open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wends

Los **Wends** son un ensemble de pòples eslaus installats en Germania entre la fin de l'Antiquitat e lo començament de l'Edat Mejana. Foguèron pauc a cha pauc integrats dins l'esfera d'influéncia de l'Emperi Carolingian e dau Sant Emperi Roman Germanic. Una partia migrèt en direccion de Serbia onte participèron a la formacion dau pòple serbe actuau. Lo resta foguèt confrontat a l'expansion germanica e danesa e lentament crestianizat. La mager part dels Wends dispareguèron entre los segles X e XII, mas de minoritats subreviupuguèron coma los Sorabs de Lusàcia.

## Ligams internes

* Eslaus.
* Sorab.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** R. L. Lencek, « The Terms Wende-Winde, Wendisch-Windisch in the Historiographic Tradition of the Slovene Lands », *Slovene Studies*, vol. 12, n° 1, 1990, pp. 93-97.

## Nòtas e referéncias
Pojadisme

**Lo pojadisme**, del nom de Pèire Pojada, foguèt un movement politic e sindical francés efemèr, sovent qualificat d'extrèma drecha, aparegut en Occitània en 1953 (mai precisament : a Sant Seren), e desaparegut de caps 1958. 

Aquel movement reivindicava la defensa dels comerçants e dels artisans, que considerava coma mes en dangièr pel desvolopament dels supermercats dins la França de l'aprèp-guèrra ; d'autra part, condemnava l'ineficacitat del parlamentarisme de la Quatrena Republica. 

Objectivament, lo **pojadisme** designa las activitats de **l'Union de defensa dels comerçants e artisans**, lo sindicat dirigit per Pèire Pojada, o de **l'Union e fraternitat francesa**, entitolat alternatiu emplegat per las eleccions.

Lo tèrme « **pojadisme** » es vengut una expression pejorativa designant un movement politic conservator a tendéncia reaccionària de las classas mejanas fins a la pichona borgesiá.

**L'Union de defensa dels comerçants e artisans (UDCA)** es un sindicat fondat en Occitània a Sant Seren (dins Òlt) seguida a una revòlta antifiscala de pichons comerçants dins una societat encara rurala que s'inquieta la montada en poténcia de la granda distribucion. 

Lo movement obten en dos ans dins França tota mai de 2 milions de voses e 52 deputats (siá 12 %) a las eleccions legislativas de 1956, prenent alavetz per entitolat **L'Union e fraternitat francesa (UFF)**. 

Entre 1956 e 1958, **L'Union e fraternitat francesa** foguèt ostila al tractat de Roma, favorabla a conservar l'Argeria francesa, e demandèt la supression dels contraròtles fiscals dels pichons comerçants. Refusèt tanben de votar la fisança al governament de Guy Mollet pendent la crisi de la Robina de Suèz.

Lo movement aurà pas durat que qualques annadas en França, fins a la fin de la Quatrena Republica e encara en s'aliant ambe los gaullistas. Desapareis quasi completament ambe la Cinquena Republica en 1958. Totes los deputats elegits jos la bandièra **pojadista** en 1956 son batuts a las eleccions legislativas francesas de 1958, a l'excepcion de dos d'entre eles, demest los quals Jean-Marie Le Pen, futur president del Front Nacional. 

Lo tèrme **pojadista** es de còps utilizat abusivament per qualificar negativament un discors politic o social jutjat demagogic, sovent sens rapòrt fin finala ambe las idèas del movement original lançat per Pèire Pojada, o mai generalament per designar un populisme reaccionari.

## Vejatz tanben
* Pèire Pojada
* Jean-Marie Le Pen
* Gérard Nicoud
Daddy DJ

**Daddy DJ** es un grop de musica electronica francés constituït de David Le Roy al cant, Charles Merkiled e Jean-Christophe Belval. 

**Daddy DJ** es estat revelat fin 2000 ambe un gròs tube eurodance en anglés, *Daddy DJ*. S'agissiá a la debuta d'un simple ensaj de composicion d'un tèma tècno de Jean-Chritophe Belval, professor de produccion musicala ; un còp la trama instrumentala acabada, demandèt a l'un de sos escolans, David Le Roy, d'i pausar sa votz ensus, votz que Jean-Christophe Belval adobèt per autotune per ne corrigir los defauts ; puèi, la maqueta obtenguda es estada alavetz presentada a un productor en vista de s'en servir de modèl per ne far un enregistrament professional en estudiò, ambe un bon cant femenin ensus... Fin finala, lo productor a trobat qu'aquesta maqueta *Daddy DJ* èra fòrça bona e decidèt de la far publicar aital, sens res cambiar, en single. Lo tròç aguèt un tal succès (quitament n°2 de la vendas de singles en França al mes de genièr de 2001) que Jean-Christophe Belval continuèt de far d'autras produccions d'aquesta mena jol nom de *Daddy DJ*, nom qu'èra a la debuta simplament lo títol de sa maqueta. 

En 2008, lo discjoquèi e cantaire suedés Basshunter publica son títol *All I Ever Wanted* qu'es una interpolacion del títol *Daddy DJ*.

## Cançons mai conegudas en [[Occitània]]
* *Daddy DJ* (2000)
* *The Girl in Red* (2001)
* *Over You* (2001)
Off

**Off** èra un grop synthpop alemand (pasmens mai que mai anglofòn) compausat de Sven Väth, ambe Luca Anzilotti e Michael Münzing, futurs productors e compositors del grop house Snap!. Fondat en 1985, lo grop se separa en 1990 après aver publicat dos albums estúdios.

**Off** es sustot conegut en Occitània pel tube *Electrica Salsa (Baba Baba)* en 1987.

## Cançons mai conegudas en Occitània
* *Electrica Salsa (Baba Baba)* (1987)
* *Step by step* (1987)
Jenniffer González

**Jenniffer Aydin González Colón** (San Juan, 5 d'agost de 1976) es una avocata e femna politica de Boriquen. Es la presidenta del Partit Novèl Progressista (PNP). Dempuèi genièr de 2025 es la gobernadora de Boriquen.
Alexander Schallenberg

**Alexander Georg Nicolas Christoph Wolfgang Tassilo Schallenberg** (nascut lo 20 de junh de 1969 a Bèrna, en Soïssa) es un òme politic austrian del partit popular austrian (ÖVP, drecha). Lo 10 de genièr de 2025 es nomenat cancelièr interimari pel president de la Republica.
Joseph Aoun

**Joseph Khalil Aoun** (n. a Sin el Fil (Liban) lo 10 de genièr de 1964), es un militar e òme d'estat libanés. Es elegit president de la Republica lo 9 de genièr de 2025.
Alcide Ponga

**Alcide Ponga** (nascut a Nomea lo 23 de mai de 1975) es un òme politic de Canaquia. Es president del partit anti-independentista *Le Rassemblement* dempuèi decembre de 2022 e primièr cònsol de la comuna de Coaoa dempuèi 2014.
Lo 8 de genièr de 2025 es elegit president del govèrn de Nòva Caledònia.
La Chunga

**Micaela Flores Amaya**, coneguda coma **La Chunga** (Marselha, 1938-2 de genièr de 2025), foguèt una bailaora gitana, que dempuèi l'edat d'un an visquèt a Barcelona. Foguèt una de las figuras mai considerablas d'aquel tipe de dança en Catalonha e la musa de nombroses artistas (Dalí, Picasso), e d'escrivans coma Rafael Alberti.
Trio

**Trio** (de còps escrich **TRIO**) èra un grop de pop ròck alemand aparentat al movement new wave, actiu entre 1979 e 1986.

Sos tres sòcis èran Stephan Remmler, Gert Krawinkel e Peter Behrens. Son mai grand succès foguèt la cançon *Da Da Da* (abreujat de *Da Da Da ich lieb dich nicht du liebst mich nicht aha aha aha*) en 1982, una melodia minimalista jogada ambe un sintetizor *Casio VL-11* basic, ambe qualquas paraulas en alemand.
Rozlyne Clarke

**Rozlyne Clarke**, de son nom vertadièr **Roslyn Howell**, nascuda lo 9 de julhet de 1968 a Sydney, es una cantaira australiana anglofòna d'eurodance.

Populara en França dins la primièra mitat de las annadas 1990, es sustot coneguda pels tubes house *Eddy steady go* fin 1990 e tornamai al debut de 1994, tanben *Gorgeous* e *Dancin' is like makin' love* en 1991.

## Cançons mai conegudas en [[Occitània]]
* *Eddy steady go* (1990 e 1994)
* *Gorgeous* (1991)
* *Dancin' is like makin' love* (1991)
Carnon

**Carnon**  es una estacion balneària d'Erau situada sus la comuna de Mauguiò.
Aquela estacion, creada istoricament a l'entorn dau « Grau de Carnon », assosta un pòrt de plasença que compren   e se situa entre Lo Motàs e Palavàs, dins la partida septentrionala dau golf de Lion.
L'estacion se desvolopèt au mitan dau sègle XX
amb la creacion d'establiments de banhs de mar associats a un accuelh comercial e ostalièr que lancèron lo torisme a Carnon.

## Referéncias
Dipsacus fullonum

Lo **cardon**, **cardèr**, o **cabaret dels aucèls** (***Dipsacus fullonum***) es una espècia de plantas erbacèas de la familha *[[Dipsacaceae]]* segon la  o *[[Caprifoliaceae]]* segon la .

## Referéncias
Departament d'Aboasso

Lo **departament d’Aboasso** (*département d'Aboisso* en francés) es un departament de la Còsta d'Evòri. Lo caplòc n'es Aboasso. Es dins l'Èst de l'estat, dins la region de Comòe del Sud e lo districte de Comoé.
La populacion n'es de  abitants (recensament de 2021) per 4452 km².
Canton de Chasluç

Lo **canton de Chasluç** es una anciana division administrativa de Lemosin, suprimida per la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, que placet totas sas comunas dins lo canton de Sent Iriès. Era situat dins l'arrondiment de Limòtges, lo departament de Nauta Vinhana e la region de Lemosin, aura englobada dins la Novela Aquitània. La lenga autoctòna es l'occitan lemosin, dins sa varianta nauta lemosina.

## Composicion

## Istòria
En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet deminjat, sieis comunas eran dejà dins lo canton de Chasluç, mas Sent Nicolau e Corbafin, dempuei 1974 dins Bussiera Galand, era dins lo canton de La Ròcha l'Abelha, suprimit.. 

## Nòtas
Silver Pozzoli

**Silvio Pozzoli**, conegut ambe lo nom de scèna **Silver Pozzoli**, nascut lo 19 de julhet de 1953 a Milan (Itàlia), es un cantaire italian anglofòn de synthpop (italo disco) qu'es estat popular en Euròpa dins las annadas 1980, en particular gràcias al tube *Around My Dream* enregistrat en 1984. Curiosament, en Occitània, la version represa pel duò franco-bèlga Kazino en 1985 de *Around My Dream* es fòrça mai coneguda que non pas la version originala de **Silver Pozzoli**.
Mussolinia

**Mussolinia** es lo nom de doas “creacions” de ciutats planificaas per lo regim fascista de Benito Mussolini dins las colonias italianas:
* Mussolinia di Sardegna, en Sardenha (uèi la ciutat d’Arborea)
* Mussolinia di Sicilia, en Sicília (uèi la ruaa de Santu Pietru, comuna de Caltaggiruni).
Daniel Chapo

**Daniel Francisco Chapo** (Inhaminga, 6 de genièr de 1977) es un òme politic qu'es president de Moçambic dempuèi lo 15 de genièr de 2025. Foguèt tanben governador de la província d'Inhambane de 2016 a 2024. 

## Biografia
Chapo nasquèt lo 6 de genièr de 1977 a Inhaminga, província de Sofala, Moçambic. Seguiguèt l'escòla primària a Inhaminga de 1982 a 1985, après en lo districte de Dondo de 1986 a 1987, e l'escòla segondària dins lo districte de Dondo de 1988 a 1996, puèi a l'Escòla Segondària Samora Machel deBeira de 1997 a 1998. Anèt puèi a l'Universitat Eduardo Mondlane de Maputo e i estudièt lo drech, fins a obténer un diplòma en 2000. Chapo se venguèt notari public en 2004. Mai tard passèt un mestritge en gestion del desvolopament de l'Universitat Catolica de Moçambic en 2014. 

Chapo trabalhèt coma parlaire a Ràdio Miramar de  Beira de 1997 a 1998 e mai tard foguèt presentador de novèlas per Televisão Miramar dins la capitala de 2003 a 2004.  Foguèt nomenat conservador de Nacala-Porto en 2005. A realizat practicas per un collègi d'avocats de 2007 a 2008 e ensenhèt tanben las sciéncias politicas e lo drech constitucional a l'Universitat Pedagogica de Maputo en 2009.

## Vida personala
Chapo es maridat e a quatre enfants. Es crestian.

## Referéncias
Mussolinia di Sardegna

**Mussolinia di Sardegna** es lo nom d’una colonia creada per Benito Mussolini en Sardegna a la fin de las annadas 1920. La comuna es formada en 1931 amb de tròces de las comunas d’Aristanis e de Terralba. En 1944 pren lo nom d’Arborea.
## Referéncias
Moon Ray

**Moon Ray** (en anglés) o **Raggio Di Luna** (en italian), **Rai De Luna** en occitan, es un projècte italo disco fondat dins las annadas 1980 per Aldo Martinelli e Fabrizio Gatto ambe al cant Simona Zanini, mai que mai conegut en Euròpa e en Occitània en particular per lor tube (en anglés) *Comanchero* en 1985.

La cantaira Mandy Ligios, nascuda lo 15 d'abril de 1954 a Forbach, en Mosèla en Republica francesa mas en zòna germanofòna còsta la frontièra alemanda, es tanben membre de **Moon Ray**. Aldo Martinelli, Fabrizio Gatto e Simona Zanini de **Moon Ray** eles son tanben a l'iniciativa d'un autre projècte italo disco : Topo & Roby.

## Vejatz tanben
* Topo & Roby
Caius Flaminius Nepos

**Caius Flaminius Nepos** († 217 avC) es un cònsol roman d'origina plebèa. Foguèt una personalitat impportanta de la scena politica romana dels ans 230-220 avC.

Tribun de la pleba en 232 avC, obtenguèt lo vòte de la *lex Flaminia de agro Gallico et Picenum viritim dividundo* que permetèt de distribuir de terras ai plebèus dins la region de Rimini e de Picenum. Elegit un prumier còp cònsol en 223 avC, menèt plusors campanhas contra las populacions celtas dau nòrd d'Itàlia e ganhèt una importanta batalha contra los Insubrians. Aquò li permetèt de venir censor en 220 avC. Durant aqueu periòde, accelerèt la construccion de la via Flaminia e ordonèt lo bastison dau circ Flaminius. En 217 avC, foguèt tornarmai elegit consòl per comandar una armaa charjada d'arrestar Annibal dins los Aups. Pasmens, tombèt dins una emboscada a la batalha dau lac Trasimen e foguèt tuat, amb la mager part de sas tropas, durant los combats.

## Ligams internes

* Guèrras Punicas.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** François Hinard, *Histoire romaine. Tome I. Des origines à Auguste*, Fayard, 2000.

## Nòtas e referéncias
Asarum europaeum

L**'aurelha d'òme**, tanben dich **asaret** [o **asaret d'Euròpa**] o **cabaret** (***Asarum europaeum***) es una espècia de planta de flors del genre *[[Asarum]]* e de la familha *[[Aristolochiaceae]]*. Es una planta perenna d'Euròpa Centrala.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Caraïsme

Lo **judaïsme caraïta** es un corrent dau judaïsme escripturalista. Es a dire qu'es unicament basat sobre la Bíblia ebraïca. Es ensinda en oposicion emb lo judaïsme rabbinic qu'accèpta finda lu precèptes de la Lèi orala. Lo corrent caraïta foguèt mencionat per lo primier còp durant lo sègle IX, mas foguèt probablament fondat au sègle VIII per Anan ben David dins la region de Babilònia. Entre lu sègles IX e XI, lo caraïsme si desvolopèt fòrça e foguèt benleu adoptat per 40 % dei judieus. Totun, la sieua influéncia demenissèt durant la segonda mitat de l'Edat Mejana maugrat lo manteniment de comunautats mai ò mens importanti en Egipte, en Crimèa e en Lituània. Encuèi, lo nombre de caraïtas es estimat a . La màger part vívol en Israèl.

## Ligams intèrnes

* Anan ben David.
* Judaïsme.

## Bibliografia

* Emanuela Trevisan-Semi, *Les Caraïtes, un autre judaïsme*, Albin Michel, 1992.
* Jean-François Faü, *Les Caraïtes*, Brépols, 2000.

## Nòtas e referéncias
Aeropòrt de Montpelhièr-Mediterranèa

L’**aeropòrt de Montpelhièr Mediterranèa **, en francés: *Aéroport de Montpellier-Méditerranée*, (Còde aeropòrt:MPL,LFMT) es un aeropòrt internacional francés situat sus la comuna de Mauguiò, non luònh de la vila de Montpelhièr, dins lo departament d'Erau en région Occitània.

Ten son nom de la mar Mediterranèa tota pròcha e èra aperabans nomenat *aéroport de Montpellier-Fréjorgues*, dau nom d'un luòcdich de la comuna ont se situa l'aeropòrt, siá a aperaquí  de la capitala departementala.

Per la frequentacion, es lo onzen aeropòrt de França metropolitana embe  en 2018.

Un campus de l'Escòla nacionala de l'aviacion civila, destinat especialament a la formacion d’engenhaires per aprendissatge, es situat sus l'aeropòrt.
## Referéncias
Miko Mission

**Miko Mission** es lo nom de scèna de **Pier Michele Bozzetti**, cantaire anglofòn italo disco nascut lo 22 de junh de 1945 a Alexàndria (Itàlia). Lo projècte **Miko Mission** es mai que mai conegut en Occitània pel tube *How Old Are You?* en 1985.
Canton de Mauguiò

Lo **canton de Mauguiò** es una circonscripcion electorala francesa situada dins lo departament d'Erau, en region Occitània.
Bernardino Biondelli

**Bernardino Biondelli** es un poligraf padan (arqueològ, linguista e numismata) qu’estudièt los dialèctes occitans de Piemont.

## Biografia
Après aver ensenhat las matematicas, l'istòria e la geografia dins las escòlas de Verona e d'autras vilas del Venèt, en 1839 se mudèt a Milan, ont collaborèt amb la Politecnica e ont foguèron publicadas qualques publicacions lingüisticas, reeditadas en 1845 amb lo títol *Studii linguistici*.

S'ocupa mai tard d'estudis indoeuropèus e de dialectologia .

En 1849, rejonhèt lo Conselh Numismatic, alara situat a la Bibliotèca Nacionala Braidense, ont foguèt conservator fins a 1883; en 1869 publiquèt l'assag *La Zecca di Milano*.

S'ocupa tanben d'arqueologia, un subjècte que foguèt nomenat professor a l'Acadèmia Scientifica-Literària de Milan de 1859 a 1884, e de la lingüistica de las civilizacions precolombianas. Sa recèrca sus aqueles subjèctes foguèt publicada entre 1858 e 1869.
Comunautat de comunas de País de Neiçon e Monts de Chasluç

La **Comunautat de comunas de País de Neiçon e Monts de Chasluç** es una intercomunalitat de la Republica Francesa, situada dins lo departament de Nauta Vinhana e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin. Son còdi SIREN es 200070506.

* Ficha Banatic : https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/200070506-cc-pays-de-nexon-monts-de-chalus
* Ficha INSEE : https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200070506

## Istòria
La comunautat de comunas de País de Neiçon e Monts de Chasluç fuguet creada lo 1er de decembre de 2017 per la fusion de doas intercomunalitats : la comunautat de comunas dau País de Neiçon (creacion 1993, chapluòc Neiçon) e la comunautat de comunas daus Monts de Chasluç (creacion 1994 e 2001, chapluòc Chasluç).

## Composicion

## Las intercomunalitats en Nauta Vinhana

## Nòtas
Hisham (califa omeia)

[thumb|right|Pèça de [monea dau rèine d'Hisham.]]

**Hisham ibn Abd al-Malik** (691, Damasc - 6 de febrier de 743, Damasc) es un califa omeia que reinèt dau 26 de genier de 724 au 6 de febrier de 743. Succediguèt a Yazid II (720-724) e foguèt remplaçat per Al-Walid II (743-744). Son rèine marquèt l'apogeu dau Califat Omeia, mas illustrèt tanben sas feblessas amb una multiplicacion de las revòutas e de tensions persistentas al sen de la societat musulmana.

Hisham venguèt califa après la mòrt de son fraire, lo califa Yazid II. Al començament de son rèine, lo Califat èra minat per plusors problemas internes (inegalitats fiscalas entre los musulmans, privilegis tròp importants de l'aristocracia militara arabia, tensions entre shiitas e sunitas, etc.) e externes (invasion de pòples nomadas, etc.). Per reglar los problemas internes, contunhèt las reformas fiscalas iniciaas per Umar II (717-720). La mai importanta foguèt la transformacion de l'impòst sus la proprietat terrenca (lo *kharadj*) que foguèt estachat a la terra e non al proprietari. Aqueu sistema perdurèt après la casuda dels Omeias e venguèt una basa de la fiscalitat musulmana medievala. Hisham creèt pereu una administracion dedicaa per definir e percebre aquel impòst.

Militarament, lo Califat agantèt son apogeu territòriau durant lo rèine. Pasmens, lo resultat de las operacions foguèt fòrça variable segon las regions. En Anatolia, los Omeias conquistèron Cesaraa de Cappadòcia en 727 e Charsianon en 730. Dins la peninsula Iberica, lo governator Abd Ar-Rahman organizèt d'incursions contra lo reiaume Franc, mas foguèt batut e tuat a Peitieus en 732. En Africa dau Nòrd, una insureccion kharijita capitèt d'ocupar la mager part de Magrèb en 739-740, mas foguèt anientaa per las fòrças dau governator d'Egipte en 742. En Mesopotamia, foguèron los shiitas que se revoutèron en 740, mas lo movement foguèt rapidament vencut. Enfin, en Asia Centrala, de combats durs opausèron los Arabis als Cazars e a plusors pòples turcs. Lo resultat foguèt pusleu a l'avantatge dels Omeias. Pasmens, las perdas foguèron importantas e las armaas dau Califat foguèron pas en mesura de destruire definitivament sos adversaris. 

## Ligams internes

* Califat Omeia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
John Playfair

thumb|right|Retrach de John Playfair.

**John Playfair** (10 de març de 1748, Dundee - 20 de julhet de 1819, Burntisland) es un sabent escocés de la fin dau segle XVIII e dau començament dau segle XIX. Es conegut per son òbra de vulgarizacion dau trabalh de James Hutton (1726-1797) sus l'origina plutonica de la Terra. Publiquèt ansin un libre en 1802 qu'aguèt un ròtle important dins l'istòria de la geologia car accelerèt l'acceptacion dau principi d'uniformitarisme per la comunautat scientifica. En matematicas, prepausèt una reformulacion dau postulat d'Euclides sota una forma similara a aquela dau matematician antic Proclus. Per aquela rason, l'axiòma de las parallelas es de còps apelat axiòma de Playfair dins los païs anglosaxons.

## Ligams internes

* Geologia.
* Uniformitarisme.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** K.E. Bullen, *The Earth's Density*, Londres, Chapman and Hall, 1975.

## Nòtas e referéncias
Trapa natans

La **castanha d'aiga**, **cabassa** (var. **escabassa**, **chabassa**) o **borroncon** (nom binomial: ***Trapa natans***) es una espècia de plantas de flors de la familha de *[[Trapaceae]]* o de *[[Lythraceae]]*, segon la classificacion filogenetica. Es una planta aqüatica originària de las regions temperadas e caudas d'Africa, d'Asia e d'Euròpa.

## Referéncias
Cottus petiti

Lo **cabòt dau Les** (***Cottus petiti***)  es una espècia de peis descobèrta dins Les, un flume costièr d'Erau, en Occitània.

## Descobèrta

En 1964, de cercaires romans, Mihai Bacescu e Bacescu Mester, estúdian las lòcas e demandan a França d'escapolons d'aquestes peisses de divèrsas ribièras. Un cabòt provenent de Les figurava dins le lòt. Los cercaires en l'observant foguèron susprés per sas caracteristicas.  En perseguir sas investigacions  descobriguèron  aital una espècia desconeguda. Fòrça son sceptics e en mai la descobèrta non apassiona pas otre mesura los especialistas de la sistematica dels peisses en França. La descobèrta auriá pogut passar pe malha, mas la biologia moleculara venguèt au secors dels cercaires e mostrèt que s'agissiá de l'espècia *Cottus petiti* e non pas de *[[Chabot commun|Cottus gobio]]*, frequent dins tota la França. Curiosament, es pas present que dins lo bacin de Les.

## Descripcion
Lo cabòt dau Les es un peisson de cap gròs e de còs alongat de la familha dels Cottidats. Viu amagat entre las pèiras dau fons, qu'es desprovesit de vessiga natatòria. Nada pauc, passant d'una resconduda a l'autra.

Sembla de limitar son airau de reparticion a la zona amont dau Les especialament los dos vilatges de  (Pradas de Les e Sant Clamenç) d'après las capturas de 2001.

## Proteccion
Aquèu pichon abitant dels fons codoloses dau pichon flume d'Occitània, es classat dins las 15 espècias de peisses d’aiga doça amenaçadas d'extinccion en França metropolitana (CR+EN+VU). Lo peis es marcat dins la convencion internacionala de la directiva 94/43 de la CEE  que concernís las espècias animalas e vegetalas d'interèst comunautari que la conservacion necessita la designacion de zonas especialas de conservacion.

Dempuòi 2001, la font dau Les e los prumièrs quilomètres dau flume son classats site protegit Natura 2000, per fin de protegir lo cabòt dau Les.

Un rapòrt de l’Estat e dau departament d’Erau, publicat en 2012, rendiá còmpte de «trepajaments repetitius e de perturbacions dau lièch dau Les, deguts a una frequentacion excessiva entrainant un destorbe dau cabòt. » D'efiech, Les pren sorgent a qualques quilomètres solament de Montpelhièr, la frequentacion de la ribièra per los abitants especialament en periòde estival es problematica.

Lo SyBLe, sindicat dau bacin dau Les, faguèt 
d'aquèu peis un combat emblematic.

## Nòtas e referéncias


## Bibliografia
* .

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
* Sindicat dau Bacin
Arbre baumelut

Un **arbre baumelut**, **arbre caunut** o **arbre cabornut** (los tèrmes varian plan per dialècte; veire #Autres noms) es un arbre, sovent atjat, vivent o mòrt, dins lo qual una cavitat s'es formada dins son tronc o sas brancas.

## Autres noms
Nòta : ***arbre*** pòt devenir ***arbe, arbo, aubre, abre*** o ***albre*** en occitan. *Arbre* e *aubre* semblan èsser las variacions mai comunas.

****Arbre'' baumelut''' [o '''balmelut''']

****Arbre* cabornut / cabornat / cabarnhat / cabarnut*' [o **cagornut / cafornut / cabornus / cavernós**]

****Arbre'' caunut / chaunut'''

****Arbre* curat*'

***cacarauna** [Mistral ditz qu'es un tèrme sustot bas-lemosin]

***calabòrna/calaborna** [Mistral ditz qu'es sustot un tèrme utilizat en Daufinat (ò) e Lemosin (o)]

## Nòtas

## Referéncias
Xavier Le Pichon

**Xavier Le Pichon** (nascut lo 18 de junh de 1937, Quy Nhon) es un geodinamician francés de la segonda mitat dau segle XX. Pionier de la tectonica de las placas, ne'n prepausèt un modele en 1968. Basat sus l'existéncia de sieis placas principalas, aqueu trabalh permetèt de melhorar las coneissenças relativas a la reparticion dels terratrems enregistrats dins lo monde. En 1973, escriguèt amb Jean Bonnin e Jean Francheteau lo libre *Plate Tectonics* que demorèt la referéncia dins lo domeni durant quauquas annaas. En parallele, Le Pichon foguèt nomat director dau departament de geologia dau centre d'oceanologia de Brèst (1969), professor a l'universitat Pierre-et-Marie Curie de París (1978) e director dau departament de geologia de l'Escòla Normala Superiora (1984). 

## Ligams internes

* Geologia.
* Tectonica de las placas.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Henry R. Franke;, *The continental drift controversy*, Cambridge, Cambridge University Press, 2012.
* **[[anglés|(en)]]** Tanya Levin, « Interview of Xavier Le Pichon by Tanya Levin », *Niels Bohr Library & Archives*,  American Institute of Physics, 25 de mai de 1998.

## Nòtas e referéncias
Sarsa Dengel

[thumb|right|Situacion generala d'[Etiopia durant los segles XVI e XVII.]]

**Sarsa Dengel** (1550 - 4 d'octòbre de 1597, Damot) es un negus d'Etiopia que reinèt de 1563 al 4 d'octòbre de 1597. Succediguèt a Menas (1559-1563) e foguèt remplaçat per Yaqob (1597-1607). Son rèine foguèt marcat per un important redreiçament d'Etiopia amb una restauracion de la situacion economica, una reorganizacion de l'administracion e una resisténcia victoriosa a una ofensiva otomana menaa a partir dau pòrt de Massaua en 1557. En 1589, un tractat de patz turcoetiopian permetèt d'assegurar l'estabilitat de la frontiera. Pasmens, Sarsa Dengel aguèt mens de succès dins lo sud onte las incursions dels Oromòs s'intensifiquèron. Plusors regions meridionalas de l'Emperi foguèron ansin pilhaas.

## Ligams internes

* Etiopia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Hubert Jules Deschamps (dir.), *Histoire générale de l'Afrique noire de Madagascar et de ses archipels Tome I : Des origines à 1800*, París, Presses Universitaires de France, 1970.

## Nòtas e referéncias
Acer monspessulanum

L**'agast de Montpelhièr** (nom binomial ***Acer monspessulanum***), mai conegut jols noms **agast** (var. **ajast, aiast**), **violonier**, **aseron**, etc. es un arbre de la familha *[[Sapindaceae]]* (èra autrescòps classat mai sovent dins *[[Aceraceae]]*). Aparten a la seccion *Monspessulanum* de la classificacion des agasts.
Sukhoi Su-27

[thumb|right|[Fotografia d'un Su-27 ucraïnés en 2018.]]

Lo **Sukhoi Su-27** es un avion de chaça sovietic concebut durant los ans 1970 per lo constructor Sukhoi. Relativament similar al F-15 estatsunidenc, es un chaçaire monoplaça fòrça manobrable inicialament destinat a de missions de superioritat aeriana. Pasmens, de variantas foguèron desvolopaas per assegurar la mager part de las missions de combat moderne. Aquelas variantas foguèron designaas per d'apelacions novelas que son sovent consideraas coma d'aparelhs distints (Su-30, Su-33, Su-35, Su-37, Shenyang J-11, etc.).

Lo Su-27 intrèt en servici dins las fòrças armaas sovieticas en 1985. 680 exemplaris foguèron produchs entre 1982 e 2010, mas una partia foguèron exportats. D'efiech, en 2020, 16 païs alinhavan  avions de la seria dau Su-27 al sen de sas fòrças aerianas. Lo Su-27 e sas variantas èran ansin la segonda familha mai utilizaa dins lo monde. Participèron a plusors conflictes coma la guerra Etiopia-Eritrea o la guerra d'Ucraïna. En Africa, los Su-27 etiopians dominèron los MiG-29 eritreus. En Ucraïna, ont es utilizat per los dos camps, plusors exemplaris foguèron destruchs per las defensas antiaerianas despuei lo començament dau conflicte.

## Ligams internes

* Sukhoi 30.
* Sukhoi 33.
* Sukhoi 35.
* Sukhoi 37.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Yefim Gordon, *Sukhoi Su-27 Flanker: Air Superiority Fighter*, Airlife Publishing, 1999.

## Nòtas e referéncias
Estanh dau Mejan

L’**estanh dau Mejan** (de còps nomenat **estanh de Peròus** dins sa partida orientala) es un estanh dau complèxe lagunari dels estanhs palavasencs en Lengadòc. Es  situat dins l'Erau, au sud de l'aglomeracion de Montpelhièr, sus lo litorau mediterranèu.

## Localizacion

Lo Mejean se situa a environ sièis quilomètres a vòl d'aucèl  dau centre de Montpelhièr. Sa susfàcia se partetja entre las comunas de Palavàs a l'oèst, de Latas au centre e de Peròus a l'èst.

Le cors du Les se situa a l'oèst, que separa lo Mejan de l'estanh de l'Arnèu.

Es traversat per lo canau de Ròse a Seta que lo separa de l'estanh dau Grèc situat au Sud.

## Environament
Las ribas nòrd de l'estanh constituisson una resèrva naturala protegida e entretenguda per la comuna de Latas, que i amenatgèt un ostau de la natura destinat a l'observacion dels aucèls migrators e a la sensibilizacion dau passejaire via de escapolons, de fotografias e de pinturas de las diferentas espècias animalas e vegetalas que poblan l'estanh.

Las ribas occidentalas e orientalas son dins lo vesinatge de largas vias rotièras de caussadas separadas, menant a las estacions litoralas de Palavàs e Carnon, e d'un camping au limit dels territoris de Latas e Peròus.

## Galariá

Fichièr:Estang de Perotz tassin 16925.jpg|*L'estang de [[Peròus|Perotz]]* en 1690, d'après los relevats de C. Tassin.
Fichièr:Sud Etang Mejean 15072006.JPG|Vista dempuòi lo pont de Carnon vèrs l'oèst. A senestra, lo canau du Ròse a Seta.
Fichièr:Nord Etang Mejean 15072006.JPG|Vista cap au nòrd-oèst, embe a drecha, la vila de Peròus.
Fichièr:Étang du Méjean (19421426481).jpg|Vista dels becaruts e dau puòg de Sant Lop en rèire plan.


## Referéncias


### Article connèxe
* Estanhs palavasencs

### Ligams extèrnes
* Le site du Siel (syndicat de gestion des étangs palavasiens)
* Réseau de Suivi Lagunaire du Languedoc-Roussillon
* Applications à télécharger pour non et mal voyants et sourds et malentendants pour découvrir l'Étang du Méjean.
Alisha

**Alisha Ann Itkin**, nascuda lo 16 d'abril de 1968, es una cantaira americana anglofòna de dance-pop, mai que mai coneguda en Occitània pel tube *Baby talk* en 1986.
Oskar Heil

**Oskar Heil** (20 de març de 1908, Langwieden - 15 de mai de 1994, San Mateo) es un engenhaire alemand dau segle XX. Es coneissut per aver brevetat lo principi dau transistor d'efiech de champ en 1925. Pasmens, en causa dels limits tecnologics dels ans 1920-1930, foguèt pas possible de fabricar un prototipe foncionau. Inventèt pereu l’*Air Motion Transformer*, un tipe d'aut-parlaire dins los ans 1970.

## Ligams internes

* Transistor.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Julius Edgar Lilienfeld

[thumb|right|Retrach de Julius Edgar Lilienfeld en [1934.]]

**Julius Edgar Lilienfeld** (18 d'abriu de 1882, Lemberg - 28 d'aost de 1963, Charlotte Amalie) es fisician austro-ongrés dau segle XX. D'origina judieva, emigrèt als Estats Units en 1927. Es mai que mai coneissut per sos brevets relatius al principi de foncionament dau transistor d'efiech de champ depausats entre 1925 e 1928. D'efiech, se Lilienfeld poguèt jamai fabricar un prototipe operacionau en causa dels limits tecnics de l'industria dels ans 1920-1930, sas diferentas revendicacions aguèron una gròssa importància dins los ans 1950 car empachèt los laboratòris Bell d'obtenir de brevetar mai d'un element dels transistors inventats per sos engenhaires.

## Ligams internes

* Transistor.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canton de Condat (Lemosin)

Lo **canton de Condat** es una novela circonscripcion electorala de Lemosin, situada dins l'arrondiment de Limòtges, lo departament de Nauta Viena e la region de Lemosin. Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, lo territòri dau canton èra dins lo canton de Peira Bufiera (la totalitat), lo canton de Limòtges e Condat (3 comunas) e lo canton de Neiçon ('na comuna). La populacion èra de 19 395 abitants en 2022 e la densitat de 73 ab/km². La lenga autoctòna es l'occitan lemosin, dins sa varianta nauta lemosina. 
N.B. I aviá un autre canton de Condat en Cantau.

## Composicion

## Istòria
Lo canton fuguet creat per las eleccions departamentalas de 2015, en seguda dau decret dau 13 de febrier de 2014  
, en aplicacion de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organica 2013-402 e lei 2013-403).

## Nòtas
Bell P-63 Kingcobra

[thumb|right|[Fotografia de P-63 destinats a l'Armada Roja.]]

Lo **Bell P-63 Kingcobra** es un avion de caça estatsunidenc de la Segonda Guèrra Mondiala. Concebut entre 1941 e 1942, èra destinat a remplaçar lo Bell P-39 Airacobra en corregissent sei defauts, foguèt produch a  exemplaris. En causa de son experiéncia marrida amb lo P-39, l'armada estatsunidenca refusèt de l'utilizar e la produccion foguèt donada a l'Union Sovietica e a França. Lei Sovietics, ja utilizators dau P-39, l'adoptèron coma avion d'ataca au sòu. En França, lo P-63 arribèt après la fin dei combats, mai l'avion foguèt utilizat durant la guèrra d'Indochina de 1949 a 1951. Pasmens, la manca de municions e lei dificultats per reparar leis avions entraïnèron son abandon definitiu.

Lo P-63 èra tecnicament un interceptor bastit a l'entorn d'un canon de 37 mm. Quatre mitralhièras de 12,7 mm completavan aquel armament fòrça poderós. La velocitat maximala èra de 660 km/h, çò qu'èra ben superior au P-51. Lo blindatge foguèt tanben melhorat. Pasmens, se la màger dei problemas de manobrabilitat dau P-37 èran estats reglats, d'autreis apareguèron. Se quauquei P-63 enregistrèron de victòrias aerianas gràcias a de còps urós de son canon principau – capable de destrurre totei leis avions de la guèrra – aquel avion foguèt mai que mai utilizat per atacar d'objectius terrèstres. D'efiech, son blindatge e sa velocitat asseguravan una bòna proteccion còntra lei defensas aerianas alemandas e japonesas.

## Liames intèrnes

* Bell P-39 Airacobra.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Enzo Angelucci e Paolo Matricardi, *Les avions, t. 4 : La Seconde Guerre mondiale - U.S.A., Japon, U.R.S.S., etc...*, Elsevier Sequoia, coll. « Multiguide aviation », 1978, p. 100.

## Nòtas e referéncias
Klaipeda

[thumb|right|[Fotografia dau pòrt de Klaipeda en 2008.]]

**Klaipeda** ò **Memel** es una vila de Lituània situaa lo long dau litorau de la mar Baltica. Amb  abitants en 2024, èra lo pòrt mai important dau païs.

Memel foguèt fondaa a partir de 1258 a l'entorn d'un chasteu de Memelburg, una posicion fortificaa de l'Òrdre Livonian. Puei, foguèt integraa al sen dels territòris de l'Òrdre Teutonic e de Prússia. En 1919, la vila, poblaa a 95 % per d'Alemands, venguèt un territòri independent protegit per França. Aquò èra un compromés destinat a permetre als Lituanians d'obtenir un pòrt tot en protegissent los drechs de las populacions germanicas. Pasmens, en 1923, los 250 soldats francés presents dins la vila assajèron pas d'arrestar una ataca menaa per de nacionalistas lituanians e Memel foguèt restachaa a Lituània. La vila venguèt ansin un subjecte de tensions diplomaticas e, en març de 1939, foguèt annexaa per lo III Reich après un ultimatum. Coma d'autras vilas importantas de Prússia, en particular Königsberg, foguèt devastaa per los combats de la Segonda Guerra Mondiala e los Sovietics expulsèron totas las populacions alemandas dins l'enchastre de lor politica de degermanizacion de l'Euròpa Orientala. Desenant dicha Klaipeda, la ciutat foguèt poplaa per de Lituanians.

## Ligams internes

* Territòri de Memel.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Ernest Lémonon, « Memel », *Revue politique et parlementaire*, 10 de setembre 1926.

## Nòtas e referéncias
Canton de Peira Bufiera

Lo **canton de Peira Bufiera** es una anciana division administrativa de Lemosin, suprimida per la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, que placet totas sas comunas dins lo canton de Condat (Lemosin). Era situat dins l'arrondiment de Limòtges, lo departament de Nauta Vinhana e la region de Lemosin, aura englobada dins la Novela Aquitània. La lenga autoctòna es l'occitan lemosin, dins sa varianta nauta lemosina.

## Composicion

## Istòria
En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet deminjat, quatre de las comunas actualas eran dejà dins lo canton de Peira Bufiera, mas Boissuelh era dins lo canton de Solenhac, suprimit, Sent Bonèt Briança, Aigasparsa e Combret (estachada a la precedenta en 1806), Sent Giniés e Sent Pau eran dins lo canton de Sent Pau, suprimit . 

## Nòtas
Aigasparsa e Combret

**Aigasparsa e Combret** (*Aigueperse-et-Combret* en francés) es 'na anciana comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin. Dempuei 1806, es estachada a la comuna de Sent Bonèt Briança.

## Geografia
Aigasparsa e encara mai Combret eran sus la partida pus nauta e boschosa (Forest d'Aigasparsa) de la comuna actuala de Sent Bonèt Briança. Quò explica benlèu lor populacion pus bassa.

## Toponimia
### Aigasparsa
La prononciacion es [ej'ga:'paɾsɔ]. Lo nom ven dau latin *aqua sparsa*,  « aiga esparsa, esparpalhada », de *spargere*, mas una ipotèsi emb l'occitan *pèrsa*, « verdau » es pas a exclaure, 'quò depend de las fòrmas ancianas .
### Combret
*Combret* s'explica coma los autres *Combrets*. Per Dauzat, ven dau gallic **comboros*, barratge o junhent, emb lo sufixe collectiu latin *-etum* .
Xavier Delamarre fornis de las coneissenças pus actualizadas. Lo celtic *comberos* a lo sens de « barratge sus 'na aiga. Es format de *com-*, « emb » e de *bero-*, *beru-*, que, emb un prefixe, serv a designar de las « modalitats » de las aigas (*ad-bero-*, *com-bero-*, etc) . *Combret* era un *combereton*, « 'na tombada, 'na copa (d'aubres) » .

## Istòria
Combret era una paròfia annèxa e Aigasparsa sembla paròfia (mapa de Cassini, per Geoportail ). 
Aigasparsa e Combret formeren 'na comuna entre 1790 e 1794. En 1801, passet dau canton de Sent Pau au canton de Peira Bufiera. En 1806, la comuna fuguet estachada a Sent Bonèt la Ribiera 

## Demografia

## Lòcs e monuments
* Chasteu d'Aigasparsa.

## Veire tanben
* Sent Bonèt Briança

## Nòtas
Fragosta

vinheta|Fragosta
vinheta|De fragostas.
vinheta|De fragostas boscanas.

**La fragosta** o l**'ajordiu** (l"**ampon** o l**'ampoa** prov., l**'ampa** viv./auv., l**'ampònh/ampoenh** auv., lo **jordon**, lo **gèrse**, la **mastajoèra** o l**'aligardon** gasc.) es un fruit roge del fragostièr (*Rubus idaeus*), un arbust de la família dels rosàcis. Segon que sián salvatjas o cultivadas, la fragostas pesan de 4 a  , e fan fins a   e an .

L'arbre s'apèla lo **fragostièr'' (**ampon** o **ampolier** prov., **'ampier** o **amoreu** viv., la **jordoassa**, la **mastajoèr**(**a**) o l**'aligardon''' gasc.).
Dexys Midnight Runners

**Kevin Rowland & Dexys Midnight Runners**, o mai simplament **Dexys Midnight Runners**, es un grop de pop anglés fondat en 1978 a Birmingham pel guitarrista e cantaire anglés **Kevin Rowland**, sovent aparentat al movement new wave.

Lo nom del grop es en referéncia a una dròga a basa d'anfetaminas, la dexedrina.

En Occitània, son mai que mai coneguts dempuèi lo debut de l'annada 1983 gràcias a lor cançon *Come On Eileen*, que foguèt un gròs tube tre 1982 dins los païses anglofòns, als Estats Units e al Reialme Unit en particular.
Q Lazzarus

**Diane Luckey**, dicha **Q Lazzarus**, nascuda lo 12 de decembre de 1960 als Estats Units, a Neptune (Nòva Jersey), e defuntada lo 19 de julhet de 2022, èra una cantaira afro-americana anglofòna, coneguda pel títol synthpop (quitament dark wave) *Goodbye Horses*, escrich e compausat per William Garvey en 1988, una cançon popularizada per son aparicion dins lo filme Lo silenci dels anhèls (1991).
Comunautat de comunas de Briança Sud Nauta Vinhana

La **Comunautat de comunas de País de Briança Sud Nauta Vinhana** es una intercomunalitat de la Republica Francesa, situada dins lo departament de Nauta Vinhana e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin. Son còdi SIREN es 200040814.

* Ficha Banatic : https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/200040814-cc-briance-sud-haute-vienne
* Ficha INSEE : https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200040814

## Istòria
La comunautat de comunas de País de Briança Sud Nauta Vinhana fuguet creada lo 1er de decembre de 2014 per la fusion de tres intercomunalitats : la comunautat de comunas de l'Issaure (nom francés), creada en 1997, chapluòc Manhac, la comunautat de comunas dau Martolet, creada en 1993, chapluòc Sent German las Belas, e la comunautat de comunas de Briança Rausela, creada en 1997, chapluòc Peira Bufiera. S'i ajustet la comuna sola de Sent Giniés.

## Composicion

 

## Las intercomunalitats en Nauta Vinhana

## Nòtas
First Aid Kit

**First Aid Kit** ("Troça pels primièrs secors" en occitan) es un grop anglofòn suedés de musica fòlc, centrat sul duò constituït de las doas sòrres **Johanna Söderberg** (cant, clavièrs) e **Klara Söderberg** (cant, guitarra), acompanhadas sus l'empont d'un bataire e d'un guitarrista. 

En 2008, son remarcadas per una video publicada sus YouTube d'una represa de *Tiger Mountain Peasant Song* del grop american Fleet Foxes. Aquò lor permet d'enregistrar lor primièr album *The Big Black and the Blue*. 

Vengut còp-sec fòrça popular en Suècia, **First Aid Kit** es descobèrt en Occitània sonque en 2015 gràcias al succès de lor cançon *My Silver Lining*.

## Discografia
* 2010 : *The Big Black and the Blue*
* 2012 : *The Lion's Roar*
* 2014 : *Stay Gold*
* 2018 : *Ruins*
* 2022 : *Palomino*
Leo Schützendorf

**Leo Schützendorf** èra un baritòn-bassa, nascut lo 7 de mai de 1886 a Colonha e mòrt lo 18 de decembre de 1931 a Berlin. 

Estudièt lo cant ambe d'Arnals dins sa vila natala e debutèt a Düsseldorf en 1908. Èra mai que mai presat dins los ròtles bofe.
Sos tres fraires, Guido (1880-1967), bassa, Alfons (1882-1946), baritòn-bassa, e Gustav (1883-1937), baritòn, foguèron tanben de cantaires coneguts .

## Nòtas
Sandy Marton

**Aleksandar Marton**, dich **Sandy Marton**, nascut lo 4 d'octobre de 1959 a Zagrèb, es un cantaire anglofòn croat d'italo disco. Nascut en Iogoslavia, faguèt d'estudis al Reialme Unit puèi als Estats Units abans de partir viure a Milan en Itàlia dins las annadas 1980. A agut de succès en Euròpa en particular ambe las cançons *People from Ibiza* (1985) e *Exotic and Erotic* (1986).
Henry Cort

[thumb|right|Dessenh d'Henry Cort realizat durant los [ans 1780.]]

**Henry Cort** (v. 1740, Lancaster - 23 de mai de 1800) es un mestre de farja anglés coneissut per son invencion dau *[[puddlage]]*. D'efiech, al segle XVIII, l'utilizacion de còc dins los auts-forneus, dins un contexte de progrès de l'industria miniera e dels transpòrts, permetèt de produrre de quantitats considerablas de fonda. Pasmens, i aviá pas de tecnicas adaptaas per las trachar rapidament. Cort descurbiguèt dins los ans 1780, un metòde permetent de mesclar la fonda en fusion amb un flus d'aire. Aquò permetiá d'empachar lo contacte entre lo metau e la partia solida dau combustible e de simplificar las transformacions ulterioras de la fonda. Aquela descuberta permetèt donc d'aumentar fòrça la produccion de las farjas britanicas e aguèt un ròtle important dins lo començament de la Revolucion Industriala.

## Ligams internes

* Acier.
* Metallurgia.
* *[[Puddlage]]*.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Bertrand Gille, *Histoire des techniques*, Gallimard, coll. « La Pléiade », 1978.

## Nòtas e referéncias
Gigi D'Agostino

**Luigino Celestino Di Agostino**, dich **Gigi D'Agostino**, nascut lo 17 de decembre de 1967 a Turin (Itàlia), es un compositor de musica electronica e discjoquèi italian (eurodance), popular dempuèi la fin de las annadas 1990.

## Tròces mai coneguts en [[Occitània]]
* *Bla bla bla* (1998)
* *The riddle* (2000, represa de Nik Kershaw)
* *Another way* (2000)
* *L'Amour toujours* (2000)
* *La passion* (2001 ; basat sus la melodia de *Rectangle* de Jacno)
* *Super* (2001, ambe Albertino)
* *In my mind* (2018, ambe Dynoro)
* *Hollywood* (2020, ambe La Vision)
Gabinet de curiositats

thumb|right|Pintura dau gabinet de curiositats d'un particular dau segle XVII.

Un **gabinet de curiositats** es una peça, o de còps un mòble, onte son entrepausaas e expausaas de chausas raras, novelas o singularas. En Euròpa, foguèron fòrça populars entre los segles XVI e XVIII. Èran sovent vists coma un objecte de prestigi al sen de l'elèit sociau e lo gabinet podiá servir de luec de recepcion. Los objectes collectats èran ansin divèrs, mineraus, animaus, vegetaus, artefactes arqueologics o instruments scientifics, car lor foncion principala èra de marcar l'esperit dels visitaires. Pasmens, los gabinets de curiositats permetèron de suscitar un certan interès per las sciéncias. De mai, a partir dau segle XVIII, foguèron a l'origina de la creacion dels premiers museus modernes.

## Ligams internes

* Museu.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Arthur Grant MacGregor e Oliver Richard Impey, *The origins of museums : the cabinet of curiosities in sixteenth and seventeenth century Europe*, Nòva York, Ursus Press, 2001.

## Nòtas e referéncias
Acer campestre

L**'argelabre** (***Acer campestre***) es una espècia de plantas de flors del genre *[[Agast|Acer]]* qu'aparten a la familha Aceracèas (*[[Sapindaceae]]* segon la classification APG III). Es un arbre classat dins la seccion *Platanoidea* de la classificacion dels agasts.

## Descripcion
Es un arbre que pòt aténher , de la rusca grisa pala, fendilhada, de  fuèlhas pichonas caducas simplas amb mai d'un lòbes arredondits, de flors verdosas qu'apareisson abans las fuèlhas. Sa durada de vida pòt aténher  150 ans. Los fruits son de samaras doblas (disamaras) d'alas orizontalas.

## Distribucion
Comun dins Euròpa tota entrò lo sud de Suècia. Es lo sol agast indigèn del sud d'Anglatèrra e  es naturalizat en Irlanda.

## Caracteristicas
* Tipe d'inflorescéncia : corimbe
* Reparticion dels sèxes : poligam
* Tipe de pollinizacion : anemogama
* Periòde de florason : març / abril
**Grana**
* Tipe de fruit : disamara
* Mòde de disseminacion : anemocòr
**Fusta**
* Fusta blanca, de vaissèls diffus (grain fin), omogèn, semblant a la fusta dels autres agasts
**Abitat e reparticion**
* Abitat tipe : bòsques caducifoliats medioeuropèus, planitiaris-collinèus, neutrofils
* Airal de reparticion : eurasiatic meridional

### Compausants quimics
Fitosteròls, còlina, alantoïna, tanins

### Donnadas autecologicas
[vignette|redresse|[:wikt:écogramme|Ecograma d’après Jean-Claude Rameau *[[et al.]]*]]
* eliofil o de mièja-ombra ;
* espècia mesoxerofil a mesofil ;
* caractèr indicator : calciclina ;
* umús : mull carbonatat a mull mesotròf (optinum : mull eutròf); sòls rics en basas e en azòt; pH basic a neutre ;
* materials (purs o peirós) : colluvions limononosas, argilas de decarbonacion.

## Usatges

### Orticòl
* Utilizat dins las baranhas de boscatge
* Utilizat en baranha talhadas
* Utilizat dins l'art del bonsai

### Farmacopèa

### Consomacion umana
Amb la sèva sucrada, se prepara un siròp. Las fuèlhas jovas se consoman dins las saladas mescladas.

Planta melifèra.

### Autres usatges
* ebenistariá, marquetariá. Las raices noseludas foguèron utilizadas per fabricar de pipas.
* menusariá (resista als insèctes)
* Bona lenha, .

## Referéncias


### Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Lópia (siderurgia)

[thumb|right|[Fotografia d'una lópia a la sortia d'un bas-forneu durant una experiéncia de reconstitucion istorica.]]

La **lópia** es, en metallurgia, la massa metallica producha a la fin de l'activitat d'un bas-forneu. Es una mescla eterogenea de ferre, d'acier, de crassa e de restas dels mineraus utilizats. Per obtenir un acier utilizable, es generalament necessari de la cenglar durant d'oras. En eliminant las materias non metallicas e en demenissent la porositat, aquela operacion permetiá de seleccionar de tròç de metau mai omegeneus. Lo faure donava alora a la lópia la forma d'una barra parallepipedica destinaa a la fabricacion d'un objecte.

## Ligams internes

* Acier.
* Bas-forneu.
* Metallurgia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Hamady Bocoum, *Aux origines de la métallurgie du fer en Afrique*, UNESCO, 2002.

## Nòtas e referéncias