open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jia Sidao

**Jia Sidao** (1213, Taizhu - aost de 1275, Zhangzhu) es un òme politic chinés que dominèt la cort imperiala dei Song de 1260 a sa mòrt.

Foguèt cap dau govèrn de l'Empèri Song e menèt una politica de nacionalizacion dei tèrras que li permetèt de venir popular en lei mitans confuceans. Pasmens, es subretot conegut per sa corrupcion e son incompeténcia militara. D'efiech, a aquela epòca, lei Song èran atacats per lei Mongòls qu'avián ja ocupat totei lei territòris situats au nòrd dau Fluvi Blau. Jia Sidao escondiguèt la situacion malaisada de la garnison de Xiangyang, vila fortalesa que bloquèt leis assauts mongòls per passar lo fluvi de 1267 a 1273. Puei, après la casuda de la vila, comandèt una importanta armada mai espaurit per son adversari, prerefiguèt s'enfugir avans la batalha de Yihu. Son armada l'imitèt e se desintegrèt. Aquò permetèt ai Mongòls d'ocupar lo sud de China e Jia Sidao foguèt executat per lei Song en causa de seis errors multiplas.

## Liames intèrnes

* Conquista mongòla de China.
* Dinastia Song.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** James Waterson, *Defending Heaven: China's Mongol Wars, 1209-1370*, Casemate Publishers, 2013.

## Nòtas e referéncias
Tension electrica

La **tension electrica** designa lo fenomèn de circulacion dau camp electric lòng d'un circuit electric. Es mesurada en volts e es tradicionalament notada *V* ai bòlas d'un dipòl electric. Se lo circuit contèn au mens un element de resisténcia non nulla, l'existéncia d'una tension i indica la preséncia d'un generator electric. Existís tres tipes diferents de tension, continua, ondulada e alternativa, que tènon de caracteristicas adaptadas a divèrseis aplicacions (electronica per lo corrent continü, transpòrt d'electricitat per lo corrent alternatiu, etc.). Per aquò, la reglementacion de mai d'un Estat definís plusors tensions tecnicas, coma lo 230 V francés, utilizablas per leis aparelhs electrics.

La tension es una grandor sovent confonduda amb la diferéncia de potenciau electric (ddp) entre dos ponchs d'un circuit electric. Pasmens, se lei doas nocions son equivalentas en regim estacionari, es pas lo cas en regim variable (corrents alternatius...).

## Liames intèrnes

* Camp electric.
* Electricitat.
* Intensitat electrica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Carri Schneider CA1

[thumb|right|[Fotografia d'un carri Schneider CA1 francés durant la Premiera Guèrra Mondiala.]]

Lo **carri Schneider CA1** es un carri desvolopat e utilizat durant la Premiera Guèrra Mondiala per la companhiá francesa SOMUA. Destinat a passar lei rets de barbelats e a destrurre lei posicions de mitralhièras enemigas, èra un veïcul de 14 tonas armat d'un canon de 75 mm e de doas mitralhièras de 8 mm. Lo blindatge èra feble (16,5 mm) e la velocitat sus lo prat batalhier limitada entre 2 e 3 km/h. Un ponch importanta èra la fisabilitat de son motor que permetiá de limitar lei panas, causa premiera de neutralizacion d'un carri a l'epòca. Participèt a plusors batalhas importantas coma l'Ofensiva Nivelle còntra lo Camin dei Damas e la batalha de la Malmaison. Pasmens, son organizacion intèrna primitiva èra fòrça inferiora a aquela dau Renault FT-17. Ansin, la produccion de Schneider s'arrestèt tre aost de 1918 après la sortida de 400 exemplaris. Après la Premiera Guèrra Mondiala, Espanha recebèt quauqueis exemplaris que foguèron utilizats durant la Guèrra dau Rif (1921-1926) e durant la Guèrra d'Espanha (1936-1939).

## Liames intèrnes

* Saint-Chamond (carri).

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** François Cochet e Rémy Porte (dir.), *Dictionnaire de la Grande guerre 1914-1918*, París, Éditions Robert Laffont, coll. « Inédit ; Bouquins », 2008.
* **[[francés|(fr)]]** Capitaine Dutil, *Les chars d'assaut : leur création et leur rôle pendant la guerre, 1915-1918*, París, Berger-Levrault, 1919.
* **[[francés|(fr)]]** Michel Goya, *L’Invention de la guerre moderne - Du pantalon rouge au char d’assaut (1871 - 1918)*, París, 2019.

## Nòtas e referéncias
Bertran dau Puget

**Bertran dau Puget** (*Bertrand dóu Puget* prov. o *Bertrand del Puget* l. en nòrma mistralenca; fl. 1222) èra un castelan e trobador provençau dau Puget Tenier.

En occitan ancian èra cridat **Bertran del Pojet** (o **Poget** o **Puget**).

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
*Lista de trobadors e trobairises
### Liames extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Cultisme

En lingüistica, lo **cultisme** es lo manlèu d'un tèrme sabent adoptat d'una lenga mòrta. En occitan, aquò consistís principalament dins de mots latin o grèc. Cal pas confondre l'arcaïsme, qu'emplega de tèrmes desuets de la lenga classica, coma l'occitan ancian.

Los cultismes son principalament utilizats al meteis títol que los arcaïsmes coma una lenga de prestigi, principalament dins las publicacions scientificas e administrativas.

## Exemples
acte, allergèn, aspècte, Aquitània, automne, avi, àvia, axe, coherent, euscar, experiment, experimentar, expèrt, exprimir, extrèm, fenomèn, gal, galla, Gàllia(s), ictiologia, isola/ísola, Miegterrana, neoprèn, ordinator, plancton, prohibir, sanctus, tebés, veheméncia, vehicul, verdicte

## Referéncias
Discobitch

**Discobitch** es un grop de musica electronica francés fondat per dos discjòqueis e productors, Kylian Mash e Laurent Konrad. Son mai que mai coneguts per lor tube franco-anglés de 2008, *C'est beau la bourgeoisie*, basat sul tèma *Discotron* de Laurent Konrad mesclat ambe lo tròç *Bitch* de Kylian Mash (çò qu'explica lo nom del grop "Disco-Bitch") e interpretat per la cantaira Pauline Sampeur.

## Referéncias
Laurent Konrad

**Laurent Konrad**, de son nom vertadièr **Laurent Arricau**, es un discjòquei Francés nascut a Versalhas (França) en 1977. Es l'un dels sòcis del grop Discobitch (tube *C'est beau la bourgeoisie* en 2008) e productor de *Ça m'énerve* de Helmut Fritz (tube en França en 2009).

## Biografia

**Laurent Konrad** comença sa carrièra de discjòquei productor en 2003 ambe lo títol *Rock U*, qu'obten una capitada onorabla, seguit de *Spread Love*. Aqueles dos tròces son aital venguts d'estandards de la musica electronica de la debuta de las annadas 2000, mas sas doas mai gròssa capitadas son ambe lo trio Discobitch en 2008 (ambe Kylian Mash e la cantaira Pauline Sampeur) ambe lo títol franco-anglés *C'est beau la bourgeoisie*, puèi l'annada d'après coma productor de Helmut Fritz (escais d'Éric Greff), que lo títol en francés *Ça m'énerve* es estat quitament n°1 en França en 2009.

## Títols mai coneguts
* *Rock U* (2003)
* *Spread love* (2003)
* *Discotron* (2007)
* *C'est beau la bourgeoisie* (2008, Discobitch, basat sus una mescla de *Discotron* ambe *Bitch* de Kylian Mash)
* *Where my love is* (2008)
* *Ça m'énerve* (2009, Helmut Fritz)
* *Miss France* (2009, Helmut Fritz)
* *Ça gère* (2010, Helmut Fritz)

## Referéncias
Patz armada

L'expression « **patz armada** » designa un concèpte politic que considèra l'existéncia de fòrças militaras importantas e en estat d'intrar rapidament en guèrra coma una condicion de mantenement de la patz. D'efiech, segon aquela doctrina, un belligerant eventuau es pauc ò pas susceptible d'intrar en guèrra còntra un Estat ben armat. Es una idèa anciana, exprimida tre l'Antiquitat per l'emperaire August (27 avC - 14 apC) e formalizada dins l'adagi *[[Si vis pacem, para bellum]]*. Dins lo corrent de l'istòria, divèrsei periòdes i correspòndon, especialament la Guèrra Freja en Euròpa onte lei dos blòts mantenguèron de fòrças considerablas per se neutralizar mutualament. Lo concèpte de destruccion mutuala assegurada es de còps considerat coma una varianta de patz armada.

Aquela doctrina es l'objècte de criticas. Per lei pacifistas, es una justificacion erronèa dei budgets militars. Dins lo corrent de l'istòria, lei periòdes de patz armada pòdon tanben agravar de tensions diplomaticas e evolucionar vèrs de situacions pus conflictualas coma una corsa ais armaments. Un exemple d'epòca d'aqueu tipe son lei decennis avans la Premiera Guèrra Mondiala amb una patz armada que se transformèt en corsa ais armaments generala entre Estats europèus e, finalament, en conflicte dubèrt.

## Liames intèrnes

* Demonstracion de fòrça.
* Guèrra.
* Patz.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tharman Shanmugaratnam

**Tharman Shanmugaratnam** (Singapor, 22 de genièr de 1957) es un economista e politician singaporian. Lo 1r de setembre de 2023 foguèt elegit president de la Republica de Singapor. Dintrèt en fonccion lo 14 de setembre de 2023.

## Nòtas e referéncias
Sabre d'abordatge

Lo **sabre d'abordatge** es una arma blanca en usatge dins la marina. Es un sabre cort de lama espessa destinat au combat e ai trabalhs dau bòrd (copar de còrdas, etc.). Probablament derivat dau fauchon, apareissèt au siècle XVII e foguèt utilizat fins a l'entre doi guèrras.
Agent patogène

Un **agent patogène** (var. **agent patogèn**) es un factor capable de provocar una malautia en l'òme, lu animaus ò li plantas. Lu factors exogènes son d'origina fisica (traumatisme, calor, freg e raionament), quimica (corrosion e toxicitat) ò biologica (toxina e infeccion). Lu factors endogènes son eissits de trébols dau metabolisme ò dau sistèma immunitari.

## Ligams intèrnes

* Fisiopatologia
* Malautia.
* Patologia.
Yuri Knorozov

**Yuri Knorozov** (19 de novembre dau 1922, Pivdenne - 30 de març dau 1999, Sant Petersborg) es un lingüistica rus famós per lo sieu ròtle decisiu dins la comprenença e lo deschiframent de l'escritura maia.

Mobilizat dins l'Armada Roja, Knorozov participèt a la batalha de Berlin au sen de l'artilhariá. Après lu combats, descurbèt de libres sus l'escritura maia que foguèron transferits en URSS. Pendent la Guèrra Freja, Knorozov foguèt probablament l'unic lingüistica sovietic que s'interessèt a l'escritura maia. Sensa contacte emb lu maianistas occidentaus, emetèt l'ipotèsi dau caractèr logosillabic dau maia, es a dire qu'un signe vau una sillaba ò de sillabas. Dins un promier temps, aquela idea foguèt contestada en Occident mas lo sostèn dei arqueològues Michael Coe (1929-2019) e David H. Kelley (1924-2011) li permetèt de s'impausar. Per aquela descubèrta, Knorozov reçaupèt lo Prèmi d'Estat de l'URSS en lo 1977, l'Òrdre dau Quetzal en lo 1991 e l'Òrdre de l'Aigla Astèc en lo 1996.

## Ligams intèrnes

* Civilizacion maia
* Escritura maia

## Bibliografia

* Julia Kristeva, *Langage, cet inconnu (Le)*, Points, 2014.

## Nòtas e referéncias
Helmut Fritz

**Éric Greff**, nascut en Mosèla còsta Alemanha en 1975 a Forbach, es un cantaire francés. S'es fach conéisser en 2009 en se creant un personatge de cantaire alemand del nom de **Helmut Fritz** ambe sa cançon umoristica producha e cosignada per Laurent Konrad, *Ça m'énerve*, que s'es quitament classada numèro 1 del Top [singles](https://fr.wikipedia.org/wiki/Single_(musique)) en França e s'es venduda a 500 000 exemplars. 

Los dos autres [singles](https://fr.wikipedia.org/wiki/Single_(musique)), *Miss France* e *Ça gère* (en 2010), an agut tanben un pauc de succès. 

**Helmut Fritz** es una galejada en francés : aquel nom a consonància germanica sona en francés coma *les moules frites* (los muscles fregits). **Éric Greff** ditz s'èsser inspirat per son personatge del celèbre grand costurièr alemand conegut per parlar francés ambe un accent alemand improbable : Karl Lagerfeld. 

La cançon *Ça m'énerve* de 2009 es dins la dralha del tube de l'annada precedenta, *C'est beau la bourgeoisie* de Discobitch : meteis estili musical (musica electronica), meteissa tematica (cançon puslèu risolièra sul mitan borgés parisenc), sustot qu'es lo meteis compositor per aqueles dos tròces : lo discjòquèi francés Laurent Konrad.

## Referéncias
Stridsvagn 122

[thumb|right|[Fotografia d'un Stridsvagn 122.]]

Lo **Stridsvagn 122**, abreujat en **Strv 122**, es un carri de combat principau suedés intrat en servici en 1996-1997. Es una adaptacion dau Leopard 2A5 alemand que foguèt producha en Alemanha e en Suècia a 120 exemplaris. A respècte dau modèl, es totjorn armat d'un canon de 120 mm e d'una mitralhièra de 7,62 mm. Pasmens, intègra un blindatge composit suplementari sus lei partidas superioras e a adoptat de sistèmas eissits de la propulsion renfòrçada de l'obusier PzH 2000. Es tanben capable de tirar de municions suedesas e israelianas. Aquò li dona una massa de 62 tonas e una velocitat de 50 km/h sus lo prat batalhier (68 km/h sus rota).

Dins l'armada suedesa, lo Stridsvagn 122 remplacèt lo Stridsvagn 121. Pasmens, dins lo corrent deis ans 2000-2010, lo nombre d'exemplaris operacionaus demeniguèt lentament (42 en 2017). Lo rèsta foguèt plaçat en resèrva. Divèrsei modernizacions an tanben entraïnat l'aparicion de plusors versions diferentas per adaptar lo blindat ai climas pus cauds, melhorar lo blindatge e lei sistèmas de comunicacion. En 2023, au mens 10 exemplaris foguèron donats a Ucraïna.

## Liames intèrnes

* Leopard 2.
* Stridsvagn 121.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Embase

**Embase** (tanben anomenat  **EMBASE**, acronim de **E**xcerpta **M**edica data**BASE**) es una basa de donadas biomedicala e farmacologica de publicacions e farmacovigilància. Es proprietat de l'editor olandés Elsevier. 

Embase, produch per Elsevier, conten mai de 32 milions d'informacions venenta de mai d'8 500 revistas actualament publicadas, de 1947 duscas al jorn de uèi. Gràcias a sa cobèrta internacionala, sas actualizadas quotidianas e son indexacion dels medicaments amb EMTREE, Embase permet lo seguit e la recuperacion de las informacions suls medicaments dins la premsa publicada. Cada informacion es entièrament indexada e los articles jos premsa son disponibles per d'unas informacions e los articles en cors son disponibles per totas las informacions, abans l'indexacion complèta. La cobèrta internacionala d'Embase s'espandís a las revistas biomedicalas de 95 païses e es disponibla al près d'un certan nombre de fornidors de basas de donadas.

## Nòtas e referéncias
Diccionari ortografic, gramatical e morfologic de l'occitan

Lo ***Diccionari ortografic, gramatical e morfologic de l’occitan*** es un diccionari de l’occitan contemporanèu segon los parlars lengadocians ja publicat en doas edicions per Josiana Ubaud. Sa tòca es de porgir una referéncia ortografica a l’escritura actuala de la lenga.

## Primièra edicion
La primièra edicion pareis en 2011 en çò del Trabucaire. De correccions son a posita en linha sul sit de l’autora.
## Segonda edicion
Le segonda edicion pareis en 2022  en çò de Vent Terral. Se presenta en tres volums:
* lo *Diccionari* (119 000 dintradas, 862 paginas)
* una *Introduction à la lexicografia occitane* (198 paginas, en francés)
* e de *Corrections au dictionnaire d’Alibert* (31 paginas, en francés)
Ramon Feraud

**Ramon Feraud** (*Ramoun Feraud* en nòrma mistralenca; *Ra(i)mon Feraut* en occitan ancian; Ilonça, v. 1245―v. 1320-1324) èra un trobador niçard, puèi prior de Roquesteron e autor de *la vida de Sant Honorat* e *la vida de Sant Porcari*. Es lo filh de Guilhèm Feraud III de Torama, senhor d'Ilonça.

## Veire tanben
### Bibliografia
*  *Études historiques sur l'ancien comté de Nice. III. Le troubadour Raymond Feraud, son temps, sa vie et ses œuvres*, , Annales de la Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes, 1873, tome II  (''lire en ligne'')
* Antoine Léandre Sardou, *La vida de Saint Honorat. Légende en vers provençaux par Raymond Feraud troubadour niçois du  siècle. Notice sur l'auteur et son œuvre*, dans *Annales de la Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes*, 1875, tome III,  (''lire en ligne'')
* André Compan, ''Raimon Feraut, troubadour Nissart (- siècles)''
* Clovis Brunel, *Le comput en vers provençaux attribué à Raimon Féraut*, , Annales du Midi, 1924, volume 36,  (''lire en ligne'')
### Articles connèxes
*Lista de trobadors e trobairises
### Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Panzer I

[thumb|right|Panzer I Ausf. B dins un [musèu chèc.]]

Lo **Panzer I** es un carri leugier concebut per Alemanha dins lo quadre dau rearmament ordonat en 1933 per Adolf Hitler. Fòrça leugier (5,4 t), pauc blindat (6-13 mm) e armats de solament doas mitralhièras de 7,92 mm, èra destinat a l'entraïnament dei formacions blindadas de la *[[Wehrmacht]]*. Lo Panzer II, un pauc pus pesuc, èra destinat au meteis usatge. Pasmens, au començament de la Segonda Guèrra Mondiala, leis Alemands avián pauc de carris modèrnes e foguèron donc obligats d'integrar sei carris d'entraïnament dins sei tropas de combat. Lo Panzer I participèt donc ai combats de la campanha de Polonha fins ai premierei batalhas de l'invasion alemanda dau territòri sovietic. Foguèt tanben engatjat durant la Guèrra Civiu Espanhòla.

Lei performàncias au combat dau Panzer I foguèron mitigadas car deguèt faciar de veïculs concebuts per una utilizacion sus lo prat batalhier. En Espanha, foguèt donc dominat per lo T-26 sovietic e, durant la Segonda Guèrra Mondiala, foguèt inferior ais autrei carris leugiers e son blindatge èra totalament insufisent per arrestar lei projectils anticarri. Pasmens, sa radiò permetiá s'assegurar la coordenacion deis unitats, çò qu'èra un avantatge decisiu còntra leis unitats blindadas advèrsas que dispausavan de sistèmas de comunicacion mens eficaç (drapèus, sinhaus visuaus...). De mai, la *[[Wehrmacht]]* aviá d'equipatges experimentats, çò que permetèt de compensar una partida dei feblessas dau Panzer I.

Totalament obsolèt en 1941, lo Panzer I demorèt utilizat per l'entraïnament, sa mission premiera, fins a la fin de la guèrra. D'estudis assaièron d'utilizar son quadre per concebre un carri capable de sostenir l'infantariá. Aquò menèt ai versions C, D, E e F que foguèron pas ò pauc produchas. Aquelei versions son fòrça diferentas dei versions A et B utilizadas au començament dau conflicte. En particular, la version F aviá un blindatge de 80 mm e una massa totala de 19 t. En plaça, leis Alemands preferiguèron utilizar de quadres de Panzer I per lei convertir coma caçaires de carris, canons automotors e veïculs antiaerians. De torrelas de Panzer I foguèron pereu installadas sus de fortificacions.

## Liames intèrnes

* Panzer II.
* T-26.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Antonio J. Candil, « Soviet Armor in Spain: Aid Mission to the Republicans Tested Doctrine and Equipment », *Armor*, Fort Knox, US Army Armor Center,‎ març de 1999, pp. 31-38.
* **[[anglés|(en)]]** Terry Gander, *Tanks & Armour : Panzerkampfwagen I & II*, Hersham, Ian Allen, 2006.

## Nòtas e referéncias
Muscat

Lo **muscat** es una importanta familha de vitatges que regropa almens 200 varietats diferentas, negras, rogencas o blancas, qu'an gardat un gost similar coma ponch comun. Probablament utilizat dempuèi l'Antiquitat, es uèi present en Occitània (region de Frontinhan, val de Ròse, Diá), dins la rèsta d'Euròpa (Alsàcia, Itàlia, Espanha, Grècia, Romania), en Austràlia e en Africa del Sud. Las varietats mai conegudas son lo muscat blanc de grans pichons qu'es utilizat per de vins de qualitat, lo muscat d'Alexàndria qu'a un rendement important adaptat a de produccions mejanas e lo muscat Ottonel qu'es adaptat als climats d'Euròpa Centrala.

## Galariá fotografica


Lithographie de Muscat Blanc.jpg|
Lithographie du Muscat de Frontignan.jpg|
Black Hamburg aka Black Muscat grape.jpg|
Muscat blanc et Muscat noir by JM Rosier.jpg|
Muscat of Norway leaf.JPG|


## Articles connèxes

* Vin
* Vitatge
Nebbiolo

Lo Nebbiolo es un vitatge utilizat principalament en Itàlia per la produccion de vins rogs concentrats que necessitan un long periòde de garda per adocir lo gost dels tanins. La cultura es sovent complicada perque exigís de costièras expausadas al sud e de vendémias tardivas (novembre). En defòra d'Itàlia, aquel vitatge es donc rar, mas qualques temptativas d'adaptacion an agut luòc en America del Nòrd (Mexic, Estats Units), en America del Sud (Brasil) e en Austràlia. La vinificacion es tanben complèxa perque l'amarum del vitatge se pòt lèu transformar en astringéncia.

## Galariá fotografica


Close up of Nebbiolo cluster in Italy.jpg|
VIVC8417 NEBBIOLO Mature leaf 9378.jpg|


## Articles connèxes

* Vin rog
* Vitatge
Finzy Kontini

**Finzy Kontini** èra un grop anglofòn italian *[[disco|disco-pop]]* (italo disco) mai que mai conegut en Occitània pel tube *Cha cha cha* en 1985. Actiu entre 1984 e 1992, Finzi Kontini èra compausat als clavièrs de Fabrizio Baldoni (autor e compositor dels tròces del grop), de la cantaira Claudia Colombi e del guitarrista e bassista Bruno Rosellini.

## Referéncias
Desireless

**Desireless**, escais de **Claudie Fritsch-Mentrop** (nascuda lo 25 de decembre de 1952 à París, França), es una cantaira francesa de new wave. Es coneguda per dos gròsses tubes de la fin de las annadas 1980, *Voyage, Voyage* (tròç publicat a la fin de 1986) e *John* (en 1988). 

Quicòm de rare per un títol cantat en francés, *Voyage, Voyage* aguèt tanben de resson al Reialme Unit en 1987, e serà quitament un gròs tube dins mantuns autres païses europèus, en particular en Norvègia, en Suècia, en Finlàndia, en Alemanha e en Àustria, en Espanha e al Portugal. Per contra, *John* a agut de succès sonque dins los païses francofòns, en Espanha, en Finlàndia e en Russia. 

## Cançons mai conegudas
* *Voyage, Voyage* (1986)
* *John* (1988)
* *Qui sommes-nous ?* (1989)

## Referéncias
Blacàs (trobador)

**Blacàs**, tanben cridat **lo trobaire Blacàs**, benlèu **Blachàs** en nòrdoccitan (*Lou troubaire Blacas* en nòrma mistralenca; ***Blacatz*** en occitan ancian; †1236), es un trobador provençau nascut a Aups ò a Niça.

Es probablament lo paire dau trobador Blacasset.

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
*Lista de trobadors e trobairises
### Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Blacàs

**Blacàs** o **Blachàs** pòt significar:

## Persona
**Blachàs** o **Blachàs** es un nom de familha provençala, portat per:

*''lo trobaire'' Blacàs, un trobador originari d'Aups o de Niça.
*Blacàs de Blacàs, senhor de *Beaudinar* (Bèudiran?)
*l'ostau de Blacàs, familha illustra originari d'Aups

## Arbre
*lo blacàs o blachàs, nom vernacular d'arbres.
Blacasset

**Blacasset** o **Blachasset** (en occitan ancian: *Blacasset*, *Blacassetz*, *Blacssetz*, o *Blachessetz*; fl. 1233-1242 – † v. 1300), escaissat **Blacàs**, èra un trobador provençau de l'ostau de Blacàs, senhors d'Aups, dins lo Sant Empèri. Èra probablament un filh dau trobador Blacàs, coma pretend sa *[[vida (literatura)|vida]]*, maugrat qu'aquò siá mes en dobte. Èra egalament alunhat de Carles Ier de Nàpols e de Raimon Berenguier IV de Provença. Segon sa *vida*, èra coma son paire en tèrmes de meriti, de bonas accions e de munificéncia, e aviá egalament la reputacion d'èsser un bon galant.

*Blacasset* es un diminutiu dau nom de son paire (en latin: *Blacacius*). Un document de 1238 (dos ans après la mòrt de son paire) menciona tres filhs de l'ainat Blacàs, dont dos s'apelavan Blacacius. Blacasset èra pas un trobador professionau, mas, coma son paire, un amator. Onze de seis òbras subrevivon, tres *[[sirventés]]*, quatre *[[canso|cançons]]* e quatre *[[cobla (canso)|coblas]]*, inclusent un *cançon* a una sola estròfa amb una melodia en fa major, **'. Aquela cançon es estada annexada a un manuscrit dau ''cançonier dau rei'' de [[Teobaud Ier de Navarra]] a la debuta dau . Demest seis autras òbras figuran:

***', un *[[tençon]]* amb Guilhèm de Montanhagòl dins l'estil *[[trobar clus]]* a prepaus d'una dòna, Guiza (Gauzeranda) de Lunèl
***', un ''sirventés'' qu'escriguèt per lo ''conte de Proensa'' (comte de Provença)
***'
***'

== Articles connèxes ==
*[[Canso]]
*[[Lista de trobadors e trobairises]]

== Bibliografia ==
*Aubrey, Elizabeth. ''The Music of the Troubadours''. Indiana University Press, 1996. . 
*Bertoni, G. "Il complemento del conzoniere provenzale di Bernart Amoros." ''Giornale storico della letteratura italiana'', **34*' (1899) pp.&nbsp;118&ndash;140.
*Egan, Margarita, ed. and trans. *The Vidas of the Troubadours''. New York: Garland, 1984. .

## Nòtas e referéncias

### Nòtas

### Referéncias
Quark estrani

Lo **quark estrani** es una particula elementària dau grop dei quarks. Es un fermion que tèn una carga electrica negativa de -⅓ *e*, un espin de ½ e una massa estimada entre 92 e 104 MeV.c-2. Es tradicionalament notat *s*. Prevista en 1964 dins lo premier modèl dei quarks desvolopat per Murray Gell-Mann (1929-2019) e George Zweig (nascut en 1934), son existéncia foguèt demostrada en 1968. Aqueu quark participa a la formacion dei mesons *η*, *η’* e *φ* e dei barions Λ0, Σ e Ξc.

## Liames intèrnes

* Fermions.
* Fisica dei particulas.
* Quarks.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Rodin

**Rodin** (tanben en piemontés, *Rodìn* en padan normat, *Roddino* en italian) es una comuna istoricament dins lo marquesat de Saluças. Administrativament, es uèi dins la província de Coni e la region de Piemont de l’estat italian.

## Istòria
La primièra atestacion de Rodin es *Rodinus* en 1077. Rodin èra dins la meteissa exclava del marquesat de Saluças que Dolhan, e se trobèt aital dins la diocèsi de Saluças a sa creacion al s. XVI. A l’unificacion d’Itàlia, la comuna de *Roddino* es dins la província de Coni. Una temptativa d’annexion per Dolhan, en 1927, capitèt pas.
Sui Wendi

thumb|right|Representacion de Sui Wendi.

**Sui Wendi** (21 de julhet de 541 - 13 d'aost de 604) es un emperaire de China de la dinastia Sui que reinèt dau 4 de març de 581 au 13 d'aost de 604. Fondator de la dinastia, foguèt remplaçat per son fiu Sui Yangdi (604-618). Ocupa una plaça importanta dins l'istòria chinesa car sei reformas inicièron la transicion entre leis institucions chinesas anticas e medievalas.

Fiu d'un generau, venguèt tanben un cap militar famós au servici de la dinastia Zhu dau Nòrd. En particular, en 577, someteguèt la dinastia Qi dau Nòrd. Quatre ans pus tard, reversèt son sobeiran e prenguèt lo poder. De 581 a 589, conquistèt lei principats dau sud de China, çò que li permetèt de tornar unificar lo país qu'èra devesit dempuei l'afondrament de la dinastia Han au començament dau sègle III apC. Sobeiran sòbri e pragmatic, restaurèt leis institucions imperialas en luchant còntra la corrupcion e favorizant lo meriti coma critèri principau de promoccion. Ansin, donèt una amplor novèla ai concors imperiaus destinats au recrutament dei foncionaris. Organizèt tanben de trabalhs importants per facilitar lei comunicacions e renforçar l'unitat nacionala. Adoptèt tanben lo bodisme coma religion car, dempuei la fin dei Han, la religion indiana èra venguda un autre factor d'unitat. Enfin, adoptèt una politica economica que permetèt lo desvolopament de la produccion agricòla. Pasmens, sa volontat de restablir la senhoriá chinesa sus lei regions perifericas tradicionalament vassalas de l'Empèri menèt a una desfacha saunosa còntra Corèa en 598.

## Liames intèrnes

* Bodisme.
* Concors imperiaus.
* Dinastia Sui.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Arthur F. Wright, *The Cambridge History of China, Volume 3 : Sui and T'ang China, 589–906, Part 1*, Cambridge, Denis Twitchett pour Cambridge University Press, 1979.

## Nòtas e referéncias
Sui Yangdi

thumb|right|Representacion de Sui Yangdi.

**Sui Yangdi** (569 - 11 d'abriu de 618, Yangzhu) es un emperaire chinés de la dinastia Sui que reinèt de 604 a 618. Succediguèt a son paire Sui Wendi (581-604) e foguèt reversat per Tang Gaozu (618-626). Contunièt la politica de reformas e de restauracion de l'Empèri (construccion dau Grand Canau, reconstruccion de la Granda Muralha, restauracion de la ret rotiera...). Pasmens, aquò menèt a de despensas importantas, agravadas per la perseguida de la guèrra còntra Corèa. Après plusors desfachas saunosas en 612-614, de revòutas comencèron dins mai d'una region e Sui Yangdi se desinteressèt deis afaires publics. En 617, foguèt capturat per leis insurgents menats per lo futur emperaire Tang Gaozu. Foguèt premier obligat d'abdicar en favor de son felen, un enfant dich Yang Tong. Puei, foguèt pus simplament assassinat.

## Liames intèrnes

* Dinastia Sui.
* Dinastia Tang.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Arthur F. Wright, *The Cambridge History of China, Volume 3 : Sui and T'ang China, 589–906, Part 1*, Cambridge, Denis Twitchett pour Cambridge University Press, 1979.

## Nòtas e referéncias
Nino Ferrer

**Nino Ferrer**, nom de scèna d**'Agostino Arturo Maria Ferrari**, es un cantaire francés d'origina italiana per son paire, nascut lo 15 d'agost de 1934 a Gènoa (Itàlia) e mòrt en Occitània lo 13 d'agost de 1998 còsta Montcuc, a Sent Çabrian (Carcin).

Arribat en França a París après la Segonda Guèrra Mondiala, estúdia l'arqueologia en jogant de contrabassa dins un grop de jazz amator. Après sos estudis, se lança seriosament dins la musica. Obten fòrça succès en 1965 e 1966 ambe doas cançons risolièras, *Les cornichons* a la fin de 1965, e sustot *Mirza* en 1966, cançon qu'evòca un òme qu'a perdut son can e lo cerca pertot. En seguida, *Oh ! Hé ! Hein ! Bon !*, *Le téléfon*, *Mao et Moi*, *Mon copain Bismarck*, etc., autres tubes risolièrs dins lo meteis estili que *Mirza* e *Les cornichons*, l'impausan coma l'un dels cantaires franceses màgers de la fin de las annadas 1960. 

Dins las annadas 1970 e 1980, se vira un pauc cap al ròck (*Rock n'roll cow-boy*, 1983), quitament s'a puslèu de succès ambe baladas (*La maison près de la fontaine*, 1972). A tanben fach un pauc de cinèma e de pintura.

L'una de sas cançons las mai conegudas, *Le Sud* (en 1975), evòca son enfança passada en partida dins la familha del costat de sa maire en Nòva Caledònia.

Sa cançon *Mirza* es estada parodiada en occitan (*Mon gat*) pel grop Test (Christian Almerge).

## Cançons mai conegudas
* *Pour oublier qu'on s'est aimé* (1963)
* *Les cornichons* (1965)
* *Mirza* (1966)
* *Alexandre* (1966)
* *Oh ! Hé ! Hein ! Bon !* (1966)
* *Je veux être noir* (1966)
* *Le téléfon* (1967)
* *Mao et Moa* (1967)
* *Mon copain Bismarck* (1967)
* *La maison près de la fontaine* (1972)
* *Le Sud* (1975)
* *New York* (1975)
* *Rock n’roll cow-boy* (1983)
* *Notre chère Russie* (1993)
* *Marcel et Roger* (1995)

## Referéncias
Aviacion

L**'aviacion** (del latin: *avis*, aucèl) es una activitat aeriana que compren l'ensemble dels actors, tecnicas e reglaments ligats a l'utilizacion d'una aeronau dins una tòca particulara. Aquelas divèrsas activitats pòdon èsser classadas en activitats d'espòrt e léser o activitats economicas e activitats militaras.

## Articles connèxes
*Aeronautica
L'Estanquet de la Portièra

**L'Estanquet de la Portièra** èra una tavèrna tolosana: situada dins la carrièra bòrnia del numèro 42 de la Carrièra dels Blanquièrs, l'Estancabra ocupèt lo local d'un bar anterior nomenat *La Concierge sous l'Escalier*, crompat a fins dels ans 1990 per Remèsi Firmin amb l'idèa d'establir un luòc d'amassada pels parlants d'occitan ont, en mai de servir quemenjar e de bevendas, fasián de concèrts e d'autras activitats ligadas a Occitània. En 2016 après se jubilar, Firmin cediguèt lo local a una associacion occitanista, la que lo redobriguèt amb lo nom de **[[L'Estancabra]]** (veire l'article per l'istòria après 2016). Lo 27 d'agost 2019 un incendi destruiguèsse l'immòble.

## Referéncias

## Ligams extèrns
* ''Vimeo'' *Somi de granadas* en viu a l'Estanquet
L'Estancabra

**L'Estancabra** es una associacion culturala occitanista de Lengadòc, actiu dempuèi vèrs 2015. De 2016 fins a 2019, ocupèt lo siti de l'ancian Estanquet de la Portièra a Tolosa, cediguèt a l'associacion per l'ancian proprietari Remèsi Firmin. L'Estancabra es actiu al bastiment pendent sièis meses a comptar lo 8 de genièr de 2016,mas amb lo temps quitèt d'operar amb regularitat e faguèt la darrièra fèsta lo Jorn de la Musica de 2019, abans qu'un incendi destruiguèsse l'immòble lo 27 d'agost del meteis an.. Lo meteis an de l'incendi aculhiguèt un sopar dels Amics de l'Escòla Occitana d'Estiu lo divendres 22 de febrièr. Annonçat en 2020, l'associacion Estancabra redobèrta en 2021 en fòrma de caravana, la ***Cabravana*** (mot valisa construch de *[[cabra]]*, emblèma de l'associacion, e de *[[caravana]]*).

## Veire tanben
*L'Estanquet de la Portièra

## Referéncias
Levat de pèiras

Lo **levat de pèiras** es una practica tradicionala en mantas culturas del monde. La practica es comuna dins tota l'Euròpa del Nòrd, en particular en Islàndia, en Escòcia, al País Basc (veire Harri-jasotze), a las illas Feròe, a País de Galas, dins lo nòrd-oèst d'Anglatèrra centrat a l'entorn de Cumbria, en Soïssa, en Alemanha e tanben als Estats Units e dins cèrtas partidas d'Asia coma Japon.
Kamini

**Kamini Zantoko**, mai conegut simplament coma **Kamini**, nascut lo 8 de decembre de 1979 al Nouvion-en-Thiérache en Picardia dins lo Nòrd de França, es un rapaire e umorista francés d'origina congolesa. Es conegut per son [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) *Marly-Gomont* fin 2006.

## Referéncias
Auròst

L**'auròst**, **auròt** (deu latin *ad rostra*, "tribuna a las harangas") o **aurostada** qu'ei ua tradicion funerària particulara a las vaths de Bearn (particularament comüa a la vath d'Aspa), dens la quau ua vielha hemna rima, que canta e qu'improvisa doléncias en acompanhant un carrei funèbre. L'accion de cantar l'auròst qu'ei l**'aurostada**, dont lo vèrbi qu'ei ***aurostar***. Au sègle XIX la tradicion s'es practicada enqüèra

## Veire tanben
*Dolonteja

## Referéncias
Sèm e serem

Lo **Festival Sèm e serem** foguèt un festival alternatiu de musica contemporanèa d'inspiracion tradicionala occitanocatalana celebrat a Tolosa en 2010 e en 2011.

Los objectius de l'entitat qu'organizava lo festival èran estendre l'usatge social de la lenga e cultura occitana, collaborar en la normalizacion de l'usatge del occitan escrit en la vida publica, estrénher de laces entre lo mond musical catalan e occitan en establint d'accions de cooperacion: de concèrts e publicacion conjoncha de discografia e estendre la coneissença mutuala entre tradicions musicalas. Artistas coma Carles Belda, Orxata Sound System, Ix!, Enric Hernàez, Pau Alabajos, Miquel Pujadó e autres musicians occitans e catalans participèron al festival. En 2011, Barnasants e *Sèm e serem* recebèron una ajuda importanta de l'Euroregion Pirenèus-Mediterranèa per desvolopar lo projècte *Poesia sense fronteres,* un recuèlh de poesia occitanocatalana dels sègles XII al XXI, musicat per Guillaume Lopez (occitan) e Roger Mas i Solé (catalan).

## Ligams extèrnes
* Archiu del blòg del festival 

## Referéncias
Circonscripcions legislativas

Las **circonscripcions legislativas** son de divisions del territòri que permeton d’elegir un o mantun representants a una assemblada legislativa. S’emplega aital lo mot dins l’estat francés per nomenar lo descopatge del territòri per las eleccions a l’Assemblada nacionala.
Christophe Ramond

**Christophe Ramond** (n. 25 de febrièr de 1974 a Montalban) es un òme politic occitan, del partit socialista francés.

Faguèt d’estudis de sciéncias politicas e de drech public e comencèt lo trabalh coma ajutòri parlamentari de Jacques Valax, deputat de Tarn. En 2015, es elegit conselhièr departamental de Tarn, amb Éva Géraud, dins lo canton d’Albi 3. En 2017, es elegit president del Conselh departamental de Tarn. En 2021, es reelegit conselhièr departamental e demòra president.
Lista de las circonscripcions legislativas de Tarn

La **lista de las circonscripcions legislativas de Tarn** dona lo nombre e la localizacion de las divisions electoralas del departament de Tarn per las eleccions a l'Assemblada nacionala francesa.
## Dempuèi 2012

## De 1988 a 2012
I aviá quatre circonscripcions.
Cantons de Tarn

Los **cantons de Tarn** son una anciana division administrativa e una division electorala de l’Estat francés dins lo departament de Tarn. 

## Istòria
Los cantons son creats amb lo departament en 1790. 

En 1801, après la creacion dels arrondiments, los cantons son tanben revists e lor nombre tomba a 36.

Lo nombre de canton càmbia pas gaire entre 1808 (36) e 2014 (46). Las creacions son fachas a Agen (de 2 a 5 cantons), Marmanda e Vilanuèva.

La refòrma de 2015 crea 23 cantons novèls.
Intercomunalitats de Tarn

Las 314 comunas del departament de Tarn son dempuèi lo 1èr de genièr de 2017 agropadas dins sètze intercomunalitats que doas an lo sèti fòra lo departament. D'aquelas intercomununalitats, tres son de comunautats d'aglomeracion, e tretze son de comunautats de comunas.

## Tanben veire
* Departament de Tarn
* Arrondiments de Tarn
* Cantons de Tarn
* Comunas de Tarn
Extreme

**Extreme** es un grop anglofòn de hard ròck american originari de Boston, dins Massachusetts (Estats Units). Format en 1985 per lo cantaire **Gary Cherone** e lo bataire **Paul Geary**, lo grop se separa en 1996, puèi se reforma en 2004. En 2007 **Paul Geary** se tira del grop, qu'enregistra pr'aquò sens el un album novèl e entama una virada mondiala en 2008 ambe un autre bataire. Grop ròck aparentat al sosgenre *funk-metal*, es paradoxalament sustot conegut per una balada, *More than Words*, tube mondial en 1991, quitament n°1 als Estats Units.

Per l'anecdòta, entre 1996 e 1999 **Gary Cherone** es estat un temps cantaire de Van Halen. 

## Discografia
* 1989 : *Extreme*
* 1990 : *Pornograffitti*
* 1992 : *III Sides to Every Story*
* 1995 : *Waiting for the Punchline*
* 2008 : *Saudades de Rock*
* 2023 : *Six* 

## Referéncias
Castèls de Castèlverdun e de Gudanas

Los **castèls de Castèlverdun** e de **Gudanas** designan mantas bastendas nòblas bastidas a las epòcas medievala e modèrna sul territòri del Sabartés, a l'actuala comuna de Castèlverdun al departament d'Arièja.

Rèstan uèi doas bastendas : lo castèl medieval del  dit « Castèl de Landres (o Landras??) en roïna qui susplomba lo vilatge de Castèlverdun e lo Castèl de Gudanas bastit al  situat a l'òrla de la rota que puja al platèl de Belha en un replan que domina la zòna de confluéncia d'Aston e d'Arièja. 

Lo castèl de Gudanas, aital coma lo portal e sa grasilha, los sòls de l'alèa montanta e de las tres terrassas, fa l'objècte d'un classament al títol dels monuments istorics dempuèi lo 14 de junh de 1994. Menaçat de roïna per l'insufisença d'òbras de mantenement, lo castèl es estat tornat comprar en 2013. Es actualament en restauracion.

## Vejatz tanben

### Referéncias

### Ligams intèrns

* Lista dels monuments istorics d'Arièja
* Lista dels castèls d'Arièja

### Ligams extèrns
 
* Sit oficial (en francés)
Castèl de Gudanas

Lo **castèl de Gudanas** es un castèl neoclassic del sègle XVIII dins la comuna de Castèlverdun al sud de l'Arièja. Es bastit sul sit d'un castèl ancian destrusit en 1580. Lo castèl es designat *[[Monument istoric en França|monument istoric]]* dempuèi 1994, mas caiguèt en roïna a la fin del sègle XX. Foguèt comprat en 2013 e es ara en restauracion.

## Vejatz tanben

*Lista dels castèls d'Occitània

## Referéncias

## Lectura mai prigonda
Waters, Karina (2018). Château de Gudanes: A True Love Story Never Ends. Château-Verdun: Château de Gudanes. .

## Ligams extèrnes

*
* 
*
Conselh departamental de Tarn (collectivitat territoriala)

Lo **Conselh departamental de Tarn** o **departament de Tarn** es una collectivitat territoriala francesa, que curbís lo departament de Tarn. Es instituït en 2015 per prene la seguida del Conselh general de Tarn. 

## Direccion
Lo president es Christophe Ramond (PS) que prenguèt la seguida de Thierry Carcenac (PS) en 2017.
Aramèus

Leis **Aramèus** son un ensemble de pòbles seminomadas ò nomadas que migrèron vèrs Siria e Mesopotamia a la fin dau millenari II avC. Sa cultura èra pròcha d'aquela dei principats neoititas e d'elements pus ancians eissits de Siria. Èran donc probablament originaris de Siria ò d'una region vesina. Sei migracions menèron a de conflictes amb plusors Estats locaus dau sègle XI au sègle IX avC. Leis Assirians foguèron batuts mai d'un còp e foguèron pauc a cha pauc enceuclats per d'Estats aramèus. Au sud, Babilònia conoguèt un periòde d'instabilitat amb una succession de plusors dinastias cortas. Pasmens, leis Aramèus fondèron pas un reiaume unificat. Ansin, a partir dau sègle IX avC, leis Assirians prenguèron l'avantatge còntra lei principats aramèus e ne'n conquistèron la màger part.

En defòra de son ròtle politic e militar, leis Aramèus aguèron tanben una influéncia culturala importanta sus la region. D'efiech, sa lenga se difusèt fòrça siá en causa de l'installacion de poders aramèus siá en causa de la deportacion dei populacions vencudas per leis Assirians. L'aramèu venguèt ansin la lenga pus parlada en Mesopotamia e, pus generalament, la lenga veïculara de l'Orient Mejan. Au nivèu de l'escritura, lo sistèma alfabetic de l'aramèu èra ben pus simple que lo cuneïfòrme que son usatge comencèt de declinar. Pasmens, lei populacions aramèas restaurèron jamai son independéncia e s'assimilèron pauc a cha pauc ais autrei pòbles mesopotamians. A partir dau sègle V avC, lo tèrme « aramèu » designa donc lei locutors de l'aramèu que demorèron majoritaris dins mai d'una region orientala fins a la conquista aràbia.

