open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nom de Nisot-Bití

Lo **non de Nisot-Bity** (nom de "Rei de las duas tèrras") qu'ei un deus cinc noms qui constiteishen la titulatura d'un gran nombre de faraons d'Egipte. 

Lo títol de *Nisot-Bití*, "Rei de las duas tèrras", que he referéncia a la dualitat d'Egipte constituida de Baisha e Hauta Egipte. Aqueth títol que s'escriu: M23:t-L2:t-.
En exemple de nom de Nisot-Bití que podem mentàver lo de Ramsès II (*Ra-Oser-Maat*, "Poderosa b'ei la justícia de Ra") qui, enter tot los Ramsès, que permet de l'identifiar de tira: 
Los autes noms de la titulatura qu'èran : lo nom de Nebtí, lo nom d'Òrus, lo nom d'Òrus d'aur e lo nom de Sa-Ra ("hilh de Ra").

Los noms de *Nisot-Bití* e de *Sa-Ra* que son embarrats dens un cartoche (com dens l'exemple soviron) qui ei un determinatiu per "rei". Los mei vielh faraons non pas conegut sonque dab lo lor nom d'Òrus.
Nom de Sa-Ra

Lo **nom de Sa-Ra** qu'ei un deus cinc noms de la titulatura faraonica. Que vòu diser "Hilh de Ra" e que s'escriu dab un guit (la letra bilitària Sa qui significa "hilh") e un ceucle (qui ei au còp la letre bilitària Ra e lo determinatiu deu diu solar Ra) escrivut davant lo nom de Sa-Ra contengut dens un cartoche (lo determinatiu per "faraon"). Aqueth nom que soslinha la filacion enter lo faraon e lo son "pair" Ra, diu deu só e creator deu mòn e deus autes dius.

Los autes noms qu'èran: lo nom de Nisot-Bití, lo nom d'Òrus, lo nom de Nebtí e lo nom de l'Òrus d'aur.

Lo nom de Sa-Ra qu'ei tanben conegut com nom de neishença. Que comencè d'estar destacat dab los quates autes nom de la titulatura faraonica arrond lo règne deu faraon Khafra.
Petrocòris

Los **Petrocòris** (*Petrocorii*) eran un pòble gallés que demoravan dins l'actuau region occitana de Perigòrd, e mai que mai entre Dordonha e Eila. Lor capitala era Vesona (*Vesunna*), que venguet l'actuau Periguers. Lo nom de la region de Perigòrd mai de la vila de Periguers venen justament de queu pòble, que vòu dire en gallés *las quatre armadas* (de *petru-* « quatre » e *corii* « armadas »).

Se pensa que los Petrocòris vivián sus los costaus que dominan la bocla d'Eila. Quò seriá après la conquista romana que la vila de Vesona s'espandís dins la valada.

## Gentilici
Lo nom *Petrocorians* desinha aüei los abitants de Periguers (maitot nomenats *Périgourdins* en francés).

## Bibliografia
*Venceslas Kruta, *Les Celtes, histoire et dictionnaire*, Robert Laffont, París, 2000.
*Xavier Delamarre, *Dictionnaire de la langue gauloise : Une approche linguistique du vieux-celtique continental*, Errance, París, 2003.
Nom d'Òrus

Lo **nom d'Òrus** qu'ei un deus noms qui compausan la titulatura deus faraons d'Egipte (lo sol peus faraons los mei ancians e un deus cinc noms mei après dens l'istòria egipciana). Aqueth nom que liga lo faraon dab lo diu Òrus considerat com l'ajòu deu faraons e lo purmèr faraon eth medish après aver conquestat lo país suu son onco Seth.

Lo nom d'Òrus qu'èra escivut dens un Serekh  caperat deu determinatiu deu diu Òrus: G5

Los autes nom de la titulatura qu'èran lo nom de Sa-Ra ("hilh de Ra"), lo nom de Nebtí, lo nom d'Òrus d'aur e lo nom de Nisot-Bití ("rei de las duas tèrras").
Sethi Ièr

200px|left|thumb|Baish relieu de Sethi Ièr A Abidòs
**Sethi Ièr** que ho un faraon d'Egipte de la debuta XIXau dinastia, hilh deu faraon Ramsès I e de la regina Sat-Ra e pair deu famós faraon Ramsès II. 

## Titulatura
Nom de Nisot-Bití ("Rei de las duas tèrras") Ra-Maat-Men 

Nom de Sa-Ra ("Hilh de Ra") *Ptah-Sethi-Meren* 

## Vita
XIXau dinastia que ho establida après la crisi deu periòde amarnian quan Amenòfis IV (tanben conegut com Akhenatòn) e decidè d'abandonar lo culte deus dius egipcians enta'u remplaçar peu culte deu son diu mei abstract : Aton. Aquò que miè Egipte de cap a ua crisi interna e externa hèra plan documentada peu rics documents administratius demorats suu sit de la capitala atonianan uei coneguda con Tell-el-Amarna. L'episòdi amarnian que s'acabè dab la pujada au poder d'un militar nomat Horemheb qui restaurè l'ancian culte devath lo regnat deu hilh d'Amenofi IV : Totankhamòn. Aqueth, que's morí mainatge en tot dar atau l'escadença a la XIXau dinastia de vàder dens un contexte de crisi qu'avón d'adobar Horemheb e l'eretèr qui designè : lo faraon Ramsès I, pair de Sethi Ièr. 
La XIXau dinastia qu'èra originari de la ciutat septentrionau d'Avaris, anciana capitala deus envadidors Icsòs e lòc de culte deu diu Seth. Que vedem aquiu que, a despart de l'oposicion legendària ente Seth e lo diu deus faraon Òrus, la religion Egipciana qu'èra drin pragmatica e que non cau pas pensar a Seth com estant un a diu mauhasent. Sethi Ièr qu'arrecebó lo son nom en aunor d'aqueth diu deu desèrt e deu cap de can ; Sethi que vòu díser "que soi de Seth".
Sethi Ièr, com aquò èra la pragmatica tradicion faraonica, que ho associat au regnat deu son pair e que gavidè operacions militaras en "Asia" (Pròche Orient) qui èra sorsa de destabilizacion per Egipte. En ehèit, lo poder Itita pujant que sabèva Egipte aflaquida e que arroganhava chic a chic lo son ancian domeni d'influéncia en bèth essajar de crompar la soa oligarquia. Quan Sethi Ièr pujore suu tròne, Ramsès II (lo hilh eretèr qu'avó dab la regina Toí) que segore las medishas etapas d'aprenedissatge deu mestier reiau. 
200px|left|thumb|Temple de Sethi Ièr a Abidòs.
Sethi Ièr que bastí un temple (conegut con lo Temple de Sethi Ièr a Qurna) e un cenotaf a Abidòs.

