open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kilchoman

La **Distillariá Kilchoman** es una distillariá que produsís de whisky sus Islay, una isla de las Ebridas Interioras. Es situada sus la part occidentala d'Islay, çò que faguèt d'aquesta mena d'industria durant fòrça temps la mai occidentala d'Escòcia, fins a l'installacion de la Distillariá Abhainn Dearg sus l'Isla de Lewis.
František Plánička

**František Plánička** (n. e m. a Praga, 2 de junh de 1904 – 20 de julhet de 1996) foguèt un fotbolaire checoslovac. Aqueste gardian de buts joguèt tota sa vida amb lo Slava de Praga e foguèt membre de l'equipa nacionala de Checoslovaquia dins las annadas 1930.
Fossil vivent

Un **fossil viuent** es una expression utilizada per qualificar d'espècias pas extintas que son extrèmament semblantas a d'espècias identificadas sonque a travèrs de de fossils.
U2

**U2** es un grop de rock, irlandés, fondat en octobre de 1976 a Dublin.
Lo grop es format pel cantaire e guitarrista *[[Bono]]* (Paul David Hewson), *[[The Edge]]* (David Howell Evans) coma guitarrista e de còps que i a clavièrs, lo bassista Adam Charles Clayton e lo bateire Larry Mullen, Jr..

U2 es estat un dels grops de rock mondialament mai populars al mond, dempuèi lo decenni de 80. Dempuèi de la seuna aparicion an vendut mai de 190 milions de disques pel mond entièr e an ganhat 22 Prèmis Grammy, mai que cap autre grop de rock de l'istòria. La banda es venguda tanben fòrça coneguda per las seunas nombrosas campanhas en favor de diferentas causas solidàrias.
## Discografia

* Boy (1980)
* October (1981)
* War (1983)
* The Unforgettable Fire (1984)
* The Joshua Tree (1987)
* Rattle and Hum (1988)
* Achtung Baby (1991)
* Zooropa (1993)
* Pop (1997)
* All That You Can't Leave Behind (2000)
* How to Dismantle an Atomic Bomb (2004)
* No Line on the Horizon (2009)
* Songs of Innocence (2014)
* Songs of Experience (2017)
* Songs of Surrender (2023)
Jenna Jameson

vinheta
**Jenna Jameson**, nascuda **Jenna Marie Massoli** (Las Vegas, 9 d'abril de 1974) es una actritz pornografica e entrepreneira americana. Es una de las actrises mai conegudas mondialament del cinèma pornografic e a recebut l'escais de "Reina de la pornografia" (en anglés: "Queen of Porn").
Linda Lovelace

thumb|Linda Lovelace
**Linda Susan Boreman**, mai coneguda coma **Linda Lovelace** (Bronx, Nòva York, 10 de genièr de 1949 – Denver, 22 d'abril de 2002) foguèt amb Marilyn Chambers, una de las primièras actrises mai famosas mondialament del cinèma pornografic gràcias a un sol film, *[[Deep Throat]]* de Gerard Damiano, espelit en 1972.
Carl Sagan

**Carl Edward Sagan ** nascut lo 9 de novembre de 1934 à Brooklyn, Nòva York – 20 de decembre de 1996 a Seattle, Washington) es un scientific e astronome estatsunian. Es l'un dels fondators de l'exobiologia. Installèt lo programa SETI de recerca d'intelligénia extraterrèstra. Es tanbn onegut per son scepticisme.

Carl Sagan èra professor e director de laboratòri a l'Universitat Cornell e contribuiguèt a gaireben totas las missions automaticas de l'exploracion espatiala del Sistèma Solar. Aguèt l'idèa d'apondre sus las sondas un messatge inalterable e universal qui poiriá èsser comprés per una intelligénia extraterrèstra (la placa de Pioneer). Tanben es un coautor d'un article anonciant los dangièrs de l'ivèrn nuclear. 

## Bibliografia

* *UFO's - A scientific debate*}} (sic) amb Thornton Page (1972, Cornell University Press}}, puèi Barles & Noble 1996) - Libre tirat de ls declaracions preparadas al simpòsium suls ovnis de l'AAAS los 26 e 27 de decembre de 1969  Boston (Massachusetts).
* Carl Sagan; Cosmic connection : an Extraterrestrial Perspective; 1975
* *The Dragons of Eden: Speculations on the Evolution of Human Intelligence*;  1980.
* *[[Cosmos (libre)|Cosmos]]*, 1981, .
* *Shadows of Forgotten Ancestors*, (amb Ann Druyan) 1993;
* *Pale Blue Dot: A Vision of the Human Future in Space*, 1a edition 1994}}, Random House}}, Nòva York.
* *The Cold and the Dark: The World After Nuclear War* (amb P. R. Ehrlich, D. Kennedy et W. Orr. Roberts), 1985.
* *L'Hiver Nucléaire* (amb Richard Turco), 1991.
* *[[Contact (roman)|Contact]]*,  1985, e adaptacion cinematografica *[[Contact (film, 1997)|Contact]]* de Robert Zemeckis e amb Jodie Foster
* Sagan, Carl, *The Demon-Haunted World: Science As a Candle in the Dark*, Ballantine Books , març de 1997.
* Carl Sagan, 2000, Cosmic Connection: An Extraterrestrial Perspective, ed:Cambridge Press

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Ligams extèrness
* La sagá de las sondas ''Voyager''
Telecomunicacions

Las **telecomunicacions** son la comunicacion a distància per de mejans tecnologics, en particular per de senhals electrics o de radiacions electromagneticas.
Las telecomunicacions son una infraestructura basica del contèxte actual. La capacitat de poder comunicar qual que siá òrdre militar o politic d'un biais gaireben instantanèu foguèt primordiala dins nombroses eveniments istorics de l'Edat Contemporanèu. Mas en mai, la telecomunicacion constituís uèi lo jorn un factor social e economic de granda importància. Aital, aquestas tecnologias an un ròtle primordial dins la globalizacion o la societat de l'informacion; e a travèrs d'aquò dins mantun tipes d'activitat mercantilas, financièras, o borsària.

La telecomunicacion inclutz divèrsas tecnologias coma la ràdio, television, telefòn e telefonia mobila, comunicacions de donadas, rets informaticas o Internet. Granda part d'aquestas tecnologias, que naissèron per satisfar de necessitats militaras o scientificas, se son convertidas dins lo sector de la consomacion en tecnologias de l'informacion e de la comunicacion, d'una granda importància dins la vida jornalièra de las personas, de las entrepresas e de las institucions estatalas e politicas.
Òrca

L**'òrca** (*Orcinus orca*) es un mamifèr marin de l'òrdre dels cetacèus. Aperten coma lo dalfin oceanic, a la familha dels Delphinidae. S'encontra pels oceans del mond entièr, dempuèi las fredas regions articas entrò a las caudas mars tropicalas, es lo mamifèr qu'a la distribucion sus tèrra pus importanta après l'òme. Es un animal predador que s'alimenta de peisses, tortugas, ausèls, fòcas, làmias e quitament dels autres cetacèus. Possedís pas d'enemics naturals.
Balena 52 hertz

La **Balena 52 hertz** es una balena unica que canta a 52 hertz dens l'Atlantic nòrd.

