open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Caòs (mitologia)

thumb|Caòs per Wenceslas Hollar (1607-1677)
Segon la mitologia grèga, lo **Caòs** (en grèc Χάος *Khaos*) foguèt lo principi infòrme existissent dempuèi totjorn de que foguèron creats los primièrs dieus e totas las causas. Comun als diferents mites cosmogonics grècs, èra concebut coma una mescla desordenada de tots los elements, que segon los grècs ancians èran quatre: tèrra, aire, aiga e fuòc.

Las tres caracteristicas mai importantas del Caòs:
* ﻿Es un trauc sens fons ont tot tomba d'un biais immancable. Çò que contrasta radicalament amb la Tèrra que n'emergís per ofrir un luòc estable. 
* ﻿Es un luòc sens cap d'orientacion possibla, ont tot tomba en totas las direccions. 
* ﻿Es un espaci que dividís: aprèp que la Tèrra e lo Cèu se separèron, lo Caòs rèsta entre los dos. 

Esiòde, poèta grèc del sègle VIII AbC, citava dins son òbra Teogonia que 

Lo poèta roman del sègle I, Ovidi, definís lo Caòs primogenitor atal:  (Las Metamorfòsis, Libre I, 6-7). 

## Bibliografia
*  Parramon i Blasco, Jordi: *Diccionari de la mitologia grega i romana*. Edicions 62, Col·lecció El Cangur / Diccionaris, núm. 209. Barcelona, octobre del 1997. ISBN 84-297-4146-1, planes 42-43.
* Esiòde: *[[Teogonia]]*, 116; 123-132.
* Ovidi: *[[Las Metamorfòsis]]*, Libre I, 6-7.

## Vejatz tanben
*Divinitats grègas primordialas
Economia de mercat

L**'economia de mercat** es un sistèma economic que se centra directament cap al mercat, e non dins l'auto consomacion. L'economia de mercat es d'abitud ligada al capitalisme e a un tipe d'Estat que interven en politica economica d'un biais limitat o, en cases d'intervencion massissa, amb la tòca de salvagardar l'estabilitat del sistèma. S'opausa doncas a las economias planificadas e a las ancianas economias d'excedents o familialas.

Segon qualques economistas coma Adam Smith, l'economia de mercat, regida per las leis de l'ofra e demanda, la concurréncia e la maximizacion del benefici, es "naturalament" presenta dins lo comportament uman e dirigís, se se daissa liura de restriccions, las iniciativas economicas. Al contrari d'aquela teoria, divèrsas criticas supòrtan nimai los arguments nimai los presupausats ideologics.
Lista dels primièrs ministres de Centrafrica

thumb|200px|Blason de Centrafrica.
Aquesta es la lista dels primièrs ministres de Centrafrica, de 1957 fins a uèi.

## Referéncias

## Vejatz tanben
* President de Centrafrica
Faustin-Archange Touadéra

**Faustin-Archange Touadéra** (n. 1957) matematician, professor e òme politic es l’actual president de Centrafrica.
Lista dels primièrs ministres de Chad

thumb|220px|Blason de Chad.
Lo primièr ministre de Chad es solament lo Cap del Consèlh de Ministres. Vaquí la lista dels primièrs ministres de[Chad de 1957 fins a uèi.

## Primièrs ministres abans l'independéncia (1957 fins a 1960)

## Primièrs ministres aprèp l'independéncia (1960 fins a uèi)

## Vejatz tanben
* Lista dels presidents de Chad
Marcus Stephen

**Marcus Ajemada Stephen**, òme politic n. en 1969, foguèt president de Nauru
del 19 de decembre de 2007 al 10 de novembre de 2011.
Lista dels primièrs ministres d'Israèl

thumb|250px|Bandièra del Primièr Ministre d'Israèl
Lo primièr ministre (en ebrieu: ראש הממשלה, *Rosh HaMemshala*; en anglés: *Head of Government*)  es lo cap de govèrn d'Israèl. Aquesta es la lista dels primièrs ministres d'Israèl aprèp l'independencia del país, en 1948.

## Nòtas

## Vejatz tanben
* Lista dels presidents d'Israèl
Lista dels presidents d'Israèl

thumb|right|150px|blason d'Israèl.
Lo president es lo cap d'Estat d'Israèl. Es elegit per la Knesset (parlament).

Quand Israèl venguèt independent, lo 14 de mai de 1948, David Ben-Gurion venguèt lo premièr cap d'Estat del país, abans l'eleccion de Chaim Weizmann. Aquesta es la lista dels presidents d'Israèl, de 1948 fins a uèi.

## Presidents d'Israèl

## Vejatz tanben
* Lista dels primièrs ministres d'Israèl
Tournai

thumb|200px|left|Mercat dels Draps.
**Tournai** (*Doornik* en neerlandés, *Tornacum* en latin) es una vila de Belgica de la region valona de la província d'Hainaut, situada a 85 quilomètres al sud-oèst de Brussèlas a una altitud de 22m. Al començament de 2008 comptava 68.200 abitants.
## Istòria
Dempuèi 1146 es lo sèti del Evescat de Tournai.
## Geografia
thumb|left|Pont vièlh a l'EscaldaL'Escalda navegabla borda la vila e la connecta al pòrt d'Anvèrs, e mai en aval al nòrd via la Spierekanaal amb lo malhum dels canals de França via lo canal de Roubaix e pel Canal Kortrijk-Bossuit amb lo riu Leie. 
## Referéncias


## Nòtas
Tournai (omonimia)

**Tournai** es un toponim per:
***[[Tournai]]**, una comuna de Belgica
***[[Tournai-sur-Dive]]**, una comuna de França en Bassa Normandia

vejatz tanben 
* Tournay-sur-Odon, una comuna de França en Bassa Normandia
* Tornai, una comuna d'Occitània, en Gasconha
Drech civilista

thumb|350px|Mapa dels païses amb sistèmas sistèmas juridics dins lo monde.

Los **dreches de tradicion civilista** constituisson  un sistèma juridic tanben nomenat **drech romanogermanic**, **drech romanocivilista** o **drech continental**. Aquel sistèma tròba sas racinas dins le **[[drech roman]]** e constituís un sistèma complèt de règlas, abitualament codificadas, que son aplicadas e interpretadas per de jutges civils. Aqueles sistèmas venon del movement de sintèsi del drech roman e dels dreches costumièrs locals que sas estapas importantas foguèron la redaccion a la fin del sègle XVII de las *Leis civilas dins lor òrdre natural* per Jean Domat, puèi, a partir del començament del sègle XIX, la codificacion de còs de dreches civils nacionals coma lo Còde Napoleon (o *Còde civil dels Franceses*) e lo *[[Bürgerliches Gesetzbuch]]*. Pasmens, los dreches escocés e sud-africans sián pas codificats; los dreches nationals dels païses escandinaus demòran eles tanben pauc codificats.

Le drech romanocivilista es lo mai frecantament aplicat dins los sistèmas juridics del monde.

