open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Olea europaea

L’**oliu** o l**'olivièr** (var. **olivier**) es un arbre de la familha de las oleacèas cultivat  per son fruch, l'oliva, que produtz tanben d'òli famós per la cosina. *Olea europeae* es una de las 35 espècias del genre *Olea* que son presentas dins tota la zona mediterranèa ont s'espandiguèron dempuèi mantun millenni a partir de l'Orient Mejan.
## Galariá

Old olive tree in Karystos, Euboia, Greece.jpg|Olivier ancian en Grècia.
Olives_noires.jpg|Fotografia d'olivas.

## Vejatz tanben
*oliva
*Òli d'oliva
Taula

thumb|right|300px|Taula de manjar amb cadièras.
Una **taula** es un mòble fach d'un panèl orizontal sostengut en general per quatre pès, e qu'es utilizat per manjar, per escriure, per jogar ... Lo mai sovent son fachas de fusta, mas se troban tanben de taulas de plastic, de pèira o de tot autre material. Son generalament utilizadas amb de cadièras per s'assetar a l'entorn de la taula.

En foncion del seu usatge,se pòdon distinguir diferent tipes de taula, per exemple:
* taula de manjar
* taula de trabalh
* taula de jòcs
* taula d'orientacion
* taula de nuèit
* taula de mesclatge (musica)...
Lista de perifrasas

Aquesta es una lista de perifrasas amb una valor adjectivala (**ex: es nèci, fa fred, etc.** )

## Avarícia
**Barra pas las catonièras amb de lard.**

## lo Beure
**A pus set.**
:Es complètament bandat.

**Lo vinagrièr es ja fach.**
:Es un alcolic al darrèr gra.

**Ai lo picatar.**
:Se revelhar amb lo cap que dòl d'aver begut tròp.

## Fred
**Fariá botar lo morre borrut.** (Carcin)
:Quand fa fred, las vacas botan de pels pel morre.

## Jovença
**A enquèra lo clòsci pel cuol.** (Carcin)
:Es coma un poleton sortit de l'uòu, amb lo clòsc encara pegat pel cuol.

## Magror
**Cramariá sens pudir.** (Carcin)
:Es talament magre que se lo botavan pel lenhièr, pudiriá pas a grais cremat.

## Necior
**Li farián batejar un teule.** (Carcin)
:Es tant nèci que li farián far quina bestièsa que siá.
Alfa Centauri

**Alfa Centauri** (α Cen / α Centauri) es un sistèma de tres estelas, Alfa Centauri A, Alfa Centauri B e Proxima Centauri. Sens aparelh d'observacion, lo sistèma apareis coma l'estela mai brilhanta de la constellacion del Centaure e la quatrena de tot lo cèl nocturne. Per la majoritat d'observaires de l'emisfèri nòrd se trapa tròp al sud per la poder veire, mas es una de las estelas pus remarcablas pels observaires de l'emisfèri sud, estant que soslinha una de las direccions de la Crotz del Sud. Es lo sistèma estellar mai pròche de nòstre Sistèma Solar, a una distància de sonque 4,2-4,4 ans-lutz. Son nom pròpri es *Rigil Kentaurus*, derivat de l'arabi *al-Rijl al-Kentaurus*, que significa , mas es pus abitual de la nomenar amb sa designacion de Bayer.

## Compausants del sistèma

Alfa Centauri es un sistèma triple. Consistís en doas estelas principalas, Alfa Centauri A e Alfa Centauri B (que forman un sistèma binari) situadas a una distància de 4,36 ans-lutz, e una nana roja nomenada *Proxima Centauri* situada a 4,22 ans-lutz. Alfa Centauri A es parièra al Solelh, amb lo meteis tipe espectral (G2 V), mas un pauc pus brilhanta e pus granda. Alfa Centauri B es pus febla e de tipe espectral K1 V. Las doas s'orbitan mutualament en una ellipsa d'excentricitat *e* = 0,52. Proxima Centauri, de son costat, es una nana roja situada a environ  (unitats astronomicas) d'Alfa Centauri (0,21 a.l.) e es possible que siá en orbita al torn del sistèma doble principal amb un periòde d'aperaquí  ans. Vista de la Tèrra, Proxima es separada d'aperaquí 2° del sistèma principal, qu'A e B i son separadas sonque per un angle de 40".
Lista d'adjectius

Aquesta es una lista d'adjectius emplegats amb de comparasons fixadas per l'usatge.

Vejatz tanben:
* Lista de provèrbis occitans
* Lista de perifrasas
* Lista de metafòras animalas

## Amabilitat, Gentilesa
**aimable coma un anhèl**

## Astúcia, Abiletat
**rusat coma un rainal**

## Beutat, Polidesa
**brave coma un solelh**

**polit coma un lum**

## Blancor
**blanc coma la nèu**

**blanc coma un linçòl**

## Elegància
**crane coma un nòvi**

## Grandesa
**bèl coma Pilata**

## Laidetat
**laid coma un pecat**

## Magror, Teunesa
**magre coma un chòt**

**magre coma un clavèl**

**téunhe coma una pòst**

## Negretat
**negre coma la suja**

**negre coma la talpa**

## Orguèlh
**fièr coma un ase**

**orgulhós coma un pet de craba**

## Rapiditat, Velocitat
**rapid com un lamp**

## Riquesa
**ric coma un can de negras**
Temple dels Salins

Lo **Temple dels Salins** es lo nom del temple màger de la Glèisa Reformada de França a Tolosa, que se tròba a la Plaça dels Salins. 

## Lo bastiment
Lo bastiment foguèt l'Ostal del Rei. De la Renaissença a la Revolucion fòrça reis i demorèron pendent lor visita a Tolosa. Venguèt un temple protestant en 1911. Una obertura foguèt facha dins la torre medievala per far l'entrada e la veirièra al dessús. La pòrta gotica originala foguèt transferida sus la faciada de l'Androna de la Tresaurariá.
Teule

[thumb|250px|Teulada de teule canal d'una jaça situada dins la comuna de [Boion (Aups Maritims)]]
vinheta|Teule ceramic.
Lo **teule** o la **teula** (formas non normativas: **esteule, tieule, teure, tuole, tèule, tòule** o **tiula**, **teura, tieula, teulha, tieuga, tèula**) es una pèça de forma corba, elaborada amb tèrra cuècha, que se flòca dins la part exteriora de la cubèrta, en conformant lo teulat, per recebre e canalizar l'aiga de pluèja, la nèu... 

## Lo teule ceramic
Lo teule ceramic es un dels materials de bastiment mai emplegat dins fòrça regions coma revestiment o cobriment de techs. Una caracteristica avantatjosa dels teules elaborats amb d'argila es sa durada longa, e sos còst bas e mantenença magra. 

Lor forma a cambiat segon las epòcas, culturas e regions, encara que lor emplec foguèt similar, en evolucionant al long dels sègles.

Los teules ceramics se pòdon classificar, segon la forma, en:
* Teule corb, o canal, o arabi, o roman, de forma acanalada.
* Teule plan, o plat, de forma pus complèxa, dispausa de caneladuras e se remarca per son ajustament.
* Teule mixte, amb aparéncia similara de la corba, e una part plana.

Existisson tanben de pèças especialas, de formas divèrsas, destinadas a solucionar las zònas pus complèxas del teulat, coma las "limas" (arestas), e d'autres elements, e punts singulars.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

## Veire tanben
* Lausa

* Tech
* Tegula e imbrex
* Tèrra cuècha

* Teule roman
Universitat de Genèva

L**'Universitat de Genèva**, coneguda jol nom d'UNIGE, es l'universitat de Genèva (Soïssa). Fondada en 1559 per Joan Calvin, jol nom d**'Acadèmia de Genèva**, coma un seminari teologic e umanista, que son influéncia foguèt plan importanta. Aquí s'ensenhan la retorica, la dialectica, l'ebrieu e lo grèc. Aumentèt lo nombre de las disciplinas al Sègle de las Luses e prenguèt lo nom d'"universitat" en 1873 amb la creacion de la Facultat de Medecina.

Cada an l'UNIGE prepausa mai de 240 menas de diplòmas e environ 150 programas de formacion contunhada dins de domenis fòrça divèrses. A la dintrada de 2005 l'Universitat venguèt sòcia de l'Espaci Europèu de l'Ensenhament Superior, que totas las facultats s'endevenguèron amb lo procès de Bolonha. Genèva se posiciona tanben, via l'apartenéncia a la LERU (*League of European Research Universities*), coma una de las 12 melhoras universitats de recèrca d'Euròpa.

En 2005-2006,  estudiants frequentan l'Universitat ( estudiants amb l'HEI, l'IUED e l'Institut œcuménique de Bossey); 37% son estrangièrs (131 païses representats amb França, Itàlia e Espanha en tèsta); 3263 professors e collaborators de l'ensenhament se mainan del bon foncionament de l'institucion. Es la segonda universitat de Soïssa après la de Zuric. A una vocacion internacionala e lo taus d'estudiantas pus bèl del país (59% contra los 45,6% de la mejana nacionala). L'"Immatriculacion" còsta 500 francs soïsses per semèstre.

## Rectorat
### Crisi de 2006

### Lista dels rectors

## Excelléncia de la recèrca

## Crosada dels sabers

## Aprendre en ret

## Ensenhaires e cercaires
### Fondators
* Joan Calvin (1509-1564)
* Théodore de Bèze (1519-1605)

### Contemporanèus

## Ancians estudiants famoses

## Ligams intèrnes
* École des hautes études commerciales de Genève (HEC)
* Institut de hautes études internationales (HEI)
* Institut européen de l'université de Genève (IEUG)
* Institut universitaire d’études du développement (IUED)
* Institut œcuménique de Bossey
* Semaine internationale du cerveau
* Société de Belles-Lettres

## Ligams extèrnes
* Sit oficial de l'Universitat de Genèva
Lista de mots redoblats

Aquesta es una lista de mots redoblats en occitan.

Vejatz tanben:
* Lista de provèrbis occitans
* Lista d'adjectius e lor comparats
* Lista de formulas rimadas
* Lista de perifrasas
* Onomatopèia
* Mimologisme

## G
lo **galgalin** o lo **gargalin**
:lo cant del galgalin es lo can de la pola qu'imita lo gal. Es considerat coma un marrit signe.

## R
**rifa-rafa**
:*ex:lo ben de rifa-rafa s'entòrna coma s'amassa.*

## S
lo **som-som**
:**ex:lo som-som non vòu pas venir.**

## T
**tifa-tafa**
:*ex: lo còr li fa tifa-tafa, lo cap li fa tifa-tafa*
Lista de formulas rimadas

Aquesta es una lista de **[[formulas rimadas]]**. Se tròban mai que mai dins los provèrbis, mas pas tanben dins lo jaupadís dels mercants per atraire la practica.

Vejatz tanben:
* Lista de provèrbis occitans
* Lista d'adjectius e lor comparats
* Lista de mots redoblats
* Lista de perifrasas

## M
**Març marceja.**

## R
**La raça raceja.**

## T
**Tala tufa, tala bufa.**
Onomatopèia

Una **onomatopèia** (del grèc ονοματοποιία, « creacion de mots ») es una categoria d'interjeccion emesa per simular un bruch particular associat a una persona, una bèstia o una causa, per l'imitacion dels sons qu'aquestes produson. D'unas onomatopèias que i a son improvisadas espontanèament, d'autras son convencionalas. 

## Lista d'onomatopèias tradicionalas
**Onomatopèias de sons divèrses**

* **bom**: onomatopèia pel son del canon.
* **clic-clac**: onomatopèia pel son del flisquet.
* **cric**: onomatopèia per tot son agut.
* **cric-crac**: onomatopèia pel son d'una persona qu'escriu amb una pena.
* **din-dan**: onomatopèia pel son de la campana.
* **flic-flac / flic-flòc**: onomatopèias pel son de las ondadas e tanben per lo del flisquet.
* **flin-flan**: onomatopèia per un emplastre, una gautada o tanben pel son del flisquet.
* **flisc / flisca-flasca**: onomatopèias pel son del flisquet.
* **pataflau / pataflesc / pataflesca / pataflòsc / pataflòsca **: onomatopèias que marcan un bruch de cabussada.
* **pataplan**: onomatopèia per un bruch de tambora.
* **von-von**: onomatopèia per lo marmolh, lo bronzinament e mai lo bronzinament d'insèctes (abelha, moissal...).
* **zinga-zanga**: onomatopèia per tot bruch alternatiu, per un vai-e-ven.

**Onomatopèias dels sons animals**

* **bau-bau**: onomatopèia pel japament del canh.
* **cacaracà  / cacalà  / cacalacà **: onomatopèias pel cant del gal.
* **cric-crac**: onomatopèia pel son d'una mirga, o d'un animal similar, que rosega.
* **fliu-fliu**: onomatopèia per las aladas e en general per tot movements d'alas.
* **miau**, **nhau**: onomatopèia per lo miauladís del cat.
* **patrac, patrac**: onomatopèia per imitar lo galaup d'un caval.
* **piu-piu**: onomatopèia pel piuladís d'aucelon o de poleton.
* **von-von**: varianta de zon-zon.
* **zon-zon**: onomatopèia pels bronzinament d'insèctes (abelha, moissal...).

## Vejatz tanben
* Mimologisme
* Lista de mots redoblats
* Lista de formulas rimadas

## Ligams extèrnes
*
Viralenga

Un **viralenga** o **repetièra** es una frasa (o grop de frasas) jogarèla, mai que mai de mal prononciar, que sa compreneson orala es malaisida o quitament los dos.

## Exemples de viralengas
* *Se plòu, plòu plan pauc.*
* *Tap tarat taparà pas, tap pas tarat taparà.* 
:que en mai d'èsser un viralenga poiriá èsser tengut per un mimologisme (bruch del tambor).
* *Tretze jutges assemblats qu'an minjat lo hitge d'un penjat.*

## Exemples de repetièra
* *Tres peras pentacostencas se volián far depentacostencar, lo depentacostencaire lor diguèt que las desapentacostencariá en pagant la desapentacostencadura*.
* *Una poma girondenca. Ai! Cossí me degirondencarai!*
* *Tarasconenc, — quante jorn te detarasconaràs? — Me detarasconarai quand los autres tarasconencs se seran detarasconats.*
* *Un codonh per vos, madama; un codonh per vos, mossur; tres codonhs per vos, madama; quatre codonhs per vos, mossur; cinc, etc.*
* *Codonh calha; calha, codonh.* (repetit tres còps e rapidament, òm finís totjorn per dire: «Cada colhon. » A qué se respond de seguida: « Òc-ben per vos! »).
Lista de parafrasas designant de vilas

Aquesta es una lista de las parafrasas designant las vilas.

Vejatz tanben:
* Escaisnom collectiu

## Vilas d'Occitània
* **[[Ais de Provença]]**
: la Florença provençala
: l'Atenas d'Occitània
: la Bèla endormida
: la Capitala dei Còmtes de Provença
: la Capitala dau calisson

* **[[Albi]]**
: la Roja

* **[[Aups (comuna)]]**
: la Capitala de la rabassa

* **[[Avinhon]]**
: la Ciutat dels Papas

* **[[Banhèras de Luishon]]**
: la reina deus Pirenèus

* **[[Bordèu]]**
: la Vièlha endormida
: la Pèrla d'Aquitània
: lo Pòrt de la luna

* **[[Briva]]**
: la Pòrta d'Occitània

* **[[Canas]]**
: la Ciutat dau luxe

* **[[Castèlnòu d'Arri]]**
: la Capitala del Caçolet

* **[[Clarmont-Ferrand]]**
: la Metropòli dels arvèrnes

* **[[Draguinhan]]**
: la Capitala de l'artilhariá

* **[[L'Illa de Sòrga]]**
: la Venècia provençala

* **[[Limòtges]]**
: la Vila roja
: la Capitala de la porcelana
: la Roma dau socialisme

* **[[Lo Martegue]]**
: la Venècia provençala

* **[[Marselha]]**
: la Ciutat Focèa

* **[[Menton (vila)|Menton]]**
: la Pèrla d'Occitània

* **[[Montpelhièr]]**
: lo clapàs

* **[[Niça]]**
: Niça la bèla

* **[[Nimes]]**
: la Roma occitana 

* **[[Niòns]]**
: la Capitala de l'oliva

* **[[Puegoulen]]**
: la Capitala de l'alhet

* **[[Tolon]]**
: la Vièlha militara
: lo Pòrt dau Levant
: la Granda blava

* **[[Tolosa]]**
: la Vila ròsa
: la Ciutat mondina
: la Capitala occitana
: la Capitala del rugbi

* **[[Vichèi]]**
: la Rèina de las Vilas d'Aigas
Jean Froissart

**Jean Froissart** (c.1337 - c.1405) foguèt un dels principals cronicaires de la França medievala. Durant de sègles, las *Cronicas de Froissart* foguèron consideradas las principalas expressions de la narrativa istòrica del sègle XIV en Anglatèrra e en França. Sa descripcion istòrica es tanben una de las principalas fonts d'informacion sus la Guèrra de Cent Ans.
Redoblament (lingüistica)

Lo **redoblament**, en lingüistica, es lo procèssus morfologic pel qual la raiç d'un mot o una part d'aqueste, se repetís.

Lo redoblament es sovent una inflexion per traduire una foncion gramaticala, coma lo plural, l'intensificacion, etc., dins la derivacion lexicala per tal de fargar de mots nòus. Lo pòt emplegar lo locutor que se vòl far mai expressiu o mens abstrach que lo discors costumièr. Lo redoblament se tròba dins fòrça lengas e gropes de lengas, tot ben que son nivèl de productivitat es variable.

## Vejatz tanben
* Lista de mots redoblats
* Lista de formulas rimadas
Avelanièr comun

L**'avelanièr**  (*Corylus avellana*) es un arbre silvèstre o cultivat per sos fruches secs, las **avelanas.** Aperten a la familha dels betulacèas. I a una desena d'espècias dintre del genre *Corylus*. Totes son d'arbres caducifòlis que demòran dins l'emisfèri nòrd e dins de climas temperats.
## Descripcion
L'avelanièr a de fuèlhas redondas simplas e ressegadas. Las flors son de pollinizacion anemofila e los mascles començan de se desvolopar a la fin de l'estiu e contunhan de créisser fins a l'ivèrn seguent. Las flors femes son pus tardivas e pauc visiblas e sonque los pichons estils roges s'i remarcan. Los fruches de 1 a 2&nbsp;cm de diamètre, son parcialament dintre d'una bractea de color verda al començament e marron a maduracion. Coma arbre silvèstre forma las avelanièras de nauta montanha e a mendre altitud se tròba pròche dels rius.

L'avelana es una notz comestibla, fruch de l'avelanièr comun (Corylus avellana L.). A una forma esferoïdala e son diamètre sòl èsser de 10 a 15&nbsp;mm. Ten una clòsca fibrosa extèrna que envolopa un cobèrt lis ont s'amaga la grana; aquesta clòsca se seca pendent la maturacion.

Lo nogalh de la grana es comestible e se pòt emplegar cru o cuèch (entièr o en pasta). La pèl fosca que cobrís la grana a un gost amar, çò que fa sovent es tirat quand se deu consumir. S'emplega l'avelana per far un òli de gost fòrt e caracteristic per un emplec alimentari mas subretot per èsser barrejada amb de chocolat.

Las avelanas silvèstras son tanben comestiblas mas lors arbres son pauc productius. Se cultiva sens o amb asagatge, e a besonh de vent pendent la pollinizacion que se produtz en ivèrn.

## Nòtas e referéncias
Lista dei carrieras de Marselha

Aquest article recensa lei **carrieras de Marselha**.

## A
* Carriera Adòlf Thiers
* Carriera d'Aubanha

## B
* Cors Belsunce
* Carriera de Balha
## C
* la Canabiera
* Baloard Chave
## D

## E

## F

## G

## H

## I

## J

## K

## L

## M
* Camin dei Minas
## N
* Carriera Naud

## O

## P

## Q

## R
* Carriera de la Republica
* Carriera de Roma

## S
* Baloard de Sant Marcèu
* Cors Sant Loís

## T
* Carriera dei Tres Matges
* Carriera dei Tres Ponts

## U

## V

## W

## X

## Y

## Z
Lista de las carrièras de Caors

Aqueste article recensa las **carrièras de [[Caors]]**. 

## A
* Plaça de l'Abeurador
* Carrièra Auta Sèrra
* Còsta dels Avesques

## B
* Carrièra de las Badernas
* Pont de Balandras
* Camin de la Barbacana
* Carrièra de la Barra
* Carrièra del Bosquet

## C
* Pont de Cabessut
* Avenguda Carles de Fraissinet
* Carrièra del Castèl del Rei
* Carrièra Clamenç Maròt
* Plaça Clamenç Maròt
* Plaça dels Cònsols
* Carrièra de Còti
* Passejada de Còti
* Carrièra de la Crotz
* Plaça de la Crotz

## D
* Carrièra de la Daurada
* Carrièra del Doctor Bergonhós
* Carrièra Donzèla

## E
* Cai Eugèni Cavanhac

## F
* Carrièra Fonduda bassa
* Carrièra Fonduda nauta
* Carrièra del Forn Sant Barba
* Carrièra del Forn Sant Laurenç

## G
* Carrièra de G. de Genolhac

## H

## I

## J
* Avenguda Joan Jaurés
* Carrièra Joan Vidal
* Carrièra Joaquim Murat
* Carrièra Sant Jòrdi

## K

## L
* Carrièra Lacordaire
* Carrièra Lamic
* Carrièra Laromèc
* Carrièra Lastièr
* Cors Leon Gambetta

## M
* Carrièra Marcèu Panhòl
* Carrièra Mascoton
* Plaça Mètges
* Carrièra del Miègjorn
* Carrièra Montaudièr

## N
* Carrièra Nèva de las Badernas
* lo Pont Nèu o Pont Nuòu

## O
* Carrièra d'Òlt
* Passatge de l'Òlt
* Carrièra de l'Onze de Novembre
* Carrièra dels Orangièrs
* Androna de las Òrtas

## P
* Androna del Pal
* Avenguda del Pal
* Carrièra del Papa Joan XXII
* Carrièra Paramèla
* Carrièra del Pelegrin
* Carrièra del Perièr
* Carrièra del Portal Albenc
* Carrièra del Pònt Trincat

## Q

## R
* Carrièra R. de Folhac
* Carrièra de la Ribièra

## S
* Carrièra Sant Andrieu
* Carrièra Sant Bertomieu
* Carrièra Sant Gèri
* Carrièra Sant Jacme
* Carrièra Sant Naufari
* Carrièra Sant Pèire
* Carrièra de Sobirors 

## T
* Carrièra de la Torre
* Carrièra Traversièra de la Barra

## U
* Carrièra de l'Universitat

## V

## W

## X

## Y

## Z
Pont Nòu (Caors)

Lo **Pont Nòu** (localament **Pont Nèu** o **Pont Nuòu**) es un dels tres ponts que passan Òlt a Caors. 

Lo Pont Nòu junta Caors al barri de las Òrtas, que li dison uèi Cabessut. Dins la terminologia oficiala e populara lo nom de **Pont de Cabessut** a gaireben remplaçat lo nom de *Pont Nòu*.

Los dos autres ponts de Caors son lo Pont de Balandras e lo Pont Loís Felip.
Pèire Duesa

**Pèire Duesa** († 1326) es lo fraire de Jacme Duesa que foguèt Papa jol nom de Joan XXII al sègle XIV.

Se faguèt bastir vèrs 1300 un palais al cap de la vila de Caors, que ne demòra una torre e qualques pams de parets.

En 1317 Pèire Duesa crompèt, de Bernart de Lautrec, la vescomtat de Caramanh e la baroniá de Sant Fèlix de Caramanh (uèi Sant Felitz de Lauragués) confirmat per letras-patentas del rei Carles IV en 1324.  Son ainat, Arnald Duesa, o de Vesa, foguèt fach comte roman per son oncle Joan XXII en 1328.
Joan XXII

**Joan XXII** (Caors 1249; 4 de decembre de 1334), nascut **Jacme Duesa** (en francés: Jacques Duèze), foguèt papa de 1316 a 1334. Foguèt lo segond papa d'Avinhon (1309-1377), elegit per un conclau a Lion reünit per Felip V de França. Coma son predecessor, Clamenç V, concentrèt lo poder e lo revengut dins la papautat, en tot princejar a Avinhon. S'opausèt a Loís IV de Bavièra coma emperador, pr'amor Loís, en retorn, envadit Itàlia e i botèt un antipapa, Nicolau V. Pendent aquel conflicte lo Papa Joan escomengèt lo Franciscan e Escolastic professor Guilhèm d'Occam.

Lo Papa Joan XXII foguèt tanben contrevertit en teologia. Èra lo darrièr papa a assegurar que la vision beatifica (la vision del paradís) era ajornada fins al jorn del Jutjament Darrièr. Condemnèt lo popular mistic alemand Mèstre Eckhart coma eretic.

## Biografia
## Fora-borra

## Referéncias

## Vejatz tanben
* Papat d'Avinhon
* Declaracion d'Arbroath

## Ligams extèrnes
* Enciclopèdia Catolica
Leon Gambetta

**Leon Gambetta** (Caors, 2 d'abril de 1838 – Ville-d'Avray, 31 de decembre de 1882) foguèt un òme politic occitan qu'ocupèt divèrsas foncions prestigiosas dins lo govèrn francés.
Te Igitur (Caors)

Lo **Te Igitur** es lo registre pus ancian dels Archius Municipals de Caors. Conten los verbals de las sessions consolaras. Es un tèxte pro preciós per l'istòria caorsina, mas tanben l'istòria d'Occitània tota. 

S'i tròban mai d'una pagina amb los tèxtes dels Evangèlis ondradas de miniaturas. Se prestava jurament sus aquelas paginas. 

Es conservat als Archius Municipals de Caors que consèrvan las cartas e los registres de la ciutat carcinòla dempuèi lo sègle XIII.

Las autres tèxtes màgers de la vila de Caors son lo Libre ruscat, lo Libre negre del sègle XVI e lo Libre novèl de la fin del sègle XVIII.
Lac de Tiberiàs

Lo **lac de Tiberiàs** (ebrieu: Kinneret; arabi: Bahr al-Tabariyya), tanben nomenat lac de Galilèa, mar de Galilèa (dins los evangèlis), lac de Genesarèt o lac de Kinneret (de l'ebrieu kinnor, que significa «en forma de lira»), es un lac d'aiga doça plaçat al nòrd-èst d'Israèl al delà de 200&nbsp;m jos lo nivèl de la mar e amb una superfícia de . Es traversat pel riu de Jordan. Es situat a 250&nbsp;m jol nivèl de la mar. Sus sas ribas se trapa mantun vilatge ligat a l'istòria del cristianisme (Tiberiàs, Cafarnaom, Betsaida, Magdala e d'autres) e foguèt lo teatre de nombroses episòdis de la vida evangelica de Jèsus. Ric en peisses, es conegut per sas tempèstas violentas. Constituís actualament una ressorsa idraulica importanta per lo país. D'òbras de canalizacion an permés lo provesiment de las ciutats en aiga doça e l'irrigacion amb finalitats agricòlas, essencialament dins lo desèrt de Nèguev. 

D'autras caracteristicas : 
* Longor: 21 km 
* Largor: 12 km 
* Prigondor: entre 42 e 48 m 
* Annalament:  d'aiga recebuda e  d'aiga emetuda 

Sus la riba oèst del lac foguèt bastida la ciutat de Tiberiàs, a 210&nbsp;m jos lo nivèl de la mar. Capitala de Galilèa, foguèt fondada e bastida per Eròdes Antipas en l'onor de l'emperaire roman Tibèri. Es uèi una ciutat costièra de  abitants, coneguda per sas fonts termalas de proprietats terapeuticas, ont plòu mens de 50 jorns per an e ont la temperatura mejana ivernala es de . 

Ancianament i aviá a l'oèst las tribús d'Isacar e Zabulon, e a l'èst la de Manasseh. Plini menciona una ciutat sus sa riba nomenada Tariquea e ditz que lo lac èra de còps que i a nomenat coma aquesta ciutat. Plaçat a la termièra entre Israèl e Siria, dempuèi l'ocupacion israeliana de las nautors de Golan, la riba orientala es complètament contrarotlada per aqueste estat, doncas Siria a perdut son accès al lac.
Alfred Loisy

thumb|right|Alfred Loisy

**Alfred Loisy** (1857-1940) foguèt un teologian modernista francés. 

Nasquèt a Ambrières dins lo departament de Marna. Estudièt al Collègi Episcopal de Saint-Dizier ont decidiguèt d'entrar al seminari. 

S'especializèt dins la lenga ebrieva a l'Institut Catolic de París, que son rector, Maurice Le Sage d'Hauteroche d'Hulst, li fisèt lèu un cors; mas en 1893 foguèt revocat per sas idèas modernistas e foguèt nommat almoinièr d'un convent, encargat de l'educacion d'unas mainadas. Continuèt sas recèrcas, en publicant utilizant un escais e en manifestant son desacòrd amb los dògmas de la Glèisa. 

En 1902 faguèt aparéisser *L'Evangèli e la Glèisa* per refutar *L'Esséncia del Cristianisme* del teologian protestant Harnack ; son libre foguèt condemnat per mantuna diocèsi. 

Après la publicacion de , ont refusava de soscriure dita enciclica, Piu X l'escomengèt (1907) *vitandus* doncas qu'èra interdich a tot catolic de li adreçar la paraula. Ensenhèt fins a 1932 al Collègi de França.
Fabian Galtièr

**Fabian Galtièr** (20 de març de 1969, Caors; en francés: Fabien Galthié) es un ancian jogaire de rugbi de XV occitan que joguèt al  pòst de mièg de mesclada amb l'Estadi Francés après aver daissat en 2001 l'US Colomièrs que i faguèt la màger part de la carrièra. 

En dètze e set ans al pus naut nivèl, inscriguèt a son palmarès un títol de campion de França en 2002-2003, un Challenge europèu en 1997-1998, tres Grands Chelems (1997, 1998, e 2002), una finala de Cope del monde. Disputèt quatre Copas del monde. 

A la retirada de jogaire faguèt l'entrainaire de l'Estadi Francés París entre 2004 e 2008 puèi del Montpelhièr Erau Rugbi Club entre 2010 e 2014 e del Rugbi Club Tolonenc entre 2017 e 2018.
Foguèt campion de França amb l'Estadi francés e finalista amb Montpelhièr. En 2019, venguèt entrainaire adjunt de l'equipa de França abans de ne venir lo seleccionaire en 2020. 

Es tanben consultant esportiu per la television e la ràdio.
Rugbi Carcin Òlt

Lo **Rugbi Carcin Òlt** (o **RCÒ**; en francés:*RQL*, amb jòc de mots sus Ercules) es lo regropament de jogaires joves de rugbi de XV de las categorias dels cabdèts e juniors dels clubs de rugbi carcinòls del Caors Rugbi, del Club Olimpic Castelnaudés, lo Rugbi club de Puèg l'Avesque e l'Union Esportiva lusegesa.

## Vejatz tanben
* 

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Caors Rugbi

Lo **Caors Rugbi** es l'equipa de rugbi de XV de la vila occitana de Caors.

## Lo RCÒ
Amb lo Club Olimpic Castelnaudés, lo Rugbi club de Puèg l'Avesque e l'Union Esportiva lusegesa se creèt un regropament jogaires joves dde las categoria dels cabdèt e juniors. Se dison los “Ercules”, pr'amor d'un jòc de mots sus lo Rugbi Carcin Òlt o Rugby Quercy Lot (RQL) en francés.

## Vejatz tanben
* 
* Rugbi Carcin Òlt

## Ligams extèrnes
* Site oficial
Pernamboc

Lo **pernamboc** (*Caesalpinia echinata* Lam.) qu'ei un arbo brasilenc de la familha de las fabaceas e de la soa familha de las *Caesalpinioideae* utilizat per la confeccion deus arquets deus instruments de còrdas hregadas. Qu'ei tanben utilizat com tinta per'mor la soa color arroia.

Qu'ei originari de las seuvas deus estat brasilencs de Bahia, Espírito Santo, Pernambuco e Rio de Janeiro. La diminucion de la soa populacion devuda a la soa espletacion e a la mermada deu son abitat qu'a produsida a reaccion deu mitan deu arquetièrs entà lutar per la soa conservacion.
Polimèr

Un **polimèr** es una macromolecula compausada de moleculas pus pichonas (lei monomèrs) liadas covalentament. Lei matèrias plasticas son gaireben totei de polimèrs coma lo polipropilèn, lo polistirèn, lo PET... Tanben fòrça moleculas bioquimicas son de polimèrs per exemple l'ADN (polimèr de nucleotids) e lei proteïnas (polimèrs d'acids aminats).
Biologia estructurala

La **biologia estructurala** es la sciéncia que s'interèssa a l'estructura quimica dei moleculas dau vivent. Mai que d'una tecnica permeton de determinar l'estructura dei biomoleculas. Lei mai importantas son la cristallografia de rais X, la ressonància magnetica nucleara o RMN e la microscopia electronica.
Dag Hammarskjöld

**Dag Hjalmar Agne Carl Hammarskjöld** (n. 1905, m. en 1961) foguèt un diplomata suedés, Secretari General de las Nacions Unidas (entre abril de 1953 e setembre de 1961). Recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz en 1961.
Artés (província)

thumb|120px|Escut del Comtat d'Artés

**Artés** (en francés *Artois*, en neerlandés *Artesië*) es una anciana província del nòrd de França, que sa capitala es Arràs e que forma uèi la màger part del departament del Pas de Calais. 

Lo gentilici es **artesenc -a**.
Malautiá

La **malautiá** (var. **malautia**) es un estat determitat de l'organisme que dificulta la subrevivença e reproduccion de l'individú. Mantun biologista considèra tanben qu'una malautiá es l'estat de l'organisme que desavantatja la subrevida de l'espècia. La patologia es l'estudi de las malautiás. La nosologia es lo classament sistematic de las malautiás. Lo camp de la coneissença mai ample sus las malautiás e suls tractaments es la medecina.

## Classas de malautiás per lor causa
* Las malautiás infecciosas son aquelas causadas per d'agents infeccioses transmissibles, coma pòdon èsser los bactèris, los fongs, los parasits, los virus, e los prions. 
* Fòrça ligadas amb las malautiás infecciosas, encara que *stricto sensu* se pòdon pas considerar coma talas, las malautiás parasitàrias son aquelas causadas per protozous e cucs. 
* Las malautiás geneticas son las causadas per la preséncia o abséncia de gèns qu'afèctan l'ADN del pacient. 
* Las malautiás toxicas son las causadas per l'exposicion a toxinas ambientalas, coma per exemple, los metals pesants. 
* Las malautiás nutricionalas son las causadas per la manca o la deficiéncia de determinadas noiriduras. Atanben i a de malautiás causadas per feridas, malformacions o per la non utilizacion de parts del còs. 
* Las malautiás autoimmunitàrias son aquelas ont lo sistèma immunitari de l'afectat ataca los teissits del pròpri còs. 

Cal tanben considerar la iatrogènia (la malautiá causada pel metge o pel medicament), las causadas per las pròprias cresenças del pacient, per una combinason de las causas expausadas e las d'origina desconeguda.

## Referéncias
Dunquèrca

**Dunquèrca** (en neerlandés: *Duinkerke* ; en flamenc occidental: *Duunkerke* ; oficialament en francés: *Dunkerque*) es una vila francesa, situada dins lo departament francés del Nòrd, dins los Nauts de França. Lo gentilici es **dunquerqués -esa**.

Amb 86 545 abitants en 2020, es la cinquena vila pus poblada de la region dels Nauts de França, la segonda fòra de la metropòla de Lilla après Amians. 

L'istòria de Dunquèrca es ligada a la mar del Nòrd. La vila se desvolopèt a l'entorn del pòrt. De per sa posicion,  suscitèt  fòrça cobejanças e apertenguèt .succesivament al comtat de Flandras, al reialme d'Espanha (Paises Bassas espanhòls), als reialmes d'Anglatèrra e de França. Le 25 de junh de 1658, cambièt tres còps de nacionalitat e venguèt definitivament françesa lo 27 d'octobre de 1662.

Lo grand pòrt maritim de Dunquèrca, tresen de França pel  trafèc, representa lo primièr sector d'emplegs de la vila davant la granda distribucion. Òm i tròba las societats ArcelorMittal, Air liquide, Europipe e d'installacions petroquimicas. Es tanben la primièra plataforma energetica dels Nauts de França via la centrala nucleara de Gravelines, la centrala DK6 e lo terminal metanièr.

Lo carnaval de Dunquèrca es l'eveniment mai conegut de la vila.

## Geografia

Dunquèrca es la sosprefectura pus septentrionala de França, situada dins lo departament del Nòrd a 65 km al nòrd-oèst de Lilla e a 241 km al nòrd de París a vòl d'aucèl. En mai, Dunquèrca es a mens de 300 km de tres autras capitalas europèas : Amsterdam, Bruxelles e Londres. La vila es taben sul Meridian de París, e dempuèi 2000 sus la Meridiana Verda. Enfin, Dunquèrca es banhada per la mar del Nòrd.

## Istòria
Istoricament la vila e la tombada apartenon al Comtat de Flandra e a la zòna lingüistica flamenca.

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments
thumb|upright=3.2|center|Panorama a 360° de Dunqu&egrave;rca.
## Personalitats ligadas amb la comuna
## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Referéncias

## Nòtas
Gardarem la Tèrra

**Gardarem la Tèrra** (**GLT**) es una associacion segon la lei de 1901, creada a l'escasença de l'acampament de Larzac 2003. Son accion se debana en la movença altermondialista.
Son manifèst escrich en collaboracion amb Robèrt Lafont es basat sus tres ponchs:
*Lo pòble de la Tèrra a drech a la vida
*Lei Pòbles e lei país an drech a la vida
*La vida a drech a la vida.
GLT organizèt en 2004 la primiera 'Caravana Occitana' e la segonda en 2005.

## Liame extèrne

* Sit oficial
Idiotisme animalièr

Aquesta es una lista de metafòras animalas, valent a dire las bèstias dins las expressions costumièras occitanas.

Per mai de coeréncia las metafòras animalas proverbialas se pòdon trobar e ajustar a la **[[Lista de provèrbis occitans|lista de provèrbis]]**.

Las metafòras animalas de la mena de **"adjectiu + coma + animal"** (*ex: aimable coma un anhèl*) se pòdon trobar e ajustar aicí.

## A

## B

## C
### Can, canha
:**Acabar en garra de bèssa.** (Carcin)
:**S'endevenir coma can e bèssa.** (Carcin)

## D

## E

## F
### Feda, Oelha
:**Quitar lo pàisser per anar bialar.**

## G
### Gal, galina, pola, cloca
**Èstre cloca.** (Carcin)
:Se ditz d'un mainatge qu'es totjorn per las cambas de sa maire.

## H

## I

## J

## L

## M

## N
**Anar far tetar las negras.**  (Carcin)
:Negras/nièras/piuse. Anar far prangièra, anar al lièch

## O

## P
**N'es pas al delai de las polas.** (Carcin)
:Es pas plan lonh, que las polas demòran totjorn al ras de la galinièra.

**Lo picatar a las alas secas.** (Carcin)
:Vòl plòure.

**Ai lo picatar**. **Ai lo picatar que tusta**. 
:Aver lo cap que dòl l'endeman d'una ganarra, d'aver begut tròp.

## Q

## R

## S

## T

## U

## V
### Vaca, vacha, vedèl, vedeu
:**Cadun chas si, las vacas seràn ben gardadas.** (Carcin)
:**Una vaca i trobariá pas son vedèl.** (Carcin)
Bas saxon

Lo **bas saxon** (*Plattdeutsch* o *Plattdüütsch* //) es una lengas germanicas occidentalas del grop bas-alemand. Aquèla lenga regionala es parlada al nòrd d'Alemanha e a l'èst dels Païses Basses e per de grops emigrats, essencialament en America. Sembla plan al neerlandés e a l'anglés.

## Ligams extèrnes

* diccionari Plattmakers
* diccionari Drents
* Lista dels diccionaris bas-saxon
* Podcasts e videos
* Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied
* Institut für niederdeutsche Sprache e.V.
Hiram Bingham

**Hiram Bingham**, (19 de novembre de 1875 – 6 de junh de 1956) foguèt un explorador e politician american.

Foguèt diplomat de l'Universitat de Yale en 1898, de l'Universitat de Califòrnia en 1900 e de Harvard en 1905. Tornèt descobrir lo site Inca de Machu Picchu en 1911. Mai tard, Bingham foguèt governador de Connecticut e senador dels Estats Units d'America.
Cusco

**Cusco** (en castelhan de Peró), **Cuzco** (en castelhan general) ò **Qusqu** (en quíchoa) es una vila dau sud-èst de Peró pròche de la vau d'Urubamba de la Cordilhèra deis Andes. En 2007, aviá una populacion d'aperaquí  e èra un centre culturau e toristic major dau país.

Segon la legenda, foguèt fondada au sègle XI ò au sègle XII per lei sobeirans Manco Capac e Mama Ocllo après sa naissença dins lo lac Titicaca. Venguèt la capitala de l'Empèri Inca e la principala vila d'America dau Sud gràcias a l'expansion inca. Avans l'arribada deis Espanhòus, èra devesida entre quatre quartiers ocupats per leis Incas e lei diferentei tribús de l'Empèri. 

Foguèt conquistada per lei *[[conquistador]]s* a la fin de 1533 après la batalha de Cajamarca. Leis Espanhòus e seis aliats indigèns i pilhèron lei temples e lei palais. En 1536, lo cap de la resisténcia inca, Manco Inca II, assaièt de liberar la vila mai la garnison capitèt de resistir dètz mes a un sètge fòrça dur qu'entraïnèt la destruccion de la quasi totalitat de la ciutat. Pasmens, la vila foguèt tornada bastir e gardèt una importància culturala gràcias a son istòria. En revènge, perdiguèt pauc a pauc sa posicion economica au profiech de Lima e dei vilas fondadas per leis Espanhòus. En 1911, la descubèrta dei roïnas de Machu Picchu li permetèt d'assegurar sa plaça culturala e de venir un centre toristic major.

## Liames intèrnes

* Empèri Inca.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Leptictidium

***Leptictidium*** es un genre de pichòts mamifèrs sautaires preïstorics. Apareguèron durant lo Cretacèu e subrevisquèron a l'extincion K-Pg fins a l'Eocèn. Foguèron comuns en Euròpa, mas desapareguèron fa 35 milions d'annadas aperaquí sens daissar de descendéncia.

Los leptictidiums tenián de pichòtas patas davant e de grandas patas darrièr, coma de pichòts cangorós.

Espècias : 
**[[Leptictidium auderiense]]*
**[[Leptictidium ginsburgi]]*
**[[Leptictidium listeri]]*
**[[Leptictidium nasutum]]*
**[[Leptictidium prouti]]*
**[[Leptictidium sigei]]*
**[[Leptictidium storchi]]*
**[[Leptictidium tobieni]]*
Anorexia nerviosa

L**'anorexia** (o *anorèxia*) **nerviosa** o **mentala** es un trebol alimentari e mental  grèu caracterizat per la pèrda deliberada de pes fins al punt de despassar los limits de la normalitat. Aquesta pèrda es indusida o mantenguda pel meteis malaut, per sa preocupacion per la massa corporala (pes) e per l'alimentacion. La conducha presenta de pautas particularas de manipulacion de las noiriduras e una paur intensa de l'aumentacion del pes (lo tèrme d*'anorexia* es equivòc, pr'amor que vòl dire ). Se diagnostica d'après los critèris del DSM-IV (Manual de l'Associacion Americana de Psiquiatria) o del CIE-10 de l'OMS. Aqueste treble se pòt presentar en comorbilitat amb d'autres coma los estats d'ànsia o de depression. Quand se subís d'anorexia se produtz una manca o diminucion del desir de manjar, un refús de las noiriduras e un abús de laxants. Las personas que la subisson se veson tostemp grassas encara que o sián pas, mas ne son pas conscientas. L'anorexia nerviosa se caracteriza per la paur d'aumentar de pes e per una percepcion distorsionada e deliranta del pròpri còs que fa que lo malaut se veja obès, encara que son pes siá per jos del pes recomandat. Per aquò, lo malaut comença una diminucion progressiva del pes a travèrs de junes e de reduccions dins sa dieta. Afècta sustot las femnas de mens de 25 ans. L'anorexia nerviosa se pòt tractar amb de tractament psicologic.

## Consequéncias
L'anorexia nerviosa afècta la majoritat dels sistèmas de l'organisme. Presenta de consequéncias fòrça divèrsas.
*Intolerància al fred, lo pacient a tostemp fred, encara que i aja de calor. 
*Atròfia musculara. 
*Diminucion de la grandor de las gengivas e mendre duretat dentala e ossosa, osteoporòsi. 
*Amenorrèa.
*Ipertrofia de las glandolas salivalas. 
*Alteracion del sistèma cardiovascular: lo còr s'afeblís, apareis de bradicàrdia e ipotension (pròp de 95% d'espitalizats an lo pols bas). 
*Aumentacion de la susceptibilitat a las infeccions, deguda a una depression del sistèma immunitari que protegís contra las infeccions.
*Leucopènia (50% la subís) 
*Anemia, deguda a la consomacion insufisenta de fèrre e proteïnas (aperaquí una tresena part dels anorexics n'a). 
*Pèrda del pel. Pèl seca, auriòla e cubèrta de pel fin. Pès e mans espompits. Dolor abdominala en se sesent, perque s'es perduda de graissa talament que los òsses entran en contacte amb la cadièra dirèctament sense lo coissin natural que representava la graissa. Dins l'anorexia purgativa, retard del cors del contengut intestinal e dificultat per son evacuacion, deguts a l'excès de laxants. 
*Alteracion del sistèma nerviós en causant apatia, irritacion e depression. 
*Diabèta insipida.
*Pensadas confusas e memòria paura. 
*Insomnia. 
Dins los cases de màger gravetat i pòt aver las complicacions seguentas: 
*Desidratacion. Arrítmias importantas. Malnutricion grèva. Mòrt (los tausses de mortalitat se trapan entre 2 e 10%).

## Nòtas
Messorga

La **messorga/messonja** (var. **messòrga, mensònja, mensònega**) o la **mentida** o lo **mentit** es una declaracion realizada per qualqu'un que sap o suspècha qu'es falsa, en pretendre que d'autras personas la cregan. Una dicha pòt atal èsser una messorga se l'interlocutor pensa qu'es falsa. Las ficcions, encara que falsas, son pas de messorgas. Segon la definicion, una messorga pòt èsser genuïna o una vertat selectiva, una messorga per omission o tanben la vertat se l'intencion es d'enganar o de causar una accion en contra dels interèsses d'autra persona. Las personas que dison de messorgas, especialament aquelas que las dison correntament, se nomenan messorguièrs. De mentir/messorgar implica un engan intencionat. I a de paradòxas logicas sus la messorga.
Montsegur (omonimia)

**Montsegur** pòt designar :
*en toponimia*: 
* Lo castèl de Montsegur en Arièja.

* La comuna de Montsegur dins lo departament d'Arièja.
* La comuna de Montsegur dins lo departament de Droma.
* La comuna de Montsegur dins lo departament de Gironda.
* La comuna de Montsegur dins lo departament de las Lanas.
* La comuna de  Montsegur dins lo departament d'Òlt e Garona.

*autre*:
* Montsegur es lo títol d'una cançon de Claudi Martí.
Torah

thumb|right|250px|Rotlèu de la Torah
La **Torah** (תורה en ebrieu, valent a dire "ensenhament", "instruccion", "lei") son los 5 primièrs libres del *Tanaḥ* (la Bíblia ebraïca): Genèsi, Exòde, Levitic, Nombres e Deuteronòmi.
Ostau de Bernadòta

L**'ostau de Bernadòta** (o **ostau Balaguer**) qu'ei un edifici borgés situat a Pau. Lo musèu municipau que's instalèt dins la casa nativa de Joan Baptista Bernadòda, que vadó mariscau d'empèri puèi rei de Suècia.   

Qu'ei tanben un exemple d'antologia de l'interior, de la mòda de víver e deu mobiliari tradicionaus de Bearn.
Província de Buenos Aires

La **Província de Buenos Aires** (en castelhan *Provincia de Buenos Aires*) qu'ei ua província argentina desseparada de la Ciutat Autonòma de Buenos Aires. Qu'ei devesida en sosunitats administrativas aperadas *partits* qui amassan mantuas vilas e los lors territòris. La província que's compausa de partits de qui forman lo Gran Buenos Aires (autament dit, la grana banlèga autorn de Buenos Aires) e deus partits dits de l'"interior", qu'ei a díser los parçans de la campanha.

Au nòrd la província de Buenos Aires que costeja l'arriu de la Plata, puish, mei au sud, qu'ei bordada per l'ocean Atlantic on e cabussa l'arriu de la Plata. Mar del Plata, l'estacion balneària màger d'Argentina que's troba donc au sud de Buenos Aires e de La Plata.

## Istòria

Istoricament, la ciutat de Buenos Aires e la soa província qu'avón que chic d'importància dinc a la creacion de la Vicereiautat de l'Arriu de la Plata en 1776 qui dè lo parat a la ciutat de desenvolopar mentre qui la província bemuishava ua grana diferéncia enter lo son territòri revindicat oficiaument e administrativament (qu'ei a díser tot las tèrras cap au sud, tant vau díser la pampa e Patagònia) e lo territòri efectivament contrarollat (puish que la màger part de la pampa e de la Patagonia qu'eran en vertat contrarollats per diferents grops d'indians nomadas). La província que ho creada lo 16 de heurèr de 1820. L'enjòc estrategic deu sègle XIX que ho la conquesta d'aqueths territòris au mejan de la bastida de hortalessas e d'operacion militara qui la mei importanta b'ei coneguda com la campanha deu desèrt gavidada peu futur president Julio Argentino Roca. Enter 1853 e 1862, per'mor d'un conflicte interne argentin, la Província de Buenos Aires que's declarè independenta de la Confederacion Argentina dab lo nom de *Territòri de Buenos Aires*. Aquesta situacion que s'acabè arron la batalha de Pavón e la victòria deu president Bartolomé Mitre qui marquè la reintegracion de la província dens la Confederacion Argentina e la soa separacion de la ciutat de Buenos Aires, vaduda capitala federau e la causida de La Plata coma navèra capitala de la província de Buenos Aires. En 1884, las províncias de La Pampa, Neuquén, Chubut, Santa Cruz e Tèrra deu Huec que vadón suu gran territòri revindicat per la Província de Buenos Aires.
Pato

Lo **pato** qu'ei un espòrt equèstre argentin. Que's pòt simplificar en disent qu'ei au basquetbòl çò que lo polo qu'ei au hòquei sus pelosa ; aquò que vòu díser que lo pretzhèit deus cavaèrs qu'ei de gahar un balon provesit de cinglas de cuer, de'u se guardar (en bèth respectar la règla deu jòc qui vòu que lo balon e deu poder estar panat per un jogador de l'equipa advèrsa) e de l'arronçar dens un anèth apitat au cap deu camp advèrs.

Las soas originas que remontan au sègle . Los cavaèrs, alavetz, que devèvan gahà's e s'emportar un guit entàu hicar en un lòc precís. Lo jòc qu'èra cruel puish que lo guit (*pato* en castelhan) qu'èra hicat viu dens ua borsa o dens un tistèth e que la quita vita deus cavaèrs (qui podevan estar hèra numerós) qu'èra miaçada per la violéncia deu jòc o peus reglaments de comptes qui, en çò deus gauchos d'autes còps, be's reglavan au cotèth. Per aquesta rasons, lo 20 d'agost de 1790 lo vicerei Arredondo que vedó la practica deu jòc e la glèisa que dehenó d'enterrar degun qui hosse mort en i jogant. En bon dehensor de la glèisa, lo govèrn de Juan Manuel de Rosas que he arrespectar aquesta interdiccion e lo jòc qu'ei chic mentavut dens la literatura gauchesca.

Las purmèras règlas estrictas que hon adobadas pas sonque en 1930 peu bonaerens Alberto del Castillo Posse en tot s'inspirar de las deu polo. La Federacion Argentina de Pato que vadó en 1941 e, fin finala, en 1953, lo president Juan Domingo Perón que'u autregè lo títol de *jòc nacionau*.

Que cau mentàver que lo pato qu'ei pròche deu buzkashi, un jòc tradicionau afgan on, en lòc de guit o balon, be s'i jòga lo còs d'un vedèth mort. Tanben, França que desvolopè un jòc tanhent aperat Horse-ball a partir de las annadas 1970.

## Galariá

File:Throwing in for the goal.jpg
File:Levante.jpg
File:Torneolarural.jpg
File: Matepato.jpg
Palhars Sobeiran

Lo **Palhars Sobeiran** (oficialament en catalan: *Pallars Sobirà*) es una comarca de Catalonha. Lo caplòc es Sort e ten una populacion de 7275 personas.

Es una comarca qu'es al centre dels Pirenèus. Es la quatrena comarca de Catalonha per la superficia mas ten una densitat de populacion fòrça bassa (5,3 ab./km²).

Atanben conten lo lac mai grand dels Pirenèus, lo lac Certascan, e la montanha pus nauta de Catalonha, la Pica d'Estats. Lo flume principal es la Noguèra Palharesa.

|}

## Nòtas
Varossa

**Varossa** es un sosparçan d'Occitània situat en Gasconha, que hè partida deu gran parçan de Comenge . Aquera comarca gascona pirenenca se tròba otra Garona dens la vath d'Orsa. Se situa dens la partida orientala deu departament deus Nauts Pirenèus. Lo gentilici n'es *varossenc*.

Era soa capitala tradicionau qu'es Maulion de Varossa, mès era populacion que's desplaça cap a Garòna e era aglomeracion mei importanta (e provedida dera gendarmaria cantonau) qu'es ara Loras de Varossa.

## Toponimia
Eth nom de Varossa qu'es format deth eretèr deth latin *vallis* « vath » e deth nom d'Orsa, era aiga qui la travèrsa. Eth nom que's fixè abans era evolucion de *-ll-* en *-r-* ath interior deths mots e *-th* en finau (siquenon seré **Vath Orsa*). Era fòrma intermediària **Varorsa* que miè a *Varossa* per dissimilacion (pr'amor deras duas *r*).

## Nòtas
Província de Chubut

**Chubut** *(Espanhòl: Provincia del Chubut, Nom autoctòn: Talaith Chubutis)* qu'ei ua província austrau d'Argentina en Patagònia. Que forma un quadrilatèr delimitat a l'est, per ua termièra andina dab Chile, a l'oest per la soa còsta sus la mar d'Argentina, au nòrd per la província de Rio negro e au sud per la província de Santa Cruz. Qu'ei hèra rica d'un punt de vista ecologic e qu'acessa ua fauna sauvatge divèrsa dab, notament, importantas populacions de balenas, pingoïns, leons de mar, lops de mar, elefants de mar e ausèths de tots escatilhs com, per exemple, los goelans e los petrels sus la còsta e condors o guanacos dehens las tèrras. Au nòrd de la província, la peninsula Valdés que constitueish ua importanta reserva peu mitan ecologic marin de Chubut.