open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Metan

Lo metan es l'alcan mai simple amb solament un atòm de carbòni. Sa formula bruta es CH4.

Es un gas que se trapa a l'estat natural e produit per d'organismes vivents. Es principalament utilizat coma combustible e mai coma liquid refrigerant. Es tanben conegut coma un dels principals gases d'efièch de sèrra.

Gasós dins las condicions normalas de temperatura e de pression pòt èsser transportat jos aquela forma (gasosa) generalament per gasoduc, o a l'estat liqueficat per metanièrs e mai escassament per camions.

Los arqueobacteris dits *[[Metabolisme metanogèn|metanogènas]]* produson d'un biais anaerobia gaireben tot lo metan servat dins los terrenhs sedimentaris. Lo metan produit per la reaccion de serpentinizacion entre las peridotitas e l'aiga de mar dins las dorsalas oceanicas s'escapa normalament e es oxidat dins l'atmosfèra.

D'enòrmas quantitats de metan son rebondudas dins lo sossòl geologic jos forma de gas natural. De grandas quantitats, de mal evaluar, son tanben presentas sul fons marin jos forma d'idrats de metan, establas a bassa temperatura e nauta pression. Los volcans de fanga, las descargas publicas e la digestion del bestial, especialament dels romiaires, las risièras, los estuaris polluats, los fuòcs de bòsques desgatjan de metan.

Es naturalament present dins l'atmosfèra terrèstra. Mas los apòrts antropics an mai que doblat sa concentracion dempuèi la revolucion industriala. Atenhiá   en 1998. Après un periòde d'estabilizacion (a aperaquí  , de 1999 a 2006) la creissança de sa concentracion tornèt en 2007 amb un novèl recòrd en 2016 (, siá + 257 % respècte al nivèl preindustrial) puèi en 2018 (). D'analisas isotopicas suggerisson qu'aqueste acreissament recent del metan atmosferic seriá principalament d'origina non-fossila.

Lo metan demòra mens de detz ans dins l'atmosfèra ont es destruch per de radicals idroxil OH•, mas es un gas d'efièch de sèrra fòrça pus poderós que lo CO2, amb un potencial de rescalfament global 28 còps mai enauçat, responsable, al nivèl actual de sa concentracion, de qualques per cent de l'efièch de sèrra total a l'òbra  dins nòstra atmosfèra. Aital, a títol comparatiu, sus un orizon de 100 ans, deslargar una certa quantitat de metan dins l'atmosfèra terrèstra ten un efièch sul rescalfament climatic aperaquí 9 còps mai important que de cremar aquela meteissa quantitat de metan en dioxid de carbòni (CO2).
Diidrogèn

Lo diidrogèn es la forma moleculara de l'idrogèn qu'existís a l'estat gasós dins las condicions normalas de temperatura e de pression. La molecula compòrta dos atòms d'idrogèn ; sa formula quimica es H2.
Petr Nečas

**Petr Nečas**, fisician nascut en 1964, es un politician chèc qua foguèt primièr ministre de la Republica Chèca entre junh de 2010 e julhet de 2013.
Eurasia

[thumb|upright=1.2|Eurasia, amb l'[Africa del Nòrd e la bana d'Africa visibles]]
[thumb|upright=1.2|Vista de l'[emisfèri èst de la Tèrra dempuèi l'espaci. Eurasia es al nòrd de la fotografia]]

**Eurasia** (var. **Euràsia**) es una massa continentala formada per Euròpa e Asia. Se pòt tanben considerar coma una partida d'Afroeurasia (o Eurafrasia). 

## Geografia

Cobrís 54 milions de quilomètres carrats e albèrga 4,8 miliards d'abitants que son los Eurasians. Geologicament, la placa eurasiana compren pas lo soscontinent indian (qu'es partida d'Oceania) tanpauc la peninsula Arabica (qu'es situada sus una placa tectonica destacada d'Africa) tanpauc las Filipinas (que son sus la placa filipina) tanpauc l'extremitat èst de Russia (situada sus la placa nòrd-americana).

## Politica

Al sens geopolitic, Eurasia faguèt surgir una ideologia politica russa: l'eurasisme qu'ancora Russia (alara l'URSS) dins la massa continentala e tempta de tornar balancejar cap a Asia l'eurocentrisme tradicional dels elèits russes.

## Environament

Del punt de vista environamental, s'agís d'una entitat biogeografica coerenta. La ret ecologica paneuropèa (REP) e l'estrategia paneuropèa de la diversitat biologica e paisatgièra que lo promòu, sostengut per lo PNUE (ONU) e lo Conselh d'Euròpa, volent desvolopar un malhum ecologic acaptant aquela zona.

## Vejatz tanben
### Articles connèxes

* Euròpa
* Eurasisme
* Asia
* Red ecologic paneuropèa
* Continent


### Nòtas e referéncias
Ivan Lendl

thumb|right|Ivan Lendl, 2010
**Ivan Lendl** es un ex jogaire de tennis nòrd-american d'origina chèca. Nasquèt lo 7 de març de 1960 en Ostrava, anciana Checoslovaquia. Foguèt nº 1 del mond pendent 270 setmanas. Ganhèt 8 torneges de Grand Chelem e una copa Davis en 1980. Lendl ganhèt 94 torneges en individuales e 6 en dobles.

Ivan Lendl se retirèt en 1994, amb 1071 victòrias per 239 desbrandas.

## Torneges de Grand Chelem
* Open Austràlia: 1989 e 1990.
* Roland Garros: 1984, 1986 e 1987.
* US Open: 1985, 1986 e 1987.

## Torneges
* 1980: Houston, Toronto, Barcelona, Basilèa, Tòquio, Hong Kong e Taipei.
* 1981: Stuttgart, Las Vegas, Montreal, Madrid, Barcelona, Basilèa, Viena, Colonha, Buenos Aires e Masters.
* 1982: Delray Beach, Gènoa, Munic, Estrasborg, Francfòrt, Houston, Dallas, Forest Hills, Washington, North Conway, Cincinnati, Los Angeles, Nàpols e Hartford.
* 1983: Masters, Detroit, Milan, Houston, Hilton Head, Montreal, San Francisco e Tòquio.
* 1984: Luxemborg, Roland Garros e Wembley.
* 1985: Fort Myers, Montecarles, Dallas, Forest Hill, Indianapòlis, US Open, Stuttgart, Sydney, Tòquio e Wembley.
* 1986: Masters, Filadèlfia, Boca West, Milan, Fort Myers, Roma, Roland Garros, Stratton Mountain, US Open e Masters.
* 1987: Amborg, Roland Garros, Washington, Montreal, US Open, Sydney, Wembley e Masters.
* 1988: Montecarles, Roma e Toronto.
* 1989: Open Austràlia, Scottdale, Miami, Forest Hill, Amborg, Queens, Montreal, Bordèu, Sydney e Estocòlme.
* 1990: Open Austràlia, Milan, Toronto, Queens e Tòquio.
* 1991: Filadèlfia, Memphis e Long Island.
* 1992: Tòquio.
* 1993: Munic e Tòquio.
Suèz (vila)

**Suèz** (**السويس** **as-Suways** en arabi) es un pòrt d'Egipte, situat a l'embocadura del canal de Suèz sus la mar Roja. La populacion es de prèp de .

La vila foguèt completament destruida e desertada aprèp la guèrra dels Sièis Jorns en 1967. E tornèt èsser bastida aprèp que se tornèt dubrir lo canal de Suèz en 1975 qu'es lo ligam entre la mar Roja e la mar Mediterranèa.

## Nòtas
Istme de Panamà

L’**istme de Panamà** es una faissa de tèrra estrecha que se tròba entre la mar Cariba e l'ocean Pacific, religant l'America del Sud e l'America del Nòrd. Se formèt fa 3 milions d'annadas pendent lo Pliocèn. Constituís l'essencial del territòri de la *[[Panamà (país)|Republica de Panamà]]*, e es copat en dos pel canal de Panamà. Coma fòrça d'istmes, es un luòc de granda importància estrategica. La Ciutat de Panamà foguèt fondada vèrs 1519.

## Geologia

L'istme comencèt de se formar fa 15 milions d'annadas per lo tust de la placa pacifica e de la placa cariba e l'aparicion d'un volcanisme de subduccion. L'istme se formèt en seguida tancat amb apòrt de sediment venant de l'America del Nòrd e de l'America del Sud fa 4,1 Ma pendent lo Pliocèn. Sa tancadura provoquèt un cambiament dins la circulacion dels oceans menant a la creacion del Corrent del Golf. Per qualques scientifics, la tancadura definitiva de l'istme de Panamà, en modificant las circulacions oceanicas, provoquèt un cambiament climatic responsable de las glaciacions del Quaternari. Pasmens, aquela ipotèsi demòra encara fòrça discutida.

Los nombroses cambiaments geologics qu'arribèron dins la region faguèron de l'istme de Panamà una mescla de geotipes marins, sedimentaris e magmatic que faguèron malaisida la bastison del canal de Panamà.

## Biosfèra

La biosfèra panamenca se compausa de fauna e de flòra venent tan d'America del Nòrd coma del Sud. Per exemple, i a mai de 500 espècias d'aucèls sus l'istme. Lo clima tropical encoratja tanben la proliferacion d'espècias coloradas : insèctes, sèrps, peisses e reptils. Devesit dins sa longor par una cadena de montanhas, lo clima de l'istme es generalament umid sus son costat Atlantic mas mòstra una neta division entre sason seca e sason de las pluèjas sul costat Pacific.
Suèz

* **[[Suèz (vila)]]**, una vila d'Egipte
** l’istme de Suèz
** lo canal de Suèz
** la crisi del Canal de Suèz
* **[[Suèz (entrepresa)]]**, lo grop industrial
Istme de Suèz

L’**istme de Suèz** es un istme situat en Egipte. Se situa entre Africa e Asia e separa la mar Mediterranèa e la mar Roja. Son nom ven de la vila de Suèz. Es à aicital que foguèt curat lo Canal de Suèz.
Thomas Sankara

**Thomas Isidore Noël Sankara**, militar (capitani), foguèt president de Burkina Faso entre 1983 e 1987.
Mossarabi

Lo **mossarabi** o **mossarab** (de l'arabi: مستعرب [mustaʕrab], «arabizat») es un ensemble de dialèctes romanics uèi desapareguts qu'èran parlats dins la peninsula Iberica a l'epòca d'Al Andalús. Lo mossarabi venguèt del latin tardiu e dels primièrs dialèctes romanics parlats entre los sègles V e VIII , e foguèt parlat fins al sègle XIV. Aqueste ensemble de dialèctes se ditz *mossarabi*, e mai que i aguèsse pas jamai d'estandard comun. 

Aprèp la conquista musulmana de la peninsula Iberica, la populacion ispanovisigotica e ispanoromana de lenga romanica se vegèt somesa a la pression aràbia subre sa lenga e sa religion, e adoptèt fòrça de las costumas e tradicions dels conquistaires mas servèt la religion crestiana. Aquesta populacion presenta mai que mai al sud de la peninsula foguèt nomenada *mossarabi*. E mai qu'adoptèsson plenament las tradicions aràbias ne'n foguèt pas parièr per la  lenga, e la majoritat d'entre els conservèron sos dialèctes romanics anteriors, qu'anavan subir l'influéncia de la lenga aràbia; se pensa que lo dialècte romanic s'utilizava mai dins lo mitan familiar e l'arabi dins los mitans social, comercial e cultural. Aquesta diglossia entre la populacion mossaràbia daissèt sa traça sus las lengas romanicas posterioras de la peninsula jos la forma d'un superstrat arabi fòrça abondant dins lo vocabulari.

Entre aqueles diferents dialèctes romanics i aviá pas d'unitat, e a la diferéncia de las autras lengas romanicas, s'escrivián en alfabet arabi e non pas en alfabet latin. Segon Josep María Solá-Solé, lo mossarabi fasiá  Aquesta lenga nos es coneguda principalament per las kharjas (*jarŷa*) (estròfas finalas de las poesias nomenadas moaxajas) dels poetas andalosins, que dins d'unas ocasions utilizavan de repics romanics amb qualques arabismes e ebraïsmes.200 px|thumb|Mapa etnicolingüistica del sud-oèst d'Euròpa entre los ans 1000 e 2000

## Nòtas e referéncias
Christian Wulff

**Christian** Wilhelm Walter **Wulff** (nascut en 1959) avocat e òme politic, es elegit president de la Republica d'Alemanha lo 30 de junh de 2010. Mes en causa dins un afar financièr, demissiona en febrièr de 2012.
Projècte

Un **projècte** es una entrepresa temporària assumida per crear un produch ò un servici. 

## Origina
La paraula *projècte* provèn dau tèrme latin *projéctum* de *projícere*, "lançar quauqua-ren en davant" que d'aqueu temps provèn de *pro-*, que denòta quauqua-ren que precedís l'accion de la part conseguenta de la paraula en question (coma lo grèc πρό) e *jácere*, "lançar". La paraula "projècte" originalament significa "quauqua-ren que vèn avans de faire una causa". Quand la paraula foguèt adoptada inicialament, se referissiá a **planejar** quauqua-ren, non a l'accion de complir aquest plan realament. Quauqua-ren fach segon un projècte fuguèt nomenat objècte. Aquest emplec de "projècte" cambièt dins leis ans 50, quand s'introduguèt divèrsei tecnicas per la gestion de projèctes. Per ansin, la paraula mudèt leugierament son significat per cubrir tant lei projèctes coma leis objèctes.

## Caracteristicas
* **Temporari** vòu dire que tot projècte que siegue aurà una data de començament e una data d'acabament, çò que vòu pas dire que dure gaire.

* Lei projèctes se caracterizan per l**'elaboracion progressiva**: a causa de l'unicitat e d'una incertesa essenciala lei projèctes se pòdon pas definir plenament dau temps ò avans que lo projècte comence, e per aiçò la planificacion e l'execucion de projèctes rescòntra pron sovent de pas, fasas ò etapas separadas. A dicha que lo projècte avança, l'equipa de projècte precisa lei pas seguents, leis objectius e la forma d'execucion melhora. En coneissent aquò, lei sòcis de l'equipa elabòran de plans preliminars, e executan l'etapa seguenta dau projècte estent aquestei plans detalhats.

Lei projèctes se destrian deis **operacions**, perque leis operacions son contúnias e repetitivas (lei projèctes, elei son termejats), e leis operacions donan de resultats pariers ò quasi pariers (au còntra, lei resultats deis projèctes son unics).

Un projècte, d'ordinari, necessita de ressorsas per complir sei resultats. La màger part dau temps, l'execucion dau projècte se basa en un plan detalhat, que considera tanbèn de factors extèrnes e de restriccions. La planificacion, l'execucion e lo contraròtle dau projècte es lo domeni de la gestion de projèctes. Per de projèctes importants fa mestier de còps de crear una organizacion temporària, que recampa una equipa de projècte e una ò mai equipas d'obratge.

Lei projèctes d'importància se pòdon despartir en sotaprojèctes, que de fach son una rejoncha de projèctes relacionats. Tot particularament, la collaboracion entre lei sòcis d'una chorma de projècte es necessària per un resultat profichós.

## Avantatges
Lo foncionament en mòde de projèctes es particularament apreciat per lo negòci occidentau, que se caracteriza per una organizacion en malhum e una cultura de la cooperacion. Dins lo cas d'organizacions autoritàrias e burocraticas amb una estructura regda e ierarquica, l'òbratge basat dins de projèctes agrada mens, ò fonciona pas coma s'espèra en causa dau conflicte entre lei diferenteis culturas organizacionalas.

## Articles connèxes
* Megaprojècte
* Procès
* Gestion de projèctes
* Diagrama de Gantt
* Quadre sinoptic

## Referéncias
Insulíndia

**Insulíndia** o l**'Asia del Sud-Èst insulara**, ancianament nomenada *Malàisia*, *Archipèla Malai* o *Archipèla Indian*, es un grand archipèla montanhós que s'espand entre Asia e Oceania e que compren los païses e territòris seguents :
* Brunei ;
* Indonesia, levat la Nòva Guinèa Occidentala ;
* las Filipinas ;
* Timòr Èst ;
* la Malàisia orientala (situada sus l'Illa de Bornèo), es a dire los Estats de Sarawak e de Sabah e lo districte federal de Labuan ;
* lo territòri indian d'Andaman e Nicobar.

Aquel archipèla compta atal dos milions de quilomètres carrats, çò que ne fa lo pus espandit de la tèrra. Se pòt dividir en dos ensembles. Al sud, l'arc malai regropa las Illas Andaman e Nicobar e las Illas de la Sonda (Sumatra, Java, Bali, Lombok, Sumbawa e Florès). A l'èst, las Filipinas, Celebas e las Molucas forman un autre arc. Entre los dos, se tròba l'Illa de Bornèo.

Insulíndia foguèt alara considerada coma una de las tres partidas d'Oceania, amb Melanesia e Polinesia. Uèi, la restacan pus sovent a Asia, pus precisament a l'Asia del Sud-Èst.

Culturalament, se parla d'Asia del Sud-Èst « insulara e peninsulara » per enclure la peninsula de Malaca e tota Malàisia.

## Vejatz tanben
*Lengas austronesianas
*Lengas papós
*Indochina
Indochina

**Indochina** o la **peninsula indochinesa** o l**'Asia del Sud-Èst continentala** es una peninsula del continent asiatic situada al sud de China e a l'èst d'Índia. S'entorneja a l'oèst pel golf de Bengala, la mar d'Andaman e l'estrech de Malaca e a l'èst per la mar de China Meridionala. Tradicionalament, las bòcas de Ganges formavan son limit occidental. Compren los païses e territòris seguents :
* Birmania
* Cambòtja
* Laos
* Singapor
* Tailàndia
* Vietnam
* la Malàisia peninsulara, es a dire los Estats de Johor, Kedah, Kelantan, Melaka, Negeri Sembilan, Pahang, Perak, Penang, Selangor e Terengganu, los districtes federals de Kuala Lumpur e Putrajaya.

L'expression « Indochina » sovent s'utiliza per designar l'anciana colonia de l'Indochina francesa. L'expression  s'utiliza a vegadas per designar la Birmania de l'epòca coloniala.

## Vejatz tanben
* Indochina francesa
* Insulíndia
* Guèrras d'Indochina
Indochina (omonimia)

* Indochina pòt designar
** Indochina: la peninsula asiatica
** Indochina francesa: l'anciana colonia francesa
** Indochina britanica s'utiliza a vegadas per designar la Birmania a l'epòca coloniala.
* Indochine es un grop de rock francés
Golf de Bengala

Lo **golf de Bengala** (en Bengalin: বঙ্গোপসাগর, Purba Samudra) es una mar que forma la partida del nòrd-èst de l'Ocean Indian. En forma de triangle, es enquadrada a l'èst per la peninsula indochinesa, e a l'oèst pel soscontinent indian. Al nòrd del golf, se tròba l'Estat indian del Bengala Occidental e de Bangladèsh, d'ont li ven son nom. A sas extremitats meridionalas, se tròba l'Illa de Sri Lanka a l'oèst, e lo territòri indian de las Illas Andaman e Nicobar a l'èst.

Una granda partida dels flumes principals d'Índia s'escampan dins lo golf de Bengala: al nòrd, Ganges (o Ganga), Meghna e Bramapotra, e dins lo sud Mahanadi, Godavari, Krishna (Kistna) e Kaveri.

Los Sundarbans son una  mangròva qu'ocupa lo dèlta de Ganges, de Bramapotra e de Meghna. Iraoadi, flume de Birmania s'escampa tanben dins la baia de Bengala.

Los principals pòrts indians sul golf son Chennai, l'anciana Madras, Visakhapatnam, Calcuta e Pondicherry.

## Ligams extèrnes
Lista dels presidents de Bolívia

thumb|120px|Blason de Bolívia.
Lo president de Bolívia es lo cap d'Estat e cap de govèrn. Amb lo vicepresident, forma lo poder executiu.

Lo president e lo vicepresident son elegits por un periòde de 5 ans, amb la possibilitat d'una reeleccion. L'actual president, Rodrigo Paz Pereira, foguèt elegit en 2025.

Aquesta es la lista dels presidents de Bolívia de 1825 fins a uèi.

## Lista dels presidents de Bolívia

## Nòtas e referéncias

## Bibliografia
* *Presidentes de Bolívia : entre urnas y fusiles (el poder ejecutivo, los ministros de estado)*, Carlos Mesa, 2a. Edición Editorial Gisbert. La Paz. 1990

## Ligams extèrnes
* Lista de presidents (presidencia.gov.bo)
Mar d'Azov

La **mar d'Azov** (en rus: Азовское море, Azovs'ke more; en ucraïnian: Азовське море, *Azovoskoe more*; en tatar de Crimèa: *Azaq deñizi*) es una mar intracontinentala religada a la mar Negra per l'estrech de Kerch. Mar pauc prigonda, s'estend sus una superfícia de  e es bordada a l'oèst e al nòrd  per Ucraïna, a l'èst per  Russia e al sud per la peninsula de Crimèa (Ucraïna) e la peninsula de Taman (Russia), totas doas separadas per l'estrech de Kertch.

400px|right|Ocean e mars d'Euròpa

## Geografia, geomorfologia
La mar d'Azov constituís en realitat l'estuari comun de plusors flumes, que lo principal es Don. Las aigas d'aquela «mar» son saumastras (fòrça pauc saladas) e pauc prigondas (10 mètres en mejana); tan pauc prigondas qu'a l’epòca de la Grècia antica, la mar d'Azov foguèt considerada coma un lac bordat de paluns, nomenat *Palus Meotis* («lac Meotide»). E mai, se deguèt cavar un canal lo long del litoral sud-oèst (canal de Pivinichno), per assegurar la circulacion de las naus fins a Dnièpre.

### Idrologia
Aquel bacin prenguèt una tala proporcion perque Don buta a son extremitat, a Rostov de Don, suls primièrs contrafòrts de la cadena de Caucàs. 

Qualques flumes s’i escampan, prenent font dins Caucàs: Eía, Beísog, Koban. D'autres venon de la planura d’Ucraïna: Mios, Kalmios, Molotchna. Gaireben totes forman un estuari (liman) o un dèlta individual que desemboca aprèp dins aquel bacin comun.

## Estat, pressions, responsas
L’eutrofizacion d’origina agricòla e urbana es un dels problèmas regionals majors : lo taus de nitrats en particular doblèt o triplèt dins la mar Negra e dins la mar d’Azov dins las annadas 1980/1990 segon lo rapòrt DOBRIS qu'estima que los contraròtles de las activitats en plena mar son insufisents. D'autres problèmas son ligats a l'introduccion d’espècias non indigènas.

## Aspèctes istorics e geoestrategics
Del temps de l'Empèri Otoman, s'i pescava lo famós esturion e s'i produsiá lo caviar exportat cap a Russia.

Se passa de la mar d'Azov a la mar Caspiana pel canal Don-Vòlga que religa Don a Vòlga en amont respectivament de Rostov de Don e d’Astracan. Aquò fa del estrech de Kertch un punt fòrça estrategic. Aquel estrech pauc prigond se pòt solament passar pel *canal de Kertch*. 

## Conflictes de territorialitat
Autres còps mar interiora de l'URSS, la mar d'Azov se considèra uèi coma una mar internacionala (per Ucraïna) mas coma una «mar interiora de la CEI» per Russia. Aprèp  l'incident de l'Illa de Touzla, en octobre  de 2003, un acòrd se faguèt entre Russia e Ucraïna sus la mar d'Azov e l'estrech de Kertch.  

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Articles connexes
* Lista de las mars e oceans
* Estuari
* Esturion
Kara

**Kara**(카라) ei un grop de musica pop corean de Seol. Es actiu dempuish 2007.

## Membres
* Park Gyuri (박규리)
* Han Seung-yeon (한승연)
* Goo Ha-ra (구하라)
* Nicole (니콜)
* Kang Jiyoung (강지영)

## Discografia
* 2007: *the First Bloooooming*
* 2008: *Rock U* 
* 2008: *Pretty Girl*
* 2009: *Honey*
* 2009: *Revolution*
* 2010: *Lupin*

## Ligams extèrnes
* Site oficiau (en corean)
Daktulosphaira vitifoliae

La **filloxèra**  (*Daktulosphaira vitifoliae* Fitch, 1856) es un insècte de la familha dels Phylloxeridae (Rhynchota Homoptera, superfamilha Aphidoidea).
Es un fitofag associat a las espècias del genre *[[Vitis]]* qu'ataca la rasic de l'espècia europèa (*[[Vitis vinifera]]*) e l'aparelh aerian de las espècias americanas (*[[Vitis rupestris]]*, *[[Vitis berlandieri|V. berlandieri]]* e *[[Vitis riparia|V. riparia]]*).

Aqueste fitofag de la vinha, originari d'America del Nòrd, apareguèt en Euròpa pendent la segonda mitat del sègle XIX, e uèi s'es espandit dins totes los païses viticòlas del mond. Provòca en pauc de temps de prejudicis grèus a la rasic que la consequéncia n'es la mòrt de la planta atacada, levat per d'unas vinhas americanas.
Tèrratrem de Lisbona de 1755

thumb|Epicentre estimat del tèrratrem.
Lo tèrratrem de Lisbona de 1755 se debanèt lo 1èr de novembre de 1755, a las   e d'una magnitud de 8,75. Foguèt un dels tèrratrems pus destructius e mortals de l'istòria, en causant la mòrt de  a  personas. 

Lo seïsme sosmarin foguèt seguit per un tsunami e un incendi, en causant la destruccion gaireben totala de Lisbona. Lo tèrratrem accentuèt las tensions politicas en Portugal e interrompèt subtament las ambicions colonialas de Portugal durant lo sègle XVIII.
Abhisit Vejjajiva

**Abhisit Vejjajiva** (n. 1964) es un economista que foguèt primièr ministre de Tailàndia entre 2008 e 2011.
Amélie Mauresmo

thumb|right|Amélie Mauresmo
**Amélie Mauresmo** es una èx-jogaira de tennis francesa, nascuda lo 5 de julhet de 1979 a Saint-Germain-en-Laye, França. Foguèt nº 1 del mond pendent 34 setmanas. Ganhèt 2 torneges de Grand Chelem e la medalha d'argent als Jòcs Olimpics d'Atenas de 2004. Mauresmo ganhèt 25 torneges en individuals e 2 en dobles; tanben, una Fed Cup (2003).

Se retirèt en 2009.

### Torneges
* 1999: Bratislava.
* 2000: Sydney.
* 2001: Paris, Niça, Amelia Island e Berlin.
* 2002: Dubai e Montreal.
* 2003: Varsòvia e Filadèlfia.
* 2004: Berlin, Roma, Montreal, Linz e Filadèlfia.
* 2005: Anvèrs, Roma, Filadèlfia e Masters.
* 2006: Open Austràlia, Paris, Anvèrs e Wimbledon.
* 2007: Anvèrs.
* 2009: Paris.
José Gregorio Monagas Burgos

**José Gregorio Monagas Burgos** (1795-1858) militar e òme politic, foguèt president de Veneçuèla entre 1851 e 1855.
Dèlta fluvial

Un **dèlta** es un tipe de boca qu'una aiga pòt presentar al luòc ont se trai dins un ocean, una mar o un estanh. 

Dins de condicions ligadas a la turbuléncia de la mar e a la quantitat de sediment carrejats pel riu, se pòt  formar un amàs de fons. Aquel dividissent lo riu en divèrses braces que lor traçat amb la còsta es sovent triangular, semblant a la letra grèga Δ (Dèlta). La primièra division del riu a la dintrada del dèlta se nomena l'apèx.

L'activitat alluvionària intensa condutz la  forma pròpria del dèlta a cambiar segon lo temps.

Existís dos grands tipes de dèlta : de tipe Gilbert, e marins.
Lo dèlta de tipe Gilbert es pus corrent e pus simple. Possedís un ventalh ribassut e de depaus sedimentaris basals, frontals e suls sucs.
Los dèltas marins son pus complèxes dins lor arquitectura, perque possedisson una partida deltaïca aeriana e una autra sosmarina.

Un dèlta fòrça conegut es aquel format per Nil quand s'escampa dins la mar Mediterranèa per dos braces : lo de Damieta e lo de Roseta.

## Ecologia dels dèltas
Coma los estuaris, los dèltas constituisson d'ecosistèmas particulars. l'engorgament fangós e la mescla d'aigas de densitat, salinitat, temperaturas e turbiditat diferentas i crèan de condicions e abitats  unics, expleitats per qualques espècias pendent tot o partida de lor cicle de la vida. 

### Ecotoxicologia

Ont lo corrent alentís e segon los fenomèns de bioconcentracion e de sedimentacion, de  de sediments polluits pòdon aparéisser, mai o mens renduts al moment de las tempèstas, dels curatges e dels aigats sasonièrs, o quand se pesca amb lo chalut. Lo projècte « *CAROL* » (Camarga Ròse Lengadòc) mostrèt la preséncia  de pòchas de sediments fòrça radioactius al drech de l’embocadura del Grand Ròse, contaminats per de Cèsi 137, fixat suls sediments.

## 

## Lista dels principals rius que lor embocadura forma un dèlta
### [[Euròpa]]
 
* Ren e Mòsa (dèlta comun)
* Èbre
* Ròse e son dèlta, Camarga
* Pò
* Danubi
* Vòlga
* Dnièpre
* Don
* Petchora

### [[Asia]]
* Òb
* Ienissèi (lac Baikal e ocean Artic), e lo Golf d'Ienissèi
* Olenek
* Lena 
* Indigirka
* Huang He
* Xi Jiang
* Flume Roge
* Mekong
* Chao Phraya
* Irrawaddy
* Ganges e Dèlta de Ganges
* Mahanadi
* Godâvarî
* Krishna
* Kâverî
* Indus
* Chatt-el-Arab (reünion d'Eufrates e de Tigre)
* Kora
* Oral
* Amodarià (sec)
* Sirdarià (sec)

### [[Africa]]

* Nil e dèlta de Nil
* Nigèr (dèlta interior e ocean Atlantic)
* Ogooe
* Okavango (dèlta interior)
* Salom e son dèlta Sinesalom

### [[Oceania]]
Pas cap

### [[America]]

* Amazonas
* Orinòco
* Coco
* Rio Jacuí 
* Mississipí
* Albani
* Mackenzie
* Yukon
* Colorado
* Paraná
* Sacramento (flume)

### [[Antartida]]
Pas cap

## Vejatz tanben

### Referéncias


### Ligams extèrnes

* Menaces sur les deltas numèro 121 revista *Hérodote*
* De l’importance des liens géographie physique/géographie humaine pour comprendre les risques de submersion des deltas surpeuplés per Sylvie Fanchette
Grands Lacs (Africa)

Coma los celèbres Grands Lacs d'America del Nòrd, los **Grands Lacs** d'Africa son un sistèma de lacs localizat en Africa de l'Èst. Orientat dins lo sens nòrd sud, aquel ensemble revela la partida miègjornala de la Granda Val del Rift. Compren lo lac Victòria, lo tresen lac del mond par sa talha. Los grands lacs son (superfícia / prigondor maximala) :

* Lac Tanganyika (32 900 km² / 1433 m)
* Lac Victòria (68 100 km² / 82 m)
* Lac Malawi (30 900 km² / 706 m)
* Lac Turkana (6 405 km² / 109 m)
* Lac Albèrt (5 270 km² / 51 m)
* Lac Aidoard (2 150 km² / 117 m)
* Lac Kivu (2 700 km² / 485 m)
* Lac Kyoga (1 720 km² / 5,7 m)

Qualques considèran que sols los lacs Victòria, Albèrt e Aidoard constituisson los Grands Lacs perque son los sols que s'escampan dins lo Nil Blanc. Los lacs Tanganyika e Kivu s'escampan dins Còngo.

## Region dels Grands Lacs

Aquela region es una de las regions pus fòrtament pobladas del mond amb una populacion estimada de 150 milions d'abitants. Per causa de son anciana activitat volcanica, aquela partida d'Africa es tanben una de las regions pus fertilas. Son altitud li balha un clima puslèu temperat malgrat sa localizacion sus l'eqüator. Aquel clima permet l'elevatge (lo bestial demòra alunhat de las malautiás), en particular de bovins e de cabras.

A causa la densitat de la populacion e lo susplus agricòla de la region, la zona es organizada en fòrça pichons Estats. Las pus poderosas d'aquelas monarquias foguèron Rwanda, Burundi, Buganda e Bunyoro. Al contrari de las autras regions d'Africa, las ancianas frontièras foguèron sovent mantengudas per las poténcias colonialas.

Fòrça cobejada a causa de la font de Nil, la region interessèt longtemps los Europèus. Los primièrs qu'arribèron dins la region en nombre foguèron los missionaris. Coneguèron un succès limitat dins la conversion dels autoctòns. Lo contacte grandissent amb lo rèsta del mond condusiguèt a una seria d'epidèmias catastroficas concernent los èssers umans coma lo bestial. La populacion de la region demeniguèt fòrça, fins a 60% dins qualques zonas. La region tornèt al nivèl demografic precolonial solament dins las annadas 1950.

Considerada coma una region de grand potencial aprèp l'independéncia, la region subiguèt aquelas darrièras annadas guèrras civilas, violéncias intensas e un genosuicide, que la daissèron dins un grèu estat de pauretat que sols Kenya e Tanzania i escapan.

## Vejatz atanben

* Africa dels grands lacs
* Grands Lacs d'America de Nòrd
Grands Lacs

Lo tèrme de **Grands Lacs** (o **Region dels Grands Lacs**) designa sustot dos espacis importants:

* los cinc Grands Lacs d'America del Nòrd, situats entre los Estats Units d'America e Canadà
* los sèt Grands Lacs d'Africa de l'Èst, situats entre nòu païses del sud de la Val del rift.
** l'expression d'Africa dels Grands Lacs es a vegadas emplegada per designar un espaci geopolitic comprenent quatre païses vesins d'aqueles grands lacs africans: Burundi, Republica Democratica de Còngo, Oganda e Rwanda
Leonardo Padura

**Leonardo Padura** qu'ei un escrivan e un jornalista cuban de gran succès internacionau e tradusit en mantuas lengas.
Carme Riera Guilera

**Carme Riera Guilera** (Palma, Malhòrca, 1948) qu'ei ua escrivana de lenga catalana e tanben ua professora de letras espanhòlas a l'Universitat Autonòma de Barcelona (especializada en literatura deu Sègle d'Aur).

Que vadó famosa mei que mei dab la publicacion de *Te deix, amor, la mar com a penyora* en 1975.

## Bibliografia
* 1975: *[[Te deix, amor, la mar com a penyora]]*
* 1977: *Jo pos per testimoni les gavines*
* 1980: *Gairebé un conte o la vida de Ramon Llull*
* 1980: *Una primavera per a Domenico Guarini*
* 1980: *Els cementiris de Barcelona*
* 1981: *Epitelis tendríssims*
* 1987: *Qüestió d'amor propi*
* 1988: *La molt exemplar història del gos màgic i de la seva cua*
* 1989: *Joc de miralls*
* 1991: *Contra l'amor en companyia i altres relats*
* 1994: *Dins el darrer blau*
* 1998: *Temps d'una espera*
* 2000: *Cap al cel obert*
* 2003: *Llengües mortes*
* 2003: *El gos màgic*
* 2003: *El meravellós viatge de Maria al país de les tulipes*
* 2003: *Antologia de poesia catalana femenina*
* 2004: *La meitat de l'ànima*
* 2006: *L'estiu de l'anglès*
* 2009: *[[Amb ulls americans]]*
* 2012: *Natura quasi morta*
* 2013: *Temps d'innocència*

## Distincions
* 1980: Prèmi Prudenci Bertanade novel·la
* 1989: Prèmi Ramon Llull de novel·la
* 1994: Prèmi Josep Pla
* 1994: Prèmi Lletra d'Or
* 1994: Prèmi Joan Crexells
* 1994: Prèmi Nacional de narrativa de las Letras Españoles
* 2000: Creu de Sant Jordi
* 2001: Prèmi Nacional de Literatura`de la Generalitat de Catalunya
* 2001: Prèmi de la Crítica Serra d'Or
* 2002: Prèmi Ramon Llull 
* 2003: Prèmi Sant Jordi de novel·la
* 2005: Medalla d'Or del Consell de Mallorca
* 2015: Prèmi d'Onor de las Letras Catalanas

## Referéncias


## Ligams extèrnes

* Carme Riera  
* Carme Riera, en lletrA, a l'Universitat Oberta de Catalunya
* Carmen Riera  a ''Visat''
* Escritora del año 2010: Carme Riera. Conselleria d'Educació i Cultura de les Illes Balears
* Obras de Carme Riera a la Biblioteca Digital Hispánica de la Biblioteca Nacional de España.
Joan II de Castelha

**Joan II de Castelha** (Toro, lo 6 de març de 1405 – Valhadolid, lo 22 de julhet de 1454) que gavidè lo Reiaume de Castelha enter 1406 e 1454. Qu'èra lo hilh Enric III lo Dolent e de Caterina de Lancaster.

Lo son regnat que comencè dab la regéncia de la soa mair e tanben deu son oncle Fernando de Antequera.

joan II qu'esposè en purmèra noça Maria d'Aragon, la mair deu son eretèr Enric IV, en 1420. Maria d'aragon que's morí en 1445 e Joan II qu'esposè Isabel de Portugal, la mair de la futura reina Isabel I de Castelha, en 1447.

Aqueth regnat que ho marcat per la grana influéncia deu *[[valido]]* (dilhèu lo purmèr) Álvaro de Luna ; aqueste que ho eliminat per Isabel de Portugal qui obtiengó la soa execucion.
Álvaro de Luna

**Álvaro de Luna y Jarana** (Cañete, Cuenca, c. 1390 - Valhadolid, lo 2 de junh de 1453) que ho un favorit deu rei Joan II de Castelha ; que ho atau lo purmèr d'ua seria de favorits qui dens l'istòria espanhòla son coneguts com los *[[Valido]]s*.

Qu'èra IV conestable de Castelha, Mèste de l'Òrdi de Santiago, Ièr Comte de San Esteban de Gormaz, Ièr duc de Trujillo, Ièr Marqués de Villena).

D'ua grana influéncia suu son rei, que ho eliminat per Isabel de Portugal, la segonda esposa d'aqueth darrèr, puish escapsat.
Lista dels presidents de Peró

thumb|220px|Blason de Peró.
Lo president es lo cap d'Estat e de govèrn de Peró. Aquela es una lista dels presidents que jos aquel o un autre títol an exercit la magistratura suprèma de Peró al cors de la siá istòria republicana, dempuèi la siá independéncia, en 1821, fins a uèi.

Dempuèi 1821 que s'inícia la vida republicana, Peró foguèt governat per divèrses personatges que van dempuèi los militars que lutèron per l'independéncia, fins a personas de l'aristocracia, en passant per representants indigènas e de las minoritats etnicas del país. 

L'istòria republicana de Peró es estada plena d'incidents, rebellions militaras, còps d'estat e de luchas civilas. Es pas estat una situacion rara, alavetz, qu'en determinat moment lo president de la Republica li aja calgut daissar un encargat a palai mentre anava acalorar un suslhèuament al dedins del país. O lo fach, tanben repetit, qu'existiscan dos -e quitament mai- de presidents en exercici al meteis temps.
Juan Velasco Alvarado

**Juan Francisco Velasco Alvarado** (1910-1977) militar e òme politic, foguèt president de Peró entre 1968 e 1975.
Crit de Dolores

Lo **Crit de Dolores** qu'ei un eveniment considerat com la debuta de la Guèrra d'Independéncia de Méxic. En ehèit, lo 16 de seteme de 1810 lo prèste Miguel Hidalgo que lancè ua crida a non pas aubedir a l'autoritat espanòla. Au cors d'aquesta crida, que hè bronir la campana de la glèisa de la ciutat de Dolores (uei Dolores Hidalgo, Guanajuato).

Davath los parropians amassat Hidalgo que s'auré alavetz cridat : "¡Viva la Virgen de Guadalupe!, ¡Abajo el mal gobierno!, ¡viva Fernando VII!" (*Viva la [[Verge de Guadalupe]] !, Jus au mau govèrn !, Viva [[Ferran VII d'Espanha|Ferran VII]] !*). La referéncia au rei Ferran VII qu'èra un pretexte (com ac hore tanben quauques mes après a l'escadença de la Revolucion de Mai a Buenos Aires) entà ignorar l'autoritat coloniau shens non pas anar tròp luenh puish qu'alavetz Ferran VII n'avèva pas nada poder entà exercir cap autoritat.

La Guerra d'Independéncia de Méxic que s'acabore dab la signatura deu Tractat de Córdoba lo 24 d'agost de 1821 e l'entrada de l'armada Trigarante dens la Ciutat de Méxic lo 27 de seteme de la medisha annada.

La campana de la glèisa de Dolores que demòra uei lo dia dehens lo Palais Nacionau de Méxic. Lo president de la republica que la hè bronir cada 15 de seteme desempuish la presidéncia de Porfirio Díaz qui causí la velha deu 16 entà har coïncidir la ceremonia dab lo son aniversari.
Francisco Morales Bermúdez

**Francisco Morales Bermúdez Cerruti** (n. 1921) militar, foguèt president de Peró entre 1975 e 1980.
Jimmy Connors

thumb|right|Jimmy Connors
**James Scott Connors**, *Jimmy Connors*, es un ex-jogaire de tennis nòrd-american. Nasquèt lo 2 de setembre de 1952 a Belleville, Illinois (Estats Units). Foguèt nº 1 del mond pendent 268 setmanas e guanhador de 8 torneges de Grand Chelem. Connors es lo jogaire qu'a ganhat lo mai de torneges individuals: 107, en essent l'unic qu'a mai de 100.

Se retirèt en 1996, amb 1241 victòrias per 277 desbrandas. Jimmy Connors possedís de nombroses recòrds.

## Torneges de Grand Chelem
* Open Austràlia: 1974.
* Wimbledon: 1974 e 1982.
* US Open: 1974, 1976, 1978, 1982 e 1983

## Torneges (107)
* 1972: Jacksonville, Queens, Columbus, Cincinnati e Albany
* 1973: Baltimore, Roanoke, Salt Lake City, Salisbury, Hampton, Paramus, Boston, Columbus, Los Angeles, Quebèc e Johannesburg.
* 1974: Open Austràlia, Roanoke, Little Rock, Birmingham, Salisbury, Hampton, Salt Lake City, Temple, Manchester, Wimbledon, Indianapòlis, US Open, Los Angeles, Queens e Johannesburg.
* 1975: Nassau, Birmingham, Salisbury, Boca Ratón, Hampton, Denver, North Conway, Hamilton e Maui.
* 1976: Birmingham, Filadèlfia, Hampton, Palm Springs, Denver, Las Vegas, Washington, North Conway, Indianapòlis, US Open, Colonha e Wembley.
* 1977: Birmingham, Sant Louis, Las Vegas, Dallas, Maui e Sydney.
* 1978: Masters, Filadèlfia, Denver, Memphis, Rotterdam, Birmingham, Washington, Indianapòlis, Stowe, US Open e Sydney.
* 1979: Birmingham, Filadèlfia, Puerto Rico, Memphis, Tulsa, Indianapòlis, Stowe e Hong Kong.
* 1980: Birmingham, Filadèlfia, Dallas, North Conway, Taipei e Tòquio.
* 1981: La Quinta, Brussèlas, Rotterdam e Wembley.
* 1982: Monterrey, Los Angeles, Las Vegas, Queens, Wimbledon, Columbus e US Open.
* 1983: Memphis, Las Vegas, Queens e US Open.
* 1984: Memphis, La Quinta, Boca West, Los Angeles e Tòquio.
* 1988: Washington e Tolosa.
* 1989: Tolosa e Tel Aviv.
Luis José de Orbegoso

**Luis José de Orbegoso y Moncada Galindo** (1795-1847) militar e òme politic, foguèt president de Peró entre 1833 e 1836.
Philipp Scheidemann

**Philipp Heinrich Scheidemann** (1865-1939) jornalista e òme politic, foguèt cancelièr d'Alemanha entre lo 13 de febrièr e lo 20 de junh de 1919.
Lac Malawi

thumb|250px|Lo lac Malawi
Lo **lac Malawi** es un lac d'Africa de l'Èst, ancianament nomenat lac Nyasa, lac Nyassa o encara lac Niassa en Moçambic. Es lo pus miègjornal dels grands lacs de la Granda Val del Rift. Tresen lac african per sa talha, a lo cinquen reng dels grands lacs mondials per son volum. Las ribas del lac Malawi se partejan entre tres Estats : Malawi, Moçambic e Tanzania.

Aquel lac es somés a de fòrtas variacions de temperatura degudas au ritme regular dels cicles sasonièrs reinant jos aquela latitud fòrça pus australa qu'aquela dels lacs Tanganyika e Victòria.

## Fauna aqüatica
thumb|Cíclids dins lo lac Malawi
Una de las particularitats del lac Malawi es la riquesa excepcionala de sa fauna aqüatica, que compòrta mai d’espècias que tot autre lac. La familha dels Cíclids (cichlidae), notablament, gaireben tota endemica, es fòrça representada, amb mai d'un milièr d'espècias diferentas estimat — se coneis uèi prèp de uèit cents). Son de peisses fòrça apreciats pels aqüariofils per lors colors dignas de las espècias marinas, e per lors comportaments variats e interessants.

## Geografia

Lo lac Malawi s’espandís sus una longor aproximativa de , alara que sa largor vària entre  e . Es un dels pus grands lacs del mond, que se plaça en cinquena posicion en tèrmes de volum amb  e en novena posicion en tèrmes de superfícia amb . 

Un dels punts importants de las caracteristicas fisicas d'aquel lac es que sus 90% de son espandida, lo fons es prigond de mai de  (prigondor maximala de  e mejana de ).

## Quimia de l'aiga

Las aigas del lac Malawi son fòrça puras ; la visibilitat es excepcionala perque pòrta a mai de  jos l’aiga. 

La temperatura mejana de las aigas de superfícia vària entre  e  , alara que dins lo fons demòra gaireben a l'entorn de .

Los paramètres fisicoquimics fondamentals son: 
* pH= 7,8 – 8,5
* KH= 6,3 – 6,9
* Conductivitat = 200 – 260 µS/cm

## Vejatz tanben
* Lista dels lacs de Tanzania
* Grands Lacs
Antonio José de Sucre

**Antonio José de Sucre y Alcalá** (Cumaná, Veneçuèla, 1795 - sèrra de Berruecos, Colómbia, 1830), militar e òme politic veneçolan. Foguèt un dels caps mai destacats del procès d'independéncia dels païses d'America del Sud e amic de Simón Bolívar. Aperteniá a una importanta familha criolla veneçolana, de longa tradicion militara al servici de la corona espanhòla. Malgrat aiçò, Sucre se jonguèt amb fervor a la causa independentista ja dempuèi fòrça jove. Foguèt tanben president de Bolívia, entre 1825 e 1828.

Als quinze ans s'enrotlèt dins l'armada patriòta e participèt a la campanha de Francisco Miranda contra los realistas. Lo fracàs d'aquela campanha l'obliguèt a se refugiar a Trinitat ont, amassa amb Santiago Nariño, planegèt un nòu atac contra Veneçuèla, que se produsiguèt en 1813. Organizèt l'armada de l'Orient e participèt a l'ofensiva sus Caracas, mas vencut pels realistas a Aragua e Urica, li calguèt fugir. En 1818 arribèt a Angostura, ont Simón Bolívar aviá establit lo sieu quartièr general e organizava la nòva republica veneçolana e s'integrèt rapidament dins l'estat màger de Bolívar.

Lo 1821 dirigiguèt una armada cap al Sud per sosténer al suslhèuament de Guayaquil e consolidar la desliurança de la Equator. Lo ponch culminant d'aquela campanha foguèt la batalha del Pichincha, liurada près de Quito lo 24 de mai de 1822, que demorèt amb el consolidada l'independéncia de l'Equator e de Colómbia e dobrissiá lo passatge cap a la desliurança de Peró. Dempuèi Quito se dirigiguèt cap a Lima e amassa amb Bolívar participèt a la batalha de Junín e, mai que mai, a la batalha d'Ayacucho lo 9 de decembre de 1824, ont derrotèt los realistas e metèt fin definitivament a la dominacion espanhòla en l'America del Sud.

Se dirigiguèt posteriorament cap a la zona del Naut Peró (Charcas) ont proclamèt l'independéncia de la nòva Republica de Bolívia, e l'Assemblada Nacionala acabada de constituir lo nomenèt president. A causa de divèrses conflictes renoncièt a la carga e se retirèt a l'Equator amb la siá familha. Dempuèi trabalhèt ailà activament en defensa de l'estat de la Grand Colómbia, ja alavetz en procès de separacion e, sustot, venquèt una armada peroviana qu'ensajava d'ocupar Equator e Colómbia a la batalha de Tarqui. Moriguèt en 1830 mentre ensajava controtlar los movements secessionistas de la Granda Colómbia.
Eduardo López de Romaña

**Eduardo López de la Romaña y Alvizuri** (1847-1912) òme politic, foguèt president de Peró entre 1899 e 1903.
Ussat

**Ussat** (*Ussat* en francés) es una comuna foissenca, situada dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Lo siti *histariege* dona una sola fòrma anciana : *Ussaco*, en 1272 .

**Ussat** es interpretat per Dauzat coma lo resultat del nom d'òme latin *Ulcius* o *Uccius*, ambe lo sufixe *-acum* , latinizacion del sufixe gallés *-āco(n)*. Ussat èra donc benlèu una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre *Ulcius* o *Uccius*. Per Ussac, un cas un pauc semblable, los Féniés aiman mai *Ursius*, derivat d' *Ursus*, ambe lo meteis sufixe . *Ulcius* o *Uccius* aurián forçat d'escriure **Uçat*, mès lo dobte fa causir la grafia pus simpla. Caldriá explicar tanben la finala *-at*, per *-ac* esperat. En realitat, ambe una sola atestacion, i a pas de certitud sul sufixe d'origina. Se poiriá çaquelà supausar que coma dins l'oèst occitan (Gasconha, Agenés, Lemosin, Marcha), i aviá de gentilicis sense sufixe, donc per exemple **Ussac* ------> *los *ussacs* [-ats] (los abitants), e fin finala lo nom del vilatge o de la parròquia riscava de se tornar interpretar *Ussat*, çò que se faguèt, ipoteticament, dins aqueste cas. La suposicion es fragila.

## Istòria
* Ussat foguèt annexada a Tarascon pendent una partida de las annadas 1790 .

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Tarascon d'Arièja; es ara del canton de Nauta Arièja.

## Demografia

* 1793 : dins la comuna de Tarascon
* 2016 : 330

## Lòcs e monuments
*Cauna de las Glèisas

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Karl Albert Staaff

**Karl Albert Staaff** (1860-1915) avocat e òme politic, foguèt primièr ministre de Suècia en doas ocasions: entre 1905 e 1906, e entre 1911 e 1914.
Arnaut de Tintinhac

**Arnaut de Tintinhac** (*Arnaud de Tintignac* en francés) èra un trobador e un nòble lemosin dau sègle XII.

Es nascut al castèl de Tintinhac, a Navas, en Corresa. Èra lo senhor de Tintinhac.
Lista dels primièrs ministres d'Austràlia

thumb|right|130px|Blason d'Austràlia.
Lo **[[Primièr ministre d'Austràlia]]** es lo cap de govèrn del país. Vaquí la **lista dels primièrs ministres d'[[Austràlia]]** dempuèi l'independéncia, en 1901.

## Referéncias
John Winston Howard

**John Winston Howard** (Sydney, Nòva Galas del Sud, 26 de julhet de 1939) es un  avocat e òme politic australian, primièr ministre d'Austràlia dempuèi lo 1996 fins a 2007, an que quitèt de tanben èsser cap del Partit Liberal d'Australia. Foguèt membre de la Camèra de Representantas d'Australia dempuèi lo 1974 per la circonscripcion de Bennelong, fins a la siá desbranda en las eleccions de 2007, que venquèt la candidata trabalhista Maxine McKew. 

Las siás successivas reeleccions en 1998, 2001 e 2004 li an convertit en lo segond Primièr Ministre d'Australia fins a la data que mai temps a ocupat la carga, sonque superat per *Sir* Robert Menzies.
Juan Crisóstomo Torrico

**Juan Crisóstomo Torrico González**, militar, foguèt president de Peró entre 16 d'agost e 17 d'octobre de 1842.

## Referéncias
Hjalmar Hammarskjöld

**Knut Hjalmar Leonard Hammarskjöld** (1862-1953) òme politic foguèt primièr ministre de Suècia entre 1914 e 1917.
La Reddicion de Breda

La **Reddicion de Breda** qu'ei ua pintrura dab òli de Diego Rodríguez de Silva y Velázquez realizada entau Salon deus Reiaumes deu Palais deu Buen Retiro enter 1634 e 1635.

Que celebra la victòria espanhòla suber la vila olandesa de Breda tienguda per Justin de Nassau e la soa reddicion dab aunors, armas e banèras au capdau de las òsts au servici d'Espanha, generau Ambrosio Spínola, tot aquò simbolizat per la clau que de Nassau da au generau en bèth ensajar d'ajolhà's shens qu'aqueth darrèr, planvolent, ac permeti.

Uei aquesta òbra qu'ei conservada dehens lo Musèu deu Prado, a Madrid.
Thomas Klestil

**Thomas Klestil** (1932-2004) diplomata e òme politic, foguèt president d'Àustria entre 1992 e 2004. Tanben foguèt ambaissador als Estats Units e a la ONU. 

## Biografia
Nasquèt lo 4 de novembre de 1932 a Viena en una familha obrièra, lo sieu paire trabalhava als tramvias. Després d'acabar la segondària, dintrèt a l'Universitat d'Economia de Viena, e s'i va doctorar lo 1957. Després de complir amb lo servici militar obligatòri, trabalhèt a Àustria, malgrat que tanben a l'estrangièr, coma per exemple a la OCDE. Klestil parlava plan lo anglés, e atenguèt la carga d'ambaissador a la ONU (1978-1982), e posteriorament als Estats Units (1982-1987).

Klestil foguèt membre del conservador Partit Popular d'Àustria (ÖVP).
Salon deus Reiaumes

Lo **Salon deus Reiaumes** qu'ei, amassa dab lo Casón del Buen Retiro un deus dus bastiments qui demoran de l'ancian Palais deu Buen Retiro a Madrid. Que deu lo son nom au hèit qu'èra ondrat dab escuts deus diferents reiaumes de l'Empèri Espanhòu.

Lo Palais qu'èra estat bastit au cors de las annadas 1630 peu *[[valido]]* (qu'ei a díser, ua mena de favorit personau e politic) deu rei Felip IV d'Espanha, lo Comte-duc d'Olivares.

Los Salon qu'ei famós per aver acessadas granas e famosas pinturas comandadas especiaument entà l'ondrar en bèth representar la grandor de l'Empèri Espanhòu e la poténcia deu son rei e tanben d'Olivares. Aquestas òbras que son actuaument expausada au Musèu deu Prado.

Sauvat per escadença (e au contre de la màger part deus autes bastiments des palais) deus bombardaments francés durant l'invasion (enter 1808 e 1814), que ho transformat au cors deu sègle XIX e qu'acessó lo Musèu de l'Armada dinc a la debuta deu sègle XXI (qu'aqueth musèu e ho mudat entà l'Alcazar de Toledo).

Qu'ei ara ua ala deu Musèu deu Prado e, per aquera rason qu'an perpausat d'i tornar los sons caps d'òbra, iniciativa après abandonada.