open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aurelha

thumb|right|Aurelha

L**'aurelha** (del latin: *auriculă*) es l'organ que permet d'ausir los sons e bruches. Es ligada al sens de l**ausida''. Aqueste nom se pòt referir a la partida exteriora sonque o a l'ensems del sistèma de l'[[ausida]].

Dins lo regne animal sonque los vertebrats tenon d'aurelhas. Pasmens fòrça invertebrats pòdon ''ausir'' o almens detectar de sons gràcias a d'autras organs sensitius. Los insèctes, per exemple an d'organs timpanals que lor servisson per ausir de sons distants. Son pas per fòrça localizats sul cap mas se pòdon trobar sus divèrsas partidas del còrs (pòdon èsser de pels per exemple). 

[[Fichièr:Haeckel Chiroptera.jpg|300px|thumb|right|Varietat de formas d'aurelhas dins las familhas de ratapenadas]]

== L'estructura de l'aurelha ==
Pels [[mamifèr]]s, l'aparelh auditiu compren tres partidas.

=== L'aurelha extèrna ===
Las [[onda|ondas sonòras]] arriban al ''pavalhon auricular'', que las dirigís cap al ''conducte auditiu extèrne'', ont son amplificadas a cèrtas [[frequéncia]]s. Finalament, lo son arriba a la ''membrana timpanica'', ont las vibracions se transmeton per un mejan solid.

=== L'aurelha mejana ===
L'aurelha mejana compren la ''trompa d'Eustaqui'', un conducte que la fa comunicar dirèctament amb la faringe, egalant la pression entre los dos costats del timpan. D'autra part i trobam tanben la ''cadena ossiculara'' constituida pel martèl, l'enclutge e l'[[estriu]], qu'es lo camin de las vibracions mecanicas vèrs la ''fenèstra ovala'', una autra membrana, la quala provòca una vibracion dins lo liquid qu'emplís lo cagaròl.

=== L'aurelha intèrna ===
La ''coclèa'' conten la ''membrana basilara'', ont se trapa l**organ de Corti'', un ensems de cellulas ciliadas (entre  e  ) que vibran a de frequéncias especificas. La localizacion dels cilis long de la membrana basilara es en foncion de la longor d'onda que i son sensibles.

Finalament, l'informacion nervosa arriba al cervèl (cada aurelha separadament).

## L'estructura de l'aurelha
thumb|250px|Estructura de l'aurelha umana

1-Ausida/aurelha extèrna

2-Conducte auditiu

3-Pavalhon auditiu (aurelha)

4-Timpan

5-Ausida/aurelha intèrna

6-Martèl

7-Enclutge

8-Estriu

9-Canals semicirculars

10-Coclèa

11-Nèrvi auditiu 

12-Trompa d'Eustaqui
Cangoró

Lo **cangoró** (cf. ang. kangaroo, cat. cangurú)  es un marsupial (animal) que demòra en Austràlia.

Un cangoró es tota mena de grand macropòde (la familha dels marsupials que encabís a mai los oalabis, los cangorós arboricòlas e los walarus amb 45 espécias en total). Lo nom de *cangoró* de còps que i a s'emplega dins un sens pus larg per se referir a totes los membres de la familha dels macropòdes.

## Las espécias de cangorós

I a tres espécias de cangorós. Ocupan majoritàriament lo sud e lo centre d'Austràlia.

### Lo cangoró roge

Lo cangoró roge (*Macropus rufus*), qu'es lo cangoró mai grand e tanben lo marsupial mai grand dels qu'existisson uèi. Los cangorós roges ocupan lo centre arid e semiarid del país. Un mascle adulte pòt mesurar 1,5 m de naut e pesar 85 kg.

### Lo cangoró gris oriental

Lo cangoró gris oriental (*Macropus giganteus*) es mens conegut que lo cangoró roge, mas se vei pus sovent, vist que son espécia cobrís la partida orientala, qu'es fertila, d'Austràlia. 

### Lo cangoró gris occidental

Lo cangoró gris occidental (*Macropus fuliginosus*), de talha mai bassa. Se pòt trobar dins lo sud de l'Austràlia Occidentala, la partida meridionala qu'es a ras de la còsta e dins la conca del flum Darling. 

Los cangorós possedisson de grandas e poderosas pautas posterioras, de pès grands faches per sautar, una coa longa e musculosa per gardar l'equilibri e un cap pichonèl. Los cangorós son erbívòrs e s'alimentan de pasturas e de rasics. Totas las espécias son nocturnas e crepuscularas. D'un biais general passan son jorn dins la calma e s'alimentan de vespre e las nuèches frejas, mai sovent en còlhas. An una esperança de vida de 18 annadas aperaquí.
Los cangorós son coneguts coma l'animal mai representatiu d'Austràlia. Coma tal, es plan aisit de trobar de cangorós en joguets e sovenirs del país.

thumb|left|180px|Un parelh de cangorós.

## Ligams extèrnes
* Lo projècte del Genòme del Cangoró a l'Universitat Nacionala d'Austràlia.
* Skippy Size Me 2004 ABC report on kangaroo industry
* De nòvas interessantas suls cangorós
* 
* 
* 
## Referéncias
Taj Mahal

thumb|243px|Lo Taj Mahal
 Lo **Taj Mahal** (en indi *ताज महल*), es un mausolèu grand situat dins la vila d'Agra en Índia, a ras del flum Yamuna. Foguèt construït per l'emperaire mogòl Shah Jahan coma omenatge a sa femna defuntada, Arjumand Banu Begum, mai coneguda jol nom de Mumtaz Mahal (la causida del palais), que se moriguèt del temps que donava vida a son catorzen enfant. Son arquitectura es una barreja d'estils islamic, indó, pèrsa e turc. Foguèt bastit entre 1631 e 1654. Se conta que foguèron necessaris  òmes per tal de levar aqueste temple.
En 1983, lo Taj Mahal foguèt integrat dins lo Patrimòni Mondial de l'UNESCO.
thumb|right|250px|Pòrta de dintrada a l'exterior del Taj Mahal

### Ligams extèrnes
* Patrimòni Mondial de l'UNESCO
Tèrra (omonimia)

La **[[Tèrra]]** es den primièr una planeta del Sistèma Solar mas tanben :

* Mitan fisic ont lòme viu e exercís sas activitats, ont existisson diferentas formas de vida : **[[biosfèra]]** ;
* Sòl considerat dins sa natura, son aspècte, sa consisténcia : **[[umús]]**. Una tèrra franca : una bona tèrra, sopla, alluvionnària. Un tèrrafòrt, una tèrra fòrt(a) : una tèrra argilosa. Una tèrra doça : una tèrra limonosa. ;
* Matèria naturala formant la partida superficiala del glòbe : **[[sòl (pedologia)]]** ;
* Sòl en tant quobjècte de produccion e de possession : **[[agricultura]]**, **[[proprietat]]** ;
* Matèria naturala constituida per diferentas argilas dintrant dins la fabricacion de diferents produches : **[[terralha]] ; 
* **Factor de produccion**, amb lo sossòl, en [[teoria economica classica]] ;
* Contrada, **país**, region determinada, considerada del punt de vista de cèrtas de sas caracteristicas ;
* [[Oxid]] dun grop de metals rars sus Tèrra : **tèrra rara** (per extension, ''tèrras raras'' designa aquestes metals eles-meteisses) ;
* Una connexion particulara en electricitat : **tèrra (electricitat)'''.
Manga (omonimia)

* La **[[manga (fruch)|manga]]** es lo fruch del manguièr

* Las **[[Manga (benda dessenhada)|manga]]**, bendas dessenhadas japonesas ;

## Toponimia
###### 

* **[[Manga (Minas Gerais)|Manga]]** es una municipalitat de l'Estat de Minas Gerais.