Las autras balenas cantan dentre 12 e 25 hertz e poden pas entendre aquèste frequéncia de 52 hertz.
Crocodil

Los **crocodils** (**Crocodylidae**) son una familha de grands reptils semiaquatiques apertenent als de sauropsides. Lo tèrme "crocodil" es tanben utilizat incorrectament per nomenar totes los membres de l'òrdre Crocodilia, lo qual inclutz totes los cocodrils, alligators e caïmans (familha Alligatoridae), e gavials (familha Gavialidae).  

ivon dins de rius e flumes dels cantons tropicals d'Africa, d'America, d'Asia e d'Austràlia. Los mai bèls pagelan duscas sèis metres de longor. An de difficultat per se desplaçar sus tèrra mas son fòrça lèstes dins l'aiga. Lo coa poderosa lor permet de nadar lèu lèu per se getar sus lors presas. 

Se la presa trapada es pichonèla alara lo crocodil l'engolís d'un còp sens machegar. Per contra, se la presa es bèla coma un gno o un antilòpe o una ossamenta d'ipopotam, alara lo crocodil va mòrdre, puèi vira sus el meteis per destacar los tròces. Mas machagar pas amai : es l'estomac subre podorós que farà lo trabalh tot, enclauses los osses e la pèl.
Kiwi (ausèl)

Los **kiwis** ( genre ***Apteryx***, que significa en grèc "sens alas") son un genre d'ausèls paleognatas compausat per cinc espècias endemicas de Nòva Zelanda. Fan aperaquí la talha d'una galina. Abans de l'arribada dels umans a l'entorn de l'an 1300, en Nòva Zelanda los unics mamifèrs qu'i aviá èran de ratapenadas, e los ròdes ecologics qu'en d'autras parts del mond èran ocupats per d'animals tan divèrsas coma de cavals, de lops e ratons foguèron utilizats per d'ausèls (e en mendre proporcion per cèrtas espècias de reptils). La denominacion kiwi es maòri, idiòma del pòble omonim del linhatge que colonizèt la Nòva Zelanda abans de l'arribada dels europèus. 

## Espècias
* *[[Apteryx owenii]]*
* *[[Apteryx haastii]]*
* *[[Apteryx australis]]*
* *[[Apteryx rowi]]*
* *[[Apteryx mantelii]]*
Boson de Higgs

Lo **boson de Higgs**, que recep tanben de còps que i a lo nom de **particula de Higgs** o **boson BEH** (inicialas dels scientifics Brout, Englert e Higgs), es una particula elementara prepausada pel modèl estandard de la fisica de las particulas tre 1964. Aquesta ten una importància essenciala que son existència confirmariá qu'existís lo camp de Higgs, que dins lo modèl estandard permet de donar una explicacion sul fach que cèrtes còsses, coma per exemple lo foton, aguèssen pas de massa mentre que d'autres, los bosons W e Z, n'an una. L'apelacion de la particula ven del nom del fisician anglés Peter Higgs.
Philipp Ludwig von Seidel

**Philipp Ludwig von Seidel** (Zweibrücken, 24 d'octobre de 1821 - Munic, 13 d'agost de 1896) foguèt un matematician, fisician de l'optica e astronòm alemand.

Seidel es conegut per lo metòde de Gauss-Seidel sus la resolucion de las equacions numericas.

Estudièt las aberracions opticas del primièr òrdre que decompausèt en cinc polinòms dichs polinòms de Seidel.
Cyndi Lauper

**Cyndi Lauper**, nom artistic de **Cynthia Ann Stephanie Lauper** (Queens, Nòva York, 22 de junh de 1953) es una cantaira anglofòna americana de musica pop e rock. Es una de las artistas del mond de la musica mai emblematicas de las annadas 1980. 

**Cyndi Lauper** es de soca alemanda per son paire, e italiana per sa maire. Se faguèt conéisser de caps 1983-1984 gràcias a sa cançon *Girls Just Wanna Have Fun*, seguida puèi per d'autres succèsses coma *Time After Time* e *True Colors*. En 1992, obten tanben un gròs succès en França amb *The world is stone* (classat n°2), sa represa en anglés de *Le monde est stone* de l'opèra-ròck *Starmania* de Luc Plamondon e Michel Berger. 

En 1999, **Cyndi Lauper** foguèt situada 58ena dins una classificacion de las Grandas Femnas del Rock & Roll (en anglés: *100 Greatest Women of Rock & Roll*) realizada pel canal de television VH1. En 2011, aviá vendut mai de 50 milions d'albums dins lo mond entièr e 1 milion de DVDs e 20 milions de singles. 

## Discografia
* *She's So Unusual* (1983)
* *True Colors* (1986)
* *A Night to Remember* (1989)
* *Hat Full of Stars* (1993)
* *Twelve Deadly Cyns... and Then Some* (1994)
* *Sisters of Avalon* (1997)
* *Merry Christmas... Have a Nice Life* (1998)
* *Shine* (2001)
* *At Last* (2004)
* *The Body Acoustic* (2005)
* *Bring Ya To The Brink* (2008)
* *Memphis Blues* (2010)
* *To Memphis, With Love* (live, 2011)
* *Kinky Boots* (2013)
* *Detour* (2016)
Esfèra de Dyson

vinheta

Una **esfèra de Dyson** es una mega-estructura ipotetica que fuguèt imaginada en 1960 per lo fisician e matematician american Freeman Dyson, dins un article cort publicat dins la revista americana *[[Science (revista)|Science]]* sota lo títol ** (« Recèrca sus lei sorgas estellaras artificialas de radiacion infraroja »).
Aquesta estructura d'astro-engenheriá consistís en una esfèra de matèria, artificiala e caunuda, situada a l'entorn d'una estela e concebuda per n'agantar la quasi totalitat de l'energia emesa, per una utilizacion industriala.

Lei proprietats d'aquesta esfèra son estadas descrichas per Dyson emai d'autres autors, fisicians coma de sciéncia-ficcion. Dins son article, Dyson explica qu'aquesta esfèra es lo mejan ideau per una civilizacion fòrça avançada per acarar un fòrt creis demografic. Es descricha coma un cruvèu que caupe son estela per sonsir sei radiacions solaras. Acaba per recomandar d'observar la galaxia dins l'infraroge per posquer avisar de taleis esfèras dins ela.
Voltor

Lo **voltor** (var. **voutor**, gasc. **vo(l)tre**, **voitre****, vutre**, **voire**) o **aglàs**, es un ausèl rapaç de l'òrdre dels falconiformes que s'alimentan unicament d'animals mòrts, e mai se fauta d'aquestes, son capables de caçar de pèças vivas. Los voltors son presents per totes los continents, levat Antartida e Oceania. Los voltors del Mond Nòu (America) apertenon a la familha dels Cathartidae, mentre que los del Mond Vièlh (la rèsta dels continents) son de la familha dels Accipitridae; las siás semblanças venon del fach que son adaptats a un meteis ròde ecologic, mas non an pas cap aujòl comun.
Canha

vinheta|Lo fenhantutge, segon Bosch

La **canha**, anomenada tanben la *pigresa* ò lo *fenhantutge*, es la propension de far lo mens possible, una mena d'asirança au trabalh e a l'esfòrç. Segond la religion catolica, es un dei sèt pecats capitaus. Es pasmens de còps considerada coma una valor per d'unei pensadas contestatàrias.

