open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adenina

L**'adenina** qu'ei ua basa azotada d'ua grana importància en bioquimia. Qu'entra dens la composicion deus nucleotids de la macromolecula d'ADN (e mei generaument dens la composicion deus acids nucleïcs. Qu'entra tanben dens la composicion de l'adenosina trifosfat (ATP) molecula qui, enter autes causas, participa aus escambis bioenergetics. 

## Composicion
La soa formula qu'ei C5H5N5. Qu'ei ua basa purina e la soa formula qu'ei eterociclica puish que forma dus cicles compausats d'atòms de carbòni e d'azòt.

## Proprietat
L'adenina qu'entra dens la composicion de certes nucleotids e donc qu'entra dens la composicion deus acids nucleïcs (com per exemple l'ADN) on e's pòt apariar dab ligams idrogèn per complementaritat dab ua auta basa azotada : la timina.

Aquesta capacitat de formar ligams idrogèn que hè pujar lo punt de fusion de cap a  -  (puish que cau mei d'energia entà dissociar un compausat qui los son elements be son estacats per aqueths ligams idrogèn).

La soa massa atomica qu'ei de .

## Nucleotid
Dens un nucleotid l'adenina que's liga dab un sucre pentòsa (la ribòsa dens lo cas d'un ARN e la desoxiribòsa dens lo cas de l'ADN) ; que forman alavetz ua molecula d'adenosina, era medisha ligada a un acid fosforic. Que forma atau un nucleotid d'adenina ; los nucleotids que son los monomèrs deus acids nucleics.

## [[Adenosina trifosfat]]
Com lo son nom ac dit, l'adenosina trifosfat (ATP) qu'ei ua molecula d'adenosina (ua adenina ligada dab ua ribòsa) ligada dab 3 fosfats. Aquesta adenosina trifosfat qu'ei ua molecula rica en energia qui pòt estar idrolizada en adenosina monofosfat (AMP) en tot liberar ua energia qui pòt estar utilizada peus estes vius.
Longa Marcha

thumb|right|Itineraris principaus de la Lònga Marcha.
La **Longa Marcha** (chinés tradicional: 長征, chinés simplificat: 长征, pinyin: Chángzhēng), tanben nomenada **Granda Marcha**, foguèt lo viatge a travèrs de l'interior de China que seguiguèron las tropas del Partit Comunista Chinés entre los ans 1934 e 1935, en fugent l'armada de la Republica de China. Qualques ans abans, los comunistas avián ensajat d'establir una zòna jol sieu contraròtle dins l'airal montanhós de la província de Jiangxi, dins lo sud del país, ont establiguèron la Republica Sovietica de China. Assetjats per las fòrças nacionalistas dirigidas pel Generalissim Chiang Kai-shek, en octòbre de 1934, los dirigents comunistas decidiguèron de fugir cap al nòrd, çò que los menariá un an après dins la província de Shaanxi, dins una zòna mai alunhada que se trobava tanben jos contraròtle comunista.

## Ligams intèrns

* Guèrra Civila Chinesa.
* Mao Zedong.
* Republica Populara de China.
Francis Crick

**Francis Harry Compton Crick** (n. en 1916, m.2004) foguèt un cercaire britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1962, amb James D. Watson e Maurice Wilkins per son trabalh sus l'estructura de l'ADN.
James D. Watson

**James Dewey Watson** (n. en 1928) es un cercaire american. A recebut lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1962, amb Francis Crick e Maurice Wilkins per son trabalh sus l'estructura de l'ADN.
Maurice Wilkins

**Maurice Hugh Frederick Wilkins** (n. 1916, m. 2004) foguèt un cercaire britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1962, amb Francis Crick e James D. Watson, per son trabalh sus l'estructura de l'ADN.

## Biografia
Nasquèt lo 15 de decembre 1916 dins la vila de Pongaroa, situada al sud-èst de l'Isla del Nòrd de Nòva Zelanda, en aqueles moments part de l'Empèri Britanic. Als sièis ans los sieus parents se transportèron a Birgmingham, Anglatèrra. Estudièt fisica a l'Universitat de Cambridge e se doctorèt a l'Universitat de Birmingham lo 1940 jos la supervision de John Randall.

Moriguèt lo 5 d'octobre 2004 dins la vila de Londres.
Adenosina trifosfat

L**'adenosina trifosfat** (abreujada **ATP**) qu'ei ua molecula bioquimica de grana importància puish qu'ei rica en energia que pòt balhar e tot s'idrolizar en adenosina difosfat (**ADP**) o en adenosina monofosfat (**AMP**).

Qu'entra tanben com precursor dens la sintèsi deu NAD<sup>+</sup> e deu coenzim A, duas moleculas de las importantas dens lo metabolisme.

## Estructura e proprietats

L'adenosina qu'ei un nucleotid trifosfat ; aquò que vòu díser qu'ei compausada d'adenosina (ua molecula d'adenina ligada dab ua ribòsa -la β-D-ribofuranòsa mei precisament- ) e de tres gops fosfat.

La preséncia deus grops fosfat dab los lors ligams d'anidrid d'acid que'n hè ua hont d'energia peus organismes vius. Aquesta energia qu'ei liberada per la reaccion d'idrolisi seguenta (reaccion exergonica qui d'ua variacion d'entalpia libra estandard de −30,5&nbsp;kJ/mol) :

**ATP + H<sub>2</sub>0 → ADP + P<sub>i</sub>**

on Pi b'ei un fosfat inorganica (puish qu'ei pas mei inclusa dens cap molecula organica).

Au contre, la sintèsi de l'ATP que's produseish au cap de la reaccion seguenta :

**ADP + P<sub>i</sub> → ATP + H<sub>2</sub>0**

## Resèrvas d'energia
L'ATP qu'ei produsit chic de temps abans d'estar emplegat com hont d'ergia per las reaccions bioquimicas deu metabolisme deus èstes vius. B'ei pas apielat ; totun, que pòt estar produsir a partir deus sucres qui eth e pòden estar apielats devath, per exemple, la forma de glicogèn.
Primièra Republica Espanhòla

vinheta|200px|drecha|Bandièra de la Primièra Republica Espanhòla 
En Espanha, après la Guèrra Carlista, Amadèu Ièr se sauvèt d’un assassinat lo 19 de julhet de 1872. Demissionèt l'11 de febrièr de 1873 e la Primièra Republica (1873-1874) comencèt.

La Primièra Republica Espanhòla foguèt proclamada l'11 de febrièr de 1873 per las "Cortes Generales". Durèt mens de doas annadas (dusqua decembre de 1874). Se succediguèron cinc presidents : Estanislao Figueras, Francisco Pi y Margall, Nicolás Salmerón, Emilio Castelar e Francisco Serrano y Domínguez. 

