open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vespa crabro

Lo **cabridan europèu** (***Vespa crabro*** en latin) es una espècia de cabridan presenta en Euròpa, en Africa dau Nòrd, en America dau Nòrd e dins certanei regions septentrionalas d'Asia.

A un còrs raiat de jaune e negre e sembla fòrça a una vèspa. Pasmens, sa talha es pus importanta : fins a 35 mm per lei rèinas, 18 a 25 mm per leis obrieras e 21 a 28 mm per lei mascles. L'abdomèn, la tèsta e leis antenas presentan sovent de tenchas rossas. Essencialament insectivòr, lo cabridan europèu caça lei moscas, lei vèspas, leis abelhas, lei sautarèlas, lei libellulas, lei tòras e leis aranhas per norrir sei larvas. Leis obrieras, elei, manjan puslèu de produchs sucrats coma de sucs vegetaus ò de fruchs.

Lei colonias son fondadas per de rèinas fecondadas e son generalament installadas dins d'aubres mòrts, dins de muralhas sècas, dins de galatàs ò dins de chaminèias. Lo nis es fach de papier fabricat per leis obrieras a partir de fibras vegetalas mastegadas. Pòu assostar plusors miliers d'individús, consumar 500 gramas d'insèctes cada jorn e agantar un mètre. L'arribada de l'ivèrn acaba son desvolopament e entraïna la mòrt de tota la colonia franc dei rèinas recentament fecondadas que pòdon ivernar e fondar un nis novèu a la prima seguenta.

## Liames intèrnes

* Cabridan.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Prègadieu

Lo **prègadieu** (var. **pregadieu**, **prègadiu**, **prejadieu****, prègadiu-bernada**, **prègadiu-bernat,** **pregadieu de rastoble**), **prega-Jana**, **prega-Jaques** o **bergeironeta** (***Mantis religiosa*** en latin) es un insècte carnassier de la familha dei *[[Mantidae]]* qu'es originari dei regions mediterranèa mai d'ara endavant presenta en Asia e en America dau Nòrd.

Alongat, de color sovent identica a son environament, a una pichona tèsta triangulara fòrça mobila ambé d'uelhs desvolopats que li permèton de detectar sei predas. Sei patas anterioras raubairitz son generalament replegadas dins una posicion verticala, similara an aquela d'un cresent crestian en trin de pregar, e son a l'origina de son nom. Lei patas posterioras asseguran sovent lo desplaçament, especialament per lei femèlas que pòdon agantar 5 a 7 centimètres de longor. Lo mascle es sovent pus pichon e mesura de 2 a 3 centimètres. Lo prègadieu caça a l'espèra e pòu s'atacar a totei leis insèctes d'una talha similara ò inferiora a la sieuna.

L'acoblament se debana a la fin de l'estiu. La femèla devora de còps lo mascle e pond entre 200 e 300 uòus. L'espelida a luòc dins lo corrent d'abriu e lei larvas dònan naissença a de joves que van realizar sièis mudas avans de venir adultes. Durant aqueu periòde, son inicialament fòrça vulnerables ais atacas d'autrei predators coma leis aranhas, lei formigas ò leis aucèus.

## Liames intèrnes

* *[[Mantidae]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Joan XII

**Joan XII** (vèrs 937 - 14 de mai de 964) foguèt lo 130 papa de la Glèisa Catolica dau 16 de decembre de 955 au 14 de mai de 964. Succediguèt a Agapet II (946-955) e foguèt remplaçat per Leon VIII (964-965). Fiu bastard dau duc Alberic II, foguèt elegit sota la pression de son paire qu'èra lo senhor pus poderós de Roma. S'interessèt pauc au govèrn de la Glèisa mai assaièt d'estendre lo territòri pontificau gràcias a d'alianças ambé l'emperaire germanic ò ambé lei senhors que li èran opausats. Pasmens, foguèt batut, obligat de s'enfugir de Roma e accusat de plusors crimes per lo clergat. Capitèt de tornar conquistar la vila mai moriguèt rapidament après son succès.

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Idra (constellacion)

La constellacion de l’**Idra** (***Hydra*** en latin) es la constellacion pus estenduda e pus lònga. Pasmens, en despiech de sa talha, a pauc d'estèlas lusentas e es una constellacion relativament malaisada d'observar. Representa l'idra, sèrp de nòu tèstas, que foguèt combatut e tuat per Ercules dins la mitologia grèga. Es un ensems ancian qu'èra ja definit au sègle III avC per Aratos.

Tèn quauqueis objèctes astronomics interessants per d'astronòms amators coma leis estèlas variablas R Hydrae e V Hydrae. La premiera es una variable de tipe Mira que sa magnitud varia entre 3,5 e 10,9. La segonda es un exemple rar d'estèla carbonada. De color sorn, a una temperatura de superficia fòrça bassa e presenta de variacions de luminositat irregularas entre lei magnituds 6 e 12. L'Idra assosta tanben un amàs dubèrt de remarca (M48) e una galaxia espirala (M83) que son aisats d'observar amb un pòrtavista.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Illa de las Nèus

L’**illa de las Nèus** o **Nevis** es una illa de las Pichòtas Antilhas e un dels dos membres de la Federacion de Sant Cristòl e Nevis. La capitala n’es Charlestown.

## Istòria
L’illa de Oualie (nom aravac) foguèt batejada Nòstra Dòna de las Nèus (*Nuestra Señora de las Nieves*) per Cristòl Colomb, en 1498.

La colonia anglesa prenguèt coma nom una adaptacion fonetica de *Nieves* en *Nevis*. Foguèt reünida a las colonias de Sant Cristòl e Anguilha en 1888. Es federada a Sant Cristòl qu’obtenguèt l’independéncia en 1984.
Sebastian Kurz

thumb|Sebastian Kurz (2017)
[thumb|Sebastian Kurz, [Heinz Fischer, Aliaksandr Lukashenka (2015)]]
**Sebastian Kurz** es um òme politic austrian. Es lo cap del govèrn federal dempuèi lo 18 de decembre de 2017.
Mark Brantley

**Mark Brantley** (n. 11 de genièr de 1969 dins la parròquia de Sant Jòrdi del Genibre, dins l’Illa de las Nèus) es un òme politic. Dempuèi lo 19 de decembre de 2017 es lo cap de govèrn de l’Illa de las Nèus.
Charlestown

**Charlestown** es una ciutat e la capitala de l’illa de las Nèus o Nevis, dins las Pichòtas Antilhas.
Sant Cristòl

**Sant Cristòl** (Saint Christopher o Saint Kitts en anglés) es una illa de las Pichòtas Antilhas e un dels dos membres de la Federacion de Sant Cristòl e Nevis. La capitala n’es Basseterre.

## Istòria
L’illa de Liamuiga (nom aravac) foguèt batejada Santiago (Sant Jacme) per Cristòl Colomb. Una error de cartografia li faguèt prene lo nom de Sant Cristòl, donat per Colomb a l’illa de Saba.
Ophiuchus

La constellacion d’**Ophiuchus** ò dau **Serpentari** es una constellacion dau Zodiac situada au sud-èst de l'Agla, au sud d'Ercules e au nòrd-oèst de l'Escorpion. Representa lo dieu de la medecina de la mitologia grèga, Asclèpi, que foguèt tuat per Zèus car sei talents li permetián de ressuscitar lei mòrts, çò que menaça l'equilibri de l'Univèrs. Per s'excusar, Zèus lo placèt dins lo cèu ambé lo sèrp que li aviá ensenhat sei conóissenças.

Aquela constellacion tèn plusors amàs globulars que pòdon s'observar amb un pòrtavista. Assosta tanben l'estèla de Barnard qu'es una nana roja situada a 6,3 ans lutz de la Tèrra.

## Liames intèrnes

* Asclèpi.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Chanet

**Chanet** (oficialament en francés *Chanet*) es una anciana comuna auvernhassa, situada dins lo departament del Chantal e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Dempueis 1964, es annexada a la comuna d'Alancha.

## Geografia
La superficia de la comuna èra de 11,04km².
## Toponimia
Lo nom es atestat en 1187, *Chanet*. Vendriá del latin *canna*, « canavèra, rausa, rausèl » e del sufixe collectiu (que marca la preséncia o l'abondància) *-etum*, o de lors resultats.

## Istòria

## Demografia

## Lòcs e monuments
* Gleisa de Sant Julian de Chanet dels sègles XII e XV, classada monument istoric en 1966 

## Personalitats ligadas amb la comuna
## Veire tanben

## Nòtas e referéncias
Basenji

Lo **basenji** es una raça de can africana.

### Ligams extèrnes

*  L'estandard de la raça sul sit de la SCC
Nepal (grop)

**Nepal** que ho un deus màgers grops de thrash d'Argentina la soa fondacion en 1984 e la soa dissolucion en 2001.

## Discografia
**Raza de traidores* (1993)
**Ideología* (1995)
**Manifiesto* (1997)
École nationale supérieure de chimie de Paris

L’escòla nationale supérieure de chimie de Paris (en francés *École nationale supérieure de chimie de Paris* o pus simplament *Chimie ParisTech*) es una granda escòla francesa situada a París.

## Ligams extèrnes
* Sit web oficial de Chimie ParisTech
Natasha Henstridge

**Natasha Henstridge** (n. en 1974) es una famosa actritz canadenca de cinèma. Se faguèt conéisser per la reproduccion de Sil a *Species*.
Arrondiments dels Pirenèus Orientals

Lo departament dels Pirenèus Orientals a 3 arrondiments :
* Arrondiment de Ceret
* Arrondiment de Perpinhan
* Arrondiment de Prada

## Istòria

Arrondiments dels Pirenèus Orientals (1800-2016).svg|1800. Creacion dels arrondiments
Arrondiments dels Pirenèus Orientals (2017).svg|2017. Modificacion dels limits dels arrondiments


## Veire tanben
* Pirenèus Orientals
* Cantons dels Pirenèus Orientals
* Comunas dels Pirenèus Orientals
* Gropaments de comunas dels Pirenèus Orientals
Fynbos

vinheta|Fynbos dins la província del Cap Occidental, en Sudafrica
Lo **fynbos** (tèrme venent de l'afrikaans, /fəinbɒs/, que significa 'arbust de fuèlhas primas') es un tipe de vegetacion arbustiva que se dona dins una pichona franja de zònas litoralas e muntanhosas dins la província del Cap Occidental, en Sudafrica, dins un clima mediterranèu de pluèjas sobretot ivernalas.

## Regne floral del Cap
Lo fynbos, que creis dins una franja de 100 a 200 km dempuèi Clanwilliam, sus la còsta oèst, fins a Pòrt Elizabeth, sus la còsta sud-oèst, fa partida del regne floral del Cap, que ne representa la mitat de la superfícia totala e 80% de las espècias de las plantas. Lo fynbos de la region occidentala es mai ric amb mai de diversitat vegetala que lo fynbos oriental.

Dins lo mond i a sièis regnes florals e aquel es lo mai de pichon per superfícia, amb 46.000 km², mas lo mai ric pel nombre d'espècias en proporcion a l'estenduda. La diversitat botanica del fynbos es extraordinàriament nauta, amb unas 9.000 espècias, unas 6.200 que ne son endemica coma dins lo genre *Erica*. Dins lo fynbos i vivon 600 espècias, alara que dins lo rèste del mond n'i pas mai que 26.

## Flòra
La majoritat de las plantas del fynbos son de fulham persistent e esclerofillas. D'entre las familhas de las plantas caracteristicas i a las Proteaceae, Ericaceae e Restionaceae. I a mai de 1.400 espècias de bulb
drecha|vinheta|299x299px|Protea après lo fuòc a Greyton
Lo fuòc es un estadi necessari per la vida de las plantas del fynbos. Fòrça granas germinan solament après un incendi. A l'entorn de 30% de las plantas produson de granas amb eleosoma per atirar las formigas, que las escampilhan.

## Ecoregions
Lo fynbos compren doas ecoregions, lo fynbos bas (sota 300 m d'altitud) e lo fynbos naut.

## Menaças e conservacion
Una granda partida del fynbos es abitat dempuèi de sègles, e dins las zònas bassas s'i desvolèt l'agricultura e la viticultura. La superfícia protegida es escassa e, de mai, i a la menaça que s'i escampen d'espècias invasivas coma las acacias australians e los pins. Unas 1.000 espècias de plantas se pòdon considerar coma menaçadas.