###### 

* **[[Manga (Burkina)|Manga]]** vila de Burkina
* **[[Manga (Toéni)|Manga]]** vila de Toéni
Pluton

* **[[Pluton (mitologia)|Pluton]]**, dieu dels Infèrns dins la mitologia romana ;
* **[[Pluton (planeta nana)|(134340) Pluton]]**, planeta nana del Sistèma Solar nomenada d'aprèp lo dieu roman (ancianament considerada coma planeta a part entièra e reclassada lo 24 d'agost de 2006 per l'Union Astronomica Internacionala) ;
* un **pluton**, apelacion qu'es pas estada retenguda per designar un objècte de la categoria de Pluton (*Pluto-class object* en anglés), una categoria novèla de còrses celèstes similars a Pluton creada per un vòte de l'Union astronomica internacionala en agost de 2006 ;
* un **pluton**, massís de ròcas intrusivas magmaticas apeladas ròcas plutonicas.
Acinonyx jubatus

Lo **Guepard** (*Acinonyx jubatus*) es un membre atipic de la familha dels felins, que caça gràcias a sa vista plan aguda e sa granda velocitat. Es un dels animals terrèstres mai rapids: pòt arribar fins a 110 km/h sus de cortas distàncias.

### Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Fòtos
Vielha e Mijaran

**Vielha e Mijaran** () ei un municipi aranés, era capitau dera Val d'Aran. Eth caplòc deth municipi ei era vila de **Vielha**.

Eth tèrme de 211,74 km² ocupa era part mejana de la val pirenenca, e correspon as terçons Marcatosa e Castièro. Eth 2022 auie ua poblacion de 5.581 abitants distribuïdi en 13 entitats de poblacion.   

Siguec creat per eth regim franquista en eth 1970 damb era fusion des municipis d'Arròs e Vila, Betlan, Vilac (terçon de Marcatosa); Escunhau, Gausac e Vielha (terçon de Castièro).

## Geografia
A junhetz situacion centrau ena val e se lhèue a 974 m d'altitud, ena confluéncia der arriu Garona damb eth sòn afluente er arriu Nere.

### Municipis limitròfs

## Politica

Après es eleccions municipaus de 2007, CDA e Unitat d'Aran an cadua 6 còssos. CDA pren eth contaròtle deth municipi en s'aligant damb eth 13enau regidor, deth Partit Popular.

## Patrimòni
A Vielha:

* Glèisa de Sant Miquèu, amb ornaments romanics e gotics;
* Musèu dera Val d'Aran, a la Tor deth Generau Martinhon, un edifici senhoriau deth  que presenta desparièrs subjèctes sustot dera geologia, era vegetacion, era fauna, era climatologia, era istòria, era arqueologia, era art, era lengua e era etnologia dera val.

En autes pòbles:

* Glèisa de Sant Estèue de Betren, d'estil romanic e gotic, considerada coma un des mès bèli exemplars d'Aran;

* Sant Martin de Gausac, d'estil gotic;

* Glèisa romanica de Sant Pèir d'Escunhau, deth ;

* En Escunhau tanben i podem trobar ancianes cases nòbles, bères ues damb hièstres deth ; era de Perejoan date deth 1393.

## Personalitats ligadas a la comuna
* Carles Barrera (1950-2022), ex-sindic dera Val d'Aran.
* Alidé Sans (1993), cantautora aranesa de lengua occitana.

## Embessonatges
* Calafell
* Sent Gaudenç

## Referéncies

## Ligams extèrni
* Pagina web der ajuntament de Vielha e Mijaran
* Informacion dera Generalitat de Catalonha
* Informacion der Institut d’Estadistica de Catalonha
Tomeu Penya

thumb|250px|Tomeu Penya en 2008 durant un concèrt
**Bartomeu Nicolau i Morlà**, de nom artistic **Tomeu Penya** (Vilafranca de Bonany, 22 de març de 1949) es un cantautor malhorquin de musica country.
En 1992 recebèt lo Premi Nacional de Música de la Generalitat de Catalonha pel disc *Sirena*.

## Discografia
* *Tomeu Penya canta a la vila* (1980)
* *Càrritx i roses* (1982)
* *Coverbos* (1984)
* *Illamor* (1985)
* *D'amor i Festa
* *Mallorquins i catalans* (1986)
* *Tomeu* (1987)
* *Arrels* (1988/1989)
* *Arrels'89*
* *Els cors ferits* (1990)
* *Sirena* (1992)
* *10 anys d'èxits* (1992)
* *Una aclucada d'ull* (1994)
* *Anuats* (1995)
* *Balades* (1996)
* *De tot cor* (1997)
* *Penya al descobert* (1998)
* *Antologia* (1999)
* *Això és Pecat* (2001)
* *Fácil* (2003)
* *Sa força d'una mirada* (2004)
* *Paraules que s'endú es vent* (2007)
* *Tomeu Penya, 30 anys després* (en dirècte, CD+DVD) (2010)
* *És per tu* (2012)
* *Arruix'' (2013)

## Ligams extèrnes

* Entrevista
Vielha (omonimia)

**Vielha** (var.**Vièlha**) pòt èster :
;Un toponim en Occitània:
* En Lengadòc
;* **[[Vièlha Tolosa]]** es una comuna occitana de Lengadòc (parçan Tolosan)
* En Provença
;***[[Fòntvièlha]]**
* A Mónegue
;***[[Fòntvièlha (Mónegue)|Fòntvièlha]]**
* En Aran
;* eth municipi actuau de **[[Vielha e Mijaran]]**
;* er ancian municipi de '''Vielha'''
;* eth vilatge de '''Vielha'''
;* er ancian terçon de '''Vielha''' 

;Un toponim fòra d'Occitània:
* **[[Andòrra la Vièlha]]** (var. **Andòrra la Vielha**) (**Andorra la Vella** en catalan) es la capitala del Principat d'Andòrra.
Edward Mills Purcell

**Edward Mills Purcell** (n. en 1912, m.1997) foguèt un fisician american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1952, amb Felix Bloch.
Sherlock Holmes

thumb|Sherlock holmes
thumb|Sherlock Holmes
[thumb|right|250px|Sherlock Holmes imaginat per l'artista, [Sidney Paget, dins la revista *The Strand*.]]
**Sherlock Holmes** es un personatge de ficcion, un detectiu anglés de la fin del sègle XIX e de la debuta del sègle XX. Apareguèt per primièr còp publicat en 1887. Foguèt ideat per l'autor escocés e mètge a l'encòp: Sir Arthur Conan Doyle. Sherlock Holmes, un brilhant detectiu de Londres, es celèbre per son biais d'emplegar la logica e l'observacion astuciosa per tal de resòlvre los cases e enigmas. Es probable lo detectiu de ficcion mai famós del mond, e es sens dobte lo personatge literari mai conegut e de bon reconéisser universalament.