## Vejatz tanben
[vinheta|200x200px|[Drech civilista|Sistèmas juridics en Euròpa
 En turquesa: common law
 En verd: drech francolatin
 En marron-verd: drech francolatin/germanic
 En coralh: drech germanic
 En ròse: drech escandinau
 En malve: drech rus]]
* Sistèma juridic
* Drech roman
* istòria del drech
* Common law

### Ligams extèrnes

* [Los sistèmas juridics dins lo monde, Facultat de drech de l'[Universitat d'Ottawa}}.
*  [ Recuèlh de las fonts del drech roman, Universitat de Grenòble 2}}.
*  Association Henri Capitant, Los drechs de tradicion civilista en question; ed:Société de législation comparée, París, 2006 isbn=2-908199-46-7 https://web.archive.org/web/20080913114628/http://www.henricapitant.org/IMG/pdf/Les_droits_de_tradition_civiliste_en_question.pdf e linha.
*  Mixed Jurisdictions: Common Law vs. Civil Law, William Tetley, 1999, ed:McGill University en linha.
Fiqh

Lo **fiqh** (en arabi **فقه**, "compreneson prigonda" o "plena compreneson") definís, dins l'islam, la jurisprudéncia religiosa; se tracta de las interpretacions fachas pels alfaquins (juristas islamics) de cases que son gaire clars dins l'Alcoran e la sunna (basada suls adits). Lors verdictes permeton d'articular e adaptar la chariá o lei religiosa islamica. Lo fiqh se preocupa, mai precisament, de l'observança dels rituals e de la legislacion sociala, se tractant doncas d'una comprension del messatge de l'islam d'un punt de vista juridic e non teologic. Las escòlas qu'estúdian e desvolopan aquela jurisprudéncia se nomenan *[[madhhab]]*.

## Atribucions del fiqh
A causa de las caracteristicas de revelacion religiosa, la majoritat de las nòrmas edictadas dins l'Alcoran e la sunna pòdon pas regular directament la vida dels òmes; segon las directivas de Maomet el meteis, tenèm qu'aplicar una analisi critica de las normas religiosas per determinar son utilitat e son sens dins cada moment e luòc. Atal, lo fiqh consistís en una metodologia per transformar aquelas nòrmas en una legislacion aplicabla, capabla de regular la relacion del musulman amb Dieu e amb los autres (dins los subjèctes coma l'economia, la politica, las relacions maritalas, la criminologia, l'etiqueta, la teologia, l'igièna o l'etica militara). 

L'istorian Ibn Khaldun (1332 - 1406) definiguèt lo fiqh coma "* la coneissença de las règlas de Dieu referentas a las accions de personas decididas a obesir a la lei que respècta çò que s'exigís *(fardh)*, çò qu'es enebit *(haram)*, recomandat *(mostahab)*, desaprovat *(makrú)* o simplament permés *(mubà)* *".

Per obtenir aquela coneissença, lo fiqh se basa sus l'estudi de las nomenadas "racinas de la lei" (*[[ussul al-fiqh]]*) de l'islam: las doas documentalas, l'Alcoran e la sunna, e las doas que dependon de l'interpretacion (*[[ijtihad]]*), obtenguda pel consensus de la comunautat (*[[ijmà]]*) o per analogia (*[[qiyàs]]*). 

Atal, lo fiqh servís per especificar, d'un biais detalhat cossí aplicar la charià. Cossí las conclusions obtengudas dependon de l'interpretacion, se desvolopèron diferents corrents legislatius dins l'islam, tant del costat del sunnisme coma del chiisme. Pasmens, perque lors diferéncias sonque afèctan de qüestions d'aplicacion e non de fe, los diferents corrents o escòlas (*màdhhab*) son consideradas en general totas coma legitimas, e ne seguir una o l'autra es, en principi, un afar de sensibilitat personala. 

## Vejatz tanben
Drech islamic
Frederick Pitcher

**Frederick William Pitcher**, òme politic n. en 1967, foguèt lo president de Nauru
entre lo 10 de novembre e lo 15 de novembre de 2011.
Lista dels primièrs ministres de la Republica Democratica de Còngo

thumb|200px|Blason de la Republica Democratica de Còngo.
Vaquí la lista dels Primièrs Ministres de la Republica Democratica de Còngo (anciena Zaire) aprèp l'independéncia.

## Vejatz tanben
* Lista dels presidents de la Republica Democratica de Còngo
Jurisprudéncia

S'entend per **jurisprudéncia** las interpretacions reïteradas que fan los tribunals dins las resolucions de las normas juridicas, e pòt constituir una de las Fonts del Drech, segon lo país. Tanben se pòt considerar l'ensems de decision de justícia fèrmas e uniformas dictadas pels organs jurisdiccionals de l'Estat. Aquò significa que per conéisser lo flux contunh de las nòrmas existissentas se deu considerar coma essent aplicada sistematicament.

L'estudi de las variacions de la jurisprudéncia dins lo temps es lo melhor biais per conéisser las evolucions dins l'aplicacion de las leis, pòt èsser mai precisa que lo simple examen de las diferentas reformas del Drech positiu perque dins qualques cases las nòrmas capitan pas a s'aplicar vertadièrament malgrat la promulgacion oficiala.

Dins lo Drech anglosaxon es una font de primièr òrdre, a causa del fach que los jutges devon motivar los decisions o senténcias mejans un estudi minuciós dels precedents.

Dins lo Drech continental, la jurisprudéncia es tanben una font formala, pasmens varia substancialament en valor e la fòrça constrenhenta en acòrdi amb las legislacions localas de cada país. Atal, las senténcias de certans tipes de tribunals superiors son d'aplicacion obligatòria pels cases equivalents dins los tribunals inferiors; dins d'autres, las decisions d'instancias jurisdiccionalas similaras son pas una règla constrenhenta pels jutges inferiors, levat lo cas de certanas circumstancias especificas quand s'agís d'unificar de critèris d'interpretacion uniforma sus de questions determinadas de drech (coma es lo cas de las senténcias plenarias dins lo drech argentin). Fin finala, e coma alternativa mai espandida dels Estats que mantenon aqueles sistèmas juridics, es possible que las decisions de nivèl superior jamai son obligatòrias pels autres tribunals, pasmens pretendon aver plan sovent una importanta fòrça dogmatica quand i a de preveire las futuras decisions e establir los fondaments d'una demanda determinada facha pels tribunals inferiors.

En tot cas, l'estudi de las senténcias nos dona la mesura exacta de la realitat del Drech perque sovent, e per divèrsas rasons, las senténcias son pas complidas o aplicadas.

