open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peitau-Charantas

**Peitau-Charantas** èra una anciana region administrativa de l'oèst de França. Se repartissiá entre la zòna de lenga d'oïl (per la màger part) e Occitània (per l'oèst dau departament de Charanta e una franja de Vinhana).

Teniá los departaments de Charanta, la Charanta Maritima, Vinhana e las Doas Sèvras.

Lo chapluòc èra Peitieus. Lo còde INSEE èra 54.

## Istòria
La region es creada coma circonscripcion d'accion regionala lo 2 de junh de 1960. Ven un establiment public regional lo 5 de julhet de 1972. La « lei Deferre » (lei n°82-213 del 2 de març de 1982) ne fa una collectivitat territoriala de l'executiu elegit e partatja las competéncias entre l'Estat e las regions. Ven una collectivitat territòriala après las eleccions del 16 de març de 1986.

Pren son nom de Peitau (que los dos tèrç de l’anciana província son dins la region - manca Vendèa) e dels dos departaments de Charanta e Charanta Maritima.

Lo 1èr de genièr de 2016 es fusionada dins la region Aquitània Lemosin Peitau e Charantas.
Lo 27 de junh de 2016, lo conselh regional se causís lo nom de Nòva Aquitània.
Cap Verd

**Cap Verd** (en portugués: *Cabo Verde* ), oficialament la **Republica de Cap Verd** (en portugués: *República de Cabo Verde*), es un estat insular de l'Africa Occidentala, compausat d'un archipèla de dètz illas. Situat dins l'ocean Atlantic, al larg de las còstas de Senegal e Mauritània, cobrís una superfícia de 4033 km2. La capitala n'es Praia. 

## Istòria
Las illas, inicialament inabitadas e plaçadas entre Africa, America e Euròpa, èran d'un grand interès estrategic pels portugueses. Durant lo sègle XVI, Cap Verd foguèt l'escala de vaissèls que menavan d'esclaus en America (l'esclavatge foguèt abolit en 1876).

Las atacas repetidas de piratas angleses, neerlandeses e franceses obliguèron los portugueses a transportar dins l'archipèla de colons agricultors de la region d'Alentejo (al sud-èst de Portugal) : l'agricultura  acabèt lo sòl fertil, çò que provoquèt dempuèi lo sègle XVIII de secadas periodicas que contunhan a l'ora d'ara.

La reduccion de l'activitat agricòla – famosa entre los sègles XVII e XIX per lo sieu coton - provoquèt una emigracion massiva: la majoritat cap a Guinèa Bissau (èx-colònia portuguesa fòrça ligada a l'archipèla), e pus tard cap a Angòla, Moçambic, Senegal, Brasil e subretot als Estats Units. Durant lo sègle XIX, la prosperitat de las illas demeniguèt pauc a pauc per la fauta de la fam, la marrida administracion e la corrupcion del govèrn colonial.

## Politica
En 1975, las illas obtenguèron l'independéncia, en partida gràcias al trabalh del Partit African per l'Independéncia de Guinèa Bissau e Cap Verd (PAIGC). Un còp obtenguda l'independéncia, lo PAIGC voliá unir Cap Verd e Guinèa Bissau en un sol Estat, mas un còp d'Estat dins aquel darrièr país en 1980 entravèt aqueles plans.

## Geografia

thumb|right|180px|Mapa de l'archipèla de Cap Verd.
L'archipèla de Cap Verd es format per dètz illas, que nòu son abitadas e que se despartisson en dos gropes principals:
* Al nòrd las illas al vent (*Ilhas de Barlavento* en portugués), que son d'èst en oèst: Santo Antao, Sao Vicent, Santa Luzia (inabitada), Sao Nicolau, Sal, Boa Vista e qualques illons inabitats;
* Al sud las illas jos lo vent (*Ilhas de Sotavento*): Maio, Santiago, Fogo e Brava.
Son totas d'illas d'origina volcanica, pichonas e montanhosas amb una altitud maximala de 2829&nbsp;m al volcan Fogo sus l'illa del meteis nom. 

### Clima
Lo clima i es caud e sec, amb una mejana de temperaturas situada entre 20 à 25 °C. Durant los meses de genièr e febrièr l'archipèla subís l'influéncias de las tempestas de sabla vengudas de Sahara.

## Economia
*De veire: [[Economia de Cap Verd]]*

La siá posicion geografica es fòrça bona pel comèrci, e mai se lo país sofrís la fauta de ressorsas e la siá economia se vei perjudiciada per las fòrtas inondacions e de secadas qu'a patit.

L'agricultura es viabla durant tot l'an sonque dins quatre illas. Granda part del PIB proven de l'industria e del sector dels servicis, principalament lo torisme. E tanben dels capverdians repartits per tot lo mond qu'amb las siás remessas de devisas ajudan a melhorar l'economia del país.

## Nòtas

## Referéncias
Champanha-Ardena

Champanha-Ardena es una anciana region del nòrd de França. Son còde INSEE èra 21.
Dins l'encastre de la reforma territoriala, la region Champanha-Ardena fusionèt lo 1èr de genièr de 2016 amb las regions Alsàcia e Lorena per formar una region administrativa nomenada provisoriament dins un primièr temps Alsàcia Champanha Ardena Lorena, puèi definitivament region Grand Èst.
### Istòria

### Geografia
Es compausada de 4 departaments: Ardenas, Auba, Marna e Nauta Marna.

### Economia

### Ligams extèrnes
Lengadòc-Rosselhon

**Lengadòc-Rosselhon** (*Llenguadoc-Rosselló* en catalan; *Languedoc-Roussillon* en francés) es una anciana region administrativa de França, situada en Occitània (per la màger part) e en Catalonha (per lo departament dels Pirenèus Orientals, levat lo parçan de Fenolhedés qu'es occitan).

Compreniá los departaments de Losera, Gard, Erau, Aude e dels Pirenèus Orientals.

Son capluòc èra Montpelhièr. Son còde INSEE èra 91.

## Istòria
La region de Lengadòc e Rosselhon es creada coma circonscripcion d'accion regionala lo 2 de junh de 1960. Ven un establiment public regional lo 5 de julhet de 1972. La « lei Deferre » (lei n°82-213 del 2 de març de 1982) ne fa una collectivitat territoriala de l'executiu elegit e partatja las competéncias entre l'Estat e las regions. Ven una collectivitat territòriala après las eleccions del 16 de març de 1986.

Los projèctes de refòrma territoriala de 2014 preveson la fusion amb Miègjorn-Pirenèus. Lo Senat francés vòta per manténer las doas regions en octobre de 2014. Finalament la fusion es votada en genièr de 2015.

## Estructuracion urbana
La region es largament dominada per l'aglomeracion de Montpelhièr. Es un fenomèn recent, que tradusís una metropolizacion, una concentracion de la populacion e de las activitats dins las aglomeracions mai importantas.
En 1954, la populacion municipala de las principalas vilas de Lengadòc-Rosselhon, Montpelhièr, Nimes, Perpinhan e Besièrs èra respectivament de 97 501, 89 130, 70 051 e 64 929 abitants. La comparason de las populacions de las aglomeracions donariá de resultats pauc diferents, estant que las 4 vilas an una superficia importanta. Tanlèu 1968, las donadas èran 161 910, 123 292, 102 191 e 80 481 abitants. Per çò qu'es de las unitats urbanas ara, las populacions en 2019 èra respectivament de 458 189, 183 471, 203 025 e 93 623 abitants. Se vei clarament, en mai de l'aviada de Montpelhièr, que Nimes patís mai de la concurréncia de la capitala regionala que Perpinhan, pr'amor de sa proximitat e que Besièrs coneis una vertadièra estagnacion, aquò per tres rasons : es la sola de las quatre desprovesida d'una foncion prefectorala e, coma Nimes, es a pauc de distància de Montpelhièr; en mai d'aquò, Besièrs èra tròp dependenta del vin (e dejà en crisi abans 1954).

## Nòtas
Fiji

Las **Illas Fiji**, sonadas simplament **Fiji**, oficialament la **Republica de Fiji** (en fijian: *Viti* e *Matanitu ko Viti*, en anglés: *Fiji* et *Republic of Fiji*; en indi de Fiji: *Fiji*, फ़िजी e *Fiji Dvip Samooh Ganarajya*, फ़िजी द्वीप समूह गणराज्य) son un archipèla e un estat sobeiran d'Oceania qu'aparten a l'archipèl omonim, compausat de 322 illas, dont 106 abitadas permanentament, e 522 illòts. 

La capitala n'es Suva, situada en l'illa de Viti Levu. Lo sieu gentilici es **fijian -a**.

La majoritat de las illas Fiji foguèron formadas per l'activitat volcanica, que comencèt i a unes 150 milion d'ans. Uèi, i a qualque activitat geotermica sus las illas de Vanua Levu e Taveuni. Los sistèmas geotermics de Viti Levu son d'origina volcanica, amb de descargas superficialas de bassa temperatura (35–60 °C).

## Istòria
En 1987, après un còps d'Estat, lo govèrn militar qu'aviá pres lo poder declarèt la republica. Se redigèt una nòva constitucion, igualitària entre las dos grandas etnias del país, indians i los natius fijians. Tretz ans mai tard, en 2000, George Speight, nacionalista natiu faguèt un còp d'Estat que contrarrestèt un autre fait per Frank Bainimarama, lo qual restaurèt la normalitat democratica e impausèt a Laisenia Qarase com primièr ministre. Lo 17 de setembre de 2014, après ans de demòras, se tenguèt una eleccion democratica. Lo partit FijiFirst venquèt 59.2% del vòt, e los observadors internacionals considerèron l'eleccion cresibla.

## Politica
Fiji es una republica parlamentària. Lo cap d'Estat es lo president, elegit per lo Grand Conselh per un periòde de cinc ans.

## Geografia

## Economia
*De veire: [[Economia de Fiji]]*

## Cultura

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Eqüator (omonimia)

Eqüator (tanben se pòt escriure **Equator**) pòt designar:
*L'Eqüator, un estat d'America del Sud.
*L'Eqüator terrèstre, la linha que dividís la Tèrra en dos emisfèris.
*L'Eqüator celèst, la projeccion de l'eqüator terrèstre sus l'esfèra celèsta.
Banhèras de Bigòrra

**Banhèras de Bigòrra** (locaument: **Banhères de Bigòrra** , e *Bagnères-de-Bigorre* en francés) qu'ei ua vila d'Occitània, en Gasconha e en Bigòrra. Que's situa administrativament en departament deths Hauts Pirenèus dera region administrativa d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.

## Geografia

## Toponimia
## Banhèras de Bigòrra
Era prononciacion qu'ei [ba'gnéras] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : *A Banheras*, *A Bagneres*, ath sègle XII, *Bagneres* en 1285, *de Bagneriis*, en 1300 e 1342, *de Banheriis*, en latin, en 1300 e 1313, *Banheras* en 1429, *Baignères* (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).

Com per Banhèras de Luishon, *Banhèras* que vien de *balneum*, « banh », dab eth sufixe *-aria(s)*.

Eth nom de *Banhèras* qu'ei atestat sonque despuish 1171. Era vila qu'èra citada en latin atau : *Vicus aquensis* « eth vilage deras aigas », *Aquæ bigerritanas* « Eras aigas bigordanas ».

Miquèu Grosclaude qu'escriu a bon dret *Banheras* (*de Bigòrra*) : eth resultat deth sufixe latin *-arias* qu'ei *-èras* (è obèrta), mes pr'amor dera nasala *nh*, *è* que's barrè en *é*, fenomèn corrent en gascon, que totun non se non pas en una grafia *larga*. Apuèi, la a finau passa a e, perque los noms feminins en -as son prononciats *es*.

## Solanhets
Era prononciacion qu'ei [soula'gnéts] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : *quartier des Soulagnets* en 1749, *Soulagnets* en 1790, *Soulaignet* (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).

Segon Robèrt Aymard [qui sièc eth diccionari Palay], *solanhet* qu'ei un diminutiu de *solan*, « tèrra ath sorelh, penent de montanha expausat ath sud ». Tots eths *Solanhet(s)* correspónen pas a aquera situacion geografica; *Soulagnet* qu'ei tanben un patronime biarnés e eras aglomeracions petitas o ostaus d'aqueth nom que pòden estar nommats d'après eth proprietari. 

## Er' Espona
Era prononciacion qu'ei ['éra 'spouna] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : *Lesponne* en 1790, *Lesponne* (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).

Eth mot *espona* qu'ei un toponime pro espandit [ath sud dera] Gasconha e mei qu'en hauta montanha. Que vien regularament deth latin *sponda*. Eth sens d'origina qu'ei de « bòrn de lièit », puèi de « flanc d'un naviri ». En gascon, que correspón a un flanc de montanha, ua desnivelacion alongada, que hè bordadura o eventuaument limit naturau.
Miquèu Grosclaude que pensa eth nom designava era longa vath quasi rectilinèa der Ador dera Espona, puish qu'estó hornit après ath vilatge.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  era populacion qu'èra de  abitants e era densitat qu'èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab era comuna

## Véder tanben
* Comunas deths Hauts Pirenèus

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Prokaryota

Los **procariòtas** son un grop d'organismes qu'an pas de nuclèu (karyon), e pas d'organets dins sas cellulas. D'unes son unicellulars, mas d'autres son multicellulars.

