open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jack Vance

**John Holbrook Vance** (n. lo 28 d'agost de 1916 a San Francisco Estats Units d'America) es un autor de fantasy e de sciéncia-ficcion, mai se l'autor aja poscut denegar aquela classificacion.

Recebèt lo prètz Hugo en 1963 per *The Dragon Masters*, en 1967 per *The Last Castle* e lo prètz Nebula pel meteis libre en 1966.

Es considerat coma un dels darrièrs grands autors "istorics" de sciencia-ficcion encara viu.

## L'estil

Existís una paradòxa **Jack Vance**. Sos personatges e sas intrigas se pòdon considerar coma plan pauc espesses mas demòra un dels autors mai reconeguts de Fantasy e Sciéncia-ficcion. Es son estil que permet de transcendir aqueles . Jack Vance es çò primièr un creator de culturas exoticas, de religions curiosas, del formalisme sovent estricte. Aqueste formalisme jòga un ròtle màger dins las intrigas "Vancianas" a travèrs la lora transgression o lo lor respècte, qu'es un mecanisme regular de caminament de la narracion.
Per banhar lo lector dins sos monds, Jack Vance trenca regularament son raconte de disgressions sociologicas, integradas al tèxt o inseridas dins de nòtas de bas de pagina o d'encastres al començament dels capítols. Aquela tendéncia pòt anar fins a la nòta erudita sens cap de ligason amb lo raconte o lo mond del roman.

## Bibliografia
International Union for Conservation of Nature and Natural Resources

right
L**'Union Internacionala per la Conservacion de la Natura** (**UICN**), tanben coneguda jol nom anglés *International Union for Conservation of Nature and Natural Resources* (*IUCN*), es la principala ONG dedicada a la causa de la conservacion de la Natura.

La mission de l'UICN es d'influenciar, d'encoratjar e d'assistir las societats dins lo mond entièr, dins la conservacion de l'integritat e de la diversitat de la natura, e mai de s'assegurar que l'utilizacion d'aquestas ressorsas naturalas es facha d'un biais equitable e durable.

Foguèt fondada lo 5 d'octobre de 1948 en seguida d'una conferéncia internacionala tenguda a Fontainebleau ; son nom èra a l'origina *International Union for the Protection of Nature* (*IUPN*); es estada rebatejada jos son nom actual en 1956. Son sèti es localizat a Gland en Soïssa. Acampa 48 Estats, 114 agéncias governamentalas, mai de 800 ONG e mai de 10&nbsp;000 experts e de scientifics de mai de 180 païses. Publica sus son sit Web una lista roja de las espècias menaçadas. Emplega un milierat de personas trabalhant a travèrs lo mond a aperaquí 500 projèctes.

L'UICN definís d'airals protegits coma essent de zònas terrèstras o marinas especificament dedicadas a la proteccion e a la conservacion de la diversitat biologica, e mai qu'a las ressorsas naturalas e culturalas associadas.

## La lista roja
E, particular, l'UICN met a jorn una lista roja destinada a repertoriar las s animalas o vegetalas en perilh dins lo mond.

Caduna de las espècias fa l'objècte d'una evaluacion e d'un seguit quand las donadas concernent aquestas son en quantitat sufisenta.

Podètz consultar la lista de las categorias e dels critèris utilizats per l'UICN :
* Lista roja de l'UICN.

## Vejatz tanben
* Biodiversitat
* Extincion d'una espècia
* Ecologia
* :Categoria:Airal protegit de l'UICN

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
* Far una recèrca dins la Lista roja
Convencion sul comèrci internacional de las espècias de fauna e de flòra salvatjas menaçadas d'escantiment

La **Convencion sul comèrci internacional d'espècias de fauna e de flòra salvatjas menaçadas d'escantiment** (CITES segon la sigla anglosaxona) es un acòrdi intergovèrnamental signat lo 3 de març de 1973 a Washington. Son objècte fondamental es de protegir las espècias animalas e vegetalas menaçadas d'escantiment pels escambis internacionals en contrarotlant lo comèrci. Es coneguda tanben jol nom de « Convencion de Washington ».

Un secretariat permanent installat a Genèva es encargat d'assegurar la seguida de l'aplicacion de la Convencion. En 2004, lo nombre d'aderents a la Convencion de Washington se monta a 166. La Convencion es aplicabla als Estats Units dempuèi lo 14 de genièr de 1974 (1èr país dins l'òrdre cronologic), en França dempuèi l'11 de mai de 1978 e en Belgica dempuèi le 3 d'octobre de 1983. 

Lo contraròtle s'aplica tant als animals e vegetals, vivents o mòrts, coma a totas las partidas reconeissablas e tanben als produches derivats (mantèls de forradura per exemple). Tota persona, o tota societat, transportant de plantas o d'animals inscriches dins los annèxes es concernida, quina que siá la tòca de l'operacion (comèrci, present, usatge personal...).

Las espècias inscrichas pòdon far l'objècte d'un transpòrt pas que jol cobèrt de documents prevists per la Convencion (permés d'exportacion, permés d'importacion...), desliurats per las autoritats competentas (per França, es lo Ministèri de l'Ecologia, jol cobèrt scientific del Musèu Nacional d'Istòria Naturala).

Las espècias animalas e vegetalas concernidas per la Convencion son enumeradas dins los tres annèxes :
* Annèxe I : espècias menaçadas d'escantiment (environ 830) pas de comèrci ;
* Annèxe II : espècias vulnerablas (environ 32 500) que son comèrci es pas interdit mas reglamentat ;
* Annèxe III : espècias inscrichas (environ 300) dins lo quadre nacional d'un país.

Al nivèl de l'Union Europèa, un reglament comunautari datant de 1984 assegura la coordinacion e lo renfòrçament de las règlas aplicablas dins lo quadre de l'Union.

## Las Conferéncias de la CITES
Cada dos o tres ans, una « Conferéncia de las Partidas » reünís totes los Estats membres per examinar las evolucions d'aportar a la Convencion de manièra a melhorar son eficacitat. 

La **tretzena session de la Conferéncia de las Partidas** s'es acabada lo 14 d'octobre de 2004 a Bangkòk. Pel primièr còp, la CITES intègra d'arbres e de peisses, çò que permetrà una proteccion melhora d'aquestas espècias contra lor subrexplotacion (per exemple pel peis Napoleon). La CITES estend tanben son accion a la flòra medicinala que sa comercializacion coneis un creis fòrça important.

La catorzena Conferéncia es prevista en 2007 als Païses Basses.

## Vejatz tanben
* Lista d'espècias menaçadas
* Lista de las Convencions internacionalas relativas a la proteccion de l'animal

## Ligams extèrnes
*    CITES, sit oficial
*  Tèxt de la Convencion
Ubuntu

**Ubuntu** es un sistèma operatiu liure GNU/Linux sostengut per la Fondacion Ubuntu e la societat Canonical. 

## Presentacion

#### Mot banto
***Ubuntu*** es un mot banto que cuèrb un concèpte fòrça general, intradusible en occitan. D'unes traduson lo mot per: « umanitat pels autres ». 

I a una definicion comuna que nos balha lo sens *la qualitat inerenta al fach d'èsser una persona amb d'autras personas*. Doncas *Ubuntu* significa : « soi çò que soi perque sètz çò que sètz » o encara : « soi çò que soi gràcias a çò que sèm totes » (traduccion de : "I am what I am because of who we all are"). 

## Istòria
Le tèrme ***ubuntu*** es ligat a l'apartheid en Africa del Sud. En 1995, la Comission *vertat e reconciliacion* dirigida per Desmond Tutu se donèt per objectiu d'amnistiar individualament los autors de violacions dels Dreches de l'Òme. En cambi, aqueles s'engatgèron a revelar totas lors accions. La procedura fa resson a la Constitucion de 1993, qu'enóncia lo « besonh d'ubuntu e non pas de victimizacion ».

#### Distribucion [[Linux]]
***[[Ubuntu|Ubuntu Linux]]*** foguèt causit coma nom per una distribucion de Linux, començada pel sud-african Mark Shuttleworth e basada sus la populara distribucion Debian. Son nom complet es Ubuntu Linux.

Es possible d'ajudar a traduire Ubuntu en occitan : https://web.archive.org/web/20210304183213/https://totenoc.eu/.

## Ligams extèrnes
*  Sit oficial
*  Sit oficial en francés
*  D'unas explicacions en occitan
Richard Nixon

**Richard Milhous Nixon**, avocat, òme politic, foguèt president dels Estats Units d'America entre 1969 e 1974. A causa de l'escandal del Watergate, deguèt demissionar abans la fin de son mandat.
Felinae

Aquesta Sosfamilhas de la Familha del felids compren los genres seguents :
* *[[Caracal]]
** *Caracal caracal* — [[caracal]] o [[Gat cervièr del desèrt]] o [[Gat cervièr de Pèrsia]]
* *Catopuma*
** *Catopuma badia* — Gat de la baia de Borneo 
** *Catopuma temminckii* — Gat daurat d’Asia 
* *Felis*
** *Felis bieti* — Gat de las montanhas chinesas
** *Felis chaus* — [[chaus]]
** *Felis margarita* — [[Gat de las sablas]]
** *Felis nigripes* — Gat de las patas negras 
** *Felis silvestris* — [[Felis silvestris|Gat fèr]]
*** Gat de la Cafreria (*Felis silvestris caffra*) Africa
*** Gat gantat (*Felis silvestris maniculata*
*** *Felis silvestris domestica* o *Felis silvestris catus* — [[Gat domestic]]
* *Herpailurus* 
** *Herpailurus yaguarondi* — [[Jaguarondi]]
* *Eyra* 
* *Leopardus* 
** *Leopardus pardalis* — [[ocelòt]]
** *Leopardus tigrinus * — [[gat-tigre]]
**  *Leopardus wiedii* [[margai]]
* *Leptailurus*
** *Leptailurus serval* — [[serval]]
* *Gat cervièr*
** *Lynx canadensis* — [[Gat cervièr de Canadà]]
** *Lynx lynx* — [[Gat cervièr comun]]
** *Lynx pardinus* — [[Gat cervièr pardat]]
** *Lynx rufus* — [[Gat cervièr roge]]
* *Oncifelis*
** *Oncifelis colocolo* — [[colocolò]] o [[gat pajeros]] o [[gat de las pampas]]
** *Oncifelis geoffroyi* — gat de Geoffroy   
** *Oncifelis guigna* — codcod
* *Oreailurus*
** *Oreailurus jacobita* — [[gat dels Andes]]
* *Otocolobus* 
** *Otocolobus manul* - [[gat de Pallas]]
* *Pardofelis* 
** *Pardofelis marmorata* — gat marbrenc [[Índia]] e [[Malàisia]]
* *Prionailurus*
** *Prionailurus bengalensis* — [[gat leopard de Bengala]]
** *Prionailurus planiceps* — gat del cap plat 
** *Prionailurus rubiginosus* — gat leopard d'Índia
**  *Prionailurus viverrinus* — gat viverrin (Índia)
* *Profelis* 
** *Profelis aurata* — [[gat daurat african]]
* *Puma*  
** *Puma concolor'' — puma
Caracal caracal

Lo **caracal** (***[[Caracal caracal]]***), o **[[lop cervièr del desèrt]]** o **[[lop cervièr de Pèrsia]]**, es un felin d'Africa e d'Asia.

***Caracal caracal*** es la sola  del  ***Caracal***.

Es un animal polit, long de 65 a 75&nbsp;cm e naut, en mejana, de 40 a 45&nbsp;cm. Sa coa mesura aperaquí 25&nbsp;cm. Son còrs es pus deligat que lo dels lops cervièrs nordics, çò que ne fa un correire excellent. Sas longas aurelhas ponchudas, ornadas de topets peloses, melhoran encara la finesa de son ausida. Sa rauba unida d'un jaune falbe s'armoniza perfièchament amb la color generala del desèrt.

## Vejatz tanben
### Article connèxe
* Felin
### Ligams extèrnes
* 
* 
*
Corean

Lo **corean** (autonim: 한국어, *Hangugeo* o 조선어, *Chosŏnŏ*) es una lenga de classificacion controvertida parlada dins la peninsula Coreana. Es la lenga oficiala de la Corèa del Nòrd e de la Corèa del Sud. Es tanplan una de las doas lengas oficialas de la Prefectura Coreana Autonòma de Yanbian, en China.

D'unes lingüistas la consideran coma un isolat lingüistic (amassa amb las autras varietats coreanicas). Es una lenga aglutinanta dins sa morfologia, amb una sintaxi de tipe Subjècte-Objècte-Vèrb. Es la lenga mairala de 81 milions de personas a travèrs lo mond.

S'escriu amb un alfabet, l'hangeul, que foguèt desvolopat al sègle XV per Sejong lo Grand. En Corèa del Sud es possible d'escriure lo corean amb l'hangeul (alfabet) mas en inserir-i divèrses ideogramas que son comuns amb lo chinés e lo japonés. 

## Articles connèxes
* Lengas per familha

## Referéncias
Lyndon Johnson

**Lyndon Baines Johnson**, òme politic, foguèt president dels Estats Units d'America entre 1963 (aprèp l'assassinat de John Fitzgerald Kennedy) e 1969.
Duke Ellington

Duke Ellington (nascut ***Edward Kennedy Ellington***), compositor e pianista, foguèt considerat coma lo mai important musician de jazz de l'istòria.

## Discografia
* *[[Duke Ellington: Ellington At Newport|Ellington At Newport]]*
* 1950 : *[[Duke Ellington: Masterpieces|Masterpieces]]*
* 1956-1957 : *[[Duke Ellington: Such Sweet Thunder|Such Sweet Thunder]]*
* 1958 : *[[Duke Ellington: Black, Brown and Beige|Black, Brown and Beige]]*
* 1960 : *[[Duke Ellington: Back to Back|Back to Back]]*
* 1962 : *[[Duke Ellington: Duke Ellington and John Coltrane|Duke Ellington and John Coltrane]]*
* 1962 : *[[Duke Ellington: Money Jungle|Money Jungle]]*
* 1973 : *[[Duke Ellington: This One's for Blanton|This One's for Blanton]]*
Istòria d'Itàlia

L**'istòria d'[[Itàlia]]** es benlèu la mai importanta pel desvolopament de la cultura e de la societat de l'airal Mediterranèu. Lo país foguèt l'òste de fòrça activitats umanas dins los temps preïstorics ; per aquò i an trobat de sites arqueologics nombroses en diferentas regions: Laci e Toscana, Ómbria e Basilicata. Aprèp la *[[Grècia Magna]]*, la civilizacion etrusca e especialament l'Empèri Roman que dominèt aquesta partida del monde durant de longs sègles, arribèron l'umanisme medieval e la Renaissença qu'ajudèron a la formacion de la filosofia e de l'art europèu. La ciutat de Roma compta qualques uns dels edificis d'estil barròc mai importants d'Euròpa tota.

L'Itàlia modèrna s'es transformada en Estat amb pro de retard a respècte de la rèsta dels Estats europèus. La transicion se faguèt lo 17 de març de 1861, quand los Estats de la peninsula e las Doas Sicílias s'uniguèron jol tròn del rei Victor Emmanuèl II de la dinastia de Savòia, fins alara governant de Piemont e rei de Sardenha. L'artesan de l'unificacion italiana, çaquelà, foguèt lo Comte Camillo Benso di Cavour, lo ministre en cap de Victor Emmanuèl. Roma, per sa part, se mantenguèt separada de la rèsta d'Itàlia jos l'autoritat del Papa e farà pas partida del reialme d'Itàlia fins al 20 de setembre de 1870, data finala de l'unificacion italiana. Actualament, lo Vatican es un enclavament independent, completament environat per Itàlia, exactament coma Sant Marin.