Es lo cas especialament quand lo poder judiciari dintra en collision amb los autres poders de l'Estat, coma lo executiu e lo legislatiu, e fòrça engatjat dins lo principi de la separacion dels poders, es un fenomèn que se pòt pas ignorar completament per elaborar una teoria del Drech, quita a se qu'aparesca totalament separada de la realitat juridica e sociala.
Noblesa

La **noblesa** es un estat ereditari tradicional qu'existís uèi dins fòrça païses (subretot las monarquias actualas o anterioras). Lo tèrme se referiá en primièr a las familhas o personas «conegudas» o «notablas» (en latin *nobilis* significa «conegut, celèbre»). Lo concepte de *nobilitas* s'aplicava en primièr a las familhas conegudas per son ancianetat. Mai tard, lo tèrme s'apliquèt a la classa sociala pus auta (aprèp de la monarquia) de las societats premodèrnas. Sovent las familhas nòblas dispausavan del poder militar e economic. 

A l'època actuala la majoritat dels títols nobiliaris son desconnectats dels poders de l'estat, mas demòran coma una forma de distincion del linhatge. 

En França la noblesa feudala foguèt abolida a la Revolucion, tornèt jos forma de distincions ereditàrias al Primièr Empèri, puèi encara suprimida del drech positiu amb la III Republica. Uèi portar de titres de noblesa es admés a títol onorific, sus la basa del decrèt del 24 de genièr de 1852 . Los nòbles an una vida sociala rica dins la tòca de favorizar lors malhums de sociabilitat e d'ajuda e d'associacions lor son dubèrtas exclusivament coma entre autras en França l'ANF (Associacion d'entrajuda de la noblesa francesa).

En Espanha lo monarca contunha d'autrejar, dins qualques cases, de títols nobiliaris coma títol personal o eretables. 

## Vejatz tanben
* Casta
* Eraudica
* Aristocracia

## Referéncias
Leszek Engelking

**Leszek Maria Engelking** (2 de febrièr de 1955 a Chorzów, Polonha - 22 d'octobre 2022) es poèta, escrivan e tradutor polonés.

## Òbras
* 1979: *Autobus do hotelu Cytera*.
* 1991: *Haiku własne i cudze*.
* 1994: *Mistrzyni kaligrafii i inne wiersze*.
* 1997: *Dom piąty*.
* 2000: *I inne wiersze*.
* 2007: *Szczęście i inne prozy*.
* 2011: *Muzeum dzieciństwa*.
* 2013: *Komu kibicują umarli?*
* 2016: *Suplement*
Boncourt (Eure)

** Boncourt** en normand (*Boncourt* en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.

## Geografia

### Comunas vesinas


 400px|left||Distanças e posicion relativa 
 



## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Sixto Durán-Ballén

**Sixto Alfonso Durán-Ballén Cordovez** (n. 1921) es un arquitect e òme politic que foguèt president d'Eqüator de 1992 a 1996.
Guilhèm (de) Malaspina

**Guilhèm (de) Malaspina**, marqués de Massa e Carrara (abans 1194- cap a abril o mai de 1220), foguèt un nòble de Lombardia qu'aculhiguèt divèrses trobadors a sa cort.

## Biografia
**Guilhèm** nasquèt abans 1194 dins la familha dels Malaspina; èra lo filh del marqués lombard Morello e d'una Frangepina. Amb son paire e aprèp la mòrt d'aqueste, Guilhèm se deguèt enfrontar a divèrses conflictes. En 1200 s'aliguèt als milaneses e als placentins contra Parma e Pàvia.
La familha teniá ja una tradicion d'aculhida dels trobadors coma per exemple amb Albèrt de Malaspina, oncle de Guilhèm, qu'aviá escrich una tenson amb Raimbaud de Vaqueiras. Guilhèm foguèt celebrat per mantun trobador per sas qualitats e son amor de las arts vist que recebèt un nombre important de trobadors a sa cort coma per exemple Pèire Raimon de Tolosa, Aimeric de Peguilhan. Son filh Opizzino eiretèt de sos títols e de sas possessions quand Guilhèm moriguèt en 1220. Sa mòrt generèt un planh d'Aimeric de Peguilhan: "Ara par be que Valors se desfai".
Lúcia

**Lúcia Mas Garcia** (Vilanova i la Geltrú, 26 de novembre de 1954) ei ua cantaira e cantautora e professora de musica aranesa. Era sua hilha, Alidé Sans, ei tanben ua cantautora occitana d'Aran.

## Biografia
**Lúcia** neishec a Vilanova i la Geltrú (Catalonha) en 1954. Estudiec ara escòla des Escolàpies de Figueres, e un còp que acabec es estudis, comencec a trebalhar de mèstra d'adults a Vilanova. Descorbic era Val d'Aran en 1976 e a partir de 1985 comencec a cantar en occitan. 
En 1989 se guanhec eth prèmi dera Cançon Occitana des Valades Occitanes. Participec tanben a fòrça recitaus en divèrsi lòcs de Catalonha e d'Occitània coma per exemple Barcelona, Lhèida, Perpinhan, Bordèu, Tolosa o Nimes. Durant er estiu de 1998 hec un cors de musica aranesa ena Universitat Catalana d'Estiu de Prada de Conflent.
Ei maridada damb Jusèp Loís Sans Socasau, que ocupec divèrses cargues importants tath desvolopament der occitan ara Val d'Aran e en Catalonha, e amassa an dus hilhs.
En 2010 participec ath concèrt "*Canto sense vergonya 2010*" que se hè a Lhèida e que amasse cantaires en catalan e en occitan.

## Discografia
* *Petit a petit* (1998)
Lista dels presidents d'Eqüator

thumb|130px|Bandièra del president de l'Eqüator.
Aquesta es la lista dels presidents e caps d'Estat de l'Eqüator dempuèi l'independéncia, en 1830.
Vincenç Ferrièr

thumb|250px|thumb|Sant Vincenç Ferrièr
Sant **Vincenç Ferrièr** (en catalan *Vicent Ferrer*; Valéncia, 23 de genièr de 1350 - Gwened, Bretanha, 5 d'abril de 1419) foguèt un dominican valencian que passèt per una granda part d'Euròpa en predicar sa morala e vision del cristianisme. Gràcias a sa formacion intellectuala de nivèl naut, influiguèt decisivament la cort del Papa Beneset XIII d'Avinhon e dins la causida de la dinastia castelhana dels Trastamara per regnar sus la Corona d'Aragon. Es venerat coma sant per divèrsas confessions crestianas.

## Biografia
Sortit d'una familha valenciana nòbla, estudièt la filosofia e quand faguèt dètz-e-sèt ans dintrèt dins l'Òrdre de Sant Domergue. Contunhèt sos estudis superiors dins los convents dominicans de Barcelona, a Lhèida (entre 1369 e1372), ont aguèt coma mèstre Tomàs Carnicer e puèi a Tolosa. A partir de 1385, ensenhèt la teologia dins lps estudis de Valéncia.

En 1379 coneguèt lo legat pontifici a la cort de Pèire lo Ceremoniós, lo cardenal Pedro Martínez de Luna. Aquela relacion faguèt que prenguèt lo partit del papa d'Avinhon, Clamenç VII, que s'enfrontava a Urban VI. En 1394, Pèire de Luna foguèt elegit papa pels cardenals avinhonencs jol nom de Beneset XIII, e aqueste causiguèt Vincenç Ferrièr coma son confessor personal e a l'encòp conselhièr, e èra ja son penitenciari apostolic. Ferrièr pasmens refusèt de venir cardenal per umilitat.

Lo futur sant Vincenç venguèt en Provença a l'entorn de 1400 per presicar, e a l'encòp visitar los endreches mai emblematics del catolicisme en Occitània, abans de partir pel Dalfinat per ensajar de convertir los "erètges" valdeses e catars. Se sap que passèt a Ais lo 27 d'octobre de 1400 e qu'i demorèt fins al 1èr de decembre. I tornèt mantun còp e presiquèt tanben a Marselha. Pasmens lo testimoniatge mai complet del passatge de Ferrièr en Provença es lo del borgués arlatenc Bertran Boisset en febrièr de 1401:

:L'an que desus, lo jorn X de febrier, venc un fraire predicador en Arle, per son non apelat frayre Vincens, e prediquet a l'arsivesquat tres sermons generals, e motos sermons autres ad predicados d'Arle, tant coma demoret en Arle. E prediquet si autamens e si noblamens que yeu crese que despueis que los Apostols morts foron, e per la fama que las gens en dizien, non fon vist ni auzit home si autamens prediquant, coma aquel davant dig.
:Item, los juzieus a tots los sermons quel dig en Arle, foron presens, per ausir los, que eser y volc.":
Bessaràbia

**Bessaràbia** (*Basarabia* en romanés, Бессарабия/*Bessarabia* en rus) es un airau geografic dau sud-èst d'Euròpa que si delimita per la ribiera Prot a ponent, lo fluvi Dnièstre a levant e la mar Negra au sud.

Lo nom de Bessaràbia designèt successivament :

* lo Principat de Valàquia au començament dau sègle XIV, dau nom de la dinastia fondatritz, lei Basarabi (nom que vèn sieche de *basar-ata*, "paire sevèr" en turc ancian - ipotèsi de Mihnea Berindei - sieche de *Besarion-ban*, "duc Besarion" - ipotèsi de Pierre Nasturel). Lei Basarabi emergissèron coma bans (ducs vassaus de la corona d'Ongria) avans de s'emancipar en 1330 e de cochar lei Tatars dei bocas de Danubi en mai d'una campanha entre 1328 e 1342 ;
* la faissa de tèrra lo lòng de Danubi e de la mar Negra, entre la confluéncia de Prot e la boca de Dnièstre, que lei Basarabi liberèron dei Tatars en mai d'una campanha entre 1328 e 1342, que la cedissèron en 1418 a Moldàvia, que la perdèt en 1484 (pòrts maritims e de Danubi) e en 1536 (ciutadèla de Tighina) au profiech de l'Empèri Otoman, onte la region si nomava Bodjak (*Bucak* en turc) ;
* la partida orientala dau Principat de Moldàvia, ambé lo Bodjak, que lei Rus annexèron en 1812, que si restaquèt a Romania de 1918 a 1940 e de 1941 a 1944, e a l'URSS de 1940 a 1941 e de 1944 a 1991.

Ucraïna e la Republica de Moldàvia si partejan la region despuei 1991.
Francs-Tiraires e Partisans - Man d'Òbra Immigrada

Lei **Francs-Tiraires e Partisans - Man d'Òbra Immigrada** (FTP-MÒI) es lo nom d'un grope dei Francs-Tiraires e Partisans, movement de resisténcia armada a l'ocupacion nazi en França, dirigit per Joseph Epstein e, en region parisenca, per Louis Gronowski e Simon Cukier. Vèn de la Man d'Òbra Immigrada.
Lista dels presidents de Mongolia

thumb|200px|Blason de Mongolia.
Vaquí la lista dels presidents e caps d'Estat de Mongolia de 1911 fins a uèi.

## Vejatz tanben
* Lista dels primièrs ministres de Mongolia
Lista dels primièrs ministres de Mongolia

thumb|200px|Blason de Mongolia.
Lo primièr ministre es lo cap de govèrn de Mongolia. Vaquí la lista de primièrs ministres de Mongolia aprèp 1912, fins a uèi.

## Primièrs ministres aprèp 1992

## Nòta

## Vejatz tanben
* President de Mongolia
Lista dels primièrs ministres de Guinèa

thumb|150px|Blason de Guinèa.
Aquesta es la lista dels primièrs ministres de la Republica de Guinèa aprèp l'independéncia del país.
Lista dels primièrs ministres de Guinèa Bissau

thumb|200px|Blason de Guinèa Bissau.
Aquesta es la lista dels primièrs ministres de Guinèa Bissau de l'independéncia (1973) fins a uèi.

## Referéncias

## Vejatz tanben
* Lista dels presidents de Guinèa Bissau
Presocratics

Se nomenan **presocratics** los filosòfs grècs anteriors a Socrates, mas aquela denominacion es pas totalament exacta, perque qualques uns serián contemporanèus d'el e pas precedent (los pluralistas). Lor preocupacion basica es ontologica, cèrcan l'esséncia o *arqué* de las causas, del monde, atal s'explica son origina. Aquel tèrme venguèt celèbre amb la publicacion de l'òbra *Fragmente der Vorsokratiker* de Hermann Diels en 1903, alara que ja existissiá dempuèi lo sègle XIX.

Son los primièrs pensadors que temptèron de donar una explicacion racionala e non a partir dels mites (encara que los podián utilizar coma de metafòras pontualas) sus la causa de çò que nos entorneja.

Certans son d'acòrdi per que los filosòfs sofistas poirián èsser incluses coma "filosòfs presocratics", encara que gaireben totes los sofistas importants foguèron, en realitat, contemporanèus de Socrates. En general, i son abitualament pas incluses perque l'interès dels uns (presocratics) per la natura e l'interès dels autres (sofistas) per la politica, lo social o l'uman es la marca d'una diferéncia notabla.

## Del Mite al Logos
Los mites son de legendas fantasticas que se transmeton de paires a filhs. A Milet, dins la Ionia grèga, sorgiguèt la filosofia perque fòrça òmes temptèron de donar de responsas als problèmas de l'umanitat. Lo concèpte de destin balha lo bonaür. La filosofia comença quand l'òme es el meteis. Lo primièr filosòf reconegut foguèt Tales de Milet (624-546 AbC).

Aquela expression del mite al logos fa referéncia a l'origina de la filosofia coma despassament de las formas miticas e religiosas de la pensada e a l'aveniment d'una pensada racionala qu'inclutz la filosofia coma la sciéncia. E temptèron de respondre a las questions que los preocupava sens aver recors a las Musas, cercant las causas necessàrias dels fenomèns dins la natura meteissa, ensajant de trobar una lei a partir de que s'explica racionalament, e non arbitrariament, la realitat. Logos/rason serviguèt per l'observacion e l'experiéncia.