Lo 29 de decembre de 1874, lo general Martínez Campos decidiguèt la fin de la Republica e la restauracion de la monarquia dels Borbons. Lo govèrn de Sagasta èra d'acòrdi e la segonda restauracion comencèt. Lo rei foguèt Anfós XII, lo filh d'Isabèl II d'Espanha.
Miocit

Un **miocit** o **cellula musculara** qu'ei ua cellula deu teishut muscular capabla de contraccion mercés a la proprietat de duas proteïnas deu citoesquelèt: l'actina e la miosina ; aquesta darrèra qu'efectua un cicle de contracion retractacion en tot apiejà's sus la purmèra en foncion de la concentracion en ions calci Ca2+ (liberats per ua impulsion electrica de las neurònas) en tot emplegar l'energia hornida per l'idrolisi de las moleculas d'ATP.
Preïstòria de China

Lo territòri qu'ocupa a l'ora d'ara la Republica Populara de China es estat poblat dempuèi fa miles d'ans. S'es trobat de rèstes de homínidos que constituisson los ancessors pus alunhats de l'òme. En fach, per fòrça expèrts es cada còp mai clar qu'aqueste poguèt èsser òm de los scenaris, amassa amb Africa, ont sorgiguèt la civilizacion umana. O demòstran aital los rèstes trobats pertenecientes a l'òme de Renzidong, de fa mai de dos milions d'ans; l'òme de Yuanmou de fa un milion sèt cents mila ans; l'òme de Nihewan de fa un milion cinc cents mila ans; l'òme de Lantian de fa unes sièis cents mila ans; l'òme de Nanjing de fa mièg milion d'ans o l'òme de Pequin, lo mai conegut de totes eles, ja que quand se descobriguèt en 1929 s'identifiquèt coma l'"eslabón perdut" de l'evolucion umana. Sorgirián mai tard d'autras culturas, coma lo òme de Dali, que visquèt en Yunnan fa entre  e  ans; l'òme de Maba en Cantón; l'òme de Fujian de fa aperaquí  ans o l'òme de Dingcun, dins la província de Shanxi, de fa aperaquí  ans. L*'[[homo sapiens]]* apareis fa aperaquí  ans. L'òme de la cavèrna superiora, trobat en Zhoukoudian, visquèt fa  ans e revèla un gra d'evolucion de màger complexitat respecto a d'autras culturas del sud del país. Fa aperaquí  ans comença de cultivar de ris dins lo riu de Yangzi e pauc après mijo dins la província de Henan. En lo VIII milenio adC las culturas de la zòna de la val del riu Jaune venguèron sedentàrias. Un milenio començariá après la domesticacion d'animals. Es lo començament de çò que coneissèm a l'ora d'ara coma civilizacion chinesa, los primièrs vestigis de la civilizacion an qu'acabariá en assimilant en màger o mendre mesura las autras culturas sorgidas dins lo sud e l'oèst del país.

Entre lo VII e VI milenio adC sorgisson las primièras civilizacions neoliticas, Peilikan e Cishan, precursoras de la cultura de Yangshao, que s'estendriá per las actualas províncias de Gansu e Shaanxi, entre lo V milenio adC e lo III milenio adC. Foguèt la primièra en abastar un grand airal. Son caracteristics los sieus objèctes en ceramica pintada, amb d'inscripcions que poirián èsser lo començament dels caractèrs chineses d'escritura. Una cultura semblabla es la de majiayao, desvolopada en Gansu e Qinghai. Contemporáneamente a la de Yangshao sorgisson d'autras culturas: dins lo dèlta del riu de Yangzi la de Hemudu entre los ans 5000 e 3000 adC e pus tard la de Liangzhu, considerada la siá eretièira; la de Hongshan, entre los ans 4000 e 2500 adC, en l'actuala region de Mongolia Interiora e que s'estend mai tard per las actualas Hebei e Liaoning, que fabrica amuletos de jade e presenta un grand desvolopament de los rituales funerarios; la de Dadiwan, en Gansu e la de Dawenkou. De totas aquestas culturas subreviurián sonque las de Yangshao, Dawenkou e Hongshan, que se fusionarían en la cultura de Longshan, començament de l'unitat territoriala e politica de Plana de lo Nòrd de China. En aqueste substrat cultural sorgisson las figuras semilegendàrias de l'Emperaire Jaune e dels tres augustes e cinc emperaires, lo darrièr que, Yu, ne fondariá la dinastia Xia, en entrant aital Chinesa en la siá epòca istorica.
Estat de Kayah

thumb|Bandièra de l'estat de Kayah

**Kayah** es un dels sèt estats pels pòbles minoritaris establits per la constitucion de 1974 en Birmania. A aperaquí dos cents mila abitants e . Es poblat per la nacion Karenni, que los Kayah sonque son un dels quatre grops principals. L'estat ne foguèt creat unilateralment per Birmania en 1948 amb lo nom de Karenni, e se cambièt a Kayah en 1951. En 1974 la constitucion ratifiquèt l’existéncia de l'estat. A l'estat vivon las nacions o grops seguents: *Kayah (Karenni)
* Zayein
* Ka-Yun (Padaung)
* Gheko
* Kebar
* Bre (Ka-Yaw)
* Manu Manaw
* Yin (Yin Talai e Yin Baw)

Pel pòble Karenni, l'istòria del país e la politica, vejatz: Karenni.
Timina

La **timina** qu'ei ua basa azotada pirimidica. Com e's pòt apariar dab l'adenina, qu'entra dens la composicion d'un deus 4 nucleotids diferents de l'ADN]. Au contre de las autas basas azotadas de l'ADN (sia l'adenina, la guanina e la citosina qui forman los 3 autes nucleotids de l'ADN) la timina b'ei pas presenta dens la molecula d'ARN on b'ei remplaçada per ua auta basa azotada tanhenta : l'uracil (la timina qu'ei justament tanben aperada *metil-uracil* e que cau mentàver que l'uracil partatja dab la timina la proprietat de poder aparià's dab l'adenina). 

Ligat dab ua desoxiribòsa (un glucid), la timina que fòrma un nucleosid aperat la timidina qui, un còp ligat dab un acid fosforic, be forma un nucleotid de timina.
Isaac Abrabanèl

**Isaac Abrabanèl** (1437, Lisbona - 1508, Venècia), foguèt un òme d'Estat, filosòf, comentator biblic e financièr jusieu.

La familha Abrabanèl, d'ascendéncia davidica, es una de las mai ancianas e distinguidas, demest los jusieus e los Grands d'Espanha. S'i son establits abans l'arribada dels sefarditas, e los Reis Catolics usèron de totas las estratagemas per temptar d'empachar Isaac de seguir sos fraires fòra d'Espanha en 1492 per l'Edicte d'expulsion, anant fins a fomentar lo raubatòri de son felen.

Es enterrat a Pàdoa.
Blau d'Auvèrnhe

Lo **Blau d'Auvèrnhe** es un formatge occitan d'Auvèrnhe. Benefícia d'una AOC dempuèi 1975. Lo pes mejan d'un formatge es de 
2,5 kg e la produccion annala es de 6000 tonas per an.

