open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arrondiment de Granòble

L’**arrondiment de Granòble** es una division administrativa e una anciana division electorala francesa del departament d’Isèra. Es partejat entre Occitània e Arpitània.
## Istòria
Creat en 1800, l’arrondiment de Granòble annèxa en 1926 l’arrondiment de Sent Marcelin. En 2017, pèrd 24 comunas annexadas a l’arrondiment de Viena.

Arrondiment de Granòble (1800-1852).svg|1800-1852.
Arrondiment de Granòble (1852-1926).svg|1852-1926. 
Arrondiment de Granòble (1926-1967).svg|1926-1967.
Arrondiment de Granòble (1967-1971).svg|1967-1971.
Arrondiment de Granòble (1971-2016).svg|1971-2016. 

## Tanben veire
* Departament d’Isèra
Arrondiment de Sent Marcelin

L’**arrondiment de Sent Marcelin** es una anciana division administrativa e electorala francesa del departament d’Isèra. Èra partejat entre Occitània e Arpitània.
## Istòria
Creat en 1800, l’arrondiment de Sent Marcelin disapareis tre 1926. Sas comunas rejónhan l’arrondiment de Granòble. Una part d’aquelas passa en 2017 dins l’arrondiment de Viena.

Arrondiment de Sent Marcelin (1800-1852).svg|1800-1852.
Arrondiment de Sent Marcelin (1852-1926).svg|1852-1926. 

## Tanben veire
* Departament d’Isèra
Interaccion electromagnetica

L’**interaccion electromagnetica** (ò **fòrça electromagnetica**) es una interaccion repulsiva ò attractiva que s'agís sus leis objèctes aguent una carga electrica. Dos objèctes de cargas electricas dau meteis signe se rebutan e dos objèctes aguent de cargas de signes opausats s'atrason. Fa partida dei quatre interaccions fondamentalas de l'Univèrs identificadas a l'ora d'ara per lei fisicians. Es a l'origina de totie lei fenomèns electrics e magnetics.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Antineutron

L**'antineutron** es l'antiparticula dau neutron. Descubèrt en 1956 per lo fisician Bruce Cork (1916-1994), a la meteissa massa que lo neutron (939,56533 ± 0,00004 MeV.c-2), lo meteis spin (1/2) e la meteissa carga electrica neutra.

## Liames intèrnes

* Antimatèria.
* Fisica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Arrondiment de Viena

L’**arrondiment de Viena** es una division administrativa e una anciana division electorala francesa del departament d’Isèra. 
## Istòria
Creat en 1800, l’arrondiment de Viena pèrd en 1852, 1967 e 1961 de comunas cedidas a Ròse. En 2015, pèrd una comuna que fusiona amb una comuna de l’arrondiment de La Tor del Pin. En 2017, ganha 24 comunas de l’arrondiment de Granòble e une de l’arrondiment de La Tor del Pin, ne cedís 7 a aqueste.

Arrondiment de Viena (1800-1852).svg|1800-1852.
Arrondiment de Viena (1852-1967).svg|1852-1967. 
Arrondiment de Viena (1967-1971).svg|1967-1971.
Arrondiment de Viena (1971-2014).svg|1971-2014. 
Arrondiment de Viena (2015-2016).svg|2015-2016. 


## Tanben veire
* Departament d’Isèra
Arrondiments de Droma

Lo departament de Droma a 3 arrondiments :
* Diá
* Niòm
* Valença

## Istòria
A la creacion dels arrondiments, en 1800, Droma n'aviá 4:
* Diá
* Montelaimar
* Niòm
* Valença


Arrondiments de Droma (1800-1926).svg|1800-1926.   
Arrondiments de Droma (1926-2006).svg|1926-2006.
Arrondiments de Droma (2006-2016).svg|2006-2016.

En 1926, l’arrondiment de Montelaimar es suprimit. Sas comunas son partejaas entre los arrondiments de Niòm e Valença.

En 2006, totas las comunas de l’ancian arrondiment de Montelaimar passan dins l’arrondiment de Niòm.

En 2017 los limits son chamjats per correspondre a las intercomunalitats.

## Veire tanben
* Departament de Droma
* Cantons de Droma
* Comunas de Droma
* Gropaments de comunas de Droma

## Referéncias
Gluon

Lo **gluon** es lo boson responsable de l'interaccion fòrta. Sa carga electrica es nulla, son spin es egau a 1 e pòrta una carga e una anticarga de color (roge, blau e verd). Uech tipes de gluons diferents existisson segon lei combinasons possibles de carga e d'anticarga. Coma vectors de l'interaccion fòrta, lei gluons permèton d'assegurar la coesion deis adrons e, pus generalament, de la matèria.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Graviton

Lo **graviton** es una particula elementària ipotetica que seriá lo boson de l'interaccion gravitacionala, es a dire la particula qu'assegura la transmission de la fòrça gravitacionala. Son existéncia es prevista per lo modèl estandard de la fisica. Sei proprietats calculalas son un spin egau a 2 e una massa nulla.

## Liames intèrnes

* Gravitacion.
* Mecanica quantica.
* Relativitat generala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Arrondiments d'Ardecha

Lo departament d’Ardecha a 3 arrondiments :
* L'Argentèira
* Privàs
* Tornon
## Istòria


Arrondiments d'Ardecha (1800-2007).svg|1800-2007. 
Arrondiments d'Ardecha (2007-2016).svg|2007-2016.


Los limits d’arrondiment càmbian en 2007 e 2017.
## Veire tanben
* Departament d'Ardecha
* Cantons d'Ardecha
* Comunas d'Ardecha
* Gropaments de comunas d'Ardecha

## Referéncias
Arrondiments de Léger

Lo departament de Léger a tres arrondiments:
* Roanne
* Montbrison
* Sant Estève

## Istòria
Los tres arrondiments son creats en 1801.

Arrondiments de Léger (1800-2016).svg|1800-2016.

En 2017 la comuna d'Andrézieux e Bouthéon passa dins l’arrondiment de Sant Estève.

## Veire tanben
* Departament de Léger
* Cantons de Léger
* Comunas de Léger
* Gropaments de comunas de Léger

## Referéncias
Nebulosa sorna

Una **nebulosa sorna** (tanben dicha **nebulosa escura** ò **nebulosa d'absorpcion**) es una region dau mitan interstellar onte la concentracion de poussa es pron importanta per crear una illusion de quasi abséncia estèla. Aqueu tipe de nebulosa son sovent malaisadas d'observar franc dei situacions onte son subrepausadas a una region fòrça luminosa dau cèu. Leis exemples pus coneguts son ansin la nebulosa de la Tèsta de Chivau, la nebulosa dau Còne e lo Sac de Carbon.

Una nebulosa sorna es formada d'una massa de poussa e de gas (principalament d'idrogèn) fòrça superiora a la massa dau Soleu. Sa talha aganta generalament 100 a 150 annadas lutz amb una temperatura mejana de 7 a 15 K. La concentracion de particulas i es de 100 a 300 moleculas/cm3. A generalament un camp magnetic intèrne qu'empacha son afondrament gravitacionau. Pasmens, se una estèla passa a proximitat, son influéncia gravitacionala pòu destabilizar aquel equilibri e entraïnar l'afondrament de nívols de gas. La nebulosa sorna va alora venir una region de formacion d'estèlas e començar pauc a pauc de s'illuminar.

## Liames intèrnes

* Nebulosa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Dalasi

Lo **dalasi** es la devisa oficiala de Gàmbia dempuèi 1971, es devesit en cent bututs.

Son còde ISO 4217 es GMD.
Region HII

Una **region HII** ò **region d'idrogèn ionizat** es un tipe de nebulosa d'emission formada de nívols principalament formats d'idrogèn ionizat. Pòu agantar una talha de plusors ans lutz. L'ionizacion de l'idrogèn es causada per la preséncia d'una ò de plusors estèlas fòrça caudas (tipe espectrau O ò B) que son la fònt d'un raionament ultraviolet poderós. 

Aquelei nívols pòdon s'observar a de distàncias fòrça importantas en causa de sa luminositat. Son estudi es una fònt d'informacions fòrça importantas sus la natura e la composicion dei galaxias e sus lei distàncias interstellaris.

## Liames intèrnes

* Nebulosa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Estèla Wolf-Rayet

Una **estèla Wolf-Rayet** es un tipe rar d'estèla de plusors desenaus de massas solaras que, durant un periòde relativament brèva (aperaquí un milion d'ans), ejecta la matèria enviroutant son nuclèu sota forma de vents estellars de velocitats autas. Aquò laissa lo nuclèu a descubèrt, çò qu'entraïna generalament una supernova. Aqueleis estèlas son probable eissidas de l'evolucion deis estèlas pus massísas (tipe espectrau O ò B), es a dire amb una massa superiora a 9 massas solaras.

## Liames intèrnes

* Supernova.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mohenjo-daro

[thumb|right|Extension de la [civilizacion de la Vau d'Indus e localizacion dei vilas principalas.]]

**Mohenjo-daro** es una vila antica de la civilizacion de la Vau d'Indus. Situadas a  au nòrd-èst de Karachi, sei roïnas son relativament ben conservadas e son una fònt importanta d'informacions sus sa civilizacion. La ciutat foguèt fondada dins lo corrent dau milleni III avC e abandonada vèrs la fin dau sègle XVIII avC, benlèu en causa d'un cambiament climatic.

## Liames intèrnes
* Civilizacion de la Vau d'Indus.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Yokohama

**Yokohama** es una vila portuària dau centre de Japon qu'es situada a 30 km au sud de Tòquio. Ambé 3,7 milions d'abitants en 2014, èra la segonda vila pus importanta dau país après l'aglomeracion de la capitala. Son economia es basada sus l'activitat de son pòrt e sus una fòrta dubertura au comèrci internacionau que son origina data dau sègle XIX.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Centaurus A

**Centaurus A** (tanben dicha **NGC 5128**) es una galaxia lenticulara situada a 13,7 milions d'ans lutz dins la constellacion dau Centaure. Es una dei radiogalaxias pus pròchas de la Tèrra e es donc l'objècte d'estudis importants per comprendra la natura dau fenomèn. Es tanben la cinquena galaxia pus lusenta dau cèu e es donc una buta aisada per leis astronòms amators.

## Liames intèrnes

* Galaxia.
* Radiogalaxia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Eta Carinae

**Eta Carinae** es un sistèma estellar d'au mens doas estèlas situada entre  e  ans lutz de la Tèrra dins la constellacion de la Carena. Assosta una estèla supermassísa que sa massa es estimada entre 100 e 200 massas solaras. Fa partida deis estèlas pus importantas qu'es coneguda a l'ora d'ara.

## Liames intèrnes

* Estèla.
* Supernova.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Diocèsi de Condòm

La **diocèsi de Condòm** (en latin: Dioecesis Condomiensis) èra una diocèsi de la Glèisa catolica que durèt de 1317 a la Revolucion e au Concordat.

## Administracion
La diocèsi èra devesida en quatorze conferéncias:
* la conferéncia de l'Arromiu
* la conferéncia d'Astahòrt
* la conferéncia de Bruish
* la conferéncia de Condòm
* la conferéncia de Damasan
* la conferéncia de Dunas
* la conferéncia de Forcés
* la conferéncia de Lapluma
* la conferéncia deu Mas
* la conferéncia de Mesin
* la conferéncia de Moncrabèu
* la conferéncia de Nerac
* la conferéncia de Senta Coloma
* la conferéncia de Vilafranca

## Territòri
* Mapa de la diocèsi au sègle XVII per Jean-Marie Cazauran (1845-1910)

## Istòria
La diocèsi estot creada per Joan XXII lo 13 d'agost de 1317, per la bulla *Salvator noster* sus la partida meridionala de la diocèsi d'Agen. La delimitacion èra Garona .

La glèisa catedrau èra la de Sent Pèir de Condòm.

L'avesque èra suffraganèu de l'arquevesque metropolitan de Bordèu.

La diocèsi estot suprimida per la Constitucion civila deu clergat e tanben peu Concordat de 1801 e tornè a la diocèsi d'Agen. Quan creèn lo departament de Tarn e Garona, en 1808, ua partida de l'anciana diocèsi estot destacada de la diocèsi d'Agen e incorporada a la diocèsi de Montalban, que tornèn crear. Quan tornèn crear l'Archidiocèsi d'Aush (concordat deu 11 de junh de 1817 e bulla *Paternae caritatis* deu 6 d'octobre de 1822), ua partida i estot incorporada, la qu'èra deu departament de Gers.

## Nòtas e referéncias
École nationale supérieure des mines de Paris

L’**escòla nacionala superiora de las minas de París** (en francés *École nationale supérieure des mines de Paris* o pus simplament *Mines ParisTech*) es una granda escòla francesa situada a París.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial de Mines ParisTech
Arrondiments deus Pirenèus Atlantics

Los **arrondiments deus Pirenèus Atlantics** que son ua division administrativa e ua anciana division electorau francesa.

Lo departament deus Baish Pirenèus, vasut Pirenèus Atlantics en 1969, qu'ei dividit en 3 arrondiments.7

## Istòria
Cinc arrondiments que son creats en 1800 dens lo departament deus Baish Pirenèus:
* l’arrondiment d’Auloron
* l’arrondiment de Baiona
* l’arrondiment de Mauleon
* l’arrondiment d’Ortès
* l’arrondiment de Pau

Arrondiments deus Pirenèus Atlantics (1800-1857).svg|1800-1857.     
Arrondiments deus Pirenèus Atlantics (1857-1926).svg|1857. Annexion de Sent Esperit (Lanas) a Baiona 
Arrondiments deus Pirenèus Atlantics (1926-2016).svg|1926. Supression deus arrondiments de Mauleon e Ortès 


## Tanben véder
* Pirenèus Atlantics
Fòrça de Lorentz

La **fòrça de Lorentz** ò **fòrça electromagnetica** es la fòrça subida per una particula cargada dins un camp electromagnetic. Pòrta lo nom dau fisician neerlandés Hendrik Lorentz (1853-1928). Son expression per una particula de carga *q* e de la velocitat *v* es :
 
\vec{F} = q \vec{E} + q \vec{v} \wedge \vec{B}

Lei vectors  \vec{E}  e  \vec{B}  representan respectivament lo camp electric e lo camp magnetic.

## Liames intèrnes

* Electromagnetisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
3C 273

**3C 273** es un quasar situat a 2,44 miliards d'ans lutz de la Tèrra dins la constellacion de la Verge ai coordenats 12h 29m 06,7s e +02° 03' 09". Sa massa es d'aperaquí 887 milions de massas solaras. Amb una magnitud aparenta de +12,9, es lo quasar pus lusent dau cèu e es sovent considerat coma l'objècte celèst pus alunchat que pòu èsser observat per un astronòm amator.

## Liames intèrnes

* Quasar.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** David Lévy, *Guide pratique de l'astronomie*, 1995.

## Nòtas e referéncias
Galaxia de Seyfert

Lei **galaxias de Seyfert** son un ensems de galaxias espiralas caracterizadas per un nuclèu fòrça lusent e compacte. Aqueu tipe d'objècte gropa benlèu 5% de l'ensems dei galaxias e, ambé lei quasars, fòrma lo segond tipe fòrça frequent de galaxias activas. D'efèct, son nuclèu es una fònt importanta de raionaments electromagnetic radio, infraroge, ultraviolet e X. Son origina es desconeguda mai es probable liada a l'activitat de son trauc negre supermassís centrau.

## Liames intèrnes

* Galaxia espirala.
* Quasar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Karben

**Karben** es una vila d'Èssa, en Alemanha. Es situada à 18&nbsp;km au Nòrd de Francfòt de Men. Karben jos sa forma actuala foguèt fondada en 1970 a la seguida d'un gropament de vilatges peichons (Klein-Karben, Gross-Karben, Okarben, Kloppenheim, Rendel, Burg-Gräfenrode, et Petterweil).

Depuèi unas annadas son escòla organiza d'escambis amb le collègi santa Maria de Sant Andrieu de Cubzac.

## Embessonatges
La vila faguèt embessonatge amb:
* bordadura|class=noviewer|20x20px|Flag_of_Occitania.svg Ramonvila e Sant-Anha
* bordadura|class=noviewer|20x20px|Flag_of_France.svg Saint-Égrève, França
* bordadura|class=noviewer|20x20px|Flag_of_Germany.svg Luisenthal Alemanha
* bordadura|class=noviewer|20x20px|Flag_of_the_Czech_Republic.svg Krnov Republica Chèca
L'Espinet (quartièr de Tolosa)

vinheta|333x333px|Una residéncia universitària bastida en 2010
**L'Espinet** est un quartièr de Tolosa dependent del quartièr de Ranguèlh. Es pauc poblat e compren subretot d'establiments scientifics e universitaris coma lo LAAS del CNRS qu'i es installat dempuèi 1967, o l'ENAC e lo CNES. I a tanben le estadi Struxiano e los caps de linhas de bus -68.

Es limitat a l'oèst pel canal de la Doas Mars que lo separa del grand quartièr de Ranguèlh. A l'èst es l'avenguda Latécoère que fa lo tèrme amb Montaudran. L'avenguda Latécoère essent una via rapida, ne resulta que lo quartièr es pro encadenat. La realizatcion d*'Aerospace Campus* poiriá lo cambiar.

## Istòria
esquèrra|vinheta|Castèl de L'Espinet (2013)
Lo nom del quartièr ven del castèl de L'Espinet, ara proprietat del CREPS de Tolosa.

## Vejatz tanben
* Quartièrs de Tolosa
* Transpòrts en comun de Tolosa

## Ligams extèrnes
Blazar

Un **blazar** es un quasar compacte qu'es probable compausat d'un trauc negre supermassís situat au centre d'una galaxia elliptica giganta. Son la fònt de giscles de plasma que son a l'origina d'un important raionament electromagnetic.

Segon certaneis ipotèsis, quasars e blazars serián d'objèctes identics vists segon d'angles diferents dempuei la Tèrra.

## Liames intèrnes

* Quasar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Declaracion d'Independéncia de Catalonha

La **Declaracion d'Independéncia de Catalonha** es un tèxt politic que declara la constitucion de la Republica Catalana, coma Estat independent e sobeiran, de drech, democratic e social. La declaracion dispausa tanben l'intrada en vigor de la Lei de transicion juridica e constitutiva de la Republica e l'inici del procès constituent, democratic, de basa ciutadana, transversala, participatiu e en ligant. Lo document foguèt signat per la majoritat independentista del Parlament de Catalonha lo 10 d'octòbre de 2017, après que lo «Òc» a l'independéncia ganhèsse en lo Referendum sus l'independéncia celebrat lo 1 del meteis mes.

## Veire tanben
*Referendum sus l'independéncia de Catalonha
*Lei de transicion juridica e constitutiva de la Republica

## Nòtas e referéncias
 

## Ligams extèrnes
* Declaracion d'Independéncia de Catalonha en occitan aranés
* Declaracion d'Independéncia de Catalonha
Galaxia activa

Una **galaxia activa** es una galaxia que presenta un nuclèu actiu, es a dire que sa region centrala presenta un raionament electromagnetic (radio, infraroge, visible, ultraviolet ò X) pus important que la normala. Aqueu fenomèn es probable liat a l'absorpcion de matèria per lo trauc negre centrau de la galaxia. D'efèct, aquò entraïna lo rescaufament de la matèria que va alora començar d'emetre un important raionament electromagnetic.

## Liames intèrnes

* Quasar.
* Galaxia de Seyfert.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Grand Nívol de Magellan

Lo **Grand Nívol de Magellan** (ò **GNM**) es una galaxia nana situada a  ans lutz de la Tèrra dins lei constellacions de la Daurada e de la Taula. Satellit de la Via Lactèa, es la tresena galaxia pus pròcha de la galaxia nòstra e es lo quatren objècte pus massís dau Grop Locau.

A un diamètre d'aperaquí  ans lutz e de limits pauc clars. Foguèt ansin lòngtemps classada coma galaxia irregulara fins a la descubèrta d'una estructura espirala deformada qu'a entraïnat son classament en galaxia espirala barrada nana. Una partida d'aquela estructura es liada per un corrent de gas e d'estèlas au Pichon Nívol de Magellan.

## Liames intèrnes

* Pichon Nívol de Magellan.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Duralium

Lo **duralium** es un aliatge d'alumini (95%), de coire (4%), de magnèsi (0,5%) e de manganès (0,5%). Descubèrt en 1908 per lo metallurgista alemand Alfred Wilm (1869-1937), permet d'aumentar la duretat e la resisténcia a la traccion de l'alumini. Gràcias a sa leugeretat, es fòrça utilizat dempuei leis ans 1920 per l'industria aeronautica.

## Liames intèrnes

* Alumini.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Trauc negre supermassís

Un **trauc negre supermassís** es un trauc negre que sa massa es de mai d'un milion de massas solaras. Aqueleis objèctes se tròban au centre dei galaxias massísas. Son origina e son mecanisme de formacion son encara desconeguts mai data benlèu de la formacion de l'Univèrs car d'observacions a de distàncias lòngas (fins a 13 miliards d'ans lutz) an mostrat l'existéncia de galaxias e donc de traucs negres supermassís.

## Liames intèrnes

* Trauc negre.
* Sagitari A*, lo trauc negre supermassís de la Via Lactèa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Messier 33

[thumb|right|[Fotografia de la galaxia dau Triangle.]]

La **galaxia dau Triangle** (tanben dicha **Messier 33** ò **NGC 598**) es una galaxia espirala que fa partida dau Grop Locau e qu'es benlèu un satellit de la galaxia d'Andromèda. Situada dins la constellacion dau Triangle ai coordenadas 01h 33 m 50,904 s e +30° 39′ 35,79″, es a una distància mau coneguda qu'es estimada entre 2,38 e 3,07 milions d'ans lutz de la Tèrra. Amb un diamètre de  a  ans lutz e una massa d'aperaquí 60 milions de massas solaras, es la tresena galaxia pus importanta dau Grop Locau après la galaxia d'Andromèda e la Via Lactèa. 

Descubèrta en 1764 per l'astronòm francés Charles Messier (1730-1817), a una magnitud aparenta de +6,27 e una talha angulara relativament importanta de 70,8' × 41,7'. En causa d'aquelei caracteristicas, son observacion necessita un camp larg e un grossiment feble e es donc relativament malaisada per leis astronòms amators.

## Liames intèrnes

* Grop Locau.
* Galaxia d'Andromèda.
* Via Lactèa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Marchantiophyta

Lei **marchantiophyta** (var. **èrba de la Trinitat**, **èrba del fetge** ò **èrba deu hitge**) son un taxon de plantas terrèstras gropant aperaquí  espècias de talha pichona (generalament 10-20 mm a 10 cm) que colonizan lei mitans umids e ombrejats sus tota la planeta. A respèct deis autrei taxons vegetaus, es l'ensems qu'a gardat lo pus de caractèrs « arcaïcs » e es donc probable lo taxon pus pròche a l'ora d'ara dei premierei plantas terrèstras.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
51 Pegasi b

**51 Pegasi b** es una exoplaneta de tipe Jupitèr caud situada a 51 ans lutz de la Tèrra a l'entorn de l'estèla 51 Pegasi. Es una planeta giganta d'au mens 0,45 massa joviana qu'orbita an aperaquí 0,05 ua de son estela.

Descubèrta lo 5 d'octòbre de 1995 dempuei l'observatòri d'Auta Provença per Michel Mayor e Didier Queloz, èra la premiera planeta trobada a l'entorn d'una estèla de la sequéncia principala e lo premier Jupitèr caud observat. Per aquela rason, maugrat la multiplicacion dei descubèrtas d'exoplanetas, 51 Pegasi b es demorada relativament famosa e es venguda lo prototipe de la classa dei Jupitèrs cauds.

## Liames intèrnes

* Jupitèr caud.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Aiguamòg

Er arriu d’**Aiguamòg** ei un afluent fluviau de riba esquèrra de Garona. Ei situat ena comuna de Naut Aran, ena Val d’Aran, pauc abans d'arribar a Tredòs.
Bressa

**Bressa** (en francés *la Bresse*) es una anciana provincia de França, que sa capitala es Borg de Bressa.
PSR B1257+12 b

**PSR B1257+12 b** es una exoplaneta orbitant a l'entorn dau pulsar PSR B1257+12 situada a  ans lutz de la Tèrra dins la constellacion de la Verge. Descubèrta en 1994, es la planeta pus leugiera de totei lei sistèmas planetars coneguts a l'ora d'ara, compres lo Sistèma Solar, amb una massa de doas massas lunaras.

## Liames intèrnes

* Exoplaneta.
* PSR B1257+12.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Estela de neutrons

[thumb|300px|[RX J1856.5-3754, una estela de neutrons isolada pròche del Sistèma Solar, que l'emission surperficiala es vista pel telescòpi espacial Hubble.]]

Una **estela de neutrons** es un astre principalament compausat de neutrons mantenguts ensemble per las fòrças de gravitacion. Tals objètes son lo residú compacte eissit de l'esboldrament gravitacional del còr d'una estela massissa quora aquesta a agotat son combustible nuclear. Aquel esboldrament s'acompanha d'una explosion de las sisas extèrnas de l'estela, que son completament dislocadas e rendudas al mitan interstellar, fenomèn sonat supernova. Lo residú compacte es pas pus vertadièrament una estela : es pas pus lo sèti de reaccions nuclearas e son estructura es radicalament diferenta de la d'una estela ordinària. D'efièit, sa massa volumica es extraordinàriament enauçada, de l'òrdre de mila miliards de tònas per litre, e sa massa compresa dins una forqueta fòrça estreita, entre 1.4 e 3.2 còps la massa del Solelh (veier massa de Chandrasekhar). Aital, una estela de neutrons es una bola de solament 20 à 40 quilomètres de diamètre.

A sa naissença, las estelas de neutrons son dotadas d'una velocitat de rotacion fòrça enauçada, de plusors desenas de torns per segonda. Tenon tanben un camp magnetic fòòrça intense, anant fins a . Son  interior es tanben fòrça atipic, essent principalament compausat de neutrons dins un estat superfluid. S'i tròban tanben dins de proporcions pus modestas de protons e d'electrons supraconductors. La region pus centrala d'una estela de neutrons es actualament mal coneguda del fait de sa densitat pron enauçada. Pòt èsser compausada de neutrons o de formas de matèria pus exoticas.
Caront (luna)

**Caront** es lo satellit pus important de Pluton. D'un diamètre de  km, es un objècte fòrça freg que sa superficia es cubèrta de glaç de metan e d'azòt. Son estructura intèrna es mau coneguda mai es probable un còrs diferenciat amb un nuclèu rocassós enviroutat per una mescla de glaç e de ròca. I existís benlèu una activitat criovolcanica car la superficia de Caront es recenta (mens de  ans).

Caront a una massa que representa 12% d'aquela de Pluton e lo centre de massa d'aqueu sistèma a la particularitat de se trobar en fòra de l'objècte principau. En causa d'aquela proprietat, lo pareu Pluton-Caront es de còps dich « planeta dobla ». La distància mejana entre lei dos còrs es de  km e Caront a un periòde de revolucion de 6,387 jorns segon un orbita sincròne ambé Pluton.

La descubèrta de Caront foguèt l'òbra de l'astronòm estatsunidenc James Walter Christy e aguèt luòc lo 22 de junh de 1978. De mesuras realizadas entre 1985 e 1990 permetèron d'establir una partida de sei caracteristicas coma sa massa e sa talha. Pasmens, en causa de la distància, leis informacions sus lo satellit demorèron limitadas fins au passatge de la sonda *[[New Horizons]]* dins lo sistèma de Pluton en julhet de 2015. Aquò permetèt de fotografiar Caront e d'observar sa superficia.

## Liames intèrnes

* Pluton

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Grand Can

La constellacion dau **Grand Can** (***Canis Major*** en latin) es una constellacion de l'emisfèri sud. Es un ensems relativament luminós qu'assosta Sirius, l'estela pus luminosa dau cèu, e Adharra que fa partida dei 25 estelas pus lusentas.

Definida per Ptolemèu, l'origina d'aquela constellacion es liada a divèrsei legendas. La premiera es aquela d'Argos, can d'Ulisses que foguèt guierdonat per Zèus de sa fidelitat après aver esperat son mèstre durant 20 ans. Una autra version i vetz Lelaps, can de Procris, guierdonat per Artèmis. Enfin, certaneis astronòms depintavan aquela constellacion coma la representacion dau can dau caçaire Orion que caça la lèbre.

L'objècte celèst pus important de la constellacion es l'amàs dubèrt M41 situat au sud de Sirius a una distància de  ans lutz de la Tèrra. Format d'un centenau d'estelas, a una talha de 38'.

## Liames intèrnes

* Sirius.
* Adharra.
* Messier 41.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Antanhac e Rufiac

**Antanhac e Rufiac** es ua anciana comuna d'Òut e Garona, creada en 1972 per fusion d'Antanhac e de Rufiac, pui suprimida en 2001 per separacion de las duas comunas d'origina. 

## Toponimia
Véser a Antanhac e a Rufiac.
## Istòria
La fusion se decidit per l'arrestat prefectorau deu 31 agost 1972, dab efècte lo 1èr de gèir 1973. Rufiac èra comuna associada. I a un dobte suu nom oficiau de la comuna. La separacion se decidit per l'arrestat prefectorau deu 22 de març 2001, dab efècte immediat.

## Demografia

* Antanhac avèva 219 abitants en 1968, Rufiac 221
* Après 2001, las donadas, plaçadas automaticament, son las de la comuna d'Antanhac
## Nòtas e referéncias
Cefèa (constellacion)

La constellacion de **Cefèa** (***Cepheus*** en latin) es una constellacion de l'emisfèri nòrd. Presenta dins la lista definida per l'astronòm grèc Ptolemèu au sègle I apC, a una forma d'ostau mai ò mens dirigida en direccion de l'estèla polara. Dins la mitologia grèga, Cefèa èra lo paire d'Andromèda e aquela constellacion fa partida de l'ensems liat a la legenda d'Andromèda ambé lei constellacions d'Andromèda, de Cassiopèa, de Persèu, de Pegàs e de la Balena.

Aquela constellacion, formada d'estèlas pauc luminosas, es sustot coneguda per l'estela variabla dèlta Cephei qu'es lo prototipe dei variablas de tipe cepheida.

## Liames intèrnes

* Dèlta Cephei.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Indici de desvolopament uman

L**'Indici de Desvolopament Uman** (**IDH**) es una estatistica compausada per diferents indicators, (esperança de vida, educacion, e revengut per capita), qu'es utilizada per classificar los païses en quatre categoria de desvolopament uman.
Se distinguisson païses de "desvolopament uman fòrça naut", "naut", "mejan", e "bas". L'IDH foguèt creat per l'economista paquistanés Mahbub Ul Haq e l'economista indian Amartya Sen en 1990, per lo Programa de las Nacions Unidas per lo Desevolopament (PNUD) de l'ONU.
### Referéncias
Dèlta Cephei

**Dèlta Cephei** es una estèla variabla de tipe cepheida situada a 865 ans lutz de la Tèrra dins la constellacion de Cefèa. Es lo pPrototipe deis estèlas de tipe cepheida car foguèt lo premier objècte d'aqueu tipe estudiat per leis astronòms. Sa variabilitat foguèt descubèrta en 1784 per John Goodricke (1764-1786) e es totjorn l'objècte d'estudis importants car lei cepheidas permèton d'establir lei distàncias interstellaras a partir de l'evolucion de sa luminositat.

## Liames intèrnes

* Cepheida.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lira (constellacion)

La constellacion de la **Lira** (***[[Lyra]]*** en latin) es una constellacion de l'emisfèri nòrd. Es famosa per son estèla principala, Vega, que fa partida deis estèlas pus lusentas dau cèu. Es tanben coneguda per la nebulosa M57, dicha nebulosa de la Lira, qu'es lo prototipe de la nebulosa planetària.

## Fotografias


File:Lyra constellation detail long exposure.jpg|Fotografia generala de la constellacion.
File:M57 The Ring Nebula.JPG|Fotografia de la nebulosa de la Lira amb lo telescòpi espaciau Hubble.
File:Messier 56 Hubble WikiSky.jpg|Fotografia de l'amès globular M56 amb lo telescòpi espaciau Hubble.


## Liames intèrnes

* Vega.
* Nebulosa de la Lira.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Rigel

**Rigel** ò **Beta Orionis** (β Orionis / β Ori) es una estèla supergiganta blava situada a 863 ans lutz de la Tèrra dins la constellacion d'Orion. Es la seisena estèla pus lusenta dau cèu nuechenc. De tipe espectrau B, es una estèla fòrça importanta amb una massa estimada a 17 massas solaras e una luminositat superiora a  còps aquela dau Soleu. Coma mai d'una autra supergiganta, presenta una leugiera variabilitat irregulara. Es tanben lo centre d'un sistèma triple format ambé doas autreis estèlas de tipe B.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Negre (uman)

[vinheta|« Pòbles d’Africa » dins l’enciclopèdia [Alemanha|alemanda *Meyers Konversations-Lexikon* (1885-1890).]]
Lo tèrme **negre** designa un èsser uman amb la color de pèl escura. Concernís sovent d'èssers umans originaris de l'Africa subsahariana, mas pòt tanben qualificar de personas asiaticas (ex. papós) o oceanianas (aborigèns).

Los estudis scientifics, fondats dempuèi la mitat del sègle XX sus la genetica, afirmèron que lo concèpte de raça es pas pertinent per caracterizar los diferents sosgrops geografics de l'espècia umana que la variabilitat genetica entre individús d'un meteis sosgrop es mai importanta que la variabilitat genetica mejana entre sosgrops geografics. Le consens scientific actual rebuta per quina que siá causa la preséncia d'arguments biologics per legitimar la nocion de raça, pertinenta sonque per una representacion arbitrària segon de critèris morfologics, etnicocsocials, culturals o politics, coma per las identitats.

D'un vejaire biologic la pèl escura es un epidèrma  que compòrta un fòrt taus de melanina, es donc una adaptacion genetica eissida de la seleccion naturala permetent una proteccion fàcia als rais UV dins de mitans fortament solelhats. Aquestes mitan son mens someses al risc de caréncia en vitamina D al contrari dels païses feblament solelhats ont los individús son de pèl clara.

## Definicion, sinonimes e usatges
[esquèrra|vinheta|[San del Botswana.]]
Basada sus la pigmentacion de la pèl, la categoria «negra» a pas de definicion formala e objectiva.  Al començament del sègleXX, alara que las teorias racialas èran plan espandidas, aqueste tèrme èra associat a la nocion de « raça negra » e designava d'individús amb la color de pel mai o mens escura, sovent de pèls negres e d'uèis bruns, originaris de l'Africa subsahariana e dins una mendre mesura d'Asia del Sud e d'Oceania. Als sègle XIX e XIX, d'antropològs ensejavan de definir una « raça negra ». Aqueste tèrme es tanben utilizat per las legislacions dels Estats que practicavan una discriminacion basada sus una distinccion entre raças.

La pertinença de la classificacion de l'umanitat en un cert nombre de « raças »  es ara contestada e debatuda pels scientifics, subretot a partir de las recercas geneticas. Alberto Piazza en 1997, Craig Venter en 2000 e Tony Fitzpatrick en 2003 afortisson qu'es impossible de devesir l'umanitat en raças, alara qu'en 2004, Marcus Feldman, Richard Lewontin, Mary-Claire King afirman que lo genòm de las personas permet d'identificar « las zonas geograficas que ne son eissidas », que nomenon « races » en anglés. Lo tèrme de raça demora pasmens un emplec corrent dins unas lengas, coma en anglés.

L'expression *melanodèrme* (del grèc , negre, e , pel) a pogut èsser emplegat dins de discors pseudoscientifics e d'argumentaris racistas.

## Notas e referéncas
Ercules (constellacion)

La constellacion d'Ercules (***Hercules*** en latin) es una constellacion de l'emisfèri nòrd. Presenta entre lei constellacions definidas per Ptolemèu au sègle I apC, representa l'eròi grèc Ercules. Situada au sud-èst de Vega, es formada d'estèlas pauc luminosas estendudas sus una partida importanta dau cèu. Es donc una constellacion malaisada d'identificar.

La constellacion assosta un objècte celèst famós qu'es l'amàs globular M13. Relativament luminós e ben estendut, aquel amàs es aisat d'observar per un astronóm amator. D'efèct, un pòrtavista permet d'identificar la forma redonda de l'amàs e un telescòpi amb un diamètre superior a 114 mm permet d'observar certaneis estèlas.

En fòra de l'amàs M13, Ercules tèn un autre amàs globular relativament aisat d'observar qu'es M92. Pus pichon, es pasmens una buta frequenta deis astronòms amators qu'un telescòpi de 200 mm permet d'i resòuvre d'estèlas.

## Fotografias


File:Messier 13 Hubble WikiSky.jpg|Fotografia de l'amàs globular M13 realizada per lo telescòpi espaciau Hubble.
File:Messier 13 Wide Field.jpg|Fotografia de l'amàs globular M13 realizada per un astronòm amator.
File:All that glitters HST.jpg|Fotografia de l'amàs globular M92 realizada per lo telescòpi espaciau Hubble.


## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Betelgeuse

**Betelgeuse** (*α Orionis*) es una estèla de la constellacion d'Orion situada a 643 ans lutz de la Tèrra. Segonda estèla pus lusenta d'aquela constellacion e 9 dau cèu nuechenc, a una magnitud aparenta que varia entre 0 et + 1,3 segon un periòde de 5,7 ans.

Es una estela supergiganta roja d'un diamètre estimat entre 955 e 1200 diamètres solars e d'una massa d'aperaquí 15 massas solaras. Aquela talha giganta la classa entre leis estèlas pus grandas que son conegudas a l'ora d'ara per leis astronòms.

## Liames intèrnes

* Estèla.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nebulosa planetària

Una **nebulosa planetària** es una nebulosa d'emission formada d'una bofiga de gas en expansion eissida de l'ejeccion dei jaç exteriors d'una estèla de 0,8 a 8 massas solaras qu'es a passar de l'etapa de giganta roja an aquela de nana blanca.

Aqueu fenomèn foguèt descubèrt en 1764 e l'aspèct similar ai planetas de l'objècte li donèt son nom. Pasmens, en fòra de son aspèct, a ges de rapòrt ambé lei planetas. Sa causa es liada a l'agotament resèrvas d'èli d'une estèla dau tipe giganta roja. D'efèct, la fin dei reaccions termonuclearas dins lo còr de l'estèla permet plus de mantenir son equilibri entre la gravitat e l'energia emesa per la fusion de l'èli. Aquò entraïna alora l'afondrament dau còr, sota la sieuna gravitat, e sa transformacion en nana blanca. Aqueu fenomèn es una fònt d'energia fòrça importanta qu'es a l'origina d'una gròssa pression radiativa sus lei jaç extèrnes de l'estèla. La matèria i es alora expulsat vèrs lo mitan interstellar a una velocitat generalament situada entre 20 e 30 km/h. En parallèl, la temperatura fòrça auta de la nana blanca en formacion (fins a  a sa superficia) ioniza aqueu gas que va emetre de l'energia e donc venir visible. Ansin, se fòrma la bofiga de gas en expansion a l'entorn de la nana blanca. La durada dau fenomèn es d'aperaquí  ans.

L'exemple pus conegut de nebulosa planetària es la Nebulosa de la Lira.

## Liames intèrnes

* Nebulosa de la Lira.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mediatèca José Cabanis

drecha|vinheta|Vista exterior de la mediatèca
La **mediatèca [[José Cabanis]]** se situa dins lo quartièr Marengo a Tolosa, en plaça de l'anciana escòla veterinària de Tolosa desmoliada en 1965. Aquèsta òbra de biais monumental foguèt concebuda pel cabinet d'arquitectura de Jean-Pierre Buffi associat al cabinet d'arquitectura tolosenc *Séquences et Architectes Associés*. La mediatèca dobèrta dempuèi 2004, sa realizacion data de 2002-2003.

## Arquitectura
drecha|vinheta|Sos l'arca de la mediatèca
En forma d’arca, lo bastit cntunha l’axe de l’avenguda en fàcia de que se trapa en daissant visible una partida de la perspectiva que se podava veire abans la construccion sus l’avenguda Jòrdi Pompidor. Los dos volums que compausan las colomnas d'aquesta arca asimetrica an de vocacions diferentas: aquel de drecha, mai larga, abriga la quita mediatèca alara qu'aquel d'esquèrra aculhís de locals comercials o institucionals. Los dos volums son ligats dins los aires per un bèlvéser que dona sus un panoramà sus la vila amb la plaça Wilson, de l’autre costat de l’avenguda Joan Jaurès. Cada blòt es tanben ligat jos tèrra un malhum menant als transpòrts de la vila: la gara dels trens, de buses locals e regionals e lo mètro. La dintrada de l'arca es barrada per un jardin que davala fins al nivèl del mètro per donar de lutz a la bibliotèca per enfants, mas una planca far la continuïtat de la carrièra e permet d’accedir a las dintradas dels bastits situadas jos l’arca. Las faciada abans e rèireson cobèrta de veire sus que se superpausan des parasolelh constituits de bendas en tèrra cuècha. En mai de lor foncionalitats de regulacion termica, aqueles panèls vòlon de ritmar la faciada e de reproduire la color dels telats e parets de la vila en brica roja.

Dedins, un potz cavat suls quatre primièrs estatges e lo sossòl dona al bastit una bona nautor. Cada estatge es ligat per un grand escalièr en espirala que la forma elicoïdala ven apiejar l’efièch de verticalitat. Cada estatge a un tèma: 
* debàs del jardin: enfança e enfança pichona, espaci multimèdia; 
* planpé: acuèlh, prèsts/retorns e actualitat; 
* estatge 1: societat, civilizacion, sciéncia e léser; 
* estatge 2: adolescéncia, art e literatura; 
* estatge 3: art, cinèma, musica e dèca visuala.

## Chifre màgers
Se pòt consultar l'ensemble dels rapòrts d'activitat sul site Internet de la Bibliotèca de Tolosae e sus site de l'ENSSIB
* Superfícia: 13 500&nbsp;m2
* Arquitècte: Buffi, Architectes Associés et Séquences.
* Entreprenaires: Uffbanque
* Inscrichs: 64 265  
* Ensemble de las colleccions (estimacion): 400 000 documents
* Nautor: 35 mètres

## Articles connèxes

## Ligams extèrnes
* Site Internet de las bibliotècas de Tolosa
* Catalòg de las bibliotècas de Tolosa
* Rosalis, bibliotèca numerica de Tolosa
* http://www.pss-archi.eu/immeubles/FR-31555-455.html
Georges Ancely

**Georges Ancely** (nascut lo 1èr de genièr de 1847 a Tolosa e mòrt en 1919) es un comerçant tolosenc e fotograf amator conegut pels fòrça imatges realizats en Occitània e Pirenèus.

## Biografia
Nasquèt a Tolosa en 1847 dins una familha de relotgièrs originari de La Vaur. Lo magazin familhal èra situat al 63, carrirèa de la Poma. Sa familha tanben aviá un ostal de familha al 3, carrirèra de Bolbona.

En 1878 Georges Ancely crompa lo castèl que Jean Sarrus aviá fach bastir (benlèu per Urbain Vitry) al començament del sègle XIX a Sent Miquèl del Tosh. En 1899 a l'escasença d'òbras dins la proprietat, s'escavèt dins una soca d'arbre un bust de Jupitèr Serapis de marbre blanc. Conservat al musèu de Sant Ramon, ara desaparegut.

### Familha
Georges Ancely se maridèt amb Marie-Louise Ricous (1856-1927) e aguèron dos enfants, René et Marthe. René Ancely (1876-1966), primièr president de la cort d'apellacion de Pau foguèt un grand colleccionaire del pireneïsme. Après sa mòrt, sa colleccion venguèt a la vila de Tolosa; es ara partejada entre la bibliotèca municipala e lo musèu Paul-Dupuy. Marthe esposa Robert Garipuy, dogan de la facultat de medecina de Tolosa.

## Òbra
[vinheta|Una carrièra de [Còrdas en 1887]]
[vinheta|Lo [pòrt de la Daurada de Tolosa en 1880]]
[vinheta|La glèisa de Nòstra dama dels Àngels a [Cotlliure en 1883]]
La curiositat d'Ancely li faguèt fotograficar de subjèctes paln variats, anant de la vida videnta de la borgesia, mas tanben de las gents menudas, a l'urbanisme, als sites arqueologics e païsatges naturals. Illustrèt per exemple lo commençament de torisme dins los Pirenèus e a Biàrritz. Atal se lo pòt comparar a son contemporanèu Eugène Trutat. Mas, simple amator, cercava pas à difusar nimai publicar sas fotografias, fasent sonque de datar e archivar meninosament.

### Colleccion Ancely al musèu Paul-Dupuy
A sa mòrt, sa familha confièt una partida de sas fotografias a la familha Privat. Aquestas (542&nbsp;fotografias sus placas de veire) foguèron fin finala donadas per Pierre Privat al musèu Paul-Dupuy en 1971. Se sap pas se las fotografias conservadas per la familha Ancely demoran.

## Omenatges
* Lo quartièr tolosenc d'Ancely, bastit en 1960 enplaça del *castèl d'Ancely*, sa propriété de Sent Miquèl del Tosh, deu son nom a aqueste.

## Bibliografia
* Jean Dieuzaide, Marc Saint-Saëns, *Toulouse tel qu'il fut vers 1900*, Labouche, Toulouse, s.d. [1978]
* Claire Dalzin, *Georges Ancely - Un Photographe toulousain*, Privat, Toulouse, 2011, 240 p.   
* Bruno Fay, Marc Ancely, Frédérique Gaillard, Luce Lebart et Patrice Guérin, *Biarritz par Georges Ancely et [[Eugèni Trutat|Eugène Trutat]]*, Aquarium de Biarritz, Biarritz, 2016.

## Notas e referéncias


## Vejatz tanben
### Ligams extèrnes
* Site de l'exposition ''"Georges Ancely (1847-1919), un photographe toulousain"'' del musèu Paul-Dupuy
Soshí

Lo **soshí** (var. **sushi**) es un plat japonés format de ris envinagrat e de peis crus ò de crustacèus de mar. Sa consumacion es pauc frequenta en Japon mai lo sushi es vengut, en fòra de l'archipèu, un plat emblematic de la cosina nipona. Divèrsei tipes de sushis existisson que lei dos principaus son :
* lo *nigirizushi* constituit d'una bola de ris amb una lesca de pes ò de crustacèus de mar (saumon, ton, cambaròt...).
* lo *makizushi* fach amb una fuelha d'alga secada, un jaç de ris e un tròç de pes ò d'èrbas. L'ensems es rodelat e copat per formar de lescas.

## Liames intèrnes

* Japon.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Altimètre

Un **altimètre** es un instrument de mesura que permet de determinar la distància verticala entre un ponch e una superficia de referéncia. Permet de mesurar l'altitud se la referéncia es plaçada au nivèu de la mar. Fa partida deis instruments de bòrd deis aeronaus e de còps utilizat en alpinisme.

## Liames intèrnes

* Instrument de mesura.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cisèus

De **cisèus** (var. **cisèls**, **ciseus**, **estalhons**, **estalhants**, **talhants**) son un otís que permet de copar netament divèrsei materiaus. Probablament apareguts vèrs 1500 avC en Egipte, lei cisèus se difusèron dins lei regions vesinas e èran d'objèctes corrents en Euròpa e en Asia au sègle IX apC. La concepcion actuala es relativament anciana qu'apareguèt probable au sègle I apC dins l'Empèri Roman.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Osem

**Osem Investments Limited** (en ebrieu: אסם) e sas filialas, desvolòpa, fabrica, vend, comercializa, e distribuís de produches alimentaris en Israèl, Euròpa, e Estats Units. La companhiá foguèt fondada en 1942, e son sètge se tròba a Shoham, Israèl. *Osem Investments Limited* fonciona coma una entrepresa filiala de Nestlé.

Lo departament d'alimentacion de la companhiá produsís pasta, sopa, produches per fornejar, salsas, bóstias de consèrva, manjars preparats, substituts de carn, e ensaladas. Lo departament de fornariá produsís: crackers, pastissons, galetas, cafè instantanèu, capsulas de cafè, sirop per bevendas, chocolat caud, cerealas per dejunar, de barras de cerealas e snacks amb: blat, cacauet, trufa, e milh. Lo departament internacional de la companhiá fabrica de produches alimentaris congelats e refrigerats, entre eles las ensaladas de la marca *Tribe*. Lo departament de nutricion infantila produsís de cerealas per mainatjons, purèa, galetas, e pasta per enfants. Lo departament de presents de la companhiá fabrica de produches que se vendon dins los otèls, cafeterias, restaurants, e comèrcis. Lo departament de servicis produsís tè, glaças, manjar per animals, e d'autres produches. 

## Referéncias
Guèrra totala

La **guèrra totala** es un concèpte que designa un conflicte que mobiliza totei lei ressorsas disponiblas d'un Estat (fòrças armadas, populacion, economia, politica, justícia, propaganda...). Aquò necessitèt generalament l'instauracion d'una gestion centralizada e autoritària tant dei questions militaras que civilas. Una tala organizacion es donc limitada a de conflictes majors qu'engatjan la subrevida d'un estat ò d'una nacion (guèrras mondialas, guèrras d'independéncia... etc.).

D'un biais paradoxau, en despiech dei destruccions majoras que pòdon entraïnar, lei guèrras totalas son de còps a l'origina d'avançadas socialas importantas car permèton a de classas socialas marginalizadas de participar totalament a l'esfòrç de guèrra. Per exemple, foguèt lo cas en França dei doas guèrras mondialas que permetèron ai fremas d'obtenir lei meteis drechs politics que leis òmes.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pichon Rainal

La constellacion dau **Pichon Rainard** (***Vulpecula*** en latin) es una pichona constellacion pauc luminósa de l'emisfèri nòrd creada dins lo corrent dau sègle XVII per Johannes Hevelius (1611-1687). Es situada au centre dau Triangle de l'Estiu format per Vega, Deneb e Altair. Tèn una nebulosa planetària lusenta e aisada d'observar qu'es la Nebulosa Dumbell (M27).

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fidias

**Fidias** (mòrt vèrs 430 avC) es un escultor grèc dau sègle V avC.

Sa vida es fòrça mau coneguda. Nasquèt en Atenas e participèt a la batalha de Maraton (490 avC). Puei, aprenguèt l'escultura a l'escòla d'Argos ambé Miron e Policlèt. Sa carriera s'estend probablament de 479 a 432 avC.

Protegit de Pericles, es l'autor de plusors òbras majoras dau periòde classic atenenc e aguèt un ròtle major dins la reconstruccion dau Partenon destruch per lei Pèrs en 480-479 avC. En particular, realizèt l'estatua criselefantina d'Atena Partenos e supervisèt l'execucion de plusors frisas dau temple. En 437 avC, anèt a Olimpia onte realizèt l'estatua criselefantina de Zeus olimpian que foguèt considerada coma una dei Sèt Meravilhas dau Mond. Pasmens, a son retorn dins sa ciutat, deguèt faciar plusors accusacions de corrupcion e d'impietat destinadas a afeblir Pericles. Foguèt alora exiliat a Olimpia onte moriguèt.

## Liames intèrnes

* Partenon.
* Zeus Olimpian.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Jordi Cuixart i Navarro

**Jordi Cuixart e Navarro** (Santa Perpètua de Mogoda, 1975) es un entrepreneire catalan president de Òmnium Cultural.

Venguèt membre d'Òmnium Cultural en 1996, entitat amb la carga de tresorièr puèi de vicepresident e lo 19 de decembre de 2015, foguèt causit coma president a la plaça de Quim Grasilha.

Demòra a Sabadell e es lo fondator e director general de Aranow Packaging Machinery, membre del Centre Metallargic e patron fondator de la fondacion privada d’entrepreneires FemCAT. Sa maire ven de Murcia e son paire de Badalona, es membre de diferentas entitats o projèctes. Entre autre, foguèt refractari al servici militar espanhòl obligatòri e activista per la lenga catalana.

En setembre de 2017 foguèt acusat de sedicion per l'Estat Espanhòl seguent las manifestacions de l'Operacion Anubis. Per aquel motiu, la jutja Carmen Lamela li decretèt la prison preventiva lo 16 d'octòbre. Lo quita President de la Generalitat de Catalonha, e d'autras personalitats e associacions, considèran que Cuixart e Jordi Sànchez coma de prisonièrs politics. Amnistia Internacionala a demandèt sa mesa en libertat immediata.
 

## Referéncias