Curling

[vinheta|Olimpiadas Juniors 2012 a [Innsbruck.]]
Lo **curling** es un espòrt de precision  practicat sur la glaça amb de pèiras de granit, talhadas e polidas segon un gabarit internacional. La tòca es de plaçar las pèiras mai prèp possible d'una cibla circulària desenhada sus la glaça, nomenada l**ostal''.

Es mai sovent admés qu'aqueste jòc foguèt inventat al [[sègle XVI]] en [[Escòcia]], malgrat l'existéncia de dos quadre de [[Pieter Brueghel lo Vièlh]] que presentan de païsans [[Reialme dels Païses Basses|olandeses]] jogant al curling. Lo jòc del curling en exterior èra fòrça populae en Escòcia entre los sègle XVI e XIX<span></span>, pendent lo climat ivernal èra pro freg per donar de bonas condicions de glaça.

Lo sèti de la Federacion mondiala de curling se trapa en Escòcia, dins la vila de [[Perth (Escòcia)|Perth]].

Lo curling es un espòrt oficial olimpic en 1924 puèi tornèt en 1998.

Apareguèt una varianta, lo « curling sur tapís » inventat en Suèci que permet la practica tot lo long de l'annada.

== Originas e istòria ==
[[Fichièr:Pieter Bruegel the Elder - Hunters in the Snow (Winter) - Google Art Project.jpg|vinheta|<center>''Caçaires dins la nèu''</center>]]
[[Fichièr:Pieter_Bruegel_d._Ä._107.jpg|vinheta|<center>''Lo Trabuc<br>
''</center>]]
''Caçaires dins la nèu''  e ''Lo Trabuc'' son d'òlis sus fusta del pintre flamenc [[Pieter Brueghel lo Vièlh]]. Los dos realizats en [[1565]] mòtran cadun una partida de curling, una sus un estanc gelat, l'autre sus la broa gelçada dins lo quart inferior èsquèrra. Se distinguís pro clar las quatre pèiras ansadas, mas i a pas encara d'escoba.

Se lo jòc pareis èsser originari de las Flandras (''kluyten''), es en Escòcia que se transforma en espòrt. Lo primièr club es creat a Edimbourgh en 1795. En 1834, son edictadas la primièras règlas afinada pel Grand Club Caledonian, crearen 1838, e qu'es de fach la primièra organizacion internacionala de la disciplina.

Lo curling arriba en America del Nòrd vèrs 1750 mejans los soldats britanics. Demora longtemps un jòc per beure fóça whisky. Lo Royal Montreal Curling Club es fondat en [[1807]] per d'immigrats esceses. Lo primièr club als [[Estats Units d'America|EUA]] es fondat en [[1832]]. La primièra partida internacionala opausa Canadians e Americans en 1865 a Buffalo. Lo jòc es practicat en [[Soïssa]] e dins los païses escandinaus a partir de la segonda mitat del sègle XIX.<center class="">
<gallery>
Fichièr:Curling on a lake in Dartmouth, Nova Scotia, Canada, ca. 1897.jpg|Grop de jogaires practicant lo curling sus un lac a [[Dartmouth (Nòva Escòcia)|Dartmouth]], en [[Nòva Escòcia]] ([[Canadà]]), vèrs [[1897]].
Fichièr:Men curling - 1909 - Ontario Canada.jpg|Òmes jogant al curling en [[Ontario]] en [[1909]].
Fichièr:L'équipe de Grande-Bretagne, championne olympique de curling en 1924 à Chamonix.jpg|L'equipa de Granda Bretanha campiona olimpica lo 30 de genièr [[Jòcs olimpics d'ivèrn de 1924|1924]], en accion [[Curling als Jòcs olimpics de 1924|a Chamonix]].
Fichièr:Curling Torino 2006 Pinerolo Palaghiaccio scena1.jpg|Partida [[Canadà]] / [[EUA]] als [[Jòcs olimpics d'ivèrn de 2006|JO de Turin]], en 2006.
</gallery></center>

== La superfícia de jòc ==
[[Fichièr:Curlingsheet_scaled.svg|esquèrra|vinheta|**CL:**&nbsp;linha mediana,<br>**HOL:**&nbsp;hogline<br>**TL:**&nbsp;linha de&nbsp;T<br>**BL:**&nbsp;linha&#x20;rèira<br>**HA:**&nbsp;linha hack<br>**FGZ:*'&nbsp;Free Guard Zone]]
[[Fichièr:Curlingsheet.jpg|vinheta|La superfícia de jòc de curling.]]
[[Fichièr:Hack.jpg|vinheta|Los jogaires devon partir del « hack » per lançar lor pèira.]]
La superfícia del jòc de curling, o « pista », nomenada *rink*, es constituida d'una superfícia glaçada de 42,07&nbsp;m (146') de longor e d'una largor anant de 4,3&nbsp;m (14'2") a  (15'7"), preparada per èsser la mai plana possibla per permetre a las « pèiras », de limpar amb mens de friccion possible.<div class="cx-template-editor-source-container" dir="ltr" style="display: none;" lang="fr"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Ce modèle  permet d’écrire facilement et de typographier correctement un nombre suivi d’une unité ou d’un nom.">Unité</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">Valeur</span><span data-key="1" title="Valeur à afficher." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;">4.3</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="2" class="cx-template-editor-param-key">Premier symbole</span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="2" style="position: relative;">m</div></div></div></div>L'  « ostal » conten una seria de cercles concentrics de 3,66&nbsp;m (12'), 2,43 <abbr class="abbr" title="mètre">m</abbr> (8'), 1,22&nbsp;m (4') e 0,3&nbsp;m (1') de diamètre, que son pench a cada extremitat. Lo centre de l'ostal, marcat per la joncion de la *linha de « T »* e de la *linha mediana*, se situat 3,66&nbsp;m (12') dels emparpès. Doas autras linhas complètan l'ensemble<span></span>: la *linha reira*, situada en travèrs de la pista e juxtapausada a al tèrme exterior de l' "ostal", e la *Hog Line*, sovent mai larga, aquesta, en travèrs de la pista, situada a 10,06&nbsp;m (33') dels emparapès.<div class="cx-template-editor-source-container" dir="ltr" style="display: none;" lang="fr"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Ce modèle  permet d’écrire facilement et de typographier correctement un nombre suivi d’une unité ou d’un nom.">Unité</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">Valeur</span><span data-key="1" title="Valeur à afficher." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;">10.06</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="2" class="cx-template-editor-param-key">Premier symbole</span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="2" style="position: relative;">m</div></div></div></div>D'emparapès, nomenats normalament *hacks*, son fixats sus la glaça e servisson alara du lançar de la pèira de cada costat als tèrmes.

== Pèira de curling ==
La pèira de curling pesa 19,96&nbsp;kg (manilha compresa) e deu pas passar aquesta massa. Sa circonferéncia es de 91,44&nbsp;cm e una nautor que deu correspondre a un ueiten d'aquesta, o 11,43&nbsp;cm. Es equipada d'una manilha al dessús que permet de la far pivotar abans d'èsser lançada.

Lor base es pas plana mas concava e la superfícia de limpanda de la pèira es de 6 a 12&nbsp;mm mens larg que la largor de la pèira. Aquesta diferéncia permet de donar un efièch a la pèira que tendrà a seguir una trajectòria corba (los especialistas utilizan l'anglé *to curl*, corbar). Lo gra del *curl* depend de mai d'un factor pendent lo jòc, coma de la velocitat donada a la pèira, de la preparacion de la glaça, del cahfament de la glaç per escobatge cap a l'ostal.

Los Escoceses, subretot, estiman que las pèiras de curling de qualitat melhora son realizadas a partir d'una varietat especiala de granit, l'ailsit, que se trapa a l'Ailsa Craig, una illa escalabrosa situada a 16&nbsp;km de la còsta d'Ayrshire, al sud oèst d'Escòcia.
[[Fichièr:Curlingrock.jpg|vinheta|La « pèira » de curling, facha de granit.]]
Aqueste ailsit es un microgranit contenent de riebeckite. En 2004, 60 à 70% de totas las pèiras de curling seriá estat fach de granit seriá vengut d'aquesta illa. Una autre de las  fonts màger per las pèiras de curling es la carrièra de granit de Trefor dins lo [[País de Galas]].

== Los jogaires ==
Lo curling es un jòc d'equipa, practicat entre doas equipas de 4 jogaires caduna.ôle.

Quand una pèra es lançada, i a un jogaire qui lança la pèire e un autre a l'autre tèrme de la pista. Los dos jogaires restants seguisson la pèira e assistisson la trajectòria escobant la glaça abans que la pèira arrive, en foncion de las directivas del lançaire  (skip) e lor seus jutjament sus la velocitat del lançat.
[[Fichièr:Curling_broom.png|vinheta|251x251px|L'escoba de curling.]]

== Equipament ==
[[Fichièr:Curlingshoes.jpg|vinheta|247x247px|Cauçaduras de curling.]]
Pendent lo jòc, los jogaires pòrtan de cauçaduras especialas. Per una la sòla es de teflon o d'[[Acièr inoxidable|inòx]] que permet de limpar. L'autra es de [[cauchó]] per aderir tant que se pòt a la glaça.

Un autre equipament es l'escoba. Lo fach d'escobar debans la pèira alentís la deceleracion, e enforça la trajectòria d'aquesta. Lo balai pòt tanben servir per netejar le degalhs de glaça. Tanben l'escoba servís per senhalar ont se vòl far anar la pèira. Fins finala, lo lançaire utiliza l'escoba coma pièja. Las escobas pòdon èsser de forma e de talha diferentas segon las preferénciass de cadun.

== Lo jòc ==
Lo curling se jòga entre doas equipas de quatre. Un jòc consistís abitualament en uèit manas nomenadas  « ends », e dura en mejana doas oras. Pendent cada mena cada jogaire de cada equipa chaque a drech de jogar doas pèiras, los jogaires de cada camp jogant alternativament. A lançar la pèira, deu èsser largada a la mitat de la pista abans que la *hogline* (linha de jòc) siá passada (mai sovent, los jogaires limpan al mèsme temps que largan la pèira) e deu passar la *hogline* opausada.

A cada lançat, dos jogaires equipats d'escoba fregan fòrça la glaça a l'avançar la pèira per modificar sa trajectòria o aumentar la distança parcorreguda. Un jogaire plaçat dins l'ostal, lo *skip*, o le tresen, indica als escobaires se devon o non fregar.

=== Règla de las quatre pèiras (pèira en zona de garda protegida) ===
Fins a que las 4 primièras pèiras sián jogadas, las pèiras situadas dons la zona de garda protegida (ZGP), es a dire l'airal de jòc entre la linha de *hog* e de *tee'', mas non dins l'ostal, devon pas èsser lavadas per las pèiras de l'equipa advèrsa. Se una d'elas es levada, lo jòc se deu tornar plaçar cam èra abans lo lançat fautiu. 
vinheta|257x257px|Marca al curling

### Marca
Quand las doas equipas an lançat 8 pèiras caduna, l'equipa que ten la pèira mai prèp del centre ganha un punt per cada pèira qu'es mai pròche que la pèira mai pròche de l'equipa advèrsa. Solas las pèiras situadas a l'interior de l'ostal pòdon donar un punt. Una pèira es considerada dins l'ostal s'es a l'interior del cercle exterior de 12 pès de diamètre (3,66&nbsp;m) o se una partida de son contorn es a l'interior del cercle.

Lo ganhant es l'equipa qu'a marcat lo nombre mai grand de punts après un nombre par de menas, 8 en competicion de naut nivèl. En cas d'egalitat a la marca, se pòt jogar mai de menas per despartir las equipas.

### Darrièra pèira
La darrièra pèira jogada es sovent nomenada lo « martèl ». L'equipa que ten la darrièra pèira pendent la primièra de la partida es causida tirada al sòrt, ou per una lançada de precision

## Organizacion
Lo curling es regís per una sola federacion, la Federacion mondiala de curling.

Existís pas de granda especificitat feminina al curling: las epròvas son o jogadas per d'òmes, o per de femnas e tanben n'i a de mixtes. La règlas son gaire diferentas entre las espròvas femeninas, masculinas o mixtas.

## Competicions

### Jòcs olimpics
[drecha|vinheta|L'equipa suècia ganhanta de la competicion als [Jòcs Olimpics d'ivèrn de 2010|Jòcs olimpics d'ivèrn de 2010, a Vancouver.]]
Lo curling masculin fa sa primièra aparicion als Jòcs olimpics d'ivèrn per lor primièra edicion, los Jòcs de 1924 a Chamonix. Es present dins los jòcs fins als Jòcs olimpics d'ivèrn de 1932 a Lake Placid, coma demonstracion. Torna venir espòrt de demostracion als Jòc de 1988 a Calgary, per de torneg entre òmes e entre femnas.

Es abscent als Jòcs de 1994 a Lillehammer, e torna als Jòcs de 1998 a Nagano, amb un torneg per cada sèxe. I a un torneg mixte un òme e una femna per cada equipa als Jòcs Olimpics d'ivèrn de 2018 a Pyeongchang. 

### Campionat del mond

Foguèron creats en 1959 jol nom de Copa d'Escòcia (las tres primièras edicions foguèron disputadas sonque entre l'Escòcia e lo Canadà, los dos païses tradicionals del curling). Aquestes campionats del mond se debanan totes los ans. 

En 1979, apareisson los campionats del mond de curling femenin.

### Autras competicions internacionalas
* Campionnats d'Euròpa de curling
** Creats en 2004, se debanan cada ans. 
## Nòtas e referéncias