1973

*Aquesta pagina concernís l'an ***' del [[calendièr gregorian]].''


== Eveniments ==

=== Occitània ===

*

=== França ===

* 

=== Euròpa ===
* [[26 de setembre]] - [[Barcelona]]: Detencion de Salvador Puig e Antich. 

=== [[Africa]] ===

==== [[Egipte]] ====



[[Guèrra de Kippour]] (6-24 d'octòbre) còntra [[Israèl]] amb [[Siria]]. Fòrça ben preparada, l'ofensiva iniciala foguèt un succès important que permetèt a l'armada egipciana de passar lo [[Canal de Suèz]] e de blocar lei còntra-ofensivas israelianas. Pasmens, la posicion egipciana se desgradèt pauc a pauc en causa de la destruccion dei batariás de defensa antiaeriana e anticarri que permetián d'assegurar la defensa de sei tropas. Entre lo 16 e lo 17, de tropas israelianas s'infiltrèron dins lei linhas egipcianas entraïnant l'enceuclament de la III Armada Egipciana maugrat de pèrdas importantas. Aquò entraïnèt de negociacions que s'acabèron per la signatura d'un alta-au-fuòc impausat per lei Sovietics e leis Estatsunidencs lo 25.

==== [[Etiopia]] ====

Tiera de manifestacions importantas dins la [[capitala]]. Agravada per la [[famina]] apareguda au sud de [[Sahara]] dins lo corrent de l'annada, prenguèron un aspèct revolucionari que menacèt rapidament lo regime imperiau.

==== [[Guinèa Bissau]] ====

Independéncia dau país lo 24 de setembre.

==== [[Libia]] ====

[[Moammar al-Gaddafi]] decidiguèt de renfòrçar la revolucion libiana gràcias a una tiera de mesuras destinadas a assegurar mai de mejans a l'Estat. En particular, nacionalizèt a 51% l'industria petroliera dau país. Pasmens, aquò creèt de tensions ambé sei partenaris de l'Union dei Republicas aràbias e, en decembre, l'union èra subretot venguda simbolica.

==== [[Sodan]] ====

Adopcion d'una [[constitucion]] que creèt un regime republican presidenciau. Aquò permetèt a [[Gaafar Nimeiry]] de legalizar son govèrn eissit dau còp d'estat de [[1969]].

==== [[Swaziland]] ====

Suspension de la [[constitucion]] de [[1968]] per lo rèi [[Sobhuza II]] que gardèt la totalitat dau poder fins a sa mòrt en [[1982]].

=== [[America]] ===

==== [[Chile]] ====



Perseguida de la crisi economica fomentada per leis organizacions politicas ostilas au president [[Salvador Allende]] ambé lo sostèn deis [[Estats Units d'America]]. Lo 29 de junh, una temptativa de còp d'estat mau capitèt en causa de la resisténcia d'unitats de soudats fidèus a la [[constitucion]] menats per lo generau [[Carlos Prats]]. Pasmens, aqueu generau intrèt au [[govèrn]] dins lo corrent dau mes d'aost e foguèt remplaçat per son luòctenent [[Augusto Pinochet]]. Òr, Pinochet se raprochèt rapidament de l'oposicion e deis Estatsunidencs. Organizèt un segond còp d'estat e alunchèt lei soudats fidèus au govèrn de la [[capitala]]. Ansin, lo 11 de setembre, lei partisans dau president foguèron rapidament vencuts e [[Salvador Allende]] se suicidiguèt pendent l'assaut dau palais presidenciau. Una junta militara presidida per Pinochet foguèt creada per dirigir lo país.

==== [[Eqüator (país)|Eqüator]] ====

Adesion dau país a l'[[Organizacion dels Païses Exportadors de Petròli|OPEP]].

==== [[Estats Units d'America]] ====



Au començament de l'annada, [[Washington]], minat per d'annadas de contestacion intèrna e de blocatges militars sus lo terren, acceptèt de signar un acòrdi de retirament de sei tropas de [[Vietnam]] (27 de genier). Aquò entraïnèt l'acomençament de l'afondrament finau dau regime de Saigon que dispareguèt en [[1975]]. Puei, en octòbre, leis [[Estats Units d'America]] deguèron sostenir [[Israèl]] (mandadís d'armaments per remplaçar lei pèrdas infligidas per leis armadas arabias) e negociar ambé [[Moscòu]] la fin dei combats. Enregistrant lo redreiçament militar israelian e lei victòrias inicialas de la coalicion arabia, lei dos Grands impausèron un retorn au ''statu quo ante''.

=== [[Asia]] ===

==== [[Israèl]] ====




[[Guèrra de Kippour]] (6-24 d'octòbre) còntra una coalicion d'estats arabis ([[Egipte]], [[Siria]], [[Jordania]], [[Iraq]]...) ajudada per l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]]. Maugrat de dificultats importantas e unei desfachas inicialas, l'armada israeliana, ben sostenguda per leis [[Estats Units d'America]], capitèt d'arrestar leis atacas aràbias e d'organizar una tiera de còntra-ofensivas qu'obligiguèron la coalicion aràbia de demandar un alta-au-fuòc. Pasmens, lei progrès dei fòrças armadas èran clars a respèct de la victòria israeliana aisada de [[1967]]. Ansin, dins lo corrent deis annadas seguentas, [[Israèl]] acceptèt de negociar l'abandon de Sinaï en cambi de la signatura d'un tractat de patz amb [[Egipte]].

==== [[Oman]] ====

Arribada en decembre d'un còrs expedicionari [[iran]]ian per luchar còntra la rebellion de Dhofar. Lei Britanics, aliats tradicionaus de la monarquia omanesa dempuei lo sègle XIX, encoratjèt e sostenguèt aquela intervencion que s'acabèt per una victòria en [[1976]].

==== [[Siria]] ====



[[Guèrra de Kippour]] (6-24 d'octòbre) còntra [[Israèl]] amb [[Egipte]]. Pasmens, l'armada siriana deguèt faciar una còntra-ofensiva rapida. Lo 14 d'octòbre, l'armada israeliana èra a 40 km de [[Damasc]] entraïnant l'intrada en guèrra de [[Jordania]] e d'[[Iraq]] que mandèron de fòrças importantas en [[Siria]]. Aquò permetèt de blocar l'avançada dei soudats israelians e d'estabilizar lo frònt. Leis armadas aràbias assaièron alora d'organizar una còntra-ofensiva d'amplor gràcias au sostèn de l'URSS que remplacèt lei pèrdas materialas mai l'operacion foguèt annulada en causa dei dificultats egipcianas. Finalament, Siria acceptèt l'alta-au-fuòc e lo retirament israelian sus lei posicions inicialas dau 6 d'octòbre.

=== Mond ===
* [[11 de març]] - [[Buenos Aires]], [[Argentina]]: [[Héctor José Cámpora]], candidat de la tèsta [[Partit Justicialista|justicialista]] de desliurança (coalicion de [[Juan Domingo Perón|peronistas]], conservadores, democratas-crestianes) arriba davant de la presidenciala a Argentina. Lo conselh o declara oficialament elegit lo [[30 de març]].
[[Fichièr:Guèrra de Kippor.png|thumb|Esquèma generau deis operacions militars de la Guèrra de Kippor.]]

=== Arts ===

*

=== Sciéncias e tecnicas ===

* 3 de decembre : apròcha maximala de Jupitèr per la sonda espaciala americana ''[[Pioneer 10]]''.

==== [[Informatica]] ====



Comercializacion dau premier [[micro-ordinator]] per la companhiá [[França|francesa]] [[R2E]]. Èra desvolopat dempuei [[1971]] per l'engenhaire [[François Gernelle]] a partir dau [[microprocessor]] [[Intel 8008]].

=== Economia ===
* [[Wassily Leontief]] ganha lo [[Prèmi Nobel d'Economia]]

== [[:Categoria:Naissença en |Naissenças]] ==
* [[14 de genièr]] - [[Giancarlo Fisichella]], pilòt italian de [[Formula 1]]
* [[11 de febrièr]] - [[Varg Vikernes]], musician norvegian ([[Burzum]])
* [[10 de març]] - [[Eva Herzigová]], modèl chèca
* [[28 d'abril]]: [[Robert Buron]], politic francoès
* [[1 de junh]] - [[Heidi Klum]], modèl alemanda
* [[22 de julhet]] - [[Rufus Wainwright]], cantaire canadian-american
* [[6 d'agost]] - [[Vera Farmiga]], actritz americana
* [[11 d'agost]] - [[Kristin Armstrong]], ciclista americana
* [[12 d'agost]] - [[Vanessa Matz]], politiciana bèlga
* [[24 d'agost]] - [[Inge de Bruijn]], nataira neerlandesa
* [[16 de setembre]] - [[Alexandr Vinokurov]], ciclista de Cazacstan
* [[7 d'octobre]] - [[Sami Hyypiä]], fotbolaire finés
* 7 d'octobre - [[Grigol Mgaloblishvili]], primièr ministre de [[Georgia (país)|Georgia]]
* [[2 de decembre]] - [[Jan Ullrich]], ciclista alemand
* 2 de decembre - [[Monica Seles]], jogaira de tennis iogoslava
* [[Zhou Wei Hui]], escrivana chinesa
* [[Tolosa]], [[Lengadòc]]: **Vanessa Alice Bensimon** pus coneguda per lo sieu subernòm **Miss Van*', pintora installada a [[Barcelona]], [[Catalonha]].

== [[:Categoria:Decès en |Decèsses]] ==
* [[2 de genièr]] - [[Eleazar López Contreras]], president de Veneçuèla (n. [[1883]])
* [[22 de genièr]] - [[Lyndon B. Johnson]], president dels Estats Units (n. [[1908]])
* [[23 de genièr]] - [[Kid Ory]], trombonista american (n. [[1886]])
* [[31 de genièr]] - [[Ragnar Anton Kittil Frisch]], economista norvegian, Prèmi Nobel (n. [[1895]])
* [[11 de febrièr]] - [[Johannes Hans Daniel Jensen]], fisician alemand, Prèmi Nobel (n. [[1907]])
* [[16 de febrièr]] - [[Francisco Caamaño]], president *de facto'' de la Republica Dominicana (n. 1932)
* 17 de febrièr - Pixinguinha, compositor e musician brasilièr (n. 1897)
* 23 de febrièr - Dickinson W. Richards, mètge american, Prèmi Nobel (n. 1895)
* 6 de març - Pearl S. Buck, escrivana american, Prèmi Nobel (n. 1892)
* 8 d'abril - Pablo Picasso, pintor espanhòl (n. 1881)
* 21 d'abril - Arthur William Fadden, primièr ministre d'Austràlia (n. 1894)
* 20 de julhet - Bruce Lee, actor chinés-american (n. 1940)
* 22 de julhet - Max Aub, escrivan valencian (n. 1903)
* 24 de julhet - Konstantinos Dovas, primièr ministre de Grècia (n. 1898)
* 25 de julhet - Louis Saint-Laurent, primièr ministre de Canadà (n. 1882)
* 26 de julhet - Konstantinos Georgakopulos, primièr ministre de Grècia (n. 1890)
* 1 d'agost - Walter Ulbricht, òme politic d'Alemanha Orientala (n. 1893)
* 6 d'agost - Fulgencio Batista, president de Cuba (n. 1901)
* 8 d'agost - Vilhelm Moberg, escrivan suedés (n. 1898)
* 11 d'agost - Karl Ziegler, quimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1898)
* 12 d'agost - Walter Rudolf Hess, fisiològ soís, Prèmi Nobel (n. 1881)
* 16 d'agost - Selman Waksman, bioquimista ucraïnés, Prèmi Nobel (n. 1888)
* 2 de setembre - J. R. R. Tolkien, escrivan anglés (n. 1892)
* 11 de setembre - Salvador Allende, president de Chile (n. 1908)
* 15 de setembre - Gustau VI Adòlf, rei de Suècia (n. 1882)
* 16 de setembre - Víctor Jara, cantaire e poèta chilian (n. 1932)
* 23 de setembre - Pablo Neruda, poèta chilian (n. 1904)
* 28 de setembre - Ferrand Rainaud, actor comic francés (n. 1926)
* 2 d'octobre - Paavo Nurmi, atlèta finlandés (n. 1897)
* 16 d'octobre - Gene Krupa, musician american de jazz (n. 1909)
* 22 d'octobre - Pau Casals, violoncelista catalan (n. 1876)
* 25 d'octobre - Abebe Bikila, atlèta etiopian (n. 1932)
* 27 d'octobre - Otilio Ulate Blanco, president de Mexic (n. 1891)
* 11 de novembre - Artturi Ilmari Virtanen, quimista finlandés, Prèmi Nobel (n. 1895)
* 1 de decembre - David Ben-Gurion, primièr ministre d'Israèl (n. 1886)
* 3 de decembre - Adolfo Ruiz Cortines, president de Mexic (n. 1890)
* 20 de decembre - Luis Carrero Blanco, primièr ministre espanhòl (n. 1904)
* 25 de decembre - İsmet İnönü, primièr ministre de Turquia (n. 1884)
* (jorn desconegut) - Leopoldo Bard, mètge e politician argentin (n. 1893)

## [[Prèmi Nobel]]
* Prèmi Nobel de Fisica : Leo Esaki, Ivar Giaever, Brian David Josephson
* Prèmi Nobel de Quimia : Ernst Otto Fischer, Geoffrey Wilkinson
* Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Karl von Frisch, Konrad Lorenz, Nikolaas Tinbergen
* Prèmi Nobel de Literatura : Patrick White
* Prèmi Nobel de la Patz : Henry Kissinger, Lê Đức Thọ
* Economia : Wassily Leontief

_NOTOC_