open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arièja (cançon)

**Arièja, ò mon país** es l'imne del país ariegés. Foguèt escrit pel curat de Miglòs, l'abat Maurin-Sabàs.

**Arièja!**
**Arièja! Ò mon país!**
**Ò tèrra tant aimada**
**Maire tant adorada**
**De près, de luènh, totjorn**
**Ton nom me rejoís.**
**Arièja! Ò mon país!**

Aimi d'amor tas montanhas supèrbas
L'ivèrn lor met un blanc abilhament
Mès dins l'estiu demest las nautas èrbas
Les anhelons reguitnan fòlament

Aimi tanben tas campanhas polidas
Ont tot prospèra, e la vinha e les blats
Tos rius d'argent, e tas pradas floridas
E tos planèls de bòsques coronats

Per l'auselon, fasca solelh o pluèja
Le pus bèl nis serà totjorn le sieu
Som Ariegés! Daissatz-me mon Arièja
Cap de país n'es polit coma'l mieu

Ò mon país tan doç a ma memòria
Ton nom aimat es gravat dins mon còr
Ont som nascut, Dieu vèrga que me mòria
Jol mieu cèl blu qu'aimi lo solelh d'aur.

## Vejatz tanben
Cançon tradicionala en occitan

## Ligams extèrnes
La cançon
Bruegel

**Brueghel** o **Bruegel** es lo nom de mantun pintre flamenc de la meteissa familha:

* Pieter Bruegel l'Ancian (c.1525-1569) — Lo pus famós membre d'aquesta familha e lo sol a signar sas pinturas en tant que *Bruegel* sens la *H* ;
* Pieter Brueghel lo Jove (1564-1638) ;
* Jan Brueghel l'Ancian (1568-1625) ;
* Jan Brueghel lo Jove (1601-1678) ;
* Abraham Brueghel (1631-1690).

**[[Bruegel (think tank)]]** es tanben lo nom d'un *[[think tank]]* europèu establit a Brussèlas.
Brussèlas

**Brussèlas** (en francés: *Bruxelles* ; en neerlandés: *Brussel* ; en alemand: *Brüssel*; en anglés: *Brussels*) es la capitala de Belgica aital coma lo sèti dels govèrns e parlaments de mantuna de sas entitats federadas (la Region de Brussèlas Capitala, la Comunautat Francesa de Belgica, la Comunautat e la Region Flamencas), e mai d'organizacions internacionalas, coma l'OTAN e de nombrosas institucions de l'Union Europèa. Lo gentilici es **brusselés -esa**. 

La comuna de Brussèlas proprament dita esa constituïda de plusors territòris: d'en primièr lo *Pentagone* qui delimita lo centre istoric, puèi las ancianas comunas de Laeken, Haren e Neder-Over-Heembeek, e enfin de las partidas de comunas vesinas anexadas que son lo quartier Nòrd-Èst amb l'extension modernista del quartièr nòrd amb sos imòbles torres, lo quartièr europèu e lo quartièr de l'avenue Louise lo bòsc de la Cambre e una part de la selva de Soignes.

La vila de Brussèlas s'estend sus una superfícia de  e compta  abitants al 1<sup>r</sup> de setembre de 2017, siá una densitat de .

## Nòtas e referéncias
Comunas de Miègjorn-Pirenèus

## Vejatz per departament

* Comunas d'Arièja
* Comunas d'Avairon
* Comunas de Gers
* Comunas de Nauta Garona
* Comunas deths Hauts Pirenèus
* Comunas d'Òlt
* Comunas de Tarn
* Comunas de Tarn e Garona
Arne Tiselius

**Arne Wilhelm Kaurin Tiselius** (n. 1902, m. 1971) foguèt un bioquimista suedés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1948.
Uppsala

Uppsala es una vila istorica de Suècia e la capitala del comtat d'Uppsala. Sa populacion èra estimada a 138&nbsp;423 abitants en 2005. Sa superficia totala es 47,7&nbsp;km².

Es famosa per son Universitat fondada en 1477.

thumb|230px|left|Catedrala d'Uppsala.
John Ronald Reuel Tolkien

**John Ronald Reuel Tolkien**, mai conegut coma **J. R. R. Tolkien** (Bloemfontein, Africa del Sud, 3 de genièr de 1892 - Bournemouth, 2 de setembre de 1973) foguèt un filològ, escrivan e poèta britanic. Es conegut mai que mai per son òbra màger: *[[Lo Senhor dels Anèls]]*. Sos libres venguèron un vertadièr succès dins lo mond anglosaxon durant las annadas 1960. Laissèt un nombre important de material inedit que son filh Christopher Tolkien a publicat parcialament al long dels ans. 

Èra un catolic fervent. Amic pròche de C. S. Lewis, fasiá partida coma el del grop literari dels *[[Inklings]]*.
En 2008, *[[The Times]]* lo classifiquèt seisen dins una lista dels cinquanta autors britanics mai importants dempuèi 1945 (en anglés: "The 50 greatest British writers since 1945"). La revista *[[Forbes]]* lo situèt dins las cinc primièras celebritats mòrtas que creèron mai de beneficis en 2009.
IEO-IDECO

L**'IEO-IDECO** es un establiment segondari de l'Institut d'Estudis Occitans dedicat a l'edicion (IEO Edicions) e a la difusion (IEO Difusion) de libres occitans o especializats sus la cultura occitana.

Es pas obèrt al public.

### IEO Edicions
IEO Edicions edita una dotzenat de libres cada annada. La linha editoriala es obèrta a l'ensembla dels dialèctes de la lenga occitana (gascon, provençal, lengadocian, lemosin, auvernhat, vivro-aupenc).
Las colleccions principalas son :

* A Tots (e A Tots crimis) : literatura contemporanèa : Florian Vernet, Robèrt Laffont, Ives Roqueta, Joan Ganhaire, Romieg Jumèu, Jòrdi Peladan, Sèrgi VIaule, Sèrgi Gairal, etc.
* Messatge : poèsia contemporanèa
* Flor envèrsa : traduccion de la literatura mondiala en occitan
* Passatge : traduccion de l'occitan al francés
* Textes et documents : la cultura occitana
* Ensages
* Joan Bodon
* Uèi : vulgarizacion de la cultura occitan
* Juventut : libes pels dròlles
* Pedagogia : diccionaris, gramaticas, conjugadors...

### IEO Difusion
L'establiment difusa : IEO Edicions, IEO-CREO Provença, Novelum, IEO Arièja, IEO Droma, IEO Aude, Le lecteur du Val

Es obèrt al editors qu'utilisan l'escritura classica.

Manda los libres de pertot dins lo monde.

## Coordenadas
*adreiça postala : 1 rue des anciens combattants, ZA de la Plaine Saint-Martin, 81700 Puèglaurenç/Puylaurens
*adreiça electronica : ieo-difusion@ieo-oc.org (venta de libes, aspèctes comercials) - ieo-edicions@ieo-oc.org (contactes amb los autors)
*sites web : www.ieo-difusion.com (IEO Difusion) e www.ieo-edcions.com (IEO Edicions)

## Ligams extèrnes
* Site oficial de l'IEO 
*Site de l'IEO Difusion
*Site de l'IEO Edicions
Trípol (Libia)

[thumb|left|400px|Trípol (Fòto: Patrick-André Perron) http://pbase.com/perrona]
**Trípol** es una vila de  estajants (2004) qu'es la capitala de Libia. En arabi se sona *Taràbulus al Gharb*, es a dire "Trípol de l'oèst" per la diferenciar del Trípol de Liban.
La vila es situada a la broa del desèrt, al nord-oèst del país (32° 54' 8" Nòrd, 13° 11' 9" Èst) sus un tròç de territòri rocalhós que s'avança dins la mar Mediterranèa. Foguèt fondada al sègle VII abans JC pels fenicians que la sonèron Oea. Trípol es la vila pus granda, lo principal pòrt de mar e lo centre industrial e comercial pus grand de Libia. Es tanben lo sèti del govèrn e de l'universitat d*'Al-Fateh*. Vista la longa istòria de la ciutat, fòrça sits de Trípol an un grand interès arqueologic. Lo clima es mediterranèu, amb d'estius cauds e secs, d'ivèrns freges e de precipitacions moderadas.

La vila foguèt bombardada pels Estats Units en 1986 en represalhas del sosten supausat de Libia al terrorisme. Las sancions de las Nacions Unidas se levèron en 2003, çò que daissa preveire una aumentacion del trafec del pòrt e un efièch positiu sus l'economia de la vila.
Economia d'Austràlia

L'economia d'Austràlia es fòrtament capitalista, amb lo 19en PIB per capita del mond (Font: CIA).

## Nòtas & referéncias
Jim Morrison

**James "Jim" Douglas Morrison** (n. 1943, m. 1971) foguèt un cantaire, compositor, escrivan e poèta american mai conegut coma lo vocalista del gròp de rock The Doors.
Dolar

Dolar es lo nom de divèrsas monedas:

* Dolar american, moneda dels Estats Units d'America e sos territòris dependents, e tanben de Panamà e de l'Eqüator
* Dolar australian, moneda d'Austràlia e Nauru
* Dolar barbadian, moneda de Barbados
* Dolar canadian, moneda de Canadà
* Dolar liberian, moneda de Libèria
* Dolar taiwanés, moneda de Taiwan
* Dolar de las Bahamas, moneda de las Bahamas
* Dolar de la Cariba Orientala, moneda d'Antigua e Barbuda, Dominica e autres païses.
* Dolar de Jamaica, moneda de Jamaica
* Dolar namibian, moneda de Namibia
Marga

La **Marga** o la **Manja** (var. la **Mànega**) pòt designar:
* la marga, partida d'un vestit que cobrís un braç,
* la Marga, una mar d'Euròpa,
* Marga, un departament de França.
Illas Normandas

right
Las **illas Normandas** (en anglés *Channel Islands*, en normand *îles d'la Manche*, en francés estandard *îles Anglo-Normandes*) son un archipèla de la Marga, pròche culturalament e geografica de la Normandia continentala. Son las rèstas del ducat de Normandia que lo titulari es lo monarca del Reialme Unit.

Las illas principalas son Jersei, Guernesey, Aurigny e Sarc.

Lo ducat de Normandia es devesit en dos bailatges, lo de Jersei (illa del meteis nom) e lo de Guernesei (que govèrna totas las autras illas).

L'archipèla recep tanben dins certanas lengas lo nom inexacte d'«illas Anglonormandas*» ça que la es pas una partida d'Anglatèrra ni juridicament ni culturala (se ditz en francés *îles Anglo-Normandes*, en espanhòl *islas Anglonormandas*, en catalan *illes Anglonormandes*; mas en normand *îles d'la Manche*, en italian *isole Normannne / isole del Canale*).

La lenga autoctòna es lo normand (dialècte francés) mas recuòla davant l'anglés.
Irlanda (illa)

**Irlanda** (en anglés: *Ireland*; en gaelic irlandés: *Éire*) es una isla del nòrd-oèst d'Euròpa, dins l'archipèla de las Islas Britanicas situadas dins l'Ocean Atlantic. L'isla compren una plana centrala envirada d'un anèl de montanhas costièras. Sa cima mai nauta es Carrauntochil que culmina a 1.041 mètres. La còsta oèst es plan accidentada, ten fòrça islons, de peninsulas, de caps e de baias. Lo territòri es traversat per Shannon, lo flum mai long d'Irlanda que fa 386 km de long e corre cap al sud dempuèi lo Comtat de Cavan en Ulstèr fins a l'Atlantic, al sud de Limerick.
Es separada de Grand Bretanha per la Mar d'Irlanda e del continent europèu per la Mar Celtica.

Es la pàtria del pòble irlandés e de la lenga gaelica irlandesa, mas la lenga uèi majoritària i es l'anglés. Es devesida politicament e administrativa entre:
* L'estat d'Irlanda, que n'ocupa la màger part.
* L'Irlanda del Nòrd, territòri apertenent a l'estat del Reialme Unit.

Lo gentilici es **irlandés -esa**.
Char (aiga)

**Char** (*Cher* en francés) es una ribèira d'Occitània, ont nais en Auvèrnha e raja en Borbonés; tanben es una ribèira de França e es un afluent de Léger.

## Geografia
De 367,8 km de longor, Char a la font (altitud 714 m) a Mairinchal, dins lo departament de Cruesa, dins lo Massís Central, e s'escampa dins Léger a Villandry (altitude 40 m) dins lo departament d'Endre e Léger. 

## Idronimia
Las atestacions ancianas son *Cares* au segle VI; *Care* au segle VII; *Karus* en 990; *Chera* en 1062; *Chier* en 1234; *Chair* en 1495.
## Veire tanben
### Liams internes
### Liams externes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Char (omonimia)

**Char** designa:
* la ribièra de Char, en Occitània e en França.
* lo departament de Char, en Occitània e França.
* lo carri (charri/char/car/carro), un veïcul.
Bretanha

**Bretanha** designa doas entitats:
* Bretanha (istorica): lo país istoric qu'inclutz lo Léger Atlantic
* Bretanha (region): la region oficiala sens lo Léger Atlantic.
* Sent Laurenç e Bretanha
Bretanha (region)

**Bretanha** (*Bretagne* en francés, *Breizh* en breton, *Bertaèyn* o *Bertègn* en galò) es una region administrativa de França. Son capluòc es Rennes.

## Geografia
La siá capitala es Rennes (en galò *Resnn*, en breton *Roazhon*) dins lo departament d'Ille et Vilaine. Tres autres departaments fan part de la Region de Bretanha (*Rannvro Breizh*). S'agís de las Còstas d'Arvòr (22), Finistèrra (29) e Morbihan (56). Las autras vilas importantas de la region administrativa de Bretanha son Brèst, pòrt comercial e militar important de la ribièra d'Atlantic, Kemper (*[[Quimper]]* en francés), Lorient e Vannes.

## Istòria
Es tanben lo territòri istoric del pòble breton, un pòble celtic installat dins aquel país dempuèi lo sègle X. Veniá de l'illa de Bretanha, nom ancian de Grand Bretanha e arribèron sus las còstas d'Armorica, embandits per las invasions successivas del lor país d'origina, devèrs l'an 900 ap.C.

## Lengas
Tres lengas son istoricament parladas sus son territòri, çò es a saber: lo *[[breton]]* (*brezhoneg* en breton), lenga celtica de granda cultura literària e umana, lo galò, lenga romanica eissida d'al latin que lo sieu nom ven del mot breton "*galo*", çò es "francés", e lo francés, lenga de la Republica francesa. Sola aicesta a un estatut oficial mas ambedoás las autras se ne tenon de luchadas per aparar la lor cultura e la lor idiosincrasia demercé moltas associacions e organizacions que luchan dins aquela amira, aquela tòca e aquel prètzfach amor d'aparar la lor identitat.

Malgrat l'abséncia d**'estatut oficial**, la lenga bretona s'es organizada per aparar la siá practica e l'ensenhar (Diwan, escòlas mairalas en breton equivalentas a las calandretas occitanas o las ikastolak d'Euskadi, Bascoat).

## Cultura
La cançon e la musica bretonas son famosas en pel mond entièr (n' Alan Stivell, en Glenmor, e l'arpa celtica, los *[[Fest-noz]]*...), la siá literatura ( en Per Jakez Helias, autor egrègi e epic de *Lo caval d'orguèlh*, relat del - amai d'al... - país bigoden,  e *Ar Mên Du* (La Pèira Negra), tròbas de màger qualitat...) es fòrça rica e anciana.Existís tanben un teatre popular en galò fòrça ancorat dins l'èime del sieu pòble e que ramosa a l'entorn sieu molts espectators afogats.
Convergéncia Democratica Aranesa

**Convergéncia Democratica Aranesa-Partit Nacionalista Aranés** (CDA o CDA-PNA) ei un partit politic aranés qui ei eth sector aranés de Convergéncia Democratica de Catalonha.

## Istòria
Creat eth 30 de març de 1995 per Jusèp Loís Boya qui deishè era presidéncia en 2007 a Carles Barrera.

## Organizacion
Un comitat executiu damb:
* President: Carles Barrera
* Vicepresident: Juan Pau Perdices Pla
* Secretari Generau: Alex Moga Vidal
* Secretària d’Organizacion: Victòria Saurina Fernández

## Representacion
vinheta|Anóncia de CDA en 1999
As eleccions de 2015 guarde 7 sètis e rèste majoritari ath Conselh Generau d'Aran.
Tanben ei ath cap de 4 des 9 municipis aranesi:
* Bausen
* Es Bòrdes
* Naut Aran
* Vilamòs

As eleccions de 2011 guanhe 7 sètis e ven majoritari ath Conselh Generau d'Aran.
Tanben ei ath cap de 6 des 9 municipis aranesi:
* Arres
* Bausen
* Es Bòrdes
* Naut Aran
* Vielha e Mijaran
* Vilamòs
### Deputacion de Lhèida
Aran envie un representant ara deputacion provinciau:
* 2011-2015: un representant CDA
* 1999-2003: un representant CDA
* 1995-1999: un representant CDA

### Parlament de Catalonha
Era preséncia d'un aranés ath parlament depend des causides des partits ath nivèu catalan.
* 1992-1999: Jusèp Loís Boya (9au sus era lista CiU en 1992, 8en sus era lista CDA en 1995)
* Dempuish 2012: Alex Moga Vidal (6au sus era lista CiU per Lhèida)

## Ligam extèrne
* Pagina web deth partit
Illas Britanicas

thumb|Localizacion de las illas Britanicas
thumb|Mapa de las illas Britanicas

Las **illas Britanicas** (en anglés: *British Isles*; en galés: *Ynysoedd Prydain*; en gaelic irlandés *Oileáin Iarthair Eorpa*; en manx: *Ellanyn Goaldagh*; en gaelic escocés: *Eileanan Breatannach*) son un archipèla important del nòrd-oèst d'Euròpa que compren las illas seguentas:
* l'illa d**'[[Irlanda (illa)|Irlanda]]**, la segonda de l'archipèla, dividida entre l'estat d'Irlanda e l'estat del Reialme Unit (Irlanda del Nòrd).
* l'illa de **[[Grand Bretanha]]**, la mai granda de l'archipèla, possedida tota per l'estat del Reialme Unit. Aquela illa compren en particular las nacions istoricas d'Anglatèrra, Cornoalha, Escòcia e del País de Galas. 
* l**'[[illa de Man]]**, possession del Reialme Unit
* divèrsas illas pichonas e estrechament religadas a l'illa de Grand Bretanha e apertenent tanben al Reialme Unit, coma 
** Wight (en Anglatèrra); 
** las illas Ebridas, las illas Shetland e las illas Orcadas (en Escòcia); 
** Anglesey (al País de Galas); 
** las illas Scilly (en Cornoalha), etc.

Las illas Normandas, pròchas de França, s'intègran pas gaire, geograficament, a las illas Britanicas, pasmens son una possession del Reialme Unit e de còps d'unes que i a las considèran coma una part de las illas Britanicas.

## Nòtas
Marga (mar)

vinheta|400px|drecha|Vista de la Marga per satellit
drecha
La **Marga** o la **Manja** (var. la **Mànega**) (en anglés *the Channel / the English Channel*, en francés *la Manche*, en breton *Mor Breizh*, en cornic *Chanel*) es una mar d'Euròpa e un annèxe de l'ocean Atlantic. Separa l'illa de Grand Bretanha del continent europèu e religa l'ocean Atlantic a la mar del Nòrd.

600px|right|Ocean e mars d'Euròpa
Vocaus

Qu'aperam **vocaus** meilèu que cant las performàncias deus cantaires de cèrts estils de musica rock : lo hardcore e lo metal extrèm en particular (death metal, black metal, etc...) mes tanben la musica industriau o l'EBM.

## Origina deu mot

Aqueste mot que vien de l'anglés "vocals" e qu'ei recentament passat dens autas lengas. la persona qui practica aquesta fòrma de musica qu'ei sovent designada coma "vocalista".

## definicion

La diferéncia màger enter vocaus e cant tradicionau que son l'abséncia de melodias e la saturacion e l'intensitat de la votz. E la diferéncia màger enter vocaus e crits qu'ei que los vocaus son (lo mei sovent) en ritme sus la musica. Mes qu'ei tanben ua tecnica musicau qui dèu estar mestrejada. Cada estil musicau qui l'utiliza qu'ac hè d'un biais diferent. Atau uei lo dia, las marronadas hèra grèvas que son mei que mei presadas dens lo death metal e lo grindcore, mentre que lo black metal emplega un timbre de votz mei agut.

## Termièras esloishas

Las termièras enter cant e vocaus ne son pas hèra delimitadas. Mei e va mei e i a  artistas que son polivalents e qui pòden passar deu crit au cant dens un concèrt o dens ua cançon (los grops Fear Factory o Forbidden Site per exemple o mei recentament Winds Of Torment o los Lanés de Gojira). Que i a tanben vocalistas qui, per balhar mei de vam a cèrtas partidas de las loas cançons, s'essajan a faiçons de cridar mei melodicas o a faiçons de cantar dab ua votz saturada : lo darrèr album de Cradle Of Filth e las òbras recentas d'In Flames que'n son un bon exemple. Enfin, com l'aparicion deus crits a la plaça deu cant se hasó a partir de la fin de las ans 70 mes sustot deu debut de las ans 80 e com se hasó d'un biais progressiu, cèrtes artistas que son de mau classar. Lemmy Kilmister de Motörhead, e canta o crida? E las performàncias de Venom, e son cant o vocaus?

## Vocalistas famós

Los noms deus grops on ofician que son indicats enter parentèsis.

Dani Filth (Cradle of Filth)

Count Grishnack o Varg Vikernes (Burzum)

Glen Benton (Deicide)

Henry Rollins (Black Flag, Henry Rollins Band)

Dead e Maniac (Mayhem)

SAS de L'argilière (Misanthrope)
Tripolitània

frameless|right|thumb|las tres províncias tradicionnalas de Libia.

**Tripolitània** es una region istorica de l'oèst de Libia, centrada sus la vila costièra de Trípol.

La region foguèt originalament poblada pels Berbèrs, que al sègle VII abans JC i fondèron de colonias long de la còsta, mas que lèu-lèu foguèron contrarotladas pels cartagineses. Numidia la conquistèt en 146 abans JC, e los Romans arribèron un sègle mai tard, alavetz Tripolitània devenguèt una region prospèra. 

Los Vandals la prenguèron en 435, puèi ne foguèron caçats al sègle VI per l'Empèri Bizantin. Los Arabis i venguèron al sègle VII. Los Turcs Otomans la prenguèron en carga en 1553 e la gardèron coma lo vilayet de Trípol fins en 1911, quand foguèt conquistada per Itàlia dins la Guèrra Italoturca.

Itàlia autregèt oficialament l'autonomia après la guèrra, mas fins finala tornèt ocupar la region. Tripolitània foguèt una colònia desseparada del 26 de junh de 1927 al 3 de decembre de 1934 quora foguèt inclusa dins Libia.
Pendent la Segonda Guèrra Mondiala, Libia foguèt ocupada pels aliats e fins en 1947 amb la region de Cirenaïca, foguèron administradas pel Reialme Unit.

## Vejatz tanben
*Cirenaïca
*Fezzan
Radio Occitania

**Radio Occitania** es una ràdio locala associativa, creada en setembre de 1981 a Tolosa de que la tòca n'es la promocion de la lenga e de la cultura occitanas. 

Produsìs e difusìs mai de 20 oras de programas en occitan cada jorn e trachan de totas tematicas: economia, politica, espòrt, literatura, cinèma, cultura, istòria, actualitat, sciéncia... per botar un lum occitan sul monde d'auèi.

Dins la region Occitània, mantunas ràdios associativas prepausa de programas en lenga occitana. Çaquelà, i a pas que tres ràdios localas que difusan un volum d'emissions pròche de 80% de lor gresilha: son Ràdio Albigés a z-Albi, Ràdio País a l'oèst, entre Atlantic e Garona, Radio Lenga d'Òc a Montpelhièr, a l'est e Radio Occitània dins le parçan de Tolosa, en Comenge e en Lauragués.

Les programas occitans e catalans son realizats ambe coma amira de botar en davant lo patrimòni regional europèu, a concurréncia d'un vintenat d'oras cada jorn.

S'i difusa tanben de corses d'iniciacion e de perfeccionament a la lenga occitana, atal coma cada jorn, 13 rendètz-vos d'informacions regionalas, nacionalas e internacionalas en occitan (ambe dos bulletins bilingües de mièja ora francés-occitan) mostrant atal lo caractèr actual e viu de la lenga dels Trobadors.

## Ligam extèrne
*     Sit de Radio Occitania
Comunas d'Aude

Lista de las 438 comunas d'Aude per òrdre alfabetic, amb lor còdi INSEE e lor còdi postal principal, e mai lor apartenéncia a las principalas estructuras intercomunalas en 2004. Vejatz tanben la lista dels cantons e la lista de las ancianas comunas.


(CAC) Comunautat d'aglomeracion de Carcassonés, creada en 2002.
(CAN) Comunautat d'aglomeracion de la Narbonesa, creada en 2003.
(CAPL) Comunautat d'aglomeracion de la Piège e de Lauragués.


## Ligams extèrnes

*  Lo còde postal e lo nom de comunas d'Aude en occitan e en francés
Rotièr

**Rotièr** (prononciat: ) (en francés e oficialament *Routier*) es una comuna occitana de Lengadòc. Situada administrativament dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon, comptava 234 abitants en 2022.

Sos abitants son apelats los Rotiereses e las Rotieresas.

## Geografia
De Rotièr, se pòt admirar lo païsatge qu'ofrís a nòstres uèlhs la cadena dels Pirenèus al sud e analisar l'estructura complèxa associant doças colinas e tèrras alluvialas geologicas. Los afloraments de gres son generalament ocupats per de bòsques pichons compausats essencialament de garrics. Las bonas exposicions e las terrassas son reservadas a la vinha. Al nòrd, se remarca la posicion del vinhièr adorsat al massís de la Malapèira, e enfin, al-delà, barrant l'orizont, la massa escura de la Montanha Negra.

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Castel de Riut* en 1130, *Castrum de Ruterio* en 1220, *Riuterium* en 1226, *Rupterium* en 1229, *Rutherium* en 1260, *Riucenum* = *Riuterium* en 1312, *Ecclesia de Ruterio* en 1319, *De Riutio* = *Riuterio* en 1360, *Reuterium* en 1377, *Rentier* = *Reutier* en 1503, *Rieutier* en 1571, *Routié* en 1594, *Reutier* en 1594, *Saint Laurens de Routyer* en 1639, *Routier* en 1665, *Routiès les Limoux* en 1679. La prononciacion occitana es *Routiè* , dins la grafia de l'abat Antòni Savartés, donc [ru'tjɛ]. 
*Rotièr* vendriá d'un nom d'òme germanic, *Rotheri* per Dauzat e Rostaing , *Rotharius* (fòrma latinizada) per Bénédicte e Jean-Jacques Fénié . La primièra sillaba en *Rot-* foguèt precedida de *Riut-* e/o *Reut-*...

## Istòria
Lo vilatge s'es constituit al sègle X e se caracteriza per la preséncia de rèstas de la muralha medievala e sustot per sa glèisa parroquiala esplendida del sègle XIII, fortificada, amb un cloquièr-paret caracteristic e vesible de luènh. Es la pus vasta glèisa de Rasés. Cal notar tanben la curiositat del cementèri aluenhat de 800 mètres del vilatge e situat sul sit qu'ocupava aqueste darrièr abans lo sègle XII.

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton d'Alanha; es ara del canton de *La Piège-au-Razès* (en francés), que se disiá *de [[Bram]]* abans lo 1èr de genièr 2016.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas d'Aude

## Ligams extèrnes
* Rotièr sul site de l'Insee

## Nòtas
Comunas de la Nauta Garona

Per las autras comunas, vejatz Listas de las comunas de França.

Lista de las 588 comunas de la Nauta Garona per òrdre alfabetic, amb lor còde INSEE e lor còde postal principal, e mai lor apartenéncia a las principalas estructuras intercomunalas en 2004. Vejatz tanben la lista dels cantons e la lista de las ancianas comunas.


(CAM) Comunautat d'aglomeracion del Muretenc, creada en 2004.
(CAS) Comunautat d'aglomeracion Sicoval, creada en 2001.
(CUGT) Comunautat urbana del Grand Tolosa, creada en 2001.
Comunautat de comunas del Volvèstre
Auvèrnhe (region)

**Auvèrnhe** (o **Auvèrnha**) es una anciana region administrativa francesa. Z-es situat dinc lo centre-sud dau país.

## Istòria
Auvèrnhe z'es creada coma circonscripcion d'accion regionala lo 2 de junh de 1960. Ven un establiment public regional lo 5 de julhet de 1972. La « lei Deferre » (lei n°82-213 del 2 de març de 1982) ne fa una collectivitat territoriala de l'executiu elegit e partatja las competéncias entre l'Estat e las regions. Ven una collectivitat territoriala après las eleccions del 16 de març de 1986. A la fin de l’annada 2015, fusiona amb Ròse-Aups per venir la region d’.

## Geografia

Auvèrnhe es formada de 4 departaments :
* Alèir
* Cantal
* Naut Léger
* Puèi de Doma
## Nòtas e referéncias

## Ligams extèrnes
* Sit oficiau delh conselh regionau
Glen Benton

**Glen Benton** (Niagara Falls, estat de Nòva York, 18 de junh de 1967) qu'ei un musician american. Baishista e vocalista deu grop de death metal american Deicide que n'escriu tanben las paraulas.

## Ligam extèrne
*Pagina oficiau de Deicide
Heitor Villa-Lobos

**[[Heitor Villa-Lobos]]** (5 de març de 1887 - 17 de novembre de 1959) es lo compositor modernista Brasilièr pus conegut. Foguèt un compositor notament prolific pel nombre d'òbras escrichas. Fòrça trabalhs son arranjaments d'òbras anterioras. Mai que mai en los sieus darrièrs ans, Villa-Lobos realizèt grand nombre de recomposicions.

A l'excepcion dels trabalhs perduts, la siá musica es estada fòrça difonduda dins lo mond per las gravaduras existentas, e pels concèrts. Quitament las sinfonias son disponiblas en una gravadura integrala - veire https://web.archive.org/web/20080724201626/http://www.rdpl.org/villa/stuttgart.html.

Entre las òbras mai popularas de Villa-Lobos podèm mencionar las *Bachianas Brasilianas*, en essent lo *Numèro 5* una de la mai conegudas, escricha per votz e uèch violoncèls, mas interpretadas en fòrça autras combinacions instrumentalas. En seguint amb las siás òbras podèm citar la musica per guitarra coma los *Preludis*, *Estudis* e los *Choros* (lo *Choro Numèro 1* es fòrça popular). Es tanben important mencionar la sèria de *Quatrins de còrda*.

Tanben foguèt maèstro e trabalhèt dins d'orquèstras brasilièras, e tanben en Anglatèrra, Argentina, França, Finlàndia, etc.

### ''Bachianas Brasilièras''
* No. 1 per 8 violoncèls (1932) 
* No. 2 per orquèstra de cambra (1933) 
* No. 3 per piano e orquèstra (1934) 
* No. 4 per piano (1930-40); orquestrada en 1942 
* No. 5 per votz e 8 violoncèls (1938) 
* No. 6 per flaüta e fagòt (1938) 
* No. 7 per orquèstra (1942) 
* No. 8 per orquèstra (1944) 
* No. 9 per còr o orquèstra de còrda (1944)
Naxçıvan

La **Republica Autonòma de Naxçıvan** (en azèri *Naxçıvan Muxtar Respublikası*; en rus Нахичеван, *Nakhichevan*) es una exclava e una territòri autonòme de l'estat d'Azerbaitjan, en Asia, al sud de Caucàs. Confronta Armenia, Turquia e Iran.

Sa capitala es la Ciutat de Naxçıvan.
Març de 2006

*Vejatz tanben: [[Febrièr de 2006]] - [[Abril de 2006]] - [[2006]]*

= Actualitats del mes de març de 2006 =
## Dimars [[7 de març]]
* 3 explosions a Varanasi, Índia causan la mòrt de 15 personas.

## Dissabte [[11 de març]]
* Slobodan Milošević, èx-president de Iogoslavia es trobat mòrt dins sa cèla de preson a L'Aia, Païses Basses.
* Començament del govèrn de Michelle Bachelet, primièra femna elegida presidenta de Chile.
Kyiiv

**Kyiiv** o **Kiev** (en ucraïnian Київ, *Kyiiv* ; en rus Киев, *Kiev*) es la capitala e vila mai granda d’Ucraïna. Se situa dins la part centre-nòrd del país, còsta lo riu Dnièpre. En julh de 2013 la ciutat comptava oficialament 2.847.200 abitants, e mai se d'autres nombres mai importants son estats avançats. 

Kyiiv es un centre important per çò qu’es de l’industria, de las sciéncias e tanben de la cultura per l'Euròpa de l'èst.

La data exacta de sa fondacion demòra descobeguda. Las recercas arqueologicas fan pensar que Kyiiv venguèt una vila a la fin del . Kyiiv foguèt la capitala de Rutènia, de la principautat de Kyiiv, del grand ducat de Rutènia, de la Republica populara ucraïniana, de l’Estat ucraïnian e de la Republica socialista sovietica d'Ucraïna. Kyiiv foguèt tanben lo centre administratiu  de la voïvodia de Kyiiv, del governament de Kyiiv, del districte general de Kyiiv pendent la Segonda Guèrra mondiala e de l'óblast de Kyiiv.

La vila es un dels pus ancians centres de l'Euròpa de l'Èst e del cristianisme. La catedrala de Santa Sofia e la Laura de las baumas de Kyiiv son marcadas a la lista del patrimòni mondial. 

## Division administrativa
La vila de Kyiiv es devesida en raions (en ucraïnian: **район**, valent a dire districtes o arrondiments, division tanben emplegada dins las províncias o oblasts). 

La capitala ucraïniana ten 10 raions:
* Raion de Shevchenko (**Шевченківський район**)
* Raion de Solomiansk (**Солом'янський район**) 
* Raion de Pechersk (**Печерський район**)
* Raion de Podil (**Подільський район**)
* Raion de Holosiïu (**Голосіївський район**)
* Raion de Darnytsia (**Дарницький район**)
* Raion de Dnipro (**Дніпровський район**)
* Raion de Desna (**Деснянський район**)
* Raion d'Obolonh (**Оболонський район**)
* Raion d'Sviatoshin (**Святошинський район**)

## Nòtas e referéncias
Odessa

**Odèssa** (en ucraïnian: **Одеса**, en transcripcion internacionala **Odesa**) es lo cinquen centre urban mai important d'Ucraïna, e una de las vilas mai ricas del país. 

La vila foguèt fondada en 1794 a partir d'un decrèt de l'emperairitz Catarina la Granda. De 1819 a 1858, Odèssa foguèt un pòrt franc. Durant lo sègle XIX, èra la quatrena ciutat mai granda de l'Empèri rus, aprèp Moscòu, Sant Petersborg e Varsòvia. Son arquitectura istorica es mai d'estil mediterranèu que rus, per encausa de las influéncias francesa e italiana. 

Durant lo periòde sovietic, venguèt basa navala de las fòrças armadas de l'URSS. La ciutat es actualament un dels pòls economics mai importants d'Ucraïna amb fòrça industrias agroalimentàrias e textilas.

Lo folclòre e la varietat lingüistica odessita son fòrça impregnats d'influéncia jusieva, que la populacion d'origina ebrèa ocupa una part importanta de la populacion.
Gregor Mendel

**Gregor Johann Mendel** (Àustria, 22 de julhet de 1821 – Brno, 6 de genièr de 1884) foguèt un religiós augustin e naturalista. Realizèt las primièras experiéncias d'ibridacion en cultivant de peses e aital bastiguèt las fondamentas de la genetica. Formulèt las leis que pòrtan son nom e que son los pilars de la genetica modèrna.

**Las leis de Mendel**:

* La lei de la dominància
* La lei de la segregacion
* La lei de l'independéncia

## Ligams extèrnes
* https://web.archive.org/web/20061126121106/http://www.infoscience.fr/histoire/portrait/mendel.html (en francés)
* http://www.fundp.ac.be/bioscope/1886_mendel/mendel.html (en francés)
Maria de Montpelhièr

**Maria de Montpelhièr** (1182/83 - Roma 18 d'abril de 1213) èra la filha de Guilhèm VIII de Montpelhièr e d'Eudòxia Comnena de Constantinòble. Es coneguda dins l'istòria occitana e catalana que foguèt la maire de Jacme Ièr e la molher de Pèire II, comte-rei d'Aragon. Èra l'eiretièra de la senhoriá de Montpelhièr que passèt doncas a la Corona d'Aragon a partir del maridatge de Maria.
Edgar Allan Poe

thumb|Edgar Allan Poe
**Edgar Allan Poe** (Boston, 19 de genièr de 1809–Baltimore, 7 d'octobre de 1849) foguèt un escrivan, poèta, critic literari e editor american del sègle XIX.
Foguèt una de las figuras màgers del romantisme american e es conegut mai que mai per sos contes. Es considerat coma l’inventor del roman policièr e sas òbras prefiguran sovent los genres de sciéncia ficcion e fantastic.
Amersfoort

**Amersfoort** (prononciacion: [ˈaːmərsˌfʊːrt]) es una vila neerlandesa de la Província d'Utrecht. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2005. Sa superfícia totala es 63,85&nbsp;km².

thumb|230px|left|Anciana construccion als marges del riu d'Een, Amersfoort.
Champanhòl

Lo **champanhòl** (var. **champanhòu**; autonim: *champaignat*) es una lenga romanica que fa partida de las lengas d'oïl. Una autra classificacion definís-o coma un dialècte de la lenga francesa. 

Se parla principalament en França, aital coma dins una pichona zona de Belgica (dialècte ardenés de transicion amb lo valon). Es practicament estench dins la totalitat del territòri davant la pression del francés estandard.

## Localizacion
Se parla concretament en França, en Champanha (region administrativa de Champanha-Ardena, levat de la zona de Givet que parla valon), dins Aisne (Picardia), Sèina e Marna (Illa de França) e Yonne (Borgonha) e dins cinc vilas de Belgica: Membre, Bohan, Bagimont, Pussemange e Sugny.

## Normativizacion
A pas cap de nòrma generalament acceptada.

## Estatut legal
Lo champanhòl es reconegut coma lenga regionala endogèna en Belgica, segon un decret de l'executiu de la Comunautat francesa adoptat en 1990. Benefícia, mai que mai per la preséncia als mèdias de comunicacion, de las accions del Burèu de las Lengas Regionalas Endogènas.

En França, benefícia pas de cap de legislacion al nivèl general e la ratificacion de la Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias demòra blocada.

## Ligams externes
* Lou Champaignat 
* Particularitats del dialècte champanhat de Sugny 
* Proprietats del champanhat de las Ardennes 
* Dictionnaire champenois Ardennais
Francomtés

Lo **francomtés** (autonim: *frainc-comtou*) es un idiòma que fa partida de las lengas d'oïl, o, segon una autra concepcion, un dialècte de la lenga francesa. Se parla sustot en França e dins una pichona zona de Soïssa. Es practicament atudat dins la totalitat del territòri sota la pression del francés estandard.

## Difusion
En França se localiza dins lo nòrd e lo nòrd-oèst de la Franca Comtat, dins los departaments de l'Auta Sòna, del Territòri de Belfòrt, lo nòrd de Doubs e lo nòrd de Jura (la zona sud d'aqueles dos darrièrs departaments parla francoprovençal). En Soïssa se parla dins lo canton de Jura.

## Normativizacion
Non i a cap de nòrma generalament acceptada.

## Estatut legal
En França, non benefícia de cap de legislacion a nivèl general e la ratificacion de la Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Mioritàrias demòra blocada. 

En Soïssa es reconegut coma «patés» (patois) dins la constitucion del Canton de Jura.

## Ligams extèrnes
Lenga d'oïl - lengas d'oïl

thumb|Distribucion de las lengas d'oïl (a part del francés).

Lo tèrme de **lenga(s) d'oïl** pòt prene dos senses diferents:
* Segon la classificacion de la lingüistica romanica tradicionala, la **lenga d'oïl** —al singular— es un sinonim de la **[[francés|lenga francesa]]**, qu'es una de las lengas romanicas. Aital se considèra que las varietats regionalas de la lenga d'oïl (o de la lenga francesa) son de dialèctes del francés. Lo francés estandard, en aquel cas, es una varietat de la lenga d'oïl (o de la lenga francesa) entre d'autras varietats.
* Segon una concepcion apareguda dempuèi los ans 1970, d'unes pensan que i a de **lengas d'oïl** —al plural— que son independentas e que forman un sosgrop (la "familha d'oïl") dintre la familha de las lengas romanicas. Lo francés seriá solament una "lenga d'oïl" entre d'autras. Aquela concepcion es defenduda per certans lingüistas (pas per totes) e tanben per los movements culturals que promòvon las "lengas d'oïl".

Las lengas d'oïl, lengas regionalas de França, talas coma son revendicadas segon la segonda concepcion, e segon la lista establida sus la basa del document d'abril de 1999 del professor Bernard Cerquiglini, son aquelas: 
* francés
* borgonhon-morvandiòt
* borbonais
* berrichon
* champanhòl
* francomtés
* galò
* lorenc
* orléanais
* mayennais
* normand
* picard
* peitavin-santongés
* valon
* angevin
* manceau
* tourangeau
Qualques varietats del normand (jerseyés, guerneseyés e sercqués) son parladas a las Illas Normandas e reconegudas coma lengas regionalas pels govèrns de las illas (jerseyés e guerneseyés son reconeguts coma lengas regionalas al Reialme Unit).

Doas lengas son objècte d'un ensenhament public en França, lo galò dempuèi 2006 e lo picard dempuèi 2021. 

Lo valon, lo picard, lo lorenc (parlar *gaumais*) e lo champanhòl son reconeguts en Valonia (Belgica) coma lengas endogènas.
Montserrat

**Montserrat** (oficialament en anglés: *British Territory of Montserrat*) es una illa de la mar Cariba e un territòri d'otramar del Reialme Unit.

### Istòria
Foguèt descobèrta per Cristòl Colomb en 1493, e recebèt lo nom d'una montanha de Catalonha.

En 1997, l'erupcion volcanica de la Sofrièra rendèt inabitabla la mitat sud de l'illa, e forcèt l'evacuacion de la capitala Plymouth. Los centres administratius son ara a Brades, mas bastisson una novèla capitala a Little Bay.
### Geografia

### Economia

### Ligams extèrnes
* Govèrn de Montserrat
* Governador de Montserrat
* Ofici de Torisme

### Referéncias
Adriano Emperado

**Adriano Emperado** (nascut lo 16 de junh de 1926 a Honolulu) es lo principal de cinc artistas marcials, qu'an elaborat lo kajukenbo (un sistèma de defensa pròpria).
Piet Mondrian

**Pieter Cornelis Mondriaan**, mai conegut posteriorament coma **Piet Mondrian** (Amersfoort, Païses Basses, 7 de març de 1872 - Manhattan, Nòva York, Estats Units, 1 de febrièr de 1944) foguèt un pintre modernista neerlandés. Membre del movement neerlandés sonat *[[De Stijl]]* foguèt un dels pionièrs dins lo domeni de l'abstraccion.
Païses Arabis

thumb|right|400px|Mapa dels Païses Arabis. En verd encre: zonas ont l'arabi es la lenga tradicionala. En verd clar: zonas principalas ont i a de minoritats lingüisticas.
400px|right|thumb|Païses ont l'arabi es lenga oficiala
[400px|right|thumb|bandièra de la [Liga aràbia]]

Los **Païses Arabis** (var. **Païses Arabs**, **País Arabis**), nomenats tanben lo **Mond Arabi**, son l'ensems dels païses ont l'arabi es la lenga dominanta. Se situan en Africa e en Asia. Resultan de l'espandiment de la lenga aràbia e del pòble arabi que son originaris d'Arabia.

Lo gentilici es **arabi aràbia**.

Los estats ont l'arabi es la lenga dominanta o majoritària son, de l'oèst a l'èst: Mauritània, lo Sahara Occidental, Marròc, Argeria, Tunisia, Libia, Egipte, Sodan, Palestina, Jordania, Liban, Siria, Iraq, Kowait, l'Arabia Saudita, Bahrayn, Qatar, los Emirats Arabis Units, Oman e Iemèn.

En Israèl, l'arabi es cooficial amb l'ebrieu.

Qualques estats an adoptat l'arabi coma lenga oficiala o cooficiala, e mai se l'arabi i es pas la lenga tradicionala de la majoritat de la populacion: son Chad, Eritrèa, Jiboti, Somalia e las Comòras.

A Malta se parla lo maltés, qu'es una lenga per elaboracion venent de l'arabi.

## Vejatz tanben
* Liga Aràbia
* Arabia
* Magrèb
* Mashrèc
Arabia

thumbnail|right|280px|Arabia

**Arabia** (), eventualament la ** peninsula Aràbia**, **peninsula Araba**, **peninsula Arabica**, es una peninsula de l'Asia Occidentala e es la pàtria originària del pòble arabi e de la lenga aràbia. Es una partida dels Païses Arabis. Se situa entre Levant, la mar Roja, l'ocean Indian (amb la mar d'Oman) e lo golf Persic. Compren los estats de Kowait, l'Arabia Saudita, Bahrayn, Qatar, los Emirats Arabis Units, Oman e Iemèn.

Lo gentilici es *arabi, aràbia* (var. **arab, araba**).

## Vejatz tanben
* Païses Arabis
Equus asinus

L**'ase** (var. **asne**, **aine**, **ae**, **ai**, **aso, asoòt**), *Equus asinus*,  es un animal domestic de la familha dels equids (coma lo caval).
Lo pichòt de l'ase es l'asenon. 

L'ase es un mamifèr qu'a un pelatge gris amb una linha negra sus l'esquina; se noirís d'èrbas. Servís a portar de causas o a far de randonadas.

La femèla es la sauma.

## Noms dialectals
L'ase recèp tanben aqueles noms dialectals:
* *borro*, *harri*, *saumet* en gascon
* *borric*, *saumèl*, *saumier* en lemosin, e probablament *borrica* e lo diminitiu *borriquet* coma en lengadocian
* *borrica* en lengadocian amb los diminitius *borricòt*, *borriquet*
* *mitron* (dialècte?)

La sauma recèp tanben lo nom comun *borrica* e aqueles noms dialectals:
* *arruca*, *aina* en gascon
* *asnessa*, *mistra* en lemosin, e probablament *borrica* e lo diminitiu *boriqueta*
* *borra* en lengadocian
* *asena* en vivaroalpenc e lo diminitiu *saumeta*
## Provèrbis

* "A fauta de buòu, òm fa laurar l'ase".
* "Cantatz a l'ase, vos farà de pets".
* "Es ase de natura cu non saup legir son escritura".
* "Fa mal siblar a l'ase quand vòl pas beure".
* "L'ase pensa d'un biais e l'asenièr d'un autre".
* "Mai l'ase es magre, mai las moscas lo fiçan".
* "Per la fam l'ase mangèt l'agram".
* "Se lo trabalh fasiá ric, mon ase auriá la barda d'aur"

## Nòtas e Referéncias
Renat Tulet

thumb|250px|Retrach de Renat Tulet cap a 1905
**Renat Tulet** (en francés *René Tulet*; Poçan, Erau, 16 de novembre de 1868 - 1948), escrivan occitan de la debuta del sègle XX foguèt un autor de teatre prolific e tanben collaborador de la *[[Campana de Magalona]]*. Escriguèt tanben divèrsas cançons coma *La cançon dels dissabtièrs*.

Un baloard de Poçan pòrta son nom.

## Biografia
Foguèt un dels animadors mai importants del grop los Dissabtièrs qu'amassèt divèrses autors tant prestigioses coma Max Roqueta, Francés Deseuse, Joan Amada e mai Josep Sebastià Pons.

## Òbras
* *Lo poton* (1902)
* *La masca* (1914)
* *Femna de cambra e cosinièira* (1932)
* *La femna deputada* (1934)
Equidae

vinheta|Equidae

Los **equids** (***Equidae***) son los mamifèrs apartenent a la meteissa familha biologica que lo caval, coma los ases e los zèbres. Son de perissodactils, doncas an un nombre impar de dets, en l'occurréncia un.

## Lista de las espècias
* *Equus asinus* Linnaeus, 1758 — Ase
* *Equus africanus* (Fitzinger, 1857) — Ase salvatge d'Africa
** *Equus africanus africanus*
** *Equus africanus atlanticus*
** *Equus africanus somaliensis*
* *Equus burchellii* (Gray, 1824) — Zèbre de Burchell
** sinonim : *Equus quagga burchellii*
* *Equus caballus* Linnaeus, 1758 — Caval domestic
* *Equus ferus* Boddaert, 1785
** *Equus ferus ferus* — Tarpan
** *Equus ferus silvestris*
** *Equus ferus przewalskii* — Caval de Przewalski
* *Equus grevyi* Oustalet, 1882 — Zèbre de Grévy
* *Equus hemionus* Pallas, 1775 — Emiona
** *Equus hemionus kulan*
** *Equus hemionus luteus*
** *Equus hemionus onager* — Onagre
* *Equus kiang* Moorcroft, 1841 — Kiang
* *Equus onager* Boddaert, 1785 — Onagre
** *Equus onager onager*
** *Equus onager khur*
** *Equus onager hemippus*
** *Equus onager kulan*
* *Equus quagga* Boddaert, 1785 — Zèbre de las planas
** *Equus quagga quagga* — Quagga
** *Equus quagga burchellii* — Zèbre de Burchell
* *Equus zebra* Linnaeus, 1758 — Zèbre de las montanhas

## Reparticion geografica

Image:Equus africanus.png|*[[Ase salvatge d'Africa]]*
Image:Equus burchellii.png|*[[Zèbre de Burchell]]*


Image:Equus grevyi.png|*[[Zèbre de Grévy]]*
Image:Equus zebra.png|*[[Zèbre de las montanhas]]*


Image:RangeMap-PlainsZebra.GIF|*[[Zèbre de las planas]]*


## Vejatz tanben
La categoria dels Equids.

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Scorpiones

*Per la constellacion del meteis nom, vejatz [[Escòrpi (constellacion)]].*
----

Los  ** escòrpis **  (var . **escorpion**,  **escrepi**) son d'animals invertebrats de uèit patas qu'apertenon a l'òrdre  *Scorpiones* dins la classa dels aracnids. 
Se distinguisson dels autres aracnids per sas pinças e per l'agulhon verinós que pòrtan al cap de son abdomen. Se ne coneis aperaquí 1750 espècias.

Las doas espècias indigènas en Occitània son *[[Euscorpius flavicaudius]]* o *Escòrpi negre de la coa jauna* que viu dins los ostals e lo *[[Buthus occitanus]]*, *Escòrpi Occitan* o *Escòrpi Lengadocian* que demòra mailèu defòra e s'encontra sovent jos las pèiras.
## Referéncias
Mosca domestica

Las **moscas** (var. **moschas**) son maites insèctes, generalament de diptèrs, que se sarran a la **mosca comuna** (*Musca domestica*). 

## Mosca comuna
Los adultes mesuran entre 5 a 8&nbsp;mm de long, de cap negrós, de torax gris vestit de quatre bendas negras e jaunenc enjós, amb un còs plan pelut. Sos uèlhs se compausan de mai d'un milierat de lentilhas e son rogencs. An pas qu'un parelh d'alas de tons grises.

### Biologia
Pòt pondre cada femèla a l'entorn de 500 uòus que fan cadun 1,2&nbsp;mm de long. Las larvas, que son apòdas, s'alimentan amb de matèria organica, coma per exemple d'escobilhas e d'excrements. 
A mai d'èsser un element essencial de la cadena alimentària, qualques espècias de moscas escampilhan lo pollèn o facilitan la descomposicion de las remasilhas organicas.

## Provèrbis

* Ai volgut me far mèl, las moscas m'an manjat.

* Mai l'ase es magre, mai las moscas lo fissan.
Man

Las **mans** (del latin: manus, pl. manūs) son las doas partidas del còrs, preensilas e compausadas de dets, situadas a l'extremitat de cada braç dels umans o dels primats. Son l'organ principal que permet de manipular l'environa, e representa a l'encòp la font principala de las sensacions tactilas.
thumb|La man (Heikenwaelder Hugo)

## Descripcion
thumb|right|Man esquèrra umana

## Provèrbis

* "Una man lava l'autra e totas doas la cara".
Vinha

La **vinha** es una planta del genre *Vitis* provenenta d'Asia. Es l'espécia *Vitis vinifera* qu'es cultivada dins totes los païses mediterranèus, e particularament en tèrras occitanas, per obtenir de **[[rasim]]**.

## Morfologia
Es una planta arbustiva de fuèlhas simplas leugièrament palmadas, que se sonan pàmpols. Son fruch, lo rasim, es madur tre la fin d'agost fins al mes de novembre. Lo rasim pòt èsser blanc o roge, en foncion de la pigmentacion de la pèl, çò que determinarà la color del vin.

## Provèrbis

* "Tot rasim cal que passe per agràs".
* "Quand la vinha es en flor, n'a pas besonh d'aunor, ren que dau senhor".

## Varietats
* Vitis vinifera apyrena : pansarilha
Uòu (cosina)

thumb|right|250px|Una boita d'uòus
Los **uòus** (o en gascon **ueus**, en niçard **òus**) son un ingredient natural corrent entrant dins la composicion de mantun plat, dins mantuna cosina un pauc pertot dins lo monde. 

## Provèrbis

* "Val mai l'uòu de uèi que la galina de deman".
Vèrm

Lo **vèrm** (variantas **vèrme**, **vèrmi, vèrmo**) es un animal invertebrat. Lo membre mai conegut d'aquesta espécia es lo vèrm de tèrra, un annelid, mas existisson de centenats de milièrs d'espècias que vivon dins una bèla varietat d'abitats a mai del sòl.

Lo **vèrm de tèrra** es dit tanben **lombric** o gasc. *talòç/talòs, bosic, bodic, vivèt, vivèra.*
thumb|Un vèrm.

## Provèrbis

* "Uèi en flors, deman en vèrms".

## Vejatz tanben

### Articles ligats
* Lumbricina
Aquila chrysaetos

L**'aigla reiala** (o **agla reiala**, **aigla reiau**) es un dels aucèls de preda mai coneguts dins l'emisfèri nòrd. Coma totas las aiglas, aperten a la familha dels Accipitridae.

I a sièis sosespècias d'agla reiala que diferisson per la talha e la pluma. Se pòdon trapar dins diferentas partidas del mond:
* *[[A.c.chrysaetos]]*, Eurasia levat la Peninsula Iberica, de l'èst a l'oèst de Siberia.
* *[[A.c.canadensis]]*, America del Nòrd.
* *[[A.c.homeryi]]*,  Peninsula Iberica e Africa del Nòrd, Turquia e Iran.
* *[[A.c.japonica]]*, Japon e Corèa.
* *[[A.c.daphnea]]*,  Cazacstan, Manchória, sud-oèst de China e Paquistan.
* *[[A.c.kamtschatica]]*, Siberia de l'èst, d'Altai a la peninsula de Kamchatka.

## Referéncias

## Vejatz tanben
Aigla