### Dins la literatura occitana

Lo fenhantutge es lo tèma de la cançon mai conoissuda dau cançonier marselhés Victor Gelu, *[[Fenhant e Gromand]]*.
Bombardaments atomics d'Hiroshima e de Nagasaki

Lo **Bombardament d'Hiroshima e de Nagasaki** es la seguida de la decision lei 6 e 9 d'agost de 1945 del president estatsunidenc Harry Truman d'ordenar  lei bombardaments d'Hiroshima amb una bomba a l'urani e de Nagasaki amb una bomba au plutòni. Lei degalhs foguèron considerables ambé  tuats durant leis atacas e probablament  fins a 1950 . Ambé la declaracion de guèrra de l'URSS lo 8 d'aost de 1945, lo resultat d'aquelei bombardaments foguèt la capitulacion dau Japon lo 15 d'aost e la fin de la Segonda Guèrra Mondiala lo 2 de setembre.

## Referéncias
Bill Maher

thumb|Bill Maher (2010)
**William Maher, Jr.**, mai conegut coma **Bill Maher** (Nòva York, 20 de genièr de 1956) es un presentador de television, comentador politic, escrivan, actor e comedian american.
Australopithecus

Los **australopitècs** (***Australopithecus***) (del latin *australis* 'del sud' e del grèc πίθηκος *pithekos* 'monard') forman un genre atudat de primats ominids. Visquèt en Africa fa entre 4 milions e 2 de milions d'ans, del Zanclean (Pliocèn Inferior) al Gelasian (Pleistocèn Inferior). La màger novetat aportada pels australopitècs es que se desplaçavan de manièra bipèda. La talha del sieu cervèl èra similara al dels grands monins actuals. Vivián dins las zònas tropicalas d'Africa, en s'alimentant de frucha e de fuèlhas.

Una branca dels australopitècs se separèt de la que donariá pus tard *[[Homo sapiens]]*, en passant pels australopitecins robusts, classificats dins lo genre Paranthropus. 

## Espècias

Se coneisson divèrsas espècias de fossils:
* *[[Australopithecus anamensis]]*: Ominids fòrça primitius, que presentavan de caissals largs amb un esmalt espés. Ocupèt la zona de Kenya entre 4,2 e 3,9 m.A. (Milions d'ans).
* *[[Australopithecus afarensis]]*: La siá capacitat per transmetre de sons seriá estada pas fòrça superiora a la dels chimpanzés actuals. Visquèt i a entre 3,9 e 3 m.A.
* *[[Australopithecus bahrelghazali]]*: Unic trobat fòra d'Africa orientala. Recep lo sieu nom de l'oasi de Bahr-lo-Ghazal, en Chad. Visquèt i a entre 4 e 3 m.A.
* *[[Australopithecus africanus]]*: Cran mai globular, amb una màger capacitat cerebrala: aperaquí qualques 450 cm³. Visquèt i a entre 3 e 2,5 m.A.
* *[[Australopithecus garhi]]*: Amb de caracteristicas cranianas e facialas especialas. Capacitat craniana d'unes 450 cm³ e preséncia d'indicis discutits de protoindustria litica. Visquèt i a 2,5 m.A. 

Son estats intenses los debats scientifics pel classament d'aquestas espècias e genres. Se discutís de la convenença de la separacion de *Paranthropus* e a l'entorn de la classificacion de l*'[[Homo habilis]]*, *[[Homo erectus]]* o *Australopithecus*.
Matèria fecala

Las **matèrias fecalas**, o excrements (sonats popularament o vulgara: cacai, estrons etc...) son los residus de la digestion, valent a dire las substàncias o particulas non-assimiladas amb la massa de bacterias del tub digestiu, que son expulsats per l'anus durant la defecacion, qu'es acompanhada sovent de gas (principalament de metan).
Ingemar Stenmark

**Ingemar Stenmark** (Joesjö, Suècia, 18 de març de 1956) es un ancian esquiaire alpin suedés. Es considerat coma un dels campions d'esquí mai importants de l'istòria que ganhèt dos títols olimpics, cinc títols de campion del mond, tres gròsses glòbs de cristal entre d'autras causas.
Betta imbellis

***Betta imbellis*** (Ladiges, 1975) es un peis actinopterigian d'aiga doça de la familha osphronemidae. Aquesta espècia es originària de Malàisia e d'Indonesia.
Vistula

**Vistula** (en polonés: *Wisła*) es lo fluvi pus important de Polonha. A una longor de  km. Sa fònt se situa en Silèsia Auta e son escorrement va dau sud vèrs lo nòrd dau país. Seis afluents principaus son lei rius San, Bog e Narew.

Vistula a donat son nom a un periòde glaciairi : la glaciacion de la Vistula (en alemand: *Weichsel-Kaltzeit* . Forma la frontièra istorica entre los pòbles eslaus e balts.

## Geografia

La font se trapa dins los Beskides occidentals en nauta Silèsia a  d'altitud. Percorís  a travèrs la Polonha abans de se traire dins la mar Baltica près de Gdańsk. Lo debit annadièr mejan a la boca es de .

Lo cors del flume pòt èstre devesit en tres seccions :
* lo cors superior, de la font a Sandomierz que i recep San, afluent de riba dreita ;
* lo cors mejan, de Sandomierz al jonhent amb Narew grossit de Bog, importants afluents de riba dreita ;
* lo cors inferior, del jonhent amb Narew a la boca per un dèlta dins la baia de Gdańsk. Lo dèlta de Vistula, a coneguèt d'importantas modificacions de son tracçat durant los tempses istorics.

## Bacin versant
Loe bacin versant de Vistula s'estend sus , çò que representa mai de 60 % de Polonha e tota sa part orientala (lo restant del país es principalament drenat per Oder (en polonés *Odra*). Le punt mai naut d'aquel bacin es situat dins Tatras, a  d'altitud, e son altitud mejan es de . Pasmens, 55 % de la superfícia se situa a d'altituds comprés entre 100 e  e meme, 75 % entre  e . Lo bacin es fòrça disimetric, sa pus granda part s'estend a l'èst del flume.
Oder

**Oder** (*Odra* en polonés, chèc e sorab, *Oder* en alemand) es un flume d’Euròpa Centrala  principalament situat sus lo territòri polonés d'una longor de 854 km e un debit final de 529 m3/3. Son afluent principal es Warta. 

