open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maurizio Malvestiti

**Maurizio Malvestiti** (n. a Marne, masatge de la comuna de Filago, lo 25 d'agost de 1953) es un avesque italian. 

Foguèt consagrat prèire en 1977. Comencèt coma professor al Seminari de Bergam, puèi trabalhèt a la *Congregacion per las Glèisas orientalas*.

Lo 26 d’agost de 2014 foguèt fach avesque de Lodi pel papa Francés.

## Decoracions

Image:Template-Chaplain of His Holiness.svg|Capelan de sa santetat - 1996
Image:Template-Honorary Prelate of His Holiness.svg|Prelat d'onor de sa santetat - 26 d'agost de 2006


## Autres images

Image:BISHOP Malvestiti Lodi 02.jpg|Maurizio Malvestiti, lo jorn de sa consacracion episcopala dins la basilica de Sant Pèire de Roma
Image:Episcopal ordination of bishop Maurizio Malvestiti.jpg|Lo patriarca maronit Rahi impausa las mans sul cap del paire Maurici durant l’ordinacion episcopala.  Darrièr lo patriarca, los cardinals Sandri e Müller
Image:BISHOP Malvestiti Lodi 03.jpg|Maurizio Malvestiti, consagrat avesque dins la basilica de Sant Pèire de Roma
File:BISHOP malvestiti lodi installed.jpg|Maurizio Malvestiti, installat sus la cadièra de l’avesque de Lodi
Image:Bishops Malvestiti and Warda.jpg| Mgr Malvestiti e Mgr Bashar Matti Warda durant la vigília nocturna de Pentacòsta dins la catedrala de Lodi, lo 14 de mai de 2016.
Image:Bishops miragoli and malvestiti.jpg|Mgr Malvestiti impausa la calòta a Msr Miragoli a pena elegit avesque de Mondovì lo 29 de setembre de 2017.


## Referéncias

## Ligams extèrnes

* Maurizio Malvestiti - Catholic-Hierarchy
Joan Baptista Raimond de La Cròssa

**Joan Baptista Raimond de La Cròssa** (Milhan 6 de seteme de 1760-10 de seteme de 1829) ei un marin gascon qui servigot dens la Marina francesa deu temps de la Revolucion e de l'Empèri.

## Biografia

Son hilh Teobald tanben hesot una carrèra dens la marina e la politica.

## Nòtas e referéncias

* Alfred Veilhon, *Le contre-amiral Lacrosse, gouverneur général de la Guadeloupe 1792-1793 et 1801-1802*, pp. 61-101, Revue de l'Agenais, 1933, 60 (''legir en linha'')
Otto Pérez Molina

**Otto Fernando Pérez Molina** (n. Ciutat de Guatemala, Guatemala; 1 de decembre de 1950) es un general retirat de l'armada de Guatemala e politician guatemalenc. Foguèt lo quaranta-uèiten President de la Republica. Postulèt a la presidéncia pel Partit Patriota (PP) a las eleccions generalas de Guatemala de 2011, realizadas lo 6 de novembre, amb Roxana Baldetti coma companha de formula e candidata a la vicepresidéncia. Es lo primièr militar elegit popularament de la nòva èra democratica de Guatemala, que comencèt en 1985, e fondador del PP, que ne foguèt secretari general dde sa fondacion, lo 20 de decembre de 2001, fins al 20 de genièr de 2009.

## Referéncias
Escut de Guatemala

L**'[[escut d'armes|escut]] de [[Guatemala]]** es de forma circulara e compren: 
* Una corona facha de dos rams de laurièr entrelaçats, simbòl de victòria e de patz. 
* Lo quetzal resplendent, l'aucèl nacional, que simboliza la libertat.
* Un pergamin amb l'inscripcion en espanhòl: *Libertad / 15 de setiembre de 1821*, es a dire, 'Libertat / 15 de setembre de 1821' (data de la declaracion d'independéncia de l'America Centrala respècte a Espanha).
* Dos fusilhs Remington amb baioneta passats en sautor, indicatius de la volontat de Guatemala de se defendre per la fòrça de las armas, se caldriá.
* Doas espasas crosadas, en representacion de l'onor.
Quetzal (moneda)

Lo **quetzal** (codi ISO 4217: GTQ) es la moneda nacionala de Guatemala. Se dividís en 100 centaus (en espanhòl *centavos*).

Dins l'anciana civilizacion maia, fasián servir coma moneda las plomas de la coa del quetzal, e donar lo nom de l'aucèl a la moneda nacionala li balha una fòrta valor istorica indicativa dels pòbles nadius de Guatemala.

Fins a 1979 èra en paritat amb o dolar dels Estats Units. 

Actualament i a en circulacion de monedas d'1, 5, 10, 25 i 50 centaus e 1 quetzal, e de bilhets
ts de 50 centaus e d'1, 5, 10, 20, 50, 100 e 200 quetzals.

## Taxas de cambi
* 1 EUR = 9,77 GTQ (21 de novembre de 2008)
* 1 USD = 7,76 GTQ (21 de novembre de 2008)

## Ligams extèrns

*   Banc de Guatemala (*Banco de Guatemala*)
Lista dels presidents d'Onduras

130px|thumb|Blason d'Onduras.
Lo **president** es lo cap d'Estat e cap de govèrn d'Onduras. Aquesta es la lista dels presidents d'Onduras de 1839 fins a uèi.

## Presidents durant lo sègle XIX

## Presidents durant lo sègle XX

## Presidents après la constitucion de 1982

## Veire tanben
* Onduras
Tikal

**Tikal** es la pus granda de las ancianas ciutats dels maias  del periòde classic. Es situada dins la region de Petén, dins lo territòri del Guatemala actual. 

Tikal foguèt un dels principals centres culturals e de poblament de la civilizacion maia. La tomba del fondador possible de la dinastia Yax Ehb' Xook data de circa l'an 60, encara que mòstra una ocupacion dempuèi 600 abC segon las descobèrtas a *Mundo Perdido*, la part mai anciana de la ciutat. 

Prosperèt principalament durant lo periòde classic maia, aperaqui de 200 a 850, data aprés la quala se bastiguèron pus cap grands monuments, e  ont d'unes palais de l'elit foguèron cremats, e la populacion descreissèt fins a çò que  lo luòc foguèsse abandonat a la fin del sègle X. L'ultim monument datant de 899.
Quetzal resplendent

Lo **quetzal resplendent** (*Pharomachrus mocinno*) es un aucèl de la familha dels trogonids. Se trapa del sud de Mexic fins a l'oèst de Panamà (contrariament als autres quetzals del genre *Pharomachrus*, que se trapan en America del Sud e a l'èst de Panamà). Es famós per son plumatge colorat. Existisson doas sosespècias, *P. m. mocinno* e *P. m. costaricensis*.

Lo quetzal joga un ròtle important dins las mitologias mesoamericanas. Lo quetzal resplendent es l'aucèl nacional de Guatemala, e son imatge es sus la bandièra e sus l'escut de Guatemala. Es tanben lo nom de la moneda del país (abreviacion GTQ).
Guèrra de Mexic

La **Guèrra de Mexic** se debanèt dau 8 de decembre de 1861 au 21 de junh de 1867. Foguèt la consequéncia d'un projècte francés de crear un Empèri de Mexic conservador e catolic capable d'equilibrar la poissança estatsunidenca sus lo continent american. La question dau deute public dau govèrn mexican foguèt utilizada coma pretèxte per Napoleon III per organizar una expedicion comuna ambé lo Reiaume Unit e Espanha. Lei tropas europèas ocupèron aisament lo pòrt de Veracruz per faire pression sus lo govèrn de Mexico. Pasmens, Espanhòus e Britanics partejavan pas l'objectiu francés e se retirèron tre 1862 ambé la conclusion d'un acòrd de pagament dau deute. Laissèron lei Francés ocupar lo centre dau país en 1863 ambé lo sostèn dei conservadors mexicans e de la Glèisa qu'èran en conflicte còntra lo govèrn centrau republican. En 1864, Maximilian de Habsborg, fraire de l'emperaire austrian, foguèt proclamat emperaire de Mexic per lei Francés e seis aliats. 

Dins aquò, lo govèrn republican de Juárez capitèt de se retirar dins lo nòrd de Mexic onte poguèt aprofichar lo sostèn deis Estats Units d'America ostils a la creacion d'un Mexic susceptible de representar una menaça. En despiech d'unei campanhas victoriosas, lei Francés e l'armada imperiala mau capitèron de sometre lei guerilhas republicanas. A partir de 1865, en fàcia dau còst de la guèrra e dei menaças de conflicte sus lo continent europèu, Napoleon III decidèt de retirar pauc a pauc lei tropas francesas. La pèrda dau sostèn francés afebliguèt lo poder de Maximilian e lo govèrn imperiau perdiguèt a cha pauc lo contraròtle dau país. Pasmens, maugrat l'avançada dei tropas republicanas, Maximilian refusèt d'abdicar e contunièt lo combat après la partença definitiva dau còrs francés en març de 1867. Sa posicion militara se desgradèt alora rapidament fins a sa captura e son execucion en junh de 1867. Lo govèrn de Juárez restabliguèt alora son autoritat sus lo país. 

Una repression saunosa foguèt dirigida còntra leis aliats dei Francés, especialament còntra lei conservadors e la Glèisa. Aquò permetèt ai faccions liberalas d'eliminar seis adversaris e la situacion politica mexicana s'estabilizèt dins lo corrent deis annadas 1870 après d'annadas de caòs dempuei l'independéncia dau país en 1821. En França, la revirada de l'expedicion descreditèt mai lo regime imperiau que s'afondrèt definitivament en 1870 ambé la desfacha còntra Prússia.

## Liames intèrnes

* Mexic.
* Segond Empèri Francés.
* Napoleon III.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Merili Varik

**Merili Varik** (Kuressaare, Estònia, 1983) es una cantaira estoniana de musica rock. Anciana vocalista, e a l'encòp una de las fondadoras, del grop Agent M, e actualament vocalista de Sõpruse Puiestee, venguèt famosa internacionalament en setembre de 2014 per son supòrt a l'independéncia catalana amb sa cançon "It's Time".

## Discografia
### Coma solista
* *Kas tõesti* (2012)

## Ligams extèrns
* Pagina oficiala de Merili Varik sus Facebook
Maxim Dondiok

thumb|Retrach de Maxim Dondiok
**Maxim Dondiok** (en ucraïnian: **Максим Дондюк** e en transcripcion internacionala: **Maxim Dondyuk**; region de Khmelnytsky, 15 de julh de 1983) es un fotograf ucraïnian. Especializat dins los documentaris, realizèt un trabalh que lo revelèt a prepaus de la tuberculòsi en Ucraïna abans de se veire recompensat en 2014 amb lo Prèmi Rémi Ochlik, per son reportatge "Euromaidan o la cultura de la confrontacion" dins l'encastre del festenal Visa pour l'Image organizat annadièrament dins la vila de Perpinhan.
Bochotnica

**Bochotnica** es un vilatge dau sud-èst de Polonha amb una populacion de 1500 abitants, entre Puławy e Lublin subre lo riu Wisła. Es situat e lo destrech (en polonés *powiat*) de Puławski, qu'es una subdivision administrativa dau Voivodat de Lublin.

## Istòria
Lo vilatge foguèt probable fondat au sègle XIV.

## Liame extèrne
Crompa Gadsden

La **Crompa Gadsden** (*Gadsden Purchase* en anglés) designa l'aquisicion en 1853 per leis Estats Units d'America d'un territòri de  km² situat au nòrd de Mexic e que forma a l'ora d'ara lo sud deis estats estatsunidencs d'Arizòna e de Nòu Mexic. L'objectiu d'aquela crompa èra de permetre la bastida d'un camin de fèrre transcontinentau que foguèt finalament jamai realizada. Lo pretz foguèt fixat a 10 milions de dolars estatsunidencs.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
R. Kelly

**Robert Sylvester Kelly** (escaissat **R. Kelly**, nascut en 1967) es un cantaire anglofòn american. 
En Occitània, es fòrça conegut per dos tubes, *I believe I can fly* en 1997 e *If I Could Turn Back The Hands Of Time* en 2000. 

## Discografia

### Album
*1992: *Born into the 90's*
*1993: *12 Play*
*1995: *R. Kelly*
*1998: *R.*
*2000: *TP-2.com*
*2002: *The Best of Both Worlds*
*2003: *Chocolate Factory*
*2004: *Happy People/U Saved Me*
*2004: *Unfinished Business*
*2005: *TP3.Reloaded*
*2007: *Double Up*
*2009: *Untitled*
*2010: *Love Letter*
*2012: *Write Me Back*
*2013: *Black Panties*

## Nòtas e referéncias
Ftiraptèrs

Los **ftiraptèrs** (Phthiraptera) constituisson dins un òrdre unic l'ensems dels insèctes designats jol nom de **pesolhs**, entre los quals trobam lo pesolh de l'òme.

L'òrdre compta unas  espècias consideradas coma validas.

## Classificacion

Dins la segonda edicion de son *[[Systema Naturae]]* (1758), Carl von Linné pren coma nom de genre lo nom latin del pesolh, *Pediculus*. I amassa pasmens fòrça animals que podon avar l'aspècte de pesolh, es a dire los posolhs vertadièrs (anoplors), los pesolhs dels aucels (mallofags), los psòcs e tanben un diptèr hippoboscideu. Lo seguèt sul subiècte Johan Christian Fabricius (1775).

La primièr destriament entre los posolh vertadièrs, chucaires de sang, e las espècias amb de mandibulas trissadoiras (mallophages) es degut a Charles de Geer en 1778: gardèt lo nom de genre *Pediculus* pels primièrs e designa los segonds jol nom de *Ricinus*.

