open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dirigible militar

[thumb|right|Representacion dau bombardament de [Varsòvia per un dirigible alemand en setembre de 1914.]]

Un **dirigible militar** es un balon dirigible utilizat per assegurar de foncions militars coma la reconoissença, la susvelhança ò lo bombardament. Utilizats durant la premiera mitat dau sègle XX, venguèron rapidament obsolèts en causa dau desvolopament de l'aviacion militara.

## Istòria

[thumb|right|Dirigible militar britanic amb un [caçaire de minas durant una mission de proteccion dei rotas maritimas en 1917.]]

Apareguts au començament dau sègle XX, principalament en França e en Alemanha, lei dirigibles foguèron l'enjòc d'una corsa ais armaments fòrça mediatizadas entre lei grandei poissanças dau periòde. Pasmens, tre 1914, l'aparicion de la caça aeriana e de la defensa antiaeriana limitèt son usatge a de missions nuechencas ò a d'operacions dins de regions alunchadas dei basas aerianas. Durant la Premiera Guèrra Mondiala, lei dirigibles militars foguèron donc subretot utilizats per la reconoissença e lo bombardament nuechenc dins lo camp alemand ò per la susvelhança dei rotas maritimas e la lucha antisosmarina dins lo camp aliat.

Durant l'entre doas guèrras, plusors país crompèron de dirigibles inutilizats per França, Itàlia ò lo Reiaume Unit. D'efiech, en causa de l'autonòmia encara limitada deis avions, lo dirigible aviá totjorn un certan interès per la susvelhança. Pasmens, d'accidents grèus, per exemple 50 mòrts dins l'explosion dau *[[Dixmude (dirigible)|Dixmude]]* en 1923, entraïnèron l'abandon definitiu dei dirigibles militars per lei Francés e lei Britanics. Ansin, durant la Segonda Guèrra Mondiala, leis Estats Units foguèron l'unica poissança qu'utilizèt de dirigibles per de missions de susvelhança maritima. Pasmens, amb 154 dirigibles construchs, aqueu ròtle foguèt marginau.

En 1946, totei lei dirigibles estatsunidencs foguèron mandats dins la resèrva. Quauquei modèls foguèron utilizats durant d'assais nuclears per observar leis efiechs d'una explosion nucleara sus aqueu tipe de veïcul. Dins leis ans 1990, plusors armadas estudièron la possibilitat d'utilizar de dirigibles automatics per susvelhar un teatre d'operacions. Pasmens, aqueleis armas semblan principalament adaptats a de teatres d'operacions pauc actius (guerilha...) ò a de missions de susvelhança au profiech de la polícia. D'efiech, lei dirigibles son totjorn fòrça vulnerables ai projectils antiaerians. De mai, lo dròne sembla desenant pus eficaça per realizar aquelei missions.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Aviacion militara.
* Balon dirigible.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Maurice de Brunoff, *L'Aéronautique pendant la guerre mondiale*, Ed. Maurice de Brunoff, 1919.
* **[[anglés|(en)]]** Ian Castle, *The Zeppelin Base Raids : Germany 1914*, Osprey Publishing, coll. « Raid » (n° 18), 2011.
* **[[francés|(fr)]]** Stéphane Nicolaou, *Les Premiers Dirigeables français*, ETAI / le Musée de l'air et de l'espace, coll. « Envols », 1997.

### Nòtas e referéncias
Canon d'assaut

[thumb|right|Canon d'assaut alemand [StuG III.]]

Un **canon d'assaut** es un tipe de canon automotor. Es format d'un quadre de veïcul blindat, generalament un quadre de carri, e d'una pèça d'artilhariá. Aqueu concèpte èra destinat a provesir un sostèn d'artilhariá dirècte sus lo prat batalhier a l'infantariá.

## Istòria

Imaginat per leis Alemands e lei Sovietics a la fin deis ans 1930, lo canon d'assaut foguèt fòrça desvolopat e utilizat per totei lei camps durant la Segonda Guèrra Mondiala. D'efiech, la poissança de fuòc de son canon li permetiá d'atacar lei fortificacions e lei blindats enemics, compres lei carris. D'exemples de canons d'assaut son lo StuG III alemand e sei variantas e lei veïculs sovietics dei serias SU e ISU (SU-76, SU-122, SU-152...). Dins lo camp aliat, la preferéncia foguèt puslèu donada au desvolopament de versions « canon d'assaut » dei carris equipant lei divisions blindadas (Churchill AVRE, Sherman M4A3...) mai i aguèt tanben de creacions especificas coma lo M8.

Après 1945, lo desvolopament dau carri de combat principau demeniguèt l'interès dau canon d'assaut. Pasmens, lei modèls construchs foguèron gardats en resèrva ò venduts a de país aliats. Lo StuG III demorèt ansin fòrça utilizat fins ais ans 1970 per leis armadas aràbias. En URSS, foguèt concebut l'ASU-85 qu'intrèt en servici en 1959 dins lei tropas aeroportadas e foguèt utilizat en Afganistan. Foguèt retirat dau servici en 1993 mai quauqueis exemplaris son totjorn utilizats per l'armada vietnamiesa. Ais Estats Units, lo M551 Sheridan (1967) sembla fòrça a un canon d'assaut mai es classat coma carri leugier. De mai, sa complexitat entraïnèt son retirament en 1996. Enfin, durant la Guèrra Freja, Suècia desvolopèt de canons d'assauts coma l'Ikv 72 e l'Ikv 91. Dins leis ans 1990-2000, aquelei veïculs foguèron venduts ò convertits per assegurar d'autrei missions.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Artilhariá.
* Caçaire de carris.
* Canon automotor.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Paul Lombard

**Paul Lombard** (15 de decembre de 1927, La Ciutat - 7 de junh de 2020, Lo Martegue) es un òme politic provençau. Sòci dau Partit Comunista Francés, foguèt cònsol major dau Martegue de 1969 a 2009, conselhier generau de 1970 a 1988 e deputat dei Bocas de Ròse de 1988 a 1993.

## Biografia

Paul Lombard nasquèt a La Ciutat en 1927 dins una familha d'origina martegala. Sei parents èran de sòcis dau Partit Comunista Francés e, per de rasons professionalas, la familha s'entornèt rapidament au Martegue. Durant la Segonda Guèrra Mondiala, son paire, Paul-Baptistin Lombard (1903-1944), s'engatjèt dins la Resisténcia. Arrestat, foguèt fusilhat lo 13 de junh de 1944.

Paul Lombard comencèt sa carriera politica après la guèrra. En 1953, gràcias a la demission de sa maire, intrèt au conseu comuna dau Martegue. En 1959, venguèt adjonch ai finanças après l'eleccion de Francis Turcan. Aqueu periòde veguèt lo començament de la modernizacion de la vila dins lo quadre de la creacion de la zòna industriala de Fòs. Après lo decès de Francis Turcan, Paul Lombard venguèt cònsol major dau Martegue e foguèt aisament reelegit fins a 2008. Foguèt tanben deputat de la circonscripcion dau Martegue de 1988 a 1993. Sota sa direccion, Lo Martegue foguèt l'objècte d'importants trabalhs de modernizacion destinats a acuelhir una importanta populacion novèla ( abitants en 1968,  en 2008). Aquò foguèt marcat per la construccion d'escòlas, d'un sistèma modèrne de produccion d'aiga potabla, d'un espitau e d'infrastructuras de transpòrt adaptadas. Puei, a partir deis ans 1980, la politica de Paul Lombard se concentrèt sus lo domeni culturau amb lei recèrcas arqueologicas dins lo quartier de l'Illa, la construccion d'una bibliotèca comunala modèrna e d'un teatre. Fondèt tanben una premsa locala (Radio Maritima). 

Paul Lombard laissèt la direccion de la vila a Gaby Charroux en 2009. Moriguèt lo 7 de junh de 2020 e foguèt enterrat dins lo cementèri dau Martegue.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Lo Martegue.
* Partit Comunista Francés.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Arcata

**Arcata** (*Goudi’ni* e wiyot; o *Oket'oh* en yurok); *Arcata* **' en [[anglés american]]) es una vila adjacenta a la [[baia d'Arcata]], partida nòrd de la [[baia de Humboldt (Estats Units)|baia de Humboldt]] al [[comtat de Humboldt (Califòrnia)|comtat de Humboldt]], [[Califòrnia]], [[Estats Units d'America|Estats Units]]. Pendent lo recensament de 2020, la populacion d'Arcata èra de 18 857 abitants. Arcata foguèt colonizada en [[1850]] jol nom d**'Union*', establida oficialament en [[1858]], e renomenada Arcata en [[1860]]. Se situa a 450 km al nòrd de [[San Francisco]] (per la [[Rota 101 dels EUA|Rota 101]]), e abriga l'[[Universitat Estatala Politecnica de Califòrnia a Humboldt]] ("Cal Poly Humboldt"). Arcata es tanben l'emplaçament de l'Ofici de Camp d'Arcata del [[Federal Bureau of Land Management|Burèu de Gestion del Territòri]], qu'es responsable de l'administracion de las ressorsas naturalas, de las tèrras e dels programas minerals, coma lo [[resèrva forestièra de Headwaters|bòsc Headwaters]], sus aperaquí 810 km² de tèrras publicas al Nòrd-oèst de Califòrnia.

==Ensenhament==
Arcata es lo sit de l'[[Universitat Estatala Politecnica de Califòrnia a Humboldt]], lo campus lo mai al nòrd del sistèma de 23 campus de l'[[Universitat Estatala de Califòrnia]] (*California State University* en [[anglés]], sovent abreviada en *CSU''). Amb un còs estudiant egalant près de la mitat de la populacion totala de la vila, Arcata es un exemple classic d'una "vila universitària" tradicionala. Lo centre-vila se tròba a 1,3 km del centre universitari e pren mai o mens 16 minutas a pè.

Lo licèu public primari es lo licèu d'Arcata, amb una populacion totala de 827 per l'annada escolara 2012-2013. Lo licèu es situat al 1720 M Street a Arcata e fa partida del Northern Humboldt Union High School District. L'escòla prepausa un certan nombre de programas, e mai un programa d'Emplaçament Avançat (AP), dels programas especials pel biais de l'Arcata Arts Institute e una varietat de clubs estudiants.

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Furtivitat

[thumb|right|[Lockheed Martin F-117 Nighthawk|F-117 ''Nighthawk'', un exemple d'avion furtiu de la fin de la Guèrra Freja.]]

La **furtivitat** es la caracteristica d'un sistèma militar concebut per aver una signatura reducha ò normala, çò que li permet de venir mens detectable ò mens identifiable. Aqueu concèpte es aparegut a la fin deis ans 1970 quand lo desvolopament de l'informatica permetèt de calcular la superficia de deteccion deis avions sus lei radars. Estendut a divèrsei tipes de veïculs (naviris, avions, elicoptèrs...), es vengut un aspècte important de la guèrra modèrna.

## Principi

Un veïcul militar emet e recebe d'energia, sota forma electromagnetica (radiocomunicacions, radar embarcat, radars enemics...), termica (gas cauds en sortida dau propulsor...) ò acostica (sonar actiu, bruch de motor...), dins totei lei direccions. Captada per lei sistèmas de deteccion, aquela energia permet de detectar, d'identificar e de perseguir aqueu veïcul.

L'objectiu de la furtivitat es de trebolar aqueu mecanisme. Per aquò, s'utiliza plusors procès principaus. Lo premier consistís a modificar la forma de l'energia emesa ò rebatuda per la concentrar dins una direccion donada ò, au contrari, per la dispersar d'un biais pus unifòrme. Una segonda tecnica es l'utilizacion de materiaus absorbents que limitan la reemission de certanei raionaments. Es tanben possible d'utilizar de sistèmas actius capables d'enganar lei sistèmas de deteccion enemics. Enfin, especialament dins lo domeni maritim, la reduccion dau bruch pòu èsser un mejan fòrça important per complicar la deteccion d'un veïcul.

Lei tecnicas de camoflatge son de còps integradas au concèpte de furtivitat.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Camoflatge.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Doug Richardson, *Les avions furtifs*, Atlas, 1991.

### Nòtas e referéncias
Damarin

Sant **Damarin** o **Amarin** (*Damarin* en grafia mistralenca; *Damarin* o *Amarin* en francés *Amarinus* en latin) foguèt  un abat d'un monestièr de las montanhas dels Vòges alsacians. Foguèt martirizat a Volvic, en Auvèrnhe, en 674 (pendent lo regne del rei Childeric II) ambé Sant Priest de Clarmont. Damarin es totjorn onorat en Auvèrnhe coma martir. Lo sieu jorn de fèsta es lo 25 de genièr.

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Damieta

**Damieta** o **Damiati** (*Damieto, Damiàti* en grafia mistralenca; *Damiata* en occitan ancian; *دمياط* (*Dumyāṭ*, pron. ) en arabi; *ⲧⲁⲙⲓⲁϯ* (*Tamiati*) en còpte) es una vila d'Egipte.

Provèrbi: *Es un innoucènt de Damieto, Pren li linçòu pèr de servieto.* (en grafia mistralenca)

## Istòria
*La presa de Damieta, en 1219

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Carri de cavalariá

[thumb|right|Carri de cavalariá [Covenanter, un modèl britanic utilizat de 1939 a 1945.]]

Lo **carri de cavalariá** es un tipe de carri de combat utilizat durant l'entre doas guèrras e au començament de la Segonda Guèrra Mondiala. Èra caracterizat per un blindatge leugier mai una mobilitat importanta que deviá lo protegir còntra lei tirs enemics. En certanei modèls, per accelerar mai la velocitat, l'armament chausit èra egalament leugier.

## Istòria

Lo concèpte foguèt imaginat per lei Sovietics que desvolopèron lei carris BT a partir de 1930 e per lei Britanics amb la familha dei carris Cruiser. Dins lei dos cas, plusors modèls foguèron adoptadas per leis armadas d'aquelei país. Lei carris de cavalariá sovietics obtenguèron de resultats corrèctes durant la Guèrra d'Espanha (1936-1939) ò durant lei combats còntra lei Japonés (1939), especialament lo BT-7. Dins l'armada britanica, de resultats identics foguèron obtenguts au començament de la Segonda Guèrra Mondiala car leis Alemands utilizavan subretot de carris pauc protegits coma lei Panzer I e II.

Pasmens, tre 1941, lei limits dau carri de cavalariá apareguèron. D'efiech, dins de prats batalhiers saturats per lo fuòc enemic, la velocitat èra pas una proteccion eficaça. De mai, l'armament dei Cruiser e dei BT venguèt rapidament insufisent per traucar lo blindatge de carris mejans coma lo Panzer IV. La produccion de carris de cavalariá foguèt donc arrestada. De carris de cavalariá participèron ai combats en Africa en 1941-1942. L'Armada Roja perdiguèt la mitat de sei BT-7 durant l'invasion alemanda de 1941. Dins aquò, lei subrevivents foguèron utilizats fins a 1945.

En despiech de la revirada dau concèpte de carri de cavalariá, l'experiéncia aquistada per leis engenhaires militars britanics e sovietics foguèron fòrça utila. Per lei Britanics, lei carris Cruiser foguèron a l'origina dau Centurion, un dei premiers carris de combat principaus. En URSS, lo BT-7 inspirèt la concepcion dau T-34.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Carri de combat.
* Guèrra blindada.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** J. Plant, *Cruiser Tank Warfare*, New Generation, 2014.

## Nòtas e referéncias
Carri d'infantariá

[thumb|right|Lo [Churchill (carri)|Churchill britanic, un exemple de carri d'infantariá.]]

Lo **carri d'infantariá** es un tipe de carri de combat utilizat durant l'entre doas guèrras e la Segonda Guèrra Mondiala. Destinat a sostenir l'infantariá sus lo prat batalhier, aviá generalament una poissança de fuòc importanta e un blindatge espés. En revènge, sa velocitat èra sovent febla. Lo concèpte foguèt abandonat après 1945 au profiech dau carri de combat principau qu'assegura desenant aquelei missions dins lo combat modèrne.

## Istòria

Lo concèpte de carri d'infantariá foguèt principalament desvolopat dins leis armadas francesa e britanica durant l'entre doas guèrras amb de carris coma lo Hotchkiss H35, Renault R35, lo FCM 36, lo Valentine e lo Churchill. Pasmens, l'idèa interessèt tanben lei Sovietics amb lo T-26, un carri d'infantariá leugiera que foguèt produch a mai de  exemplaris entre 1928 e 1931.

En 1940, lei carris d'infantariá obtenguèron de resultats variats durant la batalha de França. Gràcias a son blindatge relativament espés – segon lei critèris de 1940 – lo Renault R35 resistiguèt ben durant lei combats. Lo FCM 36 foguèt presa per son volum interior mai son blindatge feble èra un problema còntra lei blindats alemands pus pesucs. Lo H35 foguèt una revirada en causa d'una autonòmia tròp febla. Lei Britanics utilizèron sei carris d'infantariá a partir de 1941. Son blindatge e son armament foguèron d'avantatges importants còntra lei blindats italians mai la manca de velocitat compliquèt lei combats còntra lei formacions blindadas alemandas. La produccion dau Valentine foguèt arrestada en 1944 e aquela dau Churchill en 1945. Durant lo conflicte, de versions novèlas apareguèron amb de caracteristicas similaras a aquelei dei carris mejans. En URSS, lo T-26, obsolèt en 1941, subiguèt de pèrdas importantas e foguèt rapidament remplaçat. Pasmens, leis Alemands l'utilizèron per menar d'operacions còntra lei partisans.

Après 1945, lo carri d'infantariá foguèt abandonat au profiech dau carri de combat principau. Pasmens, de Churchill britanics participèron ai combats de 1950-1951 durant la Guèrra de Corèa (1950-1953). Puei, foguèron utilizats per de missions de susvelhança dei regions ocupadas per lei fòrças de l'ONU e finalament retirats dau servici en 1952. Après aquela data, lei carris d'infantariá venguèron rars dins leis armadas modèrnas.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Carri de combat.
* Guèrra blindada.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Alain Aspect

**Alain Aspect**, nascut lo 15 de junh de 1947 a Agen, es un fisician e universitari occitan conegut sustot per aver conduch lo primièr tèst conclusent portant sus l'una de las paradòxas fondamentalas de la mecanica qüantica, la paradòxa Einstein-Podolsky-Rosen.

En 2022, es colaureat del prèmi Nobel de fisica als costats de John Clauser e Anton Zeilinger « per las experiéncias amb de fotons intricats, establissent las violacions de las inegalitats de Bell e obrissent una via pionièra cap a l'informatica quantica ».  Los tres cercaires an dobèrt la via a l’informacion quantica en demostrant e en utilizant un mecanisme, l’intricacion, que permet de manipular de particulas a distància, e mai de teleportar lors proprietats. Un fenomèn mes en òbra dins la criptografia quantica dins los embrions d’ordinators quantics.
Tercio

[thumb|right|[Pintura representant la resisténcia dau darrier *tercio* en estat de combatre a la fin de la batalha de Rocroi en 1643.]]

