open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
L'Agraulàs

**L'Agraulàs** (*Lagraulas* en francés) qu'ei ua anciana comuna gascoa d'Occitània situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Qu'ei despuish 1973 ua comuna associada de Vic de Fesensac. Son n° INSEE qu'èra 32179.

## Geografia
L'Agraulas qu'es a l'èst de Vic sus la RD 130, a 800 m de la RN 124.

## Toponimia
*L'Agraulàs* que ven deu gascon *agraula* « agraula negra, corbaish », deu bas latin *graula*, latin classic *gracula*, dab lo sufixe *-às*, aumentatiu (Dauzat) o collectiu, au sens d'ensemble d'agraulas o de corbaishs (Negre).

## Istòria
Lo 1er de gèr de 1973, L'Agraulàs qu'estó annexada per Vic de Fesensac dab lo regime de la fusion-associacion .

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véser tanben

## Ligams extèrnes
* L'Agraulàs suu site de l'INSEE

## Nòtas e referéncias
Henry Briggs

[thumb|right|Una pagina de la taula publicada per Briggs en [1617.]]

**Henry Briggs** (febrier de 1561, Warley Wood - 26 de genier de 1630, Oxford) es un matematician anglés de la premiera partida dau sègle XVII. Nomat professor de geometria au Gresham College, participèt fòrça a la difusion deis idèas de Johannes Kepler e de John Napier en Anglatèrra. En particular, s'interessèt a la simplificacion dei taulas de logaritmes e publiquèt, tre 1617, lei premierei taulas de logaritmes decimaus. En 1619, foguèt nomat a l'Universitat d'Oxford. I publiquèt cinc ans pus tard son òbra principala, *Arithmetica Logarithmica*, un obratge que conteniá lei logaritmes de  nombres. Completèt aqueu trabalh amb la publicacion d'una taula dei logaritmes de sinus en 1631-1633 (*Trigonometria Britannica*).

## Liames intèrnes

* Logaritme.
* Logaritme decimau.
* Taula de logaritmes.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Hugh Chisholm, « Briggs, Henry », *Encyclopædia Britannica*, Cambridge University Press, 11 edicion, 1911.

## Nòtas e referéncias
Institut Europèu de Nòrmas de Telecomunicacions

L**'Institut Europèu de Nòrmas de Telecomunicacions** (en anglés: *European Telecommunications Standards Institute,* acronim **ETSI**) es un organisme internacional, independent e sens tòca lucrativa responsabla oficialament en competéncia de telecomunicacions en Euròpa.  Es un organisme d'estandardizacion europèu reconegut per la Comission Europèa per lo desvolopament de las nòrmas armonizadas.

## Descripcion
Foguèt instituit en 1988 seguida a la Conferéncia Europèa de las administracions de las Pòstas e de las Telecomunicacions (CEPT). Sa sedença sociala se tròba dins lo pargue tecnologic Sophia-Antipolis près de Niça. 

Lo sistèma de telefonia cellulara GSM, lo sistèma DECT de telefonia sens fils, de comunicacion ràdio mobila TETRA, son estat desvolopat dins l'encastre de l'ETSI.

## Nòtas

## Connexions extèrnas

* **(<abbr>EN</abbr>)** *Sit oficial*, *[https://www.etsi.org/ www.etsi.org]*
Émilie du Châtelet

thumb|right|Émilie du Châtelet

**Émilie du Châtelet** (17 de decembre de 1706, París – 10 de setembre de 1749, Lunevila) es una matematiciana e una fisiciana francesa dau sègle dei Lutz. Figura de l'elèit intellectuau e de la Cort reiau dau periòde, es famosa per sa relacion amb Voltaire. Pasmens, aguèt tanben un ròtle scientific important dins l'introduccion de la mecanica newtoniana en França gràcias a sa traduccion en francés dei *Principia Mathematica* d'Isaac Newton. Entretenguèt 

## Liames intèrnes

* Mecanica classica.
* Voltaire.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Ruth Hagengruber, *Émilie du Châtelet between Leibniz and Newton*, Springer Science & Business Media, 2011.
* **[[anglés|(en)]]** Judith Zinsser, *Dame d'Esprit: A Biography of the Marquise du Châtelet*, Viking, 2006.

## Nòtas e referéncias
Boroughs de Londres

Los **boroughs de Londres** (en anglés : *London boroughs*) son de subdivisions administrativas de la region anglesa del Grand Londres; cadun es regit per un conselh d'arrondiment de Londres. Los arrondiments actuals de Londres son totes estats creats amb la region del Grand Londres lo 1 abril de 1965 pel *London Government Act 1963* e son un tipe de districte de governament local.

Los conselhs son estats elegits pel primièr còp en 1964 e an agit coma autoritats fantaumas fins al 1èr abril de 1965. Cada arrondiment es dividit en circonscripcions electoralas, somesas a un examèn periodic, a las fins de l'eleccion dels conselhièrs. Las eleccions dels conselhs an luòc cada quatre ans, las eleccions mai recentas avent luòc en 2022 e las venentas devent aver luòc en 2026. La composicion politica dels conselhs d'arrondiment de Londres es dominada pels partits conservator, trabalhista e liberal democrata. Vint e uèch conselhs seguisson lo modèl del cap e del gabinet de governament executiu, mentre que cinc an de cònsols màgers dirèctament elegits (Croydon, Hackney, Lewisham, Newham e Tower Hamlets). La vila de Londres es puslèu regida per la City of London Corporacion (e los temples interiors e intermediaris, que son pas regits per la City of London Corporacion).

Los arrondiments de Londres comptan entre 150 000 e 400 000 abitants. Los arrondiments de l'interior de Londres an tendéncia a èsser mai pichons, tant en populacion qu'en superficia, e mai densément poblats que los arrondiments de l'exterior de Londres. Los arrondiments de Londres son estats creats en combinant de grops d'ancianas unitats governamentalas localas. Un examèn entreprés entre 1987 e 1992 a entrainat un certan nombre de modificacions relativament menoras dels limits dels arrondiments. Los conselhs d'arrondiment de Londres fornisson la majoritat dels servicis governamentals locals (escòlas, gestion dels degalhs, servicis socials, bibliotècas), al contra de l'estrategica Greater London Authority, qu'a una autoritat limitada sus l'ensemble del Grand Londres.

## Lista
Arrondiments de París

Los **arrondiments de París** que son divisions administrativas intracommunales qui partatjan lo capdulh francés en vint arrondiments municipaus. Que sèrven de quadre a l'eleccion deus conselhèrs de París, investits de las competéncias conjuntas de conselhèrs municipaus e de conselhèrs departamentaus.

La division de París en arrondiments data de la lei deu 19 vendemiari an IV (11 d'octobre de 1795), qui instaura un descopatge en dotze arrondiments. Los arrondiments actuaus que son delimitats per la lei deu 16 de junh de 18591, qui pòrta lo lor nombre a vint en seguit de l'annexion deus barris situats enter las fortificacions deu barri de Thiers e la paret deus Bordièrs generaus.

