Rialp

**Rialp** (nom oficial per **Rialb**, fòrma supausada corrècta) es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Palhars Sobiran.

## Perimètre del territòri

## Toponimia
Roní e Beraní èran de l'ancian municipi de *Rialp*, Caregue, Escàs e Rodés de l'ancian municipi de Surp.
### Rialb
La prononciacion es [rri'alp]. Las fòrmas ancianas son *Rialp*, al sègle XIV, en 1359 e 1455. Se mantenon çaquelà *Rialbo*, nom d'un lòc de montanha e *Enrialbo* (ambe aglutinacion de *en*), que venon de l'epòca precatalana. Lo sens del latin *rivo albo* es « riu blanc », motivat per la color de las aigas [benlèu l'escruma], o de las ròcas que las environan .
### Roní
La prononciacion es [rro'ni]. Lo nom es atestat *Ronui* segon Badia Margarit. Es un dels nombroses noms en *-ŏi* > *-ui* de Ribagorça e Palhars, ambe reduccion a *-í*. Roní ven probablament del paleobasc *erronŏi* > *arr-*, redusit per aferèsi de *a-*. L'origina es benlèu l'aujòl del basc (actual) *erroi*, « grand còrb », d'un ancian **errone*, o *arro*, « rèc, barranc, iga ». [Lo tèxte es pas clar, desordenat e assajam d'i botar d'òrde]. Las doás ipotèsis benlèu non s'exclusisson pas, coïncidisson en lo comun denominator paleo-basc *erron-*/*arron-* e los rècs son de lòcs que las carraunhadas s'i tròban e atiran los còrbs, voltors, etc .
### Beraní
La prononciacion es [bra'ni] o [bera'ni]. Es un ancian *Beranui*. Lo sufixe es ibèrobasc, *-ŏi* > *-ui*. Lo radical es benlèu lo basc *bera*, « mòl, doç », en parlant del terren, encara que Gerhard Rohlfs i vesiá lo nom latin d'òme *Veranus* e Menéndez Pidal, *veranus*, coma adjectiu, donc « primaverenc », mès la localizacion dels *Beranui*s es tròp dins l'airal Palhars-Ribagorça-Sobrarbe, pinacle de la toponimia bascoïda, per poder imaginar un nom latin. *Bera* se pòt jónher ambe *-ŏi* pel mejan de *-n-* unitiva .
### Surp
La prononciacion es [surp]. Las fòrmas ancianas son *Surb* en 1100-1109, 1163, *Surp* en 1359, 1518, 1541. S'agís d'un nom entièrament ibèrobasc. Lo radical es *çur*, « fusta, lenha », que deviá èsser ancianament *çurr(a)*, ambe l'article *-a* e *rr* dobla. La finala es lo basc *-be*, passat a *-pe* darrèr l'articulacion fòrta d'una *rr-* multipla, « jos, dejós ». Lo sens global es donc « jos los bòsques ». Coma *u* ibèrobasca èra una vocala de quantitat indiferenta, sa romanizacion podiá menar a [u] o a [o], donc per exemple, a costat, *Sorre*, ancian municipi d'Altron, ara Sort, nom sense *-be* .
### Caregue
I a pas d'article sus *Caregue* dins l'Onomasticon Cataloniæ, cal pescar las informacions sus de paginas diferentas.
Es un nom bascoïde, probablament *kari-sŭe* > *Caresgüe* > *Caregue* . Lo nom es atestat *Caresgue*, ambe *kari*, « quièr, ròca » . *-S-* es caduca davant consonanta sonòra, *Caresgue* > *Caregue* . 
### Escàs
La prononciacion es [as'kas]. Las fòrmas ancianas son *Escasse* en 850, *Escás... Sescas* en 1163, *Escars* en 1359. Es pas l'adjectiu *escàs*. Dins los nauts Pirenèus, es un nom basc, derivat de *aska*, « val, fossat, cubeta » (idèa generala de « cavitat ». Es provesit de la terminason *tsu* o *zu*, de sens abondancial, donc *askatzu*, « lòc ont i a de clòts e de regas ». Una autra possibilitat seriá *askazi*, « familha, parents, parentèla » e aquí s'agiriá del patrimòni d'una familha o d'un clan .
### Rodés
La prononciacion es [rro'des] o, segon Casacuberta, [rro'dɛs]. Las fòrmas ancianas son *Rodes* en 1281, 1359, 1375, 1481, 1585, *loci de Arrodes* en 1539, *Rudes* (en latin), *Rudes* (en catalan) en 1556, *Roders* en 1518. Non pòt èsser un celtic *Rŭtēnīs* (coma la capitala de Roergue) que *-n's* auriá conservat l*'n*. Pòt èsser (solucion 1) un manlèu del nom de Rodés, d'aitant que als sègles VIII e IX, Palhars aviá dependut dels comtes de Tolosa. La solucion 2 es germanica; a un castèl, un nom germanic d'òme coma *Rothari* (ambe *-s* del nominatiu germanic) pòt convenir, mès *-th-* germanic mena a *-t-* sord. La solucion 3, que Coromines jutja la pus atractiva, seriá equivalenta al castelhan *rodezno*; a l'occitan *rodetz*, « ròda de molin », donc catalan *rodee*(s del plural) > *rodés*; poiriá designar un circuit extèrne de fortificacions .

## Istòria
Lo municipi es lo resultat de l'union, en 1969, de *Rialp* (nom oficial a l'epòca franquista) e de Surp (ambe Caregue, Escàs, Rodés).

## Nòtas