open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Montsegur (Arièja)

**Montsegur** (en francés *Montségur*) es una comuna d'Occitània, en Lengadòc, situada dins lo País d'Òlmes, lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Es lo centre administratiu de la comuna de son nom. Sa populacion (1999) es de 117 abitants. Se trapa a una distància de 10 km de L'Avelhanet, de 29 km de Puègverd, de 37 km de Fois e de 82 km de Tolosa. Aqueste vilatge deu una partida de son prestigi al castèl de Montsegur, bastit sus un *castrum* antic que foguèt un dels darrièrs centres de resisténcia de la ierarquia catara al sègle XIII.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion es [munse'ɣy]. Las fòrmas ancianas son *castrum Montis Securi* en 1241, 1244, 1263, *Montem Securum* en 1243, 1244, 1246, *Monte Securo* en 1274 e 1295, *Mons Securus* en 1318-25, *Monsegur*, cap a 1330, etc.
Segon Dauzat e Rostaing, le nom de *Montsegur* ven del latin *mons* « mont », ambe'l latin *securus*, le « provençal » *segur*. 
Segon Negre, Alan Novèl, B. Boyrie-Fénié, citats per Patrici Pojada, le nom de *Montsegur* ven de l'occitan *mont* e l'adjectiu *segur*, donc *mont segur, en seguretat*. Segon Astor, los Féniés, citats per Patrici Pojada, lo nom a lo sens de « segur, en seguretat, a l'abric del perilh ». Segon Miquèu Grosclaude, per Montsegur (Bearn), lo nom format de *mont* + *segur* marca la valor militara del lòc; segon Bouvier, citat per Patrici Pojada, per Montsegur (Droma), l'adjectiu *segur*, associat a *mont*, marca una bona fortificacion.  
Segon Patrici Pojada, i a de *Montsegur*s de Bearn a Daufinat e son totis formats sul nom occitan *mont* e l'adjectiu *segur*. Lo toponime designa un lòc segur, aparat, naut, supausat a l'abric del perilh e qu'a donc una valor militara. 

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas d'Arièja

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Jean Duvernoy

**Jean Duvernoy** es un istorian e jurista francés nascut a Bourgoin (1917) e mòrt a Sent Joan de Lus lo 19 d'agost de 2010.

Doctor en drech e licenciat en letras, ven manteneire de l'Acadèmia dels Jòcs Florals de Tolosa en 1989.

Jean Duvernoy es autor de textes e traduccions subre lo catarisme e l'Inquisicion. La seuna traduccion en francés del Registre d'Inquisicion de Jaume Fornièr es la basa del libre mondialament conegut d'Emmanuel Le Roy Ladurie *Montalhon, vilatge occitan*.

## Bibliografia
**Le Registre d'inquisition de Jacques Fournier, évêque de Pamiers, 1318-1325 *: manuscrit Vat. latin n° 4030 de la Biblioteca vaticana, publicat amb introduccion e notas per Jean Duvernoy (3 volumes, 1965). Reedicion : Tchou, Paris, 2004.
**Inquisition à Pamiers, interrogatoires de Jacques Fournier : 1318-1325*, causits, traduits del latin e presentats per Jean Duvernoy (1966)
**Chronique, [1203-1275]*, per Guilhèm de Puèglaurenç, texte editat, traduit e anotat per Jean Duvernoy (1976)
**La Religion des cathares* (1976) 
**L'Histoire des cathares* (1979)
**Inquisition à Pamiers : cathares, juifs, lépreux, devant leurs juges* (1986)
**Spirituels et béguins du Midi*, per Raoul Manselli, traduccion de Jean Duvernoy (1989)
**Cathares, vaudois et béguins : dissidents del pais d'Oc* (1994) 
**Chronique, 1229-1244* per Guilhèm Pelhisson, texte editat, traduit e anotat per Jean Duvernoy (1994)
**Chronique, 1145-1275*, per Guilhèm de Puèglaurenç, texte traduit, presentat e anotat per Jean Duvernoy (1996 - leperegrinateurediteur.com)
**Le Dossier de Montségur, interrogatoires d'inquisition, 1242-1247* traduit, anotat. e presentat per Jean Duvernoy (1998 - leperegrinateurediteur.com)
**Le Procès de Bernard Délicieux, 1319*, traduit, anotat e presentat per Jean Duvernoy (2001 - leperegrinateurediteur.com)
**L'Inquisition en Quercy : le registre des pénitences de Pierre Cellan, 1241-1242* prefaçat, traduit del latin e anotat per Jean Duvernoy (2001)

## Ligams extèrnes
*Pagina personala
Joan Thomas

**Joan Thomas** (en francés *Jean Thomas*) es un lingüista occitan especializat en lexicografia e en istòria de la lingüistica occitana. Es encargat de corses d'occitan a l'Universitat de Tolosa-Lo Miralh e a l'IUFM de Tolosa.

## Sas òbras
Miriam Bras

**Miriam Bras** (en francés *Myriam Bras*) es una lingüista e una informaticiana occitana. Es especializada en tractament automatic de l'occitan amb d'aplicacions en lexicografia e sintaxi. Es mèstra de conferéncias a l'Universitat de Tolosa-Lo Miralh.

## Sas òbras
Cristian Airelièr

**Cristian Airelièr** (en francés *Christian Hérilier*), nascut lo 2 de julhet de 1949 a Clarmont-Ferrand e mòrt lo 25 de junh de 2020 a Tièrn,https://www.dansnoscoeurs.fr/christian-herilier/3080463 es un lingüista occitan especializat en lexicografia.

## Òbras
* *Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers*, 48 p., mapa, 1989, Tièrn, Agéncia Carcular.
* *Tresaur de la lenga occitana en tot resègre los parlars dits auvernhats*, Tièrn: Carculem mas !, 2009-.

## Nòtas e referéncias
Chiapas

**Chiapas** es un dels 31 estats que constituisson Mexic. Es localizat al sud-èst del país, e confronta al nòrd l'estat de Tabasco, al nòrd-oèst l'estat de Veracruz e a l'oèst l'estat d'Oaxaca. Al sud confronta l'ocean Pacific e a l'èst Guatemala. La capitala n'es Tuxtla Gutiérrez; las autras vilas importantas son: San Cristóbal de las Casas, Comitán e Tapachula. En Chiapas se tròban las roïnas maias de Palenque, Yaxchilan, Bonampak, Cninkultic e Tonina.
Lo Luc

**Lo Luc** (*Le Luc* en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. 

Lo Luc es pròche dau Massís dei Mauras e possede un musèu dei sagèus de pòsta.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants.

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas ambé la comuna

## Vèire tanben
* Comunas de Var

## Liames extèrnes

## Nòtas
Andoca

**Andoca** (*Andouque* en francés) es una comuna d'Occitània, en Lengadòc, situada dins lo departament de Tarn e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
### Situacion
Andoca èra dins lo canton de Valdariás a 20 km d'Albi, de Carmauç e de Valença d'Albigés.
### Comunas vesinas

## Istòria
L'istòria de la comuna d'Andoca es marcada principalament per la corsa de Léonce Rudelle, lo celèbre inventor del motor electric per fornir las mobiletas, motocultors e veituras que s'encalan dins las davaladas. 

