Aranés

Er **aranés** () ei eth nòm donat ara modalitat dera lenga occitana parlada ena Val d'Aran, en Catalonha. Aquer idiòma ei derivat deth gascon pirenèu que beneficie d'ua nòrma lingüistica en acòrd damb es trabalhs dera nòrma classica.

## Oficialitat der aranés
Damb era aprovacion dera Lei 16/1990, de 13 de junhsèga, sus eth règim especiau dera Val d’Aran, es era prumèra reconeishença der aranés de part dera administracion. Era Lei 1/1998 de 7 de gèr, de politica lingüistica, en article 7, hè referéncia ara proteccion der aranés.

Eth dusau lòc, la Lei organica 6/2006, qu'aprova era reforma der Estatut d'Autonòmia de Catalonha, consistís un gran cambiament de normalizacion lingüistica, donques qu'era lengua occitana siguec oficiaument arreconeishuda en tota Catalonha. Er article 6, punt 5, indica: «Era lengua occitana, denominada aranés en Aran, ei era lengua pròpria d’aguest territòri e ei oficiau en Catalonha, cossent damb çò qu’establissen aguest Estatut e es leis de normalizacion lingüistica.»

## Caracteristiques der aranés
Era separacion politica der aranés avó consequéncies sus era evolucion de la lenga, com ac muisha Aitor Carrera.

Abantes d'aquera separacion, er aranés ère part deth gascon pirenenc que n'a es trets evolutiu a partir deth latin vulgar:

* Pas de F latina a H: FERRUM> *hèr*
* Queiguda de N intervocalica: FARINA> *haria*
* Aparicion de A- protetica deuant de R iniciau, en tot doblar-se atau era R: ROTA> *arròda*
* Evolucion de LL latina interiora o finau a TH: VITELLU> *vedèth*
* LL intervocalica passe a R: BELLA> *bèra*
* Cap de L finau de sillaba a U semivocau: SAL> *sau*
* Metatèsi de –R: VENTRUM> *vrente*
* Article pirenenc *eth/era*

Es sòns trets particulars son:
* Era aspiracion dera H non se hè capmès en Aran (totun, se pòt encara sénter un shinhalon a Canejan e Bausen).
* Prononciacion /a/ dera -a atòna finau (tret comun tamb es parlars de Luishon e de bères vaths de  Bigòrra (Asun, Ador, etc) e, en Bearn, dera Hauta Vath deth Gave de Pau.
* Eth /b/ intervocalic passa a /w/ grafiat u: *deuant*, *víuer* sauv Pujòlo. Aqueth biaish de prononciar ei frequent  en gascon, mès la grafia la nòte tostemp v en gascon der estat francés. 
* Passatge en posicion finau deth diftong -ÈI a -È: *tornarè deman*. Qu'èi un tret frequent en grop sud-orientau deth gascon (Comenge, Coserans) e en d'auti parlars gascons tanben.
* Passatge en posicion finau deth diftong - ÒU a -Ò (tret compartit damb bèris parlars gascons, mès que mès de Bigòrra e deu grop sud-orientau).
* Article plurau definit epicèn (qu'a era madeisha fòrma ath masculin e femenin): *es* .
* Plurau en -es des noms en -a: *es pèires*, coma en luishonés.
* Plurau en -i des determinants, pronoms e de quauqui noms e adjetius: *aguesti, toti.* Aqueth tret qu'a ua origina lengadociana antiga.
* AVER qu'ei eth solet auxiliar: *a estat*.

