open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beta Israèl

Lei **Beta Israèl**, **Falachas** ò **Josieus Etiopians** èran una comunautat josieva de l'Empèri Etiopian installada dins lei regions de Tigre e de Gondar. L'origina de son installacion es desconeguda. Formavan de principats pichons que foguèron a cha pauc conquistats per leis Etiopians fins au sègle XVII. I foguèron a cha pauc marginalizats (defensa de tenir de tèrras, acusacions de mascariá... etc.). En causa de son isolament, an desvolopat de trachs religiós pròpris e lo contacte ambé lo judaïsme occidentau au sègle XIX a entraïnat de modificacions importantas dei rites dei Beta Israèl per redurre lei diferéncias. Dempuei 1975, son oficialament reconeguts coma josieus per Israèl e la quasi totalitat a quitat Etiopia per s'installar dins aqueu país dins lo corrent deis annadas 1980 e 1990. I èran oficialament  en 2009 (còntre mens de  sus lo territòri etiopian) mai i foguèron totjorn victimas de discriminacions.

## Liames intèrnes

* Judaïsme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Faras

**Faras** foguèt una vila majora de Nubia durant l'Antiquitat e l'Edat Mejana. Situada a la frontiera entre Egipte e lei reiaumes antics de Kush e medievaus de Nobatia e de Makuria, èra una posicion estrategica lòng de la Vau de Nil que permetiá de contrarotlar lo comèrci en direccion dau territòri egipcian e de la Mar Mediterranèa. Foguèt tanben un relèu intellectuau e culturau que favorizèt la difusion de la cultura e la religion egipciana, grèga puei romana (compres bizantina) vèrs lo sud. 

Probablament fondada dins lo corrent de l'Antiquitat per lei Kushitas, venguèt un centre administratiu important après la conquista egipciana de Nubia au sègle XV av. JC. Gràcias a sa posicion estrategica, garduèt un ròtle important après la restauracion de l'independéncia de Kush. Dins lo corrent de l'Edat Mejana, èra un centre crestian fòrça important dins lo nòrd-èst d'Africa. Foguèt la capitala dau Reiaume de Nobatia e demorèt la vila pus importanta dau nòrd de Nubia après l'annexion de Nobatia per Makuria. Foguèt a cha abandonada ambé lo declin progressiu de Makuria e lo tranferiment de l'evescat de Faras a Qasr Ibrim au sègle XIV.

Au sègle XX, lo site foguèt submergit per lo Lac Nasser. Una mission arqueologica polonesa i menèt de cavaments d'urgéncia importants entre 1961 e 1964 qu'an permes de descubrir mai d'un vestigi major. En particular, de pinturas d'estile bizantin famosas foguèron trobadas dins lei roïnas de la catedrala.

## Liames intèrnes

* Nobatia.
* Makuria.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Montanha Negra (omonimia)

La **Montanha Negra** pòt èsser:
* un massís occitan: la Montanha Negra
* un país europèu: Montenegro
Reiaume de D'mt

Lo **Reiaume de D'mt** es un reiaume antic dau nòrd d'Etiopia aparegut vèrs la fin dau sègle IX av. JC. Sembla èsser l'estat pus ancian de l'Istòria d'Etiopia. Es mau conegut en causa de l'abséncia de vestigis arqueologics.

Localizat a l'entorn de la vila de Yeha, qu'èra probablament sa capitala, lo Reiaume de D'mt sembla aver desvolopat de relacions bònas ambé lo Reiaume de Saba situat en Iemèn. De debats existisson entre istorians per determinar la natura indigèna ò iemenita dau reiaume. Pasmens, dins totei lei cas, i a acòrd per reconóisser l'importància de l'influéncia de Saba sus son organizacion. Au nivèu tecnologic, D'mt desvolopèt l'utilizacion de l'araire, creèt un ret d'aigatge e inventèt d'otís e d'armas de fèrre pròprias. Sa disparicion es generalament datada dau sègle V av. JC mai lei rasons e lo debanament de sa disparicion son desconeguts. Après son afondrament, foguèt remplaçat per de principats mens importants fins a l'emergéncia dau Reiaume d'Aksum au sègle I av. JC.

## Liames intèrnes

* Reiaume d'Aksum.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ezana

**Ezana** foguèt lo rèi d'Aksum vèrs lo periòde 320-360. Succediguèt a son paire Ousanas e foguèt remplaçat per MHDYS. Son rèine marquèt l'emergéncia dau Reiaume d'Aksum coma poissança majora de la fin de l'Antiquitat.

Encara enfant au començament de son rèine, foguèt premier plaçat sota la regéncia de sa maire e dei conselhiers de son paire. En particular, dos conselhiers crestians anavan tenir un ròtle important e convertir lo rèi entre 341 e 346. Aquò foguèt a l'origina de la difusion dau cristianisme en Etiopia car la religion novèla venguèt rapidament populara au sen de l'aristocracia de la Cort. En fòra dei questions religiosas, Ezana foguèt un cap militar eficaç que renforcèt la defensa dau territòri d'Aksum e la proteccion deis axes comerciaus regionaus qu'èran a l'origina de la prosperitat dau reiaume. Divèrseis estèlas descubèrtas per leis arqueologs indican ansin una tiera de victòrias lòng dau litorau de la Mar Roja e dins la Vau de Nil.

A sa mòrt, Aksum èra citat per lei Romans e lei Grècs coma una poissança majora dau sègle IV. Èra alora en liason comerciala ambé Constantinòple, Pèrsia, Índia e mai d'una regions d'Africa Orientala e sa zòna d'influéncia politica s'estendiá sus lei doas ribas de la Mar Roja.

## Liames intèrnes

* Reiaume d'Aksum.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha d'Adua

La **batalha d'Adua** se debanèt lo 1 de març de 1896 entre lei fòrças de l'Empèri d'Etiopia dirigidas per lo negus Menelik II e aquelei dau Reiaume d'Itàlia comandadas per lo generau Oreste Baratieri. S'acabèt per una victòria etiopiana restontissenta e una desfacha totala dau còrs expedicionari italian que foguèt quasi anientat. D'efèct, leis Italians ( òmes e 52 canons) foguèron susprès per una armada etiopiana fòrça importanta ( òmes e 42 canons), equipada d'armas de fuòc relativament modèrnas e ben disciplinada. Numericament inferiors, poguèron pas arrestar leis atacas etiopianas e seis unitats foguèron submergidas e finalament rompudas. Perdiguèron  tuats,  bleçats e  presoniers còntra  a  mòrts e  a  bleçats dins lo camp etiopian. Lo succès de l'armada dau negus marquèt la fin de la Premiera Guèrra Italoetiopiana e la fin dei temptativas menadas au sègle XIX per lei poissanças colonialas per s'establir sus lo Plan Etiopian. Confirmèt tanben l'independéncia d'Etiopia ambé la signatura dau tractat d'Addis Abeba (26 d'octòbre de 1896).

Aquela batalha es demorada famosa per divèrsei rasons. Premier, foguèt la premiera victòria militara d'una nacion africana còntra una armada europèa. Assegurèt pereu un prestigi important a l'Empèri d'Etiopia e au negus Menelik II que permetèt d'integrar lo país dins lo jòc diplomatic mondiau ambé l'installacion d'ambaissadas europèas a Addis Abeba après la batalha. Enfin, es venguda un mite important de l'Istòria d'Etiopia e la remembrança dau combat es totjorn celebrada coma fèsta nacionala cada 2 de març.


File:Battle of Adwa tapestry at Smithsonian 2.png|Representacion etiopiana de la batalha.
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM De slag bij Adua TMnr 5956-2.jpg|Pintura etiopiana modèrna (1965-1975) reprensentant d'un biais tradicionau la batalha.
File:Battle of Adwa 2.png|Representacion italiana de la batalha.
File:Avanti i mei alpini Adua.jpg|Autra representacion italiana de la batalha.
File:Ebalgume.jpg|Representacion italiana de la cavalariá etiopiana sus lo prat batalhier d'Adua.
File:Adoua 1.jpg|Representacion britanica de la batalha.
File:Menelik - Adoua-2.jpg|Representacion francesa dau negus Menelik II sus lo prat batalhier d'Adua.
File:1896.jpg|Celebracion de la remembrança de la batalha en març de 1904.


## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lista dels primièrs ministres de Qatar

thumb|130px|Blason de Qatar.
Lo **[[Primièr ministre]] de [[Qatar]]** (en Arab رئیس الوزرا القطری) es lo cap del Consèlh de Ministres e la segonda autoritat pus importanta del país.

L'actual primièr ministre es Abdullah bin Nasser bin Khalifa Al Thani dempuèi lo 26 de junh de 2013.

## Lista dels primièrs ministres de Qatar (1970 - uèi)

## Vejatz tanben
* Lista dels emirs de Qatar
Marcel Gumbs

**Marcel Gumbs** ei un òme politic de Sent Martin deu Sud, qui ei nommat purmèr ministre a partir deu 19 de decémer de 2014.
## Referéncias
Menelik II

thumb|right|Expansion dau territòri etiopian pendent lo rèine de Menelik II.

**Menelik II** (17 d'aost de 1844 - 12 de decembre de 1913) foguèt lo negus de l'Empèri Etiopian dau 3 de novembre de 1889 au 12 de decembre de 1913. Succediguèt a Yohannes IV (1872-1889) e foguèt remplaçat per Iyasu V (1913-1916).

Èra a l'origina lo fiu dau negus de Choa, un dei senhors feodau major de l'Etiopia dau sègle XIX. En 1856, venguèt ostatge a la Cort de Tewodros II (1855-1868). I demorèt fins a 1868 e sa fugida vèrs son país natau onte foguèt coronat negus un an pus tard. Refusèt tanben de reconóisser la legitimat dau negus de Tekle Giyorgis II (1868-1872) e assaièt de reversar son successor Yohannes IV. Pasmens, son armada poguèt pas resistir ais armas modèrnas de son rivau e deguèt se sometre en 1878. Obtenguèt una autonòmia larga en Choa e lo drech d'estendre son territòri en direccion dau sud e de l'èst. Gràcias a una tiera de victòrias e a de contactes bòns ambé leis Europèus, creèt pauc a pauc una armada poderosa e ben equipada que li permetèt de conquistar Arsi, Kaffa, lo país de Welayta e la ciutat-estat de Harar. A la mòrt de Yohannes, lei fèus de Menelik representavan aperaquí la mitat dau territòri etiopian e l'aristocracia auta de l'Empèri lo sostenguèt per venir lo negus novèu.

Son rèine marquèt l'emergéncia de l'Etiopia modèrna amb una politica de defensa de l'independéncia nacionala, de modernizacion de l'economia ò deis institucions e de perseguida de l'expansion territòriala acomençada dins leis annadas 1880 que donèt au país son territòri actuau. En particular, Menelik II venguèt famós per sa victòria d'Adua (1 de març de 1896) còntra lei temptativas de conquista coloniala italiana. Favorizèt tanben l'introduccion dei tecnologias occidentalas (creacion d'escòlas, d'espitaus, bastida dau camin de fèrre entre Addis Abeba e Jiboti... etc.). Pasmens, aquel esfòrç donèt gaire de resultat en causa de la feblessa dau nivèu iniciau de desvolopament de l'Empèri e la modernizacion regardèt subretot la capitala.

En 1909, Menelik II foguèt tocat per una malautiá grèva e deguèt a cha pauc abandonar lo poder. Per defugir un conflicte de succession entre lei partisans de sa frema e lei grands senhors etiopians, lo negus designèt son felen Iyasu coma eiretier. Pasmens, lei tensions demorèron importantas e Iyasu foguèt despausat tre 1916 car èra jutjat tròp pròche d'Alemanha.

## Liames intèrnes

* Batalha d'Adua.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Joan Sales

**Joan Sales i Vallès** (Barcelona, 19 de novembre de 1912 – Barcelona, 12 de novembre de 1983) foguèt un escrivan, poèta, traductor e editor catalan. Foguèt un militant catalanista de pes que se vegèt per aquesta rason obligat a s'exiliar primièr a l'estat francés e puèi en America centrala aprèp la guèrra civila. Posteriorament, aprèp sa tornada en Catalonha, son prètzfach tant dins lo mond de l'edicion coma dins la societat ajudèt considerablament la recuperacion sociala de la lenga catalana. 

Es conegut subretot per son roman *Incerta glòria*, publicat pel primièr còp en 1956 jos una forma censurada, e tornar en 1969 amb una version remanejada.

Recebèt la Crotz de Sant Jòrdi en 1982.

## Òbras
* *Rondalles escollides de Guimerà, Casaponce i Alcover* (1950)
* *Rondalles gironines i valencianes* (1951)
* *Rondalles d'ahir i avui* (1952)
* *Viatge d'un moribund* (1952)
* *Rondalles escollides de Ramon Llull, Mistral i Verdaguer* (1953)
* *Incerta glòria* (1956)
* *Incerta glòria*, version non censurada e aumentada (1969)
* *En Tirant lo Blanc a Grècia, òpera bufa* (1972)
* *Cartes a Màrius Torres* (1976)
* *El vent de nit* (1983)
* *Cartes de la guerra* (1986)
Fasilides

**Fasilides** (1603 - 18 d'octòbre de 1667) foguèt lo negus de l'Empèri d'Etiopia de 1632 a 1667. Succediguèt a son paire Susneyos (1607-1632), que foguèt obligat d'abdicar a son profiech en causa de sa politica religiosa, e foguèt remplaçat per son fiu Yohannes I (1667-1682).

Maugrat sa durada lònga, lo periòde de Fasilides es relativament mau conegut car laissèt ges de cronica de son rèine. Sa capitada principala foguèt d'amaisar lei tensions religiosas entraïnadas per son paire qu'aviá assaiat d'impausar lo catolicisme en plaça dau cristianisme ortodòx. Per aquò, exilèt lei jesuistas a Fremona avans d'ordonar son expulsion e la destruccion deis obratges catolics dau país. En parallèl, installèt sa capitala a Gondar que venguèt un centre comerciau major d'Africa de l'Èst. Pasmens, lo desvolopament de la capitala permetèt pas de defugir lo declin dau poder imperiau menaçat per lei revendicacions de l'aristocracia tradicionala e de l'aristocracia novèla formada au sen dau pòble oromò. D'un biais generau, lei transferiments financiers entre lei vassaus cargats de collectar l'impòst e l'emperaire demeniguèron entraïnant la baissa dei revenguts de l'Estat. Enfin, regardant lei relacions ambé leis estats vesins, se preocupèt d'aparar Etiopia còntra leis ambicions de l'Empèri Otoman en s'aliant ambé lei principats musulmans d'Africa de l'Èst.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Societat dei Nacions

La **Societat dei Nacions** (SDN) èra una organizacion internacionala introducha per lo Tractat de Versalhas de 1919 signat après la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918). Son objectiu èra de mantenir la patz en Euròpa e de favorizar lo desarmament, la prevencion dei guèrras gràcias au principi de seguritat collectiva, la resolucion dei conflictes per la negociacion e lo melhorament generau dei condicions de vida de la populacion.

L'importància donada a la negociacion collectiva e a la diplomacia marcava una rompedura fondamentala a respèct dei principis guerriers dei sègles precedents. Pasmens, coma la Societat aviá ges de fòrça armada pròpria, èra dependenta dei grandei poissanças per l'aplicacion de sei resolucions. Òr, leis estats èran generalament pas lèsts a donar lei mejans necessaris. De mai, leis Estats Units d'America refusèron de faire partida de la Societat, çò que limitèt son influéncia. Ansin, après divèrsei succès e reviradas dins lo corrent deis annadas 1920, la SDN foguèt totalament incapabla d'empachar leis agressions successivas dei país de l'Axe dins leis annadas 1930 a l'origina de la Segonda Guèrra Mondiala. La Societat dei Nacions es donc generalament considerada coma una revirada e foguèt remplaçada per l'Organizacion dei Nacions Unidas (ONU) en 1945.

## Liames intèrnes

* Tractat de Versalhas.
* Organizacion dei Nacions Unidas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Krar

Lo **krar** es un instrument de musica de còrdas d'Etiopia e d'Eritrèa. Es una mena de lira de cinc ò de sièis còrdas tradicionala de la musica etiopiana. Uèi, es de còps utilizat amb un amplificator.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Masenko

Lo **masenko** es un instrument de musica tradicionau d'Etiopia e d'Eritrèa. Es una mena de laüt d'una còrda que s'utiliza amb un arquier.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nòra

**Nòra** es un puèg d'Occitània situat dins la Montanha Negra, près de la termièra dels departaments d'Aude e de Tarn, a proximitat del Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc e culminant a  d'altitud.

## Geografia
Lo penjal meridional es situat dins lo departament d'Aude e lo piemont del penjal septentrional dins lo departament de Tarn.

Lo suc culminant a  d'altitud es situat dins Aude. Es lo punt culminant de la montanha Negra.

Los rius d'Arneta, e de Clamós an sas font per sos travèrses.

L'emetor de television de Nòra, d'una auçada de , es bastit sul suc. 

Las condicions climaticas son rudas en despièit de la febla altitud. Los bòsques de conifèrs s'arrestan a un pauc mens de  del suc per daissar plaça a una vegetacion mai o mens rasa faita de landas de brugas e expausada a un vent fòrt. Quora las condicions son optimalas, se pòdon veire: los Pirenèus, la mar Mediterranèa, las Corbièiras, los Monts de La Cauna, la plana tolosana.

## Fòrmas ancianas
*Montanea de Noro..., Nora* en 1341, *Nora* en 1471, *Montaigne appelée Noza* en 1533 .

### Galariá

Pradelles_05-06_7.jpg|Pradèlas als pès del pic de Nòra.
PicNore03.jpg|Vista de l'emetor de television au suc de Nòra.
Pic de Nore. Final par Pradelles-Cabardès.jpg|Nòra en venent de Pradèlas Cabardés


## Nòtas
.tires

**** ("penèus", en anglés) ei un nom de domeni generic. Ei en servici dempuish lo 18 de decémer de 2014.

## Referéncias e nòtas
.docs

**** (acorcha de "documents", en anglés) es un nom de domeni generic enregistrat per Google. Es en servici dempuèi lo 18 de decembre de 2014.

## Referéncias e nòtas
Reiaume de Kaffa

thumb|right|Lo Reiaume de Kaffa e l'expansionisme etiopian a la fin dau sègle XIX.

Lo **Reiaume de Kaffa** èra un estat ancian situat dins lo sud-oèst de l'Etiopia actuala. Apareguèt vèrs la fin de l'Edat Mejana (vèrs 1390 segon la tradicion) e demorèt independent fins a sa conquista per l'Empèri Etiopian en 1897. 

Segon la tradicion orala, la creacion dau reiaume foguèt l'òbra dau rèi Mingo vèrs 1390 que fondèt pereu una dinastia establa de 32 sobeirans. Pasmens, lo nom de la màger part d'aquelei rèis es totalament desconegut e son existéncia es pas demostrada. La premiera traça istorica dau Reiaume de Kaffa data de la segonda mitat dau sègle XVI quand lo negus Sarsa Dengel (1550-1597) assaièt de lo crestianizar. Obtenguèt quauquei succès ambé la bastida d'una glèisa dins la capitala mai lei dificultats etiopianas dau sègle XVII entraïnèt l'aplant e la revirada dau projècte.

Durant lo rèine de Gali Ginocho (1675-1710), Kaffa acomencèt una politica d'annexion dei pichons reiaumes vesins que foguèt perseguida per sei successors. Tato Shagi Sherocho (1775-1795) establiguèt la frontier sud lòng dau riu Omo e lo Reiaume agantèt son apogèu territòri sota Hoti Gaocho (1798-1821). Pasmens, la poissança dau Reiaume de Kaffa demorava limitada a respèct d'aquela d'Etiopia e poguèt pas resistir a l'invasion etiopiana de 1897. La captura de son darrier rèi, Gaki Sherocho (1890-1897), lo 11 de setembre marquèt la fin de son independéncia après quauquei mes de combats.

Après la conquista, la region conoguèt un declin important dins lo corrent dau rèine dau negus Iyasu V (1913-1916). En 1942, venguèt la basa de la província de Kaffa avans d'èsser integrada dins la Region dei nacions, nacionalitats e pòbles dau Sud en 1995.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mar de China

La **mar de China** pòt designar:
* la mar de China Orientala, una mar de l'ocean Pacific situada entre China, Corèa, Japon e Taiwan ;
* la mar de China Meridionala o mar de China del Sud, una mar de l'ocean Pacific situada entre China, Taiwan e l'Asia del Sud-Èst.
Antonio Rincon

**Antonio Rincon** (mòrt lo 3 de julhet de 1541) foguèt un diplomata francés d'origina espanhòla. Foguèt obligat de s'exiliar en França après una revòuta còntra Carles Quint. I intrèt au servici dau rèi Francés I e venguèt ambassador a Constantinòple de 1538 a 1541 per renovelar l'aliança entre França e l'Empèri Otoman. Pasmens, foguèt assassinat sus lo camin dau retorn dins la region de Pàvia per de soudats imperiaus. Aqueu murtre foguèt lo motiu oficiau de la Novena Guèrra d'Itàlia un an pus tard.

## Liames intèrnes

* Francés I.
* Novena Guèrra d'Itàlia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tayeb Salih

**Tayeb Salih** (12 de julhet de 1929 - 18 de febrier de 2009) foguèt un escriban sodanés fòrça famós qu'es considerat coma un deis autors majors de la literatura aràbia e de la literatura internacionala. Son òbra principala es *[[Sason de la migracion vèrs lo nòrd]]* escrich en 1969.

## Liames intèrnes

* *[[Sason de la migracion vèrs lo nòrd]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Djebel Marra

Lo **Jebèl Marra** es un volcan situat en Darfor dins lo sud-oèst de Sodan. Dempuei l'independéncia dau Sodan dau Sud, es la cima pus auta dau territòri sodanés amb una altitud de  m. Sa cima es ocupada per un caldeira d'un diamètre d'aperaquí 5 km que foguèt creada per una erupcion poderosa i a environ  ans. Sa darriera erupcion se debanèt en  av. JC mai de fumarolas pòdon totjorn s'observar dins la caldeira.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Atbara

**Atbara** es un riu african que traversa lei territòris etiopian e sodanés. Es lo darrier afluent important de Nil avans la Mar Mediterranèa. Sa fònt se situa 50 km au nòrd dau Lac Tana e a una longor totala d'aperaquí 805 km avans de se gitar dins Nil dins la region de la vila sodanesa d'Atbara. Presenta un debit fòrça variable de 0,3 m3/s en març a mai de 2 000 m3/s en aost.

## Liames intèrnes

## Bibiliografia

## Nòtas e referéncias
Tate Donovan

thumb|250px|Tate Donovan en julh de 2007
**Tate Buckley Donovan** (Tenafly, Nòva Jersei, 25 de setembre de 1963) es un actor, scenarista e realizador american.
Djebel Oda

Lo **Djebel Oda** ( m) es una montanha de Sodan qu'es la cima pus auta dau massís montanhós situat au nòrd-èst dau territòri sodanés lòng dau litorau de la Mar Roja.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Danny DeVito

thumb|250px|Danny DeVito en 2010
**Daniel Michael DeVito, Jr.**, mai conegut coma **Danny DeVito** (Neptune Township, Nòva Jersei, 17 de novembre de 1944) es un actor, realizador e productor american. Foguèt revelat gràcias a son ròtle de Louie De Palma dins la sèria *[[Taxi]]* (1978–1983), que li faguèt ganhar un prèmi Golden Globe e un Emmy.
Sukhoi Su-24

Lo **Sukhoi Su-24** es un bombardier tot temps de premiera linha d'origina sovietica. Sa concepcion acomencèt dins lo corrent deis annadas 1960 per luchar còntra lo F-111 estatsunidenc e intrèt en servici dins l'armada sovietica en 1974.  unitats foguèron produchas e aquel avion èra encara fòrça utilizat en 2012 amb 473 aparelhs en servici (9 avion pus utilizat dins lo mond).

## Liames intèrnes

* F-111, bombardier estatsunidenc similar.
* Sukhoi Su-34, bombardier rus d'origina sovietica destinat a remplaçar lo Su-24.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Saint-Germain-Nuelles

**Saint-Germain-Nuelles** es una comuna francesa, situada dins lo departament de Ròse e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, creada lo 1èr de genièr de 2013 coma resulta de la fusion de las comunas de Saint-Germain-sur-l'Arbresle e Nuelles,
MiG-23

Lo **MiG-23** es un avion de caça desvolopat per l'Union Sovietica dins lo corrent deis annadas 1960 e intrat en servici en 1970.  unitats son estadas produchas e l'aparelh conoguèt un succès important a l'exportacion. A l'origina, sa concepcion acomencèt ambé lo besonh de l'armada sovietica de tenir un caçaire similar au MiG-21 mai capable d'operar d'una pista somària. Foguèt utilizat dins mai d'un combat a la fin de la Guèrra Freja ambé lei fòrças aerianas sovietica, cubana, libiana ò siriana.

## Liames intèrnes

* F-4 Phantom II, avion similar d'origina estatsunidenca.
* F-111, autre avion similar d'origina estatsunidenca.
* Mirage F1, avion similar d'origina francesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
BRDM-2

Lo **BRDM-2** es un veïcul blindat amfibí de patrolha e de reconoissença desvolopat per l'Union Sovietica e intrat en servici en 1962. Sa concepcion deviá permetre de resòuvre lei problemas e lei limits observats sus lo BRDM-1 (abséncia de proteccion NBC, de vision nocturna ò de torèla e sistèmas d'observacion tròp limitats). La poissança de fuòc foguèt tanben aumentada ambé l'adopcion d'una mitralhaira de 14,5 mm.  unitats son estats produchs entre 1962 e 1989 e lo veïcul foguèt fòrça exportat dins lo blòt de l'Èst, en Asia e en Africa. Mai d'una varianta foguèt creada principalament amb de modificacions regardament lei sistèmas de comunicacion e d'armament.

## Liames intèrnes

* BRDM-1.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Alvis Saladin

L**'Alvis Saladin** (**FV 601**) es un veïcul blindat desvolopat per la companhiá britanica Alvis. Utiliza de pèças eissidas d'autrei veïculs de la seria FV 600 coma lo Saracen, lo Stalwart e lo Salamander. Gràcias a un armament important per un veïcul d'aqueu tipe (canon de 76 mm) e un blindatge relativament espés (32 mm), pòu assegurar de ròtles variats sus lo prat batalhier de la reconoissança au combat. Foguèt fòrça utilizat per lo Reiaume Unit e seis aliats (Oman, Àustralia... etc.) mai conoguèt tanben un succès important a l'exportacion.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sukhoi Su-25

Lo **Sukhoi Su-25** es un avion d'ataca au sòu desvolopat per l'Union Sovietica dins lo corrent de la premiera mitat deis annadas 1970 e intrat en servici en 1981.  unitats son estadas produchas e divèrsei variantas creadas. En 2012, èra un avion militar escampat au sen deis armadas de l'ancian blòt sovietic, en Orient Mejan e en Africa ambé 847 aparelhs en servici (8 reng mondiau).

Lo Sukhoi Su-25 foguèt utilizat dins mai d'un conflicte dempuei leis annadas 1980. Premier, foguèt fòrça utilizat pendent la Premiera Guèrra d'Afganistan per lei Sovietics. Foguèt tanben utilizat per Iraq còntra Iran durant la guèrra de 1980-1988 e durant la Guèrra de Kuwait (1990-1991). Puei, foguèt utilizat durant lei conflictes au sen de l'ancian blòt sovietic e en Africa dins lo corrent dei guèrras civilas de Chad, de Sodan e de Còsta d'Evòri.

## Liames intèrnes

* A-10, avion d'ataca au sòu estatsunidenc similar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Klaus Iohannis

**Klaus Werner Iohannis** es un òme politic romanés que foguèt president de la Republica de 2014 a 2025.
Paradise Cay

**Paradise Cay** qu’ei ua zona residenciau non incorporada enclavada en la ciutat de Tiburon, dens l’estat american de Califòrnia.

## Personalitats de Paradise Cay
* Robin Williams (1951-2014), actor e comedian american

## Nòtas e referéncias
Tipe 62

Lo **Tipe 62** es un carri leugier chinés desvolopat au començament deis annadas 1960 e intrat en servici en 1963 dins l'armada chinesa. Foguèt creat a partir dau Tipe 59 qu'èra tròp pesuc per operar dins lei regions montanhósas dau sud dau país. Per aquò, foguèt dotat d'un canon de 85 mm e d'un blindatge pus febles. Son sistèma electronic èra tanben mens sofisticat. 

 unitats son estadas produchas fins a 1989. Conoguèron tanben divèrsei modernizacions successivas, especialament au sen de l'armada chinesa. Lo Tipe 62 foguèt utilizat durant la Guèrra de Vietnam e la Guèrra Sinovietnamiana. I subiguèt de pèrdas importantas car son blindatge es tròp feble per arrestar lei tirs de roqueta e de missil. Dempuei aquelei conflictes, lei Tipe 62 son generalament utilizats per la reconoissença, lo sostèn de l'infantariá e la lucha còntra lei veïculs leugiers.

## Liames intèrnes

* Tipe 59.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Institut Nacional de l'Estatistica e dels Estudis Economics

L’**Institut Nacional de l'Estatistica e dels Estudis Economics** (melhor conegut jos l’acronim **INSEE** que ven del nom francés *Institut National de la Statistique et des Études Économiques*) es un servici public francés cargat del recuelh, de la compilacion e de la publicacion de las estatisticas. A lo sèti a París.

Creat en 1946, pren la seguida del Servici Nacional de l’Estatistica (SNS) del Ministèri de las Finanças.

Publica notadament:
* las resultas dels recensaments de la populacion
* l'indice dels prètz
* l'indice de referéncia de las rendas
* lo Còde official geografic que servís a numerotar las divisions administrativas de França (regions, departaments, arrondiments, cantons, comunas).

Es responsable del fichatge dels abitants e ciutadans de l’Estat dins la *Base des répertoires des personnes physiques* (BRPP) qu’atribuís a cadun un numèro nacional d’identificacion conegut coma "numèro de seguretat sociala" e tanben del fichièr dels electors (utilizat per las eleccions).

Publiquèt censat pas jamai d'estatisticas sus l’emplec de las lengas autras que lo francés sul territòri de l’Estat. La sola excepcion coneguda es lo recensament de 1999, que 380&nbsp;000 adults foguèron questionats.

## Bibliografia
* François Clanché. "Langues régionales,langues étrangères&nbsp;: de l’héritage à la pratique." *Insee Première*, n°830, febrièr de 2002 (analisi de l’enquèsta de 1999).
Denton Cooley

**Denton Arthur Cooley** (nascut lo 22 d'aost de 1920) es un mètge estatsundienc famós per son ròtle pionier dins la cirurgia cardiaca. En particular, foguèt l'autor de la premiera implantacion capitada d'un còr artificiau en 1969.

## Liames intèrnes

* Michael Ellis DeBakey, autre mètge estatsundienc pionier de la cirurgia cardiaca.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Chatt el-Arab

**Chatt el-Arab** ò **Arvand Rud** es lo canau principau dau deltà comun d'Eufrates e de Tigre. Lòng d'aperaquí 200 quilomètres, es un axe de comunicacion important, especialament per Iraq, e foguèt un enjòc major de la Guèrra Iran-Iraq de 1980-1988.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tiburon

**Tiburon** qu’ei ua ciutat de l’estat american de Califòrnia.

## Personalitats de Tiburon
* Paul Frees
## Nòtas e referéncias
Plottier

thumb|280px|right|Localitat de Plottier.

**Plottier** qu'ei ua localitat d'Argentina, situada dins la província deu Neuquén. Sa superfícia es de 142.6 km² e sa populacion en 2001 es 25 186 abitants.

## Ligams extèrnes

* Sit oficial de la localitat de Plottier en castelhan
Lenga dels signes islandesa

La **lenga dels signes islandesa** es una lenga dels signes emplegada per la Comunautat Sorda en Islàndia (200-250).

## Nòtas e referéncias
Reiaume d'Alodia

Lo **Reiaume d'Alodia** foguèt un reiaume crestian de Nubia (lo Sodan actuau) de l'Edat Mejana. Situat au sud de la V cataracta de Nil ambé Soba coma capitala, son istòria es quasi totalament desconeguda. Participèt probablament a la defensa de Nubia còntra leis invasions aràbias de 642 e de 652 car foguèt incluch dins lo tractat de patz signat entre Nubians e Arabis. Puei, demorèt probablament en patz ambé sei vesins e ambé leis estats que se succediguèron en Egipte. Son declin acomencèt entre lei sègles XIV e XV ambé l'arribada de nomadas musulmans dins la Vau Mejana de Nil. I opausèt una resisténcia lònga fins a son afondrament finau marcat per la conquista militara de sa capitala per lei Funjs en 1504. Pasmens, sa cultura aguèt una influéncia importanta sus lei venceires que s'inspirèron d'Alodia per fondar lo Sultanat de Sennar.

## Liames intèrnes

* Reiaume de Makuria.
* Reiaume de Nobatia.
* Sultanat de Sennar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Maxime Laubeuf

**Maxime Laubeuf** (23 de novembre de 1864, Poissy - 23 de decembre de 1939, Canas) foguèt un engenhaire francés pionier de la concepcion de sosmarins militars. En particular, foguèt a l'origina dau premier sosmarin de propulsion convencionala vertadier en 1899 ambé lo *Narval* que teniá un motor diesel per navegar a la superficia (en temps normau) e un motor electric per navegar en sotada (per lo combat). Aqueu concèpte se generalizèt rapidament e venguèt la nòrma fins a l'aparicion dau sosmarin de propulsion nucleara dins lo corrent deis annadas 1950. En 1904, participèt a la creacion de la premiera classa de sosmarins modèrnes de la marina francesa.

Foguèt elegit a l'Academia de Marina e a l'Academia dei Sciéncias.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Eugene Ely

**Eugene Burton Ely** (21 d'octòbre de 1886 - 19 d'octòbre de 1911) foguèt un aviator pionier de l'aeronautica estatsunidenca e dau desvolopament dau pòrta-avions. D'efèct, foguèt l'autor dau premier enaurament realizat dempuei un naviri (14 de novembre de 1910) e dau premier apontatge (18 de genier de 1911). Eugene Ely moriguèt lo 19 d'octòbre de 1911 dins l'espotiment de son avion dins lo corrent d'un vòl de demonstracion.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ascanio Sobrero

**Ascanio Sobrero** (12 d'octòbre de 1812, Casale Monferrato - 26 de decembre de 1888, Turin) foguèt un quimista italian. Descurbiguèt la nitroglicerina en 1847. En fàcia de la poissança de destruccion de sa descubèrta, assaièt sensa succès de s'opausar a son utilizacion.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Paul Vieille

**Paul Marie Eugène Vieille** (2 de setembre de 1854, París - 14 de setembre de 1934, París) foguèt un engenhaire e un quimista francés que trabalhèt sus leis explosius. Descurbiguèt l'onda explosiva ambé Marcellin Berthelot e desvolopèt la premiera pouvera sensa fum.

Recebèt lo Prèmi Monthyon en 1887, lo Prèmi Leconte en 1889 e foguèt elegit a l'Academia dei Sciéncias en 1904.

## Liames intèrnes

* Pouvera.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Henry Shrapnel

**Henry Shrapnel** (3 de junh de 1761 - 13 de març de 1842) foguèt oficièr au sen de l'armada britanica de la fin dau sègle XVIII e dau començament dau sègle XIX. Es famós per son invencion de l'obús de balas (uèi dich Shrapnel) en 1784 que foguèt adoptat per l'artilhariá britanica en 1803. Shrapnel conoguèt alora de promoccions rapidas e foguèt nomat luòctenent coronèu en 1804. Après la guèrra, Shrapnel demorèt dins l'artilhariá e finiguèt sa carriera coma luòctenent generau.

## Liames intèrnes

* Obús de balas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Molin d'aiga

Un **molin d'aiga** (var. **molina**) es un molin qu'utiliza la poissança idraulica d'un cors d'aiga ò pus rarament dei fòrças de marèa. Faguèt son aparicion dins lo corrent de l'Antiquitat ont es representat sus un bas-relèu dau sègle III ap. JC. La disparicion progressiva de l'esclavatge en Euròpa au començament de l'Edat Mejana entraïnèt sa generalizacion. Au sègle IX, lo molin d'aiga èra vengut una tecnologia frequenta que comencèt de declinar ambé l'aparicion de motors de vapor e d'electricitat eficaç au sègle XIX. Dispareguèt au començament dau sègle XX.

## Liames intèrnes

* Molin.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Igor Sikorsky

**Igor Ivanovich Sikorsky** (25 de mai de 1889, Kiev – 26 d'octòbre de 1972, Easton) foguèt un engenhaire estatsunidenc d'origina russa pionier dau desvolopament de l'avion e de l'elicoptèr. Acomencèt son trabalh en Russia en 1913 mai foguèt obligat de s'enfugir ais Estats Units en causa de la Guèrra Civila Russa. I fondèt una companhiá (Sikorsky Aircraft Corporation) e contunièt de desvolopar d'aeronaus. En particular, creèt en 1939 lo VS-300 qu'es lo premier elicoptèr estatsunidenc e lo premier elicoptèr destinat a una utilizacion militara.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Giulio Gavotti

**Giulio Gavotti** (17 d'octòbre de 1882, Gènoa - 6 d'octòbre de 1939, Roma) foguèt un engenhaire e un aviator italian pionier de l'aeronautica. En particular, es l'autor dau premier bombardament aerian lo 1 de novembre de 1911 e de la premiera mission aeriana de nuech en març de 1912.

## Liames intèrnes

* Bombardier.
* Bomba.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Benoît Fourneyron

thumb|200px
**Benoît Fourneyron** (31 d'octòbre de 1802, Sant Estève – 31 de julhet de 1867, París) foguèt un engenhaire francés que desvolopèt la premiera turbina de reaccion entre 1827 e 1832. Per la seguida, melhorèt sei modèls de turbina e creèt divèrsei companhiás en Euròpa (principalament de filaturas). S'interessèt tanben a la politica e venguèt pròche dau sant-simonisme e dau liberalisme. Foguèt elegit deputat (republican) de Léger de 1848 a 1849).

Recebèt un nombre important de prèmis e de guierdons per son trabalh coma la Legion d’Onor (1839), una medalha d'onor de l'Exposicion Universala de 1855 ò una plaça dins la jurada de l'Exposicion Universala de 1867.

## Liames intèrnes

* Turbina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Amir Taaki

**Amir Taaki** (Londres, 6 de febrièr de 1988) es un desvolopaire de videojòcs e de logicials britanic. Se faguèt famós mondialament gràcias a sa participacion dins lo desvolopament de la moneda virtuala sonada bitcoin mas tanben per d'autres projèctes de font dobèrta pionièrs. Foguèt en 2014 un dels creadors del Dark Wallet, un pòrta-moneda que oculta las transaccions de l'utilizaire, del temps qu'èra installat a la Kasa de la Muntanya a Barcelona.
Kasa de la Muntanya

La **Kasa de la Muntanya** es un monument istoric e lo centre d'un movement nacional catolic de Barcelona. Anciana torre de susvelhança de la Gàrdia Civila espanhòla situada a ras del Parc Güell, lo bastiment desafectat dempuèi 1983, e ocupat per de movements anarquistas tre novembre de 1989, es un simbòl de convivéncia e d'autogestion de mantes movement nacional catolic. Foguèt bastida en 1909 per la familha Güell e donada a la Gàrdia Civila per tal de susvelhar, limitar e reprimir las manifestacions dels obrièrs contra la borgesiá barcelonesa.

L'edifici albèrga tanben un collectiu d'activistas socials e programaires catalans coma Enric Duran, e tanben internacionals, coma Amir Taaki, qu'i residisson temporàriament e es considerat coma un dels referents internacionals del bitcoin.

Dins l'encastre de l'operacion Pandòra, lo 16 de decembre de 2014, lo bastiment foguèt espepissat pels Mossos d'Esquadra que n'emportèron de material informatic e telefonic, mas arrestèron pas degun del collectiu.

## Referéncias
Enric Duran

thumb|250px|Enric Duran en 2012
**Enric Duran i Giralt**, sovent escaissat **Robin Hood dels Bancs** o **Robin Banks** (Vilanova i la Geltrú, Catalonha, 23 d'abril de 1976) es un activista social catalan anticapitalista. 
Se faguèt conéisser lo 17 de setembre de 2008 quand revelèt qu'aviá obtengut 492.000 € gràcias a de crèdits de 39 entitats financièras, que tornèt pas e destinèt a l'edicion e distribucion de la revista *[[CRISI]]* e subretot al finançament de projèctes dels movements socials catalans.
Leonard Peltier

**Leonard Peltier** (Grand Forks, Dakota del Nòrd, 12 de setembre de 1944) es un activista amerindian dels Estats Units. Membre del Movement dels Indians d'America (AIM) foguèt arrestat e condemnat a la preson a vida en 1977 aprèp la mòrt de dos agents de l'FBI durant un conflicte que se debanèt en 1975 a la Resèrva Indiana de Pine Ridge. 



Leonard Peltier headshot from FBI Poster - 01.gif|thumb|Leonard Peltier en 1972
Leonard Peltier FBI Poster.gif|thumb|Aficha de chercha dau "Federal Bureau of investigation"
Cryfreedom.jpg|thumb|Escultura de protestacion a Liverpool.
FreeLeonardPeltierSign.jpg|thumb|Paneu damandent la liberacion de L. Peltier a Detroit



Venguèt posteriorament un simbòl internacional de la lucha pels dreches dels amerindians e de l'arbitrarietat judiciària americana contra los membres de las minoritats del país. Es considerat coma un presonièr politic per Amnesty International
Sanctuari d'Al-Hussayn ibn Ali

Lo **Sanctuari d'Al-Hussayn ibn Ali** es un endrech sacrat e un luòc de romavatge de l'islam chiita situat dins la vila iraquina de Kerbala. Protegís la tomba de l'imam Al-Hussayn ibn Ali, felen de Maomet, que foguèt executat a la batalha de Kerbala (680). La bastida dau sanctuari acomencèt en 684 mai lo luòc foguèt destruch mai d'un còp (763, 787, 850, 886 e 1016) e regularament restaurat. Sa fòrma acomencèt de se fixar au sègle XI mai de modificacions importantas aguèron luòc dins lo corrent dei sègles seguents.

## Liames intèrnes

* Chiisme.
* Al-Hussayn ibn Ali.
* Batalha de Kerbala (680).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sanctuari d'Al-Askari

Lo **Sanctuari d'Al-Askari** ò **Mosqueta d'Aur** es un luòc sant e un luòc de romavatge major de l'islam chiista. Protegís lei tombas deis imams Ali al-Hadi (828-868) e Hasan al-Askari (846-874). La construccion dau sanctuari acomencèt dins lo corrent dau sègle X. Conoguèt divèrsei modificacions e lo bastiment prenguèt sa fòrma actuala entre 1868 e 1905 après una tiera de trabalhs importants ordonats per lo chah Nasser al-Din Shah Qajar (1848-1896). En particular, un dòme cubèrt d'aur e una encencha blava i foguèron aponduts.

En 2006 e 2007, mai d'un atemptat causèt de pèrdas importants dins lo sanctuari (afondrament dau dòme e de dos minarets). De trabalhs importants son donc en cors per restaurar lo bastiment.

## Liames intèrnes

* Chiisme.
* Ali al-Hadi.
* Hasan al-Askari.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Djam

**Djam** es un site arqueologic d'Afganistan situat dins la Vau dau riu Hari Rud. Presenta en particular un minaret de 65 m d'autor bastit a la fin dau sègle XII ò a l'acomençament dau sègle XIII. Oblidat en causa de l'isolament de la region, lo luòc foguèt redescubèrt dins lo corrent dau sègle XIX. La significacion dau minaret es mau coneguda car sembla pas associat a una mosqueta. Es belèu una tor marcant la conversion de la region a l'islam e bastida dins l'anciana capitala de la dinastia dei Gúrides. D'efèct, de cavaments clandestins an mostrat l'existéncia de vestigis importants e rics (maubre, porcelana chinesa, pèças de moneda d'origina zoroastriana... etc.) dins lo sector.

Lo luòc foguèt classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat en 2002. Pasmens, es fòrça menaçat en causa dei cavaments clandestin, dei combats qu'an luòc en Afganistan dempuei leis annadas 1970 e dei vengudas deis aigas recurrentas de Hari Rud.

## Liames intèrnes

* Gúrides.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Gaston Wiet e André Maricq, *Le minaret de Djam : la découverte de la capitale des sultans Ghorîdes : XIIe-XIIIe siècles*, Klincksieck, 1959, (Mémoires de la Délégation archéologique française en Afghanistan, XVI).
* **[[francés|(fr)]]** Janine Sourdel-Thomine, *Le minaret ghouride de Jam : un chef-d'œuvre du XIIe siècle*, Académie des inscriptions et belles-lettres, Diffusion de Boccard, 2004 (Mémoires de l'AIBL, XXIX).
* **[[francés|(fr)]]** Bernard Dupaigne, *Afghanistan. Monuments millénaires*, Imprimerie nationale/Actes Sud,‎ 2007.

## Nòtas e referéncias
Bodas de Bamian

Lei **Bodas de Bamian** èran un grop de tres estatuas monumentalas excavadas dins un bauç de la Vau de Bamian situada dins lo centre d'Afganistan. Foguèron bastits entre 300 e 700 a l'iniciativa d'un centre religiós bodista situat lòng de la Rota de la Seda. Aqueu centre èra aparegut au sègle II e dispareguèt au sègle IX ambé l'islamizacion dei regions centralas dau continent asiatic. Segon lei racòntas de mai d'un viatjaire, leis estatuas èran ornats de pinturas, de joièus e d'aur.

Après la disparicion dau bodisme d'Asia Centrala e la destruccion de la vila de Bamian per lei Mongòls, leis estatuas perdiguèron sei decoracions. Doas estatuas demorèron visiblas fins a sa destruccion per lei Talibans en 2001. Lo destin de la tresena es totalament desconegut e es belèu ensablada.

## Liames intèrnes

* Bodisme.
* Rota de la Seda.

## Bibliografia

*  Zemaryalaï Tarzi, *L’architecture et le décor rupestre des grottes de Bamiyan*, 1977.

## Nòtas e referéncias
Parc de la zòna umida d'iSimangaliso

Lo **Parc de la zòna umida d'iSimangaliso** es una resèrva naturala d'Africa dau Sud centrada sus lo lac de Santa Lucia e de son estuari. Foguèt classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO en 1999.

## Liames intèrnes
* Resèrva naturala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Robben Island

**Robben Island** ò **Robbeneiland** es una illa de Sud-Africa situat au larg dau Cap. Foguèt utilizada coma preson, leprosariá, espitau psiquiatric e posicion militara de defensa. La preson venguèt famosa au sègle XX per aver acuelhit plusors opausants importants au regime d'apartheid (Nelson Mandela, Kgalema Motlanthe, Jacob Zuma... etc.). L'illa foguèt classada au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat en 1999.

## Liames intèrnes

* Apartheid.
* Leprosariá

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mosqueta de l'imam Ali

La **Moqueta de l'imam Ali** es lo tresen luòc pus sacrat de l'islam chiita e un endrech de romavatge major situada dins la vila iraquina de Nadjaf. Lo sanctuari assosta lo tombèu de l'imam Ali ibn Abi-Talib, cosin de Maomet e quatren califa dins la tradicion chiista. Segon la legenda, es tanben lo luòc d'enterrament d'Adam e de Noé. Es enviroutada per lo cementeri de Wadi-us-Salaam que fa partida dei necropòlis pus grandas de la planeta ambé mai de cinc milions enterrats e una superficia d'aperaquí 6 km².

La bastida dau sanctuari foguèt decidida en 977 per Adud al-Dawla de la dinastia buyida mai lo premier bastiment foguèt rapidament destruch per un incendi. Sa restauracion se debanèt en 1086 a l'iniciativa dau sultan seldjokide Malik Shah I (1072-1092). Enfin, de trabalhs importants d'agrandiment foguèron ordonats per Ismail I (1501-1514). Pasmens, dempuei leis annadas 1990, lo sanctuari es estat endomatjat mai d'un còp per lei combats que tocan Iraq.

## Liames intèrnes

* Chiisme.
* Ali ibn Abi-Talib.
* Wadi-us-Salaam.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fred Schneider

**Frederick William "Fred" Schneider III** (Newark, 1 de julhet de 1951) es un cantaire, compositor e musician american, fondator de la banda The B-52's.
Site deis ominides fossiles d'Africa dau Sud

Lo **site deis ominides fossiles d'Africa dau Sud** es un site paleontologic d'Africa dau Sud classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat en 1999. Situat a un cinquantenau de quilomètres au nòrd-oèst de Johannesburg, es format d'un trentenau de baumas cauquieras. Aperaquí un tèrç dei fossiles coneguts d'ominides i foguèron descubèrts dempuei 1935.

## Liames intèrnes

* *[[Australopithecus africanus]]*.
* *[[Australopithecus sediba]]*.
* *[[Paranthropus robustus]]*.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** L. R. Berger e B. Hilton-Barber, *Field Guide to the Cradle of Humankind*, Struik,‎ 2003.

## Nòtas e referéncias
Parc Maloti-Drakensberg

Lo **Parc Maloti-Drakensberg** es una zòna de proteccion e de conservacion de la natura e dau patrimòni que foguèt classada au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat en 2000. Es formada dau parc sud-african de Drakensberg e dau parc basuto de Sehlabathebe. Permet de protegir lei montanhas pus autas d'Africa dau Sud e de Lesotho, de vestigis d'art rupèstre realizat per lo pòble san e la principala region productritz d'aiga dau sud dau continent african.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mapungubwe

**Mapungubwe** es un reiaume ancian de Sud-Africa fondat vèrs 1075 e disparegut dins lo corrent dau sègle XIV. Sa capitala foguèt descubèrta lo 7 d'abriu de 1933 e leis arqueologs i an descubèrt mai d'un vestigi ben conservat de palais, de tombas reialas e d'ostaus. La vila èra centrada sus una còla fortificada utilizada coma luòc d'abitacion per lo rèi e sei soudats. Mestrejava l'agricultura e lo norigatge e èra liat ai rets comerciaus africans que li permetián de crompar de bens venguts d'Orient Mejan, d'Índia ò de China.

Lei vestigis de la capitala e son relarg forman un parc nacionau qu'es classat Patrimòni Mondiau de l'Umanitat dempuei 2003.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Gardner, G.A. (1955), *Mapungubwe: 1935 – 1940*, South African Archeological Journal **10** (39): 73–77.

## Nòtas e referéncias
Richtersveld

**Richtersveld** es una region formada de desèrts montanhós situada dins lo nòrd-oèst de Sud-Africa. Lo pòble nama i es installat dempuei aperaquí  ans. Lo sud es classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat dempuei 2007 coma paisatge culturau e botanic.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Butrint

**Butrint** es un site arqueologic situat dins lo sud d'Albania. Colonia grèga, la vila foguèt conquistada e ocupada per lei Romans en 167 av. JC. Pendent l'Edat Mejana, demorèt sota lo contraròtle de l'Empèri Bizantin que l'utilizava per protegir sa frontiera occidentala. En 1204, foguèt ocupada per la Republica de Venècia qu'i bastiguèt una importanta fortalesa. Pasmens, la vila declinèt pauc a pauc après aquela conquista e foguèt abandonada a la fin dau periòde medievau.

Lei recèrcas sus lo site acomencèron après la Segonda Guèrra Mondiala e an permes de descubrir de vestigis importants coma un teatre roman, dei banhs romans, una capèla dau sègle V, una basilica dau sègle VI, divèrseis obratges de fortificacions e una fortalesa dau sègle XIV. Es classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO dempuei 1992.

## Liames intèrnes

* Empèri Bizantin.
* Republica de Venècia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gjirokastra

**Gjirokastër** o **Gjirokastra** (en italien **Argirocastro**, en grèc Αργυρόκαστρο, *Argyrókastro*, en aromanés Ljurocastru, en turc Ergiri, اركری) es una vila situada dins lo sud d'Albania qu'es classada dempuei 2008 au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat per son patrimòni arquitecturau. En particular, presenta una tiera d'ostaus caracteristics dau periòde de preséncia otomana dins lei Balcans.

## Liames intèrnes

* Berat, autra vila d'Albania classada au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat per son patrimòni arquitecturau en 2008.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pierre Mauroy

**Pierre Mauroy** (5 de julhet de 1928, Cartignies, Nòrd - 7 de junh de 2013, Clamart, Nauts de Sèina) es un professor e òme politic francés, foguèt Primièr ministre de França de 1981 à 1984 e cònsol de Lilla de 1973 à 2001.