Arthur Conan Doyle escriguèt quatre romans e cinquanta-sièis istòrias cortas que i figurava sa creacion. Gaireben totas èran contadas per l'amic e biograf de Holmes, lo Dr. John H. Watson, amb l'excepcion de las doas narradas pel quite Holmes e de doas autras escrichas a la tresena persona. Las istòrias apareguèron bèl primièr dins los romans de revista en fasciculs, subretot dins *[[Strand Magazine|The Strand]]*, sus un periòde de quaranta annadas. Aqueste biais de publicar èra plan abitual en aquel temps: las òbras de Charles Dickens espeliguèron del meteis biais. Las istòrias cobrisson un temps que va de 1878 fins a 1903, amb un cas final en 1914. Se legisson tant per their characterisation e lo mond estilizat de la fin de l'epòca victoriana ont se debanan que pels mistèris themselves.
Plan mai d'actors an personificat Sherlock Holmes que quin que siá autre personatge, e en 1964, segon un rapòrt sortit dins *[[The Times]]*, las vendas dels libres dins lo mond entièr èran segondas sonque aprèp la Bíblia. 

### Son saber e sas competéncias biaissudas
[right|frame|Sherlock Holmes (a man drecha) e lo Dr. Watson, per [Sidney Paget.]]
Tre la primièra istòria, *[[A Study in Scarlet]]*, un quicomet de las originas d'Holmes' nos es divulgat. Lo 5 de març de 1881 es presentat coma un estudiant autodidacta de quimia amb una varietat bèla d'interèsses complementaris, almost all of which turn out to be single-mindedly bent towards making him superior a la resolucion dels crimes. Dins una autra istòria de la debuta, "The Adventure of the ''Gloria Scott''", mai d'informacions de las rasons qu'an portat Holmes a venir detectiu son presentadas: lo paire d'un de sos amics de college lo complimentèt grandament per sas capacitats deduccion.

Dins "The Adventure of the Greek Interpreter" Holmes comenta que sa grand èra la sòrre del pintor francés 'Vernet' (se pensa a Horace Vernet).
Lev Davidovich Landau

left|80px|Medalha prèmi Nobel

**Lev Davidovich Landau** (n. en 1908, m.1968) foguèt un fisician sovietic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1962.
Pantèra

* **pantèra**, una de las espècias de felins seguents :
** *[[Leopard (felin)|Panthera pardus]]*, l'animal comunament apelat **[[Leopard (felin)|pantèra]]** o **[[Leopard (felin)|leopard]]** *(nòta: la *'pantèra negra** es simplament una pantèra de pelatge negre)''
** ''[[Pantèra longibanda|Neofelis nebulosa]]'', la **pantèra longibanda** o **leopard pigalhat**  
** ''[[Leopard de las nèus|Panthera uncia]]'', la **pantèra de las nèus** o  **leopard de las nèus** o **onça**


* **pantèra** per ***[[Panthera]]***, lo nom scientific de genre de mantun grand felin :
** ''[[Leopard (felin)|Panthera pardus]]'', la **pantèra** o **leopard*' 
** *Panthera leo*, lo [[leon]]
** *Panthera tigris*, lo [[Tigre (mamifèr)|tigre]]
** *Panthera onca*, lo [[jaguar]]


* lo [[cameleon pantèra]] (*Furcifer pardalis*), un grand [[Chamaeleonidae|cameleon]] originari de [[Madagascar]]
* l'[[amanita pantèra]] (*Amanita pantherina*), un campairòl toxic de capèl brun pigalhat de floquets blanc.


* *La Pantèra ròsa*,  lo filme americanoanglés de 1963, realizat per [[Blake Edwards]] e sa [[La Pantèra ròsa (film, 2006)|represa en 2006]] per [[Shawn Levy]]
* la *Pantèra ròsa*, lo personatge de dessenh animat inspirat del generic del filme precedent
* las *Black Panthers*, movement revolucionari afroamerican
* lo [[Panther (elicoptèr)|Pantèra]] o *Panther'', elicoptèr de combat, version militara del Dauphin
* Pantera, un grop american de rock del genre metal fòrça popular dins las annadas 1990
Cangoró (omonimia)

* Lo **[[cangoró]]** es un animal de la familha dels macropodids.
* Lo **[[concors Cangoró]]** es un jòc concors de matematicas internacional destinat a vulgarizar las matematicas jos una forma ludica alprèp dels escolans.
* L**'[[Illa Cangoró]]** (o ***Kangaroo Island*** en anglés) es una granda illa australiana situada al sud de l'Estat d'Austràlia Meridionala.
* L**'[[eslip]] cangoró** es un eslip masculin que se caracteriza per una pòcha sul davant, evocant la de l'animal.
Holmes

En anglés, ***holmes*** es un mot d'argòt equivalent en occitan al mot « amic » o « companh ». **Holmes** es tanben un nom de familha e de mantun luòc al Reiaume Unit e als Estats Units.

## Patronim
Lo nom de **Holmes** es lo de mantuna personalitat (per òrdre alfabetic) :

* Andrew Holmes
* Lo prèire Anthony Holmes
* Arthur Holmes (1890-1965), geològ britanic.
* Catherine Holmes
* Charles Holmes (1711-1761), oficièr de la marina britanica.
* Major Edward Holmes (1882-1946), engenhaire american.
* Clarence Holmes
* David Holmes
* Edwin Holmes astronòm britanic. Descobriguèt la cometa 17P/Holmes lo 6 de novembre de 1892.
* Harry Nicholls Holmes (1879-1958), quimista american.
* Holmes Rolston III 
* Gabriel Holmes
* George Holmes
* Jessica Holmes (1973-), actritz e scenarista canadiana.
* Joël Holmès, autor-compositor interprèt francés. 
* John Holmes (1944-1988), actor de filmes pornografics american.
* Katie Holmes (1978-), actritz americana.
* Nick Holmes
* Oliver Wendell Holmes Sr. (1809-1894), escrivan e mètge american.
* Oliver Wendell Holmes Jr. (1841-1935), jurista e jutge american.
* Paul Holmes
* Rand Holmes (1942-2002), dessenhaire de benda dessenhada canadian.
* Richard Holmes
* Samuel Jackson Holmes (1868-1964), zoologista american.
* Sherrinford Holmes
* Shirley Holmes
* Simon Holmes
* Tom Holmes
* William Edgar Holmes 
* William Henry Holmes (1846-1933), antropològ american.

## Art e cultura
* Sherlock Holmes es un personatge de roman policièr inventat per Sir Arthur Conan Doyle.

## Localitats
* Al Reiaume Unit, Holmes Chapel
* Als Estats Units
** en Florida, Holmes Beach
** en Minnesòta, Holmes City Township
** Comtat d'Holmes es lo nom de mantun comtat
Arthur Conan Doyle

**Arthur Conan Doyle** (n. en 1859, m. 1930) foguèt un escrivan escocés, sustot conegut per la creacion del personatge *[[Sherlock Holmes]]*.
Batman

**Batman** es un personatge de ficcion de DC Comics, un supereròi que apareguèt per primièr còp dins *[[Detective Comics]]* #27 de mai de 1939. Batman foguèt cocreat per l'artista Bob Kane e l'escrivan Bill Finger, a mai se en realitat sonque Kane ne recebèt lo crèdit oficial. Dempuèi aquel temps Batman es vengut un dels supereròis mai reconegut internacionalament.

L'identitat secreta de Batman es **Bruce Wayne**, un milionari playboy, industrial e filantròp. Foguèt lo testimòni de l'assassinat de sos parents quand èra enfant e aquò lo menèt a s'entrainar per arribar a la cima de la perfeccion fisica e intellectuala. Vestís un costuma que se sembla a una ratapenada, e combat lo crime. A la diferéncia de maites supereròis, a pas cap de superpoder o d'abilitats extraordinàrias. Emplega son intelligéncia, e sos dons de detectiu, las sciéncias e la tecnologia, amassa amb sa riquesa, sa fòrça fisica, e intimidacion dins sa guèrra contra lo crime.
Numismatica

La **Numismatica** (del latin *numisma*, qu'es en realitat originari del grèc: *νομισμα* - *nomisma* - valent a dire moneda) es l'estudi scientific de la moneda e de son istòria. 

Sovent s'emplega d'un biais un pauc impròpri aqueste nom o lo de *numismata* per designar lo colleccionisme de la moneda o lo colleccionaire idem.
Serpentes

Las **sèrps**, (o **serpents** dins qualques parlars), forman lo sosòrdre *Serpentes*   inclús  dins l'òrdre Squamata. Son totes de reptils carnivòrs de sang freja de còs cilindric e alongat, sens membres aparents.

## Lo sens de l'ausida de las sèrps
Degut a sas caracteristicas anatomicas, s'es considerat sovent que las serps son sordas. Las darrièras recèrcas dels erpetològs, an revelat que las sèrps an una capacitat auditiva comparabla a la dels lusèrts.

Ten la sèrp d'estructuras situadas de cada costat del cap que li permeton d'ausir. La pèl e un teissut muscular de cada part del cap, protegisson un osset mobil, sonat *columèla*, que fa de pichòts desplaçaments en responsa a las *[[son|ondas sonoras]]*. Lo movement de la *columèla* es transferit a travèrs d'estructuras intermediàrias a la *coclèa*, ont se produsisson de senhals electrics dins sas cellulas pilosas que correspondon a las ondas de son, relativas al reng de frequéncia determinada, que permet a son sistèma auditiu de percebre, e transferidas al cervèl.

Fin finala, contràriament a çò que se pensa abitualament, las sèrps an una ausida per percebre los sons transmeses a travèrs de l'aire. D'un autre caire, i veson sovent mal e son ausida es preparada per percebre de sons de bassa frequéncia. Aqueles sons, segon d'estudis recents, se situan dins una frequéncia entre 200-300 Hz, mentre que per l'òme lo reng maximal d'audicion es situa d'entre 15-20000 Hz.

Las sèrps doncas, son pas sordas mas entendon los sons grèus dins de frequéncias fòrça bassas e limitadas, es a dire entre 200-300 Hz. Totes los sons que son superior o inferior  a aquesta zona de freqüència son pas percebut.
Es, probable, per encausa d'aquesta limitacion auditiva, qu'an desvolopat un autre sistèma per poder percebre las *vibracions* del sòl o de tota mena d'objècte que i pòdon èsser en contacte. Las vibracions del sòl passan a travèrs dels muscles del ventre a de *receptors especials* situats dins tota l'esquina e son transmeses al cervèl.
Karlstad

Karlstad es una vila istorica de Suècia e la capitala del comtat de Karlstad. Sa populacion èra estimada a 58&nbsp;544 abitants en 2005. Sa superficia totala es 47,7&nbsp;km².
José Saramago

**José de Sousa Saramago** (n. en 1922, mòrt en 2010) es un escrivan portugués. A recebut lo Prèmi Nobel de Literatura en 1998.

## Biografia
Saramago nasquèt al poble d'Azinhaga, situada a la municipalitat de Golegã, districte de Santarém. Malgrat lo registre oficial situa la siá naissença lo jorn 18, aquel fach se deu a una error en l'anotacion del foncionari, que l'inscriguèt a l'encòp amb lo nom de José Saramago e pas José de Sousa, nom de familha del sieu paire. 

En 1924 la siá familha fixèt residéncia a Lisbona, ont lo sieu paire comencèt a trabalhar en la polícia. Als dotze ans inicièt los sieus estudis a l'Escòla Industriala de Lisbona, estudis que poguèt pas finalizar al pas poder seguir en pagant la matricula. Aquel fach provoquèt que lo jove Saramago dintrèsse trabalhar en una ferraria mecanica, sens desbrembar mas la siá nòva passion: la lectura. Cambièt de trabalh e dintrèt far partida de l'administracion de la seguretat sociala.

Dintrèt posteriorament trabalhar en una companhiá d'asseguranças e simultaneament collabora coma jornalista al *Diário de Notícias*, un periodic nacional, mas que per rasons politicas plan lèu ne foguèt expulsat. Critic literari de la revista *Seara Nòva*, faguèt partida de la primièra direccion de l'Associacion Portuguesa d'Escrivans. 

Membre del Partit Comunista Portugués aprèp 1969, patiguèt la persecucion e censura pendent los ans de la dictatura d'António de Oliveira Salazar. Se jonhèt posteriorament a la Revolucion dels ulhets que portèt la democracia a Portugal l'an 1974. Dempuèi 1976 se consacrèt exclusivament al sieu trabalh literari, acabèt en partejant la siá residéncia entre Lisbona e l'illa de Lanzarote (Illas Canàrias), ont moriguèt lo 18 de junh de 2010 a 87 ans.

## Referéncias
Felix Bloch

**Felix Bloch** (n. en 1905, m.1983) foguèt un fisician soís-american; trabalhèt als Estats Units. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1952, amb Edward Mills Purcell.
Aage Niels Bohr

**Aage Niels Bohr** (n. en 1922) es un fisician nuclear danés. A recebut lo Prèmi Nobel de Fisica en 1975. A desvolopat lo modèl collectiu del nuclèu atomic, e lo perfeccionament dels modèls en jaç e de la gota liquida. Es lo filh de Niels Bohr, tanben fisician e laureat de Prèmi Nobel de Fisica.
Ribatejo

thumb|right|150px|L'anciana provincia de Ribatejo.

**Ribatejo** es lo nom d'una anciana província dins lo centre de Portugal. Amb la constitucion portuguesa de 1976, la division del país en províncias existís pas pus, rèsta solament la division en regions.
Impaled Nazarene

**Impaled Nazarene** qu'ei un grop de metal finlandés.

## Musica
La loa musica qu'a evoluat au briu de las annadas. D'un black metal hòrt basic e brutau, que son passats a ua mesclanha de black metal e de crust-punk e puish, mei recentament, a un thrash metal dab accents black. 

## Paraulas

Las paraulas d'Impaled Nazarene que son mei que mei en anglés (quauquas cançons en finlandés) e que hèn l'apologia de l'òdi, de la violéncia, deu murtre, de la guèrra, deu satanisme, etc... causas de las banalas, donc, dens lo metal... manca qu'en mei deus crestians e de l'umanitat en generau, eths que revendican de detestar tanben los comunistas e los omosexuaus. 
Los devís deu cantaire, en entervistas, que pòden deishar pensar qu'Impaled Nazarene seré un grop d'extrèma dreta qui auré avut l'intelligéncia de non pas ac díser "tròp" entà non pas se har boicotar peus labels e peus fans de metal apolitics o d'esquèrra.
La tematica deu sèxe, sustot sadomasoquista, qu'ei hòrt presenta dens las loas paraulas tanben.

## Discografia

*Goat Perversion (1992) 
*Tol Cormpt Norz Norz Norz... (1993) 
*Sadogoat (1993) 
*Ugra Karma (1993) 
*Suomi Finland Perkele (1994) 
*Latex Cult (1996) 
*Motorpenis (1996) 
*Rapture (1998) 
*Decade of decadence (2000) 
*Nihil (2000) 
*Absence of war does not mean peace (2001) 
*All that you fear (2003) 
*Death Comes In 26 Carefully Selected Pieces (2005) 
*Pro Patria Finlandia (2006)
Glasgow

thumb|200px||right|Localizacion de Glasgow
**Glasgow** o **Glaschu** (*Glasgo* en nòrma mistralenca; en gaelic escocés: *Glaschu*; en scòts: *Glesga* o *Glesca*) es la mai granda ciutat d'Escòcia. Sa populacion es estimada a l'entorn de  estatjants, amb  abitants per la vila pròpriament dicha, e  abitants per las banlègas.

Glasgow es situada a l'oèst de las tèrras bassas centralas (*central lowlands*), a la broa de la ribièra de Clyde.

La vila foguèt un centre de construccion navala dels mai coneguts al mond, ont foguèt fargada mantuna nau famosa. Uèi, Glasgow a lo pus bèl sector economic e comercial d'Escòcia e es tanben al  dels centres financièrs europèus.
Rabindranath Tagore

**Rabindranath Tagore** (en bengalin romanizat, **Robindronath Ţhakur** n. en 1861, m.1941) foguèt un escrivan, poèta, autor de teatre e compositor bengalin (indian). Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1913.
Balena

thumb|right|250px|Balaena mysticeti
Una **balena** es quin cetacèu que siá del sosòrdre dels *[[mysticeti]]* (balenas amb barba). 

Segon la definicion anteriora las balenas apartenon als genres Balaena (Balenas pròpriament dichas) e Balaenoptera (Rorquals). La famosa “balena blava” es en realitat un rorqual “Balaenoptera musculus”. Amb mai de 30 mètres de longor e un pes de 140 tonas es l’animal mai grand qu'aja pas jamai existit.
Jos l'apelacion *balena* tanben se designa frequentament totes los grands cetacèus, e s'inclutz doncas los odontocets (cetacèus dentuts): cachalòt, òrca (la dicha "balena assassina") etc.
Sèrp (omonimia)

*Las **[[sèrp]]s**, en zoologia ;
*la **[[Sèrp (constellacion)|Sèrp]]**, una constellacion ;
*la **[[sèrp eraldica]]**, una figura naturala eraldica frequentament utilizada e declinida jos de variantas nombrosas ;
Camèl

Los **camèls** son d'animals ongulats nadius de las zònas secas e deserticas d'Asia. Lo nom *camèl* proven de l'ebrieu *gamal*, que significa "tornar", vist que l'animal fa çò que son mèstre li demanda. Existisson doas espècias, que totas doas apartenon a la familha dels *[[Camelids]]*:

* Lo **[[camèl bactrian]]** (*Camelus bactrianus*)
* Lo dromadari o **camèl arabic** (*Camelus dromedarius*)

Ambedoas espècias son de romiaires sens banas, amb de narras situadas oblicament, lo morre superior devesit, mobil, desseparat e extensible.

Lo camèl bactrian se destria dels autres qu'a doas gibas. Es originari de l'Asia Centrala e es una espècia a mand de desaparéisser. 

Lo camèl foguèt emplegat a l'origina coma animal de transpòrt de bens.

## Lo camèl coma font d'alimentacion
Lo camèl es una font d'aliments indispensabla dins las tribús nomadas del desèrt. Lo lach que produsisson las femèlas es un aliment vital qu'es complet e ric en vitaminas, minerals, proteïnas e immunoglobulinas. Ten mens de grais e de colesteròl que lo lach de vaca.
La carn del camèl, paura en grais, es encara un element primordial d'alimentacion dins divèrses païses orientals coma per exemple en Somalia, Egipte, Arabia Saudita, Libia demest d'autres. 

### Lo Camèl de Besièrs
thumb|left|250px|Lo Camèl e sa companhiá en 1906
Aquesta bèstia es l'animal totemic de la ciutat de Besièrs. Sa celebracion, que se fa lo 28 d'abrial, es ligada a la legenda de Sant Afrodisi que se ditz que se n'anèt d'Egipte e arribèt a Besièrs sus un camèl. Las ceremònias medievalas siaguèron probablament abolidas per la glèisa mas existisson d'atestacions que l'animal totemic existissiá en 1632. Al sègle seguent, en 1793, siaguèt cremat sus la plaça de la Ciutadèla. Qualques ans pus tard, siaguèt reconstruït tornar per èsser destruit un còp mai en 1830. Aprèp èsser estat cremat en 1848 la bèstia siaguèt reviscolada en 1895.