Quadre comparatiu tamb d’autes lengües romaniques

                      

                        
                        
                          LATIN
                        
                        
                        
                          francés
                        

                        
                        
                          italian
                        
                        
                        
                          castelhan
                        

                        
                        
                          aragonés
                        

                        
                        
                          catalan
                        
                        
                        
                          aranés
                        

                      
                      
                        FESTA
                        
                        
                          fête
                        
                        

                        
                          festa
                        
                        
                        
                          fiesta
                        
                        

                         
                          fiesta
                        
                        
                        
                          festa
                        
                        
                        
                          hèsta
                        
                      

                      
                        LUNA
                        
                        
                          lune
                        
                        
                        

                          luna
                        
                        
                        
                          luna
                        
                        
                        
                          luna
                        
                        
                        

                          lluna
                        
                        
                        
                          lua
                        
                      
                      

                        MELE
                        
                        
                          miel
                        
                        
                        
                          miele

                        
                        
                        
                          miel
                        
                        
                        
                          miel
                        
                        
                        
                          mel

                        
                        
                        
                          mèu
                        
                      
                      
                        CASTELLUM

                        
                        
                          château
                        
                        
                        
                          castello
                        

                        
                        
                          castillo
                        
                        
                        
                          castiello / castiel
                        
                        
                        
                          castell
                        

                        
                        
                          castèth
                        
                      
                      
                        ILLA
                        

                        
                          elle
                        
                        
                        
                          lei
                        
                        

                        
                          ella
                        
                        

                        
                          ela
                        
                        
                        
                          ella
                        
                        

                        
                          era
                        
                      
                      
                        RIDERE
                        
                        

                          rire
                        
                        
                        
                          ridere
                        
                        
                        

                          reír
                        
                        
                        

                          redir
                        
                        
                        
                          riure
                        
                        
                        

                          arrir
                        
                      
                      
                        CAPRA
                        
                        
                          chèvre

                        
                        
                        
                          capra
                        
                        
                        
                          cabra

                        
                        
                        
                          craba
                        
                        
                        
                          cabra
                        
                        
                        
                          craba

                        
                      
                    

## Normativizacion der aranés
vinheta|Escultura en aumenatge ara lengua e cultura aranesa a Vielha
Er aranés ei normativizat segon era nòrma classica e unitària der occitan, definida iniciaument per Loís Alibèrt. Es nòrmes deth Conselh de la Lenga Occitana son reconegudes oficiaument peth Conselh Generau d'Aran (e donques pera Oficina de Foment e Ensenhament der Aranés) despús  1999.

Mès bèri detalhs dera adaptacion d'aquera normativa ar aranés divergissen der usatge preferenciau des autes varietats gascones: es particularitats araneses son en teoria aplicables tanben en autes varietats de gascon, mès en practica non s'utilizen sonque en aranés, ja qu'era rèsta deth gascon preferís solucions mès unitàries. Essenciauments se tracte:
* dera forma deth plurau femenin en *-es* en lòc dera grafia *-as* qu'ei mès unitària e englobanta (ja que pòt prononciar-se  segon es parlars). Ex: *hemnes araneses* en lòc de *hemnas aranesas*.
* de *u* entre dues vocales en lòc dera grafia *v* qu'ei mès unitària e englobanta (poguent prononciar-se  segon es parlars). Ex: *auer* en lòc d**aver''.
Segon era normativa occitana, en absolut, arren non impedís qu'er aranés utilize es formes grafiques mès unitàries coma ''-as'' e ''v''.

Era normativa de l'occitan, aplicada ar aranés e a quauques parlars gascons vedins, nòte bères particularitats morfologiques coma es pluraus sensibles masculins en ''-i'' (''es aranesi'' "eths aranés") e es articles pirinencs (''eth'', ''era'', ''es''; aquí ''es'' qu'ei era varianta aranesa per ''eths, eras'').

== Francismes en aranés ==

L’aranés dispòsa d’un bon nombre de francesismes. Quauques gallicismes més o mens tipics de l’occitan local apareishen simptomaticament en eth lexic de l’ensenhament  e  son  facilment  substituibles  per  fòrmes  autoctònes,  mès ara  tanben  an  de competir  tamb  ispanismes  recents.

Es  principals  francesismes son: *''creion'' o *''craion''  (**gredon**, que pòt competir tamb *lapis), *caièr  (**quadèrn**, **quasèrn**, que pòt competir tamb *libreta), *''estilò'' (**estilo**, que pòt competir tamb *bolígraf), *''boèta'' ( 
(**boita**, **b(r)óstia**), *''maishina'' (**maquina**), *''retrèta'' (**'retirada**), *''grèva'' (**cauma**), ...

Autres  francesismes,  o  almens  fòrmes suspèctes d'o èster, son pro ancians e an pro extension per èsser acceptats normativament,  si  cau  en  occitan  o  gascon generas: **pompièr** (serie ''pompèr'' en gascó), **botjar** (''bolegar''), **possar** (''botar/butar''), ''jaune'' (''cròç''; pròpri de tot eth terçon des Quate Lòcs e egemonic en occitan), ''sièta'' o ''sètia'' (**plat**), ''shivau'' (que bethlèu calrie considerar d'escriure damb  ''ch-'', com autres casi tamb un fricatiu prepalatal iniciau  d’importacion), ''palai'' (**palais**, o **palatz** arcaisme), ''carròta'' (**pastanaga**), ''sanglièr'' (**sanglar** en aranés autentic), ''blu'' (**blau*'), ...

=== Ispanizacion der aranés ===

Pr'amor dera sua pertanhença ar estat espanhòu, er aranés ei sometut a influéncies pesugues deth [[castelhan]] e deth [[catalan]]. Atau er aranés a incorporat aquestes darrères decades un arramat de neologismes meridionaus coma *actuar* (vs. *agir*), *empresa* (vs. *entrepresa*), *increment* (vs. *aumentacion*), *jubilacion* (vs. retirada), *laborau* (vs. *professionau*), *matrícula* (vs. *inscripcion*), *oficina* (vs. *burèu*, totun burèu ei un francesime) ath sòn vocabulari tecnic.

I a tanben de deformacions de paraules coma *abantes* (abans) o *despuès* (dempús), e er ús d'ispanismes coma *hasta* (enquia).

== Usatges lingüistics ==
Segontes es donades dera darrèra [[Enquèsta d'Usatge Lingüistics]], realizada en 2018 pera [[Generalitat de Catalonha]], ei era lengua pròpria d'un 21,4% dera populacion d'Aran, donques segona darrèr er espanhòu qu'ei lengua mairau de 37,7% des abitants dera Val. En tot repassar de mès a pròp es usatge, eth catalan ei lengua d'un 16,3%, eth 17% corresponen a d'autes lengües iniciaus e darrerament eth 6,9% autes combinacions de lengües. Tanben i a mès poblacion qu'a l’aranés coma lengua d’identificacion que non pas era que la a coma iniciau (24,7%) en lòc d'un 21,4% de lengua iniciau ena Val d'Aran.


== Escolarisacion ==

Er aranés qu'ei era lengua d’aprenedissatge des escolans de 3 a 7 ans e era lengua veïculara en toti es centres d’educacion infantila e primària ena Val d'Aran. Eth curriculum der aranés ei eth conjunt d'objectius, contenguts, metòdes pedagogics e critèris d'avaluacion de cadun des nivèus, etapes, cicles, grads e modalitats deth sistèma educatiu que guiden era accion docent. Eth Conselh Generau d'Aran qu'aprovèc per unanimitat eth curriculum der aranés der ensenhament obligatòri en session plenària deth 13 de hereuèr de 1998.

== Mon der audiovisuau en aranés ==
[[Fichièr:Qui ten era lengua ten era clau.jpg|miniatura|Pancarta reivindicativa der usatge dera lengua occitana a Vielha damb la frasa de [[Frederic Mistral]], en aranés, «Qui ten era lengua ten era clau»]]
Aué ei possible d’accedir a informacion e notícies en aranés cada dia, en toti es formats: Ràdio, television, revistes, jornaus digitaus, webs e canaus institucionaus enes hilats sociaus.

Era aufèrta en aranés de contengut informatiu enes mieis publics catalans (Catalonha Informacion, Betevé, Canau 3/24 e TV3) a guanhat visibilitat. En çò que tanh as mieis privats, cau soslinhar era constància deth canau Aran TV, de Lhèida Television. En encastre digitau se percep era alendada d’aire fresc des naues pagines informatives. I a un parelh de bulletins radiofonics informatius a trauès de "Catalonha Ràdio" quan fan es desconnexions locaus. Un d'eri se realize de 8h enquiara 9h e er aute de 12h a 12:30 h deth meddia, de deluns a diuendres toti dus.

S'i a d'ahíger qu'a TV3 aufrissen dus bulletins audiovisuaus ena nòsta lengua. A deseme deth 2021 s'emet de deluns a diuendres un butlletin de 20 menutes de 15:35 enquiara 16 h de la tarde. Aguest darrèr se pòt veir en tota Catalonha. D'autra banda, ei disponible era aufèrta d'ua auta seccion que se ditz "TN comarques" e ei a compdar dera ua e mieja de la tarde e dura un quatau d'ora. En aguest darrèr cas s'emet unicaments ena Val d'Aran.

Era preséncia e increment de contenguts en aranés ei deguda, en part, ara arreconeishença institucionau dera lengua e as accions de normalizacion lingüística desvolopades en Aran. Totun, era consolidacion d’aqueres politiques hèn de besonh anar mès enlà; hèr a créisher er usatge der aranés encara mès, en naui encastres e en naui supòrts informatius, en tot adaptar-se as naui tempsi e as naues tecnologies dera comunicacion. 

Eth nau acòrd de collaboracion entre era Corporacion Catalana de Mieis Audiovisuaus e eth Conselh Generau d’Aran (2019) ei un pas mès entà refortilhar es contenguts en aranés e apropar era realitat d’Aran en tota Catalonha, ua preséncia mès grana de notícies d’Aran en arròdes informatives en canau 3/24 e en aranés; eth doblatge de programes infantils en aranés o era creacion de seccions fixes en aranés enes webs ccma.cat e 324.cat.

== Annèxes ==
=== Ligams intèrni ===
* [[gascon]]
* [[gascon pirenenc]]
=== Ligams extèrni ===
* [https://www.enciclopedia.cat/diccionari-der-aranes *Diccionari der aranés*]
* [http://www.gencat.cat/llengua/aranes Pagina de la Generalitat de Catalunya sobre l'aranés]
* [http://www20.gencat.cat/docs/Llengcat/Documents/Altres/Arxius/normes.pdf Normes ortografiques der aranés] 
* [https://web.archive.org/web/20181231185252/http://ethpais.blogspot.com/ Ressorsas en aranés e sobre l'aranés]
* [https://archive.today/20121209021612/http://corsi.aranes.org/ Corsi d'aranés en linha deth conselh generau d'Aran]
* [https://web.archive.org/web/20070927014727/http://www.aranes.org/docs/a_aran_cens.pdf Cens linguistic der aranés de 2001. Grafics damb es principaus resultats] 
* [https://web.archive.org/web/20070401183357/http://www.aranes.org/docs/curr.pdf Curriculum der aranés der ensenhament obligatòri]
* [https://web.archive.org/web/20090503154930/http://traductor.gencat.cat/ Lista de servicis de traduccion automatica en línia occitan aranés-catalan e occitan aranés-castelan]
* [http://www.apertium.org/?id=translatetext Traductor automatic catalan-aranés e aranés-catalan]
* [http://publicacions.conselharan.org/public/libros/ftp/libros/pdf_Diccionari%2520Catal%25C3%25A0-Occitan%2520def%2520beta2%2520web_201402051222019.pdf Diccionari catalan-occitan (inclutz las formas aranesas) de Patrici Pujada e Claudi Balaguer] 
* [https://web.archive.org/web/20060305102826/http://www.aranes.org/ Pagina sobre l'aranés, amb un extens lexic aranés-castelan-catalan-francés] 
* [http://issuu.com/asala22/docs/vocabulari_basic Vocabulari basic aranés, Conselh Generau d'Aran]
* [http://en.calameo.com/books/000388685ac8d101f1fc0 *Abracat de gramatica aranesa'', Joan Francés Blanc ]
* Diccionari infantil catalan-aranés
* Lexic aranés-catalan per Aitor Carrera
* Mai de Lexic aranés-catalan per Aitor Carrera

## Referéncies