Dempuèi sa font situada en Republica Chèca, Oder remonta dins lo sud-oèst de Polonha, puèi es rejonh par la ribièra ''Neisse'' (en polonés: *Nysa*), e forma alara la frontièra naturala entre Alemanha e Polonha, entrò sa boca sus la laguna de Szczecin que dona sus la mar Baltica. Es lo segond pus long flume polonés après Vistula.
## Geografia
Oder a la font a  d’altitud en Moràvia, a *Fidlův kopec*, dins l’*Oderské vrchy*, contrafòrt oriental dels Sudets près d’Olomouc (dins lo massís de Hrubý Jeseník), ont forma una part de la frontièra entre Silèsia e Moràvia. Après Ostrava, passa la frontièra entre Polonha  e la Republica Chèca puèi traversa las regions (voivodats) polonesas de Silèsia, d’Opole, de Bassa Silèsia (e sa capitala, Wrocław), de Lubusz e enfin de Pomerània occidentala e sa capitala Szczecin.

Dempuèi son confluent amb Neisse a Ratzdorf (al nòrd de Guben, en Brandeborg), fins al nòrd de Schwedt, son mitan marca la Frontièra entre Alemanha e Polonha. Dessepara las vilas  de Francfòrt d'Oder e Slubice.

Entre Schwedt/Oder et Gartz, Oder se parteja en dos braces : l’Oder occidental (en polonés:*Odra Zachodnia*) e l’Oder oriental (polonés: *Odra Wschodnia*). L’Oder occidental es una frontièra entrò Mescherin, abans de rajar coma l'Oder oriental unicament en territòri polonés. La penda dels trente darrièrs quilomètres abans Szczecin fa pas que qualques centimètres. A partir de Szczecin, lo flume es accessible a las naus de nauta mar.

L’Oder se trai dins la laguna de Szczecin que comunica amb la mar Baltica.Durant las 150 darrièras annadas, de trabalhs de correccion an redusit la longor d’Oder de  a  ara. En 1997 aguèt luòc lo darrièr grand aigat d’Oder, que desgalhèt grandament la vila de Wrocław.

## Galariá

Fichièr:PolandSzczecinPanorama.JPG|Oder a Szczecin (Polonha)
Fichièr:0905 Odra Domiąża ZP.JPG|Oder a Police (Polonha)
Fichièr:Wik Police Odra - Łarpia SDC16379.JPG| Łarpia, un defluent d’Oder a Police
Rachel Maddow

**Rachel Anne Maddow** (Castro Valley, Califòrnia, 1 d'abril de 1973) es una jornalista de television e de ràdio americana. Trabalha al canal de television d'informacion MSNBC e i anima son pròpri programa d'informacion *The Rachel Maddow Show*.
Patti Smith

**Patti Smith** (Chicago, 30 de decembre de 1946) es una cantaira e poetèssa americana. Venguèt famosa tre 1975 gràcias a son album *Horses* espelit en plen movement punk.

## Discografia
* *Horses* (1975)
* *Radio Ethiopia* (1976)
* *Easter* (1978)
* *Wave* (1979)
* *Dream of Life* (1988)
* *Gone Again* (1996)
* *Peace and Noise* (1997)
* *Gung Ho* (2000)
* *Trampin*' (2004)
* *Twelve* (2007)
* *Banga* (2012)
Ulrich de Lowendal

**Ulrich Frédéric Woldemar, Comte de Lowendal** (Amborg, 1 d'abril de 1700 – París, 27 de mai de 1755) foguèt un militar e politician francoalemand. Serviguèt dins las armadas de mantun país europèu abans de s'integrar dins l'armada francesa durant la Guèrra de Succession d'Àustria.
Olympus Mons

**Olympus Mons** (latin per Mont Olimp) es un grand volcan bloquièr de la planèta Mart. S'enauça a aperaquí 22 km d'altitud, çò que ne fa la segonda pus nauta montanha del Sistèma Solar, darrièr lo pic central de Rheasilvia, un cratèr d'impacte situat sus l'asteroïde Vesta, que s'enauça leugièrament pus naut. Olympus Mons atenh tres còps la nautor del Mont Everest per dessús del nivèl de la mar. Olympus Mons es lo pus jove dels grands volcans de Mart, que s'es format durant lo periòde amazonian. Olympus Mons es conegut dels astronòms dempuèi la fin del sègle XIX coma la formacion albedo **Nix Olympica** (latin  "Nèu de l'Olimp"). Sa natura montanhosa èra suspectada ben abans que de sondas espacialas  o confirman.

### Referéncias
Claude Bourgelat

**Claude Bourgelat** (Lion, 11 de novembre de 1712 – París, 3 de genièr de 1779) foguèt un erudit e veterinari francés.
Dent umana

La **[[dent]] umana** pòt èsser:

* una **[[dent incisiva|incisiva]]**: talhan.
* una **[[dent canina|canina]]** o **[[ulhal]]s**: trencan o esquinçan.
* una **[[dent premolara|premolara]]**: trissan.
* una **[[dent molara|molara]]** o **[[caissal]]s**: molan.
Pierre Poivre

**Pierre Poivre** (Lion, 23 d'agost de 1719 – Saint-Romain-au-Mont-d'Or, 6 de genièr de 1786) foguèt un orticultor, botanista, agronòm, missionari e administrador colonial francés.
Brigitte Fontaine

**Brigitte Fontaine** (Morlaix, 24 de junh de 1939) es una escrivana, cantautora e comediana francesa.

## Discografia
* *Chansons décadentes et fantasmagoriques* (1966)
* *12 chansons d'avant le déluge* (1966), amb Jacques Higelin
* *15 chansons d'avant le déluge, suite et fin...* (1976), amb Jacques Higelin
* *Brigitte Fontaine est… folle !* (1968)
* *[[Comme à la radio]]* (1969) amb Areski Belkacem e The Art Ensemble of Chicago
* *Brigitte Fontaine* (1972)
* *Je ne connais pas cet homme* (1973), amb Areski Belkacem
* *L'Incendie* (1974), amb Areski Belkacem
* *Le Bonheur* (1975), amb Areski Belkacem
* *Vous et nous* (1977), amb Areski Belkacem
* *Les églantines sont peut-être formidables* (1980), amb Areski Belkacem
* *French corazon* (1990)
* *Genre humain* (1995)
* *Les Palaces* (1997)
* *Kékéland* (2001)
* *Rue Saint Louis en l'Île* (2004)
* *Libido* (2006)
* *Prohibition* (2009)
* *L'un n'empêche pas l'autre* (2011)
* *J'ai l'honneur d'être* (2013)
* *Terre neuve* (2020)
* *Pick Up* (2024)
Falguièra

Las **falguièras** (var. **faugièra, faugiera, heuç, feuse, heuguèra, hoguèra**) son un grop d'aperaqui 12,000 espècias de plantas apertenent a la division Pteridophyta.   A la diferéncia de las mofas, possedisson xylèma e  floèma (çò que ne fa de plantas vascularas). An una camba, de fuèlhas, e de raices coma las autras plantas vascularas. Las falguièras se reproduson mejançant d'espòras e an pas ni granas ni flors. 

