open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lenape

Los **Lenape** (pus tard nomenats **Indians Delaware** pels europèus) èran al sègle XVII, un ensems de grops organizats d'americans natius amb de caracteristicas culturalas e lingüisticas comunas.

Foguèron los primièrs abitants de çò qu'es uèi l'estat de Nòva Jersei, de las ribas del riu Delaware en Pensilvània, del nòrd de l'estat de Delaware, de la bassa val d'Hudson e de *[[New York Harbor]]* a Nòva York, a l'epòca de l'arribada dels colonizaires europèus als sègles XVI e XVII — e d'unes contunhan d'i viure uèi. Parlan doas lengas algonquianas aparentadas, lo munsee e l'unami.

## Caça e agricultura
thumb|200px|left| ''Lapowinsa, cap dels Lenape'', desconegut, 1737
Los Lenape practicavan l'agricultura a granda escala per fin de far viure una societat mobila de caçaire-culheire dins la region a l'entorn del riu Delaware, l'aval del flume Hudson, e l'oèst del estuari de Long Island Sound. Los Lenape èran un pòble largament sedentari mas qu'ocupavan de camps sasonièrs, dins la tòca de seguir lo caçum que poblava la region: peisses, aucèls, frucha de mar e cèrvi . Desvolopèron de tecnicas de caça sofisticadas tot en gerir sas ressorsas. A l'arribada dels europèus, los Lenape cultivavan sos camps amb la tecnica de l'artiga, que melhorava la produccion. Recampavan tanben de quantitats bèlas de peisses e crustacèus per las baias de la region; las clauvissas èran recampadas tot l'an pel sud de Nòva Jersei. La capitada d'aquestes metòdes permetèt a la tribú de manténer una populacion pus importanta que çò qu'una societat nomada sonque caçaira culhaira auriá pogut suportar. S'estima qu'al temps de l'installacion europèa i aviá aperaquí  Lenape en tot per aproximativament 80 sits de poblament situats a l'entorn de çò qu'es uèi l'airal metropolitan de Nòva York,  Son de Lenape en canòts qu'encontrèron Giovanni da Verrazzano, lo primièr explorador europèu de dintrar dins New York Harbor, en 1524.

## Referéncias
Évora

**Evora** es una vila de Portugal, en Alentejo. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2001, e  en lei "concelho". Sa superficia totala es 1308,25&nbsp;km².

Évora es dempuèi 1986 classada al Patrimòni Mondial de l'UNESCO.


Evora-Praca de Giraldo-06-2011-gje.jpg|Praca de Giraldo
Roman temple, Evora, Alentejo, Portugal, 28 September 2005.jpg|Temple roman
Evora-08-Casa Cordovil-2011-gje.jpg|Casa Cordovil
Evora-42-Strasse-Turm-2011-gje.jpg|
Evora-Capela dos Ossos-08-2011-gje.jpg|Capela dos Ossos
Evora-Friedhof-02-2011-gje.jpg|
Evora-Igreja da Graca-20-2011-gje.jpg|Igreja da Graca
Evora-Sao Francisco-01-2011-gje.jpg|Sao Francisco
Mar de China Orientala

thumb|right|300px|Situacion de la mar de la China Orientala
La **mar de China Orientala** es una mar costièra de l'èst d'Asia e forma una part de l'ocean Pacific. Cobrís una aira de &nbsp;km². Es limitada a l'èst per las illas japonesas de Kyushu e Ryukyu, al sud per Taiwan e a l'oèst per la China continentala. Es religada amb la Mar de China Meridionala per l'estrech de Taiwan, e amb la mar de Japon per l'estrech de Corèa; al nòrd, se dobrís sus la mar Jauna.

Los territòris ribairencs de la mar son (en començant al nòrd e en seguir dins lo sens de las agulhas del relòtge): la Corèa del Sud, Japon, Taiwan e la Republica Populara de China. En chinés se sona la *mar de l'Èst* (&#19996;&#28023;, *Dong Hai*), en japonés &#26481;&#12471;&#12490;&#28023; (*Higashi Shina Kai*) e en corean &#46041;&#51473;&#44397;&#54644; (*Dong Jungguk Hae*). En Corèa de vegadas tanben la dison *mar del Sud* (*Nam Hae*).

Entre autres, i desboca lo fluvi blau o Yangtzi. A part de las illas mencionadas, per la còsta chinesa s'i tròban las de Chongming, Putuoshan e Zhoushan, e al nòrd de l'archipèla de Ryukyu i a las illas Senkaku, administradas per Japon e reclamadas per China.
Shanghai

[thumb|right|250px|Los [gratacèls de Shanghai]]
thumb|right|250px|Localizacion en China
**Shanghai** (en chinés: ) es la pus granda vila de China en tèrmes de populacion e que ten un dels pus important airal metropolitan del mond, amb mai de 20 milions de personas. Situada al centre de la còsta èst chinesa prèp de la boca del fluvi Yangzi, la vila es administrada coma una municipalitat amb reng de província. 

A l'origina vila de pesca e textils, Shanghai cresquèt en importància al sègle XIV mercé a la situacion favorabla del seu pòrt e coma vila dobèrta al comèrci internacional pel Tractat de Nanking de 1842. La ciutat floriguèt coma un nos del comèrci entre Orient e Occident, e venguèt un centre multinacional de la finança e dels afars dins los ans 1930. La prosperitat de Shanghai foguèt interrompuda aprèp 1949 per la presa de poder comunista e l'arrèst de l'investiment estrangièr que ne'n seguèt. Las reformas economicas de 1990 aguèron per resultat un fòrt desvolopament economic e financièr, e en 2005 Shanghai venguèt lo port de cargo pus actiu del mond. 


Shanghai-Skyline-40-fruehmorgens-2012-gje.jpg
Shanghai-Skyline-56-Globen-2012-gje.jpg
Shanghai-02-Schnellbahnhof-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-96-Su Zhou-River-Hochzeiterin-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-98-Hochzeiterin-2012-gje.jpg
Shanghai-Nanjing Lu-08-Baeckerei-2012-gje.jpg
Shanghai-altes Wohngebiet-46-fahrende Haendler-2012-gje.jpg
Shanghai-Markt-12-Fischhaendler-2012-gje.jpg
Mustela putorius

Lo **pudre** o **puditz** es un mamifèr que son nom scientific es *Mustela putorius*; aparten a la familha dels mustelidats. 

### Descripcion fisica
Lo pudre mesura de 35 a  (fins a  amb la coa), la femèla es pus pichòta que lo mascle. Lo mascle pesa entre 1 e , la femèla solament de 500 a . 
A un pelatge brun sorne a brun negre. Es pus sorne d'estiu que d'ivèrn.

### Costumas de vida
Es nocturne, mas lo podèm veire de còps lo jorn. Lo pudre es silenciós, furtiu e discret. Dins la jornada dormís dins sa tuta. Monta rarament als arbres, mas nada fòrça plan. 
Viu dins las planas, los camps, los prats. Cava sa tuta dins de vièlhas garenas o dins una ròca tapissada amb de mossa. 
Sos predators son lo tais, los rainals, los martres, los chòts grand duc. 

Noiridura : 
Se noirís de batracians, peisses, reptils, insèctes, vèrs e tanben de frucha en auton. 

### Reproduccion
L’acoplament a luòc entre febrièr e abril. Probable que lo mascle estimula l’ovulacion. Aprèp una gestacion de 41 a 42 jorns, la femèla dona naissença a una portada annala de tres o quatre pichòts.
Aepyceros melampus

L**'impala** es un mamifèr romiaire de l’òrdre artiodactyla, de la familha bovidae, es una polida antilòpa eleganta. Viu en Africa dins las savanas secas. 

Mesura de 75 a 95 cm de naut et 120 a 160 cm de long, pesa entre 60 e 80 kg. En general es castanh/burèl e blanc. Los mascles an de grandas banas. 

L’impala pòt viure fins a 12 ans dins la savana e 15 ans en captivitat.
Se noirís de fuèlhas e d’èrbas cortas. 

Es un animal que viu en grop. La sason de la reproduccion dura tota l’annada. 
La gestacion dura de 6 a 7 meses. La femèla a un sol pichòt a l’encòp, que pesa entre 4 e 5 kg. Atenh sa maduretat sexuala entre 12 e 18 meses.
Serena

**Serena** pòt designar:

* La serena, creatura fabulosa qu’a lo naut del còrs d’une femna e una coa de peis
* La serena, aucèl (*meròps apiaster*) d’Occitània
* La serena, mamifèrs erbivòrs dels fluvis d’Africa e d’America Eqüatorialas (Trichechidae)
* La serena, aparelh sonòr per donar l’alarma.
* La serena, genre lirica en occitan ancian.
Panda

**Panda** pòt designar:

* *[[Zoologia]]*:
** un pichon animal de color roja de la familha dels Procyonidae, vejatz **[[panda roge]]**.
** un grand mamifèr de la familha *[[Ursidae]]* amb lo pel blanc e negre, vejatz **[[panda gigant]]**.

* *[[Automobila]]*: una automobila, vejatz **[[Seat Panda]]**.
Basacle

**Lo Basacle** es un sit toristic e istoric de Nauta Garona situat a Tolosa sus Garona *(levada del Basacle)*.

## Istòria
De tot temps, los òmes an traversat Garona pel basacle, mena de ga accessible a pè. Lo tèrme ven del latin *vadaculum* que vòl dire . Se tròba al punt d'alentiment del corrent, aprèp lo cambiament de direccion del flume. La nautor febla de las aigas permetèt la construccion del primièr pont sus Garona a Tolosa.

En 1190, amb l'autorizacion del comte Raimon V de Tolosa, una paissièra apelada tanben **levada del Basacle** foguèt construcha amb de molins novèls; lo finançament d'aqueste complèxe e mai los fraisses d'entretenement e de foncionament foguèron assegurats per una associacion de senhors.
 
Los beneficis èran repartits entre accionaris segon lo nombre de parts en lor possession; 
pauc a pauc aquelas parts s’escambiavan entre senhors sul mercat de Tolosa, lors corses variavan en foncion del rendement dels molins.

Lo Basacle venguèt atal la primièra societat per accions dins l'istòria del mond.

Es dempuèi 1888 que los molins del Bazacle venguèron progressivament productors d’electricitat e en 1946 proprietat d'EDF.

## Actual

Lo Basacle abrita totjorn una centrala idroelectrica en activitat dins una partida dels bastiments.

L'autra partida es doberta al public e se visita, dins la visita se veu tanben la passa de peisses

Lo Basacle aculhís tanben de mòstras temporàrias tot lo long de l'an segon los programas.

## Galariá


Image:Cascade Bazacle Toulouse.JPG | La calçada
Image:Bazacle Toulouse.JPG | La levada vista del Pont dels Catalans


## Ligams extèrnes

*  Espaci EDF Lo Basacle
*  Lo Basacle
Ramon V de Tolosa

**Ramon V (VII)** (1134 - Nimes, decembre 1194) es un comte de '''Tolosa''', de Sant Gèli, duc de Narbona, marqués de Gòtia e de Provença de 1148 a 1194, filh d'Anfós Jordan, comte de Tolosa, e de Faidiva d’Usès.

Après son oncle Bertran e son paire Anfós Jordan, qu'aviá abandonat un principat afeblit, transmetèt a son filh Raimon VI un comtat reconstituit, mas economicament afeblit per las guèrras continuas de son règne. Subretot, lo progrès del catarisme representava una menaça que menariá lo comtat de Tolosa a l'annexion durant lo sègle seguent.

## Nòtas
Imalaia

**Imalaia** o **Himalaya** (en sanscrit: हिमालय, ), es una cadena de montanhas d'Asia, que separa lo soscontinent indian del replanat tibetan. Per extension, es tanben lo nom del sistèma montanhós qu'inclutz Karakoram, Hindu Kush, e de cadenas menoras espandidas fins a las montanhas de Pamir. Lo nom ven del mot sanscrit *himālaya*, un mot compausat (tatpurusa) que significa  .
Lo sistèma montanhós imalaian es lo pus enauçat de la planeta, e lo sèti dels pics pus naut: los uèit mila mètres, demest los quals se tròban lo Mont Everest (Nepal/Tibet) e lo K2 (nòrd de Paquistan).

[thumb|right|300px|Imalaia vist de l'espaci ([NASA)]]

## Geografia

### Topografia

L'Imalaia es compausada de tres cadenas principalas de montanhas que son orientadas segon un axe èst-oèst sus una distància de  quilomètres.

### Cimas principalas

### Idrologia

#### Glacièrs e rius

#### Lacs

## Exploracion

## Nòtas
Trichechidae

Las **serenas** son de mamifèrs marins qu'apertenon a la familha **trichechidae** e al genre *Trichechus*, que compta segon los autors, tres o quatre espècias fòrça vesinas. Constituisson amb los dugongs (dugongidae), l'òrdre dels sirenians.

Pòdon viure fins a trenta ans, dins d’aigas de temperatura superiora a . 

Descripcion : 
Animal pauc conegut, la serena viu dins l’aiga, sembla una mòrsa de color blava. Pòt far cinc mètres de long e pesar fins a una tona e mièja. 
Sas aletas an una forma de paleta, sa coa es facha sonque de muscles, sens òsses per la sosténer. Amb sos pichòts uèlhs, es pas miòpe, distinguís las formas e las colors. Sas dents se remplaçan sovent. 

Alimentacion : 
La serena es erbivòra, pas romiaira, e manja d’èrbas que flòtan. Ne pòt manjar fins a  per jorn ! 
Se noirís aparentament sonque la nuèch. Las plantas que se’n noirís an un feble rendement energetic, çò qu’explica que las serenas an un taus metabolic fòrça bas : nadan lentament per economizar lor energia. 

