open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Batalha de Singapor

La **batalha deSingapor** se debanèt dau 31 de genier au 15 de febrier de 1941 durant la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt lo Reiaume Unit au Japon. S'acabèt per una desfacha britanica ambé la conquista de la basa estrategica de Singapor e la captura de  soudats per lei Japonés. Fuguèt la desfacha britanica pus importanta de la guèrra e una causa de l'afebliment e dau declin rapid de l'Empèri Britanic après la guèrra.
Kim Kyu-Sik

**Kim Kyu-Sik**, (en corean: **김규식**, **金奎植**) nascut lo 28 de febrièr de 1881 – mòrt lo 10 de decembre de 1950  foguèt vicepresident del govèrn provisòri de la Republica de Corèa entre lo 13 de març de 1940 e lo 3 de març de 1948.

Ministre dels Afars estrangièrs entre 1919 e 1920 e ministre de l'educacion del govèrn provisòri de la Republica de Corèa entre 1920 e 1921 e 1930 e 1935.

### Ligams extèrnes
* Kim Kyu-Sik (corean)
* Kim Kyu-Sik (corean)
* Kim Kyu-Sik (corean)
Khuzestan

**Khuzestan** es una província d'Iran situat au sud-oèst. Franc dei costats lòng de la Mar Caspiana, es l'unic plan dau país.
Monts Zagros

Lei **Monts Zagros** son una cadena de montanhas situada en Iran e en Iraq.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Monts Alborz

Lei **Monts Alborz** son una cadena de montanhas situada dins lo nòrd d'Iran. Son ponch culminant es lo Mont Damavand (5671 m).
Mont Damavand

Lo **Mont Damavand** es un volcan amorçat de la cadena dei Monts Alborz situat dins lo nòrd d'Iran. Sa darriera erupcion se debanèt vèrs 5000 avC.
Kim Gu

**Kim Gu**, (en corean: **김구**, **金九**) nascut de (29 d'agost 1876 - 26 de junh 1949) foguèt Premier ministre del govèrn provisòri de la Republica de Corèa entre lo 9 d'abril 1923 e lo 23 d'abril 1924 e President del govèrn provisòri de la Republica de Corèa entre lo 13 de març de 1940 e lo 3 de març de 1948. ministre dels afars interiors entre 1920 e 1926.

### Ligams extèrnes
* mémorial musée de Kim Gu (Corée)
* mémorial Association de Kim Gu (Corée)
* Mémorial Foundation de Kim Gu (Corée)
Saurischia

Es **saurisquis** (*Saurischia* deth grèc "pelvis de ludèrt" ) son un des dus òrdes tradicionaus des dinosaures.
En 1888, Harry Seeley classifiquèt es dinosaures en dus grani ordes, basat ena estructura dera sua pelvis. Toti es dinosaures se conéishen per arretier era configuracion ancestrau des ossi dera pelvis. Toti es dinosaures carnivori ( es terópodi ) son membres des saurisquis, amassa tamb un des dus grani linages de dinousaures erbivori, es sauropodomorfi. 

Ath final deth cretacèu, toti es familhes de saurisquis, sonque es audèths, s'escantiren pendent era grana extincion deth cretacèu. Se caracterizen pr'amor qu'era majoria d'individui an eth pubis ena medeisha direccion qu'un ludèrt, entà deuant, apontant tà es budèths.
Se se considera coma un grop que sonque include reptils ( consideracion que depend dera hont consultada ) lavetz ei un grop parafiletic qu'exclode es audéths e ansin conforma pas un clade.
Desèrt de Kavir

Lo **Desèrt de Kavir**, o **Dasht-e Kavir** o **Kavir-e Namak**, es un desèrt salat situat dins un bacin dau nòrd dau plan iranian.
Desèrt de Lut

vinheta|Desèrt de Lut
Lo **Desèrt de Lut**, o **Dasht-e-Lut**, es un desèrt situat dins un plan de la region occidentala dau plan iranian. Amb una temperatura maximala mesurada de 70,7°C, fa partida deis endrechs pus cauds de la planeta.
Tèrra cremada

La **tèrra cremada** es una tactica que consistís a destrurre o a endomatjar lei ressorsas, lei mejans de produccions, leis infrastructuras, lei mejans de comuninacion, lei bastiments o l'environament per empachar son utilizacion per un enemic. Se pòu utilizar d'un biais ofensiu per demenir lei ressorsas dau territòri enemic (ofensiva Sherman durant la Guèrra de Secession en 1864) o d'un biais defensiu per assaiar d'empachar l'installacion d'un enemic sus son territòri (defensa sovietica còntra leis Alemands en 1941).
Teocracia

Una **teocracia** es un estat que son govèrn es legitimat per una divinitat o una religion. Ne'n existís mai d'un tipe diferent segon son organizacion. Per exemple, lo poder pòu èstre concentrat entre lei mans d'un senhor qu'es cap de l'estat e d'una religion d'estat, exercicit dirèctament per lo clergat, èstre devesit entre una administracion civila e un clergat en estat de contraròtlar lei decisions d'aquela administracion.
Elicoptèr d'ataca

Un **elicoptèr d'ataca** es un elicoptèr militar destinat a l'ataca de butas terrèstras coma d'unitats d'infantariá, de veïculs blindats o de bastiments. Es donc generalament equipat de mitralhièras pesucas, de roquetas e de missils èr-sòu. De còps, certanei modèls son tanben equipats de missils èr-èr per assegurar una defensa còntra una aeronau o un elicoptèr enemic. Doas missions principalas son donc fisadas ais elicoptèrs d'ataca : lo sostèn aerian raprochat e la destruccion dei veïculs blindats.

## Liames intèrnes

* Elicoptèr.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Republica Romana

La **Republica Romana** (en latin: *Res Publica Romana*) fuguèt lo periòde de la civilizacion romana que comencèt en 509 avC e après la casuda de la Monarquia Romana e que s'acabèt en 31 après la formacion de l'Empèri Roman per August.
Bellis perennis

La **margarideta** o la **pimpanèla** o la **pimparèla** o la **lilòia** (*Bellis perennis*) es una planta vivaça de la familha de las asteracèas.
Harry Govier Seeley

**Harry Govier Seeley** (1839-1909) siguéc un paleontològ anglés que determinéc qu'es dinosaures se classificauen en dus grops: es saurisquis e es ornitisquis. Tà hér açò se baséc ena natura des ossi e articulacions dera pelvis.

Publiquéc es sòns resultats en 1888. Es paleontològs deth sòn temps auien estat classificant es dinosaures de diuersi maneres, segontes era estructura des sòns pès e era forma deres dents. Totun, era division de Seeley a resistit eth pas deth temps. Adara s'a descurbit qu'es audèths non descénen pas des ornitisquis (maluc d'audèth) més des saurisquis (maluc de ludèrt).

Seely trapéc es dus grops tan diferenti que tanben defenséc un origen desseparat. Va éster pas enquia es ans 1980 qu'es naues tecniques d'analisi cladística demostraren qu'andús grops de dinosaures auien compartit un ancessor comun en eth triassic.

Seely descriguéc e aperéc nombrosi dinosaures a partir des sòns fossils ath long dera sua vida laboral. Eth sòn libe sus es pterosaures, *Dragons de l'aire* (1901), senhaléc qu'es audèths e es pterosaures an plan de semblances. Era sua credença qu'auien un origen comun siguéc incorrecta e ataquéc era caracterizacion de Richard Owen des pterosaures coma planors lenti de sang hreda e es reconeguéc coma voladors activi de sang cauda.

Seely siguéc ajudant d'Adam Sedgwick en eth Woodwardian Museum de Cambridge de 1859 endauant. Dehugéc trabalhs en eth British Museum e en eth Geological Survey deth Reialme Unit tà contunhar eth sòn trabalh, més , fin-finau, admetéc un trabalh en eth King's College de Cambridge.
Pteranodon sternbergi

**Pteranodon Sternbergi**' (volador de montanha shens dents)siguéc un pterosaure que demoréc enter eth miei e era fin deth cretacèu. Apertenhéc ara familha des Pteranodontidae e es sóns ossi fogueren trapats en Kansas, Estats Units. Es sues ales arribaren a éster de 9 metres d'aperaqui.

Auia ua cresta que creishia de forma brusca e èra plan ampla en naut. Era dentadura de dejós soleta d'aguesta especia èra d'1,2 metres de longada, un tèrç més longa qu'era de Pteranodon ingens. Pteranodon sternbergi siguéc ansin un des pterosaures més longs e haguéc ua longada d'ales d'aperaqui 9 metres comparat damb es 7 metres de pteranodon ingens. Sonque excedit pes azhbdarabids coma Quetzalcoatlus o Titanoptery.

En 1910 G.F.Eaton, cap deth departament d'Osteologia e Paleontologia de Vertebrats en eth Peabody Museum deth Yale College a New Haven, haguéc ua lista d'esqueletas de Pteranodon damb non mens de 465 individús.

Pteranodon éra capable de volar per temps e leva-se en gésser a mar duberta tà préner peish. Es estrats der oest de kansas mos parlen de trobalhes en ua mar que corriua per tot Nòrd-america en eth cretacèu coma ua mar continental.

Es luochs a ont es trobalhes de Pteranodon sigueren trapades eren coma minim a 160 Km dera costa. Pr'amor d'açò se pensa qu'aguests pterosaures morigueren sus o dens l'aiga, luenh des sòns nius o luochs tà posà-se, plan luenh dera costa. Maugrat es sues longes ales sóns còssos éran plan petits.

### Bibliografia

The illustrated Directory of Dinosaurs and other prehistoric creatures, Greenwich Editions, 2005
Pteranodon ingens

**Pteranodon ingens** ( volador gegant ) èra un Pterosaure que visquec enter eth miei e eth finau deth cretacèu. Apertenguec ara familha des Pteranodontidae e plan d'ossi fogueren trapats en er estat nòrd-american de Kansas. Era longada des sues ales ere de 7 metres aperaqui.

Es prumèrs ossi fossils de pterosaure de Nòrd-America van éster descrits per Othniel Charles Marsh en 1871. Es ans 1870 e 1871 va descurbir quaques fossils en Smoky Hill River a Kansas. Enter aguesti un gran nhòc de material de pterosaure, includida era clusca.
En comparason damb es ornithocherids anglesi, aguest pterosaure gegant non auie dents més auie ua cresta plan longa en eth final dera clusca, causa que heia qu'aguesti reptils semblèssen plan tondrals.

Pr'amor d'açò Marsh pensec necessari ja en 1876 de destriar es pterosaures americans deth cretacèu des sóns cosins anglesi. Creec eth nom *Pteranodon* (volador shens dents) pera eths e placec aguesti bèsties ena familha des *Pteranodontidae* ( per se ) damb un sub-orde tanben propi, es *Pteranodontia*. Includèt un aute *genus* aciua, *Nictosaurus* (reptil nud) qu'auie estat trapat amassa damb ossi de Pteranodon en ua peirièra de gis de Kansas.

Cap deres clusques revades o descrites per Marsh siguec relacionada damb ossi dera resta dera esqueleta, damb era excepcion des vertebres deth cuòl. Ath delà d'açò, en Marsh distinguèt enter diuersi especies de pteranodon, qu'eren diuersi es uns des autes pera morfologia des sues clusques, especiaument ena forma dera cresta. 

Per exemple, Pteranodon Ingens auie ua clusca d'1,79 m de longada, era meitat dera qual era cresta, auçant-se plan cap eth darrèr. Auie ua longada estimada d'ales d'aperaqui 7 metres.
En contrast damb es pterosaures damb cuòls plan longs com *Quetzalcoatlus*, pteranodon auie un cuòl relativament cuert damb ues poderoses vertebres cervicaus ben cuertes. Era sua long, afilada dentadura auie pas de dents e eth horat deth uèlh ei relativament petit e plaçat plan en naut dera clusca.
Tostemps i a ua cresta en darriér deth cap més pas ena baisha dentadura. Toti es ossi son plan leugèrs e pneumatics. Açò vole díder qu'eren clocs e qu'avián petites canalières d'aire. Ei possible que permetéssen era penetracion d'aguest en sacs d'aire ont eren connectats damb es paumons coma en es audèths moderni. Es vertebres avián tanben dobertures laterals plan granes e eren bastides plan leugeres.

Eth pes deth Pteranodon foguèt calculat en 16.6 KG. Damb aguest pes era bèstia era cabedís d'arténher ua velocitat de 50 Km/h.

## Bibliografia

* *The illustrated Directory of Dinosaurs and other prehistoric creatures*, Greenwich Editions, 2005
Nyctosaurus

**Nyctosaurus** siguéc un genre de pterosaure dera familha des Nyctosauridae que demoréc en eth cretacèu tardièr en Kansas més tanben en Brasil. Era longada des sues ales éra de 2.9 m.

Quan més material de pterosaure foguéc trapat enes Smoky Hill River, a l'oest de Kansas, en 1870, Othniel Charles Marsh reconeguéc qu'includien trobalhes d'esqueleta d'un aute tipe, més petit que no pas Pteranodon. Es aperéc Nyctosaurus ( reptil nud ). En 1900 van éster descrites diuerses esqueletes per part de S.W. Williston, que tanben va hèr ua prumèra resbatida.

Era longada de Nyctosaurus éra de 2.4-2.9 m, sonque d'un terç d'eth pteranodon. Era sua clusca éra baisha e longa (30 cm) e acabava en un bec long e escanaulit. Nyctosaurus auia pas de dents e auia ua cresta cuerta sus era clusca. Era sua esqueleta éra diuersa d'autes. Per açò se li déc ua familha per si madeish, es Nyctiosauridae. Ua caracteristica d'eth éra qu'eth det de vuòl consistia en tres falanges soletes més que non pas quate coma de costum.

Un humer e ua vertebra dorsal deth lèu cretacèu marin d'Oregon qu'ei semblant au de Nyctosaurus més lèu foguéc descrit coma ua especia més grana, descrita en 1928 per Gilmore coma *Pteranodon oregonensis*.

Es trobalhes de Pterosaure deth cretacèu tardièr tanben an estat trapades en d'autes luochs de Nòrd-America e benlèu que son pteradontids. Quauques rapòrts rellevants son venguts de Delaware, Georgia, Montana e Alberta.

### Bibliografia

*The illustrated Directory of Dinosaurs and other prehistoric creatures, Greenwich Editions, 2005*
Dolar australian

Lo **Dolar australian** (**AUD**) es la moneda nacionala d'Austràlia e sons territòris en l'Ocean Indian (Illa Christmas, Illas Cocos, Illas Ashmore e Cartier, Illa Heard e illas McDonald)e en l'Ocean Pacific (Illas de la Mar de Coralh e Illa Norfolk) e lo territòri Antartic australian. Es tanben usada coma moneda nacionala de Kiribati, Nauru e Tuvalu.

Lo simbòl ISO 4217 del dolar australian es **AUD**. Es devesit en 100 cents.


Fichièr:Australian $1 - original series - obverse.jpg|1 dolar australian
Fichièr:Australian $2 - original series - obverse.jpg|2 dòlars australians
Fichièr:Australian $10 note paper back.jpg|10 dòlars australians
Fichièr:Australian $20 - original series - obverse.jpg|20 dòlars australians


## Ligams extèrnes
* Bilhets del Dolar australian
Afgani

L**'afgani**  (**افغانۍ**) es la moneda nacionala d'Afganistan.

Lo simbòl ISO 4217 de l'afgani es **AFN**. Es devesit en 100 pul.
Prince d'Aurenja

**Prince d'Aurenja** es un títol portat pels sobeirans d'Aurenja que passèt dins la familha reiala dels Païses Basses, que s'i utiliza dempuèi 1815 per l'eiretièr. De 1884 a 1980 foguèt pas utilizat que i aviá pas d'eiretièr mascle. Amb lo cambiament de lei de succession, dempuèi lo 30 d'abril de 2013, es portat pel primièr còp per una princessa, Catarina Amèlia.

## Princes e princessas d'Aurenja
Catarina Amèlia dels Païses Basses

**Catarina Amèlia** (*Catharina-Amalia Beatrix Carmen Victoria*, nascuda lo 7 de decembre de 2003), princessa d'Aurenja, princessa dels Païses Basses, princessa d'Aurenja e Nassau, es l'eiretièra del reialme dels Païses Basses.
Tropeognathus

***Tropeognathus*** siguèc un genre de pterosaure apertenhent ara familha des Criorhynchidae que demorèc en eth cretacèu, en eth Brasil. Era longada des sues ales erá de 6.2m.

Ua clusca completa damb ua dentadura inferior e ua baisha dentadura aillada documentaren un nau pterosaure ena Formason de Santana, en Brasil. Era sua caracteristica especiau ei qu'auie ua cresta mieja redonda en eth fin deth bec. Aguesta cresta auie era forma d'ua quilha e pr'açò l'aperaren Tropeognathus (dentadura de quilha).

Ua auta cresta més cuerta e destalhant se desvolopava en eth darrièr dera clusca. Era dentadura auie 26 dents en naut e 22 en baish. Era funcion des crestes erá probadíssament hidrodinamica. Tropeognathus minjava peish. Damb era quilha deth bec cercava ena aiga pera superficie deth mar. Era clusca erá tau longa qu'auia d'éster estabilizada damb era cresta. Açò sauvava massa muscular en eth còth e tanben pes. 

Tropeognathus ei luenh d'éster conegut sonque damb dus especies retipades per dus individús. Era longada des clusques erá de 63 i 67 cm. *Tropeognathus robustus* auie ua longada d'ales de 6.2 m e pr'açò qu'ei eth pterosaure més gran trapat ena Formacion de Santana.

Era cresta en eth fin deth bec erá ua reminiscencia dera cresta qu'auie Cryorhynchus, trapat ena Cambridge Greensand, en Anglaterra. Tanben ei suggerit que Tropeognathus  auia d'éster enclausat tanben ena familha des Cryorhynchidae.

### Bibliografia
*The Illustrated Directory of Dinosaurs and other Prehistoric Creatures, Greenwich Editions, 2005.*
Anhanguera

**Anhanguera** siguèc un pterosaure que demoréc en eth miei deth cretacèu. Apertenguéc ara familha des *Anhangueridae*. Es sues trobalhes fogueren trobades en Brasil e era sua longada d'ales éra de quate metres.

En 1951 eth brasilièr L.I.Price descriguéc eth prumèr pterosaure sud-american. Es trobalhes éran ossi fossils d'un gran pterosaure damb ua longada d'ales d'aperaqui 3,5 metres. Price madeish diguéc qu'aguestes éran es restes d'ua esqueleta de pterosaure ena Formason de Santana, en eth nòrd-est deth Brasil.

Aguesta Formason de Santana tien 200 m més ei sonque ena part superior que se formaren fossils hè 115 milions d'ans, en eth lèu cretacèu, en un lòc pròche dera còsta.

### Bibliografia

*The Illustrated Directory of Dinosaurs and other prehistoric creatures, Greenwich Editions, 2005.*
Enrico Letta

**Enrico Letta** (Pisa, 20 d'agost de 1966) es un politician italian de centre-esquèrra. Foguèt lo president del conselh de ministres de la Republica Italiana d'un govèrn format gràcias a una coalicion facha de quatre partits del 28 d'abril de 2013 fins al 14 de febrièr de 2014. Foguèt anteriorament ministre dels afars europèus de 1998 a 1999, puèi ministre de l'industria de 1999 a 2001 e puèi secretari del Conselh dels Ministres de 2006 a 2008. Aprèp la decision de son partit de formar un novèl govèrn, Letta demissionèt de sa foncion de president del conselh de ministres lo 13 de febrièr de 2013.

## Biografia
Enrico Letta nasquèt a Pisa en 1966 dins una familha de notables del país. Son paire, Giorgio Letta, es un professor de matematicas de l'Universitat de Pisa, membre de l'Acadèmia dei Lincei e de l'Acadèmia Nacionala Italiana de las Sciéncias. Son oncle, Gianni Letta, es un politician de centre-drech e conselhièr de Silvio Berlusconi mentre qu'un autre oncle, Cesare Letta, es un arqueològ e universitari pro famós, e finalament sa tanta, Maria Teresa Letta, es la vicepresidenta de la Crotz Roja. Del costat de sa maire, un de sos grands oncles foguèt lo poèta e dramaturg Gian Paolo Bazzoni.

.
Ornithischia

Es **ornitisquis** o *ornitischia* ei un òrde escandit de dinosaures erbivòrs. Tanben son aperats Predentata. Eth nom *ornitischia* derive deth grèc *ornitheos* (audèth ) e d*'ischion* (articulacion pera pelvis). Son coneguts coma dinosaures damb pelvis d'audèth. Totun, es audèths que descenden des saurisquis e pas des ornitisquis.

Èran erbivòrs que demorauen en tropes e eren plan més abondants qu'es saurischis. Plan d'eri eren animals de presa des therapodes e eren més petits qu'es sauropòdes.

### Caracteristiques

Eth superòrde des dinosauria siguec dividit en dus òrdes: ornitisquis e saurisquis per Harry Seeley en 1888. Aquera division, plan acceptada, se basaua ena evolucion dera pelvis enquia ua estructura més d'audèth (detalhs enes vertebres i ena armadura e era possession der òs *predentari*. Aguest òs predentari qu'ei un òs extra deuant dera dentadura inferior qu'arriba ar òs dentari. Era dent predentaria coincideish damb eth premaxilar ena dentadura superior. amassats formen un aparelh ponchut usat entà mastegar èrba.

Er òs deth pubis des ornitisquis aponcha en baish e ena direccion dera coa, en parallèl damb er ischium e damb un supòrt en eth abdomen. Açò que hè ua estructura pelvica quadruple. Es pubis des saurisquis qu'aponchen en baish e en direccion deth cap en laudèrts ancessorals.

Es ornatisquis auien tanben hiestres anteorbitals més petites (horats deuant des uelhs ) més que non pas es saurischis e ua pelvis més grana e estable. Damb un pubis coma d'audèths, parallèl ara colomna vertebral, evolucionéc independent tres còps enquia ornitisquis, therizinosaurids e dromaeosaurids.

Es ornitisquis  evolucionaren d'ua forma bipèda enquia ua forma quadrupèda coma minim tres viatges ena istòria e es van mostrar cabedisses d'adoptar es dus postures lèu lèu.

### Classificacion

*Ornithischia 
*Eocursor 
*Fabrosaurus 
*Pisanosaurus 
*Taveirosaurus 
*Trimucrodon 
*Heterodontosauridae – (dinosaures damb eth morre hort) 
*Thyreophora – (dinosaures armats) 
*Neornithischia 
*Ornithopoda 
*Thescelosauridae – (es darrièrs dinosaures ponchuts més primitius) 
*Iguanodontia 
*Rhabdodontidae – (dinosaures ponchuts europeus) 
*Dryosauridae – (petits dinosaures ponchuts) 
*Camptosauridae – (dinosaures ponchuts de miei volum) 
*Hadrosauridae – (dinosaures coma auques) 
*Marginocephalia 
*Pachycephalosauria – (dinosaures damb eth cap damb òssi) 
*Ceratopsia 
*Chaoyangsauridae – (dinosaures damb bec coma es papagais) 
*Psittacosauridae – (dinosaures papagai) 
*Neoceratopsia 
*Leptoceratopsidae 
*Bagaceratopsidae 
*Protoceratopsidae 
*Ceratopsidae – (dinosaure damb banes) 

### Filogenia

Es ornitisquis Genausauris eren dividits en dus classes: es Thyreophora e es Cerapoda. Es Thyreophoga enclausauen es Stegosauria ( coma eth dinosaure damb armadura Stegosaurus ) e es Ankylosauria (coma Ankylosaurus). Es Cerapoda enclausauen es Marginocephalia (Ceratopsidae e eth Pachycephalosauria) e es Ornithopoda (enclausant es dinosaures -auques coma es adrosaures e eth Edmontosaurus). Es Cerapoda son un concepte plan tardièr.
Mosquèa

thumb|250px|Mosquèa en Afganistan
Una **mosquèa**, ancianament apelada **mosqueta**,  es un luòc de culte per lei fidèus de l'islam, lei musulmans. Lo mot occitan de *mosquèa* ven de l'arabi *masjid* (plurau *masājid*).

## Ròtle de la mosqueta
La foncion majorala de la mosquèa es de servir de luòc d'amassada ai musulmans per que se i pòscan acampar e pregar. Dau ponch de vista arquitecturau, lei mosquèas an evolucionat significativament dempuei leis espacis a l'aire liure que constituissián lo tipe de la mosquèa de *Quba* coma la *Masjid An Nabawī* dau sègle VII. Uei la màger part dei mosquèas tenon de copòlas elaboradas, de minarets e de salas per pregar. Culturalament, son simplament de luòcs per adorar mai tanben per aprene l'islam e conéisser d'autrei fidèus.

## Referéncias
Mosqueta Goharshad

La **Mosqueta Goharshad** es una mosqueta de la vila iraniana de Mashad. Fuguèt bastida en 1418 a la demanda de Goharshad, frema dau sobeiran timurida Shah Rukh. Puei, lo bastiment fuguèt transformat durant lo periòde safavida. Pasmens, en 1911, un bombardament rus endomatjèt lo dòma.
Bazar

Un **bazar** designa un mercat urban d'origina pèrsa que permet de crompar de bens o de servicis. Es generalament un quartier important per l'activitat economica d'una vila e pòu ocupar unei carrieras.
Zervanisme

Lo **Zervanisme** èra una religion de l'Empèri Pèrsa, ja conegut durant lo periòde Aquemenida. Fuguèt una religion basada sus una dualitat estricta entre lo Ben e lo Mau. Lo Zoroastrisme adoptèt una partida de sei rites, benlèu ai sègles VIII o IX avC.
Lori

Lo **lori** es una lenga iraniana dau sud-oèst e de l'èst dau país parlada per lei Lors e Bakhtiaris. En 2001, aviá 9,4 milions de locutors e èra la quatrena lenga d'Iran.
vinheta
Pragariá

thumb|200px|Los menaires de la Pragariá, per Marçau d'Auvèrnhe, enluminadura eissida de l'òbra ''Vigílias de Charles VII'', París, França, segle XV
La **Pragariá** (var. **Pragaria**) (1440) fuguet una revòlta menada per los grands vassaus de França contra las refòrmas militaras dau rei Charles VII. Lo daufin, futur Loís XI, faguet partida daus rebellaires. La sedicion se nomenet  en allusion a la revòlta daus Hussitas a Praga, au començament dau segle XV.
Corona danesa

La **corona danesa** (DKK) es la moneda nacionala de Danemarc, Groenlàndia e las Illas Feròe.

Lo simbòl ISO 4217 de la corona danesa es DKK. Es devesit en 100 øre.

thumb|left|Bilhet de 10 coronas.
Batalha dau Granic

La **batalha dau Granic** se debanèt en mai de 334 avC durant la conquista de l'Empèri Aquemenida per Alexandre lo Grand. Fuguèt la premiera batalha importanta de la campanha e opausèt una armada macedoniana a una armada pèrsa. Lei dos camps, especialament l'armada pèrsa, èran sostenguts per de còrs de soudats dei ciutats-estats grègas, especialament Atenas. S'acabèt per una desfacha pèrsa.

## Nòtas e referéncias
Sindicat

Un **sindicat** es un gropament de personas fisicas o moralas format per la defensa o la gestion d'interés comuns.
Pistacha

La **pistacha** es un fruch produch per un arbrilhon mediterranèu dich pistachier verai (*[[Pistacia vera]]*).
Selèuc Ier

**Selèuc I Nicator** (vèrs 358 abC - 281 abC) fuguèt un generau macedonian d'Alexandre lo Grand e lo fondator de l'Empèri Aquemenida. Participèt a la conquista de l'Empèri Aquemenida e au partiment de l'empèri d'Alexandre après la mòrt dau rèi macedonian. Son estat s'estendiguèt sus la màger part dei territòris conquists franc d'Egipte, d'una partida d'Anatolia e d'unei regions de Caucàs vengudas independentas. Capitèt de formar una aliança ambé la dinastia Maurya e de replegar leis atacas deis autrei generaus d'Alexandre. Fondèt tanben unei vilas novèlas per assegurar son poder. Son fiu Antioc I Soter (281-261 avC) i succediguèt.
Segonda Guèrra Otomanoveneciana

La **Segonda Guèrra Otomanoveneciana** se debanèt de 1499 a 1503 entre l'Empèri Otoman e la Republica de Venècia, sostenguda per Espanha, Ongria e leis Estats Pontificaus. S'acabèt per una victòria otomana. Leis Otomans prenguèron lo contraròtle de la màger part dei territòris venecians d'Albania e de Peloponès mai perdiguèron una partida deis Illas Ionianas.
Xèrxes Ier

**Xèrxes I** (vèrs 519 - 465 avC), de còps dich **Xèrxes I lo Grand**, fuguèt sobeiran de l'Empèri Aquemenida de 486 a sa mòrt. Succediguèt a Dàrius Ièr (521-486 avC e fuguèt remplaçat per ArtaXèrxes I (465-424 avC).

Es famós per sa temptativa de conquista de Grècia que s'acabèt per una tièra de desfachas durant la Segonda Guèrra Medica (480-479 avC puei durant lei contraofensivas grègas per reconquistar lei ciutats d'Anatolia. Lo rèsta de son rèine es mens conegut, especialament lei darriereis annadas. Fuguèt assassinat per Artaban, lo cap de la garda reiala marcant lo començament dau periòde de declin deis Aquemenidas.
Sètge de Tir (332 avC)

Lo **sètge de Tir de 332 avC** se debanèt de genier a julhet de 332 avC durant la conquista de l'Empèri Aquemenida per Alexandre lo Grand. S'acabèt per la conquista de la vila per lei Macedonians après un sètge malaisat en causa de la posicion defensiva de Tir — situada sus una illa — e de la resisténcia deis abitants. A la fin de la batalha, la màger part de la populacion, levat de la familha reiala, fuguèt ansin massacrada o venduda coma esclaus.

## Liames intèrens

* Alexandre lo Grand.
* Fenicia.
* Tir.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ariobarzanes

**Ariobarzanes** (mòrt en 330 avC) fuguèt un cap militar aquemenida que participèt a la defensa de l'Empèri Aquemenida durant sa conquista per Alexandre lo Grand. En particular, fuguèt cargat de defendre lei capitalas imperialas de Pèrsia e organizèt la defensa dei Portaus Persics onte l'armada macedoniana fuguèt blocada durant de setmanas en genier de 330 avC per quauquei centenaus de soudats pèrsas. Finalament enceuclat, Ariobarzanes fuguèt tuat durant la batalha.

Sa resisténcia ai Portaus Persics es sovent comparada a aquela dei soudats espartencs durant la batalha dei Termopilas en 480 avC.
Bernard Bénézet

**Bernard Bénézet** (1835-1897) es un pintre regional tolosan màger foguèt format a l’Escòla de las Bèlas Arts de Tolosa puèi disciple d'Hippolyte Flandrin a París amb que demorèt amic. Bernard Bénézet otenguèt lo grand prèmi de París e alà demorèt fins a 1863. De retorn à Tolosa, venguèt decorator de glèisas obtenguèt un monopòli dins aquel tipe d'òbras, es tanben autor d'òbras profanas e amb per tematica de subjèctes medievals o de la renaissença  e de l'istòria locala (coma lo tèma de Clamença Isaura, Santa Germana, Sant Sarnin ...), dessenèt tanben de veirals.
Batalha dei Portaus Persics

La **batalha dei Portaus Persics** se debanèt en genier de 330 avC durant la conquista de l'Empèri Aquemenida per Alexandre lo Grand. Una pichona fòrça aquemenida dirigida per Ariobarzanes assaièt de defendre lo còl dei Portaus Persics còntra lei fòrças macedonianas per protegir lei capitalas principalas deis Aquemenidas. Blocats durant de setmanas, lei Macedonians capitèron finalament d'enceuclar e d'anientar la màger part dei fòrças aquemenidas marcant la fin de la resisténcia militara dei partisans de Darius III.

En causa de l'inferiotat numerica, de la posicion defensiva pèrsa dins lei montanhas e de la revirada finala dei defensors après un enceuclament, la batalha es sovent depintada coma l'invèrs de la batalha dei Termopilas (480 avC).
Alh ròse de Lautrèc

thumb|Logò de l'Alh ròse de Lautrèc|ligam=Special:FilePath/Ailrosedelautrec.png

L**'Alh ròse de Lautrèc** es una apellacion contrarotlada que designa una produccion tradicionala d'alh de la région de Lautrèc (Lengadòc).

Aquela produccion gausís dempuèi 1966 du Labèl roge « Alh ròse »  e dempuèi lo 12 de junh de 1996 del labèl europèu Denominacion d'Origina Protegida « Alh ròse de Lautrèc ».

L'organisme de defensa e de gestion d'aquela denominacion es lo « Sindicat de defensa del Labèl Roge e de la DOP Alh ròse de Lautrèc » que lo sètge es a Lautrèc. L'organisme de certificacion e de contraròtle es la socieatat Qualisud.

## Caracteristicas del produch
thumb|Manolha 1 kg d'Alh Ròse de Lautrèc Labèl Roge e DOP
L'Alh ròse de Lautrèc se caracteriza pels seus grelhs d'un ròse plan marcat, per sa fòrta dormància que permet de prolongar la comercialzacion fins a la prima e per un tanòc rigid que permet de far de manolhas per la presentacion.

## Airal geografic
L'airal geografic de produccion de l'Alh ròse de Lautrèc foguèt delimitat prenent en compte las tradicions istoricas de cultura e las caracteristicas del terrador. Compren 88 comunas a l'oèst del departament de Tarn, dins una region de terrens argilo-calcaris, asagats per l'Agot e lo Dadon.

## Cultura

Las pèças d'alh son preparadas a la devalada.
La plantacion dels grelhs (grans d'alh) se fa en decembre - genièr. La levada se situa pendent febrier.
L'alh se desvolopa en una dotzena de fuèlhas. Los principals gastadors de l'alh son de malautiás fongicas.
Puèi en junh, un tanòc monta e deu èsser copat per gardar las sèrvas dels bulbs: se fa a la man per cada pè.
La culhida se fa tres setmanas aprèp, entre lo 20  de junh e lo 15 julhet.
L'alh es de seguida dintrat e penjat jos d'envans perque seque amb l'autan pendent al mens 2 setmanas.

## Festenal
Cada annada, dempuèi las annadas 1970, la « fèsta de l'Alh ròse de Lautrèc » se ten cada an, lo primiè divendre del mes d'agost a Lautrèc .

Un « marcat de l'alh » se ten à Lautrec cada divendres matin a partir de miègjulhet fins a la fin de l'annada.

## Nòtas, fonts e referéncias


## Vejatz tanben

### Articles connèxes

* Alh blanc de Lomanha
Alh blanc de Lomanha

thumb|Alh blanc
L**'Alh blanc de Lomanha** es une apellacion que designa una produccion tradicionala d'alh del parçan de Lomanha. 

Aquela produccion gausís dempuèi lo 10 decembre  de 2008 del labèl europèu DOP (Denominacion d'Origina Protegida).
 
L'organisme de defensa e de gestion d'aquela apellacion es l'« Associacion de defensa de l'alh blanc de Lomanha » que lo sèti es a Agen. L'organisme de certificacion e de contraròtle es la societat Qualisud.
.

## Caracteristicas del produch
L'Alh blanc de Lomanha se caracteriza par des cabòças d'un diamètre minimum de 45 mm, constituidas de 8 a 12 grelhs de talha regulara, de color burèl fins a crèma a vegadas estriats de violet.

## Airal geografic
L'airal geografic de produccion de l'Alh blanc de Lomanha foguèt delimitat prenent en compte las tradicions istoricas de cultura e las caracteristicas del terrador. Compren 200 comunas, que 154 dins lo departament francés del Gers e 46 dins aquel del Tarn e Garona.

La cultura d'esperela, mas tanben totas las operacions realizadas aprèp la culhida (secatge, pelatge e trenatge), coma l'agradament, devon de realizar dins l'airal limita.

## Nòtas, fonts e referéncias


## Vejatz tanben
### Articles connèxes

* Alh ròse de Lautrèc
Marçac (omonomia)

**Marçac** es un toponim occitan:
* Marçac, comuna lomanhòla
* Marçac (Cruesa) es una comuna situada dins lo departament de Cruesa e la region de Lemosin
* Marçac de Tarn es una comuna Lengagociana del País d'Albi
* Marçac (Hauts Pirenèus) es una comuna Gascona
Genovesa (arquitectura)

La **genovesa** es una ''barradura d'una abansteulada, (la fàcia inferiora d'una abansteulada) formada d'un o mai rengs (d'un a quatre) de teulas canal en sortent sus la paret.  
Lo ròtle de la genovesa es d'un costat d'aparar la faciada del regòlament coma una cornissa, e de l'autre costat de suportar e contunhar l'aigavèrs de la teulada.

## Origina
Coma l'indica lo nom, la genovesa es originària d'Itàlia e benlèu son de maçons venent de Gènoa qu'aurián portat aquela particularitat en Occitània tota en passant per Provença. La tecnica se nomenava « a la genovesa ». Los primièrs escriches n'en contant datan dels ans 1630-1640. La genovesa venguèt al vam a l'epòca. Lo nombre de rengs testimònha de l'estatut social: los ostals modèsts an dos rengs, los proprietaris mai aisats n'an tres, quatre e fins a cinc. Aquelas distincions desapareguèron per se limitar a dos o tres rengs al sègle XIX. De per abans, e per fòrça bastits modèsts, l'abansteulada èra facha dels caps dels cabirons aparents e de pòsts.

## Nòtas e referéncias
Cornissa

La **cornissa** es un element d'arquitectura sortent, situat dins la partida superiora de la faciada.

Sa foncion principala es a l'encòp d'aparar la paret del regòlament e de suportar e contunhar l'aigavèrs de la teulada, la cornissa es alara mai sovent orizontala, mas tanben pot èsser en penda se repta lo long d'un fronton per exemple. A l’exterior tanben a una foncion decorativa e permet de soslinhar de linhas del bastit, coma la distincion dels estatges. Tanben se tròba a l’interior alara la principala foncion es ornamentala e es constituida de materials mai leugièrs coma la fusta, lo gip, eca.

## Tipes de cornissa

Las formas de las cornissas varian en foncion de l’epòca de la realizacion.

Dins los òrdres d'arquitectura ionic, doric et corintian, la cornissa endessús de de la frisa. Dins l'òrdre toscan, es simpla e sens ornaments.

Imatge:Corniches.png|Las formas de cornissas segon  le Larousse 1922
Imatge:Italianate1.png|Cornissa d'un ostal de San Francisco
File:Valence-Corniche-Crabes-Coquillages.jpg|Cornissa amb decors de crancs e coquilhum, Valençs (Daufinat)


Alara qu'avian una impotància granda dins la Grècia antica, n'aguèt mens dins lo Romanic e lo Gòtic per tornar al vam amb força a la Renaissença.

Ara aquel element d'arquitectura contunha d'esser utilizat amb de materials coma lo ciment.
Moana Carcassés Kalosil

**Moana Carcassés Kalosil**, òme politic n. 1959 foguèt primièr ministre de Vanuatu de 2013 a 2014. Nasquèt en Polinesia Francesa d'un paire occitan e d'una maire taïciana. En 2002, venguèt lo primièr ciutadan naturalizat elegit deputat.
Ardashir Ier

**Ardashir I** (mòrt en 241) fuguèt lo fondator de l'Empèri Sassanida e son premier rèi de 224 a sa mòrt après lo rebutament de la dinastia parta. Fuguèt remplaçat per son fiu Shapur I (240-272).

## Rèine

Vassau dau rèi part, Ardashir acomencèt a partir de 211 o 212 una tièra de campanhas còntra leis autrei vassaus de l'Empèri Part. Capitèt pauc a pauc d'unificar un territòri important dins lo centre dau plan iranian e lo rèi part decidiguèt d'arrestar aquela expansion. Aquò entraïnèt una revòuta d'Ardachir en 224. Lo 28 d'abriu de 224, lei Sassanidas fuguèron lei venceires de la batalha de Hormizdaghan que s'acabèt per la mòrt dau rèi part Artaban V (216-224). Aquò permetèt a l'insureccion d'obtenir lo sostèn progressiu de l'aristocràcia pèrsa e de conquistar la capitala, Ctesifont, en 226. Capitèt de gardar lo contraròtle de l'Empèri Part e contunièt la politica estrangiera de la dinastia precedenta ambé doas guèrras còntra lei Romans. En revènge, acomencèt una tièra de reformas intèrnas per melhorar l'administracion e aumentar sa centralizacion.

## Ligams intèrns

* Empèri Sassanida.
* Iran.

## Nòtas e referéncias
Las aventuras de Pinòqui. Istòria d'una mariòta

**Las aventuras de Pinòqui. Istòria d'una mariòta** (*Le avventure di Pinocchio. Storia di un burattino* en italian) es un roman escrich per Carlo Lorenzini, deu son nom de calam Carlo Collodi. Publicat en italian en 1883, es demèst las òbras mai reviradas al monde. Lo roman racònte las aventuras d'una mariòta, Pinòqui.

## Reviradas
thumb|Pinòqui

Se compta pas mai lo nombre de reviradas o adaptacions del libre dins d'autras lengas. De sites especializats ne donan mai de 220. Existís doas reviradas en occitan, una de Renat Silhòl que foguèt publicada en 1984 dins la colleccion A Tots e l'autra en dialècte aupenc literari, d'Arturo Viano en 2022.
Ardipithecus ramidus

**Ardipithecus ramidus** siguèc ua espècia de primat auèi escantit, aperat atau en 1994 per Tim White (1). Ei un fossil que demorèc hé 4.4 miliions d'annades (3). Eth son nom vò díder *Ardi* (tèrra) e *pithecus* (eth grèc tà mona) (2). Auia un pè adaptat tà era locomocion sus es arbes. Auia tanben redusit eth son ulhal canin.

Ardipithecus ramidus auia un cervèth petit, d'entre 300 e 350 cm2 coma eth bonobo o eth chimpanzé femelha mes plan mès petit qu'eth des austropitecides coma Lucy (4). Èra omnivòr e frugivòr (5). Depeniá plan des plantes filandroses e tanben de fruta.

Siguèc escolhit tà alengar qu'eth darrèr ancessor comun des ominids africans auie pauques agressions entre mascles e grops. Açò qu'ei plan divers deth comportament des chimpanzés. Totun, demorèc abans qu'eth mès recent ancessor d'umans e chimpanzés (6).

L'equipa d'arqueològs qu'eth descaptèt damb Tim White, confermèc "qu'es cambis de comportament sociau aueren lòc abans que sons cervèths cresquèssen e comencèsson a usar utils de pèira".

### Referencies

1.-^ White, T. D.; Suwa, G.; Asfaw, B. (1994). "Australopithecus ramidus, a new species of early hominid from Aramis, Ethiopia". Nature 371 (6495): 306–312. Bibcode:1994Natur.371..306W. doi:10.1038/371306a0. PMID 8090200.  edit 

2.- ^ Tyson, Peter (October 2009). "NOVA, Aliens from Earth: Who's who in human evolution". PBS. Retrieved 2009-10-08.  

3.- ^ a b c "New Fossil Hominids of Ardipithecus ramidus from Gona, Afar, Ethiopia". Archived from the original on 2008-06-24. Retrieved 2009-01-30.  

4.- ^ Indiana University News Release. "Anthropologists find 4.5 million-year-old hominid fossils in Ethiopia". Archived from the original on 14 February 2009. Retrieved 2009-01-30.  

5.- ^ Suwa, G et al; Asfaw, B.; Kono, R. T.; Kubo, D.; Lovejoy, C. O.; White, T. D. (2 October 2009). "The Ardipithecus ramidus skull and its implications for hominid origins". Science 326 (5949): 68, 68e1–68e7. Bibcode:2009Sci...326...68S. doi:10.1126/science.1175825. PMID 19810194.  

6.- ^ a b Suwa, G et al; Kono, R. T.; Simpson, S. W.; Asfaw, B.; Lovejoy, C. O.; White, T. D. (2 October 2009). "Paleobiological implications of the Ardipithecus ramidus dentition". Science 326 (5949): 69, 94–99. Bibcode:2009Sci...326...94S. doi:10.1126/science.1175824. PMID 19810195.
Ardipithecus kadabba

**Ardipithecus kadabba** a estat datat hé 5,6 millions d'annades (1). A estat descrit coma ua chronoespècia probabla d'Ardipithecus ramidus. En prumèr lòc siguec considerat coma ua sosespècia d'Ardipithecus ramidus més en 2004 es antropològs Haile-Selassie, Gen Suwa e Tim White enaucèren Ardipithecus Kadabba tà ua espècia pes naues trobalhes de dents trapats en Etiopia que demostren qu'Ardipithecus kadabba ei ua espècia diuersa d'Ardipithecus ramidus (2).

Era estructura dera pelvis e era forma deth det deth pè alengéc quauques cercaires qu'aguesta creatura caminaua drecha (3). Es evidencies fossili deth Middle Awash ensenhen qu'andús especies; Ardipithecus ramidus e Ardipithecus kadabba demorauen en un territòri mesclat de bòsqui e prades, paluts e honts d'aiga a l'entorn.

### Referencies

1.-^ a b c d e f White, Tim D.; Asfaw, Berhane; Beyene, Yonas; Haile-Selassie, Yohannes; Lovejoy, C. Owen; Suwa, Gen; WoldeGabriel, Giday (2009). "Ardipithecus ramidus and the Paleobiology of Early Hominids". Science 326 (5949): 75–86. Bibcode:2009Sci...326...64W. doi:10.1126/science.1175802. PMID 19810190.  

2.-^ Haile-Selassie, Yohannes; Suwa, Gen; White, Tim D. (2004). "Late Miocene Teeth from Middle Awash, Ethiopia, and Early Hominid Dental Evolution". Science 303 (5663): 1503–1505. 

3.- ^ a b c "New Fossil Hominids of Ardipithecus ramidus from Gona, Afar, Ethiopia". Archived from the original on 2008-06-24. Retrieved 2009-01-30.
Heraclius

thumb|right|Evolucion de l'Orient Mejan durant la premiera mitat dau sègle VII.

**Heraclius** (vèrs 575 - 11 de febrier de 641) fuguèt un emperaire bizantin de 610 a sa mòrt. Succediguèt a Focas (602 - 610) e fuguèt remplaçat per son fiu Constantin III (641) que moriguèt après un rèine de solament quauquei mes. Fuguèt tanben lo fondator de la dinastia dei Heraclides que dirigiguèt l'Empèri fins a 671.

Son rèine fuguèt marcat per una tièra de guèrras còntra lei Sassanidas, leis Avars, divèrsei pòbles e leis Arabis e una reorganizacion militara e administrativa de l'Empèri. D'efèct, tre lo començament de son rèine, deguèt faciar leis invasions dei Sassanidas, aliats ais enemics europèus de l'Empèri, qu'ocupèron Siria, Palestina, una partida d'Egipte e una partida d'Anatolia. En 626, Constantinòble deguèt resistir a un sètge fòrça malaisat. Pasmens, la guèrra s'acabèt finalament per una victòria après la batalha de Niniva (628). Aquela victòria malaisada entraïnèt un afebliment de l'armada bizantina que fuguèt per la seguida batuda per leis Arabis. Ansin, a la fin dau rèine d'Heraclius, Egipte e la màger part de l'Orient Mejan bizantin èran perdudas e Anatolia e lo rèsta d'Africa èran menaçadas.

A l'interior de l'Empèri, Heraclius realizèt una òbra administrativa e religiosa importanta e son rèine marquèt la transicion de l'Empèri Roman d'Orient vèrs l'Empèri Bizantin. Ansin, organizèt l'expansion dau crestianisme dins lei regions eslavas dei Balcans.
Ardipitèc

Es **ardipitècs** (*ardipithecus*) son un genre ja escandit dens era tribú des Hominidae enclusada dens era sosfamilha des Homininae. D'autes cercaires es airalen en una clade diferent des Hominini.

Eth genre ei compausat , enquias descurbiments actuaus, de dus especies fossili Ardipithecus ramidus e Ardipithecus kadabba (aguesta erá considerada ua sosespecie dera prumèra). Aguest genere se trapava solet en Africa orientau. Es fossili apareguts en Etiopia, Eth País des Afar, ena val der arriu Awash.

Es fossili d'ardipithecus an estat datats damb ua antiquitat de 5,8 milions d'annades per Ardipithecus kadabba e 4,4 milions d'annades per Ardipithecus ramidus (es inicis deth Pleistocèu).

Compartiguèren caracteristiques morfologiques damb es chimpanzé e es gorilles, e, de còps, se considera que non son de vertat es ancessors directes der òme actuau. Era dintadura des ulhals ei plan primitiva e era mesura corporau erá coma era d'un chimpanzé. Semblaua que demorauen ena jungla e auien iniciat eth bipedalisme, especiauments Ardipithecus ramidus .
Cosrau Ier

**Cosrau I** (501-579) fuguèt un sobeiran sassanida que reinèt de 531 a 579. Succediguèt a Kavadh I (488 - 496 e 499 - 531) e fuguèt remplaçat per Hormizd IV (579 - 590). Son rèine marquèt un redreiçament de la poissança sassanida que son apogèu fuguèt la destruccion dei Huns Blancs vèrs 577.
Paraná (Argentina)

**Paraná** es la vila capitala de la província d'Entre Rios, Republica Argentina. Se plaça en lo centre-aqueste del país, sobratz lo marge esquèr del riu Paraná.

Possedís 137 km2 e una populacion de 249 032 abitants, segontes de donadas del cens de 2010 , es la vila mai poblada de la província.

Paraná se formèt en l'epòca de la colonizacion espanhòla, foguèt pas fondada coma vila,la siá poblamiento foguèt graduala. Entre 1853 e 1861 foguèt la capitala de la Confederacion Argentina.

## Ligams Extèrnes
* Municipalitat de Paraná en castelhan
* Facultat Regionala (UTN) en castelhan
* Universitat Autonòma (UADER) en castelhan
* Torisme en Paraná, Entre Ríos en castelhan
Shapur Ier

**Shapur I** (mòrt en 272) fuguèt lo segond sobeiran de l'Empèri Sassanida. Associat au rèine de son paire Ardashir I (224-241), i succediguèt après sa mòrt en 241 e reinèt fins a sa mòrt. Fuguèt remplaçat per son fiu Hormizd I (272-273). Participèt a la revòuta de son paire còntra lei Parts e comencèt sa carriera militara a la batalha d'Hormizdaghan en 224. Per la seguida, son ròtle sota lo govèrn d'Ardashir I es mau conegut.

Durant son rèine, contunièt l'òbra de son paire e se bateguèt còntra lei Romans durant la màger part de son rèine. En 260, fuguèt lo venceire de la batalha resclantissenta d'Edessa e capturèt l'emperaire Valerian ambé de milièrs de legionaris. Pasmens, la repòsta romana s'organizèt tre l'annada seguenta e lei regions occidentalas de l'empèri deguèron faciar d'expedicions regularas de pilhatge. A l'interior de l'Empèri Sassanida, Shapur I capitèt d'estabilizar lo regim maugrat la menaça dei partisans de la dinastia arsacida e realizèt una politica de bastida e de renfòrçament dau clergat zoroastrian.
Narsès

**Narsès** (mòrt en 302) foguèt un emperaire sassanida que reinèt de 293 a 302. Fiu de Shapur I (240-272), venguèt rèi d'Armenia en 271 e cap de l'empèri après un còp d'estat còntra son nebòt Vahram III  en 293. Foguèt remplaçat per son fiu Hormizd II (302-309).

Après un periòde de dificultats intèrnas après la mòrt de Shapur I, son rèine marquèt lo començament d'un periòde de declin relatiu dei Sassanidas. D'efiech, foguèt desfach en 297 per lei Romans de Galeri (293-311) e deguèt acceptar la patz de Nisibis que va durar fins a 337 e fixèt la frontiera entre lei dos empèris sus lo riu Tigre.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Shapur II

**Shapur II** (309-379) fuguèt un emperaire sassanida que reinèt de sa naissença en 309 a sa mòrt. D'efèct, après la mòrt d'Hormizd II (302–309), un complòt entraïnèt l'eliminacion de sei tres eiretiers, compres Adhur-Narseh que reinèt quauquei mes en 309, e donèt la corona au fiu, pas encara nascut, d'una frema d'Hormizd II. Après sa mòrt, fuguèt remplaçat per son fraire Ardashir II (379-383).

## Rèine
Lo començament dau rèine de Shapur II fuguèt donc un periòde de regéncia dirigida per sa maire e d'autrei caps de l'Empèri Sassanida. Puei en 337, après aqueu periòde, Shapur II aprofichèt la mòrt de Constantin I per rompre la patz de Nisiba e atacar l'Empèri Roman. Una premiera guèrra s'acabèt per de resultats febles car lei fòrts romans de Mesopotamia resistiguèron ai temptativas de sètge. En 358, una segonda guèrra acomencèt e se finiguèt per de resultats melhors ambé lei conquistas d'Amida e de Singara. En 363, Julian (361-363) bateguèt una armada sassanida a Ctesifont mai fuguèt tuat dins lo corrent de la batalha. Ocupat per lei guèrras civilas per la conquista dau poder imperiau, son successor Jovian (363-364) acceptèt d'abandonar divèrsei territòris en cambi de la patz. Après aqueu succès, Shapur II ataquèt Armenia onte capturèt lo rèi Arshak II, aliat fidèu dei Romans, e assaièt sensa succès d'introdurre lo zoroastrisme.

L'expansion d'aquela religion fuguèt un axe important de la politica de Shapur II. Durant son rèine, s'acabèt la forma finala de l'Avesta, libre sant dau zoroastrisme, e de mesuras fuguèron adoptadas per reprimir leis eresias e lo cristianisme.

## Liames intèrnes

* Empèri Sassanida.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Peroz Ier

**Peroz I** (mòrt en 484) foguèt un emperaire sassanida que reinèt de 457 a 484. Succedèt a son fraire Hormizd III (457-459) après una revòuta e una guèrra civila. Foguèt remplaçat per son fraire Valash (484-488).

## Rèine
Vengut rèi après un complòt, Peroz I decidèt de si protegir còntra lo risc de còp d'estat e exterminèt la màger part de sa familha. Assaièt tanben de reprimir lo cristianisme mai favorizèt lo desvolopament dau nestorianisme, considerat coma una eresia crestiana. Capitèt de gardar de relacions pacificas ambé l'Empèri Bizantin mai deguèt combatre una revòuta d'Armenia en 481. Pasmens, durant son rèine, son problema pus important foguèt la pression militara importanta dins lei regions orientalas de l'Empèri dei eftalitas, un dei grops de Huns Blancs, un pòble nomada de l'estèpa asiatica. Sostenguts per lei Bizantins, assaièt de leis atacar mai foguèt capturat. Deguèt pagar un recapte important e laissar son fiu coma ostatge durant doas annadas. En 484, rompèt aquela patz e ataquèt tornarmai lei Huns mai son armada se perdèt dins l'estèpa e foguèt esquichada. Peroz I foguèt tuat durant la batalha. Sa mòrt entraïnèt una crisi grèva dins l'Empèri Sassanida en causa de la contuniacion deis invasions nomadas e de l'afondrament dei finanças roïnadas per lei tribúts successius.