Banana

La **banana** es lo fruch dau bananier, una planta erbacèa dau genre *[[Musa]]*. Domesticada en Nòva Guinèa durant la premiera mitat dau milleni I avC, s'es difusada dins l'ensemble dei regions tropicalas gràcias ai cambis comerciaus e a la colonizacion. Uei, es ansin venguda lo quatren produch agricòla pus produch après lo ris, lo blat e lo gròs blat e es un aliment de basa dins lei país tropicaus gràcias a sei qualitats nutricionalas (valor energetica auta, fònts de vitaminas...). Ocupa tanben una plaça importanta dins leis exportacions de fruchs. 

## Istòria

### Leis originas de la banana modèrna

[thumb|right|Airaus de difusion modèrna de ''[Musa acuminata* ([[verd]]) e *Musa balbisiana* ([[arange]]).]]

Lei doas [[espècia (biologia)|espècias]] fèras a l'origina dei bananas actualas, *Musa acuminata* e *Musa balbisiana*, son encara ben presentas au nivèu deis [[esclargiera]]s e deis [[auriera]]s dei [[selva|seuvas]] dins una zòna anant d'[[Índia]] a [[Papoa-Nòva Guinèa]]. Uei, existís doas [[ipotèsi]]s principalas sus l'origina dei bananas actualas. La pus frequenta supausa una [[domesticacion]]  fa  a  ans dins lei regions autas de la [[Nòva Guinèa]] actuala. Lo [[fruch]] conoguèt alora una difusion relativament rapida lòng deis aisses [[comèrci|comerciaus]] en direccion de [[Republica Populara de China|China]], d'[[Orient Mejan]], de [[Polinesia]] e de l'[[Illa de Pascas]]. Segon la segonda [[ipotèsi]], pus recenta, la [[domesticacion]] de la banana es pus anciana car auriá agut luòc vèrs [[-8000| avC]]. Lei tèrras autas de la [[Nòva Guinèa]] actuala ne'n son totjorn lo centre primari e la premiera espècia domesticada seriá *Musa acuminata*. Pasmens, dins aqueu cas, la difusion vèrs lo rèsta d'[[Asia]] e vèrs leis illas dau [[Ocean Pacific|Pacific Sud]] seriá estada pus lenta.

Que que siegue l'ipotèsi de gardar, lei bananas en provenància de [[Nòva Guinèa]] an conegut d'autrei procès d'ibridacion durant sa difusion dins lo mond. La [[cronologia]] de la difusion dau [[fruch]] es pas simpla car es principalament fondada sus de traças [[arqueologia|arqueologicas]] e sus de testimoniatges. Aquò permet de dreiçar un tablèu generau mai laissa quauqueis incoeréncias indicant una difusion en [[Oganda]] vèrs [[-4500| avC]], en [[Malàisia]] vèrs [[-3000| avC]], dins la [[vau d'Indus]] vèrs [[-2500| avC]], dins l'[[Illa de Pascas]] vèrs [[-1200|1200 avC]], en [[Índia]] vèrs [[-600|600 avC]], en [[Laos]] vèrs [[-500|500 avC]] e en [[Orient Mejan]] vèrs [[300|300 apC]].

=== L'internacionalizacion de la banana ===

La banana èra presada dins lo mond [[islam|musulman]] e leis Arabis creèron de plantacions dins lo [[Mar Mediterranèa|bacin mediterranèu]] ([[Egipte]], [[Magrèb]], [[Al Andalós]]). Lo [[fruch]] foguèt ansin descubèrt per lei [[Crosada|Crosats]] e de plantacions son mencionadas dins lo [[Estats latins|reiaume crestian]] de [[Chipre]]. Pasmens, sa difusion dins l'[[Euròpa]] [[cristianisme|crestiana]] èra probablament limitada car [[Antonio Pigafetta]], lo cronicaire de l'expedicion de [[Ferrand Magellan|Magellan]], sabiá pas lo mot « banana » en [[1521]]. Depintèt donc la banana coma una [[figa]] lònga. Mai, aquela ignorància durèt gaire e, avans la fin dau sègle XVI, lei [[Portugal|Portugués]] introduguèron lo [[fruch]] en [[America dau Sud]].

La [[colonialisme|colonizacion]] foguèt un periòde important per la difusion de la banana e lo desvolopament de sa produccion. D'efiech, lo [[fruch]] foguèt adaptat dins mai d'una region, mai que mai a l'iniciativa de [[Portugal|Portugau]]. Pasmens, fins au sègle XIX, la consumacion demorèt subretot locala. Aquò cambièt a partir deis [[ans 1870]]. Lei progrès en matèria de transpòrts maritims e ferroviaris, la creacion de plantacions en [[Jamaica]] e la concepcion de varietats capablas de resistir au viatge entraïnèron un interès important per la banana. Sa cultura conoguèt alora una creissença importanta dins la [[Mar Cariba|region cariba]]. Dominada per de companhiás estatsunidencas, coma l'[[United Fruit Company]], lo comèrci de la banana foguèt a l'origina de l'expression « [[republica bananiera]] » que designèt lei regims oligarquics e militars sostenguts per lei productors internacionaus amb l'ajuda de l'[[Fòrças armadas deis Estats Units d'America|armada estatsunidenca]]. Dins leis [[ans 1950]], lo comèrci de la banana conoguèt una extension suplementària amb la generalizacion dei [[naviri frigorific|naviris frigorifics]] e, pus tard, dau conteneire refrigerat.

En [[1974]], lei « guèrras de la banana » foguèron una temptativa dei [[país]] productors de bananas, units au sen de l'[[Union dei País Exportators de Bananas]], de prendre lo contraròtle dau comèrci bananier. Pasmens, lo movement mau capitèt e lei companhiás internacionalas gardèron sei posicions. En [[2010]], aquela situacion èra demorada establa e cinc entrepresas avián lo contraròtle de 83% deis [[exportacion]]s mondialas de bananas : [[Chiquita Brands International]] (èx-[[United Fruit Company]]), [[Dole Fruit Company]], [[Del Monte Foods]], [[Fyffes]] e [[Grupo Noboa]].

== Lei tipes de banana ==

=== Lei bananas dessèrt ===



Lei bananas dessèrt son lei bananas pus produchas e pus [[exportacion|exportadas]]. Es la banana « [[tradicion|tradicionala]] » en [[Occitània]]. Sa pèu es jauna ò rosada. La popa es compausada d'[[amidon]] idrolizats e de [[sucre]]s non cristallizables. N'existís plusors centenaus de varietats mai mens de dètz son actualament utilizadas per assegurar la produccion destinada au [[comèrci]] mondiau. Aquelei varietats son generalament eissidas de *Musa acuminata ssp malaccensis* ò de *Musa acuminata ssp zebrina*.

<gallery>
Fichièr:Cavendish bananas DS.jpg|
Fichièr:Approximately 30 Gros Michel Bananas.jpg|
Fichièr:Ripe señorita bananas (Musa acuminata 'Señorita').jpg|
Fichièr:Overripe lacatan bananas.jpg|
</gallery>

=== Lei bananas de coire ===



Lei [[banana de coire|bananas de coire]] son principalament representadas per lei [[banana plantin|bananas plantins]]. Son generalament pus gròssas que lei bananas dessèrt e an una popa pus fèrma que contèn d'amidon mens idrolizat e mens de [[sucre]]s. S'es possible de lei consumar coma lei bananas dessèrt, son normalament manjadas après cuecha. Pauc exportadas, an una [[color]] [[verd]]-[[jaune]] ò [[mauve]]. Tènon un ròtle de feculent. Plusors centenaus de varietats existisson, generalament eissidas de *Musa acuminata ssp banskii*, *errans* ò *microcarpa*. Son l'objècte de produccions localas.

<gallery>
Fichièr:Plantains on white background.png|
Fichièr:MALUK 06.jpg|
Fichièr:Open Market.jpg|
Fichièr:Plantains.jpg|
</gallery>

=== Lei bananas de bièrra ===



Lei [[banana de bièrra|bananas de bièrra]] se caracterizan per la preséncia importanta de gotetas sornas emesas per la popa. An pereu un [[gost]] amar que limita lor consumacion dirècta. Son [[fermentacion|fermentadas]] per produrre un « vin de banana » qu'es popular dins la region dei [[Grands Lacs (Africa)|Grands Lacs]] d'[[Africa]]. Aquelei bananas, eissidas de *Musa acuminata ssp zebrina* e *banskii*, son cultivadas en Africa de l'Èst e son pas exportadas.

== La cultura e la recòlta ==



Lo [[bananier]] es cultivat dins de plantacions installadas sus de sòus ben drenats, prefonds e leugierament [[acid]]s. De concentracions autas de saus mineraus son tanben necessàrias. La [[plueja|pluviometria]] annuala dèu èsser superiora a  mm e la [[temperatura]] superiora a 15 °C. Per aquelei rasons, lo [[bananier]] es donc una planta adaptada ai [[clima tropicau|climas tropicaus]]. Pasmens, quauquei varietats pòdon èsser cultivadas dins de regions temperadas aguent d'ivèrns fòrça doç.

Lo [[bananier]] es una [[planta]] erbacèa que pòu agantar 7 a 15 m d'autor. Lei fuelhas son grandas amb una longor mejana de 3 m per una largor de 60 cm. Après l'aparicion de 25 a 30 fuelhas, son centre desvolopa una inflorescéncia qu'es a l'origina de la gaspa. Aquela darriera es generalament protegida per un sac plastic e copa avans la fin de sa madurason complèta. La creissença de la camba que pòrta lei fuelhas dura generalament sèt mes e la madurason dei [[fruch]]s quatre mes mai i a de variacions segon lei varietats. Per exemple, sus de bananiers destinats a produrre de bananas d'exportacion, lo cicle pòu èsser reduch a nòu mes.

Après la recòlta de la gaspa, la camba es copada car lo bananier es una planta que mòr après la maduracion de sei [[fruch]]s. Pasmens, durant aqueu periòde, produtz de breus lateraus que son regularament eliminats per pas geinar la creissença dau bananier en cors de desvolopament. Dins aquò, totei lei tres mes, un breu es laissat per permetre lo remplaçament dau premier bananier après sa [[mòrt]]. Aqueu sistèma permet d'assegurar una recòlta tota l'[[annada]]. Pasmens, es necessari de protegirla plantacion còntra lei [[parasitisme|parasits]].

<gallery>
Fichièr:Banana plantation - Flickr - exfordy.jpg|
Fichièr:Colbanana01.jpg|
Fichièr:Flower banana.jpg|
Fichièr:Banana or Musa.jpg|
</gallery>

== Consumacion e produccion ==

=== Generalitats ===

La banana es un [[fruch]] fòrça [[energia|energetic]] amb un apòrt mejan de 90 kcal per 100 g. Dins leis [[ans 2010]], èra un aliment de basa per mai de 400 milions d'abitants e son volum de produccion annuala ne'n fasiá lo quatren produch alimentari mondiau après lo [[ris]], lo [[blat]] e lo [[gròs blat]]. D'efiech, en mai de sa valor energetica auta, es una fònt de [[vitamina]]s ([[vitamina A|A]], [[vitamina C|C]] e [[vitamina B|B6]]) disponibla tota l'annada.

90 % de la produccion es consumada localament dins lei regions de produccion. Pasmens, la part de bananas exportadas representa una gròssa quantitat car la banana èra, totjorn dins leis ans 2010, lo tresen fruch pus exportat après l'[[irange|arange]] e lo [[rasim]]. Un quart de la produccion èra compausat de [[banana de coire|bananas de coire]] e lei [[banana de bièrra|bananas de bièrra]] ocupan una plaça marginala. Aperaquí 50 % dei bananiers èran productors de la varietat *Cavendish*, çò que pòu èsser un problema en cas d'aparicion d'un [[parasitisme|parasit]] ò d'una [[malautiá]] s'atacant a aqueu tipe de banana.

Segon lei donadas publicadas en [[2019]] per la FAO, [[Índia]] èra lo premier productor mondiau de bananas amb 26 % de la produccion mondiala. Èra seguida per [[Republica Populara de China|China]] (10 %), [[Indonesia]] (6 %), [[Brasil]] (6 %) e [[Eqüator (país)|Eqüator]] (6 %). Dins aquò, la produccion de bananas destinadas au [[comèrci]] internacionau a encara la particularitat d'èsser dominada per de companhiás internacionalas oligopolisticas coma [[Chiquita Brands International]] (l'èx-[[United Fruit Company]]). D'efiech, aqueu mercat, estimat a 13 miliards de [[dolar]]s, èra una importanta fònt de revenguts.

=== Valor nutricionala ===



== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===
<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[Banana de bièrra]].
* [[Banana de coire]].
* [[Banana dessèrt]].
* [[Bananier]].
* [[Cavendish (banana)]].
* [[Colonialisme]].
* [[Fruch]].
* [[Republica bananiera]].
* [[United Fruit Company]].
</div>
=== Bibliografia ===

* *'(fr)** Alistair Smith, ''La Saga de la banane'', Éditions Charles Léopold Mayer, 2010.
* **(fr)** Jean-Claude Maillard, ''Le marché international de la banane, étude géographique d'un "système commercial"'', Presses universitaires de Bordeaux, 1991.
* **(nl)*' D. Pijpers, J. G. Constat e K. Jansen, *Fruit uit alle windstreken'', Het Spectrum, 1985.

### Nòtas e referéncias