Lo mot de *procariòta* ven del grèc ancian  *pro-* "abans" + *karyon* "notz" o "nuclèu", + sufixe *-otos*, plural .

Los procariòtas son devesits en dos domenis: Bacteria e Archaea. Archaea o Arqueobactèris son un domeni del viu nòu. Aqueles organismes èran a l'origina concebuts per viure dins de condicions inespitalièras coma de temperaturas, pH, o radiacions extrèmas, mas foguèron trapats dempuèi dins totes tipes d'abitats.

thumb|left|thumb|300px|Estructura de cellula bacteriana procariòta

## Nòtas
Reialme dels Païses Basses

Lo **Reialme dels Païses Basses** (en neerlandés: *Koninkrijk der Nederlanden*, prononciat ) es una union de païses creada lo 28 d’octobre de 1954. Lo sobeiran es lo dels Païses Basses.

Compren ara quatre païses:
* Aruba
* Curaçao
* los Païses Basses (amb las tres comunas dels Païses Basses Caribencs: Bonaire, Saba e Sant Eustaqui)
* Sant Martin del Sud

Ne faguèron partida:
* de 1954 a 1975, lo Surinam
* de 1954 a 2010, las Antilhas Neerlandesas (amb Aruba entrò 1986).

## Referéncias
Belau

**Belau** (o las **illas Belau**) es un estat e un archipèla del nòrd-èst dOceania. 

Lo nom occitan normal e lo nom autoctòn es **Belau**, mas tanben se tròban las formas *Palaos* (ispanizada) e *Palau* (anglicizada).

Lo gentilici es **belauan -a**.

## Istòria
Los primièrs abitants de Belau provenián, probablament, d'Indonesia, Austràlia e Polinesia, los que poblèron las illas devèrs 1000 abC, aperaquí. 

Lo primièr explorator europèu a arribar a larchipèla, foguèt lespanhòl Ruy López de Villalobos en 1543 que lo se va annexar *lèu-lèu* a lEmpèri Espanhòl. 

Après la conquista de las Filipinas en 1565, las illas passèron a integrar lo territòri de la Capitania Generala de las Filipinas, creada en 1574 e dependenta del *[[Viceregnat]]* de Nòva Espanha, mas l'evangelizacion de l'archipèla comencèt pas fins a 1710 e la siá presa en carga pel missionièr Padilla. 

Malgrat aiçò, los assages europèus per sestablir o comerciar amb las illas comencèron pas abans lo sègle XVIII e larribada dels britanics. 

Espanha las se va tenir colonizadas fins a la fin del sègle XIX e en 1899 las vendèt a Alemanha amassa amb la rèsta de las Carolinas, après la desbranda patida en la guèrra ispano-americana de 1898. 

Japon s'annexèt las illas al començament de la Primièra Guèrra Mondiala, en 1914, e obtenguèt un mandat sus elas après la signatura del Tractat de Versalhas en 1919, que s'estendèt fins a la perfin de la Segonda Guèrra Mondiala. 

Lo 20 de setembre de 1944 las tropas nòrd-americanas ocupan lo territòri. 

Dins la tardor de 1944 las illas foguèron testimònis de la Batalha de Peleliu entre las fòrças de l'Empèri Japonés e los EUA.

La victòria daicestes metèt fin finala al mandat nipon sus l'archipèla.

Dempuèi 1947, Belau e las Carolinas foguèron mesas en  tutèla per l'ONU que, al sieu torn, fisèt la siá administracion als Estats Units d'America coma part del Territòri jos Tutèla de las illas del Pacific, ont foguèt integrada en 1951. 

Los belauans votèron en 1979 per rebutar lunion amb los Estats Federats de Micronesia, e se causiguèron lindependéncia en 1981, en tot elegir coma primièr president Haruo I. Remeliik. 

Belau enfins independent promulguèt, de mai, la siá primièra Constitucion en aquela pontannada. 

En 1986, los govèrns de Belau e dels Estats Units d'America acordèron los tèrmes per una liura Associacion. 

Malgrat aiçò, lo tractat se signèt pas e doncas la *Constitucion sobeirana de Belau* enebís la preséncia de vaissèls nuclears dins las illas, que los Estats Units accèptan ges aquela clausula.

## Politica
Belau es una republica, amb associacion liura amb los Estats Units d'America. 

Lo siu president es elegit cada 4 ans.

## Geografia
Las illas mai pobladas son Angaur, Babeldaob, Koror e Peleliu. Las tres darrièras son dins lo meteis atòl. Angaur es dins locean, mai al sud. Los dos tèrç de la populacion vivon dins Koror. Latòl de Kayangel es al nòrd. Las illas Rock Islands (200 illas inabitadas) son a loèst del grop principal. Un grop dillas mai alonhat, al sud-oèst, caup los estats de Hatohobei e Sonsorol.

## Economia

## Cultura

## Ligams extèrnes
China

China pòt èsser:
* la Republica Populara de China (China continentala)
* la Republica de China (Taiwan)
* la China istorica
Lista de caps d'Estat

**Presidents**:

*Lista dels presidents de França
*Lista dels presidents d'Alemanha
*Lista dels presidents d'Argentina
*Lista dels presidents de Brasil
*Lista dels presidents de Chile
*Lista dels presidents dels Estats Units d'America
*Lista dels presidents de Portugal
...
São Tomé e Príncipe

|-
| Capitalapopulacion (an)
| São Tomé 56 166 abitants (2005)
|-
| Superfícia
| 964 km²
|-
| PopulacionDensitat
| 
210 240 (2020) 213,9/km²
|-
| Independéncia - Jorn
| (de Portugal) 12 de julhet de 1975
|-
| President
| Carlos Vila Nova 
|-
| Moneda
| Dobra
|-
| Ora
| UTC +0
|-
| Còde telefonic
| + 239
|}

**São Tomé e Príncipe**, oficialament la **Republica Democratica de São Tomé e Príncipe** (en portugués: *República Democrática de São Tomé e Príncipe*), es un estat pichon de la Golf de Guinèa. Es format per doas illas principalas: São Tomé (Illa de Sant Tomàs, 836 km²) e Príncipe (Illa del Prince, 128 km²) e d'autras illas pichonas.

### Istòria
### Politica
São Tomé e Príncipe es una republica parlamentària, amb un president e un primièr ministre.

### Geografia
*De veire: [[Illas de São Tomé e Príncipe]] e [[Divisions de São Tomé e Príncipe]]*

### Economia
*De veire: [[Economia de São Tomé e Príncipe]].*
### Cultura
### Bibliografia
### Vejatz tanben

### Ligams extèrnes

### Nòtas & referéncias
Trinitat e Tobago

**Trinitat e Tobago** (en anglés: *Trinidad and Tobago*), oficialament la **Republica de Trinitat e Tobago** (en anglés: *Republic of Trinidad and Tobago*), es un estat insular de Cariba. Es format per doas illas principalas, Trinitat e Tobago, e 21 illas menoras.

## Istòria
Abans l'arribada dels europèus al sègle XV l'illa uèi apelada Trinitat èra poblada per d'indigènas caribas del temps que Tobago èra poblada pels kalugo. Lo nom indigèna de Trinitat èra *Kairi* o *Leré*, benlèu amb lo sens de "Tèrra de colibrís" o simplament "L'illa". Cristòl Colomb descobriguèt l'illa principala lo 31 de julhet de 1498 e la cridèt "Tèrra de la Santa Trinitat" del temps qu'apelèt "Bèla Forma" dins l'illa a l'ora d'ara nomenada *Tobago*. Aquestas illas foguèron a comptar d'alavetz disputadas per espanhòls, angleses, neerlandeses e franceses; i aguèt quitament una colònia de letons provenents de Curlàndia. La Província de Trinitat foguèt creada al sègle XVI pels espanhòls, en essent la siá capitala San José de Oruña, l'actuala Saint Joseph, al centre de l'illa. A la fin del sègle XVIII lo contraròtle èra espanhòl coma part de la Capitania Generala de Veneçuèla mas en lo transcors de las Guèrras Napoleonencas, en febrièr de 1797, una fòrça britanica comencèt d'ocupar lo territòri. En 1802, per la Patz d'Amians, las illas de Trinitat e Tobago passèron al Reialme Unit; per la siá part França, qu'aviá tanben de pretensions sul territòri faguèt cession formala al Reialme Unit en 1814.

La populacion indigèna despareguèt practicament en essent en granda mesura remplaçada per la populacion negra africana introdusida a la fòrça coma man d'òbra esclava per las plantacions de cana de sucre e tabac. Durant lo sègle XIX a mesura que deveniá mens economic l'esclavisme pels europèus s'organizèt l'immigracion de "*coolies*" dempuèi Índia e China, Liban, Siria e mai dempuèi unas autras Antilhas e Veneçuèla qui trabalhavan coma man d'òbra de bas pretz dins lo sector dels servicis, gaireben en la meteissa situacion se trobèt l'immigracion de portugueses, del temps que los franceses refugiats dempuèi Haití ja abans la Patz d'Amians gaudiguèron de melhora situacion e mai se arribèron pas a l'estatut de la minoritat anglesa.

Trinitat e Tobago venguèt independent del Reialme Unit lo 3 d'agost de 1962.

## Politica
Trinitat e Tobago es una republica parlamentaria.

## Geografia

Lo país es format per doas illas principalas, Trinitat e Tobago, e 21 illas mendres. D'aquestas, las pus importantas son Chacachacare, Monos, Huevos, Gasparee, Little Tobago e St Giles Island.

Lo punt mai pròche de l'America del Sud a 11 km de la còsta de Veneçuèla.

## Economia
*De veire: [[Economia de Trinitat e Tobago]]*

## Referéncias
Còngo

Còngo pòt designar :
* La Republica Democratica de Còngo, un estat d'Africa (capitala : Kinshasa)
* La Republica de Còngo, un estat d'Africa (capitala : Brazzaville)
* Còngo, un fluvi d'Africa.

De pas confondre amb Congo.
Seichèlas

Las **Seichèlas**, oficialament la **Republica de las Seichèlas**, son un estat sobeiran format per un archipèla compausat de 155 illas dins l'ocean Indian.

### Istòria
Los primièrs europèus qu'arribèron en l'archipèla foguèron los portugueses, en 1505.
### Politica
Seichèlas es una republica presidenciala. Lo president es lo cap d'Estat e tanben lo cap de govèrn.

### Geografia
### Economia
*De veire: [[Economia de las Seichèlas]].*Lo torisme e l'agricultura son las activitats economicas principalas de l'archipèla.
### Cultura
### Bibliografia
### Vejatz tanben

### Ligams extèrnes

## Imatges

Image:Victoria (Seychelles).jpg|La vila de Victòria
Image:Port-victoria Seychelles.jpg|Lo pòrt de Victòria


Image:Seychelles 020.JPG|Illa Mahé
Image:Seychelles praslin anselazio.jpg|Anse Lazio (Praslin)


Image:Seychelles 037.JPG|Illa Mahé
Image:Seychelles 035.JPG|Illa Mahé


Image:Female coco de mer growth.jpg|Coco de Mer (Praslin)
Image:Seychelles giant tortoise.jpg|Tartuga de las Seichèlas (Dipsochelys Hololissa), en l'Illa Cousine


## Nòtas & referéncias
Salvador

Salvador pòt designar :
* Un país d'America Centrala: Lo Salvador
* Una granda vila de Brasil : Salvador (Brasil)
Illas Samoa

Las **illas Samoa** es un archipèla del sud d'Oceania. Se compausa de doas entitats politicas:
* **[[Samoa]]**, estat independent,
* **[[Samoa Americana]]**, territòri dels Estats Units.
Maurici

|-
| Autras vilas
| Beau Bassin, Vacoas-Phoenix, Curepipe, Quatre Bornes
|-
| Forma de govèrn
| Republica
|-
| Superfícia
| 2040 km²
|-
| PopulacionDensitat
| 1 233 669 (2004)600/km²
|-
| Independéncia - Jorn
| (del Reialme Unit) 12 de març de 1968
|}
**Maurici**, oficialament la **Republica de Maurici** (en anglés: *Republic of Mauritius*), es un estat insular situat al sud-oèst de l'ocean Indian, a una distància aproximativa de 900&nbsp;km de la còsta orientala de Madagascar e 3943&nbsp;km al sud-oèst d'Índia.

Lo gentilici es **maurician -ana**.

### Istòria
Maurici èra ja coneguda per de marinièrs arabis e malais dempuèi lo sègle X. Los primièrs europèus qu'arribèron dins l'illa foguèron los portugueses, en 1505.

L'illa demorèt desabitada fins a 1638 quand foguèt colonizada pels olandeses. Nomenèron l'illa en onor del prince Maurici d'Aurenja-Nassau. A causa de cambiaments climatics, los ciclons e lo deteriorament del sòl fertil, los olandeses abandonèron l'illa qualques decènnis après. Los franceses contrarotlèron l'illa durant lo sègle XVIII e la nomenèron *Île de France* (Illa de França). Malgrat ganhar la famosa batalha de Grand-Port, los franceses foguèron derrotats pels britanics al nòrd de l'illa, en Cap Malheureux, un mes après. Aiçò signifiquèt la pèrda de la possession en favor dels britanics en 1810 e lo retorn ulterior de l'illa al sieu nom ancian.

En 1965, lo Reialme Unit separèt l'Archipèla Chagos de Maurici per crear lo Territòri Britanic de l'Ocean Indian amb la finalitat d'utilizar aquelas illas en estrategias de defensa amb los Estats Units. Malgrat que lo govèrn de Maurici foguèt consent amb dicha manòbra en aqueste moment, los govèrns posteriors an reclamat aquestas illas en soslinhant que la separacion foguèt illegala al lum del drech internacional.

thumb|left|Una postala de Maurici, Port Luis: Teatre c.1900-1910
L'independéncia venguèt en 1968. Lo país se transformèt en una republica dins la Commonwealth en 1992. Maurici es estat una democracia establa amb d'eleccions liuras regulèsses amb un recòrd positiu de respècte als Dreches Umans e a atrach d'investiments estrangièrs considerables en atenhent òm de las rendas per cápita pus nautas d'Africa.

Maurici apunta a èsser importanta pòrta de negòcis de l'Ocean Indian. Se cèrcan a l'ora d'ara de nòvas oportunitats de negòci dins los sectors bancari e tecnologics. En mai d'èsser una de las pus bèlas illas del continent.

### Politica
### Geografia
### Economia
*De veire: [[Economia de Maurici]].*
### Cultura
### Bibliografia
### Vejatz tanben

### Ligams extèrnes

### Nòtas e referéncias
Comunautat Forala de Navarra

**Navarra**, oficialament la **Comunautat Forala de Navarra** (en basc: *Nafarroa, Nafarroako Foru Komunitatea*; en espanhòl: *Navarra, Comunidad Foral de Navarra*), es una  una comunautat autonòma espanhòla uniprovinciala de regim foral pròpri, sustot las institucions eissidas del Reialme de Navarra. Es tanben una província tradicionala basca. Sa capitala es Pampalona. 

Los territòris tanhents son Labord, la Bassa Navarra e Sola al nòrd, Aragon a l'èst, Guipuscoa e Alaba a l'oèst, e La Rioja al sud. Possedís una enclava (Petilla de Aragón) enrodada totalament per Aragon. Se compausa de 272 municipis e compta una populacion de  abitants (2006), qu'un tèrç viu dins la capitala, Pampalona ( ab.) e la mitat dins son airal metropolitan ( ab.). 

Del punt de vista climatic, Navarra es una barreja d'influéncia montanhosa dels Pirenèus e mediterranèa de la val d'Èbre; i a una diferéncia granda entre lo clima del nòrd (umid, de pluèjas frequentas) e lo del sud (mediterranèu, de temperaturas pus nautas e pluèjas esporadicas). 

L'organizacion juridica administrativa actuala se basa sul Melhorament del Fòr de 1982 que supausèt l'imbricacion juridica de la tradicion forala amb la Constitucion espanhòla de 1978 d'après la disposicion addicionala d'aquesta darrièra. Es l'unic estatut d'autonomia que se ditz pas atal, senon la Lei de Reïntegracion e Melhorament del Fòr de Navarra (en version abreujada, ; atanben s'utiliza l'acronim LORAFNA). 

Navarra èra una region agrària de desvolopament socioeconomic pichon mas es actualament una de las comunautats espanhòlas amb de màger riquesa relativa e benestar socioeconomic, al delà de participar del creissement de la val d'Èbre e la consolidacion de l'economia de servicis e de l'indústria a Pampalona. En fach, lo taus de caumatge enregistrat es, coma en Aragon, un dels pus basses d'Espanha (7,41% en novembre de 2005, segon los critèris SISPE, e pròche de 5% segon l'Enquèsta de Populacion Activa) e son PIB per cápita un dels pus nauts.

Lo territòri navarrés es aperaquí lo de la tribú dels vascons de l'Antiquitat. Navarra foguèt un reialme independent fins al sègle XVI, e son istòria es fondamentala per comprene l'evolucion istorica d'Espanha e la pluralitat culturala de la societat navarresa actuala.

La Navarra es tanben coneguda per las fèstas de la Sant Fermin de Pampalona.

## [[Heraudica|Escut]]
La corona del rei de Navarra domina las cadenas de las armas de Navarra, en sovenir de las cadenas bresadas per lo rei Sanç lo Fòrt dins una batalha contra los musulmans.

## Ligams extèrnes
* Site del Govèrn de la Comunautat Forala de Navarra

## Btas e referéncias
La Riòja

**La Riòja** () es una comunautat autonòma espanhòla de subdivision uniprovinciala, reconeguda coma identitat istorica confòrmament al article primièr de son estatut d'autonomia. La capitala n'es Logronh. D'autras ciutats importantas son: Haro, Santo Domingo de la Calzada, Arnedo, Calahorra e Alfaro.

Se situa dins lo nòrd de la peninsula Iberica, sens accès a la mar. Limita al nòrd amb lo País Basc (província d'Alava) e Navarra, a l'èst  amb Aragon (província de Saragòssa), al sud e al nòrd amb Castelha e Leon (província de Burgos Soria). Lo punt culminant es lo Mont San Lorenzo, dins la sèrra de la Demanda (altitud: 2771 m).

La region foguèt poplada per las tribús preromanas de Berons, Pellendons e Vascons. Après la  la reconquèsta a la debuta del , La Riòja integrèt lo Reialme de Navarra, posteriorament annexat a Castelha.  

La region es reputada per sa produccion de vins sota la Denominacion d'origina protegida Riòja, la pus anciana d'Espanha.

## Toponimia
L'etimologia del toponim *Riòja* non es clar. N'i a doas ipotèsis principalas: 

* La primièra es basada sus una traduccion en basc del toponim: *Errioxa*. Segon Fra Mateo de Anguiano Nieva dins son libre editat en 1701 *Compendio historial de la provincia de La Rioja*, lo nom deriva de l'union dels mots *erria*, «tèrra» e *oguia* que significa «pan», que se pòt traduire literalamanet coma «tèrra de pan, tèrra abondanta».
* La segonda suggerís que lo nom proven per assimilacion de *Rio Oja*, el meteis eissit del raiç basc *oia*, «bòsc».
 

## Referéncias
Cantàbria

**Cantàbria** (en cantabre e en castelhan: *Cantabria*; en basc: *Kantabria*) ei ua comunautat autonòma espanhòla, de subdivision uniprovinciau. Eth sòn territòri ei de cinc mil quilomètres carradi, e compde damb ua poblacion, de   abitants, que parlen castelhan aital coma cantabre. 

La soa capitau e vila mès poblada ei era ciutat de Santandèr e, ath delà, plaçada a la còsta damb granes plages.

## Geografia

Se trape a la còsta septentrionau d'Espanha, enter Astúrias ar oèst, lo País Basc ar èst, Castelha e Leon ath sud e era mar Cantabrica ath nòrd.
## Demografia

## Istòria

## Articles connèxes

## Ligams extèrnes
Extremadura (Espanha)

**Extremadura** (en castelhan: *Extremadura*; en extremenc: *Estremaura*) es una comunautat autonòma d'Espanha. Lo gentilici es **extremenc, -a** (en castelhan *extremeño, -a*).

## Toponimia
Sus leis originas dau nom "Extremadura" i a d'ipotèsis divèrsas :

Lo nom d'Extremadura ven dau latin *Extrema Dorii* ("Extrèms dau Duero", o puslèu "en l'autre extrèm" dau Duero, en referéncia a sa posicion au sud d'aqueu riu), que designa lei territòris situats au sud de la cònca dau riu Duero (e sos afluents). Pasmens, uèi es mai espandida la tèsi segon la quala lo mot *Extremadura* foguèt emplegat, en generau, dau temps de la Reconquista per apelar las tèrras situadas ais "extrèms", valent-a-dire a la frontièra dels reiaumes crestians del nòrd (en particular aquelei de Castelha e de Leon) amb Al-Andalús. Ansin, Extremadura es lo nom que recebon lei tèrras de frontièra de Castèlha, qu'arrondissan l'actuala provinça de Sòria. L'escut de sa capitala ditz d'alhors "Sòria pura tèsta d'Extremadura" : s'agissiá de l'Extremadura castelhana, mai Extremadura es lo nom que recebon tanben los territoris "extrèms", mai luènh e en promièra linha de defensa davant l'enemic islamic durant la Reconquista. D'aquela epòca, lo reiaume de Leon ocupava una granda part de l'actuala provinça de Càceres ; s'espandiguèt puei vers lo sud dempuèi la conquista dau reiaume taifa de Badajoz.  

Non se dèu pas confondre amb la vièlha provinça portuguesa d'Estremadura, emai l'origina etimologica siegue la mesma.

## Demografia

## Istòria

## Ligams extèrnes

## Voses connèxas
Comunautat Autonòma Basca

La **Comunautat Autonòma Basca** (*Euskal Autonomia Erkidegoa* en basco; *Comunidad Autónoma del País Vasco* en espanhòl) es una comunautat autonòma d'Espanha qu'englòba Alaba, Biscaia e Guipuscoa, ont se tròba la partida occidentala del Bascoat istoric.

Lo nom oficial d'aquela comunautat, en occitan, es **Bascoat** o **País Basco** o **País Basc**, mas es un nom enganaire perque dins aquela comunautat autonòma se localiza solament una partida del Bascoat istoric.

Se situa a l'extrèm nord-oriental de la franja cantabrica, sul golf de Gasconha o mar Cantabrica. Los territòris limitròfs son lo departament francés dels Pirenèus Atlantics al nòrd, La Rioja e la província de Burgos al sud, Cantàbria a l'oèst e la Comunautat Forala de Navarra a l'èst.

La superfícia es de 7234 km² e la populacion de  abitants (font: INE, genièr de 2005) e la densitat de populacion de 292,4 ab./km².

La capitala es Vitòria en Alaba, onte se tròban los sètis del parlament e del govèrn de la comunautat. 

## Evolucion del territòri
A partir del sègle XIX lo territòri de la comunautat actuala foguèt apelat en espanhòl *Provincias Vascongadas* ('províncias bascofònas'); aquel nom compreniá pas Navarra, qu'èra estat pas una província mas un reialme. La comunautat es uèi integrada per las províncias (territòris istorics dins l'ordenament autonomic) d'Alaba, Biscaia e Guipuscoa. Navarra a tanben drech de s'integrar en la Comunautat Autonòma Basca, en cas que decidisca son incorporacion segon lo procediment establit dins la quatrena disposicion transitòria de la Constitucion espanhòla e dins la LORAFNA (Lei Organica de Reintegracion e de Melhorament del Regim Foral de Navarra), mas fins ara a mostrat pas cap d'interès d'exercir aquel drech.

## Lengas
Se parla subretot doas lengas, l'espanhòl e lo basc, mas ancianament s'es tanben parlat occitan gascon dins mantun vilatge de la còsta orientala de Guipuscoa. Lo basc, a la diferéncia d'aquelas lengas, procedís pas del latin mas del protobasc, una anciana lenga circonpirenenca. En 2001, 51% de la populacion èra monolingüa castelhana, 32% èra bilingüa, encara que 18% parlava basc amb dificultat. Aqueles percentatges vàrian segon lo territòri istoric; Guipuscoa es la mai bascofòna e Alaba la mens. Cal notar qu'aquelas donadas son de 2001 e qu'actualament, lo percentatge de populacion bilingüa es probablament màger.

## Ligams extèrnes
* Govèrn de la Comunautat Autonòma Basca
Castelha e Leon

**Castelha e Leon** (oficialament en castelhan: *Castilla y León*, *Comunidad Autónoma de Castilla y León*; en leonés: *Castiella y Llión*) es una comunautat autonòma d'Espanha, primièra per la siá superfícia e seisena per la siá populacion.  

L'Estatut d'Autonomia de Castelha e Leon establís cap de capitala. Inicialament lo Parlament de Castelha e Leon s'installèt provisòriament a Burgos. Fins finala, una lei de 1987 establiguèt que las institucions de la comunautat autonòma (*Junta de Castilla y León* e *Cortes de Castilla y León*) aurián lor sèti definitiu dins la ciutat de Valhadolid.

## Govèrn e politica
### Organizacion territoriala
**Províncias:**
* Ávila
* Burgos
* Leon
* Paléncia
* Salamanca
* Segòvia
* Soria
* Valhadolid
* Zamora

## Demografia

## Istòria

## Nòtas e referéncias


## Articles connèxes

* Espanha
* Comunautat autonòma
Rotifera

Rotifera Cuvier 1817
(2 classas, 8 òrdres, 33 familhas, 112 genres, 1816 espècias)

Los **rotifèrs** son d'organismes pichons (al maximum 3 mm), que lor cap e lor partida posteriora son pas cobèrts per la cuticula. Lor boca es enrodada de cilhas filtrant las particulas de noiridura que circulan dins l'aiga. An una multiplicacion asexuada, mas tanben se pòdon multiplicar de manièra sexuada, sustot dins de condicions de vida marridas.

## Ligams extèrnes
* Vidèo educativa amb d'imatges microscopics d'un rotifèr
Syndermata

Aqueste taxon recampa los animals que la cuticula es producha per de cellulas epidermicas sincicialas (montets de nuclèus)

Recampa dos gropes principals que son los Rotifèrs e los Acantocefals.
Nemertea

**Los nemercians** an una trompa longa que pòt se replegar dins un forrèl situat dorsalament al tube digestiu o far salhida instantanèament quand l’animal vòl sasir una preda. Aquestes carnassièrs sovent fòrt colorats an una talha que varia de qualques millimètres a maites mètres. Gaireben totes son marins, vivon enterrats dins la sabla o amagats dins las fendas de las rocas ; qualques formas son pelagicas, se tròba tanben de nemercians dins las aigas doças e la tèrra umida.
Invertebrata

*Invertebrata*

Un **invertebrat** es un animal desprovesit de colomna vertebrala. Pòt èsser unicellular o pluricellular.

Los invertebrats se subdevesisson en mai d'un sosensemble :

* Los protozoaris
* Los espongiaris
* Los cnidaris e los ctenaris
* Los platelmintes
* Los nematelmintes
* Los annelides
* Los molluscs
* Los artropòdes
* Los equinodermas

La distincion entre vertebrats e invertebrats foguèt iniciada per Jean-Baptiste de Lamarck. Lo grop dels invertebrats essent pas monofiletic, sa valor es remesa en causa dins las classificacions recentas. Permet çaquelà de distinguir lo sosembrancament al qual apartenen los òmes (los vertebrats) de totes los autres animals d'una manièra antropocentrista. Aquò explicariá perqué los biologistas an fòrça de mal a abandonar aquesta classificacion e a la far doblidar al grand public.
Protista

Los **protistas** son una subdivision (o règne) dels eucariòtas.

### Ligams extèrnes
*  Los protistas
*  Vidèo d'iniciacion a la microbiologia, descobèrta dels protistas
Lophotrochozoa

Los **Lofotrocozoaris** son un dels dos gropes majors dels Protostomians. Los tres primièrs gropes se desvolopan en formant una larva trocofòra que pòrta de rengadas de cilhas altorn de son ais. Èran autrescòps acampats amb los Artropòdes dins lo grop dels **Eutrocozoaris** () alara que los Artropòdes produson pas de larva trocofòra. Aqueste acampament se justificava per la segmentacion similara entre los Artropòdes e los Annelides. Aqueste acampament se justifica pas pus uèi.

Los quatre autres phyla an per tòca comuna la preséncia d'un *lofofòr*, una corona de tentaculs cilhats altorn de la boca. Se considèran doncas coma fasent partida del sosgrop dels *Lofoforates*. Se caracterizan tanben per un clivatge radial e cèrts autors los consideravan coma de Deuterostomians fins que las analisis filogeneticas los placèsson dins los Eutrocozoaris. Las relacions exactas entre los diferents phyla son pas d'a fons certanas, mas apareis que los Lofoforates e los Eutrocozoaris son de gropes parafiletics.

## Vejatz tanben
* Arbre filogenetic
* Classificacion filogenetic del vivent
Ectoprocta

## Introduccion

Classicament apelat grop dels **briozoaris** o ***Bryozoa***. 

Aqueste grop qu'aparten al superembrancament dels *Lophophorata*, aparegut a l'Ordovician, es totjorn actual.

Aquestes pichons animals son apelats los **zoïdes**, vivon dins de lòtjas successivas, las **zoecias**, que fòrman una colonia, lo **zoarium**. Produson de matèria carbonatada.

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
* 
*
Brachiopoda

Los **braquiopòdes** (**Brachiopoda**, del grèc *brakhýs*, "cuert" e *podós*, "pè") son un talh d'animals marines pertenecients al clad dels lophophorates. E mai se se son descriches mai de 12.000 espècias de fossils, existisson pas qu'unas 300 d'espècias actualas.

Son d'animals amb dos valves (una superiora e una inferiora, al contrari de las valves dels bivalves que son bilaterals) que son jonhudas en la region posteriora. Son generalament bentonics, en vivent fixes a sustrats durs per un peduncle, o enterrats en sustrats boques, a on catan en s'ajudant de los sieus valves, e forman de vastas galariás. 

## Vejatz tanben

## Ligam extèrne
*   Sit de Rosemarie Filippi suls braquiopòdes
Ecdysozoa

Los **ecdisozoaris** (***Ecdysozoa***) son un clade d'animals qu'an una muda cuticulara.
Demest eles, se distinguís los nematòdes e los artropòdes.
Myxinoidea

thumb|250px|''Myxine glutinosa''

Es lo grop de las mixinas. Los animals d'aqueste grop son de craniats qu'an un aparelh branquial particular diferent del dels Vertebrats. Lo cap s'acaba per un orifici nasofaringian, Las placas dentigèras son accionadas per un sistèma lingual e diferisson de las maissas qu'apareisson dins lo grop dels gnatostòmes.

Las mixinas actualas comptan 22 ? espècias principalament dins las mars frejas e temperadas. Enterrats generalament dins los sediments, se noirisson de peisses mòrts o malauts.

### Ligams extèrnes
*ITIS 159753
Anapsids

Los **anapsids** (**Anapsida**) forman una sosclassa de vertebrats tetrapòdes. Son apelats **anapsids** a causa de l'abséncia de fendas temporalas al nivèl del cran e contràriament als animals sinapsids (una fòssa) e diapsids (doas fòssas). Òm consideravat aperavans que las tartugas, l'òrdre dels Testudines, aparteniá a aquela sosclassa. Uèi d'unes autors considèron los testudines coma de diapsids qu'an perdut sas fòssas temporalas.

## Nòtas
Crocodilia

Los **crocodilians** (***Crocodilia*** o ***Crocodylia***) son de reptils.

L' dels crocodilians compren tres s : los crocodilids (crocodil), los alligatorids (alligator e caïman) e los gavialids (gavial).

Lo mot de *crocodil* es sovent utilizat per designar l'ensemble dels crocodilians. En realitat conven de reservar lo tèrme a la familha dels crocodilids, per distinguir lo crocodil de l'alligator e del caïman d'una part, del gavial d'autra part.

Las concepcions modèrnas situan l'origina dels crocodilians demest de dinosaures terrèstres e d'aqueste fach son considerats uèi coma los parents mai pròches dels ausèls. Al cors de l'evolucion, se son especializats vèrs una vida anfibia.