Los filosofs presocratics dison que la coneissença umana se pòt capitar de dos biaisses: 
* per mejan de las sensacions, que nos mòstra l'aparéncia, (diversitat e pluralitat). 
* per mejan de la rason, que nos mòstra l'esséncia, (un, es permanent).

## Miracle Grèc

Lo passatge del mite cap al logos es considerat coma un miracle grèc. Dins las civilizacions ancianas precedissián las sciéncias subretot las matematicas. Las coneissenças èran dominadas pels prèires egipcians e influenciadas per la religion. La sciéncia comencèt en Grècia.

Segon se creson que totas las causas se compausan d'una esséncia unica o non, se pòdon classificar cossí:

## [[Monisme|Monistas]]
* Escòla de Milet
** Tales
** Anaximandre (610 aC - 546 AbC)
** Anaximènes
* Escòla pitagoriciana
** Pitagòras
** Ipas
** Filolaos
* Escòla d'Efès
** Eraclit d'Efès
* Escòla d'Elèa
** Xenofanes de Colofon
** Parmenides
** Zenon d'Elèa
** Melissos

## [[Filosòfs pluralistas|Pluralistas]]
* Empedòcles
* Anaxagòras
* Atomistas
** Leucip
** Democrit

## Vejatz tanben
* Filosofia anciana

## Ligams extèrnes

Los presocratics sul site del Dr. Ramon Alcoberro
Tardoire

**Tardoire** (au masculin) o **Tardoira** (au femenin) (*Tardoire* en francés) es una ribiera d'Occitània (e d'Engolmés). A sa font a Pajas dins lo departament francés de Nauta Vinhana a 440 m mètres d'altitud e se geta dins Bonoira a Saint-Ciers-sur-Bonnieure dins lo departament de Charanta.
Alfred North Whitehead

**Alfred North Whitehead** (Ramsgate, Kent, Anglatèrra, 15 de febrièr de 1861 - Cambridge, Massachusetts, Estats Units d'America, 30 de decembre de 1947) èra un matematician e filosòf anglés. 

Publiquèt de trabalhs sus l'algèbra e la logica, fondaments de las matematicas, la filosofia de la sciéncia, la fisica, la metafisica, l'epistemologia e l'educacion. Son trabalh mai conegut, qu'a per coautor Bertrand Russell es *Principia Mathematica*. Tanben es conegut per sa frasa, fasent referéncia a Platon: *Tota la Filosofia occidentala son de nòtas al pè de pagina dels libres de Platon.*

Whitehead foguèt professor de las universitats de Londres e de Cambridge, que se destaquèt per sos estudis logicomatematics, e als Estats Units d'America ont venguèt titulari de la cadièra de filosofia de l'Universitat de Harvard.

## Bibliographie
* *A Treatise on Universal Algebra* (1898) (un tractat sus l'algèbra universala)
* *On Mathematical Concepts of the Material World* (1906) (Suls concèptes del monde material)
* *The Axioms of Projective Geometry* (1906) (Los axiòms de la geometria projectiva)
* *The Axioms of Descriptive Geometry* (1907) (Los axiòms de la geometria descriptiva)
* *Principia Mathematica* (amb Bertrand Russell) (1910, 1912, 1913)
* *An Introduction to Mathematics* (1911) (Una introduccion als matematics)
* *An Enquiry concerning the Principles of Natural Knowledge* (1919) (Una enquèsta concernissent los principis de la natura de la coneissença)
* *The Concept of Nature* (1920) (Lo concèpte de la natura)
* *The Principle of Relativity with Applications to Physical Science* (1922) (Lo principi de relativitat amb aplicacion sus la sciéncia fisica)
* *Science and the Modern World, revised edition* (1925)- (La Sciéncia e lo monde modèrne) 
* *Religion in the Making* (1926) (Religion en construccion)
* *Symbolism, Its Meaning and Effect* (1927) (Simbolisme, sos significacions e efèctes) 
* *The Aims of Education and Other Essays* (1929) (Los objectius de l'educacion e d'autres ensags)
* *The Function of Reason* (1929) (La fondacion de la rason)
* *Process and Reality* (1929) (Processus e realitat)
* *Adventures of Ideas* (1933) (Aventuras de las idèas)
* *Nature and Life* (1934) (Natura e vida)
* *Modes of Thought* (1938) (Modes e pensadas)
* *Essays in Science and Philosophy* (1947) (ensags sus la sciéncia e la filosofia)

## Referéncias

*  Biografia de Whitehead 
*  Article sus Whitehead sul sit de l'Universitat d'Stanford
Lista dels presidents de Bangladèsh

thumb|130px|Bandièra del president de Bangladèsh.
Aquesta es la **lista dels [[president]]s de [[Bangladèsh]]** aprèp l'independéncia del país, lo 1971. Dempuèi 1991 lo president es lo cap d'Estat del país, una foncion eminentament ceremoniala, e es elegit per lo parlament. Dempuèi 1996 la foncion del president se faguèt pus importanta al tèrme del sieu mandat, quand passèt a èsser lo responsable pel govèrn interim que condusís las eleccions e realiza la transferéncia del poder. Los caps del govèrn de transicion devon pas èsser afiliats a partits politics e an lo tèrme de tres meses per conclure los sieus prètzfaches. Aquel sistèma de transicion foguèt una innovacion adoptada en l'eleccion de 1991 e institucionalizada en 1996 a travèrs del 13 emendament a la constitucion del país.

;Partits politics



## Referéncias
Montreuil (Sèina e Sant Danís)

**Montreuil** es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina e Sant Danís e la region d'Illa de França.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna
## Veire tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Hiroshima

thumbnail|Castèl d'Hiroshima
**Hiroshima** (広島市, -shi) es la capitala de la prefectura de Hiroshima, dins la region de Chugoku, a l'oèst de l'illa de Honshū en Japon.

La vila es localizada en amont del dèlta del riu Òta (riu que nais dins las montanhas prèp de Chugoku), e amb sos set braces, devesís la vila en sièis illas, fins a la baia d'Hiroshima. La vila es gaireben plana, amb una leugièra elevacion en dessús del nivèl de la mar.

La populacion estimada en 2003 èra d'1.130.000 abitants, per una superfícia de 741,75&nbsp;km², amb una densitat de mai de 1.500 personas per&nbsp;km².

## Istòria
thumbnail|La copòla de Gembaku foguèt víctima de l'impacte de la bufada  provocada per l'explosion nucleara.
La ciutat foguèt fondada en 1589, sus la còsta de l'illa de Seto, venguèt puèi un centre urban durant l'Èra Meiji. Adquiriguèt l'estatut de vila l'1 d'abril de 1889.

Hiroshima foguèt la scena del primièr bombardament atomic de l'istòria, lo 6 d'agost de 1945, cap al final de la Segonda Guèrra Mondiala, per l'aviacion dels Estats Units d'America.

## Cultura
Hiroshima es classificada per l'UNESCO coma Patrimòni Mondial de l'Umanitat:
* Lo Santuari chinto d'Itsukushima.
* Lo Monument a la Patz, que **Copòla de Gembaku**.