### Referéncias
Frédéric Taddeï

**Frédéric Taddeï** (París, 5 de genièr de 1961) es un jornalista e animador de television e de ràdio francés. Es maridat amb l'actritz Claire Nebout.
Ichiro Suzuki

**Ichiro Suzuki** (en japonés: 鈴木 一朗, すずき いちろう; Kasugai, Aichi, 22 d'octobre de 1973), generalament sonat **Ichiro**, es un beisbolaire japonés. Aqueste esportiu, escaissat "The Silent Samurai" ("lo samorai silenciós"), que jòga als Seattle Mariners, es un dels melhors de la liga americana de beisbòl.
Ezra Klein

vinheta|Ezra Klein
**Ezra Klein** (Irvine, Califòrnia, 9 de mai de 1984) es un jornalista american. Es actiu coma rubricaire e blogaire al *[[The Washington Post]]* e *[[Newsweek]]*.
Michael Bloomberg

thumb|200px|Michael Bloomberg
**Michael Rubens Bloomberg** (Boston (Massachusetts), 14 de febrièr de 1942) es un politician, entrepreneire e filantròp american. Foguèt cònsol de la ciutat de Nòva York dempuèi genièr de 2002 fins a decembre de 2013. Es considerat coma la desena persona mai rica dels Estats Units d'America.
Kateri Tekakwitha

**Kateri Tekakwitha** (Ossessernon, Nòva York, 1656 - Kahnawake, Quebèc, 1680) foguèt una femna mohawk-algonquina que se convertiguèt al cristianisme e qu'es venerada coma una santa per la glèisa catolica.
Abadiá de Fontgombault

L**'abadiá de Fontgombault** es una abadiá benedictina de la congregacion de Solesmes que se situat dins la localitat de Fontgombault, un vilatjòt del departament francés d'Indre. Es una de las mòstras mai preciosas de l'art romanic. Lo monument foguèt classificat dins la lista dels Monuments Istorics Franceses en 1862.
Periòde dei Primas e deis Autonas

Lo **Periòde dei Primas e deis Autonas** es un periòde tradicionau de l'Istòria de China que se debanèt de 722 a 481 avC. Fuguèt caracterizat per la division dau país après lo periòde de dominacion de la dinastia Zhou. D'efèct, a partir dau sègle VIII avC, lo domeni reiau dei Zhou e lei principats centraus de Zheng, de Wei, de Chen, de Song e de Lu formèron lo país centrau que gardèron lei tradicions chinesas. En revènge, lei principats perifericas de Yan, de Jin, de Qin, de Chu, de Wu e de Qi desvolopèron de trachs culturaus novèus au contact d'autrei culturas. Pasmens, lei cambis entre leis elèits de cada Cort permetèron de gardar l'unitat de la civilizacion chinesa e mai d'una idèa novèla apareguèt durant aqueu periòde.
thumb|left|Division politica de China durant lo Periòde dei Primas e deis Autonas au sègle V avC.

En particular, Confuci (551 - 479 avC) desvolopèt seis idèas sus l'òrdre politic, sus lo sobeiran e la moralitat de dirigir l'estat segon leis interès dau pòble que gardèron una influéncia majora sus la filosofia chinesa. D'autrei, coma Shang Yang (vèrs 390 - 338 avC), defendiguèron la creacion d'un estat basat sus l'eficacitat e un sistèma codificat de recompensas e de castigaments. Enfin, apareguèt lo taoïsme qu'èra a l'origina una filosofia basada sus la necessitat per l'òme de respectar lei lèis de la natura. Va evolucionar, en reaccion au confucianisme e ai sistèmas codificats, vèrs un modèl d'individualisme e va inspirar divèrsei rites religiós populars.

Lo Periòde dei Primas e deis Autonas s'acabèt en 481 avC e fuguèt remplaçat per lo Periòde dei Reiaumes Combatents.

## Ligams intèrns

* Dinastia Zhou.
* Periòde dei Reiaumes Combatents.
* Confuci (551 - 479 avC).
* Confucianisme.
* Republica Populara de China.

## Nòtas e referéncias
Protectorat

Un **protectorat** èra un regime politic dau periòde coloniau. Èra caracterizat per lo mantenement deis institucions de l'estat protegit e d'una autonòmia locala mai ò mens importanta sus leis afaires intèrnes. De son caire, la poissança protectritz èra en carga deis afaires estrangiers, dau comèrci exterior e de la defensa. Durant la Segonda Guèrra Mondiala (1937-1945), lo tèrme designa leis estats mai ò mens fictius creats per lei país de l'Aisse (Manchokuò, França de Vichy...) per dirigir certanei territòris ocupats. Uei, lo tèrme designa generalament d'un biais pejoratiu un estat somés a la politica estrangiera d'una autra poissança.

## Ligams intèrns

* Colonialisme.

## Nòtas e referéncias
Garnison

miniatura|Garnison de Malta en 1565 fàcia a las fòrças d'invasion otomanas
Una **garnison** es una unitat militara estacionada dins una plaça fòrta (fòrt, castèu...) per la protegir còntra una ataca enemiga. Per extension, lo tèrme designa tanben leis unitats militaras estacionadas en temps de patz dins una vila, comprés dins una vila non fortificada.

## Liames intèrnes

* Casèrna.
* Fortificacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Periòde dei Tres Reiaumes

Lo **Periòde dei Tres Reiaumes** es un periòde tradicionau de l'Istòria de China que se debanèt de 220 a 265. Après l'afondrament definitiu de l'Empèri Han, tres reiaumes se formèron e se partejèron l'empèri. Au nòrd, se fondèt lo reiaume de Wei a l'iniciativa de Cao Pi (220-226), ancian premier ministre dei Han. En 221, un prince Han dich Liu Bei (221-223) formèt lo reiaume de Shu au sud-oèst de China e, en 222, Sun Quan (222-252) fondèt lo reiaume de Wu. L'administracion imperiala dispareguèt e la feodalitat dominèt leis institucions dei tres reiaumes.
[thumb|left|Division politica de China vèrs [250 durant lo Periòde dei Tres Reiaumes.]]

Lo periòde s'acabèt en 263-265 quand lo reiaume de Wei annexèt lo reiaume de Shu e que sa dinastia fuguèt rebutada per una revolucion intèrna qu'entraïnèt la presa dau poder per la dinastia Jin.

## Ligams intèrns

* Dinastia Han.
* Dinastia Jin (265-420).
* Periòde dei Dinastias dau Nòrd e dau Sud.
* Republica Populara de China.

