open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Valve

**Valve** Corporacion es un estudi american de desvolopament, un editor e un distributor de videojòcs basat a Bellevue, dins l'Estat de Washington. Valve es vengut celèbre après la sortida de son primièr jòc, Half-Life, en novembre de 1998. L'estúdio a perlongat la capitada de Half-Life en desvolopant de mods, dels espin-off e dels jòcs, demest los quals se compta Half-Life 2, Counter-Strike, Team Fortress e Dota 2. Valve es egalament conegut per èsser lo precursor e menaire dins la distribucion numerica de contenguts de videojòcs, amb sa plataforma Steam. 
vinheta

## Istòria
Valve es a l'origina un estúdio de desvolopament de videojòcs creat en 1996 per Gabe Newell e Mike Harrington, dos informaticians qu'an passat respectivament 13 e 9 ans en çò de Microsoft. Decidiguèron de recrutar una equipa compausada de joves moddeurs e d'amators dotats dins lors domenis. En associacion amb l'editor Sierra On-Line, lo desvolopaire se lança dins la concepcion de son primièr jòc Half-Life. Lo jòc sortís lo 19 de novembre de 1998. Lo 12 de setembre de 2003 marca lo lançament de Steam, plataforma servissent inicialament a distribuïr de las actualizadas per Counter-Strike, abans de se diversificar en 2005 dins la venda de videojòcs desmaterializats. Lo 10 de genièr de 2008, Valve a anonciat la recrompa de Turtle Rock Studios.

En abril de 2018, Valve recrompa Campo Santo, lo desvolopaire de Firewatch. L'equipa va quitar sos locals de San Francisco per s'installar près de Valve.

## Motor de jòc
Après la capitada de Half-Life primièr del nom (9,3 milions de venda dins lo mond), l'equipa menada per Keiran Wright s'es concentrada sus la creacion de mods, spin-offs, e seguidas, inclusent Half-Life 2. Totes los jòcs de Valve son uèi basats sus son motor de jòc Font. La societat a desvolopat 6 serias de jòcs : Half-Life, Team Fortress, Portal, Counter-Strike, Left 4 Dead e Day of Defeat. Valve es reputat per son supòrt dins la comunautat de modding de sos jòcs, amb en bona plaça : Counter-Strike, Team Fortress, e Day of Defeat. Valve a contunhat dins aquela via en ofrissent als jogaires Dota 2, la seguida taulièr-alone del mod de Warcraft III: Reign of Chaos. La genèsi de cadun d'aqueles jòcs a debutat per un mod creat per un tèrç, que Valve a aquerit e desvolopat per ne far un jòc complèt. Distribuïsson tanben de mods creats per la comunautat sus Steam. 

## Steam
La societat es egalament a l'origina de la plataforma d'aquisicion en linha de videojòcs Steam. S'agís d'un logicial disponible sus Windows, Linux, e Macintosh (coblat a un sit internet) que permet de s'inscriure puèi de crompar (per una transaccion securizada) e de telecargar dels jòcs aital coma de logicials demest lo catalòg de Valve, mas egalament de nombroses autres editors. Entre autres avantatges del sistèma, i a l'actualizada constanta e automatica dels jòcs, la mesa a disposicion de nombroses espleches comunautaris e de nombrosas ofèrtas plan regularas.
Plaça de la Concòrdia

La plaça de la Concòrdia (inicialament « plaça Loís XV »), que s'espandís sus 7,56 ectaras, es la mai granda plaça de París. Es situada dins lo 18 arrondiment.

Es, amb la plaça dels Vòges, la plaça Dalfina, la plaça de las Victòrias e la plaça Vendôme, l'una de las cinc plaças reialas parisencas.

A l'especificitat d'aver conegut de nombroses cambiaments de nom, en foncion dels eveniments politics màgers traversats per França, s'apelant successivament : plaça Loís-XV, plaça de la Revolucion, plaça de la Concòrdia, plaça Loís-XVI (1826-1830) e, de 1830 fins a nòstres jorns, tornarmai plaça de la Concòrdia.
Corn Island

vinheta
Las illas del Milh (en espanhòl Las Islas del Maíz, en anglés Còrn Islands, nom lo mai sovent utilizat), son doas illas de Nicaragua, situadas a mai o mens 75 km de las còstas, dins la mar Cariba. Constituïsson una municipalitat de la region autonòma de la Còsta carib sud. 

## Geografia
Las illas an una populacion de 7 429 abitants dont 6 731 sus Isla Granda e 698 sus Isla Pequeña. La màger part dels abitants son de Garifunas. L'anglés es la lenga usuala malgrat que l'espanhòl siá comprés. Se tròba tanben dels amerindians Miskitos. La febla populacion d'Isla Pequeña s'explica per l'abséncia de font d'aiga doça permanenta. La populacion, la lenga anglesa, la musica reggae plan presenta diferéncian fòrça aquelas illas de la Nicaragua continentala, los raprochant culturalament mai de Jamaïca.

Fins a la guèrra, la principala exportacion de las illas èra la nose de cocò. Dins las annadas 1960, l'industria de la pesca es venguda la principala activitat economica de l'archipèla, amb d'exportacions de langostas. Dins las annadas 1990, lo torisme, quasi inexistent fins aquí, s'es fòrça desvolopat, los escuèlhs de coralhs a l'entorn en fasent d'ara enlà una destinacion recercada per l'immersion sosmarina.
Green Lantern

Green Lantern (« la Lantèrna verda ») es una benda dessenhada americana creada en 1940 e publicada per l'editor DC Comics.
vinheta
Lo mai conegut dels Green Lantern es Hal Jordan. 

## Synopsis
De plan ancians extraterrèstres subrepoderós an creat e semenat dins totes los univèrses dels anèls utilizant la « Fòrça de Volontat », regenerats per la Lantèrna Verda. Aquelas bagas son destinadas a d'èssers sabent subrepassar la paur.

Lo nom de Green Lantern es portat pels eròis d'aquela seria mas tanben per de personatges segondaris. Totes aqueles personatges tiran lors extrà-poders d'un anèl verd (que los eròis recargan gràcias a una lantèrna, d'ont lo nom) que balha a son portaire lo poder de materializar tot çò que desira (a l'excepcion de la fusta pel primièr Green Lantern, de la tèrra e de çò qu'es de color jauna per totes los autres) amb una espècia d'energia verda, a condicion d'aver una fòrça psiquica sufisenta.

Un Green Lantern, per rejónher lo « còs » dels Green Lantern, deu bèl primièr èsser causit per l'anèl, puèi prestar jurament : " En plen jorn o dins la nuèch negra, cap de mal escapa pas a mon agach. Qué totes los que davant lo mal se prostèrnan, crenhon lo lum dels Green Lantern ! " 

La Liga de Justice d'America compta generalament un Green Lantern dins sos rengs.

## Poders
L'anèl dels Green Lantern conferís los meteisses poders a cadun de sos òstes. Aqueles poders dependon largament de la volontat del portaire :

* La capacitat de volar e de respirar dins l'espaci sens limits ;
* La capacitat de comprene e traduire totas las lengas sens esfòrç ;
* La capacitat de materializar per la sola fòrça de sa volontat una pletòra d'objèctes, armas o animals constituïts de "lum materializat", apelats construccions. Aquel poder depend de la volontat del Green Lantern e pòt tanben plan créisser quand fa pròva de coratge que s'agotar en cas de feblesa.
Jean Ybarnégaray

vinheta
Michel Albert Jean Joseph Ybarnégaray, nascut lo 16 d'octobre de 1883 a Uhart-Cize (Bassas-Pirenèus) e mòrt lo 25 d'abril de 1956 a París, es un òme politic francés. 

## Biografia
Avocat de profession, es lo president-fondator de la Federacion francesa e internacionala de pelòta basca en 1929.

Mobilizat en agost de 1914, es nafrat al Camin de las Dònas, combat a Verdun, e acaba la guèrra coma capitània d'estat major e cavalièr de la Legion d'onor.

Maire d'Uhart-Cize, es deputat de Maulion (Bassas-Pirenèus) d'abril de 1914 a mai de 1942. S'afilia successivament als grops parlamentaris Ententa republicana democratica, Union republicana democratica, Federacion republicana, e Independents republicans. Pròche de las ligas coma : Joventuts patriòtas (JP) e puèi Croses-de-fuòc ont accedís al mai naut nivèl de l'ierarquia, es, après 1936, un dels quadres del Partit social francés (PSF) del coronèl de la Rocque dont es lo deputat mai celèbre e lo cap del grop parlamentari.
Solnitsata

**Solnitsata** es una vila neolitica situada dins la region actuala de Provadia, dins lo nòrd-èst de Bulgaria. Es considerada coma una dei premierei vilas dau continent europèu en causa de l'organizacion de son abitat, de sei fortificacions e de son economia centrada sus la produccion de sau. Pasmens, sa populacion, de l'òrdre de 350 estatjants, èra encara limitada e lei dimensions complètas de la zòna fortificada, 110 × 110 m, son egalament feblas. Conoguèt son apogèu entre 4700 e 4200 avC gràcias au comèrci dau sau dins lei Balcans. D'objèctes d'aur semblan d'indicar una certana prosperitat, probablament en liame amb aquela activitat. La vila foguèt probablament destrucha per un tèrratrem e abandonada.

## Liames intèrnes

* Revolucion Neolitica
* Sal alimentària

## Bibliografia

* **(en)** Vassil Nikolov, « The prehistoric salt-production and urban center of Provadia-Solnitsata, Northeastern Bulgaria », *Méditerranée*, n° 126, 2016, pp. 71-78.
* **(en)** Boyko Ranguelov e Vassil Nikolov, « Ancient earthquake data extraction by archeological findings », *EGU General Assembly 2010*, 2-7 de mai de 2010.

## Nòtas e referéncias
Laurent Blanc

**Laurent Blanc**, nascut lo 19 de novembre de 1965 a Alès (Gardon), es un fotbolaire internacional Francés d'origina Occitana evoluant al pòst de mièg de terren puèi libéro, vengut entrainaire.

Escaissat L*o President*, Laurent Blanc es un defensor al perfil plan ofensiu qu'es format a l'origina coma menaire de jòc al Montpellier HSC ont demòra uèch sasons e empòrta la Copa de França en 1990. Evolua puèi al SSC Nàpols, al Nimes Olimpic, a l'AS Sant Estève sens capitada abans de rejónher l'AJ Aussèrra amb la quala empòrta en 1996, lo campionat de França e la Copa de França e que li permet de rejónher lo FC Barcelona ont empòrta la Copa d'Euròpa dels venceires de copa en 1997. Signa a l'Olimpic de Marselha ont es finalista de la Liga Europa en 1999 puèi a l'Inter Milan abans d'acabar sa carrièra a Manchester United sus un títol de campion d'Anglatèrra en 2003.

Venceire del campionat d'Euròpa espèrs 1988 als costats de Bruno Martini, d'Éric Cantona e de Franck Sauzée, ven al mièg de las annadas 90, l'un dels quadres de l'equipa de França e empòrta la Copa del mond 1998 e lo campionat d'Euròpa 2000.

Après sa carrièra de jogaire, perseguís en 2007, una polida carrièra d'entrainaire.
Kenzo Tange

[thumb|right|Kenzo Tange en [1981.]]

**Kenzo Tange** (4 de setembre de 1913, Sakai - 22 de març de 2005, Tòquio) es un arquitècte japonés de la segonda mitat dau sègle XX. Discípol de Kunio Maekawa (1905-1986), un defensor dei tèsis dau Corbusier, adoptèt un estil epurat, sovent en betum brut, qu'integrèt pauc a cha pauc de parets de veire e de pèira. Fondèt tanben una agéncia d'arquitectura que construguèt plusors gratacèus en Japon.

Sei realizacions principalas son lo cenotafi dau Pargue dau Memoriau de la Patz de Hiroshima (1952), la catedrala de Santa Mariá de Tòquio (1955), lo Gimnasi Olimpic de Yoyogi (1963), l'United Overseas Bank Plaza One de Singapor (1992), la Shinjuku Park Tower de Tòquio (1994) ò lo Mode Gakuen Cocoon Tower egalament a Tòquio (2008). En Occitània, es l'arquitècte dau Musèu deis Arts Asiatics de Niça (1997). Planifiquèt tanben l'organizacion dau centre vila de Skopje, la capitala de la Macedònia dau Nòrd e de l'Exposicion Internacionala d'Osaka dins leis ans 1970.

## Liames intèrnes

* Arquitectura.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Udo Kultermann, *Kenzo Tange*, Londres, Pall Mall Press, 1970.
* **[[anglés|(en)]]** Jonathan McKean Reynolds, *Maekawa Kunio and the Emergence of Japanese Modernist Architecture*, Londres, University of California Press, 2001.
* **[[anglés|(en)]]** Dennis B. Stewart, *The Making of a Modern Japanese Architecture: From the Founders to Shinohara and Isozaki*, Nòva York, Kodansha International, 2002.

## Nòtas e referéncias
Tupac Shakur

**Tupac Amaru Shakur** (16 de junh de 1971, Nòva York – 13 de setembre de 1996, Las Vegas), nascut sota lo nom de **Lesane Parish Crooks**, es un rapaire e un actor estatsunidenc deis ans 1990. Amb 75 milions d'albums venduts dins lo mond, es considerat coma una figura majora dau rap internacionau. Sei problemas judiciaris, sa rivalitat sovent violenta amb d'autrei grops de rap estatsunidencs e son assassinat li an tanben donat un imatge misteriós e melancolic qu'a renforçat son estatut d'idòla de la cultura populara modèrna. Seis òbras principalas son leis albums *[[Strictly 4 My N.I.G.G.A.Z...]]* e *[[Me Against the World]]*.

## Biografia

[thumb|right|Tupac Shakur en [1988.]]

Fiu d'Afeni Shakur (1947-2016), una sòci dau Black Panther Party de Nòva York, Tupac Shakur passèt son enfança e sa jovença dins un mitan marcat per lei violéncias liadas a la lucha dei Black Panthers. Sa familha foguèt ansin frequentament menaçada per la polícia ò enseguida per la justícia. Lèu, Tupac Shakur mostrèt rapidament un certan talent literari. En 1986, après un desmainatjament a Baltimore, integrèt ansin la Baltimore School for the Arts ont estudièt lo teatre, la poesia, lo jazz e lo balet. En parallèl, s'interessèt au rap e s'impausèt lèu coma un rapaire reconegut au nivèu locau. En 1988, la familha se desplacèt en Califòrnia.

Sa carriera professionala comencèt en 1991 amb son premier album, *[[2Pacalypse Now]]*, que li permetèt de venir una figura dau rap de la Còsta Oèst deis Estats Units. Fins a sa mòrt, sortiguèt quatre autreis albums que foguèron de succès importants : *[[Strictly 4 My N.I.G.G.A.Z.]]* (1993), *[[Me Against the World]]* (1995), *[[All Eyez on Me]]* (1996) e *[[The Don Killuminati: The 7 Day Theory]]* (1996). La màger part de sei cançons parlan de son enfança passada dins la violéncia e la misèria dei guètos, dau racisme, dei problemas de societats e dei conflictes amb d'autrei rapaires. Militèt tanben en favor de l'egalitat raciala. Joguèt tanben dins un desenau de films que foguèron generalament de succès critics e, dins una mendra mesura, comerciaus.

Pasmens, la carriera de Tupac Shakur foguèt tanben marcat per sei problemas judiciaris. D'efiech, foguèt accusat dins plusors afaires sexuaus e condamnat en 1995 a un an de preson per tocaments sexuaus. Pasmens, lo pus grèu èra la multiplicacion deis atacas, compres de temptativas de murtre, entre rapaires dei còstas èst e oèst (rivalitat East Coast/West Coast). Tupac Shakur entreteniá de relacions fòrça ostilas amb plusors rapaires majors dau periòde, especialament amb The Notorious B.I.G. (1972-1997), una autra figura majora dau rap estatsunidenc deis ans 1990. Foguèt ansin assassinat lo 13 de setembre de 1996 a Las Vegas. Leis autors dau murtre son desconeguts e l'afaire foguèt definitivament classat en 2021 per la polícia.

## Liames intèrnes

* Rap.
* Rivalitat East Coast/West Coast.
* The Notorious B.I.G..

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Darrin Keith Bastfield, *Back in the day : my life and times with Tupac Shakur*, Nòva York, Ballantine Books, 2002.

## Nòtas e referéncias
Damnatio ad bestias

[vinheta|Pantèra devorant un condemnat. Paviment de mosaic (C. ). Musèu Arqueologic de [Sussa, Tunisia.]]
Amb la locucion latina ***damnatio ad bestias***, que significa literalament "*condemna de las bèstias*", se referís a un tip particular de pena de mòrt reservada a l'antiga Roma pels criminals de mendre reng o esclaus condemnats a èsser devorats vius per las faguères al Anfiteatre. Tanben los primièrs martirs crestianes patiguèron aquel procediment d'execucion. Lo compliment d'aquela pena èra integrat en los espectacles dels jòcs romans realizats amb animals o venatio.

Los animals èran en general leons o tigres, mas poirián tanben èsser d'usats animals mai pichons, per'mor d'esperlongar lo agonia. Lo *Damnatus* podiá èsser ligat a un pal o forçat a assumir lo papièr d'un personatge mitològic manjat per un animal sauvatge (per exemple Prometètz, qu'una agla devorava jornalièrament lo sieu fetge, que jornalièrament se li regenerava). Aquelas execucions se menavan a tèrme lo matin o abans de las lutas de gladiadors, quand lo public èra particularament nombrós.

La *Lex Petronia* Num. 61 enebiguèt al proprietari donar un esclau a las bèstias sens decision judiciala.

## Ligams extèrnes

* 
*
Foncion d'Heun

En matematicas, la **foncion d'Heun locala** H⁢ℓ(a,q;α,β,γ,δ;*z*) (Karl L. W. Heun (1889)) es la solucion de l**'equacion diferenciala d'Heun** qu'es olomòrfa e 1 en lo punt singular z = 0. La foncion d'Heun locala se nomena **foncion d'Heun** (notat *Hf*), s'es tanben regular en z = 1, e se sona **polinòmi d'Heun** (notat *Hp*) s'es regular en los tres punts singulars finits z = 0, 1, a.

## Equacion d'Heun
L'equacion d'Heun es una equacion diferenciala ordinària (EDO) lineara de segond òrdre de la forma: 

: \frac {d^2w}{dz^2} + 
\left[\frac{\gamma}{z}+ \frac{\delta}{z-1} + \frac{\epsilon}{z-a} \right]
\frac {dw}{dz} 
+ \frac {\alpha \beta z -q} {z(z-1)(z-a)} w = 0.

La condicion \epsilon=\alpha+\beta-\gamma-\delta+1 es necessària per assegurar la regularitat del punt a ∞.

Lo nombre complèx *q* se nomena «*paramètre accessòri*». L'equacion d'Heun possedís quatre punts singulars regulars: 0, 1, a e ∞ amb exponents (0, 1 − γ), (0, 1 &#x2212; δ), (0, 1 &#x2212; ϵ), and (α, β). Cada EDO linear de segond òrdre del plan complèx agrandit amb al pus mai quatre punts singulars regulars, coma l'equacion de Lamé o l'equacion diferenciala ipèrgeometrica, se pòt transformar en aquesta equacion mejançant un cambiament de variabla.

## q-analòg
Lo q-analòg de l'equacion d'Heun foguèt descobèrt per Hahn (1971) e estudiada per Takemura (2017).

## Simetrias
L'equacion d'Heun a un grop de simetrias d’òrdre 192, isomorfics al grop de Coxeter del diagrama de Coxeter D₄, analògues a las 24 simetrias de las equacions diferencialas ipèrgeometricas obtenudas per Kummer. Las simetrias que fixan la foncion d'Heun locala forman un grop isomorfic d'òrdre 24 al grop simètric de 4 punts, de sòrta que i a 192/24 = 8 = 2 × 4 solucions essencialament desparièras donadas en agir sus la foncion d'Heun locala per aquelas simetrias, que donan de solucions per cadun dels dos exponents e per cadun dels quatre punts singulars. La lista completa de las 192 simetrias foguèt realizada per Maier (2007) mejançant calcul amb maquinas. Divèrses assages anteriors de divèrses autors de los listar a man contenián fòrça errors e d'omissions; per exemple, la majoritat de las 48 solucions localas enumeradas per Heun contenon de grèus errors.

## Referéncias

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Articles connèxes

* Polinòmis De Heine–Stieltjes, una generalizacion dels polinòmis d'Heun.
Eveneniment transitòri astronomic

Un **eveniment transitòri astronomic** es un fenomèn que succedís que pòt aver una duracion de segondas, jorns, setmanas o annadas. Aquela durada contrasta amb lo temps astronomic, a l'escala dels milions d'annadas (o de milièrs de milions d'annadas) que se l'escala de temps que las galaxias evolucionan o vivon las estelas. S'emplega normalament l'expression transitòri astronòmic per eveniments violents a l'espaci prigond, coma l'explosion de supernòvas, esclataments de rai gamma, transits, lentilhas gravitacionalas, eveniment de disrupcion de marèa e dempuèi 2015, ondas gravitacionalas.

## Istòria
Abans l'invencion dels telescòpis, solament los eveniments qu'èran visibles a l'uèlh uman nus podián èsser observats, en essent fòrça escasses e aluenhats en lo temps. Totun, i a de registres istorics d'eveniments observats per desparièras civilizacions, coma una supernòva l'an 1054 observat per astronòms chineses, japoneses e arabis o lo transitòri conegut coma «supernòva de Tycho» l'an 1572, que lo famós astronòm observèt pendent 2 ans fins que se faguèt tròp flac per l'uèlh nus. Amb l'aparicion dels primièrs telescòpis optic, malgrat que se podián veire eveniments mai alunhats, amb lo sieu limitat camp de vision fasiá pauc probabla poder gardar en lo luòc idonèu en lo moment adequat.

Recebut que l'interès a estudiar aqueles transitòris es anat en aumentant amb lo temps, doncas qu'ajudan als astrofisics a comprene los mecanismes que creèron lo nòstre univèrs, s'estend l'usatge de telescopis amb grand camp de vision. Bones exemples d'aquel tipe de telescopis son çò *Palomar Transient Factory*, lo satellit Gaia e lo *[[Large Synoptic Survey Telescope]]*. De mai, la capacitat dels instruments actuals d'observar l'espaci en longitud d'onda desparièra a la lutz visibla (ondas de ràdio, infraroge, ultraviolat, rais gamma e X, etc.) aumenta la quantitat d'informacion que s'obten de l'estudi d'aqueles transitòris.

Dempuèi 2015, amb l'inici de la deteccion d'ondas gravitacionalas de la part de la collaboracion LIGO s'es agrandit encara mai los tips de transitòris que se pòdon detectar (fusion de trauques negres e d'estelas de neutrons).

## Articles connèxes

* Pulsar
* Lentilha gravitacionala

## Referéncias
La Fèsta de l'Issanka

***[https://www.youtube.com/watch?v=bO0zeIKdK14 La Fèsta de l'Issanka]*** es una cançon tradicionala setòria.

## Istoric
Aquela cançon exprimís l'optimisme natural das Setòris e marca totes los tempses fòrts de la vida locala. 
Es de tradicion que siá cantada pels convidats d'un repais o per la multitud dins las grandas reünions publicas.

Las paraulas son de Michel Pino (1851-1901). La musica es estada compausada per Désiré Servel, nascut a Clermont-Erau lo , que foguèt professor de musica au conservatòri de Seta e moriguèt lo 2 de mars de 1905 en laissant una abondanta produccion d'opèras, messas, romances, danças e qualque 260 cançons...

Aquela cançon es estada enregistrada per los Moures de Pòrc, Aqueles.

Issanka es un pargue d'Erau.

## Nòtas e referéncias
Casalgràs

**Casalgràs** (tanben en padan normat, *Casalgrass* en piemontés *Casalgrasso* en italian) es una comuna que foguèt part del marquesat de Saluças.

## Istòria
Calsagràs es cedit en 1309 pel marqués de Saluças al princes d’Acaia de l’ostal de Savòia. En 1801 annèxa la comuna vesina de Carpenet.

A l’unificacion d’Itàlia, la comuna de *Casalgrasso* es dins la província de Coni, l’arrondiment de Saluças e lo canton de Racconiggi.
Proton Mail

vinheta|Logo
**Proton Mail** (ancianament ProtonMail) es una messatjariá web chifrada creada en 2013 per Jason Stockman, Andy Ien e Wei Sun. Jason e Andy se son encontrats al CERN. 

## Origina
Aquel servici de messatjariá se distinguís per una estimacion de cap en cap automatic, sens que l'utilizator aja besonh de qualque coneissença qu'aquel siá de las tecnicas de criptografia. Lo servici s'utiliza donc tot tanben simplament, en garantissent un plan naut nivèl de confidencialitat.

Proton Mail es gerit per Proton Tecnologias AG, societat domiciliada a Plan-las-Oatas, dins lo canton de Genèva en Soïssa. Sos servidors son situats a dos endreches en Soïssa, fòra de la juridiccion dels Estats Units e de l'Union Europèa.

Lo servici es obèrt a totes dempuèi marces de 2016. En genièr de 2017, comptava mai de dos milions d'inscriches e mai de dètz milions en decembre de 2018.

### foncionament
Proton Mail se distinguís de las autras messatjariás grand public per son estimacion de cap en bout, pausant sus d'estandards de criptografia esprovats e open font, empachant lo servici d'accedir a las donadas de sos utilizators.

Atal, pendent los escambis de messatges amb un destinatari egalament utilizator del servici, l'estimacion dels corrics se fa de cap ne cap, valent a dire dempuèi lo terminal de l'expeditor fins al del destinatari. Los messatges recebuts en clar pel servidor, que s'agisca de messatges a destinacion de l'utilizator dempuèi l'exterior o enviats per aqueste cap a un destinatari exterior, son chifrats abans lor enregistrament sus disque.

Lo servici es accessible dempuèi tot navigator web respectuós de las nòrmas establidas, o per una aplicacion mobila per çò que concernís las ordiphones foncionant jos Android o IOS. Dempuèi decembre de 2017, Proton Mail prepausa Proton Mail Bridge, una aplicacion permetent de conservar la securitat del servici en o rendent compatible amb de logicials de messatjariá tals coma Mozilla Thunderbird, Microsoft Outlook e Apple Mail

Coma dins tot servici de messatjariá, l'utilizator deure, pendent la creacion de son compte, causir un identificant e fornir un mot de passa. L'utilizacion de Secure Remote Password permet alara l'autentificacion de l'utilizator sens transmission de son mot de passa al servidor.

Fins en decembre de 2016, la creacion del compte necessitava la fornidura de dos mots de passa, lo primièr per l'autentificacion de l'utilizator èra transmés al servidor, lo segond per l'estimacion de sa messatjariá demorava confidencial, coma l'unic mot de passa de la version actuala. La version 3.6, publicada en decembre de 2016, introduch una refonda de l'autentificacion. Per de rasons de facilitat d'utilizacion Proton Mail a fach la causida de permetre l'utilizacion d'un sol mot de passa.

Aquela version introdutz egalament l'autentificacion a dos factors (autentificacion fòrta). Aquela mesura de securitat, gratuita sus la màger part de las messatjariás web, es accessible a totes los tips de comptes.

Dins de rars cases, per prevenir la creacion automatica de comptes a de fins d'espam, l'utilizator deu causir un tip de tèst de Turing per provar qu'es pas un robòt.
Johannes Linnankoski

**Johannes Linnankoski** (n. 1869, m. en 1913) foguèt un escrivan finés. Venguèt celèbre mai que mai gràcias a son roman *Laulu tulipunaisesta kukasta* (« Cançon de la flor escarlata » en occitan), publicada en 1905.

## Nòtas e referéncias
Guillaume de Bèche

**Guillaume de Bèche** (nascut lo 3 de decembre de 1573, mòrt lo 10 de febrièr de 1629) es un òme d'afars Valon del sègle XVI, installat en Suècia en 1595, dont venguèt l'un dels primièrs entrepreneires de l'industria del fèrre e de la fonta. A agut de nombroses descendents dins lo país.

## Istoria
Mens conegut que, Guillaume de Bèche es pasmens lo sens lo qual lo primièr auriá pas probablament jamai capitat a far fortuna en Suècia. Perque quand Louis de Geer arriba dins lo reialme escandinau, Guillaume de Bèche es ja establit a Nyköping dempuèi 1595, ont es estat apelat pel futur Carles X. Nascut a Lièja, es l'un dels sièis mainatges de Gilles de Bèche, dont lo nom s'identifica a un quartièr del citat mosane.

Responsable de minas de coire a Nyköping, lo jove de Bèche dirigís tanben dels fornèls e de las fargas vesinas. Rejonch cap a 1598 per sos parents, sos tres fraires e sas doas sòrres, Guillaume de Bèche sembla lo sol a trabalhar exclusivament dins la metallurgia, sos fraires essent totes reconeguts coma arquitèctes al près de la familha reiala, e simplament associats a sas activitats. Es aital que los de Bèche arriban a far sortir dels nauts fornèls suedeses una fonta d'una qualitat excepcionala que servís a la fabricacion de canons de fèrre. Lo metòde valon fa meravilha en Suècia.

Plan lèu, Guillaume de Bèche exercís un quasi-monopòli coma director de las usinas de laton de Nyköping. Per contentar la demanda, recor a de man-d'òbra especializada que recrute al près d'obrièrs valons exiliats dins las Províncias Unidas, placa-viradissa del comèrci : es aquí, versemblablament, cap a 1610, que de Bèche e Louis de Geer s'encontran, lo segond avançant los fonzes dont lo primièr a besonh per cobrir un deute. Lèu, de Geer crompa tanben de canons a de Bèche qu'a besonh de braces que li pòt fornir de Geer. A partir de 1616, ajudat per Louis de Geer, Guillaume de Bèche pren en balh las usinas de Finspong que, alimentadas per las minas de Nora e de Lindes, coneisson una impulsion considerabla. Son aqueles establiments que forniràn l'essencial de l'artilhariá necessària a las armadas suedesas engatjadas dins la Guèrra de Trent ans. En 1622, de Bèche obten lo monopòli de la fonta dels canons de fèrre, privilègi confirmat 3 ans mai tard, mas ne despartiment amb Louis de Geer.

Après qualques annadas, en efièch, Louis de Geer que dispausa d'una fortuna excepcionala pren l'ascendent suls de Bèche. Dispausant primièr de participacions dins lors entrepresas, ven lor associat, a partir de 1625, per l'espleitacion de las usinas de Finspong ; enfin, a la mòrt de Guillaume de Bèche, de Geer pren la man sus totas las minas e fabricas d'armas suedesas. Aquò tira pas res al fach que Guillaume de Bèche, òme d'afars del país valon, demorarà l'un dels primièrs entrepreneires de l'industria del fèrre e de la fonta en Suècia.

En Suècia, la descendéncia de Guillaume de Bèche laissarà las activitats industrialas per fornir al país d'acuèlh mantuna personalitat remarcada dins lo domeni de las sciéncias, de las arts e de l'administracion.
New York Stock Exchange

Lo **New York Stock Exchange** (**NYSE**), es la principala platafòrma d’escambis de la **Borsa de Nòva York**, es la pus granda  borsa mondiala. Per metonimia, es sovent sonat **[[Wall Street]]**. En 2007, èra una dels escasses grands mercats d'accions de pas èstre completament electronic e a gardar de cotacions a l'enquant. Lo volum d'accions del NYSE es estat despassat per lo del NASDAQ pendent las annadas 1990, mas lo total de las capitalizacions borsièras de las companhiás cotadas al NYSE es tres còps pus grand que las cotadas al NASDAQ.

Le NYSE aparten al grop NYSE Euronext, nascut de la fusion amb Euronext, e per abans amb Archipelago Holdings, qu'aviá un fonccionament entièrament electronic. Lo negòci de las accions se fa al 11, Wall Street, alara que lo sèti del NYSE se tròba al 18, Broad Street, près de Wall Street, dins lo quartièr financièr del sud de Manhattan.
Sistèma expèrt

Un **sistèma expèrt** es un logiciau d'intelligéncia artificiala capable d'imitar lei mecanismes cognitius d'un expèrt e de respòndre, dins un domeni particular, a questions en realizant un rasonament a partir d'una basa de donadas, d'un ensemble de règlas conegudas e d'un motor d'inferéncia. Pòu servir per accelerar e facilitar una presa de decision. Lo premier sistèma d'aqueu tipe, Dendral, foguèt editat en 1965. Pasmens, lei sistèmas expèrt son venguts pus nombrós dempuei leis ans 1990 amb d'aplicacions mai e mai importantas (motors de recèrca, videojòcs, programa d'ajuda a la decision...). 

## Liames intèrnes

* Basa de donadas.
* Intelligéncia artificiala.
* Motor d'inferéncia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Alain Bonnet, Jean-Paul Haton e Jean-Michel Truong, *Système experts : vers la maîtrise technique*, InterÉditions, 1986.
* **[[francés|(fr)]]** Michel Le Seac'h, *Développer un système expert*, ÉdiTests, 1989.

## Nòtas e referéncias
Gilbert Montagné

**Gilbert Montagné** es un pianista e cantaire francés.

## Biografia

**Gilbert Montagné** es nascut lo 28 de decembre de 1951 a París (França). Es lo quatren mainatge d'una familha de la classa mejana. Nascut prematurament, es mes en coadoira, mas un aire tròp ric en oxigèn dins l'aparelh li causa alavetz una retinopatia que lo rend òrb. 

Descobrís pro de d'ora la musica dins un establiment especializat de Saint-Mandé ont, de cinc a dètz ans, recep un ensenhament classic e rigorós. Jòga de piano e escota de cançons popularas francesas, tanben de jazz e de ròck. Passa las sièis annadas seguentas a l'Institut nacional dels joves òrbs a París, periòde pendent la quala aquerís un òrgue. Mai tard, s'inscriu en segonda al licèu Voltaire (totjorn a París) e jòga dins de pianos-bars. 

En estiu de 1968, a setze ans, decidís de passar qualques audicions e enregistra un primièr 45 torns. En 1971, enregistra a Londres dos títols cantats en anglés, *Hide Away* e *The Fool*. *The Fool* obten una capitada enòrma dins mantuns païses d'Euròpa Occidentala, en Belgica, en Itàlia, en Espanha, e es quitament n°1 dels palmareses en França en aquesta annada de 1971. 

Dins las annadas 1980, **Gilbert Montagné** ven fòrça popular en França gràcia en particular a dos tubes festius emblematics, aqueste còp cantats en francés (ambe los tèxtes signats Didier Barbelivien), *On va s'aimer* al debut de l'annada de 1984 e *Les sunlights des tropiques* en 1985.

## Cançons mai conegudas

* *The fool* (1971)
* *Baby I feel so fine* (1972)
* *Believe in me* (1980)
* *On va s'aimer* (1984)
* *Liberté* (1984)
* *J'ai le blues de toi* (1984)
* *Les sunlights des tropiques* (1985)
* *Quelques notes de musique* (1986)
* *Je veux tout* (1987)
* *Comme une étoile* (1996)
* *Ma chérie* (1996)

## Referéncias
Siuntio

vinheta|125px
**Siuntio** (*Siuntio* en finlandés; *Sjundeå* en suedés) es una comuna de Finlàndia, en Uusimaa. Sa populacion èra estimada a 6 225 abitants, en 2023. Sa superficia totala es 249,95&nbsp;km².
Askola

vinheta|125px
**Askola** es una comuna de Finlàndia, en Uusimaa. Sa populacion èra estimada a 4 767 abitants, en 2023. Sa superficia totala es 218,03&nbsp;km².

## Liames intèrnes
* Johannes Linnankoski
Bernd e Hilla Becher

**Bernhard "Bernd" Becher** (20 d'agost de 1931 - 22 de junh de 2007) e **Hilla Becher**, nascuda Wobeser (2 de setembre de 1934 - 10 d'octobre de 2015), èran artistas conceptuals e fotografs alemands que trabalhavan coma un duò de collaboracion. Son mai coneguts per lor extensiva seria d'imatges fotografics, o tipologias, d'edificis e estructuras industrialas, sovent organizadas en grasilhas. Coma fondators de çò que venguèt conegut coma l'escòla Becher o l'escòla de fotografia de Düsseldorf, influencièron generacions de fotografs e artistas documentaris en Alemanha e a l'estrangièr. Foguèron premiats amb lo Prèmi Erasmus e lo Prèmi Hasselblad.
Amadeo de Souza-Cardoso

**Amadeo de Souza-Cardoso** (14 de novembre de 1887 - 25 d'octobre de 1918) foguèt un pintor portugués. Foguèt un dels primièrs pintors portugueses modèrnes, après s'èsser mudats a París ont encontrèt las tendéncias artisticas contemporanèas del començament del sègle XX. Subretot influenciat pel cubisme e lo futurisme, tornèt a Portugal a causa de la Primièra Guèrra Mondiala e ensagèt de desvolopar un estil personal apuntant a l'abstraccionisme. Moriguèt a l'edat de 30 ans pendent la pandèmia de gripa en 1918.
Bene

**Bene** (tanben en piemontés, *Bène* en padan normat, *Bene Vagienna* o *Bène Vagiènna* en italian) es una comuna piemontesa. Administrativament, es dins la província de Coni e la region de Piemont de l’estat italian.

## Istòria
Es una comuna plan anciana bastida a costat de l’anciana ciutat romana Augusta Vagiennorum. La prononciacion Bagiennorum passèt a cha pauc a Bene. A l’unificacion d’Itàlia es caplòc de canton de l’arrondiment del Mondví dins la província de Coni. En 1862 pren lo nom de Bene Vagienna per remembrar la ciutat romana d’Augusta Vagiennorum. De 1928 a 1947 li es reünida la màger part de Lequi.
Lo Mondví

**Lo Mondví** (*Ël Mundvì* en piemontés e en padan normat, *Mondovì* en italian) es una comuna piemontesa. Administrativament, es dins la província de Coni e la region de Piemont de l’estat italian.

## Istòria
La comuna de Mons Regalis es creada a l'edat mejana sul Mont de Vic, que ven a cha pauc lo Mondví. A l’unificacion d’Itàlia es caplòc de canton e d’arrondiment dins la província de Coni. Malgrat maitas temptativas de secession d’unas fraccions o de restacament d’unes masatges a de comunas vesinas, lo territòri comunal es estadís dempuèi l’unificacion.
Lequi

**Lequi** (tanben en piemontés, *Lècüi* en padan normat, *Lequio Tanaro* o *Lèquio Tànaro* en italian) es una comuna piemontesa. Administrativament, es dins la província de Coni e la region de Piemont de l’estat italian.

## Istòria
Lequi es sus una còla a man senèca de Tanar. Lo quartièr de la Baissa de Lequi caup la glèisa de Santa Maria (*Sancta Maria ad Leucum*), e es lo lòc poblat mai ancian de Lequi, atestat tre 901. La fraccion de Costamanha es atestada tre 1276. Fa part de Bene que n’es destacat en 1694. A l’unificacion d’Itàlia la comuna de *Lequio* es dins lo canton de Bene e dins l’arrondiment del Mondví dins la província de Coni. En 1862 pren lo nom de *Lequio Tanaro*. De 1928 a 1947 la comuna es suprimida: la màger part es reünida a Bene, la fraccion de Costamanha es reünida a Piòs.
Piòs

**Piòs** (*Piòss* en piemontés, *Piòs* en padan normat, *Piozzo* o *Piòzzo* en italian) es una comuna piemontesa que foguèt un temps del marquesat de Saluças. Administrativament, es dins la província de Coni e la region de Piemont de l’estat italian.

## Istòria
Piòs es atestat coma «Plauzium» (1001), «Placeacum» (1096), «Plozascum», «Plocium» (1345). En 1391 la glèisa d’Ast dona Piòs al marquesat de Saluças, contra un pagament annadièr. A l’unificacion d’Itàlia la comuna de *Piozzo* es dins lo canton de Caru e dins l’arrondiment del Mondví dins la província de Coni. De 1928 a 1947 annèxa la fraccion de Costamanha de la comuna de Lequi.
Arrondiment del Mondví

L**'arrondiment del Mondví** èra una de las quatre circonscripcions en que èra divisada la província de Coni.

## Istòria
L'arrondiment o circondari del Mondví foguèt creat en 1859 coma subdivision de la província de Coni; lo territòri correspondèt a aquel d'anciana província del Mondví, dins la division de Coni del reialme de Sardenha. Es suprimit en 1926.

## Division
En 1863, la composicion del circondari èra la seguenta:

* mandamento I de Banhasc
** Banhasc; Batifòl; Lisio; Nucetto; Perlo; Scagnello; Viola
* mandamento II de Bene
** Bene; Lequi
* mandamento III de Caru
** Caru; Clavesana; Magliano Alpi; Piòs
* mandamento IV de Ceva
** Ceva; Lesegno; Malpotremo; Mombasiglio; Roascio; Torresina
* mandamento V de Cherasco
** Cherasco; Narzole
* mandamento VI de Dolhan
** Belvedere Langhe; Bonvesin; Dolhan; Farigliano
* mandamento VII de Frabosa Sobrana
** Frabosa Sobrana; Frabosa Sotana
* mandamento VIII de Garessio
** Garessio; Priola
* mandamento IX de Monesiglio
** Camerana; Gottasecca; Mombarcaro; Monesiglio; Prunetto; Saliceto
* mandamento X del Lo Mondví
** Bastia Mondovì; Monastero di Vasco; Lo Mondví
* mandamento XI de Morozzo
** Margarita; Montanera; Morozzo; Rocca de' Baldi
* mandamento XII de Murazzano
** Castellino Tanaro; Cigliè; Igliano; La Marsalha; Murazzano; Paroldo; Rocca Cigliè
* mandamento XIII d’Ormea
** Alto; Caprauna; Ormea
* mandamento XIV de Pamparat
** Monasterolo Casotto; Montaldo di Mondovì; Pamparat; Roburent
* mandamento XV de Priero
** Castelnuovo di Ceva; Montezemolo; Priero; Sale delle Langhe
* mandamento XVI de Trinità
** Salmour; Sant'Albano Stura; Trinità
* mandamento XVII de Vicoforte
** Briaglia; Niella; San Michele Mondovì; Torre Mondovì; Vicoforte
* mandamento XVIII de Villanova Mondovì
** Pianfei; Ròcafòrt de Mondví; Vilanòva de Mondví

## Referéncias
Christophe (cantaire)

**Daniel Bevilacqua**, dich **Christophe**, es un cantaire francés, de soca italiana del costat de son paire (parcialament occitan tanben per sa rèiregrand) : aital, a cantat a l'encòp en francés e en italian. Es tanben autor e compositor. 

**Christophe** es nascut còsta París lo 13 d'octobre de 1945, a Juvisy-sur-Orge (França) e mòrt lo 16 d'abril de 2020 a Brèst (Bretanha).

En 1965, sa cançon *Aline* ven un tube enòrme en França. Es tanben conegut per mantunas autras gròssas capitadas coma *Les marionnettes* (1965), *Main dans la main* (1972), *Les Paradis perdus* (1973), *Les mots bleus* (1975) o encara *Succès fou* (1983).

Per l'anecdòta, son títol *Aline* serà tornarmai un tube en 1979. A tanben compausat la musica de *Boule de flipper*, lo primièr tube de Corynne Charby en 1986.

Lo tèxte de sa cançon *Les mots bleus* (sus l'album ambe aquel títol, publicat en 1974) es estat escrich per Jean-Michel Jarre. Aquesta cançon *Les mots bleus* es ambe *Aline* la cançon que demòra benlèu la mai emblematica de **Christophe**, la mai sovent represa entre totas, enregistrada per exemple per Julie Pietri en 2008, per Thierry Amiel en 2003, per Alain Bashung en 1992 etc, tanben cantada per Axel Bauer, per -M-, per Pascal Obispo, e quitament per Michèle Torr, que per l'anecdòta foguèt sa calinhaira a la fin de las annadas 1960.  

Sa cançon *Les Paradis perdus* es estada represa ela ambe fòrça succès en França dins una novèla version adobada en 2014 per Christine and the Queens.

## Cançons mai conegudas

* *Aline* (1965 e 1979)
* *Les marionnettes* (1965)
* *J'ai remarché* (1966)
* *Excusez-moi monsieur le professeur* (1966)
* *J’ai entendu la mer* (1966)
* *Maman* (1966)
* *Oh mon amour* (1972)
* *Main dans la main* (1972)
* *Belle* (1973)
* *Les Paradis perdus* (1973)
* *L’amour, toujours l’amour* (1974)
* *Señorita* (1974)
* *Les mots bleus* (1975)
* *Petite Fille du soleil* (1975)
* *Daisy* (1976)
* *La dolce vita* (1977)
* *Succès fou* (1983)
* *J’l’ai pas touchée* (1984)
* *Ne raccroche pas* (1985)

## Referéncias
Carlo Blasis

[thumb|right|Retrach de Carlo Blasis en [1828.]]

**Carlo Blasis** (4 de novembre de 1797, Nàpols – 15 de genier de 1878, Cernobbio) es un dançaire e un coregraf italian dau sègle XIX. Comencèt la dança a 12 ans a l'Opèra de Marselha e contunièt seis estudis a Bordèu en 1816. Un an pus tard, ja famós, integrèt l'Opèra de París sota la direccion de Pierre Gardel (1758-1840). Puei, s'entornèt en Itàlia onte trabalhèt a la Scala de Milan, a la Fenice de Venècia e au Teatro Regio de Turin. Sa carriera de dançaire s'arrestèt au començament deis ans 1830 en causa d'un accident au pè. Pasmens, venguèt una figura de l'ensenhament de la dança e laissèt una importanta òbra teorica, totjorn estudiada per lei coregrafs actuaus.

## Liames intèrnes

* Coregrafia.
* Dança.

## Bibliografia

* **[[italian|(it)]]** Flavia Pappacena, *Ricostruzione della linea stilistica di Carlo Blasis*, Meltemi, 2003.

## Nòtas e referéncias
Louis Sullivan

[thumb|right|Louis Sullivan vèrs [1895.]]

**Louis Sullivan** (3 de setembre de 1856, Boston - 14 d'abriu de 1924, Chicago) es un arquitècte estatsunidenc que faguèt partida dei pioniers e dei fondators dau movement de l'Escòla de Chicago. Influenciat per lei trabalhs d'Eugène Viollet-le-Duc (1814-1879), es a l'origina de la formula *« la forma seguís la foncion »* e integrèt lei proprietats novèlas deis aciers dau periòde dins la construccion. Aquò li permetèt de construrre de bastiments pus grands e pus espaciós. Sullivan es ansin considerat coma un dei paires dei gratacèus d'armaduras metallica e de l'arquitectura modèrna.

## Liames intèrnes

* Escòla de Chicago.
* Foncionalisme.
* Gratacèu.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Claude Massu, *L'Architecture de l'école de Chicago*, París, Dunod, 1993.

## Nòtas e referéncias
Peter Behrens

[thumb|right|Peter Behrens en [1908.]]

**Peter Behrens** (14 d'abriu de 1868, Amborg - 27 de febrier de 1940, Berlin) es un artista alemand de la premiera mitat dau sègle XX, principalament conegut per sa participacion majora dins lo desvolopament de l'arquitectura modèrna en Alemanha e per son ròtle pionier dins lo design industriau. En particular, foguèt l'autor de mai d'una creacion artistica per lo còmpte de la companhiá AEG avans la Premiera Guèrra Mondiala. En parallèl, ensenhèt dins plusors escòlas d'arquitectura e d'arts aplicats e participèt a la difusion de mai d'un concèpte en Euròpa Occidentala.

## Liames intèrnes

* Arquitectura modèrna.
* Design industriau.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Ragon, *Histoire mondiale de l'architecture et de l'urbanisme modernes, tome 1: idéologies et pionniers 1800-1910*, Brussèlas, Casterman, 1972.
* **[[francés|(fr)]]** Michel Ragon, ''Histoire mondiale de l'architecture et de l'urbanisme modernes, tome 2 pratiques et méthodes 1911 - 1971, Brussèlas, Casterman, 1972.

## Nòtas e referéncias
Nòrma ISO 2108

La nòrma **ISO 2018** es una nòrma internacionala qu'atribuís de còdes als libres. Aqueles còdes son tanben dichs ISBN. Es publicada per l'Organizacion Internacionala de Normalizacion (ISO).
## Istoric
Vaquí l’istoric de las versions:
* ISO 2108, edicion originala pareguda en 1972, correspond a l’ISBN de 10 chifras
* ISO 2108:1978, segonda edicion.
* ISO 2108:1992, tresena edicion.
* ISO 2108:2005, quatrena edicion e introduccion de l’ISBN de 13 chifras
* ISO 2108:2017, cinquena edicion. Aquela version foguèt revisada e tornar aprobada sens cambi en 2023.
## Tanben veire
* ISBN
Günter Behnisch

[thumb|right|L'[Estadi Olimpic de Munic, un exemple d'òbra de Günter Behnisch.]]

**Günter Behnisch** (12 de junh de 1922, Drèsda - 12 de julhet de 2010, Stuttgart) es un arquitècte alemand deu sègle XX. Es ua figura màger deu corrent deconstructivista, un movement arquitecturau postmodèrne opausat au racionalisme de l'arquitectura modèrna deu periòde precedent. Las soas realizacions son donc caracterizadas per ua volontat de destrusir las linhas dretas o d'utilizar fòrmas non euclidianas. Pendent la Segonda Guèrra Mondiau, estó comandant de sosmarin.

## Ligams intèrnes

* Arquitectura postmodèrna.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Rainer Busch e Hans-Joachim Röll (trad. Geoffrey Brooks), *German U-boat Commanders of World War II: A Biographical Dictionary*, Londres, Annapolis, Greenhill Books, Naval Institute Press, 2009.

## Nòtas e referéncias
Monts Dòr

[thumb|right|250px|Vista aeriana daus monts Dòr amb, en rèireplan, los lacs [Lac Chambon|Chambon (a esquèrra) e Pavent (a drecha).]]
Los **monts Dòr** son un massís volcanic situat a l'oèst dau departament dau Puèi de Doma e au centre dau Massís Centrau.
Fan partida dau Pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe. La region es semenada de lacs, d'estacions termalas e de glèisas romanicas. S'i practica l'esquí en ivèrn, las escorregudas en estiu. Es la zona principala de produccion dau Sant Nectare.

## Etimologia

A la fin dau naut Meian Atge, au pè dau puèi se trobava, citada en 955-985, una *cortem ... que vocatur Monteaurum*, l'actuala viala dau Mont Dòr.

## Geologia
Los monts Dòr son un massís montanhós d'origina volcanica, pus ancian que los Monts Domas puèi que data de la fin de l'èra terciària.

Son un estratovolcan, analòg a lo de Cantal, mas pus reduit en susfàcia e en volum. Son Istòria es marcada per doas fasas distintas. La promièra concernís la part nòrd (volcan de Gueris) e comencèt i a 3 Ma per una erupcion cataclismica (erupcion pliniana) que menèt a la formacion d'una vasta caldera que los contorns ne son pas encara clarament definits uèi. Aquela erupcion s'es traduita per l'emission d'una ignimbrita riolitica de pèira esponga que cobriguèt una superfícia de  e que lo volum espandit ne foguèt evaluat a mai de .

Pus tard, a l'exterior de la caldeira, se metèron en plaça les dòmas de fonolita de las ròchas Tulhièra e Sanadoira e las coladas de traquiandesita de la Bana d'Ordancha.

Se'n seguèt un periòde de calma entre 1,5 et 1 Ma al qual succedèt la segonda fasa eruptiva que concernís la part sud dau massís e se caracteriza per una segonda erupcion pliniana que forma lo massís dau Puèi de la Crotz (entre 1 et 0,2 Ma). L'existéncia d'una segonda caldera emboitada dins la promièra demòra fòrça ipotetica. Aquesta erupcion s'acabèt per l'aparicion de dòmas e de dykes (dent de la Rancuna). Un pichon  massís adventiu s'es tanben format entre 0,5 et 0,2 Ma a  au NNE dau Puèi  de la Crotz (Puèi de l'Angle, Puèi de la Tacha), caracterizat per de còns de lavas acidas, de tufs e de depaus de fluses piroclastiques e la preséncia de maars.

## Referéncias
Preguiera

Una **preguiera** (var. **pregària**, **preguièra**) es un acte codificat ò non, collectiu ò individual, que permet de s'adreiçar a una divinitat ò au sieu mediator per exprimir l'adoracion, la veneracion, una demanda ò una accion de gràcias. Es un element caracteristic de la màger part dei religions.

## Articles connèxes

* Religion
* Rite

## Bibliografia

* Évelyne Martini, *La Prière : ce qu'en disent les religions*, Éditions de l'Atelier, 2001.
* Michel Meslin, *Quand les hommes parlent aux dieux : histoire de la prière dans les civilisations*, Bayard, 2003.

## Nòtas e referenças
Rite funerari

Lu **rites funeraris** son un ensemble de règlas e de ceremònias practicadi per acompanhar l'agonia e la mòrt d'un èstre uman. Son generalament ligats a la religion, mas de rites funeraris agnostics e atèus existisson finda. La natura dei rites varia segon l'epòca, l'estatut social dau defuntat, li condicions dau sieu decès, li cresenças de la societat e, de còps, segon la volontat dau defuntat eu meme. Aquelu rites son un element important e caracteristic dei civilizacions e l'estudi dei tombas es un mejan fòrça utilizat per lu arqueològues per identificar e delimitar li civilizacions dispareissudi. De mai, l'estudi dei rites funeraris permet de còps de comprendre lu rapòrts entre lu individús d'una mema societat.

Dins la natura, cau nòtar l'existença de comportaments similars a de rites funeranis dins lu elefants, li moninas e lu ipopotames.

## Ligams intèrnes

* Mòrt.
* Religion.
* Societat.

## Bibliografia

* Alain de Benoist e Pierre Vial, *La Mort : traditions populaires*, Labyrinthe, 1983.
* Jean-François Boudet, *Les rites et usages funéraires : essais d’anthropologie juridique*, PUAM, coll. droits & religions, 2019.
* Crubezy Eric, *Aux origines des rites funéraires. Voire, cacher, sacraliser*, Odile Jacob, 2019.

## Nòtas e referenças
Tiémoko Meyliet Koné

**Tiémoko Meyliet Koné** (Tafiré, 26 d'abril de 1949) es un banquièr e politician evorian, vice-president de la Republica dempuèi lo 20 d'abril de 2022.