## Lista de las familhas
* *[[Alligatoridae]]* — 4 s, 8 s.
* *[[Crocodylidae]]* — 3 genres, 14 espècias.
* *[[Gavialidae]]* Adams, 1854 — 1 genre, 1 espècia.
Lepidosauria

Los **lepidosauromòrfes** o **lepidosaurians**
& Diapsides atudats

D'aquesta linhada an emerjat totes las cernalhas, sèrps et igüanas.
Castelha-La Mancha

**Castelha-La Mancha** es una comunautat autonòma d'Espanha, establida d'acòrd amb son Estatut d'autonomia.

## Organizacion territoriala

## Demografia

## Istòria

## Nòtas
 

## Referéncias
Panamà

Panamà pòt designar :
* un país: Panamà (país)
* la capitala de Panamà: Panamà (ciutat)
* lo Canal de Panamà
* L'Istme de Panamà
Grenada

**Grenada** () es un estat insulari de las Índias Occidentalas, situat dins la mar Cariba. Es format per l'illa de Grenada e per las mai meridionalas de las illas Grenadinas ―que sonque doas son abitadas: Carriacou e Pichona Martinica.

## Politica
Grenada es dempuèi 1974 una monarquia parlamentària. Lo cap d'Estat es lo rei Carles III, representat localament per un governador general.

## Geografia
La quita illa Grenada es la pus bèla del país. Las Grenadinas son Carriacou e Pichona Martinica (qu'an d'abitants) e Redonda (Ronde), Calha (Caille), Diamant (Diamont), Larga (Large), Salina (Saline) e Fregata (Frigate).

La màger part de la populacion rèsta sus l'illa de Grenada ont s'atròban las vilas : Sant Jòrdi, la capitala (ancian Fort Royal francés, St George's en anglés), Grenville e Gouyave. En defòra de l'illa de Grenada, la vila principala es Hillsborough sus Carriacou.

Las illas son d'origina volcanica e las tèrras son mai que ricas. L'illa de Grenade es montanhosa ambe lo mont Santa Catarina que puja a . Lo clima es tropical, caud e umid a la sason de las pluèjas, refrescat pels alisèus a la sason seca.

Al limit meridional del passatge dels ciclòns, Grenada ne patiguèt mai d'un: Janet, en 1955; Ivan, en 2004, destrusiguèt 85% de las infrastructuras de l'illa; Emily en 2005 atenguèt lo nòrd de l'illa de Grenada e las Grenadinas qu'èran estadas esparnhadas en 2004.

## Economia
*De veire: [[Economia de Grenada]].*

## Istòria
Los primièrs abitants de Grenada foguèron probablament d'Amerindians venguts d'America del Sud : los Cibonais (-3000) seguits pels Arawaks puèi pels Caribs. Los Caribs nomenèron l'illa Camerhogue e redusiguèron los Aravaks en esclavatge.

En 1498, Cristòu Colomb, al cors de son tresen viatge, trobèt l'illa que li donèt lo nom de Concepcion. Mas los marinièrs que la trobavan plan semblabla a lor Andalosia l'apelèron Granada, pus tard francizat en Grenada.

Los Caribs resistiguèron a tota temptativa de colonizacion pendent 150 ans. En 1650, lo governador de Martinica, Jacques du Parquet, negocièt la crompada de l'illa als Caribs e i installèt 200 francés. Aqueles, en conflicte permanent ambe los Caribs, demandèron e obtenguèron l'intervencion de l'armada qu'exterminèt los Caribs. Los darrièrs Caribs s'estimèron melhor sautar e se negar dins la mar, del lòc conegut coma *Sauteur Bay*.

En 1762, los anglés prenguèron l'illa als francés. Venguèt definitivament britanica en 1783. Los colons francés demorèron en partida sus l'illa, çò que foguèt la font de mai d'un conflicte.

En 1795, una revòlta d'esclaus comandada per Julien Fédon, sostengut pels revolucionaris francés, capitèt plan a prene lo contaròtle de l'illa per un brèu periòde.

En 1877, Grenada venguèt colonia de la corona britanica.

Pendent tot lo periòde colonial britanic, Grenada faguèt partida de las Illas Britanicas del Vent, qu'agropava jol meteis governador un nombre cambiadís de colonias.

Après l'episòdi de la Federacion de las Índias Occidentalas (1958-1962), Grenada s'encaminèt dapasset cap a l'autonomia, obtenguda en 1967, e a l'independéncia, obtenguda en 1974.

## Cultura

## Referéncias
Sant Vincenç e las Grenadinas

**Sant Vicenç e las Grenadinas** es un país pichon format per un archipèla (las Grenadinas) e una illa principala, Sant Vicenç, situat dins la Mar Cariba. Sa capitala es Kingstown.

### Istòria
Los indigènas caribas empediguèron agressivament la colonizacion europèa en Sani Vicenç fins al sègle XVIII. Esclaus africans — tant naufragats o coma fugits de Barbados, Santa Lucia e Grenada- cerquèron refugi en Sant Vicenç, o *Hairouna* coma foguèt apelada originalament pels caribas — e se barregèron amb los caribas autoctòns, la descendència mestiça dels quals se coneis coma "garifuna" o "caribas negres".

Nel començant de 1719, los colons franceses cultivèron cafè, tabac, anil, coton e sucre en plantacions trabalhadas per esclaus africans. En 1763, San Vicenç foguèt cedida a Grand Bretanha. Restaurat lo govèrn dels franceses en 1779, San Vicenç foguèt recuperada pels britanics jol Tractat de París (1783) en que Grand Bretanha reconeguèt oficialament l'independéncia nòrd-americana. Tractats complementaris foguèron tanben signats amb França e Espanha, coneguts coma los Tractats de Versalles de 1783, part que ne tornèron a póner a San Vicenç jos lo contraròtle britanic.

Lo conflicte entre los britanics e los caribas negres, liderats pel Cap Suprèm Joseph Chatoyer, contunhèron fins a 1796. Mai de 5000 caribas negres foguèron fin finala deportats a Roatán, una isla front a la còsta d'Onduras.

Dempuèi 1763 fins a l'independéncia, San Vicenç passèt a travèrs de de divèrsas fasas de situacion coloniala jols britanics. Una assemblada representativa foguèt autorizada en 1776, lo govèrn de Colònia de la Corona installada en 1877, un conselh legislatiu creat en 1925 e un sufragi adulte universal en 1951.

Sant Vicenç e las Grenadinas venguèt independent del Reialme Unit lo 27 d'octobre de 1979.

### Politica
Sant Vicenç e las Grenadinas es una monarquia parlamentària. Lo cap d'Estat es lo sobeiran (rei o reina) d'Anglatèrra, actualament Elisabeta II.

### Geografia
### Economia
*De veire: [[Economia de Sant Vincenç e las Grenadinas]]*
### Cultura
### Ligams extèrnes