open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Batalha de Tunis (255 avC)

La **batalha de Tunis** es una batalha de la Premiera Guèrra Punica que se debanèt en 255 avC. Opausèt una armada romana menada per lo cònsol Marcus Atilius Regulus ( òmes) a una armada cartaginesa comandada per lo generau Xantip ( òmes e 100 elefants). S'acabèt per una importanta victòria cartaginesa.

## Contèxte e debanament

Après divèrsei succès en Sicília, l'objectiu dei Romans èra de portar la guèrra en Africa per menaçar dirèctament son adversari. Incapables de combatre l'armada romana, lei Cartaginés engatjèron Xantip, un generau mercenari espartenc, per reorganizar sei fòrças e lei dirigir sus lo prat batalhier. Metèt ansin en plaça una falanja per tenir son centre e ataquèt l'infantariá romana amb seis elefants. Lei legionaris capitèron de resistir, mai perdiguèron son organizacion. En parallèl, la cavalariá cartaginesa dispersèt lei cavaliers romans e enceuclèron lo centre roman. Aquò entraïnèt l'afondrament dei legions e solament  soudats romans poguèron s'escapar. Lo rèsta foguèt tuat, a l'excepcion de Marcus Atilius Regulus e de 500 òmes que foguèron capturats. Lei Cartaginés perdiguèron solament 800 òmes.

Aquela desfacha e la destruccion d'una partida de la flòta romana en causa de tempèstas limitèron desenant la guèrra a Sicília. Lei Romans decidèron alora de se concentrar sus l'ataca dei fortalesas cartaginesas presentas dins l'illa. Prenguèron ansin pauc a cha pauc l'avantatge. Pasmens, leis operacions s'encalèron fins a la decision dau Senat Cartaginés d'impausar la dubertura de negociacions en 241 avC.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Guèrras Punicas.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Christophe Burgeon, *La première guerre punique ou la conquête romaine de la Sicile*, Louvain-la-Neuve, Academia, 2017, 242 p.
* **[[francés|(fr)]]** Bernard Combet Farnoux, *Les guerres puniques*, París, Presses universitaires de France, 1960, 127 p. 
* **[[francés|(fr)]]** Yann Le Bohec, *Histoire militaire des guerres puniques*, Mónegue, Éditions du Rocher, coll. « L'art de la guerre », 2003, 342 p.

### Nòtas e referéncias
Culte imperiau

Lo **culte imperiau** es una forma de religion d'Estat organizada a l'entorn de la veneracion d'un emperaire ò d'una dinastia d'emperaires. Aqueu culte èra frequent dins leis Estats mesclant teocracia e monarquia absoluda. L'Egipte Antica, l'Empèri Roman ò l'Empèri de Japon avans 1945 son d'exemples de monarquias aguent desvolopat de cultes d'aqueu tipe. L'objectiu es generalament de crear un culte comun a totei lei subjèctes dau sobeiran en vista de renforçar l'unitat de l'empèri.

## Liames intèrnes

* Culte imperiau roman.
* Religion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tumbaga

[thumb|right|Objecte de ''tumbaga'' eissit de la [cultura Quimbaya (300-1600 apC).]]

Lo ***tumbaga*** es un aliatge a basa d'aur, d'argent e de coire utilizat per los pòples precolombians de Mesoamerica e d'America dau Sud per la fabricacion d'objectes religiós. Las proporcions dels diferents metaus èran fòrça variablas (30 a 97 %) e la preséncia d'autres metaus es de còps atestaa. Aquel aliatge permetiá d'obtenir un compausat metallic mai dur que lo coire, mas aguent un ponch de fusion mai feble. De mai, lo *tumbaga* demorava una materia polivalenta susceptibla d'èsser trabalhaa amb de tecnicas ben diferentas (escultura, mollatge, martelatge, brasura, farja, placatge, gravatge, etc.).

## Ligams internes

* Metallurgia.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** G. A. Fester, « Copper and Copper Alloys in Ancient Argentina », *Chymia*, vol. 8, 1962, pp. 21-31.

## Nòtas e referéncias
Afaire de Leningrad

L’**afaire de Leningrad** es un ensems de procès organizats a la fin dels ans 1940 e au començament dels ans 1950 en URSS còntra de sòcis dau PCUS de l'oblast de Leningrad après la Segonda Guerra Mondiala. L'objectiu èra d'eliminar un grop de responsables abituats a trabalhar d'un biais independent en causa de l'isolament consecutiu au long sietge de Leningrad menat per los Alemands entre 1941 e 1945. Aquò marquèt pereu lo retorn de las purgas organizaas durant leis ans 1930. Au finau, quauques centenaus de foncionaris e de sòcis dau Partit foguèron executats.

## Ligams internes

* Estalin.
* PCUS.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Robert Service (trad. Martine Devillers-Argouarc'h), *Staline*, París, Perrin, 2004, 732 p.

## Nòtas e referéncias
Piare Lavau

**Piare Lavau** (*Pierre Laval* en francés), naissut le 28 de junh de 1883 a Chasteladon e mòrt executat le 15 d'octòbre de 1945 a la preson de Fresnes (Sèina), es un òme d'estat francés, figura centrala de la collaboracion pendent l'ocupacion de França per Alemanha faissista.
Ivon Delbòsc

**Ivon Delbòsc** (*Yvon Delbos* en francés) es un òme politic occitan, nascut lu 17 de mai de 1885 a Tonac (Perigòrd) e mòrt lu 15 de novembre de 1956 a son domicili dins lu 4en arrondiment de París. Fuguet notamment ministre daus Afars estrangièrs, de la Defensa nacionala e de l'Educacion nacionala.
Missil S3

[thumb|right|[Fotografia d'un missil S3 conservat au musèu dau Bourget.]]

Lo **missil S3** es un missil balistic de portada intermediària francés en servici de 1980 a 1996. Successor dau S2, èra dotat d'una ogiva nucleara de 1,2 Mt, de defensas electronicas li permetent de resistir ais impulsions electromagneticas e de sistèmas destinats a enganar la defensa antimissila advèrsa. Sa portada èra de  km, çò qu'èra sufisent per menaçar lei vilas principalas de l'Union Sovietica. 40 exemplaris foguèron produchs e, après divèrseis assais, 27 foguèron basats sus lo plan d'Aubion per constituïr la compausanta terrèstra de la dissuasion terrèstra francesa. Foguèron desmantelats en 1996 après la fin de la Guèrra Freja.

## Liames intèrnes

* Arma nucleara.
* Basa aeriana 200 Ate Sant Cristòu.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Émile Arnaud (collectiu), *Un demi-siècle d'aéronautique en France - Les missiles balistiques de 1955 à 1995*, Département d'histoire de l'armement du Centre des hautes études de l'armement, 2004, 316 p.