## Nòtas
Charlton Heston

**Charlton Heston** (nascut **John Charles Carter** le 4 d'octobre de 1923 a Evanston dins Illinois – mòrt lo 5 d'abril de 2008 a Beverly Hills) es un actor, realizaire e scenarista american. Devengut una legenda del cinèma per sa prestacion dins Ben Hur, que per ela obtendrà l'Oscar del melhor actor, farà d'el un dels simbòls del cinèma american de las annadas 1960. Engatjat politicament contra lo racisme, serà una de las figuras d'Hollywood del Movement dels dreits civics, son engatjament per la defensa de las armas de fòc, a la fin de sa vida, devendrà controversiat als Estats Units. Tocat de la malautiá d'Alzheimer tre 2002, cessa tota activitat cinematografica e politica e morís lo 5 d'abril de 2008.
Castèth de Saint-Germain-en-Laye

Lo **castèth de Saint-Germain-en-Laye**, egaument aperat **castèth vielh** per oposicion au castèth nau uei avalit, qu'ei un castèth deus reis de França dens la vila d’Illa de França qui’u da lo son nom. 
Uei qu’ei lo sièti deu Musèu d'Arqueologia Nacionau de la Republica Francesa e per aquesta rason que tien dens la soa colleccion la Dauna deu Capulet a maugrat qui hosse estada descobèrta en Gasconha.
Blau dels Causses

Lo **Blau dels Causses** (ancianament *Blau d'Avairon*) es un formatge occitan de Roergue. Benefícia d'una AOC dempuèi 1953. Lo pes mejan d'un formatge es de 2,5&nbsp;kg. Lo lach de vaca ven dels departaments de Losera, d'Òlt e d'Avairon mas l'afinatge se fa solament en Avairon, dins los cantons de Campanhac, Cornus, Milhau, Peiralèu e Sant Africa.

## Ligams extèrnes
*  Sit oficial
## Nòtas
Thomas Hobbes

**Thomas Hobbes** (n. en 1588, m. en 1679) foguèt un filosòf anglés del sègle XVII. La siá frasa pus famosa,  (latin: ), influida per la situacion del sieu país, que se trobava immergit en la Guèrra Civila Anglesa, soslinha la siá vision negativa de las interaccions socialas: l'òme dins l'estat de natura es inclinat a la guèrra de totes contra totes (), una idèa de longa tradicion posteriora en l'antropologia filosofica. Es mai que mai conegut per lo sieu libre *[[Leviatan (libre)|Leviatan]]*, considerat coma lo primièr tractat modèrne de filosofia politica. En mai de son òbra en aquela branca de la pensada, escriguèt sus l'istòria, la geometria, la teologia, l'etica, d'autres tipes de filosofia e teoria politica.

## Biografia

Thomas Hobbes nasquèt en Anglatèrra, filh d'un clergue de Wesport. En 1603, realiza los sieus estudis al Magdalen Hall de l'Universitat d'Oxford, ont s'impregna de filosofia escolastica e de logica, per obténer lo graduat en 1608. Aquel meteis an s'encarga del filh del comte de Devonshire, que s'introdutz gràcias a el dins la noblesa e dins los cercles intellectuals. En 1610, fa lo sieu primièr viatge sul continent europèu, ont Hobbes s'avisa de l'influéncia importanta qu'a encara l'escolasticisme dins totes los domenis.

## Pensada

Thomas Hobbes es un autor que sosca sus l'Origina de la Societat. Afirma aital que l'Òme es marrit per Natura (Homo homini lupus: l'Òme es un lop per l'òme), e per aiçò dins l'estat de natura l'òme viu dins un estat de guèrra en comptant totes contra totes. Comprenèm per Estat de Natura, aquela situacion ipotetica que l'òme viviá en el segon la siá natura sens cap de tipe de limitacion de la part de l'Estat, estent qu'aquel encara existissiá pas. Los òmes considèran qu'aquela situacion de guèrra de totes contra totes es insostenibla, e per aiçò decidisson de signar un Pacte (Lo Pacte Social) que renóncian per el a tota la siá libertat en las mans d'un Sobeiran, Lo Leviathan (que pòt èsser una persona o una Assemblada), per poder garantir la patz e l'estabilitat. Aital, libertat e Òrdre son totalament incompatibles a causa de la quita natura de l'òme, e cal renonciar a la Libertat per poder viure en patz. Cal dire que lo Sobeiran signa pas lo Pacte, e doncas, el a pas perdut la siá libertat, mas li cal manténer l'Estat en patz. Aquela vision politica es fòrça importanta, que se considèra pel primièr còp que l'origina del poder es pas divina, mas qu'es lo pòble qu'autreja aquel poder, lo qu'es en las mans d'un Sobeiran, qu'es pas mas un Representant del pòble, en s'establissent aital, de la part de Hobbes, las basas del Liberalisme, sens que lo poscam considerar plenament Liberal.

## Referéncias

* Bermudo, J.M. *La Filosofía moderna y su proyección contemporánea*. Barcanova. Barcelona 1983
* Russell, B. *Historia de la Filosofía Occidental*. Espasa. Madrid 1984
* Touchard, J. *Historia de las ideas políticas*. Tecnos. Madrid, 1988
Rabin

Los **rabins** (ebrieu רבי, *rabbí* segon la prononciacion usuala, *ribbī* o *rebbí* segon la prononciacion mizrahí e iemenita, *rebbè* segon la prononciacion yiddish; plur. רבנים *rabbanim*) son, dins lo judaïsme, unes «mèstres» o pus literalament unes «grands (dins l'estudi de la Torah)». Lo mot deriva en fach de רב *rav* significant  e  en ebrieu biblic.
Comission Europèa

La **Comission Europèa**  es una de las tres institucions màgers de l'Union Europèa, amb lo Conselh de l'Union Europèa, lo Parlament Europèu e lo Conselh Europèu. Forma l'organ executiu e promotor del procediment legislatiu, compausat de 27 delegats (un de cada Estat membre de l'Union Europèa , apelat comissari), cadun d'eles devent gaudir d'una independéncia décisionnelle maximala de cap al governament nacional que l'a designat. A sa sedença al bastiment Berlaymon a Brussèlas. 

Representa e protegís los interèsses de l'Union Europèa dins son ensemble e dispausant de monopòli del poder d'iniciativa legislativa, prepausa l'adopcion d'actes legislatius de l'UE dont l'aprobacion finala apartenís al Parlament europèu e al Conselh de l'Union Europèa Sindicat; es egalament responsable de la començada de las decisions politicas pels organs legislatius, gerís los programas de l'UE e las despensas de sos fonzes estructurals. 

L'actuala Comission Europèa es presidida per Ursula von der Leyen dempuèi 2019. 

## Descripcion

### Composicion
La Comission es compausat de 27 comissari (un per Estat membre e mai lo president), causits pels governaments respectius. Los membres comprenon lo president e lo naut representant de l'Union pels afars estrangièrs e la politica de securitat (PESC) coma vicepresident. Lo president pòt nommar d'autres vicepresidents. 

Los comissaris son assistits per una administracion centrala qu'es, per sos efectius (27 000 personas mai o mens en 2007), la mai importanta de l'Union Europèa. Los comissaris son en cap de cas representant de lor país de provenença, e coma comissàrias de la Comission Europèa agir dins l'interès dels estats membres de l'Union.

« [..] Los membres de la Comission son causits sus la basa de lor competéncia generala e de lor engatjament europèu e demest de personalitats ofrent totas las garantidas d'independéncia."

" [..] La Comission exercís sas responsabilitats en tota independéncia. Sens prejudici de l'article 18, paragraf 2, los membres de la Comission sollicitan pas ni accèptan pas d'instruccions de cap de governament, institucion, organ, ofici o organisme. S'abstenon de tot acte incompatible amb lors foncions o amb l'exercici de lors foncions. »

(TUE, art. 17 par.3)

## Commission 2019-2024

## Nòtas e referéncias

### Vejatz tanben

* Presidents de la Comission Europèa
* Union Europèa
* Conselh de l'Union Europèa
Peirièra

Una **peirièra** (var. **peiriera**, **peirèra**, **peirèira**) es un luòc que i son extraches de materials de bastiment: de pèira, de sabla o de minerals non metallics o carbonifèrs (per oposicion a las minas). Pòdon èsser a cèl dubèrt o sosterranhas. Lo tèrme de *peirièra* designa parièr una installacion industriala complèta comprenent un luòc d'extraccion de las ròcas e las maquinas que servisson a tractar la ròca extracha, d'unas remesas, e d'unes talhièrs ont se talhan los blòcs de ròcas.
Catacomba

Las **catacombas** son d'excavacions sosterranhas que los ancians i metián dins de cavòts los còrses que cremavan pas. La majoritat d'aquelas catacombas èran pas a l'origina que d'ancianas peirièras abandonadas. Lo mot de *catacomba* ven del latin eclesiastic *catacumbæ*.
La Guiòla (formatge)

**La Guiòla** es un formatge occitan d'Aubrac, del vilatge del meteis nom. Benefícia d'una AOC dempuèi 1961. Es un formatge a basa de lach de vaca amb un pes mejan de 45&nbsp;kg a 48&nbsp;kg. Lo lach ven dels departaments de Losera, d'Avairon e de Cantal.

## Nòtas
Rasim

thumb|right|200px|De rasims sus la vinha.
Lo **rasim** (var. **arradim**, **arrasim**, **arresim**, **radim**, **raïm**) es lo frut melhorat de la vinha cultivada (Vitis vinifera). Es lo segond frut mai cultivat al mond (après l'irange). Se presenta sos la forma de pinhas compausadas de grans nombroses, que son sus lo plan botanic de "fruchetas", de talha pichona e de color clara, lo rasim blanc o mai fosc, lo rasim negre (ròse o negre-violet).

Servís subretot a la fabricacion del vin a partir de son chuc fermentat (es a dire dins aquel cas, del rasim de tina), mas se consoma tanben coma frut, siá fresc, lo rasim de taula, siá sec, lo rasim sec qu'es utilizat mai que mai en pastissariá o en cosina. Se consoma tanben lo chuc de rasim fresc e dels grans, s'extrai d'òli.

## Divèrses rasims
thumb|Rasim roge
Existisson de centenats d'espècias, espècias ibridas, sosespècias, varietats e sustot cultivars de vitatges e doncas de rasims, demest los quals de distinguisson los vitatges de cuva, blancs o roges, e los vitatges de taula.

* *[[Vitis acerifolia]]* 
* *[[Vitis aestivalis]]* 
* *[[Vitis amurensis]]* 
* *[[Vitis arizonica]]* 
* *[[Vitis ×bourquina]]* 
* *[[Vitis californica]]* 
* *[[Vitis ×champinii]]* 
* *[[Vitis cinerea]]* 
* *[[Vitis ×doaniana]]* 
* *[[Vitis girdiana]]* 
* *[[Vitis labrusca]]* 
* *[[Vitis ×labruscana]]* 
* *[[Vitis monticola]]* 
* *[[Vitis mustangensis]]* 
* *[[Vitis ×novae-angliae]]* 
* *[[Vitis palmata]]* 
* *[[vigne des rivages|Vitis riparia]]* 
* *[[Vitis rotundifolia]]* 
* *[[Vitis rupestris]]* 
* *[[Vitis shuttleworthii]]* 
* *[[Vitis tiliifolia]]* 
* *[[Vitis vinifera]]* 
* *[[Vitis vulpina]]*
Hipólito Yrigoyen

**Hipólito Yrigoyen**, n. **Juan Hipólito del Sagrado Corazón de Jesús Irigoyen**, professor (1852-1933), foguèt president d'Argentina en doas ocasions: entre 1916 e 1922, e entre 1928 e 1930.
Carles VIII de França

**Carles VIII** (Castèth d'Amboise, lo 30 de junh de 1470 - medish endret lo 7 d'abriu de 1498) que ho un rei de França enter 1483 e 1493 ; hilh deu rei Loís XI de França e de Charlotte de Savoia qu'èra gessit de la dinastia deus Valés e que ho lo darrèr Valés en linha dirèta puish qu'a la soa mort lo son cosin Loís XII que pregore la seguda.
Castèth d'Amboise

Lo **castèth d'[[Amboise]]** qu'ei un deus castèth de Léger bastit per la familha d'Amboise abans de vàder proprietat deus reis de França en 1434 qui l'adobèn entà'u dar la soa forma presenta.
Frans Eemil Sillanpää

**Frans Eemil Sillanpää** (Ylä-Satakunta, Hämeenkyrö, 16 de setembre de 1888 - Helsinki, 3 de junh de 1964) foguèt un escrivan finés. Venguèt celèbre internacionalament a partir de la publicacion de son roman *Nuorena nukkunut* en 1931, que li valguèt puèi lo Prèmi Nobel de Literatura en 1939.
L'asteroïde 1446 Sillanpää, que foguèt descobèrt lo 26 de genièr de 1938 pel famós astronòm e fisician finlandés Yrjö Väisälä, foguèt batejat aital per tal de l'onorar. 

## Biografia
Frans Eemil Sillanpää nasquèt dins una familha paura de pageses dins una masada, Ylä-Satakunta, dins la parròquia de Hämeenkyrö, una vilòta del sud-oèst de Finlàndia, en 1888. Sos parents, Frans Henrik Henriksson e Loviisa Vilhelmiina Iisaksdotter, avián sofèrt una vida dura e perdut gaireben totes sos enfants manca Frans. En se sacrificar capitèron de mandar lo drollet a una escòla de Tampere. En 1908 Frans s'installèt a la capitala del país, Helsinki, per i estudiar la medecina. Foguèt en aquel temps que coneguèt e frequentèt divèrses artistas del país coma los pintors Eero Järnefelt e Pekka Halonen, lo compositor Jean Sibelius e l'escrivan e jornalista Juhani Aho.

En 1913 Sillanpää tornèt a sa tèrra que podiá pas mai manlevar d'argent per contunhar los estudis e s'i maridèt amb una joventa de 17 ans, Sigrid Maria que li deviá balhar puèi uèch enfants. A partir d'aquel temps s'avodèt a l'escritura.

## Òbras
* *Elämä ja aurinko* (1916)
* *Ihmislapsia elämän saatossa* (1917)
* *Hurskas kurjuus* (1919)
* *Rakas isänmaani* (1919)
* *Hiltu ja Ragnar* (1923)
* *Enkelten suojatit* (1923)
* *Omistani ja omilleni* (1924)
* *Maan tasalta* (1924)
* *Töllinmäki* (1925)
* *Rippi* (1928)
* *Kiitos hetkistä, Herra...* (1930)
* *Nuorena nukkunut* (1931)
* *Miehen tie* (1932)
* *Virranpohjalta* (1933)
* *Ihmiset suviyössä* (1934)
* *Viidestoista* (1936)
* *Elokuu* (1941)
* *Ihmiselon ihanuus ja kurjuus* (1945)
Marcelo Torcuato de Alvear

**Máximo Marcelo Torcuato de Alvear Pacheco** (1868-1942) avocat e òme politic, foguèt president d'Argentina entre 1922 e 1928.
Babilònia (omonimia)

**Babilònia** pòt designar:

* **[[Babilònia]]**, ciutat antica de Mesopotamia (Iraq actual)
* **[[Babilònia (reialme)]]**, lo reialme constituit a partir d'aquesta ciutat.
Babilònia

**Babilònia** foguèt una  ciutat de l'anciana Mesopotamia, que sas roïnas se trapan uèi lo jorn  prèp de la vila modèrna de Al Hillah, dins la província de Babil, en Iraq, aperaquí 85&nbsp;km al sud de Bagdad.

Tot çò que demora uèi de la famosa ciutat antica de Babilònia son de molons de brisadís de bricas de construccion dins la plana fertila mesopotamiana entre los rius de Tigre e d'Eufrates. Las fonts istoricas nos dison que Babilònia èra inicialament una vila pichona qu'es apareguda a la debuta del tresen millenni abans JC (l'auba de las dinastias). La vila floriguèt per aténher sa fama politica amb la pujada de la primièra dinastia babiloniana. Èra la "ciutat santa" de Babilònia aproximativament en 2300 abans JC, e lo sèti del Neo-Empèri Babilonian a partir de 612 abans JC. Los Jardins penjats de Babilònia èran una de las Sèt Meravilhas del Mond.

La forma *Babylon* es la varianta grèga de l'akkadian *Babilu* (*bāb-[[ilah|ilû]]*, que significa "La pòrta dels Dieus", tradusit en  sumerian *Ka.[[dingir]].ra*). Dins la Bíblia, lo nom apareis coma *בבל* (*[[Babel]]),* interpretat pel Libre de la Genèsi 11:9 per significar  (de lengas), del vèrb *balal*, .
Ròcamador (formatge)

Lo **Ròcamador** (ancianament *Cabecon de Ròcamador*) es un formatge occitan de Carcin, del vilatge del meteis nom, Ròc Amador. Benefícia d'una AOC dempuèi 1996. Es un formatge a basa de lach de cabra amb un pes mejan de 35 gramas.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial

## Nòtas
Estève de Vinhòlas

**Estève de Vinhòlas**, mei conegut deu son chafre **La Hira** (Vinhòlas o Preishac, 1390 - Montalban, 11 de gener de 1443) que ho un òmi de guèrra gascon qui pelegè deu costat francés durant la Guèrra de Cent Ans. Que ho companhon d'armas de Joana d'Arc e qu'ensagè de la liberar arron que hosse presa per las òsts borguinhonas. A l'escadença d'aquesta operacion que ho pres peus anglés abans de s'escapar entà perseguir la guèrra.

Que ho nomat sénher de Montmorilhon.

A despart deu son hèit de guèrra e de la soa amistat dab Joana d'Arc e Joan Poton de Sentrailhas qu'ei destacat per la posteritat per duas autas causas : per aver pregat Diu de har per eth çò qu'avore hèit per Diu se hosse estat La Hira e se La Hira e hosse estat Diu, e tanben per'mor d'estar lo Vailet de còr dens lo jòc de cartas francés.

## Nòtas
Sent Nectari (formatge)

Lo **Sent Nectari** z-es un formatge occitan d'Auvèrnha, eissit dau vilatge dau meme nom, Sent Nectari. Benefícia d'una AOC dempuèi 1955. Z-es un formatge a basa de lach de vaca amb un pes mejan de 1,7&nbsp;kg.

## Ligams extèrnes
*  Sit oficial

## Nòtas
Genòma

thumb|upright=1.5
Lo **genòma** es tot lo material genetic contengut dins los cromosòmas d'un organisme en particular. Lo genòma de l'èsser uman conten tres miliards de nucleotids. Lo genòma fa referéncia sonque a l'ADN nuclear. Lo tèrme de *[[diploïde]]* descriu lo nombre complèt de còpias del genòma d'una cellula determinada.
Zèus

**Zèus** (en grèc ancian: Ζεύς, transcrich: *Zeús*, de la racina indoeuropèa **dyēus*, dieu del cèl) es lo rei dels dieus dins la mitologia grèga. Regna sul Cèl e a per atribut l'agla e lo tron. Filh de Crònos e de Rèa, es maridat a sa sòrre Èra. Malgrat son maridatge, Zèus aguèt una granda quantitat de relacions amb d'autras femnas (divencas o mortalas) e un bon nombre d'enfants coma per exemple Apollon e sa bessona Artèmis qu'aguèt amb una titanida Lèto. Zèus es famós per sas aventuras nombrosas e es tanben lo paire d'autres dieus importants coma Arès, Atena, Dionís, Ermès, Apollon, Artèmis e Afrodita e de fòrça eròis coma Eracles.

Son equivalent dins la mitologia romana es Jupitèr. Òm retròba tanben de divinitats equivalentas dins d'autres panteons: Taranis en çò dels galleses, Tòr e Odin dins la mitologia escandinava o encara Dyaus Pitar e Varuna per los indós.

## Istòria

Zèus foguèt lo darrièr dels enfants nombroses dels dieus Crònos e Rèa. Coma sos fraire e sòrres (Demetèr, Èra, Poseidon, Adés e Èstia) èra destinat a èsser devorat per son paire que los parents de Crònos, Gèa e Uran, avián anonciat que Crònos seriá destronat per son filh. Quand lo mainatge èra a mand de nàisser, Rèa demandèt conselh a sa sògra Gèa per elaborar un plan que salvèsse son filh. Rèa s'anèt amagar sus l'isla de Creta, ont enfantèt Zèus, al mont Ida segon cèrtas versions e segon d'autras sul mont Dicte. Puèi decidiguèt d'engulhar son marit Crònos, en li far engolir una pèira envirada de borrassas qu'aquel devorèt sens se mesfisar ges.

## Vejatz tanben
* Divinitats grègas primordialas
Cromosòma

Un **cromosòma** qu'ei ua forma compacta de cromatina qui ei era medisha formada d'ADN associat e enrotlat autorn de proteïnas aperadas istònas.

Los cromòsomas que son los supòrts e los veïculs de l'informacion genetica (egaument aperat genòma). Durant l'interfasa cellulara qu'alternan tròç desplegats de cromatina qui s'expriman e tròç arreplegats per'mor de's carar.

Lo cromosòmas que son vededer a l'escadença de las divisions cellularas (mitòsi e meiòsi) quan la cromatina b'ei sancerament arreplegada entà qui los cromosòmas e pòscan migrar e se desseparar entà partajà's enter las duas cellulas hilhas. Que's pòt alavetz préner ua fotografia deus cromosòmas entaus alinhar e entaus contar e atau realitzar un cariotip.

Un cromosòma que possedeish duc caps aperats telomèr e un mitan aperat centromèr. Dens ua cellula diploïda los cromosòmas que son associats en pars de cromosòmas dits omològs (un eretat deu pair e l'aute de la mair). Òm dessepara generaument los cromosòmas sexuaus deus autes (aperats autosòmas).
Mana (Aups d'Auta Provença)

**Mana** (*Mane* en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.  

Lo gentilici es **manarenc -a**.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* 2016 : 1358 abitants

## Luòcs e monuments
La comuna es rica en monuments istorics:
* la glèisa de Sant Andrieu (sègle XVI) e la capèla dei Penitents (sègle XIII)
* lei caladas dau vilatge
* la Ciutadèla de Mana (sègle XVII) sus la còla dominant lo vilatge e la plana, es l'unica fortificacion complèta d'Auta Provença
* lo Priorat de Salagon (sègle XII), classat monument istoric
* lo Castèu de Sauvan (sègle XVIII), dich lo *Pichon Trianon de Provença*, foguèt bastit per la familha de Forbin-Janson

## Personalitats liadas ambé la comuna
*Louis Feuillée, explorator.

## Veire tanben
* Comunas deis Aups d'Auta Provença

## Liames extèrnes

## Nòtas e referéncias
Gregory Peck

**Eldred Gregory Peck** (n. en 1916, m. en 2003) foguèt un actor american de cinèma. Recebèt un Prèmi Oscar en 1962 amb lo filme *To Kill a Mockingbird*.
Chick Corea

**Armando Anthony Corea**, mai conegut coma **Chick Corea** (Chelsea, Massachusetts, 12 de junh de 1941 – 2021) es un musician american de jazz. Foguèt descobèrt per Miles Davis dins las annadas 1960 e participèt amb aqueste a la naissença del movement de fusion d'electric jazz. Puèi dins las annadas 1970 foguèt membre de la formacion musicala Return to Forever.

## Discografia
Kary Mullis

**Kary Banks Mullis** (n. en 1944) es un bioquimista american. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 1993 per l'invencion de la reaccion en cadena per la polimerasa o (PCR).
Reaccion en cadena per la polimerasa

La **Reaccion en Cadena per la Polimerasa** (o **PCR** de la sigla en anglés de *polymerase chain reaction*) es una tecnica de biologia moleculara qu'a per objectiu d'obténer un grand nombre de còpias d'un fragment d'ADN particular, a partir d'una quantitat minimala. A l'ora d'ara, los equipaments son pron eficaces per ne produire un fum a partir d'una sola còpia. Lo procès foguèt descrich en 1965 per Kary Mullis.

## Utilitat
Aquela tecnica servís a amplificar l'ADN. Las tecnicas d'identificacion e de manipulacion de l'ADN an besonh d'una granda quantitat de material. Après l'amplificacion per PCR, es fòrça mai simple d'identificar amb una nauta probabilitat de virus e de bacterias responsables de malautias, d'identificar de personas (de cadavres, criminals...) o far de recèrcas scientificas sus l'ADN.

## Mecanisme d'accion
Aquela tecnica se fonda sus la proprietat naturala de l'ADN polimerasa de replicar de segments d'ADN, e usa de cicles de nauta e bassa temperatura per desnaturar las cadenas doblas d'ADN formadas entre cada fasa de replicacion e, aprèp, daissar que tornen se jónher a las polimerasas per lo biais d'una davalada de temperatura perque tòrnen las duplicacions.
Las etapas principalas de la PCR son:

* 1) Desnaturacion de la dobla eliç d'ADN, ont se separan las doas cadenas que forman l'ADN.
* 2) Ibridacion de las mòrsas que son de sequencias cortas d'ADN que son complementàrias amb l'ADN maire d'amplificar.
* 3) Elongacion, ont la polimerasa sintetiza la cadena d'ADN complementària a l'ADN maire.
Dimèr

Un **dimèr**, en quimia, qu'ei ua molecula polimèr compausada de duas sosunitats (egaument aperadas monomèrs). 
 
En biologia òm pòt tobar omodimèrs compausats de duas sosunitats identicas (dus sucres identics o dus aminoacids identics) o eterodimèrs compausats de sosunitats de la medisha menas mes distintas (dus aminoacids diferents o dus sucres diferents).
Centromèr

[thumb|200px|[Cromosòma dab lo son centromèr (2), las soas cromatidas (1), lo son braç cort (3) e lo son braç long (4)]]
Lo **centromèr** qu'ei ua region mei estreta d'un cromosòma. 

A maugrat deu son nom b'ei pas obligatoriament au miei deu cromosòma e que pòt gaireben ocupar lo son som o, mei generaument dessepara un braç cort e un braç long deu cromosòma. Quan lo cromosòma b'ei compausat de duas cromatidas (après que l'ADN de la cellula be's sia replicat) lo centromèr que religa las duas cromatidas. 

Lo centromèr qu'ei mei que mei la region on la cromatina deu cromosòma b'ei associada dab las proteïnas deu quinetocòr e, per aquesta rason, qu'ei hèra important a l'escadença d'ua division cellulara (mitòsi o meiòsi) e, mercés au quinetocòr, quan los cromosòmas devin migrar entà se dessepara (a l'anafasa) be seràn arrapats peus microtubuls a partir deus lors centromèrs. Lo centromèr, com loa cromosòmas en generau, qu'ei pas de bon véder sonque au parat de la division.

Qu'ei compausat de sequéncias d'ADN hèra repetitivas.
Telomèr

Los **telomèrs** que son las regions deus cromosòmas situadas au lor cap. Que son constituits de sequéncias d'ADN hèra repetitivas. Com l'ADN polimerasa b'a pas la capacitat deus copiar dinc au cap, que pòden abracà's de division cellulara en division cellulara miant quitament a la loa disparicion e a la mort de la cellula (puish qu'après, eth, qu'ei l'ADN codant qui ei destrusit).

Un heish de teorias que son estudiadas suber las consequéncias deu hat e de l'entertien deus telomèrs e mantua que los liga dab lo vielhiment de la cellula, la soa degenerecéncia e los cancers.

Un enzim, aperat telomerasa (e qui assegura ua foncion de transcriptasa inversa), qu'ei encargat de restaurar los telomèrs. Qu'ei particularament actiu en çò de las cellulas qui's divisan un heish de vegadas a la seguida (com, per exemple, las cellulas socas deus embrions). Dens las cellulas on la telomerasa b'ei mens actiu, la mermada deus telomèrs que constitueish un arrelòtge biologic condamnant las cellulas a la mort arron d'un certe nombre de divisions.
Cromatida

Ua **cromatida** qu'ei un deus barròts qui compausan un cromosòma : be'n pòt n'i aver pas sonque ua arron ua division cellulara o duas (après ua fasa de sintèsi d'ADN). Quan un cromosòma e ostenda duas cromatidas, ambs be son parièras e be pòden estar desseparadas en dus lòts egaus a l'escadença d'ua division cellulara.

Com lo cromosòma que compausa, ua cromatida qu'ei era medisha compausada de cromatina compactada dab proteïnas istònas.
Citosina

La **citosina** qu'ei ua basa azotada pirimidica (per'mor de possedir un cicle pirimidina) qu'òm troba dens la composicion de certes nucleotids de las macromoleculas d'ADN e d'ARN. Que forma dab ua ribòsa un nucleosid aperat citidina. Que's pòt apariar dab ua auta basa azotada aperada guanina en bèth formar tres ponts idrogèns, çò qui ei notament lo cas dens la dobla eliç d'ADN. La soa composicion quimica qu'ei C4H5N3O e deu pun de vista de l'IUCPA lo son nom qu'ei 4-aminò-1H-pirimidina-2-òna.
Guanina

La **guanina** qu'ei ua basa azotada ostendent un cicle purina qui entra dens la composicion de certes nucleotids de las macromoleculas d'ADN e d'ARN. Que pòt formar tres ponts idrogèns dab la citosina, çò qui ei notament lo cas dens l'eliç  dobla d'ADN.

Lo son nom per l'IUCPA qu'ei 2-aminò-1H-purin-6(9H)-òna e la soa formula bruta qu'ei C5H5N5O.

Istoricament que ho isolada en 1844 deus excrements deus ausèth marins (aperats * guano* e emplegats en fertilizar la tèrra).
Retorn etèrne

**Retorn etèrne** es lo nom donat per Friedrich Nietzsche a una concepcion filosofica dau temps que son origina es en Egipte antica e que fa partida de la retorica de Pitagòras e dei teorias cosmologicas dei premiers estoïcians. La teoria se basa sus l'idèa que lo temps es pas infinit, mas que se tròba ocupat per un nombre finit d'accions possiblas dins l'Univèrs, e que totei aqueleis accions e fachs an luòc un nombre indefinit de còps de manièra repetida. L'idèa que l'univèrs a pas un estat finau e que, en luòga d'aquò, reviu simplament de cicles sens ges de destin, ocupa una plaça centrala d'aquela teoria. Lo temps, doncas, se percep coma ciclic, au contrari de la vision aristotelica dau temps, qu'es rectilinèa, coma la judèocrestiana.
Actina

L**'actina** qu'ei ua proteïna qui's pòt polimerizar (en tot idrolizar l'ATP en ADP) en bèth dar microfilaments d'actina qui hèn partida deu citoesquelèt de las cellulas eucariòtas. Qu'ei atau implicada dens lo sostien de la forma de las cellulas, dens la loa motilitat, dens la juntada e l'estacament enter cellulas vesias e, associada dab ua auta proteïna aperada miosina, qu'autreja a las cellulas muscularas (aperadas miocits) la loa proprietat de contraccion.
Microfilament

200px|thumb|left|Filaments d'actina coloriats dab falloïdina
Un **microfilament** (tanben aperat **filament d'actina**) qu'ei lo mei fin deus elements deu citoesquelèt. Qu'ei un polimèr de sosunitats d'actina. Que son responsables de la rigiditat de las cellulas, de la motilitat cellulara, de certe desplaçament dehens lo citoplasma de las cellulas, de las joncions enter cellulas vesias d'un medish organisme e, associadas dab ua proteïna aperada miosina, de la contraccion musculara.

200px|thumb|Microfilament d'actina dab las soas duas cadenas de sosunitats d'actina
Los filaments d'actina que's forman en bèth idrolizar l'ATP en ADP en liberant fosfats inorganics (Pi). Lo filament qu'ei compausat de duas cadenas enrolladas ua sus l'auta de sosunitats d'actina. Qu'ei polirizat dab ua extremitat qui prva mei lèu que l'auta.
Acid ribonucleïc messatgèr

L**'acid ribonucleïc messatgièr**, **ARN messatgièr**, o **ARNm** (en anglés, *mRNA*, per *messenger ribonucleic acid*), es una molecula intermediària d'acid ribonucleïc (ARN), consistissent en una copia transitòria d'una porcion de l'ADN correspondent a un o mai d'un gèns d'un organisme biologic. L'ARNm es utilizat coma intermediari per las cellulas per la sintèsa de las proteïnas. Lo concèpte d'ARN messatgièr foguèt emés puèi demostrat per André Lwoff, Jacques Monod, François Jacob e sos collaborators a l'Institut Pasteur en 1961, çò que lor valguèt lo prèmi Nobel en 1965.

L'ARNm es una copia simple brin lineaira de l'ADN compausada d'ARN, que compren la region codant una proteïna encadrada de regions non codantas. Es sintetizat jos la forma de precursor dins lo nuclèu de la cellula  per un processus apelat transcripcion. Subís puèi mai d'una etapa de maturacion, sas doas extremitats son modificadas, d'unas regions non codantas sonadas introns pòdon èstre excisadas  perun processus apelat epissatge. L'ARNm maturat es exportat dins lo citoplasma ont es traduit en proteïna per un ribosòma. L'informacion portada per l'ARNm es constituïda d'una seria de codons, de triplets de nucleotids consecutius que codan cadun un acid aminat de la proteïna correspondanta. L'encadenament d'aqueles codons constituís lo gèn propriament dit o cistron. La correspondància entre codons e acids aminats constituís çò que se ditz lo còde genetic.
Evaristo Felice Dall'Abaco

**Evaristo Felice Dall'Abaco** (Verona, lo 12 de julhet de 1675 - Munic, lo 12 de julhet de 1742) que ho un compositor italian d'estil barròc. Violonista e violoncelista, que's cred que ho eslhève de Giuseppe Torelli. Qu'entrè en 1704 au servici de l'elector de Bavièra Maximilian Emanuel II qu'avò de seguir en exili en Belgica puish a Compenha abans de tornar a Munic en 1715. 

L'estil barròc de Dall'Abaco que's situa enter los de Arcangelo Corelli e de Antonio Vivaldi.

Lo son hilh, nomat Joseph Abaco (o *Giuseppe dall' Abaco* en italian e en arrespectant lo patronim) que vadó a Brussèlas e, après aver estudiada la musica dab lo son pair, que ho un violoncelista e compositor belga.

## Òbras publicadas
*Opus 1: 12 *Sonate da Camera*, per vriulon e violoncèl
*Opus 2: 12 *Concerti a quattro da Chiesa*
*Opus 3: 12 *Sonate da Chiesa a tre*
*Opus 4: 12 *Sonate da Camera a violino e violoncello*
*Opus 5 & 6: *Concerti a piu Instrumenti* 

## Ligam extèrne
*http://www.youtube.com/watch?v=6Nwy-ic3izk Ciaccona de Dall'Abaco sus youtube.com. dab los *Sonatori Fiorentini*.
Vigo

**Vigo** es la vila principala de la comunautat autonòma espanhòla de Galícia. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2007. Sa superfícia totala es de .
Xixón

**Gijón** (), **Xixón** (), oficialament amb la denominacion bilingüe **Gijón/Xixón**, es un conselh e un borg del Principat d'Astúrias, en Espanha. 

Geograficament, es situada sus las còstas d'Astúrias dins la zòna centrala, a 28 km d'Uviéu e a 26 km d'Avilés. La ciutat es coneguda per antonomasia coma «capitala de la Còsta Verda» (un nom toristic assignat a la mar Cantabrica). 

[thumb|430px|left|[Plaja a Gijón.]]

## Nòtas

## Referéncias
Zigòt

En biologia, un **zigòt** diploïde (simbolizat per la letra **ω**) qu'ei un ueu fecondat per la rencontra de dus gamètas (simbolizat per la letra **γ**) aploïdes sia un ovul (gameta femenin) o ooesfèra (en çò deus vegetaus) e un espermatozoïde (gameta mascle).
Blastula

Ua **blastula** qu'ei ua etapa deu desvolopament deus embrions. Qu'ei precedida per l'estat de Morula (qui ei lo frut de las purmèras divisions cellularas deu zigòt eishut de la fecondacion). Aquesta Morula que vad ua blastula arron deu curament d'ua cavitat aperada blastocèl. L'etapa seguenta dens lo desvolopament qu'ei la gastrulacion qui prosuseish ua gastrula.
Neurula

Ua **neurula** qu'ei l'estat deu desvolopament d'un embrion de vertebrat au moment de la neurulacion, qu'ei a díser quan la placa neurau be's plega entà fornar la canèr neurau qui balhará lo sistèn nerviós centrau e la colomna vertebrau. La neurulacion que segueish la gastrulacion (e l'estat de desvolopament associat : la gastrula)
Gastrula

Ua **gastrula** qu'ei l'estat de desvolopament de l'embrion au moment de la gastrulacion quan las cellulas de l'endodèrma be's mudan au dehens de l'embrion qui feneish per estar caperat pas aonque per l'endodèrma a l'exterior. Dab la gastrulacion l'embrion que comença d'estar dissimetric  e que comença d'aquesir ua cavitat gastrica (mes, peu moment dab pas sonque un sol horat).

La gastrula  vien arron la blastula e abans la neurula.
Faye Dunaway

**Dorothy Faye Dunaway** (n. 14 de genièr de 1941) es una actritz, productritz, realizatritz e scenarista americana de cinèma.

Comença la siá carrièra d'actritz a mejans del ans 1960. L'immens succès de la pellicula *Bonnie y Clyde* lo 1967 fa d'ela una estela. Simbòl sexual als decènnis del 1960 e 1970, recep un Oscar lo 1976 per *Network* . Los sieus autres grands succèsses comprenon *The Thomas Crown affair* , *Little Big Man*, *The Four Musketeers* , *The Towering Inferno* e *Chinatown* . De mai en mai de lo sieu Oscar a recebut dos BAFTA e tres Glòbes d'Aur.
Morula

La **morula** qu'ei l'estat de desvolopament de l'embrion arron de las purmèras divisions deu zigòt (quan l'etapa de desvolopament aperada la blastulacion) L'embrion b'ei alavetz pas sonque ua massa de cellulas. (dinc a las 64). Aqueth estat qu'ei seguit per la blastula e que s'acaba dab lo curament deu blastocèl au dehens de la morula.
Embrion

Un **embrion** (deu grèc: έμβρυον) qu'ei ua organisme pluricellular dens las purmèras etapas deu son desvolopament. En çò deus animaus diploïdes qu'ei lo frut de la division cellulara deu zigòt produsit per la rescontra de dus gametas.
Segmentacion (zoologia)

La **segmentacion** qu'ei la purmèra etapa deu desvolopament embrionari. Durant aquesta etapa lo zigòt que divisa viste e mantuns còps shens cambiar d'endom.

La segmentacion que pòt estar oloblastica (quan la segmentacion qu'ei egaut dens lo zigòt sancèr) o meroblastica (com b'ei lo cas en çò deus ausèths on ua meitat e's divisa mei que l'auta ; dens aqueth cas òm parla d'un pòl animau deu costat qui's divisa lo mei e de pòl vegetatiu per l'aute).

La cellulas gessidas de la segmentacion que son aperadas blastomèrs e que constitueishen ua morula puish ua blastula après curament deu blastocèl.
Gastrulacion

La **gastrulacion** qu'ei ua etapa deu desvolopament embrionari qui segueish la blastulacion. Durant la gastrulacion las tres capas de cellulas de l'embrion (l'exodèrma, lo mesodèrma e l'ectodèrma) que s'identifican e las cellulas deu mesodèrma que migran au dehens de l'embrion en tot crea ua cavitat qui balharà la cavitat gastrica. 

L'embrion que passa durant la gastrulacion d'un estat de blastula (dab ua simetria centrau) a ua gastrula de simetria sia radiari, sia bilaterau.
Aploïdia

L**'aploïdia** en çò d'ua cellula eucariòta qu'ei lo hèit de n'aver pas sonque un sol exemplar de cada cromosòma dens lo son nuclèu. Le cellula qu'ei alavetz dita *aploïda*. Que s'opausa generaument a la diploïdia e a las cellulas diploïdas qui possedan dus allèls de cada cromosòma.

En çò deus animaus be i a dens la màger part deus cas ua alternància enter organismes diploïdes e gametas (o cellulas sexuaus) aploïdas. Aquò que vòu díser que la diploïdia que domina .

En çò deus vegetaus, au contre, be i a ua alternància mei marcada d'organismes aploïdes e diploïdes aperats : gametofit, esporofit.

## Nòtas
Diploïdia

La **diploïdia** en çò d'ua cellula o d'un organisme qu'ei lo hèit de possedir dus exemplars de cada cromosòma (alavetz aperats allèls). Que s'opausa a l'aploïdia (qui, logicament b'ei lo hèit de non pas possedir sonque un exemplar de cada cromosòma).

En çò deus vegetaus que pòt i aver alternància de generacions d'organismes aploïdes e diploïdes (aperats gametofit e esporofit).

En çò deus animaus, lo cas lo mei frequent qu'ei lo d'un organisme diploïde produsent gametas aploïdes (dab quauques excepcions com l'abelha on lo mascle, produsit per un ovul non fecondat, e ei aploïde).
Elena Mandron

[thumb|right|200px|Elena Mandroux e [Ségolène Royal a Montpelhièr en 2008]] 
**Elena Mandron** (en francés, Hélène Mandroux-Colas) es una femna politica e un mètge francesa (e occitana de Lengadòc) nascuda lo 1 de decembre de 1940 a Montpelhièr. 

Foguèt conselhièra municipala de Montpelhièr (1983-1995), cònsol ajunta de Montpelhièr (1995-2004) e conselhièra regionala de Lengadòc-Rosselhon (1992-2004). 

En 2004, lo cònsol Jòrdi Hrèisher demissionèt e foguèt designada coma cònsol. 

En març de 2008, foguèt elegida cònsol de Montpelhièr en obténer 51,88 % de las voses al segond torn, contra l'UMP Jacme Domergue e contra los Ecologistas. Es pas reelegida en 2014.