open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oquinavan

L**'oquinavan** (autonim: 沖縄口 *uchināguchi*) es la lenga indigèna parlada sus dins lo sud de la illa d'Oquinava. Amb aperaquí 984 285 locutors, aquesta lengua es amenaçada.

## Classificacion
L'oquinavan es una lengua de la familha japonica, del grop ryukyuano. Es pròche del conigami, parlado dins lo nòrd d'Oquinava.

## Referéncias


## Vejatz tanben

### Autres articles

* Lista de lengas del Mond

* Lengas per familha

### Ligams extèrnes

* Ethnologue : http://www.ethnologue.com/language/ryu
* Glottolog : http://glottolog.org/resource/languoid/id/cent2126
* OLAC : http://www.language-archives.org/language/ryu
* Linguasphere :
** http://www.hortensj-garden.org/index.php?tnc=1&tr=lsr&nid=45-CAC-ai
** http://www.hortensj-garden.org/index.php?tnc=1&tr=lsr&nid=45-CAC-aj
** http://www.hortensj-garden.org/index.php?tnc=1&tr=lsr&nid=45-CAC-ak
** http://www.hortensj-garden.org/index.php?tnc=1&tr=lsr&nid=45-CAC-al
* WALS : https://wals.info/languoid/lect/wals_code_ryu
* ELP : http://www.language-archives.org/language/ryu
Weisshorn

[thumb|right|[Fotografia de Weisshorn en 2006.]]

**Weisshorn** ( m) es una montanha deis Aups situada en Valés. Es un pic piramidau principalament compausat de gneis que fa partida d'un ensemble montanhós constituït per d'autrei cimas aupencas importantas coma Zinalrothorn ( m), l'Ober Gabelhorn ( m) e Cervin ( m). Separa lei vaus de Zermatt e d'Anniviers. Sa premiera ascension aguèt luòc en 1861 e foguèt l'òbra dau fisician John Tyndall, de Johann Joseph Bennen e d'Ulrich Wenger.

## Liames intèrnes

* Aups.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Eròdes

**Eròdes** es un antroponim palestinian:
* Eròdes lo Grand, darrièr rei dels judieus
* Eròdes Antipas, tetrarca
Armia Krajowa

**Armia Krajowa (AK)** - organizacion conspirativa polonesa, combatent contra lo Tresen Reich e l'URSS, fondada lo 14 de febrièr de 1942. "Armia Krajowa" es una partida integrala de las Fòrças Armadas Polonesas, subordonada al Comandant en Cap. La mai granda operacion militara de Armia Krajowa foguèt l'accion Burza e dins son encastre l'insurreccion de Varsòvia. L'objectiu estrategic, pasmens pas realizat de l'AK èra de realizar un insurreccion generala en Polonha ocupada, dins la darrièra fasa de la Dusau Guèrra Mondiau. Foguèt dissolguda lo 19 de genièr de 1945.

## Los comandants

## Nombre de membres
Al moment de l'apogèu, Armia Krajowa comptava 390 000 membres.

## Ligams extèrnes

### Nòtas e referéncias
Douglas MacArthur

thumb|right|Retrach de Douglas MacArthur.

**Douglas MacArthur** (26 de genier de 1880, Little Rock – 5 d'abriu de 1964, Washington) es un generau estatsunidenc famós per son ròtle durant la Segonda Guèrra Mondiala e durant la Guèrra de Corèa.

Nascut dins una familha de militars d'Arkansas, Douglas MacArthur intrèt dins l'acadèmia de West Point en 1899. A sa sortida quatre ans pus tard, venguèt sosluòctenent dins l'engèni. Realizèt plusors missions en Asia e en Mexic avans la Premiera Guèrra Mondiala. En 1917, foguèt nomat coronèu e venguèt cap d'estat-major de la 42 division estatsunidenca, unitat que participèt ai combats en França a partir de febrier de 1918. MacArthur se destrièt durant aqueleis operacions e recebèt plusors medalhas. Venguèt generau en junh de 1918 e, après la guèrra, foguèt encargat de la direccion de l'escòla de West Point. Puei, foguèt nomat ai Filipinas avans d'acabar sa carriera coma cap d'estat-major de l'armada de 1930 a 1935.

En julhet de 1941, en causa de l'aumentacion dei tensions entre leis Estats Units e Japon, Roosevelt tornèt integrar MacArthur au servici actiu e li fisèt lo comandament dei fòrças estatsunidencas dei Filipinas. Resistiguèt a l'invasion japonesa de l'archipèu fins a març de 1942. Roosevelt lo nomèt alora comandant dei fòrças aliadas dau sud-oèst de l'Ocean Pacific. Durant aqueu periòde, MacArthur s'opausèt sovent a l'estrategia de l'amirau Chester Nimitz que comandava lei flòtas aliadas en l'Ocean Pacific. Coma leis Estats Units avián lei ressorsas per seguir lei doas estrategias, MacArthur poguèt aplicar seis idèas. Aguèt ansin un ròtle important dins la destruccion dei fòrças japonesas dins leis illas dau sud e ai Filipinas. En 1945, foguèt nomat cap de totei lei fòrças aliadas dau teatre pacific e dirigiguèt leis armadas d'ocupacion de Japon.

En 1950, recebèt la direccion dei tropas dei Nacions Unidas, principalament compausadas de tropas estatsunidencas, en Corèa. I organizèt lo desbarcament d'Incheon que menèt a la destruccion de la màger part de l'armada nòrd-coreana. Dins aquò, MacArthur foguèt susprés per la còntra-ofensiva chinesa. Per restablir sei posicions, demandèt d'atacas nuclearas còntra lo territòri chinés. Aquò inquietèt lo president Truman que preferiguèt remplaçar MacArthur per lo generau Ridgway en abriu de 1951. Fins a sa mòrt, MacArthur demorèt una personalitat populara ais Estats Units e conselhèt plusors presidents sus leis afaires militars.

## Liames intèrnes

* Guèrra de Corèa.
* Segonda Guèrra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Richard B. Frank, *MacArthur*, Palgrave Macmillan, coll. « Great Generals Series », 2007.

## Nòtas e referéncias
Harrison

**Harrison** es un antroponim anglés e pòt èsser:
* Un nom de familha:
**Anna J. Harrison
**Benjamin Harrison
**George Harrison
**William Henry Harrison
* Un prenom:
**Harrison Ford
Franklin

**Jackson** es un antroponim anglés e pòt èsser:
* Un nom de familha:
**Aretha Franklin
**Benjamin Franklin
**Miles Franklin
**Rosalind Franklin
* Un prenom:
**John Franklin Enders
**Robert Franklin Gish
**Franklin Pierce
**Franklin Delano Roosevelt
Timothée Chalamet

**Timothee Hal Chalamet** (Nòva York, 27 de decembre de 1995) es un actor american. Chalamet comencèt sa carrièra tre l'adolescéncia dins de produccions de television, apareissent dins la seria dramatica *[[Homeland]]* en 2012.

