Aquisgran

**Aquisgran** o **Ais d'Alemanha**, **Ais de la Capèla** o **Ais dau Ren** (en alemand *Aachen,* en francic ripuarian *Oche*, en latin *Aquisgranum*) es una vila d'Alemanha, dins lo land dau Ren dau Nòrd-Vestfàlia, pròche la frontiera amb Belgica e lei País Bas, a 65&nbsp;km a l'oèst de Colonha, e es la ciutat pus occidentala dau país, a 50° 46' N e 6° 6' È. Populacion:  estatjants (2006).

## Esquipament
L'Universitat Tecnologica RWTH Aachen (Rheinisch-Westfälische Technische Hochschule) es un deis instituts universitaris d'estudis tecnics pus importants, especializat qu'es en engenhariá mecanica. Una de sei seccions, lo Klinikum Aachen, es l'edifici espitalier pus grand d'Euròpa. A l'entorn dau RWTH se son desvolopadas un molon d'entrepresas informaticas. 

## Etimologia
250px|thumb|La catedrala d'Aquisgran
Lei romans nommèron *Aquis Granum* o *Aquisgranum* lei fònts termalas sulfurosas localas. D'aquí ven lo nom occitan *Aquisgran*, qu'es de formacion culta e qu'es similar ai noms dins d'autrei lengas romanicas. 

La ciutat es coneguda per de noms diferents segon lei lengas: *Aachen* en alemand estandard, *Oche* dins lo dialècte locau, *Aquisgrà* en catalan, *Aix-la-Chapelle* en francés, *Aken* en neerlandés, *Aquisgrán* en espanhòu, *Aguisgrão* en portugués, *Aquisgrana* en italian, *Akwizgran* en polonés, *Cáchy* en chèc, etc.

Tocant l'origina de *Granus*, de teorias divèrsas an corregut, mai encuei s'accèpta largament que deriva dau mot celtic que designa lo dieu de l'aiga e la santat. E dempuei l'epòca romana, lei fònts d'aiga cauda son estadas canalizadas en banhs termaus (qu'encara s'utilizan actualament). La sillaba *aa-* iniciala d'Aachen es un ancian tèrme alemand, *Ahha*, emparentat amb lo latin *aqua*, totei dos amb lo meteis sens d'. 

Dins lei zonas uei occitanofònas de l'ancian Empèri Roman lo mot d**aquis'' (ablatiu plurau d'"aquae") venguèt ''ais'' o ''ax'' en [[occitan]]. Ansin ''Ais d'Alemanha'', ''[[Ais de Provença]]'', ''[[Ax]]'' de Lengadòc e ''[[Dacs]]'' de Gasconha an la meteissa etimologia.

== Istòria ==
Après lei romans, l'endrech foguèt abandonat fins au [[sègle VIII]], quand foguèt mençonat amb lo nom d**Aquis Villa*. En [[768]], [[Carlesmanhe]] arribèt a Aquisgran per lo primier còp. Li agradèt lo luòc e, vint ans puei, comencèt de i construire un palais. La magnifica capèla palatina venguèt pus tard la [[catedrala d'Aquisgran]]. [[Carlesmanhe]] passèt la majoritat deis ivèrns a Aquisgran entre [[800]] e sa mòrt en [[814]], per gausir dei fònts d'aiga termala. Pus tard enterrèron Carlesmanhe dins la capèla, ont se pòt veire encara sa tomba uei. 

En [[936]], l'emperaire alemand [[Oton I]] foguèt coronat rei dins la catedrala. A partir d'aquò, Aquisgran foguèt lo luòc de coronament deis emperaires dau [[Sant Empèri Roman Germanic]] durant lei 600 ans seguents. Lo darrier emperaire que lai coronèron foguèt [[Ferrand I]] en [[1531]]. A l'[[Edat Mejana]], Aquisgran èra una dei vilas mai grandas de l'Empèri; sempre se mantenguèt coma ciutat liura dins lo Sant Empèri. A l'Assemblada dei Districtes Imperiaus de la *Reichsreform* (reforma imperiala) qu'aguèt luòc a [[Worms]] en [[1495]], Aquisgran i foguèt representada dins lo districte de la Bassa Renània-Vestfàlia. 

Après la [[Guèrra de Trenta Ans]] la ciutat tenguèt ren qu'una importància regionala.

Devèrs [[1880]], la populacion d'Aquisgran èra de   personas. Èra un nos important de [[camin de fèrre]]. La vila se transformèt en un nuclèu manufacturier ont se fabricava de [[fèrre]] per lo camin de fèrre, de blocas, d'agulhas e de botons. Tanben i se destacavan lo [[tabat]] e lei teissuts de [[lana]] e de [[seda]]. 

Fòrça degalhada durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]] (lei bombardaments destruguèron lei dos tèrç de la vila), lo 21 d'octòbre de [[1944]] Aquisgran foguèt la primiera vila alemanda a èsser ocupada per lei tropas aliadas. 

Mentre que lo palais de Carlesmanhe existís plus, la catedrala es encara l'atraccion principala de la ciutat. Après sa construccion foguèt la glèisa pus granda au nòrd deis [[Aups]] durant 400 ans. Dedins se i tròban lei tombas de Carlesmanhe e d'[[Oton III]]. La catedrala d'Aquisgran es estada considerada [[Patrimòni de l'Umanitat]] per l'[[UNESCO]].

== Causas divèrsas ==
Aquisgran es un centre industriau e un nos de camin de fèrre important, qu'inclutz la ret dau tren d'auta velocitat [[Thalys]]. Una indústria coneguda dau passat foguèt la produccion d'agulhas, tipica de la vila. 

Cada an i celèbran lo CHIO (abreviacion francesa dau *Concours Hippique International Officiel* "Concors Ipic Internacionau Oficiau"), qu'es lo rescòntre [[ipisme|equèstre]] pus grand d'Alemanha. Aquisgran foguèt tanben lo sèti, en [[2006]], dei [[Jòcs Ipics Mondiaus]].

Lo club de fotbòl locau Alemannia Aachen jòga en segonda division alemanda. Son estadi se nomma Tivoli.

Dempuei [[1950]] la vila autreja cada an lo *Prèmi Carlesmanhe* (*Karlspreis* en alemand) ai personalitats que se son destacadas dins lo prètzfach de l'unificacion europèa. En [[2003]] la medalha l'atribuiguèron a [[Valèri Giscard d'Estanh]]. En [[2004]], leis esfòrç dau [[papa]] [[Joan Pau II]] per unir Euròpa foguèron onorats amb una *Medalha Extraordinària Carlesmanhe*, qu'èra lo primier còp que se la donava.

L'especialitat locala d'Aquisgran son lei fogassas nommadas *Printen'', una version locala dau pan de gengibre. A la diferéncia dei Lebkuchen (lei fogassas alemandas tipicas de Nadau), s'adocisson amb de sucre en luòc de mèu.

## Occitània convidada a Aquisgran
En 2008, lo IX Congrès de l'Associacion Internacionala d'Estudis Occitans se tenguèt a Aquisgran, a l'universitat RWTH Aachenhttp://www.oc2008.aieo.org/.

## Vejatz tanben
* Pagina web municipala d'Aquisgran 
* Plan de la vila
* ASEAG (autobús municipaus) 
* RWTH Aachen (Universitat)

## Nòtas