open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fava

La  **fava **(*Vicia faba*) (del grèc **fáva**, φάβα) es una planta leguminosa cultuvada per la consomacion umana de son fruch fresc e sas ganas frescas, sècas o en farina. Lo nom *fava* s'aplica tant a la grana qu'al fruch, o a la planta entièra.

## Descripcion botanica
La fava aperten al genre Vicia e es la planta «tipe» de la familha Fabaceae. Es una planta annala erbacèa robusta, pòt passar lo mètre de nautor. Las fuèlhas compausadas pennadas. Folíols ovals acabats en punta, de color glauc. L'inflorescéncia en rasim de dos a cinc flors (a vegada de flor solitària), amb la coròla blanca o ròsa amb pigalhada de negra. Lo fruch es un legum que conten las granas de forma ovala e plana, las favas.

La fava a doas formes de varietats principalas:
* Varietat "màger": planta de 40 a 120 cm de nautor, lo sieu fruch, la fava, se consoma fresc al començament de son desvolopament. Se manja tanben la teca entièra. Tanben s'utilisava la farina de granda valor proteïca que se'n trissava. Es planta d'òrta que se cultiva en mitan arid.
* Varietat "minor" o fava dels cavals es mai rustica que mesura de 30 a 50 cm e que lo fruch sec es mai pichon que la varietat precedenta. Es planta de plen camp e se profièchat per ne far un aliment pel bestial.
* Varietat de las faveròlas, que pòt conténer fins a 45% de proteïna bruta, es destinada sonque a l'alimentacion animala.

## Cultura
esquèrra|vinheta|Planta florida
* Semenada: Es la planta tipica planta de tèrras puslèu fòrtas o argilosas. En climats temperats se semena de setembre en novembre e dins los mai fregs en febrièr.
* Resisténcia a geladas: La part aeriana supòrta de geladas leugièras (fins a 4 jos zèro) e mai un còp gelada la planta tòrna a rebrotar. Sas flors e tecas recentament espelidas las supòrtan pas al delà de 1 o 2 jos zèro.
* En cultura: Deserbatge mecanic o amb erbicids, dins los òrts se calça la tèrra a la planta per l'enfortir. Dins l'engrais se cal pas incorporar d'azòt, que lo sintetiza per simbiòsi amb de microorganismes (Rhyzobium). La culhida es manuala dins l'òrta e mecanizada dins la culturas de plen camps.
* Malautiás e parasits: Es fòrça atacada pel pesolh negre de la fava (*[[Myzus fabae]]*), subretot per la semenadas fachas tròp tard, mas es en general la mai rustica de las leguminosas.
vinheta|Favas de la varietat Histal

## Proprietats del fruch
Lo fruch de las favas, la grana es un legum tanben nomenat fava, a un naut percentatge de proteïna (fins a 30%) e son apreciadas en plats vegetarians e vegans.

## Referéncias
Lyon & Healy

**Lyon & Healy** qu'ei un deus principaus factors d'arpas, en mei que mei d'arpas de concèrt entau orquèstras simfonics. Que ho fondat a Chicago, Illinois aus Estats Units d'America en 1864 per George W. Lyon e Patrick J. Healy.

La soa botiga alavètz que venèva particions. Per la data de la soa fondacion a Chicago, qu'avón de partir lo grand incendi de 1871.

Que vadèn apuish factors d'instruments divèrses (guitarres, mandolins, banjo, coires, orguena, percussions et d'autes) e en 1884 que s'avièn dens la fabricaciond d'arpas.

En 1970 lo talhèr que ho aquesit peu grand factor de pianos Steinway & Sons.
Camac

**Camac** (en francés lo nom oficua de l'enterpresa qu'ei *Les Harpes Camac*) qu'ei lo màger factor francés d'arpas. 

L'enterpresa que ho fondada en 1972 e que fabrica e desvolopa modèls dens totas las categoria (arpas de concèrt, celticas, electricas e mantua auta).
Federacion de Basquetbòl d'Azerbaitjan

La **Federacion de Basquetbòl d'Azerbaitjan (ABF)** (en azèri: *Azərbaycan Basketbol Federasiyası (ABF)*) es lo còrs en governant del basquetbòl a l'Azerbaitjan regís las competicions de clubs e la Seleccion nacionala d'Azerbaidjan. Foguèt fondada lo 1992 e es localizada a Bakó. Aperten a la FIBA dempuèi 1994 e a l'ULEB dempuèi 2000.

## Ligams extèrnes
*
Comunautat de comunas de la Montanha Negra

La **Comunautat de comunas de la Montanha Negra** es una comunautat de comunas francesa, situada dins los departaments d'Aude e de Tarn en region Occitània. Foguèt creada lo 1èr de genièr de 2014. Amassa 24 comunas e aperaquí . Las comunas concernidas partejan d'unas competéncias. Son sèti se tròba a Las Ilhas.
## Composicion
Amassa 24 comunas:
*Las Ilhas
*Brossas e Vilaret
*Les Capmases
*Caudabronda
*Cucçac de Cabardés
*Fontiès Cabardés
*Fornas
*Fraisse Cabardés
*La Bastida Esparveirenca
*La Comba
*La Prada
*Las Tors
*Les Martins
*Pradèlas Cabardés
*Lo Mas de Cabardés
*Miraval de Cabardés
*Ròcafèra
*Sant Danís
*Saissac
*Salsinha
*La Torreta Cabardés
*Vilanièra
*Trassanèl
*Vilardonèl
Batalha de l'Estrech de Danemarc

La **batalha de l'Estrech de Danemarc** se debanèt lo 24 de mai de 1941 durant la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt un grop de naviris alemands centrat sus lo cuirassat pesuc *Bismarck* an una esquadra britanica gropant un cuirassat e tres crosaires. Premier combat de l'expedicion dau *[[Bismarck (cuirassat)|Bismarck]]*, s'acabèt amb una victòria alemanda. Lei Britanics i perdiguèron un crosaire e 1428 marins e la flotilha alemanda poguèt contuniar son trajècte vèrs l'Ocean Atlantic onte foguèt finalement batuda tres jorns pus tard.

## Liames intèrnes

* *[[Bismarck (cuirassat)|Bismarck]]*.

## Bibliografia

* Ludovic Kennedy, *La poursuite et la mise à mort du Bismarck*, París, Fayard, 1975, 296 p.

## Nòtas e referéncias
Ductilitat

La **ductilitat** es una proprietat mecanica que designa la capacitat d'un materiau de s'estirar (deformacion plastica) sensa se rompre. La rompedura a luòc quand un defaus (fissura ò cavitat) vèn critic e se propaga. Un materiau amb una ductibilitat importanta es dich ductile. Dins lo cas contrari, es considerat coma fragile.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Dissimilacion

La **dissimilacion**, en fonetica, es un fenomèn que fa qu'un son d'un mot, egal a un autre son del meteis mot o qu'a de caractèrs comuns ambe el, modifica son articulacion per tal de se'n diferenciar. Lo contrari de la dissimilacion es l'assimilacion (fonetica).

Per exemple : Eu**l**à**l**ia > Eu**l**à**r**ia ( o Au**l**à**r**ia); Ma**r**ga**r**ida > Ma**r**ga**l**ida; R**ò**c**a**f**ò**rt > R**e**c**a**f**ò**rt;
Arpa de Brian Boru

Lo Trinity College de Dublin, en Irlanda, qu'acesa un de las solas tres arpas medievalas conservadas e romanticament apera **[[Arpa]] de [[Brian Boru]]** com (shens nat auta rason que son lòc e la soa grana etat) e avosse apartienguda ad aqueste gran Rei irlandés.

D'era, en vertat tot çò que sabèm qu'ei la soa epòca, la soa factura de hèra grana qualitat, lo hèit qu'èra beròi ondrajada, mantun elements que'ns muishan que ho encargada per custòdis de grana soca.

Que demòra au Trinity college desempuish 1760.

Que còmpta de 29 còrdas.

Qu'ei un deus principaus simbòls d'Irlanda (qu'ei representada suu son escut e su la soa pèça d'1 euro.

Per aquesta rason que la trabam sus mantun logotip revindincant la soa origina irandesa, com per exemple la marca de cervesa Guinness.
Lviv

**Lviv** (pr. *lviu*; ucraïnian: Львів, *Ľviv*, AFI: [lʲʋiu̯]; polonés: Lwów, AFI:[lvuf]; rus: Львов, *Lvov*, AFI: [lʲvof]; yiddish: לעמבערג; Latin: *Leopolis*; alemand: *Lemberg*), es la mai granda vila de l'oèst d'Ucraïna e la setena pus granda de tot lo país, es un dels centres culural màger d'Ucraïna. Nomenada en onor de Leo, lo filh ainat del rei de Rus' Daniel de Galicia. Foguèt la capitala del Reialme de Galicia–Volhynia (tanben sonat Reialme de Rus') entre 1272 e 1349, quora foguèt conquistada pel rei Casimir III de Polonha que venguèt alara rei de Polonha e Rus'. A partir de 1434, foguèt la capitala regionala del Voivodat Rutèn dins lo Reialme de Polonha e èra sonada **Lwów**.  En 1772, après la Primièra particion de Polonha, la vila venguèt capitala del Reialme de Galicia e Lodomeria e foguèt renomenada **Lemberg**. En 1918 pendent un cort periòde, foguèt la capitala de la Republica Populara d'Ucraïna Occidentala. Entre las doas guèrras, la vila èra sonada **Lwów** e èra lo centre del Voivodat de Lwów dins la Segonda Republica Polonesa. Après la Segonda Guèrra Mondiala, venguèt part de l'Union Sovietica (Republica socialista sovietica d'Ucraïna) e en 1991 de l'Ucraïna independenta. 
Administrativament, Lviv es lo centre de l'Oblast de Lviv e ten l'estatut d'una ciutat d'importància regionala. Sa populacion es en 2016 de 728,350 personas.

Lviv foguèt lo centre de la region istorica de Galicia. Lo còr istoric de la vila, amb sos vièlhs bastiments e sas carrièras pavadas, subrevisquèt a las ocupacions sovieticas e alemandas durant la Segonda Guèrra Mondiala. La vila a mai d'una industrias e institucions d'educacion superiora, coma l'Universitat de Lviv e l'Universitat natconala politecnica de Lviv. Lviv es tanben lo luòcde plusors institucions culturalas coma l'orquèstra filarmonica e lo famós Teatre d'Opèra de de Balet de Lviv. Lo centre istoric de la vila es marcat al Patrimòni Mondial de l'Umanitat.

## Nòtas e referéncias
Arpas d'Ur

Las **[[arpa]]s d'Ur** (tanben aperadas **Liras d'Ur**) que son los 4 instruments de còrdas mei ancians descobèrts e coneguts au dia de uei. Que datan de la debuta deu Periòd dinastic arcaíc (de cap a 2500 aban l'èra cristiana).

Que hon descobertas en 1928 per l'arqueològ Leonard Woolley en Iraq dens lo Cementèri Reiau d'Ur.

La 4 arpas o liras que son alavètz :
* L'Arpa deu Taur o arpa d'aur(conservada e reconstituida, la aprtida reconstituida que ho avalida per la Guerra en Iraq).
* L'Arpa de la Reina : trobada dehens lo tombèu de le Reina Pu-abi ; hauta de 110cm, dab ua cap de taur d'aur deu ueis de lapislazuli. Que demòra desempuish au British Museum. Hauta de 33 cm, que representa lo còs sancer d'un taur, simbolisant lo Diu Shamash.
* La Grana Arpa.

* L'Arpa d'Argent : que demòra au British Museum.
Luis Goytisolo

**Luis Goytisolo** (Barcelona, 17 de març de 1935) qu'ei un escrivan catalan de lenga castelhana autor d'una tetralogia romanesca: *[[Antagonía]]*.

Opausat a la dictatura espanhòla de Franco, que ho empresoat per 'mor deu son ligam dab lo Partit Socialista Unificat de Catalunya dens la preson de Carbanchel.
Equipa nacionala femenina d'Azerbaitjan de fotbòl

L**'equipa nacionala femenina d'Azerbaitjan de fotbòl** (azèri: *Azərbaycan milli qadın futbol komandası*) es l'equipa nacionala femenina de fotbòl d'Azerbaitjan, constituida dels melhors jogaires de fotbòl de nacionalitat azèri, jos l'egida de l'Associacion de Federacions de Fotbòl d'Azerbaitjan.

A pas participat encara al Eurocopa Femenina de Fotbòl.

Fins al moment a pas atengut se classificar per disputar la Copa del Mond Femenin de Fotbòl, ni tanpauc los Jòcs Olimpics.

## Ligams extèrnes
* Associacion de Federacions de Fotbòl d'Azerbaitjan
Beguena

La **beguena** qu'ei ua mena d'arpa etiopiana pròcha de las mei ancianas arpas coneguda : las Arpas d'Ur.

La lengènda mistica que conta que seré estada aportada d'Israèl peu rei Menelik Ièr a partir de l'arpa deu Rei David. En vertat que's pòt iconograficament ha pujar l'istòria de la begena dinc au sègle XV.

Lo musician que pòt causi de la jogar en bèth har bronir ua pèça de cuer.
Arpa paraguaiana

L**'[[arpa]] paraguaiana** qu'ei l'instrument nacionau deu Paraguai ; qu'ei diatonica e decendenta de las l'arpas aportadas d'Espanha peu jesuitas.

Com l'arpa classica las còrdas qu'ostentan un còde de colors (enter las blancas a còps que s'inetrcalan còrdas arroia e blavas) mes aqueth, se pòt segui lo còde de las arpas celticas o de concèrt (do arroi, fa blau), tradicionaument qu'ei desparier.

Com ei diatonica (non pòt pas cambiar d'acòrd e sustot de gama en plen jòc), exepcionaument qu'ei a còp hèita dab lhevadèr o, ua baga provesida d'ua punta que permèt tanben aus musician que causeishen aquesta tecnica de tiéner la còrda que volen puntejar entà la har baishar d'un miei tòn.

Un deus sons grans interprèts be son Félix Pérez Cardozo e Nicolás Caballero.
Assimilacion (fonetica)

En fonetica, una **assimilacion** es un fenomèn que fa qu'un son d'un mot ven identic a un autre son o ne pren una partida dels caractèrs, pr'amor de son contacte, dirècte o indirècte (proximitat), ambe aquel autre son.
Arpa tripla

Las **[[arpa]]s tripla** qu'ostenta tres rengadas de còrdas. A l'origina qu'èra **arpas [[italia]]nas** barròcas mès après la disparicion d'aquestas (remplaçadas per las arpas de concèrt modèrnas) i avó pas sonque l**'arpa [[País de Galas|galèsa]]** a conservar aquesta solucion tecnica au desfís de la conquista deu jòc cromatic entà l'arpa.

Aquesta mena d'arpa que ho desvolopada entà trovar ua solucion tecnica entà bastir ua arpa cromatica ; entad aquò que calè hornir a la rengada de còrdas diatonicas ua auta entaus mieis tòns (ua rengada equivalenta a la tòcas negras deu piano). Com aquesta segonda rengada, que hè qu'ua man e's trobasse alavètz estremada de las còrdas diatonicas, ua auta que ho hornida entà tornar lo jòcs simetric.

l'arpa de concèrt qu'opta per l'emplèc de pedalas entà har virar un lhevadèr qui hèr baishar la còrda d'un miei tòn (dens l'arpa celta aqueste lhevader que's baisha a la man).

L'ensenhament de l'arpa galèsa que ho hèit oraument durant la màjer part de la soa istòria.

## Galeria

Museo internazionale e biblioteca della musica di Bologna 0369.jpg|Museo internazionale e biblioteca della musica di Bologna
Pal Barberini piano nobile arpa PC130016.JPG|Arpa deu Palazzo Barberini o Arpa de Marazzoli, Roma.
Polícia Civila Palestiniana

right|250x250px|thumb|Escut de Palestina.
La **Polícia Civila Palestiniana** (en arabi: الشرطة المدنية الفلسطينية‎‎ ) foguèt creada jols Acòrdis d'Oslo e la Convencion del Caire de 1994, aquel còrs de polícia foguèt format d'assumir los prètzfaches de manténer la seguretat e l'òrdre dins l'Estat de Palestina.

La polícia civila palestiniana, es una unitat de polícia civila, qu'es estat formada d'un decrèt presidencial, qu'es mai que mai capacitada per manténer la seguretat, l'aplicacion de la lei e la implementació d'òrdres, per'mor de manténer la seguretat, la proprietat, l'onor, la libertat e la seguretat personala.

Lo cap de polícia realiza totas las siás activitats jol patrocini del Ministèri de l'Interior de l'Autoritat Nacionala Palestiniana. La polícia civila, representa una poderosa fòrça policèra, que garantís la seguretat e la proteccion de las personas, s'una institucion digna de confidança e un sòci actiu, en lo bastiment d'un estat de drech. La siá mission es trabalhar jol poder de la lei, per manténer la seguretat ciutadana e far mai segura la societat palestiniana, amb professionalisme, excelléncia e en respectant plenament los dreches umans.

La polícia trabalha de manièra legala per manténer l'empèri de la lei e es capabla d'ofrir fòrça servicis policèrs eficaces, per satisfar los besonhs de la comunitat, d'una manièra eficienta e professionala. En mai de la siá capacitat, per gerir los recorses umans e financièrs de manièra efectiva.
Los objectius estrategics de la polícia, son bastir e far avançar las capacitats de l'Autoritat Nacionala Palestiniana, porgir seguretat e proteccion a las personas e al mitan ambient, combatre los delictes e manténer l'estat de drech.
Arpa trobador

Ua **[[arpa]] trobador** qu'ei petita, provesida d'un viteat de còrdas, aguda e que's pòt jogar en badolièra suu piet. 

Generaument qu'ei desprovesida de lhevadèr au contre de las arpas celtas e que s'acòrdan especificament entà la pèça que s'interprete.
Fonetica sintactica

La **fonetica sintactica** es l'estudi de las modificacions dels mots quand son en contacte ambe d'autres mots dins un enonciat.
Xavier de Maistre

**Xavier de Maistre** (Tolon, lo 22 d'octòbre de 1973) es un arpista provençau.

Comencèt l'estudi de l'arpa a 9 ans. Contunhèt seis estudis a París e recebèt en 1998 lo premier prèmi dau concors internacionau d'arpa de Bloomington e, subran, intrèt dins l'Orquèstra Filarmonica de Viena.

Coma mèstre, a manada una carrièra fòrça perstigiosa puei que fins ara ensenhèt l'Acadèmia de Musica de Hamburg e donèt de *master class* au London's Trinity College of Music, a la Juilliard School de musica a Nòva York e a l'Univesitat Toho de Tokyo.

Coma interpret trabalha ambé lo labe Sony e a inovat en transcriure e adaptar per l'arpa de novèu repertòri ambé de compositors coma Antonio Vivaldi (qu'escriguèt jamai per l'arpa), la Moldau de Bedřich Smetana,Joaquín Rodrigo, Alberto Ginastera o òbras de Joseph Haydn e de Mozart que fuguèron pas inialament escricha per l'arpa.

## Liame extèrne
Site oficiau
Rashi

**Šlomo ben Yiṣḥak ha-Ṣarfati** (שלמה בן יצחק הצרפתי en ebrieu, es a dire 'Salamon filh d'Isaac lo francés'), mai conegut coma **Rashi** (Tròias, 1040 - 1105), es un insigne rabin e exegèta medieval, mai que mai conegut per sos comentaris del Tanaḥ (o Bíblia ebraïca) e del Talmud de Babilònia.
Nicanor Zabaleta

**Nicanor Zabaleta** (Sent Sebastien, lo 7 de genièr de 1907 - San Juan, Puerto Rico, lo 31 de març de 1993) que ho un arpista espanhòu.

Son pair que'u crompè ua arpa en 1914, puish que s'mudè a Madrid on estudiè au conservatòri, e en 1925, qu' estudiè au Conservatòri de París.
Athy

**Athy** (nascut **Atilio Adrián Matteucci**, tabne conegut com **Athy, The Electric Harper**, Ituzaigó, 28 de heurèr de 1984) qu'ei un arpista argentin especializat dens l'arpa elèctrica.
Nicolás Caballero

**Nicolás Caballero** (chafrat *Nicolasito*, Asunción, 20 de març de 1949) qu'ei un arpista e un compositor folcloric paraguaian e virtuòse de l'arpa paraguaiana. 

Que comencè l'estudi de l'arpa per volontat pròpia a l'etat de 3ans e còp sec que s'ei destacat per la soa radicala precocitat. Qu'estudiè e que s' diplomè la musica e la direccion au Conservatòri de París.

Qu'a innovat dens la tecnica deu son instrument en bèth inventar ua mena de baga provesida d'un bròc que serveish entà tiéner ua còrda en tot jogar e atau ha-la baishar d'un miei ton com s'ac hèsse dab ua pedala d'arpa de concèrt o un lhevader d'arpa celta e atau conquista ua mena de cromatisme entad aquest' instrumen diatonic.

## Ligam extèrne
* Biografia en castelhan
* Biografia en catelhan dab fotografias
* https://www.youtube.com/watch?v=lpSu4vd2LcE
Caulet

Lo **caulet** o **caul** (var. *chaulet*, *chaul*) (en latin: *brassica*) es la planta *tipa* que dona nom a la familha Brassicaceae.

Los **caulets**, dins sas diferentas varietats, dins l'espècia *Brassica oleracea*, an coma precedent comun la varietat salvatge de caulet, *Brassica oleracea oleracea*, que se tròba sus las còstas e los bauces d'una granda part de l'Euròpa occidentala e qu'es tanben comestibla, e pasmens se fa pas objècte d'una cultura.

## Descripcion
La varietat salvatja es una planta biennala, de fuèlhas entièras, carnosas e glabras d'un verd glauc, la tija es mièg-lenhosa e a de flors jaunas de quatre petals, fa lo fruch en silica amb divèrsas granas. Mercés a la cultura s'obtengèt diferentas varietats de caulet amb cabús o sens, de diferenta formas e talhas.

## Varietats e formas
vinheta|Un cultivar asturian de caulet florit
vinheta|''Brassica oleracea acephala'' Ornamental
* Caulet salvatge (*Brassica oleracea oleracea*)
* Caulet cabus (*Brassica oleracea var. capitata*)
* Caulet broco e romanesco (*Brassica oleracea italica*)
* Caulet Chinés (*Brassica oleracea alboglabra*)
* Caulet de Bruxèlas (*Brassica oleracea gemmifera*)
* Caulet flòri (*Brassica oleracea botrytis*)
* Caulet arrissat (*Brassica oleracea sabellica*)
* Caulet ferratgièr (*Brassica oleracea viridis*)
* Caulet de grands penques (*Brassica oleracea costata*)
* Caulet lombard (*Brassica oleracea var. capitata F. rubra*)
* Caulet milanés (*Brassica oleracea sabauda*)
* Caulet medullosa (*Brassica oleracea medullosa*)
* Caulet palmifolia (*Brassica oleracea palmifolia*)
* Caulet raba (*Brassica oleracea gongylodes*)
* Caulet vivaç (*Brassica oleracea ramosa*)
* Caulet roge (*Brassica oleracea var. capitata f. rubra*)
* Caulet verd, Grop "Acèfala" sens cabus.

## Referéncias
Eumetazoa

Los **metazoaris superiors** o **eumetazoaris** (***Eumetazoa***) son d'organismes vivents pluricellulars eterotròfes. Possedisson un ensemble de caracteristicas que permet de los separar dels autres metazoaris. Aqueste clad compren totes los principals gropes d'animals a part las esponjas e los placozoaris. A divergit dels Parazoaris i a 940 milions d'annadas

## Caracteristicas pròpris

* Possedisson pas jamai de *[[choanocyte]]s*, coma n'an las esponjas.
* De *[[sinapsi]]s [[quimic]]s* permeton l’existéncia d’un *vertadièr [[sistèma nerviós]]*.
* La *[[diferenciacion cellulara]]* es plan obotida. Las cellulas especializadas perdon lor pluripoténcia e quitament se devesisson pas mai (ex : neurònas, ematias...).
* La *[[digestion]] es extèrna*, es a dire a l'exterior de las cellulas. D'enzimas digestivas son liberadas duns una *cavitat digestiva* per las cellulas secretrises de l’endodèrme.
* Al moment de l’embroogenèsi, de fulhets cellulars se fòrman per *[[gastrulacion]]* : l’*[[endodèrme]]* e l’*[[ectodèrme]]* auràn de devenirs precises.
* Las cellulas s'organizan en teissuts diferenciats tal coma epitelis intèrnes e teissuts conjontius. Los epitelis en particular se caracterizan per una *[[lama basala]]* faita de collagèn de tipe IV, (proteïna de la *[[matritz extracellulara]]*).
* De joncions gap, o joncions lacunàrias, formadas gràcias a de *connexinas*, permeton la transmission de pichonas moleculas entre los citosòls de las cellulas.

## Sistematica
Los eumetazoaris regropan los embrancaments seguents :

pas classat « *[[Radiata]]* » (parafiletic)
* *[[Ctenophora]]*
* *[[Cnidaria]]*
* *[[Placozoa]]*
Clad *[[Bilateria]]*
* *[[Acoelomorpha]]*
* *[[Orthonectida]]*
* *[[Rhombozoa]]*
* Div. *[[Deuterostomia]]*
** *[[Chordata]]*
** *[[Xenambulacraria]]*
*** *[[Hemichordata]]*
*** *[[Echinodermata]]*
*** *[[Xenoturbellida]]*
**+???
* Sosdiv. *[[Ecdysozoa]]*
** *[[Kinorhyncha]]*
** *[[Loricifera]]*
** *[[Priapulida]]*
** *[[Nematoda]]*
** *[[Nematomorpha]]*
** *[[Onychophora]]*
** *[[Tardigrada]]*
** *[[Arthropoda]]*
* Sosdiv.. *[[Lophotrochozoa]]*
** *[[Platyhelminthes]]*
** *[[Gastrotricha]]*
** *[[Rotifera]]*
** *[[Acanthocephala]]*
** *[[Gnathostomulida]]*
** *[[Micrognathozoa]]*
** *[[Cycliophora]]*
** *[[Sipuncula]]*
** *[[Nemertea]]*
** *[[Phoronida]]*
** *[[Ectoprocta]]*, *[[Bryozoa]]*
** *[[Brachiopoda]]*
** *[[Mollusca]]*
** *[[Annelida]]*
** *[[Entoprocta]]*

## Nòtas e referéncias

## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* Metazoa (classificacion filogenetica)

### Ligams extèrnes
* 
* 
*
Potassa

vinheta|Cristals de potassa o silvita KCl impura
La **potassa designa** designa comunament un mineral salin dich de ròcas evaporiticas, a base  de clorur de potassi, utilizar coma punt de patença dels principals derivats potassics e tanben dins l'industria dels engrais. Se'n pòt tanben l'extraire en granda quantitat de las aiga de la mar.

Los jaces de potassa son pauc nombroses, mas sovent activament expleita pel mond.

## Produccion
Los mai importants productors mondials en 2014 :

Los mai grands productors mondials de potassa en 2000 son lo Canadà, la Federacion de Russia e sos ancians estats vesins coma la Bielorussia. Lo Brasil, la China, l'Alemanha, los EUA e Israçl an tanben de jaces importants.

Ara la Saskatchewan, al Canadà, es lo mai important exportator mondial de potassa, jos forma principala de mineral concentrat en silvita. Fins a 2013, dos cartèls contrarotlavan gaireben 70% de la produccion mondiala de potassa, lo cartèl canadian Canpotex e lo cartèl rus-bielorus nomenat la « Companhiá de las Potassas de Bielorussia » (CPB), resultat dels acòrdis entre Belaruskali e Uralkali. Lo cartèl canadian assegurava lo porgiment de l'America del Nòrd, e CPB l'Euròpa, la China e mai generalament l'Asia. En julhet de 2013, fàcia a la casuda persistenta dels cors, Uralkali demoncièt aqueles acòrdis e acabèt amb lo cartèl PCB, çò que provoquèt la casuda dels cors de borsa de las entrepresas de sector.

## Istòria europèa
La potassa, foguèt la silvanita, foguèt expeitada intensivament en Alsàcia, a l'entorn de Mulhouse, de 1904 a la fin del sègle XX. Al començament del sègle XX, seguent la jaças, lo taus en clorur de potassi KCl del mineral de las Minas de Potassa d'Alsàcia variavan de 20% a 80%.

L'Alemanha tanben expleitèt la minas de potassa de Stassfurt, subretot a basa de carnallita, amb tanbe de kaïnita e de polialita.

Los engrais K foguèron remplaçats pels engrais NPK, mesclas complèxas e dosadas. Los primièrs, autres còps mai comuns, essent lo produch de doas filièras:
* a basa de silvina KCl, siá 60 a 61 % K0 minim, jos mai d'una formas: granulas, pèrlas, polveras...
* a basa de sulfat de potassi, siá 50 % K0 minim. Aquela segonda filièra foguèt desvelopada per las culturas rebutant los clorurs, coma aquel de tabac, o n'apondre a de deribats sofrats.
Los engrais a base de kaïnita son intermediaris entre aquelas doas filièras.

## Nòtas e referéncias


## Bibliografia
* André JAUZEIN, article « Chlorures Naturels », Encyclopædia Universalis, 2001.http://www.universalis.fr/encyclopedie/chlorures-naturels/
* André JAUZEIN, Jean-Pierre PERTHUISOT, « salines (roches) », Encyclopædia Universalis, 2001. http://www.universalis.fr/encyclopedie/roches-salines/
* André HATTERER, Henri KESSLER, article « Potassium », Encyclopædia Universalis, 2001.début de l'article en ligne

## Articles connèxes
* Idroxid de potassi
* Oxid de potassi
Brantòsme de Perigòrd

**Brantòsme de Perigòrd** (*Brantôme en Périgord* en francés) es una comuna novela d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.

Es nascuda de l'agropelament de las doas comunas de Brantòsme e de Sent Júlian de Bordelha, efectiu lo 1èr de genièr 2016, puei d'autras sieis comunas lo 1èr de genier 2019, Cantilhac, Eivirac, La Gontariá e Bolonés, Sent Crespin de Richemont, Cencenac e Puei de Forchas e Valuelh .

## Geografia

## Toponimia
Veire a Brantòsme, Sent Júlian de Bordelha, Cantilhac, Eivirac, La Gontariá e Bolonés, Sent Crespin de Richemont, Cencenac e Puei de Forchas e a Valuelh.

## Istòria
Per lo periòde davant 2016, veire a Brantòsme, Sent Júlian de Bordelha, Cantilhac, Eivirac, La Gontariá e Bolonés, Sent Crespin de Richemont, Cencenac e Puei de Forchas e a Valuelh.

En 2019, la creacion de la comuna eslarjada se faguet emb 7 comunas delegadas, en comptant Brantòsme e Sent Júlian de Bordelha (donc lo prumier Brantòsme de Perigòrd) per una comuna delegada . Lo n° INSEE 24064 representa au còp Brantòsme e Sent Júlian; la comuna de Sent Júlian (n° 24430) es dicha *perimida*. Dins la practica, Brantòsme e Sent Júlian contunhan d'elegir un cònsol delegat per chasca anciana comuna .

## Administracion
Per lo periòde davant 2016, veire a Brantòsme, Sent Júlian de Bordelha, Cantilhac, Eivirac, La Gontariá e Bolonés, Sent Crespin de Richemont, Cencenac e Puei de Forchas e a Valuelh.

## Demografia
Per lo periòde davant 2016, veire a Brantòsme, Sent Júlian de Bordelha, Cantilhac, Eivirac, La Gontariá e Bolonés, Sent Crespin de Richemont, Cencenac e Puei de Forchas e a Valuelh.

## Luècs e monuments
Veire a Brantòsme, Sent Júlian de Bordelha, Cantilhac, Eivirac, La Gontariá e Bolonés, Sent Crespin de Richemont, Cencenac e Puei de Forchas e a Valuelh.

## Personalitats ligadas emb la comuna
Veire a Brantòsme, Sent Júlian de Bordelha, Cantilhac, Eivirac, La Gontariá e Bolonés, Sent Crespin de Richemont, Cencenac e Puei de Forchas e a Valuelh.

## Veire tanben
* Comunas de Dordonha
## Liams extèrnes
## Nòtas
Lily Laskine

**Lily Laskine** (de son nom vertadèr *Aimée Émilie Laskine*, París, lo 31 d'agost de 1893 e lo 3 de març de 1988) que ho ua arpista francesa d'origina russa e ashkenazim. Que ho la mestressa d'un heish d'arpistas dens las generacions seguentas.

Que comencè joena a estudiar l'arpa e qu'entrè au Conservatòri de París en 1904, be i ho escolana d'Alphonse Hasselmans e qu'arrecebó purmèrs prèmi aus 11 ans 13 ans. A 16 ans qu'entrè dens l'Orquèstra de l'Opera de París e que vadó solista de l'Orquèstra Nacionau de França.

Qu'espocè en 1936 lo violonista Roland Charmy.

Durant la Segonda Guèrra Mondiau, com judiva, qu'avó (com d'autes artistas judius) de s'escóner en Provença en çò de Lily Pastré dens lo son castèth de familha : lo Castèth de Pastré.

Après la guèrra, qu'enregistrè hèra, en particular entà Erato e dab lo flaütista Jean-Pierre Rampal que hè gravè ua version deu Concerto per flaüta e arpa de Wolfgang Amadeus Mozart.

Que ho la mestressa, enter d'autes arpistas deus grans, de : Marielle Nordmann, Denise Mégevand, Lucie Gascon e Annie Challan.
.ею

**** (version cirillica de .eu, Punycode .xn--e1a4c) es un nom de domeni geografic. Es en servici dempuèi lo 18 de genièr de 2016.
## Tanben veire
* .ευ, version en alfabet grec
* .eu, version en alfabet latin

## Referéncias
ModèlːBordadura

}

;Utilizacion: Crea un enquadrament altorn d'un tèxt donat. Lo tèxt es tanben subrelevat.
;Sintaxi: `|''tèxt''|''color''|valign=''baseline''}}`
:* `1` : un tèxt que que siá (obligatòri)
:* `2` : una color en exadecimal sens lo caractèr # (facultatiu, la color AAAAAA per defaut)
:* `valign` : alinhament vertical (top, middle, baseline o bottom) del mièg de l'imatge per rapòrt al tèxt environant (facultatiu, baseline per defaut)
;Exemple: « `|lo tèxt|FF0000}}` » balha «  »

;Nòta: Aqueste modèl es mai particularament emplegat per enquadrar d'imatges qu'an de borduras blancas (cèrtas bandièras, per exemple ; vejatz  e los modèls de :Categoria:Modèl equipa nacionala fotbòl).

;Exemple: « `` » balha «  »
Opiacèu

Los **opiacèus** son de substéncias derivadas (al sens larg) de l'òpi e agissent suls receptors opiacèus. Los compausats essent pas quimicament aparentats a l'òpi (es a dire non derivats o sintetizats a partir de compausats naturalament present dins l'òpi) mas avent una accion similara als opiacèus suls receptors opiacèus son designats jol tèrme opioíds.

La morfina e d'autres opiacèus son utilizats en medecina per lor poderoses accion analgesica.

Los opiacèus provòcan una fòrta dependéncia fisica e psicologica, levat lo loperamid que passa pas la barrièra ematoencefalica.

## Classificacion
Los opiacèus naturals se destria en dos grops d'alcaloïdes: los derivats del fenantrèn e aqueles de l’isoquinoleïna

### Drivats del fenantrèn
* Naturalament presents dins l'òpi: morfina, codeïna, tebaïna.
* Dervats artisanals: decoccions coma lo rachacha, laudanum.
* Derivats miègsintetics: diidrocodeïna, eroïna, idromorfòna, oximorfòna, idrocodòna, oxicodòna.
* Sintetics: metadòna, tilidina, tramadòl

### Derivats de l’isoquinoleïna
* Naturalament presents dins l'òpi: papaverina, noscapina (o L-narcotina), nacreïna.

## Vejats tanben

### Articles connèxes
* Immunosupressor
* Narcotics Anonimes

### Ligams extèrnes
*  American Pain Society
*  American Academy of Pain Management

### Bibliografia
* Thomas de Quincey *Confessions d'un opiomane anglais*.
* Jean Cocteau *Opium*.
Alphonse Hasselmans

**Alphonse Hasselmans** (lièja, lo 5 de març de 1845 - París, lo 19 de mai de 1912) que ho un arpista e un mèste màger d'aqueste instrument, mèste (au Conservatòri de París) en particular de : Carlos Salzedo, Pierre Jamet, Lily Laskine, Henriette Renié, Micheline Kahn, Marcel Tournier, Marcel Grandjany, Caroline Luigini et Lili Boulanger.

Qu'estudiè au Conservatòr d'Estraborg, gavidat alavètz per son pair Joseph Hasselmans.
Nicolas Bochsa

**Nicolas-Charles Bochsa** (Montmédy, 9 d'agost de 1789 - Sydney, lo 6 de genèr de 1856) que ho un arpista francés fondator de la Royal Academy of Music a Londres.

Hilh d'un musician de Boèmia, qu'estudiè au Conservatòri de París abans de vàder arpista de l'Orquèstra Imperiau. Pro aventurèr, que ho condemnat per ahars pauc legaus e qu'avó de huéger a Londres on e fondore la Royal Academy of Music on i hore professor d'arpa (que ho lo mèste en particular de Elias Parish Alvars). Puish, qu'avó d'eishí d'Anglatèrra dab Ana Bishop, molher deu compositor Henry Bishop, entà escapar de cap a Austràlia en plena hrèbe de l'aur, on e s' morí.
Catrin Finch

**Catrin Finch** (24 d'abriu de 1980) qu'ei ua arpista galèsa d'origina anglèsa e alemanda.

Qu'ei professora sens los  Royal *Welsh College of Music & Drama* e *[[Royal Academy of Music]]*. 

Qu'emportè lo Prèmi Lily Laskine (un concors francès d'arpa) en 1999 e, de l'an 2000 dinc a 2004, que ho Arpista Oficiau auprès deu Princi de Galas (un títol hèra ancian que la Reina Victòria avèva avalit e que Carles Windsor tornè instituir).

Que comencè a estudiar l'arpa aus 6 ans e qu'entrè dens lo *National Youth Orchestra of Great Britain* en bèth vàder la mès joena persona a participar aus concèrts de The Proms.
Nap

Lo **nap**, *Brassica rapa* L. subsp. *rapa*, (del latin *napus*: *caulet nap*, *rapum* : *rava*, *bulb de raiç*; del grèc *ράπυς*, *ράπυος* : *rava*, *nap*), es una planta erbacèa de la familha de las Brassicacèas, cultivada coma planta d'òrt o de forratge per sa raiç carnosa longa o redonda, consomida coma legum. Lo tèrme designa tanben  aquel legum.

Noms comuns: nap, navet, nabet, navèu, rava (en francés: *navet*, en espanhòl: *nabo*, catalan: *nap*, roman: *nap*, italan: *navone* o *rapa*, albanés: *repë*, serbocroat: *repa*, rus: *репа*, bulgar: *ряпа*, alemand: *Rübe*, grèc ancian: βουνιάς, grèc modèrne: γογγύλι, persan: شَـلْغَم *[chalgham]*, turc: *șalgam*, arabi: لـِفـْتٌ *[left]* o شَـلْجَمٌ *[chaljam]*, ebrieu: לֶפֶת *[lépheth]*).

Lo nap es una planta erbacèa bisannala que dona una tija florala d'ochenta centimètres de naut, la segonda annada. Las fuèlhas son entièras, oblongas, las flors son jaunas.
La raiç es carnuda e fòrça variabla dins sa forma: esferica, alongada, plana..., e dins sa color: jaune palle, blanca, negra, bicolor ròse e blanc...

## Principalas varietats cultivadas
esquèrra|vinheta|Naps
Mai 150 varietats son inscrichas al catalòg europèu de las espècias e varietats e mai 25 al catalòg oficial francés.
Coma:

### Varietats non ibridas
* Blanc glbe de colèt violet
* Jaune bola d'aur
* Mièglong de Croissy
* De Milan a colèt ròse
* De Montesson
* De Nancí amb fuèlhas entièras
* De vertuts martèl
* Long del Palatinat
* Rava d'Auvèrnhe aboriu
* Rava du Lemosin
* Roge plan aboriu de fuèlhas entièras,...
Varietats d'usatge familhal
* Glòbe Saint-Benoit
* Long d'Alsàcia
* Navet turnep
* Zefa tipe roge,...

### Varietats ibridas
* Alderton
* Clovis
* Déclic
* Sweetbell,...

## Utilizacion
Las raices constituisson un legum que se manja cuèch, sautat, rabinat, en purèa, en mescla amb d'aures legums, en acompanhament de plats de vianda, o per perfumar de potatges, los bolhits. Se pòt apreciar sa sabor subtila e non picanta lo manjant crud, coma son parent pròche lo rabeta.

Es un legum ric en potassi que tenguèt longtemps una granda plaça dins l'alimentacion en Euròpa, remplaçada uèi per la trufa. Es sovent descriat per sa pretenduda fador, alara que paradoxalament son gost es pro caracteristic, subretot quand es pas tròp jove.

Tradicionalament, en Escòcia, lo haggis se manja amb de naps e trufas (en anglés escossés: *neeps and tatties*).

Los naps son tanben utiliizats en alimentacion animala, coma planta ferratgièra. Los naps ferratgièrs son una de las compausantas de la rotacion de Norfolk. Lors rengs escartats permeton un contraròtle de las adventiças per deserbatge mecanic.

## Nòtas e referéncias
Pescajon

vinheta|Una pila de pescajons.
vinheta|Una venta pescajons.
Lo **pescajon** es un plat compausat d'una prima sisa de pasta facha a basa de farina (mai sovent de blat o de blat negre) aglomerada a un liquid (lach, a vegada mesclat l'aiga o de la bièrra) e uòus. Se presenta jos forma redonda.

Lo pescajon es cuèch dins una padena ordinària o especializada o sus una placa calfanta.

Lo pescajon se manja caud o freg, sucrat o salat, coma plat principal o coma dessèrt. Es servida sola, o amb garnitura o encara farcida.

## Preparacion
esquèrra|vinheta|Coseson d'un pescajon.
vinheta|Fin de coseson d'un percajon.
Se destrian los pescajon de color clara preparats amb de farina de froment, de lentilha, de milh, de ris, de semola, de teff o de céser, e aquelas, fòrça mai brunas, realizadas amb de farina de blat negre.

Pels pescajons de froment consomits en dessèrt, los ingredients mai sovent utilizats per la pasta son la farina, los uòus, lo lach, lo sucre e a vegada l'aiga e la bièrra. S'i apond a vegada d'aròmas coma la vanilha, de la flor d'irangièr, del rom o de l'alcòl de pomat (lambig, calvados).

Pels pescajons de blat negre, los ingredients de basa son la farina de blat negre, l'aiga e de sal. S'i apond a vegada de bièrra, un pauc d'òli, d'autras farinas en quantitat mendre (froment, castanha), e de pebre.

Un pescajon s'obten espandissent una partida de pasta, jos la forma d'un disc, sus una aisina onchada e calfada (placa de fonta, padena), e la fasent cóire alternativament sus ambedoas fàcias.

Lo pescajon francés se prepara sens levam, al contrari per exemple del pancake american o del blini rus o ucrainian.

## Consomacion
[vinheta|Pescajon farcits de [ratatolha.]]
esquèrra|vinheta|Pastèl de pescajons empilats.
Lo pescajon pòt se consomir sol, mas es sovent cobrit d'una garnitura coma lo sucre, de la confitura, de chocolat d'onchar, de la crèma montada, du fromatge, de cambajon, veire de legums cuèchs. Lo pescajon es mai sovent sucrat per aqueles de froment e puslèu salat per aquel de blat negre.

Lo pescajon pòt èsser farcida e rabinada al forn. Se presenta plegada en quatre, rotlada, en mièja luna, en triangle, en borsa.

Tanben se pòt flambar: se versa sul pescajon caud un alcòl calfat (sovent del Grand Marnier) sus que se fa fuòc. Se pòt acompanha d'una bola de glaça.

## Fèsta tradicionala ligada al pescajon
A la Candelièra o al Dimars Gras, es frequent de cosinar de pescajon. La legenda dich que per assegurar una prosperitat tota l'annada, cal far saltar lo pescajons amb una moneda dins la man.

## Nòtas e referéncias

### Nòtas


### Referéncias


## Annèxes

### Bibliografia
* Catherine Merdy-Goasdoué, *Le livre des crêpes*, Jérôme Villette, 125 p.  
* Simone Morand, *Cuisine traditionnelle de Bretagne*  
*
Marcel Tournier

**Marcel Tournier** (París, lo 5 de junh de 1879 e lo 18 de mai de 1951) que ho un arpista, un mèste d'arpa e un compositor francés.

Que vadó dens ua familha banhada dens un mitan musicau e son quite pair qu'èra factor d'instruments. Que comencè mainatge a estudiar au Conservatòri de París, com tots los sons hrairs e sòrs, pish que causí l'arpa, escolan d'Alphonse Hasselmans, qu'arrecebó lo purmèr prèmi en 1899. Que remportè tanben Prèmi de Roma en 1909.

Que ho arpista de l'Opèra de París e tanben de la Société des Concerts Lamoureux.

En 1912 Gabriel Fauré que'u causí entà remplaçar lo son mèste Hasselmans com professor au Conservatòri de París e a la soa mort, que ho la soa escolana Lily Laskine la qui prengó la soa seguida dens aquesta institucion en 1948.

Enter los sons escolans qu'avó Nicanor Zabaleta.
Carlos Salzedo

**Carlos Salzedo** (Arcaishon, lo 6 d'abriu de 1885 – lo 17 d'agost de 1961 Waterville, Maine, Estats Units d'America) que ho un arpista, compositor, cap d'orquèstra gascon d'origina sefardita.

Que ho escolan d'Alphonse Hasselmans e que hè ua carrèra de las granas aus Estats Units d'America.
Vanilha

La **vanilha** es un genre d'orquidèas que comptan mai d'una centena d'espècias coma *[[Vanilla planifolia]]*, *[[Vanilla tahitensis]]* e *Vanilla pompona* que produson una espècia tanben nomenada vanilha.

La teca compta pas que doas fendas de deiscéncia creant doas valvas al contrari de las autras orquidèa que ne possedisson tres. La teca de la *Vanilla tahitensis* pòt tanben èsser indeiscenta.

Las *Vanillinae* son de lianas ramairas. Mas son pas de plantas parasitas, nimai de plantas totalament epifitas, son emiepifitas.

## Espècas

## Vejatz tanben

### Referéncia extèrnes
* Referéncias Kew Garden World Checklist : ''Vanilla'' (en)
* Referéncias Flora of North America : ''Vanilla'' (en)
* Referéncias Madagascar Catalogue : ''Vanilla'' (en)
* Referéncias ITIS : ''Vanilla''  Mill. (fr) (+ version anglaise (en))
* Referéncias GRIN : <small>genre </small>''Vanilla''  Mill. (+liste d'espèces contenant des synonymes) (en)
Semola

alt=Un tas de grains de semoule, aussi appelée schemoul (spécialité juive, couleur blanc jaune, chaque grain faisant moins de 1 millimètre, sur un fond gris.|vinheta|De semola.
La **semola** es un produch de molinariá, obtengut per una mòltas grossa, de las granas umidificadas de cerealas (come lo blat dur), seguit d'un secatge e d'un sedaçatge. La semola, d'un biais, lo produch intermediari entre la grana e la farina.

## Caracteristicas
Ric en glutèn, la semola de blat dur es emplegada en cosina per de preparacions coma la còca de semola, las sopas e lo coscós, e servis a la fabricacion de las pastas alimentàrias. L'emplec de semola de blat dur per la fabricacion de las pastas es obligatòri dins de païses coma en França e en Itàlia.

La semola pòt tanben se realizat amb d'autras cerealas, coma la semola de milh, qu'es a la basa de preparacions alimentàrias, coma polenta, o la semola de maniòc, qu'es a la basa de la préparation de l'attiéké en Còsta d'Ivòri. En Africa del Nòrd, se prepara tanben de semola d'òrdi.

## Cosesons
Los procediements de cosesons de las semolas evoluèron fòrça a cause de la modificacion del produch commercializat; ara se vend subretot de versions precuèchas.

### Cosesons de las semolas industrialas precuècha
Una simpla idratacion a freg o a caud e calvatge sufison plan sovent..

### Cosesons de basa de las semolas tradicionalas (non precuèchas)
Lo liquid idratant es l'aiga, un bolhon, un compausat de lach, espècia, salat o sucrat, sovent amb un pauc de burre o d'òli. 

Coma pel ris, exemple emblematic, la semola es un aliment que las formas finalas son plan variablas. Las qualitats gustativas obtengudas son tanben plan variablas segon lo procediment de coseson. Las cosesons lentas, per exemple a la vapor, permeton de fòrça bons resultats per l'usatge granulós: coscosièr, cosedor de ris. Aquels dos aparelhs modèrnes mestrejan plan presisament la temperatura e la durada automaticament.

Per la coseson mai correnta, al contrari del ris qu'es plan sovent cuèch dins una quantitat plan superiora d'aiga a aquela necessària a l'idratacion, la semola es cuècha e idratada sempre amb una quantitat pròche de l'exacte necessari. Pendent aquela primièra coseson de la semola se cal susvelhar e prestidas amb atencion per evitar que rume al fond de l'aisina. 

### Fasas secondàrias de coseson
Coma totas las granas e feculents, de tradicions de segonda coseson existisson, de fregiduras per exemple.

## Nòtas e referéncias
* *Le Blé. Éléments fondamentaux et transformation*, publié par Armand Boudreau et Germain Ménard, Université Laval, 1992.

## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* Bolgor
Mina d'aur de Salsinha

La **mina d'aur de Salsiha** es una anciana mina d'aur tancada en 2004 que se situa dins las comunas de Salsinha e de Vilanièra a  al nòrd de Carcassona dins la Montanha Negra, dins lo departament d'Aude e la region . Foguèt la mina d'aur pus importanta d'Euròpa Occidentala e la darrièra de la França metropolitana. Es marcada per un sègle de pollucion per l'arsenic e foguèt longtemps lo site mai polluat de França.
## Referéncias
Tavigliano

**Tavigliano** es una comuna italiana de la Bièla, dins la region de Piemont. 

Confronta las comunas de Andorno Micca, Bioglio, Callabiana, Pettinengo, Piedicavallo, Rassa (VC), Sagliano Micca, Veglio

## Referéncias
Camandona

**Camandona** es una comuna italiana de la Bièla, dins la region de Piemont. 

Confronta las comunas de Bioglio, Callabiana, Pettinengo, Piatto, Trivero, Vallanzengo, Valle San Nicolao, Veglio

## Galariá

File:Camandona_frazione_guelpa.jpg|Frazione Guelpa
File:Camandona_frazione_gallo.jpg|Frazione Gallo
File:Lago ponte vittorio camandona.jpg|Llago di Ponte Vittorio
File:Camandona_alpe_carcheccio.jpg|Alpe Carcheccio


## Referéncias
Marielle Nordmann

**Marielle Nordmann** (Montpelhier, 24 de genièr de 1941) es una arpista lengadociana.

Foguèt escolana de Lily Laskine au Conservatòri de París abans de seguir una carrièra internacionala com interpreta. Fondèt lo concors Lily Laskin en 1993 e las Jornadas de l'apra en Arles.

Joguèt amb de musicians com Maurici André, Isaac Stern, Jean-Pierre Rampal, Mstilav Rostropovitch, Nemanja Radulović e lo bandoneonista Eduardo García e tanben amb d'ensembles com lo London Symphonic Orchestra, l'Orquestra del Teatro Colón en Argentina, l'Orquèstra Filamonica de Radio France, lo Los Angeles Symphonic Orchestra e los Solistas de Moscó.

Es la molher del violonista Patrice Fontanarosa.

## Ligam extèrne
Site oficial
Ribes nigrum

Lo **cassís  **(*Ribes nigrum*) es una planta del genre *Ribes* de la familha *[[Grossulariaceae]]* originària de l'Euròpa del nòrd e central e tanben del nòrd d'Asia ont se considèran a vegada de la varietat *sibiricum* o tanben l'espècia *Ribes cyathiforme.* Es un arbust que pòt aténher 2 mètres de naut. Las fuèlhas an una disposicion altèrna e fan de 4 a 9 cm de long e amb 5 lòbes (las fuèlhas fan una fòrta odor desagradabla). Las flors fòrça pichonas se dispausan en rasim de 5 a 10 cm de long. Lo fruch, es una baia (amb mai d'una granas) de 1 cm de diàmetre de color porpra fòrça escur, practicament negra.

## Cultura e usatges
esquèrra|vinheta|Baias de cassís
Se cultiva en climas temperats o temperas fregs (s'adaptan pas plan al clima mediterranèu a causa de la secada e calor de l'estiu). S'espandís al nòrd fins al centre de Finlàndia e Siberia. Se reprodusson aisidament en porreta de troces lenhos a la davalada.

Las baias son comestiblas, mai apreciadas en produchs derivats coma de chucs e melmeladas. L'infusion de las fuèlhas es fòrça apreciada (malgrat que las fuèlhas frescas an una odor desagradabla, coma l'urina del cat). Elaboracion de licors: *crèma de cassís* o *Ribena* al Reialme Unit e EUA. S'utiliza tanben per aromatitzar la vòdka.

Lo chuc de la *riba negra* conten aperaquí 4 còps mai vitamina C que lo chuc d'iranja. Las baias son una rica font de antocianinas qu'aumentan la resisténcia dels capillars, an  de proprietats vasoprotectors, antiedematòsis, antioxidants e favorisson la regeneracion retiana. Es un aliment antifatiga e antiinfecciós.
L'apòrt en calci (60 mg per 100 g) contribuís a la santat dels òsses. Favorisa l'eliminacion de l'acid uric. Es doncas util per combatre los reumatismes, la gota, l'artròsi. A un efièch en estimulant de las glandulas suprarenalas. Existisson d'estudis que verifican son activitat antigripala. Coma diürètic estimula la foncion epatica e la foncion renala. Es util per combatre l'obesitat. Se considèra benefic pels problèmas circulatòris e de tension nauta. A de proprietats per combatre la disenteriá e la diarrèa. En aplicacion extèrna s'utiliza per aleugir los efièches de la fissadas d'insèctas. Se pren tanben coma cicatritzant.

## Referéncias


## Ligams extèrnes
* «The Blackcurrant Foundation». Fondacion britanica per la promocion del riber negre
* «Ribes nigrum».
Amora

L **amora** designa dos fruchs:
*l'amora, fruch dels romècs (Rubus fruticosus);
*l'amora, fruch de l'Amorier.
Fraga (Omonimia)

**Fraga** designa
* La **[[fraga (fruch)|fraga]]**, lo fruch dels fraguièrs
* Toponimia
** **[[Fraga (Aragon)|Fraga]]**, una vila d'Aragon