## Vejatz tanben
* Kwongan, Una ecoregion similara en Austràlia

### Referéncias

## Ligams extèrnes

* ''Images of Fynbos''
* ''Western Cresti School Network'' ont fynbos
* "Protea Atlàs Project" with excellent information and images.
* Fauna & Flòra International's work ont fynbos
* Fynbos Photography (organized taxonomically)
* Conservation and Land Restoration Project at TerraPi,SA
* Lowland fynbos and renosterveld (World Wildlife Fund)
* Montane fynbos and renosterveld (World Wildlife Fund)
Helichrysum

***Helichrysum*** es un genre de sosarbrilhon dins la familha de las *[[Asteraceae]]*. Son las diferentas espècias d**'immortèlas** o de **sauretas.**

## Lista de las sosespècias, espècias e varietats

## Lista de las espècias
Segon CatalogueofLife genre:

Segon GRIN genre:

Segon ITIS:
* *[[Helichrysum foetidum]]* (L.) Cass.
* *[[Helichrysum formosissimum]]* Sch. Bip.
* *[[Helichrysum petiolare]]* Hilliard & B.L. Burtt

Segon NCBI:

Segon ThePlantList taxon:

Segon Tropicos (Atencion lista bruta contenent benlèu de sinonims):

## Nòtas e referéncias

## Ligams extèrnes
* Referéncia Catalogue of Life : ''Helichrysum'' (en) (consulté le 2 septembre 2017)
* Referéncia Flora of North America : ''Helichrysum'' (en) (consulté le 2 septembre 2017)
* Referéncia Flora of China : ''Helichrysum'' (en) (consulté le 2 septembre 2017)
* Referéncia Madagascar Catalogue : ''Helichrysum'' (en) (consulté le 2 septembre 2017)
* 
* Referéncia ITIS : ''Helichrysum''  Mill. (fr) (+ version anglaise (en)) (consulté le 2 septembre 2017)
* Referéncia NCBI : ''Helichrysum'' (en) (consulté le 2 septembre 2017)
* Referéncia The Plant List : ''Helichrysum'' (en) (consulté le 2 septembre 2017)
* Referéncia Tropicos : ''Helichrysum'' Mill. (en) (+ lista sostaxons) (consulté le 2 septembre 2017)
* 
* Referéncia UICN : <small>taxon</small> ''Helichrysum'' (en) (consulté le 2 septembre 2017)
* Xeranthemum annuum photo
Matorral

[vinheta|Matorral de vegetacion enautada en [Sicília, designat coma « *macchia* » en italian. ]]
Lo **matorral** designa una formacion vegetala bassa o nauta, d'espaci dubèrt o cobèrt, que se destria dels bòscs e talhadas escuras, de pelencs d'èrbas e de pradas secas. 

Aqueste tèrme botanic espanhòl correspond a de mitans similars de las regions mediterranèas e designats per d'autres tèrmes en foncion de las regions coma maquís e garriga a çò nòstre,  *macchia* en Itàlia, *phrygana* en Grècia, *mato* o *matagal* al Portugal,  *batha* en Israèl. Mai recentament, lo tèrme es a vegada utilizat per designer de formacions vegetalas comparablas fòra de las regions mediterranèas; coma lo matorral chilenc, e de formacions vegetalas similara al Mexic, EUA o Austràlia.

## Definicion
[vinheta|Vegetacion al [Tèxas (EUA) considerada coma matorral.]]
: « Lo matorral es una formacion de vegetals linhoses, nanofanerofitas o camefitas, que la talha e la portada son o naturalas e per consequéncia especificas, o artificialas, resultant alara de tractaments degradants (talhada, incendi, pastura). »
: — Charles Sauvage, « Recherches géobotaniques sur les subéraies marocaines », *Société des sciences naturelles et physiques du Maroc*, 1961, p.181

## Vejatz tanben

## Nòtas e referéncias
Matorral chilenc

vinheta|La prima al ''matorral'' de Chile
vinheta|Matorral a San José de Maipo
Lo **[[Matorral]] Chilenc** es una ecoregion de clima mediterranèu situada al Chile Central en America del Sud. Fa partida del ecozona neotropicala.

Ocupa una superfícia d'unes 148.500 km² e es limitat al nòrd amb lo desèrt d'Atacama, al sud amb la Selva de Valdivia e a l'èst amb los Andes. Lo *matorral* de Chile es una de las cinc regions de clima mediterranèu del mond, totas elas situadas dins la partida occidentala dels continents. Las autras quatre regions son lo Bacin de Mediterranèu, lo chaparral de Califòrnia, lo fynbos en Africa del Sud e lo kwongan en Austràlia Occidental. Lo *Matorral* ocupa lo Chile central entre las latituds 32° e 37° sud.

## Flòra e fauna
L'ecoregion del matorral chilenc abriga diferents ensembles de plantas.
* **Matorral Litoral** va dempuèi La Serena al nòrd fins a Valparaiso al sud. I son tipicas las espècias de plantas coma *[[Bahia ambrosioides]]*, Palhuén (*[[Adesmia microphylla]]*), e Palo de Yagua,  (*[[Fuchsia lycioides]]*). Es similar a la garriga del Bacin del Mediterranèu e al  coastal sage scrub del sud de Califòrnia.
* **Matorral** compausat per de plantas esclerofillas, cactus, e bromeliacèas. amb Las espècias *[[Lithraea venenosa]]*, Quillay  (*[[Quillaja saponaria]]*), cactus (*Echinopsis chiloensis*), e de bromelacèas  del genre *Puya.* Es similar al chaparral de Califòrnia e al maquís del bacin Mediterranèu.  

* **Espinal** Es una sabana compausada per d'arbres espaciats amb predominància d**[[Acacia caven]]'' e (''[[Prosopis]]'' ''chilensis'').
* **Arbres e bòsques** **esclerofillas*' son compausats subretot per d'arbres amb fulham persistent, que coma Peumo (*Cryptocarya alba*), Boldo (*Peumus boldus*), Mayten (*Maytenus boaria*), e la palmera (*Jubaea* *chilensis*).
Aquesta ecoregion ten fòrça espècias endemicas amb afinitats amb los tropics sudamericans e la Flòra antartica e aquela dels Andes. 95% de sas espècias son endemicas de Chile, coma  *Gomortega keule*, *Pitavia punctata*, *Nothofagus alessandrii*, e la palmera chilenca, *Jubaea chilensis*.

== Conservacion ==
Lo *Matorral'' conten la majoritat de las grandas vilas de Chile e la Val Centrala Chilenca de granda importància agricòla. Aquesta region es somesa a un pastural extensiu, profiechant de la fusta e de l'urbanizacion e es la region chilenca mens protegida pels pargues nacionals e resèrvas.      

