Uranus (planeta)

**Uranus** es la setena planeta dau Sistèma Solar per òrdre de distància au Soleu après Saturne e avans Neptun. Es una planeta giganta e gasosa coma Jupitèr, Saturne e Neptun. Tèn donc la tresena talha e la quatrena massa dau Sistèma Solar. Son atmosfèra de color blava es fòrça espessa e es la pus freja entre lei planetas. De mai, coma leis autrei planetas gigantas, Uranus tèn un sistèma danèus. Dins aquò, sa caracteristica pus espectaclosa es son axe de rotacion clinat de maniera quasi parallèla au plan dau Sistèma Solar. Aquela especificitat se retròba egalament dins la forma de la magnetosfèra e dins leis orbitas dei 29 satellits coneguts que tèn Uranus.

En causa de son alunchament, Uranus es coneguda per sei temperaturas fòrça bassas e per lei dificultats per lestudiar. Ansin, foguèt la premiera planeta desconeguda durant lAntiquitat que foguèt descubèrta amb un telescòpi en 1781 per William Herschel. De mai, a lora dara, gaire de telescòpis pòdon veire de detalhs de la planeta e una unica sonda espaciala visitèt lo sistèma dUranus. Foguèt la mission estatsunidenca *[[Voyager 2]]* en 1986 après un viatge de nòu ans.

Aquela planeta foguèt nomada *Uranus* en onor daqueu dieu roman quèra lo paire de Saturne. Lapelacion foguèt donada de la mema maniera que lo dieu Saturne èra lo paire de Jupitèr.

## Caracteristicas fisicas

Uranus fa partida dei planetas gigantas gasosas amb Jupitèr, Saturne e Neptun. Sa densitat es donc relativament febla amb una valor de 1,27. Sa massa, egala a 14,5 còps la massa de la Tèrra, es la quatrena dau Sistèma Solar mai son rai eqüatoriau de quasi , representant quatre còps lo rai terrèstre, es lo tresen dau Sistèma Solar.

### Estructura intèrna

thumb|left|Estructura intèrna possibla per Uranus.

La composicion dUranus es mau coneguda e varia segon lei modèls utilizats. Leis elements principaus formant la planeta serián de glaç daiga, damoniac e de metan que comptarián per una massa compresa entre 9,3 e 13,5 massas terrèstras. Idrogèn e èli, fòrça presents dins lei composicions de Jupitèr e Saturne, son pus rars sus Uranus amb solament una massa situada entre 0,5 e 1,5 massas terrèstras. Lo rèsta de la massa de la planeta, entre 0,5 e 3,7 massas terrèstras, seriá rocassós.

Lo modèl classic de lestructura intèrna dUranus es un nuclèu rocassós au centre de la planeta, enviroutat per un mantèu fach de glaç e subremontat duna envolopa gasosa dèli e didrogèn. Lo nuclèu seriá relativament pichon amb una massa de 0,55 massa terrèstra e auriá un rai egau a 20% dau rai de la planeta. Sa densitat seriá pròcha de 9 amb una pression de  e una temperatura de . Lo mantèu de glaç  representariá la màger part de la planeta amb una massa de 13,4 massas terrèstras. Enfin, latmosfèra  dèli e didrogèn aviá una massa egala a 0,5 massa terrèstra per una espessor egala a 20% dau rai planetari.

Dins aquò, aqueu modèl es pas totalament satisfasent. Ansin, de quantitats de materiaus rocassós o didrogèn podrián èsser mescladas dins lo mantèu de glaç. La consequéncia es que lei percentatges dei materiaus rocassós o didrogèn podrián èsser pus importants. A lora dara, i a pas de donadas per resòuvre aqueu problèma.

Un autre fach incomprés pertocant lestructura intèrna dUranus es son flux termic relativament feble a respècte deis autrei planetas gigantas dau Sistèma Solar. Per exemple, Neptun emet un flux 2,6 còps superior a la quantitat denergia recebuda dau Soleu. Òr, en comparason, dins linfraroge, Uranus emet solament 1,08 còps lo flux solar absorbit per son atmosfèra. Ansin, lo flux termic, egau a , es inferior au flux terrèstre. Una ipotèsi per explicar aqueleis observacions seriá lexisténcia dun jaç que, per exemple, dispersariá la calor per conveccion e empachariá adonc son passatge vèrs la superficia.

