open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Comunas deus Pirenèus Atlantics

Lista de las 547 **comunas deus [[Pirenèus Atlantics]]** per òrdi alfabetic segon lo nom francés, dab lo lor còdi INSEE e lo lor còdi postau principau, e tanben la lor apartenéncia a ua comunitat de comunas en 2009. Vejatz tanben la lista deus cantons e la lista de las ancianas comunas.

Las comunas non bearnesas (de Bascoat, de Lauhire, sobiranitats, etc.), que sian bascofònas o occitanofònas, que son marcadas d'un *. Totasvetz, que s'a considerat com bearnesas las comunas deu parçan d'Arsac restacadas aus Baish Pirenèus en 1789.

{| 
|-
! style="padding-bottom: 1em" | **Lista de las comunas** 
! style="padding-bottom: 1em" | *'Estructuras intercomunalas 
|-
|
{| class="wikitable sortable" rules="all" 
| valign="top" style="padding-left: 1em" |


== Bibliografia ==
* [[Miquèu Groclaude|Grosclaude, Miquèu]]: *Dictionnaire toponymique des communes, Béarn*. 2<sup>au</sup> ed., [[Pau]] : [[Reclams]], [[2006]].
* Bénédicte Boyrie-Fénié: *Dictionnaire toponymique des communes, Landes et Bas-Adour.'' Pau: Institut Occitan - CAIRN, 2005.

## Véder tanben
Listas de las comunas de França
Illa de Baffin

right|thumb|300px|Còsta de l'Illa de Baffin
L**'Illa de Baffin** (Inuktitut: *ᕿᑭᖅᑖᓗᒃ, Qikiqtaaluk*, es una de las illas de l'Archipèla Artic Canadian, dins lo territòri de Nunavut. Es la pus granda illa de Canadà e la cinquena al mond, amb una superfícia de . La populacion èra de  abitants en 2004. Foguèt nomenada del nom de l'explorator britanic William Baffin. L'illa èra ja coneguda pels Vikings coma *[[Helluland]]*.

## Geografia

La capitala de Nunavut, Iqaluit, es localizada sus la còsta sud. Fins a 1987, la vila partejava lo nom de Frobisher Bay amb la baia del meteis nom ont es localizada.

Al sud se trapa l'Estrech d'Hudson e Quebèc sul continent. A l'èst se tròban l'Estrech de Davis e la Baia de Baffin e enfin Groenlàndia. A l'oèst e al nòrd, lo Bacin de Foxe, lo Golf de Boothia e l'Estrech de Lancaster desseparan l'Illa de Baffin de la rèsta de l'archipèla.

Sus l'illa se tròba una region montanhosa que son truc pus naut es la Tèsta Blanca (2146&nbsp;m). Un autre somal de senhalar es lo Mont Asgard (2011&nbsp;m) qu'es situat dins lo Pargue Nacional d'Auyuittuq.
Cypriniformes

## Lista de las familhas
* superfamilha *[[Cobitoidea]]*
** familha *[[Balitoridae]]*
** familha *[[Catostomidae]]*
** familha *[[Cobitidae]]*
** familha *[[Gyrinocheilidae]]*
* superfamilha *[[Cyprinoidea]]*
** familha *[[Cyprinidae]]*
** familha *[[Psilorhynchidae]]*

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
*
Characiformes

Los **Caracifòrmes** son un òrdre d'Actinopterigians, peisses comprenent los caracins e lors semblables. Son qualques milierats d'espècias diferentas i comprés los famoses piranhas e tètras.

Se tròba los caracins dins los lacs tropicals e ribièras de la màger part dels païses d'America del Sud, d'America Centrala, e d'Africa Centrala. 

A l'origina, aquestes peisses èran acampats en una sola familha, los Caracids, que s'èra inclusa dins los Ciprinifòrmes. D'ara enlà son repartits en qualques 15 familhas diferentas. 

## Familhas
* *[[Acestrorhynchidae]]*
* *[[Alestidae]]* - Tètra african
* *[[Anostomidae]]*
* *[[Characidae]]* - Caracin e tètra
* *[[Chilodontidae]]*
* *[[Citharinidae]]*
* *[[Crenuchidae]]*
* *[[Ctenoluciidae]]*
* *[[Curimatidae]]*
* *[[Cynodontidae]]*
* *[[Distichodontidae]]*
* *[[Erythrinidae]]* - Trahira
* *[[Gasteropelecidae]]* - Peis-pigasson
* *[[Hemiodontidae]]*
* *[[Hepsetidae]]*
* *[[Lebiasinidae]]*
* *[[Parodontidae]]*
* *[[Prochilodontidae]]*
* *[[Salminopsidae]]* (atudada)
* *[[Serrasalmidae]]*

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
*
Clupeiformes

* sosòrdre *[[Clupeoidei]]*
** familha *[[Chirocentridae]]*
** familha *[[Clupeidae]]*
** familha *[[Engraulidae]]*
** familha *[[Pristigasteridae]]*
** familha *[[Sundasalangidae]]* Roberts, 1981
* sosòrdre *[[Denticipitoidei]]*
** familha *[[Denticipitidae]]* Clausen, 1959

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
*
Acipenseriformes

Los **acipenserifòrmes** son un òrdre d'Actinopterygii primitius que comprenon l'esturjon e mai qualques espècias desaparegudas.

L'esqueleta dels acipenserifòrmes es en granda partida cartilaginós.

## Lista de las familhas

* sosòrdre *[[Acipenseroidei]]*
** familha *[[Acipenseridae]]* (esturjons)
** familha *[[Polyodontidae]]*
** familha *[[Chondrosteidae]]* *espècias atudas*
** familha *[[Errolichthyidae]]* *espècias atudadas*
** familha *[[Peipiaosteidae]]* *espècias atudadas* 

## Referéncias

* Martin Hochleithner e Joern Gessner, *The Sturgeons and Paddlefishes of the World: Biology and Aquaculture*
* Martin Hochleithner, Joern Gessner e Sergej Podushka, *The Bibliography of Acipenseriformes*

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
* 
* Revista de la literatura
Sonic Youth

[thumb|right|300px|Kim Gordon e Thurston Moore, concèrt a [Estocòlme, en julhet de 2005]]

**Sonic Youth** es un grop american de rock alternatiu que se formèt a Nòva York en 1981. En 2006, lo grop amassava Thurston Moore (guitarra e votz) Lee Ranaldo (guitarra, votz and òrgue) Kim Gordon (bassa , guitarra, e votz) e Steve Shelley (batariá)

Lo seu estil es generalament associat al movement punk, mas Sonic Youth foguèt tanben associat a diferents corrents musicals dempuèi la debuta de las annadas 1980&nbsp;: d'en primièr no wave (1981-1983), puèi hard-core (1983-1986), grunge (1989-1992),e post-rock (1998-2001).
Giovanni Gabrieli

**Giovanni Gabrieli** (c. 1554 a 1557 – 12 d'agost de 1612) organiste e compositor italian de la transicion enter Reneishança e epòca barròca pertenhent a l'escòla veneciana.
Lemuridae

La  dels **lemurids** (***Lemiridae***) es una de las cinc familhas actualas de primats lemurifòrmes. Son los « lemurians vertadièrs », los **lemurs** o los **makis**. Lors caps presentan un morre alongat. Las femèlas an pas qu'un parelh de mamèlas pectoralas fòra pels *[[Varecia]]*. Compren dètz s repartidas en quatre s. Totes aquestes lemurids tanben son coneguts jol nom de « **makis** ». Per exemple, *Lemur catta* tanben es apelat « maki catta ».

Las mans dels lemurians son pròchas de las de l'òme. Tot coma los pès compòrtan cinc dets fòrt prims, qu'un es opausable als autres, alargats a lor extremitat e provesits d'onglas, en defòra del segond, que possedís una àrpia lor permetent de grafinhar lor forradura o la de lors congenères.

Lor nom ven de las Lemuras, perque son tant esquius e pauc visibles qu'an fach pensar a de fantaumas. 

### Classificacion
* Genre *[[Lemur (animal)|Lemur]]*, amb una sola espècia:
** *[[Lemur catta]]*, lo lemur catta de la coa anelada
* Genre *[[Hapalemur]]* amb tres espècias:
** *[[Hapalemur aureus]]*, l’apalemur daurat o lemur bambó daurat, descobèrt en 1987
** *[[Hapalemur griseus]]*, l’apalemur gris o pichon apalemur o lemur bambó gris
** *[[Hapalemur simus]]*, lo grand apalemur o apalemur simian o grand lemur bambó
* Genre *[[Varecia]]* amb una sola espècia:
** *[[Varecia variegata]]*, lo lemur de crinièra, o lemur vari, o maki vari
*** *[[Varecia variegata variegata]]* — maki vari negre e blanc
*** *[[Varecia variegata rubra]]* — maki vari ros
* Genre *[[Eulemur]]* amb cinc espècias:
** *[[Eulemur coronatus]]*, lo lemur coronat 
** *[[Eulemur fulvus]]*, lo lemur falve
** *[[Eulemur macaco]]*, lo lemur negre
** *[[Eulemur mongoz]]*, lo lemur mangosta
** *[[Eulemur rubriventer]]*, lo lemur del ventre ros

## Ligams extèrnes
*Taxinomia dels lemurians
*Lemurians : Pagina del Consulat de Madagascar

## Referéncias
* 
* 
*
Struthioniformes

Los **estrutionifòrmes** o **Ratits** son un grop d'ausèls incapables de volar, que la màger part son actualament desapareguts.
Un cèrt nombre de caracteristicas los distinguisson dels autres ausèls, çò que tend a confirmar lor origina comuna.
Los estrutionifòrmes se reconeisson per l'abséncia de paleta sus lor esternum. La paleta constituissent una ancòra fòrta pels muscles de las alas, los estrutionifòrmes poirián pas volar quitament se desvolopavan las alas apropriadas.

## Gropes

I a quatre gropes existents d'estrutionifòrmes.
Aquestes se pòdon tractar coma d'òrdres separats, gropats dins dos òrdres o coma un sol òrdre, dins aqueste cas los gropes principals devenon alara de sosòrdres :

* Familha dels *[[Estrutionids]]*  : estruci (2 espècias e 6 espècias atudadas)
* Familha dels *[[Reids]]* : nandós (2 espècias subreviventas e 2 atudadas)
* Familha dels *[[Casuariids]]* : casoars (3 espècias)
* Familha dels *[[Dromaiids]]* : emeu (1 espècia subreviventas e 2 atudadas)
* Familha des *[[Apterigids]]* : kiwis (5 espècias)

Gropes atudats

* Familha *[[Aepyornithidae]]* : aepyornis (4 espècias atudadas)
* Familha *[[Dinornithidae]]*: moas (10 espècias atudadas)

## Exemples
Espècias viventas :
*estruci
*casoar
*emeu
*kiwi (o apteryx)
*nando

Espècias atudadas:
*aepyornis
*moa

## Ligams extèrnes
* 
* 
* Los Estrutionifòrmes dins *« Field Guide to the Birds on the Web »*
Thryonomyidae

**Thryonomyidae** es una familha que compren un sol genre e doas espècias apeladas aulacòdes :
**[[Thryonomys]]*
Caenolestidae

Unica familha de l'òrdre Paucituberculata, **Caenolestidae** compren tres genres :
*Caenolestes  
* Lestoros 
*  Rhyncholestes
Dusminguet

**Dusminguet** foguèt un grop de musica catalan originari de la Garriga a 40 km de Barcelona .
que s'es format en 1995 e dissolgut en 2004. Cantavan en catalan, castelhan, anglés, francés, portugués, arabi, sus una musica mesclada de pop, romba, tex mex, ska... que se pòt benlèu definir coma world music, dins l'esperit d'influéncia coma la Mano Negra e la seuna Patxanga.

Dusminguet èra format per Joan Garriga (votz e acordeon diatonic),  Martí Vilardebó (bataria), Dani Portabella (a la guitarra e votz), Carlos Rivolta (bassa),  Beto Bedoya (percussions), e  Tomás Arroyos als clavièrs.

En genièr de 2004, lo grop de la Garriga anoncièt sa dissolucion. A l'ora d'ara l'aventura contunha per Joan Garriga qu'a format un novèl grop sonat La Troba Kung Fú e que se definís coma romba catalana. 

## Discografia
* *Vafalungo* (Chewaka/Virgin, 1998)
* *Postrof* (Chewaka/Virgin, 2000)
* *Go* (Virgin, 2003)

## Ligams extèrnes
*Pagina oficiala del grop
*Dusminguet a IndyRock
Moses Mendelssohn

200px|right|thumb|Moses Mendelssohn
**Moses Mendelssohn** (Dessau, Alemanha, lo 6 de seteme de 1729 - lo 4 de genèr de 1786), que ho un filosòf judiu alemand deu sègle XVIII qui fondè la hascala (o ascala) la pensada judiva de las Lutz. Qu'ei considerat com un deus filosòfs màgers deu judaïsme. La soa pensada que's vira de cap a ua aubertura deu pòble judiu e a ua integracion dens la societat non judiva. Aquesta pensada que'u miè a arrevirar la Bíblia (la Torah judiva) en alemand e a regatar lo Yiddish. Los sons detractors qu'u reprochan que las soas posicions que miacèn las tradicions de la cultura judiva. 

Lo son pair qu'èra un escriba praube qui copiava rotlèus de textes religiós. Mei tard, Moses tanben que's ganhore la vita atau. Qu'arrecebó la soa purmèra educacion religiosa e filosofica dab lo son pair e lo ravi David Fränkel qui seguí a Berlin en 1753. A maugrat deu son praubèr, que podó varar se las entad apréner lo latin e las matematicas. Que ho arremarcat peu filosòf Gotthold Ephraïm Lessing qui publiquè las soas purmèras òbras.

Qu'ei l'ajòu deu compositor Felix Mendelssohn.
Girolamo Frescobaldi

Girolamo Frescobaldi (Ferrara, batejat de cap a la meitat de seteme de 1583 - lo 1 de març de 1643) qu'èra un musician e compositor (mei que mei peu clavièr) italian qui escrivó deu temps de transicion estilistica enter la Reneishença e lo barròc.

Que vadó a Ferrara on estudiè l'orguen dab lo compositor madragalista Luzzasco Luzzaschi. En 1607, mercès a l'empara de Guido Bentivoglio, que ho nomat organista de Santa Maria in Trastevere a Roma puish, a partir de 1608 e dinc a la soa mort, que ho organista de Sent Pèir de Roma a maugrat qui en ter 1628 e 1634 que joguè a la cort deus Medicis a Florença.
Obrint Pas

**Obrint Pas** es un grop de musica que se formèt en 1993 a Valéncia. Cantan en catalan sus una musica qu'es una barreja de rock e de ska amb ajust de melodias de dolçaina, qu'es lo graile tradicional valencian. Las seunas paraulas parlan entre autre de la defensa de la lenga e la cultura catalanas.

Lo grop es compausat per: Xavi Sarrià (guitarra e votz), Josep Pitarch (bassa), Miquel Gironès (dolçaina e votz), Marc Guardiola (batariá),  Robert Fernández (guitarra), Miquel Ramos (votz e teclat), Albert Benavent (trompeta), Marcos Úbeda (trombon).
Lo grop trabalha amb lo label Propaganda pel fet. Una de las seunas cançons mai coneguda es *La flama* (2004). Lor disc *En moviment* (2005), foguèt enregistrat a Valéncia pendent un concèrt en omenatge a Ovidi Montllor.
Son seisen disc, *Benvingut al paradís*, es sortit la prima de 2007.

### Discografia
-Maquetas
* *Obrint pas* - 1994
* *La nostra hora* - 1994
* *Recuperant el somni* - 1995

-Albums
* *La revolta de l'ànima* - 1997
* *Obrint pas* - 2000
* *Terra* - 2002
* *La flama* - 2004
* *En moviment* - 2005
* *Benvingut al paradís* - 2007
* *Coratge* - 2011

-Autres
* *Tirant de Rock* - 1994

### Ligams extèrnes
* Pagina oficiala del grop
* Diari de Gira
* Obrint Pas a MySpace
* Entrevista a ritmes.net
* https://web.archive.org/web/20071013194304/http://grupobrintpascat.3a2.com/ Pagina non oficiala 
* https://web.archive.org/web/20070808051951/http://groups.msn.com/GrupObrintPas Forum de "Grop Obrint Pas"
Cultura campanifòrma

La **cultura campanifòrma** o simplament lo **Campanifòrme** se desvolopèt en Euròpa Occidentala entre aperaquí 2800 – 1800 abans nòstra èra, cobrissent l'Eneolitic e lo Bronze Ancian. Deu son nom als gòts ceramics en forma tipica de campana trobats dins las sepulturas.

## L'ensems campanifòrme
Lo Campanifòrme es un fenomèn sustot conegut per la descobèrta de sepulturas. L'objècte campanifòrme de referéncia es, doncas, lo vas. Se pòt distinguir en efièch dos tipes de ceramicas campanifòrmas:
Carlo Gesualdo

**Carlo Gesualdo** (lo 8 de març de 1566 - lo 8 de seteme de 1613), Princi de Venosa e comte de Conza, qu'èra un compositor e un jogador de laüt italian de la Reneishença, famós per los sons madrigals e lo lor cromatisme que la musica deus sègles XIXau e XXau tornoren explorar. Deu punt de vista biografic, de santat mentau flaca, Gesualdo qu'ei tanben lo famós mutrèr de la soa molhèr e deu son amant.

## Ligams extèrnes
*Carlo Gesualdo e Gesualdo
*www.carlogesualdo.eu 
* www.gesualdo.eu
Mesolitic

Lo **Mesolitic** es un periòde de transicion entre lo Paleolitic Final (Epipaleolitic) e lo Neolitic (entre aperaquí  e  ans abC en Euròpa). Correspond a una epòca postglaciària que menèt al cambiament de las costumas e de las aisinas, a l'aparicion d'un grand nombre de bòsques, a l'escantiment dels grands animals (mamot, rinocèros lanut, ors de las cavèrnas); lo rangièr migra e lo cèrvi, lo boquetin, lo singlar e lo cabiròl aumentan lor nombre e venon lo ferum favorit. Se caça tanben d'orses, de rainals, de gats de las montanhas, de taisses, d'autres mamifèrs pichons e d'ausèls. Lo cagaròl, pròpri dels climas umids e cauds, se multiplica e es manjat per milions. La pesca se desvolopa. En complement de la caça, los òmes pòdon alavetz culhir un grand nombre de fruches; las novèlas costumas alimentàrias modifican lors caracteristicas fisicas. Abandonan las caunas e bastisson d'ostals amb de marerials d'origina vegetala (fusta...), ran dels rius, luòc de descobèrta de mantun talhèr de selze (pèira usada per la fabricacion d'aisinas e d'armas e per la produccion de fuòc).
Pastor (can)

Lo **pastor** (prononciat: ) es una raça de can grossa e majestuosa, que servís tradicionalament per aparar los tropèls dels  grands predators (ors, lop) dins los Pirenèus.   
## Istòria
Dempuèi de temps immemorials, es present dins lo massiu dels Pirenèus. A l'Edat Mejana, es descobèrt e utilizat per gardar los castèls e protegir los tropèls contra los predators. Es mencionat al sègle XIV per Gaston Fèbus. Fòrt presat al sègle XVII, pertegèt la glòria de la cort de Loís XIV.

La primièra descripcion del pastor apareis dins lo libre del Comte de Bylandt en 1897. L'estandard oficial alprèp de la SCC es enregistrat en 1923, a l'iniciativa de M. Sénac-Lagrange, membre de l'acamp dels Amators de Cans Pirenèus. L'estandard actual es fòrt pauc estat modificat, sols de detalhs i son estats ajustats.

Lo pastor s'èra fach rar dins las campanhas, a causa de la desaparicion dels grands predators mas dempuèi qualques temps suscita un reviudament d'interès alprèp dels pastors, amb la tornada del lop dins los Aups.

## Caractèr
Al mièg d'un tropèl, es un gardian remirable. Son ròtle es pas d'acampar los motons mas de los protegir. Per aquò far, se l'abitua fòrt lèu a viure amb eles, de biais que los considèra apuèi coma sa familha. Se lo can detècta un intrús, jaupa e s'interpausa entre lo tropèl e çò que considèra coma una menaça.

Al sen d'una familha es un animal qu'es naturalament un bon gardian, del fach de son caractèr protector. A un grand sens de la familha e sap fòrt plan reconéisser d'amics qu'a pas vist dempuèi longtemps. Fòrt doç amb los enfants e puslèu placid, es çaquelà pauc adaptat a la vida citadina. Es en efièch un can qu'a besonh d'espaci e que son jaupament poderós pòt se far una font de geina pels vesins.

thumb|Un canhòt de raça montanha dels Pirenèus de dos meses|274x274px

Cal precisar que la creissença de son efectiu deguda a la reaparicion del lop dins los campèstres e las predacions que se'n seguisson non es proporcionala a son educacion canina. Tot aquò fa qu'una reputacion de can fòrtament agressiu ambe tot çò que non coneis passa devant sa reputacion de bon gardian de tropèl. Los casses d'atacas e de mossegadas de rondalejaires, vttistas, o cavalièrs non son pas rares e se'n senhalan regularament. Cal far mèfi ambe aqueste gos que -quand non es educat- ten a considerar que tot çò desconegut representa un dangièr per sas fedas e que deu acampar. Sautar muretas e barralhs non li es una dificultat. Conven de s'informar sus lor preséncia dins lo sector qu'esperatz percórrer e saber cossí (re)agir en cas d'encontres, etc.      

## Ligams extèrnes
*  L'estandard de la raça sul sit de la SCC
* Greatpyr.com
*  L'estandard en vidèo

## Referéncias
Giovanni Battista Pergolesi

200px|right|thumb|Giovanni Battista Pergolesi**Giovanni Battista Pergolesi** (Jesi, lo 4 de genèr de 1710 - Pozzuoli, lo 16 de març de 1736), que ho un vriulonista, un organista e compositor classic italian qui, au maugrat de la soa brèva vita, ho un important compositor de musica vocau e un deus màgers per l'opèra buffa. 

Que comencè d'estudiar la musica a Jesi dab Franceso Santini abans de continuar, en 1725, a Nàpols e on avó com mèste, enter autes, lo compositor Gaetano Greco. Que tribalhè ua grana partida de la soa vita per la cort de Nàpols. Que's morí joen de tuberculòsi.

L'òbra la mei famosa de Pergolesi qu'ei la soa *opera buffa* La Serva Padrona. Que l'escrivè com un intermezzo per la soa opera seria *Il prigioner superbo*. Qu'ei escrivuda com un petit opera en duas hèitas e que domanda chic de musicians entà estar interpretada. Aqueta òbra que conegó ua grana popularitat e que debutè, en *França* la famosa Querelle des Bouffons enter los partisans de l'opera a la francesa (com l'èran las òbras de Jean-Baptiste Lully e de Jean-Philippe Rameau) e los de l'opera italian (com l'escrivan soís Jean-Jeacques Rousseau). L'opera occitan de Joan Josèp Cassanea de Mondonvila, Dafnís e Alcimadura, que ho ua importanta pèça dens aquesta polemica per estar ua òbra escrivuda dens ua lenga (l'occitan) mei tanhenta de l'italian que non pas deu francés mes, totun, musicaument francés.

Enter los autes operas de Pergolesi que cau mentàver *La conversione e morte di San Guglielmo* (1731), *Lo frate 'nnammorato* (1732), *L'Olimpiade* (1735) e *Il Flaminio* (1735). A despart de *L'Olimpiade*, jogat peu purmèr còp a Roma, tots que ho estreats a Nàpols.

Pergolesi qu'ei tanben famós per la soa musica religiosa e mei que mei peu son Stabat Mater (1736) comandat peus monges de la *Confraternita dei Cavalier di San Luigi di Palazzo* per remplaçar lo *Satbat Mater* d'Alessandro Scarlati qui cantavan cada Divès Sant. Aquesta òbra que ho famosa e mantuns còps estampada au cors deu sègle XVIII e que ho transcrivuda per Johann Sebastian Bach (per lo psaume *Tilge, Höchster, meine Sünden*, BWV 1083). 

Que compausè tanben musica instrumentau : ua sonata e un concerto peu vriulon.
Neolitic

Lo **Neolitic**  es un periòde de la fin de la Preïstòria succedissent al Mesolitic, caracterizat per de cambiaments tecnics e socials ligats a l'adopcion per los grops umans d'un modèl de subsisténcia fondat sus l'agricultura e l'elevatge.
Lo neolitic es una consequéncia del rescalfement climatic de l'olocèn. Definit a l'origina coma un « edat de la pèira aliscada », es principalament caracterizat actualament per la cultura de plantas e la domesticacion d'animals. La caça e la collecta de las populacions mesoliticas foguèron pas pasmens sistematicment abandonadas. Es doncas una longa fasa de transicion, marcada per de cambiaments fondamentals, que  ten pauc d'equivalents dins l'istòria umana, e que foguèt sovent designada coma una « Revolucion Neolitica ». 

Lo periòde comença mai o mens tard segon los contèxtes. Apareis primièr en Orient Mejan cap a 10000 ab. J.-C. e serà seguit, mai tard, d’una migracion en Euròpa. En China apareis segon los luòcs entre 7000 e 5000 ab. J.-C., e endacòm dins lo mond a de datas diferentas, de còps que i a fòrça tardivament e d'autres non si la necessitat se'n faguèt pas sentir. 

Lo cambiament economic s'acompanhèt d'autras evolucions majoras, que ne foguèron per la  màger part las consequéncias. D'efièch, anèt generalament junt amb l'adopcion d'un mòde de vida sedentari, per loqual los grops umans se fixèron en un meteis luòc, lo mai sovent un vilar o un vilatge, e daissèron d'èsser mobils. Las principalas inovacions tecnicas d'aquèl periòde foguèron generalizacion de las aisinas de pèire aliscada, la terralha, lo tissatge, aital coma lo desvolopament de l'arquitectura domestica e collectiva, de còps que i a monumentala. Es mai largament un mòde de vida novèl que se metèt en plaça amb l'economia agricòla, qu cambièt prigondament las costumas dels èssers umans. L'adopcion de l'agricultura impliquèt tanben la mesa en plaça de novèlas formas d'organizacion sociala e economica, a long tèrme, mens egalitàrias que pel passat, e s'acompanhèt d'evolucions dins las ments e dins los cultes.
La Serva Padrona

300px|left|thumb|Purmèr programe de ''La Serva Padrona''**La Serva Padrona** (en occitan,* La serventa dauna*) qu'ei ua opera bufa d'estil classic (mei precisament de transicion enter lo barròc tardiu e la debuta deu classicisme) compausada per Giovanni Battista Pergolesi suber un libret de Gennaro Antonio Federico inspirat d'ua comedia de Jacopo Angello Nelli. A l'origina que ho escrivut com un intemezzo per l'opera seria *Il Prigioner Superbo* (*Lo presoèr gloriós*). Aqueth opera non conegó pas jamei un succès deus grans, au contre de *La Serva Padrona* qui ei ua de las òbras mei famosas de Pergolesi, qui inspirè *Le Devin du Village* de l'escrivan e compositor soís Jean-Jacques Rousseau e qui ei regularament interpretat uei lo dia.

Aqueste intermezzo de Pergolesi que ho la purmèra òbra estreada dens lo Teatro San Bartolomeo a Nàpols lo 28 d'agost de 1733, arron de la clavadura deus teatres per'mor d'un terratrem e en celebracion de l'aniversari de la princessa de Habsborg.

Qu'ei compausada per ua petita orquèstra de crampa e per ua sopranò (peu ròtle de la serventa Serpina), ua bassa (lo mèste Uberto Pandolphe) e un actor mut o mime (lo vailet Vespone).

## Sinòpsi

Lo ric Uberto Pandolphe que's domanda se vòu vertaderament esposar la soa serventa Serpina o se n'a pas sonque pietat per era. Serpina que decideish alavetz de vestir Vespone de sordat per har com se l'anava esposar entà que lo son mèste fin finala e's declari dens un duo.
Cecenon

**Cecenon** (*Cessenon-sur-Orb* en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *castro de Cenceno*, *alodem meum, quem vocant Cencinnonem*, *jamdictus Cencenonus*, *in capella Cencennone* cap a 972, *Cenceno* en 1129, *Cencenonem* en 1132, *Ugo de Cenceno* en 1158, *in castro de Cencenone* en 1169, *Bernardi de Cencenone* en 1171, *Ysarni de Cencenone* en 1180, *in castro de Cencenone*, cap a 1060-1194, *castrum Cinfenonis* [legir : Cins-], cap a 1182, *de Cencenono* en 1222, *villa Cencenonis* en 1247, *castri de Cencenone*, *de Cecennone* en 1247-48, *de Cessenon* en 1262, *de Cessenone* en 1344, 1351, *el castela de Cesseno* en 1354, *la villa et castel de Cessenon*, *la castéla et loc de Cecenon* en 1363, *la conté de Cessenon*, cap a 1370, *Cessenon* en 1395, 1518, *la ville de Cessenon* en 1586, *Cessenon* en 1613, 1740-60, 1771, 1770-72 (mapa de Cassini).

Cecenon vendriá d'un nom d'òme latin **Cincinus*, inatestat, de *Cincius*, e sufixe *-onem*. Segon Hamlin, *Cecenon* ven del nom, gallic puslèu que latin, d'òme **Cincinus*, amb lo sufixe *-onem* (curiosament, Frank R. Hamlin cita lo nom latin *Cincinnatus*). Cecenon èra una proprietat galloromana.

Delamarre cita pas *Cessenon* dins los noms d'origina celtica, probablament pr'amor del sufixe, mas accèpta lo nom celtic inatestat **Cincinios*, (derivat de *cinc*, *cing-*, sense rapòrt amb lo mot *cinc*, que se disiá *pempe*), per explicar Sinceny .
### Lunhan
La prononciacion es [lü'ɲè]. Las fòrmas ancianas son : *villa de Lonhano* en 1129-1186, *manso de Lunhano* en 1375-76, *al Mas de Lunha*, cap a 1500, *la Boria de Lugnia*, *plan de Lunhé*, *la planne de Lunhé* en 1560, *Lunian* en 1634, *Lugnian* en 1770-72  (mapa de Cassini). Segon Hamlin, *Lunhan* ven del nom gallic d'òme *Lunus*, amb lo sufixe *-i-anum* (sic). Lunhan èra una proprietat galloromana. Per l'evolucion estranha del sufixe *-anum* > *-è*, consultar l'article de Hamlin dins la Revue Internationale d'Onomastique, XXVI, p. 131.

## Istòria
* En 1850, Cecenon pèrd lo territòri de Casadarnas, que ven comuna; ne foguèt aital per Pradas de Vernasòbre en 1900 .
alt=La Capèla de Sant Ròc, fòra de l´ancian bàrri|vinheta|La Capèla de Sant Ròc, fòra de l´ancian bàrri

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Sanch Inhan; es ara del canton de Sant Ponç de Tomièiras.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².
vinheta|Panèu en occitan e a drecha lo castèl del vilatge

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna
* Cristian Laus (1934-2002), nascut a *Lugné* (nom francés, *Lunhan*, segon l'autor ), escrivan e lexicografe occitan

## Veire tanben
* Comunas d'Erau

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Graile

Lo **graile** es un autbòi tradicional occitan del Naut Lengadòc (Monts de La Cauna, Montanha Negra) e de la plana lengadociana. Aquel instrument possedís las caracteristicas dels autbòis de la Renaissença: es fach de fusta (bois) e de còrna de vaca amb un enche doble apelat caramèla.
A l'ora d'ara es sempre utilizat per de grops coma Montanha Negra, La Talvera o La Cosconilha.
## Descripcion
Lo graile ten una longor de 45 centimètres e compta sièis traucs. Son registre es d'una octava e una septima. A l'entorn de Besièrs, son registre es Re-Sòl mentre que cap a l'èst al país de Seta es puslèu Dò-Fa, e a la Montanha Negra es Si bemòl.

## Vejatz tanben
*Gralla
*Dolçaina
## Referéncias
Protoïstòria

La **Protoïstoria** se situa cronologicament entre la Preïstòria e l'Istòria. Las fonts per son estudi son gaireben totalament arqueologicas, encara que i a tanben de tradicions oralas. Es una epòca de desvolopament cultural de civilizacions distintas, del començament de l'escritura e de la metallurgia. Es generalament ligada amb la segonda Edat del Fèrre.
Edat del Coire

L**'Edat del Coire** (var. **Edat deu Coeire**, **Edat dau Coire**), tanben apelada **Calcolitic** (de Χαλκός *khalkos* 'coire' e λίθος *lithos* 'pèira') o **Eneolitic**, es una fasa intermediària entre lo Neolitic (o l'Edat Modèrna de la Pèira) e l'Edat del Bronze. Correspond a mantuna cultura que presentan de caracteristicas clarament diferenciadas, dins lo periòde entre 2500 e 1800 abC. Lo bronze es un aliatge de coire e d'estam e, abans d'utilizar lo bronze, s'utilizèt lo coire. Aquesta epòca es pas ben acceptada pr'amor que los primièrs coires èran generalament de bronze natural. Lo coire foguèt lo primièr metal qu'utilizèt l'èsser uman fa aperaquí 5000 ans, a la fin del Neolitic. L'utilizacion del coire dins la Peninsula Iberica se generaliza fa 4000 ans, en coïncidissent amb los bastiments megalitics e la cultura campanifòrma, representativa d'aquestas culturas calcoliticas e que se caracteriza per la decoracion per zonas. Una autra cultura caracteristica del Calcolitic es la Cultura de la Ceramica Cordada originària del nòrd d'Euròpa. Las doas culturas se desplacèron dempuèi lors implantaments originaris e emigrèron, benlèu butadas, cap a Euròpa (la França e l'Alemanha actualas).
Precession

La **precession** es lo movement de l'axe de rotacion d'un còrs solid; la precession es lo cambiament de la direccion de l'axe d'un objècte que vira. L'exemple tipic es lo movement d'una baudufa quand son axe de rotacion es pas vertical. I a dos tipes de precessions: la precession per causa de moments de fòrças extèrnas, e la precession sens moments de fòrças extèrnas. 

## Precession de la Tèrra
Per causa del movement de precession, la posicion qu'indica l'axe de la Tèrra dins l'esfèra celèsta se desplaça en seguissent un cercle barrat cada  (an platonic). Lo cercle de la precession a son centre dins lo pòl de l'ecliptica e, per aquò, la posicion dels pòls celèstes càmbia sempre. La precession de la Tèrra es causada per la fòrça gravitacionala de la Luna, del Solelh e de las autras planetas. Lo cambiament de la direccion de l'axe de rotacion de la Tèrra provòca una variacion del plan de l'Equador e, per aquò, de la linha d'interrupcion d'aqueste plan amb l'ecliptica. Aquesta linha soslinha dins l'esfèra celèsta la direccion del punt Aret que retrograda subre l'ecliptica, un fenomèn apelat *precession dels [[equinòcci]]s*.  

## Vejatz tanben
*Nutacion  
*Periòde de rotacion
*Translacion de la Tèrra
*Trepidacion
Colonhés e Champs Niers

**Colonhés e Champs Niers** o *Colonhés e Champsniers*(*Coulounieix-Chamiers* en francés) es una vila d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd e l'aglomeracion de Periguers, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia
La comuna es bastida dins una bocla d'Eila.

## Toponimia

La prononciacion es :  .
### Colonhés
S'es escrich mai d'un còp que lo nom de Colonhés vendriá de *colonia + -ensem* (= lo "domeni d’una *colonia*", es a dire una terra trabalhada per un òme liure, mas estachat au sòu). Aquela ipotesi conven plan dau biais de l’évolucion linguistica ; mas una segonda, basada sus las formas ancianas *Colemnes* (XIIIe) e *Colompnes* (1346) menariá a *columna + -ensem* (= lo "domeni de la *boina*). Aquò explica pas tot parier l’aparicion de las formas molhadas en *-ny-* e *-nh-* a partir de 1382 : *Colonyes* en 1382, *Colupnhes* en 1415, *Couloigneys* en 1715. *Columna + -arium* es una varianta d'aquela ipotèsi que respond a quela critica.
### Champs Niers
De son costat, l'occitan *Champs Niers* desinha de las terras negras de bona qualitat (cf. Champs Niers e Relhac); *nier* es una forma occitana anciana venent dau latin *nigrum* .

## Istòria
La localitat istorica es *Colonhés*, bastida sus una nautura au sud de Periguers ; Champs Niers, quartier que se desvelopet sus la riba mança d'Eila, fuguet juntat au nom oficiau de la comuna en 1958.

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Dordonha

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Ur (bovid)

L**'ur** es un Bovid desaparegut, aujòl de las raças actualas de bovins domestics. Son nom scientific es *Bos primigenius*; sos noms latins son *urus* o *ura*. 

## Istòria
250px|thumb|left|La mapa de l'abitat original de l'ur.

L'ur seriá aparegut en Índia al Pleïstocèn inferior, fa environ dos milions d'annadas. Seriá probablament eissit de *Bos platifrons* o de *Bos acutifrons*, coneguts dins las Siwaliks .

Auriá puèi migrat vèrs l'Orient Mejan e la rèsta d'Asia per ganhar Euròpa al Pleïstocèn mejan. La data precisa de sa difusion en Euròpa varia segon las fonts : començament del Pleïstocèn mejan (siá fa environ  ans) ,  ans  o  ans .

Fòrça autors destrian tres sosespècias, largament espandidas a travèrs lo mond ancian : 
* los urs europèus e mejan-orientals (*Bos primigenius primigenius*) ;
* los urs asiatics o indians (*Bos primigenius namadicus*) ;
* los urs nòrd-africans (*Bos primigenius africanus* = *Bos primigenius opisthonomous* = *Bos primigenius mauretanicus*) ». 

Es de notar que de formas regionalas mal conegudas existisson, e es possible qu'aja existit de sosespècias non descrichas. L'ur de Sicília aviá una talha inferiora de 20 % als urs continentals.

L'ur foguèt caçat pels gropes de Neandertalians, coma o atèstan las descobèrtas arqueologicas realizadas dins los sites coma Biache-Saint-Vaast o La Bòrda. 
L'ur foguèt puèi fòrça frequentament representat dins l'art parietal del Paleolitic superior, en particular a Lascauç o Font de Gaume.

Aprèp sa desaparicion dins las autras regions del mond, demorèt pro abondant dins los bòsques d'Euròpa fins a l'Edat Mejana, data a laquala qualques mesuras de proteccion foguèron presas per protegir una cacilha de tria per la noblesa. Èra l'unic simbòl del Principat de Moldàvia (romanés: *bour* del latin *bubalus*), e es representat sul blason de Romania e de Republica de Moldàvia. Aquestas mesuras restrenchas demorèron gaire efectivas, e lo darrièr ur salvatge identificat foguèt tuat dins lo bòsc de Jaktorów, en Polonha, en 1627.

### La domesticacion de l'ur
La domesticacion de l'ur salvatge, *[[Bos primigenius]]*, remontariá a 8000 ab. J.-C., a l'Orient Mejan puèi en Índia.

Caduna de las tres sosespècias seriá estada domesticada, e seriá a l'origina de raças domesticas : los urs europèus e mejan-orientals (*Bos primigenius primigenius*) serián a l'origina dels bestials sens bòça domestics (*Bos primigenius f. taurus*), los urs asiatics o indians (*Bos primigenius namadicus*) an versemblablament donat lo bestial domestic de bòça, o zèbu (*Bos primigenius f. taurus* = *Bos primigenius f. indicus*) e l'ur nòrd-african (*Bos primigenius africanus* = *Bos primigenius opisthonomous* = *Bos primigenius mauretanicus*) poiriá aver contribuit al patrimòni genetic dels bestials domestics africans (per exemple Cluttonbrock 1999) ».

## Nòtas
Craseonycteridae

Aquesta familha de microquiroptèrs compren pas qu'un sol genre (e una sola espècia) :
* *[[Craseonycteris]]* Hill, 1974
Epitheria

Los **epiterians** recampan totes los mamifèrs euterians a l'excepcion dels xenartres. Lor caracteristica principala, exceptat lo fach qu'an de dents, es que lo peronè de lors membres es pus cort que la tíbia, l'empachant atal de tocar lo femur.
Preptotheria

Los preptoterians son de mamifèrs euterians que recampan la màger part dels mamifèrs. Lor particularitat es de possedir un òs, lo **[[estriu (òs)|stapes]]** (o iomandibular) en forma d'estriu dins lo timpan, contràriament als autres mamifèrs.
Notoryctemorphia

Las **Talpas masupialas** (*Notoryctemorphes*, *Notoryctidae* o *Notoryctes*) son de mamifèrs marsupials que vivon dins los desèrts de l'Oèst australian.

## Espècias
L'unic  d'aqueste òrdre de marsupial compren pas que doas espècias de **talpas marsupialas** : la talpa marsupiala del Sud (*[[Notoryctes typhlops]]* Thomas, 1920) o *itjaritjari* pels aborigèns e la talpa marsupiala del Nòrd (*[[Notoryctes caurinus]]* Stirling, 1889), tant pròchas que se pòdon pas destriar una de l'autra dins la natura.

## Vejatz tanben
### Referéncias extèrnas
#### Familha
* 
* 
* 
#### Genre
*  Talpa marsupiala
*  fòto de talpa marsupiala
Classificacion completa dels marsupials

* Dasyuromorphia 
** Dasyuridae
*** *[[Antechinus]]*
*** *[[Dasycercus]]*
*** *[[Dasykaluta]]*
*** *[[Dasyurus]]*
*** *[[Murexia]]*
*** *[[Myoictis]]*
*** *[[Neophascogale]]*
*** *[[Ningaui]]*
*** *[[Parantechinus]]*
*** *[[Phascogale]]*
*** *[[Phascolosorex]]*
*** *[[Planigale]]*
*** *[[Pseudantechinus]]*
*** *[[Sarcophilus]]*
*** *[[Sminthopsis]]*
** Myrmecobiidae 
*** *[[Myrmecobius]]* 
** Thylacinidae
*** *[[Thylacinus]]*
* Didelphimorphia
** Didelphidae
***Sosfamilha Caluromyinae
****Caluromys 
****Caluromysiops
****Glironia
***Sosfamilha Didelphinae 
**** *[[Chironectes]]*
**** *[[Didelphis]]*
**** *[[Gracilinanus]]*
***** [[Lestodelphys]]* 
**** *[[Lutreolina]]*
**** *[[Marmosa]]* 
**** *[[Marmosops]]*
**** *[[Metachirus]]* 
**** *[[Micoureus]]* 
**** *[[Monodelphis]]* 
**** *[[Philander]]* 
**** *[[Thylamys]]*
* Diprotodontia 
** Acrobatidae 
*** *[[Acrobates]]*
****[[Distoechurus]]*
** Burramyidae 
*** *[[Burramys]]*
*** *[[Cercartetus]]*
** Macropodidae 
*** *[[Dendrolagus]]*
*** *[[Dorcopsis]]*
*** *[[Dorcopsulus]]*
*** *[[Lagorchestes]]*
*** *[[Lagostrophus]]*
**** [[Macropus]]*
*** *[[Onychogalea]]*
*** *[[Petrogale]]*
*** *[[Setonix]]*
*** *[[Thylogale]]*
*** *[[Wallabia]]*
** Petauridae 
**** [[Dactylopsila]] *
**** [[Gymnobelideus]] *
*** *[[Petaurus]]*
** Phalangeridae 
****[[Ailurops]]
****Phalanger*
****Spilocuscus*
****Trichosurus*
****Strigocuscus*
****Wyulda*
** [[Phascolarctidae]] 
****Phascolarctos*
** [[Potoroidae]] 
*** *Aepyprymnus* 
*** *Bettongia*
*** *Caloprymnus* 
****Hypsiprymnodon*
*** *Potorous* 
** [[Pseudocheiridae]] 
*** *Hemibelideus* 
*** *Petauroides * 
*** *Petropseudes * 
*** *Pseudocheirus * 
***  * Pseudochirops*
** [[Tarsipedidae]]
*** *Tarsipes*
** [[Vombatidae]] 
*** *Vombatus*
*** *Lasiorhinus* 
* [[Microbiotheria]] 
**  [[Microbiotheriidae]]
*** *Dromiciops*
* [[Notoryctemorphia]]  
** [[Notoryctidae]]
*** *Notoryctes*
* [[Paucituberculata]]  
** [[Caenolestidae]]
*** *Caenolestes  *
*** *Lestoros *
*** * Rhyncholestes*
* [[Peramelemorphia]]
** [[Peramelidae]]  
*** Sosfamilha dels [[Peramelinae]]
***** Chaeropus*
**** *Isoodon* 
**** *Perameles*
*** Sosfamilha dels [[Thylaconyinae]]
**** *Macrotis*
** [[Peroryctidae]]
*** *Echymipera *
*** *Microperoryctes*
*** *Peroryctes *
*** *Rhynchomeles''
Hyracoidea

Lo clad, o l', dels **Iracoïdes** (***Hyracoidea***) compren pas qu'una  a l'ora d'ara, los procaviids.

Los **damans** son de mamifèrs massís, un pauc mai gròsses qu'una lèbre mas sens coa. Presentan la particularitat d'èsser d'ongulats que son venguts segondàriament plantigrads amb una musculatura dels cossinets plantars particulara que lor permet de far ventosa. An quatre dets a l'abans (plantigrad) e tres a l'arrièr (digitigrad) protegits per de batas exceptat un det sus las patas de darrièr que mòstra una àrpia. Lor intestin presenta un cæcum desvolopat. Sus l'esquina, presentan una zòna glandulara, estrecha e nuda, enrodada de pels erectils que se ne servisson per marcar lor territòri.

Los estudis filogenetics permeton de restacar aqueste grop als perissodactiles que serián estructurats atal:
*Mesaxonians
** Equids, *[[Equidae]]*
** Rinocerotids, *[[Rhinocerotidae]]*
** Tapirids, *[[Tapiridae]]*
***[[Iracoïdes]], ''[[Hyracoidea]]***

==Classificacion==
**'Procaviid, *[[Procaviidae]]**'
***Dendrohyrax* 
*** [[Daman arboricòla]], *Dendrohyrax arboreus*
*** [[Daman dels arbres]], *Dendrohyrax dorsalis*
*** [[Daman resistent]], *Dendrohyrax validus*
***Heterohyrax* 
*** [[Daman del Hoggar]], *Heterohyrax antineae *
*** [[Daman de Rodesia]], *Heterohyrax brucei* 
*** [[Daman de las estèpas]], *Heterohyrax syriacus*
***Procavia*
*** [[Daman del Cap]], *Procavia capensis*

==Galariá==

<gallery>
Image:Daman du Cap1.jpg|Daman del Cap - *Sud-Africa*
Image:Daman du Cap2.jpg|Daman del Cap - *Sud-Africa''


## Ligams extèrnes
*
Alcelaphinae

Los **Alcelafins** son una sosfamilha dels bovids.

Comprenon quatre genres :
* *[[Alcelaphus]]* -- bubal
** *[[Alcelaphus buselaphus]]* -- bubal rós
* *[[Connochaetes]]* -- gnos
** *[[Connochaetes gnou]]* (Zimmermann, 1780) -- gno de coa blanca
** *[[Connochaetes taurinus]]* (Burchell, 1823) -- gno blau
* *[[Damaliscus]]* (damaliscas)
** *[[Damaliscus hunteri]]* -- irola o damalisca de Hunter
** *[[Damaliscus lunatus]]* -- topi o tsessebe
** *[[Damaliscus pygargus]]* 
* *[[Sigmoceros]]* 
*** [[Sigmoceros lichtensteinii]]* -- Bubal de Lichtenstein

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
*
Aepycerotinae

Aquesta sosfamilha de bovids compren pas qu'un sol genre (e una sola espècia):
* *[[Aepyceros]]* Sundevall, 1847
** *[[Aepyceros melampus]]* (Lichtenstein, 1812)

## Ligams extèrnes
* 
* 
*
Bana

Las **banas** (o los **còrns**) son las extremitats ponchudas, cavas e duras que se tròban sul cap d'unes animals, e que son constituidas de queratina e d'autras proteïnas.

Las banas vertadièras se trapan sonque suls artiodactils romiants dins las familhas Antilocapridae e Bovidae (vacas, cabras...). Ça que la lo tèrme s'utiliza per fòrça autras espècias. Las banas an una utilitat pels animals mai que mai per la reproduccion dins las luchas dels mascles per las femes.
Noam Chomsky

thumb|right|Noam Chomsky (2005)
**Avram Noam Chomsky** (Хомський en ucraïnian (AFI: ) (nascut a Filadèlfia en Pensilvània lo 7 de decembre de 1928) es un lingüista e un pensaire politic estatsunidenc.

Professor de Lingüistica de l'Institut Tecnologic de Massachusetts, desvolopèt la Gramatica generativa e transformacionala. 

Contribuiguèt a la revolucion de la psicologia cognitiva amb l'òbra *Conducha Verbala*, revision de l'òbra de B. F. Skinner, ont questiona l'aprochament conductista a l'estudi sus la ment e sul lengatge, dominant dins los ans 1950. 

Sa vision naturalista sus l'estudi del lengatge a tanben influenciat la filosofia del lengatge e la filosofia de la ment. Establiguèt un classament dels lengatges formals en tèrmes de lor poder generatiu, apelat . 

En mai de son òbra lingüistica, Chomsky es reputat per sa defensa de la libertat d'expression, per son activisme politic, e per sa critica de la politica exteriora dels Estats Units e d'autres govèrns. Se considèra coma un socialista libertari simpatizant de l'anarcosindicalisme.
Quinto

vinheta|Quinto
vinheta|Quinto
**Quinto**, tanben conegut coma **Quinto d'[[Èbre|Ebro]]** (en aragonés SLA/GO) o **Quinto de Ebro** (en espanhòl), es una comuna de la província de Saragossa, Comunautat autonòma d'Aragon (Espanha). Se tròba, coma son nom o indica, en riba d'Èbre.

Lo paire del celèbre escrivan de lenga espanhòla Enrique Jardiel Poncela n'èra originari.

## Demografia

## Ligams extèrnes
* Site oficial
* Pagina sus Quinto de Ebro
Paleoantropologia

[thumb|250px|[Crans d'un *[[Homo sapiens]]*, d'un chimpanzè, d'un orangotan e d'un macac]]
La **Paleoantropologia** (del grèc, παλαιός *paleos* 'ancian'; άνθρωπος *anthropos* 'èsser uman'; e λογος *logos* 'coneissença') es la branca de l'antropologia fisica qu'estúdia l'evolucion umana. L'evolucion umana designa las diferentas fasas qu'an permés d'abotir a l'òme modèrne, *Homo sapiens*, a partir de sos ancèstres primats. Se limita pas a l'estudi del genre *Homo* mas inclutz pus generalament totes los membres de la familha dels ominides (i comprés, doncas, los australopitecus).

Trabalha essencialament a partir de l'estudi dels fossils, mas tanben recorrís a d'autres apròches, coma la primatologia.

Cal notar qu'aquesta sciéncia dispausa solament d'un material fossil fragmentari e pauc abondant, e que los trabalhs dels cercaires condusissent a emetre de nombrosas e divèrsas ipotèsis que fan pas sempre l'unanimitat de la comunautat dels paleoantropològs.
Vela latina

La **vela latina** es un tipe de vela utilizada tradicionalament mai que mai en Mar Mediterranèa. Son nom ven del latin *vela alla trina* e caracteriza sa forma triangulara.

La vela es envergada sus l'antena qu'es acimelada per son mitan a un costat de l'arbre. Aquela antena es generalament formada de doas pèças : la pus espessa clinada cap a la proa es apelada car e la pus prima enauçada cap a la popa es sonada pena.

Apareguda al sègle II-IV, d'inspiracion roman, la vela latina s'es rapidament difusada dins la Mediterranèa tota.

## Referéncias


## Bibliografia
* **(en)** I. C. Campbell, "The Lateen Sail in World History", *Journal of World History*, **6**.1 (1995), 1–23
Psilophyta

L'embrancament dels **Psilofites** es una division dels vegetals vasculars que compren pas uèi que de plantas erbacèas. Reduch a dos genres, de còps, es uèi acampada als Ofioglossales al sen dels Filicofites.

Los Psilofites son restacats a de formas fossilas del genre *[[Rhynia]]* (e plantas vesinas) de l'èra primària que lo genre *[[Psilotum]]* actual parteja amb elas un cèrt nombre de caractèrs arcaïcs.

## Etimologia
Lo mot *Psilophyta* ven del grèc *psilos* ("nut, denudat") (ψιλός ) que fa allusion a las tijas pareissent deprovesidas de fuèlhas.

## Classificacion classica
Los Psilofites comprenon una sola familha, las Psilotacèas. Se ne rencontra pas qu'un desenat d'espècias dins lo mond e una sola en Euròpa, *[[Psilotum nudum]]*.

* classa *[[Psilopsida]]*
** òrdre *[[Psilotales]]*
*** familha *[[Psilotaceae]]*
**** genre *[[Psilotum]]* Sw.
***** *[[Psilotum complanatum]]* Sw.
***** *[[Psilotum X intermedium]]* W.H. Wagner
***** *[[Psilotum nudum]]* (L.) Beauv.
**** genre *[[Tmesipteris]]*

## Ligams extèrnes
### ''Psilophyta'' (=''Psilotophyta'')
* 
* 
* 
### ''Psilopsida'' (=''Psilotopsida'')
* 
* 
* 
### ''Psilotales''
* 
* 
* 
### ''Psilotaceae''
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Planta utila

Las **plantas utilas** recensan totas las espècias de plantas utilizadas per l'òme per d'usatges multiples : se noirir, se caufar, se vestir, s'abrigar e se lotjar, se moblar, se sonhar e se protegir de las malautiáss e dels insèctes, embelir son quadre de vida, luchar contra l'erosion e favorizar l'assecament de las sanhas, se maquilhar e se perfumar, adorar sos dieus, s'embriagar e se drogar, o quitament per tuar sos semblables... Un recensament exaustiu indicariá sens dobte de milierats d'espècias, mas finalament pauc, relativament a las qualques   espècias vegetalas recensadas.

## Mòdes d'utilizacion
A l'origina, lo primièr mòde d'utilizacion de las plantas èra la colhida.
Uèi, las plantas utilas son per l'essencial de plantas cultivadas.

## Tipes d'utilizacion

## Partidas utilizadas
Las partidas, e los organs, de las plantas utilizadas son fòrt variadas segon las espècias e segon las utilizacions.
S'utiliza en efièch : 
* las fuèlhas : alimentacion umana (ensaladas e legums-fuèlhas), alimentacion animala (pasturatges) ;
* las tijas : sucre (canas de sucre), usatges divèrses (bambós)
* las raices : alimentacion umana e animala  (carròtas, naps, bledarabas, etc.) ;
* los tuberculs : alimentacion umana e animala (patana, topinambors, etc.) ;
* los fruches : fruches e legums alimentaris ;
* los grans : cerealas, leguminosas, grans oleaginoses... ;
* la fusta e la lenha : totas esséncias forestièras ;
* las flors : totas plantas ornamentalas ;
** las antèras : safran
* la rusca : canellièr (espècia), garric-siure (siure) ;
* las fibras : plantas de fibras textilas (coton, lin, juta, sisal...) ;
* la saba : auseral de sucre (siròp de lauseral) ;
* lo latèx : Evèa (cauchó natural).

## Palmarès mondial de las plantas cultivadas

## Vejatz tanben
* Lista de las plantas utilas
* Arbre fruchièr
* Esséncia forestièra
* Legum
* Oleaginós
* Planta medicinala
* Planta mellifèra
* Planta ortenca
* Planta psicotròpia
* Planta tintoriala