L'Isla de Haut

**L'Isla de Haut** (en francés *L'Isle-en-Dodon*) ei ua comuna de Comenge en Gasconha situada dens lo parçan de Savés e traucada justament per l'aiga Sava; ei administrada peu departament de Hauta Garona, dens la region d',  ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## [[Heraudica|Eraldica]]
L'escut de L'isla de haut que's blasona atau : *de gules au castèth d'aur dab ua tor portau au bèth miei caperada e auberta de sable, ua tor caperada a senèxtre e ua escargaita caperada a dèxtre, tot aquò ajornat de sable pausat sus ua terrassa ondada d'argent cargarda de doas ondadas de sinòple, deu cap cosut d'azur e cargat de quate otelas d'argent adossadas e pausadas en sautadèr.


== Geografia ==
La vila se situa a un quaranteat de quilomètres de [[Sent Gaudenç]] (on passan las vias deu tren e l'[[A64]]) capvath deu platèu de [[Lanamesa]]. Es traucada per l'aiga [[Sava]].
 
===Perimètre deu territòri===


==Toponimia==
Le lòc qu'es atestat *Isla* en 1139 (deu latin *insula*) .</br>
Segon [[Ernèst Negre|Negre]], lo nom [tradicionau] ven de l'occitan *isla*, « vilatge entornejat de varats », dambe'u títol onorific *En*, « Sénher » e un nom de persona abondantament atestat *Dodo(n)* . </br>
Segon Astor, lo nom ven deu traçat de las aigas que hè islas o peninsulas . </br>
En occitan, lo nom tradicionau, basat sus un nom de senhor, ei estat remplaçat per ua oposicion geografica entre las duas [[L'Isla de Baish|islas]].

==Istòria==
Restas protoistoricas e romanas hon mantuns còps trobadas suu territòri de l'Isla de Haut. Sembla que aja avut ua villa romana e se mentau sustot un orador vodat au semidiu Ercules, bastit au long d'ua via romana suu lòc on uei e's quilha la capèra de Sent Ròc. Un altar marcat d'inscripcions latinas, ara plaça a l'exterior deu còr de la glèisa de Santa Adrian, mentau un certan Philetus qui merceja Ercules e lo son mèste Pompeius qui l'aurè aquitat. 

Un cartulari de [[987]] mentau l'existéncia d'un borg a l'emplaçament de L'Isla de Haut (aquesta ei donc la data mei anciana dens l'istòria coneguda de la vila). A la neishença deu Comtat de Comenge, L'Isla de Hauta existiva ja e hore ua hortalessa deus [[Lista dels comtes de Comenge|comtes de Comenge]]. Un d'eths, Dodon, dè lo son nom a la vila. Lo còr de la glèisa de Sent Adrian s'estau au bèth miei de çò qui demòra d'ua de las duas pòrtas principaus de la fortificacion. Las murralhas de la fortificacions deu castèth èran entornejadas per un gran varat au ras de la Sava, en formant atau (com dens lo cas de mantuas ciutat hortificadas) ua mena d'isla qui dè lo son nom a la ciutat.

Un islenc aperat *De Bon* e partit en crozada aurè portat relíquias de [[Sant Adrian]] a qui la glèisa b'ei vodada. Sant Adrian ho tanben atau lo nom d'un barri de la vila.

Lo comte Bernad IV, dit Dodon, autrejè ua carta a L'Isla de Haut en [[1266]]. En [[1299]] se fondè un espitau suu lòc on uei e's tròba la maison de retreta. En [[1372]] se fondè un convent [[jacobin]].

En [[1454]] L'Isla de Haut, atau com la resta de Comenge ho restacada a la corona de França.


Durant las guèrras de religion la ciutat ho esparnhada a maugrat de la presença pròcha d'ua posicion protestanta a [[Poimaurin]] qui sacamandejava la region.

Ua grana partida deu castèth tombè en roeina au sègle XVII mentre que la vila e's modernizava dambe ostaus borgés au sègle XVIII.

Pendent l'Ancian Regime, L'Isla de Haut èra de l'eleccion de [[Lomanha]], doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa ei Sent Adrian. Tanlèu 1790, L'Isla de Haut èra [[caplòc]] de canton. Anexèn *Lagarde-de-l'Isle* a L'Isla de Haut per ordenança deu 20 de seteme de 1828 . Lagarde de l'Isle, benlèu en occitan *La Garda (Guarda) de l'Isla*, èra de l'eleccion de Comenge e de la senescaucia de Tolosa. En 1790, èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] . Èra probablament ua comunautat, mès pas ua parròpia. La Garda ei a l'oèst-nòrd-oèst en direccion de [[Molans]]. Au sud de La Garda, i a un lòc nommat *St-Pierre*, dambe ua capèra, mès i a pas d'informacions suu diccionari de las localitats de Nauta Garona.

Durant la [[Revolucion Francesa]] la vila vadó caplòc. Wellington passè dab las soas òsts per L'Isla de Haut suu son camin de cap a Tolosa.

La mairia ho bastida au bèth miei deu [[sègle XIX]]. En [[1860]] lo varat de "l'isla" ho pleat en bèth vàder baloard.

En [[1897]] la ciutat conegó un aigat catastrofic qui tuè e sacamadegè avalí mantuns ostaus.

Enter [[1901]] e [[1950]] la vila avó ua linha de [[camin de hèr]] entà [[Tolosa]].

La vila ho marcada per l'execucion crudèla deus [[martirs de Melhan]] qui comptavan enter eths 24 maquisards islencs per la [[2a division SS Das Reich|2au panzerdivision SS Das Reich]]. Après la [[Segonda Guèrra Mondiau]], lo salon principau de la mairia ho ondrat de frescas deu pintre locau [[René Gaston-Lagorre]] e ua d'eras aunora los fusilhats.

En [[1977]] las aigas de la Sava creishón un còp mei e lo cors ho amenatjat entà emparar la vila. L'Isla de Haut causí l'annada [[1987]] entà hestejar los sons mila ans.

==Administracion==








* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] ([[caplòc]]); ei ara deu [[canton de Casèras]].

==Demografia==

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².
===La Garda de l'Isla===


==Lòcs e Monuments==

<gallery>
L'Illa_de_Haut.jpg|La glèisa Sent Adrian.
Town_hall_of_L'Isle-en-Dodon_(4).jpg|L'ostau de comuna.
</gallery>


*Ostaus deu sègle XVIIIau sus la plaça de la mairia.
*Glèisa classificada, fortificada dab vitraus deu famós mèste gascon [[Arnaud de Moles]].
*Capèra Sent Ròc sus la rota de cap a [[Anan]]
*Mairia, bastida au bèth miei deu sègle XIX e ondrada de frescas de René Gaston-Lagorre.

== Educacion ==
L'Isla de Haut possedeish ua escòla primària e un collègi. Que compta tanben dab ua escòla de musica. 


== Equipament ==
La vila que compta un terrenh de rugbi e un estanc d'aiga. Entau torisme, i a un vilatge de vacanças.


== Transpòrts ==
L'Isla de Haut es desservida de cap a Tolosa e Sent Gaudenç per autocars de la Companhia *Arc-en-ciel'' de Hauta Garona.

## Galeria

Imatge:Relòtge de só.jpg|Relòtge de só
Imatge:vitraumoles.jpg|Vitraus d'Arnaud de Moles
Imatge:peirarom.jpg|Inscripcion latina
Imatge:capaneridh.jpg|Campanèr


## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

## Ligams extèrnes
*http://www.lisleendodon.com/ Site oficiau.

## Nòtas