Coma se pòt supausar vist son nom, es d'origina occitana (Auvèrnhe e Daufinat) per son paire, e dins son enfància passèt quitament las vacanças dins l'ostal familial al Chambon.

## Ligam extèrne
* Timothée Chalamet - IMDb
Głogów

**Głogów** (*Głogůw* en silesian, *Glogau* en alemand) es una vila polonesa situada dins lo voivodat de Bassa Silèsia. La vila a
62 886 abitants. Es coneguda per sa mina de coire.

## Geografia

La vila es situada en riba d'Oder dins la region istorica de Bassa Silèsia. Se trapa a aperaquí 100 quilomètres al nòrd-oèst de la capitala regionala, Wrocław.

La gara de Głogów se trapa sus la linha ferroviària de la gara centrala de Wrocław a Szczecin, a la crosada amb la linha de Łódź a la frontièra alemanda prèp de Zasieki.
Los Adolins

**Los Adolins** qu’ei ua anciana comuna de Gasconha, en Occitània, suprimida en 1822 per la Republica francesa, qui l’administrava dens lo departament de Gers.

## Istòria
Los Adolins qu'èran de la comunautat de Masseuva dinc a 1769, quan e vadon ua comunautat independenta, puish una comuna deu canton de Masseuva.

En 1822, la comuna qu’ei suprimida. La mei grana part qu’ei reünida a Belagarda e Los Adolins, la mei petita a *Pis-Bajon* qui estó mei tard partejada enter Belagarda e Los Adolins e Besuas e Bajon.

## Toponimia
Las atestacions modèrnas de la comuna son *Adolins* o *Adoulins*. Totun, lo nom gascon qu'ei plan **Los Adolins**.
Industria miniera

[thumb|right|Mina d'[aur en Austràlia.]]

L’**industria miniera** es lo sector economic que gropa leis activitats de prospeccion e d'esplecha dei minas en vista de produrre de de materiaus combustibles, de mineraus, de metaus ò de pèiras preciosas. Es una fònt importanta de revenguts dirèctes e indirèctes mai pòu tanben engendrar de pollucions grèvas de l'aiga, de l'aire, dau sòu e deis ecosistèmas, de riscs per lei construccions umanas e de rivalitats per lo contraròtle dei ressorsas. Per aquelei rasons, la màger part deis Estats enquadran leis activitats minieras per una legislacion especifica.

## Liames intèrnes

* Metallurgia.
* Mina.
* Minerau.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Antanas Smetona

**Antanas Smetona** (nascut lo 10 d'agost de 1874 a Užulėnis, mòrt lo 9 de genièr de 1944 a Cleveland) -   politician, activista social, president de Lituània dos còps (1919-1920; 1926-1940), paire de l'independéncia lituana e eròi nacional. Ideològ del nacionalisme lituanian.
Que't pòdes fotre, gran! (slang politic polonés)

**Que't pòdes fotre, gran!** ("Spieprzaj, dziadu!") – Las paraulas prononciadas per Lech Kaczyński après s'èsser embarcat dins sa veitura après la fin de la reünion electorala al canton de las carrièras Steel e 11 de novembre a Varsòvia, Praga-Nòrd, en novembre de 2002, abans lo segond torn de las eleccions a la presidéncia de la capitala de Varsòvia. L'objectiu de la demission èra de silenciar lo participant de la reünion que l'insistiguèt. La frasa es incorrecta amb la gramatica de la lenga polonesa.

## Lo cors de la conversacion
La demission foguèt dirigida per lo candidat a la presidéncia de l'epòca. Varsòvia a un participant a una amassada electorala qu'acusa Lech Kaczyński que los politicians van d'un partit a l'autre coma de ratas. **Òme mai vièlh**: Lo partit que cambiatz, corratz coma de rats!

**Lech Kaczyński**: Que't pòdes fotre, gran! Oh, que't dirai!

**Òme mai vièlh**: "Que't pòdes fotre, gran?" Sire, perque as paur de la vertat!

**Lech Kaczyński**: [dins la veitura, per la pòrta remandada] Que't pòdes fotre, gran!!

**Òme mai vièlh**: (als jornalistas) Mas coma se pòt dire: "Que't pòdes fotre, gran!"? Ai demandat polida a l'òme

## Ligams extèrnes

### Nòtas e referéncias
Piroxène

Lei **piroxènes** (var. **piroxèns**) son una familha de mineraus, compausats de silicats de fèrre, de magnèsi, de calci e eventualament d'alumini, que son de constituents importants dei ròcas eruptivi (basalt, peridotita, andesita) e metamorfiqui (eclogit, granulita). Son aparentats ai anfibòlas.

## Ligams intèrnes

* Plagioclasi

## Bibliografia

* Jean-Paul Poirot, L'encyclopédie des minéraux, Naranaya Press, 2002.
Verd paradís

***Verd paradís*** es una tièra de recuèlhs de contes en pròsa escriches per Max Roqueta, reünits en sèt volums, que los primièrs dos foguèron publicats en 1962 e 1974 respectivament.

Acampa 71 contes, valent a dire gaireben tota l'òbra en pròsa de Roqueta fòra de sos romans. Se considèra coma lo cap d'òbra de l'autor e mai coma una òbra màger de la pròsa occitana del segle XX.

Foguèt revirada al francés en 1980 puèi a d'autras lengas coma l'anglés (en 1995), lo catalan (en 2006), lo bulgar, l'alemand, lo neerlandés.

## Ligams extèrnes

* Presentacion de l'òbra sul portal Canopé
* Presentacion de l'òbra sul site  de l'Associacion Max Roqueta
* Presentacion de l'òbra sus l'Enciclopèdia Larousse
Them

**Them** es un grop ròck anglofòn d'Irlanda del Nòrd format en 1964.

**Them** es sustot conegut per aver creat la cançon populara *Gloria*. **Them** a agut Van Morrison coma compositor e cantaire pendent dos ans. De 1964 a 1966, en dos albums, **Them** s'impausèt coma l'un dels grops de *rhythm and blues* los mai influents de son epòca.

## Discografia
* 1965 : *The Angry Young Them*
* 1966 : *Them Again*
* 1967 : *Belfast Gypsies*
* 1968 : *Now and "Them"*
* 1968 : *Time Out! Time in for Them* 
* 1969 : *Them*
* 1970 : *Them in Reality*
* 1979 : *Shut Your Mouth*

## Referéncias
Nerinhèi

**Nerinhèi** (*Nérigners* o *Nérignet* en francés) es una anciana comunautat d'Auvèrnhe, uèi dins la comuna de Baiet (departament d'Alèir).

Es fusionada amb Martilhèi en 1794 e las doas comunas son reünidas a Baiet en 1807.
## Toponimia
Deformacion de *Liriniacum*, *Neriniacum* puèi *Nérignet* o *Nérigners* e quitament *Nerignez* sul cadastre napoleonenc. Seguissèm Viciacum > Vichèi en propausar Neriniacum > Nerinhèi.
Martilhèi

**Martilhèi** (*Martilly* o *Martilhet* en francés) es una anciana comuna d'Auvèrnhe, uèi dins la comuna de Baiet (departament d'Alèir).

Annèxa Nerinhèi en 1794 e las doas comunas son reünidas a Baiet en 1807.
## Toponimia
Evolucion de *Martiliacum*, *Martilhet* o *Martilhat* o *Martilly*. Seguissèm Viciacum > Vichèi en propausar Martiliacum > Martilhèi.
Tèspies

**Tèspies** (en grèc ancian : Θεσπιαί) èra una ciutat grèga antica de Beocia situada entre Tebas e lo mont Elicon. Un festenal literari s'i teniá cada quatre ans. Èra tanben celebra per lo culte rendut a Eròs.
Lac de Laach

[thumb|right|[Fotografia aeriana dau Lac de Laach.]]
[thumb|right|[Mapa topografica dau Lac de Laach e los sieus environs.]]
thumb|right|Mapa paisatgica de Vordereifel.

Lo **Lac de Laach** es un lac volcanic situat en Alemanha dins la region d'Eifel. D'una superficia de 3,33 km², a una forma mai ò mens redonda e una prefondor maximala de 51 m. Correspònd a una caldera que se formèt vèrs  avC après una erupcion explosiva marcat per l'emission de 5 a 6 km3 de magma fonolitic. Uei, la region demòra d'una activitat sismica reducha e d'elements geologics semblan d'indicar de remontadas de magmas cauds entre 10 e 45 km de prefondor. Istoricament, la region dau lac es pauc poblada mai, au sègle XI, una abadiá foguèt fondada sus sei ribas. Uei, lo lac es vengut un luòc toristic.

## Liames intèrnes

* Caldera.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Emil Kraepelin

[thumb|right|Emil Kraepelin vèrs [1920.]]

**Emil Kraepelin** (15 de febrier de 1856, Neustrelitz - 7 d'octòbre de 1926, Munic) es un psiquiatre alemand considerat coma lo fondator de la psiquiatria scientifica modèrna. En particular, es l'autor d'una classificacion dei malautiás mentalas, establida en foncion de critèris clinics objectius (importància relativa, evolucion, estadi finau...), qu'es totjorn utilizada a l'ora d'ara. Sei recèrcas medicalas s'interessèron fòrça ai trèbols bipolars e a l'esquizofrenia mai participèt a la descripcion d'autrei patologias coma la malautiá d'Alzheimer. Desvolopèt tanben una teoria de l'interpretacion dei pantais e una vision eugenista de defensa de « l'igièna de la raça ».

## Liames intèrnes

* Esquizofrenia.
* Psiquiatria.
* Trèbol bipolar.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Thierry Haustgen e Jérémie Sinzelle, *Biographie Emil Kraepelin (1856-1926)*, Annales Médico-Psychologiques, 2011.

## Nòtas e referéncias
Hernando de Soto

**Hernando de Soto** (1496 ò 1497, Extremadura - 21 de mai de 1542, Arkansas) es un *[[conquistador]]* espanhòu.

Nascut dins una familha nobla mai paura d'Extremadura, embarquèt per America en 1514. Sota la direccion dau governador Pedro Arias Dávila, participèt a la conquista de Panamà. Puei, s'engatjèt dins l'armada de Francisco Pizarro e participèt a la conquista de l'Empèri Inca durant leis ans 1530.

Vengut riche, de Soto se maridèt amb Inés de Bobadilla, la filha de Pedro Arias Dávila, e integrèt ansin l'aristocracia auta. En 1539, interessat per lei racòntes de l'expedicion de Pánfilo de Narváez en America dau Nòrd, decidèt d'organizacion una expedicion novèla dins la region en vista de cercar d'aur e un passatge vèrs la « mar dau Sud » qu'auriá permés d'arribar en China. De 1539 a 1542, explorèt ansin lo sud-èst deis Estats Units actuaus e descurbiguèt la vau de Mississipí. Moriguèt durant aquela exploracion en causa d'una malautiá.

Solament 300 òmes subrevisquèron a aquela expedicion sus un efectiu iniciau de 700. Pasmens, l'expedicion de Soto aguèt de consequéncias importantas en America dau Nòrd. Premier, lei contactes ostils entre Espanhòus e Amerindians dictèron largament lo debanament deis expedicions seguentas. Puei, de cavaus e de pòrcs s'escapèron durant lo viatge. S'adaptèron ai condicions localas e formèron de populacions fèras que foguèron en partida domesticadas per lei pòbles indigèns. Enfin, lo lòng trajècte deis Europèus dins la region i favorizèt la difusion de malautiás europèas que decimèron lei populacions localas.

## Liames intèrnes

* Conquistador.
* Mississipí.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Lawrence A. Clayton, Vernon J. Knight e Edward C. Moore, *The de Soto Chronicles. The Expedition of Hernando de Soto to North America in 1539–1543*, University of Alabama Press, 1993

## Nòtas e referéncias
Civilizacion zapotèca

[thumb|right|[Fotografia dei vestigis de Monte Albán.]]

La **civilizacion zapotèca** es una civilizacion mesoamericana que se desvolopèt dins la vau d'Oaxaca dau sègle VI avC au sègle XVI apC. Estructurada a l'entorn d'un sistèma de castas, lei Zapotècs èran una societat urbanizada qu'aviá lo mestritge de l'escritura e un nivèu tecnologic relativament avançat dins la region. Lei vilas de Monte Albán, de Teozpotlan e de Mitla èran sei centres principaus mai aperaquí 200 vilas son estadas identificadas per leis arqueològs. Avián una religion politeïsta centrada sus de divinitats similaras a aquelei d'autrei pòbles mesoamericans e que necessita probablament de sacrificis umans. Pasmens, lo culte dei rèires i ocupava tanben una plaça importanta.

Istoricament, lei Zapotècs establiguèron de relacions amb leis autrei pòbles mesoamericans e leis Olmècs e lei Maias aguèron una certana influéncia sus lo desvolopament de sei crèires religiós. Pasmens, intrèron tanben en conflicte amb leis estats establits au nòrd de la vau d'Oaxaca. Conoguèron son apogèu entre lei sègles III e VII apC. Après aqueu periòde, abandonèron lo site de Monte Albán, probablament en causa d'una manca de ressorsas. Puei, foguèron envaïts per lei Mistècs. Aquò entraïnèt una tiera de guèrras que s'acabèron per una aliança entre l'aristocracia dei dos pòbles vèrs 1280. Lo territòri zapotèc foguèt finalament conquistat per leis Espanhòus entre 1522 e 1527 mai de revòutas importantas aguèron luòc en 1550, en 1560 e en 1715. Durant aqueu periòde, lei Zapotècs perdiguèron pauc a pauc sei tradicions estatalas mai gardèron una cultura pròpria. En 2020, lei lengas zapotècas èran ansin encara parladas per  personas en Mexic.

## Liames intèrnes

* Mesoamerica.
* Mistècs.
* Monte Albán.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Neoexpressionisme

thumb|right|Exemple de pintura neoexpressionista.

Lo **neoexpressionisme** es un movement artistic aparegut en Euròpa Occidentala e, dins una mendra mesura, ais Estats Units a la fin deis ans 1970 en reaccion a l'art conceptuau e l'minimalista. Sei tenents revendican un retorn a una pintura figurativa en adoptant un estil fòrça emotiu e una iconografia provocatritz. Lor objectiu es de tornar venir a una expression subjectiva, materiala e gestuala de la pintura. Aqueu corrent dominèt lo mercat de l'art occidentau durant leis ans 1980 avans de declinar. Lei movements Transavantgarde (Itàlia), Junge Wilde (Alemanha) e Figuration Libre (França) son lei corrents neoexpressionistas principaus dau periòde.

Lo neoexpressionisme foguèt fòrça criticat en causa de la volontat de mai d'un artista estacat au movement de concebre d'òbras principalament destinadas au mercat de l'art. L'antifeminisme e l'antiintellectualisme de certanei figuras dau movement foguèron tanben l'objècte de criticas.

## Liames intèrnes

* Expressionisme.
* Pintura.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Graham Thompson, *American Culture in the 1980s*, Edinburgh University Press, 2007.

## Nòtas e referéncias
Saussa de sòja

thumb|right|Saussa sòja.

La **saussa de sòja** (var. **salsa de sòja**) es una saussa d'origina chinesa producha per fermentacion de proteïnas vegetalas. Apareguda vèrs 200 avC, se difusèt en Asia Orientala e en Asia dau Sud-Èst onte venguèt un condiment apreciat. En China e en Corèa, es tradicionalament fabricada a partir de grans de sòja mai existís una varianta importanta en Japon qu'es producha a partir d'una mèscla de grans de sòja e de blat. Es un liquid de color ambrada, brunèla ò rogenca, mai ò mens sorn. Contèn fòrça acids aminats liures e a un gost marcat e salat que permet de relevar la sabor dau ris blanc. Descubèrta per leis Europèus a la fin dau sègle XVII, la saussa sòja se difusèt en Occident amb la multiplicacion dei contactes entre Euròpa e l'Extrèm Orient.

## Liames intèrnes

* Sòja.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Partit unic

Un **partit unic** es un partit politic que tèn legalament, e de còps constitucionalament, lo monopòli de l'activitat politica au sen d'un Estat. Aquò mena a la concentracion dau poder entre lei mans dei caps dau partit e limita fòrça lei mejans d'expression deis oposicions politicas. De mai, en certanei cas, lo partit unic pòu formar una autoritat reconeguda au sen de l'Estat e assegurar de foncions estatalas (« partit-Estat »). Per aquelei rasons, lei regims de partit unic son generalament considerats coma dictaroriaus. Lo tèrme de partit unic es tanben utilizat per designar la situacion d'Estats ont un partit especific assegura, per la lèi ò la constitucion, un ròtle predominant dins lo foncionament deis institucions. Aqueu sistèma empacha pas l'existéncia de partits segondaris que son generalament subordinats au partit principau au sen d'una coalicion oficiala.

Lei regims politics de partit unic foguèron frequents en Africa après la fin de la colonizacion e dins lo blòt sovietic durant la Guèrra Freja. L'objectiu èra d'assegurar l'unitat nacionala per permetre lo desvolopament dau país ò l'avançada de la Revolucion. Dins lei fahcs, aquò menèt sovent a una repression de l'oposicion.

D'un biais pejoratiu, l'expression « partit unic » pòu èsser utilizada per designar un partit dominant la vida politica d'un Estat durant un periòde lòng. Per exemple, foguèt lo cas dau Partit Revolucionari Institucionau que dirigiguèt Mexic de 1929 a 2000. De mai, lo multipartisme es pas una condicion d'existéncia d'un regim democratic car existís de regims dictatoriaus que tolèran l'existéncia de partits d'oposicion dins lo quadre d'una « democracia de façada ».

## Liames intèrnes

* Multipartisme.
* Partit politic.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sistematica

La **sistematica** es una disciplina dei sciéncias naturalas e de l'istòria naturala qu'a per objectiu d'inventoriar leis organismes vivents, actuaus ò dispareguts, per lei descriure d'un biais detalhat (anatomia, fisiologia, ecologia...), lei nomar e lei classar au sen de categorias ierarquizadas (genre, familha, òrdre...). Es una disciplina anciana, apareguda tre l'Antiquitat, qu'a agut una influéncia importanta sus l'aparicion e lo desvolopament d'autrei disciplinas dei sciéncias naturalas coma la botanica, la zoologia ò la micologia. Pasmens, lei sistèmas de classificacion modèrnes son apareguts après la generalizacion dau metòde scientific.

## Rengs sistematics

## Articles connèxes

* Biologia
* Istòria naturala
* Sciéncias naturalas

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Abiogenèsi

L’**abiogenèsi** designa lo procès d'aparicion de la vida a partir de la matèria inanimada. Dins lei recèrcas sus leis originas de la vida terrèstra, es un concèpte que s'opausa a la panespermia e ai mites religiós de la creacion de la vida.

L'estudi modèrne de l'abiogenèsi emergiguèt amb lei descubèrtas dei quimistas dau sègle XIX. Un eveniment decisiu foguèt l'experiéncia de Miller-Urey en 1953. D'efiech, demostrèt la possibilitat de crear de moleculas organicas complèxas a partir de moleculas simplas plaçadas dins de condicions similaras a aquelei de la Tèrra primitiva. Pasmens, divèrsei filosòfs e sabents anteriors a la revolucion scientifica imaginèron de formas d'abiogenèsi. La pus famosa es probable la nocion aristoteliciana de « generacion espontanèa ». Uei, l'abiogenèsi es l'objècte d'estudis destinats a comprendre lei condicions necessàrias a l'aparicion de la vida.

## Liames intèrnes

* Generacion espontanèa.
* Panespermia.
* Vida.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Robert M. Hazen, *Genesis: The Scientific Quest for Life's Origin*, Joseph Henry Press, 2005.

## Nòtas e referéncias
Little Eva

**Eva Narcissus Boyd**, dicha **Little Eva**, es una cantaira anglofòna americana nascuda lo 29 de junh de 1943 a Belhaven en Carolina del Nòrd e mòrta lo 10 d'abril de 2003 a Kinston, en Carolina del Nòrd tanben.

En 1962, sa cançon *The Loco-Motion* se classa no 1 de las vendas de disques als Estats Units.

*The Loco-Motion* es tanben estat représ amb de succès capvath lo monde entièr a la fin de las annadas 1980 per Kylie Minogue.

## Referéncias
Look Sharp!

**Look Sharp!** es lo segond vertadièr album estúdio del grop anglofòn pop ròck suedés Roxette. Es estat enregistrat als estúdios *EMI* a Estocòlme (Suècia) e *Trident* a Londres (Reialme Unit) entre mai e junh de 1988. 

L'album **Look Sharp!** es estat comercializat lo 18 d'octobre de 1988, doas annadas après lor tot primièr album entitolat *Pearls of Passion*, e un an après *Dance passion*, la novèla version adobada del primièr album.  

Aquel album obten una capitada internacionala, classat 1er en Suècia e en Norvègia, mas tanben 23en als Estats Units gràcias a la capitada aciu-delà de *The Look* (single classat numèro 1 en 1989 als Estats Units, n°12 en França), de *Listen to Your Heart* (single el tanben classat numèro 1 als Estats Units), de *Dressed for Success* (classat numèro 4 als Estats Units), e de *Dangerous* (classat numèro 2 als Estats Units). 

Vendut a 9 milions d'exemplars, **Look Sharp!** es considerat coma l'un dels melhors de Roxette.

## Lista de las cançons

# "The Look" (Per Gessle) - 3:57
# "Dressed for Success" (Per Gessle) - 4:09
# "Sleeping Single" (Per Gessle) - 4:37
# "Paint" (Per Gessle) - 3:30
# "Dance Away" (Marie Fredriksson, Per Gessle) - 3:25
# "Cry" (Marie Fredriksson, Per Gessle) - 5:18
# "Chances" (Per Gessle) - 4:57
# "Dangerous" (Per Gessle) - 3:48
# "Half a Woman, Half a Shadow" (Marie Fredriksson, Per Gessle) - 3:35
# "View From a Hill" (Per Gessle) - 3:39
# "(I Could Never) Give You Up" (Per Gessle) - 3:58
# "Shadow of a Doubt" (Marie Fredriksson, Per Gessle) - 4:14
# "Listen to Your Heart" (Per Gessle, Mats MP Persson) - 5:29

## Referéncias
Camoflatge

[thumb|right|[Aranha camoflada sus una flor.]]

Lo **camoflatge** es un metòde de dissimulacion que permet a un organisme ò un objècte de passar per malha en s'escondent dins son environament. D'exemples incluson lei raiaduras dau tigre, lo trelís dei soudats modèrnes ò leis insèctes qu'an l'aparéncia d'una fuelha. La teoria dau camoflatge cuerb lei diferenteis estrategias que son utilizadas per obtenir aqueu resultat. En zoologia, lo camoflatge es generalament fondat sus la color e, pus rarament, sus la forma. En certanei cas, pòu imitar una autra espècia coneguda per son caractèr dangeirós (mosca imitant una vèspa...). Dins lo domeni militar, lei camoflatges dèvon tenir còmpte dei diferents raionaments electromagnetics utilizats per observar lo prat batalhier (visuau, infraroge...).

## Liames intèrnes

* Camoflatge.
* Teoria dau camoflatge.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Cécile Coutin (pref. Jean-Charles de Castelbajac), *Tromper l'ennemi : L'invention du camouflage moderne en 1914-1918*, Éditions Pierre de Taillac, 2012.
* **[[anglés|(en)]]** Peter Forbes, *Dazzled and Deceived: Mimicry and Camouflage*, Yale University Press, 2009.

## Nòtas e referéncias
Pancreàs

Lo **pancreàs** es un organ vitau situat en l'abdomèn  dei vertebrats. Es una glanda annèxa dau sistèma digestiu qu'es exocrina e endocrina. En particular, secreta lo suc pancreatic que participa a la digestion e divèrseis ormonas, deversadas dins lo sang, qu'asseguran de foncions variadas (glucagon, insulina, polipeptid pancreatic...). Lo pancreàs es generalament un organ pichon, solament 70 a 80 g en l'òme, qu'es devesit en plusors partidas diferentas.

## Liames intèrnes

* Digestion.
* Glanda.
* Sistèma digestiu uman.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pelissa

thumb|right|Exemple de pelissa d'animau fèr.

La **pelissa** (var. **borra**, **forradura**, **forrura**, **pèl**, **pelat**, **periça**, **perissa**, **pial**, **piau**) es la pèu deis animaus. Es garnida de peus – pus rarament de peu foletin ò de plumas – que permèton d'assegurar l'isolacion termica de l'organisme. Lo tèrme designa tanben lo materiau obtengut per l'òme après tractament e transformacion d'aquela pèu per l'èsser uman. Utilizadas tre la Preïstòria per fabricar de vèstits, lei pelissas foguèron pauc a pauc remplaçadas per de textils. Venguèron alora d'objèctes de prestigi e de luxe e lor comèrci venguèt una activitat lucrativa fins au sègle XIX. Pasmens, entraïnèt la disparicion de mai d'una populacion d'animaus fèrs. Desenant, es donc una activitat fòrça reglementada en vista de protegir plusors espècias menaçadas de disparicion. D'alternativas, coma la fabricacion de pelissas sinteticas ò la creacion de norrigatges, son tanben aparegudas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sistèma muscular

[thumb|right|Dessenh [anatomia|anatomic dau sistèma muscular uman.]]

Lo **sistèma muscular** es lo sistèma biologic compausat de l'ensemble dei muscles dau còrs d'un animau. Lei muscles son fixats a l'esquelèta per de tendons. Amb l'esquelèta e una partida dau sistèma nerviós, constituís l'aparelh locomotor.

## Liames intèrnes

* Muscle.
* Tendon.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Frances Marion

[thumb|right|Frances Marion en [1918.]]

**Frances Marion** (18 de novembre de 1888, San Francisco - 12 de mai de 1973, Califòrnia), nascuda **Marion Benson Owens**, es una jornalista, escrivana e realizatritz estatsunidenca subretot famosa per sei scenaris de film escrichs dins leis ans 1920-1930. Ganhèt l'Oscar dau melhor scenari adaptat en 1930 per *[[Big House]]* e l'Oscar de la melhora istòria originala en 1932 per *[[Lo Campion (film, 1931)|Lo Campion]]*. D'autrei films de remarca amb un scenari escrich per Frances Marion son *[[La Letra Roja (film, 1926)|La Letra Roja]]* (1926), *[[Lo Vent (film, 1928)|Lo Vent]]* (1928) e *[[Camila (film, 1936)|Camila]]* (1936). Au totau, durant sa carriera, participèt a l'escritura dau scenari de 300 films. En 1946, quitèt Hollywood per escriure de pèças de teatre e de romans.

## Liames intèrnes

* Cinèma.
* Scenari.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Hubert Niogret, « Quelques pionnières américaines », *Positif*, n° 677-678, Institut Lumière-Actes Sud, aost de 2017, pp. 6-7.

## Nòtas e referéncias
Armada de tèrra

[thumb|right|[Carri de combat|Carris de combat d'una fòrça terrèstra.]]

L’**armada de tèrra**, la **fòrça terrèstra** ò lei **fòrças terrèstras** son la branca dei fòrças armadas d'un Estat qu'es encargada de menar lo combat terrèstre. Istoricament, es sovent la compausanta pus anciana dei fòrças armadas d'un país e, numericament, la pus importanta. L'infantariá, la cavalariá, l'artilhariá, l'engèni militar, lei transmissions e la logistica son seis elements principaus mai lei fòrças terrèstras pus sofisticadas pòdon tenir d'autreis elements coma de fòrças especialas ò una aviacion destinada au sostèn sus lo prat batalhier ò au transpòrt d'unitats.

## Liames intèrnes

* Fòrça aeriana.
* Fòrças armadas.
* Marina militara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fòrças armadas

Lei **fòrças armadas** son l'ensemble deis organizacions e mejans militars d'un Estat. Intègran lei diferentei compausantas dei fòrças regularas (fòrças terrèstras, fòrça aeriana, marina militara...) e dei fòrças irregularas (milícias, mercenaris, paramilitars, partisans...). Sa mission premiera es d'assegurar la proteccion de l'Estat e la defensa de seis interès e de son territòri. Pasmens, dins mai d'un país, participan tanben a la mesa en òbra de la politica estrangiera, la seguretat interiora, la seguretat civila, la santat publica ò la proteccion de l'environament.

## Liames intèrnes

* Complèx militaroindustriau.
* Militar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fürher

***Führer*** es un tèrme alemand que significa « cap » ò « guida ». Es subretot famós per aver designat Adolf Hitler durant lo sègle XX coma cap dau partit nazi e dau III Reich. Aqueu títol èra un biais d'inscriure lo principi dau cap, una dimension constitutiva dau faissisme, dins lo foncionament deis institucions dau partit e de l'Estat alemand.

## Liames intèrnes

* Nazisme.
* Tresen Reich.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Khan (títol)

**Khan** (var. **can**) es un títol que significa « dirigent » en mongòl e en turc. Probablament utilizat per lei Jurchens tre lo sègle V, foguèt portat per de caps de clans e de tribüs nomadas de l'estèpa eurasiatica. Lo territòri dirigit per un khan es generalament dich « khanat ».

## Liames intèrnes

* Empèris nomadas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Guèrra psicologica

[thumb|right|Carri gonflable de la [Segonda Guèrra Mondiala destinada a enganar leis Alemands.]]

La **guèrra psicologica** es l'utilizacion de tecnicas psicologicas destinadas a menar l'adversari a pensar qu'es en posicion de feblessa ò qu'a interès d'abandonar lo combat. Mencionada tre l'Antiquitat, per exemple dins leis escrichs de Sun Tsu, la guèrra psicologica prenguèt d'aspèctes fòrça variats segon leis epòcas e lei luòcs (violéncia, propaganda, engana...).

## Liames intèrnes

* Propaganda.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Gérard Chaliand (dir), *La persuasion de masse. Guerre psychologique/guerre médiatique*, Robert Laffont, 1992.
* **[[francés|(fr)]]** Võ Nguyên Giáp, *Guerre de libération. Politique, stratégie, tactique*, Éditions sociales, 1970.

## Nòtas e referéncias
Mesa (geomorfologia)

[thumb|right|[Fotografia d'una mesa en Nòu Mexic.]]

Una **mesa** es un pichon platèu ò una gròssa mota amb una cima plana e de pendas sobdas. Es un relèu tabular caracteristic dei regions aridas format per l'erosion diferenciala e de movements tectonics. Lei pus famosas se situan dins lo sud-oèst deis Estats Units mai i a tanben de mesas dins plusors regions dau monde, especialament en Espanha, en Africa, en Índia, dins la Peninsula Aràbia e en Austràlia. Dins lo Sistèma Solar, de relèus similars son estats identificats a la superficia de Mart.

## Liames intèrnes

* Plan (geografia).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Operacion militara

[thumb|right|Esquèma d'una operacion militara durant la [Guèrra de Kuwait (1990-1991).]]

Una **operacion militara** es una accion planificada menada per de fòrças armadas en vista d'agantar un objectiu. Pòu integrar de plusors dimensions de combat (aerians, terrèstres, maritims...) ò de non-combat (logistics, psicologics...). Lo concèpte es aparegut au començament dau sègle XX amb l'aparicion de la guèrra modèrna e de l'art operatiu.

## Liames intèrnes

* Guèrra.
* Operatica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Chusquea culeou

***Chusquea culeou***  es una espècia de plantas arbustivas perennas de la familha de las *[[Poaceae]]* (Graminèa), apertenent a la sosfamilha de las *Bambusoideae*, los bambós. Es apelada localament *colihue, coligüe* (de mapudungun *kuliw*), *caña colihue, caña coligüe*, o *caña*.

'La creis dins las zònas umidas daus bòscs temperats dau sud de Chile e dau sud-èst d'Argentina.

Sas fuèlhas son lanceoladas, tomentosas e emb una pitita espina sus la poncha. Sa flor es una espija de  color chastanhenc e son fruch es un cariòpse. 'Près aver florit e produit de las granas, la planta morís. Sos rastolhs mesuren sièis metres de nautor, e fogueron utilizadas per las populacions autoctonas per fabricar los mangles de lor lança e los mapuches contunhen a l'utilizar per far l'instrument de musica sonat **. Una de las particularitats d'aquela espècia de *Chusquea* es la soliditat daus rastolhs. 'La florít après de las periòdas plan variablas, que podent esperar 60 ans. La mager partida daus plants d'una region florít en mesma temps. Après la florason e la maturitat de las granas, las plantas morissen. La granda quantitat d'aliments disponibla durent la maturitat de las granas pòt produir una « ratada », es a dire una enòrma proliferacion de rosegaires, demest los quaus se troben los portaires dau Hantavirus.

## Liams externes

* (en) Referencia NCBI : Chusquea culeou (taxons inclus)
* (en) Referencia GRIN : espècia Chusquea culeou  E. Desv.
Malón (tactica)

drecha|vinheta|250x250px|''El malón'' (1845), per Maurici Rugendas.

Lo **malón** foguet una tactica militaria ofensiva empleiada per los indigenas d'America dau Sud, coma per las etnias mapuche e charrúas dins los territòris actuaus d'Argentina, Uruguai e Chile, que consistiá a una ataca surpresa rapida d'una granda banda partida de guerriers a chavau contra un grop enemic, que siá d'autres pòbles o gropes indigenas, o de las populacions, fortificacions e de las bòrias de *criollos*, emb l'objectiu de tuar daus adversaris e prener lo bestiau, de las provisions e daus preisoniers, subretot de las femnas jóunas e daus mainatges.

## Referencias
Compausat inorganic

[thumb|right|Cristau de [clorur de sòdi, un exemple de compausat inorganic.]]

Lei **compausats inorganics** son lei compausats quimics estudiats en quimia inorganica. Son generalament definits en oposicion ai compausats organics que son considerats coma l'ensemble dei substàncias formadas d'una esquelèta de carbòni e d'idrogèn. Sovent, lei compausats inorganics intègran un ò mai d'un atòm metallic dins son estructura. Au començament dau sègle XXI, aperaquí un milion de compausats inorganics èran estats identificats (còntra sèt milions de compausats organics). Pasmens, en causa dau caractèr arbitrari dau destriament entre quimia organica e quimia inorganica, de compausats intermediaris entre lei dos domenis existisson (organometallics...).

## Liames intèrnes

* Minerau.
* Quimia inorganica.
* Quimia organica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Compausat organic

thumb|right|Exemple de compausat organic.

Lei **compausats organics** son lei compausats quimics estudiats en quimia organica. Correspòndon istoricament ai substàncias formada per leis organismes vivents mai, dempuei lo sègle XIX, es possible de'n sintetizar una part importanta. Quimicament, lei compausats organics son de substàncias amb una esquelèta principalament constituïda de carbòni, d'idrogèn, d'oxigèn e d'azòt mai es possible de trobar d'autreis atòms. Au començament dau sègle XXI, aperaquí sèt milions de compausats organics èran estats identificats (còntra un milion de compausats inorganics). Pasmens, en causa dau caractèr arbitrari dau destriament entre quimia organica e quimia inorganica, de compausats intermediaris entre lei dos domenis existisson (organometallics...).

## Liames intèrnes

* Organisme vivent.
* Quimia inorganica.
* Quimia organica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Acòrd de Liure Cambi d'Euròpa Centrala

L’**Acòrd de Liure Cambi d'Euròpa Centrala** (ALCEC) es un acòrd economic entre d'Estats dau centre e dau sud-èst d'Euròpa. Vist coma un complement au grop de Visegrad, aviá per objectiu de facilitar l'adesion dei país comunistas durant la Guèrra Freja a l'Union Europèa e a l'OTAN. Foguèt ansin creat en 1992 e conoguèt plusors evolucions amb l'integracion de membres novèus e la partença deis Estats intrats dins l'UE. Conoguèt entre 1996 e 2003 avans de se redurre a una associacion de país pichons principalament situats dins lei Balcans.


File:CEFTA 1992.PNG|
File:CEFTA 2003.PNG|
File:CEFTA 2013.PNG|


## Liames intèrnes

* Liure Escambi.
* Union Europèa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Rebellion

Una **rebellion** ò **revòlta** es una accion de refut d’obeïssença e d'oposicion a una autoritat quala que sigue. Pòu pilhar de formas divèrsi segon lo contèxte (insureccion, mutinaria, etc.). Per extension, lo tèrme designa finda l'ensèms dei individús, lei «crebèls », que fórmon lo movement.

## Ligams intèrnes

* Insureccion
* Revolucion

## Nòtas e referéncias
Sultanat Ajuran

thumb|right|Fortalesa de Gondereshe bastida per lo Sultanat Ajuran.

Lo **Sultanat Ajuran** es un estat somalian qu'existiguèt entre lei sègles XIII e XVII. Integrat au comèrci maritim de l'Ocean Indian, fa partida d'un ensemble de sultanats musulmans installats dins la Bana d'Africa. Gràcias a una administracion centralizada e una armada ben organizada, resistiguèt ais invasions oromos vengudas de l'oèst e ais expedicions maritimas portuguesas e omanesas. De mai, aviá lo contraròtle de flumes costiers capables d'assegurar l'aigatge de son agricultura.

Agantèt son apogèu au sègle XV e organizèt un Estat poderós amb la construccion de castèus e de fortalesas ais endrechs estrategics. Au nivèu religiós, aguèt un ròtle important dins la difusion de l'islam en Africa Orientala car fòrça tribüs acceptèron de se convertir en causa de son influéncia marchanda. Pasmens, au sègle XVII, lo govèrn ajuran venguèt pus autoritari, çò qu'entraïnèt de revòutas importantas. Aquò menèt a la fragmentacion dau sultanat

## Liames intèrnes

* Somalia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Adé (cantaira francesa)

**Adélaïde Chabannes de Balsac**, dicha **Adé**, es una cantaira francesa de París (França), nascuda lo 20 d'abril de 1995.

Abans sa carrièra en sòlo debutada en 2022, es estada la cantaira del grop francés Therapie Taxi entre 2013 e 2021. 

En abril de 2022, publica son primièr single sòlo, *Tout savoir*, qu'es estat una capitada.

## Discografia
* 2022 : *Et alors ?*
* 2024 : *Inside Out Mvmt*

## Cançons mai conegudas en Occitània
* *Tout savoir* (2022)
* *Sunset* (2022)
* *J'me barre* (2023)

## Vejatz tanben
* Therapie Taxi

## Referéncias
Technotronic

**Technotronic** es un grop anglofòn house a l'origina puèi eurodance en seguida, amb la cantaira / rapaira **Ya Kid K** (de son nom vertadièr *Manuela Kamosi*, nascuda lo 26 de genièr de 1972 a Kinshasa al Còngo), tanben de còps lo rapaire **MC Eric**, e produch pel Bèlga **Jo Bogaert**.

**Technotronic** es mai precisament d'estili hip-house, sosgenre mesclant house e rap (coma los britanics Beatmasters), aparentat a la scèna new beat coma grop house europèu del continent.

**Technotronic** es sustot coneguts per dos tubes planetaris, *Pump Up the Jam* fin 1989, e *Get Up! (Before the Night Is Over)* en 1990.

La popularitat del grop a benlèu contibuat a generalisar l'emplèc del mot "techno" (tècno) dins las annadas 1990 per remplaça lo de house. 

En 1991, lo productor **Jo Bogaert** se separa dels dos rapaires emblematics del grop, **Ya Kid K** e Mc Eric, per los remplaçar per la cantaira Réjane "Reggie" Magloire sul segond album de **Technotronic**. 

## Cançons mai conegudas
* *Pump Up the Jam* (1989)
* *Get Up! Before the Night Is Over* (1990)
* *This Beat Is Technotronic* (1990, amb **MC Eric**)
* *Rockin' Over the Beat* (1990)
* *Turn it up* (1991, amb *Melissa* e *Einstein*)
* *Move That Body* (1991, amb Reggie)

## Referéncias
Hèsta d'Aran

Era **Hèsta d'Aran** ei era hèsta nacionau dera Val d'Aran. Se celèbre cada 17 de junh entà commemorar era restitucion deth Conselh Generau d'Aran, 157 ans dempús dera sua abolicion per ua *real cédula* espanhòla de 1834 e entà celebrar era recuperacion der autogovèrn enes eleccions araneses de 1991.

Era Val d'Aran recuperèc es sues quites institucions un sègle e miei dempús que siguessen abolides damb era creacion des províncies espanhòles e era sua incorporacion ena província de Lhèida. Eth 1313, Jaume II auie autrejat er autogovèrn mejançant era Querimònia. Es actes de celebracion dera Hèsta includissen ua desfilada de penons portadi pes representants de cada terçon, ua missa solemna ath Santuari de Nòstra Senhora de Mijaran, era issada dera banèra e era interpretacion der imne nacionau, *[[Montanhes araneses]]*.

## Referéncies
Peninsula de Gallipoli

La **peninsula de Gallipoli**, benlèu ortografiada **Galipoli** o de **Gallípoli** (*Galipouli* en norma mistralenca) es una peninsula de Turquia.
Capitau sociau

Lo **capitau sociau**, sovent dich **capitau**, designa en comptabilitat lei ressorsas portadas a una companhiá per seis associats a sa creacion ò durant d'aumentacions de capitau ulterioras. Es un element obligatòri per totei leis entrepresas modèrnas. Pòu èsser compausat de ressorsas en natura (maquinas, brevets, matèrias premieras...) ò en numerari. En retorn, leis associats (accionaris) recebon de parts socialas de la companhiá (accions) que li permèton d'obtenir de drechs de vòte e de drechs sus lei beneficis de la companhiá. Pòdon tanben cedir aquelei parts a d'autreis individús ò entitats. Aqueu concèpte es una basa dau sistèma capitalista modèrne.

## Liames intèrnes

* Capitalisme.
* Capitau (economia)

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Chris Isaak

**Christopher Isaak**, dich **Chris Isaak**, es un guitarrista e cantaire anglofòn american, nascut lo 26 de junh de 1956 a Stockton (Califòrnia). Es sustot conegut per las cançons *Blue Hotel* en 1987 e *Wicked game*, tube en 1991. Es tanben actor.

## Discografia
* 1985 : *Silvertone*
* 1987 : *Chris Isaak*
* 1989 : *Heart Shaped World*
* 1993 : *San Francisco Days*
* 1995 : *Forever Blue*
* 1996 : *Baja Sessions*
* 1998 : *Speak of the Devil*
* 2002 : *Always Got Tonight*
* 2004 : *Christmas* (album de cançons de Nadal)
* 2009 : *Mr. Lucky*
* 2011 : *Beyond The Sun* (doble album)
* 2015 : *First Comes The Night*

## Cançons mai conegudas
* *Dancin’ * (1985)
* *Blue hotel* (1987)
* *Wicked game* (1989 e 1991)
* *San Francisco days* (1993)
* *Can’t do a thing - to stop me* (1993)
* *Somebody’s crying* (1995)
* *Baby Did a Bad Bad Thing* (1996 e 1999)

## Filmografia
* 1991 : *The Silence of the Lambs* 
* 1992 : *Twin Peaks: Fire Walk with Me*
* 1993 : *Little Buddha* 
* 1996 : *That Thing You Do*
* 2004 : *A Dirty Shame* 
* 2008 : *Informers*

## Referéncias
Rus (pastissariá)

thumb|right|Rus

Lo **rus** es una pastissariá d'origina francesa, compausada d'un bescuèch a basa d'amètla, e de pasta de pralinat

## Istòria

En 1925 la còca russa foguèt creada per un pastissièr bearnés nomenat Adrien Artigarrède, installat a Auloron, en revisitant una pastissariá del . La recèpta originala es un veritable secret, transmés de generacion en generacion, la quatrena ara. Es un bescuèch a basa d'amètlas qu'en aquel temps, provenián de Crimèa, d'ont son nom. De mai, cobèrt de sucre glaç, son aspècte recòrda las planas nevadas de Russia. En Provença, òm tròba de referéncias a una còca nomenada lo castel qu'a de semblanças amb lo rus bearnés.

## Annèx

### Ligams intèrnes

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Daniel Guichard

**Daniel Guichard** es un cantaire e compositor francés de París. Sas cançons las mai conegudas son *La Tendresse*, *Le Gitan* e *Mon vieux*. 

## Biografia

**Daniel Guichard** es nascut a París lo 21 de novembre de 1948 d’un paire Breton e d’una maira de soca eslava (russa, polonesa e ucraïniana). Es lo paire de 7 enfans. 

**Daniel Guichard** demòra a l'ora d'ara en Occitània, a Sauvian dins Erau. 

## Discografia
* 1969 : *Le Paname de mes dix ans*
* 1972 : *La Tendresse*
* 1974 : *Mon vieux*
* 1974 : *Daniel Guichard chante [[Édith Piaf]]*
* 1974 : *Je t’aime tu vois*
* 1975 : *Les chansons que j’aime*
* 1975 : *Je n'fais rien*
* 1977 : *À quoi bon chercher?*
* 1979 : *Je viens pas te parler d’amour*
* 1980 : *Album 1980*
* 1981 : *T’aimer pour la vie*
* 1981 : *Parlez-moi d'amour*
* 1983 : *Le Gitan*
* 1983 : *Daniel Guichard chante [[Maurice Chevalier]]*
* 1983 : *Daniel Guichard chante [[Charles Trenet]]*
* 1984 : *J’aimerais*
* 1984 : *Ballade pour un enfant qui dort*
* 1985 : *Si quelqu'un*
* 1986 : *Tournefeuille*
* 1989 : *Pour elle*
* 1991 : *Retour*
* 1991 : *Gamberge*
* 2012 : *Notre Histoire*

## Cançons mai conegudas
* *La tendresse* (1972)
* *Faut pas pleurer comme ça* (1973)
* *Pourquoi* (1973)
* *Mon vieux* (1974)
* *Chanson pour Anna* (1974)
* *La découverte* (1975)
* *Je t’aime tu vois* (1975)
* *Toi* (1976)
* *Ne parle pas* (1976)
* *Ma môme* (1976, represa de Jean Ferrat)
* *Je n’ai pas le cœur à sourire* (1976)
* *Je n’fais rien* (1977)
* *Elle n’est pas jolie, elle est mieux que ça* (1977)
* *Je viens pas te parler d’amour* (1978)
* *C’est pas facile d’aimer* (1979)
*  *T’aimer pour la vie* (1981)
* *Doucement* (1982)
* *Le Gitan* (1983)
* *Le nez au mur* (1983)

## Referéncias
Tom Holland

**Tom Holland** (Kingston upon Thames, 1èr de junh de 1996) es un actor britanic. Los sieus prèmis comprenon un Prèmi de l'Acadèmia Britanica del Cinema e tres Prèmis Saturn.

## Ligam extèrne
* Tom Holland - IMDb
Double Dee

**Double Dee** es un grop italian *eurodance* anglofòn format en 1990 en plena mòda house per *Davide Domenella* e *Donato « Danny » Losito*. Lor primièr *single*, *Found love*, es lor mai granda capitada (tube en 1990). 

Pòt i aver confusion entre **Double Dee** e Double You, un autre grop italian anglofòn de la meteissa periòda, el tanben aparentat *eurodance*. 

## Cançons mai conegudas
* *Found love* (1990)
* *You* (2001)

## Referéncias