Lo ***tercio*** foguèt l'unitat administrativa e tactica de l'infantariá espanhòla de 1534 a 1704. Constituït de  òmes devesits en companhiás compausadas de piquiers, d'escrimaires e d'arcabusiers, un tercio èra una unitat permanenta, ben entraïnada e disciplinada segon lei critèris dau periòde. En mai d'aquò, lei *tercios* foguèron a l'origina de doas innovacions majoras dins l'art de la guèrra :
* un suenh particular èra pres per gardar de veterans dins leis unitats, çò que permetèt de conservar una experiéncia importanta dau combat e de facilitar la formacion dei recrutas.
* au nivèu tactic, foguèron lei premierei tropas capablas de mesclar d'un biais eficaç de soudats equipats d'armas de fuòc e d'armas d'asta.
En consequéncia, l'aparicion dei *tercios* marca una evolucion importanta dins l'istòria de l'infantariá car aqueleis evolucions li permetèron de dominar lei prats batalhiers europèus e mediterranèus de 1534 a 1643.

Après la batalha de Rocroi en 1643, lo modèl dau *tercio* declinèt lentament en causa dei progrès de l'infantariá deis autrei poissanças europèas. La pica perdiguèt tanben de son interès. En 1685, una reforma abandonèt lo modèl dau *tercio* massís per o remplaçar per d'unitats d'un milier d'òmes. Pasmens, en 1702, lo remplaçament de la pica per la baioneta entraïnèt la disparicion dau *tercio* tradicionau. Dos ans pus tard, una ordonància reiala o suprimiguèt definitivamen mai, per tradicion, leis unitats actualas de la Legion Espanhòla son dichas « tercios ».

## Liames intèrnes

* Infantariá.

## Bibliografia

* **[[espanhòu|(es)]]** René Quatrefages,* Los tercios*, ed. Ejercito, 1983.
* **[[espanhòu|(es)]]** René Quatrefages, *La revolucion militar moderna.El crisol espanol*, ed. Publicaciones de defensa, 1996.

## Nòtas e referéncias
Instruccion militara

[thumb|right|[Fotografia d'un exercici d'entraïnament militar de l'armada francesa.]]

L’**instruccion militara** designa un ensemble de procès destinat a formar lo personau militar e a melhorar sei competéncias. Compren d'aspèctes fòrça variats car lei besonhs de formacion son fòrça diferents segon lo ròtle atribuït au militar (soudat, sosoficier, oficier...), son arma (infantariá, artilhariá, aviacion...), son estatut (conscrits, professionaus...), leis armaments existents... etc. Ansin, l'instruccion d'un conscrit dau reng pòu durar quauquei setmanas mentre que la formacion d'un generau necessita d'annadas d'experiéncias practicas e de cors teorics. Per aquò, la màger part deis armadas an desvolopats d'institucions e de percors adaptats coma leis acadèmias militaras ò lei classas.

## Liames intèrnes

* Armada.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bolegadís

right|200px|thumb|Frisa de Bolegadís "Occitània, vint-e-tres sègles d'istòria"

Nascut lo 7 de decembre de 2017 a Tolosa, **Bolegadís** es una associacion que la tòca es d’elaborar d’idèas e d’estrategias per crear de riquesas, d'emplecs e d'activitats en s’apiejant sus la difusion de la cultura d’òc, dins l'esperit de çò que se sona dins lo monde anglofòn un *Think tank*, es a díser un grop de reflexion. 

Installat a l’Ostal d’Occitània de la Ciutat Mondina, **Bolegadís** es estat fondat per **Joan-Francés Laffont** (president de Convergéncia Occitana), **Dominique Drouet**, **Gilles Bourguignon**, **Jean-Louis Pech**, **[[Joan Miquèl Latas]]** (adjonch al cònsol de Tolosa), **Joan-Pèire Laval** (País Nòstre), **Frantz Venes**, **Jacky Grau** (president de *Convergéncia Narbonesa*), **Jean-Luc Davezac** (Bastir Occitània) e **Maxime Maury**. 

En 2019, **Bolegadís** publica en mantunas lengas (francés, anglés, alemand, occitan e catalan) un document que se ditz *Occitanie, vingt-trois siècles d'histoire* (Occitània, vint-e-tres sègles d'istòria), document elaborat per *Dominique Drouet*, *[[Alem Surre-Garcia]]* e *Jacques Castets*.

An tanben redigit un *Manifèste* per *una França decentralizada dins una Euròpa federala*.

Trabalhan tanben a la mesa en plaça d'un label *Produit en Occitània*. 

## Referéncias
Cors Julian

Lo **cors Julian** es una via de la vila de Marselha.

## Situacion e accès
Aqueu cors se troba dins lo quartier Nòstra Senhora dau Mont, dins lo 1r e 6n arrondiment  de Marselha. Compren doas partidas : una plaça ampla pedoniera que va de la carriera dei Tres Fraires Bartomieu a la carriera Armand Bedarrida e una via  dubèrta a la circulacion automobila de la carriera Armand Bedarrida au baloard Garibaldi.

Lo cors Julian es desservit per la linha de mètro a l'estacion Nòstra Senhora dau Mont coma la linha de bus de la RTM.

## Origina dau nom
Segon Adrian Blès lo nom dau cors Julian vendriá d'un proprietari.
Americi

thumb|right|Mòstra d'americi.

L’**americi**, simbòl Am, es l'element quimic de numèro atomic 95. Es un metau radioactiu transuranian de la familha deis actinids. Dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, es de color gris blanc de densitat 12. Es una substància sintetica fòrça radioactiva.

Descubèrt en 1944 durant una experiéncia de bombardament de nuclèus de plutòni-239 per de neutrons menada per una còla de scientifics estatsunidencs, l'americi a pauc d'aplicacions en causa de sa toxicitat. Pòu servir de fònts de raionaments ionizants en cristallografia ò en radiologia. Es tanben utilizat dins certanei sistèmas de deteccion incendi. Son isotòp pus estable es l'americi-243 de periòde radioactiu egau a  ans. Pasmens, lo pus observat es l'americi-239 que se forma dins lei reactors nuclears.

## Liames intèrnes

* Radioactivitat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Teatre Mazenod

Lo **Teatre Mazenod** es un dei pus ancians teatres de Marselha e se tròba au 88 de la carriera d'Aubanha dins lo 1r arrondiment de Marselha pròche de l'estacion de mètro Nòstra Senhora dau Mont. Foguèt creat en 1934 e i an jogat lei pus grands actors e cantaires dau n.

## Istòria
Cai de la Fraternitat

Lo **cai de la Fraternitat** — acianament Cai dei Belges  — es lo cai au levant dau Pòrt Vièlh de la vila de Marselha, en França. 

## Istoric
Dins lo prolongament se trobava lo sit inicialament adobat per lei Focéans, lo Lacidon, que lei roïnas arqueologicas ne'n son sauvadas per part dins lo « Jardin deis Vestigis ».  

Paumon economic despuei l'Antiquitat, lo pòrt foguèt regularament reorganizat. Au n, lei cais de quairons foguèron bastits. Es aquí que lei barcas de carga acòstan, fasent d'aquela part dau pòrt l'emboliga dau negòci de mèrças e de passatgiers fins en 1840, data de l'amainatjament dau Bacin de la Jolieta. E per ansin, lo transferiment deis activitats logisticas a la riba nòrd dau gof de Marselha, dau temps que lo Pòrt Vièlh ne'n vèn lo còr administratiu, comerciau, e artistic.
Mandat dau Cèu

Lo **mandat dau Cèu** es un concèpte politic chinés que permetèt d'afiermar la legitimitat dau poder deis emperaires de China. Imaginat per la dinastia Zhou (1045-256 avC), èra fondat sus l'aprovacion deis accions dei caps savis e vertuós per lo Cèu. Coma leis accions marridas e lei caps corromputs èran condamnats per lo Cèu, lo concèpte evolucionèt pauc a pauc per interpretar lei fenomèns naturas coma de messatgiers dau Cèu. En particular, lei catastròfas naturalas èran percebudas coma de signes de maucontentament, çò que legitimava lei revòutas popularas. Ansin, se lo concèpte es relativament similar a la nocion de monarquia de drech divin, èra possible de retirar lo Mandat dau Cèu a un sobeiran jutjat indigne de son exercici.

## Liames intèrnes

* Monarquia de drech divin.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Elizabeth Perry, *Challenging the Mandate of Heaven: Social Protest and State Power in China*, Sharpe, 2002.

## Nòtas e referéncias
Lista dei califas omeias

## Califa Omeia de Damasc

* Muawiya (661-680).
* Yazid (680-683).
* Muawiya II (683-684).
* Marwan (684-685).
* Abd al-Malik (685-705).
* Walid (705-715).
* Sulayman (715-717).
* Umar II (717-720).
* Yazid II (720-724).
* Hisham (724-743).
* Walid II (743-744).
* Yazid III (744).
* Ibrahim (744).
* Marwan II (744-750).

## Califa Omeia de Còrdoa

* Abd-ar-Rahman III (929-961).
* Al-Hakam II (961-976).
* Hisham II (976-1009 e 1010-1013).
* Muhammad II (1009).
* Sulayman ibn al-Hakam (1009-1010 e 1013-1016).
* Abd ar-Rahman IV (1018).
* Abd ar-Rahman V (1023-1024).
* Muhammad III (1024-1025).
* Hisham III (1027-1031).

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Califat Omeia.
* Califat de Còrdoa.

### Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Gerald R. Hawting, *The First Dynasty of Islam : The Umayyad Caliphate AD 661-750*, Routledge, 2000.

### Nòtas e referéncias
Demanda biologica d'oxigèn

La **demanda biologica d'oxigèn** (DBO) es la quantitat d'oxigèn necessària per oxidar lei matèrias organicas biodegradablas per via biologica, es a dire per oxidacion per de bacterias. Permet de mesurar la fraccion biodegradabla de la carga polluenta carbonada d'una aiga. Es generalament mesurada sus una mòstra d'aiga plaçada dins la sorniera a 20 °C durant 5 jorns. Lo resultat es sovent comparada amb aqueu de la demanda quimica d'oxigèn (DQO) car de liames existisson entre lei doas grandors.

## Liames intèrnes

* Analisi d'aiga.
* Bacteria.
* Demanda quimica d'oxigèn.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Organizacion Internacionala de Normalizacion, ISO 5815-2:2003 - *Qualité de l'eau — Détermination de la demande biochimique en oxygène après n jours (DBOn) — Partie 2: Méthode pour échantillons non dilués*.

## Nòtas e referéncias
Demanda quimica d'oxigèn

La **demanda quimica d'oxigèn** (DQO) es la quantitat d'oxigèn necessària per oxidar totei lei matèrias, organicas e mineralas, presentas dins l'aiga. Es un metòde fòrça utilizat per estimar la carga polluenta polluenta d'una aiga. Es basat sus un ajust de dicromat de potassi que permet, gràcias au caufatge e a l'acidicacion dau mitan reaccionau e un caufatge, d'instaurar de condicions d'oxidacion duras que permèton de degradar la màger part dei substàncias dissòutas dins l'aiga. Lo resultat es sovent comparada amb aqueu de la demanda biologica d'oxigèn (DBO) car de liames existisson entre lei doas grandors.

## Liames intèrnes

* Analisi d'aiga.
* Demanda biologica d'oxigèn.
* Dicromat de potassi.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** O. Thomas e N. Mazas, *La mesure de la demande chimique en oxygène dans les milieux faiblement pollués*, Analusis, vol. 14, n° 6, 1986, pp. 300-302.

## Nòtas e referéncias
Lentilha gravitacionala

Una **lentilha gravitacionala** ò **miratge gravitacionau** es, en astrofisica, un fenomèn fisic engendrat per la preséncia d'un objècte celèst fòrça massís (galaxia, amàs de galaxias...) entre un observator e una fònt « luminosa » luenchenca. D'efiech, la lentilha gravitacionala, en causa de son camp gravitacionau, desvia lei rais luminós que passan a proximitat. Au nivèu de l'observator, aquò deforma l'imatge qu'es vist.

Predicha per la relativitat generala d'Albert Einstein, l'existéncia dei lentilhas gravitacionalas es estada observada per de telescòpis poderós coma lo telescòpi espaciau Hubble. La probabilitat d'observar un tau fenomèn aumenta generalament quand s'obsèrva de regions luechencas de l'Univèrs. An un interès important car permèton de veire pus aisament de regions luenchencas gràcias ais efiechs d'agrandiment de la lentilha. Per aquela rason, son l'objècte d'estudis importants.


Fichièr:Gravitational lens-full.jpg|
Fichièr:Einstein cross.jpg|
Fichièr:A Horseshoe Einstein Ring from Hubble.JPG|
Fichièr:HST-Smiling-GalaxyClusterSDSS-J1038+4849-20150210.jpg|
Fichièr:14-283-Abell2744-DistantGalaxies-20141016.jpg|


## Liames intèrnes

* Relativitat generala.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** A. Einstein, « Lens-like Action of a Star by the Deviation of Light in the Gravitational Field », *Science*, vol. 84, n° 2188, pp. 506–507.
* **[[alemand|(de)]]** O. Khvolson, « Über eine mögliche Form fiktiver Doppelsterne », *Astronomische Nachrichten*, vol. 221, n° 20, 1924, pp. 329–330.

## Nòtas e referéncias


.
Electrolit

[thumb|right|Experiéncia de simulacion d'una [pila Daniell amb doas solucions electroliticas.]]

Un **electrolit** es una substància, liquida ò solida, conductritz gràcias a la preséncia d'ions mobils. Leis electrolits liquids son generalament de saus fonduts, unicament constituïts d'ions, ò de solucions ionicas formada d'un sau dissòut dins un solvent polar (aiga, amoniac...). Leis electrolits solids son generalament de cristaus, que son estructura permet lo desplaçament d'ions, ò de polimèrs.

Una solucion electrolitic es una solucion contenent d'ions. Condutz lo corrent e es electricament neutra. Per exemple, es lo cas d'una solucion compausada de sau alimentari solubilizat dins l'aiga. Una substància non electrolitica es pas conductritz.

## Liames intèrnes

* Corrent electric.
* Electricitat.
* Electroquimia.
* Ion.
* Sau.
* Solucion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Marc Antòni

**Marcus Antonius** (14 de genièr 83 ab. J.-C. - 1èr d'agost 30 ab. J.-C.), pus comunement sonat **Marc Antòni**, foguèt un òme politic e general roman que joguèt un ròtle essencial dins la transformacion de la Republica romana d'una republica constitucionala en un Empèri roman autocratic.

Antòni èra un parent e un partisan de Juli Cesar e foguèt un de sos generals durant la conquista de Gàllia e la guèrra civila. Antòni foguèt nomenat administrator d'Itàlia mentre que Cesar eliminèt los oposants politics en Grècia, en Africa del Nòrd e en Espanha. Après l'assassinat de Cesar en 44 ab. J.-C., Antòni s'associèt a Marcus Aemilius Lepidus, un autre general de Cesar, e a Octavian, lo pichon nebòt e filh adoptiu de Cesar, formant una dictatura de tres òmes coneguda dels istorians pel nom de Segond Triumvirat. Los triumvirs an vençut los assassins de Cesar, los Liberatores, a la batalha de Philippes en 42 ab. J.-C., e se son partejat lo governament de la Republica. Antòni s'es vist atribuïr las províncias orientalas de Roma, i comprés lo reialme client d'Egipte, alara governat per Cleopâtra VII Philopator, e recebèt lo comandament de la guèrra de Roma contre Partia.

Las relacions entre los triumvirs èran tibadas alara que los diferents membres cercavan un pus grand poder politic. La guèrra civila entre Antòni e Octavian foguèt defugida en 40 ab. J.-C.,  quora Antòni esposèt la sòrre d'Octavian, Octavia. Malgrat aquel maridatge, Antòni entretenguèt una istòria d'amor amb Cleopatra, que li donèt tres mainatges, çò que tibèt encara las relacions d'Antòni amb Octave. Lepidus foguèt forabandit de l'associacion en 36 abans JC, e en 33 abant JC, de desacòrds entre Antòni e Octava provoquèron una scission entre los triumvirs restants. La lor ostilitat continua espetèt en guèrra civila en 31 ab. J.-C., quora lo Senat roman, jos la direccion d'Octava, declarèt la guèrra a Cleopatra e proclamèt Antòni un traite. Pus tard aqueste an, Antòni foguèt vençut per las fòrças d'Octava a la batalha d'Actium. Antòni e Cleopâtra fugiguèron en Egipte ont, après èsser estat tornarmai vençut a la batalha d'Alexandria, se suicidèron.

Amb la mòrt d'Antòni, Octavian es vengut lo mèstre incontestat del monde roman. En 27 av. J.-C., Octavian recebèt lo títol d'August, marcant la darrièra etapa de la transformacion de la Republica romana en empèri, amb el meteis coma primièr emperaire roman.
Canon mitralhaire

[thumb|right|[Veïcul de combat d'infantariá armat d'un canon mitralhaire.]]

Un **canon mitralhaire** ò **canon automatic** es una arma automatica d'un calibre egau ò superior a 20 mm. Aparegut au començament dau sègle XX, es vengut una arma importanta dau combat modèrne en causa de seis aplicacions multiplas coma arma principala de mai d'un veïcul de combat d'infantariá, arma segondària d'autrei veïculs blindat, arma utilizada dins lo combat aerian ò per l'ataca d'objectius au sòu, arma de defensa antiaeriana ò coma arma de defensa raprochada de naviris militars.

## Liames intèrnes

* Arma.
* Canon.
* Mitralhièra.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Maurice Bailly, *Tome 8.2 - Les armements de petit et moyen calibre - L'armement automatique de moyen calibre*, Centre des hautes études de l’armement Division Histoire de l’armement, 2008.

## Nòtas e referéncias
Aiga sosterranha

[thumb|right|La [Vauclusa (fònt)|fònt de Vauclusa, un exemple de ressorgéncia d'aigas sosterranhas.]]

Leis **aigas sosterranhas** son l'ensemble deis aigas que se tròban dins lo sòu. Son constituïdas de tres ensembles principaus que son l'aiga de constitucion (aiga contenguda dins l'estructura dei mineraus), l'aiga de retencion (aiga liada ai jaç geologics) e l'aiga liure (aiga que circula liurament dins lei jaç freatics). Aqueleis aigas forman la màger part dei resèrvas conegudas d'aiga doça. Aqueleis aigas son sovent importantas per l'irrigacion e per produrre d'aiga potabla dins mai d'una region. Existís donc de quadres juridics particulars per gerir e protegir aqueleis aigas. Pasmens, son pas totjorn sufisents, especialament per leis aqüifèrs gigants que pòdon s'estendre sus plusors país.

## Liames intèrnes

* Aiga fossila.
* Aqüifèr.
* Fònt.
* Fònt cauda.
* Idrologia.
* Irrigacion.
* Jaç freatic.
* Pollucion de l'aiga.
* Potz.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Robert A. Bisson e Jay H. Lehr, *Modern groundwater exploration, Wiley, 2004.
* *'(de)** Bernward Hölting e Wilhelm G. Coldewey, ''Hydrogeologie – Einführung in die Allgemeine und Angewandte Hydrogeologie'', Elsevier, 2005.
* **(de)*' Georg Matthess e Károly Ubell, *Lehrbuch der Hydrogeologie, Band 1: Allgemeine Hydrogeologie, Grundwasserhaushalt'', Gebr. Borntraeger, 1983.

## Nòtas e referéncias
Seabòrgi

Lo **seabòrgi**, de simbòl Sg, es l'element quimic de numèro atomic 106. Descubèrt d'un biais quasi simultanèu ais Estats Units e en URSS en 1974, foguèt l'objècte d'un debat a prepaus de son nom. La situacion foguèt finalament reglada amb un compromés generau sus lei noms deis elements 104 a 108. Lo seabòrgi es nomat en onor dau fisician Glenn Theodore Seaborg (1912-1999). Es un transactinid fòrça radioactiu que son isotòp pus estable, lo seabòrgi-269, a un periòde radioactiu de 3,1 mn. Situat en dessota dau tungstèn dins la classificacion periodica, a lei proprietats quimicas d'un metau de transicion.

## Liames intèrnes

* Element quimic.
* Radioactivitat.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Helge Kragh, *From Transuranic to Superheavy Elements: A Story of Dispute and Creation*, Springer, 2018.

## Nòtas e referéncias
Ocultisme

[thumb|right|Cartas d'un [Taròt (carta)|taròt divinatòri.]]

L’**ocultisme** es l'ensemble deis arts e dei teorias fondats sus de correspondéncias entre d'objèctes e d'elements, sovent invisibles e secrèts, de la natura. Lei disciplinas principalas de l'ocultisme, sovent designats per lo tèrme « sciéncias ocultas », son l'alquimia, l'astrologia, la magia, la divinacion, la teosofia e la medecina oculta. Son generalament de crèires tradicionaus ancians. Aguèron un ròtle important dins lo desvolopament dei sciéncias primitivas car s'interessèron a de fenomèns naturaus. Per exemple, l'astrologia foguèt a l'origina de l'astronomia e l'alquimia donèt naissença a la quimia. Dins aquò, leis arts ocults son pas basats sus lo metòde scientific e, per aquela rason, son considerats coma de pseudosciéncias per la comunautat scientifica modèrna. Pasmens, dins fòrça societats, una partida importanta de la populacion, de còps majoritària, continua de creire a la veracitat deis arts ocults.

## Liames intèrnes

* Alquimia.
* Astrologia.
* Divinacion.
* Magia.
* Medecina oculta.
* Teosofia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Sarane Alexandrian, *Histoire de la philosophie occulte*, Payot, 1994.
* **[[francés|(fr)]]** Jean-Pierre Corsetti, *Histoire de l'ésotérisme et des sciences occulte*, Larousse, « Références », 1992.
* **[[francés|(fr)]]** Jean-Michel Sallmann (dir.), *Dictionnaire historique de la magie et des sciences occultes*, Le Livre de poche, « La pochothèque », 2006.

## Nòtas e referéncias
Željka Cvijanović

**Željka Cvijanović** nascuda Grabovac (en cirillic: Жељка Цвијановић; Teslić, 4 de març de 1967) es una politiciana bosniana de nacionalitat sèrba. Foguèt Presidenta de la Republica Sèrba de Bòsnia e Ercegovina de 2018 a 2022. En 2022 es elegida a la presidéncia collegiala de Bòsnia e Ercegovina, coma representanta dels sèrbs. Pren lo primièr torn de cap de l'Estat lo 16 de novembre de 2022.
Premier meridian

Un **premier meridian** ò **meridian d'origina** es un meridian utilizat, en cartografia, coma referéncia de longitud. A la diferéncia dei parallèls que son definits per l'aisse de rotacion d'un objècte celèst, la chausida d'un premier meridian es generalament arbitrària. A l'ora d'ara, lo premier meridian terrèstre es lo meridian de Greenwich.

De meridians d'origina son estats definits per d'autreis objèctes dau Sistèma Solar :
* per la Luna, passa dirèctament au mitan de la fàcia visibla a proximitat dau cratèr Bruce.
* per Mercuri, la longitud 20° E es definida per lo cratèr Hun Kal.
* per Vènus, lo cratèr Eva es utilizat coma referéncia dei longituds.
* per Mart, lo cratèr Airy-0 es la referéncia.

## Liames intèrnes

* Fus orari.
* Longitud.
* Parallèl.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Limnologia

[thumb|right|[Lac d'Issarlès.]]

La **limnologia** es la sciéncia qu'estúdia leis aigas continentalas. Es generalament considerada coma una sosdisciplina de l'ecologia ò de l'idrologia. En causa de la diversitat deis aigas continentalas, es devesida en plusors brancas :
* la limonologia fisica, la limonologia quimica e la limonologia biologica segon l'objècte d'estudi de l'aiga.
* l'estudi dei sistèmas lentics (renovelament lent), dei sistèmas lotics (escorrement rapid) e lei zònas umidas (endrechs saturats d'aiga).

## Liames intèrnes

* Aiga.
* Cicle de l'aiga.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Bernard Dussart, *Limnologie – L'étude des eaux continentales*, Gauthier-Villars, 1966.
* **[[francés|(fr)]]** Ulrich Lemmin (dir.), « Limnologie physique », dins *Limnologie générale*, vol. 50, Masson, 1995.
* **[[francés|(fr)]]** Laurent Touchart, *Limnologie physique et dynamique : Une géographie des lacs et des étangs*, L'Harmattan, 2002.

## Nòtas e referéncias
Radiogalaxia

Una **radiogalaxia** es una galaxia que son espèctre d'emission electromagnetica se situa principalament dins lo domeni ràdio. Es una categoria de galaxias activas. Segon lo modèl estandard teoric actuau, l'origina d'aqueleis emissions es l'activitat d'un trauc negre supermassís de 106 a 1010 massas solaras.

## Liames intèrnes

* Galaxia.
* Galaxia activa.
* Trauc negre.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Marc Séguin e Benoît Villeneuve, *Astronomie et astrophysique : Cinq grandes idées pour explorer et comprendre l'Univers*, ERPI, 2002.

## Nòtas e referéncias
Genre literari

Lei **genres literaris** son de categorias d'òbras literàrias definidas per un ensemble de règlas e d'elements comuns. Mesclats amb lei registres literaris, son l'objècte d'estudis dempuei l'Antiquitat coma o mòstra *[[La Poetica]]* d'Aristòtel. Perseguit per fòrça escrivans e artistas, aqueu trabalh a engendrat de sistèmas de classificacion relativament complèx. Pasmens, d'un biais generau, lei categorias popularas (poesia, teatre, roman...), basadas sus de critèris simples, contunian de s'impausar.

## Liames intèrnes

* Literatura.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mot de passa

Un **mot de passa** (var. **senhal**, **senhau**) es un mot ò una seguida de mots ò de caractèrs utilizats coma mejan d'autentificacion per provar son identitat e accedir a un luòc, a un còmpte informatic ò a un servici protegit. Per demorar eficaç, un mot de passa dèu demorar secrèt per empachar son utilizacion per un tèrç imprevist.

Lei mots de passa modèrnes son generalament compausats d'una seguida arbitrària de caractèrs contenent de letras, de chifras e d'autrei simbòls. Dins de cas pus simples, pòu èsser un mot ò una frasa existent. Fòrça variantas son possiblas. Per exemple, per melhorar la seguretat, es possible de demandar plusors mots de passa au demandaire ò una respònsa especifica de part dau sistèma ò de la persona encargat de verificar lo mot.

## Liames intèrnes

* Criptografia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Simon Singh, *Histoire des codes secrets : de l'Egypte des Pharaons à l'ordinateur quantique*, Jean-Claude Lattès, 1999.

## Nòtas e referéncias
Principi d'exclusion de Pauli

Lo **principi d'exclusion de Pauli** es un principi fisic que ditz que leis electrons d'un meteis sistèma pòdon pas se trobar dins lo meteis estat quantic d'un biais simultanèu. Edictat per lo premier còp en 1925, aqueu principi foguèt pus tard generalizat a totei lei fermions e particulas aguent un espin mieg-entièr. Es fòrça important per la fisica modèrna car lei fermions comprènon l'electron, lo neutrino, lei quarks e lei particulas compausadas coma lei protons ò lei neutrons.

## Liames intèrnes

* Espin.
* Mecanica quantica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Efiech Auger

L’**efiech Auger** es un procès d'autoionizacion d'un atòm que vetz un electron excitat comunicar a un autre electron d'un jaç extèrne una energia sufisenta per entraïnar son expulsion sensa emission de foton. L'efiech Auger fa partida dei mecanismes de desexcitacion e es donc generalament en concurréncia amb l'emission X.

## Istòria

L'efiech Auger foguèt descubèrt d'un biais independent per Pierre Auger (1899-1993) e Lise Meitner (1878-1968) en 1922-1923. Pasmens, Meitner s'interessèt pauc a son estudi car sei recèrcas èran mai centradas sus la fisica nucleara. En revènge, aquò èra lo subjècte centrau dei trabalhs de Pierre Auger. Ansin, lo nom « efiech Auger » s'impausèt pauc a pauc.

Fins ais ans 1950, l'efiech Auger foguèt pauc estudiat. Generalament, èra considerat coma un bruch durant lei mesuras espectroscopicas. Pasmens, en 1953, foguèt inventada l'espectroscòpia Auger qu'a d'aplicacions importantas per estudiar la superficia dei materiaus en metallurgia, en quimia dei gas e en microelectronica. Pus recentament, foguèt descubèrt que l'efiech Auger es en partida la causa de la demenicion dei performàncias dei LED.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Fluorescéncia X.

### Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Thomas A. Carlson, *Photoelectron and Auger Spectroscopy*, Plenum Press, 1975.
* **[[anglés|(en)]]** Michael Thompson, M. D. Baker, A. Christie e J. F. Tyson, *Auger Electron Spectroscopy*, John Wiley & Sons, 1985.

### Nòtas e referéncias
Grop 3 de la taula periodica

Lo **grop 3 de la taula periodica** es l'ensemble deis elements quimics situats dins la tresena colona de la classificacion periodica.


:


Aqueleis elements fan partida dau blòt d de la taula periodica e son generalament de metaus gris mòus a l'estat pur. Lo pus utilizat es l'itri qu'a d'aplicacions dins la fabricacion de luminofòrs, d'electrolits, de lasers e de materiaus supraconductors. Pasmens, sa produccion annuala es solament de l'òrdre de 600 t. L'escandi e lo lutèci an pauc d'aplicacions car son fòrça raras.


Fichièr:Scandium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|
Fichièr:Yttrium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|
Fichièr:Lutetium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|


Aquela presentacion respècta una recommandacion emesa en 1988 per l'IUPAC. Pasmens, existís encara un debat important sus la composicion d'aqueu grop. D'efiech, per certanei quimistas, seriá puslèu format de l'escandi, de l'itri, dau lantan e de l'actini. Eissida de representacions ancianas de la taula periodica, aquela composicion es encara populara au sen de la comunautat dei quimistas.

## Liames intèrnes

* Element quimic.
* Taula periodica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Grop 4 de la taula periodica

Lo **grop 4 de la taula periodica** es l'ensemble dels elements quimics situats dins la quatrena colona de la classificacion periodica :


:


## Ligams intèrnes

* Element quimic.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tuf volcanic

[thumb|right|Paret de tuf volcanic dins una [necropòli etrusca.]]

Un **tuf volcanic** es una ròca generalament doça que resulta de l'acumulacion de brigas volcanicas, sovent d'una talha inferiora a 4 mm, per l'accion d'aigas d'infiltracion. Sa composicion varia donc segon lei volcans e leis erupcions. Pasmens, la màger part dei tufs an una color clara e intrègran, dins son estructura, de brigas de talha mai ò mens importantas. Es una ròca frequenta dins lei regions volcanicas onte pòu formar d'estratas finas ò de depaus espés segon la topografia. Sa  duretat febla permet de la talhar aisament e lo tuf foguèt donc utilizat dins plusors regions per la construccion e per l'escultura. Per exemple, plusors moais de l'Illa de Pascas foguèron escultats dins aquela ròca.

## Liames intèrnes

* Ròca.
* Travertin (ò tuf cauquier).
* Volcan.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Conglomerat (geologia)

Un **conglomerat** es, en geologia, una ròca compausada de brigas visiblas d'autrei ròcas que son liats entre elei per un ciment naturau. Lei brigas an una talha de mai de 2 mm. La màger part dei conglomerats son d'origina sedimentària mai existís tanben de conglomerats volcanics. La formacion dei conglomerats a generalament luòc après l'intrada d'aiga de mar dins una zòna continentala bassa. Pasmens, de mecanismes pus rars permèton la formacion de conglomerats dins de plans alluviaus ò dins de vaus glaciàrias. Segon la natura dei brigas integradas dins la ròca, son destriats tres tipes de conglomerats :
* lei brècas son compausadas de brigas angulosas.
* lei podingas de còdols.
* lei tilits d'una mèscla de brigas angulosas e de còdols.
Leis usatges dei conglomerats son raras car aquelei ròcas s'adaptan mau ai constrenchas de la construccion. Pasmens, lei Romans considèran lei brècas coma una pèira preciosa, susceptibla d'èsser utilizada per ornar de monuments importants.

Dins lo Sistèma Solar, de conglomerats son estats observats a la superficia de Mart.


Fichièr:Brecha arrabida.JPG|
Fichièr:Conglomerate Death Valley NP.jpg|
Fichièr:PIA17062-MarsCuriosityRover-HottahRockOutcrop-20120915.jpg|


## Liames intèrnes

* Brèca.
* Podinga.
* Ròca sedimentària.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias