open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Negrón

**Negrón** qu'ei un bordalat que depen administrativaments de Vallanca, municipi deth País Valencian que se tròbe laguens dera comarca deth Rincón d'Ademuz. En 1792, eth botànic Antoni Josep Cavanilles i Palop ne nomentaue 30 vesins, mès era màger part dera sua poblacion emigrèc tà Barcelona o Valéncia pendent eth , de manèra qu'ara i demoren mens d'ua desena d'abitants.

## Lòcs d'interès

* **Glèisa de Sant Antòni de Pàdoa:** Qu'ei ua petita e simpla construccion de nau soleta damb arcs diafragmatics de pèira incomplèts, deth 1700. Eth sòn exterior ei tanben d'ua simplicitat franciscana: portalada de lumedar de naut e petit campanau bastit en 1952, en tot substituïr er ancian. Des de 1868 era ermita de Negrón devenguec glèisa parroquiau, damb un rector que depenie dera glèisa mair de Vallanca. Siguec espoliada pendent era Guèrra Civiu espanhòla.
* **Cementèri municipau**, damb era inscripcion mès anciana datada en 1922.
* **Hònt de Negrón**, damb un espaciós frontispici triangular e un com.
* **Hònt deth Canalón**, o *Hònt deth Chopo*, hònt que se trape enes pès deth Pinar, deuant deth bordalat.
* **Chopo de Negrón**, píbol blanc de 250 ans, que se trape ena Hònt deth Canalón, un des quate subervivents deth reportatge de 1914 de Rafael Janini i Janini *Algunos árboles y arbustos viejos de la provincia de Valencia*. 
* **Carrasca de Negrón**, eusa mòrta de 400 ans, se tròbe ena Hoya Tomás, partida de Somonegrón, arbe catalogat coma monumentau dera Comunautat Valenciana damb referéncia 1631.
Berenguiera de Barcelona

**Berenguiera de Barcelona** (Barcelona, 1116 – Paléncia, 15 de genier de 1149) foguèt una principessa occitano-catalana e reina consòrt de Leon e Castelha.

## Biografia
### Originas
Segon l*'Ex Gestis Comitum Barcinonensium*, Berenguiera èra la filha primogenida dau comte de Barcelona, Girona, Ausona e Carcassona, Raimon Berenguier III e la soa seconda molher, la comtessa de Provença e Gevaudan, Doça I (1090-1129), filha primogenida dau Vescomte de Milhau, de Gevaudan, e de Carlat, Gilbèrt I de Gevaudan e de la Comtessa de Provença, Gerberga, coma ven confermat dins lei *Notes de l'Histoire Générale de Languedoc, Tome II*.

vinheta|senèstra|upright=0.8|La peninsula iberica, vèrs la seconda meitat dau sègle XII

### Reina consòrt

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias


### Bibliografia
#### Fonts primàrias
*  Rerum Gallicarum et Francicarum Scriptores, tomus XI.
*  Rerum Gallicarum et Francicarum Scriptores, tomus XII.
*  #ES España sagrada, Volume 23.
*  Histoire Générale de Languedoc, Tome IV, Notess.
*  Monumenta Germaniae Historica, Scriptores, Tomus XXIII.
*  Monumenta Germaniae Historica, Scriptores, Tomus IX.
*  Recueil des chartes de l'abbaye de Cluny. Tome 5.

#### Literatura istoriografica
* Rafael Altamira, La Spagna (1031-1248), in «Storia del mondo medievale», vol. V, 1999, pp.865–896
* Edgar Prestage, "*Il Portogallo nel Medioevo*", in «Storia del mondo medievale», vol. VII, 1999, pp.576–610
*  Histoire générale de Languedoc, Notes, tomus II.
*  #ES Memorias de las reynas catholicas, vol. 1.
*  The World of El Cid: Chronicles of the Spanish Reconquest.
Estromatolit

Un **estromatolit**,  (o **trombolit **), es una estructura laminària constituïda de calcari, de còps que i a de silici, que se desvolopa en mitan aquatic pauc prigond, marin o d'aiga doça continentala.
Aquelas ròcas sedimentàrias estratificadas (microbianas) son principalament creadas per de microorganismes fotosintetics tals coma las cianobacterias, las bacterias sulfatoreductrises e los pseudomonadotas (ancianament proteobacterias). Aqueles microorganismes produson des compausats adesius que cementan la sabla e d'autres materials rocoses per formar des tapises microbians minerals. Aqueles tapises s'acomolan puèi jaç per jaç, s'estendon progressivament al fial del temps.
## Referéncias
Èra fascista

L’**Èra Fascista** èra un sistèma de compte d'annadas basat sus l'arribada al poder del fascisme dins l’Estat italian. L’èra, valent-a-dire lo primièr jorn de l’an I, foguèt fixada al 29 d'octòbre de 1922, l’endeman de la marcha sus Roma. Demorèt en vigor de 1922 a 1945.

## Istòria
Mussolini, segon una practica generalizada demest los fascistas, emplegava ja en 1923 l'indicacion « primièra annada de l'èra fascista » dins las datas. 

L'introduccion oficiala foguèt pasmens facha per una circulara datada del 25 de decembre de 1926 emesa pel cap del Govèrn a la demanda lo 26 de novembre de 1926 de Pietro Fedele, ministre de l' Educacion Publica.

La circulara de Mussolini foguèt mandada al personal dins los darrièrs jorns de decembre. L'annada èra considerada per començar a partir del 29 d'octòbre de cada an (l'endeman de la marcha sus Roma) e s'acabar lo 28 d'octòbre de l'an seguent.

L'adopcion rapida del sistèma de datacion, que foguèt tanben rendut obligatòri pels actes notarials, es demostrada per una blaga relativa a la pèça de teatre sus de mots entre «era fascista» e «sarà fascista» publicada en julhet de 1927.

Lo sistèma de datacion foguèt interromput lo 26 de julhet de 1943 (an XXI) amb la casuda del faissisme. Foguèt représ per la Republica Sociala Italiana entre lo 15 de setembre de 1943 e lo 28 d'abril de 1945 (an XXIII).

## Taula de correspondéncia

Dins las inscripcions, las datas èran abreujadas e contenián pas totjorn l'annada gregoriana; per exemple, la dètz-e-novena annada se poiriá escriure coma *Anno* *XIX*, *A. XIX,* *A.* *XIX EF o quitament EFA XIX.*

## Referéncias


## Bibliografia

* A. Cappelli, Calendario dell'era fascista (1927-45), in *Cronologia, cronografia e calendario perpetuo dal principio dell'era cristiana ai nostri giorni*, a cura di M. Viganò, 7ª ed., Milano, Hoepli, 1998,  p. 131, SBN VEA0103326.
Hussein Abdelbagi Akol

**Hussein Abdelbagi Akol** (n. 1971) es òme politic del Sodan del Sud e ne foguèt dos còps vicepresident.
Laurenç Revèst

**Laurenç Revèst** (n. 1981) es un linguista e escrivan occitan de nacionalitat monegasca e francesa.

## Biografia
Après d'estudis universitaris a Niça e Montpelhièr ven doctor en linguistica per sa tèsi *Le dialecte occitan alpin : aire d'extension et caractéristiques linguistiques* sostenguda en 2009. Es tanben professor certificat d'occitan.
Publica en occitan mas tanben en monegasc.

## Òbras
* *Nissa e Garibaldi. Anthologie garibaldienne d'oc 1859-2007*, Niça: Serre Éditeur, 2008.
* *Assai de bibliografia generala de l'occitan vivaroalpenc e part detalhaa de sa part alpencha*, 2009
* *La teoria de la chavilha permete d’explicar la variacion de –s en posicion finala? Los morfèmas de plural en occitan vivaroalpenc (gavòt) e lo cas de Puget Teniers*
* *L’occitan du pays mentonnais*
* *Quarquas idèas per de realisme e de respèct linguistics a prepaus de l’occitan vivaroalpenc ò gavòt*
* *Piène (haute) et le parler royasque de Piène* [Lo parlar roiasc de Pena]
* *De Valaias en Valaas : 20 còntes vivaroalpencs, dals Alps de Gavotina, de mar en soms*, IEO-CREO Provença, 2021
* *Nipal, u lapinotu fürbu*, 2a edicion, 2023.

## Prèmis
* 1997, 1998, 1999: Prèmi de l'Escòla nissarda felibrenca de Bellanda, Niça
* 1998 e 1999: Prèmi de la Region Provença-Alps-Còsta d’Azur/Unioun Prouvençalo, Marselha
* 2002: Prèmi Aran de Literatura, Vielha (Val d’Aran)
* 2005: Prèmi de la Vocacion Provençala, Fondacion Vouland, Avignon
## Referéncias
Anthony Caro

**Anthony Alfred Caro** (8 de març de 1924 – 23 d'octobre de 2013) èra un escultor britanic.

Comencèt coma escultor figuratiu, en tant que discípol d'Henry Moore, mas après una viatge als Estats Units, venguèt un artista abstrach, jos l’influéncia de l’art abstrach american. Trabalhava sovent amb de metal provenent d’objèctes trobats o d’elements industrials.
Anne Brenon

**Anne Brenon** (Mâcon, 14 de novembre de 1945) es una paleografa, diplomada de l'École des Chartes, amb la tèsi titolada "*Les livres des Vaudois*" e a l'École pratique des hautes études, en sciéncias religiosas e foguèt conservadora en cap del Patrimòni de França. De 1982 a 1998 gavidèt lo *Centre National de Etudes Cathares René-Nelli* e en 1983 foguèt una de las fondatrises de la revista *Heresis*. A consagrat la siá carrièra a l'estudi de las eretgias medievalas e al catarisme en particular. Foguèt professora d'istòria medievala a l'Universitat de Montpelhièr.

Es membre de la *Société des historiens médiévistes* e oficiau de las Palmes académiques.

## Òbra

* *Le vrai visage du catharisme* (1988), traduit al catalan: *El veritable rostre dels càtars, creences e estil de vida* (1998)
* *Las femmes cathares* (1992)
* *Les cathares, Pauvres du Christ ou Apôtres de Satan ?*, Coll. « Découvertes Gallimard » (nº 319) (1997)
* *Les cathares* *: une Église chrétienne au bûcher* (1998)
* *Le Dico des cathares* (2000)
* *Les archipels cathares. Dissidence chrétienne dans l'Europe médiévale* (2000)
* *L'impénitente. L'hiver du catharisme* (2001)
* *Les fils du malheur. L'hiver du catharisme* (2002)
* *Les cités sarrasines. L'hiver du catharisme* (2003)
* *Inquisition à Montaillou. Guillelme et Pèire Maury, deux croyants cathares devant l'histoire* *(1300 - 1325)* (2004)
* *Le choix hérétique. Dissidence chrétienne dans l'Europe médiévale* (2006)
* *Pèire Autier, la dernière résistance cathare*  (2006)
* *Les Cathares (2007)*

## Referéncias

## Ligams externes

* https://catharisme.fr/a-b/anne-brenon/
* https://catharisme.fr/revues-catharisme__trashed/heresis-revues-et-colloques/
* https://www.histoire-et-civilisations.com/actualite/les-cathares-enseignement-liturgie-spiritualite-lapport-des-manuscrits-originaux-danne-brenon-90262.php 
* https://www.youtube.com/watch?v=qErKnMpJ-uE
Édouard Geffray

**Édouard Geffray** (Épinay-sus-Seine, 2 d'octobre de 1978), es un naut foncionari e òme politic francés.

Es ministre de l'Educacion nacionala dempuèi lo 12 d'octobre de 2025 dins lo govèrn Lecornu II.

## Carrièra professionala
En 2012, es nommat director dels afars juridics, internacionals e de l'expertesa, puèi secretari general (fins en 2017) de la Comission nacionala de l'informatica e de las libertats (CNIL).

En 2017, es nommat director de gabinet del ministre de la justícia, Francés Vairon. Es puèi nommat director general de las ressorsas umanas del ministèri de l'Educacion nacionala puèi, a partir de 2019, director general de l'ensenhament escolar (DGESCO). A aquel pòst, trabalha sustot, jos l'autoritat del ministre de l'Educacion nacionala Jean-Michel Blanquer, a la començada de la reforma del bachelierat e a la gestion de la pandemia de Covid-19 dins los establiments escolars puèi, jos la de Gabriel Attal, a la mesa en plaça dels « grops de besonhs » al collègi.

En 2021, se pòrta candidat a la direccion de l'Institut d'estudis politics de París, sens capitada.

Avent quitat lo pòst de DGESCO en julhet de 2024, reïntègra lo Conselh d'Estat en setembre de 2024. En setembre de 2025, remet al govèrn un rapòrt sus l'educacion al cinèma a l'escòla.

## Referéncias
Rajkot (Estat)

[thumb|right|Drapeu de Rajkot en [1948.]]

L’**Estat de Rajkot** era una principautat indiana organizada a l'entorn de la vila de Rajkot. Fondada en 1620, fuguet integrada au sen dau Raj Britanic e absorbida per Índia en 1948. En 1931, son territòri cubriá una susfàcia de 730 km² e aviá una populacion de  abitants.

## Liams internes

* Raj Britanic.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** « Rajkot », *Encyclopædia Britannica*, vol. 22, 1911, p. 865.

## Nòtas e referéncias
John Muir

**John Muir** (21 d'abril de 1838- 24 de decembre de 1914) foguèt un escrivan american nascut en Escòcia. Foguèt un dels primièrs naturalistas modèrnes, militant de la proteccion de la natura. Sas letras, ensages, e libres racontan sas aventuras dins la natura e la vida salvatge, especialament dins las montanhas de la Sierra Nevada en Califòrnia ; fòrça legits a son epòca, son encara pro populars uèi. Son accion contribuiguèt a salvar la val de Yosemite e d'autres espacis salvatges. Lo Sierra Club, que fondèt, es al jorn de uèi una de las mai importantas organizacions de proteccion de l'environament dels Estats Units. Sos escrits e sa filosofia influencièron fortament la naissença del movement ecologista modèrne.
Daufin d'Auvèrnhe

vinheta|200px|Escut daus daufins d'Auvènhe.
Lo **daufin d’Auvèrnhe** èra lo sobirant dau Daufinat d'Auvèrnhe, un principat occitan qu’existiguèt dau s. XII au s. XV.

## Lista daus daufins
* 1155-1169 Guilhèm [VII] comte de Montferrand, pèrd lo comtat d'Auvèrnhe, m. Marquesa d'Albon
* 1169-1234: Robèrt [III] Daufin, comte de Clarmont, daufin d'Auvèrnhe e trobador
* 1234-1240: Guilhèm II [o VIII] comte de Clarmont e de Montferrand, daufin d'Auvèrnhe
* 1240-1262: Robèrt  [I o II] comte de Clarmont, daufin d'Auvèrnhe
* 1273-1282: Robèrt  [II o III] comte de Clarmont, daufin d'Auvèrnhe
* 1282-1324: Robèrt  [III o IV] comte de Clarmont, daufin d'Auvèrnhe
* 1324-1351: Joan [I] Daufinet comte de Clarmont, daufin d'Auvèrnhe
* 1351-1357: Beraud [I]
* 1357-1399: Beraud [II]
* 1399-1426: Beraud [III]
* 1426-1436: Joana, marida Loís de Borbon e de Montpensier, qu'eireta dau daufinat.
Artefacte (arqueologia)

Un **artefacte** arquelogic es un element ò un objècte faiçonat per l'èsser uman e descubèrt a l'ocasion de cavaments arqueologics. Amb leis ecofactes, forman l'ensemble dau mobilier arqueologic. Un ensemble d'artefactes diferents trobats dins un meteis contèxte constituís un assemblatge. En la màger part dei país, son protegits per de lèis especificas destinadas a protegir lo patrimòni culturau.

## Liames intèrnes

* Arqueologia.

## Bibliografia

* P. Hortolà, « From antiquities to memorabilia: a standardised terminology for ancestral artefacts according to manufacture date », *Studia Antiqua et Archaeologica*, vol. 23, n° 2,‎ 2017, pp. 213–225.
* Colin Renfrew e Paul Bahn, *Archaeology : theories, methods and practice*, Londres, Thames & Hudson, 2012, 656 p.

## Nòtas e referéncias
Daufinat d'Auvèrnhe

vinheta|200px|Escut daus daufins d'Auvènhe.
Lo **Daufinat d'Auvèrnhe** es una region istorica d'Occitània e un ancian principat situat en Auvèrnhe.

## Istòria
esquèrra|vinheta|Mapa del daufinat al s. XIII (limits departamentaus actuaus).
Lo daufinat nasquèt al mièg dau sègle XII après una division dau comtat d'Auvèrnhe. L'eiretièr dau comtat; Guilhèm VII, obtenguèt sonque aquel pichon territòri.

Son filh Robèrt Daufin teniá lo segond prenom de sa maire sortida de l'ostal d'Abon e Vianés qu'aviá ja donat lo nom au Daufinat de Vianés. 

S'installèron los daufins dau chastèu de Vodabla.

## Referéncias
Missil balistic de portada mejana

Un **missil balistic de portada mejana** (ò **MRBM** per l'anglés *Middle Range Ballistic Missil*) es un missil balistic d'una portada compresa entre lei missils balistics de portada corta e lei missils balistics de portada intermediària. Segon lei classificacions, sa portada efectiva varia donc entre  e  km. Fa ansin partida dei missils balistics de teatre que permèton d'atacar d'objectius sus de teatres d'operacions de la talha d'un continent. Pòdon èsser armats d'una carga convencionala ò d'una ogiva nucleara. Lo Jericho II israelian, lo MGM-31 Pershing estatsunidenc e lo R-12 Dvina sovietic son d'exemples de missils d'aquela categoria.

## Liames intèrnes

* Missil balistic.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tractat sus lei fòrças nuclearas de portada intermediària

Lo **Tractat sus lei fòrças nuclearas de portada intermediària** es un tractat internacionau signat per leis Estats Units e l'URSS lo 8 de decembre de 1987. Fa partida deis acòrdis que permetèron de resòuvre la crisi deis euromissils. Après la Guèrra Freja, contunièt de s'aplicar ai fòrças estatsunidencas e russas fins a sa denonciacion per lei dos país en 2019. Prevesiá e organizava la destruccion de totei lei missils de crosiera e de totei lei missils balistics estatsunidencs e sovietics tirats a partir dau sòu e aguent una portada compresa entre 500 e  km. La màger part deis armaments regardats per lo tractat foguèron destruchs avans la dislocacion de l'URSS, mai de negociacions ulterioras foguèron necessàrias per organizar lo desmantelament dei missils presents en Bielorussia, en Cazacstan e en Ucraïna après l'independéncia dei republicas sovieticas.

## Liames intèrnes

* Crisi deis euromissils.
* Guèrra Freja.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Níkos Christodoulídis

**Níkos Christodoulídis** (en grèc:Νίκος Χριστοδουλίδης), nascut lo 6 de decembre de 1973 a Geroskípou, es un professor d'universitat, diplomat e òme d'Estat chipriòta, president de la republica de Chipre dempuèi lo 28 de febrièr de 2023.
Pseudosciéncia

Una **pseudosciéncia** es una disciplina presentaa sota un aspecte scientific, mas que respècta pas los principis fondamentals dau metòde scientific. Una pseudosciéncia es ansin sovent basaa sus un ensemble de textes redigits segon un estile scientific, mas sos tenents aplican pas los principis de refutabilitat, de non-contradiccion o de reproductibilitat que son d'elements centraus de las sciéncias modernas. Lo terme es pauc a cha pauc vengut pejoratiu e es sovent utilizat per denonciar d'enganas. L'astrologia, la naturopatia, l'omeopatia, l'ufologia o l'osteopatia son d'exemples de pseudosciéncias.

## Ligams internes

* Metòde scientific.
* Sciéncia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean Rostand, *Science fausse et fausses sciences*, Gallimard, 1958.

## Nòtas e referéncias
Billy Ray Cyrus

**Billy Ray Cyrus**, de son nom vertadièr **William Ray Cyrus**, es un actor american, tanben compositor e cantaire anglofòn de musica country. 

**Billy Ray Cyrus** es nascut lo 25 d'agost de 1961 a Flatwoods, dins lo Kentucky als Estats Units. Es conegut en Occitània per son tube a la debuta de 1993 *Achy Breaky Heart* (publicat en single en 1992).

**Billy Ray Cyrus** es lo paire de Miley Cyrus.
Thomas Schütte

**Thomas Schütte** (nascut lo 16 de novembre 1954) es un escultor alemand.

Es conegut per son òbra que explòra la figura umana de manièras divèrsas e sovent satiricas. Estudièt amb Gerhard Richter a l’Acadèmia de las Bèlas Arts de Düsseldorf dins las annadas 1970. Son trabalh compren esculturas, aquarèlas, maquètas arquitectonicas e installacions.
Sydney Youngblood

**Sydney Ford**, dich **Sydney Youngblood**, nascut lo 2 de decembre de 1960, es un cantaire anglofòn afroamerican de pop / dance, revelat en Occitània a la tota fin de l'annada 1989 pel tube *If only I could*, sus una musica basada sul tròç house *Break 4 Love* del grop american Raze. Nascut als Estats Units, **Sydney Youngblood** a pasmens tanben viscut en Alemanha. 

## Cançons mai conegudas en [[Occitània]]
* *If only I could* (1989, basat sus *Break 4 Love* de Raze)
* *Sit and wait* (1990)
* *Ain't no sunshine* (1990, represa de Bill Withers)
* *Hooked on you* (1991)
Prambanan

[thumb|right|[Fotografia dels temples principaus en 2016.]]

**Prambanan** es un ensembe de 240 temples shivaïtas bastits durant lo segle IX per la dinastia Sanajaya dau prumier reiaume de Mataram dins las regions centralas de Java. Una inscripcion dataa de 856 poiriá marcar l'annaa de la fondacion dau site. Abandonat dins lo corrent dau segle X, l'endrech foguèc pas oblidat per las populacions localas, mas suscitèc pauc d'interès fins a l'arribaa dels Europeus a partir dau segle XVIII. L'estudi vertadier dels vestigis comencèc a la fin dau segle XIX e una prumiera restauracion foguèt decidia en 1918 per las autoritats neerlandesas. Los trabalhs contunhèron après l'independéncia d'Indonesia e lo site foguèc classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO en 1991. En despiech de las destruccions engendraas per los pilhards durant lo periòde d'abandon, los vestigis demòran impressionants e Prambanan es vengut un luòc toristic important.

## Ligams internes

* Java.
* Shiva.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** A. J. Bernet Kempers, *Ancient Indonesian art*, Cambridge, Harvard University Press, 1959.
* **[[anglés|(en)]]** Claire Holt, *Art in Indonesia: Continuities and change*, Ithaca, Cornell University Press, 1967.

## Nòtas e referéncias
Fach

Un **fach** es un eveniment advengut o advenent dins l'istòria d'un individú o d'un grop. Es caracterizat per son exterioritat, per oposicion a una idea que releva de l'inferioritat. Un fach pòt esser naturau o artificiau. Dins aqueu darrier cas, pòt esser materiau, immateriaus o compausat eu meteis de plusors fachs. La filosofia e las sciéncias assajan d'interpretar los fachs en los articulant a d'ideas o a d'autres fachs.

## Ligams internes

* Filosofia.
* Sciéncia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tractats START

Lei **tractats START**De l'anglés *Strategic Arms Reduction Treaty*, « tractat de reduccion deis armas estrategicas ») son tres tractats internacionaus de reduccion e de limitacion deis armaments negociats entre leis Estats Units e l'Union Sovietica (puei Russia) dins lo corrent deis ans 1990. Lo premier acòrdi (START I) foguèt signat lo 31 de julhet de 1991. Prevesiá un nombre maximom d'ogivas nuclearas e de vectors. Èra la seguida deis tractats SALT signats en 1972 e 1979.

Lo tractat START II, signat lo 3 de genier de 1993, prevesiá una reduccion suplementària, mai foguèt jamai aplicat. Lo tractat START III foguèt negociat en març de 1997, mai foguèt jamai signat. START I expirèt en 2009 e foguèt remplaçat per lo tractat New START. Limitèt lo nombre de vectors desplegats e lo nombre d'ogivas installadas sus aquelei vectors. Expirèt en febrier de 2026.

## Liames intèrnes

* Arma nucleara.
* Guèrra Freja.
* Tractats SALT.
* Tractat New START.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina

Los **Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina** son una competicion que se debanèt en Itàlia en març de 2026.

Los occitans Arthur Bauchet e Aurélie Richard se ganhan un plamponh de medalhas.

## Taula de las medalhas occitanas
Aurélie Richard

**Aurélie Richard**, naissua a Gap le 15 de junh de 2005, es un esquiaira andispòrt occitana que competís en categoria "drech".

## Carrièra

Als Jòcs paralimpics de 2026 se ganha:
* una medalha d’argent (vicechampiona olimpica) en davalada drech (LW6/8-2)
* una medalha d’argent (vicechampiona olimpica) en super-G drech (LW6/8-2)
* una medalha d’argent (vicechampiona olimpica) en supercombinat drech (LW6/8-2)
* una medalha de bronze en eslalom gegant drech (LW6/8-2)
Pompèi

**Pompèi** (*Pompeii* en latin, *Pompei* en italian) es una vila e ciutat antica situada sul territòri de la comuna omonima actuala, pròche Nàpols, dins la region italiana de Campània. Es famosa per èsser estada sebelida, amb Erculan e Stabiae, jos 4 a 6 mètres de cendres volcanicas e de pèira esponga durant l'erupcion del Vesuvi de l'an 79, volcan situat à  al nòrd-oèst.
Largament preservada jos la cendre, Pompèi  ofrís una fotografia unica del mòde de vida roman de l'epòca, aital coma un apercebut del plan urban antic. Èra una vila rica de 10 000 a 20 000 estatjants quora foguèt destrucha.
Los excavaments revelèron nombroses edificis publics e ostals privats luxuoses amb fòrça decoracions, mòbles e òbras d'art. Aquelas descobèrtas metèron en evidéncia divèrs estils arquitecturals e classas socialas.
De rèstes organics, d'objèctes de fusta e de còrs umans èran sebelits dins las cendres. Los arqueològs ne faguèron de molatges que revelèron las victimas dins los darrièrs  moments de sa vida. Los nombroses graffiti trobats sus las parets exterioras e interioras donèron d'abondents exemples del latin vulgar parlat a l'epòca que contrasta amb la lenga formala dels escrivans classics.
Après sa destruccion, Pompèi demorèt longtemps deslembrada entrò sa redescobèrta a la fin del sègle XVI. Los excavaments màger comencèron pas pr'aquò abans lo mitan del sègle XVIII, epòca de l'emergéncia de l'arqueologia modèrna.
Tralalero Tralala

**Tralalero Tralala**, tanben conegut coma **Tralalelo Tralala**, es un dels personatges principals del fenomèn brainrot italian e foguèt lo primièr personatge del fenomèn.  Foguèt creat per Burger Merda lo 13 de genièr de 2025. Es un tauró de tres patas amb sabatilhas Nike a la plaja. Foguèt una icòna que faguèt conéisser lo fenomèn que mescla intelligéncia artificiala, absurd e estetica kitsch.

## Istòria
Se atribuisís la creacion d’aqueste personatge a @eZburger401, dempuèi son autre compte @ezburger402_. Prèviament, un utilizator prohibit aviá publicat un clip d’audiò amb la letra de la cançon "Tralalero Tralala" a TikTok lo 29 de setembre de 2024, originalament escrich coma "Trallallero Trallallà", que son silabas onomatopeïcas utilizadas per cantar una melodia. Pauc après, fòrça utilizators de TikTok partejèron l’audiò. Lo 8 de genièr, l’utilizator @elchino1246 publicèt un vidèo amb l’audiò, juntament amb l’imatge d’un taur e d’un cisne. Lo 13 de genièr, @amoamimandy.1a combinèt l’audiò amb un taur generat per intelligéncia artificiala que portava de sabatetas Nike. Aqueste vidèo, malgrat qu’aja estada supausada e republicada lo 30 d’agost de 2025, venguèt la representacion mai coneguda de la cançon "Tralalero Tralala", amb mai de 7 milions de visions.

## Fama
Gràcias a la fama d’aquest personatge, se creèron fòrça autres personatges creats per IA que devenèron plan coneguts sus TikTok a la debuta de genièr de 2025. Se creèron tanben jòcs de Roblox, coma Steal a Brainrot, entre d’autras. Foguèt important egalament coma costumatge d’Halloween e dins de viatges dins de paises coma Brasil, Equador, Chile, Peró e Mexico. Se creèron tanben de variants, coma Los Tralaleritos Dicen Tralala, creat sus TikTok lo 8 d’abrial de 2025, amb un audio creat lo 1 de març de 2025, e s’especula qu’es inspirat d’un meme viral de Los Tomates Dicen Que No, un autre meme viral d’Internet de 2025. Mai, ensems amb d’autres personatges d’aquel fenomèn, se desvolopèt dins de ninos, joguinas e albums.

## Polèmica
Aqueste personatge foguèt acusat d’èsser contra la religion, mai que mai perque los vidèos Tralalero Tralala condenan Ala e Dieu en italian (benlèu que « Tralalero Tralala » significa res en italian, la frasa seguenta, « Porco Dio, Porco Allah », es un tipe de malediccion). Qualcosa de similar se passèt amb Bombardiro Crocodilo.

## Referéncias
Yamaha Motor Company

**Yamaha Motor Co., Ltd.** (Yamaha Hatsudoki), es un fabricant multinacional japonés amb son sèti a la vila d'Iwata, en prefectura de Shizuoka. La companhiá fonciona dins aperaquí 180 païses e regions, amb d'airals de negòci que comprenon de motos, de scooters, de vaissèls, de motors a reactiu e de robòtica. Es lo segond fabricant de motos e lo fabricant de vaissèls mai grand del mond.

## Referéncias
Nagui

**Nagui Fam** (Alexàndria, 14 de novembre de 1961), conegut simplament coma **Nagui**, es un presentador en francés de ràdio e television amb de raices en Occitània. 

Sa menina, Maria Valentina Cocorda, èra naissua a Pomaret, dins las Valadas occitanas.

Es sustot conegut per presentar lo programa musical *Taratata*, malgrat que trabalha tanben dins abondius programas de television de tota sòrta, en especiales jòcs e concorses. Compagina A una productora de television pròpria, *Air Productions*.

## Referéncias
Annalena Baerbock

**Annalena Baerbock** (Hannover, lo 15 de decembre de 1980) es una femna politica alemanda. Foguèt ministra federala dels Afars estrangièrs de 2021 a 2025. Dempuèi 2025, es presidenta de l'Assemblada Generala de las Nacions Unidas per son 80na session.

## Biografia
Baerbock es originària de l'estat de Bassa Saxònia. De 2000 a 2004, estudièt las sciéncias politicas e lo drech public a l'Universitat d'Amborg. En 2005, seguiguèt un mastèr de drech public internacional a la London School of Economics. La meteissa annada, efectuaèt un estagi al British Institute of Internacional and Comparativa Law (BIICL).

De 2005 a 2008, Baerbock trabalhèt al burèu d'Elisabeth Schroedter al Parlament Europèu. Entre 2008 e 2009, foguèt conselhièra en politica internacionala e en securitat pel grop parlamentari Aliança 90/Los Verds al Bundestag.

Baerbock es maridada e maire de doas dròllas. La familha demora a Potsdam.

## Referéncias
Sabri Essid

**Sabri Essid**, nom de guèrra **Abó Dojanah**, (Tolosa, 1984 - Siria, c. febrièr de 2018), foguèt un combatent islamista occitano-tunisian. Membre de la filièra d'Artigat, foguèt conegut dels servicis de polícia per sa radicalizacion precòça e son ligam familial amb Mohammed Merah. Fasent partida dels franceses partits far lo djihad en Siria, foguèt anonciat mòrt en 2018. Es lo primièr ciutadan francés perseguit per crimi de genocidi, en consequéncia de son implicacion presumida dins la campanha de l'Estat Islamic qu'aguèt per mira d'exterminar los iaziditas.

## Referéncias
Genocidi de Califòrnia

Lo **genocidi de Califòrnia** èra una seria de massacres dels pòbles indigènas de Califòrnia pels colons, soldats, e govèrns de Califòrnia e los Estats Units d'America al sègle XIX. Commencèt après la conquèsta americana de Califòrnia pendent la Guèrra Americanomexicana e l'afluéncia seguenta de colons americans a la region coma resultat de la Ronçada cap a l'aur de Califòrnia. Entre 1846 e 1873, s'estima que los colons tuèron entre 9 492 e 16 094 natius de Califòrnia; fins a qualques milièrs d'eles son tanben afamats o forçats de trabalhar fins a la mòrt. Lo trabalh forçat, los enlevaments, lo viòl, la separacion dels enfants, e lo desplaçament forçat son generalizats pendent lo genocidi e son encoratjats, tolerats, e quitament implementats pels foncionaris e comandants militars dels Estats Units.

Lo libre de 1925 *Handbook of the Indians of California* estima que la poblacion indigèna de Califòrnia declinèt d'aperaquí 150 000 en 1848 a 30 000 en 1870 e a 16 000 en 1900. Aquel declin foguèt causat per una combinason de malautiás, de naissenças bassas, de famina e genocidi. Entre 10 000 e 27 000 foguèron tanben someses a de trabalhs forçats pels colons americans, alara que las autoritats californianas promulgavan de leis que despossediguèron las populacions indigènas americanas.

Dempuèi las annadas 2000, los istorians an caracterizat lo periòde immediatament seguent la conquista de Califòrnia coma un dins la quala los minaires, los agricultors e los elevaires americans de la frontièra americana s'engatgèron dins lo genocidi sistematic dels indigènas californians. En 2019, lo governador de Califòrnia, Gavin Newsom, qualifiquèt los eveniments coma "genocidi", en apondent, "...es aital que deurián èsser descriches dins los libres d'istòria." Demandèt tanben de perdon per "la violéncia, la discriminacion e l'espleitacion condonadas pel govèrn de l'estat al cors de son istòria." Dins un òrdre executiu de 2019, Newsom anoncièt la formacion d'un "Conselh de Vertat e de Guarison" per melhor comprene lo genocidi e informar las generacions futuras sus çò que se passèt.

## Contèxte
### Pòbles indigènas

Abans l'arribada dels espanhòls, Califòrnia abriguèt una populacion indigèna estimada de 300 000 abitants. Lo grop mai grand èra los Chumash, amb una populacion d'aperaquí 10 000 personas. La region es fòrça divèrsa, amb fòrça lengas distintas parladas. Malgrat qu'i a una granda diversitat dins la region, las descobèrtas arqueologicas mòstran pauc de pròvas de conflictes intertribals.

## Referéncias
Palhars

**Palhars** es un territòri istoric de Catalonha, que dins la division comarcala de 1936 foguèt subdevesit en doás comarcas, la del Palhars Sobiran, ambe Sort per capitala, e la del Palhars Jusan, ambe Tremp per capitala. Constituís lo bassin del flume Noguèra Palharesa (abans que travèrse la Sèrra del Montsec). Pendent la division comarcala de 1936 s'ajustèron al Palhars Jusan istoric los territòris de la Ribagorça administrats per la Generalitat de Catalonha. En 1990 tornèron separar aquels territòris del Palhars Jusan e li autregèron l'estatud de comarca ambe'l nom d'Auta Ribagorça.


Pallars.svg|Localizacion.
Pica_d'Estats.JPG|La Pica d'Estats o lo Pui de Sotllo.
La_Pobla_de_Segur._Roques_de_Sant_Aventí_Panoràmica.JPG|Las montanhas malvas de la Pobla de Segur.
Tremp.JPG|Tremp e Talarn, lo Palhars celtic. Al fons, lo Montsec.
Sort.jpg|Sort.
Partiment deis Índias

[thumb|right|Partiment deis Índias en [1947.]]

Lo **Partiment deis Índias** designa lo partiment de l'Empèri deis Índias Britanicas en dos Estats independents en foncion de critèris demografics e religiós. Intrat en vigor lo 15 d'aost de 1947, entraïnèt la formacion de Paquistan a partir dei territòris musulmans e d'Índia a partir dei territòris indós. D'importants transferiments e desplaçaments de populacion aguèron luòc entraïnant la migracion de 12,5 milions d'abitants e la mòrt de quauquei centenaus de miliers de personas. Doas regions istoricas de la peninsula, Bengala e Panjab, foguèron partejadas entre lei dos país. Paquistan èra tanben constituït de doas entitats territòrialas separadas que formèron lo Paquistan Occidentau e lo Paquistan Orientau. En 1971, la partida orientala venguèt independenta e formèt Bangladèsh.

Lo partiment regardava egalament l'administracion, lo tesaur public e lei fòrças militaras. Laissava ai princes demorats formalament independents dins lo quadre de l'Empèri Britanic la chausida de demorar independents ò de jonhér un dei dos estats. La volontat d'independéncia dau principat d'Hyderabad menèt rapidament a una invasion de son territòri que foguèt integrat per fòrça au sen d'Índia. Pasmens, la dificultat principala se situèt en Cachemir, una region musulmana dirigida per un prince indó. Après d'esitacions, son prince chausiguèt de se raliar a Índia, çò que foguèt la causa de la Premiera Guèrra Indopaquistanesa e, pus generalament, dau conflicte indopaquistanés.

## Liames intèrnes

* Cachemir.
* Índia.
* Premiera Guèrra Indopaquistanesa.
* Raj Britanic.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Alain Daniélou, *Histoire de l'Inde*, Fayard, 1983, 660 p.
* **[[francés|(fr)]]** Michel Boivin, *Histoire de l'Inde*, París, Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 2015.

## Nòtas e referéncias
2032

*Aquesta pagina concernís l'an *'2032*' del [[calendièr gregorian]].* L'annada començarà un dijòus.

__TOC__

## Eveniments

### Occitània
* Fin del mandat normal dels conselhs municipals elegits en 2026

### França
* Fin del mandat normal dels conselhs municipals elegits en 2026

### Euròpa

* 

### Mond

* 

### Arts

*

### Sciéncias e tecnicas

* 

### Economia

## [[:Categoria:Naissença en |Naissenças]]

## [[:Categoria:Decès en |Decèsses]]

## [[Prèmi Nobel]]

__NOTOC__
__NOTOC__
Amazonita

L’**amazonita** es una varietat de microclina, un minerau de la familha dei feldspats. De color verda ò blau-verd, pòu èsser utilizada coma pèira ornamentala. Lei jaciments pus famós se tròban en Àustria, en Brasil, en Canadà, en Etiopia e ais Estats Units.

## Liames intèrnes

* Feldspat.
* Microclina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cobaltocalcita

La **cobaltocalcita** es una varietat cobaltifèra de la calcita. De formula (Ca, Co)CO3, es una espècia relativament frequenta que se caracteriza per una color ròsa.

## Liames intèrnes

* Calcita.
* Cobalt.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Abbas Araqchi

**Abbas Araghtchi** (en persan: عباس عراقچی; Teheran, 5 de decembre de 1962) es un diplomata e òme politic iranian.

Araghchi es nascut a Teheran,dins una familha notabla de comerçants de tapisses persans. A tres sòrres e tres fraires, dont la màger part perseguisson lo comèrci, segon la tradicion familiala iniciada per son pepin, tanben mercand de tapís. Son paire es defuntat quand Araghchi aviá 17 ans. Es maridat a Bahareh Abdollahi e an tres mainatges.

## Carrièra politica
De 2017 a 2021, foguèt viceministre politic dels Afars estrangièrs e negociador d'Iran dins l'encastre dels escambis pel retorn d'Iran e dels Estats Units dins l'acòrdi de Viena sul nuclear iranian  fins en setembre de 2021.

Lo 21 d'agost de 2024, foguèt nommat ministre dels Afars estrangièrs jol govèrn de Massod Pezeishquian.

En febrièr de 2025, Araghtchi e Mohammad Ghalibaf, lo president de l'Assemblada nacionala, representèron Iran a las funeralhas del secretari general del Hizbullah libanés Hassan Nasrallah a Beirot.

A partir d'abril de 2025, foguèt cargat de conduire per Iran las negociacions entre los Estats Units e Iran sus son programa nuclear.

## Referéncias
Rãga

**Rãga** èra un grop new wave francofòn d'Alsàcia basat a Mülhausen, compausat als clavièrs de Christophe Schwob (nascut en 1960 e defuntat en 2023), e del cantaire Paolo Marcuzzi. En Occitània, son coneguts pel tube synthpop *Je l'aime quand même* (L'aimi ça que la) al tot debut de l'annada 1987.

## Referéncias
Compartiment (tactica)

Un **compartiment** es una porcion de terren delimitat normalament per de cubèrts ò d'ondulacions dau sòu que fan obstacle ai vistas e ai fuòcs dirèctes. En foncion de sei dimensions, un compartiment es adaptat ai possibilitats de desplegament, de movement e de fuòc de certanei tipes d'unitats. La talha e la natura d'aqueleis espacis son fòrça variablas. Per exemple, dins una vila, un compartiment pòu correspondre a uan carriera estrecha, mai dins un desèrt, un compartiment pòu aisament curbir de desenaus de quilomètres carrats.

## Liames intèrnes

* Tactica militara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Inga Ruginienė

thumb|Inga Ruginienė (2026)
**Inga Ruginienė** (pr. *Ruginiene*; nascuda **Raitelaitytė** a Trakai lo 24 de mai de 1981) es una avocata e politiciana lituana. Es primièra ministra de Lituània dempuèi 2025.
Evika Siliņa

**Evika Siliņa** (pr. *Silina*; nascuda a Riga lo 3 d'agost de 1975) es una avocata e politiciana letona. Es primièra ministra de Letònia dempuèi 2023.
Tractat de Simulambuco

Lo **tractat de Simulambuco** qu'estó signat en 1885 peus representants deu Reiaume de Portugau e las autoritats africanas locaus deu Ngoyo, petit reiaume situat au sud de Cabinda. Que compren 11 articles qui plaçan lo reiaume african devath protectorat portugués.
vinheta|Carta d'Africa en 1880, abans la conferenci de Berlin.
Lo prumèr article estipula que «los princes e autes caps e los lors successors que declaran, volontàriament reconéisher la sobeiranetat de Portugau, plaçant devath lo protectorat d'aquera nacion tots los territòris qui govèrnan».

Aqueth tractat qu'intervienó pendent lo cicle de la conferéncia de Berlin qui va abotir a un acòrd entau partatge d'Africa enter las diferentas nacions europèas.

Lo tractat que hè seguida a dus autes tractats mei locaus: lo tractat de Chifuma, signat en 29 de seteme de 1883 dab lo rei deu Cacongo, e lo tractat de Chicamba, signat lo 26 de deceme de 1884 dab divers caps de Cabinda.

Lo tractat qu'estó signat per Guillerme Augusto de Brito Capello, capitan lòctenent de l'Armada portuguesa, comandant de la corveta Rainha de Portugal. La possession de Cabinda que serà confirmat aus portugués e lo territòri que constituïrà alavetz ua exclava de l'Angòla portuguesa.
vinheta|189x189px|Dessenh umoristic representant Léopold II partatjant Còngo.
Cabinda qu'ei estada integrada a l'Empèri portugués quan lo rei deus Bèlgas, Leopold II, demandè a Lisbona un accès a l'ocean Atlantic entau son Estat independent de Còngo. Portugau que cedí alavetz ua porcion deu nòrd d'Angòla, separant durablament Cabinda de la rèsta deu territòri angolés.

En 2005, las autoritats locaus de Cabinda que celebrèn de faiçon provocaira lo 120au anniversari d'aqueth acòrd, suscitant la colèra deu govèrn angolés, qui considèra qu'aqueth tractat remet pas en causea la soa sobeiranetat sus l'enclava.

## Referéncias
Curds

}} | **Sit web**}} ||   
|}

Los **curds** (var.**curdes**) (curd : *Kurd*, کورد) son un grop etnic e tribal diversificat, principalament concentrat dins la region de Curdistan situada dins los monts Zagros e l'èst dels monts Taurus, que fan uèi partit del nòrd-oèst d'Iran, del sud-èst de Turquia e del nòrd d'Iraq. Parlan lo curd e sas variantas, qu'apartenon à la familha de las lengas indoeuropèas. Sul plan istoric e lingüistic, los curds fan partit del grop dels pòbles iranians.

Dempuèi un sègle, los curdes luchan per l'autodeterminacion, per fin d'aver sa patria pròpria, lo **[[Curdistan]]**. Totes los Estats qu'abrigan una comunautat curda s’opausan activament a la creacion d’un Estat curd e crenhon de dever abandonar un partida de son territòri nacional.
## Referéncias
Captain Sensible

**Raymond Burns**, dich **Captain Sensible**, nascut lo 24 d'abril de 1954 dins la banlèga de Londres, es un cantaire e guitarrista anglés, fondator en 1976 del grop punk ròck The Damned. Es mai que mai conegut per son tube new wave en sòlo *Wot!* en 1982.
Ronald Muldrow

**Ronald Muldrow** foguèt un guitarrista de jazz-soul american (nascut en 1949 e defuntat en 2007) conegut en Occitània coma **Chemise** pel tube disco tardiu en anglés *She can't love you* en 1982-1983, un projècte estudio ambe al cant sa femna Ricki Byars Muldrow.

## Referéncias
The Maisonettes

**The Maisonettes** (Los Ostalets, Las Maisonetas) foguèt un grop pop anglés efemèr (actiu entre 1982 e 1984), format pel cantaire Lol Mason ambe Mark Tibenham e, a la batariá, Nick Parry. En Occitània, son mai que mai coneguts per lor tube *Heartache Avenue* en 1983.
Burak Yeter

**Burak Yeter**, nascut lo 5 de mai de 1982, es un discjòquei e un productor de musica electronica turc. En Occitània, foguèt revelat fin 2016 per sa represa del títol *Tuesday* de 2014 del rapaire american ILoveMakonnen, tròç cantat en anglés per la cantaira americana Danelle Sandoval.
Zinno

**Zinno** foguèt un grop musical efemèr de synthpop bèlga fondat en 1985 per Frédéric Jannin e Jean-Pierre Hautier, ambe tanben Dan Lacksman del grop Telex, e ambe per coristas Maurane e B.J. Scott. En Occitània, son coneguts per lor tube *What's your name?* basat sus l'univèrs sonòr dels films de James Bond.
Manau

**Manau** es un grop de rap francés de París (França) s'inspirant de la cultura celtica, fondat en 1998 pel cantaire d'origina bretona per sa maire **Martial Tricoche** ambe Cédric Soubiron. Lor titol *La Tribu de Dana*, basat sus un escapolon de la cançon tradicionala bretona *Tri Martolod*, foguèt numèro 1 de las vendas de singles en França en 1998.

## Cançons mai conegudas
* *La Tribu de Dana* (1998, ambe Hervé Lardic, basat sus l'aire tradicional breton *Tri Martolod*)
* *Panique celtique* (1998)
* *Mais qui est la belette* (1998, basat sus l'aire tradicional *La jument de Michao*)
* *L'avenir est un long passé* (1999)
* *La confession* (1999)
* *Tout le monde a besoin de tout le monde* (2000)
Bazardüzü

**Bazardüzü** o lo **Mont Bazardüzü** (en azèri: *Bazardüzü dağı*, en rus: *Базардюзю*) es una montanha de Caucàs situada sus la frontiera entre Azerbaitjan e Russia. Es lo punt culminant d'Azerbaitjan, amb  m d'altitud. Es lo punt pus meridional de Russia.

## Nòtas e referéncias


## Ligams extèrnes
R-14 Chusovaia

[thumb|right|[Fotografia d'un missile R-14 en 1977.]]

Lo **R-14 Chusovaia** (*SS-5 Skean* dins la classificacion OTAN) es un missile de portada intermediària sovietic de la Guerra Freja. Entrat en servici en 1961, aviá una portada de  a  km e podiá embarcar una ogiva nucleara. La produccion fuguet de  exemplars e lo R-14 Chusovaia formet una partida importanta de las fòrças nuclearas sovieticas en Euròpa. Fuguet remplaçat entre 1978 e 1984 per lo RSD-10 Pionnier, mai precís, çò que fuguet a l'origina de la crisi daus euromissiles. Lo darrier exemplar fuguet desmantelat en 1989.

## Liams intèrnes

* Missile.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Dinastia Antonina

La **Dinastia Antonina** es una dinastia imperiala romana que reinèt de 96 a 192 apC e que se compausa de sèt emperaires liats entre elei per de liames matrimoniaus e adoptius complèxes (Nerva, Trajan, Adrian, Antonin lo Piós, Lucius Verus, Marc Aurèli e Commòde). Aqueu periòde, dich « sègle deis Antonins », es sovent considerat coma l'edat d'aur de l'Empèri Roman gràcias a una situacion politica, militara e economica relativament establa.

## Liames intèrnes

* Empèri Roman.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Anne Fraisse, *Les Antonins : de Trajan à Commode*, París, Ellypses, 2022, 445 p

## Nòtas e referéncias
Filosofia indiana

La **filosofia indiana** es un ensemble de sistèmas filosoficas originàrias d'Índia. Es classicament organizada en dos ensembles distints. Lo premier es format per lei filosofias *astika* que reconoisson l'autoritat dei tèxtes vedics e que constituïsson lei brancas filosoficas de l'indoïsme. Lo segond es format per lei filosifias *nastika* que refusan l'autoritat dau Veda. Pus eterogenèas, incluson de tradicions eissidas dau *[[Carvaka]]*, de l’*[[ajivika]]*, dau jaïnisme e dau bodisme.

La filosofia indiana antica e medievala s'interessèt fòrça a l'ontologia, a la metafisica, a la conoissença, a l'epistemologia e a l'axiologia. Una partida de sei diferents corrents son encara fòrça actius. Per exemple, lo iòga es un corrent filosofic estacat a l'indoïsme.

## Liames intèrnes

* Filosofia.
* Índia.
* Indoïsme.
* *[[Veda]]*.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Louis Frédéric, *Dictionnaire de la civilisation indienne*, Robert Laffont, 1987, 1276 p.

## Nòtas e referéncias
Mouchnice

**Mouchnice** (ancianament *Muchnice*; *Mauchnitz* en alemand) es un vilatge de la Republica chèca, dins lo pargue natural del  Ždánický les, a 10 km de la ciutat de Koryčany. Administrativament, es dins lo districte de Hodonín de la region de Moravia del Sud (fins al 1èr de genièr de 2007 aparteniá al districte de Vyškov).

## Nom
Lo nom del vilatge èra basat sul nom personal *Muchna* (o *Múchna* l'ortografia medievala marcava pas la quantitat vocalica). Lo nom *Muchna* èra una forma domestica d'un dels noms *Mutyně*, *Mutina*, *Mutěj*, *Mutiš*, lo nom *Múchna* èra un derivat del nom *Múcha,* identic amb lo comun *múcha* – "mosca". Lo nom del vilatge èra a l'origina lo nom de sos abitants, *Muchnici* / *Múchnici*, e significava "Muchnovi/pòble Múchnovi". Gramaticalament, Mouchnice es femenin plural: en chèc se ditz “Mouchnice jsou obec” (Mouchnice son una comuna).

## Istòria
La primièra mencion escricha del vilatge es de 1350, quand Elizabeth de Mouchnice concediguèt una partida de Mouchnice a sos filhs Markvart e Velík. Fins a 1852, Mouchnice èra devesida dins lei partidas autonòmas de Bučov e de Koryčany. Lo vilatge foguèt tocat per dos grands incendis en 1822 e 1861. Los registres de proprietat locals son servats dempuèi 1653 .

## Galariá de fòtos

Fichièr:Budova skoly Mouchnice.JPG|ligam=Soubor:Budova_skoly_Mouchnice.JPG|alt=Bývalá budova školy (2007)|Ancian bastiment escolar (2007)
Fichièr:Mouchnice-pomnik.jpg|ligam=Soubor:Mouchnice-pomnik.jpg|alt=Pomník padlým v 1. světové válce (2008)|Monument als mòrts dins la Primièra Guèrra Mondiala (2008)
Fichièr:Mouchnice-deska-hubr.jpg|ligam=Soubor:Mouchnice-deska-hubr.jpg|alt=Pamětní deska Cyrilu Žižlavskému a Ondřeji Hubrovi (2007)|Placa memoriala a Cyril Žižlavský e Ondřej Huber (2007)


### Referéncias
Franz Ferdinand

**Franz Ferdinand** es un grop de ròck anglés d'Escòcia, fondat de cap 2001 a Glasgow (Escòcia). Es compausat del cantaire e guitarrista anglés Alex Kapranos, de Robert « Bob » Hardy, de Dino Bardot, de Julian Corrie e de Audrey Tait a la batariá (qu'a remplaçat en 2021 l'Escocés Paul Thomson). En Occitània, son estats descobèrts en 2004 ambe lor tube *Take Me Out*.

En 2015, se son associats al duò american Sparks per un album comun, **FFS** (Franz Ferdinand and Sparks).

## Discografia
* 2004 : *Franz Ferdinand*
* 2005 : *You Could Have It So Much Better* 
* 2009 : *Tonight: Franz Ferdinand* 
* 2013 : *Right Thoughts, Right Words, Right Action* 
* 2015 : *FFS* (ambe Sparks)
* 2018 : *Always Ascending* 
* 2025 : *The Human Fear*

## Cançons mai conegudas en Occitània
* *Take Me Out* (2004)
* *Do You Want To* (2005)
* *Ulysses* (2008)
* *No you girls* (2009)
* *Billy Goodbye* (2021)
* *Curious* (2022)
* *Audacious* (2024)
Democracia liberala

La **democracia liberala** es una forma de democracia representativa que fonciona segon lei principis dau liberalisme. Es caracterizada per d'eleccions liuras, justas e concurrencialas entre plusors partits politics distints, una separacion dei poders au sen de cada branca dau govèrn, un respècte dau concèpte d'Estat de drech e una proteccion dei libertats e dei drechs fondamentaus de cada individú. Aqueleis elements son sovent integrats dins una constitucion que definís lo foncionament deis institucions e lo contracte sociau. Au començament dau sègle XXI, la democracia liberala èra lo sistèma politica de referéncia de la màger part dei país desvolopats.

## Liames intèrnes

* Democracia.
* Liberalisme.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Serge Berstein (dir.), *La démocratie libérale*, Presses Universitaires de France, 1999.
* **[[francés|(fr)]]** Philippe Nemo, *Histoire des idées politiques*, Presses Universitaires de France, 1998.

## Nòtas e referéncias