Que ho sepelit dens l'immense tombèu sosterrenh K27 de la Vath deus Reis puish la soa momia que hore desplaçada entà estar esconuda dens l'Estujau de Deir-el-Bahari (on mantua momias faraonica e hon estujada entà las emparar deus pilhatges). Lo son còs, hèra plan conservat, que sembla quitament enqüera viu.
100px|right|thumb|Momia de Sethi Ièr , uei au Musèu deu Caire.
Visigòts

right|thumb|300px|Las migracions daus Visigòts
Los **visigòts** (en alemand *Westgoten* "gòts de l'Oèst") son una de las doas branchas de l'ancian pòble germanic daus gòts (l'autra brancha essent aquela daus ostrogòts). Los gòts, d'origina escandinava, sortiguèron de Suècia meridionala e lors doas branchas, aparegudas en Ucraïna, s'integrèron puei tardivament dins l'Occident roman, subretot durant lo sègle V. Après la chasuda oficiala de l'Empèri Roman d'Occident (476), los visigòts contunhèron gaireben 250 ans de temps a jugar un ròtle important en Euròpa Occidentala. Es un daus pòbles "barbars" mai prestigiós d'Euròpa, tant per sa lonja istòria e sas originas miticas coma per las marcas que laissèt beucòp de temps dins los esperits.

## Los Visigòts e Occitània
Los visigòts, sens o saber, joguèron un ròtle important per preparar l'emergéncia ulteriora d'Occitània e de la lenga e de la cultura occitanas. Durant l'ensems dau sègle V, a partir de lors capitalas qu'èran Bordèu o Tolosa, e en essent federats teoricament a l'Empèri Roman d'Occident, los Visigòts conqueriguèron progressivament un territòri qu'englobava gaireben tota la futura Occitània (levat lo futur Daufinat jos dominacion daus Burgondis) e la màger part de la Peninsula Iberica. L'eiretage culturau daus visigòts consistiguèt a refortir la cultura e las institucions romanas, en tot i apondre daus elements de cultura visigotica (germanica), mas en proporcion moderada. Tanben l'impacte demografic e lingüistic (gotic, germanic) daus visigòts foguèt feble e laissèt se desvolopar lo latin liurament coma lenga de l'administracion, de l'Egleisa e de l'immensa majoritat de la populacion. Quò es un daus elements qu'explican que lo latin e la cultura latina dau reiaume visigòt foguèron pro conservators dins la futura Occitània, tant durant lo periòde visigòt au sègle V, coma durant los periòdes ulteriors, quand s'installèt una dominacion superficiala daus francs a partir de 507 (batalha de Vouillé). A aquela data los francs faguèron refluir los visigòts en Gòtia (Bas Lengadòc) e dins la Peninsula Iberica mas lo contèxte culturau de la futura Occitània chamgèt pas beucòp. L'emergéncia ulteriora de la lenga occitana, au sègle VIII, dins un contèxte de fidelitat continua a la cultura romana durant tota la nauta Edat Mejana, fai que l'occitan es una lenga romanica pro conservatritz a respècte dau latin.

En contrast, lo nòrd de Gàllia (Nèustria e oèst d'Austràsia), qu'era lo futur domeni de la lenga francesa, èra maitot dins la zona centrala dau poder politic e de l'installacion demografica daus francs. Coneguèt tre lo sègle V una dominacion prionda daus francs que laissèron dins lo latin locau de traças fòrtas de lor lenga (lo francic) e de lor cultura germanica, çò qu'explica l'aparicion de la lenga francesa, au sègle VIII, coma una lenga romanica relativament germanizada e pro distinta de l'occitan.

## Vejatz tanben
* Reialme visigòt de Tolosa
## Nòtas
Catedrala de Sent Front

La **Catedrala de Sent Front** es la catedrala dau diocesi de Perigòrd. Se tròba en Periguers, prefectura dau departament de Dordonha.

La catedrala es nomenada d'après sent Front, que sa legenda ditz qu'evangelizet la region au segle III. Sas relíquias fugueren conservadas dins la catedrala jurqu'en 1575.

Fuguet bastida au segle XII, dins un estil que mesla las influéncias romanicas e bizantinas. De vrai, coma las basilicas de Senta Sofia de Constantinòble e de Sent Marc de Venècia, son plan es en forma de crotz greca e sas cinc copòlas a cluchetons rapelent Sent Marc e es possible que sos bastisseires eran estats sedusits per l'art bizantin au tornar de las crosadas.

Qu'es nonmàs en 1669 que la basilica de Sent Front aquesiguet son titre de catedrala, de per avant detengut per Sent Estefe, gleisa dau quartier de La Ciutat.

De 1852 a 1895, Sent Front es restaurada per Paul Abadie (e d'autres architectes) qu'agrandís las copòlas e ajosta los cluchetons qu'aura se pòden veire. En vertat, quò fuguet una reconstruccion vertadiera, que las copolas s'eran esbolhadas a meitat, e qu'aviá faugut las cobrir jos una charpenta classica. De l'origina, la catedrala gardará mas son cluchier dau segle XII, mas que son architectura de copòlas siá tornada establir aüei. Fau se remembrar qu'en segre, Abadie fuguet chausit per bastir la basilica parisenca dau *Sacré Cœur*, qu'es pas sens rapelar la catedrala de Sent Front. Los tres lustres monumentaus qu'esclaran la catedrala servigueren per enlusir *Notre-Dame* de París lòrs dau maridatge de Napoleon III en 1853.

L'orguena de Sent Front, construcha per la maison Merklin-Schutz en 1870, fuguet restaurada en 1998 per Pascal Quorin.

Dempuei 1998, la catedrala es inscricha au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat, au titre dau Pelegrinatge de Compostela (estapa sus la Via Lemovicensis).

## Ligams externes

*  Ficha dau Ministeri de la Cultura
*  Ficha sus lo site Structurae.de
*  [https://web.archive.org/web/20070821122105/http://www.atelier-quoirin.com/Perigueux.htm (Pagina de Pascal Quorin sus l'orguena de Sent Front).
Vesona

**Vesona**  (en latin *Vesunna*, en francés *Vésone*) era la capitala romana dau pòble gallés daus *[[Petrocorii]]*. Se pensa que fuguet fondada en l'an -16. Partida de la província de Gàllia Aquitana, s'espandís aus segles I e II de nòstra era. Sus son emplaçament es venguda Periguers.

De l'epòca romana, Vesona garda los vestigis d'un anfiteatre (dins lo jardin çò-dich « de las Arenas »), mai las sòbras d'un temple (*fanum*) galloroman excepcionau, qu'era dedicat a la divessa de la ciutat. Demòra de queu monument una tor (*cella*) redonda (çò-dicha « La tor de Vesona »), que deviá èsser environada dins sa partida bassa d'una teulada sus colomnas, precedida d'un fronton triangular dins l'estil classic. Aquela architectura es un exemple remirable de sincretisme religiós entre las tradicions gallesas e las religions de la Roma antica.

Los vestigis d'una villà (çò-dicha daus Boquets) fugueren mes en valor en 2003 dins l'encastre d'un museu conçaubut per l'architecte aquitan Joan Nouvel.

Lòrs daus envasiments barbares en Gàllia dins las annadas 275-276, Vesona s'environa d'una muralha defensiva que s'acota sus l'anfiteatre transformat en bastion, que quauquas fondacions ne'n demòran.

En 418, la vila fai partida daus territòris cedits per l'emperador Onorius aus Visigòts. Puei, passa jos la dominacion politica daus Francs, vencedors daus Visigòts en 507.

Qu'es a la Nauta Edat Mejana que Vesona vendrá « La Ciutat », vila daus comtes de Perigòrd e daus avesques de Periguers. En 1240, fusionará emb lo borg vesin (e rivau) dau Puei Sent Front, per formar la vila de Periguers.
Drona

**Drona**  (en francés *Dronne*, ancianament *Drône*) es una ribiera (au sens locau) occitana,  o un flume (un riu) occitan, dau sud-oest de França (regions de Lemosin e d'Aquitània).

## Etimologia
Las fòrmas ancianas son *Drona* en 1215, *Druna* (Jean-Papire (?) Masson, *Descriptio Fluminum Galliae*, 1618). Segon Chantal Tanet e Tristan Hordé, lo nom a la mesma origina que Dordonha. Los elements serián una raiç preceltica **dor-* e un sufixe gallic **-ona*.
Xavier Delamarre plaça Drona dins los noms celtics, emb un etime *drunā*. Una raiç preceltica e un sufixe celtic son pas çò de pus probable.

Drona a per origina la rasiga preceltica e idronimica °*Dur-* (que donet tanben Dordonha, Durença,...), e lo sufixe °*-ona* (que donet tanben Dordonha, Lisona,...). L'evolucion de *Dur-ona* a *Drona* es normala.

## Geografia
La font de Drona se tròba en Lemosin (departament de Nauta Vinhana), rasis la Forest de Las Tors, entre Bussiera (Galand) e Los Cars. Son cors es de 201 km. Se junh a Eila prep de Cotràs (Gironda).

## Departaments e localitats asaigadas
* Nauta Vinhana
* Dordonha : Sent Pardon la Ribiera, Champanhac, Brantòsme, Bordelha, Sent Abre, Rabairac, Senta Aulaia e Pueimangor, La Ròcha Chalés
* Charanta : Aubaterra 
* Charanta Maritima : Sent Agulin
* Gironda : Cotràs

## [[Afluent]]s principaus
* Còla, 51 km
* Bolon, 24 km
* Eucha, 12 km
* Dosela (*Dozela* en 1309), 11 km
* Lisona, 60 km, tanben apelada Nisona
* Ausona, 13 km
* Risona, 27 km
* Tuda, 43 km
* Mama, 12 km
* Chalaure, 20 km
* Golor, 11 km

## Luòcs remirables

* Lo **Saut dau Chaslar**, dins la comuna daus Champs e Romanh, onte la ribiera passa dins un angost e fai una brava sautada.
* Le pont medievau de Senta Aulaia (segle XIV segon los Monuments Istorics).

## Ligams externes

## Nòtas
Vesera

**Vesera**  (en francés *Vézère*) es una ribiera occitana dau sud-oest de França (region de Novela Aquitània).

## Etimologia
Vesera a per origina la rasiga preceltica e idronimica °*Vis-* (que donet tanben Auvesera, mas tanben Vistula e Weser), e lo sufixe prelatin °*-era*. Trobam entau *Visera* (segle VI), *Viseram* (segle IX), per achabar sus l'occitan *Vesera* (començament dau segle XII).

## Geografia
La font de Vesera se tròba dins la Torbiera de Lonjairós, sus lo plateu de Miuvachas en Corresa. Son cors es de 211&nbsp;km. Se junh a Dordonha en Limuèlh.

## Departaments e localitats asaigadas
* Corresa : Chavanac , Bujac, Trainhac, Usercha, L'Archa
* Dordonha : Terrasson e La Vila Diu, Montinhac, Las Aisiás de Taiac e Siruèlh, Albuga, Limuèlh
[thumb|750 px|Vesera en [Usercha]]

## Idrologia
* Dins sa partida d'amont, Vesera es copada per dos barratges importants, lo de Monceus e lo de Trainhac, situats entre 500 e 650&nbsp;m d'altitud.

* Lo 14 de genier de 2004, l'estacion idrologica de Campanha enregistret un debit maximau jornalier de 630&nbsp;m/s.

## [[Afluent]]s principaus
* Ars, (rm)
* Orluc, (rm)
* Alembre, (rm)
* Sodena, (rd)
* Bolon, (rm)
* Madranjas, (rm)
* Rujon, (rm)
* Bradascon, (rd)
* Loira, (rd)
* Corresa, (rm)
* Cosa, (rm)
* Ela, (rd)
* Cern, (rd)
* Còli, (rm)
* Vesera, (rd)
* Tonac, (rd)
* Vimont (o Mostier) (rd)
* Manàuria, (rd)
* Beuna (o Granda Beuna), (rm)

*N.B. : (rd) = afluent riba drecha ; (rm) = afluent riba mança*

## Luòcs remirables
* Las cròsas ornadas de la valada de Vesera son classadas au Patrimòni Mondiau de l'UNESCO
* Las gòrjas de Vesera
* Lo Chasteu de Lòsse e sos jardins en terrassa sus Vesera http://www.chateaudelosse.com

## Ligams externes
Sentonge

**Santonge** (*Séntunjhe* en peitavin-sentongés, *Saintonge* en francés) es una anciana província de França que sos limits an chamnhat mai d'un còp dins lo temps. De verai, fuguet l'objecte de luchas entre Aquitània, Peitau e Anjau a l'epòca medievala.

Auei, compren lo sud dau departament de Charanta Maritima e una partida de Charanta. D'un biais linguistic, lo nòrd de Gironda (País Gavai) e l'oest extrem de Perigòrd fan tanben partida de Sentonge.

Sa capitala istorica es Sentas.

Lo gentilici es **sentongés -esa** o **santongés -esa**.

## Toponimia
***Sentonge** - *Sentonge* (òc ancian [cispirenenc?]) au segle XIII; *Sentonge* (òc lemosin) en 1449-1450; *Santounge* (òc provençau mistralenc) au segle XIX.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Birmingham

thumb|right|Birmingham
right|thumb|Bullring e glèisa de Sant Martin
Birmingham z-es una de las regions anglesas de las Midlands de l'oèst de l'Anglatèrra. Sa posicion geogragica  : 52° 30" latitud Nòrd, 1° 50" longitud Oèst. Amb sa populacion de  abitants (estimacion 2002), Birmingham z-es generalament considerada coma la doasena vila delh país. Compòrta una bèlha superfícia de parcs e de nombroses canaus. Despuei 1999, Birmingham possedís oficialament l'estatut de ciutat.

Lo nom « Birmingham » fa pus sovent referéncia a l'aglomeracion entièra. 
Caracteristica de la vila z-es l'argòt dit « Brum » (ven de l'ancian nom « Brummagen »).
Clyde

Lo **Clyde** z-es un flume màger d'Escòcia. Amb sos 176 km, z-es lo doasen pus long dau Reiaume Unit e lo tresen d'Escòcia. En traversar la vila de Glasgow, z-es lo flume lo pus important en matèria de construccion navala e de comèrci de l'Empèri Britanic.
Cotràs

**Cotràs** (en peitavin-santongés e en francés *Coutras*) es una comuna dau departament de Gironda (region de Novela Aquitània).

La vila es bastida a riba de Drona, pauc avant son junhent emb Eila.

D'un biais culturau, Cotràs aparten au País Gavai, que sa lenga istorica es lo peitavin-santongés.

Cotràs frotget vertadierament entre 1840 e 1860, a l'epòca de la construccion dau chamin ferrat de Bordèu a París, puei de Bordèu a Lion.

## Geografia

## Toponimia
Las fòrmas anticas son *Corterate* e *Corteratis*  (sègle IV) , çò que s'interprèta coma *rate*, « fortalesa » en gallic pel segond element, lo primièr podent èsser lo latin vulgar *cortem*, « mas, maine, bòrda, propietat »; l'ensemble auriá lo sens general de « lòc fortificat ». Bénédicte Boyrie-Fénié es d'acordi per l'essencial ambe sos davancièrs (Dauzat e Rostaing, Negre, Astor), çaquelà aima mai l'ablatiu *Corteratis*, benlèu pr'amor de la finala en *-s*.

La meteissa autora cita de fòrmas del sègle XIV : *Cortrac*, *Corterac* ; probable que son d'ipercorreccions (extensions d'una règla delà son camp d'aplicacion), interessantas per çò qu'ensenhan dels usatges grafics de reconstitucion de la fòrma al singular, a l'epòca, aicí ambe una maissanta interpretacion de la fòrma orala. Aquesta  es de mal reconstituir, probablament pòt èsser **Cort(e)ràs* o **Cort(e)rats*. L's, que s'explique par l'eretatge de l'ablatiu latin o per un plural, a poscut se comprene a l'imatge dels nombroses noms en *-ac* venguts *-ats*, ambe l'adaptacion fonetica normala *-cs* > *-ts*, en essent utilizats coma collectius : lo nom de la parròquia seguit de *-s* representa los abitants puèi aprèp es considerat coma son nom vertadièr .

Las ipercorreccions medievalas qu'afèctan lo nom de Cotràs an un interès general : lo d'explicar perqué, dins lo cas dels nombroses vilatges concernits per la confusion *-ac/-ats*, es normalament impossible de trobar de varianta *-acs* : l'exemple mòstra que los escribas avián costuma de restablir sistematicament la fòrma singulara, o que cresián tala, en *-ac*, se gardavan pas simplament la finala en *-ts*.

Pus recentament, Xavier Delamarre, especialista de las lengas celticas, considèra que *Corterate*, *Corterati-* es la proprietat de *Corteros*, nom de persona atestat . L'evolucion fa supausar puslèu una finala en *-ati-* e un avançament d'accent. Aquò non càmbia res a las ipercorreccions explicadas precedentament. 

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Gironda
* País Gavai

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Faraons per òrdre cronologic

## Dinastia 0
*Òrus deu serekh
*Nu Hor
*Hat Hor
*Pe Hor
*Hedj Hor
*Iri-Hor
*Ka
*Escòrpi I
*Òrus Crocodil
*Òrus Leon
*Òrus Escorpion
*Narmer
*Shesh Ièra

## III dinastia
*Djòser

## IV dinastia
*Snefro
*Khofo
*Khafra

## XVIII dinastia
*Djehotimès III
*Hatshepsot
*Djehotimès IV
*Amenòfis IV (Akhenaton)
*Totankhamòn

## XIX dinastia
*Horemheb
*Ramsès I
*Sethi Ièr
*Ramsès II

## Dinastia Lagida
*Cleopatra VII
Totankhamon

**Totankhamon** que ho lo darrèr faraon de la XVIIIau dinastia, hilh deu faraon Amenòfis IV (tanben conegut com Akhenaton). Durant lo son brèu regnat (que's morí quan èra enqüera adolescent) la religion egipciana arrenegada peu son pair, que ho restablida peu regent Horemheb. Totankhamon qu'ei tanben famós per'mor de la descobèrta, dens las annadas vint deu sègle XX, deu son tombèu e de las riquessas qui contienevan per l'egitològ Howard Carter. Ua legenda de malediccion qu'acabè de sagerar la soa fama contemporanèa.

## [[Titulatura deus faraons|Titulatura]]

## Vita

## Descobèrta deu tombèu
Cabreta

La **cabreta** (var. **chabreta**) es una bodega apareguda al sègle XIX dins la comunautat auvernhata de París e que s'es lèu espandida en Nauta Auvèrnha e Aubrac e mai dins de zònas limitròfas. Compòrta un tudèl melodic e un tudèl d'acompanhament, mas aqueste darrièr es pas totjorn foncional.

## Istòria de la cabreta


L'origina de la cabreta demòra un subjècte d'estudi mas es segur qu'aquesta bodega del centre es ligada a la colonia auvernhata de París. Autrescòps lo sac en pèl de cabra (d'ont lo nom de l'instrument) se conflava a la boca coma la màger part de las bodegas. L'ajust del bufet remonta al mitan del sègle XIX sègle e a l'arribada dels primièrs contingents importants d'emigrats vèrs París. Aquesta "colonia auvernhata" foguèt doncas l'artesan del manten de l'instrument que foguèt plan prèst a desaparéisser.







## Descripcion

La cabreta es una bodega que son bordon es obturat, çò que permet d'utilizar la nòta dominanta grava de l'instrument a l'encòp coma efièch ritmic e coma pedala armonica.

## Font
*http://www.cabrette.com Cabrette.com
Vichèi (omonimia)

**Vichèi** se pòt referir a las chausas seguentas:
* Vichèi, una vila occitana
* l’ancian chanton de Vichèi, los chantons actuaus de Vichèi Nòrd e Vichèi Sud, los chantons futurs de Vichèi 1 e Vichèi 2
* l’arrondiment de Vichèi
* lo vichèi (bevenda)
* lo vichèi (tela)
* lo regim de Pétain, dictatura en França de 1940 a 1944, que l'apèlan lo *regim de Vichèi* dins l'usança internacionala.
Alèir (omonimia)

**Alèir** (o *Alièr, z-Alavièr*, mens localament *Alier*) pòt èsser:
* Alèir, flume d'Occitània e de França.
* Alèir, departament d'Occitània e de França que coïncidís quasi amb la region istorica de Borbonés.
* Alièr, ua comuna de Bigòrra.
Titulatura deus faraons

Los faraons d'Egipte qu'arrecebèn generaument cinc noms qui compausavan la loa titulatura. Aqueth noms qu'èran lo nom d'Òrus, lo nom de Nebtí (nom de las duas divessas), lo nom d'Òrus d'aur, lo nom de Nisot-Bití e lo nom de Sa-Ra.

*Lo nom d'Òrus que ligava lo faraon au aqueh diu deu cap de haucon qui la soa legenda e hasèva lo purmèr deus faraons (véder l'article Òrus). Qu'èra escriut dens un Serekh  susmontat per un haucon (animau representant lo diu Òrus) G5

*Lo nom de Nebtí que hicava lo faraon devath l'empara de duas divessas qui èran la sèrp Oadjet e lo vutre Nekbet, repectivament divessas de Baisha e Hauta Egipte. Lo ieroglif per aquestas duas divessas qu'ei : G16

*Lo nom de Nisot-Bití (nom de "Rei de las duas tèrras) que brembava que lo faraon qu'èra rei d'un país duau (compausat de la Hauta e de la Baisha Egipte). Qu'èra precedit de la mencion Nisot-Bití, en ieroglif : M23:t-L2:t-.

*Fin finala, lo nom de Sa-Ra ("hilh de Ra" puish que *Sa*, representat peu hieroglif en forma de guit, que vòu díser "hilh"), que brembava la divinitat deu faraon e la soa parentat dab lo màger deus dius: Ra. Qu'èra precedit per la mecion : -G39-N5:.-
Còsta Blava

La **Còsta Blava** es lo nom toristic d'una pichòta part dau litorau mediterranèu d'Occitània, en Provença, entre Marselha e la mar de Bèrra.


