open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Universidad Católica de Temuco

L’**Universidad Católica de Temuco** (**UCT**) es una de las universitats chilenas de la vila de Temuco. Foguèt fondada en 1991 e a un nombre total d’estudiants de 9 202 (2013).

## Vejatz tanben
### Ligams extèrnes

* Sit web de l'UCT 

### Nòtas e referéncias
Lance Henson

**Lance David Henson**, escaissat segon la tradicion indiana *Tais que camina* (Washington DC, 20 de setembre de 1944) es un escrivan amerindian dels Estats Units. Aqueste autor, qu'es demest los poètas e dramaturgs en lenga anglesa d'origina indiana mai importants del país, es membre de la *Cheyenne Dog Soldier Society*, de la *Native American Church* e de l'American Indian Movement (AIM). 

## Òbras
* *Winter man* (1991) 
* *Coyote Road* (1992)
* *In a dark mist* (1992)
* *Another song for America* (1987) 
* *Another distance* (1991).
* *A Cheyenne Sketchbook—Selected Poems 1970-1991* (1992)
* *The Missing Bead—Poems Written by a Dog Soldier in Exile* (2009)
* *The Wolf Texts* (2009)
.bmw

**** 

(BMW, societat alemanda) es un nom de domeni generic geografic. Es en servici dempuèi lo 21 de junh de 2014.

## Referéncias
Sètge de Menèrba (1573-1578)

Lo **sètge de [[Menèrba (Provença)|Menèrba]]** se debanèt dau 4 d'octòbre de 1573 au 9 de decembre de 1578 durant lei guèrras de Religion. Opausèt una garnison protestanta d'aperaquí 150 òmes a una armada catolica que tenguèt fins a  òmes. S'acabèt per una victòria malaisada mai importanta dei catolics.

D'efèct, en despiech de son inferiotat numerica gròssa, la garnison, sostenguda per d'abitants, poguèt aprofichar la topografia favorabla a la defensa per defugir un assaut dirèct e s'avitalhar regularament gràcias a de contactes ambé de protestants demorats en fòra de la vila. Leis asalhidors aguèron de dificultats per establir un blocus eficaç e deguèron finalament organizar lo bombardament generalizat dei fortificacions. Aquò permetèt de destrurre certaneis obratges periferics e, subretot, de durbir de negociacions lòngas entre lei dos camps. S'acabèron per la rediccion de la plaça en cambi de la libertat dei defensors que se retirèron a Murs.

Maugrat sa dificultat e son còst financier important, aquela victòria catolica entraïnèt l'afondrament dei fòrças protestantas provençalas. La region passèt sota lo contraròtle dei catolics e lo demorèt fins a la fin dei guèrras de Religion.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Josef Imbach

thumb|250px|Josef Imbach en 1921
**Josef Imbach** (Lyss, Soïssa, 15 de decembre de 1894 - Genèva, 14 de setembre de 1964) foguèt un atlèta soís, especializat en corsa.

Participèt als Jòcs Olimpics de 1920 dins las disciplinas de 100 m, 200 m e 400 m. En 1924, a París, durant los Jòcs Olimpics ganhèt lo sol recòrd mondial qu'obtenguèt jamai un corredor soís, durant la corsa eliminatòria dels 400 m. Pasmens, del temps de la finala tombèt e se nafrèt, çò qu'entrainèt son eliminacion.
.mini

**** 
 es un nom de domeni generic enregistrat per BMW. Es en servici dempuèi lo 24 de junh de 2014.

## Referéncias
Kusuo Kitamura

thumb|250px|Kusuo Kitamura en 1932
**Kusuo Kitamura** (en japonés: 北村 久寿雄, Kōchi, 9 d'octobre de 1917 – 6 de junh de 1996) foguèt un nadaire japonés. Participèt als Jòcs Olimpics de 1932 a Los Angeles ont ganhèt la medalha d'aur dins la categoria dels 1.500 mètres en estil liure quand aviá pas que 14 ans.
Cecil Griffiths

thumb|250px|Cecil Griffiths en 1921
**Cecil Redvers Griffiths** (Neals, Galas, 18 de febrièr de 1900 – Edgware, Anglatèrra, 11 d'abril de 1945) foguèt un atlèta galés. Ganhèt una medalha d'aur durant los Jòcs Olimpics d'estiu de 1920.
Aruküla

**Aruküla** es el petit burg d'Estònia. Ocupa un airal de 3,56 km2 e comptava una populacion de 2.016 abitants en gener de 2013.
Batalha d'Ankara

La **batalha d'Ankara** se debanèt lo 20 de julhet de 1402 e opausèt lei fòrças dau Sultanat Otoman dirigidas per Bajazet I ai tropas de Tamburlan. S'acabèt per una victòria timurida majora ambé la captura dau sultan otoman.

D'efèct, entranaïda per lei tensions entre lei doas dinastias, la campanha veguèt la lucha entre una armada timurida ben preparada e una fòrça otomana ja usada per d'operacions lòngas còntra Constantinòple. De mai, la fidelitat dei tribüs turcs anatolianas èra pas assegurada en causa de la volontat de sei caps de gardar son autonòmia. Ansin, Tamburlan poguèt aprofichar lei dificultats de son adversari per se plaçar en posicion favorabla. Après la revirada saunosa de la premiera carga otomana que foguèt rompuda per leis arquiers de cavalariá de Tamburlan, unei soudats turcs abandonèron lo prat batalhier ò capitulèron entraïnant l'enceuclament de Bajazet e de sei vassaus crestians. La reduccion d'aquelei fòrças foguèt malaisat en causa de l'equipament pesuc dei chivaliers crestians capables d'arrestar lei sagetas deis arquiers timuridas. Una partida importanta de sei soudats crestians poguèron ansin rompre lei linhas timuridas amb un fiu de Bajazet e lo tesaur otoman. En revènge, lo sultan refusèt de fugir e foguèt capturat.

La batalha foguèt saunosa per lei doas armadas. Tamburlan perdiguèt entre  e  òmes e Bajazet entre  e . Lo venceire poguèt reorganizar Anatolia e restaurar l'autonòmia dei principats turcs. En revènge, l'Empèri Otoman foguèt fòrça afeblit per la captura de son cap que moriguèt en 1403 en captivitat. Aquò entraïnèt una guèrra civila lònga entre seis eiretiers que s'acabèt solament dins leis annadas 1410.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Nicòpolis

La **batalha de Nicòpolis** se debanèt lo 25 de setembre de 1396 e opausèt lei fòrças de l'Empèri Otoman dirigidas per Bazajet I a una coalicion de Crosats menats per lo rèi d'Ongria Sigismond de Luxemborg. L'objectiu oficiau d'aquela expedicion èra de reconquistar lei territòris ocupats per leis Otomans sus lo continent europèu. Pasmens, s'acabèt per una victòria otomana en causa de la manca de coordenacion entre lei contingents de l'armada crosada. La màger part de l'armada crosada foguèt destrucha e unei senhors francés importants foguèron capturats. Aquela batalha marquèt la fin dei Crosadas organizadas per lei país d'Euròpa Occidentala dins lei Balcans.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pótin khoilò!

[thumb|250px|Graffiti "Pótin khoilò!" a [Luhansk]]
**Pótin khoilò!** (en ucraïnian: **Путін хуйло**, en rus: **Путин хуйло**, valent a dire "Pótin es una colha"; jos forma simplificada: **ПТН ХЛО**) es una cançon ucraïniana, cantada a l'encòp en ucraïnian e en rus. 

Cantada originalament dins los estadis aprèp l'invasion d'Ucraïna (sancionada per l'annexion de Crimèa) per l'armada del govèrn rus dirigit per Vladímir Pótin, es venguda rapidament populara dins tot lo país e mai a l'estrangièr.

La cançon es estada interpretada per mantuna formacion musicala ucraïniana coma per exemple Druha Rika e per qualques politicians coma lo deputat radical Olèh Liashkò.
Batalha de Preveza

La **batalha de Preveza** se debanèt lo 28 de setembre de 1538 dins lo nòrd-oèst de Grècia dins lo corrent de la Tresena Guèrra Otomanoveneciana (1537-1540). Opausèt una flòta otomana dirigida per Hayrettin Barbarossa a una coalicion gropant principalament de naviris espanhòus e venecians de la Santa Liga comandada per Andrea Doria. S'acabèt per una victòria otomana en despiech de la superiotat numerica dei coalizats. Permetèt ai Turcs de dominar la Mar Mediterranèa fins a la batalha de Lepanta en 1571.

## Liames intèrnes

* Tresena Guèrra Otomanoveneciana.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sètge de Ròdes (1522)

Lo **sètge de Ròdes** se debanèt dau 26 de junh au 22 de decembre de 1522 entre una armada otomana dirigida per Soliman lo Magnific e la garnison dei Chivaliers Espitaliers de Ròdes renfòrçada per un contingent venecian. Après una batalha acarnada, leis Espitaliers e leis Otomans negocièron la rediccion de la plaça en cambi de la libertat dei defensors que poguèron tanben gardar seis armas. Aquela victòria permetèt ais Otomans d'assegurar son contraròtle sus la Mediterranèa Orientala.

## Liames intèrnes

* Sètge de Ròdes (1480).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sètge de Famagosta

Lo **sètge de [[Famagosta]]** se debanèt dau 22 d'aost de 1570 au 4 d'aost de 1571. Opausèt la garnison veneciana de la vila dirigida per Marco Antonio Bragadin e Astorre Baglioni a una armada otomana comandada per Sokollu Mehmet Paşa. Lei Venecians resistèron amb acarnament mai, sota la pression deis abitants, deguèron finalament negociar la rediccion de la vila destrucha per l'artilhariá turca. Abandonèron la plaça en cambi de la libertat dei defensors e deis abitants. Pasmens, leis Otomans èran desirós de venjar sei pèrdas importantas. Respectèron donc pas l'acòrd. Lei Venecians foguèron chaplats e la vila totalament pilhada.

Aquela victòria permetèt ais Otomans d'ocupar tota l'illa de Chipre que Venècia deguèt oficialament abandonar en 1573. Dins aquò, entraïnèt la formacion de la Santa Liga que ganhèt la batalha de Lepanta en 1571 onte leis Otomans perdèron de desenaus de milièrs d'òmes e sa supremàcia navala sus la Mar Mediterranèa.

## Liames intènes

* Batalha de Lepanta.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Sant Gotthard

La **batalha de Sant Gotthard** se debanèt lo 1 d'aost de 1664. Opausèt una coalicion de país europèu crestians (Àustria, divèrseis estats dau Sant Empèri Roman Germanic, França) dirigida per Raimondo Montecuccoli ai tropas de l'Empèri Otoman de Fazil Ahmet Köprülü. S'acabèt per una victòria dei Coalizats que bloquèt l'expansion turca. Pasmens, la màger part de l'armada otomana capitèt de se retirar e poguèt menar d'atacas novèlas qu'entraïnèron lo sètge de Viena de 1683.

## Liames intèrnes

* Sètge de Viena (1683).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
La Quina

Lo site preïstoric de **la Quina** se tròba dins la comuna de Garda en Charanta Occitana. S'estend sus aperaquí  e se compausa de dos jaç, l'estacion ennaut e l'estacion enbàs. Fuguet ocupada au Paleolitic Mejan (Mosterian) e a la debuta dau Paleolitic Superior (Chastèlperronian, Aurinhacian).

## Istoric
Coneguts dempuei 1872 e traversats per 'na rota en 1881, los jaç de la Quina fugueren crompats per lo metge Léon Henri-Martin en 1905, qu'entreprenguet de las cerchas de 1906 a 1936. Sa filha, Germaine Henri-Martin, las contunhet de 1953 a 1965. A partir de 1985, A. Jelinek, A. Debénath e H. Dibble i meneren de novelas cerchas.

Lo jaç de la Quina venguet  per decision dau 14 de febrier de 1984.
Eli Wallach

thumb|250px|Eli Wallach en 1966
**Eli Herschel Wallach** (Brooklyn, Nòva York, 7 de decembre de 1915 – Brooklyn, 24 de junh de 2014) foguèt un actor e comedian american. Actor dels mai prestigioses dels Estats Units, sa carrièra, que comencèt cap a la fin de las annadas 1949, durèt mai de sièis decadas.
Sètge de Viena (1683)

Lo **sètge de Viena** se debanèt dau 14 de julhet au 12 de setembre de 1683 entre una armada otomana e una coalicion d'estats europèus crestians (Àustria, divèrseis estats dau Sant Empèri Roman Germanic, Polonha-Lituània, Ongria austriana). S'acabèt per una victòria coalizada après l'arribada de renfòrç importants que rompèron lei linhas otomanas. Aquela batalha entraïnèt la Granda Guèrra Turca (1683-1699).

## Liames intèrnes

* Sètge de Viena (1529).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sètge de Viena (1529)

Lo **sètge de Viena** se debanèt dau 27 de setembre au 15 d'octòbre de 1529. Opausèt una armada otomana dirigida per Soliman lo Magnific a una coalicion d'estats europèus crestians. Èra la consequéncia dei victòrias otomanas deis annadas 1520 còntra leis estats balcanics, Ongria (Mohács en 1526) e Venècia. Pasmens, s'acabèt per una desfacha turca e un succès defensiu dei coalizats que bloquèron l'expansion otomana.

## Liames intèrnes

* Sètge de Viena (1683).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Marj Dabiq

La **batalha de Marj Dabiq** se debanèt lo 24 d'aost de 1516 au nòrd d'Alèp entre leis Otomans e lei Mamelocs d'Egipte. S'acabèt per una victòria otomana e un desastre militar per lei Mamelocs que perdèron son cap e la quasi totalitat de son armada. Permetèt ais Otomans de conquistar Siria e Egipte, d'afirmar sa primautat sus lo mond musulman e de destrurre lo sultanat dei Mamelocs d'Egipte.

