open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vath d'Aspa

300px|right|thumb|Era vath d'Aspa a Lescun
Era **Vath d'Aspa** (var. non locau *la Vau d'Aspa, la Val d'Aspa*) o simplament **Aspa** qu'ei ua deras tres vaths bearnesas (Eras autas que son era vath d'Aussau e era vath de Varetons).

## Geografia
Era vath d'Aspa que's tròba en Haut Bearn. Que comunica dab Aragon peth pòrt deth Sompòrt. D'un punt de vista administratiu, uei eth dia, que hè partida deth departament deths Pirenèus Atlantics dera region d'Aquitània dera Republica Francesa. 
Qu'ei traucada peth gave d'Aspa. Qu'acèssa ua partida deth Parc Nacionau deths Pirenèus, terrador deths ors bearnés. 
Qu'ei partatjada enter eras 13 comunas seguentas (de capvath a capsús) : Escòt, Ardiòs e Ishèra, Sarrança, Bedós, Òussa, Aidius, Acós, Les e Atàs, Lescun, Cèta e Eigun, Eth Saut, Bòrça e Urdòs.
Eras vaths d'Aspa e d'Aussau que comunican peth còth de Maria Blanca. De cap tà Espanha : camins de montanha, camin de cap tà Compostèla, camin de hèr, rota... un laç qui a tostemps ligat tau un vertadèr pas. Era termièra d'Aspa e de Campfranc, luenh d'estar ermetica, qu'èra un lòc d'escambi, de comèrci. Que s'i parlava biarnés en Aspa e en Campfranc, eths archius que'n son eth testimòni.

## Toponimia
Segon Dauzat, Deslandes et Rostaing, era Vath d'Aspa que tira lo seu nom deu Gave d'Aspa .

Grosclaude que considèra era posicion dera equipa Dauzat non hè qu'arrecular eth problèma. Qu'ei era vath qui donè eth son nom au gave. *Aspa* ei pas un idronime, mès meilèu un oronime. Era vath d'Aspa que tira eth son nom de *Aspa Luca*, citada dens eth Itinerari d'Antonin qu'èra probablament Acós. *Aspa* qu'èra benlhèu era latinizacion deth mot « basco-aquitan » compausat de *as* « ròc » dab *pe* « en devath ». Era prononciacion qu'ei ['aspɔ] .

## Istòria
Era vath d'Aspa que ho despuish l'Atge Mejan un camin romieu de cap tà Espanha e tà Sant Jacmes de Compostèla.
Ath sègle XIX que conegó ua activitat industriau mercés aras hargas bastidas a Urdòs per Frédéric d'Abel.
Enas annadas navanta deth sègle XX, era vath d'Aspa que ho er'enjòc d'ua grana peleja ecologica contra era traucada deth tunèl deth Sompòrt.

## Patrimòni
* Hortalessa deth Portalet
* Lacs dera vath d'Aspa
* Animaus de Bòrça
* Santuari de Sarrança
* Circ de Lescun

## Letras e arreproèrs
Eth poèta emblematic dera vath d'Aspa qu'ei de segur Ciprian Desporrins, originari d'Acós. Vastin Lespin, que nse bremba qu'en parlant d'eth, Xavièr Navarròt qu'escrivó : 
*Los aspés en corrent a l'armada*
*Se brombén de ton pair i de sa tripla espada*
Aquesta citacion, autant com l'arreproèr : *Aspés, cadun vau mei que tres*, que bremban un duel deth sègle XVII on Pèir Desporrins, pair de Ciprian, vençó tres adversaris espanhòus.
Vastin Lespin

**Vastin Lespin** (Pau, lo 6 de heurèr de 1817 - Pau, lo 21 de heurèr de 1897- en Francés **Jean-Désiré** -Vastin qu'èra lo son chafre- **Lespy**) qu'ei un deus màgers filològues occitans qui, dab l'ajuda deu paleografe e achivista deus Baishs Pirenèus (uei Pirenèus Atlantics), e harguè un diccionari bearnés e gramaticas bearnesas (ua quitament en anglés). Que vadó a Pau en ua familha de sartos. Après estudis de letras que ho professor au licèu de Pau. En 1858 que publiquè la soa *Grammaire Bearnaise* e que he coneishenças deu son futur amic e collaborator scientific vadut en region parisenca : Pau Raimond. 

Lo son diccionari titolat  *[[Dictionnaire béarnais ancien & moderne]]* qu'ei un tribalh apregondit de recèrca lexicografica qui amassa las paraulas trobadas dens los tèxtes bearnés despuish l'Edat Mejana dinc au sons temps e shens ne cambiar la grafia d'origina. Qu'amassa atau las paraulas bearnesas de totas las epòcas e de tots los nivèus de lenga. Qu'ei atau qui mantuas paraulas qu'i son mentavudas dab mèi d'ua fòrma e, a còps, dab ua fòrma ipercorregida. L'òbra de Lespin que's basa sus ua grana erudicion bearnesa mes tanben ispanisanta e sus la coneishença d'autes parlars e d'autes filològues occitans ; que cita regularament Frederic Mistral o l'abat Sauvatges, per exemple, entà illustrar tau o tau paraula bearnesa (o ua varianta pròcha) mentavuda per eths.

Que ho considerat com un mèste peus felibres de l'Escòla Gaston Febus, mes que's morí un an arron de la fondacion de l'associacion. Los felibres que hasón pausar ua placa en aumatge a Lespin suu davant de la casa de Pau on demorè (a la carrèra Manescau Joffre).

## Bibliografia
* Lespy, Vastin. Raymond, Paul. *Dictionnaire béarnais ancien et moderne*. Montpelhièr : Hamelin frères, 1887.
* Lespy, Vastin. Raymond, Paul. *Dictionnaire béarnais ancien et moderne*. Genèva : Slatkine Reprints, 1970, 1887.
* Lespy, Vastin. *Dictons et proverbes du Béarn ; paroemiologie comparée*. Pau : Garet, 1892.
* Lespy, Vastin. *Grammaire béarnaise suivie d'un vocabulaire béarnais-français*. París : Maisonneuve et Cie, 1880. https://archive.org/details/grammairebarna00lespuoft
* Lespy, Vastin. *Grammar and vocabulary of the language of Bearn, for beginners*. Pau : 1888.
* Lespy, Vastin. *Les Illustrations du Béarn*. Pau : Veronèse, 1856.
* Lespy, Vastin. *Le chansonnier d'Oloron, Navarrot. Portrait*. Pau : Garet, 1890.
* Lespy, Vastin. *Les sorcières dans le Béarn, 1393-1672*. Pau : Léon Ribaut, 1875.
* Lespy, Vastin. *Notes pour l'histoire de la chanson ...*. Paris, J.-B. Dumoulin, 1861.
* Lespy, Vastin. *Proverbes du pays de Béarn ; énigmes et contes populaires*. París : Maisonneuve et cie, 1876.
* Lespy, Vastin. Raymond, Paul. *Récits d'histoire sainte en béarnais traduits et publíés pour la première fois sur le manuscrit du XVe siècle*. Pau : L. Ribaut, 1876.
* Lespy, Vastin. Raymond, Paul. *Un baron béarnais au quinzième siècle*. Pau : 1878.
Comitat Regional d'Accion Viticòla

Lo **Comitat Regional d'Accion Viticòla** (**CRAV**) o **Comitat d'Accion Viticòla** (**CAV**) es una organizacion radicala de vinhairons lengadocians. Revendiquèt de nombrosas accions violentas subretot pendent las crisis que toquèron la viticultura (annadas 1970 e 2000).

Lo CRAV menèt fòrças accions contra los vins estrangièrs (importats d'Itàlia o d'Espanha) e contra los supermercats.

Lo 17 de mai de 2007, lo CRAV lancèt un ultimatum a Nicolas Sarkozy e apelèt los vinhairons a passar a l'accion se lo President de la Republica fasiá pas res per la viticultura. 

En 2024, una explosion d'un bastiment de la Direccion Regionala de l'Environament a Carcassona la nuèit del 18 al 19 de genèr foguèt tanben reïvindicada pel Comitat d'Accion Viticòla.

## Vejatz tanben

* Los comandos de la nuèit
* Revòlta dels vinhairons
* Movement dels agricultors de 2024

## Referencias
Loís Armand de Lom d'Arce, baron de Lahontan

**Loís Armand de Lom d'Arce, baron de Lahontan** (Lahontan, Bearn, lo 9 de junh de 1666 - abans 1716) explorator bearnés de Nava França e escrivan de lenga francesa, considerat com un deus purmèrs escrivans de Quebèc.

Lo baron de Lahontan que vadó a Lahontan au ras d'Ortès ; qu'èra gessit de la noblessa bearnesa. Lo son pair que's roeinè dens un projècte (en s'i escàder totun) de tornar lo riu qui trauca Lahontan, navigable dinc a la mar grana. Aquò qu'obligué lo joen baron (qui eretèr deu títòu de baron a la mort deu son pair en 1674), vadut praube, a entrar dens l'armada.

Que ho miat en Nava França en 1683 on, pendent annadas qu'explorè la region deus Grans Lacs en bèth establir contactes dab los indians Urons e en pelejant se dab los Iroqués. Volent tornar en Euròpa, qu'abandonè l'armada e que s'installè en Olanda, puish que lo retorn en França que'u èra vedat per'mor de la soa desercion. Qu'i obtiengó las favors de l'Elector de Hannover e que comencè a escríver las soas òbras literàrias : memòris, descripcion geografica e lo son famós *Dialòg dab un sauvatge* ; que's tracta d'ua discussion fictiva enter eth (en vertat un eth fictiu qui pòrta lo son nom e qui dehen ironicament los punts de vistas europèus e catolics) e un indian uron aperat Adario. Amassas que parlan de religion e de moralitat e cada còp lo capatge e d'Adario que l'emportan suus praubes arguments deu baron.
Lo Senhor dels Anèls

**Lo Senhor dels Anèls** (títol original en anglés: *The Lord of the Rings*) es un roman fantastic epic escrit per l'academician britanic J. R. R. Tolkien. L'istòria comença coma una seguida del primièr libre fantastic de Tolkien, *[[Lo Hobbit|The Hobbit]]*, mas desvolopada dins una istòria mai longa. Foguèt escrita en estapas entre 1937 e 1949, amb la pus granda partida creada pendent la Segonda Guèrra Mondiala. Foguèt a l'origina publicada en tres volums en 1954 e 1955, e foguèt tornar estampada mai d'un còp e traducha en 38 lengas almens, venent una de las òbras pus popularas de la literatura del sègle XX.

Los tres volums : 

* La Comunautat de l'Anèl

* Las Doas Torres

* Lo Retorn del rei

## Vejatz tanben
*Los 100 libres del sègle segon Le Monde
Los comandos de la nuèit

**Los comandos de la nuèit** es una cançon del cantaire audenc Claudi Martí qu'evòca las accions clandestinas dels vinhairons dins las annadas 1970.

## Paraulas

Sèm en patz e nos cal faire guèrra
Anam partir a miejanuèit
Totara darrièr la barrièra
Nos traparem a dètz o uèit...

Sabèm plan que sus d'autras rotas
Marchan los del Menerbés
Carcassés e Corbièras totas :
Sèm los comandos de la nuèit.

Ara que la lei nos escana
Defendèm nòstres enfants
Cramaràn sus la nacionala
Los camions dels traficants.

Avèm pas agut paur del tigre
L'annada del 1907
Nos fotèm coma d´una figa
De las menaças de Poniak...

Lengadòc, se los que trabalhan
Un jorn se prenon per la man
De segur que dins la borrasca
Quicòm de tot nòu lusirà...

En atendent, sus d'autras rotas
Marchan los del Menerbés
Carcassés e Corbièras totas
Sèm los comandos de la nuèit.
Carlos Saura Medrano

**Carlos Saura Medrano** (Madrid, lo 11 de febrièr de 1958) z-es un realizator espanhòl, filh delh realizator espanhòl Carlos Saura e de la realizatritz espanhòla Adela Medrano. Z-es lo nebot del pintre Antonio Saura. 

## Realizator
* ¿Tú qué harías por amor? (2001) 
* Los Primeros metros (1980) 

## Assistant realizator
* Salomé (2002) 
* Buñuel y la mesa del rey Salomón (2001) 
* Goya en Burdeos (1999), filme de Carlos Saura
* Tango, no me dejes nunca (1998) 
* Pajarico (1997) 
* Taxi (1996) 
* Palace (1996) 
* Flamenco (de Carlos Saura) (1995) 
* ¡Dispara! (1993) 
* Sevillanas (1992) 
* Marathon (1992) 
* La Noche oscura (1989) 
* El Dorado (1988) 
* El Amor brujo (1986) 
* Mamá cumple cien años (1979)
Sara Montiel

vinheta

**Sara Montiel** (Campo de Criptana, Ciudad Real, lo 10 de març 1928 – Madrid, lo 8 d'abril 2013) z-es ‘na fòrça granda actritz e chantaira espanhòla. Son nom d'ostal z-es María Antonia Abad Fernández. Joguèt dins de filmes a Hollywood coma "Veracruz" de Gary Cooper.

Aguèt de relacions amorosas embe : Anthony Mann, Vicente Ramírez Olalla, Pepe Tous, Ernest Hemingway, James Dean, León Felipe, Gary Cooper, Miguel Mihura, Indalecio Prieto, Maurice Ronet, Giancarlo del Duca, Tony Hernández.

## Filmografia
* Último Cuplé 
* La Violetera
* Carmen la de Ronda
* Mi último tango
* Pecado de Amor
* La bella Lola
* La dama de Beirut
* La reina del hantecler
* Noches de Casablanca
* La mujer perdida
* Varietés
* Cinco almohadas para una noche

## Theatre
* Saritísima o Saritizaté

## Discografia
Chantèt "la violetera"
Chantèt boleros coma "Contigo aprendí" o "Bésame mucho". 

## Television
* Sara y punto
* Ven al paralelo
Joaquín Sorolla

**Joaquín Sorolla i Bastida** mai coneissut coma **Joaquín Sorolla** (Valéncia, lo 27 de febrièr de 1863–Cercedilla, lo 10 d’aost de 1923) foguèt un pintor espanhòl.

Estudièt a Valéncia embe Francisco Pradilla e après estudièt en Itàlia e a París. 

Pintèt lo retrait delh rei Anfós XIII d'Espanha.

Son ostal, "La casa Sorolla", se visita a Madrid.

## Bibliografia

* Felipe Garín e Facundo Tomás. *Joaquín Sorolla (1863-1923)*, Tf. Editores. Madrid (2006)

## Galariá

Image:Perez galdos.jpg|'L’Escrivan Espanhòl' Perez Galdos (1894)
Image:Joaquín Sorolla y Bastida - Aún dicen que el pescado es caro.jpg|'I Encara Diuen Que El Peix És Car' (1894)
Image:Joaquín Sorolla y Bastida - Los Pescadores Valencianos.jpg|Los Pescadores Valencianos (1895)
Image:Joaquin Sorolla Retrato Del Rey Don Alfonso XIII con el Uniforme De Husares.jpg|'Retrait d'Anfós XIII d'Espanha' (1907)
Image:Joaquin Sorolla Walk on the Beach.jpg|'Paseo Por La Playa' (1909)
Image:Joaquín Sorolla - Chicos en la playa.jpg|'Xiquets/Nens A La Platja' (1910)
Image:Joaquín Sorolla 001.jpg|'Xiqueta' (????)
Image:Joaquin Sorolla On the Sand Valencia Beach.jpg|(1908) 
Image:Joaquin Sorolla Beaching the Boat.jpg|(1908)
Image:Joaquin Sorolla Beach at Valencia or Afternoon Sun.jpg|(1908)
Image:Joaquin Sorolla Ninos A La Orilla Del Mar.jpg|'Ninos A La Orilla Del Mar' (1903)
Image:Joaquin Sorolla Jardines Del Alcazar.jpg|'Los Jardins De L’Alcázar' (1910)

Image:Joaquin Sorolla Child-s Siesta.jpg|(1918)
Nadau (omonimia)

* **[[Nadau]]** (var. **[[Nadal]]**) es una fèsta crestiana.
* **[[Nadau (grop)|Nadau]]** es un grop bearnés de musica.
Economia d'Oganda

L'economia d' Oganda a un grand potencial. Possedís de quantitats importantas de ressorsas naturalas, coma tèrras fèrtilas, pluèjas regularas e de depauses de coire, aur e d'autres minerals, en mai de la descobèrta recenta de petròli. S'es pas encara fach un inventari complet dels depauses minièrs del país. 

L'agricultura es lo principal sector economic del país, e emplega mai de 80% de la fòrça de trabalh. Lo cafè es lo principal produch exportat.

Après lo govèrn de Idi Amin Dada, en 1981 lo país comencèt un programa amb l'intencion de recuperar l'economia domestica, que recebèt per aquò una considerabla assisténcia de l'estrangièr. Cap a intervenguts de 1984, malgrat aiçò, tròpas politicas d'expansion fiscala e monetària e un nòu esclatament de guèrra civila condusiguèt a problèmas novèls dins lo desvolopament economic.

Dempuèi l'ascension al poder de Yoweri Museweni, al començament de 1986, lo govèrn a fach de grands passes cap a la reabilitacion economica. L'infrastructura del país (mai que mai los sistèmas de transpòrt e comunicacions, qu'èran estats destruits per la guèrra e l'abandon) es estat rebastida. En reconeissent lo besonh de l'aument de l'ajuda extèrna, Oganda negocièt en 1987 amb lo FMI e la Banca Mondiala. Comencèt posteriorament a botar en plaça d'unas politicas economicas destinadas a restaurar l'estabilitat dels prèses e la sostenibilitat de la balança de pagaments, en melhorant la capacitat installada, en reabilitant l'infrastructura, en restaurant los incentius pels productors a travèrs de politicas de prèses e en melhorant la mobilizacion e la localizacion de recorses dins lo sector public. Aquelas politicas produsiguèron de resultats positius. L'inflacion, qu'arribèt a 240% en 1987 e a 42% en junh de 1992, foguèt de 5,4% per l'annada fiscala 1995-96 e de 7,3% en 2003.

L'investiment, coma un percentatge del PIB foguèt estimat a 20,9% en 2002, de bon comparar amb los 13,7% de 1997. Los investiments del sector privat, largament finançats per transferéncias privadas dempuèi l'exterior, foguèron de 14,9% del PIB del 2002. Las resèrvas nacionalas brutas, vistas coma un percentatge del PIB, foguèron estimadas en un 5,5 pel 2002. Lo govèrn d'Oganda a trabalhat tanben amb los païses creditors per reprogramar o anullar porcions substanciales del sieu deute extèrne.

D'acòrdi amb las estatisticas del FMI, en 2004, lo PIB per capita d'Oganda atenhiá los 300 dolars, un nivèl fòrça pus naut que dins las annadas ochanta, mas se manteniá encara a la mitat de la mejana de l'Africa subsaariana. Lo PIB total per aquel meteis an atenguèt los uèch miliards de dolars. 

## Nòtas & referéncias
Tolkien

**Tolkien** es lo nom d'ostal de
***[[John Ronald Reuel Tolkien]]** (**J.R.R Tolkien**) (Bloemfontein, Africa del Sud, 3 de genièr de 1892 - Bournemouth, 2 de setembre de 1973) filològ, escrivan e poèta britanic qu'escriguèt entre autre Lo Hobbit e Lo Senhor dels Anèls
****[[Christopher Tolkien|Christopher Reuel Tolkien]]** (Leeds, 21 de novembre de 1924), universitari anglés e un dels filhs de J. R. R. Tolkien que l'ajudèt e completèt sas òbras
*****[[Adam Tolkien|Adam Reuel Tolkien]]** (Oxford, 3 de març de 1969) filh de Christopher Tolkien e falen de John Ronald Reuel Tolkien traductor en francés de qualques òbras del precedent
Aparelh de Golgi

[300px|right|thumb|Copa esquematica d'ua cellula dab lo [nuclèu (biologia)|nuclèu en jaune, lo reticulum endoplasmic en arroi e l'aparelh de Golgi en vert]][200px|left|thumb|[Microscopia electronica d'un aparelh de Golgi (los son dictosòmas e quauquas vesiculas golgianas en copa)]]
L**'aparelh de Golgi** qu'ei un organet de las cellulas eucariòtas implicat dens los procès de maduracion e d'orientacion de las proteïnas, l'exocitòsi e la fabricacion de membrana cellulara. Que ho descrivut en 1898 peu biologista italian Camillo Golgi e en aunor de qui e ho batejat.
Economia de Kenya

Lo desvolopament economic de Kenya es afectat pels nauts indicis de corrupcion e per la dependéncia de produchs primaris amb basses prèses dins lo mercat internacional. Lo produch interior brut de Kenya queiguec continuament d'un maximal de 6,5% a l'an en lo primièr decenni après l'independéncia cap a mens de 4% a l'an en lo decenni seguent, e après 1,5% l'an durant los ans 1990.

En 1997 lo Fons Monetari Internacional suspendèt l'ajuda dins lo país a causa del fracàs del govèrn en redusir la corrupcion. Durant los ans 1999 e 2000 la situacion foguèt agravada per una secada qu'afectèt durament l'agricultura. Coma consequéncia, lo PIB queiguec 0,2% lo 2000. En 2004 la creissença annala tornèt pujar cap a mai de 5% a l'an.

En decembre de 2002 passèron d'eleccions generalas qu'an finalizat als 24 ans de govèrn de Daniel arap Moi. L'oposicion ganhèt las eleccions amb grandas provocacions a afrontar. Après qualque progrès en lo combat a la corrupcion, lo govèrn de Mwai Kibaki foguèt afectat per d'escandals en 2005 e 2006. En 2006 lo FMI endarrierèt l'ajuda a causa de manca d'accions contra la corrupcion.

L'agricultura contunha a dominar l'economia del país, malgrat solament 15% de las tèrras del país aver sufisenta fertilitat e pluviositat pel cultiu, e que solament 7 o 8% de las tèrras pòdon èsser consideradas excellentas. En 2006 gaireben 75% de la populacion vivián de l'agricultura, comparabla a 80% en 1980. Gaireben mitat de la produccion agricòla del país es de subsistencia. Los principals cultius son lo tè, legums, milh e cafè.

## Nòtas & referéncias
Protocòl de Quiòto

thumb|300px|Protocòl de Quiòto en 2009.

Lo **Protocòl de Quiòto** (que son nom complet en anglés es *Kyoto Protocol to the United Nations Framework Convention on Climate Change*) es una convencion internacionala per la prevencion del cambiament climatic, prepausada jos l'egida de l'ONU dins la "Convencion Quadre de las Nacions Unidas subre lo Cambiament Climatic" e signada en 2002 per l'Union Europèa, qu'a coma objectiu que los païses industrialitzats redusiscan sas emissions de 8% jos lo volum de 1990, mas los païses en via de desvolopament foguèron pas someses a cap restriccion, coma es lo cas de China, Índia, o Brasil, per ne citar que los mai contaminants. 

L'11 de decembre de 1997, los païses industrialitzats s'amassèron dins la ciutat de Quiòto a fin de prendre un ensems de mesuras per redusir los gases d'efièch de sèrra. Los govèrns signataris se fixèron per objectiu de redusir de 5,2% en mejana las emissions contaminantas entre 2008 e el 2012, prenent coma referéncia los nivèls de 1990. L'acòrdi entrèt en vigor lo 16 de febrièr de 2005 après la ratificacion per Russia lo 18 de novembre de 2004.

L'objectiu principal es de luchar contra los efièches del cambiament climatic. Segon las chifras de l'ONU, es previst que la temperatura mejana de la superficia de la planeta aumente de 1,4 a  d'aicí a 2100, encara que los ivèrns siagan pus fregs e violents. Aquò es conegut coma Escalfament global. "*Aquestes cambiaments se repercutiràn grèvament suls ecosistèmas e las nòstras economias*", senhala la Comission Europèa subre Quiòto.

Lo compromés serà obligatòri quand l'auràn ratificat los païses industrializats responsables d'almens 55% de las emissions de CO<sub>2</sub>. Amb la ratificacion de Russia en març de 2005, après aver obtengut que l'UE pague sa reconversion industriala e la modernizacion de sas installacions, especialament las petrolièras, lo protocòl es entrat en vigor.

De son costat, lo govèrn dels Estats Units (tant Bill Clinton, coma son successor George W Bush), refusan de ratificar lo protocòl.

## Ligams extèrnes
* Sintèsi del tractat 
* Text del tractat (en anglés)
Catalonha Nòrd

La **Catalonha Nòrd**, de còps sonada la **Catalonha francesa**, es la part mai septentrionala de Catalonha, cedida al Reialme de França pel Reialme de Espanha lo 7 de novembre de 1659 en vertut del tractat dels Pirenèus. Aquel tèrme, principalament utilizat a l'ora d'ara dins los Païses Catalans, foguèt popularizat durant los ans 1930 per l'autor nòrd-catalan Alfons Miàs, originari de Valespir. Compren las comarcas istoricas de Rosselhon, Capcir, Valespir, Conflent e Nauta Cerdanha, que conjuntament amb Fenolhedés, constituisson lo departament dels Pirenèus Orientals, en França. 

Perpinhan n'es la capitala de la Catalonha Nòrd, la lenga tradicionala es lo catalan dins sa varietat rosselhonesa, pro influenciada per l'occitan lengadocian, e lo gentilici es **nòrd-catalan**, **nòrd-catalana**.
Miguel Bosé

**Miguel Bosé**, de son nom d'ostal **Luis Miguel González Bosé** (Panamà, Panamà, lo 3 d'abrial de 1956), z-es un actor e chantaire espanhòl. 

Z-es lo filh delh matador Luis Miguel Dominguín e de l’actritz italiana Lucía Bosé. 

Estudièt lo balet a Londres dins l'escòla de Lindsay Kemp, e a París dins l’escòla de balet de Maurice Béjart. 

En 1972, Miguel comencèt dins un filme de Luccio Tessari e en 1975 comencèt a cantar embe la chançon “Soy”. 

## Discografia

### [[Ariola]]
*1975 Soy 
*1976 Es tan fácil 
### CBS
*1977 Linda
*1978 Miguel Bosé
*1979 ¡Chicas!
*1980 Miguel
*1981 Más allá
*1982 ¡Bravo, muchachos! Los grandes éxitos de Miguel Bosé
*1983 Made in Spain (embe un dessenh d’ Andy Warhol)
*1984 Bandido
### [[WEA]]
*1986 Salamandra
*1987 XXX
*1990 Los chicos no lloran
*1990 Directo 90' 
*1993 Bajo el signo de Caín
*1995 Laberinto
*1998 11 maneras de ponerse un sombrero
*1999 Lo mejor de Bosé
*2000 Girados en concierto ( embe Ana Torroja) 
*2001 Sereno
*2004 Por vos muero
*2005 Velvetina
*2007 Papito

## Filmografia
* 1976, *[[Retrato De Familia]]* d’ Antonio Giménez-Rico
* 1991, *[[Tacones lejanos]]* de Pedro Almodóvar embe Victoria Abril (Letal)
* 1991, *[[Lo Más Natural]]*
* 1992, *[[La nuit sacrée]]*
* 1992, *[[Mazeppa]]*
* 1994, *[[La Reine Margot]]* de Patrice Chéreau (Duc de Guise)
* 1995, *[[Libertarias]]* de Vicente Aranda
* 1995, *[[Enciende Mi Pasión]]*
* 1995, *[[Gazon maudit]]* de Josiane Balasko embe Victoria Abril (Diego)
* 1996, *[[Oui]]*

## Referéncias
Gael García Bernal

400px|right|thumb|Bernal (2005)
**Gael García Bernal** (Guadalajara, Mexico lo 30 de novembre de 1978), z-es un actor mexican e lo filh de l'actor José Ángel García e de l’actritz Patricia Bernal.

Mesura 1,68 m. 

Aguèt relacions amorosas emb: Natalie Portman.
Z'a una relacion emb l'actritz argentina Dolores Fonzi, z-an un filh, Lazaro (n. 8 de genièr de 2009).

## Television
** [[El Abuelo y yo]]* 
**[[Teresa]]* embe Salma Hayek

## Filmografia
**[[Babel]]* d’Alejandro González Iñárritu , embe Brad Pitt , (2006)
**[[La science des rêves]]* de Michel Gondry embe Charlotte Gainsbourg, (2006)
**[[The King]]* (2005)
**[[La mala educación]]* de Pedro Almodóvar, (2004)
**[[Diarios de motocicleta]]* de Walter Salles, (2004) – Ernesto Che Guevara
**[[Dreaming of Julia]]* (2003)
**[[Dot the I]]* (2003)
**[[I'm with Lucy]]* (2002)
**[[El crimen del padre Amaro]]* de Carlos Carrera, (2002)
**[[Fidel]]* (2002)
**[[The Last Post]]* (2001)
**[[Sin noticias de Dios]]* d’Agustín Díaz Yanes embe Penélope Cruz, Victoria Abril e Fanny Ardant, (2001)
**[[Vidas privadas]]* de Fito Páez, (2001)
**[[El ojo en la nuca]]* (2001)
**[[Y tu mamá también]]* d’Alfonso Cuarón embe Maribel Verdú, (2001)
**[[Cerebro (película)|Cerebro]]* (2000)
**[[Amores perros]]* d’Alejandro González Iñárritu, (2000)
**[[De tripas, corazón]]* (1996)
Fòrs de Bearn

thumb|250px|Prumèra pagina de l'edicion de 1552 deus ''Fòrs de Bearn'' 
Los **Fòrs de [[Bearn]]** qu'ei un ensems de tèxtes juridics escrivuts enter lo sègle XI e lo sègle XII qui edictan las leis, règlas, privilègis e pagaments dens tau o tau parçan de Bearn. Que son escrivuts en occitan de Bearn e que constitueishen atau l'un deus tèxtes mei vielhs emplegant lo bearnés. Au cors de l'istòria de Bearn, qu'impausèn tostemps drets e devers tant au sobeiran com aus sons subjèctes. Qu'an avut atau lo pes d'ua constitucion au dessús deu poder executiu au punt que quan Loís XIII, hòrt deu títol de Rei de Navarra, impausè, en 1620, l'Edicte d'Integracion de Bearn dens lo Reiaume de França, qu'ac podó obtiéner sonque en tot prométer d'arrespectar los Fòrs. Qu'ai atau que Bearn e demorè ua "província reputada estrangèra" e que los bearnés e comencèn d'arrecéber las leis francesas sonque arron la Revolucion.
Rosselhon

**Rosselhon** (*Rosselló* en catalan) es una comarca catalana situada al sud de França. Perpinhan, la vila mai importanta e capitala, es tanben la vila pus importanta de Catalonha Nòrd.
Enric II de Navarra

**Enric II de Navarra**, tanben conegut dab lo nom d**'Enric de Labrit**, en francés **Jean d'Albret** (Sangòssa, lo 18 d'abriu de 1503 - Hagetmau, lo 25 de mai de 1555), que ho rei de Navarra (mes sonque dab lo contaròtle efectiu de Baisha Navarra), comte de Foish, de Peirigòrd, de Bigòrra e de Labrit e vescomte de Bearn.

Hilh de Joan de Labrit e de Catarina de Fois, qu'eretè lo títou de rei de Navarra en 1517 de la soa defunta mair, a despieit qui no'u demorèssi pas sonque Baisha Navarra (la rèsta, arron l'invasion de 1512, que ho ocupada per Espanha qui non podèva pas acceptar la proximitat dab los Labrits, reis de Navarra e lo rei de França Francés Ièr. Durant lo regnat d'aqueste, la question d'un retorn de  Hauta Navarra que ho discutida mantun còp dab Carles V (qui, deu son costat, esperava recrubar Borgonha, la tèrra deus sons ajòus) mes shens cap resulta. L'armada francesa que trauquè los Pirenèus en 1521 entà tornar préner Hauta Navarra mes fin finala los espanhòus que l'acacèn e qu'entrèn quitament en Bearn.

Enric de Labrit que ho hèit presoèr a la batalha de Pavia mes, totun, que las se virè entà escapà's. Lo 24 de genèr de 1527 qu'esposè a Margarida d'Engoleime, la veuda de Charles, duc d'Alençon e la sòr de Francés Ièr. Que vadó atau Margarida de Navarra, la famosa escrivana francesa autora de l*'[[Eptameron]]* qui la soa narracion e s'escad a Sarrança. En hemna de letras qui èra, Margarida qu'atirè a la cort de Pau mantuns umanistas en bèth preparar l'arribada de la Refòrma en Bearn. 

Deu maridatge de Margarida de Navarra e d'Enric de Labrit que neishó la futura reina Joana III de Labrit, la mair deu Noste Enric.

## Nòtas
Rock'n'roll

Lo **rock'n'roll** o **rock and roll** es un genre musicau que mescla lo Blues negre e lo Rythm and Blues en primièr luòc, amb la cultura blanca marcada per la musica country. 
Los instruments de basa del rock son la guitarra electrica, la bassa electrica e la batariá.
Lo rock se pòt tanben considerar coma una cultura vertadièra, amb en mai de la musica lo cinèma, las bendas dessenhadas en passant per la mòda.

## Naissença del Rock'n'roll
Lo rock'n'roll apareguèt en 1951 als Estats Units amb lo disc jockey Alan Freed qu'animava una emission apelada *Moondog's Rock And Roll Party*.
Foguèt la primièra difusion del rock n'roll a una larga audiença.

Los dos precursors en cò dels cantaires blancs foguèron Elvis Presley *"The King"* e Bill Haley. Buddy Holly, Jerry Lee Lewis, Eddie Cochran e autres Gene Vincent seguèron. Los musicians negres demorèron fòrça actius amb Chuck Berry e Bo Diddley.
Centolh V de Bearn

100px|right|thumb|Escut de Centolh V de Bearn**Centolh V de Bearn**, tanben conegut com **Centolh lo Joen**, que ho un vescomte de Bearn enter 1058 e 1090. Qu'èra l'arrèrhilh e lo successor de Centolh IV de Bearn (*lo vielh*), e lo hilh de Gaston III de Bearn, mort en 1053. Durant lo son regnat qu'ahortí l'autonomia de Bearn de cap au poder aquitan, que mantiengó de bonas relacions dab lo Sant Sièti, qu'ajudè Aragon dens la soa reconquista e sustot, que promulguè ua *Carta de poblacion* per Auloron qui ho a l'origina deu *Fòr d'Auloron* e donc deus Fòrs de Bearn.

Que comencè la bastida de la glèisa romanica de Santa Fe de Morlans.
Gaston IV de Bearn

100px|left|thumb|Escut de Gaston IV de Bearn

**Gaston IV de Bearn**, tanben conegut com **Gaston lo Crotzat**, que ho vescomte de Bearn enter 1090 e 1131. 

Qu'ei famós per'mor d'aver participat a la Purmèra Crotzada e a la Reconquesta Aragonesa (e, atau, a la conquesta de Saragossa). 
300px|thumb|left|La Aljaferia: lo palais deus capdaus musulmans de Saragossa

Que s'enrotlè en la Purmèra Crotzada en 1095 e que perticipè au sèti e a la presa de Jerusalèm, notadament en melhorar las maquinas de guèrra. Après la presa de Jerusalèm la soa banèra (amassa dab la deu normand Tancred) qu'emparè los musulmans de la ciutat durant lo massacre perpetrat peus autes chivalièrs e sordats crestians. 

Que's morí en crotzada en Aragon e lo son cap, motiu d'orgulh per las òsts musulmanas d'Al-Andalus, que ho passejat per Granada. Lo son còs que ho tornar crompat e sepelit dens la basilica deu Pilar a Saragossa.

## Bibliografia

* Tucòu-Chala, Pèir. *Quand l'Islam était aux portes des Pyrénées*. Biarritz: J&D Editions, 1994. (ISBN 2-84127-022-X)
Economia d'Índia

L'economia d'Índia es la 4 pus granda del mond, mai que mai representada per son agricultura, mestierals, industrias, e fòrça servicis. Los servicis son la principala font de la creissença economica en Índia uèi, e mai que los dos tèrces del pòble indian vivon dirèctament o indirèctament de l'agricultura.

Aquesta darrièra passa, mercé al grand nombre de joves educats que parlan anglés, Índia a pogut exportar de nombroses programas d'ordenadors e es vengut un important fornidor en servicis informatics al nivèl mondial. D'autres sectors coma  fabricacion, farmacia, biotecnologias, nanotecnologias, telecomunicacions, construccion navala e aviacion mòstran un fòrt potencial amb un taus de creissença naut. E mai que dempuèi l'independéncia d'Índia, lo govèrn aja sempre contrarotlat divèrses domenis de l'economia, coma las telecomunicacions, las bancas o los investiments estrangièrs, dempuèi la debuta de las annadas 1990, l'estat a començat de dobrir lo mercat en redusent lo contraròtle governamental subre lo comèrci e los investiments.

Los problèmas economics e socials d'Índia son l'aumentacion de la  populacion, la pauretat, lo manca d'infrastructuras e la creissença del caumatge. E mai que la pauretat aja descregut de 10% dempuèi 1980, un quart dels estajants d'Índia an pas de que se crompar per manjar.

## Referéncias
Carles XIV Joan de Suècia e III de Norvègia

200px|thumb|Joan Baptista Juli Bernadòta

**Joan Baptista Juli Bernadòta** (Pau, 26 de gener de 1763 - Estocòlme, 8 de març de 1844) rei de Suècia e de Norvègia vadut en Bearn e qui pugè suu tròn après estar estat sosoficièr, embaishador, ministre, generau puish marescau d'Empèri ; qu'ei tanben conegut com **Carles XIV Joan** (*Karl XIV Johan*) de Suècia e **Carles III Joan** (Karl III Johan) de Norvègia. Es lo fondator de la dinastia de Bernadòta.

Lo son ostau a Pau qu'ei uei un musèu suèc e un exemple d'abitat bearnés deu sègle XVIII.

## Eraldica

Fichièr:Armoiries du roi Karl XIV Johan, Riddarholmen1.svg|Escut d'armas deu prince eretèr de Suècia.
Fichièr:Serafimersköld Prince Karl Johan Riddarholmen.svg|Escut d'armas deu prince eretèr de Suècia e de Norvègia.
Fichièr:Armoiries du Roi Karl Johan de Suède et de Norvège.svg|Escut d'armas deu rei de Suècia e de Norvègia.
Camp de Gurs

Lo **camp de Gurs** que ho un camp d'internament bastit peu govèrn francés situat dens la vila bearnesa de Gurs. Que ho ubèrt en 1939 entà i concentrar los refugiats qui huegèvan l'Espanha franquista. A la debuta de la Segonda Guèrra Mondiau, França qu'i detiengó presoèrs de guèrra (alemands e francés considerats com ua miaça). Lo Regim de Vichèi que'n he un centre de concentracion entaus judius non francés e tanben entaus sons opausants politics. A la fin de la Guèrra, presoèrs alemands e collaborators qu'i hon detienguts. Abans d'estar clavat en 1946, uns ancians resistents espanhòus que hon los darrèrs detienguts deu camp per rasons ideologicas.
Gurs

**Gurs** (en francés tanplan com en occitan) qu'ei ua comuna de Bearn, situada d'un punt de vista administratiu, dens lo departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània de la Republica Francesa. 

Qu'ei tristament celèbra per'mor deu Camp de Gurs, un camp de concentracion de la Segonda Guèrra Mondiau qui detiengó refugiats republicans espanhòus en 1939, puish, devath lo Regim de Vichèi, presoèrs judius deus quaus mantun ben'ei partit peus camps de la mort.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [gyrs]. Las fòrmas ancianas que son *Gurs* cap a 1032), *Gurts* en 1286, *Gurz* en 1286, *Gurtz* en 1323, 1385 e 1396, *Gurs* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Miquèu Grosclaude, lo gascon pòt pas explicar lo nom de *Gurs*, mès, pr'amor la comuna ei tanhenta deu Bascoat, que cau cercar deu costat d'aquera lenga. Grosclaude que perpausa duas ipotèsis :
* *Gurutz*, « crotz », au sens de crosament, cairehorc (pas au sens religiós, hèra rare en toponimia);
* *Gorotz*, de *goro*, « agrèu », dab lo sufixe collectiu vegetau *-tz*, donc « lòc on l'agrèu e vien » .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

Image:Gurs memorial.JPG|Memoriau recent
Image:Gurs memorial02.JPG|Memoriau vist de l'interior
Image:Gurs barraque.JPG|Barraca reconstituida
Image:Gurs barbeles.JPG|Hiu de hèr entà la partença
Image:Gurs voie-ferree.JPG|Camin de hèr entà l'encaminament
Image:Gurs tombes-1.JPG|Tombas judivas
Image:Gurs tombes-2.JPG|Republicans espanhòus
Image:Gurs tombes-3.JPG|Tombas judivas
Image:Gurs valise.JPG|Escultura d'ua valisa d'epòca
Image:Gurs arbre.JPG|Arbre de la libertat plantat en 2000


## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Quilhas de nau

Las **quilhas de nau** que son un jòc originari de Bearn mes practicat tanben dens la Gasconha tanhenta (Lanas e Bigòrra), que s'i hè en essajar de har càder nau quilhas de hac de forma particulara (estretas aus dus caps, gròssas au mitan e hautas de 96 cm) dab ua bola de noguèr. Las quilhas que son apitadas sus un *pitèth* (tanben aperat *pitèra*). Que's hè ad aqueth jòc dens un endret aperat un *quilhèr* o un *plantèr*.
 
François Rabelais, dens lo son *[[Gargantua]]* que mentau "quilhas de Gasconha" amassadas per nau : 
*Icelluy ouvrans en certain lieu, signé, au dessus, d'un goubelet à l'entour duquel estoit escript en lettres Ethrusques : HIC BIBITUR, trouverent *'neuf flaccons en tel ordre qu'on assiet les quilles en Guascoigne*', desquelz celluy qui au mylieu estoit couvroit un gros, gras, grand, gris, joly, petit, moisy livret, plus, mais non mieulx sentent que roses.* 

Las quilhas de nau que hon exportadas en America per la diaspòra bearnesa e que i avó un quilhèr a Buenos Aires. En 1948 la Federacion Francesa de Quilhas que ho fondada a Ortès ; uei que hè partida de la Federacion Francesa de Bowling e de Jòcs de Quilhas.

## Ligams extèrnes

*  Ua pagina en occitan qu'explica lo foncionament deu jòc

## Nòtas
Economia de Canadà

L'economia de Canadà es la 15 del mond pel Produch interior brut total. Una societat rica, amb una indústria de nauta tecnologia, e amb una economia amb un PIB superior al 1 miliard de dolars, lo país se sembla al sistèma economic de mercat dels Estats Units e a lo sieu patron de produccion. Dempuèi la Segonda Guèrra Mondiala, l'impressionanta creissença de la manufactura, la mineracion  e lo sector dels servicis an transformat la nacion d'una economia rurala a una principalament industriala e urbana.

Lo Tractat de Liure Comèrci amb los Estats Units, que se signèt en 1989, e après la creacion del NAFTA  que compren Mexic, a produsit un estonant aument en lo comèrci e una màger integracion economica amb los Estats Units. Recebut que gaudís de ressorsas naturalas nombrosas, d'una man d'òbra competenta,  e de capital modèrne, Canadà a una economia solida. Amb una administracion fiscala solida, lo país a produsit un excedent del budgèt, en redusint substancialament lo deute nacional, e mai se un rèpte nòu es l'administracion dels còstes creissentes del sistèma de santat publica. Las exportacions representan un tèrç del PIB.

Canadà es lo principal exportador d'energia als Estats Units, en i comprenent lo petròli, lo gas natural, l'urani e l'energia electrica.

## Nòtas & referéncias
Margarida de Navarra

**Margarida de Navarra** (Engoleime, l'11 d'abriu de 1492 - Audòs, lo 21 de deceme de 1549) qu'èra la hilha de Charles d'Orleans e de Loïsa de Savòia e tanben la sòr ainada deu rei de França Francés Ièr. Que's maridè en purmèras noças dab Charles IV, duc d'Alençon que's vadó veusa e, alavetz, qu'esposè Enric de Labrit, rei de Navarra, comte de Foish e vescomte de Bearn.  La lor hilha, Joana de Labrit que vadora reina de Navarra e que ho la mair deu Noste Enric.

Margarida de Navarra que ho ua hemna de letras autora de teatre e deu famós *[[L'Eptameron|Eptameron]]* (deu grèc *epta* : "set" e *emera* : "dia"), ua òbra qui's volèva inspirada deu *[[Decameron]]* (deu grèc "dètz dias") de Boccacio. Dens l*'Eptameron*, l'aigau deu gave d'Auloron qu'embarra los personatges a Sarrança on, per passar lo temps, e condan cadun ua hèita, e aquò, de segur, pendent sèt dias. Margarida de Navarra qu'atirè monde de letras e umanistas a la cort de Pau, en preparant atau la vienguda de la Refòrma.
Capcir

**Capcir** es una comarca de la Catalonha Nòrd. Formiguera es la capitala de Capcir e Els Angles lo vilatge mai important. La font del flume Aude se trapa dins aquesta comarca catalana.

## Geografia

### Idrografia


Image:Bollosa (capcir).jpg|L'Estany de la Bollosa (o *Bullosa*)
Image:La Coumasse-Pyrénées Orientales-Frankreich.jpg|L'Estany de la Comassa
Image:Bouillouses.jpg|Vista del lac de Bollosa
Ambrunés

**Ambrunés** es un parçan d'Occitània situat en Daufinat (e tanben en Provença), dins los Aups.

Sa vila principala es Ambrun.

## Nòtas
Artensa

**Artensa** es una contrada d'Occitània situada en Auvèrnha.

Sa vila principala es Bòrt.

## Toponimia
Una atestacion medievala es *Artencha*, en 1250.
Lo nom s'explicariá per un radical gallés *arto-*, « ors » e un sufixe *-inc-*, que segon lo dire de Dauzat es preceltic, probablament ligur, mas que los galleses adoptèron. Seriá donc lo país delhs orses . Ne resultariá, se lo sufixe es bon, mas non se sap, que lo nom auvernhàs e doncas occitan deuriá èsser *Artencha* puslèu que *Artensa*, la confusion venent de la realizacion locala de *-ch-* en [s] (mas tanben chaldriá ne verificar l'espandiment) : *Chaslada* (comuna de Lanòbre [se'ladɔ] o [sej'ladɔ], *chastèl* [sas'te]. Veire tanben Sent Marçau d'Artenset.

## Nòtas
Agarnagués

**Agarnagués** es un parçan d'Occitània situat en Lengadòc, dins lo País de Fois.

Sa vila principala es Pàmias.

## Nòtas
Astarac

**Astarac** es un parçan d'Occitània situat en Gasconha. Sos abitants son los astaragués.

La soa vila principala es Miranda.

## Toponimia
Segon Negre, *Astarac* (*archidiaconatus Astariaci* en 1226) que vengueré deu nom de persona « romanic » *Asterius*,  dab lo sufixe *-acum*, probablament un nom de proprietat a l'origina.

## Nòtas
Naut Ador

Eth **Naut Ador** o **Aut Ador** o **Haut Ador** qu'ei un parçan d'Occitània situat en  (Bigòrra).

Era soa vila principala qu'ei Banhèras de Bigòrra.

## Nòtas
Naut Agenés

Lo **Naut Agenés** o **Aut Agenés** es un parçan d'Occitània situat en Agenés (Guiana).

Sa vila principala es Vilanuèva d'Òlt.

## Nòtas
Aut Verdon

L**'Aut Verdon** (mens localament *Naut Verdon*) es un parçan d'Occitània situat en Provença, dins los Aups.

Sa vila principala es Anòt.

## Nòtas
Naut Vivarés

Lo **Naut Vivarés** (mens localament *Aut Vivarés*) es un parçan d'Occitània situat au nòrd de Vivarés.

Sa vila principala es Anonai.

## Nòtas
Bacin de La Sala

Lo **Bacin de La Sala** es un parçan d'Occitània situat en Roergue (Guiana).

Sa vila principala es La Sala.

## Nòtas
Joan-Daniel Bezsonoff

thumb|right|Joan-Daniel Bezsonoff
**Joan-Daniel Bezsonoff i Montalat** (Perpinhan, 15 de setembre de 1963) es un escrivan nòrd-catalan. Collabòra sovent al Quadern de l'edicion barcelonesa del jornal El País. Es apassionat per la cultura occitana e dempuèi la Santa Estela de 2012 es sòci del Felibritge.

## Òbras

* *Els ànecs del Mekong* (1990) (ISBN 2-905828-64-1) 
* *Les Rambles de Saigon* (1996) (ISBN 2-905828-78-1) 
* *Les lletres d’amor no serveixen de res* (ISBN 2-905828-94-3) 
* *La revolta dels geperuts* (1998), roman sus la revòlta de 1907
* *Les dones de paper* (2001)
* *La presonera d’Alger* (2002) (ISBN 84-7596-933-X) 
* *La guerre des cocus* (2004) (ISBN 84-9787-025-5) *Prèmi Casero 2003 e Prèmi Méditerranée Roussillon en 2004*
**Les amnèsies de Déu* (2005) (ISBN 84-9787-134-0) *Prèmi Crexells 2005, Prèmi Salambó en lenga catalana lo meteis e mai lo tresen prèmi de romans Maria-Angels Anglada*.
* *Els taxistes del tsar* (2007)
* *Una educació francesa* (2009)
* *Un país de butxaca* (2010)
* *La melancolia dels oficials* (2011)
* *Matar De Gaulle* (2014)  ISBN: 978-84-9787-952-1
* *Guia sentimental de Perpinyà* (2015) ISBN: 978-84-9809-298-1
*; Reviradas
*; Madame Arnoul (La senyora Arnoul) (2015)  Jean-Noël Pancrazi, edicions Sidillà ISBN: 978-84-942564-5-5  === Diccionari ===
** *Diccionari occità provençal - català* (2015) Llibres de l'Index, Barcelona ISBN: 9788494414404
**
Donasan

**Donasan** (del latin *Donatianus*) es un parçan d'Occitània situat en Lengadòc (País de Fois). Aqueste pichon territòri pirenenc d'una altitud mejana de 1100&nbsp;m se tròba al sud-èst del departament d'Arièja.

Amb una populacion d'aperaquí 465 abitants, lo país, que sa vila principala es Queragut, se pòt considerar coma una enclava ariegesa dins Aude, que lo flume d'Aude lo travèrsa e perque depend d'Aude per qualques administracions coma La Pòsta (l'ivèrn) e los pompièrs d'Atsat. L'airal forma tanben un canton que son caplòc es Queragut. 

L'activitat economica principala del territòri es lo torisme amb l'estacion d'espòrts d'ivèrn de Mijanes.

Lo gentilici dels abitants es **donasanenc -a**.

Lo sosdialècte de l'occitan lengadocian parlat en Donasan es lo donasanés.

## Comunas

*Al Plan
*Al Pug
*Artigas (Arièja)
*Carcanièra
*Mijanes
*Rosa (Arièja)
*Queragut

## Ligams extèrnes

*  Sit de l'Ofici del Torisme de Donasan

## Nòtas
Conflent

**Conflent** es una comarca de la Catalonha Nòrd. La capitala es Prada de Conflent. Conflent es dominat per Canigó.
Auta Val de Var

L**'Auta Val de Var** (var. mens locala *Auta/Nauta Val/Vau/Vath de Var*) es un parçan d'Occitània situat dins la Comtat de Niça, dins los Aups.

Sa vila principala es Lo Puget Tenier.

## Nòtas
Nauta Marcha

La **Nauta Marcha** (mens localament *Auta Marcha*) es una contrada d'Occitània situada en Lemosin, dins la Marcha.

Sa vila principala es Garait.

## Nòtas
Sarthe (ribièra)

**Sarthe** es una ribièra del nòrd-oèst de França, qui raja dins los quatre departaments d'Orne, de Mayenne, de Sarthe e de Maine e Léger, dins las doas regions de Normandia e dels Païses de Léger. Forma, en jonhent amb Mayenne, Maine, que s'escampa dins Léger. Balha lo nom del departament omonim.
Maine

**Maine** pòt èsser:
* Maine, un estat dels Estats Units.
* Maine, una província de França.
* Maine, un riu de França.
Maine (riu)

**Maine** (en francés *la Maine*) es un riu de França. Nais amb la confluéncia de Sarthe e de Mayenne e es un afluent de Léger. Travèrsa la vila d'Angieus e ten una extension de 12&nbsp;km.
Maine (província)

**(Lo) Maine** (*(lou) Maine* en nòrma mistralenca; *le Maine* en francés) es una anciana província de França que correspònd ai dos departaments actuaus de Mayenne e Sarta.

Sa capitala istorica es Lo Mans.

Lo gentilici es **mancèl -èla** (var. **-èu -èla, -èth -èra**, etc.)
Nauta Cerdanha

La **Nauta Cerdanha** (var. **Auta Cerdanha**; en catalan: *Alta Cerdanya*) es una comarca de la Catalonha Nòrd. La capitala n'es Montlluís, ancianament nomenat **el Vilar d'Ovança**. Es lo sol territòri de l'Estat francés que se tròba dins la peninsula Iberica. La Nauta Cerdanha comptava  abitants en 1999 e sa superfícia es de 539,67&nbsp;km².

## Veire tanben
* Cerdanha
* Bassa Cerdanha
Valespir

**Valespir** (*Vallespir* en catalan) es una comarca de la Catalonha Nòrd. La capitala es Ceret.

A Valespir, los sants Abdon e Sennen son onorats.
Andrieu Labarrèra

**Andrieu Labarrèra (Andriu Labarrèra)** (Pau, lo 12 de gener de 1928 - lo 16 de mai de 2006) ancian cònsol deu socialista de Pau de 1971 dinc a la soa mort, ancian president de l'Assemblada Nacionau francesa (1973-74), ancian ministre francés delegat deu purmèr ministre encargat de las relacions dab lo Parlament, deputat deus Pirenèus Atlantics e ancian President deu Conselh Generau d'Aquitània. 

Agregat d'istòria, qu'ensenhè a l'Universitat de Laval en Canadà (1959-66) e que presentè ua emission culturau a la television de Montreal. Qu'ei conegut per estar un deus purmèrs òmis politics qui declarè ubertament la soa omosexualitat.
Picaudon

Lo **picaudon** es un formatge occitan de lait crus de chabra, de pasta frescha e de crosta florida blancha o blava.

Es produit dins dos departaments, Droma e Ardecha, de la region de Ròse-Aups, e benefícia d'una AOC despuèi 1991 e d'una AOP.

## Lait
Lo lait de chabra es reculhit en Ardecha, dins Droma, dins lo canton de Barjac dins Gard e dins l'enclava de Vauriàs en Vauclusa. Una chabra dona en mejana tres litres de lait per jorn e la fabricacion d'un picaudon demanda aumens mèig litre de lait.

## Fabricacion
Dins lo respècte de la tradicion artesanala, los productors mesclan lo lait entièr e crus de chabra amb una brisa de calh. Delicadament, montan la calhada ambé la culhèira dins d'escudelons.

Esgotats, salats, desmotlats, los formatges son afinats pendent uèt jorns o mai. Pasmens chau un afinatge de 14 jorns aumens per obténer l'apellacion de *Picaudon*. Devon mai respectar certans critèris: forma, crosta, pasta, gost, rèiregost e textura.

Un autre metòde de fabricacion AOC consistís a lavar la crosta tres còps o mai pendent un afinatge d'un mes aumens. Aqueste metòde es dit « *Dieulofetz* », delh nom de la comuna de Droma.

## Economia
La produccion èra de 500 tonas en 2003.

Lo picaudon pertòcha 360 elevatges de chabras e mai de mila emplecs dirèctes. Permet de preservar una agricultura de montanha. Las chabras desbartassan los èrmes e mai son capablas d'eschalar dins los arbustes; paran eficaçament lo territòri còntra los fuòcs.

## Liams extèrnes
* La Fèsta delh Picaudon, a Sau (Droma)
Economia de Colómbia

L'economia de Colómbia, la 5 de l'America Latina après Brasil, Mexic, Argentina e Veneçuèla. Durant l'an 1999, lo país enregistrèt la siá primièra creissença negatiua dempuèi los ans trenta, en trincant un recòrd de creissença sostengut superior al d'autras economias de la region, ma coneguèt una creissença positiva entre 2002 e 2007, malgrat lo fach que lo país patissiá d'un violent conflicte armat. Una part de la creissença foguèt deguda a las mesuras d'austeritat del govèrn, l'enfasi en la reduccion del deute public, e a una estrategia orientada cap a la creissença de las exportacions, al melhorament de la seguretat intèriora, e als preses enauçats dels produches primaris. Aquesta creissença ajudèt a redusir la pauretat de 20%.

Se pensa que lo trafic de drògas (principalament cocaïna e cannabis) representa 10% del PIB del país.

## Nòtas & referéncias
Gran Prèmi de Pau

400px|right|thumb|Lo Gran Prèmi de Pau au viraplec deu casinò 
Lo **Gran Prèmi de Pau** qu'ei ua corsa d'autos annau qui s'escad cada an a la dimenjada de Pentacòsta. Que ho estreat en 1901 mes que s'escadó regularament sonque a partir de 1933. A la debuta que ho ua competicion de formula 1 e 2 mes la creishença de la poténcia deus motors navèths que rendó inadaptada a la formula 1 aquera competicion urbana per carrèras tròp estreitas e costejadas d'abitacions e d'arbos. Juan Manuel Fangio que ho uns deus darrèrs a ganhar lo prèmi dab ua formula 1. En 1964 Lo Gran Prèmi de Pau qu'abandonè la formula 1 entà passar sonque a la formula 2 e a la formula 3 en 1985.

## Los Grans Prèmis