Uèi es rar e protegit pertot dins lo mond, mas foguèt longtemps caçat per l’òli que ne fasián e per sa carn.

## Nòtas
Ailurus fulgens

Lo **panda roge d’Imalaia** o **pichòt panda d’Imalaia** es un mamifèr que viu en Asia dins la sèrra d’Imalaia e al nòrd de Birmania. 

Lo pichòt panda fa la talha d’un grand cat (60 cm) amb una longa coa. A lo còrs ros, las patas e lo cap negres e blancs, de bendas jaunas sus la coa. Se pòt téner drech. Sas arpas li permeton de montar als arbres e de ne davalar lo cap en bas. 

Los pandas gigants partisson fòrças territòris amb los pichons. Los pichons pandas manjan de bambós, de frucha, de racinas, d’aglands, de liquèns, d’uòus, d’aucelons, e de carn quand son en captivitat, mas un regim compausat de tròp de carn pòt provocar la mòrt. 

Lo pichòt panda es principalament nuechenc. Viu dins los arbres per se noirir e escapar a son principal predator: la pantèra de las nèus. 

Es un animal solitari. La reproduccion a luòc entre la mitat del mes de mai e la mitat del mes de julh. La femèla pòt aver dos pichòts al maximum. La gestacion dura en mejana 135 jorns, los pichons atenhon lor maduretat sexuala entre 18 e 20 meses. 

L’espècia es actualament en dangièr per encausa del braconatge e de la reduccion de son espaci de vida.

## Referéncias
Mario Capecchi

**Mario Renato Capecchi** (n. en 1937) es un cercaire italian-american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 2007.
Johann Christian Bach

200px|thumb|Johann Christian Bach
**Johann Christian Bach** (en italian *Giovanni Christiano Bach* - Leipzig, lo 5 de seteme de 1735- Londres, lo 1 de deceme de 1782), 11au hilh deu compositor aleman Johann Sebastian Bach que ho un deus pianistas e compositor aleman màger d'estil classic de las soas tempsadas. 

Qu'aprengó la musica en purmèr dab lo son pair puish dab lo son hrair, lo compositor Carl Philipp Emmanuel Bach (lo dusau hilh mei famós de Johann Sebastian Bach). Que perfeccionè la soa formacion e lo son estil a Milan on e italianizè lo son nom (en *Giovanni Christiano Bach*) en se bèth convertir au catolicisme.

Lo son succès dens la composicion d'operà que'u miè au King's Theatre de Londres on avò ua carrièra de la bèras a maugrat de morì plen de deutes.

A maugrat d'estar un pauc esconut per la glòria deu son pair, Johann Christian Bach que ho un compositor clau dens lo desvolopament de l'estil classic en musica e mei que mei deu concerto per clavièr.
Leopold Mozart

thumb|200px|left|Leopold, Wolfgang e Nannerl Mozartthumb|200px|Leopold Mozart
**Leopold Mozart** (Augsborg, uei en Alemanha, lo 14 de noveme de 1719 – Salzborg, lo 28 de mai de 1787) que ho un violonista, compositor d'estil classic, cap d'orquèstra e pedagòg e teorician deu vriulon. Lo son metòde de vriulon titolat *Versuch einer gründlichen Violinschule* que ho ua referéncia pedagogica màger durant mei d'un sègle. Qu'èra tanben lo pair deu famós compositor Wolfgang Amadeus Mozart.

## Vita
Que vadó a Augsborg hilh d'un arreligaire catolic nomat Johann Georg Mozart (1679-1736) e de Anna Maria Sulzer (1696-1766). Qu'avó lo parat d'estudiar en çò deus jesuitas dens lo Sant Salvator Gymnasium puish dens lo Lyceum on arrecebó ua educacion completa qui, a despart deu vriulon, de l'òrgue, deu cant, deu jòc d'actor e desvolopè en eth lo gost de la sciéncia (gost transmés egaument au son hilh abambats per las matematicas) e qu'èra conegut per possedir un microscòpi. En 1738 qu'arrecebó lo bachelierat en filosofia abans de començar dab succès la soa carrièra com violonista e compositor. A partir de 1743 qu'entrè au servici deu princi arquevesque de Salzborg Leopold Anton Freiherr von Firmian.

En 1747 qu'esposè Anna Maria Pertl dab qui avore 7 mainatges deus quaus sonque 2 e viscón e bèth vàder musician deus màgers : Wolfgang Amadeus Mozart (neishut en 1757) e la soa sòr ainada Maria Anna Wallburga Ignatia Mozart (vaduda en 1751 e mei coneguda com *Nannerl*). 

En 1755 qu'escrivó lo son metòde qui, au maugrat qui uei Leopold e sia mei que mei conegut com lo pair de Mozart, e l'auré garatit la fama dinc au dia de uei.

La seguida de la soa vita que confondeish dab lo hat deus son hilhs aus quaus e's vodé e dab e trauquè las corts d'Euròpa en representacions.

## Òbra
thumb|200px|left|Illustracion de l'edicion originau deu metòde de vriulon de Leopold Mozart
Enter las multiplas òbras de Leopold Mozart la mei famosa qu'ei de segur lo son metòde de vriulon *Versuch einer gründlichen Violinschule* ; uei lo dia, lo son concerto per trompeta qu'ei regularament interpretat ; lo son interès principau qu'ei d'estar d'estil mes totun dedicat a la trompeta barròca (un instrument drin abandonat com solista durant l'epòca classica).

## Ligam extèrne
* http://www.youtube.com/watch?v=uNhxb_tV5oc Concerto per trompeta sus youtube interpretat per Wynton Marsalis
Castanheda (Bearn)

**Castanheda** (*Castagnède* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [kastaɲedə]. Las fòrmas ancianas que son *Castaeda* au sègle XIIIau, *Casteyhede* cap a 1360, *Castanhede* en 1385, *Castanhede* en 1442, *Castanhada* en 1538, *Castaignede* en 1582, *Castaede* en 1614, *Castegnede* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

*Castanheda* que vien deu latin *castaneum*, « castanh, castanhèr », dab lo sufixe collectiu vegetau *-eta*, en latin, o *-eda* en gascon, segon las fòrmas mei ancianas, donc un etime teoric **castaneta*. La fòrma *Castanheda*, despuish lo sègle XIVau, qu'ei devuda a l'atraccion de *castanh* (Grosclaude qu'escriu l'origina ei dirèctament *castanh* + *-eda*) .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Autarriba (Bearn)

**Autarriba** (*Auterrive* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [awta'rribə]. Las fòrmas ancianas que son *Autarribe* au sègle XIIIau, *Autaribe* cap a 1360, *Autarribe* en 1442, *Autarrive en France* en 1675, *Hauterive* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat, *Autarriba* que vien deu latin *alta*, « hauta » e *ripa*, « arriba ». Lo sens globau qu'ei d'« arriba hauta ». Lo *h* iniciau de *hauta* en gascon e dens la grafia francesa de *haute* qu'ei devut a ua influéncia germanica « pro tardiva » segon Grosclaude. Lo vilatge qu'ei leugèrament en suspart de l'arriba opausada deu Gave e de las tèrras d'alluvions de la soa corba .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Werner Faymann

**Werner Faymann**, nascut lo 4 de mai de 1960, es un òme politic austriac membre del Partit social democrat d'Àustria (SPÖ). Foguèt cancelièr d'Àustria entre lo 2 de decembre de 2008 e lo 9 de mai de 2016.
Oràs

**Oràs** [ɔ'ras], dab [ɔ-] pretonic com per Ortès (*Ouras* en grafia mistralenca; *Oraàs* en francés), qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [ɔ'ras]. Las fòrmas ancianas que son *Oras* en 1105-1119, 1385, 1442 e au sègle XVau, *Oros*, au sègle XV, *Ores* au sègle XVau, *Orres* au sègle XVau, *Horas* en 1538, *Horaas* en 1548, *Oras* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau), *Oràas* en 1863, diccionari de Pau Raimond .

Segon Miquèu Grosclaude, lo nom e las fòrmas ancianas multiplican las particularitats :
*[ɔ] pretonic iniciau se barra pas en [u]], com dens Ortès;
*incertituds de las fòrmas medievaus sus la vocala finala;
* que i a fòrmas dab ua vocala dobla, signes abituaus d'ua consonanta dispareishuda, mès pareishen tardivament, donc impossibilitat de las interpretar .
Grosclaude que prepausa duas solucions :
*lo latin *avellanas*, « averans » : *avellanas* > *averans* > *aurans* > *orans* > *oràs*. Aquera evolucion qu'ei teoricament possibla, mès qui ei inversemblable estosse complida tanlèu lo començament deu sègle XIIau;
*lo basco *or-*, reduccion de *orre*, « genebrèr o auta planta pinchanta », e sufixe dab shiulanta, per un sens generau de « lòc on i a genebrèrs »; qu'ei ua solucion probabla .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Tournan-en-Brie

**Tournan-en-Brie** es una comuna del departament de Sèina e Marna de la region d'Illa de França.

.
## Geografia

### Comunas vesinas


 400px|left||Distanças e posicion relativa 
 



## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Manitòba

**Manitòba** es una província de Canadà. Manitòba es situat dins l'oèst canadian e confronta los estats americans de Dakota del Nòrd e Minnesòta al sud, Nunavut e la Baia d'Hudson al nòrd, Saskatchewan a l'oèst, e Ontàrio a l'èst.

En 1870 venguèt la primièra província creada de totes los territòris. Louis Riel nomenèt la nòva província "Manitoba" del mot algonquin "Manitou", que significa 'eime'. Manitòba, dins la region de la *[[Red River Valley]]*, foguèt lo luòc de la primièra colonia de pòblament de l'oèst canadenc. 

La capitala e pus granda vila n'es Winnipeg.
Ciriaco de Mita

**Ciriaco Luigi de Mita** (1928) òme politic italian, foguèt President del Conselh (primièr ministre) de la Republica Italiana entre 1988 e 1989.
Jean-Luc Dehaene

**Jean Luc Joseph Marie Dehaene**, òme politic n. en 1940, foguèt primièr ministre de Belgica de 1992 a 1999.
Winnipeg

**Winnipeg** (pronóncia AFI: [ˈwɪnɨpɛg]) es  la capitala e pus granda vila de la província canadenca de Manitòba. Se situa prèp del centre longitudinal d'America del Nòrd, al jonhent del riu Roge e del Riu  Assiniboine , un endrech ara comunament sonat *[[The Forks]]*. Lo nom de Winnipeg es derivat dels mots Cree de *win* e *nippi* que se traduson per «aiga fangosa». Winnipeg es lo còr cultural e lo centre economic de la region, qu'a una populacion de  personas. La vila de Winnipeg es la setena de Canadà amb una populacion de  personas.
thumb|left|500px|Winnipeg, vista del centre
## Referéncias
Baia d'Hudson

thumb|right|250px|Mapa de la baia d'Hudson
La **baia d'Hudson** (en anglés *Hudson Bay*, en francés *Baie d'Hudson*, en inuktitut *Kangiqsualuk Ilua*, en cree *Wînipekw* o *Wînipâkw*) se tròba al nòrd-èst de Canadà. Banha lo nòrd de las províncias d'Ontàrio, Quebèc, Manitòba e lo sud-èst de Nunavut. La baia d'Hudson forma una part de l'ocean Artic. Es connectada per l'èst amb l'ocean Atlantic per l'estrech d'Hudson, e pel nòrd amb la rèsta d'Artic pel canal de Foxe, qu'es pas considerat coma part de la baia. A l'extrèm sud-oriental se dobrís sus la baia de James. Totas las illas de la baia d'Hudson apertenon a Nunavut. 

La baia es pauc prigonda e pr'amor de la seuna nauta latitud se congèla totalament durant almens sièis meses l'an. Per sas còstas, principalament en Manitòba, abita l'ors blanc, que se consacra a la caça sus la superfícia gelada; quand lo glaç se fond cap al mes de junh, los orses tornan per la còsta en esperar la nòva sason ivernala.

La baia foguèt nomenada aital en onor de Henry Hudson, que en 1610 l'explorèt a bòrd del vaissèl *Discovery* e que un an abans aviá batejat tanben lo flume Hudson dins l'estat de Nòva York.
Saskatchewan

**Saskatchewan** (AFI: [səˈskætʃəwən]) es una província de la prada de Canadà, qu'a una superfícia de &nbsp;km² e una populacion de  personas (segon las estimacions de 2008), que la majoritat viu dins la part sud de la província. Demest aqueles,  vivon dins la pus granda vila de la província, Saskatoon, e  vivon dins la capitala provinciala, Regina. Las autras vilas màgers, per òrdre de talha, son Prince Albert, Moose Jaw, Yorkton, Swift Current, e North Battleford. Lo nom de la província ven del riu Saskatchewan, que son nom en cree: *kisiskāciwani-sīpiy*, significa "riu del corrent rapid ".

## Geografia
A granda escala, Saskatchewan apareis coma un quadrilatèr. Pasmens, a causa de sas dimensions, las frontièras dels 49 e 60 parallèls apareisson corbudas. Saskatchewan confronta a l'oèst Albèrta, al nòrd los Territòris del Nòrd-Oèst, a l'èst Manitòba, e al sud los estats americans de Montana e Dakota del Nòrd. Saskatchewan es la sola província canadenca que sas frontièras seguisson pas cap de limit geografic natural. Es tanben una de las doas províncias sens litoral, l'autra èssent Albèrta.

Saskatchewan conten doas regions naturalas màgers: l'escut canadenc al nòrd e las planas interioras al sud.  Lo nòrd de Saskatchewan es mai que mai cobèrt per la selva boreala levat per las dunas de sabla del lac Athabasca, pus granda zona de dunas activas al mond al nòrd del 58 parallèl, a la broa de la riba sud del lac Athabasca. Lo sud de Saskatchewan conten una autra region de dunas nomenada *Great Sand Hills* que cobrís mai de 300&nbsp;km. La region de Cypress Hills, al caire sud-oèst de Saskatchewan e la zona de Killdeer Badlands (Pargue Nacional de Grasslands) son d'airals que demorèron sens glaça pendent lo darrièr periòde glacial. Lo punt mai naut de la província es de 1468&nbsp;m situat en Cypress Hills. Lo punt mai naut es la riba del Lac Athabasca, a 213&nbsp;m. La província a catòrze bacins de drenatge ont los divèrses rius rajan cap a l'Ocean Artic, la Baia d'Hudson, e lo Golf de Mexic.

## Nòtas
Albèrta

**Albèrta** (var. **Alberta**) es una província de la prada de Canadà. Albèrta es situada a l'oèst de Canadà, confronta las províncias de Colómbia Britanica a l'oèst e Saskatchewan a l'èst, los Territòris del Nòrd-Oèst al nòrd, e l'estat american de Montana al sud. Albèrta es una de las tres províncias e territòris canadencs de confrontar sonque un sol estat american (los autres son Nòu Brunswick e Yukon). Es tanben una de las doas províncias canadencas sens litoral (l'autra es Saskatchewan).

La capitala d'Albèrta es Edmonton, situada just al sud del centre de la província. Aperaquí 300&nbsp;km al sud de la capitala se tròba Calgary, pus granda vila d'Albèrta e centre màger per la distribucion, los transpòrts e lo comèrci.
Chorukor

Lo **chorukor** [xɔrukɔr] es una lenga construcha inventada per Václav Havel dins sa pèça *Vyrozumění* (1965)  que fa sustot servir lo ptydepe.

Apareis de cap a la fin de la pèça (que s'i parla subretot del ptydepe) coma una proposicion d'utilizar coma lengatge de l'administracion una lenga mai naturala.

A la fin de la pèça tòrnan finalament a la «lenga mairala» (en chèc, *mateřština*).

## Lexic

Lo lexic es pas gaire conegut que sonque se donan los jorns de la setmana.

## Referéncias
Glossopoèta

Un **glossopoèta** es un creator de lengas construchas.

## Lista de glossopoètas
* Louis de Beaufront
* Joan Francés Blanc
* Alexander Gode
* Václav Havel
* Otto Jespersen
* Marc Okrand
* Johann Martin Schleyer
* Jan van Steenbergen
* Joan Francés Sudre
* Libor Sztemon
* John Ronald Reuel Tolkien
* Edgar de Wahl
* Ludwik Lejzer Zamenhof
Tèrranòva e Labrador

**Tèrranòva e Labrador** (var. **Tèrranava**, **Terranuòva**, **Tèrranuòva**, **Terranòva**) (en anglés: *Newfoundland and Labrador*, en francés: *Terre-Neuve-et-Labrador*) es una província de Canadà, la desena que jonhèt la confederacion canadenca. Geograficament, la província es formada de l'illa de Tèrranòva e de la region de Labrador, sus la còsta atlantica de Canadà. En dintrar dins Canadà en 1949, la província entièra èra apelada Tèrranòva, mas dempuèi 1964, lo govèrn de la província se designa per . Lo 6 de decembre de 2001, un esmenda a la Constitucion de Canadà cambièt tanben aital lo nom oficial de la província. Uèi, dins las conversacions, pasmens, los canadencs sonan generalament totjorn la província *Tèrranòva* e la region continentala *Labrador*.

Lo nom anglés *Newfoundland* es la traduccion del latin *Terra Nova*, e *Labrador* ven del portugués *lavrador*, per referéncia a l'explorador portugués de la region, João Fernandes Lavrador.

## Referéncias
Ptydepe

Lo **ptydepe** es una lenga construcha inventada per Václav Havel dins sa pèça *Vyrozumění* (1965).
Es una lenga absurda que sa tòca es d’èsser un lengatge de l’administracion desprovesit d’ambiguitat e de sentiments.

Segon la wikipèdia anglesa, l’autor trabalhèt sus la lenga amb son fraire Ivan Havel, un matematician. Pasmens ges de pròva es pas balhada. L’istòria es virada de cap a l’acceptacion o lo refut d’utilizar aquela lenga. Dins l’administracion descricha, la mai granda part del mond renóncian a aprene la lenga, tròp dificila. En mai d’aquò, se ditz que demèst lo mond qu’arriban a la practicar, la lenga coneis una evolucion naturala amb la sorgida d’ambiguitats e l'expression de sentiments.

A la fin de la pèça se parla d’emplegar una autra lenga, mai naturala, lo chorukor, mas finalament tòrnan a la «lenga mairala» (en chèc, mateřština). 

## Exemple de tèxte
Dins lo primièr tablèu de la pèça un dels personatges legís un tèxte en ptydepe: *Ra ko hutu d dekotu ely trebomu emusohe, vdegar yd,stro renu er gryk kendy, alyv zvyde dezu, kvyndal fer tekynu sely. Degto yl tre entvester kyleggh: orka epyl y bodur deptydepe emete. Grojto af xedob yd, kyzem ner osonfterte ylem kho dent d de det detrym gynfer broenomuz fechtal agni laj kys defyj rokuroch bazuk suhelen. Gakvom ch ch lopve rekto elkvestrete. Dyhap zuj bakgydalox ibem nyderix tovan gyp. Ykte juh geboj. Fys dep butrop gh.* 

La revirada n'es pas donada.

## Lexic
Lo lexic es pas gaire conegut que quora se’n parla dins la pèça, dins lo cors de lenga ptydepe. Aprenèm aital que «qué que siaga» se ditz «gh» e que lo mot «f» es estat reservat pel cas que calguèsse trobar quicòm encara mai general que «qué que siaga».

S’apren tanben que lo mot mai long a 319 letras. I a tanben una lista d’interjeccions. Aital òsca se ditz «frnygko jefr dabux altep dy savarub goz terexes».

## Referéncias
Manuel Marín

**Manuel Marín González** foguèt president de la Comission Europèa per interim entre la comission Santer e la comission Prodi. Es de nacionalitat espanhòla.
Gaston Thorn

**Gaston Thorn** (n. 1928, m. 2007) foguèt un òme politic  luxemborgés. Foguèt president de la Comission Europèa de  1981 a 1985. Foguèt tanben primièr ministre de Luxemborg de 1974 a 1979.
Guilhèm IV de Tolosa

**Guilhèm IV de Tolosa** (&dagger; 1094) es un comte de Tolosa de 1060 a 1094. Es lo filh de Ponç, comte de Tolosa, e d’Almòdis de la Marcha.

Succedís a son paire en 1060 e erita de la màger part de sos bens, son fraire Raimon qu'a pas que los comtats de Sant Gèli, de Nimes, de Narbona. Çaquelà, sembla que Raimon parteja amb el lo títol de comte de Tolosa, coma o indica una carta de 1088 que li atribuís entre autres aquel títol. En 1065, a la mòrt de lor cosina Berta, comtessa de Roergue, Raimon s’empara de son comtat e mai del marquesat de Gotia e del ducat de Narbona sens que Guilhèm faga qué que siá per lo n'empachar.
Contràriament a son paire e a son fraire, es un òme pauc ambiciós e pauc portat sus las armas.

Guilhèm esposa en primièras nòças una Matilda, puèi en segondas nòças (en 1080) Emma de Mortain, filha de Robert de Conteville, comte de Mortain e de Mathilde de Montgomery. Aquesta darrièra dona naissença a :
* Ponç, mòrt jove
* Felip (&dagger; 1117), maridada en 1094 a Guilhèm IX lo Trobador (1071 &dagger; 1127), duc d'Aquitània, de Gasconha e comte de Peitieus.

Guilhèm morís en 1094 probablament al cors d'un pelegrinatge en Tèrra Santa. Lo testament de son paire especificava que se Guilhèm defuntava sens filhs, sas tèrras vendrián a son filh cabdet Raimon, que li succediguèt jol nom de *Raimon IV*. Mas dos decennis pus tard, Guilhèm d'Aquitània reivindica lo comtat de Tolosa e cèrca de lo conquerir.

## Bibliografia
* 
* Foundation for Medieval Genealogy : Ponç e Guilhèm IV de Tolosa

## Nòtas e referéncias
Quino

**Joaquín Salvador Lavado** (mei conegut deu son chafre **Quino** - Guaymallén, Provincia de Mendoza, lo 17 de julhet de 1932) qu'ei un famós dessenhaire argentin de benda dessenhada. 

Arron deus sons estudis d'art e deu son servici militar qui'u miè a Buenos Aires que's vedò obligat a tribalhar per'mor d'aver perduts pair e mair. 

Que comencè mauaisidament e dens lo praubèr, dens lo dessenh publicitari abans de publicar los sons dessenhs umoristics. Lo son cap d'òbra internacionaument conegut qu'ei Mafalda.
## ligams extèrnes
**(es)** Sit web oficial
Horse-ball

Lo **horse-ball** qu'ei un jòc equèstre collectiu de balon desvolopat e adaptat en França a partir deu pato argentin. Las soas règlas que hon fixadas de cap a las annadas 1970.
Manuel García Ferré

**Manuel García Ferré** (Almería,1929) qu'ei un dessenhaire de benda dessenhada espanhòu qui s'a hèita la soa carrièra en Argentina. La soa òbra que s'ei illustrada mei que mei dab lo sons personatge *Anteojito* (literaument *Lunetòt*) qui avó arron lo son long metratge e la soa revista, *Hijitus* (vadut dessenh animat sus Canal 13) e *Calculín*.
Héctor Germán Oesterheld

**Héctor Germán Oesterheld** (Buenos Aires, lo 23 de julhet de 1919 - Sequestrat e desaparegut en 1977) que ho un escrivan argentin de bendas dessenhadas e notament l'autor de las istòrias deu personatge de sciéncia-ficcion *El Eternauta*, qui, cargat d'un contengut e d'un messatge de portada politica e'u voloren d'estar pres, sequestrat e executat per la dictatura politica argentina de la fin de las annadas setanta.

El Eternauta que ho dessenhat per Francisco Solano López puish per Alberto Breccia.
Roberto Fontanarrosa

**Roberto Fontanarrosa** (chafrat **El Negro** - Rosario, lo 26 de noveme de 1944 - 19 de julhet de 2007) qu'ei un autor e un dessenhaire argentin de benda dessenhada e l'autor deu famós *Inodoro Pereyra*, ua carricatura de la figura deu gaucho rebel.
Federico Luppi

**Federico Luppi** (lo 23 de heurèr de 1936) qu'ei un hèra famós actor de cinema argentin. Desempuish 2003 que s'estau en Espanha e qu'a aquesit la nacionalitat espanhòu.

Enter los filmes on a jogat los sons ròtles principaus que's pòt mentàver : *[[Plata Dulce]]*, *[[La Patagonia Rebelde]]*, *[[El Laberinto del Fauna]]*.
Héctor Alterio

**Héctor Alterio** (Buenos Aires, lo 21 de seteme de 1929, Madrid, lo 13 de decembre de 2025) ho un actor argentin de teatre, television e cinèma. Durant la soa grana carrièra qu'a jogat dens famós filmes com :
_*[[La historia oficial]], [[1985]]
_*Camila*, [[1984]]
_ *Cría cuervos'' (1976)
Roy Jenkins

**Roy Harris Jenkins** foguèt lo president de la Comission Europèa entre lo 18 d'agost de 1977 e lo 13 de junh de 1981. Es de nacionalitat britanica.
Mariano Mores

**Mariano Mores** (Buenos Aires, lo 18 de heurèr de 1918) qu'ei un cap d'orquèstra, pianista virtuòse e un deus compositors argentins màgers (e mei que mei de tango).

Vadut dens lo quartièr tradicionau de San Telmo que seguí rapidament lo cursus de la formacion academica classica au piano. Aus 14 ans qu'èra ja professionau dens lo *Café Vicente* de la grana a avienguda Corrientes. Que tribalhè devath la direccion de Roberto Firpo tanben de Francisco Canaro. Lo son estil de composicion qu'amassa la virtuositat, la mestresa composicion academica e ua coneishença de las pregondas de la musica folclorica argentina autan com deu tango.
François-Xavier Ortoli

**François-Xavier Ortoli** foguèt president de la Comission Europèa entre lo 5 de genièr de 1973 e lo 6 de genièr de 1977. Èra de nacionalitat francesa.
Siku

Lo **siku** o **sicu** qu'ei un aerofòn de la Cordilhera deus Andes constituit de duas rengadas de canaveras alinhadas en òrdi decreishent. Qu'ei donc ua varietat e flabuta de Pan. Qu'ei tipica deu folclòre deus Andes e mei que mei d'Argentina, Chile, Peró e Bolívia.

L'interpret de siku que s'apera lo sicuri.
Miguel Ángel Estrella

**Miguel Angel Estrella** qu'ei un pianista virtuòse argentin e tanben un activista en favor deus drets umans.

Lo son nom qu'ei ua traduccion peus foncionaris de la paraula *estela* de l'arabi au castelhan. 

Que vadó hens la ciutat argentina nordica de San Miguel de Tucumán on comencé a apréner la musica. Arron qu'estudiore en França dab Nadia Boulanger.

Que ho sequestrat e torturat per la dictatura uruguiana puish libertat mercés a la pression internacionau e exiliat en França. Desempuish que milita hèra activament en favor de la libertat, deus drets umans e contra la misèri. Que fondè dab aqueth pretzhèit l'organizacion *Música y Esperanza*.

França que l'ordonè chivalièr de la Legion d'Aunor.
De cap tà l'immortèla

**De cap tà l'immortèla** es una cançon del gop bearnés Nadau coneguda dins Occitània tota e qu'es gaireben venguda una cançon tradicionala.
Es una cançon fòrça emblematica, a còps considerada coma un imne biarnés (com o son tanben lo *[[Bèth cèu de Pau]]* o *[[Aqueras montanhas]]*).

### Paraulas
De cap tà l'immortèla

Sèi un país e ua flor,
E ua flor, e ua flor,
Que l'aperam la de l'amor,
La de l'amor, la de l'amor,

**refranh**:
Haut, Peiròt, vam caminar, vam caminar,
De cap tà l'immortèla,
Haut, Peiròt, vam caminar, vam caminar,
Lo país vam cercar.

Au som deu malh, que i a ua lutz,
Que i a ua lutz, que i a ua lutz,
Qu'i cau guardar los uelhs dessús,
Los uelhs dessús, los uelhs dessús,

Que'ns cau traucar tot lo segàs,
Tot lo segàs, tot lo segàs,
Tà ns'arrapar, sonque las mans,
Sonque las mans, sonque las mans,

Lhèu veiram pas jamei la fin,
Jamei la fin, jamei la fin,
La libertat qu'ei lo camin,
Qu'ei lo camin, qu'ei lo camin,

Après lo malh, un aute malh,
Un aute malh, un aute malh,
Après la lutz, ua auta lutz,
Ua auta lutz, ua auta lutz…
Daniel Barenboim

**Daniel Barenboim** (Buenos Aires, lo 15 de noveme de 1941) qu'ei un pianista e cap d'orquèstra argentin d'origina russas judivas. Qu'aquesó tanben las nacionalitats israeliana e espanhòu e que ho lo purmèr d'interpretar oficiament ua òbra de Richard Wagner en Israel.

Que comencè los sons estudis dens la soa familha de musicians. Que comencè hèra joen de dar los sons purmèrs concèrts abans de perseguir ua carrièra internacionau de las prestigiosas. 

Com cap d'orquèstra que gavidè l'Orquèstra Filarmonica de Londres e l'Orquèstra Sinfonica de Chicago.

Que ho tanben l'espós de la violoncelista anglesa Jacqueline du Pré morta d'ua escleròsi en placas.

Com musician israelian que milita per la patz en jogar per e dab palestinians.
Batalha de Caseros

thumb|350px|Batalha de Santos-Lugares (Caseros).

Dens l'istòria argentina, la **batalha de Caseros** (lo 3 de heurèr de 1852) qu'opausè las tropas de Buenos Aires (las deus son governador e cap d'Estat de la Confederacion Argentina, Juan Manuel de Rosas) e ua aligança victoriosa aperada *Ejército Grande* ("Armada grana") de Brasil, Uruguai, e las províncias de Corrientes e Entre Rios gavidada per Justo José de Urquiza qui avèva deishat de sostiéber Rosas en se proniciar contre aqueth darrèr.

La soa victòria que marquè la fin de las tempsadas de Rosas qui avó de partir entà Anglatèrra e que dè lo parat au Partit Unitari e liberaus de tornar en Argentina e d'impausar las loas idèas e lo lor poder.
Revolucion de Mai

La **Revolucion de Mai** qu'ei un processus politic qui's debanè a Buenos Aires (alavetz capitala de la Vicereiautat de l'Arriu de la Plata) en 1810 e qui desboquè sus lo remplaçament deu darrèr vicerei espanhòu, Baltasar Hidalgo de Cisneros, per la Purmèra Junta.

Se *de facto*, aquò e signifiquè la debuta de la Guèrra d'Independéncia, oficiaument, los revolucionaris que declarèn préner lo contraròlle deus lors ahars politics au nom deu rei d'Espanha (qui lo son reiuame b'èra alavetz ocupat per Napoleon e per l'armada francesa).

L'independéncia que hore obertament declarada pas sonque lo 9 de julhet de 1816 a l'escadença deu Congrès de Tucumán.
Martha Argerich

**Martha Argerich** (Buenos Aires, lo 5 de junh de 1941) qu'ei ua pianista virtuòse argentina de renomada internacionau.
Walter Hallstein

**Walter Hallstein** foguèt lo primièr president de la Comission Europèa entre lo 10 de genièr de 1958 e lo 30 de junh de 1967. Es de nacionalitat alemanda.
Jacques de Liniers

**Jacques Antoine Marie de Liniers et Bremond** mei conegut com **Jacques de Liniers** o, en castelhan com **Santiago de Liniers** (Niòrt, lo 25 de julhet de 1753 – Cabeza de Tigre — província de Córdoba) que ho un nòble francés qui prohèitè deu Pacte de Familha enter las dinastias Borbon de França e Espanha entà har ua carrièra militara dens aqueste segon país.

Après aver servit dens l'Ancian Monde, que ho mandat a Buenos Aires en 1788.

Que s'illustrè militarament dens la dehensa de Buenos Aires contra las Invasions anglesas de l'arriu de la Plata de 1806 (çò qui causè que lo pòble lo causesse com navèth vicerrei en remplaçament de Sobremonte jutjat cobard) e 1807. Arron, lo rei d'Espanha que'u confirmore com vicerrei. Qu'aquesó tanben lo títol de comte de Buenos Aires.

Totun, que ho remplaçat per Baltazar Hidalgo de Cisneros per'mor la soa nacionalitat francesa que'u hasèva sospeitós en aquestas tempsadas qui França e ocupava Espanha.

Feau a Espanha a maugrat de tot, que's resití contra la Purmera Junta gessida de la Revolucion de Mai de 1810 qui'u he fesilhar. La soa familha que he cambiar lo son títol de comte de Buenos Aires en comte de la Leiautat. 

Uèi lo dia un quartièr de Buenos Aires que s'apera Liniers.

## Notas e referéncias
Sicco Mansholt

**Sicco Leendert Mansholt** foguèt president de la Comission Europèa entre lo 22 de març de 1972 e lo 5 de genièr de 1973. Èra de nacionalitat neerlandesa.
Franco Maria Malfatti

**Franco Maria Malfatti di Monte Tretto** foguèt president de la Comission Europèa entre lo 1èr de julhet de 1970 e lo 22 de març de 1972. Èra de nacionalitat italiana.
Baltasar Hidalgo de Cisneros

**Baltasar Hidalgo de Cisneros** que ho lo darrèr vicerei de l'Arriu de la Plata qui governèr Buenos Aires. 

Qu'èra amirau e que s'èra illustrat a l'escadença de la batalha de Trafalgar.

Que remplacè, en 1809, ad aquesta foncion lo francés Jacques de Liniers qui s'èra illustrat dens la dehensa de Buenos Aires durant las invasion anglesas e que perdó lo contraròlle efectiu sus Buenos Aires en 1810 a l'escadença de la Revolucion de Mai qui establí la Purmèra Junta entà gavidar en lòc e plaça deu vicerei. 

La Junta de Cadis (qui governava teoricament Espanha qui èra alavetz ocupada per França) que'u nomè un successor (Francisco Javier de Elío) qui non podó pas governar sonque desempuish la ciutat de Montevideo.
Jean Rey

**Jean Rey** foguèt president de la Comission Europèa entre lo 6 de julhet de 1967 e lo 1èr de julhet de 1970. Èra de nacionalitat bèlga.
Liniers (quartièr)

**Linièrs** qu'ei un quartièr de la Ciutat Autonòma de Buenos Aires traucat per l'avienguda Rivadavia e on òm troba l'Estadi José Amalfitani deu club de fotbòl Vélez Zarfield on e's debanèn rescontres durant la Copa deu Monde de Fotbòl de 1978.

Liniers qu'ei toca toca dab l'avienguda General Paz qui marca la termièra enter la Ciutat Autonòma de Buenos Aires e la Província de Buenos Aires.

Que deu lo son nom au govenador Jacques de Liniers.
Sarah Chang

**Sarah Chang** (Filadèlfia, lo 10 de deceme de 1980) qu'ei ua violonista americana d'origina coreana. Que comencè a l'atge de 4 ans e que vadó ua mainada precòça. Qu'estudiè a la Juilliard School of Music.
Laureano Gómez Castro

**Laureano Eleuterio Gómez Castro** (1889-1965) es un jornalista, engenhaire e òme politic, que foguèt president de Colómbia entre 1950 e 1951.
Yo-Yo Ma

**Yo-Yo Ma** (en chinés 马友友 - París, lo 7 d'octobre de 1955) qu'ei un violoncelista neishut en França dens ua familha de musicians chinés, emigrat aus Estats Units e vadut american.

Que comencé a estudiar lo vriulon e lo vriulon alto hèra joen abans d'estudiar lo violoncèl. La soa familha qu'emigrè aus Estats Units en 1960 e Yo-Yo Ma que's muishè un mainatge precòç qui dè los sons purmèrs concèrt hèra de d'òra (e quitament en precéncia deu president John Fitzgerald Kennedy . 

Qu'estudiè a la Juilliard School of Music puish a Harvard University e a la Columbia University.

Que viu a Cambrige, Massachusetts.

Que joga sus un Montagnana e sus lo stradivarius de Davidov qui ho lo de Jacqueline du Pré e qu'a hèit tornar montar en violoncèl barròc.

De segur un deus violoncelistas màgers de totas las tempsadas, que s'ei illustrats dens genres hèras desparièrs com lo barròc, lo Blue Grass o lo tango.
Antonio Salieri

**Antonio Salieri** que ho un compositor italian de musica d'estil classic. Que ho compositor de la cort a Viena e a despart de la grana glòria qui conegó com musician e compositor, qu'ei conegut dens l'istòria de la musica com lo mèste (a còps a gratis) d'ua piela de compositors màgers com ac horen : Beethoven, Schubert, Meyerbeer, Liszt, Hummel, Reicha, Ignaz Moscheles, Carl Czerny, Franz Xaver Süßmayr e Franz Xaver Wolfgang Mozart (lo dusau hilh de Mozart).

A maugrat d'aquesta famosa generositat e de la soa amistat per Mozart, la literatura e lo cinema qu'inventèn sancerament ua legenda d'ua Salieri que seré estat enemic e rivau deu gran compositor e comandatari anonim deu son Requiem (comandatari qui totun b'ei ni anonim ni, de segur, Salieri).
Cree

Los **Cree** son una nacion autoctòna d'America del Nòrd. Sos territòris s'espandisson entre las montanhas rocosas e l'ocean Atlantic, mai que mai en Canadà (Quebèc, Ontàrio, Manitòba, Saskatchewan e Albèrta), mas tanben als Estats Units (oèst de Minnesòta e uèi Montana).

Amb mai de  personas, e mai de 135 comunitats enregistradas, los Cree forman lo pus grand grop entre las Primièras Nacions de Canadà.

La lenga cree de la familha de las lengas algonquinas es, amb aperaquí  locutors, una de las pus parladas en America del Nòrd .
A causa de l'acceptacion dels maridatges intertribals, existís una comunitat mestissa eissuda d'unions entre crees e europèus, qu'a desvolopada una lenga pròpria sonada michif, qu'es una mescla de francés (mai que mai per los noms) e de cree (subretot pels vèrbs). 

Lo tèrme *cree* ven de la francizacion del nom de vilatge *Kenisteniwak* en *Christenaux* que donèt *cree*. Eles se sonan eles meteisses collectivament *Nēhilawē* ().

En Quebèc, a l'encòp las activitats minièras e los grands projèctes idroelectrics de l'estat quebequés dins los ans 1970 a l'entorn de la baia de James aguèron per consequéncias l'apropriacion per de companhiás quebequesas de fòrça tèrras dels crees, e l'installacion sus sos territòris de vilas non autoctònas. 

Entre los grops màger i a d'oèst cap a l'èst :
* Los crees de las planas (*Plains Cree*;*paskwawininiwug*) .
* Los crees dels bòsques (*Woods Cree*;*Sakawiyiniwak*).
* Los crees dels paluns (*Swampy Cree*; *Maškēkowak*). 
* Los crees de l'elan (*Moose Cree*; *Mosoni*)
* Los crees de la baia de James (*Wiinibeyk Iiyuu* e *Nuuchcimiihc Iiyuu*).
* Los Montagnais
* Los Atikamekw.
* Los Naskapi.
## Ligams extèrnes
*Cree hunters of Mistassini, documentari en anglés per Tony Ianzelo e Boyce Richardson
Baia de James

La **baia de James**, (en anglés: *James Bay*, en francés: *Baie James*) es un golf que perlonga al sud la baia d'Hudson en Canadà. Las doas baias son consideradas coma d'extensions de l'ocean Artic. La baia de James confronta las províncias de Quebèc e Ontàrio; las illas de  la baia (que la pus granda es l'illa Akimiski) fan partida del territòri de Nunavut. Lo bacin de drenatge (o bacin idrografic) de la baia de James es lo site de divèrses projèctes idroelectrics màgers. Aquesta region compren los territòris tradicionals de divèrsas comunitats autoctònas, coma la primièra nacion Kashechewan e nòu comunitats afiliadas al Grand Conselh dels Crees del nòrd de Quebèc.

Los primièrs europèus i dintrèron en 1610, quand Henry Hudson explorèt la baia qu'a ara pres son nom. La baia de James recebèt ela son nom en onor de Thomas James, un capitani anglés qu'explorèt pus completament aquesta region en 1631.