open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
China imperiala

Los tèrmes de **China imperiala**, o d**'Empèri de China**, designan dins son ensemble lo periòde pendent que la China foguèt dirigida per un sobeiran portant lo títol d'Emperaire de China. L'istòria de la China fa començar lo periòde imperial a l'an -2205 environ, amb la dinastia Xia. Mas es pas qu'amb la dinastia Qin (-221) que la China coneis un poder centralizat fòrt, le reialme de Qin Shi Huangdi - considerat coma lo  - acabant amb los sègles de feudalisme. 

La China imperiala dura fins al començament del sègle XX. Après de decennias de decadéncia jos la dinastia Qing, la revolucion chinesa de 1911 acaba amb lo sistèma imperial e la Republica de China es oficialament proclamada lo 1èr de genièr de 1912. La Republica demora fins a 1949 malgrat un ensag de restauracion en 1915-1916, qu'aviá per tòca d'establir una novèla dinastia, dicha *Hongxian*. 

## Periòdes dinastics

[150px|thumb|right|L'Empereur [Hongwu, fondator de la dinastia Ming.]]
[150px|thumb|right|L'Emperaire [Kangxi, tresen sobeiran de la dinastia Qing.]]
* Dinastia Xia
* Dinastia Shang
* Dinastia Zhou
* Primas e Automnas
* Reialmes combatents
* Dinastia Qin
* Dinastia Han
* Dinastia Xin
* Tres Reialmes
* Dinastia Jin 
* Setze Reialmes
* Dinastias del Nòrd e del Sud
* Dinastia Sui
* Dinastia Tang
* Dinastia Zhou
* Las Cinc Dinastias e los Detz Reialmes
* Dinastia Song
* Dinastia Liao
* Dinastia Xixia
* 2a dinastia Jin
* Dinastia Yuan
* Dinastia Ming
* Dinastia Qing

Puyi fuguèt lo darrièr emperaire de la China imperiala. Foguèt tanben l'emperaire del Manchukuo, Estat fantòche creat pel Japon e jol jo de l'Empraire japonés.

## Articles connèxes
* òrdre del Doble Dragon de China imperiala
* Emperaire de China
Manchukuo

**Manchukuo** (en chinés: 满洲国, en pinyin: Mǎnzhōuguó, en japonés: 満州国, en romaji: Manshūkoku, en occitan: Empèri Mancho), foguèt un estat creat pels japoneses sul territòri de Manchoria. Lo govèrn de Manchukuo èra totalament projaponés. Las fòrças armades manchós èran formadas per: la Marina Imperiala de Manchukuo, l'Armada Imperial de Manchukuo, e la Fòrça Aeriana Imperial de Manchukuo. 

## Vilas màger e populacion
* Yingkow (119000 o 180871 en 1940)
* Mukden (339000 o 1135801 en 1940)
* Changchung (126000 o 544202 en 1940)
* Harbin (405000 o 661948 en 1940)
* Dairen (400000 o 555562 en 1939)
* Antung (92000 o 315242 en 1940)
* Kirin (119000 o 173624 en 1940)
* Tsitsihar (75000 en 1940)

## Istòria
La Manchoria èra jos una fòrta influéncia russa a causa de la construccion del camin de fèrre a Vladivostok. Lo Japon remplacèt aquela influéncia russa après de la guèrra russojaponesa de 1904, e installèt la linha Manchó Sud en 1906 fins a Pòrt Arthur (en japonés; Ryojun). Entre la Primera e la Segona Guèrra Mondiala, Manchoria venguèt un camp de batalha politica e militara. L'influéncia japonesa s'espandís après lo caòs de la Revolucion Russa, mas l'URSS tornèt prene parcialament lo contraròtle a partir de 1925. Après aver envasit la China en 1931, lo Japon declara la zona independenta de la China lo 18 de febrièr de 1932, jol nom de Grand Empèri Manchó. Changchun foguèt causida coma capitala i renomenada Xinjing o "la Nòva capitala".

centrat|vinheta|295x295px|Impèri de Manchukuo, entre 1933 e 1945, amb la Corèa formalament annexiada a l'Empèri Japonés.

## Bandièras de Manchukuo

Fichièr: Flag of Manchukuo Coast Guard.svg|Bandièra de la Guardia Costièra
Fichièr: Flag_of_the_Emperor_of_Manchukuo.svg|Bandièra de l'Emperaire de Manchukuo.
Fichièr: Flag of Manchukuo Marine Office.svg|Bandièra de la Marina de Manchukuo



Fichièr: Flag of Manchukuo Postflag.svg|Bandièra del servici de la Pòsta de Manchukuo
Fichièr: War Ensign of Manchukuo.svg|Bandièra de la Guèrra e Ensenha Navala
Turquesa (pèira)

vinheta|Turquesa polida
La **turquesa** es una espècia minerala formada de fosfat idratat de coire e d'alumini que la composicion quimica es . 

## Inventor e etimologia
Son nom vendriá de « pèira turca », que foguèt mai particularament coneguda en Euròpa a l’epòca de las crosadas.  Donèt son nom a la color turquesa, una nuança de blau. Los Iranians la nomenan « firozé ». Los Turcs prenguèron lo meteis nom, lo mineral venent d'Iran. L'avent recebuda de la Turquia, los Europèus la nomenan « turquesa ».

## Proprietats fisicas
Pèira de color blava, non transparente (mièjaopaca), a vegada translucida suls bòrds. Varietat de fosfat d’alumina, dicha de vièlha ròca, fòrça cercada subretot lo blau azur. Aisidament reconeissable a sa color blau celest, a vegada verdenc. Infusible al calamèl, se dissòlv dins los acids sens efervescéncia, sens rèste, donant de coloracions de coire. A vegda las turquesas passan del blau brilhant al bleu tèrne: se dich que son mòrtas o atudadas.

## Jaces
L’expleitacion de la turquesa es plan anciana; que fòrça jaces son ara agotats, d’autres donan encara unas pèiras. Los jaces màger se trapan al Mexic e als Estats Units d'America. N'i a l'entorn de la Mar Roja. Aquelas del comèrci venont de l'Iran e de la Turquia. La Turquesa s'encontra en massas, sempre amòfas, formant a vegada de pichonas venas engatjadas dins lor ganga o en pichons raunats.

### Iran
Dempuèi al mens  ans, l'Iran demora una de las mai importantas regions productriças del mond. Un dels jaces mai ancian es aquel del mont Ali-mersai, dins la província del Khorasan.

### Sinai
Jos la primièra dinastia dels faraons, e benlèu abans, los Egipcians utilizavan la turquesa e de tiran de la peninsula del Sinai. Las minas de Serabit el-Khadem e Wadi Maghareh representan benlèu las mai ancianas minas. Lor color es mai verda qu'aquela de las pèiras iranianas.

### Estat Units d'America
Autrescòp fòrça turquesas se tiravan dins los Estats del Sud Oèst dels Estats Units d'America (Arizòna, Califòrnia, Colorado, Nòu Mexic, Nevada). Ara, sol lo site d’Apache Canyon en Califòrnia dona de bons rendements. La mina Sleeping Beauty es tanben coneguda.

### Euròpa
La mina de Solmans, près de Boçac, en Lemosin (Occitània), seriá lo sol jaç de turquesa d'Euròpa.

## Utilitat
Dempuèi de temps, es apreciada e utilizada pels artisans e los orfèbres coma gemma. Uèi, es concurrenciada per d'imitacions e de substituts sintetics. Atencion se la cal pas confondre amb la variscita per sa varianta verda dins las zonas de l'Utah e del Nevada.

## Galerie

Fichièr:Chacoan turquoise with argillite.jpg|Turqesa e argilita anasazi, trobadas dins le Chaco Canyon, sègle XI o XII.
Fichièr:Howlite - turkenite.jpg|Howlite colorada de blau per imitar la turquesa (Turquenita).
Fichièr:Ladakh1981-327.jpg|Ornament de femna (Ladakh).


## Nòtas e referéncias


## Articles connèxes
* Turquenita : o turquesa falsa.
Comunautat de comunas deus Costalats Arrats Gimona

La **Comunautat de comunas deus Costalats Arrats Gimona** es ua comunautat de comunas creada lo 1èr de genèr 2014, nascuda de la fusion de la Comunautat de comunas d'Arrats-Gimona e de la Comunautat de comunas deus Costalats de Gimona.

## Composicion
Dambe l'anciana comunautat :
* Ansan (CCAG)
* L'Artigua (CCCG)
* Aubiet (CCAG)
* Aurimont (CCAG)
* Bedeishan (CCAG)
* Blancafòrt (CCAG)
* Bonlau (CCAG)
* Cimòrra (CCCG)
* Escòrnabueu (CCAG)
* Gaujan (CCCG)
* **[[Gimont]]** (CCAG) 
* Giscarò (CCAG)
* Lahàs (CCAG)
* L'Isleta e Arnès (CCAG)
* Julhas (CCAG)
* Luçan (CCAG)
* Marçan (CCAG)
* Maurens (CCAG)
* Montgausir (CCAG)
* Montiron (CCAG)
* ***[[Saramon]]*** (ancian caplòc de la CCCG)
* Semesias e Caishan (CCCG) 
* Sent Crabari (CCAG)
* Senta Maria (CCAG)
* Sent Helitz d'Astarac (CCCG)
* Sent Martin Gimoés (CCAG)
* Sent Sauvi (CCAG)
* Tirent e Pontejac (CCAG)
* Vathcava e Aguin (CCCG) 
* Vilafranca d'Astarac (CCCG)

## Véser tanben
*Intercomunalitats de Gers
*Arrondiments de Gers
*Comunas de Gers
Plini

**Plini** es lo retronim de dos personatges de la Roma antica:
* *Gaius Plinius Secundus* 23 – 79, **[[Plini lo Vièlh]]**, oncle del seguent
* *Caius Plinius Caecilius Secundus* 61 – 113 , **[[Plini lo Jove]]**, nebòt del precedent
Turquesa (color)

La color **turquesa** es una colora blava cèl verdenca o verda blavenca. Son nom ven de la turquesa un mineral, que se presenta sovent d'aquela colora, e que foguèt conegut venent de Turquia.

Vaquí la mòstra de diferentas variantas de la color turquesa:



La color complementària del Turquesa es la color coralh.
[esquèrra|vinheta|332x332px|una ''[Turquesa (pèira)|turquesa'' polida]]
Miquèl Maresma

**Miquèl Maresma e Matas** (Arenys de Mar, 20 de febrièr de 1953), es un mètge e sexològ catalan qu'exercís la practica clinica a Arenys de Mar (Maresme). Es l'actual president de la Societat Catalana de Sexologia, e ne foguèt ja entre los ans 1997 e 2006.

## Biografia
Licenciat en Medecina e Cirurgia a l'Universitat de Barcelona e Diplomat en Sexologia a la Facultat de Medecina de l'Universitat de Marselha. Obtenguèt per abans lo Diplòma Interuniversitari de Sexologia Clinica de la Republica Francesa. Miquel Maresma foguèt president de la Societat Catalana de Sexologia, entre los ans 1996 e lo 2007, en prenent lo relèu de Noemí Barja e Martínez, pasmens contunhèt a donar de corses fins a 2009. Per 2016-2017, ne acabèt d'èsser president après las eleccions de 2016. Foguèt parallèlament membre fondator  de la Seccion Collegiala de Mètges de  Sexologia Medica, del Collègi Oficial de Mètges de Barcelona, ont ocupèt la carga de secretari del Conselh.

Coma correspondent internacional de la Societat Catalana de Sexologia es membre intitular de la AIUS, *Association post-Interuniversitaire de Sexologie*, societat europèa al sen de la Republica Francesa. Aital meteis es Membre Correspondent Internacional de la revista *Sexologies*, revista europèa de sexologia bilingüa francés-anglés. 

## Presentacion e collòquis
En Abril de 2013 faguèt una presentacion a las *Assises Françaises de Sexologie* organizadas per la *Fédération Française de Sexologie* que se debanèron a Perpinhan. Collabòra a Ràdio Arenys, dins la seccion de sexologia del programa *Tot a l’ora.* Collaborèt amb Vilaweb: *Una ‘viagra’ femenina qu'es pas  de ‘viagra’* e amb Tv3: "Lo desir sexual de las femnas". Dins de l'encastre de la difusion de la cultura occitana, coma membre de l'Institut d’Estudis Occitans, a organizat diferents collòquis e de conferéncias sus aquel tèma.

## Vejatz tanben
* Institut d'Estudis Occitans
* Associacion Internacionala d'Estudis Occitans

## Nòtas e referéncias


## Ligams extèrnes
*Mòstra del Cinèma Occitan 2013
Cantons d'Òut e Garona

Los **cantons d’Òut e Garona** son una anciana division administrativa e una division electorala de l’Estat francés dins lo departament d’Òut e Garona. 

## Istòria
Los cantons son creats amb lo departament en 1790. La primièra division establís 72 cantons, e rapidament 73 amb la creacion del canton de Levinhac.

En 1797 l’administracion del departament ne redusís lo nombre a 51.

En 1801, après la creacion dels arrondiments, los cantons son tanben revists e lor nombre tomba a 38.

3 cantons sont destacats d’Òlt e Garona per la creacion de Tarn e Garona en 1808.

Lo nombre de canton càmbia pas gaire entre 1808 (25) e 2014 (40). Las creacions son fachas a Agen (de 2 a 5 cantons), Marmanda e Vilanuèva.

La refòrma de 2015 crea 21 cantons novèls.

## Lista dels cantons d'Òut e Garona dempuèi 2015

## Lista dels cantons d'Òut e Garona de 1801 a 2014

## Lista dels cantons d'Òut e Garona de 1797 a 1801

## Lista dels cantons d'Òut e Garona en 1790

## Tanben veire
* Comunas d'Òlt e Garona
* Districtes d'Òlt e Garona
* Arrondiments d'Òlt e Garona
Canton d'Agen

Lo **canton d’Agen** es una anciana division administrativa francesa creada en 1790, dins lo districte d’Agen e lo departament d’Òlt e Garona. Es format de nòu comunas:
* **[[Agen]]**
* Dolmairac (lo Passatge)
* Folaironas
* Sant Ilari
* Sent Circ (que vendrà Colairac e Sent Circ en 1889)
* Bajamont
* Boèr
* Nòstra Dama
* Merens

Tre 1801 lo canton es partejat en dos: Agen 1 e Agen 2.

En 1973 lo canton d’Agen 1 es partejat en tres: Agen Centre, Agen Nòrd e Agen Oèst. Agen 2 pren lo nom d’Agen Èst.

En 1984 lo canton d’Agen Èst es partejat en dos: Agen Nòrd-Èst e Agen Sud-Èst.

En 2014 la refòrma dels cantons torna lo nombre a quatre: Agen 1, Agen 2, Agen 3 e Agen 4.
## Tanben veire
* Cantons d'Òlt e Garona
Districte d'Agen

Lo **districte d’Agen** es una anciana division administrativa francesa creada en 1790, dins lo departament d’Òlt e Garona.

Èra devesit en 8 cantons:
* Agen
* Astahòrt
* Lairac
* La Pluma
* La Ròca
* Lo Pòrt
* Praissàs
* Puègmirol
 
Es suprimit en 1795.
## Tanben veire
* Districtes d'Òlt e Garona
Districtes d'Òut e Garona

Los **districtes d’Òut e Garona** son una anciana division administrativa de l’Estat francés dins lo departament d’Òut e Garona.

Son creats en 1790 e suprimits tre 1795.

Nòu districtes foguèron creats:
* Agen
* Castèlgelós
* Lausun
* Marmanda
* Montflanquin
* Nerac
* Tonens
* Valença
* Vilanuèva

## Tanben veire
* Cantons d'Òut e Garona
* Arrondiments d'Òut e Garona
* Comunas d'Òut e Garona
Canton d'Agen 1

Lo **canton d’Agen 1** es una anciana division administrativa e una division electorala actuala del departament francés d’Òlt e Garona. Lo còde de l’INSEE es 47**01**.

Es compausat de 4 comunas:
* **[[Agen]]** (en partida)
* Bajamont
* Folaironas
* Pont del Casse

## Istoric

De 1801 a 1973 lo canton èra format de cinc comunas:
* **[[Agen]]** (en partida)
* Folaironas
* Lo Passatge
* Sant Ilari de Garona
* Sent Circ (renomat Colairac e Sent Circ en 1889)

Lo 1èr de genièr de 1971 la comuna de Sant Ilari de Lusinhan que fusiona Sant Ilari de Garona e Lusinhan Grand (del canton del Pòrt) es integralament inclusa dins lo canton d’Agen 1.

En 1973 lo canton d’Agen 1 es partejat en tres: Agen Centre, Agen Nòrd e Agen Oèst. 

Lo novèl canton d’Agen 1 es creat en 2015.

## Tanben veire
* Cantons d'Òlt e Garona
* Canton d'Agen
Sent Alari de Garona

**Sent Alari de Garona** es una anciana comuna agenesa d'Òut e Garona fusionada dins Sent Alari de Lusinhan lo 1èr de genièr de 1971.

## Geografia
## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Sancti Ilari de Coleirac*, sense data, *Sancti Hilarii*, en 1305.

Sant Ilari, en latin *Hilarius*, èra mai que mai un avesque de Peitieus, Sant Alari de Peitieus, al sègle IV, un papa, al sègle V, o un avesque d'Arle, al sègle V. Segon Durengues, se tracta de l'avesque de Peitieus 

« La prononciation locale est *Alari* [a'lari] », precisa Bénédicte Boyrie-Fénié, çò que vòl dire qu'es una prononciacion observada 

## Istòria
* Pendent l'Ancian Regime, Sent Alari de Colairac èra l'annèxa de la parròquia de Lusinhan Grand .
* La comuna de Sent Alari de Lusinhan se creèt lo 1èr de genièr de 1971 per fusion de Sent Alari de Garona e de Lusinhan Grand.
## Administracion

## Demografia

* En 1793, la municipalitat èra « Agen, Boé (Boèr), Bon Encontre (Bonencontre), Foulayronnes Folaironas, Dolmayrac (Lo Passatge d'Agen), Pont du Casse (Lo Pont del Casse), Saint Cirq (Colairac e Sent Circ )et Saint Hilaire (Sent Alari de Garona »
* Las donadas de la dreta del grafic son las de la comuna entièra de Sent Alari de Lusinhan

## Lòcs e monuments


Saint-Hilaire-de-Lusignan_-_Monument_aux_morts_de_Saint-Hilaire-sur-Garonne.JPG|Monument als mòrts, Sent Alari de Garòna.
Saint-Hilaire-de-Lusignan_-_Rue_de_Grabillas_-_Boîte_à_livres.jpg|Bóstia de libres.
Saint-Hilaire-de-Lusignan_-_Église_Saint-Hilaire_-1.JPG|Glèisa Sent Alari.


## Nòtas e referéncias
Lusinhan Grand

**Lusinhan Grand** es una anciana comuna agenesa d'Òut e Garona fusionada ambe Sent Alari de Garona  dins Sent Alari de Lusinhan lo 1èr de genièr de 1971.

## Geografia

## Toponimia
Normalament, las explicacions que valon per Lusinhan Petit valon tanben per **Lusinhan Grand**, vilatge situat a pauc de distància (e que deu èsser lo pus ancian : i aviá una *villa* gallo-romana ).

La prononciacion es [lyzi'ɲaŋ -]. Las fòrmas ancianas de Lusinhan Petit son : *Laziniano (de ~)*, en 1108, en latin, *Lezynhan (de ~)*, en 1293, *Lesinhac (ecclesia de ~) e de Andrenos*, cap a 1300, *Lasinhac (par. Sancte Marie de ~) et Sancti Martini d'Andrenx*, cap a 1300, *Lesagniaco (prioratus de ~)*, en 1317, *Lesinhaco (prior et capella de ~)*, en 1326, en latin, *Lesinhaco (prior et rector de ~) et Sancti Martini d'Andrenx*, en 1520, en latin, *Lusignan (N.D. de ~)*, en 1632, en francés .
Las fòrmas en *Lu-* son totalament absentas a l'Edat Mejana e remplaçadas per de variantas en *Le-* o *La-*; *Lu-* apareis ambe'l francés. Lo sufixe es pas segur tanpauc. Dauzat e Bénédicte Boyrie-Fénié s'acòrdan pr'aquò per atribuir lo nom a un nom d'òme latin *Lucinius* e al sufixe latin *anu(m)* (mès Dauzat aviá pas qu'una atestacion) . Es benlèu imprudent d'atribuir, coma fan, las atestacions medievalas a d'errors d'escribas, amai se la fòrma orala actuala es d'acòrdi dambe la fòrma escrita. Dins un autre contèxte, *legir* es sovent passat a *lugir*. E coma i a pas de rason de supausar que los escribas coneissián pas lo país, caldriá puslèu explicar, en daissant de costat la question del sufixe, quin seriá lo nom d'òme se lo nom d'origina èra en *Lesinh-* : *Licinius* per los *Lesinhan* o *Lesinhac* occitans . Se lo nom d'origina èra en *Lasinh-*, i a al mens Lazenay, que seriá un ancian *Lacenus* + *-acum* ; es aisit d'inferir una varianta **Lacenius* de *Lacenus*. En sortent de l'Agenés, e per comparar, se pòt passar per lo *Lusinhan* pus celèbre, en Peitau, e que benlèu inspirèt l'atestacion de 1632 : Lusignan, qu'èra escrit en 929 *vicaria Liciniacensis*, en 1009 *Liziniaco*, *Lezinan*, cap a 1080, e *Lusignen* en 1340 (càmbiament de sufixe e, coma se vei, de vocalisme de la sillaba iniciala) . Que demandar de mai ?

## Istòria
* Pendent l'Ancian Regime, Sent Alari de Colairac èra l'annèxa de la parròquia de Lusinhan Grand .
* La comuna de Sent Alari de Lusinhan se creèt lo 1èr de genièr de 1971 per fusion de Sent Alari de Garona e de Lusinhan Grand.

## Demografia

* En 1793, la comuna de  Lusinhan Petit es recensada ambe Lusinhan Grand 
* Las donadas de la dreta del grafic, plaçadas automaticament, son las de la comuna entièra de Sent Alari de Lusinhan

## Luècs e monuments

Saint-Hilaire-de-Lusignan_-_Monument_aux_morts_de_Lusignan-le-Grand.JPG|Monument als mòrts de Lusinhan Grand
Saint-Hilaire-de-Lusignan_-_Église_Saint-Basile_de_Lusignan-Grand_-1.JPG|Glèisa Sent Basili de Lusinhan Grand.


## Nòtas
Christian Kern

**Christian Kern**, nascut lo 4 de genièr de 1966 a Viena, es un entrepreneire, membre del Partit Social Democrat d'Àustria (SPÖ), e actual cancelièr federal d'Àustria.
Saâdeddine El Othmani

**Saâdeddine El Othmani ** (سعد الدين العثماني), nascut lo 16 de genièr de 1956 a Inezgane, es un òme politic marroquin, cap del govèrn de Marròc dempuèi lo 5 d'abril de 2017.
Lista dels presidents de Nauru

thumb|200px|blason de Nauru.
Lo president es lo cap d'Estat e cap de govèrn de Nauru. Vaquí la lista dels presidents de Nauru dempuèi 1968 (an de l’independéncia) fins a uèi.
Levinhac

**Levinhac** es un toponim occitan:

* Levinhac, comuna d’Agenés, ara en Òlt e Garona;
* Levinhac, comuna de Savés, ara en Nauta Garona;
* Levinhac, vilatge de la comuna roergata de Martrinh;
* Levinhac, masatge de la comuna perigòrda de Larzac.
* lo canton de Levinhac es un ancian canton de Nauta Garona;
* lo canton de Levinhac es un ancian canton d’Òlt e Garona.
* la comuna deu Binhac, dens las Lanas, se ditz en francés *Lévignacq* (autes còps *Lévignac*).
Ab Urbe condita

****** es una locucion latina, coneguda tanben en brèu coma **AUC**. Significa literalament « a partir de la fondacion de la Vila » o « dempuèi la fondacion de la Vila ». 

## Usatge istoric

Aquel locucion latina èra utilizada pels ancians Romans coma origina de la datacion de las annadas dem calendièr roman.

## Conversions

La fondacion de Rome es fixada lo 21 d'abril de l'an 753 AbC., segon lo recit de Tit Livi.

Per transcrire una annada del calendièr estandard (calendièr gregorian) en annada del calendrièr roman, sufís de li apondre lo nombre 753 (per una annada ApC) ou 754 (per una annada AbC).

Per exemple:
* Octavi ven emperaire, jol nom d'August, en 27 AbC, es a dire **754**&nbsp;-&nbsp;27 = 727 **' o DCCXXVII AVC;
* L'an 1 de l'[[Anno Domini|èra crestiana]], o ''Anno Domini'' o « èra de l'Incarnacion », correspond a l’an **753** + 1 = 754 ''ab Urbe condita'', o « 754 dempuèi la fondacion de Roma », o, en latin: DCCLIV AVC ;
* L’annada  del calendièr estandard correspond a l'an **753**&nbsp;+&nbsp;&nbsp;=&nbsp; **', o «  dempuèi  la fondacion de Roma », o, en latin:  AVC.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas


### Referéncias

## Veire tanben
### Ligams intèrnes
* Numeracion romana
* Fondacion de Roma

### Ligams extèrnes
*  The Consular Year
Chimborazo

**Chimborazo** pòt designar los luòcs seguents:

* **[[Chimborazo (província)|Chimborazo]]**, una província d'Eqüator;
* **[[Chimborazo (volcan)|Chimborazo]]**, un volcan d'Eqüator;
o tanben:
* **[[(30797) Chimborazo]]**, un asteroïde.
Chimborazo (província)

Lo **Chimborazo** es una província de l'Eqüator creada lo 25 de junh de 1824. S'espandís sus una superfícia de . Sa capitala es Riobamba. Ten lo non del volcan Chimborazo. Aquela província es situada dins la Cordilhièra dels Andes al centre de l'Eqüator. Es limitada al nòrd per la província de Tungurahua, a l'èst per la província de Morona-Santiago, al sud per la província de Cañar, al sud oèst per la província de Guayas e a l'oèst per la província de Bolívar.

La província es divisada en 10 cantons :
esquèrra|vinheta|Cantons du Chimborazo.

## Nòtas e referéncias

## Ligams extèrnes
Canton d'Agen 2

Lo **canton d’Agen 2** es una anciana division administrativa e una division electorala actuala del departament francés d’Òlt e Garona. Lo còde de l’INSEE es 47**02**.

Es compausat de 3 comunas:
* **[[Agen]]** (en partida)
* Boèr
* Bonencontre

## Istoric

De 1801 a 1973 lo canton èra format de cinc comunas:
* **[[Agen]]** (en partida)
* Bajamont
* Boèr
* Bonencontre
* Lo Pont del Casso

En 1973 lo canton d’Agen 2 prend lo nom de Agen Èst. Es partejat en dos en 1984, Agen Nòrd-Èst e Agen Sud-Èst. 

Lo novèl canton d’Agen 2 es creat en 2015.

## Tanben veire
* Cantons d'Òlt e Garona
* Canton d'Agen
Canton d'Agen Èst

Lo **canton d’Agen Èst** es una anciana division administrativa del departament francés d’Òut e Garona, de 1973 a 1984. Lo còde de l’INSEE èra 47**02**. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian agenés, damb de fenomèns de transicion cap al gascon.

Prenguèt la seguida del canton d’Agen 2 (1801-1973) en 1973, dins lo meteis territòri.
Èra compausat de cinc comunas:
* **[[Agen]]** (en partida)
* Bajamont
* Boèr
* Bonencontre
* Lo Pont del Casse

## Istoric

Lo 1èr de genièr de 1974, Bajamont foguèt incorporat al Pont del Casse. La fusion foguèt anullada lo 24 de novembre de 1983. Entretant, lo nombre de comunas èra passat a quatre:
* **[[Agen]]** (en partida)
* Boèr
* Bonencontre
* Lo Pont del Casse

En 1984 lo canton foguèt devesit en dos, Agen Nòrd-Èst e Agen Sud-Èst .

Lo canton d'Agen Èst se creèt en 1973, atal coma los cantons d'Agen Centre, Agen Nòrd e Agen Oèst .

Avant la creacion d'aquel canton, i agèt : lo canton d'Agen entre 1790 e 1801; lo Agen 1 e lo Agen 2 entre 1801 e 1973.

En 2015, los cantons d' Agen centre, Agen Nòrd, Agen Oèst, Agen Nòrd-Èst e Agen Nòrd-Èst foguèron suprimits. Lo despartiment cantonal novèl es : Agen 1 (tròç d'Agen, Bajamont, Folaironas e Lo Pont del Casse), Agen 2 (tròç d'Agen, Boèr e Bonencontre o Nòstra Dama), Agen 3 (tròç d'Agen solet) e Agen 4 (tròç d'Agen e Lo Passatge) .

## Tanben veire
* Cantons d'Òlt e Garona
* Canton d'Agen
Greenpeace

**Greenpeace** (de l'anglés *green*: verd, e *peace*: patz) es una organizacion non governamentala ecologista e pacifista internacionala fondada al Canadà en 1971. Ten de representacion dins mai de 40 païses e lo sèti internacional es a Amsterdam, als Païses Basses.

Aquela ONG vòl aparar e defendre l'environament, intervenent en diferents punts de la planeta ont, segons l'organizacion, se comet d'atemptats contra la Natura. Greenpeace mena de campanhas per empachar lo cambiament climatic, protegir la biodiversitat, rebutar las culturas transgenicas, demenuir la pollucion e acabar amb l'usatge de l'energia nucleara e de las armas. 

Segons las chifras de Greenpeace, lo nombre de membre en 2005 èra de tres milions a nivèl mondial. 

## Istòria
Lo movement ecologista nasquèt en 1971 quand un grop d'activistas antinuclears canadians, de quakers e objectors de consciéncia nordamericans que s'èran refugiat al Canadà per evitar de participar a la guèrra de Vietnam, formèron una pichona organizacion nomenada *Don't make a wave Committee* (Comitat provoquetz pas una èrsa) que protestava contra los ensages nuclears que los Estats Units d'America fasián dins l'archipèla d'Amchitka (Alaska), al nòrd de Canadà. Lo nom del grop fa referéncia la possibilitat que, essent una zona sismicament instabla, los ensages atomics que s'i realizavan podián provocar un seïsme submarin. La mòstra nucleara se realizèt, mas l'accion de denonciacion provoquèt de jorns de manifestacions de desenas de personas a la frontièra entre Canadà e los Estats Units d'America.

## Organizacion
Greenpeace es una organizacion environamentala globala. *Greenpeace International* e lo Conselh Directiu se tròban a Amsterdam, i a 28 burèus nacionals e regionals pel mond, repartits dins 42 païses. Aquelas representacions nacionalas e regionalas son en granda partida autonòmas, existís una cèrta coordinacion per realizar las estratagias globalas collectivament decididas, son autonòmas per realitzar las campanha dins lo contèxte local ont opèran e per cercar l'ajuda financièra dels sieus membres. Los burèus nacionals e regionals son un supòrt d'un malhum de grops locals de volontaris. Los grops locals participan subretot a difusar las campanhas dins sa region. De milions de simpatizants que son pas organizats en grops locals, ajudan Greenpeace per de dons mensuals.
	
## Vejatz tanben
Naus de Greenpeace:
* Rainbow Warrior
* Rainbow Warrior (2011)
* MV Arctic Sunrise

## Referéncias

## Ligams extèrmes

* Pagina oficiala internacionala
* Pagina oficiala de Greenpeace Espanha
* Pagina oficiala de Greenpeace França
* Pagina oficiala de Greenpeace Itàlia
David Johnston

**David Lloyd Johnston**, nascut lo 28 de junh de 1941, es un òme d'estat canadenc, governador general de Canadà dempuèi lo 1èr d'octobre de 2010.

Avocat e universitari de formacion, foguèt principal e vice-cancelièr de l'universitat McGill a Montreal de 1979 a 1994 e president de l'universitat de Waterloo de 1999 a 2010.
Governador general de Canadà

Lo **governador general de Canadà** (en anglés: *Governor General of Canada*; en francés: *Gouverneur général du Canada*) es lo representant del rei o de la reina de Canadà. Dempuèi lo 1èr d'octobre de 2010, aquela foncion es ocupada per David Johnston, 28en titulari del pòst a accedir a la foncion, après Michaëlle Jean.
Canton d'Agen Nòrd-Èst

Lo **canton d’Agen Nòrd-Èst** es una anciana division electorala del departament francés d’Òlt e Garona, de 1984 a 2015. Lo còde de l’INSEE èra 47**02**.

Foguèt creat damb la mitat nòrd del canton d’Agen Èst en 1984.
Èra compausat de tres comunas:
* **[[Agen]]** (en partida)
* Bajamont
* Lo Pont del Casse

Dispareguèt en 2015.

## Istòria dels cantons d'Agen
Lo canton d'Agen foguèt creat en 1790 e suprimit en 1801. Foguèt despartit en canton d'Agen 1 e  canton d'Agen 2 entre 1801 e 1973.

Los cantons Agen Centre, d'Agen Èst (correspondent al canton d'Agen 2 entre 1801 e 1973), Agen Nòrd e Agen Oèst se creèron en 1973. En 1984, despartiguèron Agen Èst en cantons d'Agen Nòrd-Èst e Agen Sud-Èst .

En 2015, los cantons d'Agen Centre, Agen Nòrd, Agen Oèst, Agen Nòrd-Èst e Agen Sud-Èst foguèron suprimits. Lo despartiment cantonal novèl es : Agen 1 (tròç d'Agen, Bajamont, Folaironas e Lo Pont del Casse), Agen 2 (tròç d'Agen, Boèr e Bonencontre o Nòstra Dama), Agen 3 (tròç d'Agen solet) e Agen 4 (tròç d'Agen e Lo Passatge) .

## Tanben veire
* Cantons d'Òut e Garona
* Canton d'Agen
Lengas algonquianas

Las  **lengas algonquianas**  son una sosfamilha de lengas indigènas d'America qu'inclutz la màger part de las lengas algicas.
Las cal pas confondre amb l'algonquin qu'es un dialècte de l'ojibwe, una de las nombrosas lengas algonquinas.
Lo tèrme "algonquin" vendriá del mot maliseet *elakómkwik* significant "son nos aliats".
Los locutors de las lengas algonquianas se despartisson entre la còsta èst de l'America del Nòrd e las montanhas rocosas. Totas las lengas d'aquesta familha venon del protoalgonquian, una protolenga qu'èra parlada i a 2500 a 3000 ans.

## Familha
Aquela sosfamilha d'aperaquí 30 lengas se devesís en tres grops segon las zonas geograficas: Planas, Central, e algonquin oriental. Solas las lengas algonquianas orientalas constituïsson un vertadièr sosgrop genetic.

Las lengas son listadas ci-dessós, segon las classificacions de Goddard (1996) e Mithun (1999). Las lengas atudadas son marcadas amb†, e las lengas en perilh coma talas. Pels dialèctes e sosdialèctes, consultatz los articles principals de cadunas de las tres divisions.

: *[[Lengas algonquianas de las planas]]*
:: 1. **[[Blackfoot language|Blackfoot]]**
:: *[[Arapahoan languages|Arapahoan]]* (inclutz Nawathinehena (†), e Besawunena (†))
::: 2. **[[Arapaho language|Arapaho proper]]**
::: 3. **[[Gros Ventre language|Gros Ventre]]** (†)
:: 4. **[[Cheiène (lenga)|cheiène]]** (Šahíyena)

: *[[Lengas algonquianas centralas]]*
:: 5. **[[cree–montanhés–naskapi]]**
:::cree
:::innu-aimun o montanhés
:: 6. **[[Menominee language|Menominee]]** (severely endangered)
:: *Ojibwe–Potawatomi*
::: 7. **[[Ojibwe language|Ojibwe]]** (Očipwe˙)
::: 8. **[[Potawatomi language|Potawatomi]]** (nearly extinct)
:: 9. **[[Meskwaki language|Sauk–Fox–Kickapoo]]** (severely endangered)
:: 10. **[[Shawnee language|Shawnee]]** (Ša˙wano˙ki) (severely endangered)
:: 11. **[[Miami-Illinois language|Miami–Illinois]]** (†)

: *[[Lengas algonquianas orientalas]]*
:: 12. **[[Micmac (lenga)|Micmac]]**
:: *[[Abenaqui (lenga)|Abenaqui]]*
::: 13. **[[Abenaqui de l'oèst]]** (gaireben atudat)
::: 14. **[[Abenaqui de l'èst]]** (†)
:: 15. **[[Malecite-Passamaquoddy language|Malecite–Passamaquoddy]]**
:: 16. **[[Massachusett language|Massachusett]]**
:: 17. **[[Narragansett language|Narragansett]]** (†)
:: 18. **[[Mohegan-Pequot language|Mohegan–Pequttôog]]** (†)
:: 19. **[[Quiripi language|Quiripi-Naugatuck-Unquachog]]** (†)
:: 20. **[[Mahican language|Mahican]]** (†)
:: *[[Delaware languages|Delawarean]]*
::: 21. **[[Munsee language|Munsee]]** (nearly extinct)
::: 22. **[[Unami language|Unami]]** (†)
:: 23. **[[Nanticoke language|Nanticoke–Piscataway]]** (†)
:: 24. **[[Carolina Algonquian language|Carolina Algonquian]]** (†)
:: 25. **[[Powhatan language|Powhatan]]** (†)
:: 26. **[[Etchemin language|Etchemin]]** (†) (uncertain - veire Eastern Algonquian languages)
:: 27. **[[Lop A]]** (†) (probablament Nipmuc (†), uncertain - veire Eastern Algonquian languages)
:: 28. **[[Lop B]]** (†) (uncertain - veire Eastern Algonquian languages)
:: 29. **[[Shinnecock language|Shinnecock]]** (†) (uncertain)
Samos (omonimia)

## Toponims
* Samos es una illa de Grècia
** Lo nome de Samos es un ancian nome (prefectura) de Grècia
** Samos (tèma) es una anciana subdivision de l'Empèri bizantin
* Samos es une vila de Galícia (Espanha)
* Samoš es una localitat de Serbia

## Divèrs
* Lo muscat de Samos es un vin doç grèc.
* Samos es una familha de satellits americans.
Lenín Moreno Garcés

**Lenín Boltaire Moreno Garcés** (Nuevo Rocafuerte, 19 de març de 1953) es un òme politic equatorian. Foguèt vicepresident de Rafael Correa de 2007 a 2013 e representant de las Nacions Unidas sus l’andicap de 2013 a 2017. Se presenta a las eleccions presidencialas de 2017 e obten un pauc mai de 51% de las voses. Dintra en foncions lo 24 de mai.
Aulon

**Aulon** pòt èsser :
* Aulon, una comuna de Marcha, dins lo departament de Cruesa
* Aulon, una comuna de Comenge, dins lo departament dels Hauts Pirenèus
* Aulon, una comuna de Nebosan, dins lo departament de Nauta Garona
Illas Komandorski

Las **illas Komandorski**  (en rus:Командорские острова, *Komandorskié ostrova*) son un grop d'illas isoladas de la mar de Bering, a l'èst de la peninsula de Kamchatka. Apertenon a la federacion de Russia.
Moon Jae-in

**Moon Jae-in** (문재인, 文在寅, pr. *Mon Tgèïn*, AFI [mun.dʑɛ̝.in]; Geoje, 24 de genièr de 1953) es un advocat e òme politic de la Corèa del Sud. Lo 9 de mai de 2017 es elegit president de la Republica.
Artic

L**'Artic** (tanben nomenat **Artida**) es la zona geografica de la Tèrra qu'enròda lo pòl Nòrd, a l'extrèm opausat de l'Antartida. L'Artida inclutz l'ocean Artic, Islàndia, Groenlàndia (administrada per Danemarc) e las regions mai septentrionalas de Canadà, Alaska (Estats Units), Russia, Finlàndia, Suècia e Norvègia.

Etimologicament, artic ven del grèc *αρκτικός* (*arktikos*), "prèp de l'ors, artic, del nord" que el ven de *άρκτος* (*arktos*), que significa ors. Lo nom fa referéncia tant a la constellacion de la Granda Orsa, que se situa dins la seccion septentrionala de l'esfèra celestiala, coma la Pichona Orsa, qu'inclutz l'estela polara, al pòl nòrd celestial.

Òm pòt definir l'Artida coma la region de latitud superiora al cercle polar artic (66°&nbsp;33′&nbsp;N), qu'es lo limit aproximatiu del solelh de mièjanuèit e de la nuèit polara. Alternativament, òm la pòt considerar coma la region ont la temperatura mejana del mes mai calorós (julhet) passa pas los 10 °C o coma l'aira mai al nòrd delimitada per la linha de creissement dels arbres. La superfícia inclusa dins las doas darrièras definicions es fòrça semblanta. Socialament e poliíticament, la region artica inclutz los territòris septentrionals dels uèit estats artics malgrat que las sciéncias naturalas consideran la major part d'aquestes territòris coma subartics.

L'Artida constituís un ecosistèma unic de la Tèrra, format per una extensa banquisa (un ocean cobèrt de glaç, de còps considerat coma la part nòrd de l'ocean Atlantic) enròdada pel permafròst amb abséncia absoluta d'arbres. La vida en Artida compta d'organismes adaptats al gel, zooplancton e fitoplancton, peisses, mamifèrs marins, aucèls, animals terrèstres, plantas e societats umanas totalament adaptadas a las condicions extrèmas de l'entorn.

Degut a l'escalfament global, las isotermas an avançat en direccion del nòrd a un ritme superior a 50 km per decada durant los darrièrs 30 ans, de manièra que si definissem l'artic a partir de la temperatura o de la linha dels arbres, son extension se demesís, l'efièit mai vesedor essent, la reduccion de la banquisa. Existís una granda diferéncia entre los diferents modèls de prediccion subre la desaparicion de la mar de glaça artica. La mitat d'entre els ne preveson la totala o gaireben totala desaparicion en setembre de 2100. Las prediccions varian entre setembre de 2040 per las mens optimistas, fins aprèp 2100 las autras.
Ilinca Băcilă

**Ilinca Băcilă** (Târgu Mureș, lo 17 d'agost de 1998) qu'ei ua cantaira romana que ganhè la segonda sason deu concors de cant *[[Românii au talent]]* e que representè lo son país au Concors Eurovision de la Cançon de 2017 dab lo títol *[[Yodel It!]]*, interpretada dab lo cantaire Alex Florea e on e osteteish la soa abilitat entau yodel.
Rehaut

**Reaub** (en francés *Réaup*) ei ua anciana comuna de Labrit, en lo departament d’Òut e Garona. En 1972 annexèt Lissa e prengot lo nom de Reaub e Lissa en 1979.

## Toponimia
Véser Reaub e Lissa.
Lissa

**Lissa** (en francés *Lisse*) ei ua anciana comuna de Labrit, en lo departament d’Òut e Garona. Lo 4 d'abriu de 1972, vengot comuna associada de Reaub qui prengot lo nom de Reaub e Lissa lo 31 de deceme de 1979. Son n° INSEE èra 47149.

## Toponimia
La prononciacion qu'es ['lisɔ]. Las fòrmas ancianas que son : *parrochia Sancti Oriencii de Lisa*, en latin, au sègle XIII, *decima Sancti Gervasii de Lissia*, en latin, au sègle XIII, *castrum de Lissa* en 1259, *honor de Lissa* en 1259, *castrum de Lissa* en 1286-87, *de Cablicia* en 1293, *Lissa* en 1323, *capella de Lissa* en 1326.

Segon Dauzat, *Lissa* que ven deu nom gallic d'òme *Liccius*, donc *Liccia (villa)*. Segon Negre, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom que ven deu mot gascon *lissa*, « separacion, marca de limit entre duas  pèças de bòsc ». Astor, tanben citat per B. Boyrie-Fénié, que pensa com Dauzat.

Segon Bénédicte Boyrie-Fénié, l’ipotèsi de Negre, un nom tardiu, que supausaré un article. Lo nom qu'es donc antic, benlèu un idronime basat sus ua basa prelatina **les-*, **lis-* (qu'es atau que Froissart apèra l'Ador). Que i a un lòc *Caplisse* (véser la fòrma de 1293), qui es probablament a las hont d'un riu. En realitat *Caplissa* qu'es en suspart deu riu de las Cavas, mes pas a son origina e a la mapa non marcan cap hont. La municipalitat de 1795 qu'èra *Mesin, Casaus, Doi, Lana e Reaub Caplissa*; lo nom *Reaub Caplissa* qu'es tanben citat .

## Demografia


[{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q674046",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010"  }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q20036",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff9911", "title": "Lissa" }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q674046",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff1111", "title": "Reaub" }}
]
Tombaboc

**Tombaboc** (en francés *Tombebouc*) es una anciana comuna d’Agenés, dins lo departament d’Òlt e Garona. 

Tre las primièras annadas de la revolucion francesa, foguèt annexada per Alés e Casanuèva.
Édouard Philippe

es un avocat e òme politic francés que serviguèt coma primièr ministre de França de 2017 a 2020.

Estudièt a l'Institut d'estudis politics de París e a l'Escòla nacionala d'administracion (ENA). Militèt dins los ans 1990 al Partit Socialista per sosténer Michel Rocard abans de se virar cap a la dreita. De 1997 a 2004 foguèt del Conselh d'Estat abans de trabalhar coma avocat dins lo privat.

Membre del RPR, puèi de l'Union per un movement popular (UMP) puèi del partit Los Republicans (LR), venguèt en 2010 consol del Havre e president de la Comunautat d'aglomeracion havresa. En 2012, foguèt elegit deputat de la setena circonscripcion de la Sèina Maritima.

Lo 15 de mai de 2017, es nomenat primièr ministre pel president Emmanuel Macron. Demissiona en 2020. De 2020 a 2023 es administrator del grop Atos. En 2021, se crea son partit politic, *Horizons*, que fa part de l'aliança macronista que se pèrd las eleccions legislativas de 2024.

En 2024 es acusat de destornar d'argent public, favoritisme e de secutament moral per una anciana directritz de la comuna del Havre. L'afar es en cors d'instruccion.

## Vejatz tanben
* Govèrn d'Édouard Philippe (1) del 17 de mai al de 19 junh de 2017
* Govèrn d'Édouard Philippe (2) del 21 de junh de 2017 al 3 de julhet de 2020

## Nòtas et referéncias
Brigitte Macron

vinheta|Brigitte Macron
**Brigitte Macron** (nascuda **Brigitte Marie-Claude Trogneux**, ex-**Auzière**) es una professora nascuda lo 13 d'abril de 1953 a Amians (Somme). Maridada a Emmanuel Macron dempuèi lo 20 d'octòbre de 2007.

## Biografia
[vinheta|La botica de chocolats ''Jean Trogneux'' a [Saint-Quentin (Aisne).]]

### Familha
Brigitte Marie-Claude Trogneux es la filha de Jean Trogneux (1909-1994) e Simone Pujol (1910-1998), una familha de chocolatièrs amianeses e mai jove de sièis enfants. Amb un CAPES de letras Classicas ven professora a París puèi Estrasborg. Esposa, lo 22 de junh de 1974, André-Louis Auzière, de familha notabla e futur banquièr, amb qui a tres enfants, Sébastien (1975), Laurence (1977) et Tiphaine (1984), respectivament engenhaire estatistician , cardiològ e avocata. En 1991, torna dins sa vila natala per ensenhar lo francés e lo latin al licèu catolic *La Providence*,.

En mai de 1993, dins un talhièr de teatre qu'anima al licèu *La Providence*, remarca Emmanuel Macron, alara vielh de quinze ans e escolan en seconda dins la meteissa classa que sa filha Laurence. L'an seguent, malgrat la diferéncia d'edat, s'enamoran. Passant l'escandal dins l'ostal Trogneux e en buta a l'ostilitat dels parents Macron, lor relacion contunha discrètament a París, ont Emmanuel Macron dintra en classa terminala al licèu Enric IV. 

Brigitte Trogneux divòrcia lo 26 de genièr de 2006 d'André-Louis Auzière.  Lo 20 d'octòbre de 2007 esposa Emmanuel Macron al Touquet.

Ten sèt felens.

## Nòtas e referéncias

## Bibliografia
* .
* Anne Fulda, *Emmanuel Macron, un jeune homme si parfait*, Paris, Plon, 2017.
Diacritic

Un **diacritic**, **signe diacritic**, o **signe d'accentuacion**, es un signe qu'acompanha una letra o un grafèma per alterar la prononciacion d'un mot, per lo destriar d'autras mots omografs, o per permetre una lectura mai precisa. Lo mot deriva del grèc διακριτικός (*distingint*).

Al respècte de la letra o del grafèma, lo diacritic se pòt plaçar al dessús (diacritic suscrich), al dejós (diacritic soscrich), dabans (diacritic prescrich), darrièr (diacritic adscrich), dintre (diacritic inscrich), o a l'entorn (diacritic circonscrich). Los accents, lo trèma e la cedilha son de signes diacritics.

## Presentacion

Existís tanben de letras diacriticas, mudas e que se devon escriure a costat de la letra que modifican.

Coma las ligaturas e las letras suplementàrias inventadas mai tard, l'apond de diacritics aumenta lo nombre de grafèmas d'una escritura. Mai sovent, la letra diacritada es pas considerada coma un grafèma independent mas coma un *allograf*, es a dire une autra version escricha de la letra simpla. La letra diacritada interven alara pas dins l'òrdre alfabetic.

Per exemple, l'accent grèu en occitan modifica la valor fonetica de la *o*, generalament prononciada [u]: *ò* val alara [o]. L'accent agut sus una *e*, pasmens, permet de distinguir los omografs: *perque* (conjoncion) ~ *perqué* (adverbe interrogatiu), valen ambedos [pɛrke].

En escritura latina, los diacritics servisson en general pas a afinar la lectura: son totes obligatòris.

En escritura aràbia, o las vocalas son pas escrichas, los diacritics servisson al contrari a afinar la lectura. Dins los obratges didactics o religioses, se pòt los notar jos forma de diacritics. La *[[Fatha|fatḥa]]*, un trach leugièrament de biais suscrich, servís a indicar la preséncia d'una vocala [a]: lo mot عدل se ligís *ʿadl (‘adl)* mas la transliteracion es *ʿdl*. Per ne precisar la lectura, se pòt apondre una *fatḥa* : عَدل.

Mai sovent, se una letra diacritada es presenta dins una lenga, la letra simpla i es tanben. Levat:
* lo maltés, que possedís *ċ* mas pas *c*;

* lo biélorús, que possedís *й* mas pas *и*.

## Diacritics segon l'escritura e l'alfabet
Cada escritura desvolopèt los sieus diacritics: 
* diacritics de l'alfabet latin (aquel servissent tanben la romanizacion, es l'alfabet que coneis mai de signes diacritics): 
** cf. tanben diacritics de l'alfabet vietnamian (*quốc ngữ*),  
* diacritics de l'alfabet grèc; 
* diacritics de l'alfabet cirillic; 
* diacritics de l'alfabet arabi; 
* diacritics de l'alfabet ebrieu;
* diacritics de l'alfabet occitan;
* diacritics de l'alfabet italian;
* diacritics de l'alfabet espanhòl;
* diacritics de l'alfabet italian;
* diacritics dels sillabaris japoneses;
* diacritics de l'alfabet tibetan;
* diacritics de l'alfabet turc.

## Bibliografia
* 
* 

## Annèxes

### Articles connèxes
* Escritura
* Ligatura
* Tipografia
Macron

Lo mot **Macron** a mantunas significacions.

## Personalitats

### Antiquitat
**Macro** o **Macron** es un chafre portat per de personatges antics, coma:
* Macron, un pintre de vases grècs al començament de sègle V AbC;
* Naevius Sutorius Macro, dich Macron, un naut foncionaris imperial roman del sègle I, que per Tacit ordona l'assassinat de Tibèri;
* Ptolemèu Macron, un governaire de Chipre del sègle II AbC.

### Epòca modèrna
Nom d'ostal
* Brigitte Macron (1953-),  professora esposa d'Emmanuel Macron ;
* Emmanuel Macron (1977-), president de la Republica francesa dempuèi lo 14 de mai de 2017;
* Jean-Michel Macron (1950-), paire d'Emmanuel Macron.

## Cultura e societat

### Linguistica
* Lo macron es un diacritic en forma de barra orizontala.

### Espòrts
* Macron es una marca italiana d'equipement esportiu.

## Sciéncias e tecnicas

### Astronomia
* Lo tèrme macron foguèt prepausat en 1906 per l'unitat de longor ara nomenat parsec.

### Biologia
* *[[Macron (gasteropòde)|Macron]]* es un genre d'cagaròls de mar, de la familha de las Pseudolividae.

### Fisica
* Lo tèrme macron designa una particula microscopica (d'una talha de l'òrdre d'un gran de posca). Es bastit amb lo prefixe *macro-* remembrant *macroscopic* e lo sufixe *-on* dels noms de las particulas subatomicas e utilizat a la fin dels ans 1960.

## Nòtas e referéncia

### Referéncias
Macron (diacritic)

Lo **macron** ( ¯ ) es un diacritic dins unes alfabets: latin, grèc e cirillic. Ten la forma d’una barra orizontala que se plaça mai sovent al dessús d’una vocala. Son ròtle màger es d’indicar que lo signe que lo pòrta recep una quantitat vocalica longa; s’opausa a la brèva ( ˘ ). 

Es tanben utilizat per modificar la valor d'unas consonantas coma *l̄, m̄, n̄, r̄, v̄, ȳ* per escriure unas lengas, o d’autras consonantas coma *ḡ* dins de transliteracions. Lo macron se trapa tanben en dejós d'unas lettras modificant alara lor son, es lo macron soscrich o linha soscricha.

## Utilizacion

### Fonologia
Lo parelh macron ~ brèva es d’un usatge plan frequent en fonologia: es un artifici filologic fòrça ancian que datariá de l’epòca bizantina, pendent que los diacritics de l'alfabet grèc foguèron racionalizadas.

### Leton e lituanian
Lo leton, per exemple, utiliza lo macron al dessús de las vocalas *a*, *e*, *i* e *u* per formar *ā*, *ē*, *ī* e *ū* alara que lo lituanian l’utilise pas que sus la *u*.

### Lengas polinesianas
De lengas polinesianas, coma lo marquisian, l'hawaïan, lo samoan, lo maori, le tahitien, lo futunian e lo wallisian, utilisan lo macron per indicar una vocala longa: *ā*, *ē*, *ī*, *ō*, *ū*.

### Latin
S'utilisa lo macron per indicar de nuàncias de prononciacion en latin pasmens se a l'epòca romana existissiá pas e s'utilisava per indicar las vocalas longas l'apèx (accent agut).

### Occitan
L'occitan utilisa normalament pas de macron levat per las transcripcions de tèrmes estrangièrs, (arabis e japoneses).

## Codatge
Lo macron a diférents codatges :
* lo macron (`U+00AF`, `Ā`) : « ¯ » ;
* la letra modificativa macron (`U+02C9`, `ˉ`) : « ˉ » ;
* la letra modificativa macron bas (`U+02CD`, `ˍ`) combinable amb una lettra, per exemple : « e̱ » ;
* lo diacritic macron (`U+0304`, `̄`) combinable amb una letra, per exemple « ɛ̄ » ;
* lo diacritic macron soscrich (`U+0331`, `̱`) combinable amb una letra, per exemple « o̱ » ;
* lo diacritic doble macron (`U+035E`, `͞`) combinable entre doas letras, per exemple « o͞o » ;
* lo diacritic doble macron soscrich (`U+035F`, `͟`) combinable entre doas letras, per exemple « o͟o » ;
* lo diacritic macron agut « ᷄ » (`U+1DC4`) ;
* lo diacritic grèu macron « ᷅ » (`U+1DC5`) ;
* lo diacritic macron grèu « ᷆ » (`U+1DC6`) ;
* lo diacritic aigut macron « ᷇ » (`U+1DC7`) ;
* lo diacritic brèu macron « ᷋ » (`U+1DCB`) ;
* lo diacritic macron brèu « ᷌ » (`U+1DCC`) ;
* lo diacritic mièja esquèrra de macron « ︤ » (`U+FE24`) ;
* lo diacritic mièja drecha de macron « ︥ » (`U+FE25`) ;
* lo diacritic *conjoining macron* « ︦ » (`U+FE26`) ;
* lo macron plena caça « ￣ » (`U+FFE3`).

## Nòtas e referéncias

## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* Macron soscrich
* Diacritic
* Alfabet latin
* Alfabet grèc
* Alfabet cirillic

### Ligams extèrnes
*  Les accents sur un clavier Mac