L'ordre dels anoplors foguèt creat par William Leach en 1815, mas encara i sarra un genre de mallofags. Fin finala Christian Ludwig Nitzsch, davancièr dins l'estudi dels ftiraptèrs, creèt lo tèrme de mallofags en 1818. La diferencia entre los pesolhs vertadièrs, ematofags d'aparelh bucal fissador/chucaire, e los mallofags d'aparelh bucal trissador s'establilizèt e foguèt confirmat par Hermann Burmeister en 1838.

La classificacion tradicionala oposant aqueles dos òrdres, mallofags e anoplors, foguèt contestada en 1985 sus la basa d'una analisi cladistica basada sus la morfologia. Dempuèi, la classificacion filogenetica adoptada mai tard varièt pauc e foguèt confortada per de trabalhs de filogenia moleculara. Compta quatre grands grops sovent considerats coma de sos-òrdres.

* Amblycera
* Ischnocera
* Rhyncophthirina
* Anoplura

[|thumb|left|upright|''Trinoton anserinum'' (Amblycera), parasit dels [cicnes]]
|thumb|left|''Strigiphilus'' sp. (Ischnocera), parasit de la chòta d'Oral
[|thumb|left|upright|''Fahrenholzia pinnata'' (anoplor), parasit dels [Dipodomys|rats cangorós]]

## Espècias parasitas dels umans

Lo pesolh es l'un dels principals insèctes vectors del tifús e benlèu d'autres patogèns. 
Charles Vialatte, Henry Foley e Edmond Sergent contriguèron a la descobèrta del ròtle del pesolh dins la transmission de la fèbre recurrenta mondiala dels aes 1923 - 1925.

## Infestacion
[thumb|Soldats caçant lors pesolhs - Ladislav Medňanský, [1915.]]

L'infestacion de la pèl per de poselhs es desagrable per causa de la prusina de las fissadas mas es benigna.

## Bibliografia
* Roberts, J.R., *Head Lice*, New England Journal of Medicine, vol. 346, 1645-1650, 2002 Referéncias de las institucions sanitàrias internacionales al subjècte

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 

### Notas e referéncias
Govèrn de Manuel Valls (2)

Lo **govèrn de Manuel Valls (2)** es lo 38 govèrn de la cinquena Republica francesa nomenat lo 25 d'agost de 2014.

Sa composicion foguèt fixada par un decrèt lo 25 d'agost de 2014 ; s'agís del tresen govèrn nomenat pel president de la Republica François Hollande.

Lo govèrn es compausat de 16 ministres: 8 femnas e 8 òmes, e de 17 secretaris d'Estat :8 femnas e 9 òmes.

## Galariá
### Primièr ministre

### Ministres

### Secretaris d'Estat

### remanejament del 4 de setembre de 2014
Thomas Thévenoud, demissionèt lo 4 de setembre de 2014, après de problemas amb le fisc. Foguèt remplaçat per Matthias Fekl, deputat d'Òlt e Garona.

## Nòtas e referéncias


: Origina o avent viscut en Occitània
Batalha de Sedan (1940)

La **batalha de Sedan** se debanèt entre lo 12 e lo 15 de 1940 durant la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt l'armada francesa, sostenguda per d'avions britanics, ai tropas alemandas. S'acabèt per una victòria estrategica majora d'Alemanha que li permetèt de rompre lei defensas francesas. 

Sedan èra situada au nòrd dei fortificacions permanentas de la Linha Maginot e sa conquista permetèt ais Alemands de passar Mòsa. Lo 14, de còntra-ofensivas aerianas aliadas còntra lei pònts alemands mau capitèron e causèron de pèrdas grèvas au sen deis unitats de bombardiers francobritanicas. Puei, entre lo 15 e lo 17, de còntra-ofensivas terrèstras isoladas de l'armada francesa mau capitèron a son torn en despiech de combats acarnats a l'entorn de la vila de Stonne. Après aquelei reviradas, leis Alemands poguèron avançar en direccion de Marga e enceuclar lei fòrças francesas e britanicas situadas au nòrd. Aquò entraïnèt l'afondrament de l'armada francesa que deguèt demandar un armistici signat lo 22 de junh.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Stonne

La **batalha de Stonne** se debanèt entre lo 15 e lo 27 de mai de 1940 durant la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt leis armadas francesa e alemanda a l'entorn d'aquel vilatge après la batalha de Sedan (12-15 de mai) que permetèt ais Alemands de rompre lo front francés. Entraïnada per una còntra-ofensiva francesa, foguèt lo centre de combats acarnats que causèron de pèrdas fòrça importantas dins lei rengs de la *Wehrmacht* e lo vilatge foguèt conquistat 17 còps per lei diferenteis armadas. L'ataca francesa representèt una menaça grèva per l'avançada alemanda mai, tròp isolada, foguèt finalament blocada. Lo bilanç de la batalha foguèt important per Alemanha que perdiguèt  òmes (solament  tuats) còntra  òmes per l'armada francesa (environ un milièr de mòrts).

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Saumur (1940)

La **batalha de Saumur** ò **Defensa de [[Léger (riu)|Léger]]** se debanèt dau 18 au 20 de junh de 1940 durant la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt  òmes de l'armada alemanda a divèrseis unitats francesas gropant aperaquí  soudats eissits. Pasmens, en despiech de l'inferiotat numerica, lei Francés capitèron de tenir un front d'aperaquí 40 quilomètres fins a l'agotament de sei municions. Lo 21, leis Alemands intrèron dins la vila e trobèron alora ges de resisténcia importanta en direccion dau sud-oèst de França.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Quetzal

**Quetzal** designa mantuna espècias d'aucèls de la zona neotropicala apartenent als genres ***Pharomachrus*** e ***Euptilotis***, de la familha dels trogonids. Aqueles aucèls vivon en America centrala e an un plumatge verd. Lo mascle a de plomas caudalas longas e una tufa.

## Etimologia
Lo nom "quetzal" ven del nahuatl *quetzalli* AFI:/keˈt͡salːi/, "pluma caudala larga lusenta" (*[[American Audubon Dictionary]]*) o "pluma caudala del quetzal" (*[[Webster's Dictionary#Merriam-Webster's Collegiate Dictionary|Merriam–Webster's Collegiate Dictionary]]*), de la raiç nahuatl *quetz* = "quilhat" per designar las plumas  quilhadas.

Lo mot "quetzal" èra a l'origina utilizat sonque per lo quetzal resplendent, lo famós quetzal de longa coa del sud de Mexic e d'America Centrala, qu'es l'aucèl nacional de Guatemala e lo nom de sa moneda.  Lo mot fa sovent referéncia a aquel aucèl mas tanben a d'autras espècias dels genres *Pharomachrus* e *Euptilotis*.

