Òs

Lo tèrme **òs** (var. **ues**) designa o ben un teissut conjontiu solidificat o ben una de sas estructuras individualas, o ben los organs, ont son formats, e que possedisson fòrça animals. 

[thumb|250px|Imatge d'un [femur uman que ven de *[[Henry Gray's Anatomy of the Human Body]]*.]]
thumb|250px|La forma dels òsses mòstra l'adaptacion evolutiva de las foncions que complisson per l'organisme
[thumb|250px|Òsses dels pès deformats per la [lèpra]]
thumb|250px|Molin per trissar los òsses (en Soïssa), per produire un engrais ric en calci, fosfòr, magnèsi
thumb|250px|Cofret realizat per assemblatge de tròces d'òs detalhats e escultats, semblant d'evòri

L'ensemble dels òsses d'un animal forma lo sistèma ossós o l'esqueleta (o l'ossamenta).

Mercé a lor estructura, los òsses son a l'encòp leugièrs, soples e solides. Aqueles dels aucèls son encara aleugierats e contenon d'aire.

Dins lo reialme animal, las evolucions alternativas dins la constitucion de l'esqueleta en respècte a l'òs son la cauquilha e l'exossamenta de quitina. Per qualques animals (per exemple, las tartugas), los òsses que foguèron intèrnes venguèron extèrnes en se transformant en clòsc.

## Foncions

Los òsses supòrtan las estructuras corporalas, aparan los organs intèrnes, e (en conjonch amb los muscles) facilitan lo movement; son tanben implicats dins la formacion de las cellulas sanguinas, lo metabolisme del calci, e la resèrva de minerals.
An fin finala un ròtle dins la destoxificacion de l'organisme en fixant e reservant per exemple lo plomb (fins a 95 % de la carga corporala totala per l'Òme), que pòt pasmens èsser sulcòp relargat al moment de la menopausa de la femna, o aprèp una fractura en causant una intoxicacion al plomb de l'organisme (saturnisme).

## Anatomia - morfologia

### Tipes

I a tres tipes d'òs :
* Los *òsses longs* an una de lors dimensions fòrça plus granda que las doas autras. An un còrs o diafisi e doas extremitats o epifisis. Diafisi e epifisi son ligadas amb una zòna qu'es lo sèti de la creissença: la metafisi o cartilatge de creissença (o de conjugason). Aquel s’ossifica completament solament a la fin de la creissença. Exemples: femur, tíbia.
** La diafisi: es constituida de teissuts compactes espesses nomenats corticala o cortèx. Es cavada del canal medullar remplit de mesolha ossosa jauna. Es engainada del periòsti qu'es ric en venas noirissièras que participan a l’ossificacion en espessor.
** Las epifisis: se situan a las extremitats: una epifisi distala (caudala) e una proximala (craniala). Son formadas de teissuts espongoses. Son fòrça ricas en mesolha roja. Son cobèrtas de cartilatge articular.
** La metafisi : es la region situada entre la diafisi e l'epifisi.
* Los *òsses corts* an lors tres dimensions gaireben egalas. Son compausats d’un nuclèu d’òsses espongoses engainat d’una corticala d’òs compacte. Exemples : carps, tars.
* Los *òsses plats* an una dimension netament pus corta que las doas autras. Son compausats de doas sisas d’òsses compactes, extèrna e intèrna, inclusent una sisa d’òs espongós. Exemples: esternum, costèlas, òs escapular, òsses parietals.
* Los *òsses intermediaris* : apartenon a ges dels autres tipes d'òs.
** Los *òsses alongats*: la longor domina sus las autras dimensions, mas la talha de l'òs es mendre. Exemple: metacarps (man), metatars (pè).
** Los *òsses dardants* : possedisson un còrs d'ont partisson espandiments. Exemple: vertèbras
** Los *òsses arcats* : doas formas: simpla corbadura (exemple: costèla) o forma de fèrs de caval (exemple: mandibula)
** Los *òsses papirusasèus* : finas sisas ossosa. Exemple: palatin.
** Los *òsses pneumatics* : pertusats de cavitats, nomenadas sinus. Exemple: crani uman.
** Los *òsses sesamoïdes* : pichons òsses annexats amb de ligaments : Exemple: alapeda (noseta).
Qualques òsses an d'escreissenças pichonas que se nomenan apofisis o procèssus.

