open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sauvanhon

**Sauvanhon** (*Sauvagnon* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [sawba'ɲun]. Las fòrmas ancianas que son *Sobalhoo* en 1376, *Saubanhoo* en 1385, *Soobanhoo* en 1402, *Sobanho* en 1481, *Saubanhon* en 1546, *Sobaignon* en 1673, *Souvagnon* en 1755, *Sauvagnon* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

*Sauvanhon* que vien deu nom latin d'òmi *Silvanius* o *Salvanius* (*Salvanius* sonque per Miquèu Grosclaude) dab lo sufixe *-onem*. *Sauvanhon* qu'èra la proprietat de *Silvanius* o *Salvanius* .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Sevin

**Sevin**  (*Séby* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [se'βin]. Las fòrmas ancianas que son *Sebii*, en 1538, *Cebii* en 1538, *Séby* en 1734, *Sebi* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau), *Cébin* en 1784 .

Dauzat e Rostaing qu'interprètan *Sevin* com lo resultat de **Sebinum (fundum*), deu nom latin d'òmi **Sebinus*, varianta de *Sabinus* . 

Segon Miquèu Grosclaude, la solucion de Dauzat e Rostaing qu'ei corrècta mès ambigüa. Lo nom ei pas d'epòca romana, mès vien d'un nom de persona atestat en Bearn (cf. la mencion *Ostau de Sebii* en 1385). Segur, *Sevin* que deriva de *Sabinus* . E **Sebinus* a jamèi existit : lo passatge de *Sa-* a *Se-* qu'ei probablament plan posterior au latin.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Sètza e Maubèc

**Sètza e Maubèc** (*Sedze-Maubecq* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
### Maubèc
La prononciacion qu'ei [maw'bɛk]. Las fòrmas ancianas que son *Malbeg* en 1170, *Malbec* au sègle XIIau, *Maubec* en 1385, *Maubecq* en 1546, *Sèdze-Maubecq* despuish lo 13 de heurèr de 1845, quan apleguèn los dus vilatges .

Segon Dauzat, per vilatges deu medish nom, *Maubèc* que vien deu latin *malus*, « maishant » e gallic *beccos*, « bèc », aplicat a un castèth hòrt . 

Segon Miquèu Grosclaude, i a pas de castèth hòrt a Maubèc. Lo mot *bèc* qu'ei d'origina gallica, passada en gascon per l'intermediari deu bas-latin, mès lo nom deu lòc vien pas dirèctament deu gallic. Lo sens deu nom de Maubèc qu'ei « maishant som (bèc) » e lo site justifica completament lo mot *bèc*. Daubuns que considèran que la purmèra sillaba pòt estar l'arradic preindoeuropèa **mal*, «  puei, som » com dens *lo malh* (lo pic), mès aquera arradic que's tròba sonque dens la partida montanhosa .
### Sèdza
La prononciacion qu'ei ['sɛtzɔ]. Las fòrmas ancianas que son *Cedza* au sègle XIau, *Setze* en 1290, *Sexse* au sègle XIIIau, *Setze* en 1385, *Sedse* en 1402, *Setsa* en 1429, *Sedza* en 1546, *Sedze* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau), *Sèdze-Maubecq* despuish lo 13 de heurèr de 1845, quan apleguèn los dus vilatges  .

Segon R. de Saint-Jouan (*Le nom de famille en Béarn et ses origines*), citat per Miquèu Grosclaude, *Sèdza* qu'ei un adjectiu numerau. Lo nom que pòt designar un lòc plan ventós : los setze vents. Segon Lemoine, tanben citat per Miquèu Grosclaude, lo nom que vien deu latin *sedes*, « sièti » .

Dauzat qu'accèpta mei o mens la solucion de R. de Saint-Jouan, mès que suggereish ua varianta de *céser*, atau com Setzèra dab lo sufixe *-aria* . 

Miquèu Grosclaude que constata la finau femenina s'opausa a l'ipotèsi de R. de Saint-Jouan e caleré un nom mei explicit, com *los setze vents*. L'ipotèsi de Lemoine fonciona pas : que's ditz *sèti*/*sièti* e foneticament *sedes* pòt pas miar a *Sètza*. La de Dauzat qu'ei tanben impossible : lo resultat deu latin *cicer* qu'ei *céser* e non pas *sètza*. De mei, un vilatge pòt pas apera's *céser*, *ceserar*, « camp de césers » que seré possible, mès ei pas lo nom de *Sètza* .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Setzèra

**Setzèra** (*Sedzère* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. 

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [seˈdzɛrɔ]. Las fòrmas ancianas que son *Sezere* au sègle XIIau, *Setsere* en 1385, *Sedsere* en 1402, *Sedzer* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat e Rostaing, Setzèra qu'ei a arreligar dab Sètza e que s'explicaré dab lo gascon *céser* dab lo sufixe *-aria* . 

Miquèu Grosclaude qu'arrefusa l'explicacion peu *céser*. Un camp de césers qu'ei un ceserar o que poderé estar a la rigor ua cesèra; mès aquò explica pas lo *-tz-*. Pr'amor la cultura ei temporària, un tau camp pòt pas gaire designar un lòc. Lo nom que demora escur .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Sèrra Morlans

**Sèrra Morlans** ['sɛrɔ mur'lans]  *Sèrra de Morlans*(*Serres-Morlaàs* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. 

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei ['sɛrrɔ mur'lans]. Las fòrmas ancianas que son *Serre-Morlaas* en 1385, *Serre-Morlas* cap a 1450, *Serre-Morlaas* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Miquèu Grosclaude, *sèrra* qu'ei un mot d'origina prelatina e qui a lo sens de « costalat, crèsta ». Sèrra Morlans a pas de *-s* finau, mès Sèrras Castèth qu'a ua *-s* finau .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Sèrra de Senta Maria (Bearn)

**Sèrra de Senta Maria** (*Serres-Sainte-Marie* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei ['sɛrrə] o ['sɛrrəs]; quan i a pas de confusion, ajustan pas ['sentə ma'riə]. Las fòrmas ancianas que son *Serre*, en 1101, *Serres*, au sègle XIIIau, *Sancta Maria de Serris*, en latin, en 1342, *Lo priorat de Sente-Marie de Serres* en 1343, *Nostre Done de Serres* en 1344 .

Lo mot *sèrra* qu'a lo sens de « costalat alongat » e non pas, com cresen, de « costalat en dents de sèga ». La topografia deu lòc qu'ei en acòrd dab lo sens .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Sevinhac

**Sevinhac (-Tèsa)** (*Sévignacq* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
Las fòrmas ancianas que son : *Sevinhac* (1101, Cartulari de Lescar, citat per Marca, *Histoire de Béarn*), *Seviniacum* (1115, Cartulari de Lescar, citat per Marca, *Histoire de Béarn*), *Sevinhacum* (1270, Cartulari deu castèth de Pau, n° 1), *Sebinhac* (sègle XIII, Fòrs de Bearn), *Sevinhac-Darrer* (1385, Recensament), *Sevignacq* (fin deu sègle XVIII, Mapa de Cassini), *Sévignacq-Thèze* (dinc au decret deu 18 d'agost 1989) . 

Lo nom de Sevinhac que deriva deu nom latin *Sabinius* dab lo sufixe d'origina celtica  *-acos*, latinizat en *-acum*; Sevinhac qu'èra la proprietat de *Sabinius*. L'origina qu'es semblabla a la deus nombrós *Sevinhac* (noms biarnés), *Savinhac* (autres noms occitans), *Savigneux* (noms arpitans), *Savigny*, *Savigné*, *Sévigny* o *Sévigné* (noms francés). L'ancian nom oficiau *Sévignacq-Thèze* que s'explicava per la volontat d'evitar la confusion dab *Sévignacq-Meyracq*, en òc Sevinhac e Meirac, au ras d'Arudi.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Cimacorba

**Cimacorba** (*Simacourbe* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [sima'kurbɔ]. Las fòrmas ancianas que son *Cimacorba* au sègle XIIau, *Simacorba* au sègle XIIIau, *Simbe-Corbe* en 1383, *Sime-Corbe* en 1385, *Cimecorbe* en 1402, *Simacurva* en 1418, *Symecorbe* en 1540, *Sumacourbe* en 1546, *Simacourbe* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat, lo nom que vien deu latin *cyma*, « cima, som » e *curva*, « arredondida »
. 

Miquèu Grosclaude qu'accèpta l'origina deus mots latins, mès que constata l'adjectiu *curvus* a lo sens de « incurvat, sinuós »  e non pas d'« arredondit », atau com escrivèva Constant Lacoste (*Promenade archéologique en Vic-Bilh*, Pau, Marrimpouey, 1978, p. 41) « Ce nom désigne la sinuosité du côteau sur lequel est assis le village »..

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
* Glèisa romanica.

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Siròs

**Siròs** (*Siros* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [si'rɔs]. Las fòrmas ancianas que son *Ciros* en 1385, *Siroos* en 1443, *Chiros*/*Xiros* en 1538, *Cyros* en 1682, *Siros* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau), *Arganhon-Marcerin* lo 8 d'abriu de 1851, data de la fusion de las duas comunas .

Gerhard Rohlfs, citat per Grosclaude, qu'explica *Siros* ei a arreligar dab Sirac (Gers), Siran (Cantal) e Sirano (Emília). Que vienen benlhèu deu cognomen *Sira* atestat dens ua inscripcion de Trevèri. Lo gentilici *Sirius* qu'existí en Lusitània .

Dauzat e Rostaing qu'explican *Siros* per lo nom gallic d'òmi *Sirus* dab lo sufixe aquitan *-ossum* .

Segon Miquèu Grosclaude, los cas de sufixes d'apertenéncia divèrs dab lo medish radicau que hè pensar lo radicau ei un nom de persona. *Sirus* (latin), o benlhèu *Sirius*, *Sira*, *Scyrus* dab lo sufixe *-ossum* qu'explican *Siròs*, proprietat de *Sirus*, etc . 

Segon Joan Coromines, la finala qu'ei lo sufixe iberobascoïde *ŏsse*. Qu'ei un nom aparentat a Siresa, Seró, Seròs, Cirés. Que vien deu basco *çiri*, « cunh, cavilha », qui's combina dab los sufixes *-osse*, *-on*, *-esse*, *-este* .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Somolon

**Somolon** (*Soumoulou* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [sumu'lu]. Las fòrmas ancianas que son *Somolon* en 1372, *Somoloo*/*Somolo* en 1385, *Somolon* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Lo diccionari de Simin Palay, p. 915, a *soumeriquet*, qu'explica *Somolon* per « lo petit som » .

Segon Miquèu Grosclaude, l'explicacion de Palay que's pòt descompausar en latin *summum*, sufixe diminutiu latin *-ulum* e sufixe latin *-onem*. En realitat, i a nat som dens tota la comuna. A costat, que i a lo bòrn deu planèr de Gèr, mès ei pas un som. Ua auta solucion que seré *so* (article definit ancian) + *molon*, « pilòt », mès com motivar aquera nocion ? 

Grosclaude que prepausa un nom de persona medievau *Bosom*, qui vien benlhèu de *bonus homo*, « bon òmi ». Aqueth nom qu'a un ipocoristic atestat en 1385, *Bosomolo* (cf. *Domenge* ---> *Menjon* ---> *Menjolon*). Per aferèsi (frequenta dens los noms de persona), *Bosomolo* que pòt venir *(Bo)Somolo* .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Semiac e Blaishon

**Semiac e Blaishon** (*Séméacq-Blachon* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
### Blaishon
La prononciacion qu'ei [bla'ʃun] o [ble'ʃun]. Las fòrmas ancianas que son *Blaysso* au sègle XIIau, segon Marca, *Blexoo* en 1343, *Blasxoo* en 1385, *Blaxoo* en 1396, *Blaixoo* en 1538, *Blaxon* en 1546, *Blachon* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

M.F. Berganton (*Le dérivé du nom individuel...*) que horneish noms arreligats au nom d'òmi *Blasco* (pirenenc, d'origina basca), qui ei a l'origina de l'espanhòu *Blasquez*; segon Miquèu Grosclaude, *Blaishon* que pòt estar ua fòrma ipocoristica de *Blasco* : *Blasco* + *ion* .

### Semiac
La prononciacion qu'ei [se'mjak]. Las fòrmas ancianas que son *Semeacum* en 1118, *Semeagon* en 1674, *Semiac* en 1683, *Séméacq* en 1739, *Semeac* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau), *Séméac-Blachon* despuish qu'apleguèn las duas comunautats .

Gerhard Rohlfs, citat per Grosclaude, qu'explica *Semiac*, d'après Michelena (*De onomásticon aquitana*, in *Pirineos*, 1954, p. 409-458), per lo cognomen aquitan *Semeno*, dab lo sufixe *-acum* .

Dauzat e Rostaing qu'explican *Semiac* per lo nom latin d'òmi *Semius* dab lo sufixe *-acum* .

Miquèu Grosclaude qu'aima mei l'explicacion de Rohlfs e Michelena. Que s'ageish d'un nom aquitan de persona, probablament aparentat au basco actuau *Seme*, « hilh, descendent ». J.B. Orpustan qu'explica utilizavan sovent los mots de parentat en toponimia, deus sègles Xau au XIIau. La finala qu'ei vertadèrament lo *-acum* galloroman e non pas, com daubuns supausèn, l'ergatiu singular o lo nominatiu plurau de la declinason basca (*Seme*, *Semeak*), qui non son pas utilizats en toponimia . 

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Susmior

**Susmior** (*Susmiou* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [sys'mju]. Las fòrmas ancianas que son *Sus Menor*/*Sus Mion* au sègle XIIau, *Susmeor* au sègle XIIIau, *Susmioo* en 1385, *Susmio* en 1536, *Susmioo* en 1538, *Susmyon* en 1546, *Sus mion* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

*Sus Menor* que s'opausa a *Sus Major*. Per tombada de l*'n* intervocalica, *menor* que mia a *meor*, puish *mior*, [mju]. *Susmior* qu'ei « lo Sus petit ». Que cau (que caleré) explicar Sus 

Per Sus, segon Dauzat e Rostaing, lo latin *sursum* ei pas adaptat. Lo nom que vien deu nom latin d'òmi *Sucius* . Miquèu Grosclaude, lo vilatge qu'ei en plana, un sens topografic qu'ei donc improbable. Que poderé aver lo sens de « au sud ». Solament, aqueras precisions que son normalament per parelhs, tipe « *dessus*/*devath* ». Lo nom *Sucius* qu'ei ua solucion, mès ei pas atestat dens la region. Lo nom que demora escur. Que cau citar lo castèth de *Sus* dens la comuna de Borg Garbèr e l'anciana comuna de Sussauta (canton de Sent Palais) .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Tabalha e Usquenh

**Tabalha e Usquenh** (*Tabaille-Usquain* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
### Tabalha
La prononciacion qu'ei [ta'baʎə]. Las fòrmas ancianas que son *Tavalhe* en 1385, *Tebalhe* en 1548, *Tabaille* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau), *Tabaille-Usquain* lo 18 d'abriu de 1842, data de la fusion de las duas comunas .

Lo nom qu'ei omofòne dab lo mot gascon *tavalha*, mès i cau pas trobar un sens toponimic. *Tabalha* que hè pensar a la vila de Tafalla, mès l'etimologia d'aquesta ei pas coneishuda. Com lo basco ancian coneish pas de *T-* a l'iniciala, aquera lenga ei pas d'ajuda. Lo vilatge qu'ei en plana e donc cau pas cercar un derivat deu preindoeuropèu *tap*, « tuc, som arredondit ». Shens certitud, Grosclaude que prepausa *tap*, cf. *Latàpia*; qu'ajusta un sufixe collectiu pejoratiu *-alha*, deu latin *-alia*. Lo sens globau qu'ei « ensemble de casas bastidas en tàpia » . 

### Usquenh
La prononciacion qu'ei [ys'keɲ], lo nom basco qu'ei *Uskaine*. Las fòrmas ancianas que son *Usken* cap a 1100, *Usquen* en 1150-1177, *Usquenh* en 1385, *Usqueinh* en 1399, *Usquain* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau), *Tabaille-Usquain* lo 18 d'abriu de 1842, data de la fusion de las duas comunas .

Lo nom basco que horneish la solucion. *Uzkaine* qu'ei compausat de dus mots bascos, *uzt*/*ust*, « terren planèr, plana » e *kaine*, varianta soletina de *gaine*, « lòc situat en hautor, dessús, som », çò qui hè « en suspart de la plana », descripcion qui correspón plan au site deu vilatge .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Urdès

**Urdès** (*Urdès* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [yr'dɛs]. Las fòrmas ancianas que son *Urdess*, en 1286, *Urdeix* en 1376, *Urdez* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Lo nom qu'ei semblable a Urdòs, hòra deu sufixe.

Gerhard Rohlfs, citat per Grosclaude, que dona duas possibilitats, 1. eth cognomen gau *Urdo*, 2. eth radicau basco *urdi*, « pòrc » .

Dauzat que dona tres possibilitats, 1. eth nom germanic d'òmi *Huzda*, 2. eth nom galloroman (= gau) d'òmi *Urdo* o *Uritus*, 3. eth radicau basco *urdi*, « pòrc » . 

Miquèu Grosclaude non cred pas aras ipotèsis germanicas o celticas e que constata era onomastica basca utiliza pas eths noms d'animaus, a despart deth lop. Mès que i a autas ipotèsis :
* Luchaire que pensava lo radicau *urd-*/*urs-* avè eth sens de « passatge, pòrt »;
* Jacques Allières qu'interprèta com un derivat de *ur-*, « aiga », exemple *urte*, « flus d'aiga, aigat »;
* J.B. Orpustan qu'i ved eth radicau aquitanic *urd-*, qui a benlhèu per sens « plana, planèr » (basco actuau *ordo*, « plat, unit » e *ordoki*  « plana, planèr »).
A Urdès, un sens idronimic qu'ei exclut, mès eth sens de « replan (fr. *replat*) » qu'ei adaptat. Eth radicau *urd-* qu'ei benlhèu l'equivalent deth occitan *plan*. *Urdès*, dab eth sufixe « locatiu basco » *-ètz*, que seré « un lòc on i a un replan » .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Usan

*Usan* o **Usand** (*Uzan* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [y'zan] (*n* clarament prononciada). Las fòrmas ancianas que son *Usan* en 1385, 1409 e 1487, *Ussan* en 1505, *Usan* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Per Usòs, Gerhard Rohlfs, citat per Grosclaude, que balha l'etime *Usius* .

Dauzat e Rostaing qu'explican *Usand* per lo nom latin d'òmi *Utius* o *Usius*, dab lo sufixe latin *-anum* .

Miquèu Grosclaude qu'explica *Usand* ei situat sus l'arriu *Usand*, mès com i a un ostau Usand a Piets, plan lonh de l'arriu, *Usand* ei pas un idronime e lo nom de l'arriu que vien deu nom deu vilatge. Dauzat e Rostaing qu'an tòrt : lo sufixe *-anum* qu'existeish pas en Bearn (segon Grosclaude) e dab aqueth sufixe, la prononciacion que seré [y'zan]; que cau donc supausar ua consonanta darrèr. *Usand* que deriva probablament deu nom latin *Uciandus* . 

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Usenh

**Usenh** (*Uzein* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [y'zeɲ]. Las fòrmas ancianas que son *Usenh* en 1385, *Uzein* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat e Rostaing, *Usenh* que vien deu nom latin d'òmi *Utius*/*Usius*, dab un sufixe escur . 

Segon Miquèu Grosclaude, lo nom de persona *Usen* qu'ei atestat en Bearn; aqueth nom que deriva benlhèu eth-medish deu latin *Utius*/*Usius*. Lo sufixe qu'ei *-enh* .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Usòs

**Usòs** (*Uzos* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [y'zɔs]. Las fòrmas ancianas que son *Uzoss* en 1286, *Usos* au sègle XIIIau, *Ussos* en 1536, *Usoos* en 1675, *Usos* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Gerhard Rohlfs, citat per Grosclaude, qu'explica *Uzòs* per lo gentilici *Usius*, atestat dens inscripcions de Gàllia Cisalpina .

Dauzat e Rostaing qu'explicna *Usòs* per lo nom latin d'òmi *Utius* o *Usius* dab lo sufixe aquitanic *-ossu* .

Miquèu Grosclaude qu'accèpta las explicacions precedentas. *Usòs* que vien deu nom latin d'òmi *Usius* dab lo sufixe *-ossum* . 

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Berdets

**Berdets** (*Verdets* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [ber'dets]. Las fòrmas ancianas que son *Berdes* au sègle Xau, *Berdez* au sègle XIau, *Bardez* au sègle XIIau, *Berdegs* en 1385, *Berdetz* en 1422, *Verdets* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat e Rostaing, *Berdets* que vien deu latin *viridis*, « verd », dab lo sufixe *-ellos* . 

Miquèu Grosclaude qu'arrefusa l'explicacion deu Dauzat. Lo sufixe *-ellos*/*-ellum* qu'ei incompatible dab un [e] barrat. Lo sufixe es pas tanpauc *-ittum* ( > *-et*), pr'amor de las grafias mei ancianas, meilèu un sufixe basco dab shiulantas *-z*, *-tz*. Lo radicau ei pas tanpauc *viridia* e los escribas que comprenèvan èra un *B-* iniciau. Grosclaude que prepausa un nom de persona atestat (M.F. Berganton, *Le dérivé du nom individuel...*, p. 190-191) *Berdo*/*Berdeu*/*Berduc*, associat dab lo sufixe *-tz*, com dens Sendèts o *Bibentz*, casa nobla deu País de Micse. Lo sens d'aqueth sufixe que poderé estar d'apertenéncia .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Lo Vialèr

**Lo Vialèr** (*Vialer* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa deu Vic Vilh administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [lu bja'lɛ]; que disen [ke baw aw bja'lɛ]. Las fòrmas ancianas que son *Lo Vieler de Tarnos*, en 1385, *Vielaa* en 1402, *Lo Bialer* en 1542, *Lo Vieler en Vic-Bilh* en 1544, *Lo Vieller de Sanct Johan Podge* en 1546, *Lo Vialer* en 1554, *Lo Vialler* en 1675, *Lo Vialer* en 1682, *Vialer* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Dauzat que pensa *Vialèr* ei un resultat deu latin *villare*, derivat de *villa* e que designa ua partida de la *villa* . Lo diccionari de Simin Palay, p. 128, que horneish tres variantas *biala*, *bialè*, *bielè*, dab lo sens de « vilatge, grana proprietat luenh deu borg ».

Segon Pèire Bèc, citat per Miquèu Grosclaude, *Vialar* que vien de *villare*, mès *Vialèr* de **villarium* .

## Istòria

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de Garlin; qu'ei adara deu canton de Tèrras deus Luis e Tuquets deu Vic Vilh.

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Vièlanava d'Artés

**Vièlanava d'Artés** (*Viellenave-d'Arthez* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Lo nom deu vilatge qu'ei atestat en 1350, *Biele Nave*, en 1454, *Biele Nabe*, en 1538, *Vielnabe pres Cescau* e sus la mapa de Cassini, *Vielle Nave* . Los mots deu tipe *villa nova* qu'an lo sens d'ua aglomeracion navèra, creada a l'Edat Mejana per un senhor o una abadia, shens que de franquesas sian precisadas, a la diferéncia de las *Vilafrancas* . *Vièlanava* qu'ei ua formacion romanica e Vièlanava qu'ei ua bastida (que s'ei pas escaduda : 6 huecs en 1385). La prononciacion qu'ei ['biɛlə'naβə] . Lo determinant qu'ei l'ancian canton.

## Istòria

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton d'Artés; qu'ei adara deu canton d'Artics e País de Seuvèstre.

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Uròst

**Uròst** (*Urost* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. 

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [y'rɔs] e mei rarament [y'rɔst]. Ua sola fòrma anciana : *Urost* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Gerhard Rohlfs, citat per Grosclaude, qu'explica lo radicau *Ur-* (*Uri*, *Uria*, *Uriassus*, *Uriaxe*) ei frequent dens l'onomastica de las inscripcions pirenencas .

Segon Dauzat e Rostaing, *Urost* que vien deu nom gau d'òmi *Urus* (« *Bos primigenius* ») e sufixe aquitan *-ost*, varianta de *-ossum*.

Miquèu Grosclaude qu'arrefusa lo radicau « basco-aquitan » *ur*, « aiga », pr'amor i a pas nat arriu a Uròst. Donc, que vau mei un radicau antroponimic pirenenc (Rohlfs) *-ur* e sufixe aquitanic *-os(t)*; un nom celtic (Dauzat) ei pas tant versemblable . 

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Vièlanava de Navarrencs

**Vièlanava de Navarrencs** (*Viellenave-de-Navarrenx* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei ['bjɛlə 'nabə]. Las fòrmas ancianas que son *Vielenave* en 1387 e 1411, *Viellenave* cap a 1540, *Vielanava* en 1548, *Viellanava* en 1620, *Villenave* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat e Rostaing, los mots deu tipe *villa nova* qu'an lo sens d'ua aglomeracion navèra, creada a l'Edat Mejana per un senhor o una abadia, shens que de franquesas sian precisadas, a la diferéncia de las *Vilafrancas* . *Vièlanava* qu'ei ua formacion romanica.

Miquèu Grosclaude qu'accèpta l'explicacion deu Dauzat. Lo nom que vien de *vièla* e *nava* .  Lo determinant qu'ei l'ancian caplòc de canton.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Vièlasegura

**Vièla Segura**  o **Vièlasegura**  (*Vielleségure* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [,bjɛləse'gyrə]. Las fòrmas ancianas que son *Vielesegure* en 1343, *Viele-Segure* en 1350, *Bielasegura* en 1572, *Viellesegure* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat e Rostaing, lo nom que vien del latin *villa*, « proprietat rurau ----> *vilatge* ----> [eventualament] *vila* » e *secura*, « segura, fortificada », . 

Miquèu Grosclaude qu'accèpta lo sens donat per Dauzat, mès l'explicacion dab lo latin que convien mau per ua bastida qui data de 1343 .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Vinhas (Bearn)

**Vinhas** (*Vignes* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei ['biɲɔs]. Las fòrmas ancianas que son *Vinhes*, en 1385, *Binhes* en 1513, *Vignes* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Dauzat qu'explica *Vinhas* per lo latin *vineas*, un plurau de sens collectiu . 

Segon Miquèu Grosclaude, lo mot *vinhas* que deriva deu latin *vineas*, mès aquò vòu pas díser lo nom deu lòc se fixè a l'epòca deu latin : lo nom, benlhèu que se formè a partir de l'occitan *vinhas*, a l'Edat Mejana. D'un aute costat, ua cultura tan frequenta sembla pas poder balhar un nom de lòc, qui deu gardar un aspècte distintiu; mès justament a l'Edat Mejana lo mon que bevèvan pomada mei que mei e la vinha èra pas cultivada talament sovent .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Vivent (Bearn)

**Vivent** (*Viven* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [bi'ben]. Las fòrmas ancianas que son *Vivent* en 1385, *Biben* en 1481, *Bivent* en 1535, *Bibent* en 1538, *Viven* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat e Rostaing, *Vivent* que vien benlhèu deu nom latin d'òmi *Viventius* . 

Segon Miquèu Grosclaude, *Vivent* que vien deu nom gascon d'òmi *Vivent*, eth-medish derivat deu nom latin d'òmi *Viventius*. *Vivent* e sos derivats e ipocoristics (*Viventoo*, *Bendoo*, *Bivendote*, *Bendote*, *Vivenduque*, *Viventuque*, *Vintane*, *Bibaroo*, *Bivaroo*, etc) que son largament atestats a l'Edat Mejana (M.F. Berganton, *Le dérivé du nom individuel...*, p. 271) .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Sevinhac e Meirac

**Sevinhac  e Meirac** (*Sévignacq-Meyracq* en francés) qu'ei ua comuna aussalesa de Bearn administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
### Sevinhac
La prononciacion qu'ei [seβi'ɲak]. Las fòrmas ancianas que son *Sevignag*, en 1270, *Savinhacum*, en latin, en 1286, *Sebinhac* en 1385, *Sebinach* en 1614, *Sevignacq* en 1674, *Sevignac* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

*Sevinhac* que vien deu nom latin d'òmi *Sabinius*, dab lo sufixe galloroman *-acum* , latinizacion deu sufixe gallés *-ācon*. Sevinhac qu'èra donc ua grana propietat antica qu'avè per mèste *Sabinius*.

Los **Sabiniacum* de Bearn que son vienuts *S*'e*'vinhac*, atau com lo Sevinhac de Vasadés. Miquèu Grosclaude pausa pas lo problèma peus *Sevinhac* bearnés. Fenomèn gascon generau ?

### Meirac
La prononciacion qu'ei [mej'rak]. Las fòrmas ancianas que son *Mayrac*, en 1376, *Meyrac* en 1607, *Meirac* en 1675, *Meyrac* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Peus noms semblables, Dauzat e Rostaing que balhan los noms latins d'òmi *Matrius* o *Marius*, dab lo sufixe galloroman *-acum* . 

Miquèu Grosclaude, a la seguida d'un aute libe de Dauzat, qu'aima mai lo cognomen *Macer*, dab lo medish sufixe, shens excludir las autas duas possibilitats . Lo lòc qu'èra donc  ua grana propietat antica qu'avè per mèste *Matrius*, *Marius* o *Macer*.
La grafia milhora que sembla *Mairac* (tots los etimes que son en *Ma-*).

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Almofalla

**Almofalla** (*Almohaja* en castelhan) es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon. Se tròba dens la comarca de la Comunautat de Teròl. A 29 abitants (2011).
Antipiretic

L**'antipiretic** es una substància que s'opausa a  l'enauçament patologic de la temperatura corporala centrala (fèbre o pirexia) sens agir especificament subre l'encausa d'aquesta. Dins aquela classa farmacologica las moleculas pus conegudas e pus emplegada son l'aspirina e lo paracetamòl.
Montreal (Teròl)

vinheta|Montreal (Teròl)
**Montreal** es una vila de la comunautat autonòma d'Aragon. Es lo capdulh agricòla de la comarca de Xiloca. A 2768 abitants (2011).
Tadossa e Aussau

**Tadossa e Aussau** (*Tadousse-Ussau* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa deu Vic Vilh administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
### Tadossa
La prononciacion qu'ei [ta'dusɔ]. Las fòrmas ancianas que son *Tadeossa*, au sègle XIII, *Thedeosse* en 1343, *Tedeosse* en 1385, *Tadoose* en 1402, *Tadossa* en 1540, *Tadoze/Tadoza* en 1542, *Tadosse* en 1546, *Tadousse* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau), *Tadousse-Ussau* despuish la fusion de las duas comunas en 1831 .

Segon Dauzat *Tadossa* que vien deu nom latin d'òmi *Tatina* dab lo suffixe aquitan *-ossa* . 

Segon Miquèu Grosclaude, l'origina ei pas basca, pr'amor lo lexic basco ancian qu'avè pas de *t-* a l'iniciau. Lo nom latin *Tatina* dab lo suffixe aquitan *-ossa*  qu'ei donc possible (tombada de *-n-* intervocalica **Tadenossa* > *Tadeossa*).

### Aussau
La prononciacion qu'ei [aw'saw]; mès que disen [lu kar'tje du'saw], [ke baw a u'saw]. Las fòrmas ancianas que son *Ossau*, au sègle XIII e en 1385, *Ossau en Vic Bilh* en 1538, *Du Sault* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau), *Tadousse-Ussau* despuish la fusion de las duas comunas en 1831.

Segon Miquèu Grosclaude, que i a tres ipotèsis : 1) lo rapòrt dab *saltum*, « ahorèst » (fòrma de Cassini) qu'ei impossible foneticament; 2) Pau Raimond que senhala ua aiga deu nom de *Lousse*, mès qu'ei desconeishuda de la populacion; 3) un rapòrt istoric dab la vath d'Aussau, tanben desconeishut. L'origina qu'ei escura 

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Batalha de l'illa de Cadsant (1337)

La **batalha de l'illa de Cadsant** foguèt un dei premiers combats de la Guèrra de Cent Ans. L'expedicion anglesa aviá per objectiu d'ocupar l'illa de Cadsant per causar una reaccion de la garnison locala e averar una batalha aisada per sostenir lo morau deis aliats dau rèi anglés. D'efèct, la fòrça anglesa dirigida per Walter Manny desbarquèt sensa problema sus l'illa que foguèt pilhada. Puei, la garnison locala conducha per Guy, lo bastard de Flandra, foguèt egalament rapidàment destrucha e sei caps principaus capturats. Lor objectiu agantat après aqueu succès, lei tropas de Manny abandonèron rapidàment l'illa.
Formula bruta

En quimia, la **formula bruta** es  la representacion d'una molecula a partir de sos atòms constitutius. Los simbòls utilizats son aqueles dels elements quimics tal que figuran dins la Taula periodica. La formula bruta s'obten en juxtapausar los simbòls dels elements que contituisson la molecula. A cada element es associat un indici indicant lo nombre d'atòms de meteissa natura.
Sent Joan Potge (Bearn)

**Sent Joan Potge** . e non pas l'invencion *Sent Joan de Potge* (*Saint-Jean-Poudge* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa deu Vic Vilh administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [sen jan ˈpuce]. Las fòrmas ancianas que son *Sanctus Johannes de Podio*, en latin, en 1101, *Sent Johan Potge* en 1385, *Sent Johan Podge* en 1402, *Saint Jean Pouge* en 1777, *St Jean Pouge* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Miquèu Grosclaude, lo rapòrt de *Potge* dab *podium* (> *puei*, *poi*) qu'ei evident. Mès, *poge* que seré l'evolucion supausada. Sembla que *potge* venga pas exactament de *podium*, mès deu latin *podia*. Aqueth plurau neutre qu'ei estat pres com un femenin (lo mot qu'ei femenin), mès la terminason qu'a ua fòrma masculina... Lo mot *potge* qu'ei un apellatiu dens los costalats de Vic Vilh .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Salas (Bearn)

**Salas** o *Salas e Hrontun* (*Sallespisse* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei ['saləs]. Las fòrmas ancianas que son *Salespisso* en 1304, *Salespisces*/*Salespisses*/*Salespissos*/*Sales* en 1307-1322, *Sales-Pissos* en 1346, *Salespissoo* en 1385, *Salas-Pisso* en 1476, *Salas-et-Rontun* en 1546, *Salespis* en 1583, *Sales-Pisse* en 1675, *Salespisse* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Gerhard Rohlfs, citat per Grosclaude, per Pissòs, qu'utiliza lo nom latin d'òmi *Piccius* .

Dauzat qu'explica l'etimologia e lo semantisme de *Sala*, probablament lo germanic *seli*, alemand *Saal*, « cramba, castèth », mès lo determinant qu'ei escur .

Miquèu Grosclaude, a prepaus deu determinant, que hè remarcar la finala femenina atòna s'ei jamès prononciada [ɔ] dens la region d'Ortès e los escribas bearnés l'escriven totjorn *e* o *a*. Donc las fòrmas en *-o* testimònian d'un sufixe, meilèu lo sufixe aquitanic *-òs* que lo sufixe latin *-onem* [ ? ]. Après, i avó dessufixacion. Lo radicau que pòt estar identic a Pissòs e sa natura la que Rohlfs horneish. En conclusion, castèth e proprietat de *Piccius*, shens cap de certitud . 

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Restanca de las Tres Gòrjas

La **Restanca de las Tres Gòrjas** es una restanca sus lo  flume Yangzi dins lo districte de Yiling e la província de Hubei en China.
Foguèt mesa en servici per etapas de 2003 a 2012 e creèt una retenguda de  de longor.

Se tracta de la pus granda centrala idroelectrica al monde. La restanca genera en mejana 95 ± 20 TWh d'electricitat per an, en foncion de la quantitat annadièra de precipitacions dins lo bacin idrografic. Après las precipitacions abondantas de la monson de 2020, la produccion annadièra de la restanca a gaireben atenh 112 TWh, en batent lo precedent recòrd mondial d'aperaquí 103 TWh establit per la restanca d'Itaipu en 2016.

Lo còs de la restanca foguèt acabat en 2006. La centrala electrica del projècte foguèt acabada e plenament fonccionala lo 4 de julhet de 2012 quora la darrièra de las principalas turbinas idrolicas de la centrala sosterana comencèt de produire. Cada turbina idrolica principala a una capacitat de 700 MW. En coplant las 32 turbinas principalas de la restanca amb dos generators pus pichons (50 MW cadun) per alimentar la quita centrale, la capacitat de producion electrica totala es de 22 500 MW. Lo darrièr element major del projècte, l'ascensor de batèls foguèt acabat en decembre de 2015.

En mai de produire d'electricitat, la restanca es destinada a aumentar la capacitat de transpòrt du flume Yangzi. En fornissent un espaci d'estocatge de las cregudas, la restanca redutz lo potencial d'aigats en aval qu'istoricament toquèron la plana de Yangzi. En 1931, los aigats del flume causèron la mòrt de fins a 4 milions de personas. En consequéncia, China considera lo projècte coma un succès social e economic monumental, amb la concepcion de grandas turbinas a la punta de la technologia, e un movement vers la limitacion de las emissions de gases d'efièch de sèrra. Pr’aquò, la restanca provoquèt de cambiaments ecologics, especialament un risc crescut d'emboden. Per aquesta rason, la restanca foguèt controversiada tant al nivèl nacional qu'a l'estrangièr. 
## Referéncias
Senepa

Una **senepa**, **tacha** o **tacheta** es un accessòri de burèu plan comun que consistís en una mena clavèl, generalament metallic, amb un cap circular e una poncha al centre, que se buta sus una paret o un taulièr amb la sola fòrça del poce. S'emplèga especialament per expausar temporàriament de documents.

## Istòria
La senepa foguèt inventada de nom (thumb tack) e coma article produit en seria en America del Nòrd cap a la fin del sègle XVIII. La senepa de tipe push pin (senepa espilla), non corrodable, foguèt  brevetada per Edwin Moore en 1902. E. Moore creèt la societat Moore Push-Pin amb solament 112.60 dòlars. Se consacrèt cada aprèp-miègjorn e ser, dins una sala que logava, a fabricar una invencion que descriu coma « una espilla amb una punhada ». En 1903, lança sa primièra publicitat per tota l'America per son produit dins The Ladies' Home Journal. Fondèt son entrepresa slo 19 de julhet de 1904 amb lo nom de Moore Push-Pin Company. De 1912 a 1977, la Moore Push-Pin Company èra situada prèp de Filadèlfia. Uèi, la Moore Push-Pin Company ocupa una granda fabrica a Wyndmoor, totjorn en Pensilvània e l'entrepresa contunha de fabricar d'objèctes pichons.

D'autras fonts indican que la senepa foguèt inventada pel relotgièr Johann Kirsten l'an 1903 dins la localitat de Lychen dins lo districte d'Uckermark en Alemanha. Vendèt los sieus dreches d'invencion a Otto Lindstedt, un empresari, que recebèt un brevet de l'Ofici lo 8 de genièr de 1904. Lindstedt venguèt ric, alara que Kirsten demorèt paure. D'autras fonts atribuisson l'invencion de la senepa al proprietari d'industria austriaca, Heinrich Sachs en 1888.
Pòbles indigènas d'America

[thumb|Quíchoas en [Peró]]
[thumb|[Maias de Chiapas]]
[thumb|Shoshoni, dels [Estats Units d'America.]]

Los **pòbles indigènas d'America**, o **amerindians**, **americans natius**, son los abitants precolombians del continent american, lors descendents e d'autres grops etnics que s'identifican amb aqueles pòbles istorics. D'en primièr, segon las recercas scientificas recentas, los èssers umans apareguèron en America en arribant per mar o pel pont de glaça o de tèrra que ligava Asia amb l'America del Nòrd, encara que d'autres teorias suggerisson que qualques grops arribèron de Polinesia per l'ocean Pacific. Aqueles grops se diversifiquèron formant fòrças nacions e tribús per tot lo continent. 

Qualques pòbles indigènas d'America se desvolopèron en de societats avançadas basadas sus l'agricultura pendent fòrça sègles. Dins qualques regions crèeron de civilizacions fòrça desvolopadas amb de sistèmas religioses e politics complèxes. Las estimacions de la populacion originala d'America abans l'arribada dels europèus varia dins lo temps entre 10 milions a 120 milions, encara que un chifra mejana, a l'entorn de 50 milions siá pus acceptada. La majora partida de la populacion viviá en Mesoamerica o dins la region occidentala de l'America del Sud. 

Las malautiás desconegudas al Nòu Monde tuèron un percentatge fòrça important de la populacion amerindiana. La veròla, Lo tifus, la gripa, la difteria e lo sarrampiu causèron una de las calamitats mai granda de l'istòria umana. De fach, la primèra granda epidèmia comencèt abans de la conquista de Tenochtitlan. En America del Nòrd, almens 98 ondas d'epidèmias afectèron las populacions amerindianas dempuèi lo primièr contacte amb los europèus al sègle XX. D'autras rasons explican la descreissença drastica de la populacion amerindiana coma l'utizacion de forçats per trabalhar dins las minas d'aur o las plantacions agricòlas o las guèrras de contunh amb los europèus e entre las comunitats indigènas. 

A partir del sègle XX, la majoritat dels estats americans metèron en òbra de programas o aprovèron de leis per la proteccion de las culturas, lengas e dels sistèmas d'organizacion sociala dels pòbles indigènas. En Argentina, Mexic, Colómbia, Peró, Bolívia e Paraguai lors lengas gaudisson d'un tipe de reconeissença legala o oficiala. Als Estats Units d'America e Canadà, son pas somesas a totas las leis federalas o estatalas mas gaudisson del drech d'autonomia dins de las resèrvas (o vast territòris coma al Canadà) ont vivon. Los pòbles indigènas actualament son un percentatge considerable de la poblacion de qualques païses: Bolívia (55%), Peró (45%), Eqüator (25%), e Mexic (12%). Pasmens dins la majoritat dels païses lo compausent etnic predominant es lo mestís, es a dire d'ascendéncia europèa e amerindiana. 

## Vejatz tanben
* Primièras Nacions
* Civilizacions precolombianas

## Referéncias
Sarrampiu

thumb|Enfant amb sarrampiu.
Lo **sarrampiu** es una infeccion respiratòria causada per un Paramixovirus del genre Morbillivirus. La malautiá se transmés per las secrecions respiratòrias, es fòrça contagiosa e afècta subretot los enfants. Los principals simptòmas ne son la fèbre, la tos, un coriza, los uèlhs roges e un eritèma generalizat;

## Evolucion
Lo sarrampiu se caracteriza per quatre fasas: incubacion silenciosa, invasion amb inflamacion febrila, erupcion, desquamacion amb estat de fatiga persistent.

## Immunizacion
La causa es un virus filtrable. Las complicacions donan en general d'infeccions segondàrias, subretot per estafilocòcs e estreptocòcs preexistissents. Quitament abans de conéisser l'agent causal del sarrampiu se sabiá qu'èra gaire frequent de patir dos còps la malautiá. Al començament del decenni 1970 venguèt disponible la vaccinacion contra lo sarrampiu, la rubeòla e los gautissons qu'es incluida dins los calendièrs vaccinals de la majoritat des païses desvolopats.
Rubeòla

La **rubeòla** es una malautiá causada pel virus de la rubèola. Lo nom deriva del latin, que significa roge. Aquesta malautiá es abitualament benigna e sovent passa inapercebuda. La malautiá pòt durar d'un a tres jorns. Los enfants guerrisson mai rapidament que los adults. 

Las consequéncias de l'infeccion de la maire pel virus de la rubeòla pendent la prensa pòdon èsser grevas, e se la maire es infectada dins de las primièras 20 setmanas de prenhesa, lo mainat pòt nàisser amb lo sindròm de rubèola congenitala, que compòrta una seriá de gravas malautiás incurablas. L'avortament espontanèu se produtz dins aperaquí 20% dels cases.

La rubeòla es una infeccion comuna de l'enfança en general amb afectacion sistemica minima, emai que pòsca causar pels adults una artropatia transitòria. Las complicacions seriosas son fòrça raras. Levat los efèctes de l'infeccion transplacentària del fètus en desvolopament, la rubeòla es una infeccion relativament benigna.

La rubeòla aquesida (es a dire, non congenitala) se transmet al mejan d'emission de gotas dins l'aire de las vias respiratòrias superioras dels cases actius. Lo virus tanben pòt èsser present dins l'urina, las matèrias fecalas e dins la pèl.. Lo periòde d'incubacion es de 2 a 3 setmanas.

Dins la majoritat dels cases, lo virus s'elimina rapidament. Pasmens, pòt persistir pendent qualques meses en çò dels nenons amb SRC qu'an subreviscuts. Aqueles mainatges son una font importanta d'infeccion pels autres enfants e per las femnas prensas. 

## Referéncias