Lo Camèl es menat per un personatge central, lo Papari qu'es acompanhat d'un grop de joves desguisats en salvatges. Sus l'animal se pòt legir l'inscripcion : *Sèm fòrça* e sas maissas enòrmas qu'an per tòca d'espaurugar las gents e subretot los enfants recebèron l'escais de *nhica-nhaca*. 
200px|right|thumb|Camèl
thumb|250px|right|Lo pel d'un camèl de pròche.

## Ligams extèrnes

* L'emplec dels camèls dins la polícia d'Africa del Sud
* Centre de Recèrcas Nacional sul Camèl a Bikaner (Rajasthan), India 
* The Daily Grind: Two Camels At Work - Vidèo d'unes camèls que premsan d'òli d'oliva e copan d'èrba a Djerba, Tunisia
* Los camèls de A a Z
Camelus dromedarius

150px|right|thumb|Dromedari
Lo **dromadari**, **camèl d'Arabia** o **camèl comun** (*Camelus dromedarius*) es un grand ongulat originari del nòrd d'Africa e de l'oèst d'Asia, e lo pus conegut dels camelids.

## Qualques imatges

[thumb|left|250px|Una caravana de dromedaris en [Argeria]]

## Ligams extèrnes

*  A-Z dels camèls arabics
Elena Ledda

**Elena Ledda** (Selargius, 1959) es una cantaira sarda. Estudièt l'aubòi e lo cant al conservatòri quand èra adolescenta abans de se virar cap al cant tradicional sarde. Ledda a una votz de soprano dramatica adaptada per l'opèra pasmens decidiguèt de causir lo cant folcloric de son país, Sardenha. Sa carrièra s'orienta essencialament sus aqueste genre de musica. Trabalhèt amb la Cooperativa *Teatro de Sardegna* pendent las darrièras annadas del decenni de 1970. A fach mantuna virada de pertot e a enregistrat d'un biais important al nivèl internacional.

## Discografia
:*Ammentos* (1979)
:*Is Arrosas* (1984)
:*Incanti Dunya* (1993)
:*Maremannu* (2000)
:*Amargura* (2004)

## Ligams extèrnes
*Donadas biograficas 
*Comentaris sus son disc ''Maremannu''
Camelus bactrianus

Lo **camèl de Bactriana** o camèl domestic (*Camelus bactrianus*) es un artiodactil natiu de las estèpas de l'Asia de l'èst. Lo camèl de Bactriana a doas bòças dorsalas graissosas, alara que lo dromadari n'a pas qu'una.

La populacion de  camèls de Bactriana es gaireben entièrament domesticada, mas en octobre de 2002, los 950 individús encara a l'estat salvatge al nòrd-oèst de la China e en Mongolia son estats plaçats sus la lista de las espècias menaçadas.

## Ligams extèrnes
* Lista de discussion e de difusion suls camèls e dromadaris
* Sit del Cirad subre los grands camelids

## Referéncias

* 
* 
*
Camelidae

Los **camelidae** son un familha de mamifèrs artiodactils.

La familha dels camelids compren, actualament, 3 genres e 7 espècias :
* genre *[[Camelus]]*
** *Camelus dromediarus* (dromadari)
** *Camelus bactrianus* (camèl de Bactriana)
** *Camelus ferus* (camèl salvatge de Tartaria) que dempuèi pauc, es reconegut coma una espècia sensiblament diferenta de l'espècia domestica del Bactriana.

* genre *[[lama (genre)|Lama]]*
** *Lama glama* (lama)
** *Lama guanicoe* (guanaco)
** *Lama pacos* (alpaga o alpaca)
* genre *[[Vicugna]]*
** *Vicugna vicugna * (vigonha). 

Aquestes dos darrièrs genres vivon dins lo mond novèl alara que lo primièr es originari d'Africa/Asia.

Los camèls, dromadaris e lamas son sustot de bèstias de bast alara que las vigonhas, alpagas, guanacos son sustot recercats per lor lana.

Sens èsser incomestible, la carn d'aquestes animals es dura e pauc saborosa.
Los **camelids** son los sols mamifèrs qu'an d'ematias qu'an gardat lor nuclèu.
Berret

Lo **berret** o **boneta** es un cobrecap, un capèl sople de feutre, sens visièra ni bòrd, generalament plan e sovent ornat d'una mena de mamelon central.

## Originas
Contràriament a çò que se crei sovent, lo berret es pas d'origina basca mas bearnesa. Lo mot *berret* proven en efièch del nom bearnés (gascon) *berret*, d'ont l'expression "*Lo berret qu'ei bearnés* !" : Lo berret es bearnés. Se pòt visitar lo Musèu del Berret a Nai, en Bearn.

A l'origina, èra l'atribut del pastor : protector contra lo freg o la pluèja, serviá per amassar los campairòls, o coma recipient per las castanhas caudas a fin d'evitar de se cramar los dets al canton.
Musica occitana

I a tres tipes de **Musica en [[occitan]]**: la musica tradicionala, la musica classica (un exemple ben conegut: los Cants d'Auvèrnha de Josèp Cantaloba de Malaret) e la musica contemporanèa. Çaquelà, es sovent dificil de  un grop (o cantaire) dins las categorias musica tradicionala o musica contemporanèa. Un fum de gropes actuals causissen la lenga occitana parton en efièch de cants o ritmes tradicionals que mesclan amb d'autres estils de musicas (coma lo Ska, lo Rock, lo Dub o l'Electro) per crear lor cançons, albums, etc. Los mai celèbres representants son lo Massilia Sound System, los Fabulous Trobadors, los bearneses Nadau o encara La Talvera.

Pendent las annadas 1970-mièg 1980, la musica occitana opausava musica tradicionala  e canon de tèxt, engatjada (amb Claudi Martí, per exemple). Al mièg de las annadas 1980, la tendéncia consistiguèt a metre d'occitan suls corrents musicals novèls (lo rock amb Nadau, lo rap amb los Fabulous Trobadors o lo ragga amb Massilia Sound System). Aquestes gropes pausavan lo fach de l'occitan dins lor musica, abandonant mai o mens l'estructura tradicionala mas permetent una familiarizacion pus aisida pel neofit amb l'occitan en general. Dempuèi la fin de las annadas 90, bon nombre de gropes ensajan una evolucion (e non assimilacion) de la basa tradicionala (tant al nivèl dels aires que de sa forma) vèrs las musicas actualas, creant atal una , coma Dupain, Lo Còr de la Plana, Familha Artús, Eydolon o Loule Sabronde.
----
Indira Gandhi

**Indira Priyadarśinī Gāndhī** (en Devanagari: इन्दिरा प्रियदर्शिनी गान्धी) (nascuda lo 19 de novembre de 1917 – mòrta lo 31 d'octobre de 1984)(de nom original Nehru) foguèt Primièra Ministra d'Índia del 19 de genièr de 1966 fins al 24 de març de 1977, e tornarmai del 14 de genièr de 1980 fins a son assassinat lo 31 d'octobre de 1984.

Èra la filha del primièr Primièr Ministre d'India, Jawaharlal Nehru, e la maire de Rajiv Gandhi (que tanben ocupèt aquela posicion). Indira Gandhi foguèt una dels mai remirables caps politics d'India aprèp l'independéncia. Malgrat lo nom celèbre de **Gandhi** aviá pas cap de ligam familial amb Mahatma Gandhi.
Bactriana (omonimia)

* Bactriana es una region a caval suls Estats actuals d'Afganistan, d'Ozbequistan e de Tatgiquistan.
* Bactriana a balhat son nom a una espècia de camèl, lo camèl de Bactriana.
Aligòt

L'**aligòt** o **cuècha** localament, es un plat originari del plan d'Aubrac. Lo mot d**aligòt'' es derivat de « aliqu'ot », el meteis derivat del [[latin]] "ali quod" que significa « quicòm ».
Aqueste plat èra a l'origina preparat amb de tròces de [[pan]] e de [[toma fresca aligòt|toma fresca]]. Los [[Dòmariá d’Aubrac|monges d'Aubrac]] lo servissián als pelegrins que traversavan lo massís, sus la [[Via Podiensis]] per anar a [[Sant Jacme de Compostèla]].

Aqueste plat es ara preparat amb de [[trufa|trufas]]. S'agís d'una purèa de trufa que li son mescladas de crèma e de toma fresca que cal trabalhar e tornar trabalhar per obténer la textura perfecha. Los amators i ajustan tanben un pauc d'[[alh cultivat|alh]].
Tradicionalament, l'aligòt èra produch (e tastat) dins los ostals de vaquièrs, los [[masuc]]s. Se pòt ajustar que los vaquièrs nomenavan aqueste plat **cuècha''' que non pas aligòt.

## Vejatz tanben
*La Guiòla
*Cantal 
*Formatge
*Recèptas amb de formatge

## Ligams extèrnes
* Una recèpta imatjada de l'aligòt
Frédéric Joliot-Curie

**Jean Frédéric Joliot-Curie** (n. en 1900, m.1958) foguèt un fisician francés. Recebèt, amb Irène Joliot-Curie, lo Prèmi Nobel de Quimia en 1935.
Tylopodes

La clad dels **Tilopòdes** compren de mamifèrs artiodactils que presentan la particularitat de caminar sus las superfícias plantaras de las doas darrièras falanjas, la bata recobrissent pas que lo davant de la darrièra falanja. Es uèi representat per la familha dels Camelids.
Black metal sinfonic

Lo **black metal sinfonic** qu'ei un sota genre deu black metal. Los grops de black metal sinfonic qu'utilizan hèra mei lo sintetisor que non pas los autes entà essajar de balhar mei de puishença e de riquessa armonica a la loa musica. Uei lo dia, quauques grops, com Cradle of Filth e Dimmu Borgir, qu'an los miejans d'enregistrar ua orquèstra sinfonica vertadèra entaus lors discs.

## Vejatz tanben
* Black metal
* Metal gotic
* Heavy metal
* Death metal
* Thrash metal
Svante Arrhenius

**Svante August Arrhenius** (n. en 1859, m.1927) foguèt un quimista suedés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1903, pels servicis extraordinaris renduts a l'avançament de la quimia per sa teoria de la dissociacion dels electrolits.

Es conegut per aver formulat en 1889 la lei d'Arrhenius que descrit la variacion de la velocitat d'una reaccion quimica en foncion de la temperatura, e per èstre lo pionièr de l'estudi de l'efeit de l'aumentacion del dioxid de carbòni dins l'atmosfèra sus lo clima e sus l'efièt de sèrra.

## Biografia
Nasquèt lo 19 de febrièr de 1859 dins la vila suedesa de Vik, situada dins lo comtat de Uppland. Estudièt a la *Catedral School* d'Upsala, quand la siá familha se transportèt dins aquela vila dempuèi Vik, en assistint a l'universitat d'aquela meteissa vila quand aviá 17 ans. Insatisfach dels estudis de fisica d'aquela universitat se transportèt a la Universitat de Estocòlme.

Impartiguèt de classas de fisica a l'escòla Tecnica Superiora d'aquela universitat entre 1891 e 1895, en atenhent la cadièra de fisica aquel an. L'an 1904 abandonèt lo sieu prètzfach d'ensenhament per passar a dirigir lo 1905 l'Institut Nobel de Quimia Fisica, carga qu'ocupèt fins lo 1927. L'an 1909 foguèt nomenat membre de la delegacion estrangièra de la Royal Society de Londres.

Moriguèt dins la vila de Estocòlme lo 2 d'octòbre de 1927.
National socialist black metal

Lo **National socialist black metal** o **NSBM** qu'ei un sota genre deu black metal. Com lo nom ac ditz, las paraulas que hèn l'apologia deu nazisme. Au nivèu musicau, n'i a pas gran causa qui cambie deu black metal "classic".

De segur, aqueth estil qu'ei hòrt confidenciau, com la oï nazi. Parièr, lo grop de NSBM Seigneur Voland que s'ac virè per aver quauquas pajas sus eth dens magazines de metal "classics" e atau véner mei de discs que los autes. 

Precisem tanben que hèra de grops de metal (Motörhead, Slayer, Venom, etc...) hèn referéncia a l'Alemanha nazi o a d'autes regims totalitaris (los regims islamics per Immortal Ayatollah, per exemple) shens adherir ad aqueras ideologias, pr'aquò. En efèit, dens un estil musicau qui parla de mort, d'opression e deu mau en generau, l'istòria deu sègle XX qu'ei un subjècte de paraulas de mau evitar. Cèrtas tematicas religadas au totalitarisme que son vadudas tòpoi : uei lo dia que seré de mau comptar lo nombre de grops o de cançons qui s'apèran o se son aperats Genocide, per exemple.

Mes enter la fascinacion inspiratora deus artistas e l'adesion ideologica, la termièra qu'ei esloisha e sustot de mau véder entau public. Vist qu'ei anticomerciau d'afirmà's clarament neonazi, que's podèm demandar si cèrtes grops n'an pas un messatge volontariament ambigú.
Bernardo O'Higgins

**Bernardo O'Higgins Riquelme** (Chillán, 20 d'agost de 1778 - Lima, Peró, 24 d'octobre de 1842) foguèt un militar e politician chilen. Governèt Chile coma *dirigent suprèm* entre 1817 e 1823.
Mar d'Irlanda

thumb|320px|right|Mapa del relèu de la Mar d'Irlanda.

La **Mar d'Irlanda** (irlandés: *Muir Éireann*; galés: *Môr Iwerddon*) separa las illas d'Irlanda e Grand Bretanha. Es religada a l'Ocean Atlantic per lo Canal de Sant Jòrdi entre la Republica d'Irlanda e lo País de Galas e Cornoalha al sud e per lo Canal del Nòrd entre Irlanda del Nòrd e Escòcia al nòrd-èst. L'Illa de Man es situada al mitan de la Mar d'Irlanda. 

La mar es d'una nauta importància economica per lo comèrci regional, la navigacion, lo transpòrt, la pesca e la produccion d'energia eoliana o nucleara. I aguèt una longa discussion sus un projècte de construccion d'un tunèl amb camin de fèrre per religar Grand Bretanha e Irlanda; lo trafec annal entre las doas illas es de mai de 12 milions de personas e 17 megatonas de merças.

600px|right|Ocean e mars d'Euròpa
Miles Davis

**Miles Dewey Davis III**, conegut coma **Miles Davis** (1926 - 1991) foguèt un musician american de jazz, un dels musicians pus influents e innovadors del sègle XX. Trompetista, compositor e cap de banda, Davis foguèt a primièra linha de gaireben totas las evolucions que faguèt lo jazz après la Segonda Guèrra Mondiala. 

## Un luòc en l'istòria del jazz
Toquèt en qualques unas de las importantas primièras gravaduras de bebop e ne faguèt las primièras de cool jazz. Foguèt parcialament responsable de l'evolucion del "modal jazz" e lo "jazz-fusion" sorgiguèt del trabalh que faguèt amb autres musicians als darrièrs 60 e primièrs 70. Lo "free-jazz" foguèt l'unic estil d'après la Segonda Guèrra Mondiala qu'influiguèt pas de manièra significativa. Malgrat que qualqu'uns dels musicians de las siás bandas seguiguèron aquel estil. 

Las siás gravaduras, amassa amb las accions en dirècte de las siás fòrça influents bandas, foguèron vitalas en l'acceptacion del jazz coma musica amb una granda valora artistica. Popularizador a l'encòp qu'innovador, Davis venguèt famós mercés a lo sieu estil languid e melodic e, al meteis temps, per la siá personalitat conflictiva. En tant que musician cada còp melhor pagat e vestit a la mòda, Davis foguèt tanben un simbòl del potencial comercial del jazz.
Irène Joliot-Curie

**Irène Joliot-Curie** (1897-1956) foguèt una fisiciana francesa. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1935 amb Frédéric Joliot-Curie (son marit). Èra la filha de Pierre e Marie Curie.

## Biografia
Après aver estudiat la fisica e la quimia a lUniversitat de París durant la Primièra Guèrra Mondiala, foguèt assistenta del departament de radiografia de divèrses espitals franceses. Un còp acabat la guèrra, foguèt nomenada assistenta de la siá maire a l'Institut del Radi de París, posteriorament conegut amb lo nom de Institut Curie.

Al bòrd que la siá maire conessiá l'assistent personal d'aquela, Frédéric Joliot, se n'enamorèt e se maridèt l'an 1926, e  n'adoptèt lo sieu nom de familha. L'an 1935 foguèt nomenada directritz de recercas de la Fondacion Nacionala de Sciéncias, en essent escartada de la Comission Francesa d'Energia Atomica l'an 1951 per las siás simpatias amb lo Partit Comunista Francés.

Irène Joliot-Curie moriguèt lo 17 de març de 1956, a la siá residéncia de París, a la seguida d'una leucemia.
Compay Segundo

**Compay Segundo** (nascut lo 18 de novembre de 1907 &ndash; mòrt lo 13 de julhet de 2003), èra un dels musicians e compositors cubans mai famoses. 

Lo nom vertadièr de Segundo èra **Máximo Francisco Repilado Mu&ntilde;oz** nasquèt e visquèt a Santiago de Cuba.  
A mai d'èsser un compositor e cantaire famós conegut per totes los fans de la musica, èra tanben l'inventor de l'armonic (armónico), un instrument que se sembla a una guitarra de sèt còrdas.

Dins sa joventut jogava de la guitarra, la clarineta e los bòngos. Jogava tanben dels congas.

Son nom de scèna estranh deriva del fach que faguèt la segonda votz dins un duo popular pendent las annadas 1950 sonat *Los Compadres* (*compadre*, o jos una forma mai corta   *compay*, un gasconisme d'us general en aragonés e colloquial en espanhòl,  significa en America latina "fraire de bateg", mas dins la vida vidanta s'emplega tanben per designar un bon amic).

Pasmens, la glòria internacionala arribèt sonque en 1997 a partir de la sortida de l'album *[[Buena Vista Social Club (album)|Buena Vista Social Club]]*, un enregistrament que capitèt fòrça e que ganhèt maites Grammys.  
Compay Segundo apareguèt dins lo filme Buena Vista Social Club, fach mai tard per Wim Wenders.

Sa composicion mai celèbra es "Chan Chan", la cançon de dobertura de l'album *Buena Vista Social Club*, que sas quatre opening chords èran reconegudas sulpic dins lo mond entièr. 
"Chan Chan" foguèt enregistrada pel quite Segundo mantun còp coma tanben per d'innombrables autres artistas latinoamericans.

A una fèsta cantèt pel President Fidel Castro, que prenguèt son pulse e galegèt a prepaus de sa vitalitat malgrat sas mai de nonanta annadas. "Qual podiá aver imaginat aquò?" demandèt quand se trobèt al Vatican, performing "Chan Chan" davant lo Papa Joan Pau II. Explicava sa longevitat simplament: mutton consommé a a drink de rom.

Prediguèt que viuriá fins a 115 ans, mas se moriguèt d'una insufisença renala a la Havana, vint ans abans sa prevision.

## Discografia

*1942-1955
**"Sentimiento Guajiro"
**"Cantando en el Llano"
**"Compay Segundo y Compay Primo"
**"Mi Son Oriental"
**"Los Reyes del Son"
**"Los Compadres"

*1956-1995
**"Balcón de Santiago"
**"Balcón de Santiago - Reedición"
**"Saludo, Compay"

*1996-2002
**"Cien Años de Son"
**"Son del Monte"
**"Buena Vista Social Club"
**"Antologia" (1997)
**"Lo Mejor de la Vida"
**"Calle Salud" 1999
**"Yo Soy del Norte"
**"Antologia" (2001)
**"Las Flores de la Vida"
**"Duets" 2002 Antologia dels duos de Compay Segundo

## Ligams extèrnes
* PBS Interview with Compay
* Una pagina sus Compay Segundo