## Nòtas e referéncias
Alessandro Del Piero

thumb|250px|Alessandro Del Piero en 2013
**Alessandro Del Piero** (Conegliano, Província de Treviso, 9 de novembre de 1974), escaissat popularament *Pinturicchio*, *Godot*, *L'Uccellino*, *Alessandro Magno*, *Alessandro Il Grande* e tanben *Il Capitano*, es un fotbolaire italian. Se faguèt conéisser del temps que jogava amb la Juventus e jòga actualament al Sydney F.C. en Austràlia.
Kate Bush

vinheta
**Catherine Bush**, mai coneguda coma **Kate Bush** (Welling, 30 de julh de 1958) es una cantautora britanica.

## Discografia
* *The Kick Inside* (1978)
* *Lionheart* (1978)
* *Never For Ever* (1980)
* *The Dreaming* (1982)
* *Hounds Of Love* (1985)
* *The Sensual World* (1989)
* *The Red Shoes* (1993)
* *Aerial* (2005)
* *Director's cut* (2011)
* *50 Words for Snow* (2011)
Friedrich Theodor Vischer

thumb|250px|Friedrich Theodor Vischer
**Friedrich Theodor Vischer**, qu'escriguèt tanben jols pseudonims **Philipp U. Schartenmayer** o **Deutobold Symbolizetti Allegoriowitsch Mystifizinsky** (Ludwigsburg, 30 de junh de 1807 – Gmunden, 14 de setembre de 1887) foguèt un escrivan, istorian de la literatura e filosòf alemand.
Chihuahua (estat)

**Chihuahua** (forma oficiala en espanhòl:*Estado Libre y Soberano de Chihuahua*), es un dels 31 estats federats que constituisson Mexic. Es situat dins lo nòrd-oèst de Mexic e es bordat pels Estats de Sonora a l'oèst, Sinaloa al sud-oèst, Durango au sud e Coahuila a l'èst. Al nòrd e al nòrd-èst, ten una longa frontièra amb los Estats Units, precisament los Estats de Nòu Mexic e de Tèxas. La capitala es la vila de Chihuahua.
E mai que Chihuahua siá mai que mai identificat al desèrt de Chihuahua per son omonimia, ten mai de bòsques que tot autre Estat de Mexic, levat lo de Durango. En rason de sa varietat climatica, l'Estat ten una granda varietat de fauna e de flora. L'Estat es principalament caracterizat per un terrenh montanhós accidentat e de largas vals fluvialas.

Las montanhas de la Sierra Madre Occidentala, una part de la cadena continentala que compren tanben las montanhas Rocosas, domina l'Estat e abriga la pus granda atraccion de l'Estat: *Las Barrancas del Cobre*, o *Copper Canyon*, un sistèma de canhon pus grand e pus prigond que lo Grand Canhon.
Trilobit

Los **trilobits** (Trilobita) son una classa d'artropòdes extints, dins lo subfil Trilobitomorpha. Son los fossils mai caracteristics de l'Èra Paleozoïca (Èra Primària). S'es descrich gaireben 4000 espècias.

Apareguèron al periòde Cambrian (al començament del Paleozoïc, fa unes 540 de milions d'ans), e comencèron a diversificarse ja en lo Cambrian inferior. Après l'escandilhament massiu de fins del Cambrian subrevisquèron pas que las formas qu'abitavan d'ambients pelagics, d'aigas prigondas. Pendent l'Ordovician atenguèron la siá maximala diversitat e ocupèron gaireben totes los cavòts ecologics marines. Tre lo Silurian presentèron de paucs cambiaments, fins qu'en las crisis del Devonian mièg e superior sofriguèron una importanta reduccion, en s'extinguint totes los òrdres except Proetida. Pendent lo Carbonifèr los representants del grop son escasses e restringits a d'ambients d'arrecife. Los darrièrs trilobits, ja sonque d'abitants d'aigas someras, despareguèron pendent la crisi del limit Permian-Trias (fa unes 250 de milions d'ans). Per tant, la siá preséncia dins la Tèrra s'esperlonguèt pendent tot lo Paleozoïc, mai de 300 milions d'ans. Los trilobits son tan abondius e son estats tan prigondament estudiats, que siatz probablament lo grop d'animals de fossils mai coneguts.

Se considerèron inicialament d'ancessors dels crustacèus (mai que mai la cochinilla d'umiditat terrèstre, que parteja cèrtas caracteristicas en comuna) o quitament de totes los artropòdes (doncas que foguèron los primièrs en aparéisser en lo registre fossil). Se lor considèra uèi coma un grop independent, separats de mandibulats e quelicerats.
André-Marie Ampère

**André-Marie Ampère** (20 de genier de 1775 – 10 de junh de 1836) foguèt un fisician, un quimista, un matematician e un filosòf francés. Participèt a l'introduccion dei matematicas au sen de la fisica e estudièt en particular lo domeni de l'electromagnetisme.
Mastodònt

Eht **mastodònt** (Mammutidae) son una familha extinta de mamifèrs proboscidis. An de pas se confóner amb los mamots, qu'apertenon al genre *Mammuthus* de la familha Elephantidae. 

## Istòria evolutiva
La familha es lejanamente emparentada amb la dels elefants, a on se classifican los elefants actuals. Apareguèt en Eurasia, en l'Oligocèn, fa unes 20 de milions d'ans, e dempuèi s'estendèt ailà tant en Africa, coma a las Americas, a on la familha persistiguèt fins al Pleistocèn e quitament lo Olocèn (epòca actuala). S'admet coma probable que l'escandilhament, fa sonque 10.000 a 8.000 ans, de la darrièra espècia *Mammut americanum*, cuyos de fossils son estats trobats tant en Norteamerica, coma en Sudamerica, fòra accelerada per la caça practicada pels primièrs poblants umans d'America.
Rookie Blue

***Rookie Blue*** (***Les Recrues de la 15e*** a Quebèc) foguèt una sèria televisuala canadiana. Emesa entre lo 24 de junh de 2010 e lo de julh de 2015 sus la ret Global, amassa amb ABC als Estats, compren 74 episòdis de 42 minutas. Foguèt creada per Morwyn Brebner, Tassie Cameron e Ellen Vanstone.
Juan Antonio Ríos Morales

**Juan Antonio Ríos Morales** (Cañete, 10 de novembre de 1888 – Santiago, 27 de junh de 1946) foguèt un avocat e politician chilen. Ocupèt los cargues de regidor, consul, deputat, senador e ministre abans de venir president de la Republica Chilena tre 1942, foncion que servèt fins a sa mòrt en 1946.
Georgina Cassar

**Georgina Cassar** (Welwyn Garden City, 9 de setembre de 1993) es una gimnasta ritmica de Gibartar. Representèt Gibraltar durant los Jòcs del Commonwealth a Delhi en 2010 e èra dins l'equipa britanica als Jòcs Olimpics d'Estiu que se faguèron a Londres en 2012.
Pedro Aguirre Cerda

