Tormalina

vinheta|Elbaïta
La **tormalina** designa un grop de minerals de la familha dels silicats, sosgrop dels ciclosilicatas, de formula quimica  ont X = (Ca,Na,K,[]), G  =(Mg,Li,Al,Mn,Fe,V,Cr,Ti,Cu,[]), Z = (Al,Mg,Cr,V,Fe,Ti), T = (Si,Al,B,Be). La tormalina cristalliza dins le sistèma cristallin trigonal de malhum romboedric en baguetas o agulhas longas de seccion triangulara e fàcia corbas.

## Inventor e etimologia
Son nom ven de *Thuramali* (තුරමලි) o *Thoramalli* (තෝරමල්ලි) en cingalés.

## Caracteristicas fisicoquimicas

### Critèris de determinacion
Las tormalinas an un treslús vitroses e de colors plan variats. Lor trach mineralogic es blanc.

La color rosa de las tormalinas de fòrça jaces es lo resultat d’un rai natural contunha. Pendent lor creissença, aquelas tormalinas incorporan de Mn alara qu’a l’origina son per natura fòrça pallas. Lor environament granitic lor impausa una exposicion als rais gammà naturals duguts a la desintegracion duel K radioactif, çò que provòca la formacion progressiva dels Mn, ions responsables de las colors ròsa a roja.

Las tormalinas forman des cristals prismatics de sièis pans, de fàcia alternativament largas e estrechas, donant una seccion puslèu triangulara.

Son insolublas dins los acids.

### Cristalloquimia
Las tormalinas forman un grop segon la classificacion de Strunz, notat 9.CK.05: s'agís de silicatas (IX), mai precisament de ciclosilicatas (9.C) contenent d'anèls de sièis membres  amb d'anions complèxes insulars (9.CK).

Segon la classificacion de Dana, las tormalinas son divisadas grops en foncion de lor composicion: fan totas partidas dels ciclosilicatas contenent d'anèls de sièis membres  ont lo silici pòt èsser substituit per de l'alumini e podent conténer de gropaments idroxil OH (grop notat 61). Se destria las tormalinas deficientas en metals alcalins (grop 61.03a, las lacunas son indicadas per [] dins lors formulas quimicas), aquelas contenent majoritàriament del calci (grop 61.03b), du fèrre (grop 61.03c), du liti (grop 61.03d) e de sòdi (grop 61.03e).
vinheta|Schorl, varietat de tormalina negra.

### Cristallografia
[drecha|vinheta|Estructura del schorl, projetada sul plan ('''''a''''', '''''b'''''). Roge<span></span>: [Fèrre|Fe, jaune: Si, gris: Al, cian: Na, blau: O, verd: B.]]
La tormalina cristalliza dins lo sistèma cristallin trigonal, de grop d'espaci *R*3*m* (Z = 3 unitats formulàrias per malhum convencional). Sos paramètres de malhum e sa massa volumica varian en foncion de sa composicion quimica.

Son estructura es constituida d'octaèdres ZO (Z = Al, Mg, Cr, V, Fe o Ti), de grops  (G = Mg, Fe, Mn, Li o Al), de triangles BO e d'anèls .

## Jaçament e minerals associats
La tormalina es un mineral comun de ròcas magmaticas e metamorficas, tot coma de venas idrotermalas de nauta temperatura. S'agís d'un mineral caracteristica de las pegmatitas.

## Expleitacion dels jaces
vinheta|Mapa dels principals païses productors de tormalinas pel mond
drecha|vinheta|Tormalina talhada.
Tot coma pels diamants, las tormalinas possedisson de proprietats practicas.

La tormalina foguèt utilizada alara per netejar las pipas mercé a son efièch piezoelectric. Mai, possedís de proprietats piroelectricas: quand se calfa, sos dos tèrmes comolan de cargas electricas oposadas, çò que pòt traire la posca mejans l'electricitat estatica. Per aquela rason, se trapa tanben aquel mineral dins los fèrres de lissar pels cabèls, per tòca d'eliminar l'electricitat estatica.

S'agís tanben d'una pèira fina utilisada en joielariá per las varietats coloradas.

La tormalina es tanben utilisada en exploracion minièra coma signe geologic precursor de la formacion de jaces d'aur.

## Notas e referéncias


## Vejatz tanben