## Nòtas e referéncias
Inner Circle

**Inner Circle** es un grop de reggae jamaïcan format en 1968 pels fraires Ian e Roger Lewis, ambe Jacob Miller coma cantaire, puèi Calton Coffie a partir de 1986, e Kris Bentley dempuèi la fin de las annadas 1990. 

En Occitània, las doas cançons mai conegudas del grop son *Bad boys* e sustot *Sweat (A La La La La Long)*, un gròs tube de l'annada 1993 (publicat en single fin 1992).

## Cançons mai conegudas en [[Occitània]]
* *Everything is great* (1979)
* *Something so good* (1982)
* *Sweat (A La La La La Long)* (1992)
* *Rock with you* (1993)
* *Bad boys* (1993)
* *Games people play* (1994)
Mc Sar & The Real McCoy

**Mc Sar & The Real McCoy** èra un grop anglofòn de dance alemand fondat en 1989 e separat en 1998, compausat a l'origina dels rapaires dj Olaf Jeglitza (dich O-Jay), Frank Hassas (dich Quickmix), Juergen Wind e Shampro, e ambe coma cantaira Patricia Petersen (dicha Patsy). 

Son mai que mai coneguts en Occitània per dos títols, *It's on you*, tube de house tardiva en 1990, e sustot *Another Night*, que foguèt una gròssa capitada en discotèca en 1994 (tre la fin de l'annada 1993).

## Cançons mai conegudas en [[Occitània]]
* *It's on you* (1990)
* *Another Night* (1993)
Pau Domerc

**Josèp Atanasi Domerc**, dich **Pau Domerc** (*Joseph Athanase Doumer* o *Paul Doumer* en francés), nascut lo 22 de març de 1857 a Orlhac (Cantal) e mòrt assassinat lo 7 de mai de 1932 a París (Sèina), foguèt un òme d'Estat occitan. Foguèt president de la Republica francesa del 13 de junh de 1931 a sa mòrt.
Domerc

**Domerc** (sovent francizat en *Doumerc* o *Doumer*) es un nom pròpri occitan que pòt far referéncia a:

## Patronim

* Blancha Domerc (1859-1933), esposa de Pau Domerc ;
* Pau Domerc (1857-1932), òme d'Estat occitan ;
* René Doumer (1887-1917), fils de Blancha e Pau Domerc, as de l'aviacion de la Primièra Guèrra Mondiala.
* (1858-1932), tenonenc, professor de medecina a l'universitat de Lilla e fisician
* (1891-1980),  mètge e professor d'universitat a Lilla, Filh d'Emmanuel Domerc

*Antoine-Achille d'Exéa-Doumerc (1807-1902), general de còs d'armada francés ;
* Beatriz Domerc (1929-2014), escrivana argentina ;
*Daniel Doumerc (1738-1816), òme politic francés ;
*Jean Doumerc (1903-1980), aviator francés ;
*Jean-Pierre Doumerc (1767-1847), general de division francés.

## Toponim
*L'illa *Doumer*, de l'Archipèla de Palmer, Antartida.
*Lo pont *Paul Doumer*, vengut lo pont Long Biên, se trobant a Hanòi.

## Nòtas e referéncias
John Hopfield

**John Hopfield**, nascut lo 15 de julhet de 1933 a Chicago (Estats Units), es un fisician american principalament conegut per son modèl de rets neuronalas publicat en 1982, lo modèl de Hopfield. En 2024, foguèt laurejat del Prèmi Nobel de Fisica amb Geoffrey Hinton.
Geoffrey Hinton

**Geoffrey Hinton** nascut lo 6 de decembre de 1947 a Wimbledon (Reialme Unit), es un cercaire britanocanadenc especialista de l'intelligéncia artificiala, de la psicologia cognitiva e especialament de las rets neuronalas artificialas.
En 2024, obtenguèt amb John Hopfield lo Prèmi Nobel de Fisica per « sas descobèrtas fondamentalas e invencions que faguèron venir possible l'aprendissatge automatic e las rets neuronalas artificialas.
Raionament ionizant

thumb|right|Panèu de dangier senhalant la preséncia de rais ionizants.

Un **raionament ionizant** es un raionament electromagnetic ò corpuscular capable de produrre dirèctament ò indirèctament d'ions durant son passatge a travèrs la matèria. Aquelei raionaments pòdon èsser produchs per la radioactivitat d'atòms instables (urani, plutòni, etc.) ò per d'aparelhs (generators de rais X, etc.). An d'aplicacions variadas dins lei domenis de la defensa, de la santat ò de la produccion d'electricitat. Pasmens, segon la natura de sei particulas constitutivas e de lor energia, pòdon egalament nocius per leis organismes vivents.

## Liames intèrnes

* Ion.
* Ionizacion.
* Radioactivitat.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** E. Rémy e J. Estades, « Déconfiner l’expertise sur les faibles doses de rayonnements ionisants », *Hydroécol. Appl.*, t. 15, 2006, pp. 123-137.

## Nòtas e referéncias
Les Avions

**Los Avions** èra un grop de musica pop francés, fondat en 1980 a París en França pel cantaire Jean-Pierre Morgand ambe lo guitarrista Jean Nakache. Los autres musicians del grop foguèron Jérôme Lambert a la batariá, Sylvain Pauchard als clavièrs, e Patrice Brochery a l'origina a la bassa, remplaçat un temps (en 1985) per Pierre André d'Ornano. 

La cançon mai coneguda dels **Avions** es *Nuit sauvage* (Nuèch salvatja), tube festiu de l'estiu 1986 en França. 

Lo grop s'es separat en 1992.

## Discografia
* 1982 : *Les Avions*
* 1987 : *Fanfare*
* 1989 : *Loin*
* 1992 : *4*

## Referéncias
Thierry Pastor

**Thierry Pastor** es un cantaire francés de soca pè negre nascut a Oran (Argeria) lo 4 de març de 1960 e basat a Lion (pasmens, a mudat e 2023 còsta París). Es conegut en França mai que mai per doas cançons, *Le coup de folie* en 1982 e *Sur des musiques noires* en 1985.

## Referéncias
Induccion electromagnetica

L’**induccion electromagnetica** es un fenomèn fisic que mena a l'aparicion d'una fòrça electromotritz dins un conductor electric somés a un flux de camp magnetic variable. Aquela fòrça electromotritz pòu engendrar un corrent electric dins lo conductor. Aqueu fenomèn a una importància capitala dins la societat actuala car es utilizat dins lei generators e transformators electrics e dins leis inductors.

## Liames intèrnes

* Corrent electric.
* Inductor.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** John David Jackson (trad. Christian Jeanmougin), *Électrodynamique classique*, Dunod, colleccion « Sciences Sup », 2001, 880 p.

## Nòtas e referéncias
Kais Saied

**Kais Saied** nascut lo 22 de febrièr de 1958 a Tunis, es un òme d'Estat tunisian, president de la Republica dempuèi lo 23 d'octobre de 2019. Universitari especializat en drech constitutional e jurista de profession, foguèt president de l'Associacion tunisiana de drech constitucional de 1995 a 2019.

Uèi largament considerat coma un autocrata, foguèt aisidament tornar elegit en 2024 per un segond mandat durant un escrutin qualificat de verolhat per l'oposicion e nombroses medias e observators, e marcat per la pus fòrta abstencion a una eleccion presidenciala dempuèi l'avenament de la democracia en 2011.
Guilherm de Sant Marcèu

**Guilherm de Sant Marcèu** (en francés *Guillaume de Saint-Marcel*), mòrt lo 21 de març de 1323, es un eclesiastic provençau, franciscan, inquisitor e evesque de Niça de 1317 a 1323.

## Biografia

## Nòtas e referéncias

## Veire tanben
### Articles connèxes
*Diocèsi de Niça
*Lista deis evesques de Niça
### Bibliogrfia
*.
Natan ben Meïr

**Natan ben Meïr de [[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]]** (ebrieu: נתן בן מאיר מטרקטלייש) es un rabin, talmudista e exegèta occitan deis sègles XII e XIII.

## Nòtas e referéncias
Joseph Henry

[vinheta|Retrach de Joseph Henry en [1879.]]
**Joseph Henry** (17 de decembre de 1797, Albany – 13 de mai de 1878, Washington) es un fisician estatsunidenc dau sègle XIX. Autor de mai d'un trabalh sus lei fenomèns electrics e magnetics, descurbiguèt l'autoïnduccion e lo principi de l'induccion electromagnetica. L'unitat d'inductància dau Sistèma Internacionau d'Unitats foguèt dicha « henry » en son onor.

## Liames intèrnes

* Electromagnetisme.
* Henry (unitat).
* Induccion electromagnetica.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Thomas Coulson, *Joseph Henry: His Life and Work*, Princeton, Princeton University Press, 1950.

## Nòtas e referéncias
Papautat bizantina

[vinheta|redresse=1.5|Las campanhas de [Justinian (en roge pâle) permeton a l'Empèri roman (d'Orient, dich "bizantin" dempuèi lo ) de tornar per dos sègles en Mediterranèa occidentala e d'inclusir aital en Ispània, en Itàlia e en Africa, de regions de tradicion, de lenga e de liturgia latina.]]
[333px|miniatura|La [Basilica de Sant Vital a Ravena combina d'elements occidentals e romans d'Orient.]]

La **papautat bizantina** es un periòde de l'istòria de la Papautat, de 537 fins a 752 marcat per l'apartenéncia territoriala a l'Empèri Roman d'Orient (dich "bizantin" après 1557).

## Nòtas e referéncias
Werner Thomas

**Werner Thomas** es un acordeonista soís nascut en 1931.

A compausat en 1957 la celèbra cançon *[[La dança del guit|Der Ententanz]]* (La dança del guit), mentre que trabalhava coma musician per un restaurant de Davos, en Soïssa.

En anglés, aquesta cançon es coneguda jol nom de *Chicken Dance* (La dança del polet), mentre qu'en francés, la version de J.J. Lionel de 1981 se ditz *La danse des canards* (La dança dels guits). 

En Itàlia, aquesta cançon foguèt popularizada jol títol *El ballo del Qua Qua*. A per títol *El Baile de los Pajaritos* (La dança dels aucèlons) en espanhòl.
La dança del guit

The **Chicken Dance** (La dance del polet), tanben coneguda e enregistrada dins divèrsas lengas jols noms de *Der Ententanz* (La dança del guit) o *Vogerltanz* (La dança dels aucèls) en alemand, de *Tchip Tchip*, *The Bird Song* (La cançon de l'aucèl), *The Chicken Song* (La cançon del polet), *The Birdie Song* o *The Bird Dance* (La dança de l'aucèl) en anglés, *La danse des canards* (La dança dels guits) en francés, *El ballo del Qua Qua* en italian, *El Baile de los Pajaritos* (La dança dels aucèlons) en espanhòl, * O Baile dos Passarinhos* (La dança dels aucèls) en portugués etc, foguèt una cançon festiva ambe una coregrafia associada fòrça populara dins los païses occidentals entre 1980 e 1982. 

Lo nom original de la cançon èra, en alemand, **Der Ententanz**, es a díser **La dança del guit** ; aquesta cançon es estada compausada en 1957 per l'acordeonista soís (de Davos) Werner Thomas.

En Occitània, la version mai coneguda es la francesa de J.J. Lionel, **La danse des canards**, enòrme tube a la fin de l'annada 1981.
Gadolini

thumb|right|Mòstra de gadolini.

Lo **gadolini** es l'element quimic de numerò atomic 64 e de simbòl Gd. De la familha dei lantanids, fa partida dei tèrras raras e a donc de proprietats quimicas ais autreis elements d'aqueu grop, en particular la capacitat de prendre l'estat d'oxidacion (+III) per formar l'ion Gd3+. Lo gadolini es egalament un dei quatre elements qu'es naturalament ferromagnetic. Dins la natura, existís pas a l'estat natiu, mai se tròba frequentament dins de mineraus coma la monazita ò la bastnäsita. A l'estat pur, es un metau gris argentat que s'oxida rapidament en preséncia d'umiditat.

Lo gadolini pur es pauc perilhós per leis organismes vivents, mai son ion Gd3+ es fòrça toxic car pòu intrar en concurréncia amb lo calci dins mai d'una reaccion metabolica. Pasmens, a d'aplicacions variadas coma agent de contrast en imatjariá medicala, element permetent de melhorar la duretat de certaneis aciers, fònt d'emissions lasèr e absorbent neutronic dins certanei reactors nuclears. Intra tanben dins la fabricacion de materiaus supraconductors ò fluorescents.

## Liames intèrnes

* Element quimic.
* Tèrra rara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fòrça electromotritz

La **fòrça electromotritz**, sovent dicha **fem**, es un dei paramètres caracteristics d'un generator electric. Es omogenèa a una tension e s'exprimís en volts. Dins un circuit electric, correspònd au trabalh necessari per metre en movement de cargas electricas. Es generalament provesida per un generator electric qu'impausa una tension a sei bòlas. Dins aqueu cas, la fòrça electromotritz es associada a un compausant pontuau. Pasmens, dins lo cas de l'induccion electromagnetica, pren normalament la forma d'una fòrça còntraelectromotritz, es a dire que s'opausa a la mesa en plaça d'un camp magnetic. Es alora despartida sus l'ensemble dau circuit e es associada a una malha.

