Marilyn Monroe

**Norma Jean Baker** ò **Morterson**, dicha **Marilyn Monroe** (1 de junh de 1926, Los Angeles - 4 d'aost de 1962, Los Angeles) es una actritz e cantaira estatsunidenca deis ans 1950. Estar major de l'istòria dau cinèma d'Hollywood, aguèt una influéncia fòrça importanta sus lo desvolopament ulterior de l'industria cinematografica e demòra una icòna populara e culturala totjorn fòrça famosa au començament dau sègle XXI.

## Biografia

### Jovença e formacion

Norma Jean Mortensen nasquèt lo 1 de junh de 1926 a Los Angeles. Son paire es desconegut e sa maire, Gladys Pearl Monroe (1902-1984), èra montaira dins un laboratòri cinematografic. Patissent de malautiás mentalas, foguèt maridada amb John Newton Baker de 1917 a 1921 e amb Edward Mortensen de 1924 a 1925. Aguèt dos autreis enfants : Robert Baker (1917-1933) e Berniece Baker (nascuda en 1919).

Norma Mortensen aguèt ansin una enfança malaisada coma l'illustra lei motius de divòrci avançats tant per sa maire (« crudelitat e crudelitat mentala ») que per son marit (« comportament indecent e luxüria »). De mai, foguèt plaçada dins un orfanelat ò dins de familhas d'acuelh. Quitèt donc rapidament aqueu mitan gràcias a un maridatge en 1942 amb James Dougherty, un soudat. Pasmens, lo maridatge durèt gaire e lo pareu divorcièt quatre ans pus tard, principalament en causa de l'alunchament entraïnat per la Segonda Guèrra Mondiala. Durant aqueu periòde, Norma Mortensen trabalhèt dins una usina d'armament coma obriera cargada d'ignifugar d'alas d'avions ò de verificar de paracasudas. Es dins aquel endrech que foguèt reperada per de fotografs de propaganda estatsunidencs.

### Manequin e començament de carriera cinematografica

[thumb|right|Premiera [fotografia colorizada de Norma Mortensen.]]

De 1944 a 1952, Norma Mortensen foguèt manequina e aprenguèt lo mestier de comediana. Participant a divèrsei campanhas de propaganda destinada a mostrar l'implicacion dei femnas dins l'esfòrç de guèrra, faguèt la cubèrta de plusors revistas coma *[[pin-up]]*. En aost de 1945, abandonèt son emplec per venir manequin a temps plen. Rapidament, chausiguèt d'esclarzir la color de son peu e assaièt de venir actritz. Per aquò, seguiguèt de cors de teatre. Tre julhet de 1946, foguèt reperat per un quadre de la 20th Century Fox, l'actor Ben Lyon (1901-1979), e signèt un premier contracte de sièis mes. Sota sei conseus adoptèt tanben lo nom de Marilyn Monroe.

Pasmens, aquela premiera experiéncia cinematografica foguèt una revirada amb de ròtles menors, situacion que durèt fins a sa participacion dins *[[La Pesca dau Tesaur]]* en 1950. I aviá totjorn un ròtle segondari mai sa performança impressionèt lei productors que la mandèron a New York per participar a la promoccion dau film. Capitèt d'i atraire l'atencion de Johnny Hyde (1895-1950) que signèt amb ela un contracte de tres ans per venir son agent artistic. Gràcias a son ajuda, obtenguèt un ròtle dins *[[Quand la vila dòrm]]* de John Huston (1906-1987). Aqueu ròtle li permetèt d'èsser descubèrta per la critica que soslinhèt la qualitat de son interpretacion.

Aqueu succès li donèt l'oportunitat de venir una actritz reconeguda e de signar un contracte de sèt ans amb la 20th Century Fox. Dins aquò, obtenguèt pauc de ròtles importants maugrat sa participacion a de films implicant d'actors famós coma Mickey Rooney (1920-2014), Constance Bennett (1904-1965), June Allyson (1917-2006), Dick Powell (1904-1963) ò Claudette Colbert (1903-1996). Aprofichèt donc aquela situacion per s'inscriure a l'Universitat de Califòrnia e i estudiar l'art e la literatura.

### Una estar d'Hollywood

#### La consecracion

[thumb|right|Marilyn Monroe dins ''[Leis òmes preferisson lei blondas* ([[1953]]).]]