## Liames intèrnes

* Aramèu.
* Assiria.
* Mesopotamia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Vincent Blanchard (dir.), *Royaumes oubliés : De l'empire hittite aux Araméens*, París, Louvre Éditions - Lienart, 2019.
* **[[francés|(fr)]]** Françoise Briquel-Chatonnet, *Les Araméens et les premiers Arabes : des royaumes araméens du IXe siècle à la chute du royaume nabatéen*, Ais de Provença, Édisud, 2004.
* **[[francés|(fr)]]** Paul-Eugène Dion, *Les Araméens à l'âge du fer : histoire politique et structures sociales*, París, Gabalda, 1997.
* **[[francés|(fr)]]** Pierre Grelot, « Quelles langues parlait-on au temps de Jésus » , dins *Aux origines du christianisme*, Gallimard/Le Monde de la Bible, 2000, pp. 55-59.

## Nòtas e referéncias
Antimeridionalisme francés jos la Tresena Republica

L**'[[antimeridionalisme]] [[França|francés]] jos la [[Tresena Republica (França)|Tresena Republica]]** es un òdi contra los abitants del "Miègjorn" francés: occitans, basques, catalans, etc.. Èra plan en vòga a la fin del sègle XIX e a la debuta del sègle XX. Tira sas originas d'una lectura lingüistica, economica, culturala e memoriala del país e del procediment de construccion dels etnotipes dins lo qual las populacions del Miègjorn son jutjadas barjacairas, vanitosas, indolentas perque la vida lor seriá facila a causa del climat ensolelhat, governadas per las passions e pas per la rason. Los antimeridionalistas jutjan la conquista romana, l'accion de Joana d'Arc o la Revolucion Francesa coma responsablas de la predominança meridionala dins la societat.

L'òdi de las gents del Miègjorn es promogut per una partida de la drecha nacionalista. Lo patriotisme dels Meridionals es mes en dobte, son jutjats coards e indiferents, e pendent la desfacha de la batalha de Lorena en 1914 lèu fach declarats colpables. Los òmes politics del Sud, Leon Gambetta e Ernèst Constanç en cap, son denonciats coma s'essent apoderats del poder per populisme per tal d'acaparar las riquesas del Nòrd e los redistribuïr dins lo Sud. Enfin, las gents del Sud son presentadas coma apartenissent a una "raça" gangrenada pels protestants e sustot los josieus amb los quals trabalharián a prene o poder. Lor comportament general seriá la consequéncia de la conformacion de lor cervèl.

## Veire tanben
### Articles connèxes
*Antimeridionalisme
*Racisme
*Vergonha
Antimeridionalisme

L**'antimeridionaisme** es un òdi dels franceses als pòbles del "Miègjorn", inclusent los occitans, basques, catalans, còrses, padans, etc.

Segon Pèire Escudèr, aqueste òdi "nascut dempuèi lo sègle setzen e vengut ideologia nacionala a partir de l'absolutisme loïsquatorzenc".

L'antimeridionalisme francés jos la Tresena Republica èra major e inclús la Vergonha, un lingüicidi contra la linguacultura occitana.

## Veire tanben
### Bibliografia
*Patrick Cabanel, Mariline Vallez. La haine du Midi : l'antiméridionalisme dans la France de la Belle Époque. *La haine du Midi : l'antiméridionalisme dans la France de la Belle Époque*. Apr 2000, Toulouse, France. pp.87-97. https://shs.hal.science/halshs-00177753/.
*Silvano Montaldo. En finir avec Cesare Lombroso ?. *Passés Futurs*, 2019, Les vitrines de l'humanité, 6, https://www.politika.io/fr/notice/finir-cesare-lombroso.
*L’antiméridionalisme: imaginaire et politique. *Huysmans: politique et religion*, 2009. pp.117-136. https://classiques-garnier.com/huysmans-politique-et-religion-l-antimeridionalisme-imaginaire-et-politique.html
*Laurent Alibert, « Jean-Claude Dinguirard, *L’épopée perdue de l’occitan* (1983) », *Revue des langues romanes* [En ligne], Tome CXXV n°1 | 2021, mis en ligne le 01 mai 2021, consulté le 01 octobre 2023. URL : http://journals.openedition.org/rlr/4303 ; DOI : https://doi.org/10.4000/rlr.4303
*Regards géopolitiques sur les frontières - Paris : L'Harmattan, 2007 - 231 p. : ill. - Culture et politique - ISBN: 9782296168725 - Permalink: http://digital.casalini.it/9782296168725 - Casalini id: 4883465
*Olivier Vernier. *Des aspirations identitaires sous l’Etat français : les projets de découpage provincial du Sud-Est (1940-1944)*. Le Midi dans la nation française. Actes du 126e Congrès national des sociétés historiques et scientifiques, « Terres et hommes du Sud », Toulouse, 2001. https://www.persee.fr/doc/acths_0000-0001_2002_act_126_2_4939.

### Articles connèxes
*Epopèia occitana
### Ligams extèrnes
*https://ethnolinguiste.org/

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Lei de conservacion de la massa

[vinheta|231x231px|Li dison tanben aquesta lei pel nom de son creator [Antoine Lavoisier|Antoine-Laurent Lavoisier.]]
La **lei de conservacion de la massa** es una lei fondamentala de la quimia e de la fisica segon la quala la massa dels reactius es egala a la massa dels produits pendent una reaccion quimica dins un sistèma isolat.

## Istòria
Al , los scientifics avançavan l'idèa que la fusta en cremant, perdiá una «substància» avent una certana massa, nommada lo flogistic (del grèc: , *phlogistos*, «inflamable»). Pasmens, aquela teoria non explicava pas perqué un metal, après combustion, possedissiá una massa superiora a la de partença. La teoria foguèt refutada per Lavoisier. Aqueste coneissiá l'existéncia de l'oxigèn dins l'aira, descobèrt pel quimista suedés Scheel (1742-1786) e lo quimista anglés Priestley (1733-1804) que non ne poguèren pas definir lo ròtle.

## Lei de Lavoisier
vinheta|227x227px|Principi de Lavoisier.
Lavoisier placèt jos una campana dispausant de graduacion e immersion dins de mercuri (Hg), 11,50 g de plomb (Pb), calfat a una nauta temperatura de rais solars concentrats per una lentilha, pendent mai d'una ora. Lavoisier constatèt una montada del nivèl del mercuri dins la campana e mesurèt una pèrda d'aire de 61,4 mL. La massa del plomb calfat aumentèt de 0,13 g.

Observèt la montada del mercuri dins la campana e verifica, après una pesada menimosa, que lo pes del metal calcinat a aumentat e que s'es transformat en litharge o cauç de plomb (oxid de plomb PbO). Aqueles fenomèns provenon pas, çò afirmava, d'una pèrda de flogistic, mas de la combinason d'una partida de l'aire de la campana amb lo plomb. Calfèt tanlèu après la litharge e constata que se transforma de plomb en liberant d'aire.

## Articles connèxes

* Energia
* Conservacion de l'energia

## Referéncias