open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Consonanta

Las **consonantas** son de sons del parlar generat pel passatge de l'aire per las cavitats superioras de l'aparelh fonador (la faringe, la cavitat bucala e la cavitat nasala). Se la consonanta es sonòra, la vibracion de las còrdas vocalas produsís un element sonòr que se n'apond al primièr. Se la consonanta es sorda, i a pas vibracion de las còrdas de vocalas: alavetz lo son resulta generat exclusivament pel passatge de l'aire per las cavitats superioras de l'aparelh fonatòri.

## Classament de las consonantas
Los factors de classament de las consonantas son basicament quatre: la sonorizacion, lo ponch d'articulacion, la mòde d'articulacion e la nasalizacion.

### Sonorizacion

* Consonantas sonòras: i a vibracion de las còrdas vocalas.
* Consonantes sordas: i a pas vibracion de las còrdas vocalas.

### Ponch d'articulacion
Lo son d'una consonanta es generat, parciala o totalment, pel passatge de l'aire per las cavitats superioras de l'aparelh fonatòri. Per generar la consonanta se produsís un obstacle al passatge de l'aire, qu'origina lo son consonantic. Aiceste obstacle se pòt produsir en un luòc variable, aquò es ponch d'articulacion.

Los ponches d'articulacion son los seguents:

* bilabial
* labiodental
* interdental
* dental
* alveolar
* palatal
* velar

### Mòde d'articulacion
Lo mòde d'articulacion es la manièra coma s'obstrudís lo passatge de l'aire:

* oclusiu: l'aire sortís còp sec, amb una explosion, après un silenci.
* fricatiu: l'aire sortís en un flux continú.
* africat: i a una explosion seguida d'un flux continú.
* aproximant: i a una aproximacion dels organs sens arribar a una obstruccion.
* lateral: l'aire sortís de contunh pels costats.
* rotlat: i a una sèrie de pichòtas explosions.

### Nasalizacion
Las consonantas pòdon èsser nasalizada se se daissa sortir l'aire pels trauques del nas.

## Autras caracteristicas remarcablas
Qualques lengas an consonantas que s'articulan pas amb l'aire dels palmons, coma per exemple los clics, las implosivas e d'autres sons reconeguts pel AFI. En determinadas lengas, existís la distincion entre consonantas longas e de brèvas.

## Distribucion
Cada lenga a un inventari desparièr de consonantas. Ian Maddieson faguèt una distincion de las lengas selon sos sons consonantics que se consieran fonèmas. Sa distincion considèra:

* lengas amb paucas consonantas: 6 a 17,
* lengas amb mens consonantas que la mejana: 15 a 18,
* lengas amb fòrça consonantas: 26 a 33,
* lengas amb la quantitat maximala de consonantas: mai de 34.

Las lengas amb un inventari de prèp als vint consonantas son presents en totes los continents, del temps que los extrèmes son pròpris de determinats airals geografics: las lengas de l'ocean Pacific e la selva amazònica an mens consonantas que la rèsta; e las lengas africanas son las qu'an mai de consonantas. Las consonantas mai frequentas son las oclusivas sordas e las nasals /m/ e /n/.

## Referéncias
Sirima

**Sirima Nicole Wiratunga**, coneguda per son pichon nom **Sirima**, es una cantaira franco-srilankesa (Francesa, e de soca Bretona tanben per sa maire, Srilankesa per son paire), nascuda lo 14 de febrièr de 1964 à Isleworth en Anglatèrra e mòrta assasinada per son companh lo 7 de decembre de 1989 a París.

Es coneguda en França per aver cantat en duò ambe Jean-Jacques Goldman lo [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) *Là-bas*, gròs succès francofòn tre de la fin de l'annada de 1987. A sortit un album sonque, *A part of Me* en 1989, cantat integralament en anglés, la lenga de son enfància (passada en partida en Anglatèrra).  

## Discografia

* 1989: *A Part of Me* 

## Referéncias
Raymond Lambert (alpinista)

[thumb|Raymond Lambert en [1952.]]

**Raymond Lambert** (18 d'octòbre de 1914, Plainpalais - 24 de febrier de 1997, Genèva) es un alpinista soís. Participèt a l'expedicion soís en Imalaia de 1952. Amb Tenzing Norgay, assaièt dos còps d'arribar a la cima dau Mont Everest mai foguèron blocats a  m d'altitud. Pasmens, lei dos òmes venguèron amics. En 1954, Lambert partcipèt a una temptativa d'ascension dau Cho Oyu amb Claude Kogan. Dins leis ans 1960, s'interessèt a l'aviacion e fondèt una companhiá de charters.

## Liames intèrnes

* Mont Everest.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
IShowSpeed

**IShowSpeed** (n. **Darren Watkins Junior** en 21 de genièr de 2005 a Cincinnati, Ohio) es un cantaire american de pop, rap, hip-hop e afro trap fusion.
Lucile Randon

vinheta|177x177px|Lucile Randon quand èra pichonèla.
**Lucile Randon** (Alès, 11 de febrièr de 1904 - Tolon, 17 de genièr de 2023), tanben coneguda coma **Sòrre Andrieu** (en francés: *Sœur André*), es una supercentenària occitana. Venguèt la persona viva mai vièlha del mond lo 19 d'abril de 2022. Tanben foguèt la mai vièlha subreviventa coneguda de la pandèmia de COVID-19. Moriguèt a gaireben 119 ans, en genièr de 2023.

Es una monja catolica. Retirada, viviá a Tolon dempuèi 2009.
Charles Evans (alpinista)

**Charles Evans** (19 d'octòbre de 1918, Liverpool - 6 de decembre de 1995, Deganwy) es un cirurgian, universitari e alpinista britanic. Participèt a plusors expedicions en Imalaia. En 1950, foguèt arrestat a  m dins una temptativa d'ascension de l'Annapurna IV ( m). En 1953, faguèt partida dau premier pareu d'alpinistas mandats a la cima de l'Everest amb Tom Bourdillon. Lo 26 de mai, lei dos òmes deguèron renonciar a quauquei centenaus de mètres de la cima en causa de problemas sus l'aparelh respiratòri d'Evans. Pasmens, seis informacions permetèron lo succès d'Edmund Hillary e de Tenzing Norgay tres jorns pus tard. En 1954, acompanhèt Hillary dins una expedicion en direccion de la cima dau Makalu ( m) foguèron blocats tre  m. Enfin, en 1955, dirigiguèt lo grop d'alpinistas que realizèt la premiera ascension dau Kangchenjunga, la tresena montanha pus auta dau mond.

## Liames intèrnes

* Everest.
* Kangchenjunga.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** John Clegg, John Hunt, George Band e Dennis Davis, « Sir Charles Evans 1918-1995 », *Alpine Journal*,‎ 1997, pp. 334-341.

## Nòtas e referéncias
Shona (cantaira)

**Catherine Chonageokoff**, coneguda coma **Shona**, es una cantaira francesa de soca russa per son paire e espanhòla per sa maire, nascuda a Lion (França) lo 29 de genièr de 1963, coneguda pel [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) *Élodie mon rêve*, gròs succès francofòn de l'annada 1988. A sortit un album sonque, *Complètement mec*, en 1989.

## Discografia

* 1989: *Complètement mec* 

## Referéncias
Junko Tabei

[thumb|right|Junko Tabei au [Pic dau Comunisme en 1985.]]

**Junko Tabei** (22 de setembre de 1939, Miharu - 20 d'octòbre de 2016, Kawagoe) es una alpinista japonesa. En 1975, foguèt la premiera femna que realizèt l'ascension de l'Everest. En 1992, foguèt la premiera alpinista qu'acabèt l'ascension dei Sèt Cimas.

## Liames intèrnes

* Mont Everest.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Associated Press, « Décès de Junko Tabei, la première femme à avoir monté l'Everest », *La Presse*,‎ 22 d'octòbre de 2016.

## Nòtas e referéncias
Peter Habeler

thumb|right|Peter Habeler.

**Peter Habeler** (nascut lo 22 de julhet de 1940, Mayrhofen) es un alpinista austrian que realizèt en 1978, amb Reinhold Messner, la premiera ascension dau Mont Everest sensa utilizar d'aparelh respiratòri. Durant sa carriera, realizèt tanben l'ascension dau Cho Oyu ( m), dau Nanga Parbat ( m), dau Kangchenjunga ( m) e dau Gasherbrum I ( m).

## Liames intèrnes

* Imalaia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Reinhold Messner

[thumb|right|Reinhold Messner en [2017.]]

**Reinhold Messner** (nascut lo 17 de setembre de 1944, Bressanone) es un alpinista e un òme politic italian. Realizèt la premiera ascension de l'Everest sensa utilizacion d'aparelh respiratòri en mai de 1978 amb Peter Habeler. Durant sa carriera, escalèt lei 14 cimas de mai de  m (1970-1986) e lei Sèt Cimas (1971-1986). De 1999 a 2004, foguèt deputat au Parlament Europèu.

## Liames intèrnes

* Alpinisme.
* Imalaia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
John Hunt (baron Hunt)

thumb|right|John Hunt (au centre) durant una expedicion en Caucàs.

**Henry Cecil John Hunt** (22 de junh de 1910, Shimla - 7 de novembre de 1998, Henley-on-Thames) es un alpinista britanic. Oficier dins l'armada britanic en 1931, foguèt encargat de l'entraïnament dei comandòs de montanha en 1940. Après la guèrra, foguèt chausit per dirigir l'expedicion britanica de 1953 que realizèt la premiera ascension de l'Everest lo 29 de mai.

## Liames intèrnes

* Imalaia.
* Mont Everest.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** John Hunt, *À la conquête de l'Everest*, Club français du livre, 1954.

## Nòtas e referéncias
Kim Kay

**Kim Van Hee**, mai coneguda coma **Kim Kay**, es una cantaira francesa Flamenca nascuda lo 22 de febrièr de 1978 a Termonde (Belgica) e mai que mai coneguda pel tube *Lilali* a la fin de l'annada 1998, una adaptacion *pop dance* d'un aire tradicional celtic jà popularisat pel grop Irlandés The Chieftains (*Ceol Bhriotánach*) en 1975. 

## Cançons mai conegudas
* *Lilali* (1998, inspirat de *Ceol Bhriotánach* dels Chieftains)
* *Poupée de cire, poupée de son* (1999, represa de France Gall)

## Referéncias
Krzysztof Wielicki

[thumb|right|Krzysztof Wielicki en [2018.]]

**Krzysztof Jerzy Wielicki** (nascut lo 5 de genier de 1950, Szklarka Przygodzicka) es un alpinista polonés famós per aver realizat l'acension dei 14 cimas de mai de  m entre 1980 e 1996. Durant aqueu periòde, foguèt l'autor de la premiera ascension ivernenca de l'Everest en 1980 e de la premiera ascension d'un «  » en mens de 24 oras au Broad Peak en 1984.

## Liames intèrnes

* Imalaia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Corynne Charby

**Corinne Charbit**, coneguda coma **Corynne Charby**, es una cantaira, modèla e actritz francesa de soca *[[Pès negres|pè negre]]* e nascuda a París (França) lo 12 de julhet de 1960. Es coneguda pels [tubes](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) *Boule de flipper* (1986), *Pile ou face* (1987) e *Pas vu, pas pris* (fin 1987).

Lo tròç *Boule de flipper* es estat compausat per Christophe.

## Discografia

* 1984 : *Ma Génération* 
* 1985 : *Toi* 

## Referéncias
Via normala (alpinisme)

La **via normala** designa, en alpinisme, lo camin pus aisat per agantar la cima d'una montanha. Es generalament lo camin istoric aguent permés la premiera ascension documentada. Pasmens, per certanei cimas, lo trajècte pus aisat a variat en causa d'amainatjaments ò de progrès tecnics. Dins aqueu cas, es possible de trobar lei tèrmes « via normala classica » per designar l'itinerari istoric e « via normala modèrna » per designar lo camin actuau.

## Liames intèrnes

* Alpinisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Alpinisme

thumb|right|Alpinista durant una ascension.

L’**alpinisme** es un espòrt que consistís a realizar l'ascension de relèus, generalament de montanhas. Per aquò, es necessari de mestrejar plusors tecnicas de passatge d'obstacles (escalada, caminada sus glaç, etc.) e de subrevida (proteccion còntra lo freg, la manca d'oxigèn, deteccion dei crebassas, etc.). En mai de son aspècte esportiu, l'alpinisme es donc tanben practicat per de caçaires, de geològs ò de militars.

## Liames intèrnes

* Espòrt.
* Montanha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Rota

[thumb|right|[Fotografia d'una rota modèrna destinada a la circulacion automobila en Austràlia.]]

Una **rota** es una via de comunicacion terrèstra carroçabla establida en defòra deis aglomeracions. Probablament imaginada per lo premier còp en Mesopotamia durant la Revolucion Neolitica, l'idèa es apareguda d'un biais independent dins mai d'una region dau mond. Uei, constituís totjorn la basa dei rets de transpòrt terrèstre.

## Liames intèrnes

* Ròda.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mètro de Bakó

Lo **Mètro de Bakó** (en azèri: *Bakı metropoliteni*) es una ret de camin de fèrre metropolitan sosterranh de la vila de Bakó. Foguèt inaugurat lo 6 de novembre de 1967. Lo metro comportant tres linhas per una longor totala de 40,3 km religant 27 estacions. Cada linha es representada per una color e un numèro. En 2019, 229 milions de passatgièrs (629 315 viatjaires per jorn) utilizèron lo mètro. Lo malhum de mètro es completat per un malhum de autobús, atal que per un malhum de linhas de banlègas.

