open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sant Martí de Canals

**Sant Martí de Canals** es un vilatge del municipi de Conca de Dalt, en la província catalana de Lhèida.
Teoria 90-9-1

La **Teoria 90-9-1** es una teoria formulada en 2006 per Jakob Nielsen. Tanben recep lo nom de Inegalitat Participativa. Estipula que tot luòc que demanda la collaboracion d'una comunautat per son foncionament, patís una inegalitat dins aquela participacion, que se representa per, aproximativament, las seguentas proporcions:

* 90% dels usatgièrs son « espectators ». Se consacran a observar, mas apòrtan jamai de contengut.
* 9% dels usatgièrs contribuisson ocasionalament e de manièra pontuala. Environ10% de las participacions son aportadas per aquel segment dels usatgièrs.
* 1% dels usatgièrs s'atribuisson mai del 90 % de las participacions e d'autras activitats del sistèma. Aqueste 1% recep lo nom de «super utilizaires » (Heavy Contributors), ja que la seuna activitat supèra largament la de la rèsta de l'integralitat de la comunitat.

## Referéncias
Les Sales Majestés

**Les Sales Majestés** es un grop punk francés originari de la region parisenca, format en 1981. Son musicalament fòrça influençats pel punk anglés (The Clash, Sex Pistols...). Faguèron tanben en 1997 una represa de *Panik !* del grop punk parisenc Metal Urbain. Lo primièr album *Bienvenue* es sortit en 1995 e compren lo tròç *Je suis fier*. 

## Discografia
* 1995: * Bienvenue*
* 1997: *No problemo* 
* 2000: *Y'a pas d'amour* 
* 2010: *Sois pauvre et tais-toi !*
* 2013: *Sexe, fric et politique !* 
* 2015: *Ni Dieu, ni maître*
* 2017: *Droit dans le mur* 
* 2019: *Overdose* 

## Referéncias
La Souris Déglinguée

**La Souris Déglinguée**, o simplament **LSD**, es un grop de rock *alternatiu* francés fondat a Versalhas per *Taï-Luc* en 1976. L'orientacion musicala del grop es eclectica, segon las periòdas, faguèron de punk (*Rock'n'roll vengeance*) o de ska (*Jeunesse de France*, *Beaucoup de libertés*), mès de còps se son tanben sarrats de la pop (*Vénales fiançailles*), del rap o quitament del reggae dub (*Princesses de la rue de Sabailand*). 

Lo cantaire de **LSD**, *Taï-Luc*, defuntat en decembre de 2023, aviá son paire de soca vietnamiana. Fasiá referéncia a sas originas familialas orientalas e mai especificament indochinesas dins mantunas cançons (*Brigitte B. Cambodgienne*, *En Indochine*, *Hong-kong*).

## Discografia
* 1981: *La Souris déglinguée* 
* 1983: *Aujourd'hui et demain*
* 1986: *Eddy Jones*
* 1988: *Quartier Libre *
* 1991: *Banzaï !*
* 1995: *Tambour et Soleil *
* 1997: *Granadaamok*
* 2005: *Mekong*
* 2014: *Les Toits du Palace*

## Referéncias
Balboa

thumb|right|Pèça d'un balboa.

Lo **balboa** es la moneda oficiala de Panamà. Creat en 1904 per remplaçar lo peso colombian, es en circulacion limitada sus lo territòri panamenc dempuei aquela data sota forma de pèças anant de 0,01 a 1 balboa. D'efiech, Panama utiliza principalament lo dolar estatsunidenc coma moneda e lo balboa, que sa valor es egala au dolar, a mai que mai un ròtle simbolic.

## Liames intèrnes

* Dolar estatsunidenc
* Vasco Núñez de Balboa

## Bibliografia

* **[[espanhòu|(es)]]** *Guía Didácticapara el uso de los programas de estudio: Matemática Primer Grado*, Republica de Panama, Ministèri de l'Educacion, 2014.

## Nòtas e referéncias
Ebel Elektrik

**Ebel Elektric** es un grop rock psiquedelic breton fondat en decembre de 2016 per * Florian Ebel* (cant e guitarra), ambe *Basile Tuauden* (bassa) e *Germain Velut * (batariá). Son plan influençats per la scèna rock de las annadas 60 e 70 coma Pink Floyd, Led Zeppelin, Rory Gallagher, Soft Machine, Wishbone Ash etc. 

En decembre de 2017, an participat au *Suns Europe*, lo concors eurovision de las lengas minoritàrias. 

## Discografia
* 2019: *Ebel Elektric* 

## Referéncias
Tri Bleiz Die

vinheta|Tri Bleiz Die sus l'empont en 2016

**Tri Bleiz Die** (Tres Lops de Diu) es un grop punk rock breton actiu entre 1998 e 2006. An jogat un cop sus l'empont en 2016, puèi se son tornats formar en 2018. Es compausat de * 	Stéphane Guérois* (cant, guitarra, bombarda, flaüta), de *Laurent Moulin* (guitarra solò, Tin whistle, de *Florian Herry* (violon), de *Pascal Bossis* (bassa) e de *Maxime Lorent* (batariá).  

## Discografia
* 2001: *Dalc'homp mat !* 
* 2002: *Arabat Dekoniñ Memestra*
* 2005: * Milendall*

## Referéncias
Les Dogs

**Les Dogs** èra un grop de rock francés originari de Roan en Normandia. Cantavan sustot en anglés (*Too much class for the neighbourhood*, *The most forgotten french boy* en 1982) e de còps en francés (*Mon cœur bat encore* en 1984). Format en 1973, lo grop s'es desseparat en 2002 aprèp la mòrt del cantaire *Dominique Laboubée*. 

## Discografia
* 1979: *Different*
* 1980: *Walking Shadows* 
* 1982: *Too Much Class for the Neighbourhood* 
* 1983: *Legendary Lovers*
* 1985: *Shout!* 
* 1986: *More More More*
* 1989: *A Million Ways of Killing Time* 
* 1993: *Three Is a Crowd* 
* 1998: *4 of a Kind Vol. 1*
* 1999: *A Different Kind (4 of a Kind Vol. 2)*

## Referéncias
Institut des hautes études scientifiques

L’escòla Institut des hautes études scientifiques es una granda escòla francesa situada a Paris.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial de Institut des hautes études scientifiques
EV

**EV** èra un grop rock breton actiu entre 1981 e 2007. **EV** èra au començament compausat de dos Bretons e de dos fraires Finlandeses. Cantavan en breton, en finés e en francés.  

## Discografia
* 1992: *Distruj* 
* 1994: *Reuz*
* 1996: *Huchal*
* 2001: *Pemp*
* 2004: *Dizehan*

## Referéncias
Matmatah (rock francés)

vinheta|Matmatah sus l'empont en 2005

**Matmatah** es un grop rock francés Breton fòrça popular en França, fondat en 1995, desseparat en 2008, e que son tornats formar en 2016. A la debuta, t'èra format de *Tristan « Stan » Nihouarn* (guitarra, Oud, flaüta), de *Cédric « Sammy » Floc'h* (guitarra), de *Jean-François « Fañch » Paillard*, de *Éric Digaire* (bassa).  Lo nom, **Matmatah**, es tirat de lo de la ciutat de Matmata au Magrèb ont *Tristan Nihouarn* passava sas vacanças quand èra mainatge.

Musicalament, son influençats a l'encòp per la musica tradicionala bretona (*Les moutons*) e pel rock e lo hard rock de las annadas 60 e 70. En 1997, lor cançon *Lambé an dro* comença d'èstre populara capvath Bretanha. En 1998, *Lambé an dro* sortís en single capvath França tota e deveng l'un dels tubes màgers de l'annada. En seguida, an un segond tube ambe *Emma*, autre tròç tirat de lor primièr album *La Ouache*. T'an sortit en tot cinq albums.

## Discografia
* 1998: *La Ouache* 
* 2001: *Rebelote*
* 2004: *Archie Kramer*
* 2007: *La Cerise* 
* 2017: *Plates coutures* 

## Cançons mai conegudas
* *Lambé An Dro* (1998)
* *Emma* (1999)
* *Au conditionnel* (2004)
* *Casi el silencio* (2004)
* *La Cerise* (2007)

## Referéncias
Gogol Premier

**Jacques Dezandre**, dit **Gogol Premier**, nascut en 1957 a París, es un cantaire de punk rock francés. 

## Biografia

Personatge culte dins las annadas 80, **Gogol Premier** es considerat coma un dels cantaires los mai emblematics del moviment punk en França, e es pr'amor d'aquò qu'es de còps emplegat per lo qualificar l'escais de *Papunk* (papa del punk).

Son primièr disc, *Vite avant la saisie*, es sortit en novembre de 1982. A per grop a n'aqueste moment **La Horde** (« Gogol Ier et La Horde »). Rapòrt a sa punk atituda, jòga a fons la carta de la provocacion e de l'autoderision, que siaga ambe los tèxtes de sas cançons (*J'encule*, *Mort aux cons*, *Adolf mon amour*, *Maréchal nous revoilà*, *Anaïs anal*), pel fait de montar sus l'empont vestit en curat o quitament en fasent mina per exemple de's voler presentar a l'eleccion presidenciala de la Republica francesa. 

Dins lo filme Tchao Pantin (sortit al mes de decembre de 1983), filme culte en França ambe Coluche e Richard Anconina), l'òm pòt veire a un moment dat **Gogol Premier** sus l'empont. En seguida, a la mòrt accidentala del paure Coluche en 1986, **Gogol Premier** enregistra en omenatge punk lo tròç *Mais qui va nous faire marrer*.

## Discografia
* 1982: *Vite avant la saisie* 
* 1983: *Hencor’Pir’*
* 1984: *Les Affres de l'angoisse*
* 1985: *Pénétrez*
* 1986: *Le retour de la Horde*
* 1987: *Poète, Prophète, Barbare*
* 1989: *Ennemi Public*
* 1992: *Sous les pavés… Le feu*
* 1996: *La planète des dingues*
* 2000: *Électrochoc*
* 2003: *Cyber G1*
* 2012: *Kabaret Punk*

## Cançons mai conegudas
* *J'encule* (1982)
* *Prière pour tous* (1983)
* *Mort aux cons* (1983)
* *Le Retour de Gogol et la Horde* (1986)
* *Voilà des paroles faciles à comprendre* (1986)
* *Je bois et je suis le Roi* (1986)
* *On se calme* (1986)
* *Mais qui va nous faire marrer* (1986)
* *J'encule - version symphonique* (1986)

## Referéncias
Soldat Louis (rock francés)

vinheta|Soldat Louis sus l'empont en 2016

**Soldat Louis** es un grop rock francés Breton fondat en 1987 per *Renaud Detressan* e *Serge Danet*. En 1988 sortís lor primièr album, *Première bordée*. L'annada d'aprèp, jògan sus l'empont del Zenit de París en primièra partida del cantaire francés Renaud. Lo primièr single tirat de l'album *Première bordée* se ditz *Du rhum, des femmes*, una cançon d'estanquet un pauc pebrada pas vertadièrament representativa de lor estili. *Du rhum, des femmes* deveng çaquelà lo tube de l'ivèrn 1988-1989 en França tota. En seguida, lo 45 torns d'aprèp, *Martiniquaise*, es tanben un pichon tube a la fin de l'estiu de 1989. 

Lor segond album, lo remirable *Pavillon noir*, benlèu lo mai emblematic del grop, sortís en 1990. Aqueste conteng la cançon *C'est un pays*, qu'evòca plan solide la Bretanha. En tot, dempuèi 1988, t'an sortit nòu albums.

## Discografia
* 1988: *Première bordée* 
* 1990: *Pavillon noir*
* 1993: *Auprès de ma bande*
* 1999: *Bienvenue à bord* 
* 2002: *Escale sur la planète*
* 2006: *Sales gosses'
* 2010: *VIP: Very Intimes Poteaux'
* 2012: *Kingdom Tavern'
* 2017: *Quelques nouvelles du front* 

==Cançons mai conegudas==
* *Du rhum, des femmes* (1988)
* *Martiniquaise* (1989)
* *T'es mon secret* (1989)
* *C'est un pays* (1990)
* *Savannah* (1990, inspirat de *À bord de L'Étoile Matutine* de [[Pierre Mac Orlan]])
* *Survivre en ennemis* (1990)
* *Bobby Sands'' (1993)

## Referéncias
Zona administrativa especiala d'Abiei

La zona administrativa especiala d'Abiei es un airal de 10 546 km2 sus la frontièra entre Sodan del Sud e Sodan que recebèt un "estatut administratiu especial" pel Protocòl de 2004 sus la Resolucion del conflicte d'Abiei dins l'Acòrdi de patz generala (CPA) qu'acabèt la Segonda Guèrra Civila Sudanesa. La capitala n'es la vila d'Abiei. Segon los tèrmes del protocòl, la zona d'Abiei èes considerada a títol interimari, coma una partida simultanèament de la Republica de Sodan del Sud e de la Republica del Sodan, efectivament un condomini.
La capitala n’es la vila d’Abiei.
Ronnie Bird

thumb|right|200px|Ronnie Bird en 2010

**Ronald Méhu**, dit **Ronnie Bird**, es un cantaire parisenc de rock francés, nascut en 1946 a Boulogne e Billancourt (Nauts de Sèina). A enregistrat entre 1964 e 1969 un detzenat de 45 torns e  un album 33 torns. A tanben tardivament enregistrat un segond album, aqueste còp en anglés, en 1992.

Sa cançon *SOS mesdemoiselles* serà represa per Jad Wio sus l'album *Fleur de métal* en 1992. *Où va-t-elle ?*, son adaptacion francesa de *Come On Back* dels Hollies, es estada represa tanben per Bijou en 1977.

## Discografia
* 1965: *Ronnie Bird*
* 1992: *One World*

## Referéncias
Mèstre de la Milícia per las Gàllias

Dins lo sistèma ierarquic de l'armada romana tardiva se sonava **[[Mèstre de la Milícia]] per las Gàllias** (en latin *Magister militum per Gallias*) un oficièr de fòrt naut grade que comandava las armadas romanas en pòste dins las províncias gallo-romanas de Gàllia. Son títol correspondiá a lo de *strategos* dins l'armada grèca, es a dire *general d'armada*.

## Qualques ''Mèstres de la Milícia per las Gàllias'' coneguts :

* Gèri (Aegidius), mòrt en 464, foguèt *Mèstre de la Milícia per las Gàllias* e combatèt amb los Francs contra los Visigòts a Arle e Lion.
Gèli (Mèstre de la Milícia per las Gàllias)

**Gèli**, **Gèri** o **Egidi** (del latin *Ægidius*) èra un naut oficièr gallo-roman, Mèstre de la Milícia per las Gàllias de 456 a 461, que fondèt lo Reialme de Seissons o Reialme de Siagre (*Syagrius*) en 461 quand l'Empèri Roman casèt entre las mans de Ricimèr, après qu'aquèsse aucís l'Emperaire Majorian.
Reialme de Seissons

Lo **Reialme de [[Seissons]]** o puèi **Reialme de [[Siagre (rei)|Siagre]]** (*Regnum Suessonense* puèi *Regnum Syagrii* en latin) foguèt un Estat galloroman declarat independent de l'Empèri Roman d'Occident en 461 pel general de sas armadas Gèli après que, a Roma, l'Emperaire Majorian venguèt aucis per Ricimer. Gèli foguèt succedit pel general Siagre. Lo Reialme de Seissons existèt dusca l'anada 491, quand venguèt integrat al Reialme franc de Clodovèu.
Cassanha

**Cassanha** o **La Cassanha** (francizat en *Cassagne* o *Cassaigne*) qu’es un toponim e antroponim occitan.
## Toponims
* Cassanha en Condomés, oficiaument *Cassaigne*, comuna deu departament de Gers
* Cassanha en Comenge, oficiaument *Cassagne*, comuna deu departament de Nauta Garona (deu departament d'Arièja abans 1791)
* Cassanha en Argeria, oficiaument *Cassaigne*, ara Sidi Ali comuna nommada en omenatge au colonèl Cassaigne
* La Cassanha en Perigòrd, oficiaument *La Cassagne*, comuna deu departament de Dordonha
* La Cassanha en Astarac, oficiaument *La Cassagne*, anciana comuna deu departament de Gers
* La Cassanha en Lauragués, oficiaument *La Cassaigne*, comuna deu departament d'Aude
* La Cassanha en Bigòrra, oficiaument *Lacassagne*, comuna deu departament deths Hauts Pirenèus

## Antroponims
* lo colonèl Cassaigne, mort a la guèrra de Crimèa
Jacques Dutronc

**Jacques Dutronc** (28 d'abril de 1943, París) es un cantaire francés fòrça popular dempuèi las annadas 60, e actor tanben ([Van Gogh](https://fr.wikipedia.org/wiki/Van%20Gogh%20(film,%201991)) de Maurice Pialat per exemple, o encara Embrassez qui vous voudrez en 2002 còsta Carole Bouquet). 

Sas cançons mai conegudas son, per las annadas 60, *Et moi et moi et moi*, *Fais pas ci, fais pas ça*, *Mini mini mini*, *Les Play Boys*, *La fille du Père Noël*, *Les Cactus*, *J'aime les filles*, *On nous cache tout on nous dit rien*, *Il est cinq heures Paris s'éveille*, *L'Hôtesse de l'Air*, *L'Opportuniste*, per las annadas 70, *Le Petit Jardin*, *Le Dragueur des supermarchés* e las doas de la seria televisada francesa [Arsène Lupin](https://fr.wikipedia.org/wiki/Ars%C3%A8ne_Lupin_(s%C3%A9rie_t%C3%A9l%C3%A9vis%C3%A9e)), *L’Arsène* e *Gentleman cambrioleur*, per las annadas 80,  *Merde in France*, *Opium*, *L'Hymne à l'amour (moi l'nœud)*, *Qui se soucie de nous*, e per las annadas 90, *À part ça* e *Tous les goûts sont dans ma nature* (la version de 1996, la cantada en duò ambe Étienne Daho). 

**Jacques Dutronc** es sovent estat représ per los del mitan rock francés e quitament occitan, *L'Opportuniste* per Indochine, *Le Responsable* per Gaëtan Roussel, *Opium* per [Brigitte](https://fr.wikipedia.org/wiki/Brigitte_(groupe)), *Les Cactus* per Vanessa Paradis, *Il est cinq heures Paris s'éveille* pel grop punk Les Rats e per Zaz, *Sur une nappe de restaurant* per Les Sheriff, *On nous cache tout on nous dit rien* en version heavy metal per Vulcain, *Fais pas ci, fais pas ça* per BB Brunes, *La fille du Père Noël* per Bijou, Clara Luciani e Test, *Et moi et moi et moi* per Test tanben (en occitan : *E ieu, e ieu, e ieu*) etc.

S'èra maridat lo 30 de març de 1981 a Monticello en Corsega ambe la cantaira francesa Françoise Hardy (se son separats dins las annadas 1990). Es lo paire del cantaire e guitarrista Thomas Dutronc. 

## Discografia
* 1966: *Et moi, et moi, et moi*
* 1968: *Il est cinq heures*
* 1969: *L’Opportuniste*
* 1970: *L’Aventurier*
* 1971: *Jacques Dutronc*
* 1972: *Jacques Dutronc*
* 1975: *Jacques Dutronc*
* 1980: *Guerre et Pets*
* 1982: *C’est pas du bronze*
* 1987: *C.Q.F.D...utronc*
* 1995: *Brèves Rencontres*
* 2003: *Madame l'existence*
* 2022: *Dutronc & Dutronc* (ambe son filh, Thomas Dutronc)

## Referéncias
Beuna

**Beuna** es un toponim e idronim occitan:
*Beuna, comuna de 
*Beuna, comuna de 
*Beuna, anciana comuna de 
*L'Oror de Beuna, comuna de 
*Beuna (*Beuno* en grafia mistralenca), riu perigòrd e afluent de Vesera
*La vau dei Beunas (*Li Bèuno* en grafia mistralenca), près de Barbentana, dins lei Bocas de Ròse
Laino Borgo

**Laino Borgo**, **Laìnu** en calabrés, es una comuna de la província de Cosença en Calàbria (Itàlia).

Es una anciana colonia vaudesa, que de rèstas d'occitan se tròban dins son parlar.  

La separacion de Laino Castello e Laino Borgo existís dempuèi l'edat mejana. Las tèrras en condomini son partias entre las doas comunas en 1811. 

Laino Borgo se disiá tanben Laino Inferiore. Fusiona amb Laino Castello dins Laino Bruzio del 17/04/1928 al 25/11/1947.
## Tanben veire
* Lista de las comunas occitanas de la Província de Cosença
Laino Bruzio

**Laino Bruzio** es una anciana comuna calabresa, dins la província de Cosença, creaa sos lo regim fascista e suprimia a la liberacion.

## Istòria
Lo 17 d'abril de 1928, las comunas de Laino Borgo e Laino Castello son fusionaas dins Laino Bruzio. Son restablias lo 25 de novembre de 1947.
Sidi Ali (Mostaganem)

**Sidi Ali** (**Sidi Ɛli** en berbèr) qu’ei ua comuna argeriana deu departament de Mostaganem. Deu temps de la colonizacion francesa, que la disèvan **Cassanha** (*Cassaigne* en francés) deu nom deu colonèl Cassaigne.
Sidi Ali

**Sidi Ali** qu’es un toponim e antroponim maugrabin.
* Sidi Ali, autes còps Cassanha, comuna deu departament de Mostaganem en Argeria
Morano Calabro

**Morano Calabro**, **Murènu** en napolitan, es una comuna de la província de Cosença en Calàbria (Itàlia).

Es una anciana colonia vaudesa, que de rèstas d'occitan se tròban dins son parlar.  

A l’unificacion, la comuna se sonava **Morano** e èra de la província de Calàbria Citra (província de Cosença a partir del 16 d’agost de 1882). En 1863, s’i apondèt *Calabro* per far la diferéncia amb Morano de Pò.

## Tanben veire
* Lista de las comunas occitanas de la Província de Cosença
Montaut (Calàbria)

**Montaut** (**Montàvutu** en calabrés, **Montalto Uffugo** oficialament en italian) es una comuna de la província de Cosença en Calàbria (Itàlia).

## Istòria e toponimia
**Montaut** (2751 abitants en 2011) e sas ruaas **Vaccarizzo** (496 abitants en 2011) e **Santa Maria La Castagna** (104 abitants) èran tèrras valdesas.

A l’unificacion, la comuna se sonava **Montalto** e èra de la província de Calàbria Citra (província de Cosença a partir del 16 d’agost de 1882). En 1863, venguèt **Montalto Affugo** per far la diferéncia amb los autres Montalto.
L’ortografia foguèt corregida en **Montalto Uffugo** en 1863.

Del temps del fascisme, s’annèxan 3 comunas vesinas a Montaut, mas la defusion se fa tre las annadas 1930: 1934 per Lattarico, 1937 per Sant Vincenç de la Còsta e San Benedetto Ullano.

## Tanben veire
* Lista de las comunas occitanas de la Província de Cosença
Sant Vincenç de la Còsta

**Sant Vincenç de la Còsta** (**San Vincenzo La Costa** oficialament en italian) es una comuna de la província de Cosença en Calàbria (Itàlia).

## Istòria e toponimia
Las ruaas de **[[Gesuiti]]** (370 abitants en 2011) e '''Sant Sixt dels Valdeses''' (310 abitants en 2011) èran pobladas d'occitans vaudés. 

La comuna ven independenta de Montaut en 1855. 

A l’unificacion, la comuna èra de la província de Calàbria Citra (província de Cosença a partir del 16 d’agost de 1882). 

Del temps del fascisme, es annexaa per Montaut, mas es restablia en 1937.

## Tanben veire
* Lista de las comunas occitanas de la Província de Cosença
Heisei (roman)

***Heisei*** sostitolat *Istòria de doman* es un roman de sciéncia ficcion escriut per Joan Francés Blanc. 
## Istòria
Lo libe comença per ua cronologia d'istòria alternativa. Lo roman medish conta las hèitas de pirenencs deportats sus ua planeta lonhdana.

## Edicions
Ua purmèra edicion sorteish en 1999 a las edicions Princi Negre. L’editor prengot la decision d’aplicar las proposicions de refòrma de la grafia deu gascon de Joan Lafita, shens consultat l’autor. En reaccion, l’autor que publica ua version en linha, liura d'accès. Ua dusau edicion imprimida, shens cambiament dens la grafia, pareish en 2010 a las Éditions des Régionalismes.
Étienne Daho

thumb|250px|Étienne Daho sus l'empont en 2008
**Étienne Daho** (Oran, 14 de genièr de 1956) es un cantaire francés. Eissit de l'empont rock de Rennes del començament de las annadas 80, ven fòrça popular a partir de 1984 e 1985 ambe dos tubes pop new wave, *Week-end à Rome* (ambe Lio) e *Tombé pour la France* (compausat per Arnold Turboust). Aital, es vengut en França un cantaire màger de la pop francesa de las annadas 80 e 90. 

En 1985, recep lo *[[Bus d'Acier]]*, lo Grand prèmi del rock francés.

A partir de l'album *Pour nos vies martiennes* en 1988, collabòra ambe Édith Fambuena (*Caribbean Sea*). Sas doas cançons  mai vendudas son paradoxalament pas d'el, mès represas, una d'Édith Piaf, *Mon manège à moi* fin 1993, e l'autra de e ambe [Dani](https://fr.wikipedia.org/wiki/Dani_(artiste)), *Comme un boomerang* fin 2001, en realitat cançon compausada per Serge Gainsbourg. 

## Discografia

* 1981: *Mythomane* 
* 1984: *La Notte, la notte*
* 1986: *Pop Satori*
* 1988: *Pour nos vies martiennes*
* 1991: *Paris ailleurs*
* 1996: *Eden*
* 2000: *Corps et Armes*
* 2003: *Réévolution*
* 2007: *L'Invitation*
* 2013: *Les chansons de l'innocence retrouvée*
* 2017: *Blitz*

## Cançons mai conegudas
* *Week-end à Rome* (1984, ambe la participacion de Lio)
* *Tombé pour la France* (1985)
* *Épaule tattoo* (1986)
* *Duel au solei* (1987)
* *Bleu comme toi* (1988)
* *Des heures hindoues* (1988)
* *Caribbean Sea* (1989)
* *Le grand sommeil* (1989, version sus l'empont)
* *Saudade* (1992)
* *Des attractions désastre* (1992)
* *Les voyages immobiles* (1992)
* *Comme un igloo* (1993)
* *Un homme à la mer* (1993)
* *Mon manège à moi* (1993, represa d'Édith Piaf)
* *Jungle pulse* (1995)
* *Tous les goûts sont dans ma nature* (1996, de e ambe Jacques Dutronc)
* *Le Premier jour du reste de ta vie* (1998)
* *Comme un boomerang* (2001, de e ambe [Dani](https://fr.wikipedia.org/wiki/Dani_(artiste)))
* *If* (2004, ambe Charlotte Gainsbourg)
* *Tirer la nuit sur les étoiles* (2023, ambe Vanessa Paradis)

## Referéncias
Lio

thumb|250px|Lio en 2009
**Lio**, escais de **Vanda (o Wanda) Maria Ribeiro Furtado Tavares de Vasconcelos** (Mangualde, Portugal, 17 de junh de 1962) es una cantaira de pop francesa de Belgica, coneguda pels tubes *Le Banana split* (1980), *Amoureux solitaires* (1980), *Tétèoù ?* (1985, en duò ambe [Jacky](https://fr.wikipedia.org/wiki/Jacky_(animateur))), *Les brunes comptent pas pour des prunes* (1986), *Fallait pas commencer* (1987, benlèu la mai coneguda de sas cançons) e *Je casse tout ce que je touche* (1987). En 1984, participa tanben a la cançon *Week-end à Rome* d'Étienne Daho. 

Entre 1979 e 1985, a agut una relacion ambe lo cantaire francés Alain Chamfort qu'èra lo productor de son album *Amour toujours*. 

## Discografia
* 1980: *Lio*
* 1982: *Suite sixtine*
* 1983: *Amour toujours*
* 1986: *Pop model*
* 1988: *Cancan*
* 1991: *Des fleurs pour un caméléon*
* 1996: *Wandatta*
* 2000: *Je suis comme ça - Lio chante [[Jacques Prévert|Prévert]]*
* 2006: *Dites au prince charmant*
* 2009: *Phantom featuring Lio*
* 2018: *Lio canta [https://fr.wikipedia.org/wiki/Dorival%20Caymmi Caymmi]*
* 2025: *Geoid Party in the Sky*

## Referéncias
Arrauta

**Arrauta** (en basco: **Arrueta**, en francés: *Arraute*) qu'ei ua anciana comuna gascona de lenga basca, en Baisha Navarra. Qu'èra administrativament dens lo departament deus Baish Pirenèus (uei departament deus Pirenèus Atlantics).

Arrauta e Sharrita que s'unín lo 27 de junh de 1842 entà formar la comuna d’Arrauta e Sharrita.
Muriel Dacq

**Muriel Dacq**, escais de  **Muriel Desclée de Maredsous**, nascuda lo 11 de julhet de 1962, es una cantaira de pop francesa de Belgica, coneguda pel tube *Tropique* en 1986. En seguida d'aqueste tube devengut emblematic de las annadas 80 en França, a sortit d'autres singles, que dos sonque auràn un pauc de resson, *Là où ça* (1986), e *Je craque* (1987). 

S'èra maridada ambe Alec Mansion del grop Léopold Nord et Vous. 

## Referéncias
Guesch Patti

**Guesch Patti**, escais de  **Patricia Porrasse**, nascuda lo 16 de març de 1946 a Neuilly (còsta París), es una rockaira francesa coneguda pel tube *Étienne* a la fin de l'annada de 1987. En seguida d'aqueste tube a l'encòp rock e pebrat, devengut emblematic de las annadas 80 en França, a sortit d'autres singles en francés, mès ambe pauc de resson, en aver sonque un segond succès (mai modèst) en 1988 ambe la cançon *Let be must the queen*.

En 1989 **Guesch Patti** canta tanben en duò sus un tròc de Jean-Louis Aubert dins son album *Bleu, Blanc, Vert* (cançon *On peut s'aimer*).

## Discografia
* 1988: *Labyrinthe* 
* 1990: *Nomades !*
* 1992: *Gobe*
* 1995: *Blonde*
* 2000: *Dernières nouvelles*

## Cançons mai conegudas
* *Étienne* (1987)
* *Let be must the queen* (1988)
* *Bon anniversaire* (1989)
* *L'homme au tablier vert* (1990)
* *Wake up* (1992)

## Referéncias
Nazaret (omonimia)

**Nazaret** es un toponim:
* Nazaret, ciutat de Palestina
* Nazaret, anciana comuna de Neraqués, annexada a Nerac en 1827
* Nazaret, vilatge de Lemosin dins la comuna de Jutjal e Nazaret
Clans

**Clans** es un toponim galloromanic:
* Clans, comuna del País de Niça, en Occitània
* Clans, comuna de Franca Comtat
Doğan Bayraktar

**Doğan Bayraktar** es un actor de nacionalitat turca nascut lo 24 d'abril de 1995 a Istambol.

## Filmografia e Television
* 2017-2020 : *Savaşçı*
* 2020 : *Hercai*
* 2022 : *	Gülümse Kaderine*
* 2021-2022 : *Börü 2039*
Nazaret (Neraqués)

**Nazaret** es una anciana comuna de Neraqués, annexada a Nerac en 1827. Administrativament, èra dins lo canton e l'arrondiment de Nerac, dins lo departament d'Òut e Garona de l'estat francés.
Nazaret (Lemosin)

**Nazaret** es un vilatge de Lemosin, que fasiá part de la comuna de Torena. En 1927, fuguet destachat de Torena e restachat a la comuna de Jutjal que venguèt Jutjal e Nazaret.
Jutjal

**Jutjal** es una anciana comuna de Lemosin. Es espandida en belier de 1927 per lo restachament del vilatge de Nazaret qu'era abans dins la comuna de Torena e pren en agost lo nom de Jutjal e Nazaret.
Najoua Belyzel

**Najoua Belyzel**, escais de  **Najoua Mazouri**, nascuda lo 15 de decembre de 1981 a Nancí (Lorena), es una cantaira francesa coneguda pel tube *Gabriel* sortit en single a la tota fin de l'annada de 2005. En seguida d'aqueste tube devengut emblematic de las annadas 2000 en França, a sortit d'autres singles en francés, mès ambe mens de resson que *Gabriel*.

## Discografia
* 2006 : *Entre deux mondes... En équilibre*
* 2009 : *Au féminin*
* 2019 : *Rendez-vous... De la Lune au Soleil*
* 2020 : *Laboratory*
* 2021 : *Éternelle* (album omenatge a Marie Laforêt)
* 2024 : *Schizophonia*

## Cançons mai conegudas
* *Gabriel* (2005)
* *Je ferme les yeux* (2006)
* *Comme toi* (2006)
* *Quand revient l'été* (2007)
* *Viens, viens* (2008, represa de Marie Laforêt)
* *La bienvenue* (2009)
* *M - Hey hey hey* (2009)
* *Ma Sainte Nitouche* (2010)
* *Que sont-ils Devenus ?* (2014)
* *Luna* (2015)
* *Tu me laisses aller* (2019)

## Referéncias
Vivienne Mort

**Vivienne Mòrt** (de còps escrich en ucrainés Вів'єн Морт) es un grop de musica indie-ròck ucrainés. Se formèt en 2007 a l'entorn de la cantaira en cap Daniela Zaiushkina. 

Dempuèi l'invasion russa d'Ucraïna de 2022, lo grop fa de concèrts exclusivament per sosténer las Fòrças Armadas d'Ucraïna.

## Discografia

* 2010: *Єсєнтукі LOVE* (2010)
* 2013: *Театр Pipinó* (2013)
* 2014: *Готика* (2O14)
* 2015: *Filin* (2015)
* 2016: *Rósa* (2016)
* 2018: *Досвід* (2018)
Buzy (cantaira)

**Buzy**, escais de  **Marie-Claire Girod**, nascuda lo 14 de febrièr de 1957 a Mètz (Lorena), èra una rockaira francesa eissida del corrent new wave (*Dyslexique*, 1981). A avut l'escadença de trabalhar ambe Serge Gainsbourg (album *I love you Lulu* en 1985). Sa cançon la mai coneguda es *Body Physical*, tube en 1987.

La paura **Buzy** defuntèt lo le 14 de novembre de 2023 a París (França). 

## Discografia
* 1981: *Insomnies* 
* 1983: *Adrian*
* 1985: *I love you Lulu*
* 1989: *Rebel*
* 1993: *Rêve éveillé*
* 1998: *Délits*
* 2005: *Borderlove*
* 2010: *Au bon moment, au bon endroit*
* 2019: *Cheval fou*

## Cançons mai conegudas
* *Dyslexique* (1981)
* *Adrian* (1984)
* *Body Physical* (1987)
* *Baby boum* (1988)

## Referéncias
Ugly Kid Joe

**Ugly Kid Joe** es un grop de heavy metal e hard rock american d'Isla Vista en Califòrnia (Estats Units). S'es format au debut de las annadas 1990. Fòrça coneguts aus Estats Units tre lor primièr disc de 1991, *As Ugly as They Wanna Be* (ambe la cançon *Madman*), son devenguts populars un pauc mai tardivament en Occitània, que las doas cançons las mai conegudas son *Everything about you* e *Cats in the cradle*, respectivament en 1992 e 1993. 

## Discografia
* 1992: *America's Least Wanted* 
* 1995: *Menace to Sobriety*
* 1996: *Motel California*
* 2015: *Uglier than They Used ta Be*
* 2022: *Rad Wings of Destiny*

## Cançons mai conegudas (en Occitània)
* *Everything about you* (1992)
* *Cats in the cradle* (1993)

## Referéncias
Aira lingüistica

Ua **aira lingüistica** es un domeni geografic pròpri a un hèit o a un ensemble de hèits determinats per ua o mantuas isoglòssias. Ua aira fonetica o lexicologica pòt estar infradialectau o s'espandir sus un o mantuns dialèctes. Pòt tanben desbordar sus ua auta lenga.
Palatalizacion

La **palatalizacion** correspon a un desplaçament orizontau deu punt d'articulacion de cap au som deu paladar e a un ahortiment de l'articulacion. Lo contacte de la lenga dab lo palader es mei gran. Lo desplaçament se hè de l'arrèr de cap a l'abans per las consonantas velaras e de l'abans de cap a l'arrèr per las consonantas dentaus e alveolaras (per exemple, *fòrsa* e *puish*). La palatalizacion es dita faussa quan i a l'ahortiment de l'articulacion sens cap de desplaçament deu punt d'articulacion (per exemple, *jorn*).

Un fonèma es dit palatalizat quan lo punt d'articulacion s'es desplaçat de cap au paladar dur devath l'influéncia d'ua vocau palatau o d'un iòd.
Pronóncia

La **pronóncia** o **prononciacion** designa la manièra de balhar de sons intelligibles per un locutor. Un mot o una expression pòt èsser prononciat de diferentas faiçons per divèrses individús o grops, en foncion de nombroses factors sociolingüistics, coma la situacion de comunicacion, etc. 

## Terminologia
Las sillabas son consideras coma una unitat sonòra (fòn)  La branca de la lingüistica qu'estúdia aquela unitat sonòra es la fonetica.  Los fòns qu'emplenan lo meteis ròtle son regropats en classas apeladas collectivament fonèma. L'estudi d'aqueles fonèmas es representat per la fonologia. Los fòns e los fonèmas son generalament descriches per l'alfabet fonetic internacional (IFA).

## Nòtas e referéncias
Isoglòssa

Ua **isoglòssia** es una linha abstrèita que dessepara duas airas lingüisticas. Cèrtas isoglòssias pòden estar retiengudas tà determinar espacis dialectaus. Autas, se junhent en hèishs, pòden estar utilizadas per la medisha tòca (per exemple, es lo cas deu gascon) o per senhalar un limit lingüistic (per exemple, enter lenga d'òc e lenga d'oïl).
Louis Bertignac

thumb|right|200px|Louis Bertignac sus l'empont en 2006

**Louis Laurent Bertignac** es un cantaire, guitarrista e compositor francés de París. Es estat guitarrista del grop Téléphone entre 1976 e 1986, puèi s'es virat cap a una carrièra solò, o puslèu jos la fòrma d'un grop novèl, **Bertignac et les Visiteurs**, o simplament **Les Visiteurs** pels dos primièrs albums, puèi en solitari en seguida. En defòra de *Cendrillon* del temps de Téléphone (es el que canta), sa cançon la mai coneguda se ditz *Ces idées-là*, foguèt un tube en 1987. 

Collaborèt un pauc ambe Jacques Higelin de caps las annadas 70. Tanben ambe Carla Bruni (album *Quelqu'un qui m'a dit* en 2002) e en retorn, la Carla participèt en 2005 a son album *Longtemps*.

## Discografia (aprèp [[Téléphone]])
* *Bertignac et les Visiteurs* (1987)
* *Rock* (1990, **Les Visiteurs**)
* *Elle et Louis* (1993)
* *96* (1996)
* *Longtemps* (2005)
* *Grizzly - ça c'est vraiment moi* (2011)
* *Suis-moi* (2014)
* *Origines* (2018, album de represas)

## Cançons mai conegudas
* *Ces idées-là* (1987, **Louis Bertignac et les Visiteurs**)
* *Rêves* (1988, **Louis Bertignac et les Visiteurs**)
* *Jack* (1988, **Louis Bertignac et les Visiteurs**)
* *Tout le monde ment* (1990, **Les Visiteurs**)
* *Oubliez-moi* (1993)
* *Ma petite poupée* (1993)
* *Vas-y guitare* (1994)
* *Maguy, t'arrache-pas* (1996)
* *Telle est ma vie* (1996)
* *Cœur ouvert* (1997)
* *Cendrillon* (1998, represa sus l'empont de sa cançon del temps de Téléphone)

## Referéncias
Piastra espanhòla

La **piastra espanhòla** es una pèça de moneda d'argent d'origina espanhòla mesa en circulacion en 1598. Inspirada per lo thaler dau Sant Empèri, foguèt fòrça establa gràcias ai minas esplechadas dins l'Empèri Espanhòu. Aquò li permetèt d'ocupar un ròtle centrau dins lo comèrci transatlantic fins au sègle XIX. Per exemple, son usatge èra legau sus lo territòri estatsunidenc fins a una lèi de 1857 e la piastra espanhòla foguèt lo modèl dau premier dolar.

Après l'independéncia dei colonias espanhòlas d'America, la piastra foguèt utilizada coma moneda per lei país sud-americans. Pasmens, lei dificultats economicas d'aquelei país compliquèron son mantenement. Espanha abandonèt la piastra en 1869 amb l'introduccion de la peseta. En Mexic, la piastre prenguèt lo nom de peso e de pèças foguèron batudas fins a 1892.

## Liames intèrnes

* Argent
* Dolar estatsunidenc.
* Thaler.

## Bibliografia

* **(es)** Manuel Vilaplana, *Historia del real de a ocho*, Persiva EDITUM, 1997.

## Nòtas e referéncias
Bèlagarda

**Bèlagarda** es un toponim occitan e arpitan.
* Bèlagarda e Adolins en Gasconha, que lo senhor donèt lo nom de Bèlagarda:
** Bèlagarda comuna d'Orlhanés, en França
** Bèlagarda de Vauserina, anciana comuna de Bugei, en Arpitania
** Bèlagarda de Sòna, tornada a *Seurre* en francés, comuna de Bergonha
* Bèlagarda de Diés comuna de Daufinat
* Belagarda comuna de Marcha
* Belagarda comuna de Lengadòc
* Bèlagarda de Rasés comuna de Rasés
* Bèlagarda anciana comuna d'Albigés, fusionada dins Bèlagarda e Marçal
Moneda de resèrva

Una **moneda de resèrva** es una moneda utilizada per lei bancas centralas per constituïr de resèrvas de cambi. Per tenir aqueu ròtle, una moneda dèu representar una part significativa dei cambis internacionaus, èsser establa e èsser pron solida per resistir a una crisi economica. Dins lo monde contemporanèu, lo dolar estatsunidenc es la pus importanta moneda de resèrva mai sa posicion declina lentament. Representava 77,2% dei resèrvas de cambi en 1970 còntra 60,7% en 2011. L'èuro es la segonda moneda de resèrva e constituís aperaquí 25% dei resèrvas. Lo rèsta es compausat per lo yen, la liura esterlina e lo yuan.

## Liames intèrnes

* Banca centrala.
* Resèrva de cambi.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Jacques Higelin

[thumb|right|200px|Jacques Higelin sus l'empont en [Bretanha (istorica)|Bretanha en 1988]]
**Jacques Higelin**, nascut en 1940, es un cantaire, guitarrista e compositor francés. Au començament, fasiá de cinemà, puèi s'es virat cap a la cançon francesa (Boris Vian, Charles Trenet) e al rock francés. Es lo paire de Izïa, cantaire devenguda ela tanben emblematica del rock francés. Son filh, Arthur H, el, fa puslèu dins la cançon francesa, ambe d'influéncias jazz e electro. 

Defuntèt lo 16 d'abril de 2018.

## Biografia

**Jacques Higelin** es nascut lo 18 d'octobre de 1940 a Nogent-sur-Marne (region parisenca) d'un paire alsacian e d'una maira de Belgica. Pichon, se passiona de cançon francesa coma las de Charles Trenet e un pauc mai grand, per las de Boris Vian. 

A sètze ans, intègra lo Cors Simon per i aprendre lo mèstier de comedian. Aital, comença per far un pauc de cinemà, e per exemple jòga de cap sos 20 ans dins lo filme [Le Bonheur est pour demain](https://fr.wikipedia.org/wiki/Le_bonheur_est_pour_demain_(film,_1962)). Pr'aquò, de caps 1959 se liga d'amistat ambe lo guitarrista Henri Crolla que l'apren a jogar de guitarra e lo conselha alavetz de se virar cap a la cançon. 

En 1964, lo productor Jacques Canetti prepausa a **Jacques Higelin** d'enregistrar cançons de Boris Vian, e en 1966, pel primièr còp enregistra sas pròpias cançons. En aquesta periòda, comença tanben de collaborar ambe Brigitte Fontaine. 

De caps 1973, prend la decision de's virar artisticament cap al rock, e es a-n'aqueste moment que prend per guitarrista lo tot joven Louis Bertignac. En 1978, es la consecracion populara : obteng un primièr tube, *Pars*, lo primièr d'une longa seria d'autres, coma *Champagne !* en 1979 o encara *Tombé du ciel* en 1988, cançoneta clarament inspirada de l'estili de Charles Trenet qu'escota dempuèi son enfància. 

En 2013, collabòra ambe Édith Fambuena per l'album *Beau Repaire*.

## Discografia
* *Higelin et Areski * (1969)
* *Jacques Crabouif Higelin* (1971)
* *BBH 75* (1974)
* * Irradié* (1975)
* *Alertez les bébés !* (1976)
* *No Man's Land* (1978)
* * Champagne pour tout le monde...* (1979)
* * ... Caviar pour les autres* (1979)
* *La bande du Rex* (1980, benda originala del filme *La bande du Rex*)
* *Inédits 1970* (1980, compilacion)
* *Higelin '82* (1982)
* *Aï* (1985)
* *Tombé du ciel* (1988)
* *Illicite* (1991)
* *Aux héros de la voltige* (1994)
* *Paradis païen* (1998)
* *Jacques Higelin chante Vian et Higelin* (2005)
* *Amor Doloroso* (2006)
* *Coup de foudre* (2010)
* *Beau Repaire* (2013)
* *Higelin 75* (2016)

## Cançons mai conegudas
* *Mona Lisa Klaxon* (1974)
* *Pars* (1978)
* *Champagne !* (1979)
* *Tête en l'air* (1979)
* *Je ne peux plus dire je t'aime* (1979)
* *Mon portrait dans la glace* (1983)
* *La croisade des enfants* (1985)
* *Tombé du ciel* (1988)
* *Poil dans la main* (1989)
* *Ce qui est dit doit être fait* (1991)
* *Électrocardiogramme plat* (1994)
* *Crocodaïl* (2006)

## Referéncias
Stephan Eicher

thumb|250px|Stephan Eicher
**Stephan Eicher** (Münchenbuchsee, 17 d'agost de 1960) es un autor-compositor soís alemand d'origina ienisha per son paire. Eissit del corrent new wave, qu'èra l'estil de son grop Gauzone abans d'entemenar sa carrièra en solitari, s'es tanben sarrat del rock e de la cançon francesa, ajudat pels tèxtes escriuts pel romancièr parisenc Philippe Djian. 

## Biografia
**Stephan Eicher** es nascut dins la partida alemanica de Soïssa, a Münchenbuchsee dins la banlega de Bèrna. **Stephan Eicher** sap donc parlar alemand (sa maire es Alsaciana), e mai precisament lo dialecte alemanic de Bèrna. En mai d'aquò revindica d'aver per son paire d'originas del pòple nomad ienisch. Comencèt de cantar susquetot en anglés (album *I Tell This Night* en 1985 ambe lo quite tube *Two people in a room*), per fin finala aver una fama fòrça importanta per sas cançons en francés (*Combien de temps*, tube en 1988), que los tèxtes èran en realitat sovent los del romancièr parisenc Philippe Djian : *Déjeuner en paix*, *Pas d'ami comme toi*, *Des hauts des bas*... Canta çaquelà tanben ocasionalament en lenga alemanda (*Hemmige*, tube en 1992).

Au som de sa popularitat dins las annadas 90, sa cançon la mai coneguda se titola *Déjeuner en paix* (1991).
En 1993, a enregistrat son seten album en Occitània a Carcassona, e es per'mor d'aquò que l'a titolat *Carcassonne*. Tirat d'aqueste disc, son tube *Des hauts, des bas* serà tanben représ per Gaëtan Roussel e Florent Marchet en 2011.

Recebèt en 1986 lo *[[Bus d'Acier]]*, lo Grand prèmi del rock francés.

## Discografia (fòra [https://fr.wikipedia.org/wiki/Grauzone Grauzone])

* 1980: *Spielt Noise Boys* 
* 1983: *Les Chansons bleues*
* 1985: *I Tell This Night*
* 1987: *Silence*
* 1989: *My Place*
* 1991: *Engelberg*
* 1993: *Carcassonne*
* 1996: *1000 vies*
* 1999: *Louanges*
* 2003: *Taxi Europa*
* 2007: *Eldorado*
* 2012: *L'Envolée*
* 2013: *Rêveries*
* 2017: *Song Book*
* 2019: *Hüh!* (compilacion de sas cançons jogadas per una fanfara)
* 2019: *Homeless Songs*
* 2022: *Ode*

## Cançons mai conegudas
* *Two people in a room* (1986)
* *Combien de temps* (1988)
* *Tomorrow Will Be Your Day* (1988)
* *Sois patiente avec moi* (1989)
* *Déjeuner en paix* (1991)
* *Pas d'ami comme toi* (1991)
* *Hemmige* (1992)
* *Tu ne me dois rien* (1992)
* *Des hauts, des bas* (1993)
* *Ni remords, ni regrets* (1993)
* *Rivière* (1993)
* *Manteau de gloire* (1994)
* *Rien à voir* (1995)

## Referéncias
Estandard (lingüistica)

Un **estandard** (tanben nomenat **estandard lingüistic**, **varietat estandard**, **lenga estandardizada**) es una varietat lingüistica d'una lenga correnta que fòrma, a partir de son diasistèma, una codificacion de la gramatica e del vocabulari per obténer un modèl de lenga coerrent, unitari e convergent per l'ensenhament, los usatges formals e escrits que resulta del desvolopaments de la comunicacion devuts a sa socializacion. 

En Euròpa, lo tèrme de «lenga literària» (coma l'occitan) es ocasionalament emplegat coma sinonim de *lenga estandard*, majoritàriament dins la lingüistica tradicionala d'Euròpa Orientala. D'autra banda, se pòt confusir amb la normalizacion lingüistica, procés de seleccion comuna per omogeïnizar una lenga.

## Nocion d'estandard lingüistic
L'implicacion e lo desvolopament d'una nòrma estandardizada es pròpri a cada lenga que nais de factors socials e istorics.

* Una lenga omogeneïzada de basa monodialectala ─o polidialectala─ reconeissabla dins las comunicacions parladas e escritas emplegadas; lo tèrme non implica ni un idiòma socialament ideal ni una fòrma de discors culturalament superiora.
* La lenga unificada ten la fòrma explicitament marcada coma estandard. Per aquel tèrme, s'ausís la nòrma codificada utilizada per las fònts normativas e universitàrias. 
* La lenga nacionala, que gaudís d'oficialitat, per exemple, dins d'un Estat.

## Articles connèxes
* Estandardizacion de l'occitan
* Lenga oficiala
* Lenga vernaculara
* Koinè

## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Nòtas e referéncias
A l'entrada del temps clar

***A l'entrada del temps clar*** es una balada occitana qui seriá estada escricha al sègle XII. La cançon es referenciada dins lo recuèlh Chansonnier francés, dich de Saint-Germain-de detlos-Prats,.

Mantunas edicions de las paraulas e de la melodia son estadas publicadas. Demest las nombrosas versions enregistradas, òm pòt citar la de Mont-Jòia, la de las Sacqueboutiers, la de Pierre Hamon o encara la d'Angelo Branduardi. 

## Paraulas

## Bibliografia

* Jean-François Courouau, « La ballade « A l’entrada del temps clar », Denis Saurat et les troubadours », dans Marie-Jeanne Verny (dir.), Les Troubadours dans le texte occitan du XXe siècle, vol. 1, Classiques Garnier, coll. « Études et textes occitans », 2015 (ISBN 978-2-8124-3341-2, DOI 10.15122/isbn.978-2-8124-3341-2.p.0063), p. 63-67.
Heinkel He 111

[thumb|right|Heinkel He 111 en setembre de [1940.]]

Lo **Heinkel He 111** es un bombardier alemand de la Segonda Guèrra Mondiala produch per la companhiá Heinkel. Concebut a partir de 1932, foguèt inicialament presentat coma un avion de transpòrt civiu car lo Tractat de Versalhas enebissiá la creacion d'una aviacion de bombardament alemanda. Pasmens, après l'arribada au poder d'Adolf Hitler, lo rearmament alemand venguèt rapidament oficiau. Lo premier vòl se debanèt lo 24 de febrier de 1935.  unitats foguèron fabricadas e l'avion foguèt utilizat fins ais ans 1970 per de país coma Espanha ò Turquia.

Lo Heinkel He 111 participèt principalament a la Guèrra Civila Espanhòla (1936-1939) e a la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945). En particular, tenguèt un ròtle centrau dins lo *Blitzkrieg* de 1939-1941. Pasmens, enregistrèt de pèrdas importantas còntra lei caçaires aliats, especialament còntra lei Hawker Hurricane e lei Supermarine Spitfire britanics. A partir de 1941, foguèt donc puslèu utilizat per d'operacions nuechencas ò per d'atacas sus lo frònt germanosovietic onte l'espaci operacionau pus importanta facilitava sa mesa en òbra. Certanei versions foguèron tanben utilizadas coma avion de transpòrt e avion torpilhaire.

En 1945, Espanha desvolopèt la sieuna version dau bombardier sota lo nom de CASA 2.111. La diferéncia principala entre lei dos modèls èra lor motorizacion car leis Espanhòus aguèron accès a de motors britanics e estatsunidencs. 236 unitats foguèron produchas e l'aparelh foguèt retirat dau servici en 1973.

## Liames intèrnes

* Bombardier.
* *[[Luftwaffe]]*.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Enzo Angelucci e Paolo Matricardi, *Multiguide aviation – Les avions : 3/ la Seconde Guerre mondiale – France, Allemagne, Angleterre, etc.*, Elsevier Sequoia, 1978, pp. 114-115.

## Nòtas e referéncias
De Palmas

thumb|250px|Gérald De Palmas
**Gérald Gardrinier**, dit **De Palmas**, nascut lo 14 d'octobre de 1967 a l'isla de La Reünion, es un cantaire pop rock francés. **De Palmas** es tot simplament lo nom de sa menina. 

## Biografia
**Gérald De Palmas** es de soca bretona per son paire. A dètz ans quand sos parents te quitan La Reünion per s'installar en Occitània a z-Ais, en Provença. En 1985, a dètz-e-ueit ans, fòrma lo grop pop new wave **Les Max Valentin** ambe Édith Fambuena e Jean-Louis Piérot. 

Tostemps a z-Ais, a l'escadença d'un encontre ambe Étienne Daho en virada per la promocion de son album *Pop Satori* en 1986, le presenta lors cançons. Étienne Daho alavetz prepausa au grop de signar sus son label. Aital, sortisson dos 45 torns, *Les Maux dits* fin 1987, puèi *Printemps parapluie* en 1988.

Pr'aquò, après 1988, decida de contunhar de far de musica en solitari. 

En 1994, sortís donc *La Dernière Année*, lo primièr album solò de **De Palmas**. Es una capitada de las gròssas, la cançon *Sur la route* foguèt un tube màger de la fin de l'annada de 1994 en França. 

L'arcuelh pel segond album *Les Lois de la nature* sortit en 1997 es mens bon. 

Pasmens, coneís la consecracion en 2000 ambe lo tresen album, *Marcher dans le sable*, que conten sa cançon la mai coneguda, *J'en rêve encore*, ambe un tèxte escrit per Jean-Jacques Goldman. L'album se vend a mai d'un milion d'exemplaris ! devengut un dels cantaires los mai populars de França, es sollicitat per Johnny Hallyday per escriure qualquas cançons per son album *À la vie à la mort*. Es el per exemple qu'a escrit la cançon *Marie* qu'es devenguda una de las mai gròssas capitadas de Johnny Hallyday, numero 1 de la ventas de disques en França a la fin de l'annada de 2002.

En 2004, publica son quatren album, *Un homme sans racines*, que conten los tres tubes *Elle danse seule*, *Au Paradis* e *Elle habite ici*.

## Discografia (aprèp [https://fr.wikipedia.org/wiki/Les_Valentins#Les_Max_Valentins Les Max Valentins])

* 1994: *La dernière année* 
* 1997: *Les Lois de la nature*
* 2000: *Marcher dans le sable*
* 2004: *Un homme sans racines*
* 2009: *Sortir*
* 2013: *De Palmas*
* 2016: *La Beauté du geste*

## Cançons mai conegudas
* *Les maux dits* (1987, **Les Max Valentin**)
* *Sur la route* (1994)
* *Comme une ombre* (1995)
* *Sans recours* (1995)
* *J'en rêve encore* (2000)
* *Une seule vie - Marcher dans le sable* (2001)
* *Tomber* (2001)
* *Regarde-moi bien en face* (2002)
* *Elle s'ennuie* (2002)
* *Elle danse seule* (2004)
* *Au Paradis* (2005)
* *Elle habite ici* (2005)

## Referéncias
Allofòn

Un **allofòn** es ua varianta combinatòria d'un fonèma. Ua de las realizacions foneticas o prononciacions d'un fonèma. Per exemple, en gascon, lo fonèma /b/ a dus allofòns que son [b] au començament d'un mot e [β] en posicion intervocalica.
Occitània (revista, 1887-1889)

***Occitània*** foguèt una revista mesadièra occitana, creada en 1887 per la Mantenença de Lengadòc del Felibritge. Pareguèt entrò 1889. Èra la seguida parciala de l’*Iou de Pascas*.

## Ligams extèrnes
* Ficha de la Bibliotèca nacionala de França.