En fòra de seis aspèctes politics, aquela batalha marquèt lo començament dau periòde de supremacia deis armas de fuòc sus lo prat batalhier. Ansin, l'usatge d'aqueleis armas e de l'artilhariá se generalizèt en Euròpa.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Ridaniya

La **batalha de Ridaniya** se debanèt lo 22 de genier de 1517 dins la region dau Caire entre leis Otomans e lei Mamelocs d'Egipte. S'acabèt per una victòria otomana que li permetèt de capturar lo sultan mameloc que foguèt executat, d'anientar lei darrierei fòrças dei Mamelocs d'Egipte e de conquistar Egipte. Permetèt tanben de capturar lo darrier califa abbassida que foguèt mandat a Istambul. A sa mòrt, lo Califa passèt ai sultans ottomans.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Premiera batalha de Kosova

La **premiera batalha de Kosova** ò **batalha dau Camp dei Mèrles** se debanèt lo 15 de junh de 1389. Opausèt lei fòrças otomanas a una coalicion d'estats balcanics crestians formada de Serbia, de Bòsnia e d'Albania renfòrçada d'autrei contingents venguts dei Balcans e d'Ongria. S'acabèt per una victòria saunosa otomana mai la mòrt dau sultan empachèt l'esplecha d'aqueu succès car una guèrra de succession acomencèt entre seis enfants. Pasmens, la batalha permetèt de renfòrçar la preséncia otomana dins la region e d'eliminar la menaça deis estats balcanicas car, au contrari deis Otomans, poguèron pas remplaçar rapidament sei pèrdas.

## Liames intèrnes

* Segonda batalha de Kosova.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Segonda batalha de Kosova

La **segonda batalha de Kosova** se debanèt dau 17 au 20 d'octòbre de 1448 entre l'Empèri Otoman e una coalicion gropant Ongria e Valaquia. S'acabèt per una victòria otomana que li permetèt d'ocupar la màger part dei Balcans.

## Liames intèrnes

* Premiera batalha de Kosova.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Declaracion de Nerac

La ***Declaracion de Nerac*** foguèt un manifèst impulsat lo 15 de novembre de 1956 a Nerac per Fèlix Castanh, un dels teoricians de l'occitanisme mai importants del sègle XX, e l'escrivan gascon Bernat Manciet. Aqueste tèxt aviá per tòca de revalorizar e de far progressar la literatura occitana.

Qualques decadas mai tard, en 1982, lo tèxt de la declaracion foguèt publicat en occitan dins la revista Òc.

## Ligams extèrns
* Tèxt de la ''Declaracion de Nerac'' publicat dins la revista Òc
Batalha de Caer Caradoc

thumb|right|Localizacion frequenta de la batalha de Caer Caradoc dins l'encastre de la conquista romana deis Illas Britanicas.

La **batalha de Caer Caradoc** se debanèt en 50 apC dins lo corrent de la conquista romana deis Illas Britanicas. Lo luòc precís dau combat es desconegut e unei localizacions son prepausadas dins lei regions orientalas dau País de Galas actuau. Opausèt una armada cèlta dirigida per Caratacos a una armada romana comandada per Publius Ostorius Scapula. S'acabèt per una victòria romana importanta que permetèt de rompre lei temptativas de resisténcia organizada dei tribüs dau sud e de lei sometre a l'òrdre roman. En revènge, marquèt lo començament d'una guerilha lònga de part dei tribüs galesas que resistiguèron fins ais annadas 80.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Antonin Léonard

thumb|250px|Antonin Léonard en genièr de 2014
**Antonin Léonard** (Nancy, 27 de decembre de 1986) es un entrepreneire innovador e especialista del movement de l'economia collaborativa francés. En 2012 foguèt un dels cofondadors de OuiShare, una comunitat non-lucrativa d'economia collaborativa presenta actualament dins mai de 20 païses.

## Biografia
300px|thumb|Antonin Léonard en 2013 durant l'inauguracion de la OuiShareFest
Antonin Léonard nasquèt dins una familha d'ensenhaires a Nancy en 1986. Faguèt primièr d'estudis d'economia al Licèu Henri Poincaré de la vila abans d'integrar l'Escòla de Management de Lion de 2006 a 2010, e durant aquel periòde passèt tanben per d'autras universitats internacionalas coma l'Universitat Autonòma de Barcelona e l'Universidade Federal do Rio de Janeiro a Brasil en 2009. Aprèp aver experimentat e aprofechat del coachsurfing en Brasil per aprendre la lenga portuguesa, comencèt a s'interessar prigondament a l'economia collaborativa. Del temps que entamenèt una carrièra de conselhièr en estrategia, creèt en setembre de 2010 un blòg, consocollaborative.com, que venguèt fòrça popular lèu. En genièr de 2012 fondèt amb qualques collègas la platafòrma Ouishare que se tracha actualament de sa coordinacion.
OuiShare

300px|thumb|Antonin Léonard durant l'inauguracion de la OuiShareFest en 2013
**OuiShare** es una comunitat globala fondamentada sus l'economia collaborativa. Foguèt creada en genièr de 2012 a París per Antonin Léonard, Flore Berlinger, Edwin e Benjamin Tincq. L'entitat es presenta actualament dins 25 païses situats en Euròpa, Orient Mejan e America Latina e compta actualament mai de 2.000 membres. Sas òbras son disponiblas jos licéncia Creative Commons.

Dempuèi 2013 l'organizacion decernís de prèmis cada an, los OuiShare Awards, a 5 personas causidas pel public dins una seleccion de 100 candidats.

Se celèbra tanben un acamp annadièrament, la OuiShare Fest, que dura tres jorns. La primièra edicion se debanèt en mai de 2013 a París e amassèt 700 afogats de l'economia collaborativa venguts de 25 païses.

## Ligams extèrns
* Sit de OuiShare
Ed Sheeran

[thumb|275px|Ed Sheeran en febrièr de 2018 a [Berlin]]
**Edward "Ed" Christopher Sheeran** (Halifax, Yorkshire Occidental, 17 de febrièr de 1991) es un cantaire e cantautor anglés.

## Discografia
* *+ (Plus)* (2011)
* *x (Multiply)* (2014)
* *÷ (Divide)* (2017)
* *No. 6 Collaborations Project* (2019)
* *= (Equals)* (2021)
* *− (Subtract)* (2023)
* *Autumn Variations* (2023)
* *Play* (2025)

## Ligams extèrns
* Sit oficial d'Ed Sheeran
.active

**** ("actiu, activa" en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 26 de junh de 2014.

## Referéncias
Phil Collins

thumb|upright|Phil Collins en 2007
**Philip David Charles Collins**, mai conegut coma **Phil Collins** (Hounslow, Middlesex, 30 de genièr de 1951) es un cantaire, cantautor e percussionista anglés. Abans d'entamenar una carrièra capitada en solista foguèt menaire, cantaire e percussionista del grop de rock Genesis. Sa filha, Lily Collins, es una actritz.

## Discografia
* *Face Value* (1981)
* *Hello, I Must Be Going!* (1982)
* *No Jacket Required* (1985)
* *...But Seriously* (1989)
* *Both Sides* (1993)
* *Dance into the Light* (1996)
* *Testify* (2002)
* *Going Back* (2010)
Estat tampon

[thumb|right|Estats tampons (jaune) creats en [Euròpa per isolar l'Union Sovietica après la fin de la Guèrra Civila Russa.]]

Un **estat tampon** es un país situat entre doas ò mai poissanças rivalas e eventualament ostilas. Son existéncia es sovent liat a un acòrd tacite ò oficiau entre aquelei poissanças per limitar lo risc de conflicte entre elei. En causa de sa posicion militara malaisada, leis estats tampons adoptan generalament una politica estrangiera basada sus la neutralitat. Per exemple, foguèt lo cas d'Afganistan entre l'Índia Britanica e l'Empèri Rus.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Estacion espaciala

Una **estacion espaciala** es una installacion espaciala en orbita ò depausada sus un astre. A ges de mejans de propulsion autonòms ò de mejans reduchs per menar de manòbras limitadas. Una utilizacion lònga necessita donc d'utilizar de veïculs de transpòrt per l'avitalhar. Aqueu concèpte apareguèt en 1971 ambé la premiera estacion sovietica Saliut 1.

## Liames intèrnes

* Programa Saliut.
* Skylab.
* Mir.
* Estacion Espaciala Internacionala.
* Programa Tiangong.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Glèisa de Sant Joan de Malta d'Ais de Provença

La **Glèisa de Sant Joan de Malta d'Ais de Provença** es una glèisa situada dins la vila d'Ais de Provença. Foguèt la premiera glèisa gotica de Provença e sa bastida se serià debanada de 1272 a 1277. Son cloquier de 67 mètres d'autor es lo pus bastiment pus aut de la vila. Foguèt classada ai Monuments istorics en 1840.

## Liames intèrnes

* Arquitectura gotica.
* Catedrala Sant Sauvador d'Ais de Provença.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean-Marie Roux *Saint-Jean-de-Malte. Une église de l'ordre de Malte à Aix-en-Provence*, Édisud (1987).

## Nòtas e referéncias
Abadiá de Valmagna

thumb|250px|Vista de la faciada e del portal oèst de l'abaciala
L**'Abadiá de Valmagna** (?) es una anciana abadiá cisterciana de Lengadòc, situada sul territòri de Vilamanda, vilòta del país de Mesa. Fondada en 1138 pel vescomte de Besièrs, Ramon Trencavèl, venguèt monument istoric tre 1947. La glèisa actuala, d'estil gotic classic, foguèt bastida tre 1257 sus una glèisa romanica venguda tròp pichona. L'ensems es actualament un endrech toristic ont se produsisson tanben de manifestacions culturala.
Bazajet II

**Bazajet II** (3 de decembre de 1447 - 26 de mai de 1512) foguèt lo 8 sultan otoman dau 3 de mai de 1481 au 24 d'abriu de 1512. Succediguèt a son paire Mehmet II (1451-1481) e foguèt remplaçat per son fiu Selim I (1512-1520).

Dins lo corrent de son rèine, deguèt faciar divèrsei dificultats entraïnadas per l'expansion rapida dau rèine de son paire. En Euròpa, capitèt d'obligir lei reiaumes d'Ongria, en declin dempuei la fin dau sègle XV, e de Polonha-Lituània de reconóisser la senhoriá otomana sus lei regions de Valaquia e de Moldàvia. Pasmens, la menaça principala de son rèine apareguèt lòng de la frontiera orientala de l'Empèri. D'efèct, après la reünificacion de Pèrsia per la dinastia safavida, lo chah Ismail I (1501-1524 adoptèt lo chiisme duodeciman coma mejan d'unificacion dei pòbles diferents dau plan iranian. Unei populacions turcomanas d'Anatolia, totjorn ostilas ais Otomans, se ralièron ai Safavidas e certanei se convertiguèron tanben au chiisme (duodeciman ò alevi). La question politica dau contraròtle dei Turcomans d'Anatolia se doblèt donc d'una question religiosa. La fin de son rèine foguèt marcada per una guèrra civila acomençada en 1509 còntra sei fius entraïnada per lei revòutas intèrnas dei Turcomans d'Anatolia. Bazajet II foguèt vencut en 1512 per son fiu Selim I que venguèt lo sultan novèu. Refugiat a Dimetoka en Tràcia, Bazajet moriguèt un mes après sa desfacha.

## Liames intèrnes

* Empèri Otoman.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lista dei sultans otomans

Lista dei sultans de l'Empèri Otoman.

## Sultans (1281 - 1512)

* Osman I (1281-1326).
* Orhan (1326-1359).
* Murad I (1359-1389).
* Bazajet I (1389-1402).
*[[Interrègne otoman]]*.
* Mehmet I (1413-1421).
* Murat II (1421-1444 e 1446-[1451]]).
* Mehmet II (1444-1446 e 1451-1481).
* Bazajet II (1481-1512).

## Sultans e califas

* Selim I (1512-1520).
* Soliman lo Magnific (1520-1566).
* Selim II (1566-1574).
* Murat III (1574-1595).
* Mehmet III (1595-1603).
* Ahmet I (1603-1617).
* Mustafa I (1617-1618 e 1622-1623).
* Osman II (1618-1622).
* Murat IV (1623-1640).
* Ibrahim I (1640-1648).
* Mehmet IV (1648-1687).
* Soliman II (1687-1691).
* Ahmet II (1691-1695).
* Mustafa II (1695-1703).
* Ahmet III (1703-1730).
* Mahmut I (1730-1754).
* Osman III (1754-1757).
* Mustafa III (1757-1774).
* Abdulhamit I (1774-1789).
* Selim III (1789-1807).
* Mustafa IV (1807-1808).
* Mahmut II (1808-1839).
* Abdulmecit I (1839-1861).
* Abdulaziz (1861-1876).
* Murat V (1876).
* Abdulhamid II (1876-1909).
* Mehmet V (1909-1918).
* Mehmet VI (1918-1922).

## Califa

* Abdulmecit II (1922-1924).
Batalha de Tortor

La **batalha de Tortor** se debanèt en 973 entre lei fòrças dau còmte de Provença Guilhèm I de Provença e lei fòrças dei Sarrasins installats dins la region dempuei lo sègle precedent. Èra la consequéncia d'una tièra de victòrias dei Provençaus dins leis Aups e s'acabèt per una victòria novèla qu'entraïnèt de pèrdas importantas dins l'armada sarrasina. Après aquela desfacha, lei Sarrasins assaièron de gropar sei darrierei tropas a La Gàrdia Frainet onte foguèron definitivament batuts dins lo corrent de l'annada. Lei populacions musulmanas provençalas, installadas lòng dau litorau ò dins lei montanhas aupencas, deguèron alora quitar la region, se convertir ò foguèron utilizats coma esclaus après un batejament fòrçat. Aquela victòria permetèt tanben au còmte Guilhèm d'instaurar per lo premier còp l'autoritat dei còmtes de Provença sus tota la region.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Esséncia (idrocarbur)

L**'esséncia** o **gasolina** es un liquid inflamable, eissit de la destillacion de petròli, utilizat dins lei motors de combustion intèrna. Es una mescla d'idrocarburs liquids generalament formada d'alcans (20-30%), de cicloalcans (aperaquí 5%), d'alcèns (30-45%) e d'idrocarburs aromatics (30-45%). De còps, d'additius i son aponduts per melhorar certanei proprietats.

## Liames intèrnes

* Esséncia sens plomb.
* Esséncia d'aviacion.
* Esséncia C.
* Esséncia F.
* Esséncia G.
* White Spirit.
* Combustible fossil.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Dermot Healy

**Dermot Healy** (Finnea, Irlanda, 18 de julh de 1947 – Sligo, 29 de junh de 2014) foguèt un escrivan, dramaturg e poèta irlandés. Malgrat que foguèsse pas gaire conegut en defòra de son país, sas òbras foguèron elogiadas per mantes escrivans irlandeses.

## Òbras
### Fictions
* *Banished Misfortune* (1984), recuèlh de racontes
* *Fighting with Shadows* (1984)
* *A Goat's Song* (1994)
* *Sudden Times* (1999)
* *Long Time, No See* (2011)

### Autobiografia
* *The Bend for Home* (1996)

### Òbras de teatre
**Here and There and Going to America* (1985)
**The Long Swim* (1988)
**Curtains* (1990)
**On Broken Wings* (1992)
**Last Nights of Fun* (1994)
**Boxes* (1998)
**Mister Staines* (1999)
**Metagama* (2005)
**A Night at the Disco* (2006)

### Poesia
**Neighbours' Lights* (1992)
**The Ballyconnel Colours* (1995)
**What the Hammer* (1998)
**The Reed Bed* (2001)
**A Fool's Errand* (2010)
Prèmi Robèrt Lafont

Lo **Prèmi Robèrt Lafont** es una recompensa autrejada cada dos ans pel Departament de Cultura de la Generalitat de Catalonha. La distincion deu son nom e fa omenatge a un dels escrivans e teoricians occitans mai prestigioses del sègle XX, lo nimesenc Robèrt Lafont. 

Lo prèmi foguèt instituït en 2010, a l'iniciativa de Jusèp Loís Sans Socasau, per tal de "reconéisser e premiar las personas o entitats que se sián distinguidas dins la defensa, projeccion e promocion de la lenga occitana dins quin ponch que siá del domeni lingüistic".

## Lista dels recebedors del Prèmi
* 2010: Pèire Bèc (1921-2014), lingüista occitan de Gasconha
* 2012: Felip Gardy (1948-), escrivan e ensenhaire occitan de Provença
* 2014: Jacme Taupiac (1939-), lingüista occitan de la Gasconha tolosana
* 2016: Musèu dera Val d'Aran, musèu dedicat ara istòria, art, etnografia e etnologia dera Val d'Aran
* 2018: Jòrdi Kremnitz, lingüista alemand especialista de l'occitan
* 2020: Frederic Vergés Bartau, ensenhaire aranés,  pionèr en ensenhament der occitan en Aran enes ans 70
* 2022: Lissa Escala,  pionèra dera ràdio en aranés, e Xavier Lamuela, professor universitari e que formèc part dera Comission que redactèc es Normes Ortografiques der Aranés en 1982, presidic eth Conselh dera Lengua Occitana (fondat en 1996) e actuauments ei membre deth Conselh Consultatiu der Aranés.
* 2024: Fredo Valla, cineasta des Valadas Occitanas pera sua defensa, projeccion e promocion de la lengua occitana.

## Ligams extèrnes
* Generalitat de Catalonha - Prèmi Robèrt Lafont

## Referéncias
Nicolae Densusianu

thumb|250px|Nicolae Densusianu
**Nicolae Densusianu**, tanben escrich d'unes còps que i a **Densușianu** (Densuș, 18 d'abril de 1846 – Bucarèst, 24 de març de 1911) foguèt un istorian, jurista, etnològ e folclorista romanés. Membre correspondent de l'Acadèmia Romanesa, es conegut subretot per son òbra monumentala *Dacia preistorică*.

## Òbras
* *L'élément latin en orient. Les Roumains de Sud, Macédoine, Thessalie, Epire, Thrace, Albanie* amb Frederic Dame (1877)
* *Cercetări istorice în arhivele și bibliotecile Ungariei și ale Transilvaniei* (1880)
* *Revoluțiunea lui Horia în Transilvania și Ungaria* (1884)
* *Monumente pentru istoria țerii Făgărașului* (1885)
* *Documente privitoare la Istoria Românilor 1199-1345* (1886)
* *Domnii glorioși și Căpitanii celebri ai țerilor române*, 2 vol. (1895)
* *Istoria militară a poporului român începând din cele mai vechi timpuri până în secolul al XVII*
* *Dacia preistorică*
Percy Sledge

thumb|250px|Percy Sledge en concèrt
**Percy Sledge** (Leighton, Alabama, 25 de novembre 1940) es un cantaire american de musica R&B e soul. Venguèt famós internacionalament tre 1966 gràcias a la cançon "When a Man Loves a Woman".

## Discografia
* *When a Man Loves a Woman* (1966)
* *Warm and Tender Soul* (1966)
* *The Percy Sledge Way* (1967)
* *Take Time To Know Her* (1968)
* *I'll be your everything* (1974)
* *Blue light* (1994)
* *Wanted again* (1998)
* *Live: From Lousiana* (2002)
* *Shining Through the Rain* (2004)
Eduardo Halfon

thumb|250px|Eduardo Halfon en 2008
**Eduardo Halfon** (Ciutat de Guatemala, 20 d'agost de 1971) es un escrivan guatemalteca. Considerat un temps coma un dels joves escrivans mai prometedors d'America Latina, es estat durant 8 ans professor de literatura a l'Universitat Francisco Marroquín de la capitala de Guatemala. Sas òbras son estadas reviradas en mantuna lenga coma l'anglés, lo sèrbi, l'italian, lo neerlandés o lo francés.

## Biografia
Eduardo Halfon nasquèt en 1971 a la Ciutat de Guatemala al sen d'una familha d'origina jusieva. L'escrivan, que se definís a l'encòp coma jusieu e arab, es estat prigondament marcat per son eiretatge familiar, que la màger part de sos grands èran de jusieus sefarditas, mentre que son autre grand, polonés ashkenaze, subrevisquèt al camp de concentracion d'Auschwitz. 

Quand aviá pas que 10 ans, Eduardo partiguèt amb sos parents viure als Estats Units. I faguèt d'estudis d'Engenhariá Industriala a l'Universitat d'Estat de Carolina del Nòrd. S'aclimatèt tant a la vida americana que manquèt de ne pèrdre sa lenga mairala, que tornèt recuperar a l'edat de 28 ans. En aquel temps, son interès per la lectura l'estrambordèt e abandonèt sa carrièra d'engenhaire per s'avodar a l'escritura. Pro rapidament se faguèt un nom dins las letras latinoamericanas e en 2007, aprèp d'eleccions foguèt situat demest los 39 melhors escrivans latinoamericans de mens de 39 ans, e apareguèt dins la seleccion Bogotá39. 

## Òbras
**Esto no es una pipa, Saturno* (2003)
**De cabo roto* (2003)
**El ángel literario* (2004)
**Siete minutos de desasosiego* (2007)
**Clases de hebreo* (2008)
**Clases de dibujo* (2009)
**El boxeador polaco* (2008)
**Morirse un poco* (2009)
**La pirueta* (2010)
**Los espacios irónicos* (2010)
**Mañana nunca lo hablamos* (2011)
* *Elocuencias de un tartamudo* (2012)
* *El monasterio* (2014)
Osman Ièr

**Osman I** (1258-1326) foguèt lo cap de la tribü dei Turcs Otomans de 1281 a 1299 e lo premier sultan otoman de 1299 a 1326. Foguèt remplaçat per son fiu Orhan (1326-1364). D'efècte, aprofichant lo declin de l'Empèri Bizantin e dei Seldjokides dau Sultanat de Rom, capitèt de conquistar la vila importanta de Bursa que venguèt sa capitala e li permetèt de crear lei basas d'un estat vertadier.

## Liames intèrnes

* Lista dei sultans otomans.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Marina Albiol

thumb|250px|Marina Albiol en 2014
**Marina Albiol i Guzmán** (Grau de Castelló, País Valencian, 15 de decembre de 1982) es una politiciana valenciana d'Esquèrra Unida del País Valencian. Es actualament, e dempuèi 2014, eurodeputada al Parlament Europèu per EUPV.
Abadiá Sant Victor de Marselha

L**'Abadiá de Sant Victor de Marselha** es un dei luòcs pus importants per l’istòria dau cristianisme en Provença. Es estada fondada au sègle V per Joan Cassian autorn dei relíquias de quauquei sants coma justament Sant Victor. A la fin de l'Edat Mejana son activitat baissèt e maugrat que foguèt desmantelada a la Revolucion Francesa demòra un luòc religiós ambé la preséncia de testimònis paleocrestians.
Catedrala Sant Sauvador d'Ais de Provença

La **Catedrala Sant Sauvador d'Ais de Provença** es una glèisa catolica situada dins la vila d'Ais de Provença. Sa bastida acomencèt au sègle XII e s'acabèt au sègle XVI. Lo bastiment mescla ansin d'estiles diferents, principalament dei periòdes romanic e gòtic. Es la glèisa catedrala de l'arquevescat d'Ais de Provença. 

## Liames intèrnes

* Glèisa de Sant Joan de Malta d'Ais de Provença.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Glèisa de la Magdalena d'Ais de Provença

La **Glèisa de la Magdalena d'Ais de Provença** es una glèisa catolica d'estiles gòtic e Segond Empèri situada dins la vila d'Ais de Provença. Foguèt bastida entre 1691 e 1701 per Laurent Vallon a partir dei fondacions d'un covent dominican destruch per un incendi en 1363 e afondrat en 1465 après sa restauracion. Sa façada foguèt remanejada entre 1855 e 1860 per Henri Révoil.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Castèu de l'Empèri

Lo **Castèu de l'Empèri** es un castèu situat dins la vila de Selon de Provença. Sa bastida acomencèt au sègle IX e s'acabèt au sègle XIII. Èra un dei castèus medievaus pus importants dau Comtat de Provença e foguèt utilizat coma residéncia per leis arquevesques d'Arle e per leis emperaires germanics.

Foguèt classat ai monuments istorics en 1956 e es vengut un simbòl important de Selon de Provença.

## Liames intèrnes

* Castèu.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
.suzuki

**** 
 es un nom de domeni generic depausat per la societat japonesa Suzuki. Es en servici dempuèi lo 2 de julhet de 2014.

## Referéncias
.place

**** ("lòc" en anglés, "plaça" en francés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 2 de julhet de 2014.

## Referéncias
Juan Carlos Varela

**Juan Carlos Varela Rodríguez** (nascut a Panamà lo 12 de decembre de 1963) es un òme d'afars e politician de Panamà. Vice-president de 2009 a 2014, es lo president de Panamà dempuèi lo 1èr de julhet de 2014.
Glèisa Sant Michèu de Selon de Provença

La **Glèisa Sant Michèu de Selon de Provença** es una glèisa catolica d'estile romanic situada dins la vila de Selon de Provença. Foguèt classada ai monuments istorics en 1983.

## Liames intèrnes

* Art romanic.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Obelisc d'Arle

L**'obelisc d'Arle** es un obelisc d'origina romana situat sus la plaça de la Republica dins la vila d'Arle. Foguèt bastit au sègle IV dins lo Circ roman d'Arle dins lo corrent dau rèine de Constantin. Après la fin de l'Empèri Roman, lo circ foguèt abandonat e l'obelisc s'afondrèt au sègle VI. Foguèt descubèrt tornarmai en 1389 e Loís XIV de França decidèt de lo restaurar sus la plaça Reiala, çò que foguèt realizat en 1676. A sa cima, foguèt plaçat un soleu e un glòbe de bronze que foguèron remplaçat per un bonet frigian durant la Revolucion, un agla pendent l'Empèri, un gau durant lo rèine de Loís-Felip I puei tornarmai per un soleu. Enfin, en 1866, foguèt installat un piramidion de bronze qu'es l'ornament actuau dau monument. D'autra part, dins lo corrent dau sègle XIX, un bacin de lions de bronze foguèron aponduts au sòcle.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Emile Fassin e Auguste Lieutaud, *L'Obélisque d'Arles*, Imprimerie générale du Sud-Ouest (1909).

## Nòtas e referéncias
Capèla dei Penitents negres d'Aubanha

La **Capèla dei Penitents negres d'Aubanha** es una glèisa catolica situada dins la vila provençala d'Aubanha. Foguèt classada monument istoric en 1927.

## Liames intèrnes

* Capèla dei Penitents blancs d'Aubanha.
* Capèla dei Penitents gris d'Aubanha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pantónio

**António Correia**, mai conegut artisticament coma **Pantónio** o **Pantonio** (Ilha Terceira, Açòres, 1975) es un pintor portugués.
Se faguèt conéisser internacionalament en junh de 2014 quand penhèt lo mural mai grand d'Euròpa sus la Tour Sienne a la Place Vénétie de París. L'òbra, començada lo 15 de mai e sonada *Tourbillon de sardines*, mesura 66 m de naut e 15 m de larg e foguèt elaborada durant tot un mes.

## Biografia
António Correia nasquèt en 1975 sus l'Ilha Terceira, una de las islas d'Açòres. S'interessèt tre l’adolescéncia a l'art e comencèt a participar als talhièrs d'escultura, de dessenh, de pintura e mai de modelatge de l'Institut de la Cultura d'Açòres. Puèi i expausèt las òbras qu'aviá realizat abans de partir estudiar e l'Escòla de las Arts e dels Mestièrs de Cerveira e a l'Institut politecnic de Tomar. Comencèt de presentar sas òbras per carrièra e mai tard, en 1993, integrèt un grop de joves artistas que representèron Portugal a l'ocasion del 50en anniversari de l'UNESCO.

## Referéncias
Kendji Girac

**Kendji Girac**, de son nom vertadièr **Kendji Jason Maillé**, nascut en Occitània lo 3 de julh de 1996 a Peireguers), es un cantaire francés d'origina gitana. Comencèt a se far conéisser gràcias a son interpretacion de "Bella" de Maître Gims que foguèt mesa en linha. Lo succès de visitas, que foguèron superioras a 5 milions, faguèt que la societat de produccion del concors de television francés *The Voice* s'interessèsse a el. Sa capitada dins la 3a sason del concors, que ganhèt, lo faguèt conéisser internacionalament. 

En junh de 2014 lo jove catalanofòn sortiguèt son primièr títol "Color Gitano".

## Discografia
* *Kendji* (2014)
* *Ensemble* (2015)
* *Amigo* (2018)
Cementèri jusieu de Sant Romieg de Provença

Lo **Cementèri jusieu de Sant Romieg de Provença** es un cementèri ancian utilizat per la comunautat jusieva de Provença entre lei sègles XV e XX. Es mencionat per lo premier còp en 1400 e foguèt alora utilizat fins a l'expulsion dei jusieus provençaus per lo rèi Loís XII. Après lo retorn dei jusieus dins la region après la Revolucion Francesa, lo cementèri foguèt restaurat, enviroutat per una muralha en 1847 e tornarmai utilizat fins a 1910. Foguèt oficialament sarrat en 1977 e inscrich coma monument istoric en 2007.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fòrt de Boc

Lo **Fòrt de Boc** ò **Fòrt Vauban** es un fòrt ancian situat sus l'illòt de Boc sus lo territòri dau Martegue en fàcia dau Pòrt de Boc. Permetiá de susvelhar e de protegir l'intrada dau canau de Caronta e lo pòrt naturau de Boc. Uei, marca l'intrada dau pòrt industriau dau Martegue-Lavèra.

Sa bastida acomencèt au sègle XII a l'iniciativa dei Marselhés qu'i installèron una tor foritificada. Dins lo corrent dau sègle XVI, foguèt atacada en 1536 per una flòta genoesa e espanhòla que deguèt se retirar après la pèrda d'un naviri. Puei, venguèt un enjòc dei guèrras de Religion en Provença e foguèt finalament conquistat per de tropas catolicas vengudas dau Martegue. A partir de 1592, la tor foguèt renfòrçada per de barris. Au sègle XVII, lo cardinau Richelieu l'utilizèt coma preson politica e Loís XIV ordonèt son renfòrçament que foguèt realizat segon de plans establits per Vauban. Lo fòrt prenguèt alora sa forma actuala. Sa garnison teniá entre 70 e 100 òmes e foguèt pauc a pauc aumentada fins ai guèrras revolucionàrias per agantar 150 òmes. Entre 1810 e 1812, d'estudis foguèron ordonats per Napoleon per i crear una basa navala mai lo projècte foguèt finalament abandonat. Puei, l'importància dau fòrt declinèt e foguèt desclassat un premier còp en 1889. La tor principala demorèt utilizada coma far de navigacion.

Dins lo corrent de la Premiera Guèrra Mondiala, l'endrech foguèt utilizat coma centre d'entraïnament per l'artilhariá. Puei, en 1932, en fàcia de la menaça italia, França rearmèt lo fòrt que foguèt utilizat a partir de 1942-1943 coma posicion d'artilhariá costiera per leis Alemands. I laissèron de quantitats fòrça importantas de municions e lo fòrt foguèt sarrat après la Segonda Guèrra Mondiala. En 1993, foguèt crompat per la comuna dau Martegue, desminat e restaurat.

## Liames intèrnes

* Fortificacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Capèla de Nòstra Dama dau Castèu d'Alaug

[thumb|right|Fotografia de la capèla en [2013.]]

La **Capèla de Nòstra Dama dau Castèu d'Alaug** es una capèla catolica situada dins la vila provençala d'Alaug. Foguèt bastida dins lo corrent dau sègle XIII e classada monument istoric en 1984. A l'origina, èra la glèisa dau castèu d'Alaug que foguèt destruch en 1595. A partir dau sègle XVII, venguèt un luòc de romavatge.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Capèla dei Penitents blancs d'Alen

La **Capèla dei Penitents blancs d'Alen** es una capèla catolica situada dins lo vilatge provençau d'Alen. Foguèt bastida au començament dau sègle XVII, vèrs 1608-1610. Foguèt classada monument istoric en 1965.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Capèla Sant Joan d'Alen

La **Capèla Sant Joan d'Alen** es una capèla catolica romanica situada sus lo territòri dau vilatge provençau d'Alen. Foguèt bastida dins lo corrent dau sègle XII e classada monument istoric en 1921.

## Liames intèrnes

* Art romanic.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tèrme militar de la Calanca

Lo **Tèrme militar de la Calanca** ò lo **Tèrme Lòng** es una tèrme militar roman situada sus lo territòri dau vilatge provençau d'Aurelha. Foguèt bastida en 3 avC e dedicada a l'emperaire August. Foguèt classada monument istoric en 1945.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Castèu de La Barbent

Lo **Castèu de La Barbent** es un castèu situada sus lo territòri dau vilatge provençau de La Barbent. A l'origina, èra un castèu medievau que foguèt mencionat per lo premier còp en 1009 e foguèt probablament bastit avans l'an 1000. Èra alora tengut per l'Ostau de Pontevès. Au sègle XV, lo rèi Rainier lo vendèt a Joan II de Forbin e lo castèu demorèt la proprietat de l'Ostau de Forbin fins a 1963. Dins lo corrent de son istòria, l'arquitectura dau castèu foguèt modificada mai que d'un còp e completada per dei jardins dessenhats per André Le Nôtre. Foguèt classat monument istoric en 1984.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Castèu de Barbentana

Lo **Castèu de Barbentana** es un castèu dau sègle XVII inspirat per l'arquitectura italiana situat sus lo territòri dau vilatge provençau de Barbentana. Foguèt bastida en 1674 e modificada en 1741. Èra la proprietat dei marqués de Barbentana. Foguèt pas destruch dins lo corrent de la Revolucion Francesa car lo marqués Hilarion Paul du Puget acceptèt de venir generau au sen de l'armada republicana. Foguèt classat monument istoric en 1949.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Temple roman de Castèu Bas

Lo **Temple roman de Castèu Bas** es lo vestigi d'un temple roman situat sus lo territòri dau vilatge provençau dau Vernegue. Foguèt bastit au sègle I avC e èra alora enceuclat per una encencha sacrada. Una capèla romanica foguèt bastit lòng d'una muralha dau temple au sègle XII. Foguèt classat monument istoric en 1840.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Glèisa Sant Sebastian d'Alaug

La **Glèisa Sant Sebastian d'Alaug** es una glèisa catolica situada dins la vila provençala d'Alaug. Sa bastida acomencèt vèrs 1511 e s'acabèt au sègle XVII. A un cloquier policròm e una copòla qu'imita aquela de la Catedrala de la Major de Marselha. Foguèt classada monument istoric en 1983.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bastida de Fòntvielha (Alaug)

La **Bastida de Fòntvielha** ò **Castèu de Fòntvielha** es una bastida construcha en 1845 per lo negociant marselhés Louis-Xavier Pinatel. Es donc un bastiment cubic d'aspèct impausant inspirat per l'arquitectura italiana e d'estile neoclassic. Foguèt classada monument istoric en 1978.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Arc de trionf de Glanum

L**'Arc de trionf de Glanum** es un arc de trionf roman situat dins la vila provençala de Sant Romieg de Provença a l'intrada dei vestigis de la vila romana anciana de Glanum. Foguèt bastit au començament dau rèine d'August per celebrar la conquista de Marselha en 49 avC. A l'origina, l'arc aviá de partidas autas que son uei disparegudas.

## Liames intèrnes

* Glanum.
* Mausolèu de Glanum.
* Sètge de Marselha (49 avC).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pònt Flavian

Lo **Pònt Flavian** es un pònt antic situat sus lo territòri de la vila provençala de Sanch Amàs. Es dich segon Claudius Donnius Flavius que foguèt a l'origina de sa bastida. Permet de passar lo riu costier de Tolobra. Foguèt classat monument istoric en 1840.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Colin O’Connor, *Roman Bridges*, Cambridge University Press (1993), p. 40.

## Nòtas e referéncias
Mausolèu de Glanum

Lo **Mausolèu de Glanum** es un cenotafi roman dedicats a Caius e Lucius Cesar, qu'èran lei felens de l'emperaire August, situat sus lo territòri de la vila provençala de Sant Romieg de Provença. Fa partida dei vestigis de la vila antica de Glanum. Foguèt classat monument istoric en 1840.

## Liames intèrnes

* Glanum.
* Arc de trionf de Glanum.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fònt dei Nòu Canons

La **Fònt dei Nòu Canons** es una fònt situada dins la vila d'Ais de Provença sus lo Cors Mirabèu. Foguèt bastida en 1691 coma abeurador per lei motons. A l'origina, aviá quatre lòbes. Pasmens, a partir dau sègle XIX, aquò venguèt un problema per la circulacion automobila e, en 1944, un carri estatsunidenc ne'n destruguèt un per accident. Per facilitar la circulacion, lo lòbe destruch foguèt alora pas restaurat e, au contrari, lo lòbe opausat foguèt tanben suprimit. La fònt foguèt inscricha ai monuments istorics en 1929.

## Liames intèrnes

* Fònt dei Chivaus Marins, autra fònt dau Cors Mirabèu, despareguda en 1777.
* Fònt d'Aiga Cauda, autra fònt dau Cors Mirabèu.
* Fònt dau Rei Rainier, autra fònt dau Cors Mirabèu.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Plaça d'Albertas

La **Plaça d'Albertas** es una plaça dau centre istoric d'Ais de Provença que foguèt realizada entre 1735 e 1741 a l'iniciativa dau marqués d'Albertas que crompèt leis ostaus situats en fàcia dau sieu ostau per lei demolir e crear una plaça d'onor. De 1745 a 1746, de trabalhs suplementaris se debanèron e donèron son aspèct actuau a la plaça. Una fònt i foguèt aponduda en 1912. La plaça foguèt classada monument istoric en 2000.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Espitau Carolina

L**'Espitau Carolina** es un espitau ancian bastit entre 1823 e 1828 sus l'illa de Ratonèu dins l'archipèla dau Frieu per Michel-Robert Penchaud. Èra destinat a la mesa en quarantena dei viatjaires malauts arribant a Marselha. Foguèt utilizat fins a 1941 e parcialament destruch per lei bombardaments aerians deis Aliats en 1944. Après la guèrra, foguèt definitivament abandonat e crompat per la comuna en 1978 e una associacion acomencèt sa restauracion. Dempuei 1980, es inscrich sus la lista dei monuments istorics.

## Liames intèrnes

* Quarantena.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lo Pairòu de l'Estaca

**Lo Pairòu de l'Estaca** (*Lou Peiròu de l'Estaco* en grafia mistralenca) es un ancian obrador de tenchura de rets de pesca installat dins lo quartier marselhés de L'Estaca. Foguèt creat vèrs 1899 dins un bastiment qüadrangular dau sègle XIX a l'iniciativa dau sindicat dei pescaires de L'Estaca ambé l'ajuda de la prodomia dei pescaires de Marselha. Permetiá de remplaçar lei tecnicas artesanalas, e de còps perilhosas, de tenchura dei rets, dei velas e dei cordatges per un procès pus segur e pus rapide.

Lo succès de l'obrador foguèt important e atirèt de pescaires dau litorau entre Lo Martegue e lo sud de Marselha. Arrestèt son activitat dins leis annadas 1960 ambé la generalizacion dei rets de nilon imputrescible. Pasmens, leis installacions foguèron gardadas e l'ensems foguèt inscrich ai monuments istorics en 1998.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ali Fethi Okyar

**Ali Fethi Okyar** (n. 29 d'abril de 1880 - 7 de mai de 1943) foguèt un politic e diplomat turc nascut dins l'Empèri Otoman, actuala Republica de Macedònia. 

Faguèt una carrièra militara e coneguèt Mustafa Kemal Atatürk. Foguèt membre del Comitat Union e Progrès. En 1911 lutèt en Libia e en 1912 als Balcans; aquel meteis an foguèt elegit deputat per pauc de temps. En 1913 demissionèt de l'armada per venir ambaissador a Sòfia (1913-1917).

Foguèt Primièr ministre de Turquia en doas ocasions: entre agost e octobre de 1923, e entre 1924 e 1925.