open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fons Europèu d'Investiment

Lo **Fons europèun d'investiment** (FEI), creat en 1994, es una institucion europèa filiala de la Banca Europèa d'Inverstiment (BEI) espécializada per melhorar la creissença economica e la reduccion del caumatge dins l'Union Europèa. Lo FEI sosten entre autre las pichonas e mejanas entrepresas ne balhant de fons pròpris a de fons de capital risc o per d'acòrdis amb las bancas financiant las PME.

## Composicion e foncionament

Lo foncionament del FEI es basat sus un partenariat entre la Banca Europèa d'Inverstiment, la Comission Europèa e de las institucions financièras dels diferents Estats membres de l'Union. 

Es compausat:
* d'una Assemblada generala dels actionaris
* d'un Comité financièr
* d'un Conselh de susvelhança

## Domèni d'intervencion
L'accion del FEI s'espandis als Païses Membres de l'Union Europèa e als Estats candidats a l’adesion (Croàcia, Turquia, e los tres païses de l'AELE: Norvègia, Islàndia, Lichtenstein).

Interven principalament per sostenir:
* de projèctes d'infrastructuras coma en matèria de transpòrt, d'energia e de telecomunicacions.
* las entrepresas pichonas e mejanas del sector de l'industria e del comèrci

## Ligams extèrne
*  site del FEI
.みんな

**.みんな** (*min'na*, tot lo monde, còdi punycode .xn--q9jyb4c) es un nom de domeni japonés. Es en servici dempuèi lo 23 de novembre de 2013.

## Referéncias
Monocamerisme

Lo **monocamerisme** es un sistèma parlementari compausat d'una chambra unica. Son generalament adoptadas per d'estats de superficia limitada e de populacion omogenèa onte l'existéncia d'una segonda chambra es pas considerada coma necessària. Foguèt tanben lòngtemps considerat coma l'expression d'un regime republican fins a son adopcion per certanei monarquias constitucionalas (Danemarc, Suècia, Nòva Zelanda) dins lo corrent dau sègle XX.

## Liames intèrnes
* Bicamerisme
* Chambra bassa
* Chambra auta

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Debora Patta

**Debora Patta** (Zimbabwe), 13 de julhet de 1964) es una jornalista e productritz de television sud-africana. Son paire es italian, nascut a Roma, e sa familha originària de Praia a Mare (Província de Cosença) 

## Carrièra

Comencèt de trabalhar en *free-lance* per la BBC , venguèt puèi reporter per Ràdio 702. Trabalhèt tanben per *e.tv*, coma correspondenta principala a Johannesburg e foguèt puèi nomenada cap d'antèna de e.tv nòvas. Faguèt de reportatges sus de grands subjèctes internacionals tals que los *atemptats del [[11 de setembre]] de [[2001]]* o la mòrt de la princessa Diana e realizèt d'interviews de nombrosas personalitats notablas, coma Shimon Peres, Oprah Winfrey, Nelson Mandela o Thabo Mbeki.

En octobre de 2013, tornèt a Ràdio 702

## L'engatjament politic

Son jornalisme percutent metèt en lutz lo racisme en Sud-Africa e provoquèt la colèra dels blancs conservadors. De membres nègres de l'adiministracion publica l'acusèron tanben d'èsser racista.

## Òbras

* Anne Maggs e Debora Patta; *Baby Micaela: the inside story of South Africa's most famous abduction case*; Zebra Press, 1996; ISBN 9781868700493
* Rory Steyn e Debora Patta; *One step behind Mandela: the story of Rory Steyn, Nelson Mandela's chief bodyguard*; Zebra Press, 2000; ISBN 9781868722693

## Premi

* 1992: South African Checkers Journalist of the Year
* 2004: Vodacom Journalist of the Year Gauteng Region
* 2004: MTN 10 Most Remarkable Women in Media
* 2007: Simonsvlei Journalist Achiever of the Year
* 2009: Vodacom Women in the Media
* 2010: CEO Magazine South Africa's Most Influential Women in Business and Government
* 2010: *Tricolor Globe Award* ab *Italian Women in the World Association*.

## Referéncias

## Ligams extèrnes

*  ''Who's Who SA de Debora Patta''
*  ''Conference Speakers International''
Taka

La **Taka** (simbòl ৳ o Tk) es la moneda de Bangladèsh.

Lo simbòl ISO 4217 de la taka es **BDT**, lo simbòl usual es **৳**. Es divisida en 100 poishas (পয়সা, ps.).

## Ligam extèrne
* Site de la Banca Centrala de Bangladèsh
* Bilhets de Bangladèsh
Ciclòn Bhola

Lo **Ciclòn Bhola** foguèt un ciclòn tropicau que se formèt lo 8 de novembre de 1970 dins lo Golf de Bengala. Pas detectat en causa de l'abséncia de sistèmas d'alèrta dins la region, causèt de destruccions fòrça importantas dins lei regions orientalas d'Índia e dins la mitat orientala de Paquistan (lo Bangladèsh actuau). Amb un nombre de victimas estimat a  mòrts, es sovent citat coma la catastròfa naturala pus murtriera de l'istòria umana. Una partida importanta dei victimes moriguèron en causa de la manca d'eficacitat dau govèrn paquistanés per organizar una ajuda eficaç dins lei regions tocadas. Lo ciclòn renforcèt ansin lei movements nacionalistas e independentistas bangladeshis e, mens d'un an pus tard, Bangladèsh obtenguèt son independéncia après una brèva intervencion militara indiana.

## Liames intèrnes

* Ciclòn tropicau.
* Tresena Guèrra Indopaquistanesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ksar

Un **ksar** es un vilatge fortificat d'origina berbèra d'Africa dau Nòrd generalament situat dins lei regions d'oasi. Gropava d'abitacions, de graniers e d'obratges defensius destinats a la proteccion dei resèrvas de manjar e deis abitants còntra leis atacas dei tribús nomadas dau desèrt.

## Liames intèrnes

* Barri.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cometa ISON

La **cometa ISON** ò **cometa Nevski–Novichonok** (**C/2012 S1** dins la nomenclatura astronomica) es una cometa descubèrta en setembre de 2012 per leis astronòms Vitali Nevski e Artiom Novitchonok ambé lo telescòpi ISON (*International Scientific Optical Network*) pròche de la vila russa de Kislovodsk. Rapidament, la cometa foguèt observada sus d'ancianei fotografias d'autrei telescòpis, çò que permetèt de calcular son orbita. Passèt a son perièli lo 28 de novembre de 2013 a una distància de  km de la superficia dau Soleu. A una trajectòria quasi parabolica que sembla indicar una origina situada dins lo Nívol d'Oort. Ansin, foguèt probablament lo premier passatge d'aquela cometa au sen dei regions intèrnas dau Sistèma Solar.

## Liames intèrnes

* Cometa.
* Sistèma Solar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Catedrala Sant Alexandre Nevski

La **Catedrala Sant Alexandre Nevski** es una catedrala ortodòxa de Sòfia d'estil neobizantin qu'es la glèisa catedrala dau Patriarcat de Bulgaria. Es la pus importanta de la region balcanica e una dei glèisas pus importantas de la planeta. Pòu tenir  personas. Es inscricha au Patrimòni Mondiau de l'UNESCO. Sa bastida — en onor dei soudats rus tuats durant la guèrra turcorussa de 1877-1878 que permetèt l'independéncia de Bulgaria — acomencèt en 1882 e s'acabèt en 1912.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mosqueta Reiala

La **Mosqueta Reiala** ò **Mosqueta Badshahi** es una mosqueta de la vila paquistanesa de Lahore qu'es classat au Patrimòni Mondiau de l'UNESCO. Foguèt bastida per l'Empèri Mogòl a l'iniciativa de l'emperaire Aurangzeb. Capabla de tenir  fidèus dins sa sala principala e  dins sa cort, demorèt la segonda mosqueta pus granda dau monde de 1673 a 1986.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bagan

**Bagan** es un sèti arqueologic e un sanctuari bodista de 50 km² situat dins la region birmana de Mandalay dins lo plan centrau dau país. Foguèt la capitala dau reiaume de Pagan — premier empèri birman — entre lei sègles IX e XIII. Divèrsei tèrratrems an entraïnat de destruccions e de trabalhs de restauracion son en cors a l'ora d'ara.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Efècte Doppler

L**'efècte Doppler** ò **efècte Doppler-Fizeau** depinta l'escart de frequéncia d'una onda acostica ò electromagnetica entre la mesura a l'emission e la mesura a la recepcion quand la distància entre l'emetor e lo receptor varia dins lo corrent dau temps. Aqueu fenomèn foguèt presentat per lo premier còp per Christian Doppler en 1842 a partir de recèrcas sus la lutz deis estèlas puei per Hippolyte Fizeau en 1848 a partir d'un trabalh sus leis ondas electromagneticas. Christoph Buys Ballot lo confirmèt per leis ondas sonòras.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Aït-Ben-Haddou

**Aït-Ben-Haddou** es un ksar de Marròc inscrich au patrimòni mondiau de l'UNESCO e situat dins la província d'Ouarzazate. Es un exemple d'arquitectura tradicionala dau sud de Marròc bastit sus lo flanc d'una còla. Es compausat d'uneis ensems de bastiments protegits per de barris e de tors situats a l'entorn d'un important granier collectiu establit a la cima de la còla. A l'origina, aqueu qsar èra una sosta defensiva provisòria que venguèt pauc a pauc un luòc d'abitacion sedentari.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Magnitud aparenta

La **magnitud aparenta** es una mesura de l'irradiància d'un objècte celèste observat dempuei la Tèrra. Utilizada quasi unicament en astronomia, es basada sus una escala logaritmica invèrsa onte la magnitud aumenta d'una unitat quand l'irradiància es devesida per aperaquí 2,5. L'estèla Vega es generalement utilizada coma referéncia de l'escala.

## Liames intèrnes

* Magnitud (astronomia).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ostracisme

L**'ostracisme** èra una procedura politica de la ciutat-estat antica d'Atenas. Permetiá ai ciutadans de la vila de vòtar l'exili d'una persona, generalament un cap politic, jutjat perilhós per la ciutat ò seis institucions. La durada maximala d'aquel exili èra de dètz annadas. Per extension, lo tèrme designa certaneis formas d'exclusion sociala au sen dei societats actualas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Passapòrt

[thumb|right|Passapòrt modèrne de la [França|Republica Francesa.]]

Un **passapòrt** es un document de circulacion donat per un govèrn a sei ciutadans. Es un element important de la sobeiranetat deis Estats modèrnes. Permet d'atestar la nacionalitat d'un individú e de contrarotlar lei migracions.

Es un document ancian que son existéncia es atestada tre lo sègle XIV. A l'origina, èra destinat a facilitar la circulacion dei marchandisas. S'apliquèt a la circulacion deis individús a partir de la segonda mitat dau sègle XV. Prenguèt sa forma actuala dins lo corrent dau sègle XIX amb l'emergéncia deis Estats-nacions modèrnes. La Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) aguèt un ròtle centrau dins sa generalizacion. Après la Segonda Guèrra Mondiala, la forma dei documents foguèt pauc a cha pauc uniformizada amb l'adopcion de nòrmas internacionalas comunas per leis Estat. 

## Liames intèrnes

* Ciutadanatge.
* Estat.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Patrick Bixby, *License to Travel: A Cultural History of the Passport*, University of California Press, 2023.
* **[[anglés|(en)]]** Martin Lloyd, *The Passport: The History of Man's Most Travelled Document*, Canterbury, Queen Anne's Fan, 2008.

## Nòtas e referéncias
Palais del Bèlvéser

Lo **Palais del Bèlvéser** es un palais d'estil barròc situat dins la carrièra Prinz-Eugen-Strasse 27 de Viena (Àustria).

L'ensems artistic cònsta dels dos palais Bèlvéser (naut e bas), convertits en musèu, e d'un autre nomenat Schwarzenberg, transformat en un otèl. Los dos palais principals son jonches per unes jardins que son dividits en tres nivèls que representan divèrsas allegorias.

Los musèus que se tròban aicí son:
* Lo Musèu d'Art Barròc austrian.
* Lo Musèu d'Art Medieval austrian.
* La Galariá d'art austrian.
Al palais se pòt apreciar una impressionanta colleccion de pinturas imperialas. L'estança superiora acuèlh la galariá austriana dels sègles  e  que, entre autre, mòstra la coneguda òbra de Gustav Klimt, *Lo Poton*.

## Istòria
Lo palais se bastiguèt entre los ans 1714 e 1723 pel prince Eugeni de Savòia après la desbranda dels turcs. Foguèt elaborat per Johann Lukas von Hildebrandt. Après la mòrt del prince Eugeni, lo palais foguèt eretat per la siá neboda, la princessa Maria Anna Victòria de Savòia, que lo vendèt de paucs ans mai tard a Maria Terèsa d'Àustria.

La signatura del Tractat de l'Estat Austrian arribèt en lo Palais del Bèlvéser çò 15 de mai de 1955, que signifiquèt per Àustria l'independéncia après la Segonda Guèrra Mondiala e a l'entorn de dètz ans d'ocupacion dels aliats.

## Galariá

Wien_Schloss_Belvedere_DSC02997.JPG|miniatura|Bèlvéser Bas.
Upper_Belvedere_LCD.jpg|miniatura|Vista nocturna del Bèlvéser naut.
Upper_belvedere.jpg|miniatura|Bèlvéser Naut.


## Referéncias



## Bibliografia
*
MS-DOS

**MS-DOS** (abreviacion de l'anglés *Microsoft Disk Operating System*) es un sistèma d'esplecha de tipe DOS desvolopat per Microsoft per l'IBM PC puei per lei compatibles PC. Durant leis annadas 1980 e lo començament deis annadas 1990, foguèt lo sistèma pus utilizat sus lei compatibles PC avans d'èstre remplaçats per de sistèmas pus evolucionats, en particular Windows.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Codatge

En criptografia, lo **codatge**, de còps **encriptatge** o **chifratge**, es una disciplina que permet de rendre un document incomprensible a tota persona que tèn pas la clau permetent de lo descodar.

## Articles connèxes

* Clau (criptografia)

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Piu III

**Piu III** (29 de mai de 1453 - 18 d'octòbre de 1503) foguèt un papa de la Glèisa Catolica Romana dau 22 de setembre de 1503 a sa mòrt. Succediguèt a Alexandre VI e foguèt remplaçat per Juli II. Ja fòrça malaut avans son eleccion, èra desirós de restaurar la patz en Euròpa Occidentala e de reformar lo foncionament intèrne de la glèisa mai moriguèt tròp rapidament per acomençar la realizacion de sei projèctes politics.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Marcèu Ier

**Marcèu I** foguèt lo 30 papa de la Glèisa Catolica Romana de 308 a 309. Succediguèt a Marcellin (vèrs 296-304) après quatre annadas de vacança de la papautat e foguèt remplaçat per Eusèbi (309-310).

Elegit dins lo corrent d'un periòde de persecucions importantas còntra lei crestians durant lo rèine de Dioclecian, deguèt reorganizar lo culte dins de bastiments provisòris après la destruccion d'unei glèisas e s'ocupar dei crestians apostats. Capturat, foguèt reduch a l'esclavatge per l'emperaire Maxence.

Es un sant de la Glèisa Catolica Romana.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sotèr

**Sotèr** (mòrt en 174 ò en 175) foguèt, segon la tradicion catolica, lo 12 evesque de Roma vèrs 166-175. Succediguèt a Anicet (vèrs 155-166) e foguèt remplaçat per Eleutèri (vèrs 175-189). Es fòrça mau conegut en causa de la manca de documents.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pau II

**Pau II** (23 de febrier de 1417 - 26 de julhet de 1471) foguèt lo 211 papa de la Glèisa Catolica Romana de 1464 a sa mòrt. Succediguèt a Piu II (1458-1464) e foguèt remplaçat per Sixte IV (1471-1484).

Originari de Venècia, èra lo nebòt dau papa Eugèni IV (1431-1447). Gràcias a aquela proteccion, venguèt rapidament evesque puei cardinau en 1440. Après la mòrt de Piu II, capitèt d'unificar leis advèrsaris dau papa defunt per assegurar son eleccion. Amator d'art, inicièt la bastida dau palais venecian de Sant Marc. S'opausèt tanben ais idèas umanistas mai ajudèt lo desvolopament de l'estampariá que favorizèt l'expansion d'aqueu movement.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Callicrates

**Callicrates** foguèt un arquitècte de l'Atenas antica dau sègle V avC. Foguèt cargat de divèrseis òbras e trabalhs importants d'aqueu periòde coma la bastida dau Partenon, dau Temple d'Atenas Nike e d'una partida dei barris dei fortificacions a l'entorn de la vila.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Victor II

**Victor II** (1018 - 28 de julhet de 1057) foguèt lo 153 papa de la Glèisa Catolica Romana de 1055 a sa mòrt. Succediguèt a Leon IX (1049-1054) e foguèt remplaçat per Estève IX (1057-1058). 

Èra originari d'Alemanha e venguèt evesque d'Eichstatt. Sostenguèt la politica de l'emperaire germanic Enric III e ne'n venguèt un dei conselhiers principaus. Après son eleccion, contunièt d'èstre un aliat de l'emperaire. Puei, aguèt un ròtle decisiu dins l'eleccion de son fiu Enric IV e participèt a la mesa en plaça de la regéncia d'Agnès d'Aquitània.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Abel Tasman

**Abel Janszoon Tasman** (Lutjegast, Païses Basses, 1603 – Batàvia, 10 d'octobre de 1659, Batavia) foguèt un navegador e un explorador neerlandés dau sègle XVII de la region d'Oceania. A donat son nom a l'illa australiana de Tasmania.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Reiaume de Pagan

Lo **Reiaume de Pagan** (ò **Empèri de Pagan**) foguèt lo premier reiaume unificat qu'ocupèt lo territòri de la Birmania actuala. Existiguèt lòng de la Vau d'Irrawaddy de 849 a 1297 e capitèt de s'estendre dins lei regions vesinas. Favorizèt lo desvolopament de la lenga e de la cultura birmanas dins la region. Favorizèt tanben l'implantacion dau bodisme theravada en Asia dau Sud-Èst.

Lo reiaume se formèt dins lo corrent dau sègle IX a partir de la vila sanctuari de Bagan fondat per de Mranmas — que venguèron per la seguida lei Birmans — venguts dau reiaume de Nanzhao. Fins au sègle XI, aquel estat capitèt de conquistar leis autrei principats de la region per i venir la poissança dominanta vèrs 1050-1060 durant lo rèine d'Anawrahta. Sei successors contunièron son òbra d'expansion e comencèron d'estendre son influéncia en direccion de la peninsula de Malàisia e vèrs lei regions meridionalas de China. Aquò permetèt l'implantacion dau bodisme theravada dins la region gràcias au sostèn dau govèrn que bastiguèt aparaquí  temples bodistas. Pasmens, a partir de la mitat dau sègle XIII, lo reiaume acomencèt son declin en causa d'una crisi financiera, en partida entraïnada per leis exempcions fiscalas donadas ai temples. Aquò causèt una demenicion de sa capacitat militara una tièra d'invasions mongòlas a partir de 1277 entraïnèt la disparicion dde l'autoritat centrala e la fragmentacion dau reiaume.

## Liames intèrnes

* Bagan.
* Birmania.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sultanat de Malaca

Lo **Sultanat de Malaca** foguèt un sultanat malai independent de 1400 a 1511 centrat sus l'Estat actuau de Malaca. Se formèt vèrs 1400 a l'iniciativa d'un sultan rebèl de Singapor. Venguèt una crosiera comerciala importanta dins lo Sud-Èst d'Asia e ocupèt una partida importanta de la peninsula de Malàisia, deis illas Riau e de de Sumatra. Favorizèt tanben lo desvolopament e l'implantacion de la cultura malai dins la region. Pasmens, en 1511, sa capitala foguèt atacada e conquistada per lei Portugués. Lo darrier sultan deguèt s'enfugir, mai Malaca e son territòri contunièron de gardar una identitat pròpria importanta. Forman a l'ora d'ara un dei reiaumes de la federacion de Malàisia.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sultanat

Un **sultanat** es un estat dirigit per un sultan.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sultan

Un **sultan** es un títol, aparegut a partir dau sègle XI, portat per de monarcas musulmanas. Designa un governador poderós au sen d'un califat ò un senhor independent mai pas pron poderós ò legitim per pretendre au califat. Lo territòri dirigit per un sultan es dich sultanat.

## Liames intèrnes

* Lista dei sultans otomans.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Vitalian

**Vitalian** (vèrs 600 - 27 de genier 672) foguèt lo 76 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 30 de julhet de 657 a sa mòrt. Succediguèt a Eugèni I (655-657) e foguèt remplaçat per Adeodat II (672-676).

Vengut papa cinc annadas après l'arrestacion de Martin I per lei Bizantins, demorèt fòrça prudent dins sei relacions ambé leis autoritats imperialas de Roma. Ansin, prenguèt ges de posicion clara sus la question dau monotelisme e adoptèt lei posicions de Constantinòble e de l'emperaire Constant II sus mai d'un subjècte. Aquò permetèt lo desvolopament de bònei relacions entre Roma e la capitala de l'Empèri. Pasmens, Constant II favorizèt l'esquisme de l'archevesque de Ravena partisan de la somission de la Glèisa Latina au Patriarcat de Constantinòble. Conjugat ai consequéncias de l'esquisme d'Aquilèa e a la persisténcia de l'eresia ariana en Itàlia, aquò afebliquèt la posicion de la papautat dins la peninsula.

D'autra part, aguèt un ròtle important dins l'organizacion de la Glèisa Occidentala. De'n premier, i generalizèt l'utilizacion de la musica pendent leis oficis religiós e l'adopcion de campanas per lei glèisas. Puei, dins leis annadas 660, sembla tenir un ròtle important dins l'establiment e la definicion dau rite crestian irlandés ò l'organizacion de missions d'evangelizacion deis Illas Britanicas. Enfin, au sen de la Glèisa Occidentala.
Naviri capitau

[thumb|right|[Fotografia de dos pòrta-avions, naviris capitaus dei marinas militaras pus importantas dempuei la Segonda Guèrra Mondiala.]]

Lo tèrme **naviri capitau** (de l'anglés « capital ship ») es un concèpte militar navau, d'origina anglosaxona, que designa lei naviris de combat pus important d'un periòde istoric donat ò d'una flòta militara.

## Aparicion e evolucion dau concèpte

[thumb|right|[Fotografia dau *[[Dreadnought]]*, cuirassat revolucionari més en servici en 1906, que foguèt lo premier naviri que portèt lo qualificatiu de « naviri capitau ».]]

Eissit de la pensada militara anglosaxona, lo tèrme apareguèt en 1909, tres ans après la mesa en servici dau cuirassat britanic *[[Dreadnought]]*. Foguèt clarament definit après la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) dins lo corrent dei negociacions dei tractats navaus de l'entre doas guèrras. S'apliquèt ansin ai cuirassats e ai crosaires de batalha tenent un desplaçament superior a  tonas.

Pasmens, lei combats de la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) mostrèron rapidament lei limits d'aquelei naviris, fòrça vulnerables ais atacas aerianas. A partir de 1942, lo pòrta-avions venguèt ansin lo naviri capitau dei flòtas occidentalas. En URSS, foguèron puslèu privilegiats lei sosmarins e lei crosaires pesucs armats de missils antinaviri convencionaus e nuclears.

En certanei marinas militaras, lei sosmarins nuclears lançaire d'engenhs son tanben considerats coma de naviris capitaus en causa de son ròtle dins la dissuasion nucleara.

## Limits dau concèpte

Se leis istorians son generalament capables de determinar lo naviri capitau d'una epòca donada, lo concèpte es subretot util se permet ai militars d'estructurar corrèctament sei fòrças. Òr, coma o mòstra lo ròtle decisiu dau pòrta-avions pendent la Segonda Guèrra Mondiala, anticipar lo combat navau dau futur es pas totjorn aisat. Aquò necessita donc d'estudiar e, de còps d'entretenir d'armaments novèus, per faciar una marrida suspresa. Per exemple, aqueu principi permetèt ais Estatsunidencs de reagir, a partir de sei pòrta-avions, après l'ataca japonesa còntra Harbor.

Un autre limit important, observat durant la Premiera Guèrra Mondiala, es la paur de perdre sei naviris capitaus que son alora pauc utilizats per lo combat. Dins aqueu cas, lei dos camps gardan sei fòrças dins sei pòrts e lei naviris capitaus dèvon se contentar de tenir lo ròtle de « fòrça potenciala », susceptibla de blocar una iniciativa advèrsa.

## Liames intèrnes

* Naviri de linha.
* Cuirassat.
* Pòrta-avions.
* Sosmarin nuclear lançaire d'engenhs.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Castèl (Màntoa)

220px|left|Panorama.

**Castèl** (forma lombarda; en italian e oficialament: *Castel Goffredo*) es una comuna italiana de 12.397 abitants dins la província de Màntoa en Lombardia (Itàlia).

## Ligams extèrnes

* Official Web Site
Bodisme theravada

Lo **bodisme theravada** (sanscrit: स्थविरवाद) es una forma dau bodisme. Es dominanta dins lo sud e lo sud-èst d'Asia e au sen de certaneis etnias dau sud-oèst de China. Es considerat coma una variante relativament conservativa e pròcha dei tradicions e rites iniciaus bodistas.

Es la fòrma de bodisme dominanta e la religion majoritària dels países seguents: Sri Lanka, Birmania, Tailàndia, Cambòtja e Laos.

## <big>Istòria</big>

Lo **bodisme theravada** es eissut de l'escòla sthāvirīya, una de las escòlas del bodisme primitiu que florissiá del temps del primièr concili bodista. Al second concili bodista, la sècta dels shtaviras se desseparèt dels autres grops. Lo bodisme theravada es lo descendent d'aquest grop de shtaviras, amb una separacion que foguèt oficializada al Tresen Concili Bodista.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Robert Zemeckis

**Robert Zemeckis** (nascut lo 14 de mai de 1951) es un realizator, un productor e un scenarista estatsunidenc.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Guèrras de l'òpi

Lei **guèrras de l'òpi** son un ensems de dos conflictes (1839-1842 e 1856-1860) entre l'Empèri Qing e lo Reiaume Unit, sostengut per França e d'autrei poissanças occidentalas dins lo corrent de la segonda guèrra. Foguèron entraïnadas per la volontat britanica de durbir per fòrça l'Empèri Chinés au comèrci internacionau dominat per leis Europèus. S'acabèron per de desfachas chinesas e Pequin deguèt per la seguida acceptar de signar una tièra de tractats inegaus que donèron d'avantatges comerciaus, politics e territòriaus importants ai marchands europèus sus son territòri.

## Liames intèrnes

* Premiera guèrra de l'òpi.
* Segonda guèrra de l'òpi.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Robert Fulton

**Robert Fulton** (14 de novembre de 1765 – 24 de febrier de 1815) foguèt un engenhaire estatsunidenc. Capitèt de concebre e de realizar lei premiereis aplicacions dau principi de la maquina de vapor definit per Denis Papin, d'Auxiron, d'Abbans e John Fitch.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Duns Scotus

**Duns Scotus** (vèrs 1266 - 1308) foguèt un teologian e un filosòf escocés franciscan. Aguèt una influéncia importanta sus Guilhèm d'Occam e fondèt l'escòla escolastica scotista qu'anava per la seguida s'opausar regularament a l'escòla tomista desvolopada a partir de l'òbra de Tomàs d'Aquin. 

Sa doctrina es basada sus lo concèpte d'essent que se dís dau meme biais per totei lei causas que son, compres Dieu. La diferéncia entre Dieu e lei creaturas es donc pas una diferéncia d'èsser coma per Tomàs d'Aquin ò Mèstre Eckhart. Es definida per lo fach que Dieu sigue infinit e la creatura finida, sus un meme plan ontologic. Sa teoria etica donèt una importància particulara a la volontat personala e a la caritat.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
A Cispra

***A Cispra*** foguèt una revista literària de Corsega, escricha majoritàriament en lenga còrsa de la debuta del sègle XX. Foguèt fondada per Saveriu Paoli e Ghjacumu Santu Versini en 1914. Comptèt pas qu'un numèro, publicat a Marselha en març de 1914, ja que s'arrestèt tre que comencèt la Primièra Guèrra Mondiala, pr'aquò es considerada com una publicacion emblematica tant per la literatura coma per lo nacionalisme còrs. Dobriguèt la dralha a de publicacions ulterioras coma *[[A Muvra]]* e *[[L'Annu Corsu]]*.

L'introduccion d*'A Cispra*, èra: "Autonomia ò Degenerazione di l'Individualisimu Corsu", article signat per Paoli que i empleguèt de paraulas duras. La revista marca la reivindicacion, pel primièr còp, d'un autogovern e la fin de la francizacion culturala.
Leon VI (papa)

**Leon VI** (mòrt vèrs decembre de 928 - febrier de 929) foguèt un papa de la Glèisa Catolica Romana de junh de 928 a sa mòrt. Succediguèt a Joan X (914-928) e foguèt remplaçat per Estève VII (929-931). Dins lo corrent de son pontificat, confirmèt lei decisions dau Sinòde de Split per reglar leis desacòrds de la Glèisa en Dalmàcia. S'ocupèt tanben de melhorar la defensa de la peninsula italiana còntra leis incursions dei Sarrasins.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Adrian II

**Adrian II** (792-872) foguèt lo 106 papa de la Glèisa Catolica Romana. Succediguèt a Nicolau I (858-867) e foguèt remplaçat per Joan VIII (872-882).

Elegit en 867 après dos pontificats refusats, èra partisan d'una papautat ai poders largs e importants. S'impliquèt donc dins mai d'una question regardant la vida e la politica dei monarcas ò deis evesques occidentaus. Ansin, tre son eleccion, levèt l'excomunicacion còntra Lotari e organizèt un concili a Roma ambé lo patriarca de Constantinòple, a l'origina d'un esquisma au sen de la Glèisa, per lo faire depausar. Pasmens, maugrat aqueu succès, aguèt per la seguida divèrsei desacòrds ambé l'emperaire bizantin Basili e lo novèu patriarca per reglar l'afaire d'aquel esquisma. D'efèct, au contrari dei caps de la Glèisa Orientala, Adrian II voliá jutjar leis evesques aguent sostengut l'esquisma, ço qu'èra pas dins lo domeni de competéncia juridica de Roma.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Paul Walker

vinheta

**Paul William Walker IV** (Glendale, Califòrnia, 12 de setembre de 1973 - Santa Clarita, Califòrnia, 30 de novembre de 2013) foguèt un actor american. Venguèt famós internacionalament en 2001 gràcias a son ròtle de Brian O'Conner, lo personatge principal del film *The Fast and the Furious*.
Louis de Brouchoven de Bergeyck

Lo conte **Louis Charles Joseph Marie de Brouchoven de Bergeyck** (Anvèrs, 14 de mai de 1871 – Anvèrs, 20 de decembre de 1938) foguèt un politician  bèlga. Ocupèt la foncion de governador de la província d'Anvèrs del 15 de novembre de 1907 fins al 14 de març de 1908 abans de venir membre del Parlament Bèlga de 1908 a 1912 e puèi senador de 1918 a 1936.
Saveriu Paoli

**Saveriu Paoli** (San Martinu di Letia, 1886 - 1941) foguèt un escrivan còrs. Aqueste regent aguèt un activisme important qu'ajudèt a reviscolar la lenga còrsa. Fondèt amb Ghjacomu Santu Versini la revista *[[A Cispra]]* en 1914, que sortiguèt pas qu'un numèro mas qu'influencièt notablament e durabla la literatura còrsa.

## Òbras
* *Poèmes villageois* (1911)
* *Poèmes* (1913)
* *Poésies diverses* (1914)
* *Corsica! Isula sviata..* (1928)
Ghjacumu Santu Versini

**Ghjacumu Santu Versini** (Marignana, 10 d'abril de 1867 - Aiacciu, 21 de decembre de 1922) foguèt un escrivan còrs. Aqueste regent fondèt amb son collèga Saveriu Paoli *[[A Cispra]]* en març de 1914, una revista que marquèt durablament la vida cultura de Corsega. Recebèt l'escais "Buscagliulu".
Paquistan Orientau

Lo **Paquistan Orientau** foguèt una província de Paquistan entre 1955 e 1971. Venguèt independenta en 1971 e prenguèt lo nom de Bangladèsh.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Stromae

thumb|250px|Stromae en 2011
**Paul Van Haver**, mai conegut coma **Stromae** (Brussèlas, 12 de març de 1985) es un cantautor bèlga. En 2009, Stromae efectuèt un estagi en çò de NRJ a Brussèlas. Proposèt sei musicas sul malhum. Creèt en parallèl sa pròpria entrepresa de producion musicala. Arribèt a la notorietat en 2009 mercé a la cançon "Alors on danse", sortida de son primièr album *[[Cheese]]*. Lo 3 d'abril de 2010, recebèt lo prèmi NRJ de la revelacion musicala bèlga francofòna de 2009. 

## Discografia
### Albums en estudi
* *[[Cheese]]* (2010)
* *[[Racine carrée]]* (2013)
* *[[Multitude]]* (2022)

### Albums corts
* *Juste un cerveau, un flow, un fond et un mic...* (2007)

### Mescladissas
* *Freestyle Finest* (2006)
* *Mixture Elecstro* (2009

### Vidèo
* *[[Racine carrée Live]]* (2015)
Pau V

**Pau V** (17 de setembre de 1550 - 28 de genier de 1621) foguèt lo papa de la Glèisa Catolica Romana dau 16 de mai de 1605 a sa mòrt. Succediguèt a Leon XI (abriu de 1605) e foguèt remplaçat per Gregòri XV (1621-1623).

Originari de l'ostau Borghese, venguèt cardinau en 1596 après d'estudis de drech canonic qu'aguèron una influéncia importanta sus son accion. D'efècte, elegit papa en 1605, son pontificat foguèt marcat per una aplicacion estricta d'aqueu drech en aplicacion dei decrèts dau Concili de Trent. En particular, ordonèt ais evesques de demorar dins sei diocèsis puei luchèt per mantenir lo regime d'exempcion eclesiastic, ço qu'anava entraïnar divèrsei conflictes ambé lei ciutats-estats italianas. Per exemple, tre 1605, prononcièt una excomunicacion còntra la Republica de Venècia e seis institucions. Laissèt tanben la Glèisa condamnar lei trabalhs de Copernic.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Beneset XIII (papa)

thumb|Retrach de Beneset XIII (sègle XVIII)

**Beneset XIII** (en latin: *Benedictus PP. XIII*), nascut **Pietro Francesco Orsini** (Gravina in Puglia, 2 de febrièr de 1649 – Roma, 21 de febrièr de 1730) foguèt lo 245 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 29 de mai de 1724 a sa mòrt. Succediguèt a Innocenci XIII (1721–1724) e foguèt remplaçat per Clement XII (1730–1740).

Originari de l'Ostau Orsini, intrèt en 1667 au sen de l'Òrdre Dominican e venguèt cardinau en 1672. Puei, foguèt nomenat evesque de Manfredonia (1675), de Cesena (1680) e enfin de Benevent (1686). Son pontificat foguèt marcat per una volontat de melhorar lei mors de la Glèisa au sen de Vatican (obligacion de residéncia per lei cardinaus, vida fòrça simpla dau papa, ajuda ai paures de Roma...) e de defendre leis interès temporaus de la Glèisa còntra lei monarquias europèas, especialament Àustria qu'èra la poténcia dominanta en Itàlia. Enfin, au nivèu teologic, condamnèt lo jansenisme

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
América TV

**América TV** qu'èi ua cadena de television argentina fondada en 1966 com cadena hertziana e qui uei ei tanben una cadena numerica suu cable e internet. Que portè autescòps los nom de *Canal 2*, *Tevedos*, *teledos*, *América 2*.

## Ligam extèren
* https://web.archive.org/web/20110618055755/http://www.america2.com.ar/ Site oficiau.
Berkut

thumb|250px|Emblèma de la Berkut
La **"Berkut"** (en ucraïnian: Бе́ркут e oficialament Підрозділ Mіліції Cпеціального Призначення «Беркут») es una unitat especiala de la polícia ucraïniana. Aqueste còs, que ten son nom familièr de l'agla daurada que n'es son emblèma, es lo successor de l'OMON que foncionava del temps de l'Union Sovietica. D'estructura pro semblanta als CRS franceses, depen en part del Ministèri dels Afars Intèrns ucraïnian malgrat sa gestion semiautonòma que fa que siá utilizat tanben pels govèrns regionals o locals. L'emplec d'aquesta formacion es generalament dins lo contraròtle de las manifestacions mas la Berkut es sovent criticada qu'es associada amb lo raquetatge, las intimidacions politicas e sa violéncia excessiva coma dins lo cas de las manifestacions EuroMaidan de novembre a decembre de 2013 e mai tard amb la repression de febrièr que faguèt mai de 70 mòrts sus la plaça Maidan Nezalezhnosti.
Aprèp lo succès de l'oposicion e la defeccion de Víktor Ianokòvych, lo govèrn novèl dirigit per Oleksandr Torchýnov prenguèt de mesuras fòrtas contra aquestas unitats. Lo 25 de febrièr lo ministre de l'Interior interin, Arsen Azakov signèt lo 25 de setembre lo decret 144 que anonciava la dissolucion de la Berkut. L'endeman aquel còs policièr existissiá pas mai.
Árni Magnússon

**Árni Magnússon** (Kvennabrekka, Islàndia, 13 de novembre de 1663 – Copenaga, Danemarc, 7 de genièr de 1730), o tanben **Arnas Magnæus** en forma latin]izada, foguèt un erudit e un colleccionaire de manuscriches islandés. Son trabalh foguèt a la basa del fons de manuscriches diches Colleccion Arnamagnæanske que se trobava inicialament a l'Universitat de Copenaga abans qu'una part foguèsse restituïda a Islàndia.
Charlotte (omonimia)

**Charlotte** pòt èsser:
* una còca, la charlotte
* una ciutat o un comtat dels Estats Units o d'un autre país
* una figura de patinatge.

## Lista dels noms geografics del nom Charlotte o amb Charlotte dins lo nom
### Ciutats
* Charlotte (Carolina del Nòrd), Estats Units
* Charlotte, Iowa, Estats Units
* Charlotte, Maine, Estats Units
* Charlotte, Michigan, Estats Units
* Charlotte, Estat de New York, Estats Units
* etc.
### Divisions administrativas
* Comtat de Charlotte, Illa del Prince Audoard, Canadà
* Comtat de Charlotte, Florida, Estats Units
* Comtat de Charlotte, Virginia, Estats Units
* Comtat de Charlotte, ancian nom del comtat de Washington, Estat de New York, Estats Units
* Parròquia de Charlotte, Sant Vincenç e las Grenadinas

### Gòufs e fjords
* Charlotte Sound, Colómbia Britannica, Canadà
* Charlotte Sound, Nòva Zelanda

### Illas
* Illas de la Reina Charlotte, Colómbia Britannica, Canadà
Josep Maria Terricabras

thumb|250px|Josep Maria Terricabras en 2009
**Josep Maria Terricabras i Nogueras** (Calella, 12 de julh de 1946 - Begur, 16 d'abril de 2024) es un filosòf, professor e politician catalan. Es lo candidat d'Esquèrra Republicana de Catalonha a las eleccions al Parlament Europèu de 2014.
Arturo Brachetti

thumb|250px|Retrach d'Arturo Brachetti

**Arturo Brachetti** (Turin, 13 d'octobre de 1957) es un artista italian especializat dins lo cambiament rapid de desguisament. 

Lo *[[Libre Guinness dels Recòrds]]* de 2006 e de 2007 lo marquèt coma lo desguisaire mai rapid del mond.

## Bibliografia

* Arturo Brachetti e Leopoldo Fregoli, *Fregoli raccontato da Fregoli - Le memorie del mago del trasformismo*, Edizioni per lo spettacolo, Volume XVII, Florence Art Edizioni, Firenze, 2007, ISBN 9788886809979
* Arturo Brachetti, *Uno, Arturo, Centomila*, Edizioni Rizzoli, libro + DVD, 2007
* Arturo Brachetti "Le Ombre Cinesi", Edizioni Priuli e Verlucca, seconda edizione, 2007

## Referéncias

## Ligams extèrnes

* Arturo Brachetti Official Web Site
Valsa

[thumb|"Valsa minuta", de [Frédéric Chopin|Chopin.]]
La **valsa** es una dança de salon e una dança tradicionala. A un caractèr ternari (normalament escrich en compàs 3/4) e l'accent menor sul primièr temps. Es una dança de parelhs, que lo primièr temps s'obrís sus una camba en diagonal, dins lo segond l'autra camba se jonh s'unissent de nòu los pés, e dins lo tresen temps se fa un pihon pas sens desplaçament amb lo primièr pé. Aprèp se repetís del meteis qu'al començant amb l'autre pé.

S'i a cap de consensus sus son origina, d'unes l'atribuisson a una dança del sègle XVIII, nomenada *ländler*, que dançavan los païsans d'Àustria e del sud d'Alemanha, d'autres, a una dança italiana de fa mai de quatre sègles, nomenada *volte*.

Las mai famosas sont las valsas vienesas dels membres de la familha Strauss, e tanben l'omenatge que ne fa Ravel amb la seuna òbra *[[La Valse]]*, al entrar lo sègle XX.
Microscòpi optic

Un **microscòpi optic** es un instrument utilizat per observar d'objèctes tròp pichons per èsser vesedors a uèlh nud. Es provesit de lentilhas, d'un platèu foradat ont posar l'element que s' vòl obesrvar e d'una font de lutz, sia un mirau per i menar la lutz, sia un lum.

La sciéncia cargada de l'estudi de l'observacion d'aqueleis objèctes amb un microscòpi es dicha microscopia.

Lo microscòpi optic foguèt inventat en premier e permetèt la descoberta e descripcion de las cellulas e de sons organits principaus puei lo microscòpi electronic foguèt inventat a la mitat del sègle XX e permetèt d'observar d'objècte mai pichon au nivèu jos cellular e molecular.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gustav Klimt

**Gustav Klimt** (14 de julhet de 1862 - 6 de febrier de 1918) foguèt un pintor austrian simbolista.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Euròpa (omonimia)

Del nom de l''''Euròpa''', filha d'Agenòr de la mitologia grèga son eissits los noms de
* **[[Euròpa]]**, lo continent terrèstre
* '''Euròpa''', luna de la planeta Jupitèr
Urban VII

**Urban VII** (4 d'aost de 1521 - 27 de setembre de 1590) foguèt lo papa de la Glèisa Catolica Romana dau 15 de setembre de Sixte Quint (1585-1590) e foguèt remplaçat per Gregòri XIV (1590-1591). Son pontificat es lo pus brèu de la papautat.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nicolau II (papa)

**Nicolau II** (mòrt lo 27 de julhet de 1061) foguèt lo papa de la Glèisa Catolica Romana dau 28 de decembre de 1058 a sa mòrt. Succediguèt a Estève IX (1057-1058) e foguèt remplaçat per Alexandre II (1061-1073).

Dins lo corrent de son pontificat, luchèt còntra la corupcion de la Glèisa, en particular còntra lo nicolaisme e còntra lei nomincacions d'evesques sensa autorizacion papala. Luchèt tanben còntra l'influéncia dau Sant Empèri Roman Germanic sus leis afaires intèrnas de la Glèisa. Per aquò, reuniguèt lo sinòde de Melfi que proclamèt l'eleccion dau papa per lei cardinaus e non sa nominacion per l'emperaire. Pasmens, l'emperaire gardèt durant d'annadas lo drech de confirmar l'eleccion.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Onòri II

**Onòri II** (mòrt lo 13 de febrier de 1130) foguèt lo papa de la Glèisa Catolica Romana dau 21 de decembre de 1124 a sa mòrt. Succediguèt a Calixte II (1119-1124) e foguèt remplaçat per Innocenci II (1130-1143).

Èra un adversari de l'influéncia de l'emperaire dau Sant Empèri Roman Germanic. Ansin, en 1122, participèt coma legat dau papa ai negociacions dau Concordat de Worms. Après son eleccion, son pontificat foguèt marcat per l'aprovacion de l'Òrdre de Prémontré e de l'Òrdre dau Temple.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Boson

Lei **bosons** () representan una classa de particulas que tènon de proprietats de simetria particularas dins lo corrent d'un cambi de particulas : un sistèma de particulas identicas se comportent coma de bosons es totjorn dins un estat totalament simetric a respèct dau cambi de particulas. Totei lei particulas elementàrias descubèrtas a l'ora d'ara son siá de bosons siá de fermions (que pòdon existir solament dins un estat totalament antisimetric a respèct dau cambi de particulas). Lo teorèm spin-estatistic indica que lei particulas de spin entièr son de bosons e lei particulas de spin mieg-entièr son de fermions.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Simplici

**Simplici** (mòrt lo 10 de març de 483) foguèt lo 47 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 3 de març de 468 a sa mòrt. Succediguèt a Alari (461-468) e foguèt remplaçat per Felitz III (483-492).

Son pontificat foguèt marcat per la disparicion de l'Empèri Roman d'Occident en 476. Maugrat aquel eveniment, Simplici capitèt de protegir la Glèisa d'Occident e son autoritat. Luchèt tanben còntra lo monofisisme e l'arianisme.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sabinian

**Sabinian** (mòrt vèrs 605) foguèt lo 65 papa de la Glèisa Catolica Romana de 604 a sa mòrt en 605 ò en 606. Succediguèt a Gregòri I (590-604) e foguèt remplaçat per Bonifaci III (607). Dins lo corrent de son pontificat, venguèt rapidament impopular en causa de l'adopcion d'una politica estricta d'economia.

## Liames intèrnes

* Lista dels papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bonifaci III

**Bonifaci III** (mòrt en 607 ò en 608) foguèt lo 66 papa de la Glèisa Catolica Romana de 607 a sa mòrt. Succediguèt a Sabinian (vèrs 605-606) e foguèt remplaçat per Bonifaci IV (608-615). Capitèt d'obtenir de l'emperaire bizantin que lo títol d'evesque universau foguèsse d'ara endavant tengut unicament per lo papa.

## Liames intèrnes

* Lista dels papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Falanja

La **falanja** es una formacion d'infantariá formada de lanciers. Sembla aparéisser dins lo corrent de la mitat dau milleni III avC en Mesopotamia. Conoguèt un desvolopament important en Grècia antica a partir dau sègle VII avC puei dins lo Reiaume de Macedònia au sègle IV avC. Pasmens, lei falanjas macedonianas foguèron esquichadas per lei legions romanas au sègle II avC en causa de sa manca de capacitat de manòbra fàcia ai legionaris pus leugiers e abils. Après aquela desfacha, dispareguèron fins a l'Edat Mejana e l'adopcion de formacions de lanciers utilizats ambé d'autrei soudats equipats d'armas de còrs a còrs.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Antèr

**Antèr** (mòrt lo 3 de genier de 236) foguèt lo 19 evesque de Roma de la Glèisa Romana segon la tradicion catolica dau 21 de novembre de 235 a sa mòrt. Succediguèt a Poncian (230-235) e foguèt remplaçat per Fabian (236-250).

Succediguèt a Poncian après sa captura per leis autoritats romanas. Pasmens, foguèt tanben rapidament trobat e executat per lei Romans. Dins lo corrent de son pontificat brèu, ordonèt d'assemblar leis actes regardant lei diferents martirs de la Glèisa.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Karel Čapek

thumb|250px|thumb|Retrach de Karel Čapek 
**Karel Čapek** (Malé Svatoňovice, 9 de genièr de 1890 – Praga, 25 de decembre de 1938) foguèt un escrivan chèc. Es considerat coma un dels autors màgers de la literatura checoslovaca del sègle XX e aguèt a mai un ròtle fondamental dins la naissença de la sciéncia ficcion.
Atal parlèt Zaratostra (Strauss)

***Atal parlèt Zaratostra*** (*Also sprach Zaratostra*) op. 30, es un poèma simfonic compausat per Richard Strauss entre febrièr e agost de 1896. La primièra se faguèt a Francfòrt de Men lo 27 de novembre de 1896 jos la direccion del quita compositor.

L'òbra es librament inspirada pel poèma filosofic *[[Atal parlèt Zaratostra]]* de Friedrich Nietzsche que lo compositor vei la transicion de l’Òme de las originas fins al . Una citacion del filosofe destacada al començament de la particion: 

::

Cronologicament, se situa a la mitat de las pèças simfonicas del musician, entre *[[Till lo Coquin (Strauss)|Till lo Coquin]]* (1895) e *[[Don Quichòte (Strauss)|Don Quichotte]]* (1897), temps abans sos opèra mágers coma *[[Salomé (opèra)|Salomé]]* (1905) o *[[Der Rosenkavalier]] (« Lo Cavalièr de la ròsa »)* (1911).

700px|center|
*Primièras mesuras: sus un ròdament de Tambora, fanfara de 4 trompetas, « feierlich » (solemnament),<br />
*sostengudas de 3 trombons, puèi triolets de tonic (do)/dominanta (sòl) de las sagatas.*</center> 

Son introduccion *(Einleitung)*, venguèt celèbra per l'utilizacion que ne faguèt [[Stanley Kubrick]] dins lo seu film *2001, una odissèa de l'espaci* e tanben jogat en obertura dels concèrts d'[[Elvis Presley]] de 1971 a 1977, compte una [[fanfara]] repetida tres còs en crescendo e evocant un treslutz *(Sonnenaufgang)* que .

Aquelas qualques mesuras son un magnific acorchi del percors dempuèi lo neient fins a la lutz:
* do, tonic (nota fondamentala per un musician occidental) — lo neient
* do a l'octava (amb coires)
* sòl, la quinta
* e fin finala do, quarta del sòl.

Unisson, octava, quarta e quinta representant la perfeccion de l'Univèrs:
* Unisson: la longor de referéncia de la còrda que vibra, o l'unitat
* Octava: la longueur de la còrda es devesida per 2
* Quinta: la longueur de la còrda es devesida per 3
* Quarta: la longueur de la còrda es devesida per 4

1 + 2 + 3 + 4 = 10, nombre representant la perfeccion de l'Univèrs segon las teorias de [[Pitagòras]].

Aprèp:
* acòrdi major segit d'un menor (do-sòl-mi → do sol mi bemòl): simbòs fondamentals de la [[musica tonala]]
* Reprisa, mas aquí, l'acòrdi menr precedís lo major.
* E dins lo tresen crescendo, es una succession d'acòrdis amb per linha melodica una gama ascendeanta triomfala: mi la (la si do ré mi fa sòl la si do)


En mai d'el cort preludi, l’òbra compta uèit partidas encadenadas, simbolizant los  [[Maniqueïsme|maniqueans]] del poèta profèta [[Zaratostra]] :
* *Von den Hinterweltlern* (*D'aqueles dels monds enrè*) 
* *Von der großen Sehnsucht* (*De l’aspiration suprèma*)
* *Von den Freuden und Leidenschaften* (*De las jóias e de las passions*)
* *Das Grablied* (*Le Cant del tombèl*) 
* *Von der Wissenschaft* (*De la sciéncia*)
* *Der Genesende* (*Le Convalescent*)
* *Das Tanzlied* (*Lo Cant de la dança* )
* *Nachtwandlerlied* (*Cant del somnambul'')
La durada es de prèp de trenta minutas.

## Orquestracion
L'òbra es escricha per un orquèstre simfonic.
Lancier

Un **lancier** èra un soudat d'infantariá ò de cavalariá armat d'una lança coma arma principala. Fòrça utilizat fins au començament dau sègle XX gràcias au còst feble de fabricacion de la lança, lo lancier dispareguèt après la multiplicacion deis armas de fuòc sus lo prat batalhier. Pasmens, certaneis unitats an gardat son apelacion tradicionala de lancier.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias