Peter Smith Stevens (trad. J. Matricon e D. Morello), *Les Formes dans la Nature [« Patterns in Nature »]*, Éditions du Seuil, coll. « Science ouverte », 1976, pp. 59-68.

## Nòtas e referéncias
Cinematica

La **cinematica** es la disciplina de la fisica qu'estúdia l'ensemble dei movements possibles sensa se preocupar dei causas d'aquelei movements. La cinematica modèrna s'es estructurada a partir de 1700. Lei nocions d'espaci, especialament la geometria, e de temps i ocupan una plaça importanta. Uei, contèn plusors especialitats coma la cinematica dau ponch, la cinematica dau solid ò la cinematica dei fluids e es una disciplina importanta en engèni mecanic.

## Liames intèrnes

* Dinamica.
* Mecanica.
* Fisica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gripa espanhòla

[thumb|right|[Fotografia d'un espitau militar estatsunidenc dedicat ai victimas de la gripa.]]

La **gripa espanhòla** designa una forma de gripa H1N1 a l'origina d'una epidemia murtriera de 1918 a 1920. 

L'origina de la malautiá es desconeguda. China es sovent citada coma region d'aparicion mai aquò es incertan e contestat. Lei premiers cas ben atestats son identificats dins de cas militars estatsunidencs de Kansas en març de 1918. Fòrça contagiós, lo virús se difusèt en Euròpa en abriu. Pasmens, en causa de la censura militara liada a la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918), l'epidemia demorèt secrèta dins la màger part dei país europèus. Per aquela rason, la malautiá foguèt dicha « espanhòla » car, dins aqueu país, la premsa èra liura de'n parlar. Après aquela data, plusors ondas epidemicas aguèron luòc fins a l'ivèrn de 1919-1920.

Segon leis estimacions actualas, au mens 50% de la populacion umana dau periòde, siá 500 milions de personas
, foguèt tocada per lo virús. Lo nombre de victimas es estimat entre 50 e 100 milions amb una proporcion importanta de personas de mens de 45 ans.

## Liames intèrnes

* Epidemia.
* Gripa.
* Virús.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Laura Spinney (trad. Patrizia Sirignano), *La Grande tueuse : comment la grippe espagnole a changé le monde*, Albin Michel, 2018.
* **[[francés|(fr)]]** Freddy Vinet, *La grande grippe : 1918, la pire épidémie du siècle : histoire de la grippe espagnole*, Vendémiaire, coll. « Chroniques », 2018.

## Nòtas e referéncias
Aerodinamica

[thumb|right|[Fotografia d'una mesura aerodinamica realizada sus un avion.]]

L’**aerodinamica** es una branca de la mecanica dei fluids qu'estúdia leis escolaments d'aire e seis efiechs sus leis objèctes solids. Es presenta dins certanei domenis coma la construccion dei naviris e dei molins de vent dempuei l'Antiquitat. Pasmens, l'aerodinamica modèrna es apareguda durant la premiera mitat dau sègle XVII amb l'emergéncia de la mecanica classica. Uei, es venguda una disciplina importanta dins mai d'un camp tecnic e scientific coma l'estudi dau desplaçament dei veïculs (automobilas, trens, avions... etc.), dau foncionament de sistèmas de propulsion ò de produccion d'energia, de la resisténcia dei construccions susceptiblas de faciar de vents violents... etc.

## Liames intèrnes

* Aire.
* Mecanica.
* Mecanica dei fluids.
* Vent.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** John D. Anderson, *Fundamentals of Aerodynamics (4th ed.)*, 2007, McGraw-Hill.
* **[[anglés|(en)]]** Gale Craig, *Introduction to Aerodynamics*, 2003, Regenerative Press.

## Nòtas e referéncias
Antiidrogèn

L’**antiidrogèn** es l'atòm d'antimatèria que correspond a l'atòm d'idrogèn ordinari (l'idrogèn-1). Es compausat d'un antiproton coma nuclèu atomic e d'un positron. Foguèt produch per lo premier còp en 1995 dins lo quadre d'experiéncias organizadas per lo CERN. Sei proprietats son mau conegudas mai semblan identicas ò simetricas a aquelei de l'idrogèn. Particula d'antimatèria pus aisada de produrre, es l'objècte d'estudis per assaiar de comprendre lei proprietats pus generalas de l'antimatèria.

## Liames intèrnes

* Antimatèria.
* Antiproton.
* Positron.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Illa Victòria (Canadà)

thumb|Localizacion de l'Ila Victòria

L’**Illa Victòria** es una illa canandenca situada dins lo Passatge dau Nòrd Oèst. D'una superficia de  km², es una zòna freja somesa a de condicions climaticas malaisadas. En 2016, sa populacion èra de  abitants.

## Liames intèrnes

* Archipèla Artic.
* Ocean Artic.
* Passatge dau Nòrd Oèst.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Associacion estellara

Una **associacion estellara** es un ensemble d'estèlas que partejan de caracteristicas orbitalas comunas, en particular lor movement pròpri, qu'es la consequéncia d'una origina comuna. Segon lei conoissenças actualas, una associacion estellara es eissida de la dispersion d'un amàs dubèrt. 

## Liames intèrnes

* Amàs dubèrt.
* Estèla.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Amàs dubèrt

[thumb|right|[Fotografia de l'amàs dubèrt Praesepe.]]

Un **amàs dubèrt** es un amàs d'estèlas generalament constituït de 100 a  estèlas liadas entre elei per de la gravitat e situadas dins un espaci de 5 a 50 ans de diamètre. Totei leis estèlas de l'amàs an un temps quasi identic. Segon lei conoissenças actualas, un amàs dubèrt es format per la dissipacion dau nívol molecular aguent permés la formacion deis estèlas. Pauc a pauc, l'intensitat dei liames gravitacionaus demenís avans de disparéisser. Leis estèlas de l'amàs forman alora una associacion d'estèlas, tèrme que designa un ensemble d'estèlas amb de caracteristicas orbitalas similaras.

## Liames intèrnes

* Amàs estellar.
* Associacion d'estèlas.
* Estèla.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Magnitud absoluda

La **magnitud absoluda** es una grandor astronomica utilizada per exprimir la luminositat intrinsèca d'un objècte astronomic. N'existís tres definicions :
* per un objècte situat en fòra dau Sistèma Solar, es la magnitud aparenta de l'astre s'èra plaçat a una distància de 10 parsecs en l'abséncia d'extincion interstellara.
* per un objècte dau Sistèma Solar, correspond a la magnitud aparenta s'èra plaçat a una distància d'una unitat astronomica de la Tèrra e dau Soleu amb sa fàcia visibla totalament illuminada.
* per un meteòr, es egala a sa magnitud aparenta s'èra observat a 100 km d'altitud au zenit.
Coma leis autreis escalas de magnitud, la magnitud absoluda es una foncion afina descreissenta dau logaritme de la luminositat de l'objècte. Quand la luminositat demenís d'un factor 2,5, la magnitud aumenta donc d'una unitat.

Segon aquelei definicions, la magnitud absoluda deis estèlas se situa entre -10 e +17 segon son tipe espectrau e lo Soleu a una magnitud absoluda de 4,8

## Liames intèrnes

* Luminositat.
* Magnitud aparenta.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias