open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gàllia

**Gàllia**, o las **Gàllias** (del latin *Gallia*), es lo nom donat per los Romans als territòris, non latin e non german, d'Euròpa Occidentala al nòrd dels Pirenèus. 

Los territòris de la Gàllia futura èran englobats dins un grand ensemble continental anant de l'Atlantic fins a Danubi e nomenat « Celtica » per los primièrs testimònis escrits : aqueles dels grècs.

Lo gentilici **gal galla** (var. **gau galla**) o **gallés -esa** (latin *Galli*) es atestat pel primièr còp per Caton l'Ancian vèrs -168, per designar los abitants de Celtica qu'avián envasit la planura de Pò (la Gàllia Cisalpina). Lo mot *gall*, en breton e en irlandés modèrne significa "estrangièr pròche".

Al mièg del sègle I abC, Juli Cesar devesís la Gàllia Transalpina en tres partidas: Celtica, Aquitània e Belgica. Tanben, dins sas memòrias de la *[[Guèrra de las Gàllias]]*, Juli Cesar ditz que los pòbles nomenats *galleses* son diferents entre eles per lo lengatge, las costumas, las leis e que los galleses son separats dels Aquitans per Garona, dels Bèlgas per Marna e Sèina.

La conquista romana de Gàllia se realizèt en tres fasas:

* la conquista de la Gàllia Cisalpina.
* la conquista de Narbonesa.
* la conquista de la «Gàllia Comata».

Cisalpina, integrada a Itàlia sos la Republica, devenguèt una extension de Roma. Narbonesa constituiguèt una «província romana» situada fòra Itàlia (lo nom latin de *provincia* a donat en occitan Provença).

Tres definicions de Gàllia pòdon existir:

*Gàllia es lo territòri d'aqueles que se considerèron d'espereles coma Galleses; es lo territòri de Celtica.

*Gàllia dins son ensemble: Celtica, Aquitània e Belgica (definicion de Juli Cesar).

*Gàllia amb las províncias sos autoritats romanas: Celtica, Aquitània, Belgica, Narbonesa e Cisalpina.

Al sègle XIX, Gàllia e los galleses van essèr un mite nacional francés e devenir los avis oficials de França e dels franceses.

## Nòtas
Província de Florença

La **Província de [[Florença]]** (*provincia di Firenze* en italian) es una anciana província de la region de Toscana en Itàlia. Es remplaçada per la Ciutat Metropolitana de Florença dempuèi lo 1èr de genièr de 2015.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província d'Arezzo

La **Província d’[[Arezzo]]** es una província de la region de Toscana en Itàlia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Massa e Carrara

La **Província de [[Massa]] e [[Carrara]]** (en italian: *Provincia di Massa e Carrara*) es una província de la region de Toscana, en Itàlia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Gaston Domergue

**Gaston Domergue** (nascut Pierre-Paul-Henri-Gaston Doumergue l’11 d'agost de 1863 a Aigas Vivas, ont moriguèt lo 18 de junh de 1937), es un òme de lei e un òme politic occitan.
Foguèt president de la Republica Francesa entre 1924 e 1931. Tanben foguèt president del conselh dels ministres, entre 1913 e 1914 e entre 1934 e 1935.
Província de Trieste

La **província de [[Trieste]]** es una anciana província d'Itàlia, dins la region de Friol-Venècia Júlia. Es suprimida en 2017. La nòva entitat territoriala descentralizada de Trieste ne curbís lo territòri e ne repren la simbolica.

## Ligams extèrnes
* Site oficial
Província d'Udine

La **Província d'Udine ** es una anciana província de la region de Friol-Venècia Júlia en Itàlia. Es suprimida lo 22 d'abril de 2018.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Pordenone

La **Província de [[Pordenone]]** es una anciana província de la region de Friol-Venècia Júlia en Itàlia.

Es creada en 1968 e suprimida lo 30 d'octobre de 2017.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província autònoma de Trent

La **Província de Trent** (*Provincia autonoma di Trento* en italian; *Autonome Provinz Trient* en alemand; *Provinzia Autonoma de Trent* en ladin, *Sèlbstendig Provintz vo Tria* en cimbro, *Autonome Provinz va Trea't* en mocheno, *Provincia de Trent* en dialècte de Trentin), comunament **Trentin**, es un província italana de la region de Trentin e Aut Adige de 542214 abitants, amb per capitala Trent; confronta al nòrd la província del Sud-Tiròl, a l'èst e al sud las províncias venètas de Belluno, Vicença e Verona, e a l'oèst  las províncias lombardas de Brescia e Sondrio.

Coma província autonòma del Trentin e Naut Adige, amb Venèt e Friol-Venècia Júlia, aparten a la macrozona de *Triveneto* o *Tre Venezie*, que lo nom es inspirat de la *Regio X Venetia* e *Histria* a l'epòca imperiala romana e es tanben un de las tres las entitats territorialas que, amb lo Tiròl austrian e lo Naut Adige, constituisson l'Euroregion *Tirolo-Alto Adige-Trentino*.

La region istoricogeografica del Trentin èra ja un *municipium* roman, ducat lombard e comtat carolingian, puèi faguèt partit de l'avescat de Trent dins lo Sant Empèri Roman Germanic (sègles XI e XIX), enfin pendent aperaquí un sègle (1815-1918) la partida sud, lingüisticament romana, de Tiròl, foguèt d'en primièr austriaca, puèi austroongresa. Lo territòri annexat al Reialme d'Itàlia en 1919, tal qu'establit pel tractat de Saint-Germain-en-Laye estipulat aprèp la Primièra Guèrra mondiala, forma la region dita *Venice Tridentina*.

En Trentin, l'italian es mai que mai parlat, mas lo dialècte de Trentin es espandit, parlat dins los principals centres e dins las vals (ont se pòdon trobar de variacions pron marcadas). Dins lo territòri i a de minoritats linguisticas germanofònas (lenga mochena dins la val de Mocheni e lenga cimbriana dins la municipalitat de Luserna dins las nautas tèrras de Cimbri) e ladin (Val di Fassa) oficialament reconegudas. Durant lo recensament lingüistic de 2011, mai de set mila abitants de la Val di Non e de la Val di Sole se declarèron ladinofòns, mas sens cap reconeissença legala.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Granada

**Granada** es una vila andalosa. Es capitala de la província de Granada dins la comunautat autonòma espanhòla d'Andalosia. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2007. Sa superfícia totala es de 88&nbsp;km².

Lo gentilici es **granadin -a**

Es situada al pè de la Sierra Nevada, al jonhent de tres rius: Beiro, Darro, e Genil. La vila foguèt situada istoricament a la crosada de las influéncias musulmana, josieva e crestiana e es famosa per la preséncia del palais fortalesa de l'Alhambra, lo monument mai visitat d'Espanha tota. D'exemples bèls de l'arquitectura Almohada se pòdon admirar dins las partidas preservadas del quartièr d'Albaicín. La vila es tanben una ciutat modèrna que possedís un aeropòrt important e una universitat renommada.
## Monuments
***[[Alhambra]]**
***[[Albaicín]]**
***[[Generalife]]**
***[[Catedrala de Granada]]**
***[[Capèla reiala de Granada]]**
***[[Sacromonte]]**
***[[Chartrosa de Granada]]**
## Galariá

Fichièr:Vista de la Alhambra.jpg|L'Alhambra

Fichièr:Granada puerta real.jpg|Puerta Real
La Coronha

**La Coronha** (en galèc e oficialament: *A Coruña*; en espanhòl: *La Coruña*) es la capitala de la província espanhòla de La Coronha, en Galícia. 

## Monuments
* *[[Torre d'Ercules]]*, lo sol far de l'epòca romana e lo pus ancian del monde encara en activitat. Ercules auriá enterrat dins sas fondacions la tèsta del gigant Gerion.
* Glèisa de *Santa María do Campo*
* Glèisa de Santiago
* Obelisco *dos Cantóns*
* *Castro de Elviña*
* Plaça *das Bárbaras*
* *La Vièlha Coronha*
* Monument Emilia Pardo Bazán
* Jardins de *San Carlos*
* Palais de *María Pita* (Ostal comunal)
* La passejada en bord de mar Alborada

* L'artista galèc contemporanèu Manolo Paz imaginèt a La Coronha d'esculturas en forma de menhirs. Un omenatge als ancians pòbles de Galícia mas tanben a las victimas d'un masèl qu'aquí se passèt pendent la guèrra civila espanhòla (1936-1939).

## Galariá

Imatge:Mairie corogne.JPG|Ostal comunal de la vila de La Coronha
Imatge:Colonne hercules.JPG|La Torre d'Ercules, far de La Coronha datant de l'epòca romana
Imatge:Galleries corogne.JPG|Bescaumes tipics de l'arquitectura locala
Avera

**Avera** (*Abère* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament francés deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia
thumb|right|La glèisa de Sent Joan Baptista
thumb|right|Lo monument aus mòrts
thumb|right|La sala polivalenta.
thumb|right|Los Pirenèus despuish Avera.

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [aˈβeɾɔ]. Las fòrmas ancianas que son *Oere* en 1385, *Vere*/*Avere* en 1385, *Oeyre* en 1487, *Abere* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

La prumèra fòrma de 1385 e la de 1487 qu'indican ua prononciacion [ˈweɾɔ]. Com en gascon, *v* se pronóncia [w] sonque en situacion intervocalica, qu'ei la pròva *a* iniciau de (A)vera ei estat sovent pres per la preposicion *a*. Com Avera ei adara dens la region on *v* intervocalic se pronóncia [β], que cau supausar la linha enter la prononciacion [w] e la prononciacion [β] s'ei desplaçada cap a l'èst  (progression de [β]). Aquò qu'ei logic: la prononciacion [w], qui ei la deu latin, qu'ei conservatritz (e majoritària en gascon).

Que i a un aute Avera dens lo canton de Lenveja e l'origina qu'ei probablament la medisha.

Segon Dauzat, lo nom que vien deu bearnés *abera*, de *abellana*, «averan, aulana» . Per *abera*, que cau compréner [aβeˈɾa], senon Dauzat auré escriut *abero*.

Miquèu Grosclaude qu'explica *Avera* per lo latin *abellana* o **abella*, «averan, auran, aulana», emplegat com collectiu, «averanhèra», mès lo son rasonament que pòt semblar estranh: lo latin *abellana* que mia en gascon a *averan* [aβeˈɾaⁿ] e non pas *avera*; que caleré donc ua fòrma dab finala desnasalizada, puish un reculament de l'accent tonic, donc un passatge per [aβeˈɾa]. Mès que i a ua auta possibilitat, ua derivacion a partir deu latin **abella*. Ernèst Negre, dens *La Toponymie du canton de Rabastens* que tròba lòcs aperats *Belle*, *La Belle*, dont un atestat *avelanum* en 1211 . L'autor se demanda pas perqué *abellana* mia a *averan*.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Granada/Grenada (omonimia)

**Granada** pòt designar:
## Luòcs
* **[[Granada|Granada]]**  una vila d'Espanha, dins la província de Gr'''a'''nada.
***[[Granada (Nicaragua)|Granada]]**, una vila de Nicaragua. 
* **[[Granada (Nauta Garona)|Granada]]** una vila de Nauta Garona.
* **[[Granada (Lanas)|Granada]]**  ua vila deu departament de las Lanas, en Gasconha.

**Grenada** pòt designar:
* **[[Grenada|Grenada]]**  una illa de las Antilhas.

## Objectes
* una **[[Granada (arma)|granada]]** es una arma explosiva
Olanda (omonimia)

**Olanda** pòt èsser:
*Olanda, una region istorica dels Païses Basses, compausada de doas províncias:
**la província de l'Olanda Meridionala.
**la província de l'Olanda Septentrionala.
*inexactament, totes los Païses Basses.
Olanda

thumb|Las doas províncias de Olanda dins los Païses Basses europencs de uèi.
thumb|Armas dels comtes d'Olanda
**Olanda** es una region e una anciana província dels Païses Basses. En 1840, foguèt divisada en doas províncias: l'Olanda Septentrionala e l'Olanda Meridionala.

A causa de l'importança istorica d'Olanda, lo mot es tanben utilizat, per sinecdòca, per designar l'ensems dels Païses Basses e mai s'aquela denominacion es pas oficiala . En 1806, la Republica batava fogut transformada en un reialme d'Olanda fisat a Loís Bonaparte; foguèt lo sol temps que lo mot Olanda foguèt utilizat oficialament per designar l'ensems dels Païses Basses.

Los abitants son los olandeses e las olandesas.

## Istòria de la region

Olanda fuguèt successivament :

* inclusida dins la Francia mediana al tractat de Verdun en 843, puis en Lotaringia en 855 ;
* un comtat del Sant Empèri Roman Germanic de 925 a 1430, mas lo comtat venguèt gaireben autonòme tre la fin del sègle X;
* una província dels Países Basses Borguinhons, de 1430 (eretatge forçat de Jacqueline de Bavièra al profièch de Felip III de Borgonha) a 1482 ;
* una província dels Países Basses Espanhòls, de la fin del sègle XV (1504?) a 1648 (independéncia dels actuals Païses Basses) ;       
* la principala província de las Províncias Unidas: èra lo còr cultural, economic e politic de las Províncias Unidas. Las ciutat màgers èran Amsterdam, Rotterdam, Leyde (*Leiden*), L'Aia (*Den Haag*) (sèti del govèrn), Delft e Haarlem. De grands pòrts de la província d'Olanda, los marcands neerlandeses percorrián tota Euròpa e los marcands europèus s'assemblavan dins los ostals de comèrci d'Amsterdam. Atal, per gaireben totes los Europèus *Olanda* sonava coma *Províncias Unidas* puslèu que l'oficiala « Republica de las sèpt províncias unidas ».
* Pendent l'occupacion francesa, las Províncias Unidas èran reünidas jos la Republica batava de 1795 a 1806, enseguida dins lo reialme d'Olanda de 1806 a 1810 abans d'èsser en totalitat annexadas a l'Empèri francés de 1810 a 1813.
* En 1840 l'Olanda foguèt divisada en Olanda Miègjornala e Olanda Septentrionala.

## Referéncias



## Vejatz tanben
### Articles connèxes
* Païses Basses

### Ligams extèrnes
*  Site toristic suls Païses Basses
*  Istòria dels Païses Bassas sul site del ministèri neerlandés dels Afars etrangièrs;
* Histoire des Pays-Bas sul site memo.fr
Salamanca

Salamanca (en castelhan tanplan coma en occitan; *Salamanco* en nòrma mistralenca) es la capitala de la província de Salamanca dins la comunautat autonòma espanhòla de Castelha e Leon.

## Luòcs e monuments

La vila vièlha de Salamanca es sus la lista Patrimòni de l'Umanitat de l'UNESCO en 1988.

### Plaças e espacis publics

* La ''Plaza Mayor'': d'estil barròc, dessenhada pels arquitèctes Alberto e Nicolás Churriguera.
* Campo de San Francisco: Primièr jardin public de la vila suls terrens de l'ancian convent de *San Francisco el Real*.
* L'Òrt de Calixto y Melibea (Salamanca): jardin prèp de las catedralas, amb de rèstas dels barris romans.
* La Plaza del Corrillo: pichona plaça annèxa de la *Plaza Mayor*. A l'entorn la glèisa romanica de San Martin e una seria d'ostals amb d'arcadas formadas de colomnas de pèiras que representan los jorns de la setmana.

### Edificis religioses

* La Capèla de la Vertadièra Crotz, Abriga d'òbras d'art.
* Catedralas: Salamanca a doas catedralas, la Catedrala vièlha, del sègle XII e d'estil romanic, e la Catedrala nòva, fòrça mai granda, començada al sègle XVI d'estil gotic e acabada al sègle XVIII. Se jonchan amb lo *Patio Chico*.
* ''La Clerecía'': actualament sèti de l'Universitat Pontificala.
* Lo Collègi de Calatrava
* Lo Convent de las Agostinas e Glèisa de la fòrça Pura** 
* Lo ''[[Convento de las Dueñas]]'' (sègle XV):
* Lo [[Convent de las Isabèlas (Salamanca)|Convent de las Isabèlas]]
* Lo [[Convent de San Antonio el Real (Salamanca)|Convent de ''San Antonio el Real'']]
* Lo [[Convent de San Esteban (Salamanca)|Convent de San Esteban]]
* Lo [[Convent de l'Anonciacion (Salamanca)|Convent de l'Anonciacion]]
* Lo [[Convent de la Trinitat (Salamanca)|Convent de la Trinitat]] 
* L'[[Capèla de Nòstra Dama de la Misericòrdia (Salamanca)|Capèla de Nòstra Dama de la Misericòrdia]]
* La [[Glèisa de San Martin (Salamanca)|Glèisa de San Martin]]

=== Edificis universitaris ===

* Universitat: ensemble d'edificis constituissent l'[[Universitat de Salamanca]], amb ''Escuelas Mayores'', ''Escuelas Menores'' e ''Hospital de Estudio'' (rectorat actual).  Se situan a l'entorn de la plaça nomenada [[Patio de Escuelas (Salamanca)|''Patio de Escuelas'']].
* L'[[Ostal musèu de Unamuno]]** (Sègles XVIII e XVIII): ancian ostal dels rectorats de l'Universitat.
* Lo *[[Colegio Mayor de Santiago el Zebedeo]]*
* Lo *[[Colegio de San Ambrosio]]*.
* Lo Collègi Trilingüe
* Lo Palais de Anaya
* Lo Collègi Santa Crotz de Cañizares
* Lo Collègi de Sant Palai

### Palais

* L'Ostal dels Clòscs
* L'Ostal de Don Diego Maldonado
* L'Ostal de doña María la Brava
* L'Ostal Lis
* L'Ostal dels Mòrts
* L'Ostal del Regidor Ovalle
* L'ostal de Santa Terèsa
* L'Ostal de la Tèrra
* L'Ostal de las Vièlhas
* *[[Fonda Veracruz]]*
* Lo Palais de Arias Corvelle
* Lo Palais de Castellanos
* Lo Palais de Garci Grande
* Lo Palais de Monterrey
* Lo Palais d'Orellana
* Lo Palais de Rodríguez de Figueroa
* Lo Palais de la Salina
* Lo Palais de San Boal
* Lo Palais de Solís
* La Torre de l'Aire
* La Torre del Clavero
* La Torrèla dels Anayas
Leon (vila)

Leon (oficialament en castelhan: *León*; en leonés: *Llión*) es la capitala de la província de Leon dins la comunautat autonòma espanhòla de Castelha e Leon. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2007. Sa superfícia totala es de 39,2&nbsp;km².
Carl David Anderson

**Carl David Anderson** (n. en 1905, m.1991) foguèt un fisician nòrd-american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1936.
Victor Francis Hess

**Victor Francis Hess** (n. 24 de junh de 1883 - m. 17 de decembre de 1964) foguèt un fisician austrian naturalizat american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1936 amb Carl David Anderson.
Ourense

**Ourense** (oficialament en galèc, ; en espanhòl: *Orense* ) es la capitala de la província espanhòla d'Ourense, en Galícia. 

## Nòtas

## Referéncias
Huelva

Huelva es la capitala de la província de Huelva dins la comunautat autonòma espanhòla d'Andalosia e tanben una de las vilas pus grandas d'Espanha. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2009. Sa superfícia totala es 149&nbsp;km².
Santa Cruz de Tenerife

Santa Cruz de Tenerife es la capitala de la comunautat autonòma espanhòla de las Illas Canàrias e tanben capitala de la província de Santa Cruz de Tenerife dins l'illa de Tenerife. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2015. Sa superfícia totala es 150,56&nbsp;km².

## Vejatz tanben
* Auditòri de Tenerife

## Ligams extèrnes

* Ayuntamiento de Santa Cruz de Tenerife
Cònca

**Cònca** (*Cuenca* en espanhòl) es la capitala de la província del meteis nom dins la comunautat autonòma espanhòla de Castelha-La Mancha. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2007. Sa superfícia totala es .

## Centres d'interès
 Cònca es sus la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat de l'UNESCO
Entre los monuments de Cuenca se destacan:

### Catedrala de Santa Maria e de Sant Julian

A costat de la catedrala es situat lo Palais Evescal.

### Casas Colgadas
Los ostals penjats constituisson l'originalitat de la vila. Bastidas al sègle XIV e XIV e plan restaurats, susplomban la paret rocassuda de las gòrjas del flum Júcar. Abrigan un restaurant e lo musèu d'art abstrach.

### Plaça de ''las Angustias''
Al bas de la vila vièlha, prèp de Júcar, i a una pichona plaça tranquilla e plantada d'arbres ont se tròba la capèla de la Verge de *las Angustias*, d'estil barròc.

### Torre Mangana
La Torre Mangana, torre del relòtge, foguèt bastida als sègles XVI e XVI. Son arquitectura defensiva remembra aquela de l'Edat Mejana.

### A l'entorn
A l'entorn se tròban de zònas naturalas d'una granda beutat coma la region montanhosa de Cònca e sa *Ciudad encantada*, la vila encantada.


Fichièr:Cuenca Catedral 2.JPG|Catedrala de Cònca
Fichièr:A Black and White Photo of the Cuenca Cathedral in Spain.jpeg|Catedrala de Cònca
Fichièr:Cuenca CasasColgadas1.jpg|Los Ostals Penjats, Cònca
Fichièr:Cuenca Torre de Mangana.JPG|Torre de Mangana
Fichièr:Cuenca Ermita de las angustias.JPG|Capèla de *las angustias*
Fichièr:Cuenca-panoramica4.JPG|Vista generala
Fichièr:Designed by Eiffel a Bridge in Cuenca Spain same person who designed the Eiffel Tower in Paris.jpg|Pont de Sant Paul
Badajoz

**Badajoz** es la capitala de la província espanhòla dau meteis nom. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2007. Sa superficia totala es de 1470&nbsp;km².
Cáceres

**Cáceres** (; en extremenc: *Cáceris* ) es una ciutat e comuna espanhòla situada en Extremadura. Es la capitala de la província omonim.

## Complèxe monumental

 La vila vièlha de Cáceres es sus la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat.

Aquel quartièr gropa, dins los barris arabis aparats per de torres, un ensemble d'ostals de las senhoriás goticas e de la Renaissença, unic en Espanha per son omogeneïtat. Los ostals nòbles bastits als sègles XV e XVI, amb de faciadas lissas e òcras, sens decoracion abondanta, a l'imatge de lors proprietaris, aqueles cavalièrs rudes e ufans, los Ulloa, Ovando o Saavedra, que ganhèron a lutar contra l'infidèl - Moro o Indian d'America - mai de prestigi que de riquesa. Sol un blason ufanós, una nervadura fina enquadrant una fenèstra, una cornissa escultada venon esgaiar aquelas demoranças que lors torres fortificadas, qu'afirmavan la poténcia de lors abitants, foguèron troncadas en 1477 sus òrdre d'Isabèla la Catolica.

Se pòt notar
* La Plaça de Santa Maria o Plaza Mayor.
* La glèisa de Santa Maria.
* Lo Palais Carvajal.
* Lo Palais dels Golfins d'en Bas.
* La Plaça de San Jòrge.
* La glèisa de San Mateo.
* La glèisa de Santiago

E encara : la glèisa de San Juan, los palais de Moctezuma, dels Golfins d'en Naut, l'Ostal del Solelh, de Carvajal, los arcs de l'Estela e del Crist, las torres de Sande, de Bujaco, de las Cigonhas, lo Quartièr Jusieu o la Cistèrna Aràbia, situada dins lo palais dels Alètas.

* Los barris, en partida restaurats, possedisson de fondamentas romanas, de partidas moras e de seccions pus modèrnas que datan del sègle XV. Doas torres susplomban las doas pòrtas principalas de la vila vièlha, una essent pausada sus una fondamenta romana e l'autra essent un obratge moro datant del sègle XII.

thumb|730px|left|Vista de Cáceres.

## Referéncias
Aast

**Aast** (en francés tanplan com en occitan) qu'ei ua comuna bearnesa, purmèra comuna francesa dens l'òrdi alfabetic desempuish que la vila d'Aas e's juntè (en 1861) dab Assosta en bèth formar la comuna de las Aigas Bonas. Qu'ei administrada per lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [ãːs] (*a* fòrtament nasalizat, *-t* mut). Las fòrmas ancianas que son *Hast* en 1429, *Ast* en 1544, *Aast* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat, lo nom que vien deu basco *ast*, « ròc » . 

Segon Miquèu Grosclaude, la solucion de Dauzat non fonciona : 1) Dauzat non hè pas compte de la nasalizacion; 2) non i a pas nat ròc o punta rocosa dens aqueth paisatge planèr; 3) la punta rocosa en basco que's ditz *aitz* e lo basco non coneish pas *-ast* a la fin d'un nom (que caleré *aste*). Grosclaude que preconiza un nom de persona doble, *Aner* (redusit a *Ane*) e *Aster* .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Assosta

**Assosta** (en francés *Assouste*) qu'ei ua vila bearnesa de la vath d'Aussau tanhenta e pertanhenta de la comuna de las Aigas Bonas siuada sus la Via Tolosana deu romiatge a Sent Jacme de Compostèla.

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [a'sustɔ]. Las fòrmas ancianas que son *Soste* en 1290, *Seubalade* en 1343, *Ceubalade*, *Saubalade* en 1536 e 1644, *Sauvelade* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon lo diccionari de Palay, p. 78, *Assouste* qu'ei definit atau « abric, acès, endòst, sobac, aplec; lòc acessat, endostat, assobacat. Nom de lòc » (traduccion). 

Segon Miquèu Grosclaude, lo mot *(as)sosta*, deu latin *(ad)substare* qu'ei panoccitan. Dens lo diccionari d'Alibèrt, qu'a lo sens de « lòc acessat, acès; cobèrt = hangar » (traduccion). La fòrma de 1270 qu'indica lo nom a pas arren a véder dab lo basco *aitz*, « punta rocosa » [au contra de la vesia Aas]. Lo nom que vien de *adsubsta* « lòc acessat » .

## Istòria
Lo 29 de mai de 1861 qu'apleguèn las comunas d'Aas e d'Assosta entà crear la comuna d'Aigas Bonas.

## Galeria
Província de Nuoro

La **Província de [[Nuoro]]** es una província de Sardenha en Itàlia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Castèl

La **província de [[Castèl (vila)|Castèl]]** (en sarde *Provincia de Casteddu*, en italian *Provincia di Cagliari*) èra una província de Sardenha en Itàlia.
## Istòria
En 2016, la província es suprimida e devesida entre la Ciutat Metropolitana de Castèl e la província de Sardenha del Sud. 
## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Sàsser

La **Província de [[Sàsser]]** (en italian: *provincia di Sassari*, en sarde: *provìntzia de Tàtari*) es una anciana província de Sardenha en Itàlia. En 2024, ven la Ciutat Metropolitana de Sàsser.

## Ligams extèrnes
* Ancian sit oficial
Aas

**Aas** (prononciat: , localament, ) qu'ei ua anciana comuna bearnesa de la vath d'Aussau qui estó restacada a la comuna de la vila jusona de las Aigas Bonas en 1861.

## L'occitan gascon shiulat d'Aas

**Aas** que desvolopè un biaish de comunicacion en shiular entà comunicar sus distàncias de las granas pr'amor deu reliu montanhós deu vilatge.

Lo lengatge shiulat d'aqueth parçan deus Pirenèus que permetè de's parlar d'un penent a un aute. De hèit, la forma de la vath que rebomba de plan los shiulets qui permetèn d'establir comunicacions enter lo vilatge d'Aas e los peisheders.

Qu'èra un vertadèr lengatge, complèxe e pro complet, a partir de l'occitan gascon. Que desapareishó dab l'arribada de tecnicas navèras de comunicacion e dab los cambiaments deu pastoralisme tradicionau. L'usatge abituau d'aquera forma d'occitan gascon shiulat que desapareishó au sègle XX.

Un deus sons especialista qu'estó René Arripe qui escrivó un libe de referéncia, en francés: ***Les siffleurs d'Aas''', ''1984'', Imprimerie de la Monnaie,'' Pau.

De notar, que lo lengatge shiulat d'Aas qu'èra lo darrèr de l'Euròpa continentau. Que i a temptativas totun entà tornar har víver un drin, dab l'associacion ***Lo Siular d'Aas **'(2011), mes n'existeish pas mei hens la vita vitanta deu vilatge.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [as]. Las fòrmas ancianas que son *Aas*/*As* en 1328, *Haas* en 1343, *Ahas en Ossau* en 1384, *Aas* en 1654, *Aas* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon J.B Orpustan, las variantas de *aitz*, « punta rocosa » que son basadas sus reduccions deu diftongue (*az-*, *ez-*, *iz-* o sus alongaments (*ahaiz*, *ahats*, benlhèu *ahetz*. Qu'ei ua bona possibilitat per explicar lo nom deu vilatge .

## Istòria
 

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

Image:Village_d'Aas_-_vue_de_la_route_de_Bagès_-_Pyrénées_Atlantiques_-_France_(2007).jpg
Image:Aas1.JPG
Image:Aascp1.jpg
Image:Siffleurs.JPG|Placa en omenatge aus shiulaires d'Aas


## Nòtas e referéncias
Província d'Aristanis

La **Província d'Aristanis** es una província de Sardenha en Itàlia. Lo caplòc n'es la vila d'Aristanis.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Anhòs

**Anhòs** (*Agnos* en francés) qu'ei ua comuna de Bearn situada ena vath d'Aspa. Qu'ei administrada peth departament deths Pirenèus Atlantics dera region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

Lo 1 de heurèr de 1973 que's juntè dab la comuna de Gurmençon entà formar amassas ua navèra comuna aperada Vath deu Gave d'Aspa. Ambs que's desseparèn en bèth tornar crubar lo lor estatut de comuna lo 1 de gener de 1983.

## Geografia

## Toponimia
Era prononciacion qu'ei [a'ɲɔs]. Eras fòrmas ancianas que son *Anhos*, en 1364 e en 1385, *Aynhos* ath sègle XIV, *Aignos* en 1675, *Agnos* (mapa de Cassini, ara fin deth sègla XVIIIau) .

Gerhard Rohlfs, citat per Grosclaude, Dauzat e Miquèu Grosclaude eth-medish qu'explican *Anhòs* per un nom latin d'òmi *Annius* e eth sufixe « aquitanic » *-ossum* .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Gurmençon

**Gurmençon** qu'ei ua comuna bearnesa tòca tocanta d'Auloron Senta Maria, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dera region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

Lo 1 de heurèr de 1973 que's juntè dab la comuna d'Anhòs entà formar amassas ua navèra comuna aperada Vath deu Gave d'Aspa. Ambs que's desseparèn en bèth tornar crubar lo lor estatut de comuna lo 1èr de gener de 1983.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [gyrmen'sun]. Las fòrmas ancianas que son *Grumensoo* en 1383, *Gurmensoo* en 1385, *Gurmensson* en 1538, *Guirmenson* en 1546, *Gurmençon* en 1675, *Gurmenson* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat e Rostaing, *Gurmençon* que vien deu nom galloroman d'òmi **Grumentius*, derivat de *Grumius*, dab lo sufixe *-onem* . 

Segon Miquèu Grosclaude, l'explicacion deu Dauzat que supausa ua metatèsi de *-r-* e aquera metatèsi non se hè en aqueth sens, mès totjorn en arreculant. Grosclaude qu'evòca un nom compausat de persona, *Guir(aud)* + *Manson*, diminutiu de *Mans*, mès l'ipotèsi qu'ei especulativa [e foneticament mauaisida]. L'autor que conclutz en considerant lo nom com escur .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Província de Roma

La **Província de [[Roma]]** es una anciana província de la region de Laci en Itàlia.
Es remplaçada per la Ciutat Metropolitana de Roma Capitala dempuèi lo 1èr de genièr de 2015.
## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Ansa

**Ansa**  (*Arhantze* en basco o segon Grosclaude *Antso* , *Ance* en francés) qu'ei ua anciana comuna bearnesa de Varetons administrada peth departament deths Pirenèus Atlantics dera region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Qu'ei un productor deu hromatge d'Aussau dab l'apellacion A.O.C Aussau-Irati.
Lo 1èr de gèr de 2017 que fusionè dab Hiars e que vadó ua comuna delegada dera comuna navèra d'Ansa e Hiars.

## Geografia

## Toponimia
Era prononciacion qu'ei ['ansɔ]. Eras fòrmas ancianas que son *Anssa* au sègle XIII, *Ansse* en 1385, *Anse* en 1487, *Ansa* en 1538, *Ance* en 1674, *Ance* (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIIIau) .

Gerhard Rohlfs, citat per Grosclaude, lo nom que pòt estar un toponime prelatin com Ansòst (Bigòrra), Ansó (Aragon) e Antsoain (Navarra) o viéner d'un gentilici latin .

Dauzat qu'explica *Ansa*, com Anse (Ròse), per eth nom latin d'òmi *Ansius* o *Antius*  . 

Segon J. Pagès, citat per Grosclaude, *Ansa* que vien deth basco *Antso* (« poi, tuc ») o deth latin *incisa*, « passatge estret en montanha » .

Miquèu Grosclaude que pensa eth lòc ei pauc latinizat e donc un gentilici latin ei improbable. Foneticament, *incisa* pòt pas donar *Ansa*. Que demòran duas possibilitats, lo nom de persona d'origina basca *Anso*, o enqüèra mei probable, lo mot basco *Antso* (« poi, tuc ») .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Província de Palèrme

La **província de Palèrme** (en italian: *provincia di Palermo*, sicilian: *pruvincia di Palermu*) es una anciana província de Sicília en Itàlia.
Lo 4 d'agost de l'an 2015, foguèt remplaçada, sul meteis territòri, per una entitat novèla, la Ciutat Metropolitana de Palèrme.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Siracusa

La **Província de [[Siracusa]]** es una província de Sicília en Itàlia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Catània

Catània es una vila de Sicília e una dei pus grandas d'Itàlia.


Image:Catania BW 2012-10-06 11-32-08 2 fj.JPG|*Duomo di Sant'Agata*
Image:Catania BW 2012-10-06 11-23-47.JPG|*Collegiata di Santa Maria dell'Elemosina*
Image:Catane San Nicolo.jpg|*Basilica di San Nicola l'Arena* 
Image:Chiesa di San Placido (Catania).JPG|*San Placido* 
Image:2893 - Catania - Giov. Batt. Vaccarini - Chiesa della Badia di S. Agata (1767) - Foto Giovanni Dall'Orto, 4-July-2008.jpg|*Badìa di Sant'Agata*
Image:ChiesaSFrancescoImmacolataCT.JPG|*San Francesco d'Assisi all'Immacolata* 
Image:SAgataFornaceEst.JPG|*Sant'Agata alla Fornace* - *San Biagio*  
Image:Chiesa di Santa Maria dell'aiuto (Catania, XVIII sec.).jpg|*Santa Maria dell'Aiuto* 
Image:Catania Chiesa San Benedetto234232.jpg|*San Benedetto da Norcia* 
Image:Chiesa di San Francesco Borgia a Catania.jpg|*San Francesco Borgia* 
Image:Catane Fontana Dell elefante.jpg|*Fontana dell'Elefante*
Image:MonumentoBelliniCT.jpg|*Monumento a Vincenzo Bellini*
Andonsh

**Andonsh** (*Andoins* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. 

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [an'dunʃ]. La prononciacion [ʃ] de l's finau s'explica per la règla qui vòu ua *s* qui sèc ua consonanta palatalizada (*n* o *t*) se palataliza tanben. Ex : *lo besonh* [lu bezuɲ], *los besonhs* [lus bezunʃ]. Las fòrmas ancianas que son *Andongs* au sègle XIau e en 1101, *Andons* au sègle XIIau, *Andoniae*, en latin, en 1270, *Andonhs' au sègle XIIIau, *Andoyns* au sègle XIVau, *Andoins* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], lo nom que vien d'un radicau **and-* de sens escur, dab lo sufixe *-onium*, o d'un nom germanic d'òmi *Andoenus* . 

Alan Novèl, citat per Miquèu Grosclaude, qu'ei per ua arradic preindoeuropèa **and*, « pèira, ròc », com a [[Andança]], [[Andusa]] o [[Andòrra]]. J. Sacaze, tanben  citat per Miquèu Grosclaude, qu'ei per un teonime *Andos*, atestat  .

Segon [[Miquèu Grosclaude]], lo radicau **and* « pèira, ròc » convien pas au site d'Andonhs. [[Pèire Bèc]] que remarca un radicau *and-* mia en gascon a *an-*. Que cau supausar *ant-*. Grosclaude que perpausa lo nom latin d'òmi *Antonius*, qui hè *Antòni* en occitan, mès *Anton* en basco. Que cau ajustar ua terminason shiulanta de sens possessiu (*Anton* + *tz''). Andonhs qu'èra benlhèu « la proprietat d'Antonius » .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Shimon Peres

**Shimon Peres**, nascut **Szymon Perski** (en ebrieu:** שמעון פרס**; Vishnieva, actualament Bielorussia, 2 d'agost de 1923 - Ramat Gan, Israèl, 28 de setembre de 2016) foguèt un politician israelian. President d'Israèl de 2007 a 2014, foguèt tanben dos còps primièr ministre del país, dos autres còps primièr ministre interin e membre de 12 cabinets long d'una carrièra politica que durèt mai de 66 ans.
Danubi

thumb|left|250px|Mapa de la correguda de Danubi

**Danubi** es lo segond cors d'aiga d’Euròpa per la longor (aprèp Vòlga) e lo mai long de l’Union Europèa. Sa longor es de 2850&nbsp;km. Nais en Alemanha e traversa mantuna capitala d’Euròpa Centrala e Orientala (Viena, Bratislava, Budapèst e Belgrad). Se geta dins la mar Negra per lo dèlta de Danubi situat en Romania e en Ucraïna.
Banca Centrala Europèa

thumb|250px|L'Eurotower, sedença actuala de la Banca centrala europèa a Francfort

La **Banca Centrala Europèa** (var. **Banca Centrau Europèa**, sigla: **BCE**; en anglés: *European Central Bank*; sigla: ECB) es una institucion d'esséncia federala qu'es la banca centrala de l’Union Europèa, Foguèt creada lo 1r de genièr 1981 e es situada a Francfòrt (Alemanha). Sa mission consistís a emetre l'èuro, coma moneda comuna e unica, a definir las grandas orientacions de politica monetària de la zòna èuro e de prendre las decisions necessàrias a son aplicacion, valent a dire mantenir lo poder de crompra de l'èuro doncas l'estabilitat dels prèses dins la zòna èuro que comprend actualament los 17 païses de l'Union Europèa qu'an introduit l'èuro dempuèi 1999. L'actual president de la BCE es l'economista italian Mario Draghi
Província de Trevís

La **Província de [[Trevís]]** (en italian *provincia di Treviso*) es una província de la region de Venèt en Itàlia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Venècia

La **Província de [[Venècia]]** es una anciana província de la region de Venèt en Itàlia. Dempuèi 2015 es remplaçada per la Ciutat metropolitana de Venècia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Milan

La **província de [[Milan]]** (en italian *provincia di Milano*) es una anciana província de la region de Lombardia en Itàlia. El 1èr de genièr de 2015, es remplaçada, sul meteis territòri, per una entitat novèla, la ciutat metropolitana de Milan.
Vòlga

**Vòlga** (en rus *Волга*) es lo flume pus long d'Euròpa. Amb sos afluents, drena mai d'un terç de la superfícia de la Russia europèa. Sa font se tròba dins los pueges de Valdaï a  d'altitud entre Moscòu e Sant Petersborg abans de se traire dins la mar Caspiana après una longa escorreguda de . Lo flume es navegable gaireben dins sa totalitat gràcias a las òbras realizadas, especialament durant la segonda mitat del sègle XX. 
Son bacin idrografic, d'une superfícia de  concentra dempuièi la Segonda Guèrra Mondiala una part importanta de las activitats industrialas de Russia. Vòlga ten una plaça importanta dins la cultura russa e inspirèt nombroses romans, tablèus e cansons.
Ernesto Sabato

**Ernesto Sabato** (Rojas, Província de Buenos Aires, 1911-2011) qu'ei un escrivan argentin. 

De formacion scientifica (qu'a coneguda ua carrièra de las prestigiosas com cercaire) que s'ei virat de cap a la literatura en bèth escríver tres romans hèra famós : *[[El Túnel]]* (1948), *[[Sobre héroes y tumbas]]* (1961) e *[[Abbadón el exterminador]]* (1974). 

Sus un plan ideologic, qu'ei estat un iportant membre deu Partit Comunista Argentin durant la purmèra meitat deu sègle XX abans de s'esluenhar per'mor de l'estalinisme ; antiperonista, qu'ei estat ua tempsada pròche de las juntas militaras qui hen càder lo generau Perón, abans de se'n desseparar per'mor deu lor emplec de la tortura. Qu'a marcat atau ua distincion enter lo son jutjament de cap a Perón e au peronisme d'un costat, e la figura politica d'Evita e deus obrèrs peronistas d'un aute. 

A la debuta de la dictatura de 1976 que ho arrecebut entar disnar peu president *de facto*, çò qui'u hore arreprochat après. A la caduda de la Dictatura, lo navèth president democraticament elejut, Raúl Alfonsín, que'u demandè un rapòrt suus crimes de la dictatura e mei que sus la desaparicion e la detencion illegau de personas ; aqueth rapòrt que ho editat dab lo títol *Nunca más* ("anc jamei").

## Bibliografia
### Romans
* *[[El Túnel]]* (1948)
* *[[Sobre héroes y tumbas]]* (1961)
* *[[Abaddón el exterminador]]* (1974)

### Ensajs
* *[[Uno y el universo]]* (1945)
* *[[Hombres y engranajes]]* (1951)
* *[[Heterodoxia (libro)|Heterodoxia]]* (1953)
* *[[El caso Sabato. Torturas y libertad de prensa. Carta abierta al general Aramburu]]* (1956)
* *[[El otro rostro del peronismo]]* (1956)
* *[[El escritor y sus fantasmas]]* (1963)
* *[[Tango, discusión y clave]]* (1963)
* *[[Romance de la muerte de Juan Lavalle. Cantar de Gesta]]* (1966)
* *[[Significado de Pedro Henríquez Ureña]]* (1967)
* *[[Aproximación a la literatura de nuestro tiempo: Robbe-Grillet, Borges, Sartre]]* (1968)
* *[[La cultura en la encrucijada nacional]]* (1973)
* *[[Diálogos con Jorge Luis Borges]]* (1976)
* *[[Apologías y rechazos]]* (1979)
* *[[Los libros y su misión en la liberación e integración de la América Latina]]* (1979)
* *[[Nunca más. Informe de la Comisión Nacional sobre la desaparición de personas]]* (1985)
* *[[Entre la letra y la sangre]]* (1988)
* *[[Antes del fin]]* (1999)
* *[[La Resistencia (Ernesto Sábato)|La Resistencia]]* (2000)
* *[[España en los diarios de mi vejez]]* (2004)

## Ligams extèrnes
Província de Gènoa

La **Província de Gènoa** es una anciana província de la region de Ligúria en Itàlia.
Lo capluòc n'èra la vila de Gènoa. Es remplaçada per la Ciutat Metropolitana de Gènoa dempuèi lo 1èr de genièr de 2015.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província d'Impèria

|- 
| **Estat** || 
|- 
| **Region** || 20px| Ligúria
|- 
| **Capluòc** || Impèria 
|-
| **[[Aira|Superfícia]]** || 	1156 km&sup2; 
|-
| **[[Populacion]]** ||| ()
|-
| **[[Densitat]]** || 192 ab./km²
|-
| **Comunas** || 67
|-
| **Còde ISTAT** || 008
|-
| **Acorcha** || IM
|-
| **President** || Fabio Natta
|- style="text-align:center;"
| colspan="2" class="toccolours" style="padding: 0;"| **[[Fichièr:Imperia posizione.png |150px|]] **
|- style="text-align:center; font-size:smaller;"
| colspan="2" | Localizacion en Itàlia
|}
La **Província d’[[Impèria]]** es una província de la region de Ligúria en Itàlia. Una franja occidentala d’aquela província es de parlar roiasc e se tròba en Occitània, dins las Valadas Occitanas.

## Istòria
Dins las divisions administrativas de l'estat italian, la província d'Impèria pren la seguida de la província dau Pòrt lo 21 d'octobre de 1923, quora lo caplòc Lo Pòrt fusiona amb Onelha, Piani, Caramanha Ligura, Castelvièlh de Santa Maria Majora, Lo Borgo Santa Agata, Còsta d'Onelha, Poggi, Torrazza, Moltedo e Montegrazie dins la comuna d'Impèria.

## Tanben veire
* Lista de las comunas occitanas de la Província d'Impèria

## Referéncias


## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Savona

La **província de [[Savona]]** (*provincia di Savona* en italian oficialament, *provinsa de Sann-a* en ligur) es una província de la region de Ligúria en Itàlia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Bari

La **Província de Bari** èra una província de la region de Polha en Itàlia. En 2015, deven una ciutat metropolitana, la ciutat metropolitana de Bari.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Amazonas (fluvi)

thumb|left|250px|Vista satellit del desbocament d'Amazonas
Lo fluvi d**'Amazonas** o **Amazònas**
, en portugués *Rio Amazonas*,  en espanhòl *Río Amazonas*, es un cors d'aiga d'America del Sud que nais dins la Cordilhièra dels Andes, travèrsa Peró e Brasil e se geta dins l'Atlantic al nivèl de l'eqüator. Es un dels dos flumes pus longs del mond, l'autre essent Nil. Sa longor es de 6448&nbsp;km, mas vària de 6259&nbsp;km a 6800&nbsp;km segon las diferentas definicions de la font d'una ribièra.

Lo sieu bacin, de &nbsp;km² es tanben lo mai grand del mond, abraçant los 40% d'Amèrica del Sud e compren Brasil (62,4%), Peró (16,3%), Bolívia (12,0%),  Colómbia  (6,3%) e l'Eqüator (2,1%). Emai que nasca a 5597&nbsp;m, lo fluvi se caracteriza durant una bona part de son escorreguda per un pendís feble, davalant sonque de 60&nbsp;m als darrièrs 3000&nbsp;km de son recorregut. Una bona part de son bacin es cobèrt per la selva amazoniana.

La seuna ret idrografica compta mai de 1000 aigas. Amazonas es ela sola a l'origina de 18 % del volum total d'aiga doça deversada dins los oceans del monde. Sos dos afluents principals, lo rio Madeira e lo rio Negro fan partit dels 10 fluvis mai importants del monde de per son debits ( e ), e lo tresen lo río Caquetá () rivaliza amb  Mississippí.

## Origina del flume
La font primièra d'Amazonas foguèt establida segurament fa pauc de temps. Es un riu situat sus un som de 5507&nbsp;m d’altitud, lo Nevado Mismi dins los Andes perovians, aproximativament a 160&nbsp;km a l'oèst del lac Titicaca e  aperaquí 650&nbsp;km al sud-èst de Lima. Aquesta montanha foguèt suggerida pel primièr còp coma vertadièra font en 1971 mas foguèt pas confirmada abans 2001.
Andes

[thumb|right|300px|Los Andes entre [Chile e Argentina.]]

Los **Andes**, —sonats tanben la **Cordilhièra dels Andes** (var. **Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes**, **Cordilhèira daus Andes**; en quíchoa: *Antikuna*; en espanhòl: *Andes*)—, son una longa cadena de montanhas, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'America del Sud. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km.

Lo gentilici es **andin -a**.

La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la Cordilhièra Orientala e la Cordilhièra Occidentala, sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La *Cordilhièra de la Còsta* comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'illas nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de Chile. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'Ocean Pacific fins a Veneçuèla, sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: Argentina, Bolívia, Chile, Colómbia, Eqüator, Peró e Veneçuèla, que d'unes son coneguts coma "Estats andins".

La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra Asia. Lo pic pus naut, Aconcagua, culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del Mont Chimborazo dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar Imalaia en nautor mas son pus largs e pus longs.

## Galariá

Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud
Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan)
Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, Salta (Argentina)
Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic inca de Machu Picchu
Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo lac Titicaca
Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un lama sus l'Altiplano (lo replanat)
Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a Cusco
Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de La Paz
|La vila de Cochabamba
Província de Tarent

La **Província de [[Tarent]]** (en italian *provincia di Taranto*) es una província de la region de Polha en Itàlia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província d'Ancona

La **província d’[[Ancona]]** es una província de la region de las Marchas en Itàlia. Lo còde estatistic n’es **042**. L’anciana immatriculacion èra **AN**.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Perosa

La **Província de [[Perosa]]** (en italian *provincia di Perugia*) es una província de la region d'Ómbria en Itàlia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Terni

La **Província de [[Terni]]** es una província de la region d'Ómbria en Itàlia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Cosença

La **província de [[Cosença]]** (*provincia di Cosenza* en italian oficialament, *pruvincia  'e Cosenza* en calabrés) es la província mai septentrionala de la region de Calàbria en Itàlia. La capitala n'es Cosença e la populacion n'es  abitants en . 

La província foguèt una zona d'immigracion valdesa. S'i tròba l'enclava occitana de La Gàrdia, e qualques comunas que lo parlar local a de traças d'occitan.

## Tanben veire
* Lista de las comunas occitanas de la Província de Cosença
## Ligams extèrnes
* Sit institucional
Província de Reggio de Calàbria

La **província de [[Reggio de Calàbria]]** (*provincia di Reggion Calabria* en italian oficialament, *pruvincua 'e Riggiu* en calabrés) es una província de la region de Calàbria en Itàlia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Foggia

La **província de Fòja** es la província mai al nòrd de la region de Polha en Itàlia. Correspond aperaquí a l'anciana provincia de Capitanata.

La capitala es la ciutat de Fòja.

Qualques comunas son consideradas coma colonias provençalas.

## Lista de las comunas occitanas de la província de Fòja

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Barleta, Andria e Trani

La **Província de Barleta-Andria-Trani** (en occitan classic *...Barleta...* amb una *t*, en italian *...Barletta...* amb doas *tt*) es una província de la region de Polha en Itàlia.
Província de Ragusa

La **Província de [[Ragusa]]** era una província de Sicília en Itàlia, suprimida lo 4 d'agost de 2015. Foguèt remplaçada pel Consòrci Liure de Comunas de Ragusa.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Trapani

La **Província de [[Trapani]]** es una anciana província de Sicília en Itàlia. En 2015 ven lo Consòrci Liure de Comunas del meteis nom.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província d'Enna

La **Província d'[[Enna]]** èra una província de Sicília en Itàlia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Caltanissetta

La **Província de [[Caltanissetta]]** èra una província de Sicília en Itàlia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Rovigo

La **Província de [[Rovigo]]** es una província de la region de Venèt en Itàlia.

## Nòtas e referéncias


## Ligams extèrnes
* Sit oficial