Comans

[thumb|right|Extension dau territòri coman a son apogèu vèrs [1200.]]

Lei **Comans** (tanben dichs **Kipchaks** ò **Polovtses**) son un pòble nomada de l'estèpa eurasiatica que visquèt de la vau de Danubi au Lac Balkhash entre lei sègles IX e XIII. Participèron ai guèrras còntra lei Pechenègs avans de menar d'incursions còntra lei reiaumes sedentaris d'Euròpa Orientala e d'Asia Centrala. Desvolopèron tanben d'activitats comercialas amb lei marchands italians a partir dei comptadors de Crimèa. Agantèron son apogèu au començament dau sègle XIII après la presa e lo pilhatge de Kiev mai se dispersèron rapidament après aquela victòria, victimas deis invasions mongòlas. Lei subrevivents foguèron integrats e pauc a pauc assimilats ai pòbles d'Euròpa Orientala e d'Asia Centrala, especialament en Ongria e en Romania.

## Istòria

[thumb|right|Pintura murala representant un combat entre [Ongria|Magiars e Comans.]]

Lei Comans serián originaris de la Siberia Orientala e aurián migrat, dins lo corrent dau sègle IX, en direccion de l'oèst vèrs la vau bassa de Vòlga. Puei, serián arribats en Euròpa Orientala durant lo sègle XI. Durant aqueu periòde, èran associats ai Kimeks, un pòble turc installat entre Ob e Irtysh. Pasmens, se separèron vèrs 1050 e lei Comans ataquèron lei Pechenègs, un autre pòble nomada, per s'installar sus un territòri anant de la Mar Negra a Irtysh. A la diferéncia d'autrei pòbles de l'estèpa, fondèron pas un khanat unificat mai gardèron au contrari una organizacion tribala mantenent l'autonòmia dei khans locaus.

De la fin dau sègle XI au començament dau sègle XII, intrèron en guèrra còntra Kwarezm, la dinastia dei Karakhanidas, la Rus' de Kiev e lei Magiars. Segon un mecanisme frequent dins l'istòria dei pòbles nomadas, adoptèron pauc a pauc de trachs culturaus eissits deis Estats sedentaris atacats e se convertiguèron a l'islam ò au cristianisme au contacte dei pòbles d'Asia Centrala e d'Euròpa Orientala. Puei, lei tribüs occidentalas participèron largament ai guèrras civilas que minèron la Rus' de Kiev. En particular, en 1203, participèron a la presa e au pilhatge de Kiev. Lei Comans agantèron alora son apogèu amb una extension fins a la vau bassa de Danubi. Dins aquò, tre leis ans 1220, deguèron faciar l'avançada dei Mongòls.

En fàcia de l'amplor de la menaça, lei Comans s'alièron amb de principats rus mai foguèron batuts mai foguèron esquichats a la batalha de Kalka en 1223 per leis armadas de Jebe e Subotai. Puei, entre 1238 e 1241, lei Comans foguèron vencuts per leis òrdas de Batu. Après la pèrda de son territòri, se dispersèron dins plusors regions d'Euròpa Orientala e d'Asia Centrala. En particular, de grops importants se mesclèron amb lei Tatars de Crimèa, lei Nogaïs, lei Bachkirs e lei Cazacs. A l'oèst, foguèron invitats per lo rèi d'Ongria dins lei regions dau nòrd-èst dei Balcans. I participèron a la fondacion dei principats de Moldàvia e de Valaquia.

## Organizacion

thumb|right|Masca de combat coman.

Lei Comans son mau coneguts e èran probablament pauc nombrós. De mai, après sa desfacha còntra lei Mongòls, foguèron rapidament assimilats per d'autrei pòbles. Per aquelei rasons, an laissat pauc de vestigis arqueologics. Segon lei tèxtes per d'autors dau periòde, èran relativament similars ais autrei pòbles de l'estèpa. Lei cavaus, lei tendas de feutre e una importanta activitat de norrigatge permetent de produrre de carn, de lach e de fromatges èran lo centre de lor societat. A la guèrra, lei cavaliers armats d'un arc composit tenián un ròtle important. De particularitats culturalas notadas èran lo pòrt de mascas de proteccion durant lei combats e de la mostacha per leis òmes.

La lenga parlada per lei Comans es descricha coma una mena de turc. Foguèt fòrça utilizada en Crimèa per lei cambis amb lei marchands italians. En particular, un document escrich dins aquela lenga, lo *[[Codex Cumanicus]]*, es conservada a la Bibliotèca Marciana de Venècia. De mai, aquela influéncia economica s'obsèrva dins la toponomia dei país d'Euròpa de l'Èst. Pasmens, lo coman dispareguèt au començament dau sègle XX.

## Religion

Lei Comans se convertiguèron a l'islam e au cristianisme en causa de la multiplicacion dei contactes amb leis Estats sedentaris e de sei marchands. Lo cristianisme se difusèt ainsi dins lei tribüs occidentalas a partir dau sègle XI e un clergat important existiá en 1120. L'islamizacion dei Comans d'Asia Centrala comencèt au sègle XII. Pasmens, la conversion dei Comans au monoteïsme èra pas acabat coma o mòstran lei funeralhas paganas celebradas en 1241 en onor d'un cap coman au servici de l'Estat latin de Constantinòble.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* *[[Codex Cumanicus]]*.
* Empèris nomadas.
* Estèpa.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Balard e Alain Ducellier, *Migrations et diasporas méditerranéennes (Xe -XVIe siècles)*, Actes du Colloque de Conques (octòbre de 1999), Publications de la Sorbonne, 2002.
* **[[francés|(fr)]]** Bernard Le Calloc'h, *Des asiatiques en Hongrie : Khazars, Kabars et Alains*, L'Harmattan, 2013.
* **[[francés|(fr)]]** Robert de Clari, *La Conquête de Constantinople*, Bibliothèque de la Pléiade, « Historiens et Chroniqueurs du Moyen Age », Gallimard, 1952.
* **[[anglés|(en)]]** Peter B. Golden, *Nomads and their Neighbours in the Russian Steppe : Turks, Khazars and Quipchaqs*, Ashgate, 2003.
* **[[anglés|(en)]]** András Pálóczi-Horváth, *Pechenegs, Cumans, Iasians : steppe peoples in medieval Hungary*, Corvina, 1989.
* **[[anglés|(en)]]**  István Vásáry, *Cumans and Tatars : Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365*, Cambridge University Press, 2005.

### Nòtas e referéncias