open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maryame El Moutamid

**Maryame El Moutamid** (n. en 1984) es una astrofisiciana marroquina.

Après lo licèu a Essaouira, Maryame anèt perseguir sos estudis a París ont obtenguèt un doctorat en astrofisica e sciéncias planetàrias, especializat en mecanica celèsta. Foguèt convidada pels cercaires de l'Universitat Cornell als Estats Units a demandar un pòste d'assistenta de recèrca, e en març de 2014 comencèt a trabalhar a l'Universitat Cornell coma membre de l'equipa de mission espaciala de la NASA Cassini-Huygens.

Lo 19 d'agost de 2025, una còla d'astronòms menada per ela descobriguèt la luna d'Uranus S/2025 U 1 en utilizant d'imatges NIRCam del telescòpi espacial James Webb. Es lo 29en satellit d'aquela planeta.

## Omenatge
L'Union Astronomica Internacionala nomenèt l'asteroïde 2000 HB97 27539 Elmoutamid en son onor, en reconeissença de sas contribucions a l'exploracion espaciala.

## Referéncias
Província de Meureddìa e Igresiènti

La **província de Meureddìa e Igresienti** (*Sulcis Iglesiente* en italian) es una província de Sardenha, dins l’estat italian, creada en 2021 e dintrada en operacion en 2025. Compausada de 24 comunas, a doas capitalas, Carbònia e Igrèsias (Glèisas en occitan). Son còdi estatistic es **119**. S'i parla sardo mas tanben padan (ligurian tabarquin) dins las illas del sud-oèst. 

## Istòria
La província repren lo nom de la regions istoricas de Meureddìa e Igresiènti qu’èran un pauc mai espandidas (una part es ara dins la Ciutat Metropolitana de Castèl). A l’unificacion d’Itàlia (1861), las comunas èran totas dins la província de Castèl. En 2005 se crea la província de Carbonia e Iglesias, amb lo còde estatistic 107. En 2016, la província es suprimida e las comunas rejonhan la província de Sardenha del Sud (còde 111). En 2025 la província de Carbonia e Iglesias es restablida, mas se li dona un autre nom, Sulcis Iglesiente (en italian), e quitament un autre còde estatistic, 119.

## Nòtas e referéncias
Ienishs

Los **ienishs** (en alemand : *Jenische*, adjectiu : *jenisch* o *Jeniš*) son una etnia seminomada europèa d'ascendéncia non formalament determinada. Se son especializats dins las activitats de banastariá e de merçariá, çò que lor valguèt l'escai de  *vanniers*  en Soíssa romanda, en Alsàcia, en Lorena e endacòm en França.

Tenon sa lenga pròpria, lo ienish, derivada principalament de l'alemand, del yiddish e de l'ebrèu e incluent tanben de vocabulari romaní, çò que situa son istòria dins l'Euròpa de lenga germanica. Se tròban encara principalament dins los païses de lenga alemanda e frontalièrs : en Alemanha (Renània, Bavièra), en Soïssa (Argòvia, Sant Galh, Grisons), en Àustria (Tiròl, region de Viena), en França (Alsàcia, Lorena), en Luxemborg, en Belgica (Valonia), en Ongria. En Occitània se son installats dins Gard, en Ardecha, dins lo Massís Central.
Metòde deis indivisibles

Lo **metòde deis indivisibles** ò **principi de Cavalieri** es un metòde de calcul d'aira e de volum prefigurant lo calcul integrau. Descubèrt d'un biais independent per Liu Hui († sègle III apC) e per Bonaventura Cavalieri (1598-1647), foguèt desvolopat e melhorat per plusors matematicians de la Renaissença coma Gilles Personne de Roberval (1602-1675), Evangelista Torricelli (1608-1647) e Blasi Pascal (1623-1661), èra una tecnica pus eficaça, mai pus complèxa, que lo metòde d'exaustion d'Arquimèdes.

## Liames intèrnes

* Aira.
* Calcul integrau.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », *Arch. Hist. Exact Sci.*, vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.

## Nòtas e referéncias
Gims

**Gandhi Djuna**, dich **Maître Gims**, o simplament **Gims**, nascut a Kinshasa al Còngo lo 6 de mai de 1986, es un rapaire e cantaire popular francés de soca congolesa, tanben menaire del grop de rap Sexion d'Assaut.

**Gandhi Djuna** es lo filh de Djanana Djuna, lo cantaire del grop Papa Wemba. Sa familha a emigrat en França quand aviá 2 ans sonque.

En 2013, **Maître Gims** publica son primièr album sòlo, *Subliminal*, qu'obten còp-sec una gròssa capitada dins los païses francofòns, n° 2 en França e quitament n° 1 en Valonia : aqueste album portat pels tubes *J'me tire* e *Bella* s'es vendut a mai d'un milion d'exemplars e a impausat durablament **Gims** coma un cantaire popular de primièr plan en França, Occitània compresa.
Leopoldo Nobili

thumb|right|Retrach de Leopoldo Nobili.

**Leopoldo Nobili** (5 de julhet de 1784, Trassilico - 22 d'aost de 1935, Florença) es un fisician Itàlia de la premiera partida dau sègle XIX. Oficier d'artilhariá dins lei fòrças napoleonencas, participèt a la campanha de Russia. Puei, s'interessèt a la concepcion d'instruments destinats a l'estudi de la termodinamica e de l'electrofisiologia. En particular, concebèt lo galvanomètre astatic, un instrument qu'es pas influenciat per lo camp magnetic terrestre, e trabalhèt amb Macedonio Melloni (1798-1854) sus lo termomultiplicator.

## Liames intèrnes

* Galvanomètre.
* Termodinamica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Willem Henri Julius

[thumb|right|Retrach de Willem Henri Julius en [1916.]]

**Willem Henri Julius** (4 d'aost de 1860 - 15 d'abriu de 1925) es un fisician neerlandés de la fin dau sègle XIX e de la premiera partida dau sègle XX. Especialista de l'estudi deis espèctres optics, observèt a analizèt l'espèctre dau Soleu durant la màger part de sa carriera. Aqueu trabalh lo menèt a identificar leis espèctres de plusors compausats quimics.

## Liames intèrnes

* Soleu.

## Bibliografia

* **[[neerlandés|(nl)]]** H. A. M. Snelders, « Julius, Willem Henri (1860-1925) », *Biografisch Woordenboek van Nederland*, Amsterdam, Huygens Instituut, 2013.

## Nòtas e referéncias
Joan Claudi Rixte

**Joan Claudi Rixte** (Vauriàs, 22 de setembre de 1944) es un ensenhaire, lingüista e erudit occitan. E mai se s'endralhèt primièr dins l'ensenhament de l'anglés, s'impliquèt mai e mai dins l'occitanisme a partir de las annadas 80 per venir un dels referents, e un dels pilars amb son esposa, de l'occitanisme en país dromenc. Sa femna èra l'escrivana e traductritz occitana Maria Cristina Còsta-Rixte.

## Òbras
* *Anthologie de l’écrit drômois de langue d’oc : Volume I. Les troubadours drômois et du Viennois ; Textes et documents, des origines à l’époque moderne* (2002)
* *Anthologie de l’écrit drômois de langue d’oc : Volume II. XIXe-XXe siècles* (2004)
Vald

**Valentin Le Du**, dich **Vald**, nascut en França còsta París a Aulnay-sous-Bois, en Sèina e Sant Danís lo 15 de julhet de 1992, es un rapaire francés, de soca bretona per son paire.

Comencèt de rapar a 17 ans. Publiquèt un mesclatge *NQNTMQMQMB (Ni Queue Ni Tête Mais Qui Met Quand Même Bien)* en 2012, seguit d'un autre mesclatge *Cours de rattrapage* la meteissa annada. Los dos foguèron reeditats en 2016 coma un CD doble e publicat sus son site internèt. 

Lo 27 d'octòbre de 2014, **Vald** publiquèt tornamai son mini album de debuta *NQNT (Ni Queue Ni Tête)* ambe un vidèo musical, *Bonjour*, qu'aguèt de succès. Foguèt seguit per la sortida del mini album *NQNT 2* lo 25 de setembre de 2015. 

Lo 20 de genièr de 2017, sortiguèt enfin son primièr vertadièr album, * Agartha* ; l'album foguèt un gròs succès e obtenguèt una certificacion de platin en França, es a díser que se seriá vendut a mai de cent mila exemplars. 

Lo 2 de febrièr de 2018, **Vald** sortiguèt son segond album *XEU*, ambe de collaboracions ambe d'autres rapaires, en particular Sofiane. L'album recebèt una dobla certificacion de platin (al mens dos cent mila exemplars de venduts). Foguèt seguit pel mesclatge *NQNT33* en setembre de 2018. 

En octobre de 2019, sortiguèt son tresen album, *Ce monde est cruel* (Aquel mond es crudèl), puèi *V* en 2022 ; los dos foguèron disc de platin tanben. Entretmps, participèt tanben en 2020 a un album comun ambe lo rapaire francés Heuss l'Enfoiré, *Horizon vertical*.  

## Discografia
* 2017 : *Agartha* 
* 2018 : *XEU*
* 2019 : *Ce monde est cruel*
* 2022 : *V*
* 2025 : *Pandémonium*
Isaac Alfassi

**Isaac ben Jacob Alfassi** (1013, Qal'at Bani Hammad - 20 d'abriu de 1103, Lucena) es un rabin medievau d'Africa dau Nòrd. Es l'autor dau *[[Sefer HaHalakhot]]*, un condensat dei partidas legislativas dau Talmud de Babilònia que venguèt una òbra importanta de l'estudi dei lèis judievas.

## Liames intèrnes

* Judaïsme.
* *[[Sefer HaHalakhot]]*.
* Talmud de Babilònia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Antonio Snider-Pellegrini

[thumb|right|Illustracion de la dubertura de l'[Ocean Atlantic|Atlantic per Antonio Snider-Pellegrini.]]

**Antonio Snider-Pellegrini** (1802, Trièste - 1885, Nòva York) es un geograf francés dau sègle XIX. Es mai que mai conegut per aver prepausat la premiera teoria vertadiera de la deriva dei continents en 1858 en observant la complementaritat dei litoraus d'Euròpa e d'America dau Nòrd.

## Liames intèrnes

* Tectonica dei placas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Elena Cabanas Gràcia

**Elena Maria Victòria Cabanas Gràcia** (en francés: *Hélène Cabanes Gracia*; Cervian, 6 de julh de 1919 - Lodeva, 19 de novembre de 2010) foguèt una ensenhaira, pedagòga, feminista, occitanista e esperantista occitana. Occitanista fòrça activa e de tria, creèt e dirigiguèt amb Leon Còrdas e Robèrt Lafont lo jornal del jovent occitanista *[[L’Ase negre]]*.
## Referéncias


## Ligams extèrns
Ghislaine Maxwell

miniatura|Ghislaine Maxwell durant son empresonament
**Ghislaine Noelle Marion Maxwell** (Maisons-Laffitte, França, 25 de decembre de 1961) es una milionària e membre de la jet-set britanica. Actualament, e dempuèi 2020, es en preson acusada de pedofilia

Filha del multimilionari e arpalhand Robert Maxwell, s'installèt als Estats Units aprèp la mort estranha de son paire en 1991. Venguèt puèi una associada plan intima del financièr american Jeffrey Epstein, que foguèt implicat dins d'afars de prostitucion de menors. Maxwell i joguèt un ròtle important de cap a l'establiment de contactes e relacions politics e socials internacionalament e creèt una ret que compreniá mantas personalitats notablas coma per exemple lo Prince Andrew, Donald Trump, Bill Clinton e l'avocat american Alan Dershowitz.

Fondèt lo Projècte TerraMar, un grop de proteccion de l'ocean que foguèt actiu a partir de 2012.

Maxwell foguèt arrestada durant la matinada del 2 de junh de 2020 aprèp una intervenció de l'FBI dins una mansion luxuosa de Bradford, un vilatjòt de l'estat de Nòu Hampshire.

## Referéncias
Gerard Goiran

**Gerard Goiran** (en francés: *Gérard André Gouiran*; Lo Rove, Provença, 3 de novembre de 1945 - Lo Martegue, 14 de mai de 2025) foguèt un ensenhaire, occitanista e medievista occitan. Especialista de l'occitan de l'Edat Mejana, dels trobadors e subretot de Bertran de Bòrn, foguèt un actor clau de l'occitanisme e dels estudis d'occitan a l'Universitat Pau Valèri e endacòm mai.

Presentèt en 1985 una tèsi en lingüistica romanica, *L’Amour et la guerre. L’œuvre de Bertran de Born* jos la direccion de Raymond Arveiller a Ais de Provença. Foguèt lo primièr president del CAPES d'occitan.

## Òbras
* *Europe des Trobadors* coescrich amb Miquèla Stenta (1993)
* *Études sur la littérature occitane du Moyen Âge* tòm I (2016)
* *Études sur la littérature occitane du Moyen Âge. Tome II* (2021)
## Referéncias


## Ligams extèrnes
Adam Peirussa

**Adam Peirussa** (en francés: *Adam Noé Peyrusse*; Ornasons, país d'Aude, 18 de decembre de 1823 - Ornasons, 23 d'abril de 1901) foguèt un escrivan occitan. Demest los primièrs felibres audencs, es conegut mai que mai per sa comèdia *Narcissa* publicada en 1883.

## Òbras
* *Narcissa* (*Narcisso*; 1883)
*

## Referéncias


## Ligams extèrnes
Joan Bedòs

**Joan Bedòs** (en francés: *Jean Bédos*; Agde, 5 de setembre de 1871 - Agde, 8 de març de 1951) foguèt un politician e escrivan occitan. Foguèt l'autor de l'imne d'Agde: *la Dagtenca* en 1934.

## Referéncias


## Ligams extèrnes
John von Neumann

[thumb|right|Retrach de John von Neumann dins lo corrent dels ans [1940.]]

**John von Neumann** (28 de decembre de 1903, Budapèst - 8 de febrier de 1957, Washington) es un matematician e fisician estatsunidenc dau segle XX.

S'interessèt a mai d'un domeni. Durant los ans 1930, estudièt la mecanica quantica e li donèt una forma axiomatica en 1932. Puei, trabalhèt sus las tecnologias de l'informacion e defeniguèt l'estructura possibla d'una machina de tractament automatic capabla de tractar l'informacion a partir d'un programa enregistrat. Durant la Segonda Guèrra Mondiala, participèt au projècte Manhattan. Après lo conflicte, contunhèt sas recherchas sus l'informacion e foguèt implicat dins la concepcion dels prumiers ordinators. Menèt pereu de trabalhs en matematicas, en particular dins los domenis de la teoria dels ensembles e de la teoria dels jòcs. Es de còps presentat coma lo fondator de l'analisi numerica moderna.

## Ligams internes

* Mecanica quantica.
* Tecnologias de l'informacion.
* Teoria dels ensembles.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Enrique Gracián Rodríguez e Stéphanie Logrado (trad.), *La théorie des jeux et les mathématiques de la négociation : von Neumann*, Barcelonea RBA Coleccionables, 2018, 166 p.

## Nòtas e referéncias
Batalha de Mu'tah

La **batalha de Mu'tah** es un combat que se debanèt en setembre de 629 sus lo territòri de la Jordania actuala. Foguèt lo resultat d'una incursion de tropas aràbias mandadas dins la region per Maomet per combatre de tribús aràbias non musulmanas. Se turtèt ai fòrças localas d'aquelei tribús e a plusors garnisons bizantinas mobilizadas per leis autoritats localas. Lei coalizats reüniguèron ansin aperaquí  òmes e leis asalhidors ( òmes) se retirèron vèrs lo sud per trobar una posicion favorable a un combat defensiu. La confrontacion principala aguèt luòc dins una vau e lei musulmans deguèron se retirar après la mòrt de la màger part de sei caps.

Lo bilanç uman de la batalha es desconegut. Après aquela desfacha, Maomet se concentrèt sus lo renforçament de son poder dins la peninsula Aràbia fins a sa mòrt. Pasmens, leis escaramochas contunièron entre Bizantins e musulmans e l'intensitat dei combats aumentèt rapidament au començament deis ans 630. Menèron a la conquista aràbia de la màger part dau sud e de l'èst dau mediterranèu dins lo corrent dau sègle VII.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Walter E. Kaegi, *Byzantium and the Early Islamic Conquests*, Cambridge, Cambridge University Press, 1995, 313 p.
* **[[anglés|(en)]]** Walter Emil Kaegi, *Heraclius, Emperor of Byzantium*, Cambridge University Press, 2003, 372 p.

## Nòtas e referéncias
Margaret Crane

**Margaret M. Crane** (n. 1941, escaissada *Meg Crane*) es una inventora e dessenhaira grafica americana que creèt lo primièr tèst d'emprenhament a l'ostal en 1967 que trabalhava a Organon Pharmaceuticals a West Orange, dins lo Nòu Jersei. Pr'amor de la resisténcia dels mètges, lo tèst venguèt pas disponible abans 1977, levat per un estudi de mercat al Canadà en 1972.

## Referéncias
Raimond Guiraud

**Raimond Guiraud** (en francés: *Eugène Raymond Guiraud*; Tolosa, 16 d'abril de 1929 - Marçac de Tarn, 19 d'octobre de 2013) foguèt un escrivan occitan. S'especializèt lèu dins lo roman negre e en 1995 publiquèt son primièr libre *22, carrièra del Taur* amb son protagonista emblematic que apareisserà dins totes las òbras ulterioras: lo comissari Casal.

## Biografia
Raimond Guiraud nasquèt en 1929 dins una familha que l'occitan i èra vida vidanta. Guiraud trabalhèt dins maites domenis. Faguèt lo camionaire, l'obrièr, jornalista e mai que mai, lo comercial dins lo sector agroalimentari a París. Totas aquelas activitats li permetèron de se familiarizar amb l'anar de la polícia, de la gendarmariá e mai dels tribunals. Pasmens son interès per l'occitan arribèt sul tard quand son amic, lo mètge e lingüista del país ariegés Jòrdi Ensergueix l'incitèt a aprendre a escriure sa lenga mairala. Aital comencèt a collaborar per divèrses setmanièrs coma *País Nòstre* e l*'Almanac Occitan* d'Arièja, pasmens publiquèt lo primièr roman situat dins la vila ròsa, *22, carrièra del Taur* sonque quand se ganhèt la retirada. 

Aprèp la publicacion de son primièr roman, l’Institut d’Estudis Occitans volguèt pas mai publicar cap de libre de Raimond Guiraud. Calguèt l'ajuda de divèrsas personalitats occitanistas coma Cristian Laus, Cristian Rapin e Marcèu Esquiu que li faguèron fisança e aital son segond libre del comissari Casal, *Lo Castèl de la paur, e autres racontes* foguèt editat en 1999 gràcias a Eric Chaplain a l'ostal d'edicion Princi Negue.

## Òbras
* *22 carrièra del Taur* (1995)
* *Lo castèl de la paur, e autres racontes: las enquèstas del comissari Casal* (1999)
* *Lo netejaire* (2002)
* *Mesclum de messorgas e vertats...* (2004)

## Referéncias


## Ligams extèrns
Jòrdi Ensergueix

**Jòrdi Ensergueix** (en francés: *Georges Charles Ensergueix*; Fois, 11 d'agost de 1947 - 17 de març de 1996), qu'utilizèt l'escais **Jòrdi Deledar**, foguèt un mètge e lingüista occitan. Parallèlament a son trabalh de mètge a Sant Guironç, s'èra especializat dins la coneissença e divulgacion dels parlars occitans del país d’Arièja, subretot las varietats gasconas. 

Aital foguèt l’autor d'una pichòta gramatica *L’occitan parlé en Ariège* (1992) amb l'escais Jòrdi Deledar qu'escriguèt amb Patrici Pojada, e tanben de la *Grammaire des parlers occitans en Couserans*. Postumament Patrici Pojada faguèt publicar en 2003 son *Atlas linguistique de l’Ariège* per l'IEO d'Arièja, fondamentat sus las fonadas de l'enquèsta Sacasa. 

Membre de l’Institut d’Estudis Occitans e collaborador d*'Estudis occitans* e de *Ligam-Digam*, son activisme occitanista foguèt a la basa de l'escritura en occitan de l'escrivan mondin Raimond Guiraud, que venguèt mai tard l'autor de divèrses romans policièrs.

## Òbras
* *L'occitan parlé en Ariège* (1992), escrich amb Patrici Pojada.
* *Grammaire des parlers occitans en Couserans* (1995), reelaborat e reeditat en 2012 per Patrici Pojada e Camilha Bilhac-Lassalle.
* *Atlas linguistique de l'Ariège* (2003, òbra postuma)

## Referéncias


## Ligams extèrns
Julie Felss Masino

**Julie Felss Masino** (Nashville, Tennessee, 1973) es una entrepreneira americana. Es actualament, e dempuèi julh de 2023, la presidenta generala de Cracker Barrel, una cadena de restaurants e botigas d'objèctes ligats a la cultura e las tradicions del sud dels Estats Units. En agost de 2025, es estada acusada pels mejans conservadors e reaccionaris americans, a causa subretot del cambiament del lògo de l'entrepresa, de menar una politica "woke" al sen de la companhiá.

## Referéncias


## Ligams extèrns
Kilmar Ábrego

**Kilmar Armando Ábrego García** (26 de julh de 1995) es un ciutadan salvadorian que venguèt lo simbòl en 2025 de la politica de repression e deportacion del president Donald Trump. 

Kilmar, qu'èra intrat illegalament als Estats Units per escapar a la violéncia dels gangs salvadorians a l'entorn de l'an 2011, quand aviá pas que 16 ans, foguèt arrestat pel Servici d'Immigracion e Doanas (ICE) e deportat al Salvador en març de 2025 per èsser presonièr.

## Referéncias


## Ligams extèrns
Julian Sacasa

**Julian Sacasa** (en francés: *Julien Étienne Léopold Sacaze*; Sant Gaudenç, 24 de setembre de 1847 - Tolosa, 20 de novembre de 1889) foguèt un avocat, arqueològ e epigrafista occitan. 

Especializat dins l'Antiquitat dels Pirenèus e membre correspondent del Ministèri de l'Educacion Publica francesa, foguèt a l'origina d'una enquèsta lingüistica enòrma, l'enquèsta Sacasa, que demandava als regents de cada vilatge dels departaments pirenencs de l'estat francés, dempuèi lo País Basc fins a la Catalonha del Nòrd de traduire dos tèxtes dins lo parlar local. 

Existís una Acadèmia Julian Sacasa que foguèt fondada en 1922 e a sa sedença a Banhèras de Luishon.

## Òbras
* *Épigraphie de Luchon* (1880)
* *Inscriptions antiques du Couserans* (1892)

## Referéncias


## Ligams extèrns
Enquèsta Sacasa

L**'enquèsta Sacasa** es una enquèsta lingüistica iniciada per l'erudit comengés Julian Sacasa que se realizèt en 1887 dins totes los departaments pirenencs dempuèi lo País Basc fins a la Catalonha del Nòrd. S'agissiá pels regents de cada vilatge de revirar dos tèxtes: la *legenda de Barbasan* e la *legenda de Tantugon* dins lo parlar local. Los tèxtes redigits pels ensenhaires, sovent complementat de nòtas toponimicas, que constituïsson un total de 35 volums, son servats a la Bibliotèca municipala de Tolosa.

Los documents de l'enquèsta son estats estudiats parcialament, mai prigondament del costat basc e catalan que dins l'airal occitan. 

Lo lingüista occitan Jacme Allièras foguèt demest aqueles pionièrs. Estudièt los resultats del País Basc e aital publiquèt dins *[[Via Domitia]]* en 1961 un *Petit Atlas linguistique Basque-Français "Sacaze"*. Venguèt puèi lo lingüista nòrd-catalan Jordi Costa qu'aprèp sa tèsi suls documents catalans e los de mantas localitats occitanas frontalièras, publiquèt en 1986 son *Atlas linguistique "Sacaze" des confins catalano-languedociens*, seguit puèi pel foissenc Jòrdi Ensergueix qu'estudièt los tèxtes ariegeses que las resultas sortiguèron pas, pr'aquò, que dins una edicion postuma en 2003: *Atlas Linguistique de l'Ariège selon l'enquête Sacaze*.
Sofiane

**Sofiane Zermani**, o simplament **Sofiane**, de còps **Fianso**, nascut lo 21 de julhet de 1986, es un rapaire francés d'origina argeriana (quitament Cabil per son paire) de la region parisenca (Sèina e Sant Danís). Comença sa carrièra de rapaire al mièg de las annadas 2000, primièr sul labèl *Karismatik* gerit per Kenza Farah tre l'annada 2005, puèi dos ans mai tard (en 2007) publica un primièr mini album entitolat *Première Claque*.

**Sofiane** es tanben actor. 

## Referéncias
Shen Kuo

[thumb|right|Paginas dau ''[Mengxi Bitan*.]]

*'Shen Kuo** ([[1031]], [[Hangzhu]] - [[1095]], [[Zhenjiang]]) es un sabent e foncionari governamentau [[Republica Populara de China|chinés]] dau [[Dinastia Song|periòde Song]]. Ministre dei Finanças e inspector dei servicis de l'Estat, foguèt tanben un inventor prolific que s'interessèt a la màger part dei domenis [[sciéncia|scientifics]] de son epòca. En particular, es l'autor dau ''[[Mengxi Bitan]]'', un libre que depinta fòrça instruments ([[compàs]], [[esfèra armillara]], [[gnomòn]], [[telescòpi]], etc.). Desvolopèt tanben plusors procès [[tipografia|tipografics]]. En [[astronomia]], participèt ai recèrcas sus lo [[nòrd astronomic]] e sus la descripcion deis orbitas de la [[Luna]] e dei [[planeta]]s. En [[geologia]], trabalhèt sus la formacion e l'istòria de la [[Tèrra]] e sus l'evolucion dau [[clima]]. Enfin, es l'autor d'una òbra poetica e de comentaris [[filosofia|filosofics]] de tractats [[taoïsme|taos]] e [[confucianisme|confucianistas]].

== Liames intèrnes ==

* [[Dinastia Song]].
* ''[[Mengxi Bitan]]''.

== Bibliografia ==

* **(en)** Patricia Buckley Ebrey, ''The Cambridge Illustrated History of China'', Cambridge, Cambridge University Press, coll. « Cambridge illustrated history », 1999, 352 p. 
* **(en)** Joseph Needham, ''Science and Civilization in China'', Taipei, 6 volums, Caves Books Ltd, 1986.
* **(en)*' Nathan Sivin, « Shen Kua », dins *Science in Ancient China : researches and reflections'', Brookfield, Vermont, Variorum, Ashgate Publishing, 1995, 328 p.

## Nòtas e referéncias
Carles II de Borbon (1562-1594)

**Carles II de Borbon** (1562-1594) es un prince de l'ostal de Borbon que foguèt cardinal de Vendosme puèi de Borbon. Après la mòrt de son oncle Carles Ier de Borbon (1590), pretendèt al reialme de França en opausicion a Enric IV. D'unes documents sieus son signats Carles, rèi de França. Auriá portat lo numèro **Carles XI**.

### Familha
Nascut lo 19 d'agost de 1562 a Gandelu, es lo filh de Loís Ièr de Borbon e de Condé, prince de Condé e duc d'Enguien e d'Éléonore de Roye.

Vengut *cardinal de Borbon* a la mòrt de l'oncle, se propausa pel tròne de França e forma lo tèrç partit qu'agropava nòbles catolics malcontents de la non conversion d'Enric IV. D'actes al sieu nom lo presentan coma rei de França, Carles XI per d'unes ligaires. L'interés portat a sa candidatura en 1593 butèt Enric IV a se convertir al catolicisme.

## Referéncias
Cracker Barrel

**Cracker Barrel Old Country Store, Inc.** es una cadena americana de restaurants e de botigas de presents ligats a una tematica que representa la cultura del sud dels Estats Units. L'entrepresa foguèt fondada per Dan Evins e Tommy Lowe en 1969 e sa primièra botiga s'implantèt a Lebanon, vila de Tennessee ont es encara uèi la sedença de la compahiá. Al començament, la cadena s'installèt sus las sortidas de las rotas del sudèst e de l'oèst mejan del país, mas posteriorament s'espandiguèron per tot lo territòri american dins las annadas 1990 e 2000. En agost de 2023 aquesta cadena de restaurants teniá 660 botigas dins 45 estats.

Durant las annadas 1990, la companhiá foguèt enfangada dins una controvèrsia per encausa de sas posicions envèrs los candidats e emplegats omosexuals e a l'encòp pr'amor de sas practicas discriminatòrias contra lo personal afroamerican e de sèxe femenin. Una enquèsta facha pel Departament de la Justícia dels Estats Units trobèt que Cracker Barrel discriminava los clients de color, que los clients se planhián d'aquesta actitud e tanben per la qualitat del servici. Aprèp un acòrd amb lo Departament de la Justícia, Cracker Barrel metèt en plaça una politica e de mesuras antidiscriminatòrias e mai s'engatgèt a centrar sos esfòrces sus un melhorament de la representacion de las minoritats e la participacion civica, mai que mai cap a la comunitat afroamericana. Los accionaris de la companhiá apondèron puèi l'orientacion sexuala a sa politica antidiscriminatòria en 2002.

En agost de 2025 se produsiguèt una novèla polemica, radicalament opausada aqueste còp. Lo cambiament del lògo que faguèt desaparéisser lo tradicional Oncle Herschell, atribuït a la presidenta de l'entrepresa Julie Felss Masino, foguèt qualificat de "woke" pels corrents conservadors e reaccionaris americans, subretot un dels filhs del president Trump, Donald Trump Jr. 

## Referéncias


## Ligams extèrns
Sundiata Keita

**Sundiata Keita** (1190-1255) es un sobeiran semilegendari dau reiaume de Manding presentat, segon la tradicion, coma lo fondator de l'Empèri de Mali. Pasmens, lei doas fònts principalas sus son rèine son doas epopèias legendàrias fixadas a l'escrich après l'independéncia de Mali per servir de roman nacionau au país. En defòra d'aquelei tèxtes, leis informacions a prepaus dei reiaumes malians dau sègle XIII son relativament raras e Sundiata Keita sembla d'èsser lo continuaire de la politica de Soumaoro Kante, un rèi de Sosso desenant considerat coma lo sobeiran a l'origina dei basas dau Mali medievau.

## Liames intèrnes

* Empèri de Mali.
* Roman nacionau.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Francis Simonis, « L’Empire du Mali d’hier à aujourd’hui », *Cahiers d’histoire. Revue d’histoire critique*, n° 128,‎ 2015, pp. 71-86

## Nòtas e referéncias
René Magritte

**René François Ghislain Magritte** (Lessines, 21 de novembre de 1898 – París, 15 d'agost de 1967) foguèt un pintor bèlga, considerat coma un dels principals representants del moviment  surrealista.

Es vengut famós per sas representacions d’objèctes ordinaris plaçats dins de contèxtes inesperats, que desfian sovent la percepcion tradicionala de la realitat e las convencions ligadas a la representacion. Son estil distintiu exerciguèt una influéncia importanta sus de movements artistics coma la pop art, l’art minimalista e l’art conceptual.
Nacash

**Nacash** es un grop de cançon francesa compausat de cinc fraires. Los fraires **Nacash** son tanben productors musicals.

**Nacash** es sustot conegut en Occitània pel tube en francés *Elle imagine* en 1987. Lo grop es compausat d'Alain Nakache, nascut lo 6 de febrièr de 1947, de Norbert Nakache, nascut lo 19 de febrièr de 1954, de Claude Nakache, nascut lo 2 de febrièr de 1948, de Gérard Nakache, nascut lo 12 de març de 1949, e de Marc Nakache, nascut lo 3 de mai de 1957. 

## Collaboracions musicalas

A la debuta de las annadas 1990 (de caps 1992), los fraires **Nacash** descobrisson Ophélie Winter. Coproduson son primièr album *No Soucy !*, coescrivon lo single *Dieu m'a donné la foi*, que se classèt quitament numèro 1 en França al mes de febrièr de 1996 e que e se vendèt a mai de 600 000 exemplars. Puèi en seguida, produson *Shame on U*, un album qu'Ophélie Winter vendrà a mai de 500 000 exemplars. 

Norbert, Marc e Alain **Nacash** an collaborat als primièr e segond albums de Hélène Ségara en compausant entre autras los títols *Les Vallées d'Irlande* o encara *Parlez-moi de nous*.

En 2004, Norbert e Marc **Nacash** produson lo rapaire american J-Five. Ambe Chris Richard, compausan son primièr títol, *Modern Times*, que foguèt una gròssa capitada aquesta annada.
Acadèmia Julian Sacasa

L**'Acadèmia Julian Sacasa** (en francés: *Académie Julien Sacaze*) es una societat sabenta del país luishonés. Fondada lo 20 de setembre de 1922, a per tòca de preservar e contunhar l'òbra de l'erudit comengés Julian Sacasa, que se definís coma son eiretièra. Aquesta entitat regida per la lei de 1901 es situada a Banhèras de Luishon, dins lo castèl de Lassús Nestièr amassa amb lo Musèu del País de Luishon. 

Son president actual es lo Dr. Patrick Peyet, dempuèi 2025.
Catastròfa de Courrières

[thumb|right|Illustracion de la catastròfa per ''[Le Petit Journal* lo 25 de març de [[1906]].]]

La *'catastròfa de Courrières** es una catastròfa [[mina (jaç)|miniera]] causada per una violenta [[explosion]] dins lei minas de la [[Companhiá dei minas de Courrières|Companhiá de Courrières]] lo 10 de març de [[1906]]. Entraïnèt la mòrt de  trabalhaires e sauvaires. L'abandon jutjat tròp precòç de l'abandon dei secors e l'amplor dei pèrdas entraïnèron rapidament l'organizacion de grèvas violentas dins lo bacin minier dau Nòrd. Per amaisar lei tensions, lei companhiás minieras e lo govèrn deguèron acceptar d'aumentacions de salari, la restauracion dau repaus dominicau e un important melhorament dei règlas de seguretat.

== Liames intèrnes ==

* [[Atmosfèra explosiva]].
* [[Revòlta dels Vinhairons|Revòuta dei Vinhairons]] de [[1907]].

== Bibliografia ==

* **(fr)** Collectiu, ''10 mars 1906, la catastrophe des mines de Courrières… et après ?'', Centre Historique Minier, 2007.
* **(fr)*' Denis Varaschin, « 1906 : catastrophe dans les mines de Courrières », dins *L'Histoire'' n° 306, febrier de 2006.

## Nòtas e referéncias
Diarmaid Mac Mhurchadha

**Diarmaid Mac Mhurchadha** (anglicizat en *Dermott MacMurrough*; 1110 - 1 de genièr de 1171 ) foguèt rei de anglés e normand Enric II mandèt Richard Fitzgilbert per l'ajudar. Fiancèt sa filha Aoife a Fitzgilbert qu'eiretèt de son domeni mas deguèt pasmens far omenatge al rei d'Anglatèrra. Es mai o mens responsable de l'ocupacion anglesa en Irlanda.
Prospèr Falgairòla

**Prospèr Falgairòla** (en francés: *Prosper Falgairolle*; Vauverd, 7 de genièr de 1847 - Vauverd, 12 de genièr de 1927) foguèt un archivista, istorian e erudit occitan. Membre de la Societat francesa d'arqueologia e de l'Acadèmia de Nimes, aportèt una contribucion fòrça importanta dins l'istòria de la part orientala de Lengadòc, mai que mai l'airal situat entre Montpelhièr e Nimes.

Una androna pòrta son nom a Vauverd.

## Òbras
* *Le chevalier de La Farelle et la prise de Mahé : d'après une publication récente* (1887)
* *Le Marquis d'Aubais, célèbre érudit du XVIIIe siècle et ses Lettres autographes inédites* (1887)
* *De Solmes de Vérac* (1893)
* *Une fête à Vauvert en 1771* (1895)
* *La famille de La Farelle au Bas-Languedoc et en Picardie* (1896)
* *Jean-Jacob de Rossel, Bon d'Aigaliers, négociateur de la paix des Cévennes, d'après des documents originaux inédits* (1898)
* *Les Fiefs du diocèse de Nîmes en 1689* (1899)
* *Notice sur la famille de Vérot* (1901)
* *Généalogie de Jean de Montval* (1901)
* *Notice généalogique de la famille d'Autheville* (1902)
* *Les De Croï du Languedoc* (1904)
* *Recherches sur les cartiers et les cartes à jouer à Montpellier et à Nîmes avant 1790* (1904)
* *Les Mariages de pasteurs célébrés ou publiés à Nîmes de 1623 à 1685 et les décès de pasteurs arrivés à Nîmes de 1600 à 1685* (1906)
* *Le Conseil supérieur de Nîmes (1771 à 1775)* (1906)
* *Essai sur les bibliophiles du Bas-Languedoc (département du Gard) et leurs ex-libris* (1908)
* *A propos de Montcalm, notes et documents inédits* (1910)
* *Notes historiques sur le château de Bech* (1916)
* *Histoire civile, religieuse et hospitalière de la ville de Vauvert - du Xe siècle à l'année 1790* (1918)
* *Un gouverneur d'Aigues Mortes au début du XV. Louis de Malepue et sa famille* (1922)
* *Isaac Despuech, dit Sage, poète languedocien et sa famille* (1925)
* *Les Baudan à Nîmes et à Montpellier pendant quatre siècles* (1926)

## Referéncias


## Ligams extèrns
Jacme Allièras

**Jacme Allièras** (en francés: *Jacques Allières*; Tolosa, 9 de novembre de 1929 - Sant Gaudenç, 31 d'agost de 2000) foguèt un lingüista, romanista e escrivan occitan. 

Especializat en etnolingüistica, sa contribucion mai importanta en occitan foguèt sa participacion a l*'Atlas linguistique et ethnographique de la Gascogne* amassa amb Joan Seguí e Xavièr Ravièr, qu'i estudièt d'a fons la morfologia verbala gascona. Dins lo domeni basc, foguèt un precursor dins l'analisi dels documents de l'enquèsta Sacasa que ne publiquèt una part dins *[[Via Domitia]]* en 1961. Estudièt tanben la part basca de l'enquèsta de Bourciez en 1978 e publiquèt l'an seguent un manual per aprendre lo basc. En 1984, l'Euskaltzaindia, l'acadèmia basca, lo nomenèt professor onorari de lenga basca.

A la fin de sa vida, en 2000, aguèt tot bèl just lo temps d'acabar un manual de lingüistica que malastrosament poguèt pas veire publicat.
 
## Òbras
### A prepaus de l'occitan
* *Formation et structure de l'occitan ancien* amb Joan Loís Massora (2005)
* *Les parlers couserannais* amb Joan Loís Massora (2006)

### A prepaus del basc
* *Les Basques. Que sais-je ?* (1977)
* *Los Vascos* (1978)
* *Manuel pratique de basque* (1979)

### A prepaus del francés
* *La formation de la langue française* (1988)

## Lingüistica europèa
* *Les langues de l'Europe* (2000)
* *Manuel de linguistique romane* (postum, 2001)

## Referéncias


## Ligams extèrns
Virginia Giuffre

**Virginia Louise Giuffre**, nascuda **Virginia Roberts** (Sacramento, Califòrnia, 9 d'agost de 1983 – Neergabby, Austràlia, 25 d'abril de 2025) foguèt una activista sociala americano-australiana. Victima d'una ret de pedofilia dirigida per Jeffrey Epstein e Ghislaine Maxwell quand aviá sonque 16 ans, reivindicava justícia per las personas qu'an subreviscut al trafic sexual. Acusaira mai veementa del milionari pedofil american Jeffrey Epstein, Giuffre creèt l'associacion Victims Refuse Silence, una organizacion non-lucrativa als Estats Units. 

Giuffre se suicidèt en abril de 2025.

Sas segondas memòrias (existís un primièr manuscrich de memòrias qu'es pas estat publicat e que foguèt utilizat al tribunal) *Nobody’s Girl: A Memoir of Surviving Abuse and Fighting for Justice* foguèt coescrich amb la jornalista Amy Wallace dempuèi 2021. Es prevista una publicacion postuma lo 21 d'octobre de 2025.
## Referéncias


## Ligams extèrns
Jeffrey Epstein

**Jeffrey Edward Epstein** (prononciat: ) (Nòva York, 20 de genièr de 1953 - Nòva York, 10 d'agost de 2019) foguèt un milionari e criminal sexual american.
Écho de la Vaunage et du Vistre

L***'Ėcho de la Vaunage et du Vistre*** foguèt un jornal setmanièr de la region vaunajòla e vistrenca (oèst de Nimes). 
Espelit en 1891, durèt pas qu'un an. Lo jornal, que se definissiá coma "independent, literari, agricòla e comercial" e sortissiá cada dissabte, èra imprimit a Vergesa a l'estampariá Sully-Fournier. Teniá pas que tres o quatre paginas. 

L'occitan ocupava una plaça pro importanta dins la publicacion que d'autors del país, coma Ernèst Bòsc de Vergesa o d'autres mai o mens anonims,  escrivián qualques racontes o galejadas dins son parlar local. La cronica regionala parlava, ben segur, de la bovina e de la petanca demest d'autras activitats o eveniments locals. 

La darrièra pagina èra comola de publicitats, importantas per pagar lo còst de l'impression relativament pichòta, dels comèrces locals.
Explosion de la fabrica de pouvera de Grenelle

[thumb|right|Gravadura de [François Louis Couché (1782-1849) representant l'explosion.]]

L’**explosion de la fabrica de pouvera de Grenelle** es una catastròfa industriala causada per l'explosion lo 31 d'aost de 1794 de 30 a 150 t de pouvera dins lo castèu de Grenelle, convertit en fabrica de pouvera per leis autoritats revolucionàrias. Tres explosions entraïnèron la mòrt d'au mens 536 personas e la catastròfa es considerada coma lo premier accident tecnologic de l'istòria de França. Es a l'origina de l'adopcion d'una dei premierei reglementacions mondialas regardant lei condicions de seguretat dins l'industria.

## Liames intèrnes

* Explosion.
* Pouvera.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Thomas Le Roux, « Accidents industriels et régulation des risques : L'explosion de la poudrerie de Grenelle en 1794 », *Revue d'histoire moderne et contemporaine*, París, Belin, vol. 58, n° 3,‎ julhet-setembre de 2011, pp. 34–62.
* **[[francés|(fr)]]** Thomas Le Roux, « L'explosion de la poudrerie de Grenelle le 31 août 1794 », *Bulletin de la Société historique et archéologique du XVe arrondissement de Paris*, n° 51,‎ prima de 2018.

## Nòtas e referéncias
Aoife Nic Mhurchadha

**Aoife Nic Mhurchadha** o **Aoife Ní Diarmait** (en anglés *Aoife MacMurrough*, ca. 1145 – 1188) foguèt una princessa irlandesa, filha de Diarmaid Nic Mhurchadha, rei de Laigin (Leinster en anglés) e la molhèr de Richard FitzGilbert tanben sonat "Strongbow".
## Antroponimia
Los tèxtes anglés la dison Eva, qu'es una anglicizacion del prenom Aoife. Son nom patronimic es Ní Diarmait (filha de Diarmait), sovent anglicizat en *Mac Dermott*. Son nom de familla es Nic Mhurchadha, en anglés *Mac Murrough*. Lo diccionari de biografia irlandesa escriu Aífe.

## Bibliografia
* Jessica Amanda Salmonson. *The Encyclopedia of Amazons,* Paragon House, 1991.
* George Edward, Vicary Gibbs. *The complete peerage of England, Scotland, Ireland, Great Britain and the United Kingdom, extant, extinct, or dormant*, Vol. 10. London: The St Catherine Press, 1945.
* Marie Therese Flanagan, "Aífe (Aoife, Eva)". *Dictionary of Irish Biography*. Acadam Ríoga na hÉireann/Royal Academy of Ireland. 2009.

## Referéncias
J-Five

**Jonathan Kovacs**, dich **J-Five**, nascut als Estats Units lo 26 de març de 1983 a Los Angeles (Califòrnia), es un cantaire e rapaire american anglofòn. 

**J-Five** es nascut d'un paire d'origina francesa e d'una maire d'origina austriana. En 2004, **J-Five** entamena una carrièra en sòlo ambe lo single *Modern Times*, basat sus un escapolon de la benda originala del film *Los Tempses modèrns* de Charlie Chaplin. Lo single foguèt quitament n°1 de las vendas de disques en França al mes de mars de 2004.
Lisa Cook

**Lisa DeNell Cook** (Milledgeville, Georgia, agost de 1964) es una economista americana. Membre del Conselh dels governadors de la Resèrva federala americana dempuèi lo 23 de mai de 2022, es la primièra femna afroamericana a sèire al conselh. Abans aquesta nominacion, facha pel president anterior Joe Biden, èra membre del conselh d'administracion de la Banca de la resèrva federala de Chicago.

Cook èra anteriorament professora d'economia e de relacions internacionalas a l'universitat d'Estat de Michigan e tanben membre del comitat executiu de l'Associacion Economica Americana.

Lisa Cook es estada destituïda de sas foncions lo 25 d'agost de 2025 pel president Donald Trump que l'acusa d'aver falsificat de documents per tal d'obtenir de prèstes bancaris.

## Referéncias

## Ligams extèrns
Johann Georg Repsold

[thumb|right|Johann Georg Repsold en [1828.]]

**Johann Georg Repsold** (19 de setembre de 1770, Wremen - 14 de genier de 1830, Amborg) es un astronòm e fabricant d'instruments alemand de la premiera partida dau sègle XIX. Especialista dei questions idraulicas e responsable dau servici de lucha còntra leis incendis de la vila d'Amborg, fondèt en 1799 una fabricacion d'instruments d'astronomia e de mesuras geodesicas. Venguèt famós per divèrsei melhoraments portats ai telescòpis. Puei, dins lo correntd deis ans 1820, fondèt l'observatòri astronomic d'Amborg. Foguèt tuat per l'afondrament d'una muralha durant una intervencion per esténher un incendi. 

## Liames intèrnes

* Telescòpi.

## Bibliografia

* **[[alemand|(de)]]** Jürgen W. Koch, *Der Briefwechsel von Johann Georg Repsold mit Carl Friedrich Gauß und Heinrich Christian Schumacher* Koch, Holm, 2000.

## Nòtas e referéncias
Leopòld Vabre

**Leopòld Vabre** (en francés: *Léopold Antonin Jean Vabre*; Cornelhan, 1 de decembre de 1864 - Besièrs, 8 de febrièr de 1936) foguèt un mètge e escrivan occitan. Venguèt Majoral del Felibritge en 1911.

Una carrièra de Besièrs pòrta son nom.

## Òbras
* *Los cants d'una cigala* [*Lous cants d'uno cigalo*] (1909)
## Referéncias


## Ligams extèrns
Gaston Jordana

**Gaston Jordana** (en francés: *Pierre Gaston Jourdanne*; Carcassona, 27 de junh de 1858 - Carcassona, 5 de mai de 1905) foguèt un politician e erudit occitan. 

Implicat activament dins la politica de la vila, venguèt cònsol de Carcassona jos l'etiqueta radical-socialista dos còps, lo primièr d'octobre de 1887 al mes de març de l'an seguent puèi dos meses mai tard, de mai de 1888 e genièr de 1889. 
Abandonèt l'esfèra politica en 1890 per s'implicar dins l'escritura d'òbras de divulgacion.

Una plaça pòrta son nom a Carcassona.

## Òbras
* *Les Littérateurs narbonnais à l'époque romaine* (1892)
* *Bibliographie languedocienne de l'Aude* (1896)
* *Histoire du Félibrige, 1854-1896* (1897)
* *Contribution au folk-lore de l'Aude* (1899)
* *Littérature populaire et traditions légendaires de l'Aude* (1900)
## Referéncias


## Ligams extèrns
Pierre Fauchard

thumb|right|Retrach de Pierre Fauchard.

**Pierre Fauchard** (2 de genier de 1679, Saint-Denis-de-Gastines - 21 de març de 1761, París) es un chirurgian dentista francés dau segle XVIII. Es l'autor dau *Chirurgian dentista, o Tractat de las dents*, una compilacion dels sabers de l'epòca en odontologia. Descriu l'anatomia e las malautiás de la dent, los trachaments conoissuts e ensajats amb succès per l'autor e una descripcion dels instruments chirurgicaus, de las tecnicas operatòrias e de las protesis utilizats. Fauchard i contestèt pereu las teorias anticas, en particular la teoria dau verme, e mostrèt l'interès d'adoptar lo metòde scientific dins l'estudi de las dents. Es ansin considerat coma lo fondator de l'odontologia moderna.

## Ligams internes

* Odontologia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Xavier Deltombe, « Pierre Fauchard, sa vie, son œuvre », *Rev. Orthop. Dento. Faciale*, vol. 45, n° 1,‎ març de 2011.

## Nòtas e referéncias
Instagram

**Instagram** (sovent abreujat en **Ig**) es una ret sociala, aplicacion de telefonet e de web gratuïta per partejar d'imatges e de vidèos. Aquesta aplicacion, propietat de Meta, permet als usancièrs de far de fotografias, d'aplicar de filtres e d'encastres s'o vòlon e, puèi, de las publicar per tal de las mostrar als amics o segueires sus la quita plataforma o per d'autras rets socialas.
Meta Platforms

**Meta Platforms, Inc** (que se sonava ancianament **Facebook, Inc**) es una entrepresa multinacionala americana del sector de las tecnologias de la comunicacion e de contenguts sus Internet. Sa sedença es a Menlo Park dins l'estat de Califòrnia, als Estats Units. Fondada per Mark Zuckerberg (amb quatre companhs d'universitat), es actualament una de las cinc entrepresas mai importantas de tecnologia, amb Microsoft, Amazon.com, Apple Inc e Alphabet Inc.
Austin

**Austin** pòt remandar a:

## Noms abituals
* Austin (Tèxas), vila e capitala de Tèxas
* Austin (nom), lista de personas e personatges de ficcion
* Austin (nom d'ostal), lista de personas e personatges de ficcion
* Austin Motor Company, un fabricant de veituras britanic
Jamelia

**Jamelia Niela Davis**, dicha simplament **Jamelia**, nascuda al Reialme Unit lo 11 de genièr de 1981 a Handsworth, dins los Midlands de l'Oèst, es una cantaira anglesa (filha d'un paire zimbabwean e d'una maire jamaïcana) de pop e de RnB, coneguda en Occitània per son tube *Superstar* en 2004.

## Discografia
* 2000 : *Drama* 
* 2003 : *Thank You*
* 2006 : *Walk with Me*

## Cançons mai conegudas en [[Occitània]]
* *Superstar* (2004)
* *Stop!* (2004, represa de Sam Brown)
Tim Walz

**Timothy James Walz**, conegut popularament coma **Tim Walz** (prononciacion americana:  ) (West Point, Nebraska, 6 d'abril de 1964) es un politician, militar e ensenhaire american. Es l'actual governador de l'estat de Minnesòta dempuèi 2019. Veteran de la Gàrdia Nacionala de l'Armada dels Estats Units e ancian professor, es conegut per sas conviccions progressistas e per la defensa de politicas d'esquèrra.

Lo 6 d'agost de 2024, la vicepresidenta e candidata democrata a la presidéncia dels Estats Units, Kamala Harris anoncièt que Walz seriá son companhon per la vicepresidéncia durant las eleccions presidencialas americanas de 2024. Foguèron vençuts pel tiquet republican portat per Donald Trump e JD Vance.
## Referéncias

## Ligams extèrns
Tresen concili de Constantinòple

thumb|right|Representacion dau concili dins un manuscrit bizantin dau segle XIV.

Lo **tresen concili de Constantinòple** es un concili que se debanèt en 680-681 dins la capitala de l'Emperi Bizantin. Organizat a l'iniciativa de l'emperaire Constantin IV (668-685), condamnèt las doctrinas dau monoenergisme e dau monotelisme e sos partisans mai importants (los patriarcas Sergi I, Pirrus, Cir e lo papa Onòri). Segon las conclusions d'aqueu concili coma lo seisen concili ecumenic per las Gleisas Ortodoxas e per la Gleisa Catolica, Jèsus èra dotat de doas energias e dos volontats (divina e umana).

## Ligams internes

* Cristianisme.
* Monoenergetisme.
* Monotelisme.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Pierre Maraval, *Le Christianisme : de Constantin à la conquête arabe*, PUF, coll. « Nouvelle Clio », 2017.
* **[[francés|(fr)]]** George Ostrogorsky, *Histoire de l’État byzantin*, París, Payot, 1983.

## Nòtas e referéncias
Travis Kelce

**Travis Kelce** (Westlake, Ohio, 5 d'octobre de 1989) es un jogaire de fotbòl american professional american.

Seleccionat en 63a causida durant lo 3en torn de la draft 2013 de la Liga nacionala de fotbòl american NFL pels Chiefs de Kansas City, faguèt que son equipa emportèsse tres Super Bowls a la fin de las sasons 2019, 2022 e 2023 e es considerat coma un dels melhors tight end dins l'istòria de la NFL.

Sa relacion amb la cantaira Taylor Swift, e sas acordalhas recentas, a suscitat fòrça interès, visibilitat e mai passion per totes dos e mai de finanças per l'equipa de Kelce e la NFL. 

Anoncièron totes dos via Instagram lo 26 d'agost de 2025 que s'anavan maridar lèu, amb un sostítol que disiá: “Ta professora d'anglés e ton professor d'espòrt son a mand de se maridar. 

## Referéncias


## Ligams extèrns
Super Bowl

La **Super Bowl** (prononciat en anglés american: ) es la finala del campionat organizat per la Liga Nacionala de Fotbòl american (NFL) que se fa dempuèi 1966. L'equipa que ganha la partida recep lo trofèu Vince Lombardi. La primièra edicion de l'eveniment se disputèt en 1967 e s'i enfrontèron lo campion de la NFL e lo de l'American Football League. A partir de la fusion de totas doas ligas en 1970, ganhar la Super Bowl, equival a èsser campion de la NFL.

## Super Bowl: Campions de la NFL
Domenico Iacovo

**Domenico Iacovo** (Paola, província de Cosença, 3 de junh de 1990) es un escrivan, traductor e musician occitan. Aqueste gardiòl, descendent de tres de las familhas istoricas de l'airal, se dedica a estudiar e divulgar lo patrimoni lingüistic, cultural e istoric de La Gàrdia. A escrich una trilogia occitana de fantasia istorica, *Shanna*, que presentèt al Salon Internacional del Libre de Turin.

Collabòra tanben ocasionalament amb l'Espaci Occitan de las Valadas Occitanas e lo jornal *Ousitanio Vivo*. A l'encòp dempuèi 2024 es traductor oficial de la Província de Cosença dins lo "Sportéll Lenguistic Occitan". Se definís coma pròche de la natura e de la vida pastorala qu'amb son fraire tenon un ramat de cabras e de motons.

Dempuèi lo 25 d'agost de 2025 escriu d'articles dins *[[Jornalet]]*

## Referéncias


## Ligams extèrns
Presentacion de Domenico Iacovo sus lo Jornalet