Introduch per Alessandro Volta (1745-1827), es un concèpte relativament ancian de l'estudi dei circuits electrics. A ansin desenant d'aplicacions dins de domenis variats de la fisica e de la quimia. Uei, es mai que mai descrich per leis eqüacions de Maxwell ò, segon lei besonhs, per de relacions entre lei foncions d'estat de la termodinamica.

## Liames intèrnes

* Electricitat.
* Tension electrica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gas de sintesi

Lo **gas de sintesi**, egalament dich **singas**, **gas manufacturat** o **gas de vila**, es una mescla gasosa combustibla producha per pirolisi. Es un gas paure, toxic, acid e corrosiu quand es pas correctament espurat. Es eissit d'una reaccion chimica complexa basaa sus la pirolisi d'una materia organica (fusta, charbon de peira, etc.) en preséncia d'un agent oxidant introduch en quantitat insufisenta. Lo resultat es un gas compausat d'aiga, d'idrogèn, de metan, de monoxide de carbòni e de dioxide de carbòni.

Aparegut durant lo segle XVIII, aqueu gas foguèt fòrça utilizat fins als ans 1960-1970 per produrre de gas destinat a las abitacions, a l'esclairatge public e a l'industria. Totun, en despiech de melhoraments regulars, sa fabricacion dins las usinas de gas èra una importanta fònt de pollucion atmosferica. De mai, los procediments de produccion èran dangeirós e los accidents èran greus. La natura corrosiva dau gas èra pereu un problema per l'entreten dei malhums de distribucion. Encuei, l'utilizacion dau gas de sintesi es normalament limitaa a de reaccions industrialas ont sa preséncia es indispensabla o sa formacion (procediment Haber, procediment Fischer-Tropsch, etc.).

## Ligams internes

* Usina de gas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Taye Atske Selassie

**Taia Atske Selassie Amde** (ታዬ አጽቀሥላሴ en amaric, nascut lo 13 de genièr de 1956) es un diplomata etiopian qu'es lo sesen president d'Etiopia dempuèi lo 7 d'octobre de 2024.
Heinrich Daniel Ruhmkorff

thumb|right|Retrach de Heinrich Daniel Ruhmkorff.

**Heinrich Daniel Ruhmkorff** (15 de genier de 1803, Hannover - 20 de decembre de 1877, París) es un engenhaire alemand dau segle XIX. Proprietari d'una botica de fabricacion e de venda d'aparelhs electrics de granda qualitat, foguèt famós per sas invencions dins los domenis de la produccion d'electricitat e de la telegrafia sensa fiu. En particular, inventèt la bobina de Ruhmkorff que permetèt d'obtenir de tensions fòrça autas a partir d'una fònt de corrent continú. Es pereu a l'origina dau mot « inductor ».

## Ligams internes

* Bobina de Ruhmkorff.
* Inductor.

## Bibliografia

* **[[alemand|(de)]]** Karl Ernst Hermann Krause, « Rühmkorff, Heinrich Daniel », dins *Allgemeine Deutsche Biographie (ADB)*, vol. 29, Leipzig, Duncker & Humblot, 1889, p. 615.

## Nòtas e referéncias
J.J. Lionel

**Jean-Jacques Lionel**, nom de scèna de **Jean-Jacques Blairon**, nascut lo 9 d'agost de 1947 a Binche (Valonia) e mòrt lo 14 de julhet de 2020 a Comines-Warneton, es un cantaire francofòn bèlga.

Es mai que mai conegut en França per sa cançon La danse des canards publicada ambe fòrça succès en 1981, una cançon a l'origina compausada per l'acordeonista soís Werner Thomas en 1957 jol títol Der Ententanz.
Tractat dei XXIV articles

thumb|right|Prumiera pagina dau tractat.

Lo **Tractat dels XXIV articles** o **Tractat de Londres dau 19 d'abriu de 1839** es un ensemble de dos tractats signats a Londres entre Àustria, França, lo Reiaume Unit, Prússia, Russia, los Païs Bas e Belgica per reglar las questions eissias de la Revolucion Belja. Los Estats signataris reconoguèron la separacion dels dos Estats e definiguèron lors frontieras respectivas. Fixèron pereu la frontiera entre Belgica e Luxemborg e reconoguèron la neutralitat de Belgica, clausa qu'aguèt de consequéncias importantas en 1914 car entraïnèt l'intraa en guerra de Londres après l'ataca dau païs per los Alemands.

## Ligams internes

* Revolucion Belja.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** André Weiss, *La Violation de la neutralité belge et luxembourgeoise par l'Allemagne*, París, Librairie Armand Colin, 1915.

## Nòtas e referéncias
Tractat navau de Washington

Lo **Tractat navau de Washington** es un tractat internacionau signat lo 6 de febrier de 1922 entre los Estats Units, lo Reiaume Unit, Japon, França e Itàlia. Èra un acòrdi de limitacion dels armaments navaus adoptat dins l'enchastre de l'après Prumiera Guerra Mondiala per assajar d'empachar un retorn a la corsa als armaments dels ans 1910. Definissiá de maximoms de tonatges, de calibres e de nombre de naviris capitaus per chasque signatari. En particular, lo tonatge maximom per un naviri foguèt fixat a  t e lo calibre maximom de l'artilhariá embarcada a 406 mm. Alemanha èra pas pertocada per lo tractat car sas capacitats navalas èran ja limitaas per lo Tractat de Versalhas.

Lo tractat iniciau foguèt modificat per los tractats navaus de Londres signats en 1930 e en 1936. Entraïnèt la retiraa de naviris ancians e la construccion de naviris novèus, mai leugiers e mai modernes. Totun, amb l'aumentacion de las tensions internacionalas de la fin dels ans 1930, Japon se retirèt publicament dau tractat e Itàlia adoptèt de mesuras per l'ignorar en secret.

## Ligams internes

* Entre doas guerras.
* Marina militara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pietro Badoglio

[thumb|right|Pietro Badoglio en [1924.]]

**Pietro Badoglio** (28 de setembre de 1871, Grazzano Monferrato - 1 de novembre de 1956, Grazzano Badoglio) es un generau e òme politic italian de l'entre doas guerras e de la Segonda Guerra Mondiala. Governaire de Libia de 1929 a 1933, foguèt nomat comandant dau còrs expedicionari en Etiopia en 1935 e vice-rei dau païs en 1938. Comandant de las armaas italianas en 1940, negocièt l'armistici amb França. Enfin, en 1943, vengut chef dau govern après l'arrestacion de Mussolini, negocièt l'armistici amb leis Aliats e declarèt la guerra a Alemanha. Totun, quitèt lo poder en causa de desacòrdis amb las formacions politicas dau Comitat de Liberacion Nacionala.

## Ligams internes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Caloria

La **caloria** es un terme scientific ancian que designa la pichona caloria, de simbòle « cal », e la granda caloria, de simbòle « kcal », que son d'unitats d'energia. La pichona caloria èra una unitat fòrça utilizaa durant lo segle XIX dinque a son remplaçament per lo joule, l'unitat d'energia del Sistema Internacionau d'Unitats. Correspondiá a la quantitat d'energia necessària per aumentar la temperatura d'un grama d'aiga liquida de +1 °C sota una pression d'una atmosfera. Sa valor es a pauc près egala a 4,184 J. La granda caloria es egala a  pichonas calorias. Es encara utilizaa en dietetica ont es frequentament dicha « caloria ».

## Ligams internes

* Joule.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Constantin l'African

**Constantin l'African** (entre 1010 e 1020, Cartage - 1087, Mont Cassin) es un metge originari d'Africa del Nòrd, vengut monge au monasteri dau Mont Cassin. Autor de plusors traduccions de textes medicaus arabis, aguèt un ròtle major dins la difusion dels sabers grecs e arabis en Euròpa Occidentala onte sos obratges foguèron utilizats dinque au segle XVII.

## Ligams internes

* Medecina.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Danielle Jacquart e Françoise Micheau, *La Médecine arabe et l'Occident médiéval*, Maisonneuve et Larose, 1990, pp. 96-129.
* **[[francés|(fr)]]** Boubaker Ben Yahia, « Constantin l'Africain et l'École de Salerne », *Les Cahiers de Tunisie*, Tunis, n°3, 1955, pp. 45-49.

## Nòtas e referéncias
Omelias de Tortosa

Las **Omelias de Tortosa** es un libre liturgic en occitan ont se recuèlhon divèrsas omilias redigidas entre los sègles XI e XIII, qu'èran predicades pendent la messa. Se conservan a l'ora d'ara a la catedrala de Tortosa. Foguèron trobadas a Tortosa a fins del  per Antoine Thomas e presentan qualques catalanismes atribuits al copista.

Las Omelias d'Organhan e las de Tortosa an una omilia comuna: la del Dimècres de cendre, de sòrta que son estats ligadas a colleccions d'omilias d'origina provençala, qu'èran d'usatge frequent en l'epòca. Del temps que las de Tortosa còpian lo tèxt provençal e an un ton mai popular, las omilias d'Organhan son de traduccions al catalan e son de caractèr mai culte.

## Veire tanben
Omeliari

## Referéncias
J.K.

**Marta Simlat**, nascuda lo 2 de genièr de 1970, es una modela polonesa mai coneguda coma menaira del projècte eurodança **J.K.** dins las annadas 1990 ambe los productors italians Larry Pignagnoli e Davide Riva.

**J.K.** es mai que mai conegut en Occitània pel tube tècno (en anglés) *You and I* en 1995.
Mimas (luna)

[thumb|right|[Fotografia de Mimas realizaa per la mission *Cassini* en 2010.]]

**Mimas** es un satelite naturau de Saturne descubert en 1789 per William Herschel (1738-1822). Orbitant a una distància situaa entre  e  dau centre de la planeta, es son satelite esferic mai pròche. Son diametre varia entre 382 e 418 km e los calculs de massa e de densitat laissan pensar qu'es principalament constituït de glaça amb una pichona proporcion de ròchas. 

## Istòria

Mimas foguèt descubert lo 17 de setembre de 1789 per l'astronòm britanic William Herschel (1738-1822). Totun, en causa de sa talha pichona, pauc d'informacions foguèron obtengüas sus sa natura dinque a l'arribaa de las premieras sondas d'exploracion dins lo sistema de Saturne. Aquò permetèt de realizar de fotografias precisas de sa surfàcia e de descubrir quauques detalhs coma lo crater Herschel, un crater d'impacte de 130 km. De recherchas son en cors per assajar de determinar la preséncia d'aiga liquida dins los jaç internes dau satelite.

## Estructura

Mimas es un satelite esferic gelat de 413,2 × 391,5 × 381 km. Sa susfàcia es cuberta de craters que lo mai important, lo crater Herschel, es a l'origina de malhum d'asclas que s'estend sus la totalitat dau satelite. Tres tipes de releus son estats identificats :
* los craters que correspòndon a l'impacte d'un objecte mai o mens importants.
* las *[[chasma|chasmata]]* que son de gòrjas lonjas.
* las chadenas de craters son de releus eissits de l'afondrament de tuneus volcanics o per l'impacte d'un objecte multiple.
Per una rason desconeigüa, la reparticion dels craters es pas regulara. Los craters de 40 km de diametre son frequents sus tota la susfàcia, exceptat dins la region dau pòle sud. Enfin, darriers elements coneiguts, Mimas a una densitat fòrça febla (entre 1,15 e 1,17) e a pas d'atmosfera ni de champ magnetic.

En causa de sa densitat febla, los astronòms pensan que Mimas es mai que mai compausat de glaça, es a dire de solides transparents e pauc rigides (aiga, metan, amoniac, dioxide de carbòni, etc.). D'efiech, la temperatura de la susfàcia es de 64 a 85 K, çò que permet la solidificacion de la màger part d'aquelas substàncias. En febrier de 2024, la preséncia d'un ocean sosterranh foguèt detectat a 20-30 km de la susfàcia. Las fòrças de marèia de Saturne permetriá de mantenir una partia de las glaças en fusion.

## Orbita

Mimas orbita a una distància situada entre  e  km dau centre de Saturne. Fai un torn de la planeta en 0,94 jorn e a una excentricitat relativament febla (0,02). En causa de la diferéncia de massa entre lo satelite e sa planeta, Mimas presenta totjorn la meteissa fàcia a sa planeta. Totun, l'influéncia gravitacionala de Mimas es pas nulla dins lo sistema saturnian. D'efiech, lo satelite es en resonància orbitala amb la division de Cassini, important espaci vuege dels aneus de Saturne, e seriá la causa de la febla densitat de pòussa dins aquel endrech. Mimas es pereu en resonància 2:1 amb Tetis e 2:3 Pandora.

## Annexas

### Ligams internes

* Mimas.
* Saturne.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Trencatalha (Arle)

**Trencatalha** es un quartier istoric d'Arle, en riba drecha dau "Grand Ròse", çò que fa partida de Camarga. Foguèt particularament desvolopat dins l'Antiquitat, a causa de seis activitats portuàrias, coma ne testimònian lei nombrosas descobèrtas arqueologicas. Son nom apareis dins de nombrós tèxtes ancians, lei cònsols d'Arle essent senhors de Trencatalha.
Fortin militar

[thumb|right|Fortin dau segle XIX en [Califòrnia.]]

Un **fortin militar** es un pichon fòrt destinat a protegir quauques òmes encharjats de tenir un ponch d'interès militar. Lo concepte es ancian, mas se desvolopèt fòrça en Anglatèrra a la fin de l'Edat Mejana per susvelhar e protegir las còstas. Los fortins modernes son generalament de construccions de betum armat per los protegir còntra lo tir de l'artilhariá. Quand es possible, son de còps remplaçats per de casamatas que presentan l'avantatge d'èsser enterraas.

## Ligams internes

* Fòrt.
* Fortificacions.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Alexandre-Félix Ratheau, *Traité de fortification : comprenant la fortification passagère, la castramétation, la fortification permanente, l'attaque et la défense des places fortes*, París, C. Tanera, 1858, pp. 41-42.

## Nòtas e referéncias
Senhoriá d'Alès

La **senhoriá d'Alès** èra un estat feudal situat dins Lengadòc, fèu, entre autres, de Tolosa e dels reis d'Aragon.

Cosenhoriá atestada a partir de 1146, lo fèu es partejada entre los ostals de Pelet e d'Andusa.

## Istòria
Pendent la Crosada dels Albigeses, lo cosenhor Raimon Pelet seguiguèt Simon de Montfòrt, mas l'autre cosenhor Pèire Bermon (d'Andusa) de Sauve seguiguèt lo comte Raimon de Tolosa.

## Lista dels senhors d'Alès
### Ostal de Pelet

La dinastia traça son origina a Bernat de Narbona, de la familha dels vescomtes de Narbona, cridat "pelet", e son filh Bermon. Sos descendants venguèron senhors d'Alès:

Evidentament, Gui e Raimon V venguèron totes dos cosenhors d'Alès.

etc.

### Ostal d'Andusa

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Rednex

**Rednex** (paisanàs) es un grop parodic electro-fòlc suedés anglofòn creat pels productors Janne Ericsson, Örjan Öberg e Pat Reiniz. Lo concèpte èra de mesclar la musica country americana ambe l'electro. Aital, lor represa en version tècno de la cançon tradicionala fòlc *Cotton Eye Joe*, publicada en 1994, a agut un succès mondial a la debuta de 1995. 

Lor nom **Redenex** es calcat sul mot *rednecks* que significa literalament « copets rogs » en anglés. Un *redneck* es un tèrme pejoratiu emplegat pels abitants de las ciutats del Nòrd-èst dels Estats Units per designar un paisanàs, mai precisament « un rural del Sud qu'a lo copet rogit pels còps de solelh ».
Élodie Frégé

**Élodie Frégé**, nascuda en França lo 15 de febrièr de 1982 a Cosne-Cours-sur-Loire (Departament de Nièvre), es una cantaira francesa. Es tanben actritz. 

S'es facha conéisser coma cantaira en 2003 per la television en emportant la sason 3 de la Staracademia.
Taylor Dayne

**Taylor Dayne**, nascuda **Leslie Wunderman** als Estats Units lo 7 de març de 1962 à Baldwin (Nòva York), es una cantaira anglofòna americana.

En Occitània, es mai que mai coneguda per son tube pop *Tell It to My Heart* en 1988.
C/2023 A3 (Tsuchinshan-ATLAS)

thumb|right|redresse=1.8|centré|Observacion de C/2023 A3, coma cometa A10SVYR. Imatges preses lo 24 de febrièr de 2023.
**C/2023 A3 (Tsuchinshan-ATLAS)** es una cometa de periòde long que foguèt descobèrta en 2023, d'un biais independent, per l'Observatòri de la Montanha Porpra (Tsuchinshan) e l'Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System (ATLAS).

## Descobèrta
La cometa C/2023 A3 foguèt formalament identificada lo 22 de febrièr de 2023 pel relevat ATLAS situat en Africa del Sud. L'objècte se disiá, abans la confirmacion de son orbita, A10SVYR.

La cometa serà al pus pròche del Solelh en 2024. Segon lo calcul del Centre de las planetas menoras, sa magnitud aparenta atenherà 0,3 entre los 5 e 7 d'octobre de 2024.

## Referéncias
Familha de Terrida

La **familha de Terrida** (o **Tarrida**) qu'èra una familha nòbla occitana, originari deu departament de Gers.

Qu'èran, entre autres, senhors e vescomtes de Tarrida, vescomtes de Gimoés, e senhors de Penavila.

Que rejunhón lo camp occitan pendent la crotzada deus albigés, e ua branca de capdèths que's convertí mei tard au protestantisme.

## Nòtas e referéncias
Stiltskin

**Stiltskin** es un grop de ròck britanic sodat a l'entorn del guitarrista e cantaire anglofòn escocés Ray Wilson, qu'es estat tanben causit coma cantaire de Genesis en remplaçament de Phil Collins a partir de 1996 fins a 1998. 

Aparentat al movement grunge, **Stilskin** es mai que mai conegut per un tube, *Inside*, en 1994.

**Stilskin** foguèt de'n primièr un grop escocés (originari de Glasgow) actiu entre 1989 e 1996. En venent lo novèl cantaire de Genesis en 1996, Ray Wilson arrèsta l'activitat del grop ; pasmens, torna formar **Stilskin** en 2006, mas ambe de novèls musicians.

## Discografia
* 1994 : *The Mind's Eye*
* 2006 : *She*
* 2011 : *Unfulfillment*
Meat Puppets

**Meat Puppets** es un grop de ròck anglofòn aparentat al movement grunge, originari dels Estats Units, mai precisament de Paradise Valley, en Arizòna. Format en genièr de 1980, es compausat a l'origina de Curt Kirkwood (guitarra e cant), de son fraire Crits Kirkwood (a la bassa) e de Derrick Bostrom (batariá), remplaçat per Shandon Sahm. 

**Meat Puppets** foguèt una influéncia musicala màger pel grop Nirvana, qu'a per exemple quitament représ lor cançon *Lake Of Fire*. 

En Occitània, son coneguts pel títol *Backwater* qu'a agut de resson en 1994.
Giovanni Losi

**Giovanni Losi** (Caselle Landi, Itàlia, lo 29 de novembre de 1838 - El Obeid, Sodan, lo 27 de decembre de 1882) foguèt un religiós e missionari combonian nascut en Itàlia e mòrt en Sodan. D'obediéncia comboniana, ensenhèt lo catechisme als abitants de las missions catolicas de Sodan.

L'administracion municipala de Caselle Landi l' onorèt d'una carrièra amb son nom.
## Bibliografia
* Giuseppe Bonfanti, Caselle del Po - Caselle Landi, un paese sul Po, Caselle Landi, Amministrazione comunale di Caselle Landi, 1995.

## Autres images


Image: Father Giovanni Losi MCCI in-Sudan 1880 ca.jpg|Giovanni Losi en 1880.

## Referéncias

## Ligams extèrnes

* [Losi, Giovanni - treccani.it](https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-losi_(Dizionario-Biografico)/)
Mossèn

**Mossèn** o **monsenhor** (var. **monsénher**) es un títol protocolari d'origina medievala que s'utilizava en Occitània e dins los domenis de la Corona d'Aragon. Aquel predicat èra reservat als cavalièrs e als borgeses, mentre que los avocats e los mètges èran designats per l'epitèt **messer**. 

Actualament, son usatge es reservat als prèires e diacres que fan partida del clergat catolic.

## Ligams intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas
Vescomtat de Terrida

Lo **vescomtat de Terrida** (o **Tarrida**), ancianament la **senhoria de Terrida**, qu'èra ua jurisdiccion feudala de Gasconha dirigida per la familha de Terrida. Lo capdulh se trobava au castèth de Terrida près de Colonha.
Thaïs d'Escufon

**Anne-Thaïs du Tertre d'Escœuffant**, dicha **Thaïs d'Escufon** (Tolosa, Lengadòc, 28 d'agost de 1999), es una politiciana, entrepreneira e militanta francesa d'extrèma drecha. Es estada pòrtaparaula del movement Generacion identitària entre 2018 e 2021. Aderís a la teoria del Grand Remplaçament, teoria segon la quala los politicians al poder serián responsables (quitament complicis actius) de la negada demografica de la populacion europèa indigèna per una èrsa migratòria venguda subretot d'Africa, en particular la arabo-berbèr del Magrèb ; afirma alavetz voler defendre la *raça blanca*. Masculinista e antifeminista, reivindica apartenir al movement tradwife estacat a la vision tradicionala de *la femna al fogal*. Cibla sus sa cadena YouTube un public de celibataris masculins. 

Son nom de familha, *du Tertre d'Escœuffant*, mòstra qu'es probablament eissida d'un linhatge d'aristocratas franceses de Picardia : es catolica tradicionalista, e foguèt de'n primièr membre del movement monarquic l'Accion Francesa. A viscut son enfància a Dremil e La Faja dins la banlèga èst de Tolosa.

Lo 5 d'octobre de 2018, a participat ambe lo movement d'extrèma drecha Generacion Identitària a una accion en Occitània contra lo local marselhés de l'organizacion non governamentala d'ajuda als migrants SOS Mediterranèa. 

Lo 13 de junh de 2020, aqueste còp a París (França), participa a una contramanifestacion contra la del comitat Justice pour Adama (manifestacion contra *las discriminacions* e las violéncias policièras)  : ven a n'aquel moment la pòrtaparaula de Generacion identitària.

De setembre de 2020 a genièr de 2021, es la *responsabla executiva* del *community manager* per Sébastien Chenu del Rassemblament Nacional.

Lo 19 de genièr de 2021, participa en Occitània entre Luishon e la Val d'Aran ambe sos militants de Generacion identitària a una operacion *contra l'immigracion* dicha *Mission Pirenèus* de blocatge de la frontièra administrativa entre la Republica francesa e lo Reialme d'Espanha al nivèl del còl del Portilhon.

En abril de 2021, après la dissolucion de Generacion identitària pel governament francés, ambe d'ancians sòcis d'aquela organizacion fonda alavetz l'ASLA, una associacion avent per tòca la proteccion dels *lançaires d'alèrta*.

En decembre de 2021, a depausat planh per agression sexuala e sequestracion. A declarat que l'òme l'avent agarrit a son domicili se seriá presentat coma un immigrat tunisian.

Pendent l'eleccion presidenciala francesa de 2022, sosten lo candidat d'extrèma drecha Éric Zemmour.

Lo 26 d'agost de 2024, recrutada per Cyril Hanouna, participa a la ràdio francesa Euròpa 1 coma cronicaira per l'emission *On marche sur la tête*; pasmens, serà sa sola emission, Constance Benqué, directritz generala de *Lagardère Ràdio*, avent decidit de perlongar pas l'ensag.

## Retirament del militantisme public d'extrèma drecha
Revelada coma militanta politica d'extrèma drecha, pasmens a partit de 2022 s'aluènha progressivament d'aquel engatjament e comença alavetz de publicar sus internet puslèu de videos analisant las relacions complèxas entre los òmes e las femnas de nòstra epòca.

## Referéncias
Jeanne Calment

**Joana Loïsa Calmant** (en francés de Jeanne Louise Calment; Arle, 21 febrier 1875 - Arle, 4 agost 1997) èra una supercentenària occitana que visquèt 122 ans e 164 jorns, çò que ne fa la persona mai vièlha coneguda, entre las que la data de naissença foguèt verificada.

## Nòtas e referéncias

## Veire tanben
Suillus collinitus

***Suillus collinitus*** (nom vernacular : **pissacan**) es un bolet de la familha dei *[[Suillaceae]]* e dau genre dei *[[Suillus]]*. Es una espècia fòrça frequenta dins lei seuvas de pins dei regions mediterranèas. Es un bolet comestible, mai sa consumacion es venguda rara.

## Descripcion

Es un bolet de talha mejana que pòu agantar 4 a 8 cm d'autor. Lo capèu a un diamètre de 5 a 11 cm e es brun clar a brun-gris omogenèu, verjurat de negràs. Ven viscós amb l'umiditat. Lei tubes son inicialament jaunes e vènon pauc a cha pauc olivastres. Secretan un latèx blancàs a l'estat jove. Lei pòrs son pichons, angulós e de la meteissa color que lei tubes. Pòdon prendre una coloracion rolh dins leis endrechs tocats per lo latèx. Leis espòras son de color brun tabac olivastre e an un diamètre mejan de 4 a 10 µm. Lo pè es cilindrinc a un diamètre de 1 a 2 cm. Sensa anèu, a una basa ponchuda. Sa color varia entre lo jaune e lo blancàs amb de granulacions brun-gris a brun rolh. La basa es sovent ròsa en causa de la color particular dau micèli. La carn es jaunassa amb de zònas jaune viu au nivèu dei tubes e a la basa dau pè. Es immudabla e ven rapidament mòu. L'odor es febla e la sabor es doça.

## Ecologia

Lo pissacan es generalament associat amb lei pins, especialament lo pin d'Alèp, dins lei regions cauquieras. Es fòrça frequent dins lei regions mediterranèas a l'autona.

## Comestibilitat

Lo pissacan es un comestible mediòcre. Foguèt lòngtemps recoltat e consumat dins lei regions mediterranèas, mai l'interès per aqueu bolet demeniguèt après leis ans 1970. La catastròfa de Chernobil entraïnèt la quasi disparicion de sa consumacion. D'efiech, coma leis autrei *[[Suillus]]*, es una espècia que capta aisament lei metaus pesants e leis elements radioactius presents dins lo sòu. Pòu donc venir toxicas dins lei regions polluïdas. De mai, sa preparacion es complèxa car demanda de recuperar unicament la carn dau capèu après aver levat lo revestiment e lei tubes. La cuecha es tanben lònga car lo bolet rend de quantitats importantas d'aiga. Lei micològs actuaus conselhan donc de defugir sa recòlta.

## Confusion

I a ges de risc de confusion amb un bolet toxic. Pasmens, es possible d'o confondre amb leis autreis espècias de *[[Suillus]]* que son dichas pissacan. En particular, *[[Suillus granulatus]]* es un bolet fòrça similar qu'es tanben un comestible mediòcre.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Pissacan.
* *[[Suillus]]*.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Didier Borgarino e Christian Hurtado, *Champignons de Provence et du Midi méditerranéen*, Éditions Édisud, Sant Romieg, 2020.

### Nòtas e referéncias
Pinenc

**Pinenc** es un nom vernacular donat a plusors espècias de bolets dau genre *[[Lactarius]]*, principalament *[[Lactarius sanguifluus]]*, *[[Lactarius deliciosus]]* e *[[Lactarius vinosus]]*. Toteis aqueleis espècias son associadas amb lei pins e son comestiblas ben que de valors culinàrias inegalas.

## Liames intèrnes

* *[[Lactarius deliciosus]]*.
* *[[Lactarius sanguifluus]]*.
* *[[Lactarius vinosus]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Clementina Solinhac

Maria-**Clementina** Judit Vairac **Solinhac** (*Marie-Clémentine Judith Veyrac Solignac* en francés), naissuda lo 7 de setembre de 1894 a *[[Vorèi|Eyravazet]]*, dins la comuna de Vorèi (Naut Léger), e mòrta lo 25 de mai de 2008 a Vorèi (idèm), es una supercentenària velaiesa e la degana de França a sa mòrt.

Èra tanben la segonda persona mai annadida en Euròpa, e la quatrena dins lo monde dempuèi lo decès de l'americana Arbella Ewing lo 22 de març de 2008.

Naissuda dins la bòria de sos parents dins lo masatge d*'Eyravazet* sobre la comuna de Vorèi, Maria-Clementina s'èra maridada en 1921 embe un boriaire o granjèir de la region, amputat de la chamba pendent la Prumèira Guèrra Mondiala, emb qu'aviá agut una filha, Judit, en 1924. Aviá passat tota sa vida dins sa comuna natala, ajudant son òme a la bòria familiala. En 1961, venguda vueva, èra partida viure dins un estau pichon, alh costat de la bòria de sa filha, dins aquel meteis vilatge. Sa maire, Alexandrina, èra mòrta a 92 ans e sa sòrre Ròsa aviá viscut fins a 99 ans.

Aviá perdut sa filha d'83 ans, Judit, que residissiá dins lo meteis estau de retirada qu'ela a Vorèi, lo 20 de setembre de 2007, 5 jorns après estre venguda degana de França.

Clementina Solinhac es atjada a sa mòrt d'exactament 113 ans e 261 jorns.

## Nòtas e referéncias

## Veire tanben
Selva nebulosa

[vinheta|Selva de Fanal, près Seixal, a [Porto Moniz, Madèira.]]
Una **selva nebulosa**, **bòsc de bruma**, o **selva brumosa**, de l'anglés *cloud forest*, es un tipe de selva umida que se troba generalament dins de regions montanhosas tropicalas o subtropicalas.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

## Veire tanben
Alinea

Un **alinea** designa lo hèit de començar drin en retrèit la prumèra linha d'un tèxte o d'ua part de tèxte. Aqueth tèrmi designa tanben lo tèxte compausat de mantuas frasas e comprés entre dus retrètis. Aqueth tèxte es aperat tanben paragraf. Un alinea o un paragraf constitueishen generaument un ensemble deu punt de vista de la composicion o deu contiengut.

## Ligams intèrnes

* Tipografia

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Consonanta alveolara

Ua **consonanta alveolara**, o mei brèument ua **alveolara**, es una consonanta realizada au nivèu deus alveòls de las dents incisivas superioras.
Pissacan

**Pissacan** es un nom vernacular donat a plusors espècias de bolets en Provença e en Lengadòc, principalament lei mossairons (*[[Calocybe gambosa]]*, *[[Marasmius oreades]]*...) e un ensemble de bolets dau genre *[[Suillus]]* (*[[Suillus collinitus]]*, *[[Suillus granulatus]]*, *[[Suillus mediterraneensis]]*, *[[Suillus bellinii]]*...). Pus rarament, lo nom pòu designar lo pissaliech.

Lei mossairons son de bolets comestibles recercats, en particular *[[Calocybe gambosa]]* qu'es sovent considerat coma lo mossairon « vertadier ». Lei *[[Suillus]]* foguèron lòngtemps recoltats e venduts. Pasmens, lor consumacion declinèt après la Segonda Guèrra Mondiala. Uei, son vists coma de comestibles mediòcres eventualament utilizables dins de padenadas de bolets ò per melhorar la saussa acompanhant una carn. Fòrça micològs desconselhan lor consumacion car captan aisament la pollucion dau sòu, çò que pòu lei rendre leugierament toxics. Lor preparacion es tanben complèxa car fau unicament consumar certanei partidas deis individús joves.


Fichièr:Calocybe gambosa 080420wb.jpg|
Fichièr:Weidekringzwam (Marasmius oreades). Locatie, Paddenstoelenreservaat. 31-10-2022. (actm.) 02.jpg|
Fichièr:Suillus collinitus 27970.jpg|
Fichièr:Körnchen-Röhrling Suillus granulatus 1.jpg|
Fichièr:Suillus mediterraneensis 1.jpg|
Fichièr:2011-11-21 Suillus bellinii (Inzenga) Kuntze 183888.jpg|


## Liames intèrnes

* Mossairon.
* Mycota.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Diagrama (lingüistica)

Un **diagrama** es, en lingüistica, un grop de duas letras emplegat tà transcríver un fonèma unic. Per exemple, es lo cas deu *sh* gascon.
Paroxiton

Un **paroxiton** es un mot que pòrta l'accent tonic sus l'abans-darrèra sillaba (que se sòna tanben penultima).

## Ligams intèrnes

* Proparoxiton
Lương Cường

**Lương Cường** (Phú Thọ,15 d'agost de 1957) qu'es un generau e politician vietnamian. Qu'es membre permanent deu secretariat deu Partit comunista dempuish mai de 2024 e president de la Republica de Vietnam dempuish octobre de 2024.

## Biografia
Que's hesó sòci deu partit comunista lo 19 de genèr de 2011. Qu'es deu Comitat centrau dempuish 2011 e deu Burèu politic dempuish 2021.

## Referéncias
Prabowo Subianto

**Prabowo Subianto Djojohadikusumo** (Jacarta, 17 d'octobre de 1951) es un militar, òme de negòcis e politician indonesian. Es lo president de la Republica dempuèi lo 20 d'octobre de 2024. Foguèt abans lo 26en ministre de Defensa, de 2019 a 2024.  Es qualificat en general de populista de drecha.