Puerto Rico

**Puerto Rico** (dau espanhòu: *Puerto Rico*, "pòrt ric"; en arawak: *Boriquen*) es un estat insular de l'America Centrala liurament associat ais Estats Units d'America. Cobrís una superfícia de 9.100 km², amb una populacion de 3 195 193 abitants en 2018.

Situada entre l'ocean Atlantic au nòrd e la mar Cariba au sud, es l'illa mai pichona e mai orientala dei Grandeis Antilhas. Lo passatge de la Mona la separa de la Republica Dominicana, e lo passatge dei Verges a l'èst de las Illas Verges Americanas.

Puerto Rico es compausada de l'illa principala omonima —amb una geografia pron montanhosa (altitud maximala: Cerro de Punta, 1338 m—, e un bon nombre d'illas pichonas, que lei mai importantas son Vieques e Culebra (illas Verges puertoricanas).
 
La capitala n'es San Juan amb 355 074 abitants en 2015, mentre que la segond ciutat del país es Ponce amb 149 028 abitants en 2015. L'airau urban de San Juan embrassa una populacion de 2 478 905 abitants, amb lei comunas de Bayamón, Carolina, etc. Lo gentilici es **puertorican -a**.

## Istòria
L'illa èra una anciana colonia espanhòla, avans la guèrra ispanoamericana de 1898 e l'ocupacion per leis americans. En 1952, lo territòri adoptèt una constitucion e se declarèt "Estat liure" associat amb leis Estats-Units d'America. La denominacion en anglés es *"the Commonwealth of Puerto Rico"*. 

Mant un referèndums decidiguèron de l'estatut de l'illa. Fins a l'ora d'ara, foguèt totjorn l'opcion de conservar lo *statu quo* que ganhèt, davant leis autrei possibilitats, coma la de venir un Estat deis Estats-Units (lo cinquanta-e-unen) o de se declarar independent.

## Politica

## Populacion
Un estudi qu'utilizèt l'ADN mitocondriau trobèt que lei Pòrt-riquencs an una nauta composicion genetica taïno (indigèna pòrt-riquenca) e guanche (indigèna canària, especialament aquelei de l'illa de Tenerife). I a tanben d'abitants amb una origina essencialament africana e/ò europenca (espanhòla, còrsa, francesa...).

I a una gròssa immigracion venent de la Republica Dominicana, subre-tot a Sant-Joan e dins sa banlèga.

## Economia
Lei condicions economicas dau territòri se son temporàriament melhoradas despuei la Granda Depression, bòna-dich l'investiment nòrd-american dins d'activitats coma lei produchs farmaceutics e petrochimics. Après aver estat lei beneficiaris dau regim fiscau dau govèrn deis Estats-Units d'America, mant una industria locala es a l'ora d'ara en concurréncia dirècta amb de regions dau monde economicament mai paures, onte lei salaris son mai bas. 

Pòrt-Ric a un deute de quasi 73 miliards de dolars que vau 100% dau PIB annuau.

En 2016, mentre que la crisi economica (dètz ans de recession) èra agravada per una emigracion fòrça importanta, subre-tot en direccion de Florida, e que lo Partit Republican criticava leis elèits localas qu'avián practicat un endeutament massiu per finançar d'emplecs pletorics dins lei servicis publics (coma çò que se practica dins leis Antilhas francesas), lo Congrès american adoptèt una lèi per renegociar son deute e ansin escapar ai sasidas. 

:*Veguètz l'article : [[Economia de Puerto Rico]]*

## Lengas
Après l'ocupacion nòrd-americana, l'anglés fai sentir una fòrta influència dins lei domènis de l'administracion, dau torisme, dau comèrci exterior (quasi exclusiu amb leis Estats-Units d'America), e amb la preséncia de fòrças militaras estatsunidencas sus l'illa e la grand quantitat de Pòrt-riquencs qu'abitan sus lo sòu estatsunidenc.

L'anglés s'ensenha coma segonda lenga, maugrat qu'entre 10% e 20% dei Pòrt-riquencs e dei residents de l'illa dominan "fòrça ben" l'anglès (2010).

## Referéncias