## Bibliografia
* Peter R. Dallman (1998). Plant Life in the World'S Mediterranean Climates: California, Chile, South Africa, Australia, and the Mediterranean Basen. California Native Plant Society and University of California Press, Berkeley, California.
* C. Michael Hogan (2008) Chilean Wine Palm: Jubaea chilensis, GlobalTwitcher.Cossí, ed. N. Stromberg

## Referéncias
Kristen Wiig

**Kristen Carroll Wiig** (n. 1973 en Nòva York) es una actritz americana de cinèma. Sos filmes mai coneguts son *Bridesmaids* e *The Martian*.
Diagrama de Hertzsprung-Russell

Lo **diagrama de Hertzsprung-Russell**, sovent dich **diagrama HR** es un grafic representant la luminositat deis estèlas en foncion de sa temperatura de superficia. Imaginat entre 1911 e 1913 per Ejnar Hertzsprung (1873-1967) e Henry Norris Russell (1877-1957), permetèt d'estudiar lei populacions d'estèlas e d'establir la teoria actuala de l'evolucion estellara e de visualizar aisament lei concèptes de :
* sequéncia principala qu'es l'endrech onte se tròba la màger part deis estèlas. Correspond a una diagonala anant dau canton superior senèstre au canton inferior drech. Leis estèlas situadas dins aquela zòna evolucionan pauc e consuman lei resèrvas d'idrogèn de son nuclèu.
* la zòna deis estèlas gigantas qu'es situada au dessüs de la sequéncia principala. Correspond a una concentration d'estèlas en fin de vida que son a consumar l'idrogèn contengut dins sei jaç extèrnes ò l'èli de son nuclèu. Aquò entraïna una gròssa dilatacion de l'estèla e donc una demenicion de sa temperatura e una aumentacion de sa luminositat. Lei gigantas se desplaçan vèrs lo canton superior drech avans de se transformar en nebulosas planetàrias e en nanas blancas.
* lei nanas blancas que se situan dins la partida inferiora senèstra dau grafic. Son formadas dau nuclèu afondrat d'una estèla giganta. An una luminositat febla en causa de sa talha pichona mai una temperatura de superficia generalament auta.
* lei gigantas luminósas e lei supergigantas ocupan la partida superiora dau grafic. Son d'estèlas relativament raras que se desplaçan generalament dau canton superior senèstre au canton superior drech.

## Liames intèrnes

* Estèla.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cuçac (Dordonha)

**Cuçac** (*Cussac* en francés) es una anciana comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada pel departament de Dordonha e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània. Es dempuèi 1960 dins la comuna del Boisson de Cadonh. 

## Geografia
## Toponimia
Lo nom es atestat *Sanctus Petrus de Cutiaco*, en 1142. Dauzat laissa a causir entre dos noms latins d'òme *Cūcius* e *Cussius*, mas los autres toponimistas o lingüistas son per de noms en *-ti-* o en *-tti-* : Xavier Delamarre causís lo nom gallic d'òme *Cūtios* , los Féniés (per d'autres *Cuçacs*) *Cuttius* jos *Cutius* (dins un estil que fai supausar l'influéncia de Negre), Chantal Tanet e Tristan Hordé per un nom de persona « gallo-romain » (d'origina gallica ?) *Cuttius* e, per Cuçac (Gironda), Bénédicte Boyrie-Fénié òpta fèrmament per *Cutius*. Çò que dona mai de pes a l'ipotèsi d'un nom gallic es la localizacion dels *Cuçacs* dins las regions de fòrt substrat celtic : departaments de Cantal, Dordonha, Gironda, Naut Léger, Nauta Vinhana, puèi de Cucet (Alèir), atestat *in Cuciaco* en 886, *La Baraque de Cuçan* en Avairon, e l'abséncia aparenta de tot nom aparentat mai al sud, o de tot **Cuçà* en Catalonha. Lo sufixe es *-acum*,  latinizacion del sufixe gallic *-āco(n)*. Cuçac èra donc probablament una anciana granda proprietat antica que aviá per mèstre *Cūtios*/*Cūtius*/*Cuttius* (noms d'origina gallica), *Cūcius* o *Cussius* (noms latins). La question del nom es pas reglada : **Cūtiacon* donariá regularament **Cusac* e pas *Cuçac*.

## Istòria
Dempuèi la Revolucion, la comuna èra del canton de Cadonh. Aquel canton camgèt de nom e venguèt lo del Boisson de Cadonh lo primièr de genièr 1974 quand Cadonh, Palairac e, provisòriament, Urval se recampèron emb Lo Boisson. Lo canton èra del dictricte de Belvés, puèi, dempuèi 1801, de l'arrondiment de Brageirac. En 1960, las comunas del Boisson e de Cuçac fusionèron jol nom del Boisson e Cuçac e, donc, del Boisson de Cadonh en 1974. La fusion entre Cuçac e Lo Boisson es una fusion simpla e donc Cuçac a pas un quite cònsol delegat, a la diferéncia de Cadonh e de Palairac.

## Administracion
Dempuèi la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, Lo Boisson de Cadonh, e donc Cuçac, dependon del canton de La Linda.

## Demografia

## Luòcs e monuments
* Cauna de Cuçac

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Isclas d'Ieras

Leis **isclas d'Ieras**, sonadas tanben  **isclas d'Aur** (en nòrma mistralenca *Lis Isclo d'Or*), son una archipèla de tres illas e dos ilòts situats en Mediterranèa, au larg de la vila d'Ieras en Provença.
L'ensemble compren, d'oèst en èst, sus  :
* Porcairòla l'antica *Protè* :  ha,  de long e  de larg, Situada dins lo prolongament de la Lenga de Gienh, l'illa culmina au semafòr a . Ofrís lei pasatges pus variats e abriga un Conservatòri botanic nacional que gèra 180 ha de tèrras agricòlas e colleciona d'espècias raras endemicas ais illas d'Ieras ainsi que de varietats ancianas d'aubres fruchièrs, figuiers, fruchs de clòsca e agrums.
* L'Illa de Bagaud 45 ha, réserva dau Parc nacionau de Pòrt-Cròs, enebida d'accès.
* Pòrt-Cròs : 650 ha ;  de long sus  de larg, la pus enauçada (, mont Vinagre) e la pus montanhosa deis illas, dotada d'una flòra excecionala e refugi d'aucèls. Dau fach de son pòrt naturau (d'ont tira son nom), foguèt tanben la pus fortificada ambé la construccion de 5 fòrts durant son istòria. 
* Ròc dau Rascàs (au nòrd de Pòrt-Cròs)
* L'Ilòt de la Gabinièra (au sud de Pòrt-Cròs) 
* L'Illa dau Levant, 900 ha, longa de  per  de larg, culmina a . Es separada de Pòrt-Cròs per la passa deis Grottes, larga d'aperaquí . 90% de son territòri es un terrenh militar, ocupat per lo centre d'ensages de la Mediteranèa de la Delegacion generala per l'Armament (ensag de tir de missils) mai qu'una granda part es una resèrva naturala. Lei 10% restants abrigan un domeni naturista, Héliopolis. L'illa es en granda part cobèrta d'arbociers, que dona son nom au vilatge naturista e a la resèrva naturala.
* L'Illa dau Pichon Langostièr, en granda part ocupada per un fòrt.
## Geografia
L'archipèia deis illas d'Ieras es un prolongament geologic dei Mauras que la pujada deis aigas après la fin de la darnièra glaciacion, i a vint mila ans aperaquí, a isolat.

Ponch plus meridionau de Provença (cap d'Arma a Porcairòla), l'archipèla se situa a pauc près a la mème latitud (43en parallèl nòrd) que lo cap Còrs, extremitat septentrionala de Corsega.

left|thumb|300px|Mapa topografica deis Illas d'Ieras.
Taulhac

**Taulhac** [tuˈja] (en francés *Taulhac-près-le-Puy*) es una anciana comuna occitana de Velai, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe. Dempueis 1965 es integrada a la comuna del Puèi de Velai.

## Geografia

## Toponimia
*Taulhac* es atestat en 993, *Tauliaco*. Segon Dauzat e Rostaing, lo nom vendriá d'un nom latin d'òme, Taulus, ambelh sufixe *-iacum* 
Segon Joan Arçac, lo site de *Taulhac* permet benlèu d'explicar lo nom. La plana basaltica pòt faire pensar a una taula, en latin *tabula*. *Taulhac* pòt èsser **Tabulius*, derivat de *tabula*, ambelh sufixe *-acum* .
Segon Xavier Delamarre, *Taulhac* ven d'un nom gallic d'òme, *Tāgulios* (sobe un teonime *Tāgo-*), ambelh sufixe *-ācon*, l'ensemble fasent **Tāguliācon*.

## Istòria
* Lo 20 de feurèir 1965, la comuna de Taulhac saguèt annaxada alh Puei de Velai sos lo regime de la fusion simpla .

## Demografia

## Luòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna
## Veire tanben
## Nòtas e referéncias
Division (biologia)

vinheta|362x362px|Categorias taxinomicas principalas

En sistematica, la **division** es lo **segond** reng taxinomic de la ierarquia codificada de la classification scientifica tradicionala de las espècias viventas.

Lo nom universal (latin) del reng es ***Divisio***, qu'es rendut per dos tèrmes sinonims, mas pas intercambiadisses (cadun essent utilizat d'un biais codificat segon las disciplinas) : **Division ** e **[[Embrancament (biologia)|Embrancament]]**. Division es lo tèrme utilizat en micologia, per exemple.

Enfin, s'utiliza de mai en mai lo tèrme **[[Embrancament (biologia)|Phylum]]** en tresen sinonim. Aquel tèrme es acceptat per totas las disciplinas concernidas per lo monde vivent coma tèrme de remplaçament facultatiu, especialament dins las discussions e las tesas.

## Veire tanben
* Classificacion scientifica de las espècias
** Classificacion classica
** Classificacion filogenetica
** Cladistica
* Règne vegetal
* Règne animal

## Référencias
Elisabeth Shue

**Elisabeth Shue** (n. 1964 en Delaware) es una actritz americana de cinèma. Sos filmes mai coneguts son *[[The Karate Kid]]*, *[[Back to the Future Part II]]* e *[[Leaving Las Vegas]]*.
Porcairòla

L’illa de **Porcairòla** es la pus granda e la pus occidentala dei tres illas d'Ieras situadas au larg de Provença.

Ten una superfícia de , una forma en arc orientat èst-oèst ambé de còstas descopadas, de  de lòng per  de larg. 
Lo vilatge de Porcairòla, au fons d'una rada, a bailat lo nom a l'illa tota entièra e fuguèt creat a partir de 1820, lo far en 1837 e la glèisa en 1850. 
La còsta nòrd es formada de plajas de sabla cobèrtas de pins, de brucs e  de nertas odoriferantas ; la còsta sud, de bauç.
Lo parc nacionau de Pòrt-Cròs gera 75 % de l'illa dempuèi 1971 e administra dempuèi 1979 lo Conservatòri botanic nacionau mediterranèu de Porcairòla. 

L'illa fa partit de la comuna d'Ieras.
## Luòcs e monuments

* La glèisa de Santa Anna ten un curiós camin de crotz fach au coutèu per un soudat.
* La calanca de l'Ostau de Dieu, nomenada atau per lei pescadors perqu'es lo solet abric de la còsta sud.
* Lo castèu de Sant Agata dau sègle XVIen. En 1793, los anglés prenguèron l’illa .
* Lo fòrt dau Grand Langostier, proprietat dau Conservatòri dau litorau e restaurat dempuèi 1998 per lo doctor Paul Vuillard.
* Lo fòrt de la Repentança bastit au sègle XIXen e transformat en monastèri ortodòxe.
* Lo far dau cap d'Arma, situat a la poncha extrèma sud portant lo mème nom. 
* Lo molin, datant dau sègle XVIIIen e restaurat en 2007.
## Galariá

Imatge:Le Brégançonnet.JPG|Calanca e poncha dau Bregançonet, au sud de Porcairòla
Imatge:Calanque sud à Porquerolles.JPG|calanca de l'Ostau de Dieu, au sud
Imatge:Sud de Porquerolles.JPG|Lei bauç de la còsta sud 
Imatge:Cote sud de Porquerolles.JPG|Solelh levant
Imatge:Plage-de-la-courtade.jpg|Plaja de Nòstra Dòna
Imatge:Fort-Agathe.jpg|Fòrt de Santa Agata
Imatge:Porquerolles 3.JPG|Paisatge porcairolenc
Imatge:Eglise Porquerolles.jpg|La glèisa
Imatge:Moulin de Porquerolles.JPG|Lo molin
Imatge:Beach-Notre-Dame-Porquerolles.jpg|Plaja de Nòstra Dòna vista de la Poncha dau Bon Dieu
Imatge:Puncho2.jpg|Poncha dau Bon Dieu



## Referéncias
Cadonh

**Cadonh** (*Cadouin* en francés) es una anciana comuna d'Occitània, dins la region istorica de Peiregòrd, administrada pel departament de Dordonha e la region de Novèla Aquitània,  ancianament d'Aquitània. Es dempuèi 1974 una comuna associada de la comuna del Boisson de Cadonh. 

## Geografia
## Toponimia

Las formas ancianas de *Cadonh* son *Sylva Cadunium* (lo bòsc, la selva de Cadonh), en 1155, *de Cadunio*, en 1201, *Cadunio* en 1215, *Cadonh*, al sègle XIII, *Cadoynum* (falsa latinizacion), al sègle XIV. L'interpretacion d'Hermann Gröhler, un nom d'òme germanic *Haduwin*, se basava sus la prononciacion francesa, [ka'dwɛn]. Dauzat, Tanet e Hordé, atal coma los Féniés explican lo nom per *Catonius*, nom gallés d'òme per Dauzat, nom latin segon Tanet e Hordé (drivat de *Cato*) amai los Féniés. Xavier Delamarre òpta per **Catunios*, atestat jos la fòrma grafica de *Catunius*; lo nom d'origina èra **Catunion*. Cadonh èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre *Catonius* o **Catunios. 
* *'Salas**. Lo nom de ''Sala(s'') ven del mot germanic e mai que mai francic ''saal'' (alemand ''Saal''), « cramba , al sens de sala de recepcion d'un castèl », puèi « castèl » « residéncia senhorala fortificada ».
* **La Salvetat**. Lo nom, del latin ''salvitas'', es totjorn d'origina medievala, e pus precisament dels sègles XI e XII. Las salvetats èran a l'[[Edat Mejana]], en Occitània, de zònas de refugi creadas per la Glèisa catolica e delimitadas a l'entorn d'una glèisa. Garantissián lo drech d'asil, dins l'encastre de la Patz de Diu. Avián un ròtle de pòblament e de colonizacion de las tèrras verges. 

==Istòria==
Entre 1790 e 1794, ''Sales de Cadouin'' e ''La Salvetat'' (noms francés, donc probablament **Salas de Cadonh** e **La Salvetat''') fuguèron annexats a Cadonh. Dempuèi la Revolucion, la comuna èra capluòc del canton de Cadonh. Lo canton èra del dictricte de Belvés. A partir de 1801, la comuna èra de l'arrondiment de Brageirac.  Jamai una vila importanta, la comuna patiguèt dempuèi las annadas 1880 d'un despòblament continú, que lo desvolopament del Boisson, a 6 km, deguèt agreujar en captant las foncions comercialas.  Lo primièr de genièr 1974, Cadonh, Palairac e, provisòriament, Urval se recampèron emb Lo Boisson e la comuna novèla venguèt Lo Boisson de Cadonh. Lo canton camgèt tanben de nom. En 2014, la comuna associada de Cadonh a 318 abitants, çò que mòstra que lo despòblament contunha, malgrat lo torisme.

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna del Boisson de Cadonh èra capluòc de canton; es ara del canton de La Linda.

## Demografia

* Populacion :  ()

## Luòcs e monuments
* Abadiá
## Personalitats ligadas emb la comuna
## Veire tanben
## Ligams extèrnes
## Nòtas e referéncias
Alain Berset

**Alain Berset** (Friborg, Canton de Friborg, 9 d'abril de 1972) es un òme politic soís, del Partit Socialista (PS). Es lo president de la Confederacion Soïssa per l'annada 2018 e per l'annada 2023.
Cuçac (Avairon)

**Cuçac**  (oficialament en francés *Cussac*) es una anciana comuna d'Occitània, dins la region istorica de Roergue, administrada pel departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Es dempuèi 1829 partida entre las comunas de Brocmat e del Mur de Barrés. Lo vilatge es dins Brocmat.

## Geografia
Lo vilatge domina de 30 o 40 m la RD 18, mas es tanben accessible dempuèi la RD 98.
## Toponimia
Las informacions toponimicas son las dels autres *Cuçacs*.

Dauzat daissa a causir entre un nom latin d'òme, *Cūcius* e un autre, *Cussius*, mas los autres toponimistas o lingüistas son per de noms en *-ti-* o en *-tti-* : Xavier Delamarre causís lo nom gallés d'òme *Cūtios* , los Féniés *Cuttius* jos *Cutius* (dins un estil que fa supausar l'influéncia de Negre) e, per Cuçac (Gironda), Bénédicte Boyrie-Fénié òpta fèrmament per *Cutius*. Çò que dona mai de pes a l'ipotèsi d'un nom gallés es la localizacion dels *Cuçacs* dins las regions de fòrt substrat celtic : departaments de Cantal, Dordonha, Gironda, Naut Léger, Nauta Vinhana, pueis de Cucet (Alèir), atestat *in Cuciaco* en 886, *La Baraque de Cuçan* en Avairon, e l'abséncia aparenta de tot nom aparentat mai al sud, o de tot **Cuçà* en Catalonha. Lo sufixe es *-acum*,  latinizacion del sufixe gallés *-āco(n)*. Cuçac èra donc probablament una anciana granda proprietat antica que aviá per mèstre *Cūtios*/*Cūtius*/*Cuttius* (noms d'origina gallesa), *Cūcius* o *Cussius* (noms latins). La question del nom es pas reglada : **Cūtiacon* donariá regularament **Cusac* e pas *Cuçac*.

* *Cussagols* (benlèu *Cuçagòls* en occitan) es un derivat de *Cuçac*, amb lo sufixe d'origina *-òl* e una marca del plural qu'a benlèu una valor collectiva; lo nom sembla significar *los abitants de Cuçac*, que, probable, fondèron lo vilatjòt, situat a un km de Cuçac.

## Istòria
## Demografia
## Luòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb l'anciana comuna
## Veire tanben
Brocmat e Lo Mur de Barrés
## Ligams extèrnes
## Nòtas e referéncias
Paulhac (Roergue)

**Paulhac** es una anciana comuna de Roergue, annexada per Verfuèlh, autres còps dins Avairon, ara dins Tarn e Garona.
Furçac

**Furçac** (*Feurçac* localament *Fursac* en francés) es una comuna de Cruesa, creada en 2017 per la reünion de las comunas ancianas de Sent Peir e Sent Estefe.

## Toponimia
Las atestcions ancianas son, per luec:

***Furçac** - *Pierre Le Quayne de Fursat prestre* en 1383; *Le moulin de Sursac appelé le moulin de La Croix* en 1403.

Per los autres toponimes, veire Furçac (Sent Estefe)#Toponimia e Furçac (Sent Peir)#Toponimia.
Furçac (omonimia)

**Furçac** es un toponim occitan:
* la comuna novela de Furçac, creada en 2017 dins lo departament de la Cruesa fusiona las ancianas comunas de
* Sent Peir de Furçac 
* e Sent Estefe de Furçac.
Latrodectus tredecimguttatus

***Latrodectus tredecimguttatus*** es una aranha de la familha dei *[[Theridiidae]]*. Es presenta dins lei regions mediterranèas, en Asia Centrala e en China. Es una aranha de talha mejana (8-15 mm per lei femèlas e 4-7 mm per lei mascles) de color negre ambé 13 ponchs situats sus son còrs. Coma totei leis espècias dau genre *[[Latrodectus]]*, sa mordedura es verinosa e dolorosa mai es rarament mortala.

Es sovent considerada coma l'aranha pus perilhosa d'Occitània.

## Liames intèrnes

* Aranha.
* *[[Latrodectus mactans]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Paulhac (Cruesa)

**Paulhac** es una anciana comuna de la Cruesa. Annexada abans 1806 per Sent Peir de Furçac, es ara integrada dins la comuna de Furçac.
Lycosa tarantula

La ***Lycosa tarantula*** es una aranha de la familha dei *[[Lycosidae]]*. Viu dins lei regions mediterranèas, generalament dins lei plans secs e codolós e dins lei garrigas eissuchas. Es relativament gròssa que lo còrs de la femèla pòu agantar 30 mm (sensa lei patas). En Occitània, es relativament frequenta en Crau.

## Liames intèrnes

* Aranha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Segestria florentina

La ***Segestria florentina*** es una espècia d'aranha de la familha dei *[[Segestriidae]]*. Es una gròssa aranha negra (15 mm per lei mascles e 22 mm per lei femèlas) ambé de quelicèras ben visibles. Son còrs presenta tanben de rebats iridescents caracteristics. Fabrica de taranhinas tubularas dins lei crebassas dei muralhas ò sus leis aubres. Son airau de reparticion se situa en Euròpa e dins lei regions mediterranèas.

Sa mordedura es dolorosa mai pas perilhosa.

## Liames intèrnes

* Aranha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Argiope bruennichi

***Argiope bruennichi*** es una espècia d'aranha de la familha deis *[[Araneidae]]*. Originària dau bacin mediterranèu, es d'ara endavant presenta dau nòrd d'Africa au Japon. Aranha de talha mejana (còrs de 4,5 mm per lei mascles e de 15 mm per lei femèlas), a un anar fòrça caracteristic similar an aqueu dei vèspas e de cabridans. Caça gràcias a una teranhina installada dins un endrech dubèrt e solelhat.

## Liames intèrnes

* Aranha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Araneus pallidus

***Araneus pallidus*** es una espècia d'aranha de la familha deis *[[Araneidae]]*. Es una aranha orbitela que se destria gràcias au motiu caracteristic present sus son abdomèn. Lo còrs de la femèla pòu agantar 23 mm (sensa lei patas). Son airau de difusion se situa principalament dins la mitat occidentala dau bacin mediterranèu.

## Liames intèrnes

* Aranha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Araneus diadematus

***Araneus diadematus*** es una espècia d'aranha de la familha deis *[[Araneidae]]*. S'identifica gràcias au motiu caracteristic present sus son abdomèn que sembla a una crotz blanca. Presenta un dimorfisme sexuau marcat que lei mascles mesuran entre 4 e 11 mm e lei femèlas de 10 a 22,5 mm. Es una aranha orbitela qu'es frequenta dins lei jardins. Son airau de reparticion se situa en Euròpa e en America dau Nòrd.

## Liames intèrnes

* Aranha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gibbaranea bituberculata

***Gibbaranea bituberculata*** es una espècia d'aranha de la familha deis *[[Araneidae]]*. Presenta dins la quasi totalitat d'Euròpa, es una espècia relativament pichona (4,8-5,7 per lo mascle e 6,2-8,9 per la femèla). Viu generalament sus lei plantas bassas ont installa sa teranhina. Sa color, generalament bruna, pòu de còps presentar de variacions.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nigma walckenaeri

***Nigma walckenaeri*** es una espècia d'aranha de la familha deis *[[Dictynidae]]*. Es una pichona aranha verda (3,5-4 mm per lei mascles e 4-4,5 mm per lei femèlas) qu'escond sei teranhinas en dessota dei fuelhas. Presenta en Euròpa e a l'entorn de la Mar Mediterranèa, pòu èsser fòrça frequenta dins lei jardins.

## Liames intèrnes

* Aranha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Alopecosa albofasciata

***Alopecosa albofasciata*** es una aranha de la familha dei *[[Lycosidae]]*. Es una aranha de talha mejana (9-11 mm per lei mascles e 11-13 mm per lei femèlas) que pòu s'identificar gràcias a sa taca ventrala negra e seis ancas rojas. Lei colors exterioras de l'abdomèn son pus discrètas per facilitar lo camoflatge e son sovent gris-brun.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pholcus phalangioides

***Pholcus phalangioides*** es una espècia d'aranha de la familha dei *[[Pholcidae]]*. Aranha formada d'un pichon còrs enviroutat per de patas lòngas, es una aranha caracteristica deis ostaus. Viu dins lei regions temperadas sus totei lei continents.

## Liames intèrnes

* Aranha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Atypus affinis

***Atypus affinis*** (ò **migala comuna**) es una espècia d'aranha de la familha deis *[[Atypidae]]*. De talha mejana (7-9 mm per lei mascles e 10-15 mm per lei femèlas), es negra e glabra. Fabrica de teranhinas caracteristicas qu'an una forma de cauceta, una basa qu'ocupa una cavitat per sòu e una partida aeriana orizontala. Son airau de difusion se situa en Euròpa e en Magrèb.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Araniella cucurbitina

***Araniella cucurbitina*** es una espècia d'aranha de la familha deis *[[Araneidae]]*. Pichona aranha orbitela (4 mm per lei mascles, 6 mm per lei femèlas), installa sa teranhina a l'auriera dei bòscs, generalament entre lei brancas e lei flors. Sa color verd li permet de s'escondre e de se protegir dei predators. Son airau de reparticion va d'Euròpa a Japon e foguèt probable introduch per l'òme en America dau Nòrd.

## Liames intèrnes

* Aranha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Agalenatea redii

***Agalenatea redii*** es una espècia d'aranha de la familha deis *[[Araneidae]]*. Presenta en Euròpa e en Asia Centrala, es una pichona aranha (4-5 mm per lo mascle e 7-8 mm per la femèla) qu'installa sa teranhinha dins leis endrechs dubèrts e eissuchs. La color de son còrs varia dau brun sorn au jaune arange. Presenta sovent una benda sorna longitudinala lòng de l'abdomèn ambé de bendas transversalas pus pichonas.

## Liames intèrnes

* Aranha.

## Bibliografia

= Nòtas e referéncias ==
Cunco

thumb|200px|Pobles indigenas de Chile.

Los **cuncos** o **puncos** (*kunkunche*) eran un pòble sedentari, considerat en generau coma una partida daus williches, la brancha meridionala dau pòble mapuche. Abitavan au sud de l'actuau territòri dau Chile, dins una franja costera qu'anava dau sud de Valdivia d'aiciant'au riu Maullín, quauques còps, mai los abitants de la porcion nòrt de l'isla de Chiloé e de las islas aledañas son nomats entau. Parlavan mapudungun, linga comuna a tots los pobles vesins daus mapuches.

## Referencias
Tegenaria parietina

***Tegenaria parietina*** (ò **tegenària dei muralhas**) es una espècia d'aranha de la familha deis *[[Agelenidae]]* que son airau de difusion cubrís Euròpa, lo bacin mediterranèu e l'Africa dau Sud. Es una gròssa aranha que son còrs pòu agantar 11 a 20 mm en lei dos sèxes ambé de patas de 50-60 mm. A de motius anelats caracteristics sus sei patas.

## Liames intèrnes

* Aranha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tegenaria atrica

***Tegenaria atrica*** (ò **tegenària negra**, **tegenària deis ostaus**, **tegenària giganta**) es una espècia d'aranha de la familha deis *[[Agelenidae]]* que son airau de difusion cubrís la quasi totalitat d'Euròpa. Es una gròssa aranha que son còrs aganta 12-18 mm en lei femèlas e 10-15 mm en lei mascles. Ambé sei patas, son diamètre passa aisament 10 cm. Es de color sorna ambé doas bendas claras sus lei costats dau cefalotorax e un abdomèn ambé de tacas claras. Es una aranha discrèta que viu dins leis endrechs umids coma lo dessot dei ròcas. Es fòrça frequenta dins leis ostaus ont ataca totei leis artropòds pus pichons qu'ela.

## Liames intèrnes

* Aranha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pòia (pòble)

Apelem **pòia** (*poya* en castelhan) o **ténesch** una partida daus tehuelches septentrionaus (gennakenk o günün-a-künna), que abitavan au bòrd de la cordilhera daus Andes, dins l'actuau territòri de las provincias chilenas de *Llanquihue* (dins la partida cordilherana) e *Palena*, dins l'est e lo sud dau lac *Nahuel Huapi*, dins las provincias argentinas dau *Río Negro* e dau *Chubut*.
Chiloé (archipèla)

right|230px|thumb|Vuda satelita de l'archipèla.

L' **archipèla de Chiloé** es localizat au sud dau Chile, entre los parallèls 41º e 43º de latitud sud. 'La compren una granda isla, l' **Isla Grande de Chiloé**, e un grand nombre d'islas e islotas mai pitas. L'archipèla a 'na superficia de 9181 km² emb 'na poblacion totala de 167&nbsp;659 personas en 2012.

Los abitants de Chiloé son 'pelats los *chilotes* e *chilotas*.

[thumb|230px|left|''Palafitos'', maisons tradicionalas de peschadors, a [Castro (Chile)|Castro.]]

[thumb|230px|left|Paisatge en la ribera dau [Canal (via navegabla)|chanau de *Chacao*.]]

## Etimològia

Chiloé es una transformacion de Chilhué, la adaptacion en espanhòu de *chillwe* mot que en mapudungun signifia luòc de *chelles* (tipe locau de gabians).

[thumb|230px|right|Chiloé a quauquas 200 varietates nativas de [Solanum tuberosum|pompiras.]]
thumb|230px|left|Revestiment tradicionau dau murs de las maisons, en bòsc.

## Referencias
Tegenaria domestica

***Tegenaria domestica*** (ò **tegenària domestica**) es una espècia d'aranha de la familha deis *[[Agelenidae]]* que son airau de difusion cubrís lo continent europèu. Es una gròssa espècia que son còrs pòu agantar 6-9 mm en lei mascles e 7,5-11,5 mm en lei femèlas. Ambé lei patas, la femèla passa sovent 50 mm de diamètre. Es una aranha fòrça frequenta dins leis ostaus ont es fòrça discrèta. I a pauc de predators naturaus franc d'autrei tegenàrias pus gròssas coma *[[Tegenaria atrica]]*.

## Liames intèrnes

* Aranha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Attercopus fimbriunguis

***Attercopus fimbriunguis*** es una aranha primitiva estencha de l'òrdre deis *[[Uraraneida]]*. Datant de 390 milions d'ans, es l'espècia pus anciana d'aranha identificada a l'ora d'ara. 

## Liames intèrnes

* Aranha.
* Fossil.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nòvaglèisa de Trueire

**Nòvaglèisa de Trueire** (*Neuvéglise-sur-Truyère* en francés) es, dempueis lo 1èir de genièr 2017, una comuna novèla d'Occitània, dins la region istorica d'Auvèrnhe, administrada per lo departament de Cantal de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
La comuna novèla recampa las ancianas comunas de Cerièirs, Nòvaglèisa, Orador e La Vastria que venon de comunas delegadas, lo 1èir de genièr 2017. Lo chapluòc es **Nòvaglèisa**.

## Geografia

## Toponimia
Lo nom de la comuna es format delh nom de son chapluòc, segut pelh nom delh cors d'aiga que la travèrsa, *[[Trueire]]* (prononciacion a Chalaier : ['trœjrə] ).
Per chasca anciana comuna, veire a Cerièrs, Nòvaglèisa, Orador o a La Vastria.

## Istòria
## Administracion

## Demografia
## Veire tanben
## Ligams extèrnes
## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
France Gall

**France Gall** (n. **Isabelle Gall** en 1947, m. 2018) foguèt una famòsa cantaira francesa.
En 1965 ganhèt lo Festival d’Eurovision en se presentant per Luxemborg. Per aqueste concors, li caliá causir una cançon entre doas possibilitats e finalament ganhèt amb *Poupée de cire poupée de son*, cantada en francés e escricha per Serge Gainsbourg.

S'èra maridada en 1976 amb lo compositor e cantaire francés Michel Berger.
Acid carminic

vinheta|Polvera de pigment carmin
L’**acid carminic** es un colorant antraquinonic de color roja present naturalament dins la cochenilha. Aqueste insècte produch l'acid per se protegir de predators. L'acid carminic e l'agent colorant del carmin. Sa formula quimica es .

La primièra produccion sintetica d'acid carminic per de quimistas organicians data de 1991.

## Proprietats
* pH: 1,6 (10 g·L-1, 20 °C)

## Utilizacion
L'acid carminic fach insoluble es lo pigment carmin, utilizat per la pinture e coma colorant alimentari jol numèro E120.

L'acid carminic pòt servir a dosar lo bòr en solucion entre 1 e 10 mg·l-1.

## Fonts
*  Allevi, P.  1991. **' **' 18:1319-1320

## Nòtas e referéncias

## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* Carmin
* Cremesin

### Ligams extèrnes
* Fiche de sécurité
*
Gant (omonimia)

**Gant** pòt èsser
* Un **[[Gant (vestit)|gant]]**, un accessòri de mòda, un equipament d'espòrt o un element de proteccion, un element d'igièna cobrissent la man.
* En toponimia:
** **[[Gant (Flandra)|Gant]]**, lo capluòc de la província bèlga de Flandra Orientala.
** **[[Gant]]**, ua comuna de Bearn qui prengó lo nom de la ciutat flamenca