Image:Carry-Le-Rouet-1.JPG|Carri lo Roet
Image:Carry-Le-Rouet-Oursinades2.JPG|La fèsta deis "orsinadas" a Carri lo Roet, en genier o febrier
Image:Carry-Le-Rouet-Oursinades1.JPG|La fèsta deis "orsinadas" a Carri lo Roet, en genier o febrier


### Liames extèrnes
*  Sit dau Pargue Regionau Marin de la Còsta Blava
Còsta d'Azur

La **Còsta d'Azur** es lo nom toristic d'una part dau litorau mediterranèu d'Occitània (Provença, País Niçard, Mónegue), que s'espandís de Cassís (o d'Ieras) a l'oèst fins a Menton a l'èst (valent a dire, entre Marselha e Itàlia). Lei vilas pus celèbras de la Còsta d'Azur son, de l'oèst a l'èst: Cassís, La Ciutat, Tolon, Ieras, Sant Tropetz, Frejús, Sant Rafèu, Canas, Antíbol, Canha de Mar, Niça, Mónegue e Menton.

thumb
[thumb|Lo cai dei Estats Units, a [Niça, de sera]]
thumb|La Còsta d'Azur
Auvesera

**Auvesera**  (en francés *Auvézère*) es una ribiera occitana dau sud-oest de França (regions de Lemosin e d'Aquitània).

## Etimologia
*Auvesera* a per origina la rasiga preceltica idronimica °*Vis-* (que donet tanben Vesera), lo prefixe °*Al-* e lo sufixe prelatin °*-era*. Trobam entau *Alvesera* (1185) e *Auvezera* (1458).

## Geografia
La font d'Auvesera se tròba au sud de Sent German las Belas dins lo departament de Nauta Vinhana, a 480&nbsp;m d'altitud. La ribiera entra tanleu en Corresa, puei se junh a-d'Eila en Bassilhac (Dordonha), apres un cors de 112&nbsp;km. Sus la comuna de Cujac, una partida de l'aiga d'Auvesera dispareis dins l'abisme dau *Moulin des Soucis* per júnher Eila rasís Sent Vincenç d'Eila.

## Departaments e localitats asaigadas
*Nauta Vinhana : Sent German las Belas
* Corresa : Liberçac, Segur lo Chasteu
* Dordonha : Paisac de la Noalha, Savinhac Ledrier, Janiç, Tortoirac, Cujac, Lo Chamge, Bassilhac.

## Idrologia
* Lo debit mejan d'Auvesera es de 8,5&nbsp;m/s. Lo 11 de genier de 1996, l'estacion idrologica dau Chamge enregistret un debit maximau jornalier de 158&nbsp;m/s.

## [[Afluent]]s principaus
*Penchenariá (rm)
*Bochosa (rd)
*Dalon (rg)
*Lorda (rm)
*Blasme (rm)

*N.B. : (rd) = afluent riba drecha ; (rm) = afluent riba mança*

## Luòcs remirables

* Las Gòrjas d'Auvesera, devers Sent Maimin e Janiç
* L'anciana abadiá de Tortoirac
* Lo Saut dau Blasme, en la Farja d'Ans

## Ligams externes
Carri lo Roet

**Carri lo Roet** (*Carry-le-Rouet* en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Es una estacion balneària e una zòna de residéncia periurbana entre lei vilas de l'Estanh de Bèrra e Marselha.

## Geografia

Carri lo Roet se situa sus lo pendís meridionau de la Cadena de l'Estaca entre Lo Martegue au nord-oèst, la Mar Mediterranèa au sud, Marselha a l'èst e l'Estanh de Bèrra au nòrd. S'estend sus un plan litorau mai ò mens estrech e sus lei còlas vesinas. Lo clima es de tipe mediterranèu amb d'ivèrns doç e d'estius cauds e eissuchs. Es marcat per una certana ariditat amb solament 517,7 mm de precipitacions anualas. Es tanben influenciat per lo magistrau que bofa regularament dempuei lo nòrd-oèst. Coma per leis autrei vilas de la region, la vegetacion dominanta es constituida de garriga e de pineda.

## Istòria

L'istòria anciana de Carri lo Roet es mau coneguda. L'endrech es frequentat dempuei lo periòde finau de l'Edat de Pèira coma o mòstra l'existéncia de vestigis datant de  ans dins lo quartier dau Roet. L'existéncia dei dos vilatges a l'origina de la vila actuala es clarament atestada en 1253 dins de documents regardant un conflicte entre dos senhors locaus. En 1584, la populacion, dependenta de la senhoriá de Castèunòu foguèt organizada a l'entorn d'una torre de defensa. Venguèt la basa d'un vilatge de pescaires.

En 1915, la dubertura de la linha de camin de fèrre de la Còsta Blava permetèt de desenclavar lo vilatge. Aquò permetèt de començar la modernizacion de la vila que foguèt electrificada en 1940. Pasmens, en 1924, aqueu procès menèt a la separacion dei quartiers oèst que venguèron una comuna independenta sota lo nom de Sausset dei Pins. Après la Segonda Guèrra Mondiala, lo vilatge aviá una populacion de 646 abitants. Conoguèt un desvolopament progressiu, basat sus la construccion de quartiers novèus, durant la segonda mitat dau sègle XX amb l'amainatjament de la zòna industriala de Fòs e l'aparicion dau periurbanisme. La populacion agantèt ansin mai de  estatjants a la fin dau sègle avans de s'estabilizar dins leis ans 2000-2010.

## Cultura

[thumb|right|[Fotografia de la fèsta deis orsinadas en 2006.]]

En causa de sa talha pichona, Carri lo Roet a un patrimòni culturau reduch. Dins aquò, existís quauquei monuments ancians coma la Capèla dau Roet qu'es una pichona glèisa fondada a la fin de l'Edat Mejana. Destrucha, foguèt restaurada en 1877. Se fau tanben nòtar l'existéncia de plusors pònts ferroviaris de remarca lòng de la linha de camin de fèrre. Enfin, au nivèu gastronomic, foguèt fondada una fèsta de l'orsinada en 1956 qu'existís totjorn a l'ora d'ara.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Còsta Blava.
* Mar Mediterranèa.

### Personalitats liadas amb la comuna

* Philippe Jourde.
* Fernandel.
* Jean-Pierre Foucault.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Susilo Bambang Yudhoyono

**Susilo Bambang Yudhoyono** (n. 1949) militar e òme politic, foguèt lo president d'Indonesia de 2004 a 2014.
Nòrd-occitan

Lo **nòrd-occitan**, tanben ortografiat **nòrdoccitan**, es un ensems de dialèctes septentrionaus de la lenga occitana, comprenent los tres dialèctes seguents: lemosin, auvernhat e vivaroalpenc (tanben, dos sosdialèctes septentrionaus dau lengadocian fan una transicion vèrs lo nòrd-occitan: son lo gavaudanés e lo bas-vivarés). 

La sola caracteristica comuna de tot aquel grop es lo passatge fòrça ancian de las sillabas originàrias *ca* e *ga* vèrs *cha* e *ja* (o *ia*) respectivament: 

## Origina

Aquel passatge vèrs *cha* e *ja* (o *ia*) se passèt a l'Auta Edat Mejana, avans la constitucion definitiva de la lenga occitana au sègle VIII. Segon lo lingüista Joan Pèire Chambon, aquel fenomèn apareguèt dins certans dialèctes dau latin tardiu, centrats a l'entorn de la metropòli de Lion (ven pas ges dau francés contrariament a çò que creson de personas mal informadas). Efectivament, Lion èra un centre culturau major a l'Antiquitat Tardiva e a l'Auta Edat Mejana. Aquela evolucion d'origina lionesa es restada en nòrd-occitan e maitot dins d'autres idiòmas romanics: lo francoprovençau (la lenga centrada a l'entorn de Lion), una granda part dau francés (levat los dialèctes normand e picard), lo friolan, lo ladin e una partida dau romanch.

## Usatges e representacions
La koinè literària de l'occitan medievau, sobretot chas los trobadors, acceptava e mai mesclava sens esitacion las formas dau nòrd (*chantar, charjar*) amb las formas dau sud (*cantar, cargar*): los dos tipes avián un prestigi egau.

## Reculada daus parlars nòrd-occitans

Lo nòrd-occitan cessèt pas de recular au fiu daus sègles, au profièch de tots sos vesins. Pasmens, laissèt una traça fòrta dins los toponims d'aquelas regions e un grand substrat dins los dialèctes de son airau perdut, en particular lo peitavin-sentongés e lo berrichon.

Au nord-oèst, englobava autrescòps l'Aguiaina (Peitau, Sentonge, Aunís) e lo Berric. Lo proto-arverno-lemosin s'es benlèu estendut fins a Léger au nòrd de Peitau, anciana frontièra d'influéncia entre los visigòts e los francs. Lo limit meridionau daus lengas d'oïl au temps de Charlesmanhe es apelat la linha Von Wartburg e son part occitental passa de Nantas a Cosne-Cours-sur-Loire.Los parlars nòrd-occitans de l'Aguiaina son apelats l'occitan aguiainés, benlèu classificat coma sosdialècte de lemosin (coma lo marchés actuau).

A l'èst, englobava autrescòps la Mauriana, l'oèst de Piemont (las Valadas son la mitat subreviventa) e una franja a l'èst de Niça.

Au sud, perdut de terrenh au profièch dau gascon (Sentonge e lo nòrd de Blaiés, puèi perduts au sentongés), dau lengadocian (sud d'Auvèrnhe e nòrd de Guiana) e dau provençau (Provença centrala e lo sud-oèst dau País Niçard).

## Annèxas

### Voses connèxas
* Sud-occitan
* Occitan aguiainés
* Occitan sentongés

### Bibliografia
*  CHAMBON Joan Pèire, & OLIVIER Felip (2000), CHAMBON Jean-Pierre, & OLIVIER Philippe, “L’histoire linguistique de l’Auvergne et du Velay: notes pour une synthèse provisoire”, *Travaux de linguistique et de philologie* 38: 83-153

## Nòtas e referéncias

### Referéncias



#### Nòtas
Gossos

**Gossos** es un grop de pop rock catalan que se formèt a Manresa en 1993. La seuna musica foguèt a la debuta totalament acostica, sonque amb guitarra e bassa, sens percusions fins a 2002, l'an  que va i arribar  Santi Serratosa a la bateria, e que van tanben utilizar de guitarras electricas.

Cantan generalament en catalan, levat lo disc *De viaje* sortit en 2002 que foguèt en castelhan.

## Sòcis
* Natxo Tarrés - votz e guitarra
* Roger Farré - votz e bassa
* Juanjo Muñoz - votz e guitarra
* Oriol Farré - votz e guitarra
* Santi Serratosa: bateria (a partir de 2002)

## Discografia
** Gossos *(1994)  
* *En privat *(1996)  
* *Mandala *(1997)  
* *Directament *(1998)  
* *De viaje* (2000)  
* *Cares *(2001)  
* *El jardí del temps* (2003)
* *8 *  (2005)
* *Oxigen* (2007)

## Ligams extèrnes
*http://www.gossos.cat
Òrri

thumb|right|Cabana de l'òrri dels Estrets, val de Vic de Sòs, Arièja
Un **òrri** es un luòc  generalament situat en montanha que los pastres i menavan las fedas pendent las estivas per las mólzer e far los formatges. A l'origina lo tèrme *òrri* designava sonque l'airal d'estiva mas es uèi utilizat tanben per parlar de las jaças o barracas que s'i tròban.

Aquestes òrris èran utilizats dins las regions pastoralas, mai que mai dins los Pirenèus, entre mai e octobre, alara qu'una partida de las familhas demoravan dins las valadas per los trabalhs dels camps, un o dos sòcis montavan amb lo tropèl a l'estiva, per amontanhar a l'òrri. Aquò se sonava "far òrri".

Sus l'airal de l'òrri se podián trapar mantuna bastissas : 
*la cabana del pastre;
* lo masuc qu'èra un ostalon de montanha ont se fasiá e se servava lo formatge;
* lo parrec qu'èra un enclaus fach de pèiras secas que servissiá per dintrar las bestias la nuèit o per las mólzer.
* la marga èra un corredor de pèiras secas que comunicava amb lo parrec, per tal  de far passar las fedas per las mólzer.
### Vejatz tanben
*Buron

### Ligams extèrnes
* Sus la significacion del tèrme, per Cristian Lassure 
* Pastoralisme 
* Los òrris del Naut Vic de Sòs
Bandiat

**Bandiat**  (en francés *Bandiat*) es una ribiera occitana dau sud-oest de França (regions de Lemosin, d'Aquitània e de Peitau-Charantas).

## Geografia
La font de Bandiat se tròba sus lo ranvers sud dau Puei Chauvet (440 m d'altitud), rasís lo vilatge dau Puei Conhós (comuna de Dornasac, en Nauta Vinhana. Dins son cors superior, cola vers lo sud-oest, mas aprep Nontronh, vira vers lo nòrd-oest e s'en vai vers Charanta. Bandiat a la particularitat de s'estrecir de mai en mai en s'aprueimar de Tardoira. Quand arriba rasís Saint-Projet, es mas un riu que sas aigas dispareissen completament dins de las perdas dau planetge karstic. Aquelas aigas alimentan una brava ressorgida, las fonts de Tovra, un pauc a l'est d'Engolesme. Lòrs de las grandas cregudas, Bandiat se junh tot parier a Tardoira en Agris (Charanta).

## Idrologia
Bandiat es plan sensible a las plegudas. Monta pro leu per temps de fòrta pluèja, mas tòrna trobar tan leu son niveu costumier quand lo temps se tòrna brave.
Son debit mejan varia en Fuelhada entre 0,6 m³/s per l'estiu e 6 m³/s per l'ivern.

## Localitats asaigadas
*Ajac de Bandiat
*Nontronh
*Javerlhac e La Chapela Sent Robert
*Fuelhada
*Marton
*Sent German de Montberol
*Chasèlas
*Pranzac

## Veire tanben
### Liams internes
### Liams externes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Moldàvia

**Moldàvia** se pòt referir a:
* Moldàvia, una region istorica romanesa partejada entre leis estats de Romania e de Moldàvia.
* Moldàvia, un estat independent (es la mitat orientala de la region istorica de Moldàvia).
Moldàvia (region)

**Moldàvia** (en romanés *Moldova*) es una region istorica romanesa, ara dividida entre dos estats: 
* sa part occidentala es dins l'estat de Romania.
* sa part orientala forma l'estat independent de Moldàvia (quauquei parts tanben son dins l'estat d'Ucraïna).

Lo gentilici es **moldau -ava**.
Chişinău

**Chişinău** (en romanés ) es la capitala de Moldàvia e la vila principala de Bessaràbia, region istorica d'aquel país. Durant leis ocupacions russa e sovietica, l'usatge internacionau faguèt servir lo nom russificat *Kishiniov*, ara en desuetud.

## Galariá

Image:Chisinau fontein.jpg|Una fònt.
Image:Chisinau Stefan de Grote.jpg|Estatua d'Estève lo Grand.
Image:Chisinau Parcul Catedralei.jpg|La catedrala.


## Nòtas e referéncias
Gagauzia

**Gagauzia** (en gagauz *Gagauz Yeri*, en romanés *Găgăuzia*) es un país dau sud-èst d'Euròpa. Es la pàtria dau pòble gagauz e de la lenga gagauza. Forma una region autonòma dins lo sud de l'estat de Moldàvia.

La capitala n'es Comrat.

Lo gentilici es **gagauz -a** (plurau sensible *gagauzes -as*).

## Referéncias
Reykjavík

thumb|300px|Ciutat de Reykjavík

thumb|400px|Climograma de Reykjavík

**Reykjavík** (lit. « Baia del fum » en islandés) es la capitala d'Islàndia e la capitala pus septentrionala del mond. Situada al sud-oèst de l'illa, dins la baia de Faxaflói, ten una populacion de  abitants (2003), que puja a  dins l'aglomeracion urbana tota, qu'inclutz las localitats de Kópavogur, Hafnarfjörður, Garðabær, Mosfellsbær, Seltjarnarnes e Álftanes. A 40&nbsp;km al sud sus la còsta se tròba Keflavík, qu'es la segonda ciutat d'Islàndia. La seuna latitud èssent 64° 08' N, prèp del Cercle polar artic (66° 33' N), la ciutat recep sonque quatre oras de lutz solara per jorn durant l'ivèrn;  durant l'estiu, la màger part de la nuèit es illuminada coma lo jorn.

Lo primièr establiment noroèc al luòc de l'actuala ciutat data de 870, mas foguèt una zona rurala fins a 1752, qu'es considerat coma l'an de fondacion de la ciutat.

#### Evolucion de la populacion

* 1801 - 600
* 1860 - 1450
* 1901 - 6321
* 1920 - 17 450
* 1930 - 28 052
* 1940 - 38 308
* 1950 - 55 980
* 1960 - 72 407
* 1970 - 81 693
* 1980 - 83 766
* 1985 - 89 868
* 1990 - 97 569
* 1995 - 104 258
* 2003 - 113 387
* 2004 - 113 730
Artemia salina

***Artemia salina*** es un pichon crustacèu vivent dins los lacs salats, las lagunas e los paluns salants. 

Fòrt ricas en proteïnas, s'utiliza los artèmias coma noiridura viventa en aqüariofilia e en aqüacultura. Los elevatges son de bèls consomidors d'uòus d'artèmias, los nauplius son donats als peisses tre l'eclosion o aprèp 24 a 48 oras d'enriquiment en proteïnas e lipidas (a aqueste estadi son de metanauplius). Las larvas (nauplius) van èsser donadas als rabans, alara que los individús adultes serviràn de repais als peisses mai grosses.

Lor resisténcia extraordinària ne fa una noiridura d'apunt ideala, lors cistes podant èsser conservats desidratats mantuna annada dins de bonas condicions (al recès de l'umiditat). Espeliràn tre que retrobaràn un mitan aquós favorable. 

## Referéncias extèrnas
* 
* 
* 
* 

## Ligams extèrnes
*  http://lespifises.free.fr Un sit de BD sus las artèmias
Gueisèr

[300px|thumb|right|Gueisèr de [Strokkur en Islàndia]]

Un **gueisèr** es un tipe de font cauda que dintra en erupcion periodicament, en ejectar una colomna d'aiga cauda e vapor dins l'aire. Lo nom de *gueisèr* ven de *[[Geysir]]*, nom d'una font gisclaira situada a Haukadalur en Islàndia; aquel nom ven del vèrb islandés *gjósa*, que significa "gisclar".

Per la formacion de gueisèr cal una idrogeologia favorabla qu'existís sonque dins unes endreches sus tèrra, e qu'es doncas un fenomèn pro rare. A pauc près 1000 existisson dins lo mond, que la mitat se trapan dins lo Pargue Nacional de Yellowstone, als EUA. L'activitat eruptiva dels gueisèrs pòt cambiar o s'arrestar amb los depaus minerals, l'escambi de foncions amb las fonts caudas mai pròchas, l'influéncia d'un tèrratremol, o una intervencion umana.

De fonts eruptivas d'azòt liquefiat foguèron observadas sus Triton, una luna de Neptun. Aquestes fenomèns son tanben sovent atestats coma *gueisèrs*. Sus Triton, los gueisèrs semblan provocats mailèu per la calor del solelh que non pas per l'energia geotermica. L'azòt, liquefiat per una mena d'efièch de vitratge, pòt gisclar a una nautor de 8 km.

## Erupcions

L'activitat d'un gueisèr, coma la de totas las fonts caudas, es provocada per l'infiltracion d'aiga de superficia dins lo sòl fins qu'encontre de ròcas calfadas pel magma. L'aiga calfada geotermicament torna montar a la superficia per conveccion a travèrs de la ròca porosa e fracturada. Los gueisèrs diferisson de las fonts caudas non eruptivas dins lor estructura sosterranha; fòrça son formats d'un tudèl de superficia religat a un o mantun tudèls estreches que menan a un restanc sosterranh.


Fichièr:geyser_exploding_1_large.jpg|De vapor monta de l'aiga calfada
Fichièr:geyser_exploding_2_large.jpg|Pulsacion de l'aiga que se confla
Fichièr:geyser_exploding_3_large.jpg|La tension de superficia es copada
Fichièr:geyser_exploding_4_large.jpg|L'aiga giscla en naut e torna tombar


## Bibliografia
* 2-Bryan, T. Scott (1995). *The geysers of Yellowstone*. Niwot, Colorado: University Press of Colorado. ISBN 0-87081-365-X
* 1-Glennon, J.A., Pfaff, R.M. (2003). *The extraordinary thermal activity of El Tatio Geyser Field, Antofagasta Region, Chile*, Geyser Observation and Study Association (GOSA) Transactions, vol 8. pp. 31-78.

## Nòtas
Melvin Calvin

**Melvin Ellis Calvin** (n. en 1911, m. 1997) foguèt un quimista american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1961 per l'establiment del cicle energetic que se debana durant la fotosintèsi.
Signes ieroglifics unilitèrs

Los **signes ieroglifics unilitèrs** que son ieroglifs fonetics qui simbolizan una sola consonanta.

A la debuta, aqueth signes que son estats ideogramas representant un èste, un objècte o ua idèa puish que son estats emplegats per simbolizar lo son (o ua partida) associat au lor significat ideografic, en bèth vàder atau, signes fonetics. 

