Lo toponime « Aiguranda »

**Aiguranda**, o mai que mai *Ingrandes* en francés, es un tipe toponimic espandit dins las regions de lengas francesa e occitana, sovent interpretat coma gallic e motivat pel limit entre dos pobles galleses. Son interpretacion lingüistica demòra encara misteriosa.

## Lista e localizacion dels toponimes ''Aiguranda''
Los noms del tipe *Aiguranda* son localizats estrictament en França (al sens de l'estat) e en Belgica. Son absents de la Gàllia cisalpina e de la Grand Bretanha, ancians territòris celtics çaquelà, signe d'un compausat que fasiá pas partida del fons comun de la celticitat, donc d'una innovacion gallesa.
### En Occitània e dins d'airals que foguèron occitans
En Occitània e dins los territòris que foguèron occitans, lo nom tradicional es normalament *Aiguranda*, tirat los cases d'aferèsi (e non pas *Ingrandes*, *Iguerande*, *Yvrandes*, etc, en principi de meteissa origina mes pus nordics). Coma los noms d'aquela sòrta son mai que mai nòrd-occitans, la prononciacion es [ɛjgy'randɔ], *ai* pretonic passant sovent a [ɛj]. Lista de las comunas :
* Aiguranda (Corresa);
* Aiguranda e Gardadelh (Dordonha);
* Aigurande (Endre) (comuna pas mai occitana);
Cal ajustar de lòcs que son pas de comunas, coma per exemple *lo Mont de la Durande* (nom francés), atestat  coma *Guyrandas* en 1470  e lo riu *Engranne* (nom francés), en teoria entre los *Vasates* e los *Biturigues vivisques* (que foneticament fa pensar a las fòrmas francesas del toponime).

### En França ''stricto sensu'' e en Arpitània
Lista de las comunas :
* Ingrandes (Indre) (Endre);
* Ingrandes (Maine e Léger), anciana comuna;
* Ingrandes-le-Fresne-sur-Loire, comuna novèla de Maine e Léger; 
* Ingrandes (Vinhana);
* Ingrandes-de-Touraine (Endre e Léger);
* Iguerande (Sòna e Léger;
* Ingrannes (Loiret);
* Ygrande (Alèir;)
* Yvrandes, (Orne).

## L'interpretacion lingüistica d'''Aiguranda''
Lo mot o sintagme gallic a l'origina d'Aiguranda, d'Ingrandes e autras variantas es pas conegut, donc las reconstruccions devon èsser assortidas d'un asterisque.
### Equoranda/Egoranda ?
* Julien Havet prepausava **Igoranda* o **Icoranda* ;
* Auguste Longnon donava **ewiranda* .
* Ferdinand Lot utilizèt **Iguoranda* 
* Roger Dion prepausava **ivuranda* , mas tanben **igoranda*.
* Charles Rostaing causissiá **equoranda* .
* Xavier Delamarre utiliza tanben **equoranda*, en tot cas coma dintrada , mes un pauc après **ecoranda*, **equa randa* , que foneticament pausa mai de problèmas qu***equoranda''.
* Pierre-Yves Lambert prepausa *''egoranda'' . Las fòrmas ancianas supausan cèrtas un ''-g-'', mas justament un -g- intervocalic se seriá amudit dins aquela posicion, allòc que tots los resultats mòstran una granda soliditat consonantica.
* Jacques Lacroix prepausa ''*icoranda'' o ''*ic(u)oranda''; per el, lo radical ''ic-'' correspond a « aiga », se tròba per exemple dins ''Icauna'' (divessa de flume a [[Aussèrra]]) 

Lo sens dels tèrmes precedents es pels autors « frontièra », « limit d'aiga » o « limit juste ». A l'interior del mot compausat, lo mot ''*randa'' auriá precisament lo sens de « limit, frontièra ». Lo sens de « frontièra, limit » es garantit perqué los toponimes del tipe ''Aiguranda / I(n)grande(s)'' son de còps nommats ''Fines'' en latin pendant l'[[Antiquitat]] ([[Ingrandes (Indre)|Ingrandes (Endre)]], al sègle IV, [[Ingrandes (Vinhana)]], en 140.

===Critica de qualques interpretacions===
* ''*Randa'' auriá pas lo sens de frontièra en gallic, perqué los mots foneticament prèp de ''randa'' dins las autras lengas celticas an pas aquel sens, nimai un sens aparentat; auriá puslèu lo sens de « partida, porcion »  de mai, i a de noms de rius coma ''Égronne'', ''Augronne'', ''Égrenne'', ''Iron'', ''Yron'', situats tanben a de frontièras entre ''civitates'' galleses (o ''pagi'' ), qu'an un rapòrt evident ambe ''Iguerande'' / ''Ingrandes'', etc, mes que pòdon pas aver ''randa'' coma finala; Ferdinand Lot avançava ''Icoronum'' e ''Icoronna'' coma possibilitats d'origina per aquels rius . Coma ''onno, -onna'' son sovent de sufixes idronomics galleses, res empacha pas que ''-anda'' siá un sufixe el tanben, o quicòm mai. En tot cas, la copadura explicita o implicita ''equo/icó'' (etc) - ''randa'' es a interrogar. Pr'aquò, dins son obratge suls noms de lòcs celtics, Delamarre torna a ''randa'' = « frontièra » .
* L'element ''*Equo-'' foguèt comparat al latin e italic ''aequus'' « egal, equitable, just » per explicar l'ensemble del sintagme coma « limit just »; mas ''-qu-'' existís pas en gallic e foguèt remplaçat per ''-p-''; caldriá donc supausar un sintagme bilingüe gallo-latin, donc tardiu , a una epòca que las frontièras entre pòbles galleses avián perdut l'importància qu'avián a l'epòca de l'independéncia; al revèrs, la reconstruccion ''ewiranda'' de Longnon a l'avantatge de poder s'apiejar sus ''uiros'', glosat coma « vertadièr » per Delamarre , e ''-w-'' pòt donar ''-g-'' (''vadum'' > ''ga'' en occitan, ''gué'' en francés).
* Non cal pas pr'aquò sospeitar la celticitat del sintagme ''Equoranda'' / ''Icoranda'', etc,  coma o fa Delamarre  : un mot utilizat sus de frontièras de pòbles gals deu logicament èsser tanben gallic, quitament se comprenèm pas mai lo sens de sos elements.
* Es benlèu imprudent de voler que lo mot a l'origina de nòstres toponimes siá foneticament semblable dins tot lo territòri de la Gàllia. En efècte, una partida de las evolucions posterioras dels etimes  s'explica pas per l'erosion fonetica : ''Ai-'' de ''Aiguranda'', ''-n-'' de ''INgrandes''. Lo primièr se pòt explicar per l'atraccion de ''aiga'' , lo segond per la necessitat de renforçar la vocala iniciala, totjorn menaçada d'aferèsi (supression del començament d'un mot). Mas cossí explicar l'espandiment d'aquelas evolucions sus d'airals vastes, per un mot qu'aviá pas mai de sens dins las lengas romanicas, de toponimes que son pas los de grandas vilas e qu'avián donc pas de rason de viatjar e de s'influenciar mutualament ?
* Justament ''Ai-'' a l'iniciala, e pas ''Aig-'', se rencontra tanben, en [[Occitània]]. dins d'autres toponimes situats a de frontièras de ''civitates'', mai que mai dels ''Petrocorii''. Aquels toponimes an tanben una particularitat interessanta : siá se pòdon pas explicar fins ara ([[Aidon]], [[Salanhac e Aivigas|Aivigas]], [[Salanhac e Aivigas|''Eybènes'']], ambe un dobte pel darrèr, escrit ''Haebene'' en 1322), siá cadun es sol de son nom ([[Aineça]], [[Aimet]]). Lo cas d'Aineça es caracteristic : se pòt interpretar classicament coma ''Ainus'' (nom del propietari) + sufixe ''-itia'' e ''villa'' sosentendut . Mes coma es al limit del territòri dels ''Nitio''bròges, la distribucion dels elements pòt tanben èsser (ai-) + ''-niti-'' + marca del femenin (''villa-''). Per Aimet, s'observarà que ''meddu-/meddi-/messi-'' es glosat coma « jutjament » per Delamarre . Aidon pòt aver ''dunum'' coma segond element, encara que ''in villa Aidomno'', en 1020 semble pas un ''dunum'' (''dubnos/dumnos'', « sorne, tenebrós », puslèu al sens de « mond dels infèrns, del bas », sembla una solucion milhora).
* En evitant de s'aventurar a donar un sens precís per aquel misteriós element ''Ai-'', que sembla aver un rapòrt ambe las idèias de « frontièra » o de « limit » çaquelà, una possibilitat es de descopar lo sintagme a l'origina d**Aiguranda* en tres elements : (etime de *ai-*) + *cor* o *gor* + (etime de *-anda*). E justament pel segond element postulat, *-cor-* o *-gor-*, Delamarre explica *corro-* o *coro-* per « barrat » , sens pas estrangièr a l'idèa de « frontièra ». Per *-anda*, pòt èsser eventualament sufixe, o aver lo sens d'« interior », cf. *ando-gna*, « nascuda a l'interior » . Un sintagme « interior del limit (?) barrat » es pas incoërent, amai siá pas assegurat. Tot aquò es especulatiu de segur. 

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
* Caldriá far lo recensament de las comunas qu'an *Ai-* etimologic coma primièra sillaba e comparar la frequéncia de las que son al limit d'un pòble gal ambe la mejana de las autras (fòra Gasconha de segur e en eliminant los *Aigurandas*). La dificultat es que l'evolucion de *Ai-* en situacion pretonica es sovent *Ei-* e que cal fisança als toponimistas per saber s'aquel *Ei-* ven de *Ai-* o de *Es-''. Ne resulta una part d'arbitrari dins la seleccion que pòt trebolar lo tractament estatistic.

### Referéncias