Article definit en occitan

L**'article definit** es una soscategoria de determinant definit, que participa a l'actualizacion del nom nuclèu en indicar, siá que lo referent (la causa, l'animal, la persona que s'agís) es conegut dels actants de l'enonciacion, siá que de satellits van seguir (adjectiu qualificatiu, complement del nom, proposicion relativa) que permetràn a l'interlocutor d'identificar precisament aquel referent.

## Formas

### Sistèma general

Es lo sistèma mai espandit en occitan.

#### Contraccions amb de preposicions
* **de** +
** **de** + **lo** 
*** > **del** en lengadocian
*** > ** dau** en lemosin, auvernhat, vivaroalpenc* (tanben en lengadocian montpelhierenc e  en gascon del nòrd).
*** > ** deu**  en gascon
*** > pus localament *delh, dal, dalh, deth* dins certans parlars.
*** *Remarca* - I a pas de contraccion davant una vocala: **de** + **l’** > **de l’**.
** **de** + **los** 
*** > **dels**  en lengadocian e vivaroalpenc
*** > **dals**  en  lengadocian montpelhierenc
*** > **daus** en lemosin, auvernhat (e dins una part del vivaroalpenc e  en nòrd gascon) 
*** > **deus**  en gascon
*** pus localament *delhs, dals, dalhs, deths* dins certans parlars.
*** **de(i)s** a la termièra nòrd del gascon.
* **a** +
** **a** + **lo** 
*** > **al** en lengadocian
*** > **au** en lemosin, auvernhat, vivaroalpenc e gascon (e lengadocian montpelhierenc) 
*** > pus localament *alh* dins certans parlars.
*** *Remarca* - I a pas de contraccion davant una vocala: **a** + **l’** > **a l’**.
** **a** + **los** 
*** > **als**  en lengadocian e vivaroalpenc
*** > **aus** en lemosin, auvernhat e gascon (e dins una part del vivaroalpenc) ; se ditz a còps  en nòrd gascon.
*** > pus localament *alhs* dins certans parlars.
* **per** +
** **per** + **lo** 
*** > **pel = per lo** en lengadocian 
*** > **peu** , **preu**  o **prau**  gascon
** **per** + **los** 
*** > **pels**  = **per los** en lengadocian 
*** > **peus** , **preus**  o **praus**  en gascon
* **sus** +
** **sus** + **lo** 
*** > **sul = sus lo** en lengadocian 
*** > **suu**  o **sau**  en gascon
** **sus** + **los** 
*** > **suls**  = **sus los** en lengadocian 
*** > **suus**  o **saus**  en gascon
* **jos** + (formas tipicas del lengadocian)
** **jos** + **lo** > **jol = jos lo** 
** **jos** + **los** > **jols**  = **jos los** 
* **entà (tà)** + (formas tipicas del gascon)
** **entà** + **los** > **entaus** — **tà** + **los** > **taus**
* **Vèrs** +
** **Vèrs** + **lo** 
*** > **Vèl**

### Sistèma provençal general
Lo sistèma provençal general es una derivacion fòrça evolutiva del sistèma general: apareguèt al sègle XVII. Cal notar que dins una granda partida del sud-auvernhat, lo sistèma general coneis actualament una evolucion fonetica que tend a se sarrar de mai en mai del sistèma provençal.

L'ortografia **lei, leis** se pronóncia  o ben .

#### Contraccions amb de preposicions
* **de** +
** **de** + **lo** > **dau**
*** *Remarca* - I a pas de contraccion davant una vocala: **de** + **l’** > **de l’**.
** **de** + **lei** > **dei** 
*** **de** + **leis** > **deis** 
* **a** +
** **a** + **lo** > **au** 
*** *Remarca* - I a pas de contraccion davant una vocala: **a** + **l’** > **a l’**.
** **a** + **lei** > **ai** 
*** **a** + **leis** > **ais** 

### Sistèma provençal niçard

Lo sistèma niçard representa una evolucion moderada qu'es restada pròcha del sistèma general (sistèma d'origina) e qu'es mens evolutiva que lo sistèma provençal general.

#### Contraccions amb de preposicions
* **de** +
** **de** + **lo** > **dau**
*** *Remarca* - I a pas de contraccion davant una vocala: **de** + **l’** > **de l’**.
** **de** + **lu** > **dei**
** **de** + **li** > **dei** 
* **a** +
** **a** + **lo** > **au** 
*** *Remarca* - I a pas de contraccion davant una vocala: **a** + **l’** > **a l’**.
** **a** + **lu** > **ai** 
** **a** + **li** > **ai** 
* **emb** +
** **emb**  + **lo** > **embau**  = **emb lo** 
*** *Remarca* - I a pas de contraccion davant una vocala: **emb** + **l’** > **emb l’** .
** **emb**  + **lu** > **embai**  = **emb lu**  
** **emb**  + **li** > **embai**  = **emb li** 

### Sistèma gascon pirenenc
thumb|320px|Exemple d'article pirenenc (femenin) a Vielha, Val d'Aran
Lo sistèma gascon general es lo del sistèma general (vejatz çai subre). Lo sistèma gascon pirenenc, aicí, se limita a las vals pirenencas de Bearn e Gasconha (levat la Val d'Aussau que seguís lo sistèma general).

Lo sistèma de l'aranés (e tanben dels parlars vesins del naut Comenge) es una varianta d'aqueste sistèma pirenenc: sa caracteristica es d'uniformizar las formas del masculin plural e del femenin plural (un pauc coma dins lo sistèma provençal general).

L'origina del sistèma gascon pirenenc es pas clara perque es pas (o mal) documentat abans lo sègle XVII. Doas ipotèsis s'afrontan:
* Siá es un sistèma que foguèt general a passat temps dins tot lo gascon primitiu, e que puèi auriá reculat vèrs los Pirenèus davant l'avançada del sistèma general.
* Siá es un sistèma recent aparegut al sègle XVII, derivant dels adjectius demostratius *aqueth aquera* (> *eth, era*). Dins aquela ipotèsi, auriá remplaçat l'article salat, que pasmens es encara atestat esporadicament dins los Pirenèus amb qualques noms de familha, coma *Socasau (so casau = lo casau), Sacasa (sa casa = la casa)*...

*Remarcas*
* Una part del gascon pirenenc utiliza pas **er** mas **eth** davant vocala.
* L'usatge esita subre l'ortografia de **era** davant una vocala: l'usatge aranés escriu **era** mas l**-a'' finala s'amudís davant la vocala: ''era istòria'' . Un autre usatge, frequent dins l'estat francés, remplaça **era** per ''er’'' davant vocala: ''er’istòria'' .

====Contraccions amb de preposicions====
* **de** +
** **de** + **eth** > **deth**
*** **de** + **er** > **der**
** **de** + **era** > **dera**
** **de** + **eths** > **deths** ([[aranés]]: ''de + es > des'')
** **de** + **eras** > **deras** ([[aranés]]: ''de + es > des'')
* **a** +
** **a** + **eth** > **ath**
*** **a** + **er** > **ar**
** **a** + **era** > **ara**
** **a** + **eths** > **aths** ([[aranés]]: ''a + es > as'')
** **a** + **eras** > **aras** ([[aranés]]: ''a + es > as'')
* **en** +
** **en** + **eth** > **en**
*** **en** + **er** > **ener**
** **en** + **era** > **ena**
** **en** + **eths** > **ens** ([[aranés]]: ''en + es > enes'')
** **en** + **eras** > **enas** ([[aranés]]: ''en + es > enes'')
** ''Remarca'' - En gascon pirenenc, las contraccions de ''en'' + article definit ''(en país, ena montanha)'' correspondon en gascon general a ''dens'' + article definit ''(dens lo país, dens la montanha)'' , e dins los autres dialèctes a ''dins'' + article definit ''(dins lo país, dins la montanha)''.
* **entà (tà)** +
** **entà** + **eth** > **entath** — **tà** + **eth** > **tath**
*** **entà** + **er** > **entar** — **tà** + **er** > **tar**
** **entà** + **era** > **entara** — **tà** + **era** > **tara**
** **entà** + **eths** > **entaths** — **tà** + **eths** > **taths** ([[aranés]]: ''entà + es > entàs'' — ''tà + es > tàs'')
** **entà** + **eras** > **entaras** — **tà** + **eras** > **taras** ([[aranés]]: ''entà + es > entàs'' — ''tà + es > tàs'')

===Sistèmas segondaris===
Los sistèmas segondaris que se presentan aicí s'utilizan pas (o mens) dins la lenga escricha e dins la comunicacion larga. 
====Sistèma septentrional e tolosan/carcassés====
**Lo, los** son remplaçats per las variantas ''le, les'': aquò es tipic en nòrd-auvernhat, dins certans parlars lemosins septentrionals, dins certans parlars vivaroalpencs periferics e dins una part importanta del lengadocian que comença a aperaquí un quinzenat de quilomètres a l'èst de [[Narbona]] fins al país tolosan e tanben dins los parlars gascons pròches de [[Tolosa]]. Dins la lenga escricha e dins la comunicacion larga, s'utiliza puslèu lo [[Article definit en occitan#Sistèma general|sistèma general]] amb **lo, los**.

====Sistèma inalpenc====
Dins una franja del [[vivaroalpenc]], nommada "inalpenc", parlada en [[Cairàs]] e dins lo centre e lo sud de las [[Valadas Occitanas]], existís lo sistèma seguent, qu'es pròche del [[Article definit en occitan#Sistèma general|sistèma general]].


La forma ''lhi (lh')'' es una traça fòrça conservatritz de l'ancian cas nominatiu de l'occitan medieval.

====Sistèma mentonasc====
Dins lo parlar [[mentonasc]], pròpri de [[Menton (vila)|Menton]] e de las comunas vesinas, i a un sistèma pròche del [[Article definit en occitan#Sistèma provençal niçard|sistèma niçard]], e que garda totas las distincions del [[Article definit en occitan#Sistèma general|sistèma general]].


Après un mot que s'acaba per una vocala (o per de consonantas mudas), ''o, a, u, e'' pòdon prene las formas facultativas ''ro, ra, ru, re''.

Dins las formas ''r’, ro, ra, ru re'', la letra ''r'' se pronóncia coma una  intervocalica, simpla, apicala e batuda (dicha "r rotlada brèva").

====Variacions provençalas e alpencas====
Existisson de variantas pus localas del [[Article definit en occitan#Sistèma provençal general|sistèma provençal general]] que s'utilizan pas gaire dins la lenga escricha. 
* Dins los parlars [[vivaroalpenc]]s entre [[Dinha]] e [[Gap]], lo [[Article definit en occitan#Sistèma general|sistèma general]] ''(lo, la, los, las)'' es estat remplaçat al començament del [[sègle XX]] per un sistèma pròche del provençal; i dison ''les'' en luòc de ''leis''. 
* Dins de parlars orientals, vèrs Grassa o Antíbol, se ditz ''lei'' en totas posicions e s'ignòra ''leis''.

====Variacions lemosinas====
Dins certans parlars [[Lemosin (dialècte)|lemosins]], s'utiliza lo [[Article definit en occitan#Sistèma general|sistèma general]] mas la forma del masculin singular, ''lo'', i se pronóncia ; pasmens l'usatge ortografic general es de notar ''lo'' (cal pas confondre aquò amb la forma [[Article definit en occitan#Sistèma provençal niçard|niçarda]] ''lu'', qu'es del plural masculin).

====Article salat====

L'[[article salat]] es residual en occitan. Dins sa forma d'origina, èra similar al [[Article definit en occitan#Sistèma general|sistèma general]], mas utilizava la consonanta iniciala ''s'' en luòc d’''l'':
* ''so (= lo)''
* ''sa (= la)''
* ''s’ (= l’)''
* ''sos (= los)''
* ''sas (= las)''
L'article general amb ''l'' ven dels demostratius [[latin]]s ''illu, illa, illos, illas'' mentre que l'article salat amb ''s'' ven dels demostratius [[latin]]s ''ipsu, ipsa, ipsos, ipsas''.

Las solas formas vivas de l'article salat, uèi, se tròban dins qualques vilatges provençals entre [[Grassa]] e [[Niça]]: an conegut l'evolucion tipica del [[Article definit en occitan#Sistèma provençal general|sistèma provençal general]], valent a dire:
* ''so (= lo)''
* ''sa (= la)''
* ''s’ (= l’)''
* ''sei (= lei)''
Per evitar la confusion amb los possessius simples coma ''son, sa, sei'' s'utiliza los possessius complèxes amb article salat, per exemple ''so sieu amic'' (per "lo sieu amic, son amic").

Autres còps, en occitan medieval, l'article salat èra pus espandit en Occitània. A daissat de traças esporadicas dins de noms de familha. Subretot se'n tròba encara en gascon pirenenc, coma ''Socasau (so casau = lo casau), Sacasa (sa casa = la casa), Sapòrta (sa pòrta = la pòrta)'' e tanben en lengadocian dins ''Deseuse (de s'euse = de l'euse)'', ''Despuèg (des puèg = del puèg)''... 

Tanben l'article salat se tròba dins d'autras [[lengas romanicas]]:
* Dins de [[:ca:Article salat|dialèctes catalans]], en [[balear]] sustot, e tanben subre la còsta nòrd-èst del [[Catalonha (region)|Principat]] ([[:ca:Cadaqués|Cadaqués]], e entre [[:ca:Begur|Begur]] e [[:ca:Blanes|Blanes]]). 
* Dins la lenga [[sarde|sarda]] qu'a gardat l'article salat dins la màger part de son domeni.

==Emplec==
===Davant los toponims===
La [[Gramatica occitana segon los parlars lengadocians|Gramatica occitana]] de [[Loís Alibèrt]] e los exemples del [[TDF]] de [[Frederic Mistral]] establisson las règlas seguentas en occitan.
* I a pas ges d'article en general davant un nom de luòc non determinat: ''Japon es un país... Provença es una region...'' e non pas ''Lo* Japon es un país... La* Provença es una region...''. Ansin, se ditz classicament ''en Japon, en Irlanda, en Portugal'' coma se ditz ''en Albigés, en Lengadòc, en Provença.
* Mas l'article es necessari:
** se lo nom de luòc es determinat: ''lo Japon **ancian**, lo Brasil **del nòrd**, la Prússia **Orientala**...''.
** se i a un nom generic sosentendut: ''la **mar** Mediterranèa = la Mediterranèa, las **illas** Fiji = las Fiji, las **montanhas*' Rocosas = las Rocosas*.
** se lo nom pròpri ven d'un nom comun: *un estat > los Estats Units, un emirat > los Emirats Arabis Units, un creissent > lo Creissent*.
** dins qualques excepcions coma *los Pirenèus, los Alps, las Cevenas*.

## Vejatz tanben
### Ligams extèrnes
*  Article salat en catalan dins la Wikipèdia catalana
* L'article definit dins la Wikipèdia aragonesa

## Referéncias