Galègoportugués

Lo **galègoportugués** o **galaïcoportugués** (en portugués *galego-português* o *galaico-português*; en galèc *galego-português* o *galaico-português* [nòrma AGAL] o ben *galego-portugués* o *galaico-portugués* [nòrma ILG-RAG]) es una lenga romanica que compren doas varietats tipicas, lo portugués e lo galèc. Se destria dins son utilizacion coma idiòma pròpri de la poesia trobadoresca dins los reialmes ont èra natiu (Portugal e Leon) mas tanben en Castelha e, pontualament, endacòm mai Euròpa.

Uei la plaça exacta del galèc es discutida: d'unes lo considèran unit al portugués dins l'encastre d'una granda lenga galègoportuguesa, mas d'autres considèran que lo galèc seriá devengut una lenga separada del portugués. Dins la màger part dels manuals de lingüistica romanica, la posicion majoritària vei lo galèc e lo portugués coma de variacions de la meteissa lenga, uèi encara.

## Istòria

### Origina
La lenga se desvolopèt al nòrd èst de la Peninsula Iberica, dins la region nomenada Galècia, en desvolopament del latin vulgar parlat pels conquistadors romans a partir del sègle II. Se pòt pensar qu'al sègle VIII, èra ja una lenga distinta.

### Documents mai ancians en galègoportugués
Mentre que de documents escriches en latin al nòrd-èst de la Peninsula Iberica, coma la *Carta de Fondacion de la Glèisa de Lardosa* (882), anóncian ja de formas de lengas vulgaras parladas dins la region, lo galègoportugués sorgís sonque entre los ans 1170 e 1220, sobretot dins de documents d'importància menora amb de mots o de frasas en romanic inseridas dins un latin de mendre qualitat, coma dins lo Testament d'Anfós IId, rei de Portugal, sovent considerat coma lo mai ancian document ecrich que se pòsca considerar coma una lenga novèla, diferenta del latin.

Aquesta mena de documents pen lo nom de "produccion primitiva", que las principalas marcas istoricas son los documents de la lista çai jos.

Son pas incluses dins la lista los documents que se'n coneis pas l'original, mas sonque de còpias fachas de decennis o de sègles mai tard

Totes aqueles documents son servats a l*'Arquivo Nacional da Torre do Tombo* a Lisbona, levat lo testament reial de 1214, servat als Archius de la Catedrala de Toledo (Espanha), e del "Foro do bõ burgo de Castro Caldelas" als Archius dels Ducs d'e Alba (tanben en Espanha).

Pasmens "*Notícia de Fiadores*" (1175) e lo* "Pacto dos irmãos Pais"* (benlèu d'abans de 1175), escrich en latin mas ja amb una granda traça de çò que vendrà una lenga novèla, d'autres documents, tanben notarials coma o "*Testamento de Elvira Sanches*", que lo filològ portugués Leite de Vasconcelos estimava escrich en 1193.

### Poesia galègoportuguesa
vinheta|200x200px|Pergamin Vindel (Pierpont Morgan Library, New York, Vindel MS M979)
A son epòca, èra una lenga culta quitament en defòra dels dos reialmes de Galícia e de Portugal, tanben dins los reialmes vesins de Leon e Castelha. Atal, lo rei castelhan Anfós X escriguèt sas* Cantigas de Santa Maria *en galègoportugués. Son importància èra tala qu'es considerada coma la segonda lenga de literatura mas importanta de l'Edat Mejana europèa, just après l'occitan.

Lo document mai ancianament conegut de la poesia galègoportuguesa seriá la cantiga satirica *"Ora faz ost'o senhor de Navarra"* de João Soares de Paiva, per d'unes datat de 1196.

Los recuèlhs lirics medievals galègoportugueses mai importants son:
* *Cancioneiro da Biblioteca Nacional* (ancian Colocci-Brancuti)
* *Cancioneiro da Vaticana*
* *Cancioneiro da Ajuda* (ancian Cancioneiro do Colégio dos Nobres).
* *Cantigas de Santa Maria*, de Anfòs X de Castelha

### Fragmentacion
[drecha|vinheta|200x200px|Mapa cronologica mostrant lo desvolopament de las lengas del sud-oèst d'[Euròpa amb lo galègoportugués]]
Lo galègoportugués, comun a Galícia e Portugal, foguèt pendent de sègles la lenga mairala d'una comunautat lingüistica del nord-èst de peninsula, mas las desfachas dels nòbles galècs a la fin del sègle XIV e al començament del XV provoquèron l'assimilacion de la noblesa galèga e la dominacion castelhana, e aquò d'aquí entraïnèt la desaparicion publica, oficiala, literària e religiosa del galècn coma lenga de cultura fins a la fin del sègle XIX. Son los diches "Sègles Escurs". Lo portugués, de son costat se desvolopèt liurament dins sa dralha, pr'amor que Portugal foguèt lo sol territòri de la peninsula que demorèt en defòra de la dominacion politica del Reialme de Leon e Castelha e de la dominacion lingüistica del castelhan.

## Tradicion orala de la cultura galègoportuguesa
Lo patrimòni cultural immaterial galègoportugués es present dins las tradicions oralas popularas e es uèi un patrimòni en dangièr d'extincion, çò que menèt a sa candidatura conjoncha, defenduda per los govèrns de Portugal e d'Espanha, coma "*Masterpiece of Oral and Intangible Heritage of Humanity*" en 2005.

Lo folclòre galègoportugués es ric en tradicions oralas; per exemple ten de “*cantigas ao desafio*” o “*regueifas*” (mena de tensó), de mites e de legendas, de cantigas, de dichas e de bonas paraulas. La tradicion orala es ligada a diferentas activitats tradicionalas transmesas oralament, coma las celebracions de fèstas popularas (*entrudo*, *magusto*, *festas da coca*, *São João*), de fèstas maritimas, de romavatges, de musica e de danças popularas. Los mestièrs coma las activitats de pesca, l'agricultura e l'artisanat son d'activitats transmesas de generacion en generacion de maniera orala; cada activitat utiliza un vocabulari especific. Tanben dins las costumas, los parlars, las danças, los rituals, la medecina tradicionala e la farmacopèa populara, las arts culinàrias, las supersticions e cresenças, existís un ensemble de coneissenças que se transmeton oralament.

## Referéncia

## Vejatz tanben
* Diferéncias entre lo galician e lo portugués

## Ligams extèrnes