En març de [[1952]], Marilyn Monroe foguèt lo centre d'un escàndol per aver pausat nusa per un [[calendièr|calendier]]. Pasmens, aquel episòdi favorizèt sa notorietat e lo 7 d'abriu, faguèt per lo premier còp la una dau magazina *Life*. Puei, comencèt una romança amb [[Joe DiMaggio]] ([[1914]]-[[1999]]), un jogaire fòrça famós de [[Beisbòl|baseball]]. Durant lei mes seguents, participèt a quatre films onte joguèt de premiers e de segonds ròtles. I adoptèt definitivament sa color blond platin e son potenciau comerciau foguèt comprés per [[Darryl F. Zanuck]] ([[1902]]-[[1979]]).

Aquò li permetèt d'èsser engatjada per *Niagara* onte tenguèt lo ròtle d'una femna fatala desirosa d'[[assassinat|assassinar]] son marit. Lei criticas presèron l'òbra e lo jòc de l'actritz maugrat lo mespretz mostrat per [[Darryl F. Zanuck|Zanuck]] a l'esgard de sa vedeta. Pasmens, Marilyn Monroe contunièt sa carriera amb *Leis òmes preferisson lei blondas* que foguèt un important succès. I venguèt tanben amiga amb [[Jane Russell]] ([[1921]]-[[2011]]), sa partenària sus lo tornatge. Lo rèsta de l'annada 1953 li permetèt d'obtenir d'autrei succès, coma *Coma esposar un millionari*, que renforcèron sa popularitat.

Pasmens, Marilyn Monroe desirèt pauc a cha pauc s'orientar vèrs de ròtles pus dramatics mai [[Darryl F. Zanuck]] refusèt de la prendre per lo film *L'Egipcian*. L'actritz signèt donc per lo [[western]] *Riu sensa retorn* mai mau capitèt de s'entendre amb lo realizator [[Otto Preminger]] ([[1905]]-[[1986]]). L'actor [[Robert Mitchum]] ([[1917]]-[[1997]]) foguèt obligat de jogar lo mediator. Ansin, après aqueu film, Marilyn Monroe refusèt de filmar amb [[Frank Sinatra]] ([[1915]]-[[1998]]), çò que menèt a sa premiera suspension per la [[20th Century Fox|Fox]].

==== Lo periòde Joe DiMaggio ====

[[Fichièr:Marilyn Monroe photo pose Seven Year Itch.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una repeticion de la scèna de la rauba blanca de *Sèt ans de reflexion* per lei fotografs.]]

Marilyn Monroe se maridèt amb [[Joe DiMaggio]] lo 14 de genier de [[1954]] e declarèt priorizar sa relacion. Ansin, dins lo corrent de febrier, acompanhèt son òme en [[Japon]] onte deviá entraïnar una equipa de [[Beisbòl|baseball]]. A la demanda de l'armada [[USA|estatsunidenca]], i participèt a una campanha en [[Corèa]] per sostenir lo morau dei tropas desplegadas dins la [[peninsula]]. Cantèt ansin divèrsei [[cançon]]s eissidas de sei films recents davant un totau de  soudats. Aquò li permetèt de subremontar sa paur dei fògas.

De retorn ais [[USA|Estats Units]], reglèt son desacòrdi amb la [[20th Century Fox|Fox]]. Après un film mediòcre, *La parada joiosa*, aguèt lo premier ròtle dins *Sèt ans de reflexion* de [[Billy Wilder]] ([[1906]]-[[2002]]). I filmèt sa scèna pus famosa de l'ensemble de sa carriera, aquela d'una grilha de metrò que soleva sa rauba blanca. Dins aquò, aquel episòdi mau contentèt [[Joe DiMaggio]], e après divèrsei garrolhas, lo pareu anoncièt rapidament son divòrci.

En parallèl, Marilyn Monroe assaièt de s'afranquir de la tutèla deis estudiòs en fondant la sieuna companhiá de produccion, lei *Marilyn Monroe Productions*, amb lo fotograf [[Milton Greene]] ([[1922]]-[[1985]]). Intrèt ansin tornarmai en conflicte amb [[20th Century Fox|Fox]] car jutjava sei retribucions indignas de son estatut. En consequéncia, foguèt suspenduda per lo segond còp lo 15 de genier de [[1955]].

==== Lo declin relatiu ====

A partir de [[1955]], la carriera cinematografica de Marilyn Monroe foguèt marcada per la paradòxa entre son estatut d'estar d'[[Hollywood]], mai que mai populara dins lo mond, e la qualitat pus febla de sei performanças. D'efiech, gràcias au succès de *Sèt ans de reflexion*, la [[20th Century Fox|Fox]] foguèt obligada de li prepausar un contracte pus favorable :  [[dolar]]s per film, de drechs de regard sus lei [[scenari]]s, lo realizator e lo [[director de la fotografia]] e lo drech de jogar dins de films non produchs per la [[20th Century Fox|Fox]]. En parallèl, la comediana [[Paula Strasberg]] ([[1909]]-[[1966]]) venguèt sa conselhiera personala, cargada de validar sei scenas.

Aquela organizacion suscitèt de tensions importantas amb mai d'un realizator e d'un actor car [[Paula Strasberg]] podiá impausar, per de rasons mau conegudas, de represas de scenas que semblavan perfièchas. Pasmens, aquò empediguèt pas Marilyn Monroe d'obtenir de succès importants coma *Bus Stop* ([[1956]]) de [[Joshua Logan]] ([[1906]]-[[1988]]). Son realizator assagèt sensa succès d'obtenir per ela una nominacion ais [[Oscar]]s. En revènge, lo *Prince e la dançaira* ([[1957]]) foguèt una importanta revirada en despiech de criticas positivas en [[Euròpa]].

Regardant sa vida priva, Marilyn Monroe oficializèt una liason amb l'escrivan [[Arthur Miller]] ([[1915]]-[[2005]]). Lo parelh se maridèt lo 2 de junh de [[1956]]. [[Arthur Miller|Miller]] sostenguèt fòrça la carrièra de sa [[femna]]. Per exemple, après una maupart en [[1957]], l'encoratjèt de tornar filmar après una annada [[1958]] sensa activitat.

==== Aparicion de problemas de santat ====

De [[1958]] a [[1961]], Marilyn Monroe contunièt sa carriera cinematografica mai comencèt pauc a pauc de faciar de problemas de santat. De mai, sei tornatges venguèron mai e mai malaisats en causa dei tensions fòrtas amb lei realizators, leis actors e lei tecnicians. Son èx-amic [[Tony Curtis]] ([[1925]]-[[2010]]) la comparèt ansin a [[Adolf Hitler|Hitler]]. Pasmens, Marilyn Monroe obtenguèt tornarmai un succès considerable en [[1959]] amb *Certanei l'aiman caud* de [[Billy Wilder]]. Agantèt ansin l'apogèu de sa popularitat que foguèt gaire tocada per la revirada dau *Milliardari* ([[1960]]), totalament tornat escriure a sa demanda.

A partir de [[1960]], comencèt de consultar un psiquiatre e de consumar d'[[etanòl|alcòl]] e de [[dròga]]s. De tensions apareguèron tanben amb [[Arthur Miller]] maugrat l'implicacion de son marit dins l'escritura de films escrichs per sei talents. Ansin, lo filmatge dei *Misfits* foguèt marcat per de dificultats importantas liadas au comportament de Marilyn Monroe e au decès de [[Clark Gable]] ([[1901]]-[[1960]]). Lei causas foguèron tanben complicadas per una espitalisacion de l'actritz durant un desenau de jorns. L'òbra foguèt finalament pas una capitada comerciala e lei criticas foguèron mitigadas.

Durant lei mes seguents, Marilyn Monroe venguèt mai e mai dependenta a l'[[etanòl|alcòl]] e a certanei [[medicament]]s. Demandèt lo [[divòrci]] en genier de [[1961]] e redigiguèt son [[testament]], probablament en causa d'una [[depression (malautiá)|depression]]. Dins aquò, la psicanalista [[Marianne Rie Kris]] la convencèt d'intrar dins una clinica psiquiatrica onte foguèt plaçada dins una chambra de seguretat. L'actritz depintèt lo sejorn coma una [[chauchavièlha]]. Demandèt donc a [[Joe DiMaggio]] son transferiment dins un centre dubèrt de [[New York]]. I demorèt tres setmanas mai poguèt pas reprendre son trabalh.

==== Mòrt ====

[[Fichièr:New York Mirror Front Page of August 6, 1962.jpeg|thumb|right|Títol dau *New York Mirror* anonciant lo suicidi de Marilyn Monroe.]]

En [[1962]], Marilyn Monroe èra au mens dependenta d'[[amfetamina]]s e de [[barbituric]]s e aviá tanben de problemas de [[malautiás mentalas|santat mentala]] ([[depression (malautiá)|depression]], ànsia, [[insomnia]]s recurrentas...). En parallèl, durant aqueu periòde, Marilyn Monroe aguèt probablament una relacion amb [[John Fitzgerald Kennedy]]. Segon son contracte de [[1956]]], deviá encara participar a un film de la [[20th Century Fox|Fox]]. Pasmens, l'escritura dau scenari e lo filmatge foguèron malaisats car Marilyn Monroe aviá fòrça dificultats per trabalhar, especialament per aprendre sei tèxtes. L'estudiò assaièt donc de la remplaçar e inicièt una accion judiciària còntra ela per rompedura de contracte. L'actritz foguèt sostenguda per son partenari [[Dean Thomas]] ([[1917]]-[[1995]]) que foguèt tanben atacat per la [[20th Century Fox|Fox]]. Aquò menèt a un escandòl seguit per la premsa.

De negociacions permetèron pasmens de resòuvre la situacion amb una represa dau filmatge lo 29 de junh. Una campanha de comunicacion foguèt organizada per restaurar l'imatge de la comediana mai sa santat mentala se degradèt dins lo corrent de julhet, probablament en causa d'un [[avòrtament]]. Una [[garrolha]] amb lei fraires Kennedy aguèt luòc lo 4 d'aost car lo president voliá arrestar lei rumors de relacion entre elei. Puei, durant la serada, Marilyn Monroe demandèt l'ajuda d'un mètge car pensava aver prés una dòsi tròp importanta d'un medicament (lo [[Nembutal]]). Una [[ambulància]] li foguèt mandada mai arribèt tròp tard. 

L'actritz foguèt enterrada lo 8 d'aost de [[1962]] dins lo [[Westwood Village Memorial Park Cemetery]]. En causa de son estatut d'estar e sa [[mòrt]] sobda, la fin de Marilyn Monroe suscitèt plusors rumors. La disparicion de certaneis [[organ]]s a l'eissida de son [[autopsia]] ([[fetge]], [[ren]]s, [[estomac]]) permetèt d'imaginar un [[assassinat]] escondut. Lo procuraire en carga de l'enquista assaièt de defendre aquela idèa mai sei resultats son uei fòrça contestats. L'[[ipotèsi]] d'un [[suicidi]] es egalament sovent avançada mai la causa pus probabla es aquela d'un accident en causa de la mescla de [[medicament]]s incompatibles. En particular, d'interaccions son sospichadas entre lei [[barbituric]]s e l'[[etanòl|alcòl]] ò entre l'[[idrat de clorau]] e lo [[Nembutal]] car pòdon crear una destressa cardiaca grèva.

== Òbra ==

[[Fichièr:Walk of fame, marilyn monroe.JPG|thumb|right|[[Fotografia]] de l'estela de Marilyn Monroe sus lo Walk of Fame d'Hollywood boulevard.]]



Marilyn Monroe foguèt una actritz e cantaira majora deis [[ans 1950]] amb de ròtles importants dins mai d'una òbra de remarca. Generalament, interpretèt de femnas fòrça bèlas, inocentas e atractivas destinadas au plasar deis òmes. Per aquò, utilizava la color de son peu e adoptava sovent una votz enfantina. Entre sei succès pus importants, se pòdon citar *Quand la vila dòrm*, *Leis òmes preferisson lei blondas*, *Coma esposar un millionari*, *Sèt ans de reflexion*, *Bus Stop* e *Certanei l'aiman caud*. Pasmens, obtenguèt pauc de recompensas de part de l'[[industria]] cinematografica :
* lo [[Henrietta Awards|Henrietta Award]] en [[1954]] e en [[1962]].
* lo prèmi [[David di Donatello]] [[1958]] e l'[[Estela de cristau]] [[1959]] de la melhora actritz estrangiera per *Lo Prince e la Dançaira.
* lo Golden Globe de la melhora actritz per *[[Certanei l'aiman caud]]* en 1960.
Recebèt tanben una estela sus lo Walk of Fame d'Hollywood boulevard.

## Influéncia e eiretatge

Se Marilyn Monroe es pas la premiera vedeta estatsunidenca, sa carriera constituís una rompedura importanta dins l'istòria dau cinèma amb una influéncia similara a aquela d'Elvis Presley (1935-1977) ò de Mickey Mouse. D'efiech, arquetipe de l'estar hollywoodiana modèrna, capitèt de venir simultanèament una actritz famosa, lo *[[sex-symbol]]* principau de son epòca e una icòna populara e culturala capabla d'inspirar mai d'una generacion d'artistas. Sa fin tragica a tanben fòrça marcat lo public.

## Liames intèrnes

* 20th Century Fox.
* Cinèma.
* Hollywood.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias