open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nòrma sociala

Una **nòrma sociala** fa referéncia a una règla de conducha dins una societat o un grop social, coma per exemple los biais d’agir. Las nòrmas socialas definisson lo domèni de l’accion sociala precisant çò que l’individú pòt o pòt pas far. Traduson las valors e los ideals dominants de la societat o del grop.

Existís de nòrmas **formalas**, (escrichas: leis, diferents còdes e reglaments). Existís tamben de nòrmas **informalas** que constituisson en fach las mors, las abituds, las costumas, eca (ex.: la cortesiá, ritme dels repais). Lo non respècte d'aquelas nòrmas es o tolerat o rebutat e sanccionat. Dins l'encastre de las nòrmas formalas, las sanccions consistèron en de prison, de multas, de licenciaments, eca. Senon s'agirá subretot de sanccions moralas coma d'escarnis, anant fins a l'exclusion d'un individú de son grop d'apartenéncia. Gaireben totes los membres de la societat o del grop acòrdan donc una valor a aquelas. Lo respècte d'aquelas nòrmas contribuís donc a la coesion sociala, mas se n'escartar mèna a una fractura a causa de la sanccion podent anar fins a l'exclusion.

La socializacion permet de transmetre de valors, que las valors dichas « centralas », e de nòrmas. Se destria las nòrmas, materializacion de las valors, de règlas, que constituisson la realizacion de las valors.

## Articles connèxes
* Coesion sociala
* Desviament
* Influéncia sociala
* Ròtles socials
* Tabó
* Valor sociala
* Resisténcia (psicologia sociala)

## Bibliografia
* Pierre Demeulenaere, *Les normes sociales*, París, Presses universitaires de France, 2003.
Jules Palmade

**Juli Palmada** (en francés *Jules Palmade*) (24 de febrièr de 1898-24 de decembre de 1967, Queragut, Arièja) foguèc un pedagòg, poeta, escrivan e pintor occitan (donasanés). Escriguèt dins la revista Vent Nouveau. Foguèc lo regent del pintor René Gaston-Lagorre.

Dirigiguèt pendent vint ans l'escòla segondària de Sèish. Aviá la constanta preocupacion de donar als mainats confiats a el, totes los mejans modèstes, la capacitat de s'elevar en l'escala social. En mai de las siás foncions d'ensenhament, Juli Palmada publiquèt tanben divèrsas colleccions de poèmas que rendon omenatge als païsatges e las gents del sieu país. 

Lo collègi d'ensenhament secondari de Seish e la bibliotèca de Queragut pòrtan son nom. 
 
## Bibliografia non-exaustiva
**Ores dal cor*, 1636
**Le travail manuel sans atelier. Réalisation d'objets utiles*, Pierre Bordes / Jules Palmade, Bourrelier & Cie., 1945 
**Pouemes de tardou (Poèmes d'automne)*, Imp. Farré, 1941
**Contes et légendes de l’Ariège*, Fois, editor Jules Palmade, estampaire Gadrat, 1948.
**Le travail manuel sans atelier, réalisation d’objets utiles*, Pierre Bordes / Jules Palmade, Colin Bourrelier & Cie, París.
**Fleurs nouvelles*, Pierre Bordes / Jules Palmade, editat per l'autor, 1948
**Moisson Nouvelle*, Pierre Bordes / Jules Palmade; 1950
**Les Saisons. Anthologie des écrivains de l'enseignement pour les élèves des écoles de France, Pierre Bordes & Jules Palmade, editat per los autors, 1952 
**Poetes de vent nouveau*, collectiu, 1962
**Au soleil Du Donnezan*, Jules Palmade / Hélène Ladonne / collectiu, Vent Nouveau, 1963 
**Pétales de vie*, Vent Nouveau, 1964
**Sources claires*, Jules Palmade / Hélène Ladonne / collectiu, Vent Nouveau, 1964 
**Rayons verts & bleus*, Vent Nouveau, 1965
**Evasion*, Jules Palmade / Hélène Ladonne / collectiu, Vent Nouveau, 1966
**Quand les poètes chantent juste - Anthologie des amis De Vent Nouveau*, Jules Palmade / Hélène Ladonne / collectiu, Vent Nouveau, 1967
**Ariège pays de poésie et d'enchantement - Anthologie des écrivains d'Ariège, Imprimerie du Cantal, 1967
**Pensades - Pensées*, Imp. Louis Jean Gap, 1987 

**Jules Palmade - Numéro Special*, La légion violette n.2, 17en an, Abril-Mai 1968

## Ligams extèrnes
* http://www.idref.fr/050742205 Ficha bibliografica de l'autor a IDREF
* http://patrimoine-seixois.fr/jules-palmade-pedagogue-et-poete-2/ Jules PALMADE, pédagogue et poète
Juan de Juni

**Juan de Juni** (Joigny, 1506 - Valhadolid, 1577) èra un escultor francoespanhòl. Amb Alonso Berruguete formèt la granda escòla d'escultura castelhana. Autor d'una vasta òbra, facha principalament pendent los mai de trenta ans que demorèt en Valhadolid, las sieunas pèças rebaton un grand domeni dels divèrses materials d'escultura coma la tèrra coduda, la pèira e la fusta, e una extraordinària coneissença de l'anatomia umana.

## Nòtas


## Referéncias
Cosina (espaci)

thumb|250px|right|Cosina occidentala modèrna
La **cosina** (var. **coïna**, **coisina**) es un espaci o luòc especialament equipat per la preparacion d'aliments. Una cosina moderna inclutz almens una cosina e (fogons), una aiguièra, mobles per l'emmagasematge e una superficia de trabalh. De mai es frequent que existisca un frigorific e un congelator per gardar en freg, un forn microondas e autres apareèlhs electrodomestics, com mixer e batadoira. En qualques culturas la cosina fa tanben la foncion de sala d'estar, un concèpte que tanben es frequent en apartaments e ostalets per estauviar d'espaci. En certanas cosinas grandas i a una taula e cadièras per i manjar mas en d'autres lo menjador és en una peça a part o ben integrat a la sala d'estar o sala principala de la maison.

## Articles connèxes
* L'anchoiada
* Lo pan golçat

## Referéncias
Escortaire

Un **escortaire** (var. **escortador**) es un naviri de guèrra leugier ò mejan que son ròtle es de protegir lei convòis e leis esquadras còntra leis atacas de sosmarins. Apareguda après la Segonda Guèrra Mondiala, foguèron sustot utilizats per la marina militara francesa que ne desvolopèt quatre tipes principaus :
* l'escortaire d'esquadra qu'es un naviri mejan de  tonas amb una vocacion antinaviri, antisosmarina e antiaeriana e qu'èra capabla de menar de flotilhas. Fins ais 1980, formèron la basa dei fòrças oceanicas francesas.
* l'escortaire rapide qu'es un naviri leugier a mejan (aperaquí  tonas) especializats dins la lucha antisosmarina.
* l'avisò escortaire qu'es un naviri mejan (aperaquí  tonas) amb una vocacion antisosmarina e antinaviri. Èran utilizats per França per protegir sei regions d'otramar.
* l'escortaire costier qu'es un naviri leugier (400 tonas) amb un ròtle antisosmarin.
Dempuei la fin de la Guèrra Freja, lo concèpte foguèt pauc a pauc abandonat per França.


File:EE Surcouf D621.jpg|Escortaire d'esquadra *Surcouf*.
File:Le Bourguignon F769.jpg|Escortaire rapide *Le Bourguignon*.
File:Commandant Bourdais.jpg|Avisò escortaire *Commandant Bourdais*.
File:Le Fringant P640.jpg|scortaire costier *Le Fringant*.


## Liames intèrnes

* Destroièr.
* Fregata.
* Patrolhaire.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Antilòp

Lo tèrme **antilòp** designa de nombrosas espècias de romiaires als artelhs egals indigènas de divèrsas regions d'Africa e d'Eurasia.

Los antilòps comprenen un taxon de bordilhièr (grop divèrs, *wastebasket taxon* en anglés) al sen de la familha dels bovids, englobant totes los romiaires del Mond Vièlh que son definits - dempuèi Peter Simon Pallas - per las banas que son persistentas al contrari dels buòus, cabras, cèrvis o dels motons. Los antilòps son considerats coma lo grop fraire dels cèrvis al sen del infraòrdre Pecora. Los mascles an de banas mai grandas que las femes.

## Veire tanben
### Ligams intèrnes
* Antilopins

### Ligams extèrnes
*  https://web.archive.org/web/20170425071504/http://www.cosmovisions.com/antilopes.htm#RtAyirmxciusCAug.99
*  https://web.archive.org/web/20170315035931/http://ecologie.ma/les-5-antilopes-du-maroc/
## Nòtas e referéncias
Onhoassa

Las **onhoassas**, **escanolhas**, **cebards**, o **saussissas de vailet**, que son onhons que hican o que deishan en tèrra tà'us har germiar, dab la mira de n'amassar los onhons joens gessits de l'onhon-mair.

## Vocabulari
Los mots "onhoassa", format dab onhon (latin pop. *unionem) + -assa (sufix aumentatiu) ; e "cebard" format dab ceba (latin caepa) + -ard (sufix aumentatiu), qu'an lo sens de gròs onhon, gròssa ceba. Que designan permèr l'onhon-mair dab las soas tiras, mes per extension que designan tanben, los joens qui seran cuelhuts e consumits.
Lo mot "escanolha" que s'emplega tanben dab aqueras duas accepcions.

## Ta'us har viéner
A la fin de l'abòr (mes de noveme), hicar en tèrra un ognon deus bèths (generaument ua ceba roja). Deishar un detzenat centimètres de tèrra per dessús, tà que las pèrnas damorin blancas deu pè. Au cap de quauque temps que puntejan cinc o shèis tiras d'onhons qui's neureishen de la mair. L'onhon-mair que s'esmodeish a mesura que creishen los joens. Que'us cau amassar a la debuta deu primtemps (deu 15 de mars au 15 d'abriu).
Que son generaument minjats en moleta.


onhoassa_1.jpg|Onhoassa au casau
onhoassa_2.jpg|Onhoassa
onhoassa_3.jpg|Onhoassa en copa


## Nòtas
Peter Simon Pallas

**Peter Simon Pallas** (* 22 de setembre de 1741, Berlin - 8 de setembre de 1811, ibid.), foguèt un zoològ e botanista alemand, celèbre per sos trabalhs en Russia.
Pòrta de Brandeborg

La **Pòrta de Brandeborg** (*Brandenburger Tor* en alemand), que se situa a l'entrada de l'ancian Berlin, es un simbòl de la vila, mas foguèt durant gaireben tres decennis lo simbòl de sa division: lo monument fasiá partit del mur de Berlin. Foguèt bastit per Carl Gotthard Langhans (1732-1808) per lo rei de Prússia Frederic Guilhèm II (1744-1797). Foguèt bastida entre 1788 e 1791 dins l'estil neoclassic, en s'inspirant del Propilèu de l'Acropòli d'Atenas.
(10019) Wesleyfraser

**(10019) Wesleyfraser** es un asteroïdede la cencha principala. Foguèt descobèrt lo 25 de junh de 1979 a l'Observatòri de Siding Spring per Eleanor Francis Helin e Schelte J. Bus.
(10032) Hans-Ulrich

**(10032) Hans-Ulrich** es un asteroïdede la cencha principala. Foguèt descobèrt lo 3 de setembre de 1981 a l'Observatòri de Palomar per Schelte J. Bus.
Pangolin

Los **pangolins**  son una familha de mamifèrs insectivòrs de còs alongat e escatós. Vivon dins las regions tropicalas e equatorialas d'Africa e d'Asia del Sud-Èst.
## Descripcion
Li agrada los bòsques e la savana amb una tèrra sablosa. Sa vista es plan baissa mas sa sentida es plan desvolopada. Dormís la jornada enrotlat amb la coa a un arbre e viu la nuèit. A la particularitat que son còs es cobèrt d'escatas rojas. Quand sentís un dangièr, fa coma los erices : se met en bola e quilla las escatas. Sas patas son cortas, sa coa de còps es mai longa que lo còs. A cinq dits ondrats d'arpions. A pas cap de dents. Aqueste mamifèr es lo mai braconejat del mond. Manjam de formigas e de termits (insectivòr)amb lor lenga tan granda coma lor còs.

## Ligams extèrnes
*  http://www.bestioles.ca/mammiferes/pangolin.html
*  https://web.archive.org/web/20170318175433/http://ecologie.blog.lemonde.fr/2013/02/28/le-pangolin-mammifere-le-plus-menace-par-le-braconnage/
Piròga

Una **piròga** (var. **pirauga**) es una embarcacion lònga e estrecha sovent facha d'un tronc d'aubre cavat. Sovent de propulsion umana (rems ò pertegas), pòu tanben èsser equipada de velas ò, pus rarament, d'un motor fòrabòrd. Apareguda durant la Preïstòria, es encara fòrça utilizada en Africa, en Oceania, en Asia dau Sud-Èst e dins quauquei regions d'America.

## Liames intèrnes

## Nòtas e referéncias


## Bibliografia
Pericles

**Pericles** (en grèc ancian: Περικλῆς, *Periklễs*, literalament "enrodat de glòria"; Atenas, c. 495 abC – idem, 429 abC) foguèt un eminent e influent estratèg, orator e òme d'Estat atenenc durant l'Edat d'aur de la ciutat, mai que mai entre las guèrras Medicas e la guèrra de Peloponès. Èra lo filh de l'òme politic Xantipe e d’Agariste, de la poderosa familha dels Alcmeonides.

Pericles faguèt de la Liga de Delos un empèri atenenc e menèt sos compatriòtas durant las doas primièras annadas de la guèrra de Peloponès. Aguèt una influéncia tant prigonda sus la societat atenenca que Tucidides, un istorian contemporanèu, lo qualifiquèt de *primièr ciutadan de sa patria* e que son epòca es de còps nomenada lo sègle de Pericles. Las fonts sus sa vida son nombrosas mas discordantas ; Pericles marquèt sos contemporanèus e las generacions seguentas a Atenas, dins lo mond ellenistic, puèi roman : existisson nombrosas fonts literàrias anticas a son subjècte que los autors sonde còps que i a venguts de classics. 
S'illustrèt tanben dins la promocion de las arts, una de las principalas rasons per la quala Atenas ten la reputacion d'èstre lo centre educatiu e cultural del mond grèc antic. Es a l'origina del projècte de bastison de la màger part de las estructuras encara presentas uèi sus l'Acropòli d'Atenas coma lo Partenon.
Pigarg (Agla de mar)

Lo pigarg es un agla que viu en America del Nòrd. Quand es adult a lo cap blanc (se ditz lo pigarg a cap blanc), lo bec jaune qu'es plan corbat, e pas de plumas sus las arpas (qu'aquò es una particularitat diferenta de las autras aglas). Las femes son mai grandas que los mascles.
Viu a la broa dels lacs e ribièras, sus las lònas costièras, dins los estuaris e las costas ribassudas e las isclas.

Ligams :
http://www.oiseaux-birds.com/fiche-pygargue-tete-blanche.html
https://fr.wikipedia.org/wiki/Pygargue_%C3%A0_t%C3%AAte_blanche
Ghil'ad Zuckermann

**Ghil'ad Zuckermann** (en ebrèu: צוקרמן גלעד, ) es un lingüista e revitalista que trabalha dins los contactes lingüistics, la lexicologia e l'estudi de las lengas, culturas e identitats. Zuckermann ten una Cadièra de Lingüstica e Lengas amenaçadas a l'Universitat d'Adelaïda en Austràlia.

"En 2011 [...] Zuckermann contactèt la comunautat barngarla per los ajudar a reviscolar e recuperar la lenga barngarla. Aquesta demanda foguèt acceptada amb estrambòrd pels barngarlas e los trabalhs  comencèron a Port Lincoln, Whyalla e Port Augusta en 2012" (Stephen Atkinson, 2013). La recuperacion es basada sus de documents vièlhs de 170 ans.

## Òbras
* ''Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond'', 2020, Oxford University Press  / 
* ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew''.  Palgrave Macmillan. 2003.  /  
* ''Israelit Safa Yafa (izraelski to piękny język)''. Am Oved, Tel Aviv. 2008. 
* ''Engaging – A Guide to Interacting Respectfully and Reciprocally with Aboriginal and Torres Strait Islander People, and their Arts Practices and Intellectual Property''. Australia. 2015.
* ''Dictionary of the Barngarla Aboriginal Language of Eyre Peninsula, South Australia''. Australia. 2018.
* ''Jewish Language Contact'' (Special Issue of the *International Journal of the Sociology of Language* 226). 2014.
* ''Burning Issues in Afro-Asiatic Linguistics''. 2012.
* ''Barngarlidhi Manoo (Speaking Barngarla Together)'', Barngarla Language Advisory Committee, 2019. (''Barngarlidhi Manoo'' – Part II) 

### 

*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* "Complement Clause Types in Israeli", *Complementation: A Cross-Linguistic Typology* (RMW Dixon and A Aikhenvald), pp. 72-92. Oxford: Oxford University Press. 2006. 
* "'Etymythological Othering' and the Power of 'Lexical Engineering' in Judaism, Islam and Christianity. A Socio-Philo(sopho)logical Perspective", *Explorations in the Sociology of Language and Religion* (T Omoniyi & JA Fishman), pp. 237–258. Amsterdam: John Benjamins. 2006. 
* "Blorít: Pagans' Mohawk or Sabras' Forelock?: Ideological Secularization of Hebrew Terms in Socialist Zionist Israeli", *The Sociology of Language and Religion: Change, Conflict and Accommodation* (T Omoniyi), pp. 84-125. UK: Palgrave Macmillan. 2010. 
* "Icelandic: Phonosemantic Matching", *Globally Speaking: Motives for Adopting English Vocabulary in Other Languages* (J. Rosenhouse & R. Kowner), pp. 19-43. Clevedon-Buffalo-Toronto: Multilingual Matters. 2008.

## Filmografia
* Fry's Planet Word, Stephen Fry
* SBS: Living Black: S18 Ep9 - Linguicide
* Babbel: Why Revive A Dead Language? - Interview with Prof. Ghil'ad Zuckermann
* ''Language Revival: Securing the Future of Endangered Languages'', edX MOOC

## Ligams extèrnes
* Ghil'ad Zuckermann, D.Phil. (Oxon.)
* University Staff Directory: Professor Ghil'ad Zuckermann 
* Ghil'ad Zuckermann, Academia
* Jewish Language Research Website: Ghil'ad Zuckermann
* Professor Ghil'ad Zuckermann's website
* Australian of the Day: Ghil'ad Zuckermann
* Voices of the land, Anna Goldsworthy, The Monthly, September 2014.
* BBC World Service: Reawakening Language

### Referéncias
Rinhac (Condomés)

**Rinhac** es ua anciana comuna de Gasconha. Administrativament, es dens la comuna de Poi e Ròcalaura, departament de Gers e region administrativa d'Occitània, ancianament de Mieijorn-Pirenèus.

## Toponimia
Lo nom deus *Rinhac*s veng generalament deu nom gallic d'òme *Renios* (o *Rennios*) damb lo sufixe *-acum* , latinizacion deu sufixe gallés *-āco(n)*. Mes i a noms aparentats que venguen deu nom gallic *Rīginios*. Rinhac èra donc probablament ua anciana grana propietat antica qu'avèva per mèste *Ren(n)ios* o *Rīginios*.

## Demografia

## Nòtas e referéncias
Vertèlh

Un **vertèlh** o **verdilh** o ua **husèra** qu'es ua peça anulara qui serv de volant d'inercia tau hus deus hialaires.

Lo vertèlh que's hica a l'estrem baish deu hus e qu'ajuda a hilar las fibras textilas per estorçuda. Lo son pes que permet ua hialada mei regulara e rapida, en guardar mei longtemps lo hus en rotacion, com ac hè, per exemple un cibòt.
Que tròban vertèlhs de totas mestiors un chic pesugas : ceramica, pèira, metau...

## Vocabulari
Los mots "vertèlh" e "verdilh" que vienen deu latin *verticillum* : peson de hus.
*Verticillus* qu'a tanben balhat lo mot sabent "verticille", emplegat en botanica, per analogia de forma : las camas de las plantas verticilladas que semblan hus qui serén provedits d'aqueths pesons.

## Nòtas
Ben (omonimia)

## Lo « ben » coma causa
* Un '''ben''' en economia  designa una  *causa*, un objècte, e diferís de la notion de servici. 
:: Mai d'una categoria de Bens son realizats: Ben intermediari, ben manufacturat, ben de consomacion, ben d'equipament, ...
* Un '''ben''' en drech designa una causa definida pel drech e que se'n pòt prene la possession coma un ben mòble o immobilièr
:: Diferents tipes de bens sont destriats en foncion de lor estatut juridic: ben public (un ben o un servici que l’utilizacion est non rivala e non exclusiva), Ben comun (que la proprietat o l'usatge son partejats), ben privatiu, bens antirivals (que l'usufruch es pas privatiu), bens rivals...
* Un ben immaterial escambiat sur l'Internet.

## Lo « Ben » coma un concèpte
* La nocion de **ben** s'opausa a la nocion de **[[mal]]**.
:: lo '''ben''' en filosofia o bontat
:: lo '''ben''' en religion
* Le Ben comun, comprés non pas coma un ben material partejat mas coma un principi o a un ideal de partejar.
Tèrra (element)

vinheta|200x200px|La montanha dels quatre elements, de Cole T. Catskill (1843)
Dins las culturas classicas, la **tèrra**, compresa coma la matèria que compausan los còrses solids, èra percebuda coma un dels elements primordials del cosmòs.

## Tradicion grèga
Dins la filosofia e sciéncia de la grècia antica èra un dels quatre elements amb l'aiga, l'aire e lo fuòc. 

D'entre los filosòfs presocratics, Xenofans de Colofon (vèrs 570-475 AbC) prepausèt la tèrra (o la fanga) coma lo principi de totas las causas materialas (arkhé). Segon el, tot se destrusís tornant periodicament a la fanga primitiva, que tòrnan a ne sortir de nòvas formas indefinidament. Pasmens, l'èsser demòra sempre dins la meteissa unitat imudabla. Mai tard Empedocles d'Agrigent (vèrs 450 AbC) teorizèt qu'en realitat èran quatre las "raiças" de la natura: fuòc, aire, aiga e tèrra. Las quatre arras d'Empèdocles demorèron establidas coma los quatre elements de la filosofia classica.
vinheta|70x70px|Cube
Platon (427-347 aC), dins son dialòg Timeu parla de l'estructura del cosmòs, afirmèt que la tèrra èra formada d'imperceptibles atòms en forma de cube, atal coma los autres elements seguissián la forma d'autras polièdres regulars. Que lo cub siá l'unic d'aqueles políedres qu'encastra perfièchament kos autras explicariá la natura solida de la tèrra.

Lo discípol de Platon Aristòtel (384-322 aC) desvolopèt una teoria diferenta pels elements. En estat de repaus s'estructuravan concentricament a l'entorn d'un centre de l'univèrs en formant l'esfèra sublunara. La tèrra se trobariá al luòc central, environada d'aiga. Segon los parelhs duals de qualitats que definiguèt Aristòtel, las caracteristicas de la tèrra èran la frejor e la secada.

## Autras
drecha|vinheta|Simbòl alquimic de la tèrra
En medecina grèga antica basada sus la umorisme, la tèrra èra associada amb la bila negra, que partejavan las caracteristicas de calor e umiditat. Correspons tanben a la sason de l'automne per la meteissa rason.

En alquimia, la tèrra èra associada a la sal, e se representava amb un triangle equilateral puntant cap aval, biseccionat per una linha orizontala.

Segon la tradicion astrologica occidentala las personas nascudas jols signes del taure, la verge e lo capricòrne an las caracteristicas de la tèrra, e sas personalitats tendon a èsser calmas, practicas, responsablas, prudentas, caputs e inflexibles.

## Vejatz tanben
* Tèrra
Ben (religion)

Lo **Ben**, al sens religiós, s'opausa al Mal. Lo Ben representa l'ensemble de las aspiracions positivas essencialas de l'uman, qu'aquelas darrièras an per subjècte son compliment vital o sas aspiracions esperitalas. Dins gaireben totas las teologias, Dieu es lo simbòl del ben e la font de tot çò qu'es favorable al compliment dels òmes.

## Vejatz tanben
* Etica
* Morala
* Ben en filosofia
Ben (filosofia)

[vinheta|Personificacion de la bontat, [1839]]
Lo **ben** o **bontat** es la qualitat morala que pòrta lo subjècte a agir de biais corrècte, es una vertut e un objectiu de vida se la persona vòl obrar en acòrdi amb son etica. Segon lo corrent filosofic, lo ben pòt consistir en unas menas o autras caracteristicas, mas totas las escòlas son en acòrdi amb de decalògs basics (que per los defensors del jusnaturalisme constituirián un ben natural, precedissent quina que siá societat), coma lo respècte de la *vida* e ensajar de nafrar pas los autres, e tanben de seguir de principis filosofics, s'escartar del vici, cultivar l'amor, èsser conscient de la quita existéncia e de la valor de las quitas decisions o evitar los excesses.

Aital lo ben se pòt comprene dempuèi una posicion metafisica, donant al ben la categoria d'entitat pròpria, cap a una posicion etica ont lo ben seriá una caracteristica puntuala d'unas accions umanas, passant pel jusnaturalisme, que considèra qu'existís un drech natural que mòstra la diferéncia entre lo Ben e lo Mal, a caval de las doas posicions.

## Metafisica, etica e religion
Existisson diferentas concepcions quand s'agís de considerar çò qu'es lo ben:

I a una opcion que prepausa l'existéncia d'un ben absolut (e, doncas d'un mal absolut). Seriá la concepcion metafisica del ben e del mal. Segon aquela vision lo ben es pas una caracteristica de las accions umanas, mas una entitat plena que luta contra lo mal. Las concepcions filosoficas en relacion a la justificacion d'unes postulats religioses an sovent aquela vision, ligant lo ben a Dieu (Agustin d'Ipona, Tomàs d'Aquin). La concepcion d'aquel ben filosòfic es ligada aital a la morala prepausada dempuèi la religion.

I a una opcion, amb de multiplas interpretacions, que prepausa lo ben, pas coma una entitat, mas coma una seria de caracteristicas de las accions umanas que permeton de las qualificar coma bonas. Es lo ben de l'etica. 

## Bona accion
Pasmens, i a pas una vision unica sus cossí qualificar una accion de bona o marrida, determinant atal lo concèpte de ben.

Las eticas teleologicas prepausan qu'una accion es "bona" quand las consequéncias d'aquela accion o son. Aristòtel considèra qu'una accion es bona quand provesís la felicitat, Epicur considèra qu'una accion es bona quand provisís lo plaser, David Hume considèra qu'una accion es bona quand provòca de sentiments d'aprobacion (emotivisme morala), o John Stuart Mill, representant màger de l'utilitarisme, considèra qu'una accion es bona quand provesís lo benèsser maxim pel un nombre maxim de personas. (Principi d'utilitat).

Las eticas deontologicas prepausan qu'una accion es bona en foncion de la quita accion e pas de sas consequéncias. Immanuel Kant lo somet mejans son imperatiu categoric formulat en tèrmes seguents: "òbra solament segon aquela maxima que pòsca voler que venga, al meteis temps, lei universala". 

## Referéncias


## Bibliografia
* Aristotèl. *Etica a Nicomac*.

## Ligams extèrnes
* Article de José Vicente Mestre sul Ben Etic
Comissari politic

Un **comissari politic** es un oficier que despend d'una ierarquia politica diferenta de la ierarquia militara. A una foncion ideologica e es cargat de renfòrçar lo morau dei tropas e de susvelhar sa fidelitat. Segon leis armadas e lei periòdes, son poder pòu èsser inferior ò superior a aqueu deis oficiers militars. La foncion foguèt creada au sen de l'armada francesa durant lo periòde revolucionari mai venguèt famosa per son utilizacion per l'armada sovietica. D'efèct, a la creacion de l'Armada Roja, lei comissaris politics èran cargats de susvelhar leis oficiers eissits de l'armada tsarista – nombrós car lei bolchevics mancavan de quadres. Avián un poder superior a la ierarquia militara e èran en carga de la propaganda dirècta, de la disciplina e dau contraròtle deis òrdres donats per lei militars. Après lei desfachas de 1941-1942, aqueu ròtle foguèt reduch e principalament limitat a la propaganda e a un contraròtle indirèct de la fidelitat dei tropas. Après la Segonda Guèrra Mondiala, plusors armadas de país comunistas adoptèron la foncion a sei fòrças armadas.

## Liames intèrnes

* Revolucion Francesa.
* URSS.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Jusèp Amiell Solè

Mossèn **Jusèp Amiell Solè** (Garòs, Arties e Garòs, Naut Aran, 18 d'abriu de 1930 – Vielha, 17 de deseme de 2024) siguèc un sacerdòt e escrivan aranés.

## Biografia
Estudièc ath Seminari de La Seu d'Urgèl e siguec ordenat sacerdòt eth 1954. A estat rector de Bossòst eth 1973 e de La Pobla de Segur eth 1977. Tradusic ar aranés eth Missau e eth 17 de gèr de 1979 dèc ara capèla deth Pater Noster de Jerusalèm, eth Pair Nòste en aranés. Posterioraments siguec director espirituau deth Seminari Diocesan e eth 1991 siguec nomentat rector de Vielha. Actuauments ei canonge deth Capítol Catedralici der Avescat d'Urgelh, eth prumèr aranés escuelhut entad aguest cargue dempús de 1805.

A participat actiuaments ara reviscolada dera cultura aranesa e a estat secretari dera Fondacion deth Musèu Etnologic dera Vau d'Aran, membre deth Patronat deth Musèu dera Vau d'Aran e cofundador dera revista Tèrra Aranesa. Tanben a tradusit ar aranés eth Nau Testamènt (2010) e eth Libre dels Psalmes (2011) e a escrit Gòis des sants veneradi ena val.

Peth sòn trabalh de defensa e promocion der aranés, pera sua normalizacion lingüistica ena liturgia e era vida quotidiana, a arrecebut entre auti guerdons eth Prèmi Lengua Viua eth 2004, en junh 2010 era Medalha d'Aur deth Conselh Generau d'Aran e eth 2012 era Crotz de Sant Jordi.

## Òbres
* *Petit Missau Aranés* (1978)
* *Crotzes e drapèus istoriques dera Val d'Aran*
* *Nau Testament* (2010)
* *Salms* (2011)
* *Istòria dera Glèisa en Aran* (2016)

## Referéncies
Loís Claudi de Saussa de Fraissinet

**Loís Claudi de Saussa de Fraissinet** (en francés: *Louis Claude de Saulces de Freycinet*), nascut a Montelaimar lo 8 d'agost de 1779 e mòrt au domeni de Fraissinet a Saussa dins Droma lo 18 d'agost de 1842, foguèt un geològ e geograf. Naveguèt a l'entorn de la Tèrra, e en 1811 publiquèt la primièra mapa de mostrar la totalitat de las còstas d'Austràlia.
Governador general d'Austràlia

Lo **[[governador general]] de [[Commonwealth]] d'[[Austràlia]]** *(en anglés : *'Governor-General of the Commonwealth of Australia*')* es lo representant del cap de l'Estat australian, la reina Elisabèt II del Reialme Unit, reina d'Austràlia. Aquesta foncion es ocupada per  Sam Mostyn que succediguèt a David Hurley lo 1 de julhet de 2024.
Monarquia australiana

Austràlia es una monarquia constitucionala e un reialme de Commonwealth. La reina Elisabèt II del Reialme Unit regna dempuèi lo 6 de febrièr  de 1952. D’après la constitucion d'Austràlia, los poders de la reina son delegats al governador general, qu'es nomenat per la reina conformament a l'avís del Primièr ministre australian. Dins los domenis que concernisson Austràlia, la reina agís pas que conformament al vejaire de sos ministres australians.
Peter Cosgrove

Lo general Sir **Peter John Cosgrove**, nascut lo 28 de julhet de 1947 a Sydney, es un ancian oficièr de l'armada australiana, governador general d'Austràlia dempuèi 2014.

Cap de l*'[[Australian Defence Force]]* (ADF) del 3 de julhet de 2002 al 3 de julhet de 2005, aquesiguèt una fama nacionala en 1999, quora, coma general major, dirigiguèt la mission internacionala al Timòr oriental (INTERFET).

Lo 28 de genièr  de 2014, designat governador general d'Austràlia per la reina Elisabèt II del Reialme Unit sus la recomandacion del Primièr ministre Tony Abbott, succediguèt oficialament a Quentin Bryce lo 28 de març seguent.

## Referéncias
Gòri

**Gòri** (en georgian: გორი), es una vila dau centre de Georgia situada a la confluéncia dei rius Liakhvi e Kura. Fondada per lo rèi georgian David IV (1089-1125), foguèt una importanta fortalesa durant l'Edat Mejana. Après l'annexion de la region per Russia au començament dau sègle XIX, recebèt l'estatut de vila. Durant lo periòde sovietic, venguèt un centre industriau e sa populacion aumentèt. En despiech d'una crisi economica grèva dins lo corrent deis ans 1990, agantava aperaquí  abitants en 2014.

La vila es dominada per la fortalesa medievala de Goristsikhe. A proximitat se tròba l'anciana vila trogloditica d'Oplistsikhe e la gleia d'Atenis Sioni, que data dau sègle VIIen. 

En aost de 2008, durant la segonda guèrra d'Ossetia, foguèt bombardada e ocupada per lei fòrças armadas russas.

Gòri es tanben conegut per èstre lo luòc de naissença dau dictator sovietic Iòssif Stàlin, de l'engenhaire Alexander Nadiradze e dau filosòf Merab Mamardashvili.

## Galariá

Image:Gori fortress, c 1642.jpg|La fortalesa de Gòri en 1642, per lo missionari italian Cristoforo di Castelli
Image:Gori ISS.jpg|Gòri vist de l'Estacion espaciala internacionala
File:170 Gori L'hôtel de ville.JPG|L'ostau de vila d'estil estalinian


## Personalitats ligadas amb la vila

*Iòssif Stàlin (1868-1953) politic, dictator.
*Alexander Nadiradze engenhaire
*Merab Mamardashvili filosòf

## Nòtas e referéncias
.africa

**** es un nom de domeni generic geografic. Es en servici dempuèi lo 15 de febrièr de 2017.
## Referéncias
.hotels

**** ("ostalariás", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 7 d’abril de 2017.
## Referéncias
Shida Kartli

**Shida Kartli** (en georgian :შიდა ქართლი), AFI/ ʃidɑ kʰɑrtʰli/) es una region (*[[Mkhare]]*) de Georgia. Consistís en las municipalitats seguentas: Gòri, Kaspi, Kareli, Java, Khashuri; e una vila autonòma, Gòri.

La part nòrd de la region, nomenada Java, e los territòris del nòrd de Kareli e Gòri, (aira totala de 1,393&nbsp;km²) son contrarotlats per las autoritats de la Republica autoproclamada d'Ossetia dau Sud dempuèi 1992.
Quiçac

**Quiçac** es un toponim occitan, transcrich *Quissac* en francés. S'atròba:
* Quiçac dins lo departament de Gard
* Quiçac dins lo departament d'Òlt
* Quiçac dins Òlt e Garona, anciana comuna annexada a Launhac en 1829.
Gueez

drecha|vinheta|Eliza Codex

Lo **gueez**  (ግዕዝ, ), a vegada *etiopian ancian* o *classic*, es una lenga parlada en Etiopia e en Eritrèa fins al sègle XIV. Segon d'analisis ancianas, lo gueez seriá per fòrça lengas en Etiopia (coma l'amaric e lo tigrigna) çò que lo latin es a la lenga nòstra, mas sembla ara que son de fach de lengas sòrres qu'evoluèron en parallèl.  Lo gueez s'escriu amb un alfasillabari, una varianta de l'alfasillabari etiopian.

## Istòria
esquèrra|vinheta|Bíblia etiopiana del sègle XX.
drecha|vinheta|Genèsi 29:11-16 en guèz, sègle XV
vinheta|Lo gueez d'entre las lengas semiticas, pendent l'antiquitat.
drecha|vinheta|Las lengas semiticas, origina geografica e nombre de locutors
Atestat a partit del sègle III o IV ApC, lo gueez desapareis coma lenga parlada vèrs lo . La literatura en gueez s'espeliguèt del sègle XIII a XVIII. Demorat sabenta de l'Etiopia fins al , lo guèz es uèi emplegada sonque coma lenga liturgica de la Glèisa etiopiana ortodòxa, de la Glèisa eritrèa ortodòxa, de las Glèisas catolicas etiopiana e eritrèa e de la comunautat Beta Israèl.

Los primièrs escrichs en gueez utilizan un afabet d'origina sudsemitic compausat sonque de  consonantas. Demòran unes exemples datant dels sègles III o IV. D'entre los escrich, i a lo *Conflicte d'Adam e Èva contra Satan*, un apocrif veterotestamentari paleocrestian, lo *Libre dels Jubilèus*, e lo *Libre d'Enòc* en version integrala. Lo gueez se podiá escriure en bustrofedon, coma las inscripcions grègas arcaïcas. 

Dins son libre *Travel to discover the source of the Nile,* James Bruce conta que lo prince Menelik, filh de la reina de Saba e del rei Salamon, se'n va del Iemèn per s'installar fàcia a la Mar Roja en Abissinia (nòrd de l'Etiopia), seguit dels sieus gents, es a dire los doctors de leis judaïcas qu'accompanhavan la reina Balqis a son partença de Jerusalèm. Aquò explica en seguida d'encontras amb los pastors, lo gueez sembla èsser la mèscla de l'ebrieu amb la lenga locala a l'origina. Segon Bruce l'Ancian Testament en gueez possedís las meteissa caracteristics qu'à l'epòca de Salamon (puèi traduch de l'ebrieu en gueez).

## Nòtas e referéncias

## Ligams extèrnes
* La Bíblia en gueez
Albert d'Unha

**Albert d'Unha** (Unha, Naut Aran, Val d'Aran) siguec un sant legendari, venerat localaments coma patron des segadors.

## Legenda
Era tradicion ditz qu'Albert ère hilh deth pòble d'Unha, ena Val d'Aran. Ère segador e fòrça devòt: coma recompensa divina, eth solei segaue mès forment qu'es sòns companhs plegadi; açò hège que li auessen enveja e li hessen males passades, mès tostemp se ne gessie ben. Un còp que la percaçauen, arribèc en arriu Garona e volec trauessar-lo; com qu'eth barquer ère d'acòrd damb es auti segadors, non volie passar-lo: Albert prenec eth sòn capèl e lo lancèc ar arriu, s'i metec dessús sòn e trauessèc er arriu sense problèmes. Per açò, tanben siguec invocat pes barquers.

Partic, mès, e deishèc era val entà anar tath Gironès, a on tanben siguec segador. Tanben i siguec envejat pes auti segadors, que lo heren dehòra a còps de pèira. En hugir, arribèc en un arriu shut; era legenda transmetuda per Joan Amades ditz qu'eth sant pishèc ath lhet der arriu e se hec un cabau tan abondiu qu'eth nau arriu detenguec es sòns perseguidors: dempús de semes, er arriuet arrecep eth nòm de Unyà (ara escrit Onyar), a causa dera procedéncia deth sant.

Sant Albert d'Unha ère venerat, peth sòn mestièr, coma sant patron des segadors, e se celebraue eth dia 13 de mai.
Josep Forment

**Josep Forment** (Bossòst, 1962 - Barcelona, 9 de junhsèga de 2014) siguec un editor, escrivan e arrevirador aranés.

Neishut ena Val d'Aran e hilh de mair francesa, estudièc Filosofia e Direccion Cinematografica, maugrat que centrèc era sua activitat professionau en sector editoriau coma comerciau e editor (Ediciones B, La Magrana, El Andén), e sustot ar editoriau Alrevés, que trabalhèc dempús deth sòn inici. Ère un especialista en Arthur Rimbaud, de qui auie tradusit es sues òbres complètes e diuèrses assaigs, *Arthur Rimbaud, La belleza del diablo* (2009) e *Arthur Rimbaud, Poesía al raso* (2011). Collaborèc damb era emissora en catalan Ràdio 4. Coma escrivan publiquèc un poemari, un libre de relats e un roman. Ère maridat e auie un hilh. Tanben difonec era òbra de Jean-Jacques Lafaye e Víctor del Árbol, atau coma classics coma Chrétien de Troyes.

## Ligams extèrnes
*Josep Forment ara Associacion d'Escrivans en Lengua Catalana (AELC)

## Referéncias
Nauta Egipte

[vinheta|Mapa de las [Nome (Egipte antica)|nomes de Nauta Egipte.]]
vinheta|Principals sites de l'Egipte antica

La **Nauta Egipte** (صعيد مصر o الصعيد * <small>prononciacion [[Arabi egipcian|egipciana]]: </small> ) *es la region situada al sud de l'actuala Egipte. De tot temps, lo Nil avent estat l'ais de preocupacion principala dels egipcians, es donc a el que fa referéncia lo qualificatiu naut. 

Lo Nil, que pren sa font en Africa centrala (dins la region dels Grands Lacs), desemboca dins la mar Mediterranèa dins lo dèlta al nòrd. Es doncas logic (segon la lei de l'escorrement dels fluvis) que lo sud del país siá mai naut que lo nòrd. Es perque la Nauta Egipte correspond a la partida sud del país, de la region d'Afroditopòlis (al sud de Menfis) fins a la nauta restanca d'Assoan e als confins de Nubia.

## Vilas de Nauta Egipte

Vilas classificadas del Nòrd al Sud.

* Cinopòlis
* Abidòs
* Coptòs
* Tèbas
** Karnak
** Loxòr
* Esna
* Edfó
* Kôm Ombo
* Assoan
** Elefantina
** Philæ

## Sites arqueologics

* Necropòli tebana:
** Val dels reis: necropòli dels faraons de la dinastia XVIII, XIX e XX;
** Val de las reinas: necropòli de las reinas a partir de la dinastia XIX;
** Val dels nòbles: necropòli dels cortesans de l'Empèri Mejan a la Bassa Epòca;
** Deir el-Bahari: temples funeraris de Montouhotep II (dinastia XI), d'Hatchepsot e Thoutmôsis III (dinatia XVIII), tomb de Senenmout (dinatia XVIII);
** Deir el-Medineh: temple d'Hat Hor, espeluga capèla de Ptah, vilatge e necropòli dels artisans;
** Cheikh Abd el-Gournah: temples funeraris de Sethi Ièr (dinastia XIX), e de Sennefer, conse de Tèbas ;
** Ramesseum: temple funerari de Ramsès (dinastia XIX);
** Medinet Habou: temple funerari de Ramsès (dinastia XX) e temple d'Amòn (dinatia XVIII);
** Kom el-Hettan: temple funerari d'Amenhotep (sègle XVIII), colosses de Memnon;
** Malkatta: palai d'Amenhotep (dinastia XVIII);
* Tèbas:
** Temple de Karnak: temples d'Amòn Rê, de Mout, de Khonsou, de Montou, de Ptah, capèlas e catacombas d'Osiris;
** Temple de Loxòr: temple d'Amòn Min;
* Temple de Kôm Ombo
* Philæ :
** Temple de Philæ

## Vejatz tanben

* desèrt de Tebaïda
Cataractas del Nil

vinheta|Las Cataractas del Nil

Las **cataractas del Nil** son de rabeges, mai que de tombadas d'aiga, deguts a d'encombraments rocasuts dins lo lièch del fluvi. Al nombre de sièis, fan malaisida e dangierosa, dins de luòcs precises, la navigacion sul fluvi, mas la copant pas.

Dempuèi lo Nòrd de Khartom al Sodan actual, la val del Nil serpejar de cataracta en cataracta fins a l'Egipte. Dempuèi l’Antiquitat, Erodòt evòca aqueles « Etiopians » que vivon entra la primièra e la sieisena cataracta del Nil.

La Nubia s'espandís de la primièra cataracta fins a la quatrena cataracta.

Lo desèrt de Baioda se trapa dins la bocla formada pel le Nil entre la quatrena e la sieisena cataracta.

## Primièra cataracta

vinheta|La primièra cataracta, vist dempuèi l'anciana restanca d'Assoan

Dins l'Antiquitat, la primièra cataracta del Nil èra la frontièra sud de l'Egipte. Se trapa just en amont d'Assoan al nivèl de l'illa de Begah. Regulada per la restanca d'Assoan, se presenta ara jos la forma d'una cordelada d'illa barrant le fluvi. Los canals formats constituisson una restanca que se pòt percorrir en nau.

## Segonda cataracta

Sesostris I pacifica la Bassa Nubia a la seguida de son paire e fa bastir un ensemble de fortalesas, completadas pels successors fins a Sesostris. Al còr de la cataracta, aquel darrièr fa bastir doas enòrmad ciutadèlas: a Semna sux la riba oèst e Kumma a l’èst. 

## Tresena cataracta

D'entre los ròcs en granit, es quilhada una statuat del faraon negre Taharqa.

## Quatrena cataracta

La quatrena cataracta del Nil se caracteriza per sos rabegs e sas enòrmas formacions rocasudas.

## Cinquena cataracta

vinheta|La cinquena cataracta del Nil al Sodan

Es situada mai a l'Èst.

## Sieisena cataracta

A cinquanta quilomètres al nòrd de la capitala sodanesa, lo desèrt es emplit de formacions graniticas, derrièrrs contrafòrts de la sieisena cataracta.

## Nòtas

## Bibliografia

* .
Monofisisme

Lo **monofisisme** es un corrent cristologic que considèra que l'unica natura del Crist es divina. Sorgiguèt pel primèr còp al segle V e aguèt diferentas manifestacions dins l'istòria, coma aquela dels acefals. Foguèt condemnat coma eretgia a l'escasença del concili de Calcedònia (451), qu'assegura que Jèsus reunís en el una doble natura: aquela umana (per l'Encarnacion) coma filh de la Verge Maria, e aquela divina coma Filh de Déu, doctrina establida aprés de diferents concilis. Tanben s'opausa a l'eretgia opausada, lo nestorianisme. Per aquò los cristians **monofisitas** son nomenats tanben ***precalcedonians***.

I a dos corrents basics del monofisisme: lo primièr afirma que la natura umana que teniá Jèsus al naícer foguèt dissolguda dins la divina (defendut per Eutiques de Constantinòble) e lo segon nega pas la natura umana, mas sosten qu'es absoludament dominada per la divina, que la rason divina prenguèt la plaça de la ment umana (com explicava, entre d'autres, Apollinar de Laodicèa).

Se difusèt en Egipte, Siria e Armenia Armènia. Ara, son de glèisas monofisicas la Glèisa ortodòxa siriaca o jacobita, e la Glèisa ortodòxa siriomalankar en l'Índia, la Glèisa ortodòxa còpta, la Glèisa ortodòxa etiopiana e la Glèisa apostoloica armeniana.

## Vejatz taben
* esquisma.

## Referéncias

## Bibliografia
* W. Frend: *The Rise of the Monophysite Movement*, Cambridge 1972.
* *Die Geschichte des Christentums. Altertum*, hrsg. von Jean-Marie Mayeur, Luce Pietri, Andre Vauchez, Bd. 3, Sonderausgabe, Freiburg i.&nbsp;B. 2005, ISBN 3451291002.
Dongola

**Dongola** (arabi : دنقلا Dunqulā ; arabi sodanais : Dungulā) es lo cap luòc de l'Estat del Nòrd al Sodan. A vegada, se destria la Nòva Dongola de l'anciana Dongola (nubian ancian: Tungul ; arabi : دنقلا القديمة Dunqulā al-qadīma ; arabi sodanés: Dungulā-il-gadīma ; sovent Vièlha Dong), la capitala de la Nubia crestiana de l'empèri de Makuria.

## Situacion

La vila modèrna es situada dins le centre de la Nubia, a près de  al sud del lac Nubia, la partida del lac Nasser al Sodan e a  al nòrd oèst de Khartom, sus la riba esquèrra del Nil. Es a  en aval de l'anciana Dongola, es a dire al nòrd èst. Es poblada de près de  abitants.

## Istòria
Pendent l'Ancian Empèri egipcian, la region de **Dongola** se nomenava Iam e pendent amb lo Empèri Mejan, Irem. Independent vèrs lo sègle IV, de l'union amb lo règne de Nobatia sorgiguèt lo règne de Makurra que l'ancina ciutat de Dongola, situada a unes 110 km al sud de l'actual ciutat, de l'altre costat del riu, n'èra la capitala. La vilèlha Dongola foguèt atacada per una armada musulmana dirigida per Abd Allah ibn Sad ibn Abi Sarh en 652 mas los musulmans faguèron retirada amb un acòrdi (*bakt*). Lo palai reial foguèt bastit en 1002. Lo regne foguèt dominat per la tribú dels mamelocs egipcians los darrièrs ans del sègle XIII (des 1275). En 1315 un sobeiran musulman, Bershambo (Saif al-Din Abdallah), lo primèr que teniá lo país, foguèt plaçat al tròn pels mamelucs i el Palau reial es va convertir en mesquita (29 de maig de 1317); poc després es va aixafar l'intent de mantenir l'independéncia èra dirigida per l'ex rei Kerembes en1324. Vèrs en 1366 fogèt definitivament annexiat a l'Egipte e la ciutat demorèt gaireben despoblada. La region foguèt incorporada a la fin del sègle XV o al començament del XVI al regne de Sennar, fondat pels Funj en 1484 i a Dongola s'establiguèt un rei vassal (*makk*) que governava al nòrd fins a la tresena cataracta del Nil ont dominavan lo Barabra, que reconeguèt la sobeirania otomana al segle XVI. Al segle XVII sorgiguèt la confederacion dels Shaykiyya. La nòva Dongola foguèt fundada pels mamelocs qu'avián escapat de las proscripcions de Muhammad Ali en 1811 e foguèt lo sèti d'un *kashif* enfrentat als Shaykiyya; venguèt capluòc de la província (e sèti d'un *mudir* o governaire) quand foguèt ocupada per Muhammad Ali d'Egipte en 1821, qu'eliminèt los mamelucs e shaykiyya. Casèt dins la mans de Muhammad Ahmad en 1885 mas tornèt èsser conquerida pels britanics e egipcians el 1896. Ara fa partit del Sodan, primièr del protectorat angloegipcian que s'uniquèt unir al Wadi Halfa e lo Berbèr per formar la província del Nord, e en 1956 de l'estat independent de Sodan.

## Vejatz tanben
* Makuria
* Vielha Dongola
Manuel de Almeida

**Manuel de Almeida**, o tanben **Manoel de Almeida** (Viseu, Portugal, 1580 - Goa, 1646) foguèt un jesuista e explorador portugués.

## Biografia

Nomenat ambaissador de l'emperador d'Etiopia Susneyos en 1622, se n'anèt a Suakin amb tres companhs. Atal explorèt Etiopia de 1625 a 1633 e assistiguèt quitament a las funeralhas de Susneyos (1632), abans d'èsser expulsat del territòri.

Venguèt puèi inquisidor a Goa (possession portuguesa en Índia) ont moriguèt en 1646.

## Òbra

* *Historia de Etiopía a Alta ou Abassia* (1660)

## Bibliografia

* Baltazar Téllez, *The Travels of the Jesuits in Ethiopia*, 1710 (LaVergue: Kessinger, 2010), p.&nbsp;213-221
* Nicolas Balutet, *Contrabandista entre mundos fronterizos*, 2010, p.&nbsp;163
* François Angelier, *Dictionnaire des Voyageurs et Explorateurs occidentaux*, Pygmalion, 2011, p.&nbsp;54 

## Ligams extèrnes
Alibofièr

L**'alibofièr** es lo nom commun del *Styrax officinalis*, un arbust de la familha de las Estiracacèas.

## Descripcion
Buta sus un sol fresc e umid, es adaptat als sols calcaris. Se desvelopa al solelh, o mièja ombra. Es sovent boissonant (5- de naut), fòrça ramificat. Las jovas tijas son pubescentas. Sa rusca es lisa, d'un brun grisenc, e s'escata al vielhum. Son fulham es caduc. Las fuèlhas son altèrnas, fan 6-, son ovals o obovals, l'apex es punchut, la nervadura centrala es plan marcada, mai clara. Las fuèlhas son d'un bèl vèrd sus la fàcia superiora alara que la fàcia inferiora es blanquinosa e cotonosa.

La florason de l'alibofièr se debana a la prima/estiu (mai - junh). La flor es blanca, perfumada e mellifèra. Las flors son bisexuadas, axilara, en esquilas pendentas (), amassada en ramelet terminals. La coròlla a 5-7 petals possedís fòrça antèras jaunas, lo calici es de cinc lòbes.

Los fruchs apareisson en estiu (julhet-agost), s'agís d'una drupa pichona ovoïda de la talha d'una avelana, carnuda, blanc verdenca. La drupa conten mai sovent una sola grana redonda, bruna, lisa e fòrça dura.

De varietats botanicas existisson:
* *Styrax officinalis* var. *californicus* (Torr.) Rehder (1915) (sinonim: *Styrax californicus* Torr.)
* *Styrax officinalis* var. *fulvescens* (Eastw.) Munz & I.M. Johnst. (1924) (sinomim: *Styrax californicus* var. *fulvescens* Eastw.)
* *Styrax officinalis* var. *jaliscanus* (S. Watson) Perkins (1907) (sinomim: *Styrax jaliscana* S.Watson)
* *Styrax officinalis* subsp. *redivivus* (Torr.) Thorne (1978) (sinomim: *Darlingtonia rediviva* Torr., *Styrax officinalis* var. *redivivus* (Torr.) R.A.Howard)

## Utilizacion
Plini, dins son *[[Istòria naturala (Plini)|Istòria naturala]]*, indica qu'aquel arbust buta en Siria. alà, çò dich, se'n servís coma perfum e per far fugir las sèrps. Es utilizat tanben dins la medecina pendent l'antiquitat contra la tos, los mals de garganta e del peitrina, e tanben las escròlas (inflamacion de las glandolas linfaticas presentas dins lo còl); favoriza la menstruacion e la digestion. Fin finala, coma fòrça plantas per Plini, dintrava dins la composicion d'antidòtas contra los poisons, en subretot la jolverdassa.

Quand se realiza de talhs sul pé, raja de gotas blancas de estírax liquid que ven espés al contacte de l'aire. Aquel baume es ric en acid benzoíc. La resina de l'alibofièr es utilizada coma encens. Es una categoria de benjoïn, comercialament nomenat estorax.

Ara s'utiliza un baume a basa d'estírax, que ten proprietat cicatrizantas e antisepticas.

Fichièr:Styrax officinalis flowering.jpg|Florason
Fichièr:Styrax officinalis fruits.jpg|Fruchs
Fichièr:Styraxofficinalis.jpg|Flors


## Annexes

### Articles connexes
* Benjoïn
* Papièr d'Armenia

### Ligams extèrnes
* 
* 
*