open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Granda Famina Tenpo

[thumb|right|Representacion japonesa de la famina realizaa en [1838.]]

La **Granda Famina Tenpō** es una importanta famina que tochèt Japon, mai que mai lo nòrd de Honshū, de 1833 a 1837. Foguèt la consequéncia d'aigats violents, d'una baissa rapida de las temperaturas, d'una perda de las culturas e, en causa de la raretat de la noiritura, d'una aumentacion generala dels pretz. Puei, d'epidemias (gripa, vairòla, senepion, etc.) e de proliferacions d'insectes agravèron la crisi. Lo nombre de victimas es inconeigut, mas entre 1834 e 1840, solament 8 províncias japonesas sus 68 raportèron una aumentacion de lor populacion. Al contrari, 18 províncias senhalèron una demenicion de 5 % dau nombre d'abitants.

La manca de noiritura suscitèt pereu plusors revòutas. La mai importanta es probable aquela d'Ōshio Heihachirō, un samorai que menèt una revòuta de païsans e assajèt de prendre lo contraròtle los magasins de ris d'Osaka. Los combats destruguèron un cinquen de la vila e s'achabèron per una victòria de las autoritats localas. Adoptaas en 1842, las reformas Tenpo foguèron una temptativa de restablir l'autoritat politica dau govern centrau. Pasmens, permetèt pas de luchar contra la corrupcion de l'administracion e menèron a la restauracion Meiji.

## Ligams internes

* Reformas de Tenpo.
* Restauracion Meiji.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Marius B. Jansen, *The Making of Modern Japan*, Cambridge, Harvard University Press, 2000.
* **[[anglés|(en)]]** Conrad D. Totman, *Early Modern Japan*, Berkeley, University of California Press, 1993.

## Nòtas e referéncias
Schönenberg

**Schönenberg** (en occitan: **lhi Amoriers**) es un vilatge vaudés dins l’estat de Baden-Württemberg, en Alemanha.

Administrativament, es integrat dins lo tèrme municipal d'Ötisheim, coma Corres, autre vilatge vaudés.

## Geografia

[{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q83208",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010" }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q65244917",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff1111", "title": "Schönenberg" }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q97309707",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff9911", "title": "Corres" }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q120490778",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ffff11", "title": "Sengach" }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q1549750",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "331100", "title": "Großvillars" }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q1773936",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "331100", "title": "Kleinvillars" }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q53283524",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "331100", "title": "Pinache" }}]

## Istòria

Es fondaa per lo barba Enric Arnaut coma *lhi Amoriers*. La glèisa es bastia en 1701 e reconstrucha en 1883.

## Referéncias
Salvatore Garau

**Salvatore Garau** (* 1èr de genièr 1953, Itàlia) es un pintre, escultor e artista conceptual italian.

## Biografia
Salvatore Garau comencèt sa carrièra artistica coma musician dins lo grop de rock progressiu Stormy Six, abans de se consagrar a la pintura e a l’escultura. Es conegut per sas **"esculturas invisiblas"**, ont l’espaci e l’idèa devenon los elements centrals de l’òbra d’art. Una de sas òbras mai famosas, *Io Sono* ("Ieu soi"), foguèt venduda en 2021 coma escultura immateriala, creant una granda discussion sus las frontièras de l’art modèrne.

## Veire tanben
* Art conceptual
* Condotta (Garau)
* Art contemporanèu
Franz Conrad von Hötzendorf

[thumb|right|Retrach de Franz Conrad von Hötzendorf en [1915.]]

**Franz Conrad von Hötzendorf** (11 de novembre de 1852, Penzing - 25 d'aost de 1925, Bad Mergentheim) es un mareschau austrian de la Prumiera Guerra Mondiala. Chef de l'Estat-Major generau de l'armaa austroongresa de 1906 a 1911, èra un partisan de l'intraa en guerra contra Serbia e contra Itàlia per eliminar preventivament d'enemics possibles al sud dau païs. Après un cort periòde de disgràcia en 1912, foguèt charjat de preparar los plans austrians per la Prumiera Guerra Mondiala. Dins aqueu quadre, sostenguèt lo raprochament amb Alemanha e rescontrèt regularament Helmuth von Moltke, son omològ alemand.

Durant la guerra, concentrèt ansin sas fòrças a l'est per permetre als Alemands d'aplicar lo plan Schlieffen. Aquò permetèt als Rus de passar la frontiera austroongresa al nòrd-est, mas la situacion foguèt restablia amb las ofensivas austroalemandas de 1915 que permetèron de conquistar Polonha. Pasmens, sa gestion dau frònt orientau foguèt criticaa en causa dau mantenement de tacticas consideraas coma obsoletas e de l'amplor de las perdas. En 1916, lo succès de l'ofensiva Brussilov menèt a una disgràcia novela. Dinque a la fin dau conflicte, von Hötzendorf ocupèt de comandaments segondaris en Itàlia e los Alemands prenguèron *de facto* la direccion de l'armaa austroongresa. Pasmens, contunhèt d'ordonar d'atacas regularas sus lo frònt italian e, en causa de las perdas causaas per aquelas atacas, foguèt en partia responsable de la desintegracion de las fòrças austrianas charjadas de tenir lo frònt aupenc en 1918.

## Ligams internes

* Prumiera Guerra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean-Paul Bled, *L'agonie d'une monarchie : Autriche-Hongrie 1914-1920*, París, Taillandier, 2014, 464 p.
* **[[francés|(fr)]]** Christopher Munro Clark (trad. Marie-Anne de Béru), *Les somnambules : été 1914, comment l'Europe a marché vers la guerre*, París, Flammarion, coll. « Au fil de l'histoire », 2013, 668 p.
* **[[francés|(fr)]]** Max Schiavon, *L'Autriche-Hongrie dans la Première Guerre mondiale : La fin d'un empire*, París, Éditions SOTECA, 14-18 Éditions, coll. « Les Nations dans la Grande Guerre », 2011, 298 p.

## Nòtas e referéncias
Espanhòu chilen

L’**espanhòu chilen** (*Español chileno, castellano chileno*) es l'ensemble deus dialèctes e accents de la lenga espanhòu parlats en Chile.

## Fonologia

## Ortografia

## Vocabulari

## Nòtas e referéncias
Francis Bacon (pintre)

**Francis Bacon** (28 d'octobre de 1909 - 28 d'abril de 1992) foguèt un pintre britanic nascut en Irlanda. 

Es reconegut per sas òbras inquietantas que representan de crucifixions, de papas, d'autoretraches e de retraches d'amics. Bacon es considerat coma un dels pintors britanics mai influents e importants del sègle XX.
Prumiera batalha de Gaza

[thumb|right|[Canon otoman amagat dins la region de Gaza en 1917.]]

La **prumiera batalha de Gaza** se debanèt lo 26 de març de 1917 durant la Prumiera Guerra Mondiala. En causa dau blocatge militar en Euròpa Occidentala, los Britanics assajèron d'atacar l'Emperi Otoman, lo mai feble dels Emperis Centraus, en Palestina e en Mesopotamia. Entre abriu de 1916 e març de 1917, l'engeni britanic edifiquèt una linha de chamin de ferre per avitalhar las tropas encharjaas de l'ofensiva en Sinai. Aquò permetèt a l'armaa britanica dau generau Archibald Murray d'avançar pauc a cha pauc en direccion de la linha fortificaa Gaza-Beersheba. L'ataca foguèt menaa per  òmes, mas trobèron una defensa ben organizaa per lo generau alemand Friedrich Kress von Kressenstein. De mai, l'infantaria e la cavalaria poguèron pas coordinar sos movements. L'ofensiva s'achabèt donc per una reviraa rapida que causèt la perda de  Britanics e de  Otomans.

Pasmens, la reviraa foguèt limitaa car los Britanics poguèron demorar dins la region de Gaza per organizar una segonda ataca en abriu.

## Ligams internes

* Prumiera Guerra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]**  John D Grainger, *The battle for Palestine 1917*, Boydell Press, 2006, 558 p.
* **[[anglés|(en)]]** Michael Provence, *The Last Ottoman Generation and the Making of the Modern Middle East*, Cambridge University Press, 2017.

## Nòtas e referéncias
Odenat

thumb|right|Bust d'Odenat.

**Odenat** o **Odainath** (v. 220-267 apC) es un nòble de la vila de Palmira e una personalitat importanta de l'Emperi Roman durant la crisi dau segle III. Eissit d'una familha aient aquistat la ciutadanetat romana, venguèt senator pendent lo rèine de l'emperaire Valerian (253-260).

Après la desfacha romana d'Edessa e la captura de l'emperaire, prenguèt la direccion de las províncias orientalas de l'Emperi, mas se proclamèt pas *imperator* e eliminèt plusors emperaires usurpators que menaçavan lo poder de Gallien, lo fiu de Valerian. En chambi d'aquela reconoissença nominala dau poder de Gallien, obtenguèt la gestion dels afaires afaires civius e militars de las regions orientalas de l'Emperi ont èra liure d'agir *de facto* coma sobeiran independent. Organizèt ansin la lucha contra los Sassanidas, prenguèt Ctesifont e reconquistèt la màger part dels territòris perduts après Edessa. Foguèt assassinat en 267 apC per un cosin. Sa femna, Zenobia, prenguèt la regéncia e assajèt de crear un Emperi independent en proclamant son fiu emperaire.

## Ligams internes

* Edessa (batalha de).
* Palmira.
* Zenobia.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Alaric Watson, *Aurelian and the Third Century*, Routledge, 2004, pp. 31-32.

## Nòtas e referéncias
Canton de Puègbonieu

Lo **canton de Puègbonieu** es una novèla circonscripcion electorala de Lengadòc, creada en 2015, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d'. La populacion èra de 45 298 abitants en 2022 e la densitat de 168 ab/km². La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian, dins sa varianta de lengadocian meridional. 

## Composicion
Le canton de Puègbonieu es format de communes des anciens cantons de Montastruc e la Conselhièra (11 comunas de las 13, mancan Becièras e Buset), de Vrufuèlh (totas las 7 comunas), de Tolosa-15 (6 comunas de las 8, mancan Sent Joan le Nòu e Sent Joan le Vièlh) e de Frontonh (2 comunas, La Bastida de Sant Sarnin e Vilariès). Le canton es inclús entièrament dins l'arrondiment de Tolosa.

} ()
| 
| CC de 
|-
| Castèlmauron
|31117
| 16.77
|  ()
| 
| CC dels Tuquets Bèlas Vistas 
|-

|}
## Istòria
Lo canton foguèt creat per las eleccions departamentalas de 2015, en seguida del decret del 13 de febrièr de 2014  
, en aplicacion de las leis del 17 de mai de 2013 (lei organica 2013-402 e lei 2013-403).

## Nòtas
Mark Carney

**Mark Joseph Carney** (Fort Smith, Canadà, 16 de març de 1965) es un banquièr e politician canadenc. Cap del Partit Liberal, venguèt Primièr ministre del govèrn de Canadà lo 14 de març de 2025. Trabalhèt anteriorament dins divèrsas bancas abans de venir governador de la Banca de Canadà (2008-2013) e puèi governador de la Banca d'Anglatèrra de 2013 a 2020. 

## Referéncias


## Ligams extèrns
Stuart Young

**Stuart Young** (nascut lo 9 de febrièr de 1975) es un òme politic trinitenc. Es cap del govèrn de Trinitat e Tobago dempuèi lo 17 de març de 2025.
Canton de Castèlginèst

Le **canton de Castèlginèst** es una novèla circonscripcion electorala de Lengadòc, situada dins l'arrondiment de Tolosa, le departament de Nauta Garona e la region d'. Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, le territòri del canton èra dins le canton de Tolosa-14 e dins le canton de Frontonh. La populacion èra de 60 956 abitants en 2022 e la densitat de 897 ab/km². La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian, dins sa varianta meridionala.

## Composicion
{|class= "wikitable"

## Istòria
Lo canton fosquèc creat per las eleccions departamentalas de 2015, en seguida del decret del 13 de febrièr de 2014  
, en aplicacion de las leis del 17 de mai de 2013 (lei organica 2013-402 e lei 2013-403).

## Nòtas
Střílky

**Střílky** es un vilatge del districte de Kroměříž de la region de Zlín en Chequia. Es a 22 quilomètres al sud-oèst de Kroměříž. 

## Istòria
La primièra mencion escricha del vilatge remonta a 1261 (*Zdrilke*).  

## Administracion municipala
Del&nbsp;15 d'agost de 1976 al 31 de decembre de 1991 Zástřizly foguèt annexat a la comuna. 

## Fòtos

Fichièr:Střílky,_centrum.jpg|ligam=Soubor:Střílky,_centrum.jpg|alt=Centrum obce se zastávkou autobusu| Centre del vilatge amb arrèst d'autobús
Fichièr:Střílky,_hřbitov,_socha_2.jpg|ligam=Soubor:Střílky,_hřbitov,_socha_2.jpg|alt=Sochařská výzdoba hřbitova (Gottfried Fritsch)| Decoracion escultorica del cementèri (Gottfried Fritsch)
Fichièr:Střílky,_kostel.jpg|ligam=Soubor:Střílky,_kostel.jpg|alt=Kostel, obecní úřad a škola| Glèisa, burèu municipal e escòla
Fichièr:Střílky,_zámek,_průčelí.jpg|ligam=Soubor:Střílky,_zámek,_průčelí.jpg|alt=Průčelí zámku| Façana del castèl


### Referéncias
Netumbo Nandi-Ndaitwah

**Ndemupelila Netumbo Nandi-Ndaitwah** (nascuda lo 29 d'octobre de 1952), escaissada **NNN**, es una femna politica namibiana qu'es la cinquena e actuala presidenta de Namibia dempuèi lo 21 de març de 2025. Es la primièra femna presidenta del país. Abans, foguèt la tresena vice-presidenta entre 2024 e 2025.

## Vida personala
Netumbo Nandi-Ndaitwah es maridada amb Epafras Denga Ndaitwah, ancian cap de la Fòrça de Defensa de Namibia.

vinheta|Nandi-Ndaitwah parla a Voice of America per exortar los entrepreneires americans a desvolopar d'activitats e de produchs en Namibia.

## Referéncias
Balança dei capitaus

La **balança dei capitaus** es lo còmpte que recapitula leis intradas e lei sortidas de capitaus d'un país durant un periòde definit.

## Liames intèrnes

* Balança comerciala.
* Capitau.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Vincenç Foish

**Vincenç Miquèu Foish**, vadut lo 22 de genèr de 1857 e mort en 1932 a Narròssa (Lanas) qu'èra un religiós e un erudit occitan autor d'ua òbra de consequéncia sus la filologia e la lenga occitana de Gasconha, mès tanben d'òbras d'istòria e d'etnologia.

Lo son diccionari e sas òbras suu parlar lanusquet qu'eston publicadas mei de 70 ans après la soa mort.

## Òbras
* [1913] « *Le Huque des Faux Nobles - Satire burlesque, par Armand* (*sic* pour Arnaud) *de BUSQUET, Chanoine de Saint-Girons* ; mise au jour par l’Abbé V. Foix », Imp.-Édit. A. Nauze, Toulouse, 1913, 54 pages. 
* [1913] « Robert Mahieu, marchand cartier de Dax », *Bulletin de la société de Borda*, 3au trim. de 1913, p. 175-182.
* *Dictionnaire des seigneuries, maisons nobles et maisons titrées des Landes*, Archius departementaus de las Lanas, II F 906.
## Referéncias
Gai saber (omonimia)

**Gai saber** (autrament grafiat **Gay saber** o **Gai sabé**) pòt significar:

## Arts
*Gai saber, l'art dels trobadors, tanben cridat lo *trobar*, la *trobariá* o la *gaia sciéncia*.

## Grops
*Gai Saber, grop de musica de las Valadas Occitanas fondat en 1992 jol nom Kalenda Maya.

## Organizacions
*Academia Occitana-Consistòri del Gai Saber, associacion occitana fondada en 2008.
*Consistòri del Gai Saber, ancian nom de l'Acadèmia dels Jòcs Florals de Tolosa de sa fondacion en 1323 fins a 1694.

## Prèmis e títols
*Mèstre en Gai-Saber, màger prèmi literari autrejat pels Jòcs Florals del Felibritge (:wikidata:Q60580632)
*Mestre en Gai Saber, títol onorific atorgat pel consistòri dels Jòcs Florals de Barcelona (:wikidata:Q9031949)

## Publicacions
*Lo Gai Saber, revista de l'Escòla Occitana de Tolosa (1919-) (:wikidata:Q118594382)
*Lo Gay Saber, revista barcelonesa (1868-1883) (:wikidata:Q8218969)
Ortostat

vinheta|335x335px|Ortostats e lausa de cobèrta del dolmèn de Perinhagòl, en Avairon.

Un **ortostat** es una pèira drecha, plantada verticalament o sus bòrd, coma se tròba dins de bastiments megalitics e dins cèrts bastiments antics monumentals.

## Arquitectura megalitica
Dins l'arquitectura megalitica , lo tèrme es utilizat per designar una lausa de pèira, lo mai sovent dins son estat brut, utilizada coma element de construccion per delimitar lo perimètre d'un espaci barrat (encencha d'un tumulus, cambra funerària, corredor d'accès a la cambra, cofre funerari, etc.) o per suportar una cobèrta (taula de cobèrta dels dolmèns). Podèm tanben parlar de «pilar» quand la lausa sosten efectivament una taula de cobertura.

Un ortostat se distinguís aital d'un menir o d'una estela, que son de pèiras quilhadas, isoladas o  alinhadas dins un grop (alinhament megalitic o cromlec) mas que constituisson individualament un bastiment en se.

## Arquitectura antica
vinheta|De cada costat d'una pòrta, la paret del Temple de Despoina a Licosura a una assisa d'ortostats amb una tièra de blòcs pausats dessús.|298x298pxDins lo contèxt de l'arquitectura grèga classica, los ortostats son de blòts de pèira carrats fòrça mai nauts que prigonds que son mai sovent bastits dins la partida inferiora d'una paret. Son nomenats atal que semblan «se pausar drech» puslèu que de se jaire de costat. Es tipic dins l'arquitectura grèga d'aver de parelhs d'ortostats per formar l'espessor d'una paret, un servissent coma l'interior e l'autre servissent coma la fàcia exteriora de la paret. Al dessús d'una assisa d'ortostats, es comun de pausar una rengada de pèiras que s'espandís sus la largor de la paret e jonhent sas doas fàcias.

Lo tèrme foguèt generalizat per la descripcion de l'arquitectura de fòrça culturas. Dins l'escultura Itita e assiriana, los ortostats son sovent escultats d'un biais complèx.

## Referéncias

* Robertson, D. S. (1929) Handbook of Greek and Roman Architecture. Cambridge: Cambridge University Press.
Requisitòri

***Requisitòri*** qu’es un recuelh de poësias deu Rogèr de Lapassada editat en 1971 e reeditat en 1992. Demiei los poèmis, lo **Requisitòri** qui da lo nom au recuelh.
## Tèxte

Qu’avetz roeinat nostes vilatges,
vueitat las montanhas on
milèrs d’esquiras e de campanas
tringlavan au mei har.
Las lausèras, las peirèras valentas
que las avetz barradas.
Qu’avetz deishat partir aulhèrs
e lauradors, mestieraus de tot ordi,
qu’avetz l’aire de l’arribèra emposoat
e l’aiga deus arrius.
Qu’avetz desmaridat un pòple de sa lenga,
de son amna, deus sons cants, de sas danças.
Que v’etz trufat de Caddeton lo noste pair
e las dròllas d’Aussau son gojas deviengudas
en çò de borgés saginós e viciós.
Qu’avetz deishat pèrde’s los ordis
deus cerisèrs e deus pomèrs e deu hroment
e qu’avetz hicat au musèu raças de bestiar hòrtas e valentas
e vacas doças qui hasèn
beròis vetèths e lèit grassa, gramosa.
On ei la Basadesa e segur doman l’Aquitània!
Qu’avetz seleccionat a mort,
standardisat, rentabilisat, comercialisat
e hicat en preson bèstias hèitas tà pèisher
dens l’èrba hauta deus candaus.
Qu’avetz normalisat en Aspa, en Baretons,
los hromatges, praubòts,
en una pasta shens perhum.
Sordeis que tot, qu’avetz deishat a l’abandon
los cemitèris dens los vilatges morts
dont clavèn, ailàs, las escòlas
liuradas d’ara enlà au ventploi, a la gèira,
l’escòla on aprengom a cantar e a víver.
Qu’avetz plapat l’arrai de l’auba benadita,
emposoat lo limac
esmalit las abelhas
que los ajòus arrespectavan e cranhèn.
Desarrigat qu’avetz las pleishèras sagradas
on vriuletas e’s prosejavan
dab auserons aus dias clars de mai,
destornat las cassoras,
esfaçat los noms deus tojars,
on las vacas èran urosas
de brostar la brana chucosa
en espiant lo mèste dalhar
au balanç deu dragon dens la lutz de l’arrós.
Mei non vien l’ausèth blu sus la trista laurada
perucar los vermiòts o las longas talòssas
dispareishudas, dias a!
Lo campanèr qu’ei mort.
La campana s’ei arrestada e lo darrèr soaire
beth temps a que l’an recaptat.
E jo totun, drin hòu, que canti tà l’aigueta
qui chorra dab despieit au tutèt de la hont,
uei espudida, uei tradida,
era qui portava la hida
e qui’ns guariva de tot mau.
E tu tanben amic, que cantaràs entau cocut
tau gòlis e tà la parreta,
tà la codèina e l’irrongleta!
Mes, ailàs! mei ne tornaràn,
melèu, un matin, calandreta,
la celtica laudeta
qui dens l’azur e’s dèisha càder
briaga d’arrais dab los esprits deu cèu ligada.
Descòrt

Lo **descòrt** (***descort***  o ***discort*** en occitan ancian, es a dire brega, garrolha, discòrdia, o desacòrdi, mescòrdi) es una fòrma e un genre de la poesia trobadorenca.

## Estructura del descòrt

## Primièr descòrt

## Utilizacion del descòrt

## Autors e exemples del descòrt
### Descòrt de Raimbaut de Vaqueiras en quatre lengas : ''Eras quan vey verdeyar''

### Lista de descòrts

30 descòrts subrevivon

## Veire tanben
*Lista dels genres trobadorencs
*Discordo, genre de poesia lirica italiana derivada del *descòrt*.
*Trobar, l'art dels trobadors
*Adam de Givenchi, trouvère que compausèt de descòrts

## Nòtas e referéncias
### Referéncias

### Bibliografia
Comunautat de comunas de Frontonés

La **Comunautat de comunas de Frontonés** es una intercomunalitat de la Republica Francesa, situada dins lo departament de Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Son còdi SIREN es 200034957.

* Ficha Banatic : https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/200034957-cc-du-frontonnais
* Ficha INSEE : https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200034957.

## Istòria
La comunautat de comunas de Frontonés se creèt le 1er de genièr de 2001.

## Composicion

Totas las comunas de la comunautat son de l'ancian canton de Frontonh.

## Las intercomunalitats en Nauta Garona

## Nòtas
Trobar

Lo **trobar**, la **trobariá**, lo **gai saber** o la **gaia sciéncia** es l'art de composicion dels trobadors, poètas e musicians sustot occitanofòns de l'Edat Mejana. Es ligat estrechament a la fin'amor.

## Referéncias
Gòlfe de Riga

[thumb|right|Carta de la [mar Baltica e de sas diferentas partias.]]

Lo **gòlfe de Riga** o **gòlfe de Livònia** es un gòlfe europeu situat a l'est de la mar Baltica, al sud-est d'Estònia e al nòrd-oest de Letònia. Es un espaci maritime, de longor nòrd-sud de 145 km e de larjor est-oest variant entre 72 e 130 km, qu'es delimitat per lo continent, l'estrech d'Irbe e las illas de Saaremaa e d'Hiumaa. En causa d'aquela geografia, de la preséncia de l'aglomeracion de Riga e dels apòrts d'aiga dels flumes Daugava e Parnu, la pollucion i es importanta. Lo gòlfe es generalament cubert per una banquisa durant la sason ivernala.

## Ligams internes

* Mar Baltica.
* Riga.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Bureu Idrografic Internacionau, *Limites des océans et des mers*, publicacion especiala n° 28, 3 edicion, 1953.

## Nòtas e referéncias
Gab (literatura)

Un **gab** o **gap** (occitan ancian: , "vantar" o "lausar"), es una cançon trobarenca que vanta. Es sovent considerat ligat a la *[[tenso]]* e al *[[partiment|partimen]]*, dos tipes de poèma de debat. De còps lo gab es pas considerat coma un genre separat de poesia mas simplament un vantatge trobat dins un autre genre, comunament los sirventeses. Aqueste tipe de cançon es intrinsècament competetiva e lo vantatge es sovent presentat coma un desfís, çò que pòt generar de responsas poeticas. Pasmens, lo vantatge es fach amb umor e seguís tipicament una formula qu'assegura que serà plan recebut (al contrari d'un vertadièr vantatge). Es sovent fòrça ironic, e los vantatges son destinats especificament a divertir un public que sap melhor.

## Etimolologia
Lo mot occitan ancian *gab* ven del vèrbe *gabar* (dobrir amplament la boca, es a dire bocar). Segon Lo Tresaur dau Felibritge, la significacion de *gabar* (*gaba* en nòrma mistralenca) venguèt, per extension, "escarnir" o "far de bruch" en occitan ancian; e "vantar, lausar autra mesura; enganar, fraudar, atrapar; rebatre lo gibièr" al sègle XIX.

Pr'amor que l'occitan e lo catalan èran sovent considerats la meteissa lenga fins al sègle XIX, podèm tanben examinar çò que dison los grands lexics catalans. Segon lo Vocabulari de la llegua catalana medieval, *gabar* significa "lausar, elegir amb exageracion", "se burlar quicòm", "burlar, plasentejar, far lo fanfarron"; e *gabar-se* significa "se vantar, se gloriar". Lo Diccionari català-valencià-balear, disponible en linha sul sit de l'Institut d'Estudis Catalans, ditz que *gabar* e sas variantas catalanicas *guabar* e *galbar* [e tanben *gaubar*], totes tres de l'occitan ancian *gabar*, significan "lausar".

## Istòria
Lo primièr *gab* conegut es "Ben vuelh", compausat per Guilhèm IX d'Aquitània (mòrt en 1126).

Lo *[[sirventés]]*, "De mots ricos no tem Peire Vidal", d'Uc de Lescura, comença per un *gab* proclamant la superioritat del compositor a uèch de sos trobadors contemporanèus, dont l'òme del títol, Pèire Vidal, qu'èra el meteis un famós compositor de *gabs*. Una de sos gabs mai famoses dobrís:

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

## Veire tanben
*Lista dels genres trobadorencs
Dissentariá

La **dissentariá** es un sindròme infecciós caracterizat per de diarrèas frequentas, constituïdas d'una mescla d'excrements, de sang, de mucus e de glària, acompanhadas de rampas abdominalas. Pòu entraïnar una desidratacion e una infeccion pus generala, susceptiblas de menar a la mòrt dau malaut. Dos grops principaus de patogèns pòdon èsser la causa d'aquela malautiá :
* l'ameba *[[Entamoeba histolytica]]* que se desvolopa mai que mai dins lei país cauds e que pòu contaminar l'aiga ò la norridura.
* de bacterias capablas de destrurre la mucosa colica (salmonèllas, colibacils, etc.). Se transmet per ingestion d'aliments contaminats ò per transmission orofecala. Aquelei patogèns se desvolopan dins lei zònas fòrça pobladas e la transmission es favorizada per l'abséncia de sistèmas d'assaniment eficaç.
Lo tractament varia segon la causa, mai necessita generalament l'associacion d'una reidratacion amb un tractament destinat a tuar lei gèrmes.

La dissentariá es una malautiá anciana qu'es venguda relativament rara dins lei país desvolopats. En revènge, es encara frequenta dins lei país paures ò lei país en cors de desvolopament. En 2016, causèt la mòrt de 1,1 milion de personas dins lo monde, principalament en Africa e en Asia. Lo desvolopament dei fenomèns d'antibioresisténcia agrava seis efiechs car fòrça bacterias reagisson mens ben ais antibiotics usuaus.

## Liames intèrnes

* Colerà.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Terauchi Masatake

thumb|right|Fotografia de Terauchi Masatake.

**Terauchi Masatake** (5 de febrier de 1852, Hagi - 3 de novembre de 1919, Tòquio) es un mareschau e un òme politic japonés de la prumiera partia dau segle XX. Eissit d'una familha de samorai, ocupèt lo pòste de ministre de l'Armaa de 1902 a 1911 e de ministre dels Afaires Estrangiers en 1908 e en 1916. Aguèt un ròtle important dins l'expansion coloniala japonesa en organizant l'annexion de Corèa en 1910. Foguèt ansin lo chef de l'administracion japonesa dins la peninsula de 1910 a 1916. Achabèt sa carriera coma Prumier Ministre de 1916 a 1918, mas deupuguèt quitar sas foncions en causa d'una greva famina.

## Ligams internes

* Restauracion Meiji.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Marius B Jansen, *The Making of Modern Japan*, Cambridge, Harvard University Press, 2000.

## Nòtas e referéncias
Escarlatina

thumb|right|Erupcion bucala caracteristica de l'escarlatina.

L’**escarlatina** es una malautiá infecciosa de la pèu caracterizada per una erupcion cutanèa e bucala tipica, generalament associada amb una angina, entraïnada per la bacteria *[[Streptococcus pyogenes]]*. Lei supuracions, lei complicacions toxinicas e lei sindròmes post-infeccion son lei complicacions pus frequentas. Avans l'aparicion deis antibiotics modèrnes, la difusion de la malautiá èra frequenta au sen dei concentracions umanas, en particular dins lei regions frejas onte tocava leis enfants entre 2 e 10 ans. Lo taus de mortalitat èra d'aperaquí 25 % en 1900, mai l'immunitat èra durabla. L'aparicion de la penicillina permetèt d'o redurre e menèt a una quasi disparicion. Pasmens, dempuei lo començament dau sègle XXI, de cas de resurgéncia son estats dins mai d'un país.

## Liames intèrnes

* Antibiotic.
* *[[Streptococcus pyogenes]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Trobar (omonimia)

**Trobar** pòt significar:

## Art trobadorenc
*Lo *[[trobar]]*, art dels trobadors, tanben cridat *trobariá, gai saber,* o *gaia sciéncia*.
:*Per extension, la paraula *trobariá* èra tanben utilizat pels felibres per descriure la poesia occitana entre l'edat dels trobadors e l'edat dels felibres.

**[[Trobar braus]]*, genre de poesia trobadoresca.
**[[Trobar clus]]*, genre de poesia trobadoresca.
**[[Trobar leu]]*, genre de poesia trobadoresca.
**[[Trobar prim]]*, genre de poesia trobadoresca.
**[[Trobar ric]]*, genre de poesia trobadoresca.

## Revistas
**[[Trobar (revista)|Trobar]]*, revista de poesia americana entre 1960 e 1964.

## Grops de musica
*Trobar de Morte, grop de musica neofolk de Catalonha.
Indulgéncia (catolicisme)

thumb|right|Indulgéncia dau segle XVI.

Una **indulgéncia** es, dins la Gleisa Catolica, una remission totala o parciala de la pena temporala encorreguá en causa d'un pecat ja perdonat. Aquela remission pòt s'obtenir en complissent un romavatge, de preieras especialas, de visitas de relíquia o un juni, en participant a de messas especialas, en realizant un present a la Gleisa, etc. Las indulgéncias aguèron un ròtle important dins l'istòria de la Gleisa car foguèron un dels otís utilizats per installar e renforçar l'autoritat dau clergat al sen de la societat. Per exemple, las Crosadas foguèron en partia motivaas per una indulgéncia pleniera acordaa als crosats. Pasmens, las indulgéncias participèron pereu au desvolopament de la simonia e de la corrupcion al sen dau clergat. Foguèron ansin una causa de la Reforma protestanta. Aquò entraïnèt de reformas e las indulgéncias actualas, definias per lo concili de Vatican II, an una dimension mai espiritualas.

## Ligams internes

* Catolicisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Partit whig (Estats Units)

Lo **partit whig** es un movement politic estatsunidenc actiu entre 1834 e 1860. Creat per s'opausar a la politica jutjaa populista dau president Andrew Jackson (1829-1837), èra un partit conservator favorable al parlamentarisme, als mitans ruraus e a una politica economica destinaa a protegir l'industria naissenta, a gardar una monea establa e a desvolopar las infrastructuras per unificar lo territòri (doctrina de l'American System). Per aquò, sostenguèron l'adopcion de proteccions doanieras a l'exterior dau païs, mas encoratjèron lo desvolopament d'una economia liberala a l'interior.

Lo partit aguèt un ròtle important dins la vida politica estatsunidenca durant los ans 1840-1850 e los presidents William Henry Harrison, John Tyler e Millard Fillmore èran eissits de sos rengs. Pasmens, a la fin dels ans 1850, lo partit se fragmentèt en causa de las tensions regardant lo proteccionisme, lo conflicte Nòrd-Sud e l'esclavatge. Concurrenciat per lo Partit Republican, lo movement *[[Know Nothing]]* e lo Partit de l'Union Constitucionala, dispareguèt al començament de la Guerra de Secession.

## Ligams internes

* Partit whig (Reiaume Unit).

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Michael F. Holt, *The Rise and Fall of the American Whig Party: Jacksonian Politics and the Onset of the Civil War*, Oxford University Press, 1999.
* **[[anglés|(en)]]** Sean Wilentz, *The Rise of American Democracy: Jefferson to Lincoln*, W. W. Norton & Company, 2005.

## Nòtas e referéncias
Partit whig

Lo **partit whig** pòt designar :
* lo partit whig britanic, un movement politic apareissut au segle XVIII a l'origina dau Partit Liberau.
* lo partit whig estatsunidenc, un movement politic actiu de 1834 a 1860.
Protocòl (diplomacia)

Dins las relacions internacionalas, lo **protocòl diplomatic** es una etiqueta de diplomacia. Aiçò designa l'ensemble de règlas e formalitats fixadas durant los actes publics o solemnes, establits per decrèt o per usatge. Los procediments intergovernamentals son subjèctes a de règlas diferentas, necessàrias per evitar los conflictes entre Estats e per crear un quadre propici a las negociacions politicas. S'agís d'un sostipe de protocòl cerimonial, que s'aplica durant las recepcions diplomaticas. Una definicion del protocòl diplomatic podriá èsser: 

## Articles connèxes

* Cortesia
* Etiqueta (còdi de conducta)

## Referéncias
Tolos de la Lauva

vinheta|341x341px|La tolos de la Lauva a Salèrna.

La **tolos de la Lauva** es una tomba facha amb de blòts de pèira, situada a una altitud de 365m, a l'extremitat dau plan de la Lauva, sur la comuna de Salèrna, dins lo departament dau Var en França. Es un monument unic de son genre en Provença.

## Descripcion
L'edifici es construch alentorn d'una cambra sepulcrala quasi circulara, amb un diamètre de 1,80&nbsp;m. Es bastit amb de bòts de cauquier dispausats en forma de gòrba (faussa vòuta), çò que li vouguèt l'apelacion de tolos.
vinheta|341x341px|L'entrada a la cima..
Es embarrat dins un tumulus de maçacans, mantenguts per una mureta tanben circulara e facha amb de gròs blòts. L'ensems mesura 7&nbsp;m de diamètre. Ges de corredor d'accès a la cambra se pòu veire, encara que quauquei lausas clinhadas dau caire de l'oest podrián n'èstre una debuta. S'accedissiá probablament a la cambra per sa dubertura a la cima. Aquesta èra bensai tapada per una lausa levadissa.

Foguèt restaurat en 1993 per Hélène Barge.

## Cavaments arqueologics
Lo cròs foguèt descubert e sonhosament cavat dins leis annadas 1950 per A. Taxil.

Lo jaç superior, espessor mejana de 14cm, conteniá d'òs cremats fòrça morsejats que podrián correspondre a un quinzenau d'individús. Lo mobilier litic trobat en aqueu jaç se compausa d'una granda lama, de lames, de brigas e d'una poncha de sagetas. Coma ceramica, i aviá pas mai que dos tèsts atipics. Leis ossaments d'animaus, sensa traça de combustion, correspondián totei a una fauna invasiva venguda dau mitan naturau (vertèbras de sèrps, òs de conius, grapaud, rosigaires pichons e cauquilhas de caragòus).

Lo jaç inferior, espessor mejana de 12cm, comportava gaire d'ossaments fòra quauqueis ossilhons e 122 dents en bòn estat, siá mai ò mens 10 individús de qué gaire d'enfants. Lo mobilier arqueologic comportava de beluras (9 pèrlas en form d'anèu en quauquier e tèst de cauquilhatge, 2 pèrlas en forma d'olivas en ròca verda). Leis objèctes litics èran limitats a de ponchas de sagetas en forma de fuelhas.

## Nòtas e referéncias
Aquel article es mai que tot una revirada de la pagina francesa de Wikipèdia.
Guerra de Black Hawk

[thumb|right|Dessenh representant la [batalha de Bad Axe.]]

La **Guerra de Black Hawk** que se debanèt de mai a aost de 1832 entre los Estats Units e un ensemble de tribús amerindianas menaas per Balck Hawk, un chef sauk. Los Amerindians èran environ  (500 combatents) e avián per objectiu de se tornar installar dins una region situaa en Illinois. Las tribús seguissent Black Hawk èran compausaas de Sauks, de Meskwakis e de Kickapoos. Foguèron ajudaas durant los combats per de Winnebagos e de Potawatomis.

Las autoritats estatsunidencas considerèron lo grop de Black Hawk coma una fòrça ostila e mobilizèron rapidament de milícias. Amb lo sosten de las unitats regularas en garnison dins la region e l'ajuda de Menominees e de Sioux opausats als Sauks, dispausèron d'a pauc près  òmes. Menat per lo generau Henry Atkinson, los Estatsunidencs assajèron de trobar lo campament principau de Black Hawk. Pasmens, lo prumier combat important s'achabèt per una victòria amerindiana a Stillman's Run (14 de mai). Aquò permetèt als Amerindians d'organizar d'incursions dins lo territòri estatsunidenc per i atacar los fòrts. Lo colerà decimèt pereu las unitats estatsunidencas engatjaas a la rechercha de Black Hawk. Pasmens, la superioritat numerica de las fòrças d'Atkinson li permetèt de restablir la situacion e de trobar lo campament. L'eissia dau conflicte foguèt alora rapida. Lo 21 de julhet, la batalha de Wisconsin Heights permetèt als Amerindians de s'enfugir, mas 40 a 70 combatents foguèron tuats. Puei, lo resta foguèt interceptat a la batalha de Bad Axe (1-2 d'aost) que s'achabèt per la mòrt d'al mens 300 Amerindians. Black Hawk e los chefs principaus capitèron de s'enfugir, mas foguèron capturats ulteriorament.

## Ligams internes

* Black Hawk.
* Illinois.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Patrick J. Jung, *The Black Hawk War of 1832*, Norman, University of Oklahoma Press, 2008, 275 p.

## Nòtas e referéncias
Sinòde

[thumb|right|Representacion d'un [sinòde diocesan a Cracòvia en 1643.]]

Un **sinòde** es una assemblaa deliberativa d'ecclesiastics, e mai rarament de laïcs, crestians destinaa a discutir de questions importantas. Sos poders varian segon las diferentas brancas dau cristianisme. En lo catolicisme, los termes « concili » e « sinòde » foguèron longtemps interchanjables, mas dins la Gleisa Catolica moderna, un sinòde designa pusleu una assemblaa mens importanta qu'un concili (sinòde dels evesques, sinòde diocesan, etc.). Dins lo cristianisme ortodòx, un Sent Sinòde es l'assemblaa permanenta dels evesques que dirigís una Glèisa autocefala. Enfin, dins lo protestantisme, lo sinòde es generalament l'assemblaa en charja dau govern d'una Glèisa. La preséncia de laïcs i es frequenta.

## Ligams internes

* Cristianisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Garsenda de Provença

**[[Garsenda]] de [[Provença]]** pòt descriure:

*Garsenda de Provença (:wikidata:Q2375130) [o de Sabran, de Forcauquier], trobairitz.
*Garsenda de Provença (:wikidata:Q13578734), vescomtessa de Bearn.
Garsenda de Sabran

**Garsenda (II) de Sabran**, tanben conegut coma **Garsenda (II) de Forcauquier** ò **Garsenda de Provença** (c. 1180 - c. 1242/1257), foguèt comtessa consòrta de Provença per son maridatge a Anfós II de Provença de 1193 fins a 1209, puèi comtessa *in suo jure* de Forcauquier de 1209 a 1222 (eiretiera dau linhatge dei Sabran). Èra patròna de la literatura occitana, sustot los trobadors, e èra ela meteissa una trobairitz jol nom ***Garsenda de Proensa*** ("Garsenda de Provença").

## Òbra

* Se coneis d'ela un coblet adreiçat versemblament a Gui de Cavalhon.

:*Vos que.m semblatz dels corals amadors,*
:*ja non volgra que fossetz tan doptanz;*
:*e platz me molt quar vos destreing m'amors,*
:*qu'atressi sui eu per vos malananz.*
:*Ez avetz dan en vostre vulpillatge*
:*quar no.us ausatz de preiar enardir,*
:*e faitz a vos ez a mi gran dampnatge;*
:*que ges dompna no ausa descobrir*
:*tot so qu'il vol per paor de faillir.*

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

### Bibliografia
## Veire tanben
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes
Nakajima Ki-84

[thumb|right|[Fotografia d'un Nakajima Ki-84 en octòbre de 1970.]]

Lo **Nakajima Ki-84 Hayate** es un caçaire monoplaça utilizat per lo Servici Aerian Imperiau Japonés d'abriu de 1943 a aost de 1945 durant la Segonda Guèrra Mondiala. Capable d'agantar de velocitats autas tot en gardant una manobrabilitat important, èra armat de dos canons de 30 mm e de dos canons de 20 mm. Aquò li permetiá de dispausar de la poissança de fuòc necessària per atacar e destrurre lei bombardiers estatsunidencs. Pasmens, se lei qualitats tecnicas de l'avion èran comparablas ai caçaires aliats pus poderós, la situacion economicas desfavorabla de Japon en 1943 entraïnèt una multiplicacion dei defauts de fabricacion. De mai, l'industria japonesa aviá de dificultats per produrre l'esséncia especiala necessària e lei fòrças aerianas imperialas mancavan de pilòts experimentats. Ansin, en despiech d'una produccion de  unitats, leis esquadrilhas de Ki-84 aguèron de dificultats per combatre leis avions aliats d'un biais eficaç.

## Liames intèrnes

* Mitsubishi A6M.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Enzo Angelucci e Paolo Matricardi, *Les avions, t. 4 : La Seconde Guerre mondiale - U.S.A., Japon, U.R.S.S., etc.*, Elsevier Sequoia, coll. « Multiguide aviation », 1978, pp. 176-177.

## Nòtas e referéncias
Libres deuterocanonics

Los **libres deuterocanonics** son los libres integrats dins l'Ancian Testament per la Gleisa Catolica e las Gleisas Ortodoxas, mas que fan pas partia de la Bíblia Ebraïca. Per los judieus e los protestants, aquelos libres son donc apocrifs. Los obratges pertochats son lo libre de Judith, lo libre de Tobie, de passatges grecs dau libre d'Esther, lo prumier e lo segond libre dels Macabeus, lo libre de la Savieva, lo Siracida, lo libre de Baruch e de passatges grecs dau libre de Danieu.

## Ligams internes

* Bíblia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Comunautat de comunas dels Costals de Giron

La **Comunautat de comunas dels Costals de Giron** es una intercomunalitat de la Republica Francesa, situada dins lo departament de Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Son còdi SIREN es 243100732.

* Ficha Banatic : https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/243100732-cc-des-coteaux-du-girou
* Ficha INSEE : https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/243100732-cc-des-coteaux-du-girou.

## Istòria
La comunautat de comunas dels Costals de Giron se creèt le 22 de decembre de 1998.

## Composicion

## Las intercomunalitats en Nauta Garona

## Nòtas
Mike Eman

**Michiel Godfried Eman** escaissat *Mike Eman* (nascut a Oranjestad, 1èr de setembre de 1961) es un òme politic d'Aroba. Es primièr ministre del país de 2009 a 2017 e tornarmai dempuèi lo 28 de març de 2025.
Jens-Frederik Nielsen

**Jens-Frederik Nielsen** (nascut lo 22 de junh de 1991) es un esportiu (badminton) e òme politic de Groenlàndia. Es primièr ministre del país dempuèi lo 28 de març de 2025.
Denise Bronzetti

**Denise Bronzetti** (Ciutat de Sant Marin, 12 de decembre de 1972) es una femna politica santmarinesa. Es capitània regenta amb Teodoro Lonfernini, del 1èr d'octòbre de 2012 al 1èr d'abril de 2013. Es tornar capitània regenta amb Italo Righi del 1èr d'abril a 1èr d'octòbre de 2025.

Après aver son diplòma de licèu, Bronzetti trabalhèt coma foncionari. Als 15 ans, se marquèt als Joves socialistas de Sant Marin. De març de 2003 a decembre de 2007 foguèt membre del secretariat del Partit socialista santmarinés. Ne foguèt presidenta de 2009 a 2013.

## Referéncias
Italo Righi

**Italo Righi** (Sassofeltrio,14 de junh de 1959) es un politician santmarinés.

## Vida
Righi trabalha coma instructor de conducha dempuèi 1990. Dintra al PDCS en 1985. De 1984 a 1994 foguèt membre del conselh de la comuna de Montegiardino, e de 1997 a 2008 foguèt cònsol (Capitano) de Montegiardino. En 2008 foguèt elegit al Consiglio Grande e Generale, lo parlament de San Marino, sus la lista PDCS , e en 2012 foguèt reelegit al parlament  . Foguèt membre del Comitat dels Afars Estrangièrs  e dels Afars Interiors.  Per lo periòde del 1èr d'abril de 2012 al 1èr d'octòbre de 2012, foguèt Capitano Reggente (Cap d'Estat) de San Marino amassa amb Maurizio Rattini . Dins lo periòde legislatiu a partir de 2012 es membre del Consiglio dei XII  e del Comitat dels Afars Estrangièrs. Es tornar capitani regent amb Denise Bronzetti del 1èr d'abril de 2025 al 1èr d'octòbre de 2025.

Righi viu a Montegiardino.
Uc Catòla

**Uc Catòla** (Uc Catola o Ugo Catola en occitan ancian) que ho un trobador occitan de la debuta deu sègle XII.
Cotentin

**Cotentin** es una peninsula francesa situada dins la partida nòrd-occidentala de Normandia e recobrissent la màger part de l'ancian *[[Pagus]]* *Constantiensis* de las epòcas romana e medievala. Aquela region naturala ten son nom de la vila de Coutances, çò qu'explica l'anciana grafia *Costentin* tala que la poguèt emplegar Wace dins son *[[roman de Rou]]*. Element del Massís armorican, Cotentin s'estend de l’estuari de Vire duscas la boca de Thar al sud de Granville. Al sud se tròba Avranchin e a l'èst Bessin.
## Referéncias
Ficologia

[thumb|right|[Algas marinas]]

La **ficologia** es la brancha de las sciéncias modernas dedicaa a l'estudi de las algas. Apareguèt durant lo segle XVIII amb los trabalhs de Pehr Osbeck (1723-1805), Dawson Turner (1774-1858) e de Carl Adolph Agardh (1785-1859). Pasmens, foguèron las recherchas de Jean Vincent Félix Lamouroux (1779-1825) e de William Henry Harvey (1811-1866) que permetèron d'estructurar la disciplina. Uei, la ficologia es mai que mai organizaa a l'entorn de l’*[[International Phycological Society]]*, una societat sabenta fondaa en 1960.

## Ligams internes

* Alga.
* *[[International Phycological Society]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Algas blavas

thumb|right|Coloracion caracteristica de la preséncia de cianobacterias.

**Algas blavas** o **algas blavas-verdas** son d'expressions scientificas obsoletas utilizaas per designar las cianobacterias. Foguèron adoptaas durant lo segle XIX en causa de la coloracion caracteristica de plusors microorganismes d'aquela familha. Pasmens, fòrça cianobacterias presentan de colors diferentas. De mai, las cianobacterias fan pas partia de las algas e son pas de plantas. Per aquela rason, los termes « alga blava » e « alga blavas-verdas » foguèron pauc a cha pauc abandonats per los scientifics. En revenge, demòran presents dins la literatura de vulgarizacion o dins d'articles de premsa.

## Ligams internes

* Cianobacteria.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pòcha de Ruhr

[thumb|right|Encerclament de [Ruhr per los Aliats en març-abriu de 1945.]]

La **pòcha de Ruhr** designa un ensemble d'unitats alemandas encerclaas dins la region industriala de Ruhr per las armaas aliaas a la fin de la Segonda Guerra Mondiala. Los combats menent a la formacion d'aquela pòcha e a sa capitulacion durèron dau 7 de març al 21 d'abriu de 1945. Prumier, los Estatsunidencs dau generau Omar Bradley passèron Ren a Remagen e capitèron d'avançar al sud de Ruhr. Puei, lo 23 de març, los Britanics dau mareschau Bernard Montgomery passèron lo flume a Rees e Wesel lo 23 de març. Aprofichant lor mobilitat, los Aliats encerclèron los centres industriaus de Ruhr lo 1 d'abriu.

La màger part dau grop d'armaas B, comandat per lo mareschau Walter Model, foguèt blocaa dins la region. Pasmens, s'alinhava encara 21 divisions e  òmes, èra afeblit per las dificultats logisticas alemandas e una paria de sos efectius èra compausaa d'unitats d'entrainament, de milicians dau *[[Volkssturm]]* e d'enfants de las Jovenças Hitlerianas. Après lo refús de capitulacion de Model, los Estatsunidencs organizèron la fragmentacion e la reduccion de la pòcha. Lo 17 d'abriu, Model ordonèt la dissolucion de son grop d'armaas e liberèt sos òmes e sas obligacions. Se suicidiguèt quatre jorns mai tard per evitar la captura. 

Los Aliats perdiguèron environ  òmes. Pasmens, capturèron mai de  soldats alemands. Liberèron pereu de miliers de presoniers de guerra emplegats coma trabalhaires forçats dins las industrias alemandas.

## Ligams internes

* Segonda Guerra Mondiala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Adana

Adana (Turquie : Adana) es una vila principala del centre-sud de Turquia. Es situada sus la riba del riu Seyhan, a 30 km de la Mar Mediterranèa. Adana es la cinquena vila mai granda de Turquia.

### Ligams extèrnes

* Zeydan Karalar - Adana – novèl cònsol màger
* Yavuz Selim KÖŞGER - Adana – novèl governador