György Ligeti

**György Ligeti** es un compositor romanesc-ongrés naturalizat austriac, nascut en Romania a Diciosânmartin (*Dicsöszentmárton* en ongrés), ara Târnăveni lo 28 de mai de 1923 e mòrt lo 12 de junh de 2006 a Viena.

## Biografia
Format al conservatòri de Cluj ( *Kolozsvár* en ongrés) en Transilvània, lo jòve Ligeti deguèt interrompre los estudis en 1943, a causa de las mesuras antisemitas presas pel regent Horthy (que l’armada tornèt ocupar la majora partida de l’ancian territòri d'Àustria-Ongria devolut a Romania pel Tractat de Trianon) e lo regim de las Croses flechadas. Tota la seuna familha despareguet en deportacion (levat la maire). 

Aprèp la Segonda Guèrra Mondiala, s'anèt estudiar la musica e la composicion a l’Universitat de musica Franz-Liszt a Budapèst, abans de se refugiar a Viena. Aprèp aver entendut Gesang der Jünglinge de Karlheinz Stockhausen, o contactèt e integrèt l'estúdio de Colonha, ont encontrèt Pierre Boulez, Luciano Berio e Mauricio Kagel, amn que trabalhèt. 

S'installèt a Viena en 1959 e obtenguèt la nacionalitat autriaca en 1967. Aprèp ensenhèt a Darmstadt e Estocòlme; venguèt titulari d'una cadièra  de composicion al conservatòri d'Amborg en 1973.

En 2003, recebèt le Prèmi Kossuth.

Moriguèt lo 12 de junh de 2006 a Viena.

## Las òbras
L’òbra de Ligeti es de las mai divèrsas, qu'anant de la pèça per piano sol a l’opèra, passant per la musica de cambre, l’orquèstra, la musica electronica e de formacions jamai utlizadas coma (*[[Poèma sinfonic (Ligeti)|Poèma sinfonic pour 100 metronòms]]*), o pauc causidas dins la musica contempranèa coma l’òrgue e lo clavecin].

Las òbras del periòde ongrés de Ligeti, coma lo *Primièr qüatuor de còrdas*, son calrament inspiradas de Béla Bartók, mas an ja un constat iconoclasta qu'anarà s'afirnissent. 
Atal, las onze pèças de *Musica ricercata* son escrichas utilisant sonque doas notas per la primièra pèça (la segonda nota apareissent sonque a la darrièra mesura), puèi tres, e en seguida fins a la darrièra pèça qu'es dodecafonica. Malgrat aquela pèça, Ligeti demorará alunhat del dodecafonisme o de la musica seriala.
Dins lo *primièr qüatuor* se tròba aquela progression matematica, perque los intervals utilizats aumentan de contunh a cada movement començant pel mièg-ton.

Dins lo *Poèma sinfonic per 100 metronòms* de 1962, lo clic-clac d'aqueles 100 es organzat pendent prèp de vint minutas per un interprèta que règle minuciosament los tempos e las partenças. Creèt un vertadièr escande pendent de la primièra representacion.

Ligeti afinèt aquela tecnica — ont la repeticion d’un mèsme son dins mai d’una voces a de velocitats gaireben identicas creant de defasatges anant lentament dins le temps — dins divèrsas òdras, coma dins los scherzos del *Segond qüatuor de còrdas* ( 1968 ), lo *Concerto de cambra* ( 1970 ) e dins las *Tres pèças per dos pianos* ( 1976 ). En mai d'aquela tecnica purament ritmica, *Ramifications* ( 1969 ) per doble orquèstra de còrdas trebola las linhas donant als orquèstras un diapason leugièrament diferent.

*Aventuras* e *Nòvas aventuras* constituisson un biais de teatre musical utilizant de tecnicas vocalas inabitualas (crit, gronhament, rire…).

Las òbras del darrièr periòde (concertos per piano, per violon, e los estudis), seguent atal lo vam de la musica contemporanèa, tornant mai o mens amb la tradicion en utilizant diatonisme, veire tonalitat, e Melodia, mas l’invencion e la facècia del compositor demoran intactas.

## Al cinèma
Lo realisator Stanley Kubrick utilizèt mai d'un còp la musica de György Ligeti dins sos films, coma *atmosfèras*, *Requiem*, e *Lux Æterna* dins *[[2001, una odissèa de l'espaci]]* (« lo monolit negre ») e *Musica Ricercata* dins *[[Eyes Wide Shut]]* (lo tème al piano, « coma un còp de ponhal dins lo còr d'Stalin », segon Ligeti). Kubrick tanben utilizèt *Lontano* de Ligeti dins *[[The Shining (filme)|The Shining]]*.

## Principalas òbras

* 1951 - 1953: *Musica Ricercata*, onze pèças per piano
* 1953: *Sièis bagatèlas per quintet de vent* (arenjament de sièis pèças de *Musica Ricercata*)
* 1951 - 1954: *1Qüatuors de còrdas, « metamorfòsis nocturnas »
* 1957: *Glissandi*, composicion electronica
* 1958: *Artikulation*, composicion electronica
* 1961: *atmosfèra*, per grand orquèstra
* 1962:
** *Volumina*, per òrgue
** *Aventuras*
** *Poèma sinfonic*
* 1963 - 1965: *Requiem*
* 1966:
** *Concerto per violoncèl*
** *Nòvas Aventuras*
** *Lux Æterna*
* 1967: *Lontano*, per orquèstra de còrdas e de vents
*  1968:
** *2 qüatuor de còrdas*
** *Continuum*, per clavecin
* 1968 - 1969: *Ramificacions*, per doble orquèstra de còrdas
*  1969:
** *Estudi numèro 2* « colada  », per òrgue
** * Concerto de cambre*
* 1971: *Melodian*, per orquèstra de cambre
* 1972:
** *Doble concerto*, per fluta, clarin e orquèstra
** *Clocks and Clouds*, per 12 voces de femnas e orquèstra
* 1974 - 1977: *Lo Grand Macabre*, opèra segon la pèça omonima de [[Michel de Ghelderode]].
* 1976: *Tres pèças per dos pianos* (*Monument*, *Selbstportrait*, *Bewegung*)
* 1982: *Trio per violon, còrn e piano*
* 1983: *Tres Fantasiá per còr *a cappella* segon Hölderlin*
* 1985: *Estudis per piano* (primièr livre)
* 1985 - 1988: *Concerto per piano*
* 1988 - 1994: *Estudis per piano* (segond livre)
* 1994: *Sonata per alto solet*
* 1995 - 2001 : *Estudis per piano* (tresen livre)
* 1998 - 2003: *Concerto per còrn e orquèstra amb quatre còrns obligats* (*Hamburger Konzert*)
* 2000: *Sippal, dobbal, nádihegedüvel*, cicle de melodias sus de poèmas de [[Sándor Weöres]], per mezzo-soprano e qüatuor de percussions

== Prèmis ==
* Prèmi Polar Music

== Notes et références ==
<references />

== Bibliografia ==
* Pierre, Michel, *György Ligeti, compositeur d'aujourd'hui*, 2a ed. aument., Éditions Minerve, París, 1985
*  Marina Lobanova, György Ligeti : style, ideas, poetics; ed: Verlag Ernst;Berlin; 2002
*  Joseph Delaplace; György Ligeti : un essai d'analyse et d'esthétique musicales; ed:Presses universitaires de Rennes; 2007
* Simon Gallot, *György Ligeti et la musique populaire*, Symétrie 2011

== Lgams extèrnes ==

*  [https://web.archive.org/web/20151017203541/http://musique.ac-dijon.fr/bac2000/ligeti/concerto.htm Analis del *Concerto de cambre'' de Ligeti]
*  Omenatge Ligeti