open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Glaurung

**Glaurung** es un èsser legendari descrich dins l'òbra literària de Tolkien. Foguèt descrich pel primièr còp dins *[[Lo Silmarillion|Lo Silmarilion]]*. Segon l'autor, Glaurung foguèt lo Paire dels Dragons e lo primièr dels Urulóki, los dracs de fuòc d'Angband. Lo Dragon Glaurung a un ròtle fòrça important dins l'istòria dels Filhs d'Hurin. Ailà es descrich cossí es mòrt per Turin Turambar. Glaurung es tanben mostrat coma un animal que pòt contrarotlar la pensada dels òmes e aital los poder far prisionièrs. Lo dragon Glaurung usarà aquel poder per provocar lo desbrembre total de memòria de la sòrre de Turin, Nienor. Pasmens, la siuena memòria tornarà a venir liura del contraròtle del drac pauc aprés la mòrt de Glaurung. Lo dragon foguèt descrich coma un reptil de quatre pautas e amb l'abilitat de lançar de fuòc, mas sens d'alas.
Scatha

**Scatha** foguèt un long vèrme legendàri de las Montanhas Grisas, creat per J.R.R Tolkien. Es brica coneguda la sieuna istòria franc la sieuna mòrt a mans de Fram pendent los primièrs jorns dels Éothéod, ancessors dels Cavalièrs de Rohan. Lo sòn nòm auriá coma origina lo nòm Anglo-Saxon *sceaða*, que vòl dire persona marrida, criminala, raubaira e assassina. Aprés aucir Scatha, lo tresaur del drac foguèt discutit (la sieuna proprietat finala) per de nans de la region. Fram, brica d'acòrd amb aquel revendicacion dels nans, los envièt las dents d'Scatha amb un missatge que desiá "De jòièls coma aqueles pòdon pas dintrar dins lo vòstre tresaur pr'amor que cal far un grand esfòrç per los conquistar". Aquò entraïnèt la sieuna mòrt a mans dels nans. Los Éothéod poguèron, ça que la, conquistar una part d'aquel tresaur e lo menèron amb eles quora se n'anèron fins a Rohan. Demest las pèças i aviá un còrne d'argent qu'Éowyn balhèt a Merry Brandybuck aprés la Guèrra de l'Anèl, un còrne amb una granda valor a l'ora d'explorar la Comarca.
O-Zone

**O-Zona** es un grop dance pop de Moldàvia que canta en romanés. 

**O-Zona** es un trio compausat de **Dan Bălan**, **Radu Sîrbu** e **Arsenie Todiraș**, los tres nascuts a Chisinau, la capitala de Moldàvia. Lo grop a agut una capitada mondiala en 2004 ambe la cançon *Dragostea din tei* (enregistrada en 2003). En 2021, aqueste títol inspirèt lo tròç en anglés *Faded love* de la cantaira alemanda Leony.

## Discografia
* 1999 : *Dar, unde ești* 
* 2002 : *Number 1* 
* 2003 : *DiscO-Zone*

## Cançons mai conegudas
* *Dragostea din tei* (2004)
* *Despre tine* (2004)
* *De ce plang chitarele* (2005)

## Referéncias
No Doubt

**No Doubt** es un grop de ròck anglofòn, originari d'Anaheim, en Califòrnia (Estats Units). fondat en 1994.

**No Doubt** es compausat de la cantaira Gwen Stefani, del bassista e clavierista Tony Kanal, del guitarrista e clavierista Tom Dumont e del bataire Adrian Young. 

Gabrial McNair e Stephen Bradley completan lo grop als clavièrs, trombòne e trompeta sus l'empont e en estúdio. 

La musica de **No Doubt** es de pop (*Don't Speak*, *It's my life*), de ròck, ambe d'influéncias ska e punk (*Just a girl*). 

Lor tube de 1997, *Don't Speak*, lor permet d'obténguer una popularitat internacionala e impausa **No Doubt** coma un grop màger del ròck de la tota fin de las annadas 90.

A la fin de l'annada de 2003, **No Doubt** sortís una compilacion, *The Singles 1992–2003*, ambe un títol inedit, una represa de *It's my life*, a l'origina un tube *new wave* de 1984 del grop anglés Talk Talk. En seguida, i a la sortida de *Everything in Time* : coma s'agís aqueste còp d'una compilacion de cançons raras per pas díser ineditas, d'unes considèran mai *Everything in Time* coma lo seisen album vertadièr de **No Doubt** que non pas una simpla compilacion coma *The Singles 1992–2003*.  

Après lor virada en 2004, d'unes sòcis de **No Doubt** se lançan dins una carrièra sòlo, en particular la cantaira Gwen Stefani qu'aurà fòrça de succès ambe sos dos albums, *Love. Angel. Music. Baby.* enregistrat en 2004 (e que conten lo tube planetari de 2005 *What You Waiting For?*), e *The Sweet Escape* en 2006.

## Discografia
* 1992 : *No Doubt*
* 1995 : *The Beacon Street Collection*
* 1995 : *Tragic Kingdom*
* 2000 : *Return of Saturn*
* 2001 : *Rock Steady*
* 2003 : *Everything in Time* (album compausat de cançons raras de **No Doubt**)
* 2012 : *Push and Shove* 

## Cançons mai conegudas
* *Don't Speak* (1997)
* *Just a girl* (1997)
* *Hey baby* (2002, ambe Bounty Killer)
* *It's my life* (2004, represa de Talk Talk)

## Referéncias
Rammstein

**Rammstein**, prononciat [ˈʁamʃtaɪn], es un grop de metal e ròck industrial alemand, aparentat al sosgenre Neue Deutsche Härte, originari de Berlin (Alemanha). Format en 1994, se compausa dempuèi la debuta de sièis membres. Es l'un dels grops mai populars del ròck alemand en general, e del metal alemand en particular, ambe mai de 35 milions d'albums venduts.

**Rammstein** es tanben conegut per l'espectacle pirotecnic de sos concèrts.

**Rammstein** es popular dins un fum d'autres païses qu'Alemanha dempuèi lor segond album, *Sehnsucht*, publicat en 1997.

I a de còps agut de polemicas a prepaus d'aquel grop, d'unes raprochant son imatjariá al nazisme, d'autres l'acusant, coma son omològ american Marilyn Manson, d'incitacion a la violéncia, çò que **Rammstein** a totjorn negat fèrmament, en disent que s'agís puslèu d'un gost per la provocacion, mas sens fons ideologic o violent, qu'es sonque una question de fòrma. 

Lo nom del grop es inspirat de lo de la ciutat alemanda de Ramstein (près de Kaiserslautern), en referéncia a la catastròfa qu'i a agut pendent un espectacle aerian sus la basa militara americana de la vila en 1988, pendent lo qual 70 personas trobèron la mòrt. Los sòcis del grop an escrich una cançon sul tèma e l'an entitolada *Rammstein* (amb doas « m »), lo títol de la cançon es alavetz estat retengut coma nom pel grop. E fin finala, aquela cançon es a la longa venguda l'una de las mai conegudas del grop.

Los sièis sòcis actuals de **Rammstein** son Till Lindemann au cant, Richard Zven Kruspe a la guitarra a als còrs, Paul H. Landers (guitarra e còrs tanben), Oliver Riedel (bassa), Doktor Christian « Flake » Lorenz (''escapolonaire'') e Christoph « Doom » Schneider (batariá). 

## Discografia
* 1995 : *Herzeleid*
* 1997 : *Sehnsucht*
* 2001 : *Mutter*
* 2004 : *Reise, Reise*
* 2005 : *Rosenrot*
* 2009 : *Liebe ist für alle da*
* 2019 : *Rammstein*
* 2022 : *Zeit*

## Cançons mai conegudas
* *Rammstein* (1995)
* *Du hast* (1997)
* *Sonne* (2001)
* *Ich Will* (2001)
* *Amerika* (2004)
* *Deutschland* (2019)

## Referéncias
Garbage

**Garbage** [ˈɡɑɹbɪd͡ʒ] es un grop anglofòn de ròck american fondat en 1993 e basat a Madison, dins lo Wisconsin (Estats Units). Es compausat de la cantaira escocesa Shirley Manson amb los musicians e productors americans Butch Vig, Duke Erikson e Steve Marker.

Lor primièr album eponim *Garbage*, sortit en 1995, s'es vendut a mai de quatre milions d'exemplars capvath lo monde entièr. Conten justament la cançon la mai coneguda de **Garbage** en Occitània, *Stupid Girl*, qu'es estada un tube en 1996.

## Discografia
* 1995 :  *Garbage* 
* 1998 : *Version 2.0* 
* 2001 : *BeautifulGarbage*
* 2005 : *Bleed Like Me*
* 2012 : *Not Your Kind of People*
* 2016 : *Strange Little Birds*
* 2021 : *No Gods No Masters*
* 2025 : *Let All That We Imagine Be the Light*

## Referéncias
Chris Hipkins

**Christopher John** dich **Chris Hipkins** (Wellington, 5 de setembre de 1978) es un politic neozelandès. Dempuèi lo 25 de genièr de 2023 es primièr ministre de l'estat.

Lo 21 de genièr de 2023, Hipkins venguèt l'unic candidat per succedir a J. Ardern coma cap del Partit Trabalhista e primièr ministre. Batut a las eleccions de 2023, daissa la plaça a Christopher Luxon.
Pierre Perret

**Pierre Perret**, nascut lo 9 de julhet de 1934 als Sarrasins (en Occitània, a l'oèst de Montalban), es un autor, compositor e cantaire francés.

Plan a son aise ambe lo vocabulari e la musicalitat del francés escolar, **Pierre Perret** mesprèsa pas çaquelà lo francés popular qu'emplega volontàriament dins de nombroses tèxtes. Dins un estili aparentament ninòi, quitament infantil, ambe candor e umanisme, **Pierre Perret** pausa de questions de fons pertinentas que declama d'un risolet maliciós.

Cantaire popular e autor reconegut, de còps un pauc comparat a Georges Brassens quand comencèt de cantar, s'illustra per un repertòri variat compausat siá de cançons infantilas (*Les Jolies colonies de vacances*, *La cage aux oiseaux*, *Archibald le magichien*), umoristicas (*Le plombier*, *Le Tord-boyaux*, *Estelle*), pebradas (*Le Zizi*, *La Corinne*), leugièras (*Tonton Cristobal*, *Les Majorettes*, *Les baisers*) o engatjadas (*Lily*, *La Bête est revenue*), entre umor e tendresa (*Mon p'tit Loup*). 

Coma autor, **Pierre Perret** a publicat de nombroses libres sus la lenga francesa e mantuns sus la gastronomia.

**Pierre Perret** a fach tanben un pauc de cinèma. Sonque figurant ja a dètz ans en 1944 dins lo filme *Le Carrefour des enfants perdus*, es estat actor vertadièr en 1958 dins *Les Étoiles de midi*, en 1969 dans *Les Patates*, en 1970 dins *Un été sauvage* e en 1971 dins *Le Juge*. 

## « Soi dels Sarrasins »

**Pierre Perret** evòca son enfància occitana dins una caçoneta que se titola *Je suis de Castelsarrasin* (sos parents, Maurici e Claudia, tenián *L'Estanquet del Pont* als Sarrasins), dins la quala i doas frasòtas en occitan, *Vau al mercat a Sarrasin* e *Mon Diu, pichon ! te vas negar, fas atencion !*.

« Je suis de Castelsarrasin

Et du patois je m'en souviens

Les paysans disaient le jeudi

*Vau al mercat a Sarrasin*

Et l'été quand le soleil donne

J'allais me baigner à Garonne

Mémé disait *Mon Diu, pichon !*

*Te vas negar, fas atencion*  »

Aquesta cançon, *Je suis de Castelsarrasin*, es estada represa en 2017 per Olivia Ruiz ambe lo duò *Mouss et Hakim* (del grop tolosenc Zebda) e la polifonia occitana Lo Barrut,

## Cançons mai conegudas
* *Moi j’attends Adèle* (1958)
* *Le Tord-boyaux* (1964)
* *Les Jolies colonies de vacances* (1966)
* *Tonton Cristobal* (1967)
* *Les Baisers* (1968)
* *Olga* (1971)
* *La cage aux oiseaux* (1973)
* *Le plombier* (1973)
* *Les Majorettes* (1974)
* *Le Zizi* (1975)
* *Vaisselle cassée* (1976)
* *Je suis de Castelsarrasin* (1976)
* *Lily* (1977)
* *Mon p'tit Loup* (1979)
* *Estelle* (1979)
* *Archibald le magichien* (1981, indicatiu del dessenh animat francés Archibald le magichien)
* *Comment c’est la Chine ?* (1983)
* *La petite Kurde* (1992)
* *La Corinne* (1995)
* *La Bête est revenue* (1998)
* *Paris saccagé* (2023)

## Referéncias
Talk Talk

**Talk Talk** es un grop pop rock anglés eissit del corrent new wave format a Londres (Anglatèrra) en 1981 per Mark Hollis (au cant) ambe Paul Webb (a la bassa), Lee Harris (a la batariá) e Simon Brenner (als clavièrs). Son mai que mai coneguts en Occitània e dins de nombroses païses per dos tubes *synthpop* : *It's My Life* e *Such a Shame* en 1984 e 1985.

*It's my life* es estat représ pel grop american No Doubt en 2004. 

Lo paure Mark Hollis defuntèt en 2019.

## Discografia
* 1982: *The Party's Over*
* 1984: *It's My Life* 
* 1986: *The Colour of Spring*
* 1988: *Spirit of Eden*
* 1991: *Laughing Stock*

## Referéncias
Poesia occitana de l'Edat Modèrna

La **poesia occitana de l'Edat Modèrna** es lo periòde de la poesia occitana entre los trobadors e los felibres (fin del sègle XIV a 1854).

Aquesta poesia èra apelada ***trobariá*** pels felibres provençals al sègle XIX, per los que volián distinguir aquestes poètas—los ***trobaires***—amb un tèrme especific. Malgrat aquò, *trobaire* a totjorn significat abans tot un trobador, e ven del meteis mot.

## Lista dels poètas occitans de l'Edat Modèrna
En òrdre cronologic, i a:
### Auvèrnhe

*Natalís Cordat (ab.1610-63)
*Charles-Toana Ravèl (1798-1860)

### Gasconha

*Guilhèm Adèr (c.1567-1638)
*Bertran Larada (1581-c.1636)
*Joan Giraud d'Astròs (1594-1648)
*Giraud Bedot (1617-92)
*Joan Enric de Fondevila (1633-1705)
*Domenge Dugay (1643-?)
*Andriu du Pré (sègle XVII)
*Ciprian Desporrins (1698-1759)
*Teofil de Bordèu (1722-76)
*Pèir d'Esbarrebaca (sègle XVIII)

### Guiana

*Francés de Corteta (1586-1667)
*Joan-Claudi Peiròt (1709-95)
*Mèste Verdièr (1779-1820)
*Jansemin (1798-1864)

### Lengadòc

*Pèire Godolin (1580-1649)
*Joan Baptista Fabre (1727-83)
*Antòni Fabre d'Olivet (1767-1825)
*Joan Rebolh (1796-1864)

### Provença

*Loís Belaud de la Belaudiera (1543-88)
*Glaudi Brueis, (c.1570-1636)

*Micolau Sabòli (1614-75)
*Pèire Chabèrt (c.1620-c.1710)
*Joan de Cabanas, (1654-1717)

*Francés Totsants Gròs (1698-1748)
*Joan Baptista Germain (1701-81)
*Antòni Clet (1705-85)
*Joan Baptista Còia (1711-71)
*Glaudi d'Agevila (1720-94)
*Estève Pelabon (1745-1808)
*Antòni Peiròu d'Avinhon (sègle XVIII)

## Nòtas e referéncias
Telediario

***Telediario*** ei eth programa informatiu espanhòu de television produsit per Televisión Española (TVE), era division de television dera emissora publica espanhòla Radiotelevisión Española (RTVE). Ei eth programa que mès temps s'a emetut ena istòria dera television en Espanha, donques que s'emet jornalièraments dempús deth 15 de seteme de 1957.

Tres edicions deth Telediario son produsides cada dia pes servicis informatius de Televisión Española. S'emeten en dirècte a La 1, en canau d'informatius 24 Horas, a TVE Internacional e a RTVE Play. Es edicions anteriores tanben son disponibles ara plataforma en linha jos demanda. Tanben se produsissen e emeten edicions internacionaus addicionaus a TVE Internacional.

Es centres territoriaus de TVE de cada comunitat autonòma produsissen e emeten informatius autonomics en cadua, un programa locau mès brèu emetut as 14.00 ores e dempús deth Telediario, cadun damb ua denominacion diferenta, en tot seguir eth format e era identitat visuau der informatiu nacionau.

## Oraris d'emission
Es dies obrables, eth programa s'emet tres còps ath dia (totes es ores basades en CET/CEST):

* 06:30: *Telediario Matinal* (version maitiau)
* 15:00: *Telediario 1* (version meddia)
* 21:00: *Telediario 2* (version ath ser)

Es dimenjades e dies non obrables, per contra, s'emet eth *Telediario Fin de Semana*.

## Informatius territoriaus
As 14.00 ores e dempús deth Telediario, era senhau se desconnècte dera estatau pr'amor que cada comunitat autonòma pogue eméter un informatiu autonomic, en tot aufrir informacion de proximitat e tanben enes lengües cooficiales.
Tones and I

**Tones and I**, de son nom vertadièr **Toni Watson**, es una cantaira anglofòna australiana coneguda pel succès planetària de son [single](https://fr.wikipedia.org/wiki/Single_(musique)) *Dance Monkey* en 2019.

## Referéncias
Dannii Minogue

**Danielle Jane "Dannii" Minogue** (Melbourne, 20 d'octobre de 1971), es una cantaira, modèla, dançaira e actritz australiana. Es la sòrre de la cantaira Kylie Minogue.

Es coneguda coma actritz a la television australiana dempuèi las annadas 1980. Dins las annadas 1990, sus las traças de sa sòrre Kylie, comença una carrièra de cantaira pop. Fòrça populara en Austràlia e al Reialme Unit, es sustot coneguda en Occitània per son tube pop-dance *I begin to wonder* en 2003. 

Es nascuda a Melbourne, dins l'estat de Victòria, mas son paire es d'una familha d'origina irlandesa, e sa maire d'origina galesa. **Dannii Minogue** es estada maridada pendent una annada (1994-1995) a l'actor australian Julian McMahon e a agut après tres relacions seriosas, una ambe lo pilòt canadian de Formula 1 Jacques Villeneuve, una autra ambe Craig Logan, ancian sòci del grop anglés Bros, e una autra encara entre 2008 e 2012 ambe lo jogaire de rugbi Kris Smith.

## Referéncias
Deee-Lite

**Deee-Lite** es un grop pop anglofòn format a Nòva York (Estats Units) en 1989 e separat en 1996. Lor cançon la mai coneguda es *Groove Is in the Heart* qu'es estada un [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) en 1990.
 
**Deee-Lite** èra compausat de **Super DJ Dmitri** (Dimitri Brill, nascut en Ucraïna) de l'americana **Lady Miss Kier** au cant, e de **Towa Tei** (nascut au Japon lo 7 de setembre de 1964).

## Discografia
* 1990 : *World Clique*
* 1992 : *Infinity Within*
* 1994 : *Dewdrops in the Garden*

## Referéncias
Grabin

**Grabin** (en alemand,  **Finsterwalde**) es una municipalitat soraba de l'estat de Brandeborg de la republica federala d'Alemanha.

## Personalitats ligadas a la comuna

* Friedrich Wilhelm Sering (1822 - 1901), compositor e professor de musica
* Inge Deutschkron (1922 - 2022) jornalista e autora alemanda e israeliana

## Ligams extèrnes

* Www.finsterwalde.de
Prèmi Vautrin-Lud

Lo **Prèmi Internacionau de Geografia Vautrin-Lud** ò **Prèmi Vautrin-Lud** es un prèmi scientific internacionau creat en 1991. Es considerat coma lo prèmi pus prestigiós dins lo domeni de la geografia. Es nomat en onor de Vautrin Lud (1448-1527), un sabent lorenc que donèt son nom a America a partir dau nom de l'explorator Amerigo Vespucci.

## Lista dei recipiendaris

* 1991 : Peter Haggett.
* 1992 : Torsten Hägerstrand e Gilbert F. White.
* 1993 : Peter Gould.
* 1994 : Milton Santos.
* 1995 : David Harvey.
* 1996 : Roger Brunet e Paul Claval.
* 1997 : Jean-Bernard Racine.
* 1998 : Doreen Massey.
* 1999 : Ron Johnston.
* 2000 : Yves Lacoste.
* 2001 : Peter Hall.
* 2002 : Bruno Messerli.
* 2003 : Allen J. Scott.
* 2004 : Philippe Pinchemel.
* 2005 : Brian J. L. Berry.
* 2006 : Heinz Wanner.
* 2007 : Mike Goodchild.
* 2008 : Horacio Capel Sáez.
* 2009 : Terry McGee.
* 2010 : Denise Pumain.
* 2011 : Antoine Bailly.
* 2012 : Yi-Fu Tuan.
* 2013 : Michael Batty.
* 2014 : Anne Buttimer.
* 2015 : Edward Soja.
* 2016 : Maria Dolors García Ramón.
* 2017 : Akin Mabogunje.
* 2018 : Jacques Lévy.
* 2019 : John A. Agnew.
* 2020 : Rudolf Brázdil.
* 2021 : Brenda Yeoh.
* 2022 : Michael Storper.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Geografia.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Survivor

**Survivor** es un grop de hard ròck anglofòn american, format en 1977 a Chicago, dins l'Illinois (Estats Units). 

**Survivor** èra a l'origina compausat de Frankie Sullivan (guitarra), de Jim Peterik (clavièrs, guitarra ritmica, còrs), de Dave Bickler (cant), de Dennis Johnson (bassa, remplaçat en 1981 per Stephan Ellis) e de Gary Smith (batariá, remplaçat en 1981 per Marc Droubay ).

**Survivor** es vengut mondialament celèbre dins las annadas 1980 ambe dos [tubes](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) associats a la saga dels filmes americans *Rocky* (ambe Sylvester Stallone) : *Eye of the Tiger* (cançon de la benda sonòra del filme *Rocky 3, l'uèlh del tigre*), e *Burning Heart* (cançon de la la benda sonòra de *Rocky 4*).

Jimi Jamison remplaçèt mantuns còps al cant Dave Bickler, entre 1984 e 1989, entre 2000 e 2006, e enfin entre 2011 a 2014, annada de son decès. Dempuèi 2015, Cameron Barton a pres la seguida de Dave Bickler al cant de **Survivor**.

*Eye of the tiger* es estat représ en 2006 per la cantaira francesa Amel Bent. 

## Discografia
* 1979 : *Survivor*
* 1981 : *Premonition*
* 1982 : *Eye of the Tiger*
* 1983 : *Caught in the Game*
* 1984 : *Vital Signs*
* 1986 : *When Seconds Count*
* 1988 : *Too Hot to Sleep*
* 1999 : *Empires*
* 2006 : *Reach*

## Cançons mai conegudas
* *Eye of the tiger* (1982)
* *Burning heart* (1985)

## Referéncias
Albert Speer

[thumb|right|[Fotografia d'Albert Speer amb Adolf Hitler.]]

**Albert Speer** (19 de març de 1905, Mannheim - 1 de setembre de 1981, Londres) es un arquitècte e òme d'Estat alemand que foguèt una personalitat importanta dau III Reich.

Eissit dei classas mejanas superioras, venguèt arquitècte en 1927. Sòci dau partit nazi tre setembre de 1931, foguèt rapidament remarcat per Joseph Goebbels per sei talents d'arquitècte e d'organizator. En 1933, aquò permetèt a Speer d'intrar dins lo ceucle raprochat d'Hitler. Foguèt ansin encargat de menar divèrsei projèctes de construccion e nomat inspector generau dei bastiments de Berlin en 1937. Partisan de l'invasion de Polonha e, d'un biais pus generau, de la guèrra, Speer transformèt son departament d'arquitectura per formar d'unitats d'engèni destinadas a sostenir l'avançada de la *[[Wehrmacht]]* ò a reparar lei degalhs dei bombardaments aerians sus lei vilas alemandas. En 1942, après la mòrt de Fritz Todt, foguèt nomat ministre de l'Armament. Gràcias a sei metòdes d'estandardizacion e de racionalizacion de la produccion industriala, aguèt un ròtle centrau dins l'esfòrç de guèrra alemand. En mai de 1945, après lo suicidi d'Hitler, foguèt nomat ministre de l'Economia per Karl Dönitz. Pasmens, coma lo rèsta d'aqueu govèrn, foguèt arrestat per leis Aliats lo 23 de mai.

Speer faguèt partida dei dignitaris dau Reich jutjats a Nuremberg. A respècte deis autreis accusats, reconoguèt sa responsabilitat dins lei crimes dau regim nazi, en particular per son utilizacion de la man d'òbra fòrçada. Aquò li permetèt probable d'escapar a la pena de mòrt. Foguèt condamnat a 20 ans de preson per crimes de guèrra e crimes còntra l'Umanitat. Liberat en 1966, redigiguèt doas autobiografias e un obratge sus Himmler e la SS. I condamnèt tornarmai lei crimes nazis mai foguèt regularament accusat d'escondre l'estenduda complèta de sa conoissença de l'Olocaust.

## Liames intèrnes

* Nazisme.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Johann Chapoutot, *Le Nazisme et l'Antiquité*, Presses universitaires de France, 2008.
* **[[francés|(fr)]]** Martin Kitchen, *Speer, l'architecte d'Hitler*, Perrin, 2017.
* **[[francés|(fr)]]** Gitta Sereny, *Albert Speer : son combat avec la vérité*, Seuil, 1995.

## Nòtas e referéncias
Messerschmitt Me 262

thumb|right|Messerschmitt Me 262.

Lo **Messerschmitt Me 262** es un avion de combat alemand desvolopat a partir de 1939 e intrat en servici en mai de 1944.  exemplaris foguèron produchs mai solament la mitat foguèt utilizada per la *[[Luftwaffe]]* durant lo periòde finau de la Segonda Guèrra Mondiala. Lo Me 262 a una plaça particulara dins l'istòria de l'aviacion militara car foguèt lo premier avion equipat de motors de reaccion utilizats au combat. Aquò li permetiá d'agantar una velocitat maximala de 878 km/h còntra mens de 800 km/h per leis avions aliats e sovietics pus rapids. De versions especializadas dins lo combat aerian, lo bombardament leugier e la reconoissença foguèron concebudas. En despiech de seis avantatges importants, lo Me 262 aviá de problemas importants (problemas frequents de motor, armament pauc precís, manejabilitat febla, autonòmia limitada, etc.). Aguèt donc pas d'influéncia sus lo debanament de la guèrra.

Après 1945, quauquei Me 262 foguèron utilizats dins l'aviacion checoslovacs fins a 1951. Leis autrei fòrças aerianas l'estudièron mai l'adoptèron pas en causa de sei problemas de fisabilitat. Pasmens, lo Me 262 inspirèt plusors avions coma lo Nakajima Kikka (1945), lo Sukhoï Su-9 (1946), lo F-86 Sabre (1949), lo MiG-15 (1949) e lo B-47 Stratojet (1951).

## Liames intèrnes

* Motor de reaccion.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Dominique Breffort, *Les chasseurs allemands*, t. 2, Histoire et Collections, coll. « aviation », 2014.
* **[[anglés|(en)]]** Heinrich Hecht, *The World's First Turbojet Fighter – Messerschmitt Me 262*, vol. 1, Schiffer Publishing, coll. « Classics in Organization and Management » n°23, 2004.

## Nòtas e referéncias
Yamamoto Isoroku

thumb|right|Yamamoto Isoroku

**Yamamoto Isoroku** (4 d'abriu de 1884, Nagaoka - 18 d'abriu de 1943, Illas Salomon) es un amirau japonés de la Segonda Guèrra Mondiala e una personalitat importanta dei combats dins l'Ocean Pacific.

Acceptat dins la marina imperiala japonesa en 1904, participèt ai combats navaus de la Guèrra Russojaponesa en 1905. Durant la Premiera Guèrra Mondiala, foguèt mandat ais Estats Units per facilitar la cooperacion entre flòtas aliadas. Puei, durant l'entre doas guèrras, foguèt delegat ai conferéncias navalas de Londres de 1929 e de 1934. En 1936, foguèt nomat vice-ministre de la Marina e recebèt lo comandament de la flòta nipona en 1939. Melhorèt l'entraïnament e privilegièt l'utilizacion dau pòrta-avions.

Pauc favorable a una ataca còntra leis Estats Units, foguèt pasmens cargat de menar l'ofensiva japonesa còntra Pearl Harbor. Puei, enregistrèt de succès importants en Asia dau Sud-Èst. Dins aquò, foguèt durament batut a Midway (6-9 de junh de 1942). Après aqueu combat, leis operacions se concentrèron dins l'illa de Guadalcanal onte lei Japonés èran a assaiar de blocar l'avançada dei tropas dau generau Douglas MacArthur. Dins aquò, leis Estatsunidencs conquistèron la totalitat de l'illa en fevrier de 1943. Après aquela revirada, Yamamoto reorganizèt lei defensas niponas dins leis Illas Salomon. Pasmens, l'itinerari de son avion foguèt descubèrt per leis Estats Units. L'aeronau foguèt ansin interceptat lo 18 d'abriu de 1943 e abatut.

## Liames intèrnes

* Segonda Guèrra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Hiroyuki Agawa, *The Reluctant Admiral. Yamamoto And The Imperial Navy*, Kodansha International Ltd, 1979.

## Nòtas e referéncias
Petroglif

[thumb|right|Petroglif dau [Edat del Bronze|Temps dau Bronze en Mercantor.]]

Un **petroglif** es un dessenh simbolic gravat sus un rocàs naturau. Lei petroglifs son generalament associats ai pòbles preïstorics e foguèron una forma artistica majora entre lo Mesolitic e lo Temps dau Fèrre. Son ansin observats dins un gròs nombre de regions dau mond. Foguèron pauc a pauc remplaçats per de sistèmas d'escritura pus avançats. Dins aquò, certanei societats primitivas contunièron de realizar de petroglifs fins au sègle XX.

## Liames intèrnes

* Art rupèstre.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean Clottes, *Le Musée des roches. L’art rupestre dans le monde*, 2000.

## Nòtas e referéncias
Topografia

thumb|right|Exemple de carta topografica contemporanèa.

La **topografia** es la sciéncia que permet la mesura e la representacion sus un plan ò una carta dei formas e dei detalhs visibles dau relèu naturau (montanhas, rius, etc.) e artificiau (construccions, rotas, etc.). Son objectiu principau es donc de determinar la posicion e l'altitud d'un ponch situat dins una zòna donat que que siegue la talha d'un continent, d'una region ò d'una carriera. Es una disciplina geografica anciana car lei premierei cartas assaiant de representar una region datan de la fin de la Preïstòria e dau començament de l'Antiquitat Auta (petroglif de Bedolina, cartas primitivas en Egipte e en Mesopotamia, etc.). Uei, la topografia es largament fondada sus la geodesia qu'es lo domeni scientific e tecnic que s'ocupa de la determinacion matematica de la forma de la Tèrra.

## Liames intèrnes

* Cartografia.
* Geografia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Carta de Bedolina

[thumb|right|[Fotografia de la carta de Bedolina.]]

La **carta de Bedolina** es un petroglif preïstoric de la vau de Camonica. Es interpretat coma un plan topografic de la region vesina qu'es gravat sus una superficia de 9 x 4 m. Gravat entre 2200 e 750 avC, es considerat coma una dei cartas pus vièlhs de l'istòria umana.

## Liames intèrnes

* Topografia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Portulan

[thumb|right|Portulan [Magrèb|maugrabin dau sègle XIV que mòstra lo sistèma de linhas de rhumb permetent de dessenhar un portulan.]]

Un **portulan** (var. **portolan**) es una carta maritima utilizada en Euròpa e en Mediterranèa per la navegacion lòng dei litoraus entre lei sègles XIII e XVIII. Permetiá de representar lei pòrts, leis elements visuaus importants e lei perilhs per lei naviris (escuelhs, corrents, etc.). A respècte dei cartas actualas, an la particularitat d'èsser dessenhat sensa usatge d'un sistèma de coordenadas. En plaça, seis autors utilizavan un sistèma complèx de linhas de rhumbs per localizar lei ponchs e determinar lei camins de seguir.

Existiá dos tipes de portulans. Lo premier, sovent grossier, èra dirèctament utilizat per lei marins. Lo segond, ornat de detalhs e dessenhs ben realizats, èra una òbra d'art destinada ai corts reialas e ais elèits. Mòstra l'interès creissent per la cartografia e, pus generalament, per la geografia dei poders estataus dau periòde e lor volontat de mestrejar lor territòri d'un biais pus eficaç.

## Liames intèrnes

* Cartografia.
* Linha de rhumb.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Catherine Hofmann, Hélène Richard e Emmanuelle Vagnon, *L'Âge d'or des cartes marines. Quand l'Europe découvrait le monde*, Bibliothèque nationale de France / Seuil, 2012.
* **[[francés|(fr)]]** Monique de la Roncière e Michel Mollat du Jourdin, *Les Portulans, cartes marines du XIIIe au XVIIe siècle*, Nathan, 1984.
* **[[francés|(fr)]]** Chris Schüller, *La mer et les étoiles, la cartographie maritime et céleste de l'Antiquité à nos jours*, Place des Victoires, 2012.

## Nòtas e referéncias
Sum 41

**Sum 41** es un grop anglofòn de metal (ambe d'influéncias punk rock evidentas) del Canadà. 

**Sum 41**  es estat format al mes de julhet de 1996 a Ajax en Ontàrio (Canadà), exactament lo 41en jorn de l'estiu, çò qu'explica lo nom del grop, *Sum* per *summer*, l'estiu en anglés. Son coneguts en Occitània e endacòm mai per dos tubes, *In too deep* en 2002 e sustot *Still Waiting* en 2003. **Sum 41** es compausat de Deryck Whibley (cant e guitarra), de Jason McCaslin (bassa), de Tom Thacker (guitarra), de Dave Baksh (guitarra) e de Frank Zummo (batariá).

## Discografia
* 2000 : *Half Hour of Power*
* 2001 : *All Killer, No Filler*
* 2002 : *Does This Look Infected?*
* 2004 : *Chuck*
* 2007 : *Underclass Hero*
* 2011 : *Screaming Bloody Murder*
* 2016 : *13 Voices*
* 2019 : *Order in Decline*
* 2024: *Heaven :x: Hell*

## Cançons mai conegudas
* *Fat Lip* (2001)
* *In too deep* (2002)
* *Still Waiting* (2003)

## Referéncias
Petr Pavel

**Petr Pavel** (n. a Planá, Chequia, lo 1èr de novembre de 1961) es un militar e òme politic chèc.
Retirat de l'armada, ont èra general d'armada, dintra en politica a l'escasença de l'eleccion presidenciala de 2023, que ganha lo primièr torn e bat Andrej Babiš al segond torn. Deu dintrar en foncions lo 9 de març.
Breeders

**The Breeders**, o de còps simplament **Breeders**, es un grop anglofòn d'America de ròck independent, originari de Dayton dins Ohio (Estats Units). A la debuta, lo grop foguèt fondat en 1988 per doas dròllas, Kim Deal, la bassista dels Pixies, e Tanya Donelly, la guitarrista dels Throwing Muses, los Pixies e los Throwing Muse essent a l'epòca dos dels grops demest los mai influents de la scèna ròck locala de Boston de la fin de las annadas 1980.

**The Breeders** es compausat de Kim Deal (cant, guitarra), de Kelley Deal (la sòrre bessona de Kim, que remplaça a la guitarra Tanya Donelly), de Josephine Wiggs (bassa) e de Jim Macpherson (batariá). **Las Breeders** son sustot conegudas en Occitània e endacòm mai pel tube *Cannonball* a la fin de 1993 e a la debuta de 1994. 

**Breeders** significa reproductors / reproductritz en anglés : es un tèrme ironic emplegat per la comunautat omosexuala anglofòna per designar los eterosexuals.

Lo títol *Firestarter*, un dels mai coneguts del grop de musica electronica anglés The Prodigy, es basat sus un escapolon de l'instrumental *S.O.S.* de **Las Breeders**.

## Discografia
* 1990 : *Pod*
* 1993 : *Last Splash*
* 2002 : *Title TK*
* 2008 : *Mountain Battles*
* 2018 : *All Nerve*

## Referéncias
Pixies

**Pixies** [ˈpɪksiz] (Las Fadas, o Los Fadets) es un grop anglofòn de ròck independent american, originari de Boston dins lo Massachusetts (Estats Units). 

Format en 1986, lo grop se separa en genièr de 1993 : a n'aquel periòde, la bassista dels **Pixies**, Kim Deal, comença d'aver de succès ambe son pròpri grop que n'es la cantaira e guitarrista, The Breeders, que privilegia logicament al detriment dels **Pixies** que n'es pas qu'una simpla musiciana. 

**Los Pixies** se tornan formar en 2004. 

**Pixies** es un grop compausat a l'origina del cantaire e guitarrista Black Francis (nascut Charles Thompson, dich Frank Black entre 1993 e 2006), de Kim Deal (bassa e cant, remplaçada per Kim Shattuck puèi en 2013 per Paz Lenchantin), de Joey Santiago (guitarra) e de David Lovering (batariá). 

**Los Pixies** an agut pauc de succès als Estats Units, malgrat que grop sia emblematic de la scèna ròck locala de Boston. Per contra, son venguts plan populars en Euròpa.

La musica dels **Pixies** s'inspira del punk ròck e de la surf music de las annadas 1960. Las cançons son escrichas per Black Francis, lo cantaire e guitarrista del grop. Sos tèxtes son escurs e sovent surrealistes.

Lo grop a pr'aquò agut d'influéncia sul mitan del ròck independent american de la debuta de las annadas 1990, e aital es considerat coma l'un dels genitors del movement grunge. D'alhors, lo menaire del grop Nirvana, Kurt Cobain, cita **los Pixies** demest las influéncias principalas de son grop.

La cançon la mai coneguda de **Pixies** es probablament *Where Is My Mind?*. Enregistrat en 1988, *Where Is My Mind?* es devengut un tròç culte del ròck de las annadas 2000 ambe lo filme de 1999, ''Fight club'', dins lo qual se pòt ausir. Es tanben una cançon represa sovent sus l'empont per Placebo. 

## Discografia
* 1988 : *Surfer Rosa*
* 1989 : *Doolittle* 
* 1990 : *Bossanova* 
* 1991 : *Trompe le Monde* 
* 2014 : *Indie Cindy*
* 2016 : *Head Carrier*
* 2019 : *Beneath the Eyrie* 
* 2022 : *Doggerel*
* 2024 : *The Night The Zombies Came*

## Referéncias
Joan Osborne

right|thumb|250px|La cantaira americana '''Joan Osborne''' sus l'empont en 2009
**Joan Osborne**, nacuda lo 8 de julhet de 1962 a Anchorage dins lo Kentucky (Estats Units), es una compositritz, autora e cantaira anglofòna de country rock. Foguèt revelada per sa cançon *One of us*, tube planetari en 1996 e cançon devenguda culta de las annadas 1990, a títol d'exemple aquesta cançon figura sus la benda sonòra del filme american de 2003 ''Bruce Almighty'', çò qu'es la pròva qu'es una cançon passada dins la cultura populara. 

## Discografia
* 1995 : *Relish*
* 2000 : *Righteous Love*
* 2002 : *How Sweet It Is*
* 2005 : *Christmas Means Love*
* 2006 : *Pretty Little Stranger*
* 2007 : *Breakfast in Bed*
* 2008 : *Little Wild One*
* 2012 : *Bring It On Home*
* 2014 : *Love and Hate*
* 2017 : *Songs of Bob Dylan*
* 2020 : *Trouble and Strife*

## Referéncias
Dido

**Dido Florian Cloud de Bounevialle O'Malley Armstrong**, mai coneguda coma **Dido**, nascuda lo 25 de decembre de 1971 dins lo barri londonenc de Kensington en Anglatèrra (Reialme Unit), es una cantaira pop britanica. Es de soca irlandesa per son paire. Es tanben paraulièra, musiciana e productritz.

En 2000, a cantat lo tròç *Stan* en duò ambe lo rapaire american Eminem.

En Occitània, sas cançons las mai conegudas son los tubes *Here with me* en 2001 e *White flag* en 2003.

## Discografia
* 1999 : *No Angel*
* 2003 : *Life for Rent*
* 2008 : *Safe Trip Home*
* 2013 : *Girl Who Got Away*
* 2019 : *Still On My Mind*

## Cançons mai conegudas
* *Here with me* (2001)
* *Thank you* (2001)
* *Hunter* (2001)
* *White flag* (2003)
* *Life for rent* (2004)

## Referéncias
Terra incognita

[thumb|right|Carta [Itàlia|italiana dau continent american amb lei mencions *Terra In Cognita* e *Mare In Cognito*.]]

Una ***Terra incognita*** (dau latin significant « tèrra inconeguda ») es un tèrme que designa un territòri qu'es pas estat explorat. L'expression apareguèt durant lei Grandei Descubèrtas per nomar sus lei planisfèris lei territòris qu'èran pas estats explorats per leis Europèus. Remplacèt de tèrmes medievaus coma *[[arva vacua]]* ò *[[hic sunt leones]]*. Dempuei lo començament dau sègle XX, lei *terrae incognitae* vertadieras son vengudas fòrça raras e lo tèrme a disparegut dei cartas modèrnas. Pasmens, demòra utilizat au sens figurat per parlar de camps d'explorar dins lo domeni dei sciéncias.

## Liames intèrnes

* Cartografia.
* Exploracion.
* Grandei Descubèrtas.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Alain Corbin, *Terra incognita : Une histoire de l'ignorance XVIIIe-XIXe siècle*, Albin Michel, 2020.

## Nòtas e referéncias
4 Non Blondes

**4 Non Blondes** es un grop anglofòn american de pop ròck, originari de San Francisco en Califòrnia (Estats Units). Las **4 Non Blondes** (quatre pas blondas) son vengudas plan conegudas amb lo títol *What's Up?* qu'es estat un tube planetari en 1993, e dempuèi un tròç incontornable de las annadas 90. 

Per l'anecdòta, la frasa *What's up?* (que de nòu ?) es pas prononciada aital dins la cançon. La frasa exacta del repic qu'a inspirat lo títol es *What's going on?* (que i a ?). Lo problèma ambe *What's going on?* es que la cançon mai coneguda del plan celèbre cantaire american Marvin Gaye pòrta ja aquel títol ! per evitar la confusion ambe la dicha cançon de Marvin Gaye, las **4 Non Blondas** an donc puslèu apelat lor cançon *What's up?* quitament s'es pas la frasa exacta, mas ambe un sens raprochat.

**4 Non Blondes** es compausat de la cantaira Linda Perry, de Christa Hillhouse, de Roger Rocha e de Dawn Richardson.

## Discografia
* 1992 : *Bigger, Better, Faster, More!*

## Referéncias
Geografia militara

La **geografia militara** es un corrent intellectuau que cèrca d'adaptar leis otís e lei concèptes de la geografia (climatologia, idrologia, urbanizacion, geografia sociala, geografia culturala, etc.) a un usatge militar. La disciplina se desvolopèt principalament après la desfacha francesa de 1870. D'efiech, l'abséncia de cartas precisas èra estada un factor de l'inferioritat de l'armada francesa. Lo movement conoguèt una certana popularitat fins a la Segonda Guèrra Mondiala avans de declinar au profiech de disciplinas coma la geoestrategia, la geopolitica e la geografia politica. Pasmens, conoís una renaissença importanta dempuei la fin dau sègle XX, mai que mai dins lei país anglosaxons, en causa de la multiplicacion dei conflictes e deis operacions de mantenement de la patz dins de regions complèxas.

## Liames intèrnes

* Geografia.
* Guèrra.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Philippe Boulanger, *Géographie militaire*, Carrefours Les Dossiers, 2006.
* **[[francés|(fr)]]** Paul-David Régnier, *Dictionnaire de géographie militaire*, CNRS Éditions, 2008.

## Nòtas e referéncias
Veïcul de transpòrt de tropas

[thumb|right|[Veïcul de l'avans blindat (VAB), un exemple de veïcul de transpòrt de tropas.]]

Un **veïcul de transpòrt de tropas** (ò **VTT**) es un veïcul militar destinat au transpòrt de l'infantariá sus lo prat batalhier. Pòu èsser blindat e dispausar d'un armament leugier mai aquò es pas sistematic. Uei, lei VTT son estats en partida remplaçats per lei veïculs de combat d'infantariá per un usatge dirècte sus lo prat batalhier. Pasmens, en causa de son còst feble, lei VTT demòran un veïcul important dins lo combat terrèstre modèrne.

## Istòria

L'idèa de concebre un tau veïcul apareguèt durant la Premiera Guèrra Mondiala e certanei carris britanics foguèron dotats d'una capacitat de transpòrt. Pasmens, lei premiers VTT vertadiers foguèron imaginats durant l'entre doas guèrras (Sd.Kfz. 251 alemand, Panhard 179 francés, etc.). La premiera utilizacion massisa de VTT se debanèt durant la Segonda Guèrra Mondiala mai aquelei veïculs èran fòrça vulnerables ai tirs deis armas anticarri. Dins aquò, divèrseis assais e prototipes mostrèron l'interès dau concèpte.

Après 1945, lei VTT foguèron utilizats per totei leis armadas modèrnas (M113 estatsunidenc, BTR-40 sovietic, etc.). Aquò entraïnèt d'un gròs nombre de veïculs e de versions especializadas. Permetèt la motorizacion de l'infantariá. Pasmens, lei limits dau blindatge e de l'armament èran totjorn un problema. En 1967, l'aparicion dau BMP-1, lo premier veïcul de combat d'infantariá vertadier, marquèt l'abandon progressiu dau VTT dins lei combats pus intens. D'efiech, lei veïculs de combat d'infantariá ofrisson generalament un armament pus poderós e un blindatge pus eficaç. Dins aquò, aquò empacha pas lo VTT de gardar un interès per lo desplaçament dei tropas dins d'environaments perilhós.

## Liames intèrnes

* Infantariá.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** T. J. O'Malley e Ray Hutchins, *Fighting Vehicles: Armoured Personnel Carriers & Infantry Fighting Vehicles*, Greenhill Books, 1996.

## Nòtas e referéncias
Teledeteccion

[thumb|right|Teledeteccion d'un [ciclòn tropicau en 1961.]]

La **teledeteccion** es l'ensemble dei tecnicas utilizadas per determinar a distància lei proprietats d'objèctes naturaus ò artificiaus a partir dei raionaments qu'emetan ò que rebatan. Aquelei tecnicas comprenon l'ensemble dau procès, es a dire la captura e l'enregistrament de l'energia d'un raionament emés ò rebatut per leis objèctes observats, lo tractament dei donadas captadas e, fin finala, l'analisi dei donadas finalas. Generalament, aqueu procès necessita la mesa en òbra d'un captor (aparelh fotografic, laser, sonar, sismograf, etc.) qu'es embarcat dins un veïcul mobil (avion, satellit, naviri, etc.). La màger part de l'espèctre electromagnetic pòu èsser utilizada car lei diferentei partidas de l'espèctre son susceptibles de provesir d'informacions (forma, temperatura, composicion quimica, distància, etc.).

La teledeteccion apareguèt durant lo sègle XIX amb lei premierei fotografias realizadas a partir d'un balon atmosferic. Pasmens, se desvolopèt subretot amb l'aparicion de l'aviacion e dau satellit artificiau. Leis aplicacions de la teledeteccion son nombrosas : meteorologia, reconoissença militara, gestion dei ressorsas, cartografia, gestion dei catastròfas naturalas, exploracion d'autrei planetas, etc. 

## Liames intèrnes

* Electromagnetisme.
* Sistèma d'informacion geografica.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Centre canadien de télédétection, *Notions fondamentales de télédétection*, 1998.
* **[[francés|(fr)]]** Collectif CNES ONERA, *Imagerie spatiale : des principes d'acquisition au traitement des images optiques pour l'observation de la Terre*, Cépaduès, 2008.

## Nòtas e referéncias
Puèg Sant Baudèli

Lo **puèg Sant Baudèli** es situat a l'extremitat sud-oèst del massís de la Serrana marcant lo rebòrd meridional del causse de Larzac. Culminant a 848 mètres d'altitud sus la comuna de Montpeirós, sa cima, accessibla per la rota, es coronada d'una importanta antena TDF de 70 m de nautor.

## Panoramà
Lo panoramà dempuèi la cima es remarcabla : cap al sud, la vista s'estend sus tota la plana viticòla d'Erau fins a la mar Mediterranèa dins la porcion compresa entre Seta, lo Puòg de Sant Clar, Agde e l'ancian volcan del mont Sant Lop. A l'èst de Seta, òm apercep los puèges de la Gardiòla, al primièr plan los contrafòrts de la Serrana qu'entornejan las gòrjas d'Erau, la vila de Montpelhièr e lo cordon litoral, fins a la poncha de l'Espigueta e enfin lo Puòg de Sant Lop e Òrtols. A l'oèst s'estend lo Naut Lengadòc : Escandorgue, Espinosa e los Monts de La Cauna. Al nòrd, la debuta de Larzac es bordat per las Cevenas : Augal, puèi la montanha de la Faja, e entre los dos, òm apercep frequentament la part orientala del mont Losera (pic Cassini). Enfin, per temps clar, al sud-oèst òm apercep lo massís de Canigó e lo massís de las Corbièras mentre qu'a l'èst òm vei fins al Mont Ventor.
Fichièr:Mont St Baudille.jpg|Vista de la cima
Fichièr:TO Mont Saint-Baudille 34.JPG|Taula d'orientacion


## Annèxas

### Nòtas e referéncias


### Articles connèxes

* Emetedor del mont Sant-Baudille
* Serrana
Femmouzes T

**Femmouzes T**. (de « famous trobairitz » neologisme occitano-anglés per trobairitz famosasa) es un grop de musica popular inspirat de las culturas brasiliana, occitana, e de la cançon francesa, format en 1992 per Françoise Chapuis (votz, pandeiro) e Rita Macedo (votz, acordeon).

## Discografia
* *Femmouzes T* (Willing Produccions/Scalen, 1996)
* *2* (Créon/Virgin, 2000)
* *Tripopular* (Shaoline Music/Mosaïc Music, 2005)
Lamarque de Geüs

**Laurent Lamarque**, mei conegut com **Lamarque de Gèus**, qu'ei un umoriste occitan d'expression gascona originari deu vilatge de Gèus d'Arsac en Bearn.

## Discografia
* 1978 : *Istuèra d'arrider dab Lamarque de Geüs*
Sia (cantaira)

**Sia Kate Isobelle Furler**, mai coneguda coma **Sia**, nascuda lo 18 de decembre de 1975 a Adelaïda (Austràlia), es una cantaira anglofòna australiana, tanben autora, compositritz, scenarista, actritz e productritz.

**Sia Furler** banha pendent son enfança australiana dins lo mitan de la musica. Per l'anecdòta, a un moment dat son paire seriá estat un musician efemèr del famós grop australian Men at Work. Sia debuta coma cantaira en 1993 a 17 ans dins lo grop australian *Crisp*, que publica dos albums d**acid jazz'' : ''Word and the Deal'' e ''Delirium''.

En 1997, sortís un primièr album sòlo, ''OnlySee''.

**Sia** s'installa en seguida al [[Reialme Unit]] e a la fin de las annadas 90 fa corista pels grops [[Grand Bretanha|britanics]] [[Jamiroquai]] e [[Massive Attack]].

Son primièr [[single]] solò al [[Reialme Unit]], ''Taken for Granted'', a de resson dins aquel país vist que se classa modèstament (n°10) dins los [https://fr.wikipedia.org/wiki/Palmar%C3%A8s_musical hit-paradas]. Totjorn a la meteissa epòca, canta tanben pel grop [[Grand Bretanha|britanic]] ''Zero 7''.

En 2004, enregistra lo [[single]] ''Breathe Me'' que beneficia d'una excellenta promocion als [[Estats Units d'America|Estats Units]] en essent estat integrat a la benda sonòra de la seria televisada ''Six Feet Under'' difusada en 2005. Aquela debuta de capitada permet a **Sia** de publicar als [[Estats Units d'America|Estats Units]] en 2006 son album ''Colour the Small One''.

En 2008, **Sia** publica son quatren album estúdio, ''Some People Have Real Problems''.

Son cinquen album, ''We Are Born'', sortit en 2010, marcha puslèu plan als [[Estats Units d'America|Estats Units]] : aquel album conten entre autres lo [[single]] ''Clap Your Hands'' que la video es estada premiada aquela meteissa annada.

En [[Occitània]], **Sia** ven coneguda per sa participacion coma cantaira sus dos títols del discjòquei [[França|francés]] [[David Guetta]], ''Titanium'' en 2011 e ''She wolf'' en 2012.

En 2014, es la consacracion per **Sia*' amb son seisen album *1000 Forms of Fear* que conten lo tube planetari *Chandelier'' e que l'impausa coma l'una de las cantairas màgers de sa generacion.

## Referéncias
Men at Work

**Men at Work** èra un grop pop ròck e new wave australian fondat en 1978 e qu'a agut de succès a la debuta de las annadas 1980. Las doas cançons mai conegudas de **Men at Work** son *Who Can It Be Now?* e *Down Under*. Lo grop s'es separat après lo pauc de resson de l'album *Two Hearts* en 1985, mas dempuèi se reforma episodicament, entre 1996 e 2002, e en 2019, a l'entorn de Colin Hay.

Lo nuclèu original de **Men at Work** èra constituït de l'escocés Colin Hay, de Ron Strykert, de Jerry Speiser (a la batariá) e de Greg Sneddon (als clavièrs, remplaçat tre 1979 per Greg Ham). Fòrça autres musicians an participat mai o mens longtemps coma membres oficioses de **Men at Work**.

## Discografia
* 1981 : *Business as Usual*
* 1983 : *Cargo* 
* 1985 : *Two Hearts*

## Referéncias
Aigotier

L’**Aigotier** es un riu provençau de Var. D'una longor de 15,1 km, es un riu costier cort que sa fònt si situa sus lo territòri de La Crau d'Ieras. Son liech seguís un camin èst-oèst que passa dins la màger part dei quartiers orientaus e centraus de la Tolon. Puei, lo riu si gita en la Mar Mediterranèa.

Es tanben sonat « Rius deis amoriers », malinterpretat en francés coma lo « Riu deis amorós ».

## Liames intèrnes

* Riu.

## Bibliografia

* Base SANDRE, « L'Eygoutier », consultada lo 1 de febrier de 2023, https://web.archive.org/web/20221021100147/https://www.sandre.eaufrance.fr/geo/CoursEau_Carthage2017/Y4530500

## Nòtas e referéncias