open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lo cocut es mòrt

**Lo cocut es mòrt** es una comptina occitana.

## Tèxte

Lo cocut es mòrt,
Es mòrt en Espanha,
Li an tampat lo bèc,
Amb una castanha.

Repic
A up ! as pas entendut
Cantar la cigala ?
A up! as pas entendut
Cantar lo cocut ?

Lo cocut es mòrt
Es mòrt en Africa
L'an fach enterrar
Amb la musica (Repic)

Lo cocut es mòrt
Mòrt en Anglatèrra
Li an tampat lo clòt
Amb un pauc de tèrra. (Repic)

Tanben existisson de variantas pistachièras:

Lo cocut es mòrt,
Es mòrt en Espanha,
Li an tampat lo cuol,
Amb una castanha.

Lo cocut es mòrt,
Es mòrt en Africa,
Li an tampat lo cuol,
Amb una barrica.

## Ligams extèrnes
*
L'auriòl a nòu plumetas

**L'auriòl a nòu plumetas** es une comptina occitana :

L'auriòl a nòu plumetas 
(2 còps)
Que van com' lo vent
La plumeta daurada
Que van com' lo vent
La plumeta d'argent

L'auriòl a uèit plumetas

L'auriòl a sèt plumetas

L'auriòl a sièis plumetas

…cinc, quatre, tres, doas.

…una plumeta
Que va com' lo vent…
Lo paure Satan

**Lo paure Satan** es un Nadalet (cançon de Nadal) plan conegut en Occitània. Foguèt escricha al Sègle XVII a Avinhon, e es conservada dins un manuscrit de la catedrala Nòstra Dòna dei Doms.

Lo paure Satan es blet
Se'n va cuèch coma un polet
Morrà de la macadura
Tura lura lura
I a un pichòt que lo tafura
Lan lan tura lura lura lo.

L'enfant que ven d'arribar
L'a quasi coma crebat
L'a mes en paura postura
Tura lura lura
Pareirà plus qu'en pintura
Lan lan tura lura lura lo.

La Pruneta e lei Mions
Li an donat de baston
L'an colhut dins la fritura
Tura lura lura
Sembla paura pescadura
Lan lan tura lura lura lo.

Se disiá diable d'onor
E fasiá lo grand senhor
A mordut una poma dura
Tura lura lura
Una poma non madura
Lan lan tura lura lura lo.
Mon paire, pecaire

**Mon paire, pecaire** es una comptina occitana :

Mon paire, pecaire
Aviá qu'una dent
E mai trantolava quand fasiá de vent
La la la la….

Ma maire, pecaire…

Mon fraire, pecaire…

Mon paire, ma maire, mon fraire
Avián qu'una dent 
E dins la familha
Fasiá que tres dents
La la la.
Nadal tindaire

**Nadal tindaire** es un cant tradicional occitan :

Cant de Nadal

Avèm ausit las aubadas
Que se'n venon de sonar
Sus de trompetas dauradas
Dison qu'un Daufin serà
L'una fa :"Tarara tararèra
Lintampon ladèri tampon"
E l'autra li fa lo respon :
"Tarara tararèra
Lintampon ladèri tampon"
Novèl vengut pichon popon.

Quand dintrarem dins l'estable
Li tirarem lo capèl
Li direm : "Enfant aimable
Venèm vos cantar Noël"
Un farà "Tarara tararèra
Lintampon ladèri tampon
E l'autre farà lo respon :
"Tarara tararèra
Lintampon ladèri tampon"
Novèl vengut pichon popon.

Sonatz pifres e trompetas
Timbalas e caramèls,
O vos claras campanetas
Ambe lo còr dels angèls
Digatz-li "Tara tararèra
Lintampon ladèri tampon"
E cadun farà lo respon :
"Tarara tararèra
Lintampon ladèri tampon"
Novèl vengut pichon popon.
Cauderòt s'i lèva

**Cauderòt s'i lèva** es una *comptina*, una formuleta occitana :

Cauderòt s'i lèva
Per un diluns doç
Cauderòt vira, vira
Per un diluns doç
Cauderòt viratz-vos.

S'aquò'vs desarrenga
Ve'n torn'ratz tà vos
Cauderòt vira, vira
Ve'n torn'ratz tà vos
Cauderòt viratz-vos.
Pimpè

**Pimpè** es una comptina occitana :

Pimpè, Pimpè, Pimpè
Se copèt la camba
Pimpè, Pimpè, Pimpè
Se copèt lo pè. 
Pimpè, Pimpè, Pimpè
Se copèt la camba
Pimpè, Pimpè, Pimpè
Se copèt lo pè.

A! que dança ben 
La saca de palha
A! que dança ben
La saca de bren.
Pica polet

**Pica polet** es una comptina occitana :

Jòc de dets

- Vesiat, qué m'as panat?
- Un sac de blat!
- Ont l'as mes?
- Al trauquet!
- E pica, pica, pica polet!

Varianta:

- Vesiat, qué m'as panat?
- Un sac de blat!
- Ont l'as mes?
- Dins lo trauc de la paret!
- E pica, pica, pica polet!
Pòrc gras

**Pòrc gras** es una comptina occitana :

T'ai comprat, te vòli pas vendre
T'ai comprat te vòli gardar
Pòrc gras te vòli pas vendre
Pòrc gras te vòli gardar

T'ai comprat, te vòli pas vendre
T'ai comprat te vòli engraissar
Pòrc gras te vòli pas vendre
Pòrc gras te vòli engraissar

T'ai comprat, te vòli pas vendre
T'ai comprat te vòli manjar 
Pòrc gras te vòli pas vendre
Pòrc gras te vòli manjar.
Los esclòps

**Los esclòps** es una *comptina*, una formuleta occitana.

## Tèxte

1 Quant te costèron, quant te costèron,
Quant te costèron los esclòps?
Quant te costèron, quant te costèron,
Quant te costèron los esclòps?
Quand èran, quand èran, 
Quand èran nòus, 
Quand èran, quand èran, 
Quand èran nòus.

2 Cinc sòus costèron, cinc sòus costèron
Cinc sòus costèron los esclòps?
Cinc sòus costèron, cinc sòus costèron
Cinc sòus costèron los esclòps?
Quand èran, quand èran, 
Quand èran nòus, 
Quand èran, quand èran, 
Quand èran nòus.

3 Ieu los batèri, ieu los batèri
Ieu los batèri los esclòps
Ieu los batèri, ieu los batèri
Ieu los batèri los esclòps 
Quand èran, quand èran, 
Quand èran nòus, 
Quand èran, quand èran, 
Quand èran nòus.

4 Ieu los clotèri, ieu los clotèri
Ieu los clotèri los esclòps
Ieu los clotèri, ieu los clotèri
Ieu los clotèri los esclòps
Quand èran, quand èran, 
Quand èran nòus, 
Quand èran, quand èran, 
Quand èran nòus.

5 Ieu los vernèri, ieu los vernèri,
Ieu los vernèri los esclòps,
Ieu los vernèri, ieu los vernèri,
Ieu los vernèri los esclòps,
Quand èran, quand èran, 
Quand èran nòus, 
Quand èran, quand èran, 
Quand èran nòus.

6 Fasián clic clic clic, fasián clac clac clac, 
Fasián clic clic clic clac clac clac los esclòps,
Fasián clic clic clic, fasián clac clac clac, 
Fasián clic clic clic clac clac clac los esclòps 
Quand èran, quand èran, 
Quand èran nòus, 
Quand èran, quand èran, 
Quand èran nòus.

7 Ieu los trauquèri, ieu los trauquèri,
Ieu los trauquèri los esclòps,
Ieu los trauquèri, ieu los trauquèri,
Ieu los trauquèri los esclòps,
Quand èran, quand èran, 
Quand èran nòus, 
Quand èran, quand èran, 
Quand èran nòus.

8 Ieu los vendèri,(o ieu los brutlèri) ieu los vendèri
ieu los vendèri los esclòps,
Ieu los vendèri, ieu los vendèri,
ieu los vendèri los esclòps,
Quand èran, quand èran,
Quand èran viles, 
Quand èran, quand èran,
Quand èran vièlhs.

_____

Una autra version

3 Cinc sòus de batas, cinc sòus de batas,
Cinc sòus de batas pels esclòps,
Cinc sòus de batas, cinc sòus de batas,
Cinc sòus de batas pels esclòps,
Quand èran, quand èran, 
Quand èran nòus, 
Quand èran, quand èran, 
Quand èran nòus. 

4 Cinc sòus de tachas…

5 Cinc sòus de fèrres…

6 Cinc sòus de ligas…

7 Los me prenguèron…

8 Los me tornèron…
quand èran vièlhs

## Vejatz tanben
### Ligams extèrnes
*      Aria MIDI, parouli e traduciéou en frances, e particieou
Ma maire vòu

**Ma maire vòu** es una *comptina*, una formuleta occitana :

Ma maire vòu que n'aimi un, (bis)
N'en aimerai ni un, ni degun.
Au bout de la douzèna
Aimerai cu voudrai. (bis)

Ma maire vòu que n'aimi doui, (bis)
N'en aimerai ni doui, ni un, ni degun.
Au bout de la douzèna
Aimerai cu voudrai. (bis)

Ma maire vòu que n'aimi tré, (bis)
N'en aimerai ni tré, ni doui, ni un, ni degun.
Au bout de la douzèna
Aimerai cu voudrai. (bis)

Ma maire vòu que n'aimi quatre, (bis)
N'en aimerai ni quatre, ni tré, ni doui, ni un, ni degun.
Au bout de la douzèna
Aimerai cu voudrai. (bis) 

Etc…
Quand èri pichonet

**Quand èri pichonet** es une comptina occitana :

Quand èri pichonet 
Ma maire me bragava
Ara que siái grandet
Me bragui tot solet.

La dançarem pas pus
La borrèia d'Auvèrnha
La dançarem pas pus
Lo violon es romput
Quand aurem tot acabat

**Quand aurem tot acabat** es une comptina occitana :

Quand aurem tot acabat
Farem la nòça, farem la nòça
Quand aurem tot acabat
Farem la nòça a copar blat

Repic :
I anarem totes, i anarem totes
I menarem nòstres enfants
E la jornada serà pagada
Coma se trabalhaviam

Quand aurem tot acabat
Farem la fèsta, farem la fèsta
Quand aurem tot acabat
Farem la fèsta a tot petar !

A cinc sòus los castanhons
Venètz los quèrre (bis)
A cinc sòus los castanhons
Venètz los quèrre, son plan bons !

Quand aurem pas pus de vin
Beurem de gaspa (bis)
Quand aurem pas pus de vin
Beurem de gaspa a plen topin !

Vòli de figas, vòli de figas
Vòli de pan per las manjar ! 
Vòli de figas, vòli de figas
Vòli de pan per las manjar !
Sus aquela planeta

**Sus aquela planeta** es una comptina occitana :

Jòc de dets

Sus aquela planeta
Passèt una lebreta
Aquel l'a vista
Aquel l'a tuada
Aquel l'a facha còire
Aquel l'a manjada
E lo pichon a lecat lo plat.

(autra version)

Sus aquela planeta
Passèt una lebreta
Aquel la vegèt
Aquel la tuèt
Aquel la faguèt còire
Aquel la mangèt
E lo pichon plorèt "I a pas res per ieu!"
Tintalan, tintalan

**Tintalan, tintalan** es une comptina occitana :

Tintalan, tintalan 
(lo bruch de las campanas)
Las campanas de xxxxx-an"
(quin nom de vilatge que siá que finisca per "an")
Quinèl

**Quinèl** es una comptina occitana :

Jòc de dets

Quinèl
Reganèl
Rei de totes
Pasta-farina
Quicha-pesolhs / Cruca-pesolhs.

(Aquel comença pel det menut)
Ostau de Borgonha (París)

200px|thumb|Farça jogada hens l'Ostau de Borgonha
L**'Ostau de Borgonha** que ho un deus màgers lòcs de l'istòria deu teatre au sègle XVII a París e en França.

Com lo son nom ac bremba, que ho bastit au sègle XVI entaus Ducs de Borgonha. Puish, en 1548 los Con.hrairs de la Passion que'u comprèn entà ne har ua sala entà representar mistèris religiós. Totun, lo parlament que'us vedè lo dret de jogar òbras religiosas en los bèth balhar lo monopòli deu teatre profan. Alavetz que comencèn de logar la loa sala a divèrsas tropas.

Pierre Le Messier que i establí la soa en 1624, puish Valleran Le Conte que i installè la Tropa Reiau devath la proteccion deu rei Loís XIII. A depsart de farça, l'Ostau de Borgonha que ho un lòc de representacions d'òbras de Jean Rotrou, Alexandre Hardy, Pierre Corneille e Jean Racine. Los sons actors màgers que hon Floridor, Montfleury e la Champmeslé.

En 1680, per òrdi de Loís XIV, la Tropa de l'Ostau de Borgonha que fusionè dab la de l'Ostau Guénégaud en bèth fondar la Comedia Francesa.
Jean Rotrou

**Jean Rotrou** (Dreux, lo 21 d'agost de 1609 - Dreux, lo 28 de junh de 1650, que ho un autor dramatic normanda e un deus màgers autors barròc deu sègle XVII en França.

Que vadó dens ua familha de magistrats. Que comencè los sons estudis en la soa vila nadau puish que'us continuè a París. En 1632 que vadó autor deus actors de l'Ostau de Borgonha e lo Cardinau de Richelieu que'u se causí dab 4 autes actors entà formalizar las règlas deu teatre classic.

Qu'avó Pierre Corneille com rivau abans que la glòria pujanta d'aqueth n'estremesse la soa.

La soa òbra la mei celebrada qu'ei lo *Vertadèr Sant Genest* (en francés : *Le Véritable Saint Genest).

Que's morí de la pesta en la soa vila nadau.

== Òbras ==

* *Agésilan de Colchos*
* *Amarillis*
* *Amélie*
* *L'Aveugle de Smyrne*
* *Les Captifs, ou les Esclaves*
* *Cléagenor et Doristée*
* *La Comédie des Tuileries*
* *Cosroès*
* *Dom Bernard de Cabrère*
* *Dom Lope de Cardone*
* *La Florimonde*
* *Hercule mourant*
* *Laure persécutée*
* *Métamorphose des yeux de Philis en astres*
* *La Naissance d'Hercule, ou l’Amphitryon*
* *Les Occasions perdues*
* *La Sœur*
* *Le Temple de la mort*
* *Venceslas*
* *Le Véritable Saint Genest*
* *Antigone*
* *Iphigénie''
Pichon nanet

**Pichon nanet** es una comptina occitana :

Jòc de dets

Pichon nanet
Pus grand que tu
Grand gusàs
Leca plats
Tua pesolhs
(Aquel comença pel det menut)
Tua-pesolhs

**Tua-pesolhs** es una comptina occitana :

Jòc de dets

Tuga-pesolhs / Tua-pesolhs
Mòstra-camin 
Leca-plats
Pòrta-anèla
Cura-aurelha

(Aquel comença pel poce)
Zin zin zon la sopa a la ceba

**Zin zin zon la sopa a la ceba** es una *comptina*, una formuleta occitana :

Jòc de dets

Zin zin zon la sopa a la ceba
Zin zin zon sopa de cebilhons
La sopa a la ceba es per las domaisèlas
Sopa de cebilhons es per los garçons.
Marie de Rabutin-Chantal, marquesa de Sévigné

200px|right|thumb|Madame de Sévigné
**Marie de Rabutin-Chantal**, **marquesa de Sévigné** e coneguda com **Madame de Sévigné** (París, lo 5 de heurèr de 1626 - Grinhan, lo 17 d'abriu de 1696) que ho ua de las màgers escrivanas francesas deu sègle XVII qui s'illustrè dens lo genre epistolar.
Alienòr d'Aquitània

right|200px|frame|Alienòr d'Aquitània (detalh)
**Alienòr d'Aquitània**, duquessa d'Aquitània e Gasconha e comtessa de Peitau (1122–1 d'abril de 1204) foguèt una de las femnas mai ricas e poderosas d'Euròpa pendent l'Edat Mejana. 

Alienòr foguèt a l'encòp esposa e reina de França (amb Loís VII de França) puèi d'Anglatèrra (amb Enric II d'Anglatèrra), e la maire de dos reis d'Anglatèrra, Ricard Còr de Leon e Joan I d'Anglatèrra. Es plan coneguda per la seuna participacion a la Segonda Crosada.

Duquèssa d’Aquitània, ocupa una plaça centrala dins las relacions al sègle XII entre los reialmes de França e d’Anglatèrra : esposèt successivament lo rei Loís VII de França, que li donèt doas filhas, puèi lo futur rei d’Anglatèrra Enric II, renversant aital lo rapòrt de las fòrças en portant sas tèrras a un puèi a l’autre dels dos sobeirans. A la cort fastuosa que ten en Aquitània, favoriza l'expression poetica dels trobadors. A comptar de son primièr maridatge (pendant lo qual participèt a la segonda crosada), joguèt un ròtle politic important dins l’Euròpa medievala.

 

 

## Ligams extèrnes
* "Duquessa D’Aquitània e reina D’Anglatèrra" (article en occitan a Sapiéncia.eu)

## Referéncias
Madeleine de Scudéry

200px|thumb|right|Madeleina de Scudéry
**Madeleine de Scudéry** (Le Havre, le 15 d'octobre de 1607 - París, lo 2 de junh de 1701) que ho ua escrivana francesa deu sègle XVII autora de romans fluvis e animatriz de son salon literari que ho un lòc de formacion de la preciositat literària deu son temps.
Jean-Baptiste Lully

200px|thumb|Jean-Baptiste Lully
**Jean-Baptiste Lully** (vadut **Giovanni Battista Lulli** - Florença, lo 28 de noveme 1632 – París, lo 22 de març de 1687) que ho un compositor francés barròc d'origina italiana *surintendant de la Musique* (cap de la musica) de Loís XIV. Aqueth títol que'u dè lo parat de contrarollar la musica e lo mitan musicau francés deu son temps. Que collaborè dab Molière per la creacion de Comedia-balets com *[[lo Borgés gentiu]]*.
Nicolas Fouquet

**Nicolas Fouquet** (París, batejat lo 27 de gener de 1615 - Pineròl, Piemont, lo 3 d'abriu de 1680), vescomte de Melun e de Vaux, marqués de Belle-Isle que ho un òmi d'estat francés, procurador deu Parlament e Suberintendent de las Finanças de Loís XIV e mecènas de mantuns artistas. Que ho desgraciat peu rei, que ho arrestat per d'Artanhan lo 5 de seteme 1661 e empresonat.
Jean-Baptiste Colbert

**Jean-Baptiste Colbert** (Rems, lo 29 d'agost de 1619 - París, lo 6 de seteme de 1683) que ho un deus màger òmis d'estat deu regnat de Loís XIV (après aver servit lo cardinau Mazarin), qui encorratgè lo desenvolopament de l'industria e deu comèrci dab ua grana intervencion de l'estat. Qu'ei conegut per estar un deus principaus responsables de la caduda en desgràcis deu superintendent de las finanças Nicolas Fouquet.
Jules Mazarin

**Jules Mazarin** (vadut **Giulio Mazarino** - Pescina, lo 14 de julhet de 1602 - lo 9 de març de 1661) que ho un cardinau òmi d'estat francés d'origina italiana qui comencè per servir lo Papa. Que joguè un ròtle politic màger durant la minoritat de Loís XIV vadent hèra impopular au punt qu'ua literatura contra eth que circulè en França dab lo nom generic de mazarinada.
Floridor

**Josia de Soulas**, conegut deu son nom d'empont **Floridor** (Brie, 1608 - París, lo 14 d'agost de 1671), escudèr *sieur* de primefosse.

Après aver servit dens lo regiment de Rambure (Picardia) que he l'actor en França e a Londres. En 1638, que comencè a jogar dens lo Teatre deu Marais a París puish a l'Ostau de Borgonha on aportè lo repertòri de Pierre Corneille. Que conegó alavetz un succès deus grans auprès d'un public de tot escantilh.

Que deishè lo teatre en 1671 e Hauteroche que prengó la seguida com director de la tropa de l'Ostau de Borgonha.
Nicolas Boileau

**Nicolas Boileau** (egaument aperat **Boileau-Despréaux,** e chafrat **legislator deu Parnàs** - Crosne o París, lo 1 de noveme de 1636 - París, lo 13 de març de 1711) que ho un poeta e un critic francés deu sègle XVII e un partisan deus *ancians* dens la querela deus ancians e deus modèrnes . 

De formacion teologica e juridica, que's vodè a las letras maugrat l'oposicion de la soa familha. Las soas satiras on criticava los son contemporanèus (la mei famosa que ho contra Jean Capelain e lo son poema *La Pucelle ou la France délivrée*) que'u atirèn ua pièla d'enemics.

Mercés a l'empara de la marquesa de Montespan qu'obtiengó ua renta deu rei Loís XIV e lo títol (partatjat dab Jean Racine) d'istoriograf deu rei. Que ho admés a l'Acadèmia Francesa en 1684 per ocupar lo sièti 1.
Jean Chapelain

**Jean Chapelain** (París, lo 4 de deceme de 1595 - 22 de heurèr de 1674) que ho un poeta e un critic francés deu sègle XVII.

Hilh de notari, que ho preceptor deu hilh gran prevòst de França ; las soas purmèras composicions e la soa traduccion en francés deu Gusman de Alfarache que hen la soa reputacion. Abans d'estar publicat, lo son poèma *La Pucelle ou la France délivrée* que ho esperat e comentat com se hosse un cap d'òbra mes la publicacion, en 1656, deus sons purmèrs 12 cants que ho mau arcuelhuda e hon quitament ridiculizats per la pluma de Nicolas Boileau.

Chapelain que conservè totun la reconeishença deu Cardinau Richelieu qui'u nomè a l'Acadèmia Francesa a la soa fondacion, que'u autregè ua pension, que'u domandè de tribalhar sus lo diccionari e la gramatica de l'Acadèmia e de har ua critica suu *Cid* de Pierre Corneille. Jean-Baptiste Colbert que'u domandè de har la lista deus escrivans e saberuts qui s'ameritossen ua retribucion deu rei.
Marqués de Montespan

**Loís Enric de Pardalhan**, **marqués de Montespan** (1640 - lo 1 de deceme de 1701) que ho un aristocrata de Gasconha qui afrontè shens paur ni met lo rei Loís XIV qui s'avèva pres la soa esposa per favorita.

Qu'èra lo hilh de Roger Ector de Pardalhan, marqués d'Antin, e de Marie Christine Zamet e, en 1663, qu'esposè Françoise de Rochechouart dab qui avoren dus mainatges : Marie-Christine de Pardaillan (1663-1675), Louis Antoine de Pardaillan (1665-1736).

Lo cople, qui devèva intallà's auprès de la cort com ac hasèvan mantuns nòble d'aqueth temps, que mancava tostemps de diners e lo marquès que devèva demorar luenh de l'ostau per'mor de las soas cargas militaras. Tot aquò que facilitè las enterpresas deu rei qui avèva arremarcat la beutat de la marquesa qui vadó la soa favorita e hasent donc deu marqués de Pardalhan un cocut oficiau.

Enlòc d'ac acceptar en i cercant quauqu'avantatge aqueth darrèr que provoquè aubertament lo rei e que he hicar suu son carròsse duas còrnas entà muishar que n'avèva pas arren a escóner e que lo desaunorat n'èra pas eth.

Que ho empresoat puish estremat dens las soas tèrras gasconas mes a maugrat d'aquò que contunhè las provocacion en hasent díser cada an ua messa per la soa hemna que considerava morta e en tornant regularament a París.
Marquesa de Montespan

**Françoise-Athénaïs de Rochechouart de Mortemart**, **marquesa de Montespan**, (Castèth de Lussac-les-Châteauxnée, 5 d'octobre de 1640 –  Bourbon-l'Archambault, 26 de mai de 1707) que ho ua de las mei famosas favorita deu rei Loís XIV.

Abandonada peu rei, que ho compromesa dens l'ahar deus ponson.
François Michel Le Tellier de Louvois

**François Michel Le Tellier**, **marqués de Louvois** (París, lo 18 de gener de  1641  - Versalhas, lo 16 de julhet de 1691) que ho un òmis d'estat francés, ministre deu rei Loís XIV. Que participè a l'organizacion de la bastida deu castèth de Versalhas e a la reorganizacion de l'armada qu'encarguè tanben de las dragonadas antiprotestantas.
Armand Jean du Plessis de Richelieu

**Armand Jean du Plessis de Richelieu** (París lo 9 de seteme de 1585 - lo 4 de deceme de 1642) que ho cardinau, par de França, ministre principau deu rei Loís XIII e lo màger òmi d'estat deu regnat d'aqueth rei. A la soa mort que recomandè que Jules Mazarin e prengosse la soa seguida. 

La soa politica que ho marcada per la luta contra l'empèri deus Habsborg e contra los protestants. Qu'ei considerat com un deus purmèrs a desenvolopar lo concèpte de rason d'estat.
Valleran Le Conte

**Valleran Le Conte** que ho un actor e cap de tropa francés d'origina picarda deu sègle XVII mort abans 1634. 

Que joguè a Bordèu, Roan, Francfòrt e Estrasborg abans de s'installar dens l'Ostau de Borgonha on interpretore lo repertòri d'Alexandre Hardy, lo poèta que pagava entà escríver per la soa compania.
Castèth de Versalhas

Lo **castèth de Versalhas** (var. **castèu**, **castèl**) situat a l'oest de París dens la vila de Versalhas, que ho bastit peu rei Loís XIV entà i amassar la cort auprès d'eth en tot li imposar ua estricta etiqueta e entà i beròi desplegar e ostentar lo son poder e la poténciade la monarquia. Que ho la soa residéncia reiau e qu'ac ho tanben entaus reis Loís XV e Loís XVI (que ho donc residéncia reiau deu 6 de mai de 1682 dinc au 6 d'octobre de 1789 manca ua petita parentèsi de regéncia enter 1715 e 1723).

Los bastiments deu castèth (dessenhats per l'aquitècte Louis Le Vau que s'estenen sus uas 6,32 ha e que còmptan dab uas 2300 salas qui sonque uas 1000 e son adobadas entau musèu.

Per çò qu'ei deu pargue, que compta dab  815 ha au dia de uei (qu'èran 8000 ha deu temps de la monarquia) qui 93 pertanhen au jardin dessenhat per André Le Nôtre.

## Galariá

Fichièr:Facade principale du château de Versailles, côté jardins - DSC 0600.jpg|Faciada principala del castèth de Versalhas.
Madame de Maintenon

**Françoise d’Aubigné**, **marquesa de Maintenon**, mei coneguda com **Madame de Maintenon** (preson de Niòrt, 27 de noveme de 1635 – Saint-Cyr-l'École, 15 d'abriu de 1719), que ho secretament la darrèra esposa deu rei de França e de Navarra, Loís XIV.

## Joventut

A maugrat d'estar vaduda catolica, qu'èra l'arrèra hillha de l'escrivan protestant Agrippa d’Aubigné. Mainatge que ho educada per la soa tanta uganauta Mme de Vilette e que viscó en Guadalope on lo son pair èra governador. Orfanina, que tornè en França a la mort deu son pair e miada en çò de las Ursulinas per la soa mairina Mme de Neuillant.

## Dauna Scarron
Aus 16 ans (en 1652) qu'esposè l'escrivan Paul Scarron de 25 ans lo son ainat e qui morere 8 ans arron (en 1660). Vaduda Madame Scarron, qu'avó lo parat de conéisher plan de monde deu mitan literari e de la noblessa e tanben de brilhar dab lo son esperit. Qu'ei atau que conegó la marquesa de Montespan qui la hidè los sons mainatges bastards qu'avèva avut dab lo rei Loís XIV.

## Lo rei

La veusa Scarron que s'installè a Vaugirard on viscó dab los hilhs de la Marquesa de Montespan e deu rei que conegó atau. En 1675 lo rei que la he marquesa. La caduda en desgràcia de la marquesa de Montespan per'mor de l'ahar deus posons e la mort de la regina Maria Terèsa d'Àustria que den lo parat au rei d'esposar en secret (secret de façada) la marquesa de qui èra vadut amorós la nueit deu 9 au 10 d'octobre de 1683. Qu'avó ua grana influéncia sus las decisions deu rei e mei que mei suu plan de la morau.

A la mort de Loís XIV que s'estremè dens la soa Escòla de Saint-Cyr qu'avèva hèita per las hilhas praubas.
Vincent Voiture

**Vincent Voiture** (Amians, 1595 – París, lo 26 de mai de 1648) que ho un escrivan francés d'origina picarda, poeta, prosator e academicians.
Paul Scarron

**Paul Scarron** que ho un escrivan burlesc francés deu sègle XVII. Paralizat de las camas, que ho, durant las soas ueit darrèras annadas, l'espós de Françoise d'Aubigné (futura Madame de Maintenon) arrèra hilha de l'escrivan Aggripa d'Aubigné e qui esposore en secret lo rei Loís XIV.
Henri Coiffier de Ruzé d'Effiat

**Henri Coiffier de Ruzé d'Effiat**, marqués de **Cinq-Mars** (1620 - Executat a Lion, lo 12 de seteme de 1642), que ho un favorit deu rei de França de de Navarra Loís XIII qui complotè infructuosament contre lo son principau ministre, lo cardinau de Richelieu.
Anna d'Àustria

**Ana d'Àustria** (Valhadolid, lo 22 de seteme de 1601 - París, lo 20 de gener de 1666, infanta d'Espanha, que ho la molher deu rei Loís XIII e donc regina de França e de Navarra e mair deu rei. 

Qu'éra la hilha deu rei d'Espanha Felip III e de l'arquiduquessa Margarita d'Àustria ; que vadó infanta d'Espanha, infanta de Portugal, arquiduquessa d'Àustria, princessa de Borgonha e princessa deus País Baishs.

Enter 1643 e 1651, arron de la mort deu rei que ho regenta non deishant lo poder au son hilh pas sonque a la mort deu cardinau Mazarin.
Pargue Nacional d'Aigüestòrtes e Estanh de Sant Maurici

Lo **Pargue Nacional d'Aigüestòrtes e Estanh de Sant Maurici** es un espaci natural protegit dins los Pirenèus auts de Lhèida. Foguèt declarat pargue nacional lo 21 d'octòbre de 1955. Es situat dins la partida centrala de la cadena Pirenenca entre las comarcas de l'Auta Ribagòrça, lo Palhars Sobeiran, la Val d'Aran e lo Palhars Jusan. Lo nuclèu central del pargue es dins los tèrmes municipals de Val de Boí e Espot.

La geografia del pargue es de nauta montanha per que una granda part del territòri s'enauça mai amont dels 1000&nbsp;m amb pics que superan los 3000&nbsp;m de nautor. I a granda abondància de lacs d'origina glaciària quaternària. Cal soslinhar doas vals, a l'oèst la val del riu de Sant Nicolau amb los caracteristics prats e meandres d'ont ven lo nom d*'Aigüestòrtes*. E a l'èst la val del riu Escrita amb l'Estanh de Sant Maurici.

## Galariá

Image:GoldenEagle-Nova.jpg|Agla daurada Aquila chrysaetos (aqueste exemple aparten pas al pargue).
Image:Tetrao urogallus Richard Bartz.jpg|Tetrao urogallus.
Image:Certhia familiaris 01.jpg|Certhia familiaris.
Image:Encantats.jpg|Los Encantats, dos tucs representatius del pargue.
Image:Catalonia pastures dins el parc nacional aiguestortes.jpg|Lac glacièr del pargue.
Image:Catalonia Estany Colomers.jpg|Lac Màger de Colomers.
Image:Locator map of Aiguestortes.png|Localizacion del pargue nacional.
Image:NASA Satellite Limits of Parc Nacional Aiguestortes.jpg|Imatge de satellit del pargue.
Image:Catalonia refugi colomers.jpg|Un elicoptèr pòrta de provesiments al refugi de Colomers.
Image:PresaDeCaballers.jpg|Barratge de Cavallers.
Maria de Medici

**Maria de Medici** (Florença, lo 26 d'abriu de 1575 – Colonha, lo 3 de julhet de 1642) que ho l'esposa deu Noste Enric e donc regina de França e de Navarra e, arron, regina mair. Qu'èra la mair deu rei de França e de Navarra Loís XIII.

Sheisau enfant de Francés I de Medici (1541–1587), granduc de Toscana, e de Joana (1548–1578), arquiduquessa d'Àustria (era medisha hilha de Ferran Ier deu Sant Empèri e d’Ana Jagellon.

Après la mort deu son espós, que recomandè e qu'ajudè lo Cardinau de Richelieu auprès deu son hilh. Totun, quan e's revirè d'aquesta posicion non podó pas mei arren contra aqueth ministre principau e que ho, en purmèras, estremada de la cort, puish qu'avó d'exilià per'mor d'aver complotat dab poténcia estrangèra e enemiga.
Marin Marais

**Marins Marais** (París, lo 31 de mai de 1656 - París, lo 15 d'agost de 1728) que ho un musician (gambista) e compositor  barròc francés deu sègle XVII.

Hilh de Vincent Marais, sabatièr, e de Catherine Bellanger, que comencè a apréner la musican en estar corista en la glèisa de Saint-Germain-l'Auxerrois on aprengó tanben las bases de la viòla de gamba. 

Aus 16 ans que deishè lo còr e que se n'anè estudiar dab lo gambista Jean de Sainte-Colombe (que deurè dilhèu estar aperat Joan de Santa Coloma se's confirmesse qu'èra efectivament bearnés) qui, au cap de seis mes, be'u digó que non podèva pas mei arren per eth.

Marais qu'entrè arron dens l'Academia Reiau de Musia com gambista. En 1676 qu'esposè Catherine Darnicourt dab qui avore mantuns mainatges. En 1679 qu'entrè dens la Musica deu rei e que hore tanben musician a l'operà. 

A la mort de Jean-Baptiste Lully (a qui èra estat autrejat lo monopòli suber la creacion e la representacion musicau) que podó compausar e apitar l'operà *Alcide* (dab un libret de Jean-Galbert de Campistron).
Dia deus enganats

Lo **dia deus enganats** qu'ei ua diada (sia lo 10, l'11 o lo 12  de novene de 1630) dens l'istòria francesa qui lo cardinau de Richelieu e se la virè entà contrar un complòt de la reina mair Maria de Medici qui'u volèva estremar deu poder.

La posicion deu Cardinau de Richelieu de s'aligar dab los protestants entà har rampeu a l'Empèri deus Habsborg (a maugrat d'aver reprimit los protestants en França e Occitània) que desvelhè l'ostilitat deu partit deus devòts gavidat per la reina mair. A maugrat d'aver conveçut lo rei Loís XIII de destituir lo cardinau e deu barrar las pòrtas deu palais deu Luxemborg, auqeth qu'entrè per un passatge secret e que convençó au son torn lo rei deu tornar lo son poder e d'exiliar la reina mair a Compenha (alavetz au nòrd de l'Isla de França).
Palais deu Luxemborg

Lo **Palais deu Luxemborg** (var.** del** / **dau** / **dal Luxemborg**) situat a París dens lo Jardin deu Luxemborg qu'ei uei lo dia la sede deu Senat de la Republica Francesa. 

Lo son nom vien de l'ostau bastit au sègle XIV peu duc deu Luxemborg qui ho crompat en 1612 per la reina mair Maria de Medici, grana mecènas d'art, qui comandè en 1615 la bastida deu palais a l'arquitècte Salomon de Brosse dab ua ala dreta per la reina mair e ua ala esquèrra peu son hilh Loís XIII e tableus comandats a Rubens. 

La mauescaduda deu dia deus enganats qu'obliguè la regina a abandonar lo palais. 

La Revolucion Francesa qu'en he un ben nacionau e que vadó preson durant la Terror. Arron, que ho ocupat peu Directòri abans de vàder definitivament sede deu Senat desempuish lo Purmèr Empèri.
Ostau deus Invalids

vinheta
L**'Ostau deus Invalids** (var. **Ostal/Ostau dels/deis/dei/daus Invalids**) (en francés *l'Hôtel des Invalides*) qu'ei un monument parisenc comandat peu rei Loís XIV per ordonança deu 24 de heurèr de 1670 entà acesar los sordats invalids de guèrra. Uei qu'ei un Musèu de l'Armada e ua necropòli on repausa lo còs de l'emperaire Napoleon Bonaparte.
Salam

**Salam** o **salaam** (en arabi: سلام *salam*) es un mot arabi que literalament significa patz, s'utiliza tanben coma una salutacion generala, mai que mai dins los païses arabis e pels musulmans, mas tanben en d'autres païses ont l'islam a una grande importància.

Aqueste mot apareis tanben dins d'expressions mai longas, coma *assalamoe `alaykum* (ٱلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ), a la quala se pòt respondre: *wa`alaykum assalam*. En mai d'aquò, *As-Salam* es un dels 99 Noms Purs de Dieu.

La version ebrieva es *[[shalom]]*, qu'en Israèl s'utiliza de la meteissa faiçon  que *salaam*.
Pèir de Marca

**Pèir de Marca** (Gan, Bearn, lo 24 de gener de 1594 - lo 29 de junh de 1662)que ho un istorian, òmi d'estat (president deu Parlament de Navarra) e de glèisa bearnés deu sègle XVII. 

Vadut dens ua familha bearnesa demorada catolica, qu'estudiè a Tolosa. 

Que ho partisan d'ua intervencion deu rei en Bearn entà restablir lo catolicisme e qu'expausè aqueste posicion dens lo son *Discours d'un Béarnais, très fidèle sujet du roi, sur l'Édit du retablissement de la religion catholique dans tout le Béarn*. Politicament que ho tanhent deu cardinau de Richelieu e deu cardinau Mazarin.

Que's he eclesiatic quan vadó veuse e que ho avesque de Cosseran, arquevèsque de Tolosa e puish de París chic abans de morir.

D'ua grana erudicion, qu'ei l'autor d'ua *Istória de Bearn* en francés (*Histoire de Bearn*) de valor fondatriz per l'istoriografia bearnesa. Pròche deu poder deu rei Loís XIII deu temps de l'integracion deu Reiaume de Navarra (e donc de Bearn) dens lo Reiaume de França e catolic, qu'expliquè eth medish au rei qu'avèva un pauc estujat certes aspectes istoric de l'independéncia juridica bearnesa (los fòrs de Bearn) dens aquesta grana òbra.

En 1656 que ho cargat d'establir las termièras catalanas enter França e Espanha dab l'avesque d'Orange e que publiquè *Marca hispanica sive limes hispanicus, hoc est, Geographica & historica descriptio Cataloniae, Ruscinonis, & circum jacentium populorum* (París, ca 1668).

## Òbras
**Histoire du Béarn*, 1640.
**De la concorde du sacerdoce et de l'État.*
**Marca hispanica sive limes hispanicus, hoc est, Geographica & historica descriptio Cataloniae, Ruscinonis, & circum jacentium populorum*
Estanh de Sant Maurici

L**'estanh de Sant Maurici** es un ancian lac agrandit amb una paissièra situat al limit del municipi d'Espot, dintre del Pargue Nacional d'Aigüestòrtes e Estanh de Sant Maurici.

Es situat a 1910&nbsp;m d'altitud, al fons d'un circ d'origina glaciària. Recep las aigas dels rius e torrents de Ratera, del Portarró e de Subenuix, mentre que lo seu emissari, lo riu Escrita, drena la val d'Espot fins a la Noguèra Palharesa.

L'estanh fa 575&nbsp;m de long per 150&nbsp;m de larg, amb un volum d'aiga de 2,6&nbsp;hm³, mercé a una pichona paissièra construida per aumentar la seuna capacitat.
Noguèra Palharesa

La **Noguèra Palharesa** () es una aiga de Val d'Aran e Catalonha, afluent de Segre que fa 154&nbsp;km de long.

Nais al Plan de Beret, en Val d'Aran, a qualques mètres de la font de Garona, e, a la diferéncia del sieu riu fraire, que se dirigís cap a Occitània e l'Ocean Atlantic, la Noguèra Palharesa se dirigís cap al sud, e travèrsa los dos Palhars, que n'es istòricament l'ais de comunicacion principal e ont ven l'articulador de la vida d'aquestas comarcas. D'en primièr raja pel Palhars Sobeiran, puèi travèrsa lo congòst de Collegats, pel Palhars Jusan. Recep lo riu de Flamisell per la drecha pauc après de passar la vila de la Pobla de Segur, dins la restanca de Sant Antòni o de Susterris. Passada aquesta primièra paissièra, contunha  son cors pròche de la vila de Tremp, e tròba tornarmai una restanca pròche del vilatge de Cellers. Immediatament après dintra dins la clusa de Terradets, luòc per ont travèrsa la sèrra de Montsec. Se geta dins Segre sus sa riba drecha paucs quilomètres après d'abandonar las comarcas que li donan lo nom.

## Referéncias
Jacques Chirac

**Jacques Chirac** (*Jacme Chirac* en occitan) es un òme politic de nacionalitat francesa nascut a París lo 29 de novembre de 1932 e mòrt lo 26 de setembre de 2019. Foguèt president de França de 1995 fins a 2007. Exerciguèt dos mandats, un de 1995 a 2002 (que foguèt lo darrièr septennat de la Vna Republica) e l'autre de 2002 a 2007 (que foguèt lo primièr quinquennat de la Vna Republica). Son paire Abel François Marie Chirac èra nascut a Bel Luec (dins la franja de parlar lengadocian de Lemosin) en 1898. Los Ciracs (ortogràfia originala) sortigueren de Gròs Chastanh, un pauc mai amont dins la val de Dordonha. 

## Nòtas
Gaston, Duc d'Orleans

**Gaston Jean Baptiste de France**, **duc d'Orleans**, aperat **Gaston d'Orleans** (Fontainebleau, lo 25 d'abriu de 1608 – Bles, lo 2 de heurèr de 1660) qu'èra lo tresau hilh deu Noste Enric e de Maria de Medici, hrair capdèth deu rei de França e de Navarra Loís XIII e princi de sang de l'Ostau de Borbon. La soa vita que ho marcada per divèrsas intrigas contra Richelieu, Ana d'Àustria e Mazarin. Que complotè dab d'Ornano, Chalais, lo duc de Montmorency e Cinq-Mars. 

Que's morí exiliat dens lo son castèth de Bles.
Palais Reiau (París)

Lo **Palais Reiau** a París que ho bastit en 1622 au ras deu Palais deu Lovre a l'emplaçament de l'ostau de Rambouillet peu cardinau de Richelieu e que ho en purmèras aperat lo **palais Cardinau**. En 1643 Ana d'Àustria, lo son hilh Loís XIV e lo cardinau Mazarin qu'abandonèn lo Lovre entà s'i installar. Que comencén alavetz ad l'apera *palais Reiau*. En 1648, durant la Fronde, que ho envasit per la horrèra parisenca qui volèva estar segur que lo rei i demorava. En 1661 Loís XIV que tornè au Lovre en bèth deishar lo Palais Reiau a son hrair : *[[Monsieur]]*. Felip II d'Orléans que'n eretèr. Incendiat en 1773, e Felip IV d'Orléans que'u tornè bastir e que'n he un deus lòcs los mei frequentats de París (lòc on e s'escad l'accion deu Nebot de Rameau de Denis Diderot). Per aquesta rason que ho un lòc important durant la Revolucion Francesa on Camille Demoulins e abambè la horrèra. En 1814 que ho tornat a la familha d'Orléans puish sacamadejat lo 22 de heurèr de 1848 a l'escadença de la caduda de la Monarquia de Julhet. Destrusit en 1871, que ho restaurat entà acuélher lo Conselh Constitucionau.

Uei qu'ei la sede deu Conselh d'Estat de la Republica Francesa, deu son Conselh Constitucionau, d'ua branca de la Biblioteca Nacionau e la Comedia Francesa.
Felip de França

**Felip de França**, **duc d'Orlèans** (Saint-Germain-en-Laye, lo 21 de seteme de 1640 -  Castèth de Saint-Cloud, lo 9 de junh de 1701), chafrat *Monsieur* qu'èra hilh deu rei Loís XIII e hrair capdet de Loís XIV. Durant la soa vita que ho criticat per la soa morlitat e qualificat com libertin e omosexual.

Los sons descendents que forman l'Ostau d'Orleans.
André Le Nôtre

**André Le Nôtre** (París, 12 de març de 1613-15 de seteme de 1700) que ho un jardinèr francés autor de mantuns jardins a la francesa (estant Versalhas l'exemple mei famós). Que tribalhè peu rei de França e de Navarra Loís XIV.

Hilh de Jean Le Nôtre, eth medish jardinèr deu Rei au jardin de las Teulerias, qu'aprengó atau lo son mestièr en mei de pravar dens un mitan qui'u permetó de har los estudis los miélhers : intrura auprès de Simon Vouet (pintre deu Rei), l'arquitectura auprès de François Mansart.

La soa purmèra òbra de gran endom que ho lo jardin deu castèth de Vaux-le-Vicomte per Nicolas Fouquet. Après la caduda d'aqueth darrèr Loís XIV que'u demandè d'adobar lo jardin de Versalhas.
Castèth de Vaux-le-Vicomte

Lo **castèth de Vaux-le-Vicomte** qu'ei un monument classic deu sègle (1658- 1661), bastit per Nicolas Fouquet (suberintendent de las finanças deu rei Loís XIV) abans de càder en disgràcia ; qu'ei situat a Maincy, a un cinquanteat de quilomètres de París.
 
Enta'u bastir, Fouquet qu'aperè los màgers artistas deu son temps : l'arquitècte Louis Le Vau, lo pintre Charles Le Brun e lo jardinèr André Le Nôtre, que Loís XIV e emplegore per la bastida deu castèth de Versalhas.
Espelugas d'Isturits e d'Otsocel·haia

thumb|left|250px |alt=|<Center>Entrada de l'espeluga d'Isturits</center>
thumb|right|250px |alt=|<Center>Isturits </center>
Las **[[espeluga]]s d'[[Isturits]] e d'Otsocel·haia** (valent a díser "lo camp de lop" en basco) que s'obreishen sus la tuca de Gaztelu dens la vath d'Arberoa, en Baisha Navarra, au Bascoat, dens las comunas d'Isturits e de Sent Martin d'Arberoa e lo departament deus Pirenèus Atlantics.

Lo sit arqueologic de las espelugas d'Isturits, d'Otsocel·haia e d'Erberua que vadó monument istoric en 1953. L'espeluga d'Isturits qu'ei coneishuda deus temps ancians segon los elements medievaus; l'espeluga d'Otsocel·haia qu'estó descobèrta en 1929 per J. P. Etxegarai; e l'espeluga d'Erberua, ondrada, apartienent au medish hialat carstic que las autas, qu'estó descobèrta lo 15 d'aost de 1973 per Joan Danièl Larribau e C. Barromés.

Abitat preïstoric, l'òmi paleolitic que i viscó enter - abC. La recèrca arqueologica enterpresa a la debuta deu sègle XX per René de Saint-Périer que i descrobí mantun objècte d'art mobiliari, sensiblament ua flaüta, arpons d'òs, plaquetas de gres arrepresentant bisonts (Magdalenian Mejan) e propulsors d'òs de rèn (Magdalenian Mejan) en mei d'esculturas e de pintruras parietaus.

## Ligams extèrnes
*     Lo sit oficiau

### Referéncias
Charles Le Brun

[200px|thumb|left|[Charles Le Brun per Nicolas de Largilliere]]

**Charles Le Brun** (París, lo 24 de heurèr de 1619 - París, lo 22 de heurèr de 1690) que ho un deus màgers pintres e teorician de la pintrura deu sègle XVII.
300px|thumb|right|Alexandre e Porus per Charles Le Brun
Arremarcat peu cancelèr Pierre Séguier qui'u dè lo parat d'estudiar dab Simon Vouet. Arron, qu'avó François Perrier com mèste. A 15 ans qu'arrecebó ua comanda deu cardinau de Richelieu e en 1642 que viatgè a Roma dab Nicolas Poussin.

Au tornar, en 1646, que tribalhè per Nicolas Fouquet a la decoracion deu son castèth de Vaux-le-Vicomte. Que participè a la fondacion de l**[[Académie royale de peinture et de sculpture]]'' en [[1648]]. Que contribuè egaument a la creacion de las [[Manufacturas Reiaus deus Gobelins]], en bèth desenvolopa l'[[estil Loís XIV]].
[[Fichièr:GalerieApollon.jpg|200px|thumb|right|Galeria d'Apollon, [[castèth de Versalhas]]]]
En [[1663]] que ho nomat director de l**Académie royale de peinture et de sculpture'', posicion d'on e desenvolopè las soas teorias academicas en pintruras.

Loís XIV que'u hidè la decoracion interiora deu castèth de Versalhas on, a despart deu son tribalh personau, be gavidore un heish de pintres deus màgers. La soa òbra versalhesa la mei renomada qu'ei la Galeria deus Miralhs.
Marquesa de Rambouillet

**Catherine de Rambouillet**, vaduda **Catherine de Vivonne** e **Marquesa de Rambouillet**,  (Roma, 1588 - París, 1665) que ho ua personalitat literària francesa deu sègle XVII ; de santat flaca, que mantiengó en lo son ostau de Rambouillet (uei a l'emplaçament deu Palais Reiau un deu màger salon literari dab l'ajuda de la soa hilha Julie. Mantun deus escrivans màgers deu son temps que i cossirèn e las hemnas qu'i joguèn un ròtle de purmèra importància, au punt qu'inspirèn Molièreper peus personatges de "Les Précieuses Ridicules".

Enter los sons òsts que contèn :

* François de Malherbe
* la duquessa de Longueville
* M. de Chaudebonne
* Antoine Godeau
* Honorat de Bueil, marqués de Racan
* Marc-Antoine Girard de Saint-Amant
* Georges de Scudéry
* Jean Desmarets de Saint-Sorlin
* Roger de Bussy-Rabutin
* Claude Malleville
* François Maynard
* Jean Ogier de Gombauld
* Pierre Corneille
* Angélique Paulet
* la comtessa de La Fayette
* Madame de Sévigné
* Guillaume Colletet
* Claude Favre de Vaugelas
* Gédéon Tallemant des Réaux
* Vincent Voiture
Giulio Cesare Vanini

**Lucilio Vanini**, aperat **Giulio Cesare Vanini** (Taurisano, Puglia, Italia, 1585 – executat a Tolosa lo 9 de heurèr de 1619) que ho un filosòf italian qui ho executat per'mor de las soa posicions ateas e d'arrefusar de se retractar.
Blasi Pascal

thumb|right|250px|Blasi Pascal
**Blasi Pascal** (Clarmont d'Auvèrnha, 19 de junh de 1623 – lo 19 d'agost de 1662) que ho un matematician, filosòf, fisician, teologian e moralista occitan (auvernhat) deu sègle XVII. Mainatge hèra precòç, que ho educat peu son pair en començar per las sciéncias experimentaus. Qu'inventè ua calculadera, que desvolopè ua teoria deus fluids e deu vueit en contunhar l'òbra d'Evangelista Torricelli. Aus 16 ans que publiquè un tractat de geometria projectiva ; que ho tanben correspondent deu matematician Pèire de Fermat e que desvolopè la teoria de las probabilitats.

En 1654, arron ua crisi mistica, qu'abandonè lo son intens tribalh scientific entà virà's de cap a la teologia devath ua influéncia jansenista. D'aquera experiéncia religiosa que demòran las soas *Letras Provinciaus* (*Lettres Provinciales* en francés) e las soa Pensadas (*Pensées* en francés).
[200px|thumb|right|La [pascalina, calculadera de Pascal capabla d'aficha la resulta]]
Au ton coenh

**Au ton coenh** es una cançon tradicionala. Interpretat per Familha Artús :

Au ton coenh, qu’as un riban blanc
Blanc com nèu au sorelh levant,
Bèra hialaira, bèra hialaira,
Qui hialas deu matin au sèr,
Ditz me perqué ?

Vira husèth, vira, vira,
Deu matin au sèr, vira, vira,
Que’n cau ua pèlha entà abilhar,
La mainada qui vam batejar.

Au ton coenh, qu’as un riban blu,
Blu com hlor deu lin madur,
Bèra hialaira, bèra hialaira,
Qui hialas deu matin au sèr,
Ditz me perqué ?

Vira husèth, vira, vira,
Deu matin au sèr, vira, vira,
Que’n cau quan se mariderà,
Ua camisa nava a’s botar.

Au ton coenh, qu’as un riban rotge,
Rotge com l’auba quan i a ploja,
Bèra hialaira, bèra hialaira,
Qui hialas deu matin au sèr,
Ditz me perqué ?

Vira husèth, vira, vira,
Deu matin au sèr, vira, vira,
Que caderà quan plorirà,
Un mochoèr ende s’eishugar.

Au ton coenh, qu’as un riban nègue,
Nègue enqüera mei qu’un tròç de pèga,
Bèra hialaira, bèra hialaira,
Qui hialas deu matin au sèr,
Ditz me perqué ?

Vira husèth, vira, vira,
Deu matin au sèr, vira, vira,
Que caderà quan morirà,
Un linçòu ende s’enterrar.
Jo'n tròbi lo boc

**Jo'n tròbi lo boc** es una cançon de Familha Artús :

Jo'n tròbi lo boc
Se'm peish la milhada, (bis)
Boc, boquilha,
Salhiràs-tu de ma milhada ?
Boc, bocat,
Salhiràs-tu de mon beth blat ?

M'vau cuelhèr lo lop
Per tirar lo boc.
Lop de boc,
Boc, boquilha,
Salhiràs-tu de ma milhada ?
Boc, bocat,
Salhiràs-tu de mon beth blat ?

M'vau cuelhèr lo can
Per tirar lo lop.
Can de lop,
Lop de boc,
Boc, boquilha,...
M'vau cuelhèr la barra
Per tirar lo can.
Barra de can,
Can de lop,
Lop de boc,
Boc, boquilha, ...

M'vau cuelhèr lo huc
Per tirar la barra.
Huc de barra,
Barra de can,
Can de lop,
Lop de boc,
Boc, boquilha, ...

M'vau cuelhèr l'aigueta
Per tirar lo huc.
Aiga de huc,
Huc de barra,
Barra de can,
Can de lop,
Lop de boc,
Boc, boquilha, ...

M'vau cuelhèr lo bueu
Per tirar l'aigueta.
Bueu d'aigueta,
Aiga de huc,
Huc de barra,
Barra de can,
Can de lop,
Lop de boc,
Boc, boquilha, ...

M'vau cuelhèr lo jun
Per tirar lo bueu.
Jun de bueu,
Bueu d'aigueta,
Aiga de huc,
Huc de barra,
Barra de can,
Can de lop,
Lop de boc,
Boc, boquilha, ...

M'vau cuelhèr la julha
Per tirar lo jun.
Julha de jun,
Jun de bueu,
Bueu d'aigueta,
Aiga de huc,
Huc de barra,
Barra de can,
Can de lop,
Lop de boc,
Boc, boquilha, ...

M'vau cuelhèr l'arrat
Per tirar la julha.
Arrat de julha,
Julha de jun,
Jun de bueu,
Bueu d'aigueta,
Aiga de huc,
Huc de barra,
Barra de can,
Can de lop,
Lop de boc,
Boc, boquilha, ...

M'vau cuelhèr lo gat
Per tirar l'arrat.
Gat d'arrat,
Arrat de julha,
Julha de jun,
Jun de bueu,
Bueu d'aigueta,
Aiga de huc,
Huc de barra,
Barra de can,
Can de lop,
Lop de boc,
Boc, boquilha, ...

M'vau cuelhèr lo foasta
Per tirar lo gat.
Foasta de gat,
Gat d'arrat,
Arrat de julha,
Julha de jun,
Jun de bueu,
Bueu d'aigueta,
Aiga de huc,
Huc de barra,
Barra de can,
Can de lop,
Lop de boc,
Boc, boquilha, ...
Lisa Gerrard

**Lisa Germaine Gerrard** (nascuda a Melbourne lo 12 d'abril de 1961) es una compositora e cantaira australiana. Èra dins lo grop Dead Can Dance ara desaparegut. Es mai coneguda per sa votz prigonda de contralto.

## Biografia
Lisa cresquèt dins lo barri multietnic de East Prahan, ont convisquèt entre las culturas grèga, turca, italiana, irlandesa e araba. Aguèt aquesta diversitat culturala una influéncia bèla sus sa musica, mai que mai dins sos darrièrs albums de *[[Dead Can Dance]]* e dins sa produccion en solista e en grop. Dins sa darrièra creacion, Lisa Gerrard (4AD), La cantaira e compositora australiana recapitula por vez sos mai de vint ans de carrièra amb Dead Can Dance y en solitario. La retrospectiva ilustra su progresión desde el goticismo barroco de su trabajo con Brendan Perry y sirve para adentrarse en su personal mundo etéreo que ampara devaneos neoclásicos y ambientales, incursiones en la fusión étnica y sus exitosas aportaciones a las bandas sonoras de ‘Ali’, ‘El dilema’ o la multipremiada ‘Gladiator’. 

Es intérprete del tema de la pelicula Gladiator, Now We Are Free.
Quan lo boèr

**Quan lo boèr** es una cançon de Familha Artús :

Quan lo boèr se'n vien de laurar,
Quan lo boèr se'n vien de laurar, (bis)
Eth que's tròba lo lheit per har.
Qui au lanlà, lanlira lanlira
Qui au lanlà, lanlira lanlà (bis)

« Vailet, vailet, qui a fait cela ?
Vailet, vailet, qui a fait cela ? (bis)
- La dauna e jo s'i eram cochats.
Qui au lanlà, ...

- Vailet, vailet que'm cau quitar !
- Vailet, vailet que'm cau quitar ! (bis)
- Mèste, mèste que'm cau pagar !
Qui au lanlà, ...

- Vailet, vailet que vas pagar !
- Vailet, vailet que vas pagar ! (bis)
- Mèste, mèste que't cau quitar ! »
Qui au lanlà, ...

Quan lo boèr se'n torna laurar,
Quan lo boèr se'n torna laurar, (bis)
Sas amors que deu enterrar.
Qui au lanlà, ...
Be i a longtemps

**Be i a longtemps** qu'ei un poèma de Jan de Priat vadut un cant tradicionau pirenènc arreprés entre autes peths grops la Novem e Familha Artús :

Be i a longtemps, joenessa
Que non s'i a hèit cançons !
Non i a que gran tristessa,
E gran desolacion !
Eth printemps qu'ei hòrt lègre
Jo non poish empachà'm,
Maugrat ma gran tristessa,
Jo tornarí cantar.

Las flors e los partèrras,
Que's hèn espiar de près.
Tanben las immortèlas,
Vriuletas e vialèrs.
Las tres que representan
Las quate de colors,
Com hèn las joenas hilhas,
Quan son dab lors amors.

Non i a vita au monde
Com la deus auserons,
Cantan la matiada,
Quauques èrs tots navèths.
Se'n van de branca en branca,
Dab lors èrs tan gaujós,
Be diserén enténer,
La votz deus anjolons.