## Lista deus signes ieroglifics unilitèrs

* Lo **votre** 𓄿 G1  èra una liquida, probablament [l]. En egipcian tardiu, se con·honut dab , e coma , se perdut la màger part dau temps.
* La **canavèra** 𓇋 M17  representava [j] o, a l’iniciala, una abséncia de consonanta. [j] se perdut la màger part dau temps. Una varianta n’èra 𓏭 .
* La **canavèra** **dobla** 𓇌  èra una convencion mei tardiva per representar la [j] conservada, que correspón en còpte a .
* Lo **braç** 𓂝 D36  èra probablament [d] avant d’evoluïr en [ʕ]. Aqueth son se pèrd en còpte, mes afècta (e sovent allonga) las vocalas vesinas.
* Lo **piocòt de catla** 𓅱 G43  èra [w], un son que se perdèt en cèrtas posicions, mes que subrevisquèt sovent coma  còpte.
* Lo **pè** 𓃀 D58 
* Lo **sòcle** 𓊪 Q3 
* La **vipèra cornaluda** 𓆑 I9  [f] =  còpta.
* La **cavèca** 𓅓 G17  [m] =  còpta.
* Las **ondadas** 𓈖 N35  [n] =  còpta.
* La **boca** 𓂋 D21  [r] =  còpta. Vadut muda en fin de sillaba.
* La **casa** 𓉔 O4  [h] =  còpta.
* La **meca de lampa** 𓎛 V28  [ħ] =  còpta. En còpte las duas prononciacions coexistaron per , coma o mostran las transcripcions aràbias.
* La **placenta** 𓐍 AA1  èra probablament [x] en egipcian ancian, e se palatalizèt en [ç]. En còpte, correspón normalament a .
* Lo **ventre** d’un mamifèr 𓄡 F32  èra inicialament distincta de [x], possiblament labializada [xʷ], mes eventualament vadut [x]. En còpte, correspón a  en generau, mes  en bohairic.
* Lo **barrolh** 𓊃 O34  èra [s] en egipcian mejan, mes sa pronóncia mei anciana es incertana, benlèu [ts]. En còpte es .
* Lo **teishut plegat** 𓋴 S29 
* Lo **lac** o **hlaca** 𓈙 ** **N37  [ʃ] =  còpta.
* Lo **puèg** 𓈎 N29 
* Lo **balhòt** 𓎡 V31  èra aspirat [kʰ]. En egipcian tardiu, es sovent estat palatalizat en [cʰ]. Quand non èra palatalizat, correspón a  còpta, mes tanben  bohairica tonica. Quand o èra, correspón en sahidic a , en bohairic a  atòna e  tonica.
* Lo **pòrtapegarra** 𓎼 W11  èra probablament [k] a l’origina, mes vadut quasi totjorn [c] en egipcian tardiu. En còpte, correspón a  sahidica e  bohairica.
* Lo **pan** 𓏏 X1  èra aspirat [tʰ]. En còpte correspón a ,  tonic en bohairic. Vadut mut en fin de sillaba.
* L’**estaca** 𓍿  V013  èra aspirada [tʃʰ]. En còpte correspón normalament a ,  tonica en bohairic. Sovent se con·hón dab  e evoluís coma era.
* La **man** 𓂧 D46  èra [t]. Correspòn a  en còpte.
* La **còbra** 𓆓 I10  èra [tʃ]. En còpte correspón normalament a , mes sovent se con·hón dab .

## Articles tanhents

*Ieroglifs egipcians
*Gramatica ieroglifica
*Signes ieroglifics bilitaris
*Signes ieroglifics trilitaris
*Ieroglif determinatiu
*Lexic ieroglific
Hatshepsot

200px|left|thumb|Hatshepsot
**Hatshepsot** que ho ua regina de la XVIIIau dinastia d'Egipte qui, a maugrat de la tradicion qui dava lo poder sonque aus eretèrs mascles, prengó lo poder suu "país de las duas tèrras". Lo son regnat qu'ei brembat com un temps de poténcia per Egipte qui preparè lo temps deu son eretèr Djehotimes III (Totmosis III) qui ho lo temps de poténcia màger dens l'istòria egipciana. Hatshepsot qu'ei considerada com la purmèra importanta hemna cap d'Estat coneguda de l'Istòria.

## Titulatura
* Nom de Sa-Ra : 
* Nom de Nisot-Bití: 

## Vita

Hatshepsot qu'èra la hilha de Djehotimes I (Totmosis I). A la mort d'aqueth lo tròne qu'escadó a son miei hrair Djehotimes II (totmosis II) e espós de Hatshepsot. Djehotimes II que's morí en deishar un mainatge, lo futur Djehotimes III, qu'avó dab ua auta esposa nomada Isis. Hatshepsot que's hasó alavetz coronar faraon en bèth vestí's com ua faraon òmi. A la soa mort, Djehotimes III qu'avèva 22 ans que vadó au son torn faraon.
Horemheb

400px|right|thumb|Estatua de Horemheb au Musèu de Loxòr**Horemheb** (tanben conegut com lo Generau Horemheb), militar e cap d'Estat de l'Egipte antica qui avó ua grana importàcia durant la transicion enter la XVIIIau e la XIXau dinastias egipcianas.

Lo temps deu faraon Amenòfis IV (Akhenaton) que ho un temps de capvirada religiosa. En ehèit, aqueth faraon, qui avó l'escadença d'eretar un país hèra poderós arron de las conquestas en Asia (Siria e Liban) deu son predecessor Djehotimes III) que desenvolopè un gran projècte d'abandon deus cultes deus dius egipcians entaus remplaçar peu culte deu son pròpi diu : Aton (ua abstraccion representada com lo disque solar). En miant aqueth projècte, Amenòfis IV qu'abandonè las conquestas egipcianas en tot deishar aus enemics asiatics d'Egipte lo parat de vàder mei poderós e mei miaçants. Au dehens deu país, l'abandon deu culte deus dius egipcians (e deu son financiament) que creè tensions de las granas. Lo país qu'èra au punt de cabussar quan Amenòfis IV e's morí. Com lo son eretèr, lo faraon Totankhamòn b'èra enqüèra mainatge, Horemheb que prengó lo poder en que tornè la patz au dehens e en dehòra d'Egipte. Que tornè establir lo culte deus ancians dius e que's pelegè contre lo enemics d'Egipte.

Com Totankhamon e's morí shens deishar cap d'eretèr e que lo quite Horemheb e n'avó pas tanpauc que designè eth medish un tanhent e companhon d'arma noma Pa-Ramesso (hilh de Sethi, un amic son originari de la ciutat d'Avaris) com eretèr e qui vadore Ramsès Ièr.

Atau Horemheb qu'estabilizè Egipte e qu'establí la XVIIIau dinastia.
Sciéncias umanas

*Las **sciéncias umanas**, o **sciéncias de l'Òme**, son un ensemble de sciéncias, en nombre indefinit, qu'an un rapòrt dirècte o indirècte a l'Òme. 

*Las sciéncias umanas acampan totas las disciplinas que tòcan la cultura de l'èsser uman e totas sas realizacions. 

## Lista de las sciéncias umanas
D'un biais general, 10 disciplinas fòrman lo punt central de las sciéncias umanas:


*Administracion o Sciéncia administrativa,
*Antropologia,
*Arqueologia o Civilizacions ancianas,
*Economica o Sciéncias economicas,
*Geografia,
*Istòria,
*Psicologia,
*Sciéncias de la religion,
*Sciéncia politica,
*Sociologia.


## Vejatz tanben
### Ligams intèrnes
*Sciéncias formalas
*Sciéncias naturalas
*Teoria de las sciéncias umanas

### Ligams extèrnes
* Portal de las sciéncias umanas e geograficas
* revista de las sciéncias umanas
* L'Arqueologia : una sciéncia umana