Tremp

**Tremp** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Palhars Jusan.

## Toponimia
### Tremp
La prononciacion es [trem]. Lo gentilici es plan singular : *trempolins*. Las fòrmas ancianas son : *ad Trimplo* en 839, puèi res pendent mai de dos sègles, *in loco vocitato Tremp* en 1079, *Tremp* en 1109, 1175, 1211, 1230-1257, 1242, etc. Sembla qu'en 839, *Trimplo* es mai lo nom d'un airal que d'una aglomeracion. L'origina del nom es malaisida. *Těmplum* es improbable, pr'amor (subretot) del timbre de la vocala e de l'avaliment de *l*. *Tr-* es pas una iniciala ispanica preindoeuropèa : en ibèr *T-* + vocala non se tròba gaire e *Tr-* jamai, en basc ni l'un ni l'autre. Donc *Tremp* pòt èsser prelatin, mès indoeuropèu. Talarn, Segú, Segant, *Sellemana* son celtics, *Carant* (nom frequent), Seix, sorotaptics (de la cultura dels camps d'urnas, pus anciana), probablament tanben Salàs e Farmicó, tots en Palhars Jusan. La primièra ipotèsi (A) de Joan Coromines es **Trímporo*, que patiguèt de dissimilacions divergentas de la segonda *-r-*, una que la càmbia en *-l-*, d'aquí la fòrma *Trimplo* e lo gentilici *trempolin*, l'autra que l'elimina francament. L'estructura d'aquel nom es clarament indoeuropèa, puèi que l'iniciala **Tr-* es estrangièra a l'ibèr e al basc e que *-ro* es un element amplificator frequent en indoeuropèu. D'un autre costat, *p* es pas celtic, grop indoeuropèu qu'amudís aquel son, que tornèt pus tard çaquelà dins qualques lengas [dont lo gallic], òr l'arribada dels cèltas es trop anciana en Ispània. Lo rasonament mena a la pista sorotaptica [Coromines considèra implicitament que los cèltas palhareses son d'origina ispanica e negligís lo fait que lo celtisme del Palhars Jusan, isolat del territòri celtibèr, pòt venir del nòrd gal tanplan coma del sud, sense comptar que los noms cèltas d'aquela comarca son completament fresques e son versemblablament recents, pauc anteriors a la romanizacion]. Coromines cita los mots de las lengas indoeuropèas que pòdon semblar **trimporo* : lo sens general n'es « sadol, fart, afartat, satisfait, etc »; aquels noms contenon un *-p-* indoeuropèu, eliminat de totas las lengas celticas. **Trímporo* auriá pogut designar un lòc fertil e plan asagat, la Conca de Tremp, en contraste net ambe los puèges vesins. Après d'autres aprigondiments e temptativas, J. Coromines passa a la segonda ipotèsi (B), que finalament causís puslèu (e una sintèsi o influéncia recipròca de las doás ipotèsis). *Trumplia* es un toponime de Mesia inferiora, los *Trumpilini* son un pòble d'Italia del nòrd (variacion *trumplini*), *Trumpli* (seriá dins l'actuala *Val Trompia*); tot aquò sembla *Trimplo* e los *trempolins*. D'un autre costat, los ligurs foguèron indoeuropeanizats pels sorotaptes que venián de l'airal prealpin; los trabalhs sul lepontic mòstran un dialècte diferent del celtic, mai o mens lo sorotaptic [lo lepontic es generalament considerat ara coma una lenga o un dialècte celtic, ambe P (de l'indoeuropèu *k<small>w</small>*), diferent del gallic cisalpin]. L'explicacion de *Tremp* seriá dins los *Trŭmpĭlini*, ambe metatèsi posteriora (**Trompil-* > **Trimpol-*), d'aquí los *trempolins* e un nom **Trímpolo* > *Trimplo* (fòrma de 839), que presentava un acorchiment esitant, **Trempo* [dissimilacion]. *Trempolí* pòt èsser pus ancian que lo nom de la localitat. L'ipotèsi A e l'ipotèsi B pòdon coïncidir dins la rasic *TRMP-*, ambe l'idèa d'un país d'abonde, qu'assadola . 
En acceptant l'identitat (o la parentat) dels *trumpilini* e del nom de *Tremp*, puèi que lo lepontic, lenga probabla dels *trumpilini*, es una lenga celtica ambe *P* (de l'indoeuropèu *k<small>w</small>*), lo recors al sorotaptic (o al ligur), una lenga preceltica qu'auriá conservat lo *p* indoeuropèu primitiu, ven completament inutil; una consequéncia, acceptada implicitament per Coromines, es que lo celtisme palharés es pas d'origina celtibèra, puèi que la lenga d'aquels non coneissiá de *p*, de quina origina que siá. Una autra consequéncia es que l'etimologia de *Tremp* a pas res a veire ambe l'idèa d'afartar, puèi que los mots de las lengas indoeuropèas que Coromines i associa contenon lo *p* indoeuropèu primitiu, amudit dins tota las lengas celticas, dont lo lepontic.
### Vilamitjana
Vilatge a 6 km de Tremp. Lo nom es atestat en 1359, *Vila Mijana*, *Vilamijanes*. Lo sens de l'adjectiu es pas explicitat, s'agís de « vila(tge) entre autres », aicí entre Tremp e Gavet de la Conca, Suterranya, etc.
### Suterranya
Atestat *Sotarranya* en 1359. La prononciacion es [sute'rraɲa]. Ven de segur del latin (*villa*) *subterranea*. Las roïnas del vilatge anterior a Suterranya se veson encara dins una comba jos lo vilatge actual . Lo nom designariá l'ancian vilatge après que foguèt abandonat. Autra possibilitat : per comparason ambe Pui(g)falconer (1242 : *la vila dez Pui... dez Pui Falc(h)oner* , ancian vilatge pus naut dins un site escalabrós, al nòrd-èst, desabitat i a bèla pausa a l'avantatge de Suterranya, mès i pòt aver un problèma de data.
### Palau de Noguera
Ven del latin *palatium* .
### Aulàs
*Aulàs* es situat a 8 km d'Aulet, al sud-èst, de l'autra part de la Noguera Ribagorçana. La prononciacion es [aw'las]. La diferéncia ambe *Aulet* es lo sufixe collectiu plural *-ares* contra lo sufixe collectiu *-etum*. Las fòrmas ancianas son *Eulas* a l'entorn de l'an 1000, *castello Aulas* cap a 1100, *Aulas* en 1385. Lo sufixe non pòt èsser *-aç* : *s* e *ç* èran pas neutralizats abans 1500 al nòrd-oèst catalan. *Aulàs* ven de *ebulus*, « èule », ambe *-ares* .
### Espluga de Serra, Esplugafreda
Espluga de Serra èra un ancian *Espluga Tresserra*, just darrèr la sèrra que separa lo Palhars Jusan e l'Auta Ribagorça : *trans serram*; un còp casuda la primièra *r* per dissimilacion, lo nom foguèt comprés coma  *de serra* . 
La prononciacion d'Esplugafreda es [espluga'fredɛ]. Las fòrmas ancianas son *Spluca Freta* en 988, *Sclupluca Freta* a la fin del sègle XI, *Spelunca frigida*, cap a 1080. Lo mot catalan *espluga* correspond a *espeluga*, *balma*. I a tres possibilitats : 1) espluga freda (*frigida*), 2) espluga freta (*fracta*, « copada ») e 3) lo nom d'òme probablament germanic **Spanufreda*, que pareis dins los documents en tant que propietari dins l'airal. I a en 913 un *terra de Spanufreda* e pas de vertadièra espluga. La dificultat es çaquelà extraordinària per passar foneticament del nom germanic d'òme al nom actual. XT (non Coromines) causís *Spanufreda* e JC *espluga freta*, motivat per l'impressionant amàs rocós dit *Cova d'Urso* (nom precatalan), que pòt semblar una espeluga esbodelada .
### Pui(g)cercós
Lo segond element deriva  d'una varianta en latin vulgar de *quercus*, « casse », que en estant remplaçat per *alzina* coma apellatiu, garda una plaça en toponimia. *Querquus* (del latin classic *querqus* [*quercus*]) foguèt modificat en *Cerq(u)us* per dissimilacion, atal coma *quinque* menèt a *cinque*. *Cercós* es un derivat ambe'l sufixe *-osu-*, [que designava un lòc ont i aviá plan de casses]. *Puicercós* es atestat en 1306 *Podii Cercosii* e en 1359 *Puigcercós* 
.
### Gurp
Dit *Gurp de la Conca* per oposicion a *Gurb de la Plana*, près de Vic. La prononciacion es [gurp]. Las fòrmas ancianas son *in castro Gorvi* en 969, *in castro Guirbi* en 969, *kastro Gorvi* en 974, *Gurbi* en 979, *kastro Guirbi* en 979, *de Gorvi... de Gurvi* en 980, *Guirbi* a la fin del sègle X. Los dos *Gurp* son al pè de tucas peirosas. I a donc la postposicion iberobasca *-be*. Lo sens seriá donc « jos la rojor » (*gorri* = roge). En realitat, aquels tuquets son puslèu grises, eventualament ambe de tacas jaunassas, o son de la color de la tèrra après una usclada, sense vegetacion e la toponimia basca s'opausa pas a l'emplec de *gorri* dins aquels cases. Las fòrmas pus ancianas son en *o* (*gorri* + *be*) e passan a *u* per metafonia (influéncia barranta de *-i*, donc **gorribe* > **gurribe*), necessàriament abans la sincòpa que suprimís *-i-* interior. *I* demorèt pro de temps per que *b* passe a *v*, segon l'exemple de las mencions *Gorvi*, etc. Çaquelà, d'autras mencions fornisson una sincòpa anciana, çò que fa pensar a doás viás evolutivas parallèlas [donc un important polimorfisme]. Pr'aquò, benlèu que lo punt de partença èra diferent, çò que las mencions *Guirbi* fan supausar. Caldriá partir de **Górbĭe*, siá una evolucion de **Gorri-be*, siá pr'amor d'una particularitat del basc local [improbable]. Après, per anticipacion de *ĭ*, lo nom passa a *Gúĭrbe*, *-i*. Aquò explicariá las fòrmas en *-i*, *Gorbi*, *Gurbi* .
### Castissent
La prononciacion es [kasti'sen]. Las fòrmas ancianas son *Castrum Castello Sancto* en 1077, *Castelli Sancti* en 1100, *Castedsent* en 1180-1190, *Castel Sent* en 1277, *Castell Sent* en 1359, etc. Lo nom ven de *Castellum Sancti*, « castèl de Sanç o Sanctius », ambe *anct* > *aint* > *ent*, coma lo catalan ancian *sent*, varianta de *sant* .
### Eroles
La prononciacion es [a'roles]. Las fòrmas ancianas son *Croles* (legir *Eroles*) en 1056, *Eroles* en 1077, 1149, *Erolas* en 1119, 1157, *Aroles* en 1359. Cf. L'Airòl a Sant Joan de Pladecorts. *Aroles* es un diminutiu del catalan *era*, del latin *area*, occitan *aira* o *ièra* .
### Sapeira
La prononciacion es [sa'pejra]. Las fòrmas ancianas son *illa Petra* en 979, *Ipsa Petra* en 1080, *Sapera* en 1359. Sembla qu'un document de 826 cite *Sapeira* : *in castro Orritense, in parte Or. in locum cuius vocab. est Saxsa* (ròcas, del latin classic *saxa*), traduccion [aproximativa !] de *ipsa petra* . Pèira ambe l'article mai o mens arcaïc *sa* (de *ipsa*).
### Tamúrcia (La Torre de, Masos de)
Prononciacion : ['torre de ta'mursĭa], mès se ditz puslèu *La Torre*. Lo lòc es atestat *Tamureces* en 837, *illa Torre* en 984, *loch de la Torra d'Oulet* en 1359 (Aulet, Ribagorça, a l'oèst).
L'etimologia sembla *Mūrĭcĭnus*, « merlet, defensa d'una tor ». Partem de *turris mūrĭcĭnos*, al genitiu *turris*, « las muralhetas de la tor » > *torsmurécens*, puèi dissimilacion en *Tarmurécens*, e una autra en *Tamurécens*, quasi la fòrma de 837 (l'accent se desplaça sus ū). Lo passatge a *Tamúrcia* es complicat (expliqui pas los complèxes rasonaments de J. Coromines), simplament l'influéncia de *-a* de *torra* per arribar a *Tamúrcia*. A costat, i a un autre lòc, *Serrat de Tamars* (*-ars* ambe *-r-* articulada), de *inter ambos arcus* (o *arços*, plural de *arç*, « mata, bartàs, boisson ») qu'a benlèu influénciat .
### El Pont d'Orrit
Orrit sus una montanha es completament abandonat, demòra El (Lo ?) Pont d'Orrit sus la RN 230. Capitala del *pagus Orritensis*, explicat per Coromines dins *Estudis de Toponímia Catalana*, volum I, p. 209-211 : *Orrit* supausa una basa **Urrīti*, « luènh, de luènh », e non pas *urruti*, mès de diferéncias vocalicas son possiblas en basc e la fòrma actuala resulta de l'armonia vocalica.
### Fígols (de la Conca o de Tremp)
La prononciacion es ['figols]. Las fòrmas ancianas son *Ficols* en 893, *Figols* (*Frigols* ?) en 1359. Segon Joan Coromines, lo nom ven probablament de *fĭgŭlīs*, a l'ablatiu plural, de sens locatiu « als terralhièrs, al lòc de las teulièras ». Per metafonia, lo *-ī-* final explica lo *í* de la primièra sillaba. An prepausat d'autres etimes, basats sul nom del figuièr (mès lo vilatge es tròp naut) o sus *fĭgŭlos*, « terralhièrs, teulièrs » (Meyer-Lübke), ambe la dificultat de *ĭ* brèva iniciala.
.
### Espills
La prononciacion es [as'piʎs] o [əs'piʎs]. Las fòrmas ancianas son *Espills* en 1055, *castro de Speculis* en 1056, *Spiels* (varianta aragonesa) en 1151, *Espils* en 1190, etc. Situat sus un puèg que permet la vista dins totas las direccions, lòc de gaita, representa lo latin *spěcŭlum*, « miralh », al sens figurat de « mirador », o pus exactament una fòrma tardiva *speculos* .
### Claret
La prononciacion es [kla'ret]. Las fòrmas ancianas son *Ipso Claret* en 1117, *Clareto* en 1328, *Claret* en 1359. *Claret* representa lo latin *clarētum*, ambe'l sufixe collectiu *-ētum*. Lo sens es benlèu « partidas de terren de color clara ». S'aqueste *Claret* es sus un planòl que tresplomba Tremp, d'autres son dins de vals .
### Ten(d)rui, Tercui
Las prononciacions son [ten'rruj] e [ter'kuj]. *Tercui* es citat tanlèu 1061, en 1359, es nommat *Certuy* per metatèsi. Los dos lòcs, près del camin important de Tremp al Pont de Montanyana, s'opausan topograficament e semanticament : las tèrras doças e fertilas de Tenrui, las tèrras aspras e secas de Tercui, l'ensemble ambe'l sufixe iberic *-ŏi*. *Tercui* ven del prelatin *tirko-* e *Tenrui* del romanic *tener* .
### Torogó
Las fòrmas ancianas son *valle Urritense, castello q. d. Torocone* en 838, *Torocone* en 858, 886 e al sègle X, *Torochone* en 887, etc. I aviá un monestièr. Lo nom (o puslèu una seria de noms : *Tragó*, *Tregó*, *Toregó*) es ligat al vèrbe *dragar*, « engolir » (castilhan *tragar*). S'explica per d'avencs, igas (idèa d'engolir) e ven de *draco, -onis* « dragon, granda sèrp ». Pr'amor de la raretat dels mots que començan per *dr-* en latin, los mots passèron a *tr-*. De còps, la vocala de la sillaba iniciala foguèt modificada per assimilacion (*Tragó* > *Trogó*), una vocala s'inseriguèt entre *T-* e *-r-* (influéncia de *tarasca*) .
### Claramunt
Las fòrmas ancianas son *Arnall de Clarmont* en 1180-1190, *Claramunt* en 1280 e 1359. Ven del latin *Claro monte*, « montanha clara », es a dire montanha sense gaire de bòsc, de color clara, ambe dissimilacion  *o-ó* > *a-ó*; signat J.F.C. . D'autras explicacions semanticas existisson, veire Clarmont.
### Pui(g)verd
I a mai d'un nom atal, de sens evident. Çaquelà, Cerverí de Girona, en parlant d'un d'aquels noms, en Bassa Ribagorça, escriu *Puigner*, compréner *Puiguer*, de mai davant vocala, *Puig(v)er e Peralta*. Lo son *-t-* final es e èra completament articulat a la fin del sègle XIII. Fa pensar que l'origina poiriá èsser *ver*, del latin *variūm*, coma dins « ulls vairs, occitan uèlhs vaires », de sens « gris, mirgalhat (colors divèrsas) ». Dins l'impossibilitat de verificacion, Joan Coromines daissa la question en suspens .
### Casterner de les Olles
I a un autre Casterner, Casterner de Noals. Los dos son pincats sus un puèg de color sorna. La prononciacion es [kastar'ne] ([kaster'ne]) per l'autre). Las fòrmas ancianas son *Casterneri* en 1359, *Johan de Castarner* en 1385, *Casternet* en 1495. L'autre es atestat sovent *Castellum Nigrum*. Que i aja agut un castèl o que la topografia justifique la comparason ambe un castèl, l'etimologia sembla clara e tanben per la color. L'evolucion *castellum* > *caster* [lo contributor supausa qu'es abans una vocala despareguda (**casteronero*)], l'autra evolucion *nigrum* > *ner* son conegudas. Un autra possibilitat etimologica, pas tan probabla, es *Castrum Nigrum* > **Castrener* > *Casterner*. Çaquelà, un nom coma Casternui, a pauca distància, ambe una finala iberobasca, fa pensar a una origina autra qu'indoeuropèa (**Castlonoi*, cf. la vila ibèra de *Castulo*), ipoteticament en comun ambe'ls *Casterner*. Seriá malaisit d'anar pus luènh .
### Escarlà
La prononciacion es [eskar'la] e i a pas d'atestacion coneguda. Una possibilitat es d'un nom germanic d'òme, especialament un visigòt, diminutiu en *-ila* (*-an*), *Skarilan*, sense sufixe (Aebischer). Una autra, d'Alcover e Moll, es l'article *es* e lo nom comun *carlà*, evolucion de *castellà* (latin *castellanu*), « senhor de castèl »; se pòt corregir en *castellare*, « posicion fortificada » > *castlà* > *caslà* > *carlà*, d'aitant que lo vilatge es sus un puèg [e i aviá un pichon castèl]. Joan Coromines accèpta las doás possibilitats, pr'aquò ambe una preferéncia pel nom germanic d'òme, tant que de fòrmas ancianas permeton pas de causir .

## Nòtas