Sèrbocroat

thumb|300px|Sèrbocroat (2005)
thumb|300px|Ethno-political variants of the Serbo-Croatian language or Serbo-Croatian diasystem (as of 2006)
Lo **sèrbocroat** o **croatosèrbe** (autonim: *srpskohrvatski* o *hrvatskosrpski*) es una lenga eslava meridionala, parlada principalament en Croàcia, Serbia, Bòsnia e Ercegovina, Montenegro e cèrtas parts de Kosovo. Es una lenga pluricentrica, amb quatre varietats estandards, a saber, lo croat, lo bosnian, lo montenegrin e lo sèrbe. Totas quatre son fòrça similaras e mutualament intelligiblas. Lo sèrbocroat es doncas un diasistèma e las quatre lengas que lo compausan, croat, bosnian, sèrbe e montenegrin, son de lengas per elaboracion.

## Un diasistèma e quatre lengas
En efièch, dempuèi l'independéncia de Croàcia en 1991 e de Bòsnia e Ercegovina en 1992, puèi de Montenegro en 2006, lo sèrbocroat es pas pus reconegut enlòc per lenga oficiala. Se reconeisson sonque quatre lengas distintas, que caduna ten la sieuna nòrma pròpria, e mai demoren fòrça semblantas:
* Lo croat es la lenga oficiala de Croàcia e de la comunitat croata de Bòsnia e Ercegovina. S'escriu sonque en alfabet latin.
* Lo bosnian (o mens oficialament bosniac) es la lenga oficiala de la comunitat "musulmana" (dicha "bosniaca") de Bòsnia e Ercegovina. S'escriu sonque en alfabet latin e mai se pòsca teoricament escriure tanben en alfabet cirillic.
* Lo sèrbe es la lenga oficiala de Serbia e de las comunitats sèrbas de Croàcia e de Bòsnia e Ercegovina. S'escriu indiferentament en alfabet cirillic o en alfabet latin. Pasmens, la novèla Constitucion de la Republica de Serbia estipula que sol lo cirillic es oficial.
* La reivindicacion d'una lenga montenegrina es estada longtemps minoritària, mas l'an fin finala represa las autoritats del novèl Estat montenegrin independent. Pasmens, aquela lenga es encara a s'elaborar. Aquela elaboracion compòrta de causidas de formas fòrça localas, qu'an menat a la necessitat de crear de novèlas letras per tal de notar de fonèmas qu'existisson pas dins los divèrses estandards, çò que podriá far del montenegrin, paradoxalament e un pauc artificialament, una lenga mai diferenciada de las autras tres que non o son las autras tres entre elas. La Constitucion montenegrina estipula que lo montenegrin se pòt escriure tant en alfabet cirillic coma en alfabet latin.

## Un diasistèma e tres dialèctes

### Los tres grands dialèctes
Lo diasistèma sèrbocroat se compausa de tres grands dialèctes, que lor nom ven de la forma que i pren l'interrogatiu "qué": lo *štokavski* ("qué" i se ditz *što* o *šta*), lo *kajkavski* (i se ditz *kaj*) e lo *čajkavski* (i se ditz *čaj*). La mapa o mòstra, lo *štokavski* es de fòrça lo mai important dels tres, que cobrís Serbia, Montenegro, Bòsnia e una brava mitat de Croàcia. Lo *kajkavski* es lo dialècte de la region de Zagreb, amb d'unes parlars que fan transicion amb l'eslovèn, e lo *čajkavski* se parla en Ístria e dins de parts de la Croàcia occidentala e de Dalmàcia (Zadar, Split).

### Las tres variantas del ''štokavski''

Lo *štokavski*, al sieu torn, se parteja en tres grands sotadialèctes, definits segon la realizacion de la vocala *jat* de l'ancian eslau. Aquela vocala se pronóncia al jorn d'avuèi coma una *e* longa dins la màger part de Serbia: aquò's l*ekavski*; *je* o *ije* (segon la sieuna plaça dins lo mot) en Croàcia, en Montenegro, al sud-oèst de Serbia e dins la màger part de Bòsnia: aquò's lo *jekavski*; e *i* dins d'unes parçans de Bòsnia e de Croàcia: aquò's l*ikavski*.

Un exemple de mot dins los tres dialèctes: ekavski *lep*, jekavski *lijep*, ikavski *lip* ("bèl").

La mapa mòstra tanben una extension del *jekavski* de cap a l'oèst, al detriment de l*ikavski* que lo sieu domeni s'es trobat copat en dos. Aquela extension se deu a las migracions provocadas per las invasions otomanas. Un dels dialèctes *jekavskis* que s'espompiguèt bravament amb aquel fenomèn de las migracions es lo d'Ercegovina orientala (cf. *infra*). Aquelas migracions çaquelà explican la preséncia d'una fòrta minoritat sèrba en Croàcia, mas fòrça croats an un dialècte local *jekavski* tanben.

### Lo lexic: diferéncias dialectalas e influéncias divèrsas

I a de diferéncias lexicalas dins lo domeni sèrbocroat, e al sen d'aqueste dins lo domeni *štokavski*, coma i n'a dins totas las lengas e subretot las qu'an pas conegut un procèssus d'estandardizacion multisecular (pensem a l'occitan "Nadal"/"Nadau" vs. "Calendas"/"Chalendas", per citar pas qu'un exemple). Pasmens, la difusion de la **lenga** (nòrma) sèrbocroata per l'escòla e los mèdias, ni per l'emplec de variantas diferentas dins cada republica, a difusat un *neo-štokavski* aplanador de fòrças diferéncias, almens iperdialectalas. De diferéncias màgers subsistisson, que los locutors i tenon fòrt e mòrt coma caracteristica de lor "varianta", e dempuèi 1991-92 de lor "lenga". Per exemple, "setmana" se ditz*tjedan* en croat e *sedmica* (*седмица*) en sèrbe, e en bosnian, "pan" se ditz *kruh* en croat e *hleb* (*хлеб*) en sèrbe e en bosnian, *hljeb*, qu'es lo meteis mot mas jos la sieuna forma *jekavski*. Los noms dels meses, en sèrbe e en bosnian, son los noms internacionals (*januar* (*јануар*), *februar* (*фебруар*), *mart* (*март*)...) e en croat son de noms eslaus autentics (*siječanj*, *veljača*, *ožujak*...).

Per de rasons istoricas, los parlars de Serbia e de Bòsnia an fach fòrces manlèus al turc, çò qu'es pas lo cas lo cas, solide, dels parlars de Croàcia. Maites an passat dins los estandards d'aquelas republicas, de còps que i a i an pas cap d'equivalent eslau (sèrbe *kašika* (*кашика*), "culhièr" vs. croat *zliča*), de còps que i a son de simples sinonims (*ćuprija* (*ћуприја*) es un autre mot per *most* (*мост*), "pont", emplegat dins tot lo domeni del serbocroat), o pòdon tanben èsser practicament de dialectalismes: *jok* / *јок* ("non") vs. lo mot corrent *ne* / *не*).

Dialectalament, la còsta croata (region de Dalmàcia) e la de Montenegro coneisson tanben de manlèus a l'italian.

Tanben, fòrças divergéncias entre sèrbe e croat venon de las causidas diferentas davant los neologismes e la formacion dels mots scientifics e tecnics (cf. *infra*).

## Una lenga...
Abans l'esclatament de Iogoslavia en 1991-1992, se considerava que i aviá una **lenga sèrbocroata** unica. Dins la primièra Iogoslavia de 1918 a 1941, s'i englobava lo quite eslovèn (considerat com lo sèrbocroat parlat en Eslovènia), que lo regim comunista restabliguèt lenga ni cort ni costièr.

Fa qualques annadas, un dessenh en capèl dins un article de *Le Monde* fasiá dire a un estudiant: "J'étudie le serbo-croate au département des langues mortes" (Estúdii lo sèrbocroat al departament de las lengas mòrtas). Es vertat que la quasi-totalitat dels locutors se dison de lenga sèrba, croata, bosniana o montenegrina, e los establiments estrangièrs coma l'INALCO de París an renomenat lo cursus "bosnian-croat-sèrbe". Pasmens, i a encara de gent, estacats a l'anciana unitat de l'espaci iogoslau, qu'estiman mai de continuar de parlar de sèrbocroat: existís una Wikipèdia que se reclama d'aquela lenga, http://sh.wikipedia.org

### ... resulta d'una ideologia: Ljudevit Gaj e Vuk Karadzic...

Ljudevit Gaj (1809-1872) e Vuk Stefanović Karadžić (1767-1864) son los reformators, respectivament, del croat e del sèrbe. Fins al XIXen sègle, los croats escrivián lors parlars en alfabet latin e d'un biais fonetic, los sèrbes escrivián dins una lenga sabenta, en alfabet cirillic mas amb una ortografia complicada. Ljudevit Gaj alenguèt los sieus compatriòtas a abandonar lo *čajkavski* e lo *kajkavski* e a utilizar los parlars *jekavskis* de Croàcia, perque aquestes pus pròches de la massa dels dialèctes sèrbocroats e tanben a causa de l'influéncia de la lenga literària *jekavski* de Dubrovnik. Vuk Karadžić, el, incitèt los sieus a escriure coma parlan (aquò's lo sieu famós eslogan: *piši kako govoriš* (*пиши како говориш*), "escriu coma parlas"), en cirillic e d'un biais quasi fonetic. Aquelas reformas fan la lenga escricha, siá en Croàcia siá en Serbia, accessibla al pòble, e permeton l'acòrdi de Viena (1850) pel qual maites escrivans dels dos pòbles s'engatjan a escriure la meteissa lenga amb dos alfabets diferents. Lo dialècte causit es lo jekavski de l'Ercegovina orientala (cf. *supra*), que çaquelà Karadžić n'èra originari. Aquel acòrdi es la traduccion lingüistica de l'ideologia iogoslava que vòl unir los pòbles eslaus del sud en lucha per lor reconeissença.

Aquel acòrdi merquèt la naissença de la *lenga* sèrbocroata, mas cal pasmens apondre que foguèt pas jamai completament aplicat. D'un latz, los sèrbes de Serbia continuèron d'escriure en *ekavski*; d'un autre, i aguèt pas jamai cap trabalh per trencar las diferéncias lexicalas o morfologicas; enfin, lo problèma del vocabulari tecnic e scientific, que se pausava pas gaire en 1850, menariá de solucions diferentas pels uns e pels autres e accentuariá la diferéncia entre lo croat e lo sèrbe.

Pasmens, i aviá tre 1850 una **lenga** sèrbocroata prèsta a servir de lenga comuna als croats, als sèrbes, als montenegrins e als eslaus musulmans, e qualques decennis aprèp, lo grand lingüista francés A. Meillet poiriá escriure, dins l'introduccion de la sieuna *Grammaire de la langue serbo-croate* ("Gramatica de la lenga sèrbocroata"): "Ni per lo sieu nom doble, lo sèrbocroat designa un sol tipe de parlars e una lenga literària unica".

### ...amb maitas variantas oficialas...

Aquela lenga unida èra pas del tot unificada. Lo "reiaume dels sèrbes, croats e eslovèns" (SHS) proclamat en 1918, sonat *reiaume de [[Iogoslavia]]* a partir de 1929, assagèt d'espandir la nòrma *ekavski* dins tot lo país, en Croàcia e dins la quita Eslovènia (que çaquelà la sieuna lenga es *ekavski* per sa realizacion de l'anciana vocala *iat*, mas clarament diferenciada del sèrbocroat). D'unes escrivans croats seguiguèron aquela tendéncia.

La Republica Federativa Socialista de Iogoslavia que s'establiguèt en 1945 aguèt una politica lingüistica plan mai egalitària: s'admetián doas grandas varietats egalas entre elas e d'amainatjaments dins cada republica. En Serbia s'escriviá en *ekavski* e en alfabet cirillic, mas tanben en alfabet latin (l**ekavski'' en alfabet latin servissiá ''de facto'' de lenga oficiala dins los documents produsits per l'Estat federal), en [[Croàcia]] e en [[Bòsnia]], en ''jekavski'' e en alfabet latin, e en [[Montenegro]] en ''jekavski'' e en alfabet cirillic.

=== ...dos alfabets... ===
Un d'aqueles amainatjaments èra en efièch la libertat d'utilizar l'[[alfabet latin]] o l'[[alfabet cirillic]]. Lo cirillic l'utilizavan sustot los sèrbes e montenegrins (mas utilizavan l'alfabet latin tanben).

Certanas letras de l'alfabet cirillic existisson pas qu'en sèrbocroat, coma la ''ћ'' que nòta una "t molhada" pròcha de la que s'ausís dins d'unes parlars gascons, la ''j'' que se pronóncia coma la ''i'' de ''rai'' o la ''j'' gascona de ''jòc'', la ''љ'' (l molhada) o la ''њ'' (n molhada). I correspondon en alfabet latin, respectivament, las letras ''ć'' e ''j'' e los [[digraf]]s ''lj'' e ''nj''.

Cal precisar que i aviá, e i a encara, una correspondéncia exacta entre cada letra dels dols alfabets, çò que permet una [[Transcripcion dels alfabets arabi, cirillic e grèc en occitan#Alfabet cirillic: s.C3.A8rbe.2C bulgar.2C macedonian|transliteracion]] rapida e rigorosa. Per i arribar, calguèt crear de letras suplementàrias dins l'alfabet latin, amb de signes diacritics, coma la ''ž'' (que se pronóncia coma la "j" francesa e correspond a ''ж'' del cirillic), la ''š'' (''ш'' en cirillic, se pronóncia coma "sh" del gascon), la ''č'' (''ч'' en cirillic, se pronóncia coma "ch"), e far de la ''c'' l'equivalent de la letra cirillica ''ц'' (prononciada "ts").

Coma aquelas letras latinas novèlas èran fòrça utilas per transcriure las lengas eslavas, los eslovèns las faguèron servir tanben (a l'excepcion de ''ć'' que correspond a un fonèma qu'existís pas dins lor lenga).

=== ...e d'actituds diferentas davant lo vocabulari scientific e tecnic ===


Pels sèrbes, que poguèron fargar un Estat pròpri tre la primièira mitat del [[sègle XX]], manlevar de mots estrangièrs, e particularament franceses, presentava pas cap de problèma; al contra, representava un biais de s'alonhar del passat recent otoman e de s'inserir dins la cultura europèa. Los croats, per contra, integrats dins lo grand empèri d'[[Àustria-Ongria]] que i sentissián lor identitat menaçada, faguèron la causida d'adaptar tota la terminologia ligada al vam de las sciéncias e de las tecnicas a lor lenga, en creant de mots novèls a partir de **rasics eslavas**. Aquelas doas causidas creèron un valat entre las doas grandas variantas del sèrbocroat, que cessèt pas jamai de s'alargar.

Atal, quand los sèrbes integravan tal qual dins lor lenga lo mot internacional per la geografia, amb l'ortografia de ''geografija'' (''географија''), los croats creavan un neologisme: ''zemljopis'', a partir de las rasics dels mots ''zemlja'' ("tèrra") e ''pisati'' ("escriure"); quand los sèrbes manlevavan lo neologisme francés ''avion'' (''avion'', ''авион''), los croats creavan ''zrakoplov'', de ''zrak'', "aire", e ''ploviti'', "navegar".

Pasmens, la tendéncia recenta del croat es a l'acceptacion dels anglicismes ligats al monde modèrne e a las tecnologias novèlas. 

En Bòsnia, i a coma en Serbia una granda acceptacion dels mots estrangièrs, mas tanben, per de rasons istoricas e culturalas (afirmacion de l'identitat majoritàriament islamica del país e de las bonas relacions passadas amb lo poder otoman), un nombre de manlèus al turc, dins l'estandard ("lenga [[bosnian]]a") que las autoritats de Sarajevo assajan de metre en plaça, mai grand qu'en Serbia o, aquò se compren, qu'en Croàcia.


Totjorn a prepaus dels mots estrangièrs, lo [[croat]] e lo [[sèrbe]] divergisson per çò qu'es de l'adaptacion dels noms pròpris estrangièrs. Lo [[croat]] los intègra sens cap de modificacion ortografica: ''Victor Hugo'', ''Rambouillet'', ''Bill Clinton'', ''Amnesty International''... Los sèrbes, aplicant dins los quites noms pròpris la devisa "''Piši kako govoriš''" (cf. ''supra''), escrivon eles ''Victor Igo'' (''Виктор Иго''), ''Rambuje'' (''Рамбује''), ''Bil Klinton'' (''Бил Клинтон''), ''Amnesti Internešenel'' (''Амнести Интернешенел'')... Pòt susprene los estrangièrs, mas los sèrbes contunhan uèi encara de practicar sistematicament aquelas transcripcions.

== Lengas e dialèctes: un exemple ==





----


* parlar de Dalmàcia:

NE MOŽE NAUČIT

Netko u kinu puši u vrijeme filma. Dolazi kućepazitelj i veli mu:

:– Oprostite, al vi bi trebali znati da je u kinu zabranjeno pušiti.


* traduccion occitana:

PÒT PAS APRENE

Qualqu'un al cinèma fuma durant lo filme. Arriba lo gardian e li ditz:

:– Excusatz-me, mas deuretz saber qu'es interdich de fumar al cinèma.


* equivalent sèrbe:

** en [[alfabet latin]]:

NEMOŽE DA NAUČI

Neko u bioskopu puši za vreme filma. Dolazi domar i kaže mu:

:— Izvinite, ali vi biste morali da znate da je u bioskopu zabranjeno pušenje.


** Comentari:
L'examèn d'aqueste pichòt tèxt presenta de diferéncias foneticas, gramaticalas e lexicalas entre d'un latz lo parlar ''ikavski'' dialectal e de l'autre la nòrma ("lenga") sèrba basada sul dialècte ''ekavski''.

*** Las **diferéncias foneticas**: cal senhalar que i pòt aver de diferéncias foneticas que son pas notadas a l'escrich coma la plaça e la longor del ton que pòdon cambiar d'un parlar a l'autre e d'una "lenga" a l'autra. Demest las que se nòtan, d'en primièr cal citar solide ''vrime'' vs. ''vreme'', "temps". La forma ''jekavski'' qu'es de las nòrmas ("lengas") croata, bosniana e montenegrina es ''vrijeme''. Avèm dins aquela categoria tanben ''cili'' del ''ikavski'' e ''ceo'' qu'es ''ekavski'' ("entièr"). Lo ''jekavski'' auriá ''cijeli'' o ''cijeo'', cf. ''infra''.

Per acabar, las formas d'infinitiu ''naučit'' ("aprene"), ''pušit'' ("fumar"), ''znat'' (saber), son tanben dialectalas: son de formas amb la desinéncia de l'infinitiu -ITI apocopada, al lòc de ''naučiti'', ''pušiti'', ''znati'', que son las solas formas oficialas en [[croat]], [[sèrbe]] e [[bosnian]].

Pasmens, aquestas formas ''naučiti'', ''pušiti'' e ''znati'', se tròban pas dins lo tèxte en [[sèrbe]]: veire ''infra'', "diferéncias gramaticalas".


*** Las **diferéncias lexicalas**: las mai evidentas son los italianismes d'aqueste dialècte de Dalmàcia, influenciat per la proximitat de la peninsula e la preséncia veniciana al cors dels sègles: ''skužat'' (de ''scusare'') per ''izviniti'', ''šjor'' (de ''signore'' o d'un equivalent venician) per ''gospodin''. Se vei tanben un exemple de diferéncias dins los manlèus amb ''kino'' d'un latz, ''bioskop'' de l'autre (mas avèm vist que d'un biais general lo [[croat]] evita los manlèus).

Notam que lo tèxte dialectal nos porgís un emplec pronominal del numeral ''jedan'', "un", al sens de "qualqu'un". Pasmens es benlèu una simpla question d'estille o de nivèl de lenga.


*** Las **diferéncias gramaticalas**: lo [[sèrbe]] a consacrat coma nòrma una tendéncia plan presenta dins fòrces parlars de Serbia, qu'es de far seguir los indicators de [[modalizacion]] ("voler", "poder"...), en plaça de l'infinitiu tradicional, de la conjoncion ''da'' seguida del vèrb conjugat. Aital, ''ne može naučiti'' (''не може научити'') a daissat la plaça dins l'usatge corrent a ''ne može da nauči'' (''не може да научи''). Aquò explica perqué trobam pas dins los tèxtes sèrbes los equivalents estandards (''naučiti'' (''научити''), ''pušiti'' (''пужити''), ''znati'' (''знати'')) dels dialectalismes ''naučit'', ''pušit'', ''znat''...

Aquela construccion mena lo [[sèrbe]] a emplegar lo pronom personal subjècte dins la frasa ''vi biste morali da znate'' / ''ви бисте морали да знате'' (" ''vos'' deuriatz saber"), çò que partvira l'òrdre del sintagma verbal (version dialectala: ''morali bi ste zna''. ''Bi ste'' / ''biste'' (''бисте'') es una diferéncia purament **ortografica'''.

La nòrma croata a servat la construccion tradicionala amb l'infinitiu.

** en alfabet cirillic:

НЕ МОЖЕ ДА НАУЧИ

Неко у биоскопу пуши за време филма. Долази редар и говори му:

:— Извините господине, али ви бисте морали да знате да је у биоскопу забрањено пушење.

## Vejatz tanben

* Lengas eslavas
** Bosnian
** Croat
** Montenegrin
** Sèrbe
* Secessionisme lingüistic

## Referéncias