### Configuracion extèrna

Se pòt veire a la superfícia dels òsses de relèus :
* De salidas:
** articularas: las tèstas ossosas, presentant a lor superfícia lo cartilatge articular;
** non articularas: espandiment de diferent tipes : procèssus, tuberositats, tuberculs, crèstas, espinas (exemple de las espinas sus las vertèbras).
* De clòts:
** articulars: los cotiles en fàcia de salidas articularas ;
** non articularas: que lo tipes : selhon, gorguièra, fòssa.
* De traucs :
** De 1 ordre: pel passatge de las artèrias noirissièras.
** De 2 ordre : pel passatge de pichonas venas.
** De 3 ordre : pel passatge dels nèrvis.

### Interaccions

Las zònas de contacte entre dos òsses se nomenan las articulacions. Aquelas pòdon èsser fixas o mai o mens mobilas.

Los òsses son tanben ligats los uns als autres amb de de ligaments interossoses. Aqueles son de bendas de teissut conjontiu, a l'encòp soplas e resistentas.

Los ligaments son diferents dels tendons, que ligan cadun un òs a un muscle de l'ossament.

L'ensemble dels òsses, de las articulacions, dels ligaments interossoses, dels tendons e dels muscles de l'ossament forma l'aparelh locomotor.

### Istologia

## Lista dels òsses de l'esqueleta uman

## Malautiás ossosas

### Origina traumatica
La majoritat dels damatges ossoses son d'origina traumatica; un tust fisic coma una casuda, accident de veitura... meton en tension l'òs fins a son punt de rompedura: se ditz fractura.
Una fractura s'acompanha sovent d'una dolor localizada que segon l'intensitat pòt demandar la misa jos antalgic.

Seguís dins las setmanas e los meses venents una reconstruccion fisiologica de l'òs per estimulacion de l'activitat osteoblastica: lo coissin ossós. Cal metre en contension las articulacions en dessús e en dejós pendent tot lo periòde de cicatrizacion de l'òs. Una fractura complicada o tocant las articulacions demanda una operacion cirurgicala per evitar la formacion d'un coissin dit "viciós" es a dire formant una sortida dolorosa o deformant lo membre.

### Origina degenerativa
* Osteopenia, osteopaurosa

### Origina infecciosa
* Osteïti

### Origina genetica

### Origina tumorala
* Osteosarcòma
* Sarcòma d'Ewing
* Càncer segondari dels òsses

### Autras originas

## Usatges

Los òsses animals o umans mòrts aguèron d'usatges variats. Servèron a far de jòias e objèctes utilitaris. De flaütas foguèron escultadas dins de tíbias umanas. Los òsses de mamots e de balenas serviguèron per construire d'abitacions pendent la preïstòria.
L'òs coma material, per son aspècte semblant aquel de l'ivòri, lo remplacèt sovent per bon prètz.

La conservacion e a vegadas l'exposicion d'elements simbolics (crani en particular) d'ossaments d'animals o umans foguèron utilizats per fòrça religions (ossuaris, catacombas..) o usatges guerrièrs o autres.

L'esqueleta uman foguèt tanben conservat per l'aprendissatge de l'anatomia als artistas e mètges o professions paramedicalas. L'estudi dels òsses dels mòrts permet amb una analisi genetica, fisica e bioquimica d'obtenir las informacions *a posteriori* sus l'individú e son environament, atal se mostrèt que los rics romans de l'antiquitat s'empoisonavan amb lo plomb de lor vaissèla e tudèls. Pus prèp, es un dels domenis de la medecina legala, mas l'arqueològ pòt estudiar los òsses de las momias o dels òmes preïstorics amb d'objectius pròches e de mejans tecnics partejats.

### Gestion dels sosproduits animals

Tractats dins lo quadre de la gestion dels descais, los òsses eissits de cadavres d'animals foguèron calcinats o trissats per produire de fosfats dicalcics, utilizats per fabricar d'engrais rics en calci, o encara per fabricar de polvera d'osseïna 

Lor incorporacion dins las farinas animalas donadas als erbivòrs es a l'origina de la malautiá de la vaca fòla, e benlèu de la malautiá de Creutzfeldt-Jakob, doas malautiás animalas de prions.

## Bibliografia

*  L. Vezien, *Industries des os, des déchets animaux, ders phosphates et du phosphore*, Coll. Encyclopédie scientifique, Bibliothèque des industries chimiques, paris, octave Doin et Fils, Éditeurs, 1914, 423p.

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben
### Articles connèxes
* Esqueleta
* Articulacion

### Ligams extèrnes