Aqueths arrondiments municipaus ne deven pas estar confonuts dab los arrondiments departamentaus, aute subdivision administrativa. En França, las comunas de Lion e Marselha que son egaument divididas en arrondiments municipaus .

## Lista
Generalitat Valenciana

La **Generalitat Valenciana** (sigla **GVA**) –nomenada oficialament fins en 2006 jos la forma bilingüa valencian-espanhòl *Generalitat Valenciana/Generalidad Valenciana*– es l'ensemble de las institucions autonòmas de la Comunautat Valenciana. Es compausada per las Corts Valencianas (*Corts Valencianes*), del president de la Generalitat (*President*) e del governament autonòm valencian (*Consell*). Las foncions administrativas e juridicas son regidas per l'Estatut d'Autonomia de la Comunautat Valenciana. Malgrat qu'aja mantun emplaçament dins d'autras vilas de la region, los sètis dels tres organs de la Generalitat Valenciana son totes situats a Valéncia.

## Istòria
Las Corts de Valéncia, instituïdas al  per representar los tres òrdres del reialme de Valença, en 1418 la «Deputacion del General» (Diputació del General). Compausada de sièis membres (dos per òrdre) elegits per un mandat de tres ans, lo Generalitat a la carga de la collècta de l'«impòst de las generalitats» (impòst indirècte prelevat sus la consomacion de bens e lo trafic de las merças). Faguèt l'objècte puèi de mantuna reforma.

La deputacion e las Corts desapareisson en 1707, pendent la mesa en aplicacion dels decrets de Nueva Planta, que tresviran l'organizacion territoriala espanhòla.

### Supression e restauracion
Après la dictatura franquista, la Comunautat Valenciana accedís en 1982 a l'autonomia intèrna coma comunautat autonòma. Sas institucions de governament net son atal amassadas dins la Generalitat Valenciana.

## Referéncias


## Voses connèxas
* Acadèmia Valenciana de la Lenga
* Comunautat Valenciana
* Reialme de Valéncia
Chu ko nu

[thumb|right|Esquèma d'un chu ko nu de la [dinastia Ming.]]

Lo **chu ko nu** es una aubaresta de repeticion chinesa utilizada entre la fin de l'Antiquitat e la fin dau sègle XIX. 

Segon una legenda frequentament mencionada, foguèt concebuda per lo generau Zhuge Liang (181-234) mai aquò es la consequéncia d'una error d'interpretacion d'un tèxte ancian. D'efiech, l'aubaresta de repeticion chinesa sembla aparéisser puslèu au sègle IV. Èra una arma que necessitava una maintenança importanta per foncionar corrèctament e seis utilizaires devián donc aver quauquei conoissenças en mecanica. Sa precision èra fòrça limitada, la poissança dei tirs èra febla e sa portada eficaça se situava solament entre 70 e 180 m. Pasmens, gràcias a un sistèma de cargaire e d'aigre, èra possible de la cargar rapidament e d'agantar una cadéncia de tir de 10 trachs en 15 segondas. Una pichona unitat d'un centenau d'òmes podiá donc tirar  trachs en 15 segondas sus una formacion enemiga, çò qu'aviá un interès major per protegir una posicion ò trebolar un assaut. Lei projectils utilizats èran sovent empoisonats per aumentar son eficacitat.

Lo chu ko nu foguèt pauc a pauc abandonat a partir de la fin de l'Edat Mejana. Son usatge perdurèt probable pus lòngtemps dins lo sud dau país, au mens fins au sègle XVII, principalament per l'autodefensa còntra lei raubaires. Dins aquò, l'utilizacion d'aubarestas de repetiticion es encara atestada, d'un biais marginau, a la fin dau sègle XIX durant lei guèrras còntra lei Japonés.

## Liames intèrnes

* Aubaresta.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Loïc Leymerégie, « La Chu Ko Nu, arbalète chinoise à répétition, peu puissante mais mortelle », *Guerres & Histoire*, n°59,‎ febrier de 2021, pp. 70-71.
* **[[anglés|(en)]]** Joseph Needham, *Science and Civilization in China*, vol. 5, Cambridge University Press, 1994.

## Nòtas e referéncias
Broadcasting House

**Broadcasting House** (lit. *ostal de ràdiodifusion*) es lo sèti de la BBC, a Portland Place e Langham Place a Londres. La primièra emission de ràdio del bastiment es estada difusada lo 15 de març de 1932 e lo bastiment a oficialament obèrt sas pòrtas dos meses mai tard, lo 15 de mai. Lo bastiment principal es d'estil Art Déco, amb un revestiment de pèira de Portland sus un fustatge d'acièr. S'agís d'un bastiment classat Grade II* e compren lo BBC Radio Theatre ont de programas musicals e vocals son enregistrats davant un public d'estúdio.

Dins l'encastre d'una consolidacion màger del pòrtafuèlha immobiliari de la BBC a Londres, Broadcasting House es estat largament renovat e agrandit. Aquò implicava la demolicion de las extensions d'aprèp-guèrras del costat es de bastiment, remplaçadas per una novèla ala acabada en 2005. L'ala es estada nommada «John Peel Wing» en 2012, del nom del disc-jockey. BBC London, BBC Arabic Television e BBC Persian Television son albergadas dins l'ala novèla, que conten egalament la zòna de recepcion de BBC Ràdio 1 e BBC Ràdio 1Xtra (los estúdios eles meteisses se tròban dins l'extension novèla del bastiment principal).

Lo bastiment principal es estat renovat e una extension es estada bastida a l'arrièr. Las estacions de ràdio BBC Ràdio 3, BBC Ràdio 4, BBC Ràdio 4 Extrà e BBC World Servici son estadas transferidas dins d'estúdios renovats a l'interior del bastiment. L'extension religa l'ancian bastiment a l'ala John Peel e compren una sala novèla de redaccion combinada per BBC News, amb d'estúdios per la cadena BBC News, BBC World News e d'autres programas d'informacion. Lo mudadís de las operacions d'informacion del BBC Television Center es estat acabat en març de 2013.

Lo nom oficial del bastiment es Broadcasting House mas la BBC utiliza d'ara enlà egalament lo tèrme new Broadcasting House (amb un 'non minuscul) dins sa publicitat fasent referéncia a l'extension novèla puslèu qu'a l'ensemble del bastiment, amb lo bastiment d'origina conegut amb lo nom d'ancian Broadcasting House.

## Reférencias
Comunautat d'aglomeracion Gran Aush Còr de Gasconha

La **comunautat d'aglomeracion Gran Aush Còr de Gasconha** qu'ei ua comunautat d'aglomeracion francesa, situada dens le departament de Gers. Lo son n° SIREN qu'ei 200066926. La soa ficha BANATIC qu'ei https://web.archive.org/web/20221119040938/https://www.banatic.interieur.gouv.fr/V5/recherche-de-groupements/fiche-raison-sociale.php?siren=200066926, la soa ficha INSEE qu'ei https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200066926.

## Istòria
Lo 1èr de gèr de 2017, Lo Grand Aush Aglomeracion que fusionè dab la comunautat de comunas Còr de Gasconha, entà formar la comunautat d'aglomeracion Gran Aush Còr de Gasconha.

## Composicion
Dab l'anciana intercomunalitat entre parentèsis :
* Antràs (CCCG)
* Aigatinta (CCCG)
* Aunhats (GAA)
* **[[Aush]]** (GAA)
* Autarriba (GAA)
* Biran (CCCG)
* Lo Bolin (GAA)
* Bonàs (CCCG)
* Lo Casterar e Verdusan (CCCG)
* Castèthnau Barbarens (GAA) 
* Castilhon de Massàs (CCCG)
* Castin (GAA)
* Crastas (GAA)
* Duran (GAA) 
* La Hita (GAA)
* ***[[Jigun]]*** (anciana residéncia de la CCCG) 
* Lavardens (CCCG)
* Merens (CCCG)
* Mirapeis (CCCG)
* Montagut (GAA) 
* Montaut (GAA)
* Nogarolet (GAA) 
* Ordan e La Ròca (CCCG)
* Pavia (GAA)
* Peçan (GAA)
* Peirussa Massàs (CCCG)
* Poicasquèr (CCCG)
* Prenhan (GAA)
* Ròcahòrt (CCCG)
* Ròcalaura (CCCG)
* Senta Crestia (CCCG)
* Sent Joan Potge (CCCG)
* Sent Lari (CCCG)
* Torrenquets (CCCG

## Véser tanben
* Intercomunalitats de Gers
* Arrondiments de Gers
* Comunas de Gers

## Nòtas


* Lo SPLAF (Sit sus la Populacion e los Limits Administratius de França)
* L'ASPIC
Emperaire de Japon

Segon la Constitucion de Japon promulgada en 1947, l**'emperaire de Japon** (天皇, *Tennō*?) es lo cap d'Estat formal e monarca formal de Japon, simbòl unitari de Japon. L'actual emperaire es Naruhito, sul tròne del Crisantèm dempuèi lo 1èr mai de 2019 après l'abdicacion de son paire, Akihito.

L'emperaire, en mai de sa carga civica, es lo cap religiós del shintoïsme: possedís de grands poders simbolics, o encara l'ancian culte imperiala (l'Arahitogami) que sacrava l'emperaire coma una divinitat celèsta; en efièch, lo tèrme tennō significa «sobeiran celèst», que foguèt utilizat tre lo .

La dinastia imperiala de l'Ostal Yamato, mai anciana familha dinasta al mond e ininterrompuda dempuèi 2600 ans, es sovent estada rejoncha per las shōguns, poderoses dirigents e oficièrs de l'armada dotats de facto de poders absoluts. Lo declin del poder de la familha imperiala comença amb l'ambicion de Minamoto no Yoritomo en 1192, fondant lo primièr bakufu, mas es Tokugawa Ieyasu que l'acaba en 1603, creant un estat feudal isolat de la rèsta del mond que sos descendents dominat pendent dos sègles e mièg, fins a la restauracion de 1868, quand Japon s'es obèrt a la politica e a l'economia internacionalas.

## Sobeiranetat
Fins al mièg de , lo títol del sobeiran japonés èra *Amenoshita shiroshimesu ōkimi* (治天下大王?, lit. «Grand rei dirigent [lo territòri] jol cèl») o *Yamato ōkimi* (大和大王/大君?, «Grand rei del Yamato»). Los tèxtes chineses o nommavan alara «Rei dels Wa» (倭王, 倭国王, 大倭王, *waō*, *wakokuō*, *daiwaō*).

Existís d'autras apellacions respectuosas per s'adreçar a l'emperaire segon las epòcas: *Sumemima no mikoto* o *Sumera mikoto*, «sublim sobeiran que regna al dessús dels nívols». *Mikado* (御門/帝?), literalament «sublima pòrta», designant a l'origina lo palais imperial

## Nòtas e referéncias
Institut d'Estudis Balears

L'Institut d'Estudis Balears (en catalan: *Institut d'Estudis Baleàrics* ; sigla: **IEB**) es una institucion public pel mejan del Ministèri de la Cultura del Govèrn de las Illas Balearas. 

Creada en 1971, sa mission es de promòure la cultura de las illas Balearas dins totas sas formas, la lenga e la cultura catalanas, especificas a las illas Balearas que s'i exprimís.

## Referéncias


## Vejatz tanben

* Acadèmia Valenciana de la Lenga
* Institut d'Estudis Catalans
Avans-gàrdia

Una **avans-gàrdia** es la fraccion d'una unitat militara qu'avança dins la direccion generala de progression d'una fòrça armada. Assegura generalament un pretzfach ofensiu destinat a descubrir lei posicions de l'enemic e a establir lo contacte amb eu, a prendre lo contraròtle de posicions importantas durant lei premierei fasas d'una batalha ò a protegir la fòrça principala còntra una ataca dirècta. Dins lo cas d'una perseguida d'un adversari en retirada, l'avans-gàrdia pòu tanben èsser cargada de mantenir lo contacte per empachar la fugida de l'enemic. Per aquò, una avans-gàrdia es sovent compausada d'unitats leugieras e rapidas (cavalariá leugiera, etc.).

## Organizacion teorica d'una avans-gàrdia

Una avans-gàrdia dèu avançar dins la direccion generala de la fòrça principala que la seguís. La question principala es aquela de la distància de mantenir entre l'avans-gàrdia e aquela fòrça. Dèu èsser pron corta per empachar un enemic d'atacar dirèctament la fòrça principala sensa combatre premier l'avans-gàrdia. Pasmens, dèu èsser pron lònga per desvolopar un combat autonòm que permet a la fòrça principala de gardar sa libertat d'accion. Per aquela rason, l'avans-gàrdia representa sovent una part importanta d'una armada, generalament un cinquen ò un quart.

## Exemple istoric

L'avans-gàrdia ocupava una plaça centrala dins lo sistèma napoleonenc. D'efiech, èra constituïda d'una unitat pron poderosa per acceptar lo combat còntra la fòrça principala de l'enemic. Ansin, èra capabla d'establir lo contacte amb aquela fòrça, de mantenir sei posicions defensivas còntra un assaut massís ò de rompre lo contacte per se retirar. La fòrça principala, comandada per Napoleon eu meteis, se situava generalament a una distància d'un ò dos jorns de marcha. Ansin, èra possible per Napoleon de desvolopar la sieuna manòbra còntra la fòrça enemiga. La batalha d'Auerstaedt (14 d'octòbre de 1806) es una illustracion de la capacitat de combat d'una avans-gàrdia napoleonenca còntra una armada enemiga au complèt. La batalha de Friedland (14 de junh de 1807) illustra puslèu lo ròtle de l'avans-gàrdia dins la fixacion deis unitats advèrsas per permetre a Napoleon de leis anientar.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Flanc-gàrdia.
* Rèire-gàrdia.
* Resèrva.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Yakovleff, *Tactique théorique*, 3 edicion, Economica, 2016.

### Nòtas e referéncias
Rèire-gàrdia

Una **rèire-gàrdia** es la fraccion d'una unitat militara qu'es encargada d'empachar una ataca de l'enemic a l'arrier d'aquela fòrça. En cas de retirada, pòu tanben èsser encargada d'alentir la persuida advèrsa per permetre a la fòrça principala de s'enfugir. Per aquò, la rèire-gàrdia es sovent compausada de tropas experimentadas e aguent un bòn morau.

## Organizacion teorica de la rèire-gàrdia

Una rèire-gàrdia es sovent constituïda d'una fraccion febla de l'armada. D'efiech, levat d'una situacion de retirada, una ataca a l'arrier es rara car una fòrça en movement es supausada contraròtlar sei linhas de comunicacion. Una error grèva dau comandament es donc sovent la causa premiera d'una tala ataca. D'un biais pus susprenent, la rèire-gàrdia d'una armada en retirada es tanben sovent reducha. Aquò s'explica per lo fach que la rèire-gàrdia dèu pas tenir lo terren durant una durada lònga. De mai, dins aqueu cas, son movement naturau l'aluncha regularament de l'ataca enemiga. Ansin, es pas necessari de la renfòrçar car aquela possibilitat de retirament li permet de demenir la pression. Aquò demanda que la rèire-gàrdia garde sa libertat de movement. Dins lo cas contrari, sa situacion pòu rapidament venir complicada.

Lo combat d'una rèire-gàrdia encargada de protegir una retirada es un pretzfach defensiu que necessita de desplaçar seis unitats d'una posicion defensiva vèrs una autra d'un biais regular. Pasmens, aquò enebís pas d'accions ofensivas localas destinadas a alentir l'adversari ò a destrurre una de seis unitats aventuradas imprudentament dins una zòna riscada.

## Exemple istoric

La batalha de Rorke's Drift se debanèt dau 22 au 23 de genier de 1879 durant la Guèrra Anglozolo après la destruccion d'un regiment britanic a la batalha d'Isandhlwana (22 de genier de 1879). D'efiech, après aqueu combat, la resèrva zolo comandada per lo prince Dabulamanzi kaMpande (- òmes) èra desirosa de participar a la guèrra. Decidèt donc d'atacar la basa britanica de Rorke's Drift qu'èra defenduda per quauquei desenaus d'òmes renforçats per de bleçats d'Isandhlwana.

Pasmens, lei Britanics aguèron lo temps de renfòrçar sei defensas. Ben motivats, poguèron establir de posicions de tir eficaças que causèron de pèrdas importantas dins lei rengs deis asalhidors. En causa de la manca de municions, deguèron pauc a cha pauc recular mai foguèron sauvats per l'arribada de la nuech e l'amplor dei pèrdas infligidas a seis adversaris. D'efiech, lei Zolos perdiguèron 351 tuats e  bleçats durant lei combats e foguèron obligats de se retirar. Aqueu succès defensiu permetèt ai Britanics de protegir la retirada de l'ensemble de seis unitats per tornar formar son dispositiu e organizar una ofensiva novèla après l'arribada de renfòrç venguts d'Euròpa.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Avans-gàrdia.
* Flanc-gàrdia.
* Resèrva.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Yakovleff, *Tactique théorique*, 3 edicion, Economica, 2016.

### Nòtas e referéncias
Resèrva (tactica)

Una **resèrva tactica** es la fraccion d'una unitat militara qu'es laissada a disposicion dau cap d'aquela unitat per li permetre d'influir sus lo debanament d'una batalha. Pòu aver doas foncions. Premier, una resèrva permet au comandant de prolongar ò de renovelar un combat. Pasmens, permet tanben de dispausar d'una fòrça disponibla per faciar un imprevist.

## Organizacion teorica de la resèrva tactica

Una resèrva tactica es un element reservat qu'es normalament plaçada sus una posicion suava per li permetre de gardar sa libertat de movement. Per natura, coma dèu faciar una situacion imprevista, dèu preparar plusors ipotèsis d'engatjament. Per aquela rason, es donc preferible de gardar d'unitats d'elèit per formar sa resèrva. L'autra question de reglar avans de constituïr una resèrva es de determinar lo volum de tropas de plaçar dins aquela compausanta. Divèrsei factors pòdon èsser considerats :
* s'un cap mena una operacion lònga dins una region alunchada de son sostèn, la creacion d'una resèrva importanta es imperativa. D'efiech, en l'abséncia d'ajuda exteriora, un imprevist perilhós pòu rapidament menaçar la subrevida dei fòrças engatjadas dins l'operacion s'una solucion pòu pas èsser trobada per o contrar.
* s'un cap es plaçat a l'avans-gàrdia d'una fòrça a l'ofensiva, la constitucion d'una resèrva es pas necessària. D'efiech, dins una tala posicion, la mission dau cap es d'engatjar totei sei mejans per establir lo contacte amb l'enemic. La formacion d'una resèrva despend alora dau cap de la fòrça principala.

## Exemple istoric

[thumb|right|[Napoleon Bonaparte|Napoleon e de soudats de la Garda imperiala en 1806.]]

Dins lo sistèma napoleonenc, la Garda imperiala èra un còrs d'elèit constituït de soudats veterans. Aviá per foncion de protegir l'emperaire e de servir de resèrva tactica sus lo prat batalhier. Dins lei fachs, la Garda èra dirigida personalament per Napoleon. Au combat, èra utilizada per rompre la formacion enemiga au moment decisiu.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Avans-gàrdia.
* Flanc-gàrdia.
* Rèire-gàrdia.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Yakovleff, *Tactique théorique*, 3 edicion, Economica, 2016.

### Nòtas e referéncias
Fuji (omonimia)

« **Fuji** » pòt significar : 

**Entrepresas**

* Fujifim, marca de film fòto e aparelhs fotografics;
* Fuji Electric;
* Fuji Heavy Industrias;
* Fuji Television;
* Fuji Xerox, entrepresa comuna de Fujifilm e Xerox en Asia;
* Fuji, una marca de bicicletas;
* Fuji Bank, fusionat amb Mizuho Bank en 2002.

**Espòrts**

* Fuji Speedway,  circuit automobil;

**Geografia**

* Mont Fuji, montanha mai nauta de Japon amb una altitud de 3 776 mètres;
* Fuji (富士市, *Fuji-shi*), vila de la prefectura de Shizuoka; 
* Fuji (富士川, *Fuji-kawa*), fluvi de la prefectura de Yamanashi.

**Patronim**

* Sumiko Fuji (富司 純子, *Fuji Sumiko*, 1945-).
Nil Cardoner

**Nil Cardoner Gratacós** (Girona, 16 de setembre de 1998) es un actor catalan.

A jogat dins divèrsas serias de television, coma *[[Polseres vermelles]]* e *[[Infidels]]*, ambedos difusats sus TV3. En 2019, debutèt coma Óscar dins la seria *Les de l'hoquei* de TV3.

## Filmografia
* Zoo (2008)
* Negro Buenos Aires (2009)
* Infidels (2009–2011)
* Mil cretins (2011)
* Polseres vermelles (2011–2013)
* Fénix 11:23 (2012)
* Polònia (2014–2016)
* Seve (2014)
* Les de l'hoquei (2019–2020)
* Loco por ella (2021)
* Alma (2022)

## Ligam extèrne
*
Benevent

**Benevent** (en napolitan **Beneviento**, en italian Benevento) es una ciutat de Campània, capitala de la província de Benevent. Es a la confluéncia dels rius Sabato e Calore Irpino, e aviá  abitants en .

A donat lo nom a la ciutat occitana de Benavent.
Võ Văn Thưởng

**Võ Văn Thưởng** (Hải Dương, 13 de decembre de 1970) es un òme politic vietnamita. Elegit president de Vietnam lo 2 març de 2023, demissiona lo 21 de març de 2024. Èra lo president mai jove a assumir la carga.
Crisi deis euromissils

thumb|right|Esquèma generau de la crisi deis euromissils.
[thumb|right|Manifestacion pacificista durant la crisi en [1981 en Alemanha de l'Oèst.]]

La **crisi deis euromissils** es una crisi diplomatica e militara qu'opausèt lo blòt de l'Oèst au blòt de l'Èst de 1979 a 1987. Foguèt entraïnada per lo perfeccionament dei missils nuclears de portada intermediària. D'efiech, a partir de 1977, l'intrada en servici dei missils sovietics SS-20 menacèt de rompre l'equilibri dei fòrças en Euròpa. Capables de tirar tres ogivas nuclearas sus tot lo continent, aquelei missils permetián en teoria de destrurre totei lei tropas europèas de l'OTAN en quauquei minutas. Òr, dins una tala situacion, una intervencion estatsunidenca dins un conflicte eventuau en Euròpa Occidentala veniá pauc probabla.

Lei SS-20 inquietèron donc lei país europèus de l'aliança atlantica. En respònsa, leis Estatsunidencs decidèron de desplegar de missils Pershing-2 e BGM-109 G, egalament de missils nuclears de portada intermediària, en Alemanha, en Itàlia, en Benelux e au Reiaume Unit. De negociacions comencèron entre lei dos blòts en 1981 mai foguèron arrestadas en 1983 amb l'intrada en servici dei premiers missils de portada intermediària estatsunidencs en Euròpa. Aquò entraïnèt de tensions importantas entre lei dos blòts car aquelei missils èran capables de destrurre une partida significativa dei fòrças sovieticas e plusors manifestacions pacifistas foguèron organizadas durant periòde. Una solucion diplomatica foguèt finalament trobada en 1987. Formalizada dins lo Tractat sus lei fòrças nuclearas de portada intermediària, signat lo 8 de decembre de 1987, ordonèt la destruccion de totei lei missils estatsunidencs e sovietics d'una portada compresa entre 500 e  km.

## Liames intèrnes

* Arma nucleara.
* Guèrra Freja.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Pierre Milza, « Les mouvements pacifistes et les guerres froides depuis 1947 », ''Les Internationales et le problème de la guerre au XXe siècle. Actes du colloque de Rome (22-24 novembre 1984), Roma, École Française de Rome,‎ 1987, pp. 265-283.

## Nòtas e referéncias
Legion Estrangiera

[thumb|right|Assaut de legionaris durant la [batalha de Bir Hakeim en 1942.]]

La **Legion Estrangiera** es una formacion militara francesa compausada de soudats volontaris d'origina estrangiera. Creada en 1831, es l'eiretiera deis unitats de volontaris estrangiers deis armadas reialas e revolucionàrias. Es pauc a pauc venguda una formacion d'elèit dei fòrças armadas francesas qu'es famosa per sei fachs d'armas (Camerone, Bir Hakeim...). Per aquò, utiliza de metòdes d'entraïnament considerats coma durs per crear un « esperit de còrs » poderós que li permet de mantenir la coësion de seis unitats. Aquò es completat per un unifòrme, una musica e de tradicions especificas. Son element pus conegut es lo quèpi blanc que fa partida de la tenguda de basa dau legionari.

En 1962, seis efectius agantèron  òmes mai lo nombre de legionaris foguèt pauc a pauc reduch. Pasmens, la Legion demòra una compausanta importanta de l'Armada de Tèrra amb  òmes despartits  dins 12 unitats en 2020 especializadas dins plusors dimensions dau combat terrèstre (infantariá, cavalariá, tropas aeroportadas, engèni militar, etc.). Sei basas principalas se situan en Occitània, principalament dins lei Bocas dau Ròse e en Gard.

## Liames intèrnes

* Fòrças armadas francesas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Montanhas Blavas

Las **Montanhas Blavas** (Ered Luin en sindarin) son una cadena de montanhas fictivas de la Tèrra del Mièg de l'escrivan J. R. R Tolkien. Aquelas montanhas desseparavan, pendent la Primièra Edat Beleriand d'Eriador. Aprés la destruccion de Beleriand, quora lo gòlf de la Luna arribèt a se dubrir e desseparar aquelas montanhas en doas cadenas encara demorèron entre Eriador e Lindon, lo darrièr vestigi de Beleriand. 

Pendent la Primièra Edat, de nans arribèron a las Montanhas Blavas e fondèron las vilas de Nogrod e Belegost, abans de las abandonar per s'amassar a d'autras populacions de nans e fondar Khazad-dûm, mai que mai pr'amor de l'inondacion definitiva de Beleriand. Pasmens, encara i demorèron qualcunes nans del Pòble de Durin, dirigits per Thrain IId que i demorèron dempuèi l'an 2802 de la Tresena Edat, quand foguèron perseguits e calguèt las abandonar pr'amor d'Smaug. 

Malgrat aquò, Erebor tornèt a èsser conquistat per la companhiá de Thorin e las Minas d'Erde Luin foguèron totjorn abitadas per de nans qu'avián coma rei lo Rei Jos la Montanha. 

Segon Tolkien Erde Luin aviá un depàus flac de Mithril que finiguèt pendent lo començament de la Segonda Edat. 

La montanha la pus nauta de las Montanhas Blavas o Ered Luin èra lo Mont Dolmed, que foguèt pas destruch pendent l'inondacion de Beleriand en l'an 587 de la Primièra Edat.
Roy Oliver Disney

[thumb|right|Roy Disney en [1965.]]

**Roy Oliver Disney** (24 de junh de 1893, Chicago - 20 de decembre de 1971, Burbank) es un òme d'afaires e productor estatsunidenc. Fraire ainat de Walt Disney (1901-1966), participèt a la fondacion de Disney Brothers Studio en 1923. Puei, s'ocupèt de la gestion financiera e administrativa dei companhiás Disney e laissèt a son fraire la direccion artistica. I organizèt lei basas dau « sistèma Disney » fondat sus l'idèa que lo grop siegue capable de produrre e de distribuir eu meteis sei produccions e de'n esplechar lei produchs derivats. Li succediguèt de 1966 a 1971 coma president-director generau dau grop.

## Liames intèrnes

* Disney (Walt).
* The Walt Disney Company. 

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Dave Smith, *Disney A to Z: The Updated Official Encyclopedia*, Hyperion, 1998.

## Nòtas e referéncias
Armada Roja

[thumb|right|[Fotografia de soudats sovietics issant lo drapèu sovietic sus lei roïnas de Berlin.]]

L’**Armada Roja** es lo nom donat ai fòrças armadas sovieticas de sa creacion en 1917 a sa dissolucion en 1992. Creada en 1917 après la Revolucion d'Octòbre per combatre leis armadas còntra-revolucionàrias durant la Guèrra Civila Russa, foguèt implicada dins plusors conflictes majors dau sègle XX coma la Guèrra d'Ivèrn, la Segonda Guèrra Mondiala, l'Invasion de Manchoria e la Premiera Guèrra d'Afganistan. Durant aqueu periòde, fasiá partida dei fòrças armadas pus poderosas e pus modèrnas de la planeta e son ròtle centrau dins la victòria còntra lo III Reich li donèt un prestigi fòrça important. En 1992, après la disparicion de l'Union Sovietica, sei tropas foguèron transferidas a seis Estats successors. La màger part, compres la totalitat de l'arsenau nuclear, foguèt recuperada per la Federacion de Russia.

## Liames intèrnes

* Guèrra Freja.
* URSS.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Getúlio (filme)

**Getúlio** es un filme dramatic brasilièr realizat per João Jardim en 2014, e presentat en primièra mondiala al *Grande Prêmio do Cinema Brasileiro 2015*.

Lo film conta los darrièrs 19 jorns de la vida de Getúlio Vargas, d'un vejaire intim.
## Referéncias

## Ligams extèrnes
*
Tractat de Rapallo

L'expression **Tractat de Rapallo** designa dos acòrdis internacionaus concluts après la Premiera Guèrra Mondiala :
* lo tractat de Rapallo de 1920 signat entre Itàlia e Iogoslavia per definir lei frontieras entre lei dos país.
* lo tractat de Rapallo de 1922 signat entre Alemanha e l'URSS per normalizar sei relacions.
RSD-10 Pionnier

[thumb|right|Un [SS-20 e un Pershing-2 au National Air and Space Museum de Washington.]]

Lo **RSD-10 Pionnier**, pus conegut sota son còdi OTAN **SS-20 Saber**, es un missil balistic nuclear sòu-sòu de portada intermediària sovietic. Concebut dins leis ans 1970, intrèt en servici en 1977 e venguèt rapidament un deis enjòcs de la crisi deis euromissils. Per aquela rason, lei 654 missils produchs foguèron destruchs entre 1987 e 1991 après la signatura dau tractat sus lei fòrças nuclearas de portada intermediària. Tecnicament, lo SS-20 èra lo successor dei SS-4 e SS-6. Aviá una longor de 16,5 m e una massa de 41 t. Permetiá de tirar tres ogivas nuclearas d'una poissança de 150 kt fins a  km de distància. La precision èra de quauquei centenaus de mètres.

## Liames intèrnes

* Arma nucleara.
* Crisi deis euromissils.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
MGM-31 Pershing

[thumb|right|Tir d'entraïnament d'un missil Pershing-1 en [1966.]]

Lo **MGM-31 Pershing** es un missil balistic nuclear sòu-sòu de portada intermediària estatsunidenc. Concebut a partir de 1956, intrèt en servici en 1964. Doas versions principalas foguèron desvolopadas e destriadas per leis apelacions Pershing-1 e Pershing-2. La segonda èra un melhorament de la premiera qu'èra venguda necessària dins leis ans 1970. Aqueu missil es subretot conegut per son ròtle dins la crisi deis euromissils. Ansin, totei leis exemplaris produchs foguèron destruchs ò desarmats entre 1988 e 1989 après la signatura dau tractat sus lei fòrças nuclearas de portada intermediària. Tecnicament, lei Pershing èran de missils portaires d'una carga nucleara de 50 kt. Avián una portada de  km e una precision de 50 m.

## Liames intèrnes

* Arma nucleara.
* Crisi deis euromissils.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
BGM-109G Gryphon

[thumb|right|Assai d'un BGM-109G en [1982.]]

Lo **BGM-109G Gryphon** es un missil de crosiera nuclear sòu-sòu estatsunidenc. Concebut dins leis ans 1970, intrèt en servici en 1983 e es principalament conegut per son ròtle dins la crisi deis euromissils. Ansin, totei leis exemplaris produchs foguèron destruchs ò desarmats entre 1988 e 1991 après la signatura dau tractat sus lei fòrças nuclearas de portada intermediària. Tecnicament, lo BGM-109G Gryphon èra portaire d'una ogiva nucleara de 150 kt e èra capable d'agantar un objectiu situat a  km amb una precision de l'òrdre de 30 m. Èran generalament plaçats sus un camion que transportava quatre missils.

## Liames intèrnes

* Arma nucleara.
* Crisi deis euromissils.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Thomas Cochran et al., *Nuclear Weapons Databook Volume I : U.S. Nuclear Forces and Capabilities*, Natural Resources Defense Council, 1984.

## Nòtas e referéncias
Coexisténcia Pacifica

[thumb|right|Rescòntre entre [Nikita Khrushchov e John Fitzgerald Kennedy en 1961.]]

La **Coexisténcia Pacifica** es un periòde de la Guèrra Freja que durèt de 1956 a 1962. Iniciada per Nikita Khrushchov après sa presa dau poder en URSS, aviá per objectiu d'abandonar la corsa ais armaments e lei perspectivas d'un conflicte militar entre lei dos blòts au profiech d'una confrontacion pus pacifica dins lei domenis ideologics, scientifics, culturaus e economics. Sa mesa en òbra suscitèt una certana maufisança mai foguèt finalament favorizada per l'obtencion de l'arma nucleara per leis Union Sovietica e per leis Estats Units que podián plus intrar en conflicte dirècte. Lei doas superpoissanças reconoguèron sei zònas d'influéncia respectivas e limitèron leis ambicions de seis aliats respectius coma, per exemple, durant la crisi de Suèz. Dins aquò, la confrontacion contunièt dins mai d'una region (empèris coloniaus, guerilhas comunistas sud-americanas, etc.).

La Coexisténcia Pacifica permetèt de demenir lei tensions entre lei dos blòts mai sei limits apareguèron en 1962 amb la crisi dei missils de Cuba. Ansin, après lo reglament d'aquela crisi, l'Oèst e l'Èst decidèron de s'engatjar dins la Destenduda que foguèt un periòde marcat per una demenicion importanta de la rivalitat americanosovietica.

Per extension, lo tèrme es de còps utilizat per designar d'autrei periòdes istorics similars marcats per una temptativa de reduccion dei tensions entre dos blòts ò dos empèris rivaus.

## Liames intèrnes

* Guèrra Freja.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Acid nitrós

L’**acid nitrós** es un compausat quimic acid feble de formula generala HNO2. Fòrça instable, es preparat en cas de besonh per una reaccion entre l'acide cloridric HCl e lo nitrit de sòdi NaNO2. Intra dins la fabricacion dei colorants azoïcs.
 
## Liames intèrnes

* Acid nitric.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tractat de Rapallo (1922)

Lo **Tractat de Rapallo** es un tractat signat entre Alemanha e l'URSS lo 16 d'abriu de 1922. Aviá per objectiu de rompre l'isolament diplomatic dei dos país e de reglar divèrsei questions conflictualas eissidas de la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918). En particular, lei dos Estats renoncièron a sei demandas de reparacions de guèrra e restabliguèron de liames diplomatics e comerciaus (clausa de la nacion pus favorizada). Metèron tanbe en plaça una cooperacion militara secrèta que permetèt a l'armada alemanda d'installar de camps secrèts en URSS destinats a entraïnar de pilòts d'avion e de carris ò a preparar una guèrra quimica. Aquela cooperacion durèt fins a l'arribada dei nazis au poder en 1933 e foguèt una dei basas dau rearmament alemand ordonat per Hitler.

## Liames intèrnes

* Tractat de Versalhas.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Renata Fritsch-Bournazel, *Rapallo, naissance d’un mythe. La Politique de la peur dans la France du Bloc national*, Fondation national des sciences politiques, 1974.

## Nòtas e referéncias
Anidrid d'acid

[thumb|right|[Grop foncionau caracteristic de l'anidrid d'acid.]]

Un **anidrid d'acid** es un compausat quimic organic que resulta de la desidratacion d'un acid organic (acid carboxilic, acid sulfonic, acid fosforic, etc.) ò minerau (acid nitric, acid sulfuric, etc.). Es caracterizat per l'estructura R–CO–O–CO–R'.

## Nomenclatura

Dins lei règlas de nomenclatura internacionala, l'estructura dau nom d'un anidrid d'acid es « anidrid alcanoïc ». Lo tèrme « alcanoïc » es adaptat en foncion deis acids carboxilics a l'origina de l'anidrid. Per exemple, anidrid acetic (ò etanoïc) (CH3CO)2O indica un anidrid d'acid format per doas moleculas d'acid acetic. Autre exemple, l'anidrid etanoïc propanoïc indica un anidrid compausat a partir d'una molecula d'acid acetic (ò etanoïc) e d'una molecula d'acid propanoïc.

## Formacion

Un anidrid d'acid es generalament obtengut gràcias a l'union de dos acids carboxilics segon la reaccion de desidratacion :
R–COOH + R'–COOH = R–CO–O–CO–R'+ R–CO–O–CO–R + R'–CO–O–CO–R'+ H2O
Aquela reaccionn es reversibla e leis anidrids d'acis pòdon aisament subir una idrolisi.

Es tanben possible de formar d'anidrids d'acids en utilizant un clorur d'acil e un carboxilat :
R–COCl + R'–COO− = R–CO–O–CO–R' + Cl−

## Reactivitat

Leis anidrids d'acid son de derivats d'acids carboxilics. An donc una reactivitat similara. Lei dos carbònis portant lei liasons carbonils (C=O) son electrofils e pòdon donc reagir amb d'espècias nucleofilas Nu− segon la reaccion :
R–CO–O–CO–R + Nu− = R–CO–Nu + R–CO–O−
Aquela reaccion permet, per exemple, de formar d'estèrs amb un rendiment quasi totau.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Acid carboxilic.
* Quimia organica.

### Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** *Nomenclature of Organic Chemistry: IUPAC Recommendations and Preferred Names 2013*, RSC Publishing, 2014.

### Nòtas e referéncias
Ustrada-Ġala

**Ustrada-Ġala** (o **Orga-Ġala**, en rus **Argun**) es una ciutat de Chechenia.

## Galeria

Fichièr:Ustrada.png
Fichièr:Ustrada-1.png
Fichièr:Мечеть в Аргуне.jpg
Fichièr:Мечеть в городе Аргун.jpg
Fichièr:IMG 20180616 122253УстаргIордой малхбалехьара нартол.jpg
Fichièr:IMG 20180616 122432УстаргIордойн урам тIехулаволийла.jpg
Fichièr:IMG 20180616 122625УстаргIордойн гIатлин цIенош.jpg
Fichièr:IMG 20180616 122640Кадырова Айманин маьждиг.jpg
Fichièr:УстаргIордойн ЦЕНТРАН ГУО.jpg
Fichièr:IMG 20180616 122814УстаргIордойн малхбузера нартол.jpg
Fortalesa

[thumb|right|[Dessenh representant de la Bastilha, una fortalessa qu'èra inicialament destinada a renforçar un ponch feble dei fortificacions de París.]]

Una **fortalessa** (var. **casteràs**, **chastelassa**, **fortalesa**, **hortalessa**) es un luòc fortificat organizat per la defensa d'una vila ò d'una region. Generalament dotada d'una garnison e de resèrvas importantas, es pus gròssa qu'un fòrt. Pasmens, dins lei fachs, lo destriament entre lei dos tipes d'obratge es pas totjorn clar.

## Liames intèrnes

* Castèu.
* Ciutadèla.
* Fòrt.
* Fortificacion.
* Ksar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cadi

Un **cadi** es un jutge musulman que pòu resòuvre d'afaires civius, judiciaris e religiosa de la vida vidanta coma lei maridatges, lei divòrcis, lei repudiacions e lei successions. L'origina de la foncion es desconeguda mai son existéncia es atestada tre lo periòde omeia. Èran designats per lei governadors de província per s'ocupar deis afaires civius e dei crimes còntra Dieu. Aquela segonda foncion li foguèron retiradas per lei Mamelocs mai lei cadis veguèron lentament sei missions aumentar durant l'Edat Mejana amb dei variacions segon lei particularitats regionalas (governador de vila, cap de la polícia, foncionaris, diplomatas, ministres...). Durant lo periòde coloniau, lo ròtle judiciari dei cadis foguèt mantengut mai leis autreis atribucions foguèron generalament suprimidas. Uei, lei cadis gardan una plaça importanta dins lei sistèmas judiciaris de mai d'un país musulman.

## Liames intèrnes

* Drech islamic.
* Islam.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ryan Furness

**Ryan Christopher Furness**, conegut simplament coma Ryan Furness   (n. a Minneapolis en 1972), es un filològ, professor universitari e entrepreneire estatunidenc, reconegut coma un dels màgers especialistas de l'occitan aranés.

Furness se licencièt en Filologia ispanica a l'Universitat de Minnesota e se transportèt a Catalonha al començament de las annadas 1990 ont seguiguèt de corses de Filologia romanica a l'Universitat de Barcelona (UB). Foguèt a aquel moment que descobriguèt l'existéncia de l'occitan de l'Aran, fach que lo portèt a lo sieu primièr contacte amb la lenga e amb la occitanisme en 1997.

Amb tot lo material que se crompèt dins sas consecutivas visitas dins la Val d'Aran, agèt besonh de comparar divèrses mots amb lo diccionari aranés-castelhan-catalan-francés de Frederic Vergés Bartau, mas, aital e tot, i trobèt de divèrsas mancas pel que fasiá a la siá lenga mairala. Aquela situacion lo portèt a se prepausar de crear lo primièr diccionari bilingüe aranés-anglés. Après o prepausar al Conselh General d'Aran, que n'acceptèt la proposicion, i trabalhèt en una de los sieus burèus pendent dos ans e l'òbra foguèt publicada en 2006 per Pagés Editors, amb una tirada d'un milièr d'exemplars e las equivalèncias en las doas lengas d'entre 12.000 e 13.000 mots.

Son diccionari aranés-anglés se considèra la primièra òbra de lexic bilingüe escricha en aranés normatiu de l'Institut d'Estudis Araneses - Academia Aranesa de la Lenga Occitana. Per plan que l'autor reconeguèt de grandas dificultats per acabar l'òbra compte tengut de la situacion sociolingüistica del territòri occitanoparlant e la manca de documentacion escricha,[8] aquela es estada subjècta a posteriors estudis e criticas per çò qu'es de las simetries entre ambedoas parts del diccionari e tanben per l'inclusion de barbarismes de la oralitat.

Posteriorament, Furness tornèt als USA, e poguèt pas acabar lodoctorat a l'UB. I exerciguèt ailà coma professor de castelhan al campus de Rochester de l'Universitat de Minnesota e i comencèt una entrepresa emergenta, NearestYou, centrada en la maximització de beneficis en la venta de begudas artesanalas. Mai tard, tornèt pontualament en Catalonha per preparar un nòu doctorat a l'Universitat de Lhèida, tanben sus lengas minoritàrias. Dins l'encastre d'aqueles estudis, anoncièt en 2022 que trabalhava a una actualizacion del diccionari bilingüe aranés-anglés, en aquela edicion amb una version tanben digitala, e possiblament en un diccionari de caracteristicas similaras entre l'aranés e l'anglés.

## Referéncias

## Bibliografia
* Furness, Ryan. «Sociolinguistics and dictionary making». A: De lexicografia: actes del I Symposium Internacional de Lexicografia : (Barcelona, 16-18 de maig de 2002) (en anglès). Barcelona: Institut Universitari de Lingüística Aplicada. Universitat Pompeu Fabra, 2004, p. 403-410 (Sèrie Activitats; 15). ISBN 9788496367067.
Rickey Thompson

**Rickey Thompson** (nascut lo 6 de febrièr de 1996 a Raleigh, Carolina del Nòrd), es un actor american de television e de cinèma. 
## Filmografia
*Betch
*Foursome (2016–2018)
*Sleep Tight (2016)
Timgad

[thumb|right|[Fotografia dei vestigis de l'arc de Trajan.]]

**Timgad** ò **Thamugadi** es una ciutat antica situada sus lo territòri de la comuna eponima de Timgad. Subrenomat la « Pompèia de l'Africa dau Nòrd » gràcias a l'excellent estat de conservacion de sei vestigis, foguèt inscricha au Patrimòni Mondiau de l'UNESCO en 1982. Es considerada coma un exemple tipic de vila romana.

Fondada en 100 apC per l'emperaire Trajan, es la darriera colonia romana fondada per « deduccion de colonia » en Africa. Es a dire qu'èra inicialament una colonia unicament poblada de ciutadans romans. Pasmens, dins lo cas de Timgad, lei colons èran principalament de legionaris veterans e i aguèt probablament una integracion rapida dins lo teissut economic e demografic locau gràcias a de maridatges entre Romans e autoctòns. La vila conoguèt una creissença importanta e agantèt una superficia de 90 ectaras a son apogèu. Sèti d'un evescat après la cristianizacion de l'Empèri, foguèt un dei centres dau donatisme, una eretgia dau sègle IV apC. Amb lo declin de la poissança romana, la vila foguèt integrada dins lo Reiaume Vandal e declinèt rapidament au sègle V apC en causa de la desportacion de seis abitants. Au sègle VI, après la reconquista bizantina, la vila es ansin descricha coma « destrucha ». Un fòrt i foguèt bastit per susvelhar la region. L'endrech foguèt probablament abandonat après la conquista aràbia.

Lei roïnas foguèron protegidas per lo desèrt. Son existéncia foguèt mencionada en 1765 per lo viatjaire anglés James Bruce. En 1851, una mission epigrafica francesa menada per Louis Renier explorèt lo site. Descurbiguèt lo fòrum e aperaquí 70 inscripcions. Lei premierei recèrcas arqueologicas vertadieras foguèron iniciadas en 1880. L'importància dau site foguèt lèu descubèrtas e tenguèt un ròtle important dins la creacion de servicis especializats dins la proteccion dei monuments istorics per leis autoritats colonialas d'Argeria. En 1948, una vila novèla foguèt creada per desplaçar la populacion e protegir lei vestigis. Un musèu foguèt tanben dubèrt en 1930. Dempuei 1962, lei campanhas de recèrca arqueologicas son vengudas raras mai lo govèrn argerian organizèt l'inscripcion de la vila au Patrimòni Mondiau. Pasmens, en despiech d'aquela inscripcion, i a desenant de questions sus la proteccion dei vestigis que son somés a una erosion accelerada en causa dei condicions climaticas e deis activitats umanas.

## Liames intèrnes

* Donatisme.
* Empèri Roman.
* Leptis Magna, autra colonia romana en Africa.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Claude Lepelley, *Les Cités de l'Afrique romaine au Bas-Empire*, Études augustiniennes, 1979.

## Nòtas e referéncias