open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Louis Lareng

thumb|250px|Louis Lareng en mai de 2013
**Louis Lareng** (Aisac e Òst, 8 d'abril de 1923-2019) es un mètge e politician occitan. Aqueste professor agregat de medecina especializat en anestesia e reanimacion foguèt lo fondador del Servici d'Ajuda Medicala Urgenta (SAMU).

## Biografia
Estudièt a la facultat de medecina de Tolosa.

Lo servici del SAMU apareguèt pel primièr còp jos aquesta apelacion dins un compte rendut de la comission administrativa dels espitals de Tolosa en 1968.

Se vegèt oficialisat en 1986 quand Louis Lareng, vengut deputat faguèt adoptar la lei « Lareng ».

Es tanben president de la Societat Europea de telemedecina e e-S@ntat, e membre del comitat exécutiu de la Societat Internacionala de Telemedecina.

Foguèt tanben president de la Federacion Nacionala de Proteccion Civila pendent 18 ans (1991 à 2009) e presidís encara l'Associacion Departementala de Proteccion Civila de Hauta-Garona.
Eusèbi Reymonenq

**Joan Josèp Eusèbi Reymonenq** (La Ròcabrussana, 20 de junh de 1791 – Varatge, 13 de febrièr de 1869) fuguèt un mètge e escrivan provençau e tolonenc de lenga occitana de la premièra mitat dau siècle XIX. A mai fuguèt tanben cònsol de Varatge, ont demorava, de 1841 a 1844.

## Òbras
* *Lou Proucurour enganat : coumedio en dous actes*. Marselha : Clappier, 1835. Edicion disponibla sus google libres
* *Fables, contes et historiettes en vers provençaux*. Tolon : Baume, 1855.
Abric Pataud

L**'abric Pataud** es un site arqueologic preïstoric que se tròba al pè d'un balç, al còr del vilatge de las Aisiás de Taiac, en Peiregòrd.

## Presentacion
Lo site venguèt  per un decret del 25 de junh de 1930, puèi los abrics situats en dejós del balç per una decision del 9 de mai de 1958. Venguèt proprietat del Musèu nacional d'istòria naturala en 1957 amb l'ajuda d'Hallam L. Movius, que aviá dirigit de cèrcas dins lo site dempuèi 1953 e i dirigiguèt encara sièis autras campanhas entre 1958 e 1964, seguit per una còla de cercaires d'aquel musèu. Los resultats de las cèrcas de Movius foguèron reculhidas per Harvey M. Bricker.

## Galariá

Fichièr:Abri Pataud.jpg|Vista exteriora dels bastiments protegint l'abric Pataud
Fichièr:Abri Pataud - Les Eyzies de Tayac - 20090922.jpg|Recèrca arqueologica
Fichièr:Abri Pataud - Protomagdalenian woman skull - 20090922.jpg|Cran d'una jove protomagdaleniana trobat dins l'abric
Fichièr:Abri Pataud - Ibex - 20090922.jpg|Boquetin gravat sus la paret de l'abric Movius, que fa partida del meteis ensems arqueologic
Fichièr:Abri Pataud - Reused biface - 20090922.png|Bifàcia trapada dins lo site. Talhada pels neandertalians fa pus de , foguèt tornar utilizat a l'epòca magdaleniana
Truman Capote

**Truman Streckfus Persons**, mai conegut coma **Truman Capote** (Nòva Orleans, 30 de setembre de 1924 – Los Angeles, 25 d'agost de 1984) foguèt un escrivan american. A mai s'aviá ja escrich de libres qu'avián conegut un cèrt succès, foguèt en 1966 gràcias a *In Cold Blood*, un trabalh jornalistic escrich amb l'ajuda de son amiga l'escrivana Harper Lee, a prepaus de l'assassinat d'una familha de pageses de Kansas, que l'autor coneguèt una notorietat espectaculara als Estats Units.

## Òbras
* *Other Voices, Other Rooms* (1948)
* *A Tree of Night and Other Stories* (1949)
* *Local Colors* (1950)
* *The Grass Harp* (1951)
* *Breakfast at Tiffany's* (1958)
* *In Cold Blood* (1966)

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Igin (papa)

**Igin** (mòrt vèrs 140-142) foguèt, segon la tradicion catolica, lo 9 evesque de Roma de 136 a 140-142. Succediguèt a Telesfòr (vèrs 125-136) e foguèt remplaçat per Piu I (vèrs 140-155).

Segon la tradicion catolica, seriá originari d'Atenas e auriá estudiat la filosofia. Dins lo corrent de son pontificat, s'opausèt ai corrents gnostics que foguèron excomunicats. Acomencèt tanben d'organizar lo clergat.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Piu Ier

**Piu I** (mòrt vèrs 155) foguèt, segon la tradicion catolica, lo 10 evesque de Roma de 140 ò 142 a 155. Succediguèt a Igin (vèrs 136 - 140 ò 142) e foguèt remplaçat per Anicet (vèrs 155 - 166).

Son periòde foguèt marcat per la lucha còntra lo desvolopament deis idèas gnosticas, ja excomunicadas per son predecessor. Pasmens, maugrat aquelei mesuras, lei dos teologians principaus dau gnostisme (Cerdon e Valentin d'Egipte) contunièron son òbra e foguèron ajudats per la constestacion de l'unicitat de Dieu defenduda per Marcion de Pònt. Piu I excomuniquèt Marcion en 144 e foguèt sostengut au nivèu teologic per Justin de Naplus reputat per son abilitat dins lei controvèrsias religiosas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Anicet (papa)

**Anicet** (mòrt vèrs 167) foguèt segon la tradicion catolica, lo 11 evesque de Roma vèrs 155-166. Succediguèt a Piu I (vèrs 140-155) e foguèt remplaçat per Sostèri (vèrs 166-175). 

Son pontificat es fòrça mau conegut en causa de la manca de documents, especialament regardant la lucha còntra leis idèas gnosticas de certanei movements crestians d'Orient.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Trabalh (fisica)

En fisica, lo **trabalh** d'una fòrça es l'energia fornida per aquela fòrça quand son ponch d'aplicacion se desplaça (l'objècte subissent la fòrça se desplaça ò se desforma). Es responsable de la variacion d'energia cinetica dau sistèma que subís aquela fòrça. Per exemple, dins lo cas d'una automobila, lo trabalh de la propulsion es l'energia producha per aquela propulsion. L'unitat dau trabalh es lo joule e sa notacion es generalament *W*. Una fòrça efectua un *trabalh negatiu* se possedís una compausanta opausada a la direccion de desplaçament au ponch d'aplicacion de la fòrça.

Se la fòrça varia, s'obtèn lo trabalh gràcias a l'integrala curvilinha seguenta:

W_{12} = \int_{r_1}^{r_2} \vec F \cdot d \vec r 

## Articles connèxes

* Calor
* Energia
* Fisica
* Mecanica classica
* Termodinamica

## Nòtas e referéncias
Atal parlèt Zaratostra

thumb|right|Capa de la primièra edicion de ''Atal parlèt Zaratostra'', en alemand.

**Atal parlèt Zaratostra**: *Un libre per totes e per degun* (de l'original alemand: *Also sprach Zarathustra: Ein Buch für Alle und Keinen*) es una òbra del filosof alemand Friedrich Nietzsche, redigida en quatre partidas entre 1883 e 1885. Fòrça de las idèas presentadas son en rapòrt amb l'eternal retorn, la parabòla de la mòrt de Dieu, e la *profeciá* del superòme, tèmas que foguèron introdusits pel primièr còp dins *[[La Gaia Ciència]]*.

Lo libre conta las explicacions e la doctrina d'un filosòf, Zaratostra -en referéncia a Zaratostra, fundator del Zoroastrisme-. Lo libre utiliza un estil similar a aquel de la Bíblia luteriana dins una tòca satirica, per presentar d'aquel biais las idèas opausadas a la tradicion e la morala cristiana e jusieva.

## Extrach
:

## Referéncias
Severin

**Severin** o **Seurin** (mòrt lo 2 d'aost de 640) foguèt lo 71 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 2 d'octòbre de 638 a sa mòrt. Succediguèt a Onòri I (625-638) e foguèt remplaçat per Joan IV (640-642).

Son pontificat foguèt marcat per son refús de ratificar l'adopcion dau monotelisme per leis autoritats religiosas de Constantinòble. Aquò foguèt lo començament de la lucha lònga entre lei Glèisas d'Orient e d'Occident. Foguèt tanben marcat per lo pilhatge dau tesaur de la papautat per de tropas bizantinas. Lei rasons d'aqueu pilhatge son mau conegudas ma semblan liadas ai besonhs de finanças de l'emperaire Heraclius per defendre sa frontiera orientala còntra lei Pèrs puei leis Arabis.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Anshan

**Anshan** foguèt una vila de Pèrsia antica fondada dins lo corrent dau milenni VI avC. Venguèt una capitala d'Elam e un centre comerciau major dei rets marchands entre Orient Mejan e Asia Orientala. Dins lo corrent dau milenni II avC, Anshan declinèt au profiech de Susa e perdiguèt una partida importanta de sa populacion fins au milenni I avC. Adoptada coma capitala per la dinastia aquemenida, venguèt tornarmai importanta fins a la bastida de capitalas novèlas ai sègles VI e V avC. Aquò entraïnèt l'abandon de la vila. Pasmens, lo títol de rèi d'Anshan foguèt portat per lei sobeirans pèrsas fins a l'afondrament de son empèri.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Calendièr musulman

Lo **calendièr musulman** es un calendièr lunar fondat sus una annada de dotze mes de 29 a 30 jorns utilizat per fixar leis eveniments religiós de l'islam.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Luna plena

La **Luna plena** es una fasa lunara caracterizada per lo maximom de luminositat de la Luna observada dempuei la Tèrra. La totalitat de la fàcia vesedora se pòu alora observar.

## Liames intèrnes

* Luna.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Calendièr chinés

Lo **calendièr chinés** es un calendièr basat sus l'observacion de la Luna e dau Soleu qu'utiliza de mes lunars e d'annadas solaras. Lo començament d'un mes correspond au jorn de la Luna novèla e sa mitat au jorn de la Luna plena. Una annada es compausada de dotze mes, d'un desenau de jorns suplementaris e de mes intercalars (7 sus un periòde de 19 ans). L'objectu d'aquelei jorns e mes suplementaris es de gardar la correspondància entre lei movements terrèstre e solar.

Aqueu calendièr foguèt desvolopat dins lo corrent de l'istòrie chinesa mai la màger part de sei principis foguèron establits durant la dinastia Han (206 avC - 220 apC). Son ponch de partença correspond a l'annada de naissença ò de concepcion dau premier emperaire chinés en 2697 avC ò en 2698 avC. Dempuei 1912, es plus lo calendièr oficiau de China mai son usatge es encara fòrça frequent. N'existís de variantas segon lei regions.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Eleutèri

**Eleutèri** (mòrt en 189) foguèt, segon la tradicion catolica, lo 13 evesque de Roma de 175 a sa mòrt. Succediguèt a Sostèri (vèrs 166-175) e foguèt remplaçat per Victor I (vèrs 189-199).

Èra originari d'Epira e un disciple d'Anicet (vèrs 155-166). Son pontificat foguèt marcat — coma per sei predecessors — per la lucha còntra leis eresias, especialament gnosticas, dei movements crestians d'Orient. Luchèt tanben còntra l'observacion dei prescripcions alimentaras jusievas per lei crestians. A partir de 180, son accion foguèt facilitada per l'absència de persecucions durant lo rèine de Commòde. Aurià mandat de missionaris dins leis illas britanicas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Victor Ier

**Victor I** (nascùt en Tunisia, mòrt en 199) foguèt, segon la tradicion catolica, lo 14 evesque de Roma de 189 a 199. Succediguèt a Eleutèri (175-189) e foguèt remplaçat per Zefirin (199-217).

Son pontificat foguèt lo premier marcat per lo volontat de l'evesque de Roma d'impausar sa direccion morala ais autrei glèisas crestianas. Aguèt un ròtle important sus l'organizacion de la Glèisa en favorisant lo clergat d'origina romana en plaça dau clergat grèc e tanben en favorisant l'utilizacion dau latin. Capitèt tanben d'organizar unei sinòdis e d'estendre la celebracion dei Pascas un dimènge au sen dei glèisas occidentalas. Enfin, contunièt la lucha còntra lei movements eretics orientaus, especialament lei corrents gnostics.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Zefirin

**Zefirin** (mòrt en 217) foguèt, segon la tradicion catolica, lo 15 evesque de Roma de la Glèisa Catolica Romana vèrs 199-217. Succediguèt a Victor I (189-199) e foguèt remplaçat per Calixte I (217-222).

Son pontificat es mau conegut. Segon lei documents d'epòca (magerament redigits per un advèrari acarnat de son successor), Zefirin èra pas un teologian capable de s'opausar a l'agitacion doctrinala au sen dei glèisas, especialament au sen dei movements crestian eretics orientaus. Ansin, una partida dei decisions importantas dau periòde semblan èstre presas per l'archeprèire Calixte que vendrà per la seguida lo successor de Zefirin.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Calixte Ier

**Calixte I** (mòrt lo 14 d'octòbre de 222) foguèt, segon la tradicion catolica, lo 16 evesque de Roma vèrs 217-222. Succediguèt a Zefirin (vèrs 199-217) e foguèt remplaçat per Urban I (vèrs 222-230).

Maugrat de descripcions fòrça negativas de son òbra per lo teologian Ipolit de Roma, Calixte I aguèt un ròtle major dins l'organizacion de la Glèisa durant lo pontificat de Zefirin — que li semblèt li fisar ò li laissar la gestion deis afaires pus importants — e lo sieu. En particular, dirigiguèt la bastida dei catacombas de Sant Calixte sota la Via Appia. Après son eleccion coma papa, reconoguèt lo maridatge entre esclaus e òmes liures ò l'intrada dei veuses au sen dau clergat. D'autra part, coma èra un financier experimentat, capitèt de donar una aisança novèla a la Glèisa. 

Foguèt tuat dins lo corrent deis esmogudas consecutivas a l'assassinat de l'emperaire Elagàbal.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Avion de fuselatge estrech

Un **avion de fuselatge estrech** es un avion comercial amb una largor de fuselatge de 3 a 4 mètres, e de 2 a 6 sètis dispausats amb un sol corredor. Los avions de fuselatge estrech amb una portada que permet pas los vòls transatlantics se dison avions comercials regionals.
Urban Ier

**Urban I** (mòrt lo 23 de mai de 230) foguèt, segon la tradicion catolica, lo 17 evesque de Roma vèrs 222-230. Succediguèt a Calixte I (vèrs 217-222) e foguèt remplaçat per Poncian (vèrs 230-235).

Son pontificat foguèt marcada per l'absència de persecucions imperialas còntra lei crestians. En revènge, conoguèt de dificultats ambé l'antipapa Ipolit de Roma. Pasmens, la màger part de son accion es mau coneguda.

Dins lo corrent de l'Edat Mejana, venguèt lo sant protector dei vendémias en França e dins lei país germanics.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Orogenèsi

L**'orogenèsi** es un tèrme scientific que designa l'ensems dei mecanismes de formacion dei montanhas,divèrsei sistèmas teorics de formacion dei relèus e deis ensems d'orogènis (sistèmas montanhós...) dins lo corrent de l'istòria terrèstra.

## Liames intèrnes

* Montanha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Andrieu Filippi

**Andrieu Filippi** (en francés: **André Filippi**; Tolon, lo 26 de julhet de 1902 - 14 d'abriu de 1962) sieguèt un pintre, gravaire e santonier e targaire provençau de Tolon.

## Biografia
Lo paire d'Andrieu Filippi èra obrier dins l'arsenau de Tolon. Eu li entrèt tanben coma electrician. Se formèt en parallèle dins lei cors dau ser ai bèus arts.

Sus lo plan personau, se maridèt en 1921 ambé Fernande Filippini e aguèron un fiu. Lei dos sieguèron membres actius de l*'[[Ecolo de la Targo]]* ("Esòla d la Targa" en grafia classica) que li vodèt mantuna de seis òbras que sièguèron realisadas per illustrar sei publicacions.

Durant la Segonda Guèrra Mondiala eu e sa familha s'aparèn e s'asostèron dins la vila de Soliers Pònt que seriá una fònt d'inspiracion per eu.

Sieguèt tanben amic d'un autre grand pintre tolonenc : Enric Pertus.
Avion de fuselatge larg

Un **avion de fusellatge larg** es un avion comercial grand  amb dos corredors. Lo diamètre abitual del fuselatge es de 5 a 6 mètres. Per la classa economica de la majoritat dels avions de fuselatge larg, los passatgièrs son assetats en filas de set a detz sètis, permetent una capacitat totala de 200 a 600 passatgièrs.
### Referéncias
James Arthur

250px|thumb|James Arthur durant una signatura de libres en 2013
**James Andrew Arthur** (Middlesbrough, Anglatèrra, 2 de març de 1988) es un cantaire e musician anglés. Venguèt celèbre al Reialme Unit quand ganhèt la novena edicion del programa *[[The X Factor]]* en 2012. Sa cançon "Impossible", presenta dins son primièr album eponim *James Arthur*, li conferiguèt una notorietat internacionala considerabla, e se situèt en primièra posicion dins las listas musicalas de son país tre la primièra setmana aprèp l'espelida del títol. Dempuèi aquel temps, lo cantaire a vendut mai d'1,3 milions d'albums mondialament.

## Discografia
* *James Arthur* (2013)
Arsèni Iatseniok

thumb|250px|Arseni Iatseniok en 2011
**Arsèni Petròvych Iatseniok** (en ucraïnian: Арсеній Петрович Яценюк; en transcripcion internacionala *Arseniy Yatseniuk*; Chernivtsi, 22 de mai de 1974) es un jurista, economista e politician ucraïnian. Ocupèt la foncion de Ministre d'Economia dins lo govèrn ucraïnian de 2005 a 2006 e foguèt puèi Ministre dels Afars Estrangièrs en 2007 e president del Parlament ucraïnian de 2007 a 2008. Es actualament un dels menaires del segond partit mai important del país Batkivshchyna.

Aguèt un ròtle primordial dins las manifestacions EuroMaidan de 2013 ostilas al govèrn de Víktor Ianokòvych.

Es actualament, e dempuèi lo 27 de febrièr de 2014, lo primièr ministre interin d'Ucraïna dins lo govèrn d'Oleksandr Torchýnov.
Dialòg

Lo **dialòg** (del latin: *dialŏgus*, el-meteis en grèc ancian: διάλογος, derivat de διαλέγομαι «conversar» format per *diá*, "a travèrs" e *logos*, "discors") es una comunicacion entre mai d'una persona o mai d'un grop de personas. Lo dialòg comprend al minim un emetedor e un receptor. La donada emesa se nomena lo messatge, e lo còdi que n'es est la lenga. La tòca del messatge pòrta lo nom d'objectiu, e se transmet, se fa per de senhals auditius o visuals. L'origina etimologica grèca del mòt se referís a un concèpte que sonariá coma "seguir una pensada" (διάλογος *dialogos*, el meteis de διά *dia*, «mejans» e λογος *logos*, «paraula»). Los modèls de l'intelligéncia sociala estructuran l'organizacion del dialòg dins un còs social.

## Literatura

Los istorians de la literatura supausan que Platon introduguèt la nocion de dialòg dins sos tèxtes, tecnica d'escritura que conservèt de sa primièra carrièra d'autor dramatic. Tanben s'inspirèt per aquó dels poètas sicilians Sofron e Epicarme, que l'avián praticticat un mièg sègle de per abans. Los escrichs de Platon contribuèron al succès del dialòg coma genre literari.

## Cinèma

Los dialògs son escrichs per un dialoguista que melhora, complèta, arenjar los dialògs del scenario. La foncion pòt èsser complida pel scenarista, mas es tanben possible que los dialògs sián escrichs per una autra persona qu'el.

## Filosofia/Teologia

Martin Buber plaça lo dialòg coma un element predominant de sa filosofia: vei lo dialòg coma un majan de dintrar en comunicacion puslèu qu'un ensag de cercar una concluson o d'exprimir de punts de vista.
En filosofia, dialogar es pensar a dos. Lo dialòg interreligiós permet d'alaborar un punt de vista religiós comun.

## Çò que lo dialòg non es pas
Fòrça cedisson dins l'art d'oposar arguments contre arguments. Creson dialogar alara que non fa-lo pas, prenon pas lo temps d'examinar los subjètes que se parla i distriant los diferents arguments e las categorias que s'i ligan. Van a la cassa a la contradiccion dins los mots emplegats: es una brega plan mai qu'un dialòg que fan entre eles.

Lo dialòg non es pas un discors: un discors es l'enonciat d'una demonstracion, veire d'un avís sus quin que siá subjècte. 

Lo dialòg non es pas una conversa: una conversaa es una cadena de discors copats e non ligays entre eles per produire un rasonament comun entre los participants.

## Nòtas e referéncias
Fabian (papa)

**Fabian** (mòrt lo 20 de genier de 250) foguèt, segon la tradicion catolica, lo 20 evesque de Roma dau 10 de genier de 236 a sa mòrt. Succediguèt a Antèri (235-236) e foguèt remplaçat per Cornelha (251-253).

Son pontificat foguèt marcat per un aplant provisòri dei persecucions còntra lei crestians en causa dei dificultats militaras e politicas intèrnas de l'Empèri Roman devesit entre unei pretendents au títol imperiau. Fabian aprofichèt aquela situacion per reorganizar la Glèisa afeblida per l'esquisma menat per Ipolit de Roma e mandar de missionaris dins l'Empèri, especialament en Gàllia. S'ocupèt tanben d'entretenir lei catacombas e de reprimir certaneis abús apareguts dins lo corrent dei periòdes precedents. En revènge, foguèt lo protector de Novacian — qu'anava per la seguida èstre a l'origina d'un esquisma — maugrat lei conseus contraris dau clergat.

En 249, l'emperaire Deci ordonèt una tièra novèla de persecucions. Fabian foguèt arrestat au començament de 250, torturat e decapitat lo 20 de genier.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Enric Pertus

**Enric Pertus** (en francés **Henri Pertus**) sieguèt un pintre provençau associat subretot a Tolon e a Nimes. S'illustrèt dins sei tablèus de païsatges, sei gravaduras e sei frèscas que se pòdon veire dins quauquei luòcs publics.
Poncian

**Poncian** (29 ò 30 d'octòbre de 235) foguèt, segon la tradicion catolica, lo 18 evesque de Roma de 230 a 235. Succediguèt a Urban I (222-230) e foguèt remplaçat per Antèri (235-236).

Son pontificat es mau conegut en causa de la manca de documents. Organizèt en 231 un sinòde a Roma per condamnar lei tesas d'Origèn. En revènge, sa posicion a respèct de l'esquisme menat per l'antipapa Ipolit de Roma es desconeguda. En 235, lei dos òmes foguèron arrestats dins lo corrent dei persecucions ordonadas per l'emperaire Maximin I. Son reconciliacion permetèt d'acabar l'esquisme començat après l'eleccion d'Ipolit coma antipapa per sei partisans en 217. Poncian renoncièt a sa foncion lo 28 de setembre e moriguèt a la fin dau mes d'octòbre.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Alfred Bosch

[thumb|Alfred Bosch del temps que votava a [Barcelona decideix, en abril de 2011.]]
**Alfred Bosch i Pascual** (Barcelona, 17 d'abril de 1961) es un escrivan, universitari africanista, e politician catalan.
Maidan Nezalézhnosti

**Maidan Nezalézhnosti** (en ucraïnian: Майдан Незалежності, valent a dire "Plaça de l'Independéncia") es la plaça centrala de la capitala d'Ucraïna, Kyiv. Recebèt son nom actual aprèp l'independéncia d'Ucraïna en 1991. Es una de las plaças mai importantas de la vila e sa situacion geografica ne fan un luòc fòrça emblematic qu'aculhiguèt las manifestacions mai importantas del país coma las que menèron a la Revolucion iranja o mai recentament las manifestacions EuroMaidan que tiran son nom d'aquesta plaça. Per aquesta rason es sonat popularament "Maidan". Se situa dins la carrièra Khreshchatyk del Shevchenko Raion.
Dune (videojòc)

**Dune** es un videojuec desenvelopat per Cryo Interactive e editat per Virgin Games, pareissut en 1992 sus Amiga, PC, PC-CD e Mega-CD.

Emai siegue estat publicat per lo mesme editor, lo juec compartís amb Dune 2 pauc de causa, franc de l'Univèrs manlevat au Ciucle de Dune.

## Istòria

Lo juec se basa sus l'univèrs de l'òbra de Frank Herbert, *[[Dune (Roman)|Dune]]*, mai que mai sus lo premier roman. Lo joven Paul Atreid e sa familha se venon installar sus la planèta Arrakis, sus decision de l'Emperaire de l'Univèrs, Shaddam IV, per remplaçar sei rivaus Harkonnen dins la recorta de l'Espécia, mena de matèria misteriosa necessària au fonccionament de l'Univèrs e que s'atròva unicament sus d'aquela planèta.

## Sistèma de juec

Lo jogaire dirigís Paul Atreid e l'accion dau juec comença a l'installacion de sa familha sus la planèta Arrakis.
La particularitat dau juec es de mesclar una fasa d'exploracion / aventura en vista subjectiva (rescòntres amb lei personatges principaus e segondaris) e una fasa de gestion estrategica, sus d'una mapa de la planèta.

Lo juec s'acaba amb la terraformacion de Dune e la conquista de la planèta per Paul e lei Fremens còntra lei tropas de l'Emperaire e dei Harkonnens.

## Veire tanben
* Dune
* Dune 2: Battle for Arrakis
* Ciucle de Dune
Cornèli (papa)

**Cornèli** (en latin: *Cornelius*; mòrt vèrs 253) foguèt lo 21 evesque de Roma de 251 a 253. Succediguèt a Fabian (236-250) e foguèt remplaçat per Luci I (253-254).

Foguèt elegit en 251 quasiment una annada après l'execucion de Fabian dins lo corrent dei premierei persecucions ordonadas per l'emperaire Deci. Capitèt de gropar lei partisans de la reconcialion ambé lei crestians aguent abjurat sa fe per escapar a la repression romana per averar l'eleccion còntra Novacian, partisan d'una politica d'exclusion deis abjurators. Aquò entraïnèt un esquisma entre lei dos tendàncias mai Cornèli poguèt aprofichar leis institucions creadas per Fabian per ne'n limitar l'influéncia. Au contrari, un sinòde confirmèt sa posicion a la fin de 251 e excomuniquèt Novacian e sei sostèns.

Après aqueu succès, foguèt arrestat en 252 per lei Romans e desportat a Civitavecchia. I moriguèt, probablament de mòrt naturala, aquela annada ò la seguenta.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Luci Ier

**Luci I** (mòrt en 254) foguèt lo 22 evesque de Roma de 253 a sa mòrt*. Succediguèt a Cornelha (vèrs 251-253) e foguèt remplaçat per Estève I (vèrs 254-257).

Foguèt arrestat tre son eleccion per leis autoritats romanas e exilat fins a la mòrt de l'emperaire Trebonian Gal. Luci I aprofichèt l'ostilitat mens importanta de l'emperaire novèu, Valerian, per rintrar a Roma. I contunièt la politica de son predecessor partisan de la reconcialicion ambé lei crestians aguent abjurat sa fe dins lo corrent dei persecucions ordonats per Deci en 249-250. Aquò causèt de tensions ambé lei partisans de Novacian e d'un refús d'aquela politica.

Moriguèt de mòrt naturala quauquei mes après son retorn.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ciucle de Dune

Lo ***Cercle de Dune*** es une òbra litterària apartenent au domeni de la sciéncia-ficcion, imaginada per l'escriveire Frank Herbert, que lo premier volum fuguèt publicat en 1965 ais Estats Units d'America.

Après que moriguèt son paire, Brian Herbert assistit de Kevin J. Anderson, aduguèt de complements postums a l'òbra.

## ''Ciucle de Dune''
* 1965 : *[[Dune (Roman)|Dune]]* (títol originau : *Dune*)
* 1969 : *[[Lo Messia de Dune]]* (títol originau : *Dune Messiah*)
* 1976 : *[[Leis Enfants de Dune]]* (títol originau : *Children of Dune*)
* 1981 : *[[L'Emperaire-Dieu de Dune]]* (títol originau : *God Emperor of Dune*)
* 1984 : *[[Leis Eretges de Dune]]* (títol originau : *Heretics of Dune*)
* 1985 : *[[La Sala Capitulara de Dune]]* (títol originau : *Chapterhouse Dune*)

## Veire tanben
* Dune (Roman)
Dune 2: Battle for Arrakis

**Dune 2: Battle for Arrakis** (*Dune 2: The Building of a Dynasty* ais Estats Units d'America) es un videojuec desenvelopat per Westwood Studios e editat per Virgin Games, pareissut en 1993 sus Amiga, PC, Megadrive e Acorn Archimedes.

Emai siegue estat publicat per lo mesme editor, lo juec compartís amb lo premier Dune pauc de causa, franc de l'Univèrs manlevat au Ciucle de Dune.

## Istòria

Lo juec se basa d'un biais pron liure sus l'univèrs de l'òbra de Frank Herbert, *[[Dune (Roman)|Dune]]*. 

## Sistèma de juec

Dune 2 es conoissut per èstre lo premier videojuec d'inventar lo genre *RTS* (per *Real-Time-Strategy*, Estrategia en temps reau). Au començament, lo jogaire causís v'una dei tres familha disponiblas : leis Atreids, lei Harkonnens ò leis Ordos (aquesta darriera familha existent pas dins lo Ciucle de Dune).

Lei fasa de juec se debanan amb una vista aeriana. Lo jogaire deu recortar l'Espécia per posquer generar de sòus que li permetràn de desenvolopar seis installacions e son armada per fin finala posquer conquistar leis installacions de sei concurrents.

## Veire tanben
* Dune
* Dune (videojòc)
* Ciucle de Dune
PC

Leis inicialas PC pòdon aguer plusiorei significacions.
* En informatica, PC significa *[[Ordinator|Personal Computer]]*. Sierve generalament de designar leis ordinators compatible IBM.
* En politica, PC significa *[[Partit Comunista]]*
Lenga aragonesa pròpria a l'airal oriental

Lo nom **Lenga aragonesa pròpria a l’airal oriental** (originalament en espanhòl: *Lengua aragonesa propia del área oriental*), mai conegut popularament coma **LAPAO**, es la designacion que pretendiá téner compte de la realitat lingüistica d’Aragon dins la lei de lengas de la comunitat que foguèt aprovada lo 9 de mai de 2013. Aquela substitucion del mot catalan foguèt acompanhada per la de *Lenga aragonesa pròpria als airals pirenenc e prepirenenc* per l’aragonés.

Aquesta formulacion foguèt inventada en 2012 pel govèrn aragonés per negar la catalanitat dels parlars autoctòns de la Franja de Ponent e se situa dins la tradicion d’ataca contra l’unitat de la lenga catalana dels partits espanholistas, portada essencialament pel Partit Popular, que generèt tre la fin de las annadas 1970 lo blaverisme al País Valencian o lo gonellisme a las Islas Balearas.

Aquela designacion foguèt oficialament suprimida per un vòte de las Corts d’Aragon en genièr de 2016.

## Tanben veire
* Lenga aragonesa pròpria als airals pirenenc e prepirenenc
## Referéncias
Blaverisme

thumb|250px|Bandièra oficiala del País Valencian amb sa franja blava que la diferéncia de la catalana e que donèt son nom al blaverisme. 
Lo **blaverisme** (originàriament nomenat **búnquer-barraqueta**) es un movement politic del País Valencian sorgit durant los ans 1970 en reaccion al nacionalisme valencian, e mai concretament al discors fusterian. Promòu una doctrina anticatalanista radicala qu'afirma lo valencian non es pas una varietat de la lenga catalana mas una lenga diferenciada.

Fins recentament, aquela denominacion aviá generalament una connotacion pejorativa —qu'encara se manten dins los grops socials e politics que consideran lo blaverisme un movement d'ultradreita, essencialament emplegada pels mitans que defensavan l'unitat lingüistica. Actualament, lo tèrme *blaverisme* e los sieus derivats son indicats dins diferents diccionaris valencians, entre autres dins lo normatiu de l'Acadèmia Valenciana de la Lenga.  

## Bibliografia
* 
* 
* 

## Referéncias
Vicent Andrés Estellés

**Vicent Andrés Estellés** (Burjassot, 4 de setembre de 1924 - València, 27 de març de 1993) foguèt un poèta, escrivan e jornalista valencian. Es considerat coma un dels poètas mai importants del País Valencian del sègle XX. Son òbra es estada musicada per mantes cantaires dels Païses Catalans e mai prigondament encara per l'alcoian Ovidi Montllor.
Dempuèi 1973, los Prèmis Octubre organizan un concors de poesia que pòrta lo nom del poèta, lo Prèmi Vicent Andrés Estellés de poesia.
Potz Arthur-de-Buyer

thumb|upright=1.4|Potz Arthur-de-Buyer.
Lo **potz Arthur-de-Buyer** (o **potz n°11**) foguèt un dels poses principals de las carbonièras de Ronchamp. Es situat sul territòri de la comuna de Magny-Danigon, dins la region francesa de Franca Comtat. Foguèt cavat tre 1894 pr'amor d'assegurar l'avenidor de la companhiá que se trobava en aquel temps dins una situacion financièra malastrosa. Lo projècte foguèt portat per Léon Poussigue, lo director de las houillères dempuèi 1891. Èra cargat de dirigir las òbras de cavatge, de concebre los bastiments e d'installar cada maquina. Le siège foguèt batejada amb lo nom del president Arthur de Buyer, que gerissiá la societat dempuèi 1876 e partiguèt en retirada tre que la fòssa foguèt mesa en activitat.

Lo potz foguèt en activitat de 1900 fins a la debuta de las annadas 1950. Sa prigondor es de 1.010 mètres, çò que fasiá d'el lo potz de mina mai prigond de l'estat francés al començament del sègle XX, e lo primièr a passar la fonzor simbolica de 1.000 mètres. Aprèp que s'i explotèt la houille durant gaireben un mièg sègle e que s'ensagèsse d'i explotar d'urani aprèp la Segonda Guèrra Mondiala, s'i debanèron mantuna temptativa de reconversion, per finalament acabar en ruina a la debuta del sègle XXI. Un projècte d'installacion d'una centrala solara fotovoltaïca es a èsser estudiat per la municipalitat dempuèi junh de 2012.


PAB (82).JPG|Las ruinas del potz Arthur.
Puits-Arthur-06-2012 152.JPG|Chaminèia.
2011-12-28 14-50-00-puits-buyer.jpg|Vestiari.
Borne puits Arthur A.JPG|Potz A.
Borne puits Arthur B.JPG|Potz B.


## Ligams extèrnes

*  ''Les amis du musée de la mine de Ronchamp''
*  postales anciennes du puits Arthur-de-Buyer, Ronchamp au siècle dernier
*  Fiche du puits Arthur-de-Buyer van BRGM
*  Puits Arthur-de-Buyer, base Mérimée, ministère français de la Culture
Catherine Ashton

thumb|250px|Catherine Ashton a Davos en 2009
**Catherine Margaret Ashton**, e segon son títol de noblesa **Barona Ashton de Upholland** (Upholland, Lancashire, 20 de març de 1956) es una politiciana anglesa trabalhista. Es actualament e dempuèi lo 19 de decembre de 2009 la primièra Nauta Representanta de l'Union Europèa pels Afars Estrangièrs e la Politica de Seguretat de l'UE.
Sixte II

**Sixte II** (mòrt lo 6 d'aost de 258) foguèt lo 24 evesque de Roma dau 31 d'aost de 257 au 6 d'aost de 258. Succediguèt a Luci I (254-257) e foguèt remplaçat per Dionisi (259-268).

Originari de Grècia, melhorèt ò restaurèt lei relacions ambé lei glèisas crestianas dei províncias africanas e orientalas de l'Empèri menaçadas per l'autoritarisme de son predecessor dins lo reglament de la crisi dei crestians apostats creadas per lei persecucions ordonadas per l'emperaire Deci en 249-250. Aquela politica foguèt ajudada per lei persecucions novèlas ordonadas per l'emperaire Valerian que favorizèt una solidaritat novèla entre lei grops crestians diferents. Escondut dins lei catacombas, Sixte II foguèt capturat e executat per de soudats romans lo 6 d'aost de 258.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Estève Ier

**Estève I** (mòrt lo 2 d'aost de 257) foguèt lo 23 evesque de Roma dau 12 de mai de 254 au 2 d'aost de 257. Succediguèt a Luci I (253-254) e foguèt remplaçat per Sixte II (257-258).

Son pontificat se debanèt durant una pausa entre dos periòdes de persecucions anticrestianas importantas. Pasmens, l'autoritarisme d'Estève I entraïnèt una crisi grèva causada per lei consequéncias dei persecucions ordonadas per l'emperaire Deci en 249-250. D'efècte, aquò aviá ja entraïnat un esquisma entre lei partisans d'una reconciliacion ambé lei crestians aguent abjurat sa religion per se protegir durant aqueu periòde e lei partisans — excomunicats per lei predecessors d'Estève I mai totjorn influents — d'un refús d'aquela politica. 

Òr, Estève I va desgradar sei relacions ambé leis autrei glèisas crestianas en refusant de reintegrar lei membres dau clergat aguent abjurat li impausant lo modèle dau martir. Puei, va exigir l'adopcion dau rite roman regardant lo batejament deis eretics, deis esquimatics e deis apostats per totei leis autrei glèisas. Aqueu rite èra basat sus l'unica confirmacion per un evesque. Pasmens, lei glèisas africanas e orientalas practicavan un batejament novèu. En causa dei relacions marridas ambé Roma, refusèron d'aplicar lei demandas d'Estève I e l'evesque de Cartage menèt una contestacion importanta per defendre l'independéncia dei glèisas crestianas a respèct de Roma. Lo conflicte s'agravèt rapidament amb una menaça d'excomunicacion e foguèt solament arrestat per la mòrt dei dos òmes en 257 qu'empachèt la rompedura.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Dionisi (papa)

**Dionisi** o **Daunís** (mòrt lo 26 de decembre de 268) foguèt lo 25 evesque de Roma dau 22 de julhet de 259 au 26 de decembre de 268. Succediguèt a Sixte II (257-258) e foguèt remplaçat per Fèlix I (269-274).

Elegit après mai d'una annada de vacança de l'evescat de Roma en causa de la violéncia dei persecucions anticrestianas ordonadas per l'emperaire Valerian, s'ocupèt magerament de reorganizar la Glèisa. Per aquò, aprofichèt l'edicte de tolerància promulgat per l'emperaire Gallien. Puei, s'ocupèt de questions teologicas sus lo batejament deis eretics e la doctrina de la Trinitat. Gràcias a sei talents diplomatics, capitèt en particular d'obtenir lo raliment de la Glèisa d'Alexàndria e l'abandon de divèrsei practicas jutjadas ereticas au sen d'aqueu clergat.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fèlix Ier

**Fèlix  I** (variantas: **Felitz**, **Feliç**, **Helitz**) (mòrt lo 30 de decembre de 274) foguèt lo 26 evesque de Roma dau 5 de genier de 269 au 30 de decembre de 274. Succediguèt a Dionisi (259-268) e foguèt remplaçat per Eutiquian (275-283).

Son pontificat se debanèt dins lo corrent dau rèine de l'emperaire Aurelian qu'ordonèt de persecucions novèlas còntra lei crestians. Pasmens, avans son arrestacion e son execucion en 274, poguèt mandar de missionaris per evangelizar Gàllia e adoptar divèrsei rites coma la celebracion de la messa sus lei tombas dei martirs.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Eutiquian

**Eutiquian** (mòrt lo 7 de decembre de 283) foguèt lo 27 evesque de Roma dau 4 de genier de 275 au 7 de decembre de 283. Succediguèt a Fèlix I (269-274) e foguèt remplaçat per Gai (283-296). Dins lo corrent de son pontificat, encoratjèt la benediccion deis aubres e dei fruchs. 

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gai (papa)

**Gai** (mòrt lo 22 d'abriu de 296) foguèt lo 28 evesque de Roma dau 12 de decembre de 283 a 22 d'abriu de 296. Succediguèt a Eutiquian (275-283) e foguèt remplaçat per Marcellin (296-304).

Èra originari de l'aristocràcia roman e son ostau èra liat a l'emperaire Dioclecian. En fòra deis informacions donats per lo *[[Liber Pontificalis]]*, i a pauc d'ensenhaments sus la vida e l'accion de Gai. Semblèt èstre mòrt naturalament avans lei persecucions anticrestianas ordonats per Dioclecian e èstre a l'origina de la division dei quartiers de Roma entre lei diacres.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Marcellin

**Marcellin** (mòrt en octòbre de 304) foguèt lo 29 evesque de Roma de 296 a 304. Succediguèt a Gai (283-296) e foguèt remplaçat per Marcèu I (308-309).

Dins lo corrent de son pontificat, acomencèron a partir de 303 lei grandei persecucions anticrestianas ordonadas per Dioclecian. Marcellin foguèt arrestat e moriguèt en octòbre de 304. De versions diferentas existisson sus sa mòrt. Segon certaneis autors, aurià abjurat sa religion e, segon d'autrei documents, aurià acceptat lo martir. La tradicion catolica mescla lei doas versions : Marcellin aurià acceptat de realizar de sacrificis ai dieus romans per sauvar sa vida avans de renegar son abjuracion e d'èstre executat.

Après sa mòrt, l'importància dei persecucions entraïnèt un periòde de vacança de l'evescat de Roma de quatre annadas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gran Zimbabwe

Lo **Gran Zimbabwe'' '(var. **Grand Zimbabwe''') qu'ei un monument hèra emblematic deu país african que li deu son nom. Que's tracta de la rueinas de la capitala de l'antic Reiaume Zimbabwe (tanhent de la modèrna cultura de lenga shona). Autan l'Empèri com lo Grand Zimbawe qu'espelèn enter lo IIau sègle e lo XIVau sègle.

Que classificat com Patrimòni Mondiau de l'Umanitat per l'UNESCO.
Abric rocassut

Un **abric rocassut** es un cròs pauc prigond s'entraucat dins una paret rocasuda, sovent a la basa d'aquela perque aquela partida freja e umida es mai sensible a la crioclastia. Aqueles abris son subretot frequents dins los massius calcaris, en contèxte carstic, que son cravats pendent des millenaris per la gelifraccion (erosion pal gèl et le desgèl) e/o l'erosion quimia (dissolucion). Se ne pòt tanben encontrat mas mai rarament dins d'autres tipes de ròcas, coma las ròcas volcanicas (basalts per exemple).
Aquel tipe de cròs largament dubèrt e aparat per un tresplomb (sortent mai o mens important podent s'esfondrament en gròs blòts e començar la formacion d'un nouvèl abric rocasut) foguèt plan sovent ocupat per l'òme preïstoric cercant d'abrics airats e d'accès aisit, de biais permanent (abitat, sepultura) o occasionala (campament sasonièr, alta de caça, talhièr...).

L'occupacion d'un abric rocassut pòt durar de milièrs d'ans pendent que s'i succediguèron de pòbles diferents utilizant l'abric per d'usatges diferents. Los rèstes d'aquelas occupacions successivas se superpausan en colomant pauc a pauc l'abric, e es en esavant jaça per jaça, sol aprèp sol, que los arqueològs mòstran de traças del passat, establissent una estratigrafia, e l'interpretan ensajant de tornar donar l'istòria de l'abric.


Fichièr:Rock shelter formation by frost weathering.svg|Per Crioclastia (accion del gèl)
Fichièr:Rock shelter formation by karst gallery cutting.svg|Per copa d'una galaria carstica
Fichièr:Rock shelter formation by river erosion.svg|Per erosion per l'aiga]]


## Vejatz tanben
* Castèl Mèrle
* Lo Figuièr
Sortida extraveïculara

Una **sortida extraveïculara** es una activitat realizada dins l'espaci — a l'exterior d'un veïcul espacial — per un espacionauta vestit d'una combinason espaciala. 

Aquela expression es mai sovent utilizada per las activitats extraveïcularas realizada en orbita a l'entorn de la Tèrra prèp d'un veïcul espacial (*spacewalk*), mas se referís tanben a las sortidas sus le superfícia lunara (*moonwalk*). Atal, las sortidas extraveïcularas son utilas per d'òbras d'assemblatge o de reparacion de navetas espacialas e de las estacions espacialas coma a l'exploracion e la culhida de mòstras lunaras.

La primièra sortida extraveïculara se faguèt pel cosmonauta sovietic Alexei Leonov lo 18 de març de 1965, dempuèi la nau Voskhod 2. L'American Edward White o seguèt mens de tres meses mai tard, lo 3 de junh.

## Nòtas e referéncias
Venus (Florida)

**Venus** qu'ei ua  dens lo sud-èst deu Comtat de Highlands, en Florida, aus Estats Units, las coordenadas de la quau son las seguentas:  (27.0669°, -81.3569°). La soa economia qu'ei sustot rurau, basada essenciaument sus l'agricultura e lo neurissatge. La comunautat que possedeish ua casèrna de pompièrs volontaris. Lo Projècte Venus que bastí lo son center de recèrca dens aceth endret, prenent lo son nom. 

Lo 24 de junh de 2012 lo lòc qu'estó devastat per la tornada EF-2, qui causè un mort e un sarròt de damatges materiaus.
Rafael Alberti

thumb|250px|Rafael Alberti en 1968
**Rafael Alberti Merello** (El Puerto de Santa María, Cadis, 16 de decembre de 1902 – El Puerto de Santa María, 28 d'octobre de 1999) foguèt un escrivan espanhòl. Aqueste autor, mai reconegut coma poèta e membre de la Generacion de 27 es considerat coma un dels escrivans màgers de la literatura espanhòla del sègle XX. Deguèt s'exiliar aprèp la Guèrra Civila Espanhòla per encausa de sa militància al Partit Comunista Espanhòl e tornèt en Espanha sonque a la fin de la dictatura franquista.

## Òbras
* *Marinero en tierra* (1925)
* *La amante* (1926)
* *El alba de alhelí* (1927)
* *Domecq (1730-1928). Poema al Ilmo. Sr. Vizconde de Almocadén* (1928)
* *Cal y canto* (1929)
* *Yo era un tonto y lo que he visto me ha hecho dos tontos* (1929)
* *Sobre los ángeles* (1929)
thumb|200px|Rafael Alberti en 1977
* *Consignas* (1933)
* *Un fantasma recorre Europa* (1933)
* *Poesía (1924-1930)* (1935)
* *Versos de agitación* (1935)
* *Verte y no verte. A Ignacio Sánchez Mejías* (1935)
* *13 bandas y 48 estrellas. Poemas del mar Caribe* (1936)
* *Nuestra diaria palabra* (1936)
* *De un momento a otro (Poesía e historia)* (1937)
* *El burro explosivo* (1938)
* *Poesías (1924-1937)* (1938)
* *Poesías (1924-1938)* (1940)
* *Entre el clavel y la espada (1939-1940)* (1941)
* *Pleamar (1942-1944)* (1944)
* *Poesía (1924-1944)* (1946)
* *A la pintura*
* *A la pintura. Poema del color y la línea (1945-1948)* (1948)
* *Coplas de Juan Panadero. (Libro I)* (1949)
* *Poemas de Punta del Este* (1945-1956)
* *Buenos Aires en tinta china* (1952)
* *Retornos de lo vivo lejano* (1952)
* *A la pintura (1945-1952)* (1953)
* *Ora marítima seguido de Baladas y canciones del Paraná (1953)* (1953)
* *Redoble lento por la muerte de Stalin* (1953)
* *Balada y canciones del Paraná* (1954)
* *Sonríe China* (1958)
* *Poemas escénicos* (1962)
* *Abierto a todas horas* (1964)
* *El poeta en la calle (1931-1965)* (1966)
* *Il mattatore* (1966)
* *A la pintura. Poema del color y la línea (1945-1967)* (1968)
* *Roma, peligro para caminantes* (1968) 
* *Los 8 nombres de Picasso y no digo más que lo que no digo* (1970)
* *Canciones del Alto Valle del Aniene* (1972)
* *Disprezzo e meraviglia (Desprecio y maravilla)* (1972)
* *Maravillas con variaciones acrósticas en el jardín de Miró* (1975)
* *Coplas de Juan Panadero (1949-1977)* (1977)
* *Cuaderno de Rute (1925)* (1977)
* *Los 5 destacagados* (1978)
* *Fustigada luz* (1980)
* *Versos sueltos de cada día* (1982)
* *Golfo de Sombras* (1986)
* *Los hijos del drago y otros poemas* (1986)
* *Accidente. Poemas del Hospital* (1987)
* *Cuatro canciones* (1987)
* *El aburrimiento* (1988)
* *Canciones para Altair* (1989)
Generacion de 27

La **generación de 27** (en espanhòl: *Generación del 27*) es lo nom que designa un grop de poètas espanhòls de la debuta del sègle XX. Aqueles autors, que se faguèron conéisser a l'entorn de 1927, s'amassèron a l'entorn de l'omenatge a l'escrivan Luis de Góngora per celebrar lo tresen centenari de sa mòrt aquel an dins l'Ateneo de Sevilla. La composicion abituala del grop es generalament limitada a dètz autors: Jorge Guillén, Pedro Salinas, Rafael Alberti, Federico García Lorca, Dámaso Alonso, Gerardo Diego, Luis Cernuda, Vicente Aleixandre, Manuel Altolaguirre e Emilio Prados.
Shona (pòble)

Los **Shona** que son un pòble african mei que mei present au Zimbabwe (on e representa 82 per cent de la populacion e una grana partida de l'elita politica) au Moçambic. La soa lenga dens totas la soas varietats dialectaus qu'ei aperada shona. Qu'ei tradicionaument un pòble d'agricultors qui's considera culturaument eretèr deu pòble deu Reiaume de Zimbabwe, bastissaire deu Gran Zimbabwe la mitica ciutat hortalessa de peira de l'Etat Mejana.
Friedrich Grützmacher

thumb|Friedrich Grützmacher en 1880
**Friedrich Wilhelm Grützmacher** (Dessau, Anhalt, 1 de març de 1832 – Drèsda, 23 de febrièr de 1903) foguèt un violoncellista alemand. Venguèt famós durant la segonda mitat del sègle XIX.

## Biografia
Friedrich Grützmacher aprenguèt la musica amb son paire. Mai tard comencèt d'estudis de violoncèl amb Karl Dreschler, un dels discípols de Dotzauer.

En 1848 foguèt descobèrt a Leipzig pel prestigiós violonista, Ferdinand David, que faguèt organizar divèrses concèrts per el. Dos anys mai tard, venguèt violoncellista solista dins l'orquèstra del teatre de Leipzig e professor al Conservatòri de Leipzig. Toquèt dins lo David String Quartet.
Grützmacher se mudèt a Drèsda en 1860 per venir violoncellista principal de l'Orquèstra de cort, e lo menaire de la Societat Musicala de *Dresden Musical*. Mai avant, en 1877, trabalhèt coma professor al Conservatòri de Drèsda. Comencèt alara de far de concèrts dins tota Eurpa e mai dins l'Empèri rus, e es durant lo temps qu'i demorèt que coneguèt Karl Davidov, un violoncellista famós, e venguèron fòrça amics. Foguèt professor de Wilhelm Fitzenhagen e d'Hugo Becker.
Shona (lenga)

Lo **shona** (autonim **chiShona**) qu'ei ua lenga banto parlat mei que mei au Zimbabwe on e ei la principau lenga endogena (la segonda qu'ei lo ndebele del nòrd e 14 autas lengas be son presentas). Qu'ei donc parlada per una hèra grana partida de la populacion. Qu'ei tanben parlada dens los estats vesin de Zambia, Botswana e Moçambic.

Uei qu'ei ua lenga dialectizadas e normailizada ensenhada a l'escòla dens la soas variantas locaus quitament se las autas matiera e son esenhada dens ua auta lenga. Que possedeish diccionaris monolingues e bilingues e en 1957 Salomon Mutswaire estampè peu premier còp un roman ("Feso") dens aquesta lenga.

## Lexique de base
Lorde

thumb|250px|Lorde als Prèmis musicals ARIA en decembre de 2013
**Ella Maria Lani Yelich-O'Connor**, mai coneguda coma **Lorde** (Auckland, Nòva Zelanda, 7 de novembre de 1996) es una cantautora neozelandesa. Se faguèt conéisser dins son país tre 2012 amb la cançon "Royals" que venguèt numèro uno del Top 40 de Nòva Zelanda. Venguèt famosa internacionalament en 2013 gràcias als títols de son primièr album *Pure Heroine*. A la fin de 2013 foguèt nominada dins quatre categorias dels Prèmis Grammy. Serà egalament puèi parodiat dins la seria *[[South Park]]* jols traches del personatge Randy Marsh.

## Discografia
* *Pure Heroine* (2013)
* *Melodrama* (2017)
* *Solar Power* (2021)
* *Virgin* (2025)
Capèla Notre-Dame-du-Haut de Ronchamp

La **Capèla Notre-Dame-du-Haut** es una capèla catolica situada sul territòri de la comuna de Ronchamp, dins la region francesa de Franca Comtat. Lo projècte foguèt portat per l'arquitècte franco soïs Le Corbusier. S'enauça a l'emplaçament d'un ancian santuari roman e d'una anciana capèla que foguèt tornar bastida pel primièr còp entre las doas guèrras. Es marcada a la tièra dels monuments istorics franceses dempuèi 1967 amb la mencion "Patrimòni del sègle XX". En 2011, una portariá nòva e un convent foguèron bastits d'après los plans de l'arquitècte 
Renzo Piano.