**Pedro Aguirre Cerda** (Pocuro, 6 de febrièr de 1879 — Santiago, 25 de novembre de 1941) foguèt un politician, avocat e educador chilen. Foguèt president de la Republica Chilena de 1938 a 1941.
Arturo Alessandri Palma

**Arturo Fortunato Alessandri Palma** (Hisenda de Longaví, Província de Linares, Chile, 20 de decembre de 1868 - Santiago de Chile, 24 d'agost de 1950) foguèt un avocat e politician chilen. Ocupèt lo cargue de President de la Republica de Chile de 1920 a 1925 e de 1932 a 1938.
François Villon

**François Villon** (son nom vertadièr foguèt François de Montcorbier o François des Loges, 1431 - 1463) foguèt un poeta francés que visquèt al sègle XV.
A agut una vida plan complicada e a tuat, quand aviá 21 ans, un prestre dens una bastonada de taverna. Condannat al mens 3 còps, a menat una vida caotica e miserabla, e à la parfin despareissèt aprèp 1463.
Lockheed L-1011 TriStar

Lo **Lockheed L-1011 TriStar**, generalament escaissat **L-1011** o mai **TriStar**, es un avion comercial de reaccion de fuselatge ample. Es fabricat per la companhiá americana Lockheed Corporation. Foguèt lo tresen avion amb aquestas caracteristicas que dintrèt en servici, aprèp lo Boeing 747 e lo McDonnell Douglas DC-10, e coma aqueste darrièr, lo TriStar dispausa d'una configuracion de tres motors.
Stéphane Mallarmé

**Étienne Mallarmé**, dich **Stéphane Mallarmé** (París, 18 de març de 1842 – Valvins, 9 de setembre de 1898) foguèt un poèta francés.
Nicole Natalie Austin

thumb|Nicole Natalie Austin (2009)
**Nicole Natalie Marrow**, nascuda **Austin**, e mai coneguda coma **Coco (Marie) Austin** o **Coco T** (Palos Verdes, Califòrnia, 17 de març de 1979) es una modèla e actritz americana. Es maridada amb lo cantaire de rap e actor Ice-T dempuèi 2001.
Còdi de barras

thumb|Còdi de barras original
Lo **còdi de barras** es un sistèma d'identificacion numerica que foguèt creat per tal de poder identificar e legir de donadas rapidament gràcias a un sistèma optic electronic.
YouTube

drecha|sens_quadre
**YouTube** es un sit de publicacion e de partatge de vidèos. Foguèt creat en febrièr de 2005 per tres ancians emplegats de la firma PayPal. Foguèt aquesit per Google Inc. en octobre de 2006 per 1.650 milions de dolars.

## Vejatz tanben
### Ligams intèrnes
* Lista de las vidèos de cançons occitanas mai visionadas sus YouTube

* https://www.youtube.com/watch?v=3VaMXH52Y70
Meryl Streep

vinheta

**Mary Louise Streep**, mai coneguda coma **Meryl Streep** (Basking Ridge, Summit, 22 de junh de 1949) es una actritz americana.
Mountain Dew

**Mountain Dew** (que significa en occitan: "rosada de la montanha") es un sòda comercializat pel grop PepsiCo qu'a un gost d'agrums e es cafeïnat. Foguèt inventat dins la vila de Marion, en Virgínia als USA, e foguèt comercializat per primièr còp a Knoxville, dins l'estat de Tennessee, en 1948.
Bleach

**Bleach** (en japonés: ブリーチ) es un manga japonés. La sèria es escricha e illustrada per Tite Kubo.
Gordon Freeman

Lo doctor **Gordon Freeman** es un personatge de ficcion, un dels protagonistas de la tièra de vidèojòcs *[[Half-Life]]*. Es un fisician d'aperaquí 27 ans, originari de Seattle que se vei obligat a se defendre contra d'extraterrèstres ostils e d'autres enemics aprèp una experiéncia que foncionèt pas coma cal.
Perm

**Perm** (en rus: Пермь), nomenada autrecòps **Yagoshikha** (Ягошиха) (1723–1781), puèi **Molotov** (Молотов) (1940–1957) es una vila russa stuada prèp del monts Orals en riba de la ribièra Kama, qu'es la capitala administrativa del krai de Perm. Sa populacion comptava 1 041 876 abitants en 2016.

En 1723, una fondariá de coire es estat fondada dins lo vilatge de Yagoshikha. En 1781, la colonia de Yagoshikha venguèt la vila de Perm. La posicion de Perm sus la ribièra navigabla Kama, menant a Vòlga, e sus la rota siberiana a travèrs los monts Orals, o ajudèt a venir un centre important de comèrci e de fabricacion. Se trobava tanben long del camin de fèrre transsiberian. Perm s'es considerablament desvolopada a mesura que l'industrializacion progressava en Oral pendent lo periòde sovietic e, en 1940,foguèt nomenada Molotov en onor de Vyacheslav Molotov. En 1957, la vila retrobèt son nom istoric.

Perm modèrna es sempre un centre màger e un dels principals centres industrials de la region dels Orals. Las industrias metalurgicas e mecanicas diversificadas de la vila produson d'equipaments e de maquinas-otís per las industrias del petròli e del carbon, e de maquinas agricòlas. Una rafinariá de petròli utiliza de petròli transportat per pipeline dels camps petrolifèrs de Siberia occidentala, e la granda industria quimica de la vila fabrica d'engraises e de colorants. Los establiments d'ensenhament superior de la vila comprenon la Perm A.M. Universitat d'Estat de Gorki, fondada en 1916.
X (Twitter)

**X**, ancianament **Twitter**, es un servici de microblogatge que permet a sos usancièrs d'enviar e de legir de messatges d'una longor maximala de 140 caractèrs qu'an per nom "tweets", mejançant la web de Twitter o las aplicacions Android e iOS. Se calcula que se mandan mai de 130 milions de tweets cada jorn. Twitter foguèt creat per Jack Dorsey e lançat lo 13 de julh de 2006. Crompat per Elon Musk, pren lo nom d’X en 2023. 

## Tanben veire
* Mastodon
Konstantin Mèlnikov

**Konstantin Stepànovich Mèlnikov** (en rus: Константин Степанович Мельников; Moscòu, 3 d'agost de 1890 – Moscòu, 28 de novembre de 1974) foguèt un arquitècte e pintor rus.
Naruto Uzumaki

es lo personatge principal del manga *[[Naruto]]*, creat per Masashi Kishimoto. Dins la sèria Naruto es un jove ninja del vilatge de Konoha. Òste del demòni rainal a nòu coas, una creatura qu'a atacat lo vilatge pel passat, es regetat pels autres vilatgeses. Son ambicion es de venir Hokage, lo cap del vilatge, per tal de ganhar lo respècte dels abitants.

De caractèr gaujós e determinat, arriba al fil de la seria a se far amic de mantunas ninjas del vilatge e tot particularament amb Sasuke Uchiwa, que considèra coma son fraire e rival. A mesura de sa progression dins la seria, arriba a se far acceptar pels abitants del vilatge, fins a venir un eròi per eles après los aver protegits. Acaba per realizar son sòmi en venent lo seten Hokage.

Naruto es present dins l'ensemble dels produches derivats de la seria coma los films e los OAV e fa l'objècte d'un merchandising important. Apareis dins totes los generics d'obertura e dins quasi los de la fin de tot l'anima.

Recebèt de bonas criticas de la part dels sits especializats dins l'anima, lo manga o encara lo videojòc, malgrat que siá lo mai sovent comparable a d'autres eròis del genre. Naruto recebèt egalament un bon acuèlh del public que lo plaça demest los personatges mai populars de la seria dins los sondatges.
Reggiolo

**Reggiolo** (*Raśöl* en emilian) es una comuna de la província italiana de Reggio d'Emília en Emília-Romanha. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2012. Sa superfícia totala es 42,68&nbsp;km². Lo 29 de mai 2012 i aguèt luòc lo tèrratrem d'Emília-Romanha qu'atenhèt una magnitud de 5,8.
Stawka większa niż życie

***Stawka większa niż życie*** (en occitan: "Mai que la vida en jòc") es un sèria de television polonesa de blanc e negre que foguèt plan populara en Polonha a la fin de las annadas 1960 e dins la decada posteriora. La sèria, que compta 18 episòdis, foguèt filmada entre març de 1967 e octobre de 1968 e conta las aventuras d'un agent secret polonés, Hans Kloss, que trabalha coma agent doble dins l'Abwehr durant la Segonda Guèrra Mondiala en Polonha jos l'ocupacion nazi. Coneguèt cèrta popularitat tanben dins d'autres païses e particularament dins l'anciana Checoslovaquia.
Volgograd

**Volgograd** (en rus: *Волгогра́д*),  es una vila russa, situada dins l'oblast de Volgograd al jonhent dels rius Vòlga e Tsaritsa. La vila èra coneguda coma **Stalingrad** entre los ans 1929 e 1961 en onor de Iòssif Stàlin. Es traversada pel riu Volga, lo mai long d'Euròpa.

Durant la Segonda Guèrra Mondiala, la vila foguèt lo teatre de la batalha de Stalingrad, una de las pus murtrièras de l'istòria, que destrusiguèt gaireben completament la ciutat. En 2015, sa populacion s'enauçava a 1 017 451 abitants.
Hermann Brunner

**Herman Brunner**, un SS-Sturmbannführer, es un personatge de ficcion de la sèria de television polonesa *[[Stawka większa niż życie]]*, interpretat per Emil Karewicz.
Warburg (Alberta)

**Warburg** es un vilatge canadian de la region del centre d'Albèrta. Se tròba a 58 km a l'oèst de la vila de Leduc, long de la Highway 39. Comptava 789 abitants en 2011.
Miles Franklin

thumb|250px|Franklin a l'entorn de 1940
**Stella Maria Sarah Miles Franklin**, mai coneguda coma **Miles Franklin** (Talbingo, 14 d'octobre de 1879 – Drummoyne, 19 de setembre de 1954) foguèt una escrivana e feminista australiana. Se faguèt conéisser subretot gràcias a son roman *My Brilliant Career*, publicat en 1901.

## Òbras
### Romans
* *My Brilliant Career* (1901)
* *Some Everyday Folk and Dawn* (1909)
* *Old Blastus of Bandicoot* (1931)
* *Bring the Monkey* (1933)
* *All That Swagger* (1936)
* *Pioneers on Parade* (1939), amb Dymphna Cusack
* *My Career Goes Bung* (1946)
* *On Dearborn Street* (1981)
Andrei Sàkharov

**Andrei Dmítrievich Sàkharov** (en rus: Андрей Дмитриевич Сахаров; Moscòu, 21 de mai de 1921 – 14 de decembre de 1989) foguèt un fisician nuclear sovietic, dissident, laureat del Prèmi Nobel de la Patz e militant per lo desarmament, la patz e los dreches umans.

Venguèt celèbre coma conceptor de la RDS-37 de l'Union sovietica, nom de còde de la bomba H sovietica. Sàkharov venguèt puèi un defensaire de las libertats civilas e de las reformas en Union sovietica, per lasqualas foguèt secutat per l'Estat ; aqueles esfòrces li valguèron lo Prèmi Nobel de la Patz en 1975. Lo prèmi Sàkharov, qu'es decernit cada an pel Parlament europèu a las personas e a las organizacions vodadas als dreches umans e a las libertats, foguèt nomenat en son onor. 

## Referéncias
Roman Camenzind

**Roman Camenzind** (Zuric, 11 de genièr de 1976) es un musician, productor musical e actor soís. Foguèt lo fondador e menaire del grop Subzonic.
Ivan Regen

**Ivan (Janez) Regen**, tanben conegut coma **Johann Regen** (Lajše, 9 de decembre de 1868 – Viena, Àustria, 27 de julhet de 1947) foguèt un biologista eslovèn. Es conegut subretot per sos estudis dins lo domeni de la bioacostica.
Lac Ontàrio

Lo **Lac Ontàrio** es un dels cinc Grands Lacs d'America del Nòrd. Marca al nòrd e al sud-oèst lo limit de la província canadiana d'Ontàrio e al sud e a l'èst lo limit de l'estat american de Nòva York.
Lac Superior

Lo **lac Superior** (*Lake Superior* en anglés) es lo mai grand dels cinc Grands Lacs d'America del Nòrd. Fa limita al nòrd amb la província canadenca d'Ontàrio e  amb l'estat american de Minnesòta, e al sud amb los estats americans de Wisconsin e Michigan. Es lo lac d'aiga doça mai grand del mond en superfícia e lo tercer mai grand en volum. Ocupa una superfícia totala de 80.800 km², amb un bacin de 209.000 km². La prigondor mejana es de 143 m, e lo maxima es de 406 m. Dos terces de l'aira del lac son part del territòri nòrd-american, la resta aperten al territòri canadenc. 

E mai que lo lac se gela pas jamai durant l'ivèrn, s'i forman de sisas de glaç per las ribas, rason per la quala ne cal tancar los pòrts de decembre a abrial. Los pòrts mai importants del lac son Thunder Bay, Michipicoten Harbour, Marquette, Copper Harbor, Ashland, Superior, Wisconsin-Duluth, Two Harbors e Taconite Harbor.

## Referéncias
Julio Bashmore

**Matthew Walker**, mai conegut coma **Julio Bashmore** (1988) es un DJ de musica house anglés originari de Bristol.

## Discografia
* *Um Bongo’s Revenge* (2010)
* *Battle for Middle You* (2011)
* *Au Seve* (2012)
Rutherfòrdi

Lo **rutherfòrdi** es un element quimic de la taula periodica de simbòl **Rf** e de numèro atomic 104. Foguèt sintetizat pel primièr còp en 1964 a l'Institut Conjonch de Recerca Nucleara de Dubna e son nom es un omenatge a Ernest Rutherford.