La dictatura faissista de Benito Mussolini iniciada en 1922 menèt Itàlia a far una aliança desastrosa amb l'Alemanha nazi e l'Empèri de Japon ; ne resultèt una importanta derrota d'Itàlia durant la Segonda Guèrra Mondiala. Lo 2 de junh de 1946, un referendum sus la monarquia menèt a l'establiment de la *Republica Italiana*, qu'adoptèt una constitucion novèla lo 1èr de genièr de 1948. Los membres de la familha reiala foguèron condemnats a l'exili a causa de lor relacion amb lo regim faissista.

Itàlia integrèt l'OTAN e l'Union Europèa, e adoptèt l'èuro en 1999.

''Vejatz tanben:
* Empèri Roman
* Venècia
* Giuseppe Garibaldi
* Victor Emmanuèl II
* Victor Emmanuèl III
* Faissisme
* Benito Mussolini
Charlie Parker

**Charlie Parker**, nascut **Charles Christopher Parker Jr.** e tanben conegut coma **Bird** o **Yardbird** (Kansas City, 29 d'agost de 1920 – Nòva York, 12 de març de 1955) foguèt un dels saxofonistas e musicians mai importants de la musica *[[jazz]]* (estil: bebop) dels Estats Units d'America. Lo trompetista Miles Davis declarèt que l'istòria del jazz èra subretot facha de dos noms, Charlie Parker e Louis Armstrong.
John Fitzgerald Kennedy

**John Fitzgerald Kennedy**, òme politic, foguèt president dels Estats Units d'America entre 1961 e 1963. Foguèt assassinat durant son periòde de govèrn.
Boris Karloff

Boris Karloff (nascut **William Henry Pratt**) foguèt un actor britanic de cinèma, especialament de filmes de terror.
Nina Hagen

thumb|Nina Hagen (2014)
**Nina Hagen** es una cantaira alemanda de punk rock e New Wave.

### Discografia

* *Nina Hagen Band* (1978)
* *Unbehagen* (1979)
* *NunSexMonkRock* (1982)
* *Angstlos* (1983)
* *In Ekstase* (1985)
* *Punk Wedding* EP (1987)
* *Nina Hagen* (1989)
* *Street* (1991)
* *Du hast den Farbfilm Vergessen* (compilacions) (1992)
* *Revolution Ballroom*(1993)
* *freuD euch* (1995)
* *Om Namah Shivay* (1999)
* *Return of the Mother* (2000)
* *Big Band Explosion* (2003)
* *Irgendwo auf der Welt* (2006)
Clark Gable

**Clark Gable** (nascut *William Clark Gable*) foguèt un important actor de cinèma dels Estats Units. Es important de mencionar que lo filme *[[Al delà de Missorí]]* recebèt de dialògs en occitan dins son adaptacion francesa.

## Filmografia

*
Stan Getz

thumb|250px|Stan Getz en 1958

**Stanley Gayetzky**, mai conegut coma **Stan Getz** (Filadèlfia, Pennsilvània, 2 de febrièr de 1927 - Malibu, Califòrnia, 6 de junh de 1991) foguèt un important musician (saxofonista) de jazz (estils: *cool jazz* e *bossa nova*) dels Estats Units d'America.
Ornette Coleman

**Randolph Denard Ornette Coleman** (19 de març de 1930–11 de junh de 2015) foguèt un important musician american de jazz (estils: *[[blues]]*, *[[bebop]]*, *[[free jazz]]*).
Dizzy Gillespie

**John Birks "Dizzy" Gillespie** (1917–1993) foguèt un trompetista, cantaire e compositor nòrd-american de jazz. Gillespie, Amb Charlie Parker, foguèt una de las figuras mai considerablas en lo desvolopament del bebop, jazz latin e del jazz modèrne. En los sieus primièrs ans coma instrumentista trabalhèt amb las grandas bandas de Cab Calloway e Earl Fatha Hines, del temps que lo 1945 collaborèt amb lo saxofonista Charlie Parker, amb qual grauèt qualqu'uns dels mai revolucionaris tèmas de l'istòria del jazz.
Billie Holiday

**Billie Holiday** (nascuda **Eleanora Fagan Gough** lo 7 d'abril de 1915, defuntada lo 17 de julhet de 1959) foguèt una de las cantairas pus importantas de jazz del sègle XX als Estats Units d'America.
Sarah Vaughan

**Sarah Lois Vaughan** (1924-1990) foguèt una importanta cantaira de jazz dels Estats Units d'America al sègle XX.

## Discografia
* 1954: Swingin' Easy (EmArcy)
* 1954: Sarah Vaughan with Clifford Brown (Verve)
* 1954: The Gershwin Songbook (Mercury)
* 1955: In the Land of Hi-Fi (EmArcy)
* 1957: At Mister Kelly's [live] (EmArcy)
* 1958: No Count Sarah (EmArcy)
* 1963: Sarah Sings Soulfully (Roulette)
* 1963: Sassy Swings the Tivoli [live] (Emarcy)
* 1978: How Long Has This Been Going On? (Pablo)
* 1979: The Duke Ellington Songbook, Vol. 1-2 (Pablo)
* 1982: Crazy and Mixed Up (Pablo)
Caetano Veloso

**Caetano Emanuel Vianna Telles Veloso**, mais conegut coma *Caetano Veloso* (Santo Amaro da Purificação, 7 d'agost de 1942) es un dels principals cantaires brasilièrs dempuèi l'annada de 1960. Participèt al movement musical brasilian *Tropicália* en 1968. Sa sòrre, Maria Bethânia, tanben es una cantaira famosa.

## Discografia
*1967 - *Domingo*
*1968 - *Caetano Veloso*
*1969 - *Tropicália*
*1969 - *Caetano Veloso*
*1969 - *Barra 69 - Caetano e Gil ao Vivo*
*1971 - *Caetano Veloso*
*1972 - *Transa*
*1972 - *Caetano e Chico Juntos ao Vivo*
*1973 - *Araçá Azul*
*1974 - *Temporada de Verão ao Vivo na Bahia*
*1975 - *Jóia*
*1975 - *Qualquer Coisa*
*1976 - *Doces Bárbaros*
*1977 - *Bicho*
*1977 - *Muitos Carnavais*
*1978 - *Muito - Dentro da Estrela Azulada*
*1978 - *Maria Bethânia e Caetano Veloso ao Vivo*
*1979 - *Cinema Transcendental*
*1981 - *Outras Palavras*
*1981 - *Brasil*
*1982 - *Cores, Nomes*
*1983 - *Uns*
*1984 - *Velô*
*1986 - *Totalmente Demais*
*1986 - *Caetano Veloso*
*1987 - *Caetano Veloso*
*1989 - *Estrangeiro*
*1990 - *Sem Lenço, Sem Documento*
*1991 - *Circuladô*
*1992 - *Circuladô ao Vivo*
*1993 - *Tropicália 2*
*1994 - *Fina Estampa*
*1994 - *Fina Estampa ao Vivo*
*1996 - *Tieta do Agreste*
*1997 - *Livro*
*1999 - *Prenda Minha*
*1999 - *Omaggio a Federico e Giulieta ao Vivo*
*2000 - *Noites do Norte*
*2001 - *Noites do Norte ao Vivo*
*2002 - *Eu Não Peço Desculpa*
*2002 - *Todo Caetano* (colecion de 40 CDs)
*2004 - *A Foreign Sound*
*2005 - *Onqotô*
*2006 - *Cê*
*2007 - *Cê ao vivo*

## Bibliografia
* 1997: Caetano Veloso; *Alegria, Alegria*; Pedra que Ronca; Rio de Janeiro, Brasil
* 1997: Caetano Veloso; *Verdade tropical*; Companhia das Letras; São Paulo, Brasil
* 2003: Caetano Veloso; *Letra só*; Companhia das Letras; São Paulo, Brasil
* 2003: Caetano Veloso: *Tropical Truth: A Story of Music and Revolution in Brazil*; Alfred A. Knopf, Nòva York
* 2004: Giancarlo Mei: *Canto Latino: Origine, Evoluzione e Protagonisti della Musica Popolare del Brasile*; Stampa Alternativa-Nuovi Equilibri
* 2004: Luís Carlos de Moraes Jùnior; *Crisólogo: O estudante de poesia Caetano Veloso*; Comunicação; Rio de Janeiro, Brasil
* 2005: Caetano Veloso; *O mundo não é chato* ; Companhia das Letras; São Paulo, Brasil

## Ligams extèrnes

* Caetano Veloso Official Web Site
Gilberto Gil

**Gilberto Passos Gil Moreira** (*Gilberto Gil*) es un important musician e cantaire brasilian (*bossa nova*, *Tropicália*, reggae, *world music*). Tanben foguèt lo Ministre de la Cultura de Brasil, durant lo govèrn de Luiz Inácio Lula da Silva de 2003 a 2008.
Paul McCartney

*Sir* **James Paul McCartney** (nascut lo 18 de junh de 1942 a Liverpool) es estat e es un dels principals musicians e cantaires del Reialme Unit e tanben del mond. Amb John Lennon, foguèt compositor de cançons del grop de rock The Beatles. Lo grop comprenguèt tanben Ringo Starr , George Harrison e John Lennon.
John Lennon

**John Winston Ono Lennon** (nascut **John Winston Lennon**, en 1940 a Liverpool, mòrt en 1980 a Nòva York) foguèt un dels principals musicaires e cantaires britanics del sègle XX. Amb Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr, formèt lo famós grop musical de rock The Beatles.

Foguèt assassinat lo 8 de decembre de 1980 a Nòva York.
Ringo Starr

Ringo Starr (nascut **Richard Starkey**, lo 7 de julhet de 1940) foguèt un musician del grop de rock anglés *[[The Beatles]]*. Lo grop comprenguèt tanben Paul McCartney, George Harrison e John Lennon.
Gal Costa

**Gal Costa** (nascuda **Maria das Graças Costa Penna Burgos**) es una importanta cantaira brasilian dempuèi l'annada de 1960. A participat al movement musical *Tropicália*, en Brasil.
Maria Bethânia

**Maria Bethânia Viana Teles Veloso**, coneguda artisticament coma **Maria Bethânia** (Santo Amaro da Purificação, 18 de junh de 1946) es una cantaira brasiliana. Son fraire es lo famós cantaire Caetano Veloso
## Discografia
* *Maria Bethânia* (1965)
* *Edu e Bethania* (1967)
* *Maria Bethânia* (1969)
* *A Tua Presença...* (1971)
* *Drama* (1972)
* *Pássaro proibido* (1976)
* *Pássaro da Manhã* (1977)
* *Álibi* (1978)
* *Mel* (1979)
* *Talismã* (1980)
* *Alteza* (1981)
* *Ciclo* (1983)
* *A beira e o mar* (1984)
* *Dezembros* (1987)
* *Maria* (1988)
* *Memória da Pele* (1989)
* *25 anos* (1990)
* *Olho d'água* (1992)
* *As canções que você fez pra mim* (1993)
* *Las canciones que hiciste para mí* (1993)
* *Âmbar* (1996)
* *A força que nunca seca* (1999)
* *Maricotinha* (2001)
* *Cânticos, preces, súplicas à Senhora dos jardins do céu na voz de Maria Bethânia* (2003)
* *Brasileirinho* (2003)
* *Que falta você me faz - Músicas de Vinicius de Moraes* (2005)
* *Pirata* (2006)
* *Mar de Sophia* (2006)
* *Omara Portuondo e Maria Bethânia* (2007)
* *Encanteria* (2009)
* *Tua* (2009)
* *Oásis de Bethânia* (2012)
George Harrison

George Harrison, amb Paul McCartney, John Lennon e Ringo Starr, foguèt un musician del grop de rock britanic The Beatles. En solò, a agut tres tubes màgers, *My Sweet Lord* en 1971, *Give Me Love (Give Me Peace on Earth)* en 1973, e *Got My Mind Set on You* fin 1987, una represa de James Ray.
Elton John

**Sir Elton Hercules John** (nascut Reginald Kenneth Dwight Harris, lo 25 de març de 1947) es un famós musician e cantaire de rock e pop anglés.

## Discografia
* 1969 : Empty Sky
* 1970 : Elton John
* 1970 : The Games [Original Soundtrack]
* 1971 : Tumbleweed Connection
* 1971 : Friends
* 1971 : 11-17-70 [live]
* 1971 : Madman Across the Water
* 1972 : Honky Chateau
* 1973 : Don't Shoot Me I'm Only the Piano Player
* 1973 : Goodbye Yellow Brick Road
* 1974 : Caribou
* 1975 : Captain Fantastic and the Brown Dirt Cowboy
* 1975 : Rock of the Westies
* 1976 : Here and There [live]
* 1976 : Blue Moves
* 1977 : The Thom Bell Sessions
* 1978 : A Single Man
* 1979 : Victim of Love
* 1980 : Lady Samantha
* 1980 : 21 at 33
* 1981 : The Fox
* 1982 : Jump Up!
* 1983 : Too Low for Zero
* 1984 : Breaking Hearts
* 1985 : Ice on Fire
* 1986 : Leather Jackets
* 1987 : Live in Australia
* 1988 : Reg Strikes Back
* 1989 : Sleeping With the Past
* 1989 : The Complete Thom Bell Sessions (réédition)
* 1992 : The One
* 1993 : Duets
* 1994 : The Lion King OST
* 1995 : Made in England
* 1997 : The Big Picture
* 1999 : The Muse
* 1999 : Elton John and Tim Rice's AIDA
* 1999 : Live at the Ritz
* 2000 : The Road To Eldorado
* 2000 : One Night Only [live]
* 2001 : Songs from the West Coast
* 2004 : Peachtree Road
* 2006 : The Captain and the Kid
* 2010 : The Union (Com Leon Russell)
* 2013 : The Diving Board
* 2016 : Wonderful Crazy Night
* 2022 : Regimental Sgt. Zippo
Galliformes

Los **gallifòrmes** (*Galliformes*), comunament apelats **gallinacèus**, son un òrdre d'aucèls. Conten los piòts, faisans e las galinas, pincas, catlas entre autres.

## Filogenia
Relacions filogenicas basadas de Hackett *et al.* (2008).

## Taxonomia
Los gallifòrmes son un òrdre cognat als anserifòrmes. Istoricament son estats incluses dins aquel òrdre –grop d'aucèls de classificacion dificila– amb los turnicids (Turnicidae), los mesitornitids (Mesitornithidae) e l'hoazin (*Opisthocomus hoazin*). Segon la classificacion de l'IOC, se considerq que l'òrdre es format per cinq familhas amb 308 espècias:

* Familha dels **[[megapodidats]]** (Megapodiidae), amb 7 genres e 21 espècias.
* Familha dels **[[cracidats]]** (Cracidae), amb 11 genres e 57 espècias.
* Familha dels **[[numididats]]** (Numididae), amb 4 genres e 8 espècias.
* Familha dels **[[odontoforidats]]** (Odontophoridae), amb 10 genres e 34 espècias.
* Familha dels **[[Phasianidae|fasianidats]]** (Phasianidae), amb 54 genres e 188 espècias.

## Referéncias
Pavo (genre)

***Pavo*** es un genre d'aucèls que inclutz doas espècias asiaticas  Son coneguts abitualament coma **pavons** o **paus**. Lo pavon de Còngo aperten a un autre genre (*[[Afropavo]]*).

## Lista de las espècias
* Pavon blau — *[[Pavo cristatus]]* Linnaeus, 1758 —
* Pavon verd — *[[Pavo muticus]]* Linnaeus, 1766 —

## Referéncias
Pavo cristatus

Lo **pavon blau** (*Pavo cristatus*) es un ausèl gallifòrme de la familha dels Fasianidats.

Es un ausèl originari d'Asia (principalament d'Índia e d'Sri Lanka). Es conegut per sas colors brilhantas e sa coa magnifica que pòt desplegar en ròda. Seriá estat raportat d'Asia vèrs Grècia al sègle IV abans nòtra èra per Alexandre lo Grand e s'es lèu espandit dins tota Euròpa tant sa beutat suscitava l'admiracion.

## Caracteristicas
left|thumb|upright|Cap de ''Pavo cristatus''

Lo mascle mesura de 90&nbsp;cm a 1,10&nbsp;m sens sa coa, atenhent 3&nbsp;m en tot. La femèla mesura 86&nbsp;cm. Lo pavon es espandit coma ausèl domestic dins los parcs e jardins d'aglomeracion dins una granda partida del mond en rason de sas belaròias majestosas. Es aisidament reconeissible a son plumatge, sa tufa e sa traïna.

## Colors del plumatge
right|thumb|Detalh del plumatge
Existisson tres espècias principalas de pavons. La mai espandida es lo pavon blau (veire fòto), lo mascle a un cap e un còl blau brilhant e de bèlas plumas verdas e brunas dins sa traïna alara que lo còs entièr de la femèla es gris e blanc, amb un cap blanc. L'autra espècia principala es lo pavon blanc o pavon albin (qu’es en fach pas albin, mas puslèu leucistic) que son còs entièr es blanc. La traïna blanca supèrba del mascle revèrta la traïna d'una rauba de nòvia. Enfin, la tresena espècia es apelada pavon arlequin o mirgalhat ; es eissida del crosament d'un pavon blau e d'un blanc.

## Abitat
A l'estat salvatge, viu dins los bòsques e las selvas. En Euròpa, es sustot espandit dins los parcs e los jardins grands.

## Alimentacion
Manja de granas, cerealas, flors, baias, e insèctes. 

## Crit
Lo mascle a un crit fòrça reconeissible qu'es sovent associat, çò los francofòns, al pichon nom *Léon*.

## Compòrtament
En defòra de la sason dels nis, los pavons vivon en gropes pichons d'un mascle per fins a 5 femèlas. Manjan lèu lo matin o al luscre e passan la jornada dins l'ombra. Pendent la sason dels nis, lo mascle parada. Fa plan de bruch e seguís de femèlas.

## Fòtos

Image:Peacock female1.jpg
Image:Peacock male1.jpg
Image:Peacock male2.jpg
Image:Ramanasramam Resident Peacock.jpg 
Image:Paon.jpg
Image:Paon qui vole.jpg
Pavo cristatus MHNT.ZOO.2010.11.10.4.jpg |Museum specimen - 


## Vejatz tanben
* Argos Panoptès, pastor de la mitologia grèca que sos cent uèlhs foguèron semenats per Era sus la coa del pavon.

## Referéncia
* ITIS (Pavo cristatus)
Afropavo congensis

Lo **pavon de Còngo** (*Afropavo congensis*) es una espècia d'ausèl descobèrta en 1936. Presenta de caracteristicas dels pavons e de las pintardas.

## Abitat
Se tròba lo pavon de Còngo dins lo bacin de Còngo, dins la Republica Democratica de Còngo. Es protegit dins la resèrva de fauna d'okapis e lo Pargue Nacional de la Salonga, entre autres.
 
## Ligams
* https://web.archive.org/web/20050324030132/http://gbwf.org/pheasants/congo.html
Pavo muticus

***Pavo muticus*** es una espècia d'aucèl gallifòrme de la familha dels fasianids. Es originari d'Asia del Sud-Èst. Aquel pavon verd divergiguèt del pavon blau i a  ans. Son nom scientific significa " pavon mut ". Es tanben sonat **Pavon verd**.
## Ligams extèrnes
* ARKive - images and movies of the Green Peafowl ''(Pavo muticus)''
* BirdLife Species Factsheet
* IUCN Red List
* Red Data Book
Phasianus colchicus

Lo **faisan comun** (var. **hasan comun**) es un animal pròche de la galina, que se pòt crosar amb ela, mas en donant un ibrid esteril. 
Existisson d'espècias nombrosas de faisans. Los faisans largats per la caça son tanben d'ibrids esterils obtenguts pel crotzament entre doas espècias de faisans. 

## Ligams extèrnes
* ITIS 175905
* Oiseaux.net
* Caça faisan

## Referéncias
Pica pica

L**'agaça** (var. **ajaça, aiaça**) (*Pica pica*), es un dels grands corvids mai coneguts. Se pòt identificar aisidament gràcias a sa morfologia e a son plumatge negre e blanc caracteristic.
Organizacion Internacionala de Normalizacion

L**'Organizacion Internacionala de Normalizacion** (en anglés: *International Organization for Standardization*; sigla: **ISO**) es una organizacion internacionala, creada en 1947, compausada de representants dels organismes de normalizacion nacionals d'aperaquí 150 païses, que produtz de nòrmas internacionalas dins de domenis industrials e comercials. Lo secretariat central de l'ISO es situat a Genèva, en Soïssa. Assegura als membres de l'ISO lo sosten administratiu e tecnic, coordena lo programa descentralizat d'elaboracion de las nòrmas e procedís a lor publicacion.

I a diferentas categorias de membres :
* lo comitat membre de l'ISO : l'organisme nacional « mai representatiu de la normalizacion dins son país »
* lo membre correspondent pels païses qu'an pas encara d'organisme nacional representatiu
* lo membre abonat pels païses que lor economia es limitada

Pels païses francofòns, los membres son : l'AFNOR (França), l'IBN (Belgica), le SNV (Soïssa), lo SCC (Canadà), etc.

L'ISO coopèra amb la Comission Electrotecnica Internacionala (CEI), responsabla de la normalizacion d'esquipaments electrics.

Una error frequenta es de creire qu'ISO significa *International Standards Organization* mentre qu'ISO es pas un acronim: lo tèrme ven del mot grèc ίσος *iso*, significant *egal*. L'usatge d'un acronim auriá agut per consequéncia l'utilizacion de l'acronim IOS en anglés, OIN en occitan e atal successivament dins las autras lengas, çò qu'explica perqué los fondadors de l'organizacion an causit la denominacion comuna corta ISO.

## Annèxas
### Articles connèxes
* Lista de nòrmas ISO
* IEEE
* CEI

### Ligams extèrnes

*
Lista alfabetica dels genres de cetacèus

* Balaena 
* Balaenoptera 
* Berardius 
* Caperea
* Cephalorhynchus
* Delphinapterus  
* Delphinus
* Eschrichtius
* Eubalaena
* Feresa
* Globicephala
* Grampus
* Hyperoodon 
* Indopacetus
* Kogia  
* Lagenodelphis
* Lagenorhynchus
* Lissodelphis
* Megaptera
* Mesoplodon
* Monodon
* Orcaella
* Orcinus
* Peponocephala
* Physeter
* Pseudorca
* Sotalia
* Sousa
* Stenella
* Steno
* Tasmacetus
* Tursiops
* Ziphius
Lista alfabetica dels genres d'insectivòrs

**  Amblysomus 
** *[[Anourosorex]]* 
** *[[Atelerix]]*
** *[[Blarina]]* 
** *[[Blarinella]]*  
** Calcochloris 
** *[[Chimarrogale]]* 
** Chlorotalpa 
** Chrysochloris 
** Chrysospalax 
** *[[Condylura]]* 
** *[[Congosorex]]* 
** *[[Crocidura]]* 
** Cryptochloris 
** *[[Cryptotis]]* 
** *[[Desmana]]*
** *[[Diplomesodon]]*
** Echinops 
** *[[Echinosorex]]*
** Eremitalpa 
** *[[Erinaceus]]*
** *[[Euroscaptor]]* 
** *[[Feroculus]]* 
** *[[Galemys]]*
** Geogale
** Hemicentetes 
** *[[Hemiechinus]]*
** *[[Hylomys]]*
** Limnogale 
** *[[Megasorex]]* 
** *[[Mesechinus]]*
** Microgale 
** Micropotamogale 
** *[[Mogera]]*
** *[[Myosorex]]* 
** *[[Nectogale]]*  
** *[[Neomys]]* 
** *[[Nesophontes]]* 
** *[[Nesoscaptor]]*
** *[[Neurotrichus]]*
** *[[Notiosorex]]*
** Oryzorictes    
** *[[Paracrocidura]]*
** *[[Parascalops]]*
** *[[Podogymnura]]*
** Potamogale 
** *[[Ruwenzorisorex]]*  
** *[[Scalopus]]* 
** *[[Scapanulus]]*
** *[[Scapanus]]* 
** *[[Scaptochirus]]*
** *[[Scaptonyx]]*
** *[[Scutisorex]]*
** Setifer 
** *[[Solenodon]]*  
** *[[Solisorex]]* 
** *[[Sorex]]*  
** *[[Soriculus]]* 
** *[[Suncus]]* 
** *[[Surdisorex]] * 
** *[[Sylvisorex]]*
** *[[Talpa]]* 
** Tenrec    
** *[[Uropsilus]]*
** *[[Urotrichus]]*
Apidae

Aquesta familha que sos representants son apelats **abelhas socialas**, compren un genre :
* *[[Triepeolus]]* Robertson, 1901 
e tres sosfamilhas :
* Apinae     
* Nomadinae     
* Xylocopinae

Lista alfabetica dels genres d'Apids
Lista alfabetica dels genres d'Apids

* *[[Acanthopus]]* 
* *[[Aethammobates]]* 
* *[[Afromelecta]]* 
* *[[Agapanthinus]]* 
* *[[Aglae]]* 
* *[[Aglaomelissa]]* 
* *[[Alepidosceles]]* 
* *[[Allodape]]* 
* *[[Allodapula]]* 
* *[[Alloscirtetica]]* 
* *[[Amegilla]]* 
* *[[Ammobates]]* 
* *[[Ammobatoides]]* 
* *[[Ancyla]]* 
* *[[Ancyloscelis]]* 
* *[[Anthophora]]* 
* *[[Anthophorula]]* 
* *[[Abelha de mèl|Apis]]* 
* *[[Arhysoceble]]* 
* *[[Austroplebeia]]* 
* *[[Biastes]]* 
* *[[Bombus]]* 
* *[[Brachymelecta]] 
* *Brachynomada 
* *[[Braunsapis]] 
* *Caenonomada 
* *[[Caenoprosopina]] 
* *Caenoprosopis 
* *[[Canephorula]] 
* *Cemolobus 
* *[[Centris]] 
* *Cephalotrigona 
* *[[Ceratina]] 
* *Chalepogenus 
* *[[Chilimalopsis]] 
* *Cleptotrigona 
* *[[Coelioxoides]] 
* *Compsomelissa 
* *[[Ctenioschelus]] 
* *Ctenoplectra 
* *[[Ctenoplectrina]] 
* *Cubitalia 
* *[[Dactylurina]] 
* *Deltoptila 
* *[[Diadasia]] 
* *Diadasina 
* *[[Doeringiella]] 
* *Effractapis 
* *[[Elaphropoda]] 
* *Epeoloides 
* *[[Epeolus]] 
* *Epicharis 
* *[[Epiclopus]] 
* *Eremapis 
* *[[Ericrocis]] 
* *Eucera 
* *[[Eucerinoda]] 
* *Eucondylops 
* *[[Eufriesea]] 
* *Euglossa 
* *[[Eulaema]] 
* *Exaerete 
* *[[Exomalopsis]] 
* *Exoneura 
* *[[Exoneurella]] 
* *Exoneuridia 
* *[[Florilegus]] 
* *Gaesischia 
* *[[Gaesochira]] 
* *Habrophorula 
* *[[Habropoda]] 
* *Hamatothrix 
* *[[Hexepeolus]] 
* *Holcopasites 
* *[[Hopliphora]] 
* *Hypotrigona 
* *[[Isepeolus]] 
* *Kelita 
* *[[Leiopodus]]
* *Lestrimelitta 
* *[[Liotrigona]] 
* *Lisotrigona 
* *[[Lophothygater]] 
* *Macrogalea 
* *[[Manuelia]]
* *Martinapis 
* *[[Megaceratina]] 
* *Melanempis 
* *[[Melecta]] 
* *Melectoides 
* *[[Meliphilopsis]] 
* *Melipona 
* *[[Meliponula]] 
* *Melissodes 
* *[[Melissoptila]] 
* *Melitoma 
* *[[Melitomella]] 
* *Meliwillea 
* *[[Mesocheira]] 
* *Mesonychium 
* *[[Mesoplia]] 
* *Micronychapis 
* *[[Monoeca]] 
* *Nannotrigona 
* *[[Nasutapis]] 
* *Neolarra
* *[[Neopasites]] 
* *Nogueirapis 
* *[[Nomada]]
* *Notolonia 
* *[[Odyneropsis]] 
* *Oreopasites 
* *[[Osirinus]] 
* *Osiris
* *[[Osmia]] 
* *Oxytrigona 
* *[[Pachymelus]]
* *Pachysvastra 
* *[[Parammobatodes]] 
* *Paranomada 
* *[[Paratetrapedia]] 
* *Paratrigona 
* *[[Parepeolus]] 
* *Pariotrigona 
* *[[Partamona]] 
* *Pasites 
* *[[Peponapis]] 
* *Platysvastra 
* *[[Plebeia]] 
* *Plebeina 
* *[[Protosiris]] 
* *Psithyrus 
* *[[Ptilothrix]] 
* *Rhathymus 
* *[[Rhinepeolus]] 
* *Rhogepeolus 
* *[[Rhopalolemma]] 
* *Santiago 
* *[[Scaptotrigona]] 
* *Schmiedeknechtia 
* *[[Simanthedon]] 
* *Sinomelecta 
* *[[Sphecodopsis]] 
* *Spinopasites 
* *[[Svastra]] 
* *Svastrides 
* *[[Svastrina]] 
* *Syntrichalonia*
* *Systropha* Illiger 1806 
* *Tapinotaspis 
* *[[Tapinotaspoides]] 
* *Tarsalia 
* *[[Teratognatha]]
* *Tetralonia 
* *[[Tetraloniella]] 
* *Tetralonioidella 
* *[[Tetrapedia]] 
* *Thalestria 
* *[[Thygater]] 
* *Thyreus 
* *[[Toromelissa]] 
* *Townsendiella
* *[[Trichocerapis]] 
* *Trichonomada 
* *[[Trichotrigona]] 
* *Triepeolus 
* *[[Trigona]] 
* *Trigonisca
* *[[Trigonopedia]] 
* *Triopasites 
* *[[Xenoglossa]] 
* *Xeromelecta 
* *[[Xylocopa]]
* *Zacosmia
Lista alfabetica dels genres de tartugas

* Acanthochelys 
* Amyda 
* *[[Annamemys]]* 
* Apalone 
* Aspideretes 
* *[[Batagur]]* 
* *[[Callagur]]* 
* Caretta 
* Carettochelys 
* Chelodina 
* Chelonia 
* Chelus 
* Chelydra 
* *[[Chersina]]* 
* *[[Chinemys]]* 
* Chitra 
* *[[Chrysemys]]* 
* *[[Clemmys]]* 
* *[[Cuora]]* 
* Cyclanorbis 
* *[[Cyclemys]]* 
* Cycloderma 
* *[[Deirochelys]]* 
* Dermatemys 
* Dermochelys 
* Dogania 
* Elseya 
* *[[Emydoidea]]* 
* Emydura 
* *[[Emys]]* 
* Eretmochelys 
* Erymnochelys 
* *[[Geochelone]]* 
* *[[Geoclemys]]* 
* *[[Geoemyda]]
* *Gopherus* 
* *Graptemys* 
* *Hardella* 
* *Heosemys*
* *Hermani* 
* *Hieremys* 
* *Homopus* 
* [[Hydromedusa]] 
* *Indotestudo* 
* *Kachuga* 
* *Kinixys* 
* [[Kinosternon]] 
* [[Lepidochelys]] 
* [[Lissemys]] 
* [[Macrochelys]] 
* *Malaclemys* 
* *Malacochersus* 
* *Malayemys* 
* *Manouria* 
* *Mauremys* 
* *Melanochelys* 
* *Morenia* 
* [[Natator]] 
* [[Nilssonia]] 
* *Notochelys* 
* *Ocadia* 
* *Orlitia* 
* [[Palea]] 
* [[Pelochelys]] 
* [[Pelodiscus]] 
* [[Pelomedusa]] 
* [[Peltocephalus]] 
* [[Pelusios]] 
* [[Phrynops]] 
* [[Platemys]] 
* [[Platysternon]] 
* [[Podocnemis]] 
* *Psammobates* 
* [[Pseudemydura]] 
* *Pseudemys* 
* *Pyxidea* 
* *Pyxis* 
* [[Rafetus]] 
* [[Rheodytes]]
* *Rhinoclemmys* 
* *Sacalia* 
* *Siebenrockiella* 
* [[Sternotherus]] 
* *Terrapene* 
* *Testudo* 
* *Trachemys'' 
* Trionyx
Lista alfabetica dels genres de xenartres

* *[[Bradypus]]* 
* *[[Cabassous]]* 
* *[[Chaetophractus]]* 
* *[[Choloepus]]* 
* *[[Chlamyphorus]]* 
* *[[cyclopes (genre)|Cyclopes]]* 
* *[[Dasypus]]* 
* *[[Euphractus]]*
* *[[Myrmecophaga]]* 
**[[Priodontes]]*
* *[[Tamandua]]*  
**[[Tolypeutes]]* 
* *[[Zaedyus]]*
Lista detalhada de las familhas e genres de primats

## '''Prosimians'''

### Lemurifòrmes
*Lemuridae 
** *[[Lemur (animal)|Lemur]]* 
** *[[Hapalemur]]* 
** *[[Varecia]]* 
** *[[Eulemur]]* 
*Indriidae 
** *[[Indri]]*
** *[[Propithecus]]* 
** *[[Avahi]]*
*Megaladapidae
** *[[Lepilemur]]*
*Daubentoniidae
** *[[Daubentonia]]*

### Lorisifòrmes
*sosfamilha Cheirogaleinae
** *[[Microcebus]]*
** *[[Cheirogaleus]]*
** *[[Allocebus]]*
*sosfamilha Galagidae 
** *[[Euoticus]]*
** *[[Galago]]*
** *[[Galagoides]]*
** *[[Otolemur]]*
* sosfamilha Loridae
** *[[Arctocebus]]*
** *[[Loris]]*
** *[[Nycticebus]]*
** *[[Perodicticus]]*
* Sosfamilha Phanerinae
** *[[Phaner]]*

### tarsiidae
* *[[Tarsius]]*

## '''Simians'''

### [[Platirrinians]]
* Cebidae
** sosfamilha Alouattinae
*** *[[Alouatta]]*
**sosfamilha  Aotinae
*** *[[Aotus]]*
**sosfamilha Atelinae
*** *[[Ateles]]*
*** *[[Brachyteles]]* 
*** *[[Lagothrix]]* 
**sosfamilha Cebinae
*** *[[Cebus]]*
*** *[[ Saimiri]]*
* callitrichidae 
** *[[Callimico]]*  
** *[[Callithrix]]* 
** *[[Leontopithecus]]*
** *[[Saguinus]]*
* Pitheciidae 
**Callicebinae
*** *[[Callicebus]]* 
**Pitheciinae
*** *[[Cacajao]]* 
*** *[[Chiropotes]]* 
*** *[[Pithecia]]*

### [[Catarrinians]]
* superfamilha Cercopithecoidea
**  Cercopithecidae
*** sosfamilha Cercopithecinae
**** *[[Allenopithecus]]*   
**** *[[Cercocebus]]* 
**** *[[Cercopithecus]]* 
**** *[[Erythrocebus]]* 
**** *[[Macaca]]* 
**** *[[Papio]]* 
**** *[[Theropithecus]]* .
**** *[[Lophocebus]]*  
**** *[[Chlorocebus]]* 
**** *[[Miopithecus]]* 
**** *[[Mandrillus]]*
*** sosfamilha Colobinae
**** *[[Colobus]]* 
**** *[[Nasalis]]   * 
**** *[[Presbytis]]* 
**** *[[Procolobus]]* 
**** *[[Pygathrix]]* 
**** *[[Semnopithecus]]* 
**** *[[Trachypithecus]]*
* superfamilha Hominoidea
**Hylobatidae
*** *[[Hylobates]] * 
**Panidae 
*** *[[Pan (genre)|Pan]]*
*** *[[Gorilla|Gorilla]]*
**Pongidae 
*** *[[Pongo]]*
**Hominidae
*** *[[Homo]]*
Lista alfabetica dels genres de primats

** *[[Allenopithecus]]*   
** Allocebus 
** *[[Alouatta]]*
** *[[Aotus]]*
** Arctocebus
** *[[Ateles]]*
** *[[Avahi]]*
** *[[Brachyteles]]* 
** *[[Cacajao]]* 
** *[[Callicebus]]* 
** *[[Callimico]]*  
** *[[Callithrix]]* 
** *[[Cebus]]*
** *[[Cercocebus]]* 
** *[[Cercopithecus]]* 
** Cheirogaleus 
** *[[Chiropotes]]* 
** *[[Chlorocebus]]* 
** *[[Colobus]]* 
** *[[Daubentonia]]*
** *[[Erythrocebus]]* 
** *[[Eulemur]]* 
** Euoticus 
** Galago 
** Galagoides 
** *[[Gorilla]]*
** *[[Hapalemur]]* 
** *[[Homo]]*
** *[[Hylobates]] * 
** *[[Indri]]*
** *[[Lagothrix]]* 
** *[[Lemur]]* 
** *[[Leontopithecus]]*
** *[[Lepilemur]]*
** *[[Lophocebus]]* 
** Loris 
** *[[Macaca]]* 
** *[[Mandrillus]]*
** Microcebus 
** *[[Miopithecus]]* 
** *[[Nasalis]]   * 
** Nycticebus 
** Otolemur 
** *[[Pan]]*
** *[[Papio]]* 
** Perodicticus  
** Phaner
** *[[Pithecia]]*
** *[[Pongo]]*
** *[[Presbytis]]* 
** *[[Procolobus]]* 
** *[[Propithecus]]* 
** *[[Pygathrix]]* 
** *[[Saguinus]]*
** *[[Saimiri]]*
** *[[Semnopithecus]]* 
** *[[Tarsius]]*
** *[[Theropithecus]]* .
** *[[Trachypithecus]]*
** *[[Varecia]]*
Tartuga

Las **Tartugas** (**Testudines**), o **Quelonians**, forman un òrdre de reptils que la caracteristica es d'aver una clòsca. Existís una granda varietat d'espècias amb de caracteristicas divèrsas, mas totas se distinguisson dels autres reptils par la clòsca. Se despartisson tradicionalament en tres grops : las tartugas terrèstras, las tartugas aquaticas, e las tartugas marinas.

Las tartugas son oviparas e la ponduda a luòc aperaquí un còp l'an. Los joves creisson rapidament, son desvolopament s'alentís puèi. L'alimentacion de las tartugas se pòt compausar de carn o de vegetals segon las espècias.

Les 334 espècias de tartugas son devesidas en 14 familhas. Se despartisson sus una bona part del glòbe e pòdon viure dins d'abitats fòrça divèrses. Quaranta-dos del cent d'aquelas espècias son amenaçadas de disparicion, qu'aquò siá en rason de la destruccion de son abitat, o d'una predacion tròp importanta. Dins los dos cas, l'influéncia de l'òme es fòrça importanta, malgrat las accions de proteccion mesas en òbra.
Embasac

**Embasac** (*Ambazac* en francés) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

Sos abitants s'apelan los Embasacs.

## Geografia
*monts d'Embasac

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Ambaciaco* a la fin dau segle VII, *Ambasiacum castrum* en 1032-1064, *Ambasacus* en 1315. La prononciacion es [ɛ̃ba'za].
.
Segon Dauzat e Rostaing, *Embasac* ven dau nom gallic d'òme *Ambatius*, emb lo sufixe *-acum* . Ives Lavalada accèpta *Ambatius* e precisa que la vocala de la prumiera sillaba fuguet barrada per afebliment de *a-* iniciau .
Segon Negre, *Embasac* ven dau nom « romanic » d'òme *Ambasius*. Negre es segut per Marcel Villoutreix .
Segon Delamarre, l'etime d*'Embasac* es *ambatiācon*, la proprietat d'Ambatios, nom derivat en *-ācon*.

## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits : lo [lu], la [lɔ], los [luː], las [laː].
* Prononciacion : *Ch* iniciau /tʃ/ e intèrne /ʃ/ ; *g* (davant *i*, *e*), *j* (davant *a*,*o*,*u*) iniciau o intèrne /dʒ/, de preferéncia /ʒ/ en intèrne.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luecs e monuments
* Chasteu de Mont Merí (s. 19)
* Taula de peira dau Bòsc de la Lega
* Escura dau Codiér (s. 12)
* Mont Gerbasson

## Personalitats liadas a la comuna
* Maurice Boitel, pintor,
* Molière, autor e comedian,

## Intercomunalitat
* CC de Vam Lemosin Avenidor Natura (residéncia)

## Embessonatges
* Markt-Eckental (Alemanha)
* Soufflenheim (França)

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Lista alfabetica dels genres de carnivòrs

## A
** *[[Acinonyx]]*
** *[[Ailuropoda]]*
** *[[Ailurus]]*
** *[[Amblonyx]]*
** *[[Aonyx]]*
** *[[Arctictis]] * 
** *[[Arctocephalus]]*
** *[[Arctogalidia]]*
** *[[Arctonyx]]* 
** *[[Atelocynus]]* 
** *[[Atilax]]*

## B

** *[[Bassaricyon]]*
** *[[Bassariscus]]*
** *[[Bdeogale]]*

## C

** *[[Callorhinus]]* 
** *[[Canis]]* 
** *[[Caracal]]
** *Catopuma*
** *Cerdocyon* 
** *Chrotogale* 
** *Chrysocyon* 
** *Civettictis* 
** *Conepatus* 
** *Crocuta* 
** *Crossarchus*
** *Cryptoprocta* 
** *Cuon* 
** *Cynictis* 
** *Cynogale* 
** *Cystophora*

== D ==

** *Diplogale* 
** *Dologale* 
** *Dusicyon*

== E ==

** *Eira*
** *Enhydra* 
** *Erignathus* 
** *Eumetopias*
** *Eupleres* 
** *Eyra*

== F ==
 
** *Felis*
** *Fossa*

== G ==

** *Galerella* 
** *Galictis*
** *Galidia*
** *Galidictis* 
** *Genetta*
** *Gulo* 

== H ==

** *Halichoerus* 
** *Helarctos *
** *Helogale* 
** *Hemigalus* 
** *Herpailurus* 
** *Herpestes* 
** *Histriophoca* 
** *Hyaena *
** *Hydrictis* 
** *Hydrurga*

== I ==
 
** *Ichneumia* 
** *Ictonyx*

== L ==

** *Leopardus* 
** *Leptailurus*
** *Leptonychotes* 
** *Liberiictis* 
** *Lobodon* 
** *Lontra*
** *Lutra*
** *Lutrogale*
** *Lycaon* 
** *Lyncodon*
** *Lynx*

== M ==

** *Macrogalidia* 
** *Martes* 
** *Meles* 
** *Mellivora*
** *Melogale* 
** *Melursus*
** *Mephitis* 
** *Mirounga* 
** *Monachus* 
** *Mungos* 
** *Mungotictis* 
** *Mustela* 
** *Mydaus*

== N ==

** *Nandinia * 
** *Nasua* 
** *Nasuella*
** *Neofelis* 
** *Neophoca*
** *Nyctereutes*

== O ==
 
** *Odobenus* 
** *Ommatophoca* 
** *Oncifelis*
** *Oreailurus*
** *Osbornictis*
** *Otaria* 
** *Otocolobus* 
** *Otocyon*

== P ==
 
** *Pagophilus* 
** *Paguma* 
** *Panthera*
** *Paracynictis* 
** *Paradoxurus*
** *Pardofelis* 
** *Phoca* 
** *Phocarctos* 
** *Poecilogale*
** *Poiana* 
** *Potos* 
** *Prionailurus*
** *Prionodon* 
** *Procyon*
** *Profelis* 
** *Proteles*
** *Pseudalopex* 
** *Pteronura*
** *Puma* 
** *Pusa*

== R ==

** *Rhynchogale* 

== S ==

** *Salanoia * 
** *Speothos* 
** *Spilogale*
** *Suricata*
rapace

== T ==

** *Taxidea*
** *Tremarctos*

== U ==

** *Uncia*
** *Urocyon* 
** *Ursus*

== V ==

** *Viverra* 
** *Viverricula
** *[[Vormela]]*
** *[[Vulpes]]* 

## Z

** *[[Zalophus]]*
La Baseuge

**La Baseuge** (*La Bazeuge* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

## Geografia e lenga

miniatura|330px|centre|Situacion de la comuna de La Baseuge en Naute-Viena

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Baseuga* au segle XII, *de Basilica* en 1185. La prononciacion es [la ba’zœʒ] . 
*Baseuge* representa lo latin *basilica*, au sens d'egleisa. Lo latin *basilica* avia au començament lo sens de « merchat », davant de préner lo sens d'« egleisa » (Dauzat) . 

## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits : le [lə], la [la].
* Prononciacion bien marchesa : *Ch* /ʃ/ ; *j* /ʒ/; *au* /o/ ; *òn* / ɔ̃/ (coma en Francés)

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luecs e monuments
left|350px|miniatura|Lo pont dau Chair.

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes

* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Síus

**Síus** (*Cieux* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

Sos abitants s'apelan los Siunauds.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Fòrmas ancianas : *Cilis*, *Silis*, sens data, *Sils* en 1191, *Sieux*, *Syoux* en 1262, *Silis* en 1310, *Cieux* en 1452. Es prononciat [si:] o [siø]. 
Segon Dauzat [que probable coneissiá pas las fòrmas ancianas], lo nom es escur : l'ancian occitan *ciu*, « ciutat », conven pas per un vilatge . 
Segon Negre, Marcel Villoutreix, Ives Lavalada, *Sius* ven probablament dau nom latin d'òme *Silius*, au plurau (per designar una familha, segon Marcel Villoutreix) .  
Sens evocar *Sius*, Xavier Delamarre utiliza lo nom celtic *Cilios*, ailas inatestat .

## Istòria

## Administracion

### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits :
* Prononciacion : *Ch*- ; *g*-,* j*-

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Gal

Lo **gal** (var. **gau, jal, jau**) o **pol** (var. **poth**) o **galinat** o **hasan** es lo mascle de la galina domestica (espècia *[[Gallus gallus]]*). Lo mot s'emplega tanben per designar los mascles de divèrsas espècias de gallinacèus.