## Malhum
### Linhas

### Cronologia

## Galeria

Fichièr:Baku Metro.JPG|Vièlh modèl de vagon 81-717/714 
Fichièr:81-760B.jpg|Nòu modèl de vagon 81-760B/761B/763B


## Nòtas e referéncias


## Ligams extèrnes

* Sit oficial de la Mètro de Bakó
Patsy

**Patricia Ranarijaona**, coneguda coma **Patsy**, es una cantaira francesa de soca malgasha per son paire e bretona per sa maire, nascuda a Rennes (Bretanha) en 1969, coneguda pel [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) *Liverpool*, gròs succès francofòn de la fin de l'annada 1988.

## Discografia

* 1988 : *Tout contre* 
* 1993 : *Des illusions* 
* 1995 : *Ailleurs* (album sortit sonque au Japon)
* 1999 : *Les voix sacrées - Traditions Malgaches - Pi maso* 

## Referéncias
Bibie

**Béatrice Adjorkor Anyankor**, coneguda coma **Bibie**, es una cantaira francesa de soca africana, nascuda a Accra (Ghana) lo 9 de genièr de 1957, coneguda pels [tubes](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) *Tout doucement* e *J'veux pas l'savoir*, gròsses succèsses francofònes de 1985 e 1986.

## Discografia

* 1985 : *Bibie* 
* 1988 : *Tendress'moi* 
* 1990 : *La P'tite Black* 
* 1992 : *Femme d'ici ou d'ailleurs* 
* 2003 : *Sereine* 

## Referéncias
Bressanone

**Bressanone** (en italian), **Brixen am Eisack** (en alemand), **Persenon** ou **Porsenù** (en ladin) es una comuna italiana d'aperaquí 22000 abitants situada dins la Província del Sud-Tiròl e la region del Trentin e Aut Adige dins lo nòrd-èst d'Itàlia.

Es la tresena vila del Aut-Adige. Mai que mai coneguda coma luòc d'espòrts d'ivèrn. Situada dins una region bilingüe italoalemanda, la vila es majoritàriament germanofona (75 %).

## Geografia
La comuna se trapa a   aperaquí al nòrd de Bolzano e a  al sud del còl de Brenner, envabrada al jonhent de Isarco e de Rienza. Amassa los vilatges de Pfeffersberg e de Sant Andrieu, suls travèrs de Plose, e los masatges d’Albein, d’Elva, de Milland, d’Afer e de Sarn. Las montanhas de Bressanone son Plose a l'èst e Königsanger a l’oèst.
Pic piramidau

[thumb|right|L'[Alpamayo, un exemple caracteristic de pic piramidau.]]

Un **pic piramidau** (var. **pic piramidal**) o **horn**, es una montanha de tres ò quatre fàcias, sovent sobdas, escultadas per l'accion erosiva de glaciers sus lei pendís d'una cresta sommitala. Es un relèu montanhós caracteristic dei zònas glaciàrias que s'identifica aisament gràcias a sa forma generala piramidala e sei pendís ben definits. Lo Mont Everest,  lo K2, l'Alpamayo, lo Mont Blanc e lo Weisshorn son d'exemples de pics piramidaus. En Occitània, se pòu citar lo Puèi Marin, un dòma de lava atacat per de glaciers, coma exemple.

## Liames intèrnes

* Glacier.
* Montanha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Changtse

[thumb|right|Changtse vist dempuei [Kala Pattar.]]

**Changtse** ( m) es una montanha imalaiana situada en Tibet quauquei quilomètres au nòrd dau Mont Everest. Es un pic piramidau qu'es connnectat a l'Everest per lo Còl Nòrd. Sa premiera ascension aguèt luòc lo 3 d'octòbre de 1982 e foguèt l'òbra de l'alpinista neerlandés Johan Taks.

## Liames intèrnes

* Mont Everest.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Còl Sud

thumb|Representacion simplificada dau Mont Everest ont aparéis lo Còl Sud.

Lo **Còl Sud** ( m) es un còl de montanha situat lòng de la cresta que va de l'Everest ( m) a Lhotse ( m). Per leis alpinistas que vòlon realizar l'ascension d'aquelei montanhas, marca l'intrada dins la « zòna de la mòrt » onte, en causa de la demenicion de la pression parciala d'oxigèn dins l'aire, un èsser uman entraïnat pòu gaire subreviure dos a tres jorns. Lo Còl Sud marca tanben la frontiera entre Nepal e China.

## Liames intèrnes

* Everest.
* Lhotse.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Khumbutse

[thumb|right|[Fotografia de Khumbutse e dau camp de basa de l'Everest en Nepal.]]

**Khumbutse** ( m) es una montanha imalaiana situada 6 km a l'oèst dau Mont Everest. Sa premiera ascension aguèt luòc en 1979 e foguèt l'òbra de Franček Knez.

## Liames intèrnes

* Everest.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Green Boots

[thumb|right|[Fotografia de Green Boots en 2010.]]

**Green Boots** (mòrt en mai de 1996, Mont Everest) es lo subrenom d'un alpinista mòrt dins una bauma dau Mont Everest situada a  m d'altitud. En causa de sa localizacion lòng de la via d'accès nòrd, son cadabre es vengut una marca per leis alpinistas actuaus. Son identitat es probablament aquela de Tsewang Paljor, un alpinista indian disparegut lo 11 de mai de 1996 après son arribada a la cima. Pasmens, una teoria alternativa pensa puslèu qu'es Dorje Morup, un autre alpinista indian disparegut lo 11 de mai de 1996.

## Liames intèrnes

* Mont Everest.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Zòna de la mòrt

La **zòna de la mòrt** designa, en alpinisme, una zòna que comença vèrs  m d'altitud. Es caracterizada per una demenicion de la quantitat d'oxigèn disponible dins l'aire que mena a una deterioracion dei foncions corporalas, a una pèrda de consciéncia e, finalament, a la mòrt. Durant l'ascension de cimas de mai de  m, leis alpinistas dèvon donc utilizar de botelhas d'oxigèn per respirar corrèctament ò limitar sa preséncia dins aquela zòna au minimom (generalament mens de dos jorns).

## Liames intèrnes

* Mau de l'altitud.
* Uech mila.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Michael P. W. Grocott , Daniel S. Martin, Denny Z. H. Levett, Roger McMorrow et al., Levett e McMorrow, « Arterial Blood Gases and Oxygen Content in Climbers on Mount Everest », *The New England Journal of Medicine*, vol. 360, n° 2,‎ 2009, pp. 140–149.
* **[[anglés|(en)]]** Huey et Eguskitza, « Limits to human performance: elevated risks on high mountains », *Journal of Experimental Biology*, vol. 204, n° 18,‎ 2 de julhet de 2001, pp. 3115–3119.

## Nòtas e referéncias
Modern Talking

**Modern Talking** èra un grop anglofòn Alemand synthpop e *[[disco|disco-pop]]* actiu entre 1984 e 1987, puèi entre 1998 e 2003, compausat del duò Dieter Bohlen e Thomas Anders. Fòrça populars en Euròpa tota, en Occitània la cançon la mai coneguda de **Modern Talking** se ditz *You're My Heart, You're My Soul* (1985). 

## Discografia

* 1985 : *The 1st Album *
* 1985 : *Let's Talk About Love*
* 1986 : *Ready for Romance*
* 1986 : *In the Middle of Nowhere*
* 1987 : *Romantic Warriors*
* 1987 : *In the Garden of Venus*
* 1998 : *Back for Good*
* 1999 : *Alone*
* 2000 : *2000: Year of the Dragon*
* 2001 : *America*
* 2002 : *Victory*
* 2003 : *Universe*
* 2003 : *The Final Album*

## Cançons mai conegudas
* *You're My Heart, You're My Soul* (1985)
* *You Can Win If You Want* (1985)
* *Cheri Cheri Lady* (1985)
* *Brother Louie* (1986)
* *Atlantis Is Calling (S.O.S. for Love)* (1986)
* *Geronimo's Cadillac* (1987)
* *Space Mix* (mescla de lors succèsses sortida a la fin de 1998)
* *You Are Not Alone* (1999)

## Referéncias
Propaganda (grop)

**Propaganda** es un grop anglofòn alemand new wave de *synthpop* format en 1982 a Düsseldorf (Alemanha). Es compausat de Ralf Dörper, de Claudia Brücken (cant),  de Michael Mertens e de Susanne Freytag. **Propaganda** es mai que mai conegut pel títol *P:Machinery* qu'es estat un gròs tube en 1986. 

## Discografia

* 1985: *A Secret Wish* e *Wishful Thinking* (album tornat mesclat)
* 1990: *1234* 

## Cançons mai conegudas
* *Dr. Mabuse* (1984)
* *Duel* (1985)
* *P:Machinery* (1986)
* *For Frankie* (1986, mescla de *P:Machinery* ambe *Relax* de Frankie Goes to Hollywood)
* *Heaven give me words* (1990)

## Referéncias
Uech mila (alpinisme)

Leis **Uech mila** designan, en alpinisme, lei 14 cimas principalas que son altitud es superiora a  m. Son situats en Imalaia e en Karakoram. Ocupan una plaça majora dins l'alpinisme en causa de la dificultat d'aqueleis ascensions :
* lo Mont Everest ( m).
* lo K2 ( m).
* Kangchenjunga ( m).
* Lhotse ( m).
* Makalu ( m).
* Cho Oyu ( m).
* Dhaulagiri ( m).
* Manaslu ( m).
* Nanga Parbat ( m).
* Annapurna I ( m).
* Gasherbrum I ( m).
* Broad Peak ( m).
* Gasherbrum II ( m).
* Shishapangma ( m).

## Liames intèrnes

* Imalaia.
* Karakoram.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Alphaville

**Alphaville** es un grop anglofòn new wave de *synthpop* format en 1981 a Münster en Alemanha e compausat del cantaire Hartwig Schierbaum (dit *Marian Gold*), de Bernhard Lloyd e de Frank Mertens, fòrça populars en Euròpa tota e quitament aus Estats Units dins las annadas 80 ambe lors títols *Big in Japan* (1984), *Sounds like a melody* (fin de 1984) e *Forever young* (1985). 

Lor nom **Alphaville** es inspirat del títol d'un filme de 1965 de Jean-Luc Godard. 

## Discografia

* 1985: *Forever Young*
* 1986: *Afternoons in Utopia*
* 1989: *The Breathtaking Blue*
* 1994: *Prostitute*
* 1997: *Salvation*
* 2010: *Catching Rays on Giant*
* 2017: *Strange Attractor*

## Cançons mai conegudas
* *Big in Japan* (1984)
* *Sounds like a melody* (1984)
* *Forever young* (1985)
* *Dance with Me* (1986)

## Referéncias
Topo & Roby

**Topo & Roby** èra un grop anglofòn italian *[[disco|disco-pop]]* (Italo disco) mai que mai conegut pel tube *Under the ice* en 1985. La musica de **Topo & Roby** èra compausada e producha pels italians Aldo Martinelli e Fabrizio Gatto, ambe au cant l'Italo-americana Simona Zanini (nascuda en 1961 a Ashland aus Estats-Units).

Aldo Martinelli, Fabrizio Gatto e Simona Zanini de **Topo & Roby** son tanben los sòcis del projècte Moon Ray. 

## Cançons mai conegudas

* *Under the ice* (1985)
* *Set on Fire* (1988, inspirat de la musica  de *Days of Pearly Spencer* del cantaire irlandés David McWilliams)

## Vejatz tanben
* Moon Ray

## Referéncias
Avalanche

**Avalanche** es un grop anglofòn norvegian de musica pop new wave e disco-pop fondat en 1987 pel duò Kjetil Rosnes e Kristi Johansen.

Lor cançon *Johnny, Johnny Come Home* foguèt un dels succèsses màgers de l'annada de 1989 en Occitània, solide en Norvègia (classada n°3), e tanben endacòm mai en Euròpa. Aqueste 45 torns es estat quitament classat n°1 de las ventas de disques en França au mes de julhet, e i es aital considerat coma *lo segond tube de l'estiu de 1989* aprèp *Lambada* de Kaoma (lo n°1 del mes d'agost, qu'aguèt encara mai de succès). 

An tanben avut un autre tube en 1989 en Euròpa tota ambe lo títol *I will wait*. 

Dins las annadas 90, lor cançon *If You Ever Want My Love Again* ela aguèt curiosament de succès mai que mai en Argentina e Uruguai, e pauc de resson en Euròpa. 

## Discografia

* 1989: *Avalanche*
* 1992: *Westbound*
* 2002: *K + K* (jol nom **K + K**)

## Cançons mai conegudas
* *Johnny, Johnny Come Home* (1989)
* *I will wait* (1989)
* *If You Ever Want My Love Again* (1992)

## Referéncias
Art Company

**VOF de Kunst**, mai conegut en Euròpa coma **The Art Company**, es un grop *pop*, reggae e *festiu* neerlandés de Tilburg fondat en 1983. Lor cançon la mai coneguda se ditz *Susanna*, gròs tube dins sa version anglesa en Occitània en 1984, n°1 aus Païses Basses en version originala neerlandesa. Lo cantaire del grop se ditz Nol Havens.

## Discografia
* 1983: *Maandagmorgen 6:30*
* 1991: *Dikkertje Dap* 
* 1992: *De Lapjeskat*
* 1993: *Sinterklaasfeest met VOF De Kunst - Deel 1*
* 1994: *De Griezel CD*
* 2013: *Sinterklaasfeest met VOF De Kunst - Deel 2*
* 2013: *2(013)*

## Referéncias
Diocèsi d'Agen

La **diocèsi d’Agen** es una division territoriala de la Glèisa Catolica en Occitània, creada al s. IV. Dempuèi 1822 correspond al departament d'Òlt e Garona.

## Istòria
La diocèsi correspond mai o mens al comtat d'Agen, una division del ducat de Gasconha. En 1317, las parròquias a man esquèrra de Garona ne son levadas per crear la diocèsi de Condòm.

En 1801, annèxa las diocèsis d'Aush e Condòm, e una part de las diocèsis de Lectora, Lescar e Tarba.

En 1822, las frontièras de la diocèsi son alinhadas amb aquelas del departament d'Òlt e Garona.

### Bibliografia
* Jules de Bourrousse de Laffore. "Divisions ecclésiastiques de l'Agenais du XIe au XVIe s." pp.86-112, *Recueil des travaux de la Société d’agriculture, sciences et arts d’Agen*. 1854, tome 7 (legir sus ''Gallica'').
Bros

**Bros** es un groupe *pop* e *pop-dance* anglés fòrça popular a la fin de las annadas 80 (mai que mai en 1988 e 1989) en Euròpa e en Oceania (Austràlia e Nòva Zelanda). Es compausat dels fraires bessons Matt Goss e Luke Goss, çò qu'explica lo nom, vist que **Bros** es la contraccion de *Brothers* (fraires, en anglés), ambe un tresen sòci, Craig Logan. A l'origina, lo nom del grop èra *Caviar*, e es estat format en 1986 per Tom Watkins, lo que s'ocupava a l'epòca de gerir la carrièra dels Pet Shop Boys.

Lor primièr succès en 1988, que foguèt tanben lo mai gròs, se ditz *When will I be famous*.

## Discografia
* 1988: *Push* 
* 1989: *The Time*
* 1991: *Changing Faces*

## Cançons mai conegudas
* *When will I be famous* (1988)
* *I owe you nothing* (1988)
* *I quit* (1989)
* *Cat among the pigeons* (1989)
* *Too much* (1989)

## Referéncias
Jakie Quartz

**Jacqueline Cuchet**, coneguda coma **Jakie Quartz**, es una cantaira francesa de synthpop e mai globalament de musica pop nascuda a París (França) lo 31 de julhet de 1955. A avut son primièr succès en 1983 ambe la cançon *Mise au point*. Per son tresen album *Jour et nuit*, trabalha ambe lo grop new wave suedés Secret Service e obteng aital un autre gròs tube synthpop en 1986 ambe lo tròç *Vivre ailleurs*.

## Discografia
* 1983 : *Mise au point* 
* 1984 : *Alerte à la blonde* 
* 1986 : *Jour et nuit* 
* 1988 : *Émotion au pluriel* 
* 1990 : *Jakie Quartz * 
* 1995 : *Présent passé* 

## Cançons mai conegudas
* *Mise au point* (1983)
* *Vivre ailleurs* (1986)
* *À la vie à l'amour* (1987)
* *Émotion* (1988)

## Referéncias
Secret Service

**Secret Service** es un grop anglofòn suedés new wave de synthpop format en 1976, mai que mai conegut per dos tubes, *Oh Susie* a la fin de l'annada 1979 e *Flash in the night* en 1982. 

**Secret Service** es compausat de Ola Håkansson au cant, de Ulf Wahlberg aus clavièrs, de Tonny Lindberg a la guitarra, de Leif Paulsén a la bassa, de Leif Johansson a la batariá e de Tim Norell aus clavièrs. 

An tanben participat au tresen album *Jour et nuit* de 1986 de la cantaira francesa Jakie Quartz (cançon *Vivre ailleurs*).

## Discografia
* 1979: *Oh Susie*
* 1980: *Ye Si Ca* 
* 1982: *Cutting Corners*
* 1984: *Jupiter Sign* 
* 1985: *When the Night Closes In*
* 1987: *Aux Deux Magots* 

## Cançons mai conegudas
* *Oh Susie* (1979)
* *Flash in the night* (1982)

## Referéncias
Comtat d'Agen

Lo **Comtat d'[[Agen]]** o **d'[[Agenés]]** èra un fèu occitan medieval, situat en Guiana, qu'al sègle XI passèt jos l'autoritat dels avesques d'Agen.

## Lista dels Comtes
### Comtes carolingians

etc...
The B-52's

**The B-52's** es un grop *pop* rock anglofòn american aparentat au movement new wave format a la fin de las annadas 1970 e originari de la ciutat d'Athens (Georgia). Es compausat de Fred Schneider (cant e percussions), de Kate Pierson (cant, percussions, clavièrs), de Keith Strickland (batariá, clavièrs, guitarra), de Cindy Wilson (cant, percussions) e de son fraire Ricky Wilson (guitarra, que defuntèt lo 12 d'octobre de 1985). Sus l'empont e en estúdio, de còps d'autres musicians en mai venon completar lo grop.

**The B-52's** s'es fach remarcar visualament per son estetica *vintage* (cofadura e vestits), mas tanben per lors fonts d'inspiracion variadas provenent de la *pop* cultura de las annadas 1950 e 1960. L'estili musical del grop es marcat pel cant rude de Fred Schneider que trenca amb las armonias vocalas de Kate Pierson e Cindy Wilson. L'instrumentacion ès volontàriament simplista, bastida a l'entorn de batariá, d'òrgues, de sintetizors e de las guitarras de Ricky Wilson acordadas de faiçon inabituala.

Lo grop a agut mantuns succèsses, que los mai coneguts en Occitània son *Love Shack* en 1990 e *Planet Claire* en 1980.

En 1990, Kate Pierson faguèt un duò ambe Iggy Pop (*Candy*), e en 1991, a cantat sul tròç *Shiny Happy People* del grop rock american R.E.M., grop originari coma **The B-52's** de la ciutat d'Athens.

## Discografia
* 1979: *The B-52's*
* 1980: *Wild Planet* 
* 1982: *Mesopotamia* (mini album)
* 1983: *Whammy!* 
* 1986: *Bouncing off the Satellites*
* 1989: *Cosmic Thing*
* 1992: *Good Stuff*
* 2008: *Funplex*

## Cançons mai conegudas
* *Rock Lobster* (1979)
* *Planet Claire* (1980, basat sus la musica del Peter Gunn Theme compausada per Henry Mancini)
* *Private Idaho* (1980)
* *Love Shack* (1990)

## Referéncias
Renée Gailhoustet

**Renée Gailhoustet** (Oran, 15 de setembre de 1929-Ivry de Sèina, 4 de genièr de 2023) es una arquitècta argeriana d'origina occitana, coneguda per sas realizacions de lotjament social en banlèga parisenca.

## Biografia
Es la filha de Maurice Gailhoustet, comptable puèi director adjutòri del jornal *L'Écho d'Oran*, sortit d'una familha de Puèg la Ròca (Carcin).

Fa d'estudis literaris a París, qu'i obten la licéncia de letras. Per conviccion (es de la joventut comunista) decidís de venir arquitecta.

Dintra a la fin de l'annada 1952 a l'Escòla nacionala superiora de las bèlas arts, dins lo talhièr de Marcel Lods, André Hermant e Henri Trezzini, lo sol qui dins aquel temps accèpta las femnas. I tròba Jean Renaudie, amb qui entamena una relacion que durarà fins en 1968, amb la naissença de doas filhas. Fin 1958, abandona aquel talhièr per integrar lo talhièr exterior de Jean Faugeron. Es diplomada en 1961 sus un projècte de torre de lotjaments en semi-duplex: tre aquela epòca, es una dels rars arquitèctes a s'interessar a las problematicas del lotjament social.

Ensenha a l'Escòla especiala d'arquitectura de 1973 a 1975.

Morís lo 4 de genièr de 2023 als 93 ans.

## Recompensas

* 2018: Medalha d'onor de l'Acadèmia d'arquitectura.
* 2019: Grand prèmi de las arts de Berlin (Großer Kunstpreis Berlin).
* 2022: Prèmi d'arquitectura de la Royal Academy of Arts 
* 2022: Prèmi d'onor del Grand Prèmi nacional de l'arquitectura (GPNA).

## Publicacions

* *Des racines pour la ville*, éd. de l'Épure, 1998, 151 p.
* *Éloge du logement*, éd. Massimo Riposati, 1993, 95 p.
* *Le Panoramique et l'observatoire de la ville*, éd. Ne Pas Plier, 2000
* *Renée Gailhoustet et Gérard Grandval : le 23 mai 1991*, conférence animée par Bruno Vayssière, éd. du Pavillon de l'Arsenal, coll. « Architectes repères, repères d'architectures », 1998, 59 p.
Ardenés

[vinheta|Mapa de l'aira lingüistica de l'ardenés (parlat dins las [Ardenas (departament)|Ardenas francesas e un pichon tròç de Belgica).|240x240px]]
L**'ardenés** es un dialècte del Champanhòl ambe fòrça influèncias valonas e germanicas que venon de Belgica.

Es de transicion entre lo champanhòl e lo vallon.
[vinheta|308x308px|L'ardenés es un dialèct que fat transicion entre lo [Champanhòl|champanhol e lo valon.]]

## Bibliografia :

* Avril Gérard, *Mon patois ardennais en 12 leçons*, Société des écrivains ardennais, Charleville-Mézières, 2019.
* Avril Gérard, *Mon patois d'Ardenne en 40 histoires*, Société des écrivains ardennais, Charleville-Mézières, 2010.
* Lise Bésème-Pia, *Patois ardennais - L'ancien parler de chez nous*, éditions Harlaut, Pomacle, 2018.
* Charles Bruneau, *Étude phonétique des patois d’Ardenne*, Thèse de doctorat, édition chez Librairie Ancienne H. Champion, 1913.
* Roger Champenois, *Sécheval. Des glageots aux wèbes*, Charleville-Mézières, Éditions Terres Ardennaises, 2015.
* Charles Bruneau, *Enquête linguistique sur les patois d’Ardenne*, tome I (1914) et tome II (1926).
* Jean-Pol Cordier, *Dictionnaire de patois ardennais*, Société des écrivains ardennais, Charleville-Mézières, 1988.
* Martine Descusses, , Paris, Société d'études linguistiques et anthropologiques de France, 1986 (lire en ligne [archive]).
* Bernard Poplineau, , Paris, Éditions CPE, 2011 ().
* Bernard Poplineau, *Histoires et chansons populaires ardennaises*, 2001.
* Richard Philippe, Macagno Gilles, *Petit précis du patois ardennais à l'usage des Rémois et autres hardis voyageurs*, éditions Traverse, 2005.
* Tatiana Retinskaya, , Orel, Éditions de l'Université d'État d'Orel, 2019.
* Michel Tamine, *Le parler des Ardennes*, Éditions Bonneton, Chamalières, 2006, réédition en 2015.
* Michel Tamine, *Essai de microtoponymie ardennaise à partir du vocabulaire topographique du canton de Nouzonville*, Thèse de doctorat soutenue à Paris 13 en 1991 (dir. Jacques Chaurand).
* Vauchelet A., *Tous les patois des Ardennes : vieux langages et vieilles choses*, Société des écrivains ardennais, Charleville-Mézières, 1940.
Luna Parker

**Luna Parker** èra un grop synthpop e mai globalament *pop* francés format en 1986 a París (França) pel duò compausat de Rachel Ortas au cant, nascuda sus l'isla de Malhòrca (Balearas, Espanha) en 1960, e de Éric Tabuchi, nascut a París en 1959. **Luna Parker** es mai que mai conegut en Occitània pel tube *Tes états d'âme... Éric* sortit a la fin de l'annada 1986.

## Discografia
* 1988: *Félin pour l'autre* 

## Cançons mai conegudas
* *Tes états d'âme... Éric* (1986)
* *Tic-Taquatique* (1988)

## Referéncias
Berlin (grop)

**Berlin** es un grop anglofòn american de musica pop new wave fondat en 1979 a Los Angeles (Califòrnia, Estats Units) e compausat de la cantaira Terri Nunn, de John Crawford (bassa), de Dan Van Patten (batariá) e de Chris Ruiz-Velasco (guitarra), que lo primièr cantaire èra au debut Ty Cobb.

**Berlin** es conegut internacionalament gràcias a lor interpretacion del tube *Take my breath away* en 1986, qu'èra una cançon compausada per Giorgio Moroder per un filme american fòrça popular (quitament culte) de las annadas 1980 : *Top Gun*. Lo cantaire Gérard Lenorman ne cantèt una version francesa, *Le bleu des regrets*. 

Se son oficialament separats en 1987, pr'aquò, Terri Nunn tornèt formar **Berlin** en 1999 ambe d'autres musicians, Mitchell Sigman, Carlton Bost e Chris Olivas, e doncas canta dempuèi sus l'empont en tant que **Berlin**. 

## Discografia

* 1980: *Information*
* 1982: *Pleasure Victim*
* 1984: *Love Life*
* 1986: *Count Three and Pray*
* 2002: *Voyeur*
* 2013: *Animal*
* 2019: *Transcendance*

## Referéncias
Vauseròse

**Vauseròse** (*Valserhône* en francés) es una comuna novèla d’Arpitània creada lo 1èr de genièr de 2019 per fusion de Bèlagarda de Vauserina, Châtillon-en-Michaille e Lancrans.
Lèrga (aiga)

**Lerga** o **Lèrga**, al masculin **Lergue**, es una aiga dau departament d'Erau, afluent drech d'Erau en region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.

## Geografia
Sa longor es de 44,9 km.
Lerga travèrsa 20 comunas, totas dins *[[Erau (departament)|Erau]] :
[[Fosièiras]], [[Somont]], [[Lo Bòsc (Erau)|Lo Bòsc]], [[Sant Feliç de Leraç]], [[Pegairòlas de l'Escaleta]], [[Sobès]], [[Pojòls]], [[Cèlas (Erau)|Cèlas]], [[Clarmont d'Erau]], [[La Còsta (Erau)|La Còsta]], [[Seiraç]], [[Brinhac (Erau)|Brinhac]], [[Canet (Erau)|Canet]], [[Sant Andrieu de Sangònis]], [[Lodeva]], [[Alaumet e Vilacun]], [[Lo Puòg]], [[Romiguièiras]], [[Las Ribas]], [[Laurós]].

==Toponimia==
Las fòrmas ancianas son *flumine que vocant Lerga* en 1008, *ad flumen quod vocatur Lerga* en 1129, *in fluvium Lirge* cap a 1140, *in Lirgam* en 1168, *citra Lirgam* en 1240, *pontem fluminis Lirge* en 1357, *flumine Lerge* en 1389, *pontem Lerge Lodove*, *riperiam Lerge* en 1449, *Lergue* en 1643, *la riviere de Lergue*, *la porte de Lergue* en 1696, *Ergue* en 1740-60, *l'Ergue* en 1740-60, *la riviere d'Ergue* en 1740-60, *l'Ergue R.* e *Lergues R.* en 1770-72 (mapa de Cassini), *Lergue R.* en 1771, *l'Ergue R.*, cap a 1780.</br>
La prononciacion supausa un estudi local, mas las fòrmas de 1140, 1168, 1240, 1357 supausan un *é'' barrat, donc Lergue. Caldriá cambiar lo títol.

## Nòtas e referéncias
Jethro Tull

thumb|right|250px|'''Jethro Tull''' en 1973

**Jethro Tull** es un grop de rock anglés, ambe d'influéncias folk celticas, blues, e quitament de còps aparentat au rock progressiu a partir de lor album de 1971, *Aqualung*. Lor nom es tot simplament lo d'un agronòm anglés de la fin del sègle 17en. 

**Jethro Tull** es  originari de Blackpool en Anglatèrra. Lo grop es format en 1967 per Ian Anderson au cant e a la flaüta, ambe Mick Abrahams a la guitarra (remplaçat per Martin Barre a partir de 1969), Glenn Cornick a la bassa e Clive Bunker a la batariá. 

L'album *Stand up* sortit en 1969 es sovent citat a prepaus de **Jethro Tull**, de'n primièr en Occitània tre aquesta annada de 1969 pr'amor que lor adaptacion de *borrèia* de Johann Sebastian Bach aguèt aquí un brave resson, e tanben capvath lo monde entièr indirectament pr'amor del succès enòrme en 1977 de la cançon *Hotel California* del grop american Eagles, que son estats nomboses d'i veire un plagiat de lor cançon *We Used To Know*.

## Discografia
* 1968 : *This Was*
* 1969 : *Stand Up*
* 1970 : *Benefit*
* 1971 : *Aqualung*
* 1972 : *[[Thick as a Brick]]*
* 1973 : *A Passion Play*
* 1974 : *War Child*
* 1975 : *Minstrel in the Gallery*
* 1976 : *Too Old to Rock 'n' Roll: Too Young to Die!*
* 1977 : *Songs from the Wood*
* 1978 : *Heavy Horses*
* 1979 : *Stormwatch*
* 1980 : *A*
* 1982 : *Broadsword and the Beast*
* 1984 : *Under Wraps*
* 1987 : *Crest of a Knave*
* 1989 : *Rock Island*
* 1991 : *Catfish Rising*
* 1995 : *Roots to Branches*
* 1999 : *J-Tull Dot Com*
* 2003 : *The Jethro Tull Christmas Album*
* 2022 : *The Zealot Gene*
* 2023 : *RökFlöte*
* 2025 : *Curious Ruminant*

## Cançons mai conegudas
* *Bourée* (1969, inspirat de la *Seguida per laüt n° 1 en Mi menor* de Johann Sebastian Bach)
* *We Used To Know* (1969)
* *Aqualung* (1971)
* *Locomotive Breath* (1971)

## Referéncias
Eagles

**Eagles** (*Aglas*) es un grop rock anglofòn american format en 1971 e originari de la ciutat de Los Angeles (Califòrnia). Es estat fondat per Glenn Frey (cant, guitarra) e Don Henley (cant, batariá e guitarra), ambe Randy Meisner (bassa, cant) e Bernie Leadon (cant, guitarra, banjolina), puèi per Joe Walsh (guitarra a partir de 1975), Timothy B. Schmit (bassa a partir de 1977) e quitament Vince Gill au cant a partir de 2017 còsta Don Henley, vist que lo paure Glenn Frey el defuntèt en 2016.

**Eagles** es mai que mai conegut dins lo monde entièr pel tube planetari *Hotel California* en 1977 (enregistrat a la fin de l'annada 1976), e succès un còp de mai en 1989. Pr'aquò, son nombroses de pensar qu'aquesta cançon es un pauc tròp inspirada de *We Used To Know* (1969) del grop anglés Jethro Tull... 

## Discografia
* 1972: *Eagles*
* 1973: *Desperado* 
* 1974: *On the Border* 
* 1975: *One of These Nights* 
* 1976: *Hotel California*
* 1979: *The Long Run*
* 2007: *Long Road Out of Eden*

## Referéncias
Kate Pierson

**Catherine Elizabeth « Kate » Pierson**, nascuda lo 27 d'abril de 1948 a Weehawken en Nòva Jersei (Estats Units), es una cantaira e musiciana americana. Jòga de la guitarra, de la bassa e dels clavièrs, e es l'una de las cantairas e l'un dels sòcis fondators de caps 1976 del grop new wave The B-52's.

En 1990, a cantat en duò ambe Iggy Pop sus la cançon *Candy*, e en 1991, ambe lo grop R.E.M. sul tròç *Shiny Happy People* (tirat de l'album *Out of Time*).

En febrièr de 2015, **Kate Pierson** a sortit son primièr album sòlo, *Guitars and Microphones*, ambe de cançons co-escrichas per Sia Furler.
Herman's Hermits

thumb|right|250px|'''Herman's Hermit'''s en 1968

**Herman's Hermits** èra un grop anglés de ròck de las annadas 1960 e del començament de las annadas 1970, e èra compausat de Peter Noone (cant), de Keith Hopwood (guitarra e cant), de Derek Lek Leckenby (guitarra e cant), de Karl Green (bassa e cant) e de Jan Barry Whitwam (batariá).

Format a Manchester en Anglatèrra en 1963, lo grop fa partida de *l'invasion britanica* per parlar dels grops del Reialme Unit qui, en seguida dels Beatles, an avut de succès aus Estats Units dins las annadas 1960. 

En Occitània, lor unica vertadièra capitada foguèt *No Milk Today* a la debuta de l'annada de 1967. N'existís tanben una parodia en francés pels Garçons Bouchers (*Du beaujolais*, cançon sortida en 45 torns en 1989). 

## Discografia

* 1965 : *Introducing Herman's Hermits*
* 1965 : *Their Second Album! Herman's Hermits On Tour*
* 1965 : *Herman's Hermits*
* 1965 : *British Go Go*
* 1966 : *Hold On!*
* 1966 : *Both Sides of Herman's Hermits*
* 1966 : *Again*
* 1966 : *Lucky 13*
* 1967 : *There's a Kind of Hush All Over The World*
* 1967 : *Blaze*
* 1967 : *X15*
* 1996 : *No Milk Today*
* 1997 : *Greatest Hits*
* 1997 : *I'm Into Something Good *
* 2000 : *Greatest Hits Live*
* 2001 : *Mrs. Brown, You've Got a Lovely Daughter*

## Referencias
Constantin II (Grècia)

**Constantin II** (en grec, *Κωνσταντίνος Βʹ*, 2 de junh de 1940-10 de genièr de 2023) èra, fins al 1 de junh de 1973, lo darrièr rei de Grècia.
Rose Christiane Ossouka Raponda

**Rose Christiane Ossouka Raponda** (nascuda lo 30 de junh de 1963 a Françavila) es una femna politica gabonesa qu'es vice presidenta de Gabon dempuèi lo 9 de genièr de 2023.
Lützerath

**Lützerath ** es un masatge situat dins l'estat alemand de Ren del Nòrd-Vestfàlia, entre Aquisgran e Düsseldorf. En 2013, lo Tribunal constitucional federal d'Alemanha autorizèt l'expansion de la mina de carbon de Garzweiler. L'expansion d'aquela mina de cèl dobèrt prevei de destruire lo vilatge per lo remplaçar per un lac. Una campanha per salvar lo vilatge  dita *Lützerath  Lebt* comencèt e d'activistas del clima  venguèron ocupar las bòrias voidas e de cabanas dins los arbres. En octobre de 2022 l'estat federal e lo Land de Ren del Nòrd-Vestfàlia anoncèron que RWE deuriá arestar l'expleitacion del carbon dins la region en 2030, mas Lützerath  deu sempre estre destrusit. L'evacuacion per la polícia comencèt en genièr de 2023.
## veire tanben
*Bòsc de Hambach
Scooter

**Scooter** (Escotèr) es un grop de tècno anglofòn alemand, originària d'Amborg (Alemanha). **Scooter** es l'un dels grops tècno los mai populars existissent, a vendut mai de 30 milions de disques capvath lo mond entièr. Lo grop se compausa de H.P. Baxxter (Hans Peter Geerdes), Sebastian Schilde e Michael Simon. H. P. Baxxter es un ancian sòci del grop *synthpop* alemand *Celebrate the Nun* (actiu entre 1987 e 1992).

Los títols mai coneguts de **Scooter** en Occitània son *Hyper Hyper* e *Move Your Ass* en 1995, e *Bigroom Blitz* en 2014.

## Biografia

Fin 1993, d'ancians sòcis de *Celebrate the Nun* rejonhon Ferris Bueller (cosin de Baxxter) per formar un grop de *[[Musica electronica|remix]]* del nom de *The Loop*. **Scooter** debuta coma projècte parallèle a *The Loop* en decembre de 1993. Lor primièr single, una represa de la cançon *Vallée De Larmes* de *René & Gaston*, foguèt una capitada en Alemanha en 1994, çò que los encoratja a contunhar **Scooter**. Sortisson alavetz au mes de decembre de 1994 un segond [single](https://fr.wikipedia.org/wiki/Single_(musique)), *Hyper Hyper*, que ven un gròs [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) un pauc pertot en Euròpa (Alemanha, França, Àustria, Itàlia, Païses Basses, Norvègia...), e es certificat triple disc d'aur amb 750 000 exemplars venduts. Lo tresen [single](https://fr.wikipedia.org/wiki/Single_(musique)) de **Scooter**, *Move Your Ass*, coneis una capitada comparabla en 1995 : **Scooter** es aital vengut un grop màger de la scèna tècno pòst-house.

## Discografia
* 1995: *...And the Beat Goes On!* 
* 1996: *Our Happy Hardcore* 
* 1996: *Wicked!* 
* 1997: *Age of Love* 
* 1998: *No Time to Chill* 
* 1999: *Back To The Heavyweight Jam* 
* 2000: *Sheffield* 
* 2001: *We Bring The Noise!* 
* 2003: *The Stadium Techno Experience* 
* 2005: *Mind the Gap* 
* 2000: *Who's Got the Last Laugh Now?* 
* 2007: *The Ultimate Aural Orgasm* 
* 2007: *Jumping All Over the World* 
* 2009: *Under the Radar Over the Top* 
* 2011: *The Big Mash Up* 
* 2012: *Music for a Big Night Out* 
* 2014: *The Fifth Chapter* 
* 2016: *Ace* 
* 2017: *Scooter Forever* 
* 2021: *God Save The Rave* 
* 2024: Open Your Mind and Your Trousers

## Cançons mai conegudas
* *Hyper Hyper* (1994)
* *Move Your Ass* (1995)
* *Friends* (1995)
* *Endless summer* (1995)
* *Back in the UK* (1996)
* *Let me be your valentine* (1996)
* *Rebel Yell* (1996, represa de Billy Idol)
* *The age of love* (1997)
* *Fuck the Millennium* (1999)
* *The Logical Song* (2002, represa de Supertramp)
* *Bigroom Blitz* (2014)

## Referéncias
Muse

**Muse**, prononciat en anglés [mjuːz],  es un grop de ròck britanic, originari de Teignmouth dins Devon en Anglatèrra. Fondat en 1994, a per nuclèu lo trio compausat de Matthew Bellamy (cant, guitarra, piano), Christopher Wolstenholme (bassa, armonica, cant, còrs) e Dominic Howard (batariá, percussions). An començat d'aver una reputacion en defòra de lor país d'origina lo Reialme Unit a partir de 2001,  puèi son venguts a partir de 2006 l'un dels grop màgers de la scèna ròck mondiala en seguida de la capitada colossala de lors quatren e cinquen albums, *Black Holes and Revelations* (2006) e *The Resistance* (2009), que contenon los [tubes](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) *Supermassive Black Hole* (tròç que figura tanben sus la benda sonòra del filme american de 2009 *[https://ca.wikipedia.org/wiki/Crepuscle_(pel%C2%B7l%C3%ADcula) Calabrun]*), *Starlight*, *Uprising* e *Undisclosed Desires*.

## Discografia
* 1999: *Showbiz* 
* 2001: *Origin of Symmetry*
* 2003: *Absolution*
* 2006: *Black Holes and Revelations*
* 2009: *The Resistance*
* 2012: *The 2nd Law*
* 2015: *Drones*
* 2018: *Simulation Theory*
* 2022: * Will of the People*

## Cançons mai conegudas
* *Plug in baby* (2001)
* *New born* (2001)
* *Time Is Running Out* (2003)
* *Sing for absolution* (2004)
* *Supermassive Black Hole* (2006)
* *Starlight* (2006)
* *Uprising* (2009)
* *Undisclosed Desires* (2010)
* *Madness* (2012)
* *Follow me* (2012)
* *Psycho* (2015)
* *Dead Inside* (2015)
* *Mercy* (2015)

## Referéncias
49ers

**49ers** es un grop anglofòn de musica house italian compausat del discjòquei‎ e productor Gianfranco Bortolotti ambe a partir de 1990 la cantaira Dawn Mitchell. Lo títol lo mai conegut de **49ers** en Occitània es *Die Walküre*, tube *[[house]]* de la fin de l'annada 1988. 

Gianfranco Bortolotti es tanben lo productor de Cappella e de East Side Beat.

## Referéncias