## Vejatz tanben

* Bombardament d'Hiroshima e de Nagasaki
Massachusetts Institute of Technology

[thumb|La Granda [copòla del MIT]]
**Massachusetts Institute of Technology** (**MIT**) es una institucion e universitat americana dedicada a la recerca, situada dins la vila de Cambridge, Massachusetts. Es especializada dins los domenis de la sciéncia, de la tecnologia e de l'engenhariá, mas tanben i a d'autras matèrias. Foguèt creada en 1861 pel scientific William Barton Rogers (1804-1882) mas comencèt de foncionar quatre ans mai tard a causa de l'esclatament de la Guèrra Civila Americana.

## Qualques estudiants e ensenhaires eminents

* Benjamin Netanyahu, primièr ministre d'Israèl
* Buzz Aldrin, cosmonauta
* Kofi Annan, cap de l'ONU
* Andrew Carnie
* Noam Chomsky, lingüista
* Richard Matthew Stallman, informatician
* Sidney Altman
* John Forbes Nash, matematician
* Richard Feynman
* Nicholas Negroponte
* Michael Hammer

## Vejatz tanben

## Ligams extèrnes
* www.mit.edu (pagina oficiala)
Doça

**Doça** es un prenom femenin occitan.

## Etimologia

Segon lo linguista Antoni Maria Alcover lo prenom catalan *Dolça* parièr de la varianta *Dolça* en occitan medieval (sovent escrich pels trobadors *Dolza* o *Douza*), s'embulha amb la forma femenina de l'adjectiu 'doç' (en catalan e occitan ancian *dolç* o *douç*) e es tradusit en francés per *Douce*, en espanhol per *Dulce* e en lo latin medieval per *Dulcia*, mas es probable que siá una catalanizacion del prenom femenin *Aldonça* (una forma femenina d'Anfós, es a dire, derivat del prenom germànic *Hildefuns*, mas feminitzat) amb influéncia de l'adjectiu 'doç' (o 'dolç' en occitan ancian). Segon aiçò, en l'epòca medievala l'evolucion seriá estada la seguenta: de *n'Aldonça* a *na Doça*.

Ça que la, segon Sebastián de Covarrubias, lo prenom castelhan *Aldonza* (*Aldonça* en castelhan ancian), sinonim de *Dulce* (Doça), es format de l'article arab 'al' mai lo nom 'donça' amb influéncia de 'doç', e es una adaptacion castelhana del prenom catalan e occitan *Dolça*, doncas que foguèt Doça de Provença la primièra sobirana ispanica que introdusiguèt aquel prenom dins la peninsula Iberica, que s'adaptèt posteriorament a la varianta *Aldonça* e *Aldonza*.

## Difusion
Aquel prenom aguèt fòrça acceptacion pendent l'edat mejana a Euròpa, mai que mai dins l'airala romanica, e i aguèt fòrça reinas e damas de la noblesa que lo portèron

Variantas: 

* Douça, Dolça (variantas mai ancianas)
* Docelina, Dulcina, Dulcia

Versions en autres idiòmas:

*catalan: Dolça 
*francés: Douce
*espanhòl: Dulce
*anglés: Dulcia 
*italian: Dolce

## Fèsta onomastica

Lo prenom *Doça*, coma prenom catolic, celèbra l'onomastica lo jorn 12 de setembre, associat a la fèsta de Maria.

## Istòria

***[[Doça de Barcelona]]** (1160 - Coïmbra, 1198), princessa aragonesa e reina consòrt de Portugal (1185 - 1198). 
***[[Doça de Fois]]** (1143 - 1209), princessa de Fois e comtessa consòrt d'Urgelh (1157 -1184). 
***[[Doça de Provença]]** (Gavaudan, Lengadòc, 1095-1127), comtessa de Provença (1112-1127) e comtessa consòrt de Barcelona (1112-1127)
***[[Doça II de Provença]]** (? - 1172), comtessa de Provença (1166 - 1167).

## Curiositats

Lo prenom *Dulcinea* que causiguèt Miguel de Cervantes pel personatge femenin Dulcinea del Toboso es una varianta del prenom *Aldonça* o *Dolça*.

## Referéncias
Tèrra Amata

**Tèrra Amata** es un site arqueologic de fòra suls penjals del mont Boron a Niça a  en dessús del nivèl actual de la mar. Donèt de rèstas del Paleolitic inferior (Aqueulean) e mai un dels pus ancians fogals d'Euròpa.

## Principalas descobèrtas
Descobèrt pendent d'òbras de terrassament en 1966, foguèt escavat per una equipa capitanejada per Henry de Lumley pendent una de las primièras escavacions preventivas organizadas. Las interpretacions de las donadas arqueologicas de Tèrra Amata son fòrça diferentas segon que se referissèm als trabalh de Lumley o a aqueles de Paola Villa, que consacrèt une partida de son doctorat al site. 

Segon H. de Lumley, los nivèls arqueologics (ensems C1a e C1b) correspondon a mai d'un « sols d’abitats » superpausats de l’« Aqueulean ancian » sus una plaja fossila. Serián de  ans abans uèi. La reparticion dels rèstas arqueologics e dels elements naturals traduiriá la preséncia de cabanas amainatjadas sus la plaja. L’industria litica mesa al jorn, de calcari silicificat e de selze, se sosdividís en doas serias:
* l’industria de la « plaja », marcada par l’emplec subretot de còdols coma supòrts d’espleches. Aquels espleches compòrtan fòrça còdols talhats, qualques bifàcias parcials atipics e de picas trièdricas unifàcias de basa reservada, dichas dempuèi « picas de Tèrra Amata » ;
* l’industria de la « duna », d'espleches pichons amb d'esclats pus abondants (raclaires, denticulats, etc.) .
Segon H. de Lumley, las doas serias presentan pasmens fòrça analogias e son presentadas ensems.

Mai recentament, P. Villa demostrèt fòrça plan, subretot en tornant realizar los montatges e apariaments entre nivèls diferents, que lo gra de preservacion del site de Tèrra Amata èra estat largament subrestimat, que las ipotèsis fasent intervenir de cabanas èran improbablas e que los nivèls arqueologics se podián pas considerar coma unitats independentas. Prepausèt tanben de baissar l'edat de las serias aqueuleanas, que datarián de prèp de  ans abans uèi.

## Musèu de Tèrra Amata
Una partida dels rèstas es presentada dins lo quadre d'un musèu del site, lo Musèu de Paleontologia Umana de Tèrra Amata.

## Fonts


## Liames extèrnes
*  musèu de Tèrra Amata
Loukas Papadimos

thumb|Loukas Papadimos en 2007
**Loukas Papadimos** o **Lucas Papademos** (en grèc *Λουκάς Παπαδήμος* ), nascut en 1947, es un economista grèc. 

