Alemand

L**alemand** (autonim: *Deutsch*, ) es una lenga germanica orientala, parlada principalament en Euròpa Occidentala e Orientala. Es la lenga oficiala (o cooficiala) e majoritària d'Alemanha, Àustria, Soïssa e Liechtenstein, mentre qu'es tanben una de las lengas oficialas de Belgica, Luxemborg e Trentin-Aut Adige. Divèrsas comunitats alemandas an immigrat en America (p.e. en Pensilvània) e Africa (p.e. Namibia). 

Es la lenga qua lo nombre pus grand de locutors natius de lUnion Europèa (120 milions), e ocupa la 9 plaça dins lo classament mondial de las lengas per nombre de locutors. I a fòrça dialèctes locals, qui se despartisson en dos grops: Alemand bas (*Niederdeutsch* o *Plattdeutsch*), e Alemand naut (*Hochdeutsch*).

## Istòria
Listòria de la lenga alemanda se despartartís en quatre periòdes:
* 750–1050: *Althochdeutsch* (Alemand ancian)
* 1050–1350: *Mittelhochdeutsch* (Alemand mejan)
* 1350–1650: *Frühneuhochdeutsch* (Alemand premodèrne)
* depuès 1650: *Neuhochdeutsch* (Alemand modèrne)

Dempuèi 1900, fòrças paraulas anglesas sintegrèron dins lalemand.

## Prononciacion
### Vocalas

* **a**: [] en sillabas tonas, [] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas 
* **ä, ae**: [] en sillabas tonas; dins fòrça varietats alemandas i a pas de diferéncia amb **e** ([]): Käse [kɛ:zə] o [ke:zə]. [] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas 
* **e**: [] en sillabas tonas, [e], [ɛ] oder [ə] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas; [ɐ] dins la combinason -er finala, muda dins las combinasons -el, -em, -en finalas (prononciacion del mot *Sattel* coma *Zatl*).
* **i**: [i:] en sillabas tonas, [ɪ] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas 
* **o**: [o:] (coma lo francés *bureau*) en sillabas tonas, [ɔ] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas
* **ö, oe**: [øː] (coma lo francés *heureux*) en sillabas tonas, [œ] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas
* **u**: coma o occitana, [uː] en sillabas tonas, [ʊ] abans una consonanta dobla e en sollabas atonas 
* **ü, ue, y**: coma u occitana, [yː] en sillabas tonas, [ʏ] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas 
Y pòt èsser [j] o coma **i** en anglés.

* **äu, eu**: [ɔɪ] coma òi, jamai eu
* **ei, ey, ay, ai**: [aɪ] 
* **ie**: [i:] long, pas coma la -ie- occitana.

Una vocala + h es prononciada *longa*: -ah- [a:], -eh- [e:] etc.

### Consonantas

* **c**: [k] abans *a, o, u* e consonantas, [ts] abans *e, i*
* **ch**: [ç] (coma una version fòrta de la *j*) **après** *e, i* o vocala + r (p.e. *Kirche*); [x] (coma *j* espanhòl) **après** a, o, u; [ç] o [k] en posicion iniciala.
* **chs**: veire *x*
* **g**: fort en tots cases.
* **h**: [h]
* **j**: [j] coma la *i* consonantica; [d͡ʒ] dins los mots dorigina francesa o anglesa (coma la *j* occitana, pas coma la *j* francesa!).
* **k**: [k]
* **qu**: [kv] o [kw], coma la combinason "qü" occitan e espanhòl. 
* **r**: muda après una vocala, mas la vocala es prononciada obèrta e a la direccion de la [ɐ]: *Mord* [mɔɐt].
* **s**: [z] iniciala e entre doas vocalas (levat de las varietats sudalemandas); [s] abans las consonantas e en posicion finala.
* **sch**: [ʃ], coma ch francés.
* **sp, st** en posicion iniciala: *s* es prononciat coma sch.
* **v**: coma *f*
* **w**: coma *v* occitana
* **x**: ks, la vocala abans *-x* e *-chs* es cort (*Sex* [sɛks]). la vocala abans -ks es longa (*Keks* [ke:ks]) 
* **z**: ts

b, d, g, son *fòrts* en posicion finala.
k, p, t, son aspiradas (una pichona *h* après la letra).

### Tension sillabica

## Gramatica

### Substantiu e Declinason
I a quatre cases: Nominativ, Genitiv, Dativ, Akkusativ.

### Genres e articles
I a tres genres en alemand: feminin, masculin e neutre.

### Adjectiu

### Vèrb
En alemand, i a de *vèrbs fòrts* (vèrbs irregulars) e de *vèrbs febles* (vèrbs regulars). De vèrbs fòrts importants Verbs son *sein* (èsser) e *haben* (aver).

Exemple dun vèrb regular : *Präsens* (present):

Exemple d'un vèrb regular en *Präteritum* (passat simple):

Dins qualques cases, i a una mutacion de la raiç del mot:
***Wink'''en'' passa a ''ge'''wunk'''en'' al participi passat.
***schwimm**en'' passa a ''(ich) **schwamm**'' al Präteritum e a ''ge**schwomm*'en* al participi passat. 

Aquesta mutacion vocalica es un sistèma complex.

### Advèrb

### Sintaxi

## Dialectologia e modalitats estandardas

## Distribucion mondiala

## Situacion juridica

## Nòtas e referéncias