### Atmosfèra

[thumb|left|Comparason entre lei talhas de la [Tèrra e dUranus.]]

A respècte dau rèsta de la planeta, latmosfèra dUranus a una composicion fòrça diferenta, tenent principalament didrogèn (83 %), dèli (15 %) e de metan (1,99 %). De mesuras espectroscopicas mostrèron tanben la preséncia de traças detan, dacetilèn, de metilacetilèn, de diacetilèn, de dioxid de carbòni, de monoxid de carbòni e daiga. Leis aparelhs scientifics pòdon obtenir de mesuras fins a una prefondor de  sota la superficia nominala. En aquel endrech, la pression es egala a  amb una temperatura de quasi . Aquela atmosfèra se pòt devesir en divèrseis estructuras : una troposfèra entre -300 e , una estratosfèra entre 50 e  e una termosfèra/corona entre  e . I a pas de mesosfèra.

Dautra part, latmosfèra dUranus sembla dèsser calma a respècte daquelei de Jupitèr o de Saturne amb una color blava unida sus leis imatges de la sonda *Voyager 2*. Pasmens, Uranus tèn tanben una estructura de nívols en bendas e una activitat climatica activa.

#### Troposfèra

La troposfèra es lo jaç bas de latmosfèra e lo pus actiu entre leis altituds  e . La temperatura baissa amb laltitud de  a  a  a  onte se situa la tropopausa. Pasmens, la temperatura de la tropopausa varia leugierament entre -224 e  amb la latitud. Aquelei valors fan quUranus a latmosfèra pus freja dau Sistèma Solar. Enterin, la pression varia de  a . Lestructura dei nívols seriá complèxa amb la preséncia de nívols daigan dins lei zonas amb una pression situada entre  e , de nívols didrosulfur damòni entre 20 e , de nívols damoniac o de sulfur didrogèn entre 3 e  e finalament de nívols de metan entre 1 e . Pasmens, la màger part dei jaç de nívols es especulativa car *Voyager 2* a solament observat la preséncia dei nívols de metan.

#### Estratosfèra

Lestratosfèra es lo jaç intermediari de latmosfèra dUranus. Sa temperatura varia de  a la basa a  -  a la cima. Lo rescaufament es probablament causat per lei transferiments de calor dempuei la termosfèra e la preséncia de metan e dautreis idrocarburs formats per la dissociacion dei moleculas de metan sus lei rais solars. Aqueleis idrocarburs son situats dins un jaç relativament fin entre 100 e . Forman adonc una bruma probablament responsabla de laspècte calme de la planeta.

#### Termosfèra e corona

[thumb|upright|Fotografia dUranus facha en [2005 amb son sistèma danèus e de nívols atmosferics.]]

Latmosfèra exteriora dUranus es compausada de la termosfèra e dun jaç dich *corona*. La temperatura de la termosfèra es quasi constanta entre  e . Es donc pus importanta que per la termosfèra de Saturne (environ ) mai se conois pas la rason daqueu fenomèn. Defiech, lei radiacions ultravioletas dau Soleu o lactivitat dauròras polaras fornisson pas lenergia necessària. De mai, lactivitat deis auròras polaras es insignificanta a respècte de Jupitèr o de Saturne. La corona es facha de moleculas de diidrogèn e datòms didrogèn. Aquela composicion explica la talha unica dins lo Sistèma Solar de la corona fins a  amb, per consequéncia, la creacion duna tirassiera per lei particulas orbitant près dUranus. Ansin, la corona entraïna especialament una reduccion de la quantitat de poussa dins lo sistèma danèus de la planeta.

#### Ionosfèra

Lionosfèra dUranus es situada entre  e  dins lei partidas auta de lestratosfèra e bassa de la termosfèra. Es pus densa que leis ionosfèras de Saturne e de Neptun, probablament en causa de la preséncia duna concentracion febla didrocarburs dins lestratosfèra. Lionosfèra es principalament sostenguda per lei rais ultraviolets dau Soleu. Leis auròras polaras an pas de ròtles importants coma per Jupitèr o Saturne.

#### Bendas, vents e nívols

En 1986, la sonda *Voyager 2* observèt lemisfèri sud dUranus destiu mai manca lemisfèri nòrd. Leis observacions de la sonda, puei de telescòpis Hubble, e Keck mostrèron que lemisfèri sud èra devesit entre una calòta polara brilhanta e de bendas sornas a leqüator. Lo limit èra una benda estrecha, entre lei latituds -45° e -50°, dicha còl polar. Se supausa que la calòta e lo còl polars tènon de nívols de metan amb una pression entre 1,3 e . La planeta sembla donc assimetrica amb de regions lusentas e sornas.

La mission *Voyager 2* vetz tanben de nívols dauta altitud au nòrd dau còl. La durada de vida dei nívols varia entre quauquei jorns e uneis annadas mai permetèron de definir unei zonas dei vents de la partida superiora de la troposfèra. Ansin, la circulacion dei vents de leqüator es dins lo sens retrograd. Lei velocitats, enregistradas entre 50 e , aumentan en salunchant de leqüator. Vèrs lo pòl nòrd, lei vents se desplaçan dins lo sens prograd e la velocitat monta a  per la latitud +50° per venir nulla au pòl. En revenge, labséncia de nívols dins la region polara sud empacha de conóisser lei vents en dessota dau còl. Dins aquò, la velocitat dei vents dins lemisfèri sud sembla pus rapida que dans lemisfèri nòrd, especialament entre lei latituds ±20 e ±40°.

En 2006, una tempèsta similara a la taca blava observada per *Voyager 2* sus Neptun foguèt detectada per lei telescòpis Hubble e Keck dins lemisfèri nòrd vers la latitud +28°. La taca aviá una talha relativament pichona a respècte dei tempèstas similaras de Neptun amb una longor de  en longitud e  en latitud. Sa preséncia mòstra que latmosfèra dUranus deu subir de cambiaments climatics importants durant lei periòdes dequinòcci.

### Sistèma danèus

[thumb|Sistèma danèus dUranus observat per la sonda ''Voyager 2'' en [1986. Lanèu pus brilhant es lanèu ε.]]

Uranus a un sistèma danèus tèunes descubèrt en 1977 per azard durant una observacion de latmosfèra de la planeta. Foguèt lo segond sistèma conegut dins lo Sistèma Solar. Aqueu sistèma es pas tant complèxe coma leis anèus de Saturne mai es pus important quaquelei que sobsèrva a lentorn de Jupitèr o de Neptun. A lora dara, se conois 13 anèus amb una espessor eqüatoriala de quauquei quilomètres. Son probablament joves e dos pichons satellits partejan seis orbitas. Son fachs de particulas e de blòts duna talha variant dau micromètre au mètre.

### Camp magnetic

[thumb|Camp magnetic dUranus mesurat per ''Voyager 2'' en [1986 amb sa forma assimetrica e son centre desplaçat.]]

Lo camp magnetic dUranus a una forma particulara en causa de lenclinason fòrça importanta de laxe de rotacion de la planeta e dau fach que lo centre dau camp es desplaçat a respècte dau centre geometric de la planeta. En consequéncia, la forma de la magnetosfèra es assimetrica e lei valors enregistradas vàrian de maniera importanta entre lei pòls nòrd e sud. Ansin, lintensitat mejana dau camp es  mai pòu baissar a  dins lemisfèri sud e montar a  au nòrd. Coma Neptun presenta un comportament similar, podriá èsser una caracteristica frequenta dei planetas gigantas daqueu tipe. Lorigina daquelei camps magnetics seriá de movements dins lei jaç daiga e damoniac dau mantèu de la planeta.

La magnetosfèra creada per aqueu camp magnetic a un un arc de tuert vèrs 23 rais planetaris causat per linteraccion amb lo vent solar. Enviroutant la magnetosfèra, se tròba la magnetopausa, situada vèrs 18 rais planetaris, onte lo camp magnetic vèn feble e desorganizat. Puei, lo vent solar interagís amb aquelei regions e estira la magnetosfèra sus una distància de quauquei milions de quilomètres. Pasmens, la rotacion particulara de la planeta deforma aquela coa e li dona una forma de tiratap.

## Orbita e rotacion

Uranus orbita a lentorn dau Soleu a una distància mejana egala a quasi 3 miliards de quilomètres en 84 annadas terrèstras dins un plan clinat de 0,77° a respècte dau plan ecliptic. Lexcentricitat de son orbita es 0,044. Pasmens, la caracteristica pus remarcabla es lenclinason de laxe de rotacion de la planeta egala a 97,77°; ansin, laxe es quasi parallèl au plan dau Sistèma Solar. Lo periòde de rotacion a lentorn daquel axe es   . Lei pòls an donc de periòdes de jorn e nuech continús denviron 42 ans. Se conois pas lorigina daquela rotacion. Lipotèsi principala es la collision amb un còrs de la talha de la Tèrra dins lei premiers temps dau Sistèma Solar.

## Satellits

thumb|Sistèma dUranus vist per lo telescòpi VLT.

Uranus a 29 satellits naturaus coneguts dichs segon de personatges de William Shakespeare e Alexander Pope. Son devesits en tres grops. De mai, Uranus podriá tanben aver de quasi-satellits estables amb una durada de vida egala a aquela dau Sistèma Solar. Pasmens, ges dobjècte daqueu tipe es estat observat.

### Satellits interiors

Uranus a tretze satellits pichons amb una orbita situada a linterior de la trajectòria de Miranda. Totei lei satellits daqueu grop son liats ais anèus. Lo pus grand es dich Puck amb un diamètre egau a . Aquelei satellits an un albedo fòrça feble, a lentorn de 0,10. Son fachas duna mescla daiga e de poussas sornas. De mai, lei calculs mòstran que lo sistèma dei satellits interiors es pas estable es que de collisions entre lunas son possiblas. Totei lei satellits semblan estacats ais anèus.

### Satellits principaus

[thumb|Fotografia dau satellit [Titània.]]

Lei cinc satellits principaus dUranus son Miranda, Ariel, Umbriel, Titània e Oberon. Pasmens, Aqueu sistèma de lunas es lo mens massís dau Sistèma Solar : la massa dei cinc grands satellits monta pas a la mitat de la massa de Triton. Titània es lo pus grand satellit amb un rai mejan egau a .

Totei lei lunas an un albedo feble, variant de 0,20 a 0,35, e son probablament fachas duna mescla de glaç e de ròcas. Lo glaç podriá tanben tenir de percentatges importants de dioxid de carbòni e damoniac dins sa composicion. Ges datmosfèra espessa foguèt detectada. Ansin, la pression atmosferica sus Titània passa probablament pas 10-20 nPa. Miranda podriá aver una activitat geologica anciana en causa de fòrças de marèia amb Uranus. Defiech, un criovolcanisme ancian podriá explicar la preséncia destructuras semblablas a de volcans dau tipe *coronae*. Dins aquò, totei lei satellits dau grop principau an una superficia amb una craterizacion importanta. 

Enfin, lei periòdes de rotacion dei satellits principaus a lentorn dUranus son comprés entre 1,4 e 13,5 jorns terrèstres. Lor axe de rotacion es quasi parallèl a laxe dUranus. Lei satellits an donc una enclinason fòrça similara a la planeta. Enfin, i a de resonàncias 3:1 entre Miranda e Umbriel e 4:1 entre Ariel e Umbriel.

### Satellits irregulars

En 2005, Uranus aviá nòu satellits dichs irregulars a lexterior de lorbita dOberon. Son dobjèctes probablament capturats per la gravitat de la planeta gaire de temps après sa formacion. Lor talha varia de 18 a  per Sícorax, lo pus important. La màger part daquelei satellits an una trajectòria retrograda. Ges de satellit irregular a una enclinason compresa entre 60 e 140° car lestabilitat dins aquela region es limitada, e la durada de vida dun satellit daqueu tipe es estimada a environ 10 milions dannadas.

## Observacion

Entre 1995 e 2006, la magnitud dUranus èra situada entre +5,6 e +5,9 amb un diamètre angular entre 3,4 e 3,7 segondas darc. Èra donc un objècte dificilament visible a luèlh mai observable durant una nuech sorna. En revenge, vèn una buta facila per un pòrtavista, e mai en vila. Amb un telescòpi amator dun diamètre de 150 a , la planeta apareis coma un disc blau. Enfin, un telescòpi de  de diamètre, o pus grand, pòu mostrar de bendas de nívols o certanei dei grands satellits coma Titània o Oberon.

## Descubèrta, recèrca e exploracion

### Descubèrta

[thumb|upright|William Herschel ([1738-1822).]]

Uranus foguèt observada per divèrseis astronòms avans sa descubèrta oficiala. Defiech, lo premier que notèt sa posicion foguèt John Flamsteed (1646-1719) en 1690 sota lo nom 34 Tauri. Lo Francés Pierre Lemonnier (1715-1799) la veguèt tanben dotze còps entre 1750 e 1769. En 1781, William Herschel foguèt donc lo premier astronòm que comprenguèt quUranus èra pas una estela. Pasmens, pensèt premier que vesiá una cometa. Pasmens, de dobtes apareguèron e leis astronòms rus Anders Johan Lexell e alemand Johann Elert Bode calculèron lorbita de lobjècte descubèrt per Herschel. Lei resultats mostrèron la preséncia duna orbita quasi circulara e concluguèron que se tractava duna planeta. Lo fach foguèt finalament confiermat en 1783 per Herschel au president de la Royal Society.

### Nom

En onor dau rèi dAnglatèrra Jòrdi III (en anglés *George III*), Herschel vouguèt nomar la planeta *Georgium Sidus* (*Estela de Jòrdi*) mai lo nom èra pas veritablament popular en Euròpa. Lastronòm Jérôme Lalande prepausèt lapelacion *Herschel* e lo Suedés Erik Prosperin lo nom *Neptun* per celebrar lei victòrias de la flòta britanica durant la Guèrra dIndependéncia deis Estats Units. Enfin, Bode prepausèt *Uranus* ques lo paire de Saturne dins la mitologia grèga. Aqueu nom venguèt pauc a pauc lo pus espandit e simpausèt definitivament vèrs 1850 quand lHM Nautical Almanac Office renoncièt a lapelacion d*'Herschell*.

### Recèrca amb lei telescòpis terrèstres

[thumb|right|Premiera taca sorna dUranus observada per lo [telescòpi espaciau Hubble.]]

Avans lo passatge de la sonda *Voyager 2*, lei conoissenças sus Uranus èran limitadas. A lora dara, lexploracion dUranus amb de telescòpis necessita generalament lutilizacion dei telescòpis Hubble o Keck que pòu observar la planeta dempuei la Tèrra. Aqueleis observacions mostrèron la preséncia de fenomèns climatics coma de tacas blavas similaras a Neptun en 2006. Descurbiguèron tanben dos anèus e dotze satellits naturaus suplementaris.

### Exploracion amb de missions espacialas

La mission espaciala estatsunidenca *Voyager 2* es la soleta sonda que foguèt mandada dins lo sistèma dUranus en 1986. Descurbiguèt dètz satellits naturaus suplementaris e la forma asimetrica dau camp magnetic. Estudièt tanben la composicion dei cinc grands satellits e realizèt de fotografias detalhadas de Miranda. Enfin, la sonda observèt latmosfèra dUranus.

## Cultura

*Uranus* es lo nom latinizat dau dieu grèc *Ouranós* (Οὐρανός) representant lo cèu. Foguèt lo paire dei Titans e foguèt reversat per son fiu Crònos. Lurani, descubèrt en 1789 per lo quimista alemand Martin Heinrich Klaproth, foguèt nomat en onor dau nom prepausat per la novèla planeta per Johann Elert Bode. En 1943, lei Sovietics nomèron tanben lor còntraofensiva a lentorn de Stalingrad *Operacion Uranus*.

## Nòtas

## Referéncias