open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jurassic

Lo **Jurassic** es un periòde geologic que s'esten entre aperaquí -201 e -145 million d'ans, es a dire, entre la fin del Triassic e lo començament del Cretacèu. Lo Jurassic constituís lo periòde mejan de l'èra mesozoïca, tanben dicha Edat dels Reptils. Lo començament d'aqueste periòde es marcat per l'estenhement del Triassic-Jurassic. Lo Jurassic foguèt nomenat en referéncia a las montanhas de Jura, que de jaciments calcaris d'aqueste periòde i foguèron d'en primièr identificats. 

Al començament del Jurassic, lo supercontinent Pangèa comencèt de se separar en doas massas de tèrras, Laurasia al nòrd e Gondwana al sud. Aquò creèt mai de còstas e faguèt cambiar lo clima continental de sec a umid, e maites dels desèrts arids del Triassic foguèron remplaçats per d'espessas selvas pluvialas. Sus tèrra, la fauna evolucionèt de la fauna del Triassic, dominada pels dinosaures e crocodilians archosaurians, cap als sols dinosaurs. Los primièrs aucèls apareguèron tanben durant lo Jurassic, après aver evolucionat d'una branca dels dinosaures teropòdes.

## Vejatz tanben
*Taula dels temps geologics
Ornithomimus

***Ornithomimus*** ("imitador d'aves ") es un genre conegut per doas espècias de dinosaures teropòdes ornitomimids, que visquèron a la fin del periòde Cretacèu, fa aperaquí entre 70 e 65 milions d'ans, al Maastrichtian, en çò qu'es uèi America del Nòrd. *Ornithomimus velox*, l'espècia tipe, foguèt nomenada en basa a un pè e una man provenenta de la Formacion Denver, mas lo melhor materiala es estat trobat en Canadà, en inclusent *Ornithomimus edmontonicus* un excellent especimèn articulat del Pargue Provincial del Dinosaure, dins la Formacion de Horseshoe Canyon. D'autres especimèns assignats a Ornithomimus son estats trobats sus la còsta èst dels Estats Units. Lo primièr fossil d'Ornithomimus foguèt trobat en 1889 e nomenat pel paleontològ norteamerican Othniel C. Marsh En 1890.
Pterosaures deth Trias

Eth periode deth Triassic en er inici dera Edat deth Mesozoïc siguec plan sinhificatiu tara evolucion des reptils. Aguest siguec eth temps en eth quau apareishen diuersi grops de tartugues, cocodrils e dinosaures. Es trobalhes més ancianes de pterosaures més vielhs conegudi son dos pesquèrs trapats en Gloucestershire, Anglatèrra. Dos ossi petiti poden éster metacarpaus des ales. Totun encara no s'an pogut identificar es especies de pterosaure a excepcion dera familha *Ramphorhynchoidea*. Poden éster un nau genre de pterosaure.

Pendent long de temps ua esqueleta de reptil fossil deth miei Trias a Besano, nòrd d'Italia, aperat *Tribelesodon* siguec considerat coma eth més ancian pterosaure. Es excavacions en aguesta region demest 1863 e 1878 portaren ara lutz ues restes de fossils.

Franceso Bassani identifiguec aguesti coma de pterosaure e l'aperec *Tribelesodon*. En 1922 Franz Baron Nopcsa, un geològ e expert en reptils, produsiguec ua descripcion detalhada d'aguest *Tribelesodon* damb un diboish d'era esqueleta rebastida ena quau se vedecua coa plan longa. Sonque auien long ossi tà demostrar era existencia d'aguesta naua especia.

Es jadiments deth Trias de Basano son de peires marines de hé 235 milions d'ans de Soïssa. acíu, en 1919, un paleontològ, Berhard Peyer, trapec trobalhes de reptil. Es excavacions contunharen enquias ans 1970.

En 1929 se poguec trapar ua esqueleta totau d'un reptil petit damb ues vertebres cervicaus plan longues. Vertebres coma aguestes se coneishien auans deth nòrd de Bavaria e quauqu'ns cregeuren qu'eren ossi des cames o braci o vertebres caudaus de quauque dinosaure. Aguest siguec aperat *Tanystropheus* en 1855 per Hermann von Meyer.

Meyer comparec ues e autes trobalhes e conlusiguec que *Tribelesodon* era pas un pterosaure més un petit *Tanystropheus*. Açò duguec a de naus problemes: aguestes vertebres de *Tanystropheus* eren ues vertebres plan longues tà un reptil. Ere un còth plan long, trop (*Tanystropehus* vòl díder sauri damb còth de girafa). Dempús, es ossi que Bassani e Nopcsa auien interpretat coma dits enes ales en *Tribelesodon* eren vertebres cervicaus en *Tanystropheus* , ua bèstia marina deth grop des eusuchis.

Atau, eth pterosaure *Tribelosodon* aiguec considerat coma ua messorga. Adara es ossi de petrosaure més ancians eren es trapats en 1829 en Dorset, dera epoca deth Jurassic. Dimorphodon erá un pterosaure plan desvolopat e qu'auia d'auer ancessors. Per çò se cre qu'en eth Trias i auia tanben pterosaures. Més se trapec arren d'important enquia 1973. Aguest an se traparen es ossi d'Eudimorphodon.

*Hont: The Illustrated Directory of Dinosaurs and other Prehistoric Creatures, Greenwich Editions, 2005.*
Eudimorphodon

thumb|Eth pterosaure Eudimorphodon siguèc ua des dus espècies mès ancianes jamès trapades de pterosaure

**Eudimorphodon** siguec un pterosaure dera familha des *Eudimorphodontidae* que demorec en eth miei deth Trias en Itàlia damb ues ales d'un metre de long. En 1973 se trapec ua esqueleta complèta dera epoca deth Trias de hé 220 milions d'ans en Besano, Itàlia. Açò vòl díder qu'era eth pterosaure més ancian trapat enquiath moment. Eudimorphodon erá un pterosaure damb es ales d'un metre de long.

Era longa coa arremercaua perqué aguest pterosaure apartenh ara familha des Ramphorhynehoidea. Era estructura generau d'Eudimorphodon ei caracteristica deth sòn grop. Es dents son soletes demest es pterosaures. A més de dents, auia tanben ulhals longs enter es dents. Amassats, eren 114 es dents de 6 cm de long. Se cre que pescaua e laguen sòn estomac fossil i auien petiti peishi coma *Parapholidephorus*. Es joens auien ues dents diuerses e minjauen més insectes coma gardalaigues.

Aguestes dents son ua especialisacion d'aguest reptil. Cap de pterosaure deth jurassic  auia aguestes dents. Açò vòl díder qu'eth Eudimorphodon es pas un de sòns ancessors. Ei ua linha disparièra ena familha de pterosaures que s'escandiguec en eth madeish Trias.

Ena ala d'Eudimorphodon, eth quatau dit era plaçat d'ua forma qu'era bèstia podia plegar endarrèr es sues ales. quan heia açò es autes dits demorauen entara dehora.

*Hont: The Illustrated Directory of Dinosaurs and other Prehistoric Creatures, Greenwich Editions, 2005.*
Sauropòde

Los **sauropòdes** (**Sauropoda**) son un infraòrdre de dinosaures sauropodomorfes que visquèron entre lo Triassic superior e lo Cretacèu superior (fa aperaquí 210 e 65 milions d'ans, del Norian fins al Maastrichtian), en çò qu'es uèi America, Asia, Euròpa, Africa e Oceania. Èran erbivòrs e caminavan de quatre patas. 

## Descripcion
Los sauropòdes èran dinosaures amb d'enòrmas proporcions, en particular un còl long caracteristic , un cap pichon, de patas espessas e una coa robusta. Los còls dels sauropòdes podián presentar 10 vèrtebras cervicalas o mai. En general, las dents dels sauropòdes èran espatuladas o lanceoladas, per çò que resultavan pas efectius per la masticacion. Pr'amor d'aiçò, los sauropòdes ingerían de pèiras apeladas gastrolits, es quaus facilitavan los procèsses de digestion al remoler los vegetals en la molleja. Las aves modèrnas (al pas possedir de dents) e los cocodrils emplegan lo meteis sistèma. Los sauropòdes èran d'animals d'abituds gregaris, çò cual es corroborat per de peadas de fossils e de grandas zònas de nidificació descobèrtas en Argentina e Índia.

Los **sauropòdes** (**Sauropoda**) son un infraòrdre de dinosaures sauropodomorfes que visquèron entre lo Triassic superior e lo Cretacèu superior (fa aperaquí 210 e 65 milions d'ans, del Norian fins al Maastrichtian), en çò qu'es uèi America, Asia, Euròpa, Africa e Oceania. Èran erbivòrs e caminavan de quatre patas. 

## Descripcion
Los sauropòdes èran dinosaures amb d'enòrmas proporcions, en particular un còl long caracteristic , un cap pichon, de patas espessas e una coa robusta. Los còls dels sauropòdes podián presentar 10 vèrtebras cervicalas o mai. En general, las dents dels sauropòdes èran espatuladas o lanceoladas, per çò que resultavan pas efectius per la masticacion. Pr'amor d'aiçò, los sauropòdes ingerían de pèiras apeladas gastrolits, es quaus facilitavan los procèsses de digestion al remoler los vegetals en la molleja. Las aves modèrnas (al pas possedir de dents) e los cocodrils emplegan lo meteis sistèma. Los sauropòdes èran d'animals d'abituds gregaris, çò cual es corroborat per de peadas de fossils e de grandas zònas de nidificació descobèrtas en Argentina e Índia.
Pterosaures deth Jurassic

Era desseparacion mieja dera Edat deth Mesozoïc ei eth periode Jurassic. Segueish eth periode deth Trias e s'iniciéc hé 213 milions d'ans. Finisquéc hé 144 milions d'ans e açò vòl díder que durec 69 milions d'ans.

Eth Jurassic ei generauments desseparat demest eth Lias (Baish o Ancian Jurassic), Dogger (Miei Jurassic) e Malam (Naut o Tardièr Jurassic). Se pòt díder qu'ua caracteristica dera epoca son es enaigacions progressives des continents peth mar. Pr'amor d'açò plan d'organismes que viuien en terra an sigut trapats aprèp des depausi marins. açò ei especiauments vertat en eth cas des pterosaures.

Er ocean Atlantic comencec a desseparar-se pendent eth miei Jurassic, més encara i auia supercontinents coma es qu'amassauen Sud America, Africa, Índia, Austràlia e era Antartica. Asia era desseparada d'Euròpa per ua grana mar. Eth clima comencec a éster disparièr pendent eth cors deth Jurassic, més encara erá caud e equilibrat.

Es pterosaures deth Trias demorauen en Euròpa més se cre qu'en America tanben. Sustot, en Nòrd America. Pendent eth Jurassic, totun, es pterosaures eren distribuits peth tot eth monde e es condicions eren bones tara fossilisacion. Es fossils de pterosaure trapats pendent eth Jurassic son d'Euròpa, Africa, Asia, Nòrd America, America Central e Sud America. Diuerses formes de pterosaure se desvoloparen e adaptaren tàs condicions environmentals e de vida plan diuerses.

Pterodactylus siguec eth prumèr pterosaure damb era coa cuerta fossil.Es pterosaures més ancians deth Jurassic sigueren discurberts en eth Baish Lias aprèp Lyme Regis, Dorset. Era prumèra colhidora de fossils professional, Mary Anning, trabalhec intensament e capitet plan pendent es prumèrs ans deth segle XIX. Es sues trobalhes eren esqueletes de grans reptils marins coma es ichtyosaures e plesiosaures. 

Alavetz, en 1928 arribec eth prumèr des pterosaures deth Lias, en principi descrit peth professor d'Oxford William Buckland  coma Pterodactylus macronix. Eth nom parla de granes ungles en es dits dera man. Totun, er cran  d'aguest pterosaure erá pas encara conegut. Non siguec pas enquia 1858 que Richard Owen deth Museu Britanic en Londres qu'aguest arrecebec més ossi de pterosaure d'aguesta epoca e region. Adara tanben i auia restes d'esqueleta damb crans de diuersi especies.

Owen confirmec qu'eth cran  deth genre Pterodactylus, auans conegut sonque peth Jurassic tardièr de Solnhofen, Alemanha, erá plan disparièr. Alavetz, aperec eth pterosaure de Lyme Regis coma Dimorphodon, ua referencia as dues classes de dents qu'auia aguest genre.

I a tanben plan d'especies de peish e amonitas deth Lias de Lyme Regis ath delà des ossi de pterosaure. Açò mostra qu'aguesti estrats eren ancians depausi marins. An ua edat d'enter 200 a 205 milions d'ans.

## Bibliografia

*Hont: The illustrated directory of Dinosaurs and Other Prehistoric Creatures, Greenwich Editions, 2005.*

250px|Es Pterosaures sigueren es arreis des ceus pendent eth Jurassic
Coelophysis

**Coelophysis** (grèc "Uasses de voids") es un genre representat per una unica espècia de dinosaure teròpode celofisid, que visquèt a de fins del periòde Triassic, fa aperaquí 215 milions d'ans, al Norian, al sud oèst de l'America del Nòrd actuala. Lo sieu nom generic indica que los òsses de las siás patas èran voids e ven del grèc ancian *κοιλος/koilos* e significa "void" e *φυσις/physis* "forma". L'espècia tipe, C. bauri, foguèt descricha per Edward Drinker Cope en 1889.
Preondactylus

Es **Preondactylus** sigueren uns pterosaures apartenhents ara familha des *Rhamphorhynchidae* que demorec pendent eth Trias tardièr en Italia. Era longada des sues ales erá de 45 cm. 

En 1982 un colhidor de fossils trapec en Udine, Italia, ua auta esqueleta de pterosaure en ua arroca caucinosa, dolomitica e bituminosa deth Trias tardièr en era val de Preone, en es Alps italians. Nando Buffarini, qu'ei coma aperaua aguest colhidor siguéc pas urós. Era arroca se trinquec en diuersi trossi pendent era extraccion dera madeisha. Aguesti ossi eren en barres d'arroca de sonque un centimetre d'amplitud.

Quan Buffarini poguec amassar es trossi de nau e es limpiec part des marques se perderen. Atau, sonque era marca en negatiu demorec d'aguesta esqueleta ena superfifie dera arroca. Se héc un negatiu damb silicona més demorec sonque era imatge d'aguest pterosaure e pauca causa més. Damb tot, açò permetéc er estudi en tres dimensions d'aguest pterosaure.

Era analisi mostrec qu'aguest especimen podia éster d'ua familha de pterosaure disparièra: es *Ramphorhynchidae*, que demoraren pendent eth Jurassic. Eth nau genre siguec aperat Preondactylus e es sues dents eren plan punchantse sencilhes. En 1984 un aute especimen siguec discurbert en era val de Preone. Tanben erá de peires dolomitiques caucinoses deth Trias tardièr més erá d'un nivèu d'enter 150 a 200 metres més prigond qu'era sequencia d'estrat anterior. Eth fossil consistia en ua acumulacion d'ossi d'esqueleta desarticulats. 

Aguesta bèstia, probaubaments un Preondactylus siguec era victima d'un peish caçaire é 220 milions d'ans e eth peish vomitec es parts no digeribles dera esqueleta. Aguestes rèstes gastriques caigueren eth hons dera mar e sigueren cubertes e fossilizaren.

Diuerses rèstes de pterosaure plaçades en arroques deth Trias tardièr en er oèst de Tèxas suggereishen qu'era distribucion paleogeografica des pterosaures deth Trias erá plan més extesa que non se pensaua. Es dents trapades en trossi de dintadura eren caracteristiques e semblants as d'Eudimorphodon.

Es pterosaures més ancians son aguests: Eudimorphodontidae, Dimorphodontidae e rahmphorrynchidae. Aguestes ptersaures deth trias eren desvolopats deth tot. Més era istòria dera evolucion des petrosaures comencec plan auans. benlèu qu'arriba ath Trias, eth Permic e era edat deth Paleozoïc. Més d'aguestes epoques tan lonhanes non s'a trapat encara cap ancessor des pterosaures o protopterosaures.

## Bibliografia

*The Illustrated Directory of Dinosaurs and Other Prehistoric Creatures, Greenwich Editions, 2005.*
Camptosaurus

**Camptosaurus** (grèc "reptil amb de corbas") es un genre de dinosaures ornitopòdes iguanodontians, que visquèron a de fins del periòde Jurassic, fa aperaquí entre 152 a 145 milions d'ans, al Kimeridgian e al Titonian, en çò qu'es uèi America del Nòrd e Euròpa. 

## Descripicion
Los adults mai grands mesuravan mai de 7 mètres de long e pesavan fins a 4 tonas. Èran capables de levar los sieus còsses pesucs per caminar coma de bipèdas. Las dents d'aqueste dinosaure avián los bòrds plens de pichonas puntas, per destacar lo folhatge dels arbres. Coma las fuelhas èran fòrça duras, las dents se gastavan fins a demorar gaireben lisas. Possedián un bèc cornenc per talhar las escòrças. 

Camptosaurus èra un animal pro voluminós per lo sieu grand estomac a ont servava de quilogramas de manjar vegetal. Las siás patas posterioras èran musculosas e fòrtas, mas las anterioras èran pichonas. En consequéncia podiá pas que caminar amb las patas posterioras; e e mai se los òsses de las patas anterioras èran pichons, las articulacions èran fòrtas per suportar lo pes s'èra de besonh. Se podiá  quilhar subre las siás patas per aténher lo fulhatge dels arbres nauts, e la siá coa longa e pesuga, li podiá servir d'excellent contrapés.
Edward Drinker Cope

thumb|Edward Drinker Cope
**Edward Drinker Cope** (1840–1897) foguèt un paleontològ e anatomista comparatiu nòrd-american.

Cope Nasquèt a Filadèlfia de parents cuaquers. S'interessèt a l'istòria naturala a una edat primairenca, e en 1859 comuniquèt un assag subre lo Salamandridae a l'Acadèmia de Sciéncias Naturalas de Filadèlfia. A aquesta epòca èra afilhat al Club del Megateri de l'Institucion Smithsoniana, a Washington, D.C.. Format parcialament a l'Universitat de Pensilvània, après aver contunhat sos estudis en Euròpa foguèt nomenat conservator de la meteissa Acadèmia en 1865, posicion que servèt fins a 1873.

Entre 1864 e 1867 foguèt professor de sciéncias naturalas al Collègi Haveford. En 1889 foguèt designat professor de geologia e paleontologia per l'Universitat de Pensilvània.

En 1858 comencèt una rivalitat amb Othniel C. Marsh per trobar mai de fossils de dinosaures, aquesta foguèt dicha la "Guèrra dels Òsses", durant la quala los dos descobriguèron divèrsas espècias. Malgrat la siá desbranda, Cope foguèt celèbre pel ròtle que tenguèt dins la descobèrta dels dinosaures mai famoses del mond actual, tals que los Triceratòps, Diplodòcus, e Stegosaurus, e foguèt a l'origina de la majoritat de trobalhas celèbras, talas que las del Dimetrodon (qu'es pas un dinosaure), Camarasaurus, Coelophysis e Monoclonius.

Entre 1871 e 1877, Cope explorèt d'estrats cretacèus dins l'estat de Kansas e terciaris en Wyoming e Colorado. Moriguèt a Filadèlfia en 1897.
Adriaan Paulen

**Adriaan "Adje" Paulen** (Haarlem, Païses Basses, 12 d'octobre de 1902 – Eindhoven, 9 de mai de 1985) foguèt un atleta e dirigent esportiu neerlandés.
Henry Fairfield Osborn

thumb|Henry Fairfield Osborn
**Henry Fairfield Osborn** (8 d'agost de 1857 – 6 de novembre de 1935) foguèt un geològ, paleontològ e eugenecista nòrd-american.

Nasquèt en Fairfield, dins l'estat de Connecticut, e estudièt en l'Universitat de Princeton.

Foguèt professor d'anatomia comparativa tre 1883 fins a 1890 en Princeton. En 1891 venguèt professor de biologia en l'Universitat de Columbia, e ensenhèt la zoologia en 1896.

President del Musèu American d'Istòria Naturala entre 1908 e 1935, periòde qu'i acomolèt una de las colleccions de fossils mai notablas al mond. Lo sieu mentor foguèt lo paleontològ Edward Drinker Cope.

Osborn dirigiguèt  divèrsas expedicions de recèrca de fossils al sud oèst de l'america del nòrd, en començant per los estats de Colorado e Wyoming en 1877. Descriguèt e nomenèt l'Ornitholestes en 1903, lo Tyrannosaurus rex en 1905, lo Pentaceratops en 1923, e lo Velociraptor en 1924 . Qualques unas de las siás contribucions son mens celebras: la cresença d'Osborn en l'idèa ara descreditada de l'ortogenesis es una d'elas, aital coma la siá promocion de l'eugenesia.

Osborn escriguèt un libre influent, *The Age of Mammals* ("L'èra dels mamifèrs, 1910). Autorizèt tanben *The Origin and Evolution of Life* ("L'origina e evolucion de la vida", 1916). Cofondèt la *Save-the-Redwoods League* en 1918.
Teropòde

Los **teropòdes** (del grèc ***Theropoda***: "pè de bèstia"), forman un clade de tetrapòds bipèds comprenent gaireben la totalitat dels grands dinosaures carnassièrs e l'unic clade actual dels ausèls. Aquel grop polimòrf de Dinosaures sovent carnivòrs, de talhas fòrça variadissas (de  de long e  pels maniraptors fins a  de long e 11 tònas pels Spinosaures), ocupa los tres ròdols ecologics dels mitans terrèstres, aerians e aqüatics.
Visquèron entre lo Triassic superior e lo Cretacèu superior (fa aperaquí 228 e 65 milions d'ans, entre lo Carnian e lo Maastrichtian), dins çò qu'es uèi America, Euròpa, Africa, Asia, Oceania e Antartida. Pendent la màger part del Jurassic e del Cretacèu. 

## Descripcion
Los teropòdes constituisson un  grop de dinosaures saurisquis larg e variat caracterizats per una dièta carnivòra e un caminar bipède. Los teropòdes apareguèron al triassic (230 milions d'ans) e foguèron los caçaires terrèstres dominants fins a son escantiment al cretacèu (65 milions d'ans) amb los autres dinosaures e una granda partida de la fauna e de la flòra d'aquesta epòca. Lor forma varia entre de pichons caçaires primitius de pas mai d'un mètre, coma l*'Eoraptor lunensis*, e de predadors gigants de 15 mètres de long, coma lo *Giganotosaurus carolini* o lo *Carcharodontosaurus saharicus*.
## Referéncias
Djibril Cissé

**Djibril Cissé** (Arle, 12 d'agost de 1981) es un fotbolaire provençal. Jòga actualament coma atacaire al Sporting Club de Bastia.
André-Pierre Gignac

**André-Pierre Gignac** (Lo Martegue, 5 de decembre de 1985) es un fotbolaire provençal. Jòga actualament coma atacant ai Tigres de l'UANL.
Abou Diaby

**Vassiriki Abou Diaby**, mai conegut coma **Abou Diaby** (Aubervilliers, França, 11 de mai de 1986) es un fotbolaire internacional francés qu'ocupa la posicion de mièg-de-terrenh al club anglés d'Arsenal.
Jérémy Toulalan

**Jérémy Toulalan** (Nantas, 10 de setembre de 1983) es un fotbolaire breton. Jòga actualament a l'AS Monaco.
Benjamin Raich

thumb|Benjamin Raich (2008)
**Benjamin Raich** (Arzl im Pitztal, Àustria, 28 de febrièr de 1978) es un esquiaire alpin austrian. Aqueste esportiu, un dels melhors del mond dins son especialitat, ganhèt doas medalhas d'aur olimpicas, dos campionats del mond (sèt medalhas en total), una generala de la copa del mond (e uèch copas del mond en divèrsas disciplinas) e 36 victorias a la copa del mond d'esquí alpin.
Gustav Thöni

thumb|Gustav Thöni (1972)
**Gustav Thöni**, sovent italianizat en **Gustavo Thoeni** (Trafoi, 28 de febrièr de 1951) es un ancian esquiaire alpin de Tiròl del Sud. Aqueste campion ganhèt quatre còps la copa del mond d'esquí alpin.
Hermann Maier

**Hermann Maier**, tanben conegut jos l'escais **Herminator** (Altermarkt, Àustria, 7 de decembre de 1972) es un ancian esquiaire austrian. Aqueste campion, un dels mai importants de l'istòria, ganhèt doas medalhas d'aur olimpicas, tres campionats del mondo (6 medalhas en total), quatre generalas de la copa del mond (e dètz copas del mond en divèrsas disciplinas) e 54 victòrias a la copa del mond d'esquí alpin.
Vreni Schneider

**Verena Schneider**, mai coneguda coma **Vreni Schneider** (Elm, Soïssa, 26 de novembre de 1964) es una anciana esquiaira alpina soïssa. Es la campiona d'esquí mai importanta de son país, e la tresena de las campionas de l'istòria aprèp Annemarie Moser-Pröll e Lindsey Vonn. Foguèt elegida "Esportiva soïssa del sègle".
Michela Figini

**Michela Figini** (Prato, Leventina, 7 d'abril de 1966) es una anciana esquiaira soïssa. Ganhèt una medalha d'aur olimpica, un campionat del Mond (tres medalhas en total), doas generalas de la copa del mond (e 6 copas del mond en divèrsas disciplinas) e 26 victorias a la copa del mond d'esquí alpin.
Geològ

Un **geològ** es una persona qu'es sanccionada dels estudis en geologia, o fasent de recercas per mestièr dins aquel domèni. Estudia totas las caracteristicas de las jaças intèrnas de la planta tèrra (litosfèra) en interaccion amb sas jaças extèrnes (atmosfèra, idrosfèra, biosfèra).

Entre autre pòt s'especializar en:
* petrografia
* mineralogia
* cristalografia
* sedimentologia
* estratigrafia
* tectonica (tanben nomenada geologia estructurala)
* geoquimia
* planetologia
* paleontologia
* magmatologia
* volcanologia
* geofisica (sismologia, ...)
* metamorfisme
* geologia petrolièra
* geologia minièra
* geotecnica
* idrogeologia
Pterodactylus

thumb|Pterodactylus siguec un pterosaure aperat atau pr'amor qu'en grec vò díder "det alat".

Los ***Pterodactylus*** (del grèc "Det alat") son un genre de pterosaures pterodactiloides que visquèron en Euròpa e Africa a la fin del periòde Jurassic (a l'epòca del Kimeridgian, fa aperaquí entre 155 e 150 milions d'ans).

## Descripcion
*Pterodactylus* èra relativament pichon; son envergadura èra de  50 a 75 cm, e mai que se foguèsson enregistradas de descobèrtas de fossils amb d'alas fins a 1 m. Aqueste pterosaure possediá un cap pichon amb un bèc ponchut e dentat, de braces, de mans e tres arpas cortas, un det long que s'extendía fins a la punta de l'ala, un còs e d'alas leugièras (pesa pas mai de 2 kg), un còl long, una coa corta e de patas similaras a la dels aucèls.

Los Pterodactylus abitavan per las ribas dels grands lacs ont pescavan de peisses que poirán èsser estat la basa de la siá dièta. Lo sieu bèc long e ponchut amb fòrça dents pichonas o ajudava a agantar los peisses.

## Istòria
De fossils de Pterodactylus se son trobat en França, Anglatèrra, Alemanha e Tanzania (Africa Orientala). Lo primièr pterodactil (reptil volaire) foguèt trobat en 1784 pel calcari de Solnhofen (en Bavièra, Alemanha) per un naturalista italian sonat Cosmo Alessandro Collini. Se creguèt a aquesta epòca que se tractava d'un animal marin, mas se determinèt après qu'èra un reptil volaire e foguèt nomenat "Pterodactyle" (per George Cuvier en 1809).

## Referéncias
* Lydekker R., 1888, Catalogated of the fossil Reptilia and Amphibia in the British Museum (Natural History). Part I. London, pp. 2–42
* Kritische Beleuchtung einiger neueren Pterodactylus-Arten. Abhandlungen der Naturforschenden Gesellschaft zu Tròbe, III, 2. Trobatz, 1855.
*Pterodactylus crassipes. Eichstätt. 1951. Workerszell (Alemanha).
Masashi Kishimoto

**Masashi Kishimoto** (en japonés: 岸本 斉史; Nagi, Okayama, 8 de novembre de 1974) es un dessenhaire de manga japonés. Es celèbre mai que mai pel fach que creèt la sèria de mangas *[[Naruto]]*.
centrat|vinheta|213x213px| Masashi Kishimoto.
Deborah Compagnoni

thumb|Deborah Compagnoni
**Deborah Compagnoni** (Burmi, Valtelina, 4 de junh de 1970) es una anciana esquiaira alpina italiana.
Yukon

**Yukon** es lo pus occidental e pus pichon dels tres territòris de Canadà. Whitehorse es la capitala del territòri e la sola vila de Yukon amb l'estatut de ciutat (*city*).

Lo territòri es estat desseparat dels Territòris del Nòrd Oèst en 1898. En mai de la lengas oficialas (anglés e francés), lo govèrn de Yukon reconeis tanben las lengas de las Primièras Nacions.

Amb 5959m., lo Mont Logan, dins lo Parc Nacional e resèrva de Kluane, es la pus nauta montanha de Canadà e la segonda d' America del Nòrd (après Denali dins l'estat american d'Alaska). La pus granda part de Yukon ten un clima Subarctic, caracterizat per d'ivèrns long e freds e d'estius brèus e cauds. La còsta de l'Ocean Arctic ten un clima de tondra.

Entre los flumes mai importants, cal citar lo Yukon, que donèt son nom al territòri, e  Pelly, Stewart, Peel, White e Tatshenshini.
Eiichiro Oda

**Eiichirō Oda** (en japonés: 尾田・栄一郎; Kumamoto, 1 de genièr de 1975) es un dessenhaire e scenarista de manga. Es conegut mondialament qu'es lo creador de *[[One Piece]]*, lo manga mai vendut en Japon e dins lo mond entièr.
Cesare Pavese

**Cesare Pavese** (Sant Stéo an Belb, 9 de setembre de 1908 - Turin, 27 d'agost de 1950) foguèt un escrivan, ensagista, poèta e traductor italian. Recebèt lo guerdon mai prestigiós, lo Prèmi Strega, en junh de 1950. Se suicidiguèt aprèp una decepcion sentimentala, lo 27 d'agost de 1950, dins una cambra d'un ostalariá a Turin.

## Òbras
* *Lavorare stanca* (1936)
* *Paesi Tuoi* (1941)
* *La Spiaggia* (1941)
* *Feria d'agosto* (1946)
* *Il Compagno* (1947)
* *Dialoghi con Leucò* (1947)
* *Il diavolo sulle colline* (1948)
* *Prima che il gallo canti*, doas novèlas. *La casa in collina* e *Il carcere* (1949)
* *La bella estate* (1949)
* *La luna e i falò* (1950)
* *Verrà la morte e avrà i tuoi occhi* (1951)
* *Il mestiere di vivere: Diario 1935–1950* (1952)
* *Saggi Letterari*
* *Racconti*
* *Lettere 1926-1950*
Cthulhu

Cthulhu es un personatge fabregat per l'escriveire Howard Phillips Lovecraft.

Es un dei personatges màgers de l'òbra d'aquel autor, talament qu'una part bèla son òbra es anomeda per lei exegèts coma *Mite de Cthulhu*.

Mòstre umanoid gigant, de la tèsta de súpia, dei tentaculs de pòupre e d'alas de drac, es una mena de tarasca (dins son sentit generau e pas especificament provençau) divenca tota poderosa que fa partida de la raça dei *Grands Ancians*.
William Buckland

**William Buckland** (12 de març de 1784 a Axminster, Devonshire - 14 d'agost de 1856), foguèt un  naturalista, geològ e paleontològ britanic famós que faguèt la primièra descripcion complèta d'un dinosaure.

Favorable al creacionisme ancian de la Tèrra e a la teoria del Diluvi Universal, èra convençut de la realitat de las teorias de las glaciacions de Louis Agassiz.
Gideon Mantell

**Gideon Algernon Mantell** (3 de febrièr de 1790 – 10 de novembre de 1852) foguèt un obstetrician, naturalista, geològ e paleontològ anglés. La siá reputacion proven d'aver descobèrt lo primièr fossil d'un dinosaure reconegut coma tal: se tractèt de dents d'Iguanodon.
Nell Brinkley

**Nell Brinkley** (Denver, 5 de setembre de 1886 – 21 d'octobre de 1944) foguèt una dessenhaira e illustradora americana. Aquesta artista, que recebèt l'escais de "Reina dels Comics" foguèt coneguda per sa creacion de l'icòna sonada "Brinkley Girl", que venguèt un simbòl popular dins las cançons, los films e lo cinèma.
Ton Sijbrands

200px|thumb|Ton Sijbrands
**Teunis Sijbrands**, o **Ton Sijbrands** (Amsterdam, 15 de decembre de 1949) es un jogaire d'escacs neerlandés. Venguèt campion del mond en 1972. Ocupa actualament la primièra plaça de la classificacion de la Federacion Mondiala d'Escacs.
Titanosaurus

***Titanosaurus*** (grèc. "reptil titanic") es un genre representat per de divèrsas espècias de dinosaures sauropòdes titanosaurian que visquèron a la fin del periòde cretacèu fa aperaquí 83 a 65 milions d'ans, entre lo Campanian e Maastrichtian. L'olotipe se trobèt dins la Formacion Lameta en Índia, mas d'autras espècias foguèron presentas en America del Sud, Euròpa e Madagascar. Sas placas ossosas provoquèron una confusion pel classament de l'exemplar trobat en Índia al sègle XIX. Gràcia a de trobalhas mai recentas d'autres genres ligats, los scientifics s'avisèron que los rèstes d'una armadura ossosa trobada a proximitat apertenián tanben a aqueste dinosaure.
Russell Crowe

thumb
Russell Ira Crowe es un actor, realizator, productor de cinèma e musician neozelandés, nascut lo 7 d'abril de 1964 a Wellington.

Après aver començat sa carrièra en Austràlia, la perseguèt als Estats Units amb lo polar L.A. Confidential (1997), de Curtis Hanson e subretot Revelacions (1999), de Michael Mann, que li valguèt la nominacion a l'Oscar del melhor actor. Remportèt l'estatueta l'an seguent per sa performança dins lo peplum Gladiator, que marquèt tanben lo retorn del realizator Ridley Scott. Confirmèt dins un registre mai realista l'an seguent en incarnar lo matematician John Forbes Nash Jr. dins lo biopic Un òme d'excepcion, de Ron Howard, que li valguèt tornarmai una nominacion a l'Oscar de melhor actor.

Retrobèt puèi Ridley Scott per la comèdia dramatica Una granda annada (2006), lo polar american Gangster (2007), lo thriller geopolitic Messorgas d'Estat (2007) e enfin lo filme d'aventuras Robin dels Bòsques (2010) ; puèi Ron Howard per un novèl biopic, lo drama esportiu De l'ombra a la lutz (2005).
Piet Roozenburg

**Piet Roozenburg** (Rotterdam, 24 d'octobre de 1924 – Ochten, 27 d'abril de 2003) foguèt un economista e jogaire de damas neerlandés. Foguèt un jogaire dels mai importants que foguèt campion de damas en 1948, 1951, 1952 e 1954 e a l'encòp creèt lo "sistèma Roozenburg" de jòc.
Amazon.com

**Amazon.com, Inc.** es una companhiá multinacionala americana de comèrci electronic com sedença a Seattle, Washington. Foguèt fondada en 1994 per l'entrepreneire Jeff Bezos.

## Nòtas e referéncias
Viersen

thumb|250px|Vista d'una plaça del centre de Viersen
**Viersen** es una vila alemanda situada dins la region de Ren del Nòrd-Vestfàlia. Es la capitala del districte de Viersen.
Lopado temacho selacho galeo kranio leipsano drim hypo trimmato silphio parao melito katakechy meno kichl epi kossypho phatto perister alektryon opte kephallio kigklo peleio lagoio siraio baphe tragano pterygon

Lo **lopado­temacho­selacho­galeo­kranio­leipsano­drim­hypo­trimmato­silphio­parao­melito­katakechy­meno­kichl­epi­kossypho­phatto­perister­alektryon­opte­kephallio­kigklo­peleio­lagoio­siraio­baphe­tragano­pterygon** es un plat fictiu de la comedia d'Aristòfanes, L'assemblada de las femnas.

(en grèc ancian)

λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεο-
κρανιολειψανοδριμυποτριμματο-
σιλφιοκαραϐομελιτοκατακεχυμενο-
κιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστερα-
λεκτρυονοπτεκεφαλλιοκιγκλοπε-
λειολαγῳοσιραιοϐαφητραγα-
νοπτερυγών
Rakfisk

Lo **rakfisk** (de l'escandinau ancian *rak* "banhat" e *fisk* "peis") es una especialitat tradicionala de l'èst de Norvègia. Es fach generalament a partit de tròces de trocha salats e fermentats entre dos e tres meses que puèi se manja crus.
Raspberry Pi

thumb|Raspberry Pi 2 B, 2015

Lo **Raspberry Pi** es un nanoordinador monocarta de processador ARM. Foguèt concebut pel creador de vidèojòcs David Braben, dins l'encastre de sa fondacion Raspberry Pi.

L'ordinador, qu'a la talha d'una carta de crèdit, permet l'execucion de mantuna varianta del sistèma d'explotacion liure GNU/Linux e dels logicials compatibles. Es vendut nus (sonque la carta maire, sens caisseton, alimentacion, clavièr, mirga ni mai ecran) amb la tòca de reduire los còstes e de permetre l'utilizacion de material de recuperacion.

A l'encòp se vòl encoratjar los utilizaires a aprendre la programacion informatica. Es pasmens pro dobèrt (pòrts USB e mai ret) e potent (ARM 700 MHz, 256 Mo de memòria viva dins lo modèl d'origina, 512 Mo dins las darrièras versions) per permetre una granda varietat d'utilizacions. Son circuit grafic BMC Videocore 4 particularament permet de descodificar los fluxes Blu-Ray full HD (1080p 30 imatges per segonda), d'emular d'ancianas consòlas e d'i far foncionar de vidèojòcs pro recents.

Son prètz de venda èra estimat a 25 $, valent a dire 19,09 €, a la debuta de mai de 2011. Se vendèron los primièrs exemplars tre lo 29 de febrièr de 2012 per aperaquí 25 €. Al començament de 2013, èran ja estat crompats mai d'un milion de Raspberry Pi.
Hubert Salentin

thumb|Hubert Salentin
**Johann Hubert Salentin** (Zülpich, 15 de genièr de 1822 – Düsseldorf, 7 de julh de 1910) foguèt un pintor alemand.
Pintre

Un **pintre** (variantas **pintor, penheire, pentre**) es un artista que practica l'art de la pintura, que consistís en crear de quadres, frescs e en general en decorar de superfícias d'una manièra artistica. Dins l'epòca romana e grèga lo pintor s'ocupava tanben de decorar las estatuas, qu'èran pintadas per èsser çò mai similar possibla a l'estructura reala.

## Veire tanben

## Nòtas e referéncias
Aníbal Zañartu

**Aníbal Zañartu Zañartu** (Concepción, 1847 — Tomé, 1 de febrièr de 1902) foguèt un diplomata e politician chilen de tendéncia liberala. Anteriorament membre del Parlament e ministre, deguèt exercir la vicepresidéncia de la Republica del 12 de julh al 18 de setembre de 1901 aprèp la mòrt del president Federico Errázuriz Echaurren.
Federico Errázuriz Echaurren

thumb|250px|Retrach de Federico Errázuriz Echaurren
**Federico Errázuriz Echaurren** (Santiago de Chile, 16 de novembre de 1850 — Valparaíso, 12 de julh de 1901) foguèt un avocat e politician chilen. Ocupèt lo cargue de President de Chile de 1896 a sa mòrt en 1901.
Jorge Montt

thumb|250px|Jorge Montt
**Jorge Montt Álvarez** (Casablanca, Chile, 26 d'abril de 1845 — Santiago de Chile, 9 d'octobre de 1922) foguèt un marin, militar e politician chilen. Aqueste viceamiralh de l'Armada chilena venguèt President de la Junta de Govèrn de 1891 durant la Guerra Civila d'aquel an e puèi President de la Republica de 1891 a 1896.
Domingo Santa María

**Domingo Santa María González** (Santiago de Chile, 4 d'agost de 1825 – Santiago de Chile, 18 de julh de 1889) foguèt un avocat e politician chilen. Ocupèt la foncion de President de Chile de 1881 a 1886.
Aníbal Pinto Garmendia

thumb|Aníbal Pinto Garmendia
**Aníbal Pinto Garmendia** (Santiago, 15 de març de 1825 – Valparaíso, 9 de junh de 1884) foguèt un avocat e politician chilen. Foguèt President de Chile de 1876 a 1881.
Federico Errázuriz Zañartu

thumb|250px|Federico Errázuriz Zañartu
**Federico Errázuriz Zañartu** (Santiago de Chile, 25 d'abril de 1825 – Santiago de Chile, 20 de julhet de 1877) èra un avocat e politician chilen. Foguèt president de Chile de 1871 a 1876.
Volkswagen Golf

thumb|250px|Una Golf
La **Golf** (pr. gòlf) es una veitura del fabricant alemand d'automobilas Volkswagen. Comercializada dempuèi 1974, es un dels veïculs mai venduts dins l’istòria de l'industria automobila, amb mai de 24 milions d’unitats fabricadas.
Georges Cuvier

**Georges Léopold Chrétien Frédéric Dagobert Cuvier**, baron de Cuvier, (Montbéliard, França, 23 d'agost de 1769 – París, França, 13 de mai de 1832) foguèt un naturalista e zoològ francés.

Foguèt lo primièr grand promotor de l'anatomia comparada e de la paleontologia. Ocupèt de  foncions d'importància divèrsas dins l'educacion nacionala francesa a l'epòca de Napoleon Bonaparte e après la restauracion dels Borbons. Foguèt nomenat professor d'anatomia comparada del Musèu Nacional d'Istòria Naturala de França, a París.
Brueissariá

left|250px|thumb|Procès
La **brueissariá** (var. **broisheria**) o la **mascariá** designa un ensems de practicas tradicionalas de magia que la sieuna fin es de dire o de getar de sòrts, de sortilègis o de maleficis.

La persona que l'exercís se considèra coma investida de poders subrenaturaus e se sòna **brueis -ssa** (var. **bruèis -ssa**, **broish -a**), **belin -a** (o *embelinaire -a*), **fachilhier -iera, fachinier -iera** (var. **-ièr -ièra, -èir -èira**, **haitilhèr -a**), **masc -a** (o *emmascaire -a*), **poisoniera** (var. **posoèr -a**), **sorcier -a** (var. **-ièr -ièra, -èir -èira**).

Aquel art foguèt considerat coma suspècte per quauquei culturas. Lei religions monoteïstas, fondadas caduna sus una revelacion divina, la condemnèron sovent coma erètja (pasmens, la glèisa catolica declarèt lo catarisme coupable a l'encòp d'eretgia e de brueissariá). A l'Edat Mejana, demest lei catolics e lei protestants, foguèt assimilada a una forma de . En 1484, Innocenci VIII promulguèt la bulla  autorizant l'Inquisicion a agir en matèria de brueissariá.

### Nòtas e referéncias
Moa

Las **moas** (Dinornithidae) son una familha extinta d'ausèls paleognatas de l'òrdre Dinornithiformes. Èran ausèls pas voladoras qu'abitavan en Nòva Zelanda. Se coneisson dètz espècias de desparièras tamanhos, dempuèi la pichona *Eurayapteryx* curtus, del tamanho d'un gal, fins a las moas gigantas (Dinornis), que mesuravan près de 3 mètres de nautor e avián un pes de 250 kg.

## Istòria e escandilhament
Las moas s'extinguiguèron a l'entorn de l'an 1500, pauc après que los primièrs caçaires maòris arribèsson dins las islas; malgrat aiçò, qualqu'uns opinan qu'existiguèron de pichones grops de moas fins a de fins del sègle XVIII o d'inicis del XIX. En fach, se compta qualque avistamient de la part de de marinièrs a las òrdres de James Cook, e crida l'atencion l'estat de conservacion de qualques plumas d'aquestas aves. Siatz coma anèsse, abans de l'arribi dels maòris lo nombre de moas aviá acusat una considerabla descenuda en lo darrièr milion d'ans, causat per tres factors: en primièr luòc, los periòdes glaciales, que gaireben tota l'Isla Sud foguèt en el ocupat pel gèl; posteriorament, la disminucion dels espacis cobèrts de tussok, substituits per de sèuvas e de bòsques densses a causa de l'aumentacion graduala de la temperatura e l'umiditat; e, en tresen luòc, la menaça de las aglas de Haast (Harpagornis moorei), las màgers aves de paissièra coneguda, uèi tanben extintas. Las moas, a diferéncia de de autras ratits, coma l'estruci, l'emeu, lo casoars o lo nandós, pendent l'evolucion avián perdut entièrament las alas, tala coma arriba amb los subrevivents kiwis, que se considèran emparentats amb las moas.

Una moa giganta (Dinornis robustus) atenhiá fòrça tardíamente la siá maturitat reproductiva: als dètz d'ans de nascuda. Aquesta demòra facilitèt lo sieu escandilhament, doncas que se donèt pas una sufisenta taxa de reposicion davant lo ritme qu'èran amb el caçadas pels maòris. Las moas s'alimentavan de granas, de fruchas, èrba e quitament de brancas. Per se far referéncia a aquestas aves los maoríes usan tant en singular coma en plural lo mot moa (sens s finala).
Sphenodon

**Sphenodon** es un genre de reptils endemics de Nòva Zelanda, qu'aperten a la familha Sphenodontidae. La significacion del nom comun ven del maòri e vòl dire "esquina espinosa". A primièra vista (per convergéncia evolutiva) son semblants a las iguanas, mas i son pas aparentats. Mesuran aperaquí 70 cm de long e son insectivòrs e carnivòrs.

Vertadièr fossil vivent, uèi genre unic (amb una sola espècia actuala *[[Sphenodon punctatus]]*) de l’òrdre dels rinocefals (Rhynchocephalia), sonat tanben Sphenodontia), qu'èra comun i a 200 milion d'annadas.

Malgrat la semblança, es pas un lausèrt, mas un parent pròche dels squamata qu'amassan los lausèrts e las serps.
## Referéncias
Coelacanthiformes

Los *Coelacanthiformes* o **Celacants** son un òrdre de peisses sarcopterigians. N'existisson de fossils nombroses e doas espècias viventas conegudas, del genre *[[Latimeria]]* (*[[Latimeria chalumnae]]* e *[[Latimeria menadoensis]]*). An pauc evoluït morfologicament dempuèi 350 milions d'annadas (Ma) e semblan als aujòls aqüatics dels vertebrats terrèstres (que ne son pròches, qu'apertenon a la meteiassa classa). Tenon una pòcha de gas amb de parets espessas qu'es lo vestigi d'un palmon ancestral que fasián servir quora vivián prèp de la susfàcia, tant en aiga doça coma en aiga salada ; demòra en çò de las espècias contemporanèas, e mai qu'aquelas sián cantonadas a las grandas prigondors. Aquela caracteristica, e tanben la forma e lo movement de las soas aletas, menèt sovent a qualificar las doas espècias actualas — a tòrt — de « fossils vivents » ; es de notar que las apellacions, pus tecnicas, de forma pancronica o forma transicionala, son tanben erronèas : es mai corrècte de parlar d'espècia relica.

Las doas espècias actualas de Celacants son amenaçada d'escantiment. Lo primièr individú recensat (de l’espècia *Latimeria chalumnae*) foguèt pescat long de la còsta èst-africana en 1938. Lo grop plus important — aperaquí 300 individús — viu a las Comòras.
## Referéncias
Oza-Cesuras

**Oza-Cesuras** es un municipi de la província espanhòla de La Coronha e de la Comunautat Autonòma de Galícia eissida de la fusion de las comunas de Oza dos  Ríos e Cesuras en 2013.
Drosera

Lei **dròseras** son un grop de plantas carnivòras de la familha dei *[[Droseraceae]]* e dau genre *Drosera*. En 2008, 188 espècias èran depintadas e magerament localizadas dins l'emisfèri sud, especialament en Austràlia. Son de plantas de regions umidas, pauras e acidas, generalament de paluns.

## Liames intèrnes

* Planta carnivòra.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Paul Morand

**Paul Morand** (París, 13 de març de 1888 – París, 23 de julh de 1976) foguèt un escrivan, diplomata e academician francés.
Aqueste autor, considerat coma un dels paires de l'Estil modèrn en literatura, es considerat coma un dels escrivans màgers de la literatura francesa del sègle XX.

## Òbras
### Poesia
* *Lampes à Arc* (1920)
* *Feuilles de Température* (1920)
* *Poèmes complets (1914-1924)* (1924)
* *Poèmes* (1928)
* *U.S.A.* (1928)

### Romans e novèlas
* *Tendres Stocks* (1921)
* *Ouvert la Nuit* (1922)
* *Fermé la Nuit* (1923)
* *Lewis et Irène* (1924)
* *La Fleur Double* (1924)
* *Les Amis Nouveaux* (1924)
* *Les Plaisirs Rhénans* (1926)
* *Mr. U* (1927)
* *Milady* (1927)
* *East India and Company* (1927)
* *À la Frégate* (1930)
* *Les rois du jour - Flèche d'Orient* (1932)
* *Rococo* (1933)
* *France-la-doulce* (1934)
* *Les Extravagants. Milady* (1936)
* *L'Homme pressé* (1941)
* *Feu M. le Duc* (1942)
* *Le bazar de la Charité* (1944)
* *À la Fleur d'Oranger* (1945)
* *Le Dernier Jour de l'Inquisition* (1946)
* *Montociel, Rajah aux Grandes Indes* (1947)
* *Le Dernier Jour de l'Inquisition* (1947)
* *Le Flagellant de Séville* (1951)
* *Le Coucou et le Roitelet* (1954)
* *Hécate et ses chiens* (1954)
* *La Folle amoureuse* (1956)
* *Fin de siècle* (1957)
* *Le Prisonnier de Cintra* (1958)
* *Tais-toi* (1965)
* *Nouvelles d'une vie* (?)
* *Nouvelles du cœur* (1965)
* *Nouvelles des yeux* (1965)
* *Les Écarts amoureux* (1974)
* *Nouvelles complètes* (1992)
* *Romans*
Devonian

Lo **Devonian** es un periòde e sistèma geologic del Paleozoïc que s'estendèt entre la fin del Silurian, fa aperaquí 419.2 ± 3.2 milion d'ans, e la debuta del Carbonifèr, i a 358.9 ± 0.4 mA. Foguèt nomenat aital en referéncia al comtat de Devon en Anglatèrra, luòc que i foguèron pel primièr còp estudiadas de ròcas datadas d'aquesta epòca.

## Vejatz tanben

* Escala dels tempses geologics
Kurt Richter

**Kurt Paul Joseph Otto Richter** (Berlin, 24 de novembre de 1900 - Berlin, 29 de decembre de 1969) foguèt un jogaire d'escacs alemand. Obtenguèt lo títol de Mèstre Internacional en 1950.
Carbonifèr

Lo **Carbonifèr** es un periòde e sistèma geologic que s'estendèt entre lo Devonian, i aperaquí 358.9 ± 0.4 milion d'ans, e la debuta del Permian,i a 298.9 ± 0.15 Ma. Lo nom de *Carbonifèr* foguèt inventat pels geològs William Conybeare and William Phillips en 1822. en referéncia al fach que nombroses jaciments de carbon se formèron d'aquel temps. Lo periòde es caracterizat per un nivèl d'oxigèn atmosferic comprés entre 30 e 35% (siá 160% del taus actual).

La vida terrèstra s'establiguèt durant aqueste periòde. Los amfibians èran los vertebrats terrèstres dominants, entre los quals una branca evoluguèt benlèu cap als reptils, los primièrs vetrebrats entièrament terrèstres. Los artropòdes èran tanben fòrça comuns, e d'unes (coma *[[Meganeura]]*), èran fòrça pus grands que los de uèi. D'immensas estendudas de selvas cobrissián la Tèrra , que balheràn pus tard los jaciments de carbon caracteristiques del Carbonifèr. Un escantiment terrèstre e marin menor se produguèt al mitan del periòde, causat per un cambiament del clima. La darrièra mitat del periòde vegèt de glaciacions, un nivèl de las mars bas, e l'enauçament de montanhas, mentre que los continents se trucavan per formar la Pangèa.
## Vejatz tanben
*Escala dels tempses geologics
## Referéncias
Permian

Lo **Permian** es un periòde geologic que comencèt fa 298,9 ± 0,15 milions d'ans e s'acabèt fa 251,0 ± 0.4 milions d'ans. Es lo darrièr periòde del Paleozoïc. Lo Permian seguís lo Carbonifèr e es seguit pel Triassic. La fin del periòde es marcada per un escantiment de massa, nomenada escantiment permian, qu'es l'extincion massissa mai granda de l'istòria de la Tèrra. Foguèt lo geològ escocés Roderick Murchison que li donèt lo nom en 1841 a partir del territòri de Perm, en Russia, pr'amor dels extenses jaciments existents per aquesta zona. Los jaciments permians consistisson majoritariament de plataformas continentalas e jaciments d'aigas marinas someras.
## Vejatz tanben
*Escala dels tempses geologics
## Referéncias
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch

**Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch** (de còps acorchat en **[[Llanfairpwllgwyngyll]]** o **[[Llanfairpwll]]**) es un vilatge del País de Galas, sus l’illa de Môn o Anglesey, e dins lo comtat de Gwynedd conegut per la longor del nom. En 2011, aviá 3107 abitants.
Wikipèdia en anglés

La **wikipèdia en anglés** es la version en lenga anglesa de l’enciclopèdia en linha *[[Wikipèdia]]*.

## Referéncias


## Ligams extèrnes
* en.wiki
Gondwana

**Gondwana** èra lo pus meridional dels dos supercontinents qu'existiguèron fa 180 milions d'ans. Lo formavan las placas continentalas que actualament constituisson Africa, America del Sud, l'Antartida, Austràlia, Nòva Guinèa, Madagascar, e lo soscontinent indian.

Se formèt a la fin del Neoproterozoïc, ara fa 600 milions d'ans, e comencèt de se fragmentar durant lo Jurassic, fa 160 milions d'ans. Se distinguisson dos Gondwana:
* lo del Paleozoïc, nomenat tanben Protogondwana;
* lo del Mesozoïc. 
Eduard Suess prepausèt lo nom de Gondwana a partir de la denominacion d'una region d'Índia, Gondwâna, ont una part de la geologia d'aqueste ancian continent a pogut èsser determinada.

## Ligams intèrnes

* Paleocontinent.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Centre de detencion de Guantánamo

Lo **centre de detencion de Guantánamo** es un camp d'incarceracion de nauta seguretat de la basa navala dels Estats Units d'America, situada dins la baia de Guantánamo, dins la porcion sud-èst de l'isla de Cuba. 

I son detengudas las personas que foguèron capturadas per l'armada americana aprèp d'operacions a l'estrangièr contra militants e terroristas islamistas. 

L'estatus de "combatent illegal" dels presonièrs e la situacion extraterritoriala de la basa permet als Estats Units d'ignorar lo sistèma legal en vigor als Estats Units.

### Nòtas e& referéncias
Julian Assange

200px|vinheta|drecha|Julian Assange
vinheta
**Julian Paul Assange** (Townsville, Queensland, 3 de julh de 1971) es un informatician e activista d'Internet australian. Es conegut pel fach que foguèt un dels fondadors de la web divulgadora WikiLeaks.