Es lo primier ministre de Grècia dempuei l'11 de novembre de 2011. Mena un govèrn de coalicion que compren tres partits: lo PASOK (sociaudemocrata), la Nòva Democracia (drecha) e lo LAOS (extrèma drecha). Sa mission es de sortir Grècia de la crisi economica en executant lei reformas exigidas per l'Union Europèa, la Banca Centrala Europèa (BCE) e lo Fons Monetari Internacionau (FMI).
Terra Amata

**Terra Amata** es un roman de Jean-Marie Gustave Le Clézio publicat lo 18 d'octobre de 1967. Lo titre del roman fa referéncia a Tèrra Amata, un site arqueologic situat prèp de Niça.
Arès

Dins la mitologia grèga, **Arès** (en grèc ancian: Αρης) es un dels enfants de Zèus e d'Èra e lo dieu de la guèrra,. Los romans l'identifican coma Mart.

Son origina es pas ellèna, mas ven de la region salvatja de Tràcia. Los grècs avián ja d'autres dieus guerrièrs, coma Atena, mas Arès es diferent: es capriciós, brutal e sanguinari. Atal pels grècs, que veneravan l'equilibri e l'intelligéncia li donèron pas gaire d'importància. Dins totes los combats que fa amb Atena, o quitament amb los mortals com Eracles o Diomèdes, es totjorn en fracàs. Aquò mòstra cossí los grècs preferissián una combinason de fòrça e d'intelligéncia fàcia a la fòrça bruta d'Arès.

Dins sos amors, al contrari, aguèt un grand succès. S'aparièt amb de divessas (coma Afrodita), de ninfas (Armonia) e de mortalas (coma Aglaura) e aguèt fòrça enfants. Los mai celèbres son Èros, Deimos, Antèros e las Amazonas.

Es abitualament representat montat sus un carri de guèrra. Pòrta l'Èlme d'aur, l'escut, es cobèrt d'una armadura de bronze e son braç es poderós e intrencable. D'abituda es acompanhat de Deimos (La terror), Fòbos (la panica) e Erida (la discòrdia).
Svyatoslav Vakarchuk

vinheta|250x250px|Svyatoslav Vakarchuk en 2022
**Svyatoslav Ivanovych Vakarchuk** (en ucraïnian: Святосла́в Іва́нович Вакарчу́к; Mukacheve, 14 de mai de 1975) es lo cantaire e menaire del grop ucraïnian Okean Elzy, una de las formacions de musica rock mai famosas d'Ucraïna. 
La revista ucraïniana *[[Korrespondent]]* lo classifiquèt demest las 100 personas mai influentas en Ucraïna (en 2008 ocupava la 55a posicion).

## Biografia
Svyatoslav Vakarchuk es lo filh d'Ivan Vakarchuk, un professor de fisica de l'Universitat de Lviv que tanben foguèt Ministre d'Educacion e Sciéncia jol govèrn de Víktor Ioshchenko. Estudièt la fisica a l'Universitat de Lviv e obtenguèt son diplòma de fisica teorica.
Svyatoslav, un dels musicians mai apreciats e coneguts d'Ucraïna amb son grop Okean Elzy, intervenguèt plan activament del temps de la Revolucion iranja, e i donèt un brave supòrt. Participa tanben a divèrses projèctes socials e culturals. 

Durant las eleccions parlamentàrias del 30 de setembre de 2007 se presentèt coma candidat independent sus la lista de Nòstra Ucraïna (i foguèt lo n°15). Puèi participèt al comitat parlamentari per çò qu'es de las questions de libertat d'expression dins lo Parlament ucraïnian. A la debuta de 2008 renoncièt a son mandat per encausa de la crisi politica que comencèt a afectar Ucraïna aquel an. 
Al costat de sa carrièra dins la formacion Okean Elzy, en 2008 Svyatoslav Vakarchuk entamenèt un projècte de solista a mai se l'album "Vnochi" ("de nuèch") poguèt comptar sus la participacion de divèrses membres del grop e tanben d'autres musicians prestigioses.

## Pershiy mil'yon ("primièr milion")
thumb|250px|Vakarchuk durant un concèrt a Kharkiv en 2008 amb Okean Elzy
Vakarchuk respondèt corrèctament a totas las questions de la version ucraïniana de Who Wants to Be a Millionaire? e se ganhèt lo prèmi d'1 milion de hryvnas.

## Referéncias

## Ligams extèrnes
* Biografia al web oficial d'Okean Elzy
* Fan club
Enric Garriga Trullols

thumb|250px|Enric Garriga durant la celebracion dels Prèmis Batista i Roca de 2006
**Enric Garriga Trullols** (1926-Barcelona, 17 de novembre de 2011 )) foguèt un militant catalanista e occitanista que bailegèt lo CAOC e foguèt a l'encòp president de l'IPECC durant fòrça temps e luchèt per far conéisser la realitat occitana en Catalonha e de favorizar los escambis entre totas doas culturas.

## Biografia
Engenhaire quimista de formacion, Enric Garriga s'avodèt jove a la defensa dels pòbles catalan e occitan. Dempuèi sa tòca d'arribar un jorn a l'independéncia de Catalonha collaborèt continuament e constanta amb mantun dirigent de totes los partits nacionalistas e sobeiranistas catalans e participèt activament a divèrses forums e plataformas civicas, per arribar a una unitat e far avançar l'independentisme.
thumb|left|Enric Garriga Trullols (a man esquèrra), amb son esposa Núria Bayó, e los expresidents del Parlament de Catalonha Joan Rigol, Heribert Barrera e Joaquim Xicoy.
Dins aquesta trajectòria, Garriga Trullols participèt al Congrés de Cultura Catalana que se debanèt entre 1975 e 1977 e aprèp l'eveniment, que i aviá trabalhat dins lo domeni de projeccion exteriora, fondèt amb d'autres militants l'IPECC. A partir d'aquesta institucion se trachèt de promòure a nivèl internacional la cultura catalana gràcias a d'accions divèrsas, coma per exemple la creacion dels prèmis Josep Maria Batista i Roca o mai la construccion de monuments a de personalitats catalanas en Argentina, Alemanha o Belgica e la realizacion de viatges per crear d'escambis e far conéisser la cultura catalana.

En 1977 foguèt un dels fondadors del CAOC, una entitat que se consagra a encoratjar las relacions entre las culturas e los pòbles occitan e catalan. Amb lo CAOC, Garriga Trullols qu'èra membre de l'Institut d'Estudis Occitans, foguèt un dels promotors dels corses de lenga occitana que se fan a Barcelona, e intervenguèt al parlament catalan dins l'encastre de l'aprovacion de Lei de l'occitan. Lo conselhièr de cultura del govèrn catalan Ferran Mascarell elogièt sas contribucions e diguèt d'el qu'èra estat un "simbòl de l'ideal de la compreneson comuna e de l'afrairament entre Catalonha e Occitània" 
## Referéncias
Nostalgia

La **nostalgia** es lo sentiment de pena e malenconia que sent una persona que perdèt una causa (que siá fisica o mentala) o qu'es alunhada dels seus ligams familhars, nacionals o afectius. Sovent la nostalgia s'acompanha de l'idealizacion de çò que se voldriá recuperar. Aquel sentiment ven amb lo temps, los viatges e migracions (nomenada alara Sindròm d'Ulisses) e pòt èsser acompanhat de simptòmas fisics coma insomnia, lagremas, trobles obsessius e malautiás psicosomaticas. 

La nostalgia ligada a la patria a de noms especifics dins qualques lengas, coma la *[[saudade]]* portuguesa o la *[[morriña]]* galèga. Es a l'origina de tèmas literaris coma l*'[[Ubi sunt]]?* o tot art enrelacions amb una edat d'aur perduda e mitica.
Saudade

**Saudade**, del latin *"solitas, solitatis"* (solitud), es una dels mots mai presents dins la poesia d'amor de la lenga portuguesa e tanben dins la musica populara. "Saudade" descriu una mescla de dos sentiments de pèrda, distància e amor.

[thumb|''Saudade'' ([1899), per Almeida Júnior.]]

Segon la legenda, lo mot apareguèt a l'epòca de las Descobèrtas e dins lo Brasil colonial e pr'amor de definir la solitud dels portugueses per aquela tèrra estrangièra, alunhats dels sieus. Definiguèt, alara, la melancolia causada pel remembre, lo sofrir que se sentís per l'abséncia o desaparicion de las personas, de las causas, dels estats o de las accions.

Una vision mai especifica precisa que lo mot *saudade* ven de solitud e saludar, que la sofrença que demòra quand s'espera lo retorn de lo que partiguèt, e non pas de l'individú el meteis absent, es çò que noirís la nostalgia. La genèsi del mot es dirèctament ligada a la tradicion maritima lusitana.

## Traduccion
Recentament, una enquèsta de qualques traductors britanics assabentèt que lo mot "*saudade*" es lo seten mot per òrdre de dificultat de traduccion.

## Objèctes de la ''saudade''

Se pòt sentir *saudade* quand/per:
* qualqu'un es mòrt;
* quicòm/qualqu'un qu'aimam es alunhat o absent;
* un amic fòrça aimat;
* qualqu'un o quicòm qu'avèm pas vist dempuèi de temps;
* qualqu'un amb qui parlam pas dempuèi de temps;
* de luòcs;
* de manjar;
* de situacions particularas;
* un amor;
* lo temps que passèt...

## Sentiments associats

La *saudade* pòt provocar de sentiments coma l'ànsia, la nostalgia e la tristor.

## ''Saudade'' e fado
En Portugal, lo Fado, mot que ven del latin "fatum", destin, es associat dirèctament a aqueste sentiment. 

En Brasil, aquel sentiment es fòrça tractat dins la samba e la bossa nova.

Del meteis biais, la **sodade** al Cap Verd es intimament ligada al genre musical de la morna,  Una de las interprètas mai notablas del mot e concèpte es la cantaira capverdiana Cesária Évora amb la cançon que pòrta aqueste nom.

En galèc, prèp del tèrme *saudade* i a la *"[[morriña]]"*.

## Referéncias
Efèst

[thumb|Efèst (o Vulcan) de [Rubens.]]

Dins la mitologia grèga, **Efèst** (en grèc ancian: Ἥφαιστος, *Hêphaistos*) es filh de Zèus e d'Èra, identificat en una epòca posteriora coma omològ de Vulcan dins la mitologia romana. 

Efèst es unanimament presentat coma filh d'Èra, mas es pas clar qu'aja un paire. Omèr ne fa lo filh de Zèus e Cineton de Sparta aquel de Talos, un Gigant de bronze, mas dins la version majoritària, Èra, gelosa perque Zèus auriá engendrat sol Atena, e per li mostrar que se podiá passar d'el, engendra sola Efèst. 

De legendas dison que sa maire Èra lo fòrabandiguèt de l'Olimp a causa qu'èra garrèl e desformat, d'autres dison que foguèt son paire Zèus que lo percacèt a causa d'una conspiracion d'Èra e Efèst per lo destruire. D'un biais o d'un autra, son còs tombèt a la mar ont doas Nereïdas, Tètis e Eurinòma, lo reculhiguèron e lo menèron dins l'illa de Lèmnos fins que grandiguèt. 

Prenent coma basa d'argila, Efèst creèt la primièra femna, que foguèt nomenada Pandòra. 

Efèst venguèt un artesan engeniós pel trabalh del fèrre e autres metals. Se pensa que lo talhèr d'Efèst èra situat sota l'Ètna. Efèst, utilizant sa coneissença, elaborava per sas maires adoptivas bèlas jòias. Tètis, sa maire adoptiva, organizèt una fèsta dins l'Olimp portava un joièl preciós fabricat per Efèst; provocant l'enveja de las divessas, subretot d'Èra, qu'obtenguèt de Tètis lo nom de l'orfèbre. Èra demandèt a Efèst que tornèsse a l'Olimp, demanda que neguèt, en despièch de las preguièras que Tètis; fins qu'intervenga lo dieu Dionis, que per mejan d'una pocion temptèt de menar Efèst a la convocacion d'Èra, pasmens lo dieu de la farga demorèt contrariat, e envièt a Èra un tròn d'aur magic que, aprèp que s'i assetariá, poiriá pas tornar levar; atal Efèst, mèstre de la situacion, impausèt sevèras condicions per son retorn al lar dels dieus, una d'aquelas èra de contractar un matrimòni amb Afrodita, divessa de l'amor. D'autras versions dison que la divessa de la beutat èra dispausada a venir esposar Efèst en cambi que fabriquèsse per ela un colar semblant aquel de la nereïda Tètis.
Mas Afrodita li foguèt infidèl amb Arès, lo dieu de la guèrra; quand Efèst o aprenguèt, preparèt una trampa: teissiguèt un malhum d'argent gaireben invisible e lo placèt sul lièch ont devián colcar Arès e Afrodita. Quand lo malhum trapèt los amants e aqueles comencèron d'apelar, Efèst convoquèt de seguida totes los dieus per que constaten l'adultèri. Esiodor conta que lo succès provoquèt una de grana emocions dins l'Olimp.

Efèst es presentat coma un òme laid, susant, amb la barba nosada, la peitrina descobèrta, totjorn trabalhant dins fargar. Zèus lo nomenava ***'dieu del fuòc e de la tekne***', l'intelligéncia manuala. Fabriquèt lo colar que ne faguèt dona a Ermiona, lo sceptre d'Agamemnon e los automats que trabalhavan dins sa farga. 

Los filhs d'Efèst son Cecròps, Erictoni, que creèt los carris per amagar la desformitat de sas cambas, e lo bandit Cacus. 

Aguèt de relacions amb la ninfa Cabiró.
 
Efèst aviá un temple a Atenas, al costat de l'agora, lo Teseion, e un autar a l'Erecteion.

## Referéncias