En 1905, la comuna de Crespin se creèt a partir del territòri d'Andoca.

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Tarn
## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Manu Chao

thumb|250px|right|Manu Chao en concèrt
Jose-Manuel Thomas Arthur Chao (**Manu Chao**), nascut lo 21 de junh de 1961 a París, filh de maire basca e de paire gallec (Ramón Chao, escrivan) qu'emigrèron en França durant la dictadura de Franco. 

Inicialment foguet sòci dels grops Hot Pants e Los Carayos, mas tanben participèt a de grops coma Joint de culasse, Casse-pieds o Kingsnakes, on sa participacion foguèt mens importanta, abans de venir lo cantaire del grop Mano Negra de 1987 a 1994, fondat conjuntament amb lo seu fraire Antoine Chao e son cosin Santiago Casariego. Après la separacion del grop en 1994, Manu Chao conthunèt de cantar en solitari. Canta en francés, castelhan, galèc, arabi, anglés e wolof.

## Discografia
[thumb|250px|Manu Chao ([Gijón, Astúrias)]]
### Albums
:*Vejatz tanben: [[Hot Pants]], [[Los Carayos]] e [[Mano Negra (grop de musica)|Mano Negra]]*
* Clandestino (Virgin - 1998)
* Próxima estación: esperanza (Virgin - 2001)
* Radio Bemba Sound System (Virgin - 2002)
* Sibérie m'était contéee (2004): publicat en un disc-libre en francés amb illustracions del dessenhaire polonés Wozniak.
* La Radiolina (Because Music - 2007)

### Singles
* Bongo Bong (1999)
* Clandestino (2000)
* Me gustas tú (2001)
* Merry Blues (2001)
* Mr. Bobby (2002)
* Rainin' in paradize (2007)

### Dvd
*Babylonia en guagua (EMI - 2002)

## Collaboracions
* Negu Gorriak - Gora Herria (1992 Esan Ozenki)
* Negu Gorriak - Hipokrisiari Stop! Bilbo 93-X-30 (1994 Esan Ozenki, Live)
* Skank - O Samba Poconé (1996 Sony)
* Joaquín Sabina - Yo, Mi, Me, Contigo (1996 Bmg/Ariola)
* Amparanoia - El Poder De Machin (1997 Edel)
* Anouk - Automatik Kalamity (1997 Virgin)
* Fermin Muguruza - Brigadistak Sound System (1998 Esan Ozenki)
* Idir - Identités (1999 Sony)
* Tonino Carotone - Mondo Difficile (1999 Sony), duo *La Trampa*
* Amparanoia - Fiesta Furiosa (1999 Edel)
* Emmaüs Mouvement, (Compilacion, 2000)
* Wagner Pa - Brazuca Matraca (2001)
* Noir Désir - Des visages des figures (2001) (guitarra sul tema *Le vent nous portera*)
* Zona Bastarda (2002, Organic Records)
* Les Oreilles Loin du Front (Compilacion Ras l'front) - Dans Mon Jardin (2004)
* Amadou & Mariam - Un dimanche à Bamako (2004, productor)
* Roy Paci & Aretuska - Toda joia (2006, coros)

## Ligams extèrnes
*Pagina oficiala de Manu Chao
*Manu Chao amb Radiochango
*Manu Chao per Radikal Sound System Produktion 
*Myspace oficial de Manu Chao
Dryas recent

**Dryas recent**, nomenat a partir de la *[[Dryas octopetala]]* de la tondra e de la flòra alpina, foguèt un brèu (aproximativament 1&nbsp;300 ± 70 ans) periòde climatic fred precedit per l'interstade de Bölling-Anarød a la fin del Pleistocèn entre aproximativament 12&nbsp;700 e 11&nbsp;500 ans abans lo present, e precedissent lo Preboreal de l'Olocèn precòç. En Irlanda, lo periòde es conegut coma l'estadi Nahanagan, mentre que dins lo Reialme Unit es apelat estadi de Loch Lomond.

## Vejatz tanben
* Pleistocèn
* Olocèn
* Cambiament climatic
Comtat de Sibiu

**Sibiu** es un comtat del nòrd de Romania. Sa capitala es Sibiu.

## Organizacion territoriala

### Vilas
* Sibiu
* Mediaş
* Agnita
* Avrig
* Cisnădie
* Copşa Mică
* Dumbrăveni
* Miercurea Sibiului
* Ocna Sibiului
* Sălişte
* Tălmaciu

### Comunas

## Demografia

## Ligams extèrnes
Personificacion

Una **personificacion** es una figura de retorica que consistís en balhar a d'èssers non-umans de caracteristicas umanas, de far d'els de creaturas que se compòrtan coma de personas.

## Exemples

### Literatura

Foguèt utilizada tre l'Antiquitat (Faulas d'Esòp) amb un fum de bèstias que parlan e se compòrtan coma d'umans.
L'idèia foguèt represa en França amb La Fontaine que sas faulas foguèron reviradas en occitan.

Es une figura tanben plan utilizada en poesia.

### Benda dessenhada

La personificacion es tanben plan correnta dins las bendas dessenhadas (Babar...) e es mai que mai associada als genres fantastic, fantasia e sciéncia ficcion.

## Relacion mab d'autras figuras de retorica

La personificacion es vesina de la prosopopèia mas la prosopopèia s'aplica tanben als mòrts e als absents. De mai la prosopopèia es centrada sus un escambi dialogic amb lo narrator o lo locutor (uman) vist coma exterior al mond de l'entitat convocada e personificada.

## Nòtas e referéncias
Elisabèt I d'Anglatèrra

thumb|right|300px|'''Elisabèt I''' Reina d'Anglatèrra e d'Irlanda
**Elisabèt I** (en anglés: *Elizabeth*), escaissada «**La Reina Verge**» o «**La Bona Reina Bess**» (Londres; 7 de setembre de 1533 – idem; 24 de març de 1603), foguèt reina d'Anglatèrra e d'Irlanda del 17 de novembre de 1558 fins al jorn de sa mòrt. Coronada tre la mòrt de sa sòrre Maria I, prenguèt lo cap d'un país dividit per de questions religiosas dins la segonda mitat del sègle XVI.

## Accession al tròn
Filha del rei Enric VIII d'Anglatèrra e d'Anna Bolein, Elisabèt foguèt la cinquena e darrièra representanta de la dinastia de Tudor. Declarada illegitima après l'execucion de sa maire, foguèt pasmens restablida dins los seus dreches al tròn pel Parlament en 1544. A la mòrt d'Enric VIII, èra pas que la tresena dins l'òrdre de succession a la corona. En 1554, foguèt  empetegada dins un complòt e empresonada, abans de se retirar a Hartfield House. Las mòrts successivas de son frairastre, Edoard VI, puèi de sa sorrastra ainada, Maria I, li permetèron d'accedir al tròn en novembre de 1558 per un regne de 45 ans. E mai que Maria I, catolica ferventa, s'opausèt longtemps a çò qu'Elisabèt li succediguèsse, moriguèt mentre que la futura reina èra gardada en residéncia susvelhada. Foguèt coronada a l'Abadiá de Westminster a Londres, lo 15 de genièr de 1559 per Owen Oglethorpe, evesque de Carlisle. Son accession al tròn marca lo començament d'un periòde màger, qualificat d*'elisabetenc*, que Anglatèrra s'i va enauçar al reng de poténcia coloniala.
Kiwi

**Kiwi** pòt designar:
* *[[Botanica]]*: una planta e un fruch. Vejatz **[[Actinidia sinensis]]**.
* *[[Ornitologia]]*: un aucèl non volador de Nòva Zelanda. Vejatz :**[[Kiwi (ausèl)|Kiwi]]**
* *[[Onomastica]]*:  l'escais-nom dels neozelandeses.
Agland

thumb|right|Aglands

L**'agland** (var. **aglan**) es lo fruch deis espècias dau genre *[[Quercus]]*. 

Leis aglands deis euses (la sosespècia *ilex* ne fa amars e la sosespècia *ballota* ne fa doces), son culhits per la noiridura dau bestiau (lei pòrcs que paisson dins lei pasturatges manjan leis aglands casuts, mentre que lei cabras escalan sovent sus leis arbres en lei cercant). 

Lei pòbles cèltas dau nòrd e dau centre de la Peninsula Iberica preromana ne fasián de farina panificabla, segon çò que ditz Estrabon dins sei escriches sus aquelei pòbles:
::

Lo fruch se pòt manjar crus o torrat. Se'n fa tanben una licor deliciosa.
Bella ciao

**Bella Ciao** ei una cançon italiana dera Dusau Guèrra Mondiau. Era origina dera cançon ei incèrta. Era musica semble vier d'una cançon folk, mès er autor dera letra ei desconeishut. Eth recant dera cançon, bella ciao (*adishats polida*), juntament damb era tematica, hèr pensar qu'ei una cançon de despedida.

## LETRA

## Adpatacion
Lo cantaire Patric a adaptat la cançon en occitan.
Friborg de Brisgòvia

**Friborg de Brisgòvia** (en alemand *Freiburg im Breisgau*) es una vila alemanda del land de Baden-Württemberg. Sa populacion èra estimada a 218.043 abitants en 2012. Sa superfícia totala es de 153,06&nbsp;km².

thumb|230px|left|''Münsterplatz'', en Friborg de Brisgòvia, Alemanha.
Asturleonés

L**'asturleonés** (autonim: *asturlleonés* o *asturllionés*) es una lenga iberoromanica, nomenada amb divèrses glotonims —coma **[[asturian]]** (*asturianu*), '''cantabre''' (*cantabru*), '''leonés''' (*llionés*), o '''mirandés''' (*mirandés*)—, segon lo territòri ont es parlada. La lenga compta tanben divèrsas varietats con lor pròprias denominacions, fruit de l'isolament de las populacions (coma *cabreirés*, *sanabrés*, *berciano*, *paḷḷuezu*, *pixueto*, etc.). 

La distribucion d'aquela lenga s'espandís dins lo nòrd-oèst d'Espanha, en Astúrias e la part occidentala de las províncias de Leon e Zamora; e, dins lo nòrd-èst de Portugal, a Miranda do Douro, formant lo domeni lingüsitic asturleonés. 

Aparegut dins la region de Douro al , lo leonés ancian deriva directament del latin tardiu. L'evidéncia documentària remonta a la diplomacia de l'Auta Edat Mejana, ja qu'a partir del  es enregistrat un usatge plen e conscient d'aquel idiòma, espandit demest los notaris a partir de la mitat del . 

D'une militants lingüistics prentendon de manière exagerada que la varietat lingüistica eonaviega (o galèc-asturian), parlada dins l'extrèm oèst d'Astúrias, seriá una forma d'asturleonés. En realitat, es clarament un dialèctes galèc que ten qualques traits de transicion cap a l'asturleonés. 


Dominio_asturleonés.png|Aira lingüistica de l'asturleonés.
Asturllionés;_usu_y_estensión.png|Usatge de l'asturleonés.


## Articles connèxes
* Filologia de las lengas iberoromanicas
** Asturian
** Cantabre
** Leonés
** Mirandés

## Referéncias
Friborg

**Friborg** pòt èsser:
* Friborg de Brisgòvia, en Alemanha
* Friborg (Soïssa)
* lo canton de Friborg (Soïssa)

E tanben:
* Fribourg, una comuna de
Artur da Costa e Silva

**Artur da Costa e Silva** (n. 3 d'octobre de 1902, m. 17 de decembre de 1969) foguèt un militar (marescal) e president de Brasil entre 1967 e 1969.

Filh de comerçants portugueses de l'Archipèla de Madèira, comencèt la siá carrièra militara a Porto Alegre. En 1918 perseguiguèt los sieus estudis a l'Escòla Militara de Realengo, situada dins la vila de Rio de Janeiro. En aquela vila se maridèt amb Iolanda Barbosa, filha d'un militar.

En 1952 venguèt general, en atenhent la carga maxima de General d'Armada en 1961. Durant lo govèrn de João Goulart participèt a la repression dels movements d'estudiants, e foguèt alunhat del comando de la 4 Armada. Tre 1963 participèt a la conspiracion que depausèt João Goulart a travèrs d'un còp d'Estat. Durant lo govèrn del marescal Humberto de Alencar Castello Branco, Costa e Silva venguèt Ministre de la Guèrra e s'aprochèt dels militars de la .

Costa e Silva, candidat unic a la succession de Castello Blanco, foguèt elegit indirèctament (sensa la participacion del pòble) per lo Congrès Nacional Brasilièr en 1966. Assumiguèt lo govèrn lo 15 de març de 1967.

Durant lo sieu govèrn, s'amplifiquèron las manifestacions, principalament d'estudiants contra lo regim militar, qu'aguèron per responsa l'aumentacion de la repression.

Lo 31 d'agost de 1969 Costa e Silva sofriguèt d'un accident vascular cerebral e foguèt alunhat del govèrn, en essent remplaçat per una junta militara. Moriguèt lo 17 de decembre del meteis an.

## Referéncias
Helen Clark

**Helen Elizabeth Clark** (nascuda lo 20 de febrièr de 1950, professora de tèmas politics) foguèt la primièra ministra de Nòva Zelanda dempuèi lo 5 de decembre de 1999 fins al 18 de novembre de 2008.

Es la segonda femna a èsser primièr ministre de Nòva Zelanda, après ganhar l'eleccion de 1999. Anteriorament, Jenny Shipley foguèt tanben primièra ministra. A ganhat tres eleccions seguidas. Foguèt fòrta opausanta a la invasion de l'Iraq, liderada pels Estats Units. Jos lo sieu mandat s'envièron de tropas a Afganistan per ajudar a la siá reconstruccion. Apieja las politicas antinuclears de Nòva Zelanda dels darrièrs 20 ans.

Helen Clark es membre onorari de de la Fundacion Internacional Raoul Wallenberg. Es actualament la directora del Programa de las Nacions Units pel Desvolopament.
Nacionalisme aragonés

Lo **nacionalisme aragonés** es la concepcion politica que defen qu'Aragon a ua istòria, ua lenga, leis e ua cultura pròprias tà tiéner ua autonomia mei grana o quitament tà estar ua nacion independenta. Un deus simbòls mei emplegats es la bandèra estaleda aragonesa *([[estrelada aragonesa]])*, formada per las quate barras d'Aragon e ua estela roja au mieg.

Los partits aragonesistas principaus son:

***CHA**: la Chunta Aragonesista
***PAR**: lo Partiu Aragonés
***INAR**: Iniziatiba Aragonesa

## Istòria
Dempuish lo començament deu sègle XVIII, quand Aragon perdó definitivament la soa independéncia politica, la sensacion d'ua unitat *nacionala* que's considèra de manèras variadas dens la populacion aragonesa, tanben se per totes, be son claras bèras caracteristicas que compausan lo territòri e lo pòble aragonés, frut de la continuitat multiseculara d'Aragon coma reiaume sobeiran puish coma region istorica inclusa dens l'estat espanhòu. 

Totun, n'estó pas abans lo sègle XX, en 1919, que comencè d'aparéisher politicament ua vision d'Aragon de caractèr nacionalista dens las paginas d*'[[El Ebro]],* la revista de l'Unión Regionalista de Barcelona, que pus tard s'aperaré Unión Aragonesista. Entre totes los noms, se destacan duas figuras: Gaspar Torrente e Julio Calvo Alfaro. Durant los ans 1970 tanben que's destaquèn lo Partit Socialista d'Aragon (PSA) e lo Movement Nacionalista Aragonés (MNA).
Citizendium

**Citizendium** (acorcha de l'anglés *Citizens' Compendium*, "manuau daus ciutadans") es una enciclopèdia creado en 2006 coma alternativa a Wikipèdia, per Larry Sanger, un èx-dirigent de Wikipèdia. Se basa atanben sobre un wiki, la contribucion volontària daus internautas e de convencions similaras mas ten quauques diferéncias fondamentalas:
* Se distinguís entre *autors* (chascun qu'o vòu lai pòt contribuir) e *editors* (expèrts en la matèria qu'asseguran la fisabilitat de las informacions).
* Son restrictius sobre lo tipe d'articles que i chabon, fòrça pròches d'aqueles de l'enciclopèdia tradicionala.
* Los utilizaires an de signar amb lo sieu nom reau e ofrir una biografia brèva per participar.
* Los articles se devesisson en airas tematicas, supervisadas per de grops de trabalh mandats per d'expèrts.

Ara per ara Citizendium fonciona mas en anglés mas estúdian la possibilitat de faire de versions dins d'autras lengas.

Los sieus defensors afirman qu'a la lonja serà una font pus consultada que las versions wikipedianas, perque los expèrts lai asseguran la validitat de las informacions e quò lai lor autreja de rigor. Mai que mai, lo vandalisme es practicament inexistent e la redaccion pus sonhada.

Per contra, los detractors afirman qu'es un projècte eleitista, que valoriza pas la coneissença de la comunautat e que sorgiguèt per la rivalitat creissenta entre dos responsables de Wikipèdia, Larry Sanger e Jimbo Wales. 

## Liams extèrnes
Pagina de Citizendium
Rènnas de Bretanha

**Rèn(n)as** o **Rèn(n)as de Bretanha** (*Renno* o *Renno de Bretagno*, *Rèno de Bretagno* en nòrma mistralenca, *Resnn* en galò, *Roazhon* en breton, *Rennes* en francés) es una vila de Bretanha. Es lo capluòc de la region administrativa francesa de Bretanha e del departament d'Ille et Vilaine. Sa populacion èra estimada a  en 2005. 
Es una de las ancianas capitalas del ducat de Bretanha.

Lo gentilici es **ren(n)enc, -enca** (mistralenc: *ren[n]enc, -enca*).

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Ensenhament superior e recèrca

**Los 2 pòls universitaris son :**

* L'Universitat de Rennes I: medecina, farmacia, sciéncias duras, lo drech e l'economia.

* L'Universitat de Rennes II - Nauta Bretanha (UHB) : sciéncias socialas, sciéncias umanas, disciplinas artisticas e literàrias.

L'importància de la vida universitària a Rennes se manifèsta tanben per la riquessa e la diversitat dels laboratòris de recèrca presents suls campus universitaris e dels centres espitalo-universitaris.

Las grandas escòlas principalas : 
* L'Institut d'Estudis Politics de Rennes (IEP Rennes)
* L'Escòla Superiora de Comèrci de Rennes (ESC Rennes)

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Hans von Euler-Chelpin

**Hans Karl August Simon von Euler-Chelpin** (n. en 1873, m.1964) foguèt un bioquimista suedés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1929.
Igüana

thumb|right|250px|Igüana terrèstre adulta, Yucatan (Mexic).
L**'igüana** (tanben s'escriu *iguana*) es un reptil semiarboricòla terrèstre o marin. Es un vegetarian que se noirís de còps d'invertebrats pichons. 

L'igüana viu principalament en America del Sud encara que i a dos genres en Madagascar e dins las illas Fiji. Sa pèl escaumosa es d'una color que li permet mai o mens de se fondre dins lo païsatge e atal d'escapar de sos predators.

Existís tanben l'iguana de las Antilhas pichonas qu'es un ensemble d'una vintena d'islas pròchas de la Martinica, e se tròba tanben dins lo sud de la Martinica. Aval es una espècia endemica. Es una iguana de color vèrda, marron veire gris. Viu dins los arbres mas se pòt véser tanben pel sòl. Se noirís de fuèlhas e de fruta. Sa particularitat es d'aver d'escatas per dessús lo còs, long de la coa e sota la maissa (pas sul cap).

.                                                                                                                                                                                                                      •                                                                                                                                                 •
Canoas

**Canoas** es una vila de l'estat brasilièr de Rio Grande do Sul. Sa populacion totala èra  abitants en 2006. Sa superfícia totala es 131&nbsp;km².

Es sèti de l'Universitat Luterana de Brasil (ULBRA).
João Café Filho

**João Fernandes Campos Café Filho**, avocat, foguèt president de Brasil entre 1954 (aprèp lo suicidi de Getúlio Vargas) e 1955.

## Biografia
Nascut en Natal, trabalhèt coma jornalista e avocat durant la siá joenessa, en avent participat de la *Aliança Liberala* en la campanha de 1930. En 1933 fondèt lo Partit Nacionalista de Rio Grande do Norte, e qualques ans pus tard, lo Partit Republican Progressista.

En 1934 e 1945 foguèt elegit deputat federal, e en 1950 foguèt candidat a la vicepresidéncia per la lista que dirigissiá l'ancian governant, Getúlio Vargas. Amb lo suicidi de Vargas, en la siá qualitat de vicepresident, assumiguèt la presidéncia de la republica lo 24 d'agost de 1954, en exercint lo cargue fins al 8 de novembre de 1955, quand foguèt aluenhat (al principi temporàriament e après definitivament) de la presidéncia per un movement politic-militar liderat pel general Teixeira Lott.

Foguèt ministre del Tribunal de Comptas de Riio de Janeiro, durant tot lo decènni de 1960.

Café Filho, educat dins la Primièra Glèisa Presbiteriana de Natal, foguèt lo primièr president protestant de Brasil.

## Vejatz tanben
* Getúlio
Sugaar

Dins la Mitologia basca, **Sugaar** (autres nom: **Sugar**, **Sugoi**, **Maju**) es lo companh mascle de Mari, una diva basca precrestiana, e qu'es associat als auratges e al tròn. S'imagina mai que mai coma un dragon o una sèrp. Contrariament a sa companha feme, pauc de legendas demoran sus Sugaar. Son ròtle dins la mitologia basca es de rejónher periodicament Mari dins las montanhas per generar d'auratges.
Moby Dick

**Moby Dick** es un roman escrich per Herman Melville.

Explica l'istòria d'Ismaèl, un jove marinièr (*alter ego* de l'autor) que viatja amb lo capitani Ahab a la siá recèrca obsessiva d'una granda balena blanca que dona títol al libre. Aquesta balena es estada vista coma una metafòra de l'ideal inaccessible e del sens de la vida. Qualques critics an dich que l'istòria seguissiá un esquèma biblic e que representa l'afanh de l'òme per controtlar la natura o s'aprochar de Dieu, un desir a l'encòp comprensible e malefic. La balena es devenguda una icòna de la cultura populara.
Herman Melville

**Herman Melville** (1819-1891) foguèt un escrivan american, autor de lo roman *[[Moby Dick]]* e de divèrses poèmas e assags. Lo sieu trabalh coma marinièr li proporcionèt la coneissença del mond de la mar que representèt en las siás òbras.
Eretgia

Una **eretgia** (dau grèc ancian αἵρεσις *hairesis* 'causida, preferéncia per una doctrina') es d'en premier una escòla de pensada. Lo jardin d'Epicur èra una tala *hairesis*. La traduccion latina n'es *secta* 'sècta'. L'Antiquitat estaca pas de valor pejorativa a aquestei tèrmes.

La valor pejorativa nasquèt au sègle IV dins lo domeni crestian, d'una volontat de monopòli religiós que proïbiguèt l'opinion liura.

Una persona implicada dins una eretgia es un **erètge** o una **erètja**.
Economia de Danemarc

[thumb|250px|left|[Copenaga.]]
L'economia de Danemarc opèra amb mercats eficientes, amb estandards de vida superiora a la mejana europèa. L'economia danesa es modèrna, amb tecnicianas agricòlas de nauta tecnologia, una moneda establa e una nauta dependéncia del comèrci internacional. La taxa de caumatge es bassa (2% lo 2008), e lo govèrn a aplicat de politicas amplas de benestar.

Danemarc es membre de l'Union Europèa, e a implementat e superat los critèris de convergéncia per adoptar l'Èuro, mas la populacion s'i opausèt en un referendum lo 2000, malgrat que la corona danesa es fixada amb l'èuro mejançant lo Mecanisme de Taxa de Cambiament Europèu.

Malgrat èsser un pichon país, Dinamarca es un exportador net de neurituds e energia, e gaudís d'un excedent en la siá balança de pagaments.

## Nòtas & referéncias
Pòst

La **pòst** es una pèça de fusta plana e longa, fòrça mai longa qu'ampla e pus larga qu'espessa, de caras parallèlas, que s'utiliza en fustariá.

Se ne bastisson d'ostals de fusta, de sòls, de revestiments e de mòbles e s'utiliza coma supòrt per de nombrosas activitats. Son usatge coma laissa (per gardar de noiriduras, de libres...) s'origina dins l'abitat de l'ostal neolitic, que la pòst i èra lo luòc onte los pastres fasián secar lors formatges. La pòst de fusta flòta subre l'aiga; se ne bastisson de vaissèls; doncas es util per se desplaçar subre l'aiga coma, per exemple, las primièras pòstes de surf.
Gaoth Dobhair

**Gaoth Dobhair** (*Gweedore* en anglés) es un villatge d’Irlanda, en lo Comtat de Donegal (Ulster), sus la riba del Ocean Atlantic. L'irlandés qu’ei la primièra lenga de la localitat.
Mende (omonimia)

**Mende** pòt èsser:
* Mende, una vila d'Occitània, en Gavaudan
* lo mende, una lenga d'Africa de la familha nigèrocongolesa.
Carlos Luz

**Carlos Coimbra da Luz** (1894-1961) òme politic, foguèt president de Brasil entre lo 9 e l'11 de novembre de 1955.
Luísa Diogo

**Luísa Dias Diogo** (n. 1958) economista e femna política foguèt primièra ministra de Moçambic entre 2004 e 2010.
Milan Kučan

**Milan Kučan** (Križevci, 14 de genièr de 1941) es un politician eslovèn. Foguèt president d'Eslovènia de 1991 a 2002. 
Dempuèi novembre de 2004 es membre del Club de Madrid.
Zacharias Topelius

**Zacharias (Zachris, Sakari) Topelius** (n. 1818, m. en 1898) foguèt un escrivan finés de lenga suedesa del sègle XIX.
José Linhares

**José Linhares**, jutge e òme politic n.1886 e m.1957, foguèt president de Brasil aprèp la deposicion de Getúlio Vargas en 1945, e abans lo govèrn elegit de Eurico Gaspar Dutra, en 1946.
Júlio Prestes

**Júlio Prestes de Albuquerque**, proprietari agricòla e òme politic brasilièr (n. 1882, m. 1946), foguèt governador de l'estat de São Paulo entre 1927 e 1930. Foguèt tanben lo darrièr ''paulista'' elegit president de la Republica de Brasil abans 1930.

Son eleccion coma president de la Republica foguèt contestada pels estats de Rio Grande do Sul, Paraíba e Minas Gerais, e un còp d'Estat acabèt lo periòde conegut dins l'istòria de Brasil coma *Republica Vièlha*. Júlio Prestes foguèt depausat abans d'exercir lo poder, e un president militar interin, Augusto Tasso Fragoso, assumiguèt lo poder.
Arsaç

**Arsaç** (*Assas* en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.

Lo gentilici es **assadenc -enca** (fr. *assadin -ine* o *assadain -aine*). Un sobriquet dels assadencs es **los beu-l'òli** (*béu-l'òli* en grafia mistralenca).

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Rostagnus de Arsads*, cap a 1103, *Rostangni de Arzas* en 1130, *apud Arzacium* en 1156, *castrum de Arsacio* en 1167, 1185, *P. de Arzas* en 1191, *de Arssacio*, *de Arsacio*, *prato de Arsassio*, sense data [sègle XII ?], *in castro Arsacii*, *in castro de Arsacio* en 1217, *parrochia S. Marcialis de Arsacio* en 1239, 1288, *ecclesie St Marcialis de Arsacio*, *castro de Arsacio* en 1289, *cum patuis de Arsacio* en 1317, *castri Arsassio*, *castrum de Arsassio*, *Arsas* en 1320, *prior de Assercio* en 1392, *de Arssacio*, a la fin dau sègle XIV, *la terra et segnorye d'Arsas* en 1483, *de Assacio* en 1529, *de Assassio* en 1550, *Assaz* en 1626, *Assas* en 1622, 1648, 1740-60, 1771, *Assas* e (a l'èst) *Jardin d'Assas* en 1770-71 (mapa de Cassini)

Dauzat explica *Assàs* per un nom latin d'òme *Arcius* (o gallés *Artius*) amb lo sufixe *-aceum* e los Féniés i veson un derivat de *ars*, « cremat » (del vèrbe *ardre*) (mas amb quin sufixe ?). Segon Hamlin, *Assas* dins Sordèl es pas a identificar amb lo toponime. Seriá probablament un derivat dau participi passat occitan *ars* « cremat », amb lo sufixe *-às* de valor collectiva : « los luòcs cremats ». La « valor collectiva » dau sufixe *-as* (de *-aceu-*) es una nocion a interrogar.

*Fòrmas tiradas dau diccionari topografic d'Eugène Thomas (1865) : *Arsads* en 1103; *Arzas* en 1129; *Arciaz* en 1132; *Arciacium* en 1164; *Castrum de Arsacio* en 1154; *De Arzacio* en 1176; *Arsatium* en 1230; *De Arssacio* en 1304; *Assacium* en 1528; *Assas* en 1455; *de Assacio* en 1529; *de Assassio* en 1550; *Assas* en 1622; *Assaz* en 1626.

Las proposicions modèrnas son **Assats**, **Assaç**, o **Assas** (*Assas* en grafia mistralenca).

Una reconstitucion fisabla de la fòrma medievala es **Arsaç**.

## Istòria

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de Càstias; es ara dau canton de Sant Geli dau Fesc.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Erau

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Nabucodonosòr II

thumb|right|250px|Nabuconosòr II
**Nabucodonosòr II** (en ebrieu: נבוכדנ(א)צר *Nebukadnéʦʦar* o נבוכדראצר *Nebukadréʦʦar*) foguèt rei de Babilònia (v. 630 avC. – 562 avC.), conegut per sa conquista de Jerusalèm e dau reiaume de Juda que la Bíblia se'n fa ressòn.
Peticion de principi

En logica, una **peticion de principi** (o en latin: **petitio principii**) es un rasonament enganaire que la proposicion que se i deu provar es supausada implicitament o explicitament dins las premissas.

Sovent, la conclusion es simplament una reescritura d'una partida de las premissas. Dins mai d'un cas pus complèxe, las premissas son la consequéncia de la conclusion.

Es de destriar de l'argument circular (mas aqueste es un cas particular de peticion de principi).

## Exemple
*Totes los qu'an confessat lor delicte son colpables, doncas la justícia los deu condemnar (premissa implicita: la justícia condemna "a la vista" de l'avoacion, doncas aqueles que confessan son, per definicion, colpables).
Presompcion d'innocéncia

La **presompcion d'innocéncia** es lo principi que fa que tota persona que se vei reprochar una infraccion es reputada innocenta tant que sa culpabilitat es pas estada legalament e definitivament establida. Aqueste principi es fondamental dins tota ordenança juridica.

La majoritat dels païses de l'Euròpa democratica reconeisson lo principi de la presompcion d'innocéncia.
Antimatèria

S'admet generalament que l'antimatèria se compausa de particulas de la meteissa massa e espin qu'una particula de matèria, mai amb una carga opausada (simetria C, de carga).

## Ais originas, l'equacion de Dirac

L'equacion de Dirac, una equacion de mecanica quantica relativista, foguèt descubèrta per Paul Dirac en 1928. Aquesta equacion descriu lei particulas d'espin 1/2, coma l'electron. Compatibla entierament amb la mecanica quantica, e largament compatibla amb la teoria de la relativitat especiala presenta de solucions per la natura de l'espin dei particulas, e per l'existéncia d'antiparticulas. Encara que originariament foguèt formulada per l'electron, aquesta equacion se pòt aplicar tanben en d'autrei particulas d'espin 1/2, coma lo neutrinò, lo proton e lo neutron. Dirac utilizèt la vertadiera forma de l'equacion:

*E = mc<sup>2</sup>*

Doncas:

*E<sup>2</sup> = p<sup>2</sup>c<sup>2</sup>+m<sup>2</sup>c<sup>4</sup>*

Aquesta equacion a doas solucions: una correspondenta a l'energia positiva, e una autra a la negativa. La solucion d'energia negativa, l'antiparticula, es soventei fes interpretada coma un trauc dins una mar de Fermi, valent a dire l'abséncia d'una particula. En teoria quantica dei camps es tanben interpretada coma una particula que va a l'envèrs dins lo temps, ja que lo formalisme matematic fa vertadierament pas la diferéncia entre aquelei doas possibilitats.

## Pròvas experimentalas

Aquesta teoria es entierament compatibla amb çò que s'es observat en laboratòri, en fach lo positron foguèt descubèrt experimentalament per Carl Anderson en 1932. En 1996 au CERN capitèron a formar un antiatòm d'antiidrogèn de vida fòrça corta compausat d'un antiproton e d'un positron, experiment melhorat en 2010 embé una vida d'aperaquí un desen de segonda.

## L'avenidor de l'antimatèria

Un domeni onte l'estudi de l'antimatèria a un avenidor particularament interessant es la cosmologia. En efèt vesèm dins nòstre univèrs un desequilibri entre matèria e antimatèria : l'antimatèria es esquasi absenta, mentre que se lei quantitats de matèria e d'antimatèria èran identicas, se serián desintegradas una ambé l'autra.

Dau vejaire dei fisicians dei particulas, aquesta question es ligada a la violacion de simetria CPT per l'interaccion forta, determinada per lei coeficients de la matritz CKM e/o per una nòva fisica, tanben dicha fisica enlai dau modèl estandard (BSM physics).

## Vejatz tanben
* Aniquilacion de matèria amb d'antimatèria.
Massís

Un **massís**, tanben apelat una ***montanhada*** o ***malhada*** en gascon, es un ensems montanhós de forma massissa.

## Veire tanben
*Massís de montanha
Balneário Camboriú

**Balneário Camboriú** es una vila del litoral de l'estat brasilièr de Santa Catarina. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2006. Sa superfícia totala es 46,5&nbsp;km².

Foguèt fondada lo 20 de julhet de 1964. Actualament es una importanta vila toristica de l'estat e del sud de Brasil.
Bento Gonçalves

**Bento Gonçalves** es una vila de l'estat brasilièr de Rio Grande do Sul. Sa populacion totala èra  abitants en 2007. Sa superfícia totala es 277,4&nbsp;km².

Foguèt fondada en 1875 per d'immigrants italians.
Pò

**Pò** (en italian *Po*, en latin *Padus*), nommat tanben a l'Edat Antica **Eridan** (en latin *Eridanus*), es un grand flume d'Euròpa que nais en Occitània, dins los Alps (près dau mont Vísol, dins la Val Pò de las Valadas Occitanas) e que cor a travèrs de las planuras dau nòrd d'Itàlia (Piemont, Lombardia, Emília-Romanha, Venèt) per se getar dins la mar Adriatica. Passa per las vilas italianas de Turin, Cremona e Plasença. Es lòng de 652&nbsp;km e son bacin a una superfícia de .

## Vejatz tanben
### Liams intèrnes
* Val Pò
* Plana del Pò
Les

**Les** pòt èsser:

* Les (flume), un flume de Lengadòc (Montpelhierenc).
* Les (Val d'Aran), un municipi o comuna en Gasconha (Val d'Aran).
* Les_(Nauta_Garona), una comuna de la Nauta Garona.
Lista dels massisses montanhoses

## [[Africa]]
* Adrar dels Ifoghas
* Massís de l'Aïr
* Massís de l'Atlàs
* Massís del Hoggar
* Massís del Piton de las Nèus
* Massís del Piton del Fornàs
* Rwenzori
* Massís del Tibesti

## [[America]]
* Cordilhièra dels Andes
* Apalaches
* Montanhas Rocosas

## [[Asia]]
* Imalaia
* Caucàs
* Taurus

## [[Euròpa]]
* Alps
* Carpats
* Selva Negra
* Massís Armorican
* Massís Ardenés
* Massís Central
* Jura
* Massís de Morvan
* Vòges
* Orals
* Pirenèus

## [[Occitània]]
* Alps
* Esterèu
* Massís dei Baroniás
* Massís Central
* Massís dei Mauras
* Massís de la Santa Bauma
* Pirenèus
Volta Redonda

**Volta Redonda** es una vila de l'estat brasilièr de Rio de Janeiro. Sa populacion totala èra  abitants en 2006. Sa superfícia totala es 182,3 km².

Es coneguda coma *La Vila de l'[[Acièr]]*.
Mont Blanc

Lo **Mont Blanc** (en francés e francoprovençal *Mont Blanc*, en italian *Monte Bianco*), dins lo massís del Mont Blanc, entre lo departament d'Auta Savòia (França) e la Val d'Aosta (Itàlia), es lo punt culminant dels Alps. Amb una altitud de  mètres, es lo trescòl d'Euròpa Occidentala e lo cinquen sus lo plan continental en considerar las montanhas de Caucàs.

Lo som a despuèi de nombroses sègles representat un objectiu per totas menas d'aventurièrs, en començant per sa primièra ascension en 1786, mas tanben un objècte de fascinacion dins nombrosas òbras culturalas.

### Panorama
Despuèi lo som del Mont Blanc, es possible de veire o d'apercebre quatre massisses montanhoses : Jura, Vòges, la Selva Negra e lo Massís Central. La vision teorica luenchenca depend de la geomorfologia e de l'influéncia de la corbadura terrèstra.

### Nòtas e referéncias
Euròpa Occidentala

right|thumb|260px 

Dins son accepcion mai larga, l**'Euròpa Occidentala** (var. **Euròpa Occidentau**), mai rarament nomenada **Euròpa de l'Oèst**, es una region politica o geografica que correspond a la part occidentala d'Euròpa. Pasmens rèsta mal definida. Se situa entre l'ocean Atlantic e lo centre o l'èst d'Euròpa. Pòt englobar una granda part de l'Euròpa del Nòrd, de l'Euròpa del Sud, e de l'Euròpa Centrala.

## Definicion de la Guèrra Freja
vinheta|drecha|350px|Concepcion correnta de l'Euròpa Occidentala 
La vision istorica recenta, eretada de las relacions politicas de la Guèrra Freja (1948-1989), definís l'Euròpa Occidentala coma los païses d'economia capitalista qu'èran pas someses a la dominacion de l'URSS. S'ateuna pauc a cha pauc amb l'alargament de l'Union Europèa e amb la fin de la Guèrra Freja, per se ressarrar d'una vista pus geografica e economica, que rèsta fosca.
* Occitània (qu'es pas un estat)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
* 

## Definicion religiosa
Una definicion pus anciana, eiretada de l'esquisma de 1054 del cristianisme, consistís a distinguir una Euròpa Occidentala de tradicion catolica, o ben catolica e protestanta a partir del sègle XVI, mentre que l'Euròpa Orientala es de tradicion ortodòxa.

Occitània a una tradicion majoritariament occidentala, çò es catolica e protestanta.

En aquel cas, cal exclure de l'Euròpa Occidentala un país majoritariament ortodòxe coma Grècia. Per contra i cal inclure de païses majoritariament catolics o protestants coma Estònia, Letònia, Lituània, Polonha, Chequia, Eslovaquia, Ongria, Eslovènia e Croàcia.

I a de païses partejats entre las tradicions religiosas orientala e occidentala, coma Bòsnia e Ercegovina e Romania.
* Occitània (qu'es pas un estat)
* 
* 
* 
* 
* , parcialament
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , parcialament
* 
* 
*  
*  
* 
En Armenia, la religion dominanta es pas l'ortodoxia, mas lo monofisisme, que se considèra pasmens coma una tradicion orientala del cristianisme.

Lo païses d'Euròpa amb una tradicion islamica fòrta se restacan implictament a l'Euròpa Orientala: Bòsnia e Ercegovina, Albania e Turquia.
Kenpo

***Kenpo*** es lo nom descriptiu de divèrsas arts marcialas japonesas amb oríginas chinesas. Servís tanben per çò ne desriure d' autras arts marcialas *ibridas* creadas en tot s'inspirar d' ambedoas meteissas tradicions.
Lo * kenpo* se ne practica tant amb  còps de punh o *[[atemi]]* coma pautals o còps de pè  e autras tecnicas de lucha.

## Originas e naissença
## Estils mai coneguts
* Kenpo american
* Kajukenbo
* Shorinji kenpo o kenpo de Shaolin
* Kenpo tai jutsu
* Tracy kenpo
* Kenpo jiu-jitsu
* Kenpo Kai
e ca
## Bibliografia
## Ligams extèrnes
Rusca

La **rusca** o l**'escòrça** es lo revestement exterior del tronc, de las brancas e de las raices dels arbres, e pus generalament de las plantas lenhosas.

Es sovent possible de reconeisser un arbre per sa rusca, que son aspècte pòt fortament variar segon las regions (latituds, altituds), son edat, son exposicion, e la preséncia eventuala de liquèns o d'autras epifitas.

En zona tropicala, nombrosas espècias d'arbres an de ruscas garnidas d'espinas solidas.

## Definicions
**Dins lo lengatge corrent ;**
s'apèla rusca los teissuts extèrnes, mòrts, crebassats, que de còps s'exfòlian per placas, e que los botanistas apèlan ritidoma.

**En [[botanica]] ;**
la rusca compren l'ensems dels teissuts diches corticals produches vèrs l'exterior de la camba (o tija) pel foncionament del càmbium, sus las brancas, sul tronc e sus las racinas dels arbres. Es un jaç de cellulas generatrises, apelada tanben assisa libèro-lenhosa, que produtz vèrs l'interior lo xilèma, o fusta, e vèrs l'exterior lo floèma o libèr. Demest las angiospermas, a l'exterior del floèma, una segonda assisa generatritz, lo càmbium subero-felodermic o càmbium cortical produtz vèrs l'interior lo felodèrma, qu'es la rusca viventa, e vèrs l'exterior un teissut suberós impermeable, lo siure. Lo felodèrma assegura la continuitat de la proteccion extèrna, malgrat l'acreissement en diamètre de la camba. La rusca dels arbres es sovent rica en toxinas (fenòls) e principis amargants (tanins) çò que la ren pus protectritz, mas en fach tanben una fònt de principis terapeutics, que mai d'un animal a tanben aprés a esplechar (per exemple : l'aspirina de la rusca de sauses pasturada pels animals).

## Feridas de la rusca
Son frequentas, d'originas naturalas o umanas. La produccion de rusca participa a la cicatrizacion de l'arbre, s'acompanhant d'una produccion de fenòls, resinas e d'autras moleculas limitant l'infeccion micotica e bacteriana.
Aiganha

[thumb|right|100px|Gotas d'aiganha subre una [consòuda.]]
thumb|right|100px|Gotas d'aiganha subre una telaranha.
thumb|right|100px|Gotas d'aiganha subre una ròsa.
L**'aiganha** (var. **aiguanha**) o la **rosada** (var. **roada**; gasc. **rosada**, **arrosada**, **arrosina**, **aiga-rós**, **haudrèc**) o l**'arrós** (var. **arròs**), es lo resultat de la condensacion de la vapor d'aiga contenguda dins l'aire. Apareis jos la forma de gotetas e se depausa de ser e de matin suls vegetals e suls autres còrses expausats a l'aire liure quand la temperatura del solelh o de tota autra superfícia baissa al punt d'activar la condensacion de la vapor d'aiga contenguda dins lo jaç d'aire vesin. Las condicions idealas per l'aparicion de l'aiganha son: una nuèch clara e calma, un aire umid, un gra feble d'umiditat del jaç d'aire superior e, en general, un ventet (mens de ).

En fach, l'abséncia de bruma e de vent permet una radiacion fòrta e un refredament important fins al punt que la vapor d'aiga contenguda dins l'aire se condensa. Las gotetas d'aiganha se forman alavetz sus totas las superfícias fredas. D'estiu, aqueste refredament es de còps pas tròp important e l'umiditat es tròp febla per permetre a l'aiganha de se depausar.

### Nòtas
Lo Panier

**Lo Panier** es un quartier popular de Marselha, au dessús dau Pòrt Vièlh. 

Son nom ven d'una anciana tavèrna fòrça famosa que donèt son nom premier a la carriera dau Panier, puei au quartier tot entier, sota lo mesme modèl que lo quartier de la Poma.

Es la darriera partida de Sant Joan, quartier istoric de la vila que foguèt quasi tot tirat a bas per leis Alemands a la fin de la Guèrra de 1939-1945. Lo Panier es celèbre per sei carrieras estrechas e pendolieras, sei plaças pichonas e sei monuments.

Se i tròba l'Ospici de la Vièlha Caritat bastit per Pèire Puget au sègle XVII, lo Fòrt Sant Joan, l'Ostau Dieu, l'Ostau de la Comuna e çò que demòra de la glèisa de Nòstra Dòna deis Acolas, arroïnada a la Revolucion Francesa.

Es aqueu quartier qu'inspirèt lo quartier virtuau dau Mistral, dins la seria televisada *Plus Belle La Vie*.

Maugrat sa reputacion e sa fòrta identitat pròpria, Lo Panier fa pas partida dei 111 quartiers de Marselha recensats per la Municipalitat. Aparten oficialament au quartier de la Lòtja e au Canton dei Grands Carmes.

## Liames intèrnes

* Marselha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ria

[400px|thumb|right|Ria au sud de [Sydney (Austràlia).]]

Una **ria** ò un **aber** es la partida litorala de la vau d'un fluvi envasida per la mar, generalament dempuei la fin dau darrier periòde glaciari. Es donc un braç de mar que s'enfonsa dins la còsta e qu'es sota l'influéncia dei pujadas e dei davaladas dei marèas. Son sovent ocupats per de jaç de vas qu'a una influéncia importanta sus l'ecosistèma.

## Liames intèrnes

* Marèa.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** François Michel, *Dictionnaire illustré de géologie. Initiation aux sciences de la Terre*, París, Belin, 2016.

## Nòtas e referéncias
Pòrt Vièlh de Marselha

Lo **Pòrt Vièlh** es un pòrt naturau que se tròba a Marselha. 

Es lo pòrt istòric de la vila, bastit dins la calanca de Lacidon, se situa avau de la Canebiera e au sud dau Panier, quartier istòric de la vila.
Comunas deis Aups Maritims

Lista dei 163 comunas dei Aups Maritims per òrdre alfabetic, amb lu sieus còdes INSEE e lu sieus còdes postaus ; lo nom de la comuna es seguit de lor apartenéncia ai estructuras intercomunali principali. Veire tanben l'article sus l'istoric dei comunas deis Aups Maritims.

Noms en francés, occitan e gentilicis : http://ccocpaisnissart.chez-alice.fr/ccocpn/AlpesMaritimes.htm

## Nòtas
Colorado (flume)

**Colorado** es un fluvi que raja dins lo sud oèst dels Estats Units sus aperaquí 2230&nbsp;km. Nais dins las Montanhas Rocosas, suls pendís del Mont Richthofen (4245&nbsp;m) e se geta dins le golf de Califòrnia, en Mexic. Traversa una region enauçada (1600&nbsp;m en mejana) e arida. Raja dins los estats de Colorado, d'Utah e d'Arizòna. Pus al sud, marca la termièra entre Nevada e Arizòna puèi entre Califòrnia e Arizòna. Es a l'origina del cavament del Grand Canhon e travèrsa de païsatges estracejats per l'erosion.