*Pharomachrus* ven del grèc ancian *pharos*, "mantle", e *makros*, "long", en referéncia a las plumas de las alas e de la coa del quetzal resplendent.

## Espècias
* Gennre *[[Pharomachrus]]*:
** quetzal crestat, *Pharomachrus antisianus*.
** quetzal daurat, *Pharomachrus auriceps*.
** quetzal treslusent, *Pharomachrus fulgidus*.
** quetzal resplendent, *Pharomachrus mocinno*.
** quetzal pavonin, *Pharomachrus pavoninus*.
* Genres *Euptilotis*:
** quetzal aurelhut, *Euptilotis neoxenus*.
Quetzal (omonimia)

**Quetzal** (de còps que i a ortografiat **quezal**) pòt designar:

* Quetzal, un grop d'aucèls colorats de la familha dels trogonids que se trapan en America.
** lo Quetzal resplendent, l'espècia pus coneguda.
* lo quetzal guatemalenc , moneda de Guatemala.
* Puerto Quetzal, pus grand pòrt de la còsta pacifica de Guatemala.
* Quetzalcoatl, divinitat de la Mesoamerica anciana.
.network

**** ("malhum", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 22 d'agost de 2014.

## Referéncias
.pharmacy

**** ("farmacia", en anglés) es un nom de domeni generic . Es en servici dempuèi lo 5 de setembre de 2014.

## Referéncias
.boo

**** ("ahup", en anglés) ei un nom de domeni generic  depausat per Google. Ei en servici dempuish lo 30 d'agost de 2014.

## Referéncias
.frl

**** (acorcha per *Fryslân*, Frisa, en frison) es un nom de domeni generic geografic. Es en servici dempuèi lo 30 d'agost de 2014.

## Referéncias
.ing

**** (acorcha d’*engineer*, "engenhaire", en anglés) es un nom de domeni generic  depausat per la Google. Es en servici dempuèi lo 30 d'agost de 2014.

## Referéncias
.youtube

**** es un nom de domeni generic  depausat per l'entrepresa Google per son site Youtube. Es en servici dempuèi lo 29 d'agost de 2014.

## Referéncias
.rsvp

**** (acorcha de *répondez s'il-vous-plaît*, "repondètz sioplèt", en francés, que se tròba a la fin dels convits) es un nom de domeni generic . Es en servici dempuèi lo 30 d'agost de 2014.
## Referéncias
.immo

**** (acorcha d’*immobilier*, "immobiliari", en francés) es un nom de domeni generic . Es en servici dempuèi lo 27 d'agost de 2014.

## Referéncias
.otsuka

**** es un nom de domeni generic depausat per l'entrepresa farmaceutica japonesa Ōtsuka Seiyaku Kabushiki-gaisha (大塚製薬株式会社). Es en servici dempuèi lo 27 d'agost de 2014.

## Referéncias
Dinamo

220px|thumb|right|Dinamo construida per Søren Hjorth (1855)
La **dinamo** (abreviacion de **maquina dinamoelectrica**) es un aparelh que produtz de corrent continú (CC), convertissent l'energia mecanica en electrica, mejans l'inducion eletromagnetica. Es constituida d'un imant e d'una bobina. Amb l'energia mecanica (d'un riu, per exemple) se fa tornejar un axe qu'es dotat d'un imant, fasent alternar los pòls nòrd e sud dins la bobina e per induccion produtz l'energia electrica e un camp magnetic. Lo contrari es possible, es a dire, la bobina se plaça sus l'axe e al mudar se desvolpa lo camp. Las dinamos pòdon tirar l'energia mecanica de las turbinas, que siá a frej (dins lo cas de las tombadas d'aiga) o a caud (dins lo cas de la vapor d'aiga).

Las polaritats de l'imant son invertidas cada 180 gras de rotacion atal la dinamo produtz un corrent continú, al contrari dels alternators, que transforman l'energia del moviment en energia eletrica alternativa, es a dire, fasent de pausas, mas aquelas son tan rapidas que son pas detectablas.

A l'interior de la dinamo, i a un fial condutor en espirala, e d'imants de meteissa polaritat dirigits cap a l'espirala. Quand los imants son en moviment circular, lo seu camp magnetic atira los eletrons del condutor, de biais qu'aqueles eletrons passen d'una partida a l'autra del fial. Dins lo cas de la preséncia d'un metal, los eletrons "traches" provòcan una Diferéncia de potencial (DDP), e atal, una tension inducha.

## Donadas istoricas
Istoricament, mercé a Étienne Œhmichen, la *dinamo* foguèt utilizada per produire l'electricitat dins los automobils fins als ans 1960. Los progresses dins l’electronica e las diòde fiablas e compactas permetèt d'utilizar un ensems alternator + redreçador mai compacte e fiable.

* En 1861, Anyos Jedlik formula lo concèpte de dinamo autoexcitatritz.

* En 1866, Werner Siemens descobra lo principi de la dinomoelectrica.

* En 1868, l'anglés Wilde realiza la primièra maquina dinamoelectrica o *dinamò*. Remplaça, après la òbras de Werner Siemens, l'imant permanent per un electroiman alimentat per una maquina auxiliara.

* En 1869, l'inventor belga Zénobe Gramme, faguèt possible la realizacion de generadoira de corrent continú creant lo collector. Melhora las primièras versions arcaïcas d'alternadors (1867) e venguèt celèbre en tornant al principi de l'induch en anèl de Pacinotti. 

* En 1871, presenta a París la primièra generadoira industriala de corrent continú, la machine de Gramme, e que constituís çò que vendrá magneto.

## Galariá

Imatge:Hippolyte Pixii dynamo.png|Dinamo d'Hippolyte Pixii (1836).
Imatge:Pacinotti dynamo.jpg|Dinamo d' *Antonio Pacinotti* (1860).
Imatge:GrammeMachine.jpg|Dinamo de *[[Zénobe Gramme]]* (1871).
Lo Sarmonèir

**Lo Sarmonèir** (*Lo Sarmonèir / Le Jhacassous* dempuèi l'estiu de 2014) èra un periodic gratuit suportat per un blòg. Sa parucion èra pus o mens mesadièra. Creat en novembre de 2011, tractava un pauc de l'actualitat principalament en Gironda, mas conteniá subretot de contes e de tèxtes documentaris, a mai de divertiments e d'entrevistas. Èra escrich en gascon septentrional, mas s'i trobavan tanben lo biarnés e lo peitavin-santongés. Sa publicacion s'arrestèt en 2016 mas lo blòg èra actiu entrò la fin de 2020.

## Ligams extèrnes
* Blòg: ''Lo Sarmonèir / Le Jhacassous''
Lista dels païses per superfícia

Aquí una **lista dels [[país|païses]] del mond ordenats per superfícia**. Las donadas fan servir lo sistèma metric internacional. 
Las superfícias incluson las aigas interioras (lacs, sanhas, rius).

## Lista de païses segon la superfícia
Los païses s'enumeran segon l*'aira totala* que governan. Aquò inclutz lo país principal e las províncias autònomas, enclavaments, territòris autònoms e nacions.
.企业

**** (*qǐyè*, "entrepresa", en chinés, còdi punycode .xn--vhquv) es un nom de domeni chinés. Es en servici dempuèi lo 22 d'agost de 2014.

## Referéncias e nòtas
Valquiria

Las **valquirias** (de l'alemand vièlh *Walkyrien*) son uns dels personatges femenins mai importants de la mitologia escandinava. Èran de guerrièras plan polidas, verges e d'una granda fòrça, amb la capacitat de garir quina que siá ferida, e que la mission èra d'acompanhar al Val·halla los eròis casuts dins la batalha. Alá los espravan los servissent l'idromèl e los fasent gaug de la seuna beutat. Qualques legendas contan se podavan transformar en cicne.

Vivon a Wingolf, prèp del Val·halla. Las Valquirias èran filhas d'Odin e èran comandadas per la divessa Freyr. 

La mai celèbra es Brunilda (*Brunhild* significa guerrièra bruna en alemand vièlh) mercés a l'òbra de Richard Wagner, *[[L'anel del Nibelung]]*. Èra la reina de las Valquirias que sa fòrça èra superiora a aquela d'una dotzena d'òmes. 

Las autras valquirias mencionadas dins los recits e legendas son Mista, Rista, Hilda, Thruda, Sigrun, Hlök, Herfjotern, Ragyd, Gud, Skogul e Hrund. D'entre totas, la mai bèla èra Hnos.

## Curiositats
* L'asteroïde (123) Brunilda rep lo seu nom de la reina de les Valquirias.
* L'element quimic vanadi foguèt nomenat en omenatge a la divesa Vanadis, nom latinizat de la primièra valquiria Freya.
Manaset

***Manaset*** (femenin), es un jornal satiric gratuit sus Internet escrich integralament en occitan.

Se definís coma "lo sol jornal numeric occitan de vertadièra falsa informacion".

Pareis dempuèi lo 1èr d'abril de 2014. Lo site es pas mai en linha dempuèi abrial de 2019.

## Referéncias


## Ligams
* ''Manaset'' archivat sus l’’’''Internet Archive''.
Reialme d'Ovea

|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" |

|-
| capitalapopulacion
| Mata Oto29 431
|-
| align=center colspan=2 | 290px|Lo reialme d’Ovea en jaune dins Valis e Fotona
|-
| Cap d'estat (França)
| François Hollande
|-
| Lavelua (rèi)
| interrègne
|-
| Kalae Kivalu (primièr ministre)
| Akusitino Manakofaiva
|-
| Superfícia
| 111 km2
|-
| PopulacionDensitat
| 9 019 (2013) ab./km2
|-
| Moneda
| Franc CFP (XPF)
|-
| Fus orari
| UTC+12
|-
| Còde postal
| 98600
|-
| Còde telefonic
| +681
|-
| Còde INSEE
| 986 13
|-
| Còde ISO
| cap (WF a pas de còdi de subdivision 3166-2)
|-
| Domeni d'Internet
| .wf
|}
Lo **reialme d’Ovea** (**ʻUvea** en ovean oriental, *Royaume coutumier d’Ouvéa* en francés) es un dels tres reialmes de la collectivitat d’otramar francesa de Valis e Fotona. Cubrís tot l'archipèla de Valis. La capitala n’es Mata Oto.

thumb|center|200px|Lo reialme d'Ovea

Lo reialme es dividit en tres districtes, Hihifa, Hahaque e Moa, cadun dirigits per un *faipole*. Los districtes son dividits en vilatges (respectivament 5, 6 e 10).
A Vòste

***A Vòste*** èra un jornau generalista gratuit sus Internet escriut integralament en gascon. 

Pareguèc deu 25 d’agost de 2014 a la mitat de 2016. Lo director qu'èra Jordi Colomer, ajudat per Jausèp de l’Arriu, Christian Andreu  e Eric Gonzales.

## Referéncias


## Ligams
* Siti d’''A Vòste'' arquivat sus Internet Archive.
* Paja d’''A Vòste'' sus ''Facebook''
Ovea

**Ovea** es:
* una illa de las illas de la Leialtat qu'es tanben una comuna de Nòva Caledonia
* un reialme de Valis e Fotona
M270

Lo **M270 MLRS** es un lança-roquetas multiple desvolopat per leis Estats Units d'America a la fin deis ans 1970 e au començament deis ans 1980. Intrat en servici en 1983, foguèt adoptat per leis armadas pus importantas de l'OTAN (Estats Units, RFA, Reiaume Unit, França...). Son aparicion marquèt una revolucion a respècte dei modèls precedents car sei performàncias son, en teoria, quasi similaras a aquelei d'una arma nucleara tactica. D'efiech, una batariá de 9 unitats es capabla de tirar 108 roquetas portant  grenadas en una minuta. La superficia cubèrta per aqueu bombardament es de l'òrdre de 700 ectaras. Pasmens, aquel armament a un còst important e necessita lo mestritge d'una gama larga de tecnologias de susvelhança dau prat batalhier per detectar lei fòrças enemigas, coordenar lei tirs e guidar lei roquetas fins a son objectiu.

Lo M270 MLRS foguèt utilizat amb succès per leis Estatsunidencs e lei Francés durant la Guèrra de Kuwait (1990-1991) còntra d'objectius isolats ò de pòchis de resisténcia iraquianas. En 2003, dins lo corrent de la Segonda Guèrra d'Iraq, l'armada estatsunidenca l'utilizèt tornarmai d'un biais pontuau per rompre lei defensas iraquianas a l'entorn dei vilas, especialament Nadjaf, Nasiriyah e Karbala.

## Liames intèrnes

* Artilhariá.
* Lança-roquetas multiple.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gasconisme

Un **gasconisme** es un tèrme francés que s'emplega(va) per designar un biais de parlar e d’escriure manlevat a l’occitan, gascon o non e qu'es una incorreccion en francés. Actualament se parla d'occitanisme, per evitar la confusion amb lo sol dialècte gascon.

Al s. XVIII se publiquèt maites libres sul sicut, coma las edicions successivas dels « *gasconismes corrigés* » (gasconismes corregits), de Jean Desgrouais per acréisser la coneissença de la lenga francesa en Occitània e francizar los occitans. Lo diccionari lengadocian-francés de l'abat de Sauvatges se situa dins la linha dels « *gasconnismes corrigés *» destinats a corregir las « fautas » de francés comesas per las populacions occitanofònas. Encara que per Sauvages lo francés es una lenga literària, una lenga « seriosa » - çò que justifica que totòm pòsca accedir a sa coneissença - , l'occitan rèsta pasmens la lenga patromoniala que s'emplèga dins lo Miègjorn a totes los escalons socials, mas qu'a son emplèc limitat a certans domènis dins una economia lingüistica diglossica qu'assigna clarament lo ròtle de las doas lengas en question.

Dins l'article "Patés" de son diccionnari, Sauvages evòca las condicions istoricas que menèron al desclassament linguistic de la lenga occitana fàcia al francés :

En 1809 «La Gasconiana» que recaptava anecdòtas e traits d’esperit de *gascons* originaris de Lemosin, de Lengadòc, de Provença... o de Gasconha. Coma Pèire Godolin, Jansemin al s. XIX serà presentat coma un poeta gascon, una qualitat que non renegarà pas. Grands autors en lenga francesa d'Occitània faguèron nombroses gasconismes coma Miquèl de Montanha dins los "Assags", manlèus que de vegadas intrèron dins la lenga francesa, literària o non, de faiçon durabla o pas.

## Ligams extèrnes

* '''Gasconismes''' dins lo ''Dictionnaire du patois du Bas-Limousin (Correze), et plus particulierement des environs de Tulle'', Joseph-Anne Vialle, J.-M. Drappeau, Tula, 1824
.channel

**** ("chanau", en anglés) es un nom de domeni generic  depausat per Google. Es en servici dempuei lo 15 de setembre de 2014.

## Referéncias
.wme

**** (acorcha de "William Morris Endeavor") es un nom de domeni generic  depausat per la societat William Morris Endeavor. Es en servici dempuei lo 10 de setembre de 2014.

## Referéncias
Will Ferrell

**John William Ferrell**, mai conegut coma **Will Ferrell** (Irvine, Califòrnia, 16 de julh de 1967) es un actor american. Se revelèt en 1995 gràcias al programa umoristic *[[Saturday Night Live]]*.

## Filmografia
Batalha de Châteauguay

La **batalha de Châteauguay** se debanèt lo 26 d'octòbre de 1813 durant la Guèrra de 1812 e opausèt leis Estats Units d'America au Reiaume Unit. S'acabèt per una victòria britanica decisiva que permetèt d'arrestar la temptativa estatsunidenca d'invasion de Canadà.

D'efèct, après unei victòrias en setembre e au començament d'octòbre de 1813, leis Estatsunidencs avián organizat una invasion de Canadà ambé doas fòrças gropant  òmes. Pasmens, la coordenacion entre aquelei fòrças èra marrida e la premiera tropa dirigida per Wade Hampton ( òmes) intrèt en Canadà sensa esperar de sostèn. Lo 26 d'octòbre, se turtèt a un grop de 300 tiralhaires francofòns dirigits per Charles de Salaberry. Sostenguts per  milicians locaus, lei tiralhaires organizèron una emboscada fòrça eficaça. Incapable de comprendre l'estrategia de son adversari, Hampton imaginèt la preséncia de fòrças importantas en fàcia de sei tropas e ordonèt la retirada après quauqueis escaramochas. Perdiguèt 50 tuats e un centenau de presoniers còntra solament 4 mòrts dins lei rengs de Salaberry. De mai, sa retirada dins de condicions climaticas malaisadas entraïnèt de pèrdas suplementàrias dins l'armada estatsunidenca.

## Liames intèrnes

* Guèrra de 1812.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Jon Latimer, *1812: War with America*, Harvard University Press, 2007.

## Nòtas e referéncias
Emiliano Zapata

**Emiliano Zapata Salazar** (8 d'aost de 1879 – 10 d'abriu de 1919) foguèt un òme politic e un cap militar major de la Revolucion Mexicana (1910-1920).

Originari d'una familha de païsans proprietaris, intrèt au sen de l'armada mexicana en 1908. En 1910, acomencèt son activitat politica e revolucionària e prenguèt la defensa de païsans que vòlon reprendre lo contraròtle de tèrras ocupadas illegalament per de grands proprietaris. La lucha venguèt rapidament violenta. En 1911, jonhèt lo movement de Francisco Madero qu'èra en favor dei classas mejanas e d'una reforma de la proprietat agricòla. Zapata participèt a la presa dau poder mai s'alunchèt finalament dau venceire en causa de la lentor dei reformas.

Après lo còp d'estat menat per Victoriano Huerta còntra lo govèrn Madero, Zapata s'alièt ambé Pancho Villa e ai constitucionalistas dau nòrd dirigits per Venustiano Carranza e Álvaro Obregón. Aquela coalicion capitèt de conquistar la capitala mai sei caps se devesiguèron rapidament entre elei. En 1914, Carranza assaièt d'arrestar Zapata per traison mai lo còp mau capitèt. En octòbre de 1914, Pancho Villa reüniguèt una convencion que permetèt a Zapata d'obtenir l'aprovacion de son programa. Lo mes seguent, Carranza e Álvaro Obregón s'alièron per formar un govèrn provisòri installat en Veracruz. Lei combats contunièron alora entre lei constitucionalistas e lei tropas de Villa e de Zapata que tenián la capitala. En abriu de 1915, Obregón capitèt de desfaire Villa e Zapata perdiguèt definitivament lo contraròtle de Mexico. Se retirèt en direccion dau sud onte contunièt de combatre lo govèrn centrau fins a son assassinat per de partisans de Carranza

## Liames intèrnes

* Revolucion Mexicana.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Linfocit B

Lei **linfocits B** son un grop de cellulas dau sistèma immunitari. Son la basa dau sistèma immunitari especific umorau. D'efèct, un linfocit B donat es especializat dins la lucha còntra un antigèn unic. Dins lo cas d'una infeccion de l'organisme per un antigèn, lei linfocits B especifics d'aquel antigèn pòdon èsser activats. Aquò entraïna sa multiplicacion fòrça rapida per proliferacion cellulara e sa diferenciacion en :
* plasmocits que son de cellulas capablas de produrre de quantitats gròssas d'anticòrs. Puei, aqueleis anticòrs van se se fixar sus son antigèn especific per lo neutralizar e per facilitar sa fagocitòsi.
* linfocit B de memòria que son cellulas amb una durada de vida lònga. Aquò permet a l'organisme de gardar una remembrança de l'antigèn. Dins lo cas d'un rescòntre novèu, entraïna una reaccion immunitària fòrça rapida que permet de redurre pus rapidament l'infeccion a l'origina de l'intrada de l'antigèn dins l'organisme.

## Liames intèrnes

* Sistèma immunitari.
* Linfocit.
* Linfocit T.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Complèx d'istocompatibilitat principau

Lo **complèx d'istocompatibilitat principau** (**CMP**) es en immunologia un sistèma d'identificacion dau se que se troba dins la màger part deis espècias de vertebrats. Foguèt descubèrt en 1958 per lo mètge francés Jean Dausset (1916-2009). Es format d'un ensems de moleculas que se situa a la superfícia dei cellulas presentatritz d'antigèn e que permet d'assegurar la presentacion de l'antigèn ai linfocits T. Se destria dos tipes diferents de moleculas CMP que son dichs classa I e classa II.

## Liames intèrnes

* Sistèma immunitari.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Linfocit T

Lei **linfocits T** ò **cellulas T** son un ensems de cellulas blancas que fan partida dau sistèma immunitari especific cellular. Son caracterizats pel marcaire cellular CD3. Divèrsei tipes diferents de linfocits T cargats de prètzfachs diferents existisson. 

Après activacion, lei linfocits T ninòis se diferéncian entre unei tipes diferents que son lei linfocits T citoxics (ò T tuaires), T auxiliars, T regulators e NKT. Lei doas premierei classas forman la màger part dei linfocits T. Lei linfocits citoxics son caracterizats per un marcaire CD4 e son cargats de l'eliminacion dirècta dei cellulas infectadas ò tumoralas gràcias a de secrecions de moleculas que pòdon passar la membrana cellulara per entraïnar l'apoptòsi ò la necròsi. Lei linfocits auxiliars son caracterizats per un marcaire CD8 e permeton la secrecion de substàncias permetent d'entraïnar lo mecanisme d'inflamacion e l'activacion dei linfocits B. Lei linfocits T regulators son rars e permeton de limitar l'expansion deis autrei tipes de linfocits T. Enfin, lei linfocits NKT son un tipe fòrça rar qu'es encara mau conegut que tèn de marcaires de linfocits T e NK.

## Liames intèrnes

* Sistèma immunitari.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fagocitòsi

thumb|right|Esquèma generau de la fagocitòsi.

La **fagocitòsi** es en biologia lo procès cellular de destruccion deis antigèns per certanei categorias de leucocits dichs fagocits. Foguèt descubèrt en 1882 per Ilia Ilich Mechnikov (1845-1916) e Paul Ehrlich (1854-1915). 

Quand tròban un patogèn, lei fagocits pòdon l'absorbir dins una vesicula intracellulara. I es generalament tuat e digerit gràcias a d'enzims digestius ò gràcias a de mecanismes basats sus una reaccion d'oxidacion rapida. Enfin, après la fagocitòsi, pòu se debanar la presentacion deis antigèns a la superficia dau fagocit (cellulas presentatritz d'antigèns) per activar d'autrei cellulas immunitàrias ò la liberacion de substàncias oxidantas capablas d'atacar certanei còrs estrangiers ò capablas d'influenciar la reaccion d'inflamacion.

## Liames intèrnes

* Sistèma immunitari.
* Fagocit.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Apoptòsi

L**'apoptòsi** ò **mòrt cellulara programada** es un procès de d'autodestruccion dei cellulas en respònsa a un sinhau. Permet de mantenir l'equilibri entre lei cellulas formadas e destruchas dins leis organismes multicellulars e es geneticament programada. Au contrari de la necròsi, entraïna pas d'inflamacion dei teissuts. Lei sinhaus principaus d'entraïnament de l'apoptòsi son la pèrda dei factors de creissença que confirman l'utilitat de la cellula per l'organisme, de secrecions indicant de degalhs perilhós a l'ADN de la cellula, de secrecions liats au sistèma immunitari demandant la destruccion d'una cellula contaminada, la pèrda de contacta ambé lei cellulas vesinas ò la desgracion dei telomèrs dei cromosòmas.

## Liames intèrnes

* Necròsi.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Anticòrs

thumb|right|Esquèma generau de la fagocitòsi d'un bactèri tocat per d'anticòrs.

Leis **anticòrs** son de moleculas dau sistèma immunitari especific umorau secretadas per lei linfocit B e sei derivats que son lei plasmocits e lei linfocits B de memòria. Pòdon se fixar a un antigèn per lo neutralizar ò facilitar sa fagocitòsi per lei fagocits.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Plasmocit

Lei **plasmocits** son de cellulas dau sistèma immunitari que se tròban normalament dins lei teissuts e non dins lo sang e que son caracterizadas per un marcaire CD138. Son de cellulas productritz d'anticòrs. Dins lo cas d'una infeccion, son l'evolucion finala dei linfocits B e son capables de secretar de quantitats gròssas d'anticòrs. En revènge, au contrari dei linfocits, pòdon pas se multiplicar rapidament per proliferacion cellulara.

## Liames intèrnes

* Sistèma immunitari.
* Linfocit B.
* Anticòrs.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha dau cap Teulada

La **batalha dau cap Teulada** foguèt un combat navau que se debanèt dau 27 au 28 de novembre de 1939 durant la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt una flòta italiana de 22 naviris (2 cuirassats, 6 crosaires e 22 destroièrs) a una flòta britanica de 18 unitats (1 pòrta-avions, 1 cuirassat, 2 crosaires, 5 crosaires leugiers, 1 crosaireantiaerian, 4 destroièrs e 4 corvetas). Tacticament, s'acabèt sensa resultat decisiu car solament un crosaire italian e un destroièr britanic foguèron endomatjats. Estrategicament, leis Italians capitèron d'empachar lo passatge d'un convòi de naviris a destinacion de la basa britanica de Malta.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bonifaci II

**Bonifaci II** (mòrt lo 17 d'octòbre de 532) foguèt lo 55 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 22 de setembre de 530 au 17 d'octòbre de 532. Succediguèt a Fèlix IV (526-530) e foguèt remplaçat per Joan II (533-535).

Designat per son predecessor Fèlix IV per defugir lei desòrdres regularament entraïnats per leis eleccions pontificalas, foguèt sostengut per lo partit gòt. Aquò mau fonciona car lo clergat fidèu ai Bizantins li opausèt Diòscor. Pasmens, la mòrt rapida de l'antipapa lo 14 d'octòbre de 530 permetèt d'empachar un conflicte novèu. Puei, lo pontificat de Bonifaci II foguèt marcat per l'ajuda ai paures e la bastida dau monastèri dau mont Cassin.

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Clima eqüatorial

thumb|upright=2.2|mapa dels climas mondials

Lo **clima eqüatorial** es un tipe de clima de la zona cauda intertropicala. Concernís las regions mejacièras de l'eqüator.

Se caracteriza per una sola sason, de fòrtas precipitacions que los maxims d'intensitat son als equinòccis, e amb una fòrta calor gareben de contunh tot l'an. La temperatura mejana es de . Es un clima caud e umid, que dona la sensacion de mostor. La pression atmosferica es totjorn baissa. Los vents son rars, levat qualques tornadas o tifons ligats a de pressions localas flacas. Las pluèjas son gaireben quotidianas per un total anadièr d'uns . Las pluèjas son fòrça mai abondantas als equinòccis e se debanan puslèu en vesprada. En efècte, l'aire caud se carga en umiditat e coneis un moviment ascendant. Amb l'altitud, se produch un refregiment (amb formacion de nívols de tipe cumulonimbus) que provòca de pluèjas sovent violentas.

Los rius an sovent de debits gigantescs: lo flum Còngo raja  per segonda e l'Amazonas, près de .
Los sols son ruscats e donan la Laterita de color roja (a causa de la preséncia d'oxíd de fèrre), que los autres minerals solubles (en particular las basas) s'anèron. Son alara de sols paures.
Sa vegetacion naturala est la sèlva densa (o jungla).
thumb|left|Clima eqüatorial a Iquitos (Peró)
thumb|250px|La sèlva eqüatoriala Guaianesa
Batalha de Mers el Kebir

La **batalha de Mers el Kebir** se debanèt lo 3 de julhet de 1940 durant la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt una flòta britanica a una flòta francesa en cors de desarmament dins la basa navala de Mers el Kebir. L'objectiu britanic èra de neutralizar lei naviris francés per empachar Alemanha ò Itàlia de se'n apoderar e de menaçar la supremàcia maritima de Londres. Après de negociacions que mau capitèron regardant la possibilitat per lei vaissèus francés de s'enfonsar volontàriament, de jónher un pòrt britanic ò leis Antilhas, lei Britanics bombardèron per suspresa l'esquadra francesa qu'èran pas lèsta per se defendre. La batalha s'acabèt donc per un chaple causant la mòrt de  marins francés, la pèrda de dos cuirassats e la neutralizacion de  dos crosaires, d'un cuirassat suplementari e d'un còntratorpilhaire. Leis autrei naviris capitèron de sortir dau pòrt e de s'enfugir. De son caire, lei Britanics perdiguèron solament dos tuats.

En parallèl de la batalha de Mers el Kebir, d'autreis operacions permetèron de neutralizar lei naviris francés situats dins de pòrts britanics, especialament aquelei de la basa d'Alexàndria (fòrça X).

## Liames intèrnes

* Operacion Catapult.
* Fòrça X.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Bialystok-Minsk

La **batalha de Bialystok-Minsk** se debanèt durant la Segonda Guèrra Mondiala entre lo 22 de junh e lo 9 de julhet de 1941. Opausèt leis armadas alemanda e sovietica au començament de l'Operacion Barbarossa. Leis Alemands capitèron d'enceuclar de fòrças importantas de l'Armada Roja que capitulèron dins la region de Minsk. La batalha s'acabèt per una catastròfa per lei Sovietics que perdiguèron  òmes (tuats, bleçats ò presoniers),  carris de combat,  canons e  avions.

Conjugadas per leis autrei batalhas d'enceuclament menadas per leis Alemands (Smolensk, Kiev...), lei Sovietics perdiguèron de milions de soudats dins lo corrent dei tres premiers mes de la guèrra permetent a la *Wehrmacht* d'avançar rapidament vèrs l'interior dau territòri sovietic e de menaçar Moscòu a la fin de l'annada.

## Liames intèrnes

* Operacion Barbarossa.
* Batalha de Smolensk (1941).
* Batalha de Kiev (1941).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Operacion Bagration

L**'Operacion Bagration** se debanèt entre lo 22 de junh e lo 19 d'aost de 1944 pendent la Segonda Guèrra Mondiala e opausèt leis armadas sovietica e alemanda. A l'origina, èra solament una operacion sovietica de diversion destinada a favorizar una ofensiva majora en Ucraïna. Pasmens, la superioritat numerica de l'Armada Roja en òmes e en armaments li permetèt de rompre lo front alemand en Bielorussia. Puei, totei lei fòrças sovieticas ataquèron e, sus un front d'aperaquí  km, avancèron de 600 km entraïnant la destruccion dau Grop d'Armadas Centre alemand, l'enceuclament dau Grop d'Armadas Nòrd dins lei regions balticas e l'abandon de la màger part dei Balcans per lo Grop d'Armadas Sud. Isoladas, Finlàndia, Romania e Bulgaria foguèron obligats d'arrestar lo combat avans la fin de l'annada e de jónher lo camp aliat.

A la fin de l'ofensiva, leis Alemands avián perdut  soudats (tuats, bleçats ò presoniers), çò que representa la desfacha alemanda pus grèva de tota la guèrra. Lei pèrdas sovieticas èran de  tuats e de  bleçats e malauts.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Marselha

La **batalha de Marselha** se debanèt dau 21 au 28 d'aost de 1944 durant la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt l'armada francesa liura, sostenguda per la Resisténcia locala, a la garnison alemanda de la vila. Acomencèt après la liberacion d'Aubanha (21-22 d'aost) e foguèt marcada per una tiera de combats dins divèrseis endrechs de la vila qu'èran tenguts per leis Alemands, especialament lei còlas dau nòrd, leis installacions dau pòrt e la còla de Nòstra Dòna de la Gàrdia. Finalament, lo 27, lei defensas alemandas acomencèron de se rompre e tota la garnison capitulèt lo 28. Lo bilanç uman foguèt de  combatents francés tuats ò bleçats còntra  dins lei rengs alemands.  presoniers foguèron tanben capturats per lei Francés. En mai d'aquò, leis installacions portuàrias èran operacionalas car leis Alemands poguèron pas lei destrurre permetent ais Aliats de tenir un pòrt fòrça important dins lo sud de França.

## Liames intèrnes

* Desbarcament de Provença

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Richard Dawkins

thumb|250px|Richard Dawkins a Nòva York en setembre de 2010
**Clinton Richard Dawkins** (Nairobi, Kenya, 26 de març de 1941) es un biologista e etologista britanic. Professor emerit del New College de l'Universitat d'Oxford, es famós mondialament per sa contribucion a la vulgarizacion de la teoria de l'evolucion de Darwin. Se faguèt conéisser gràcias a sa publicacion en 1976 del libre *[[The Selfish Gene]]*, que popularizèt la teoria de l'evolucion centrada sus la genetica.

## Òbras
* *The Selfish Gene* (1976)
* *The Extended Phenotype* (1982)
* *The Blind Watchmaker* (1986)
* *River Out of Eden* (1995)
* *Climbing Mount Improbable* (1996)
* *Unweaving the Rainbow* (1998)
* *A Devil's Chaplain* (2003)
* *The Ancestor's Tale* (2004)
* *The God Delusion* (2006)
* *The Greatest Show on Earth: The Evidence for Evolution* (2009)
* *The Magic of Reality: How We Know What's Really True* (2011)
* *An Appetite for Wonder: The Making of a Scientist* (2013)
Batalha de Guam

La **batalha de Guam** se debanèt dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala entre lo 21 de julhet e lo 10 d'aost. Opausèt una fòrça estatsunidenca cargada de conquistar l'archipèla deis Illas Mariannas dau Nòrd a la garnison japonesa de Guam. S'acabèt per una victòria de l'armada estatsunidenca que perdiguèt aperaquí  òmes ( mòrts,  bleçats). De son caire, lei Japonés refusèron de capitular e foguèron quasi anientats ambé mai de  tuats e solament  presoniers. La conquista de Guam permetèt ais Estatsunidencs d'i establir de basas permetent a l'aviacion de bombardar dirèctament lo territòri japonés.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias