open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carboxil

Lo grop **carboxil** (-COOH o CO2) es un grop foncional present dins los aminoacids e los acids carboxilics. Son estructura es formada d'un atòm de carbòni jonch a un atòm d'oxigèn mejançant un ligam doble e a un grop idroxil mejançant un ligam simple.
Lo grop carboxil a un electron de valéncia sus son atòm de carbòni que li permet de far partida de las moleculas pus grandas mejançant la formacion d'un ligam. Lo grop carboxil se pòt solament trobar a l'extrèm d'una cadena de carbònis perque lo carbòni a besonh de tres de sos quatre ligams per formar lo grop.
Sovent lo grop carboxil libèra son proton (H) en solucion e doncas, agís coma un acid, coma es lo cas de l'acid acetic o l'acid citric.
Expression genica

L**'expression genica** es lo procès que dins totes los organismes procariòtas e eucariòtas transforma l'informacion codificada dins los acids nucleïcs en proteïnas per lo besonh de son desvolopament e foncionament. Dins tots los organismes, lo contengut del ADN de totas las cellulas es identic. Aquò vòl dire que contenon tota l'informacion necessària per la sintèsi de totas las proteïnas. Mas los gèns s'exprimisson pas totes al meteis temps ni en totas las cellulas. I a pas qu'un grop de gèns que s'exprimisson dins totas las cellulas de l'organisme e codifican per de proteïnas que son essencialas pel foncionament general de las cellulas e son coneguts coma gèns d*'housekeeping*. La rèsta dels gèns s'exprimisson o pas dins los diferents tipes de cellulas, segon la foncion de la cellula en un teissut particular. Per exemple, de gèns que codifican de proteïnas responsablas del transpòrt axonal s'exprimisson dins las neurònas mas pas en linfocits ont s'exprimisson de gèns responsables de la responsa immuna. Existís tanben una especificitat temporala; aquò vòl dire que los diferents gèns en una cellula s'alugan o s'apagan a diferents moments de la vida d'un organisme. En mai, la regulacion dels gèns vària segon las foncions d'aquestes.
Jaur

**Jaur** es una ribièira d'Occitània, situat en naut Lengadòc. A sa font a Sant Ponç de Tomièiras e se geta dins Òrb a Tarrassac.

## [[Idrologia]]
Jaur es una ribièira fòrt plan alimentada en mejana, levat durant los tres meses d'estiu. Lo seu debit  mejan interannal o modul  a Olargues es de 4,09&nbsp;m³ per segonda. 

Jaur presenta de diferéncias importantas sasonièras de debit que se pòdon resumir en un regim de dos periòdes. Las aigas nautas començan a la fin d'octobre e contunhan fins a la debuta de mai inclús. Portan lo debit mesadièr mejan a un nivèl situat entre 5,3 e 8,2&nbsp;m³ per segonda, amb un som en decembre seguit d'una leugièra davalada en genièr, e un segond som en febrièr.
Tre la fin del mes de mai comença la davalada pro rapida cap a las aigas bassas d'estiu que menan a l'etiatge de julhet-setembre amb un minimum mejan minimal de 0,375&nbsp;m³ per segonda en agost. Pasmens las fluctuacions de debit pòdon èsser fòrça mai prononciadas sus de passas pus cortas.

## [[Afluent]]s principals
D'amont cap aval, los afluents de Jaur son de rècs:.

Jaur rejonh puèi Òrb a Tarrassac (Comuna de Mons la Trivalla).

## Vilatges traversats
Sant Ponç de Tomièiras , Riòls, Prumian, Lo Mas de la Glèisa, Olargues, Mònts.

## referenciàs
Promotor (genetica)

Lo **promotor** d'un gèn es la seccion d'ADN que contròtla l'iniciacion de la transcripcion del ARN coma produch d'aqueste gèn. La dicha seccion, es a dire, lo promotor, se compausa d'una sequéncia especifica d'ADN localizat just onte se tròba lo ponch d'inici de la transcripcion de l'ARN e conten l'informacion necessària per activar o desactivar lo gèn que codifica. Lo promotor es present tant dins los procariòtas coma dins los eucariòtas.

## Dins los procariòtas

Lo promotor es la sequéncia que soslinha lo començament de la transcripcion de l'ADN en ARN, e es per aiçò lo luòc de fixacion de l'ARN polimerasa. Lo promotor se tròba dins una de las doas cadenas de l'ADN, e l'orientacion e posicion del promotor dictarà quina de las doas elices del ADN servirà coma matritz.

Fòrça promotors an besonh de proteïnas activadoras abans que se pòscan jónher eficaçament a sa polimerasa respectiva. Aquesta proteïna activadora se plaça generalament sus l'ADN, vesin del promotor. Una de las proteïnas activadoras pus comunas entre los procariòtas es l'operon lac del bactèri E. coli.

Generalament, la fixacion de l'ARN polimerasa amb lo promotor es çò que facilita que l'eliç d'ADN se dobrisca per permetre la transcripcion en ARN.

## Dins los eucariòtas

A diferéncia dels procariòtas, qu'an sonque una polimerasa, los eucariòtas an tres ARN polimerasa distintas. Per tal motiu, caduna de las polimerasas tend a reconéisser de sequéncias de promotors especifics. Egalament, los procèsses de regulacion son mai complèxes qu'en los procariòtas en inclusent la posicion de las sequéncias reguladoras de l'ADN en çò que pertòca los promotors. Los promotors an de sequéncias de nucleotids definidas, ont las pus conegudas son la caissa TATAAT e la caissa TTGACA. Los promotors se localizan en los extrèms 5'-terminals dels gèns. L'ARN polimerasa se jonh a las sequéncias de diches promotors en iniciant lo procès de la transcripcion. La sequéncia minimala amb capacitat promotora de la transcripcion recep lo nom de *promotor minimal*.
Transcriptasa invèrsa

La **transcriptasa invèrsa** o **retrotranscriptasa** es un enzim de tipe ADN polimerasa, qu'a coma foncion de sintetisar l'ADN de dobla cadena en utilizant coma modèl l'ARN monocatenari, es dire, catalisar la retrotranscripcion o transcripcion inversa. Aqueste enzim se tròba presenta en los retrovirus come lo VIU. Son nom aubedís a que lo procès normal de la transcripcion, era quau se pòt cridar "dirècta", produsis l'ARN a partir de la sequéncia iniciala d'ADN, e pas al revèrs.
Renato Dulbecco, David Baltimore e Howard M. Temin recebèron lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1975 per lor trabalh sus la transcriptasa invèrsa.
[thumb|left|300px|Estructura de la transcriptasa invèrsa del [VIU]]
Transgenèsi

La **transgenèsi** es lo fach d'introduire un o mai d'un gèns dins un organisme viu. Aquel transgèn podrà èsser exprimit dins l'organisme transformat. Estrategia que servissiá inicialament als cercaires per fin d'estudiar la foncion dels gèns, aquel apròchi es tanben utilizat per las industrias farmaceuticas e agro-alimentàrias. Es mai que mai la nòva estrategia d’obtencion de varietats vegetalas o animalas resistentas a l'estrès biotic (parasits, insèctes) o abiotic (secada, luminositat febla). Aquelas nòvas varietats son generalament amassadas jol tèrme d'organismes modificats geneticament .

## Nòtas
Renato Dulbecco

**Renato Dulbecco** (1914–2012) foguèt un cercaire italian-american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1975, amb David Baltimore e Howard M. Temin per son trabalh sus la transcriptasa invèrsa.
Howard M. Temin

**Howard Martin Temin** (n. en 1934, m. en 1994) foguèt un cercaire american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1975, amb Renato Dulbecco e David Baltimore per son trabalh sus la transcriptasa invèrsa.

## Biografia
Nasquèt lo 10 de decembre de 1934 dins la vila de Filadèlfia, situada a la estat nòrd-american de Pensilvània. Estudièt biologia a l'Universitat de Swarthmore, ont se graduèt lo 1955, e se doctorèt a l'Institut Tecnologic de Califòrnia de Pasadena lo 1959 jos la direccion de Renato Dulbecco. Foguèt posteriorament nomenat professor a l'Universitat de Wisconsin. 

Cap de las campanhas antitabac moriguèt lo 9 de febrièr de 1994 dins la vila de Madison, situada dins l'estat de Wisconsin, a consequéncia d'un càncer de palmon sens aver jamai fumat.

## Recèrca scientifica
Influenciat inicialament per Max Delbrück e Renato Dulbecco durant lo sieu sojorn al Caltech, estudièt lo virus del sarcoma de Rous, que foguèt identificat coma lo primièr retrovirus conegut. 

La descobèrta de la transcriptasa invèrsa de la part de David Baltimore lo permetís observar coma aquela es la enzim centrala en divèrsas malautiás umanas, coma per exemple lo VIH e lo Epatiti B.
Rita Levi-Montalcini

**Rita Levi-Montalcini** (n. en 22 d'abril de 1909, m. en 30 de decembre de 2012) foguèt una neurològa italiana. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1986, amb Stanley Cohen per son trabalh suls factors de creissement.
Tim Hunt

**Sir Richard Timothy "Tim" Hunt** (n. en 1943) es un genetician britanic. A recebut lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 2001 amb Paul Nurse e Leland Hartwell per l'estudi del cicle cellular.
Stanley Cohen (neurològ)

**Stanley Cohen** (n. en 1922) es un neurològ american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1983, amb Rita Levi-Montalcini per son trabalh sus los factors de creissement.
Google Chrome

**Google Chrome** o  **Chrome** es un navegador web desvolopat per la societat americana Google. Lo navegador foguèt anonciat lo 1 de setembre de 2008 per una benda dessenhada de Scott McCloud. Lo navegador se vòl simple e rapid a utilizar. 
Lo logicial es solament disponible, pel moment, dins una version bèta per Windows dins 43 lengas, una version per Macintosh e Linux es en preparacion, la version finala es pas encara anonciada.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial

## Referéncias
Lorenzo Batlle y Grau

**Lorenzo Cristóbal Manuel Batlle y Grau** (Montevideo, 10 d'agost de 1810 - Montevideo, 8 de mai de 1887) foguèt un militar e politician uruguaian. Foguèt president d'Uruguai entre 1868 e 1872.

Èra filh del comerciant catalan Josep Batlle i Carreó, entrepreneire e de fortuna al Montevideo colonial, originari de Sitges (Garraf). Emigrant politic a Rio de Janeiro quand de la sortida dels espanhòls de Montevideo, las siás proprietats foguèron confiscadas pel govèrn de José Gervasio Artigas, e li foguèron sonque retornadas —e mai se parcialament— quand los portugueses conquistèron la Província Orientala (actualament Uruguai) en 1817.
Lara Flynn Boyle

**Lara Flynn Boyle** (nascuda en 1970) es una actritz americana de cinèma.

* http://www.imdb.com/name/nm0001223/
Mariano Ospina Pérez

**Luis Mariano Ospina Pérez** (1891-1976) engenhaire e òme politic, foguèt president de Colómbia entre 1946 e 1950.
Paul Nurse

**Paul Maxime Nurse** (Norwich, 25 de genièr de 1949) es un genetician britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 2001 amb Tim Hunt e Leland Hartwell per l'estudi del cicle cellular.
Mont Fuji

Lo **Mont Fuji** (富士山, *Fujisan,* /ɸɯꜜdʑisaɴ/) es la montanha mai nauta de l'illa de Honshū e de Japon, amb una altitud de 3776&nbsp;mètres. Se tròba entre las prefecturas de Shizuoka e Yamanashi dins la region de Chūbu e al sud-oèst de l'aglomeracion de Tòquio, d'ont se pòt observar un jorn desencrumit.  

Lo Mont Fuji es un estratovolcan conic qu'es considerat coma actiu malgrat que sa darrièra erupcion remonte al 16 de decembre de 1707 e 22 de genièr de 1708. 

Se tròba a sa cima un observatòri meteorologic e la montanha, malgrat las dificultats d'ascension, es presada coma una destinacion toristica, mai que mai entre los meses de julhet e la fin d'agost, particular pels Japoneses, per que la montanha es un simbòl religiós e tradicional. 

Lo Mont Fuji es un Ben protegit de l'Unesco reconegut en 2013: Fujisan, luòc sacrat e font d'inspiracion artistica.

## Toponomia
En japonés, los kanjis que compausan « Mont Fuji » se legisson *Fujisan*, respectivament 富 e 士, significan « riquesa » o « abondància » e « un òme amb un certan estatut ».

Entre 300 e 400 montanhas a Japon son escaissadas « Fuji ». Es sustot lo cas del mont Rishiri (apelat « Rishiri Fuji »), del mont Yōtei (« Ezo Fuji »), del mont Iwaki (« Tsugaru Fuji »), del mont Iwate (« Nanbu Fuji » o « Nanbu Kata Fuji »), del mont Chōkai (« Dewa Fuji »), del mont Bandai (« Aizu Fuji »), del mont Haruna (« Haruna Fuji »), del mont Nantai (« Nikkō Fuji »), del mont Mikami (« Ōmi Fuji »), del mont Daisen (« Hōki Fuji » o « Izumo Fuji »), o encara del mont Kaimon (« Satsuma Fuji »).

## Geografia
vinheta|Fotografia satellitària del Mont Fuji.
Lo pic del Mont Fuji amb una altitud de 3 776 mètres, apelat Shin-Fuji, es la montanha mai nauta de Japon. Es entornejat pels monts Akaishi dels Alps Japoneses a l'oèst, los monts Okuchichibu al nòrd e l'ocean Pacific al sud e a l'èst. Administrativament, es situat a caval sus las prefecturas de Shizuoka al sud e de Yamanashi al nòrd e se situa a mens de 100 quilomètres de la vila de Tòquio.

## Cultura
vinheta|Santuari de Senge, punt de partida de la rota istorica de Fujiyoshida.
Considerat ja dempuèi l'Antiquitat coma un luòc particular, lo mont Fuji es una montanha sacrada dempuèi lo sègle 7en. Segon lo shintoïsme, un emperador ordenèt de destruire la cima de la montanha per s'exiliar de l'immortalitat que possedissiá: lo fum que se n'escapa de còps es a causa d'aquela pocion qu'es consumida. En mai, segon la mitologia japonesa, los dieus shintoïstas Fuji-hime e Sakuya-hime i vivián amb lo nom de Kono-banasakuya-hime, "princessa que fa florir los arbres" (sustot los cerièrs). 

Lo mont Fuji es un còn volcanic atractiu e es un tèma recurrent dins l'art japonés. Lo trabalh qu'a mai de renom es l'òbra màger *36 vistas del mont Fuji* del pintor d'ukiyo-e, Hokusai. Tanben apareis dins la literatura japonesa e es lo tèma de fòrça poèmas.

## Referéncias
Fosforilacion

En bioquimia, la fosforilacion es l'addicion d'un grop fosfat (PO43-) a una proteïna o quina autra molecula que siá, en general pichona. Son ròtle predominant en bioquimia la convertís en un important objècte de recerca (la basa de donadas de Medline presenta a l'entorn de 100 000 articles sul tèma), sustot en la fosforilacion de las proteïnas. Es un dels principals mecanismes de regulacion de las proteïnas.

## Fosforilacion de las proteïnas
[thumb|right|Una [serina fosforilada.]]
Las proteïnas podon esser fosforiladas sus tres aminoacids: serinas, treoninas e tirosinas. Dins las procariotas, las istidinas, argininas e lisinas podon tanben esser fosforiladas. La familha d'enzims, sonada quinasas es responsible de la fosforilacion de aquestes aminoacids. La fosforilacion de las proteïnas es una reaccion reversibla e las fosfatasas catalizan la defosforilacion.

## Fotofosforilacion

La fotofosforilacion es lo procès de formacion de l'ATP pendent de la fotosintèsi. Se coneis tanben coma fosforilacion fotosintetica. L'energia luminosa excita e desplaça d'electrons de la clorofilla e d'autras pigments presentas en las plantas. L'energia associada amb los electrons excitats s'emmagazina al ATP en un procès que produsís d'ATP a partir d'ADP e fosfat inorganic.

## Fosforilacion oxidativa

La fosforilacion oxidativa es lo procès que permet la sintèsi d'ATP coplada al gradient electroquimic generat pendent la transferéncia electronica que te luòc al cors de la cadena respiratòria. Aquel procès metabolic permet aprofechar l'energia liberada pendent lo retorn dels protons en favor de gradient per la sintèsi d'adenosina trifosfat (ATP) a partir d'AMP per accion de l'enzim ATPasa (o ATP sintasa).
Ignacy Jan Paderewski

**Ignacy Jan Paderewski** (1860-1941), compositor, pianista, compositor, diplomata e òme politic, foguèt primièr ministre de Polonha entre genièr e novembre de 1919.

Paderewski estudièt als conservatoris de Varsòvia, Berlin e Viena. Amplièt sos estudis de composicion amb Friedrich Kiol e Heinrich Urba a Berlin. Coneguèt ailà Richard Strauss.
Montdardièr

**Montdardièr** (*Montdardier* en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Gard e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.

## Geografia
Lo territòri de la municipalitat materializa una fraction sud del Massís Central. S'estend sus una part del causse de Blandaç.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants.

## Luòcs e monuments

## Luòcs e monuments


Image:Montdardier_rue_camp_neuf.jpg| Carrièra del camp nòu
Image:Causse montdardier tude.JPG| Causse de Montardièr
Image:Salle polyvalente montdardier.jpg| Sala polivalenta


## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Gard

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Juan María Bordaberry

**Juan María Bordaberry Arocena** (17 de junh de 1928 – 17 de julhet de 2011) proprietari rural, foguèt president d'Uruguai entre 1972 e 1976.

## Referéncias
Ramón Puerta

**Federico Ramón Puerta**, engenhaire, n. 1951, foguèt president interin d'Argentina entre lo 20 e lo 23 de decembre de 2001.
Jędrzej Moraczewski

**Jędrzej Moraczewski** (1870-1944), engenhaire e òme politic, foguèt primièr ministre de Polonha entre novembre de 1918 e genièr de 1919.
Alfonso López Pumarejo

**Alfonso López Pumarejo** (1886-1959), òme politic e diplomata, foguèt president de Colómbia en doas ocasions: entre 1934 e 1938, e entre 1942 e 1945.
Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan

La **Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan** es un dels documents fondamentals de la Revolucion Francesa.

Aquesta declaracion definís un ensems de dreches individuals e collectius. Foguèt adoptada lo 26 d'agost de 1789 per l'Assemblada Nacionala Constituenta francesa coma un primièr pas per redigir una Constitucion.

Las fonts o influéncias d'aqueste tèxte venon subretot  dels pensaires del Sègle de las Luses, especialament Rousseau e Montesquieu, e de la Declaracion d'Independéncia dels Estats Units de 1776.

Malgrat lo sieu caractèr d'universalitat, lo document inclutz pas las femnas (malgrat los ensages posteriors d'aplicacion), en reconéisser la condicion de ciutadan sonque als òmes. Aqueste fach provoquèt divèrsas reaccions entre las femnas revolucionàrias de l'epòca qu'avián mesas dins la Revolucion Francesa  sas esperanças per arribar a l'egalitat de dreches amb los òmes. Un exemple d'aquesta situacion se tròba dins la Declaracion dels Dreches de la Femna e de la Ciutadana d'Olympe de Gouges. 

La Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan prepausava pas tanpauc l'abolicion de l'esclavatge. Malgrat aquestas mancanças, es considerada coma un instrument precursor dels dreches umans. Actualament los seus principis an valor constitucionala dins la Republica Francesa.

## Ligams extèrnes
*The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen 
*Déclaration des droits de l'homme et du citoyen''
Fosfatasa

Una **fosfatasa** es una classa d'enzim qu'elimina un grop fosfat de son substrat per idrolisi de l'acid fosforic monoestèr cap a l'ion fosfat e una molecula amb un grop idroxil liure; lo procès es nomenat desfosforilacion, Aquel procès es l'opausat del las proteïnas quinasas, las que jonhon de grops fosfat als sieus substrats en utilizant l'energia de l'ATP.

Un tèrç de las proteïnas de las cellulas eucariòtas son contrarotladas per la fosforilacion de forma especifica, d'un residú de serina, treonina e/o de tirosina. Lo genòma dels mamifèrs codifica environ 100 proteïnas tirosina quinasas e proteïnas tirosina fosfatasas. Lo nombre de serina/treonina quinasas es de 400 mas solament de 25 serina/treonina proteïnas fosfatasas. 

Los fenomèns de fosforilacion e defosforilacion regulan la majoritat de ponches clau dels procèsses cellulars. La pèrda del contraròtle de la fosforilacion pòt aver de consequéncias fatalas coma un excès de proliferacion cellulara o la mòrt cellulara. Un ponch clau dins lo contraròtle per fosforilacion es l'especificitat del procès en un moment concrèt e en un luòc concrèt. Existisson divèrses mecanismes que garantisson aquela especificitat, coma las proteïnas reguladoras que s'associan a las fosfatasas per conferir los li especificitat de substrat, localizacion subcellulara o activacion de l'activitat enzimatica.
Aramon (Gard)

**Aramon ** (*Aramon* en francés) es una comuna occitana de Lengadòc situada dins lo departament francés de Gard e la region .
## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna
*Henri Pitot(1695 – 1771) engenhaire, inventor del tube de Pitot.

## Veire tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
José María Guido

**José María Guido** (1910-1975) avocat e òme politic, foguèt president d'Argentina entre 1962 e 1963.
Aramon (vitatge)

L**'aramon** es un vitatge de rasims negres que foguèt massissament plantat en Lengadòc e Rosselhon mai que mai après las atacas de filloxèra de la fin del sègle XIX. Entre la fin del sègle XIX e los ans 1960 èra lo vitatge mai plantat de França, mas las plantacions se demesiguèron de contunh a partir de la mitat del sègle XX. Aramon foguèt tanben plantat en Argeria e Argentina, mas endacòm mai aguèt pas la popularitat que teniá en Lengadòc. L'origina d'aqueste vitatge es Provença o Lengadòc.
L'aramon es un vitatge conegut per sa productivitat enauçada, e un rendement que pòt aténher 400 ectolitres per ectara. Se caracteriza per sas grapas gròssas e nombrosas que de còps pòdon rebalar fins al sòl. Per aquesta rason èra escaissat . 

## Nòtas
Lo Mas Sagran

**Lo Mas Sagran** (*Le Massegros* en francés) es una anciana comuna gavaudanesa situada dins lo departament de Losera e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon. Dempuèi lo 1èr de genièr 2017, es comuna delegada e capluòc de la comuna novèla de *Massegros Causses Gorges* (nom francés), amb Sent Roma de Dolanh, Sent Jòrdi de Lebejac, Lo Recós e Las Vinhas.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion locala es [luˌmasɔˈɣɾɔ]. Una auta prononciacion, relevada a La Tieula e al Recós, es [lu mase'grɔ] e lo gentilici es [luj mase'grizes]. Lo nom es explicat per l'idèa de « massa gran [grɔ] » (sembla una etimologia populara, mas per un ancian microtoponime, es una possibilitat). Notarem çaquelà que i aviá de fièiras del bestial, non pas del blat o autras cerealas. Una contraccion de (Mas) Seguran sembla improbabla, perqué lo nom de persona es provençal  e lo de *Segura* catalan; mas a temps passat ? La fòrma grafica de la mapa de Cassini, *Le Mas Gros*, sembla una interpretacion malbiaissuda : -s finala seriá conservada dins la prononciacion locala (cf. [al rre'kus], [lu rre'kus]  per Lo Recós).

## Istòria
Lo capluòc de canton èra Sent Jòrdi de Lebejac. Lo nom de la comuna èra *Inos* (en francés), nom d'un vialatge situat a 1500 m del Mas Sagran. Lo Mas Sagran èra un simple vialatge que se desvolopèt entre la fin del sègle XVII e lo començament del sègle XIX pr'amor de fièiras del bestial que se tenián mai d'un còp dins l'annada, sul camin gran entre Milhau e Mende per Chanac. En 1839, Lo Mas Sagran ven al còp capluòc de la comuna e del canton .

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton del Mas Sagran; es ara del canton de La Canorga.

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Siti del conselh general de Losera 

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Chanac

**Chanac** (*Chanac* en francés) es una comuna gavaudanesa situada dins lo departament de Losera e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.

## Geografia

Es dins l'airal linguistic de l'occitan lengadocian. L'altitud del castèl es de 650&nbsp;m. Lo mai important riu es Òlt.

Un part de la comuna es sus lo causse de Sauvatèrra.

## Toponimia
La prononciacion, relevada a Esclanedes, es [tʃa'nak]. Autres luòcs : [mariʒu'let] (Marijolet), [rresutʃɔs] (Ressochas), [lu bja'ga] (Lo Vialar), [lu'pwɔn], Lo Pònt (de Chanac) .

Lo nom de Chanac s'explica pel nom d'òme latin *Canus* e lo sufixe *-acum*, latinizacion del sufixe gallés *-*aco-*. Seriá donc una propietat rurala d'origina gallo-romana.

## Istòria

## Eraldica

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Chanac (chapluòc); es ara del canton de La Canorga.

## Demografia

* 2016 : 1459 

### Ligams extèrnes
* Sit de l'Ofici de Torisme de Chanac

## Luòcs e monuments

Image:France Lozere Chanac 02.jpg
Image:France_Lozere_Chanac_01.jpg


## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Siti del conselh general de Losera 

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Vilafòrt (Aude)

**Vilafòrt** (*Bilofórt* en grafia de Savartés; *Villefort* en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.

Segon la grafia *Bilofort* de Savartés, la prononciacion es normalament .

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las atestacions ancianas son : *Castellum quod vocatur Villafort* en 1152; *Villa Fortis de Brugar[iis* en 1319; *Villa Nova terre Domini de Bruer[iis* en 1319; *Villa Nova terre Domini de Brueriis* en 1319; *Villefort* en 1781; *Bilofórt* en 1912 (Savartés).
Lo nom es format de l'eretièr del latin *villa*, a l'origina « granda proprietat », puèi « vilatge » a comptar del sègle XIen, ambe l'adjectiu *fòrt*  dins sa fòrma femenina anciana (*fòrta* es analogic). Se tracta doncas d'un vilatge fortificat o, çò pus mens, aparat per un castèl.

## Istòria
Vilafòrt èra de Quercorbés (o Quercòrb).
Vilafòrt èra de la Tèrra Privilegiada, onze comunautats a l'entorn d'Eissalabra exemptas de tota imposicion mejançant una soma annala qu'apelavan subvencion .
La glèisa parroquiala, dedicada a Sant Andriu, èra annèxe de Puègverd .

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton d'Eissalabra; ; es ara del canton de La Nauta Val d'Aude (Quilhan).

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas d'Aude

## Ligams extèrnes
* Vilafòrt sul site de l'Insee

## Nòtas
Sinagòga de Palaprat

La **[[sinagòga]] de Palaprat** de Tolosa, situada dins la carrièra del meteis nom dins lo quartièr de Sent Aubin, es lo luòc de culte israelita pus ancian de la vila, inaugurat en 1857. Subre la pòrta d'entrada principala se legís en ebrieu ברוך אתה בבאך וברוך אתה בצאתך (*Baruḥ atah be-boeḥa ubaruḥ atah be-ṣeteḥa*), valent a dire en occitan , de Deuteronòmi 28.

Es totjorn en activitat mas es pas mai la sinagòga principala de Tolosa qu'es ara la granda sinagòga de Heḥal David.

## Galariá


Imatge:Synagogue Palaprat- Bimah and Torah ark.jpg|Vista generala de la sala de pregària amb l'Arca Santa e la Bimah.
Imatge:Synagogue_Palaprat-_Bimah.jpg|Vista detalhada de la Bimah.
Imatge:Synagogue Palaprat -Back side.jpg|Vista enrè amb la galariá de las femnas.
Imatge:Synagogue Palaprat- Inside- right side.jpg|Vista del costat drech amb una partida de las placas de remembre.



### Ligams intèrnes
*Istòria dels jusieus en Occitània

## Referéncias
Basilosaure

thumb|right|280px|L'escarcèla d'un basilosaure
Lo **basilosaure** (*Basilosaurus*) es un genre de grands mamifèrs cetacèus preïstorics. Apareguèron al començament de l'Eocèn fa aprixativament 45 milions d'annadas e subrevisquèron dins l'ocean de Tètis fins a l'eissiment d'aqueste periòde. Foguèron comuns en Euròpa, mas desapareguèron fa 36 milions d'annadas.

A la diferéncia dels cetacèus modèrnes, los basilosaures avián de patas pichòtas darrièr, desriblats de las de lors rèires terrèstres.
Dawda Kairaba Jawara

**David Dawda Kairaba Jawara**, doctor veterinari e òme politic n. 1924, foguèt lo primièr president de Gàmbia de 1970 a 1994.
Lista dels musicians hip-hop

## Grops e artistes de rap franceses d'Occitània

* Fonky Family
* IAM
* Jul
* SCH

## Grops de rap franceses fòra Occitània

* Suprême NTM
* La Rumeur

## Rapaires

*Biglo et Oli 
*PNL
*Nas (rapaire)
Suprême NTM

**Suprême NTM** (o simplament **NTM**) es un grop de rap francés qu'es estat format en 1988, dissolgut en 1998, puèi tornat formar en 2008. Lo grop es principalament compausat de dos rapaires JoeyStarr e Kool Shen, originaris del departament de Sèina Saint Denis.

### Ligams extèrnes
* Suprême NTM : lo site oficial
Jamaican

Lo **creòl jamaican**, tanben conegut jol nom de patés (patwa) o encara jamaican, es una lenga compausada d'elements angleses e africans, qu'èran inicialament parlats en Jamaica. Se deu pas confondre amb l'anglés jamaican o amb lo patés rastà.

## Istòria
Aquesta lenga s'es desvolopada al sègle XVII quand los esclaus de l'oèst e del centre d'Africa aprenguèron las formas vernacularas e dialectalas de l'anglés parlat per sos mèstres.
Joan de Palaprat

**En Joan de Palaprat de Bigot**, nascut a Tolosa en Lengadòc en mai de 1650 e mòrt a París lo 14 d'octobre de 1721, foguèt un avocat e dramaturg francés.

Foguèt lo complice de Dàvid Augustin de Brueis, amb qui escriguèt de pèças de teatre nombrosas. *Les Œuvres de théâtre de Messieurs Brueys et de Palaprat* apareguèron en cinc volums en 1755.

Foguèt un dels primièrs manteneires de l'Acadèmia dels Jòcs Florals de Tolosa en 1694.

Coma omenatge foguèt donat son nom a una carrièra de Tolosa. 

## Ligams extèrnes
* Sas pèças de teatre e lors representacions
Milhau (Gard)

:*Per la comuna d'Avairon veire : [[Milhau]]*

**Milhau** (en francés *Milhaud*) es una comuna francesa situada dins lo departament de Gard e la region d'.

## Geografia

## Istòria

*Tripòt de Milhau

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Rupiah Banda

**Rupiah Bwezani Banda**, òme politic nascut en 1937, foguèt president de Zambia entre 2008 e 2011. Foguèt nommat vicepresident pel president Levy Mwanawasa en 2006, a l'escasença de sa reeleccion, e assumiguèt lo govèrn après l'accident vascular cerebral de Mwanawasa en junh de 2008. Elegit en octobre de 2008, dintra oficialament en foncion lo 2 de novembre de 2008.
Glèisa de Sent Aubin (Tolosa)

La **[[Glèisa (edifici)|glèisa]] de Sant Aubin** es un bastiment religiós de Tolosa. Se tròba dins lo barri de omonim, a l'èst del centre istoric de Tolosa.

L'edifici, massís e sens campanal, foguèt bastit a partir de 1847 per l'arquitècte Joan Maria Terèsa August de l'Òrt subre un ancian cementèri dins un estil que marida arts gotic, romanic e bizantin. Es la màger òbra religiosa del sègle XIX a Tolosa. La glèisa foguèt dobèrta en 1853.

De còps, lo dimenge, es reservada al culte ortodòxe.

## Istòria
L'endrech ont s'enauçariá mai tard la glèisa de Sant Aubin aculhiguèt tre 1780 un cementèri que prenguèt son nom per encausa d'una capèla anciana dedicada a aqueste sant. Lo lòc foguèt pas mai emplegat a l'entorn de 1840 quand foguèt creat lo cementèri de Tèrra Cavada. Se decidiguèt d'i bastir doncas una glèisa e la primièra pèira de l'edifici foguèt pausada lo 4 de març de 1847.   

 
Eglise Saint-Aubin vue de face..jpg|La glèisa de Sant Aubin
Eglise Saint-Aubin (Toulouse) Abside.jpg|
Eglise Saint-Aubin (Toulouse) - Interior.jpg| Interior de la glèisa de Sant Aubin
Eglise Saint-Aubin (Toulouse) - Organ.jpg| 
Toulouse - Église Saint-Aubin - 20110401 (1).jpg|
Vilafòrt

**Vilafòrt** pòt èsser :
*Una comuna de Losera : Vilafòrt (Losera)
*Una comuna d'Aude : Vilafòrt (Aude)
Georg Wittig

**Georg Wittig** (n. en 1897, m.1987) foguèt un quimista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1979.
Martin Evans

**Martin Evans** (n. en 1941) es un genetician britanic. A recebut lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 2007 amb Oliver Smithies e Mario Capecchi per l'estudi de las cellulas cepas.
Peter Mansfield

**Peter Mansfield** (n. en 1933) es un fisician britanic. A recebut lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 2003 amb Paul Lauterbur per lo desvolopament de l'IRM.
Maria Antonieta d'Àustria

250px|thumb|'''Maria Antonieta'''
**Maria Antonieta d'Àustria, reina de França** (Viena, 1755 - París, 1793). Archiduquessa d'Àustria, e princessa d'Ongria e de Boèmia amb lo doble títol d'altessa reiala e imperiala. Aperteniá a la dinastia dels Habsborg e venguèt reina de França.

Nascuda a Viena lo 23 d'agost de 1755 essent filha de l'emperaire Francés I e de l'archiduquessa Maria Terèsa I d'Àustria. Maria Antonieta èra felena per via pairala del duc Leopold III de Lorena e de la princessa Elisabet Carlòta d'Orleans; mentre que per via mairala o èra de l'emperaire Carles VI e de la princessa Elisabet Cristina de Brunsvic-Wolfenbüttel.

Maridada en 1770 amb qui seriá quatre ans mai tard Loís XVI de França, filh de Loís de França e de la princessa Maria Josepa de Saxònia. Lo parelh aguèt quatre mainatges:

* SAR la princessa Maria Terèsa de França, nascuda a Versalhas en 1778 e mòrta al Castèl de Frohsdorf en 1851. En 1799 se maridèt amb lo duc d'Engoleime.

* SAR lo prince Loís Josep de França, nascut a Versalhas en 1781 e mòrt a Meudon en 1789.

* SM lo rei Loís XVII de França, rei titular (1793-1795), nascut a Versalhas en 1785 e mòrt a París en 1795.

* SAR la princessa Maria Sofia de França, nascuda a Versalhas en 1786 e mòrta al meteis luòc en 1787.
Acadèmia dels Jòcs Florals

L**'Acadèmia dels Jòcs Florals** es la mai anciana institucion literària del mond occidental. Foguèt fondada a Tolosa en 1323 jol nom de Consistòri del Gai Saber amb la tòca d'encoratjar la poesia occitana. Los melhors verses recebèron de prèmis als Jòcs Florals jos la forma de divèrsas flors, fachas d'aur o d'argent coma de violas, aguialents, *[[calendula officinalis]]*, amarants o lilium. Lo Consistòri foguèt francizat. Foguèt reviscolat en 1694 per Loís XIV e existís totjorn uèi.

## Vejatz tanben
*Consistòri del Gai Saber
*Jòcs Florals

## Referéncias
*Axel Duboul, *Les Deux Siècles de l'Académie des Jeux floraux* (2 volumes, 1901). http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k99892p http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k998931(**fr**)
*François de Gélis, *Histoire critique des Jeux floraux depuis leur origine jusqu'à leur transformation en académie (1323-1694)* (1912) (**fr**)
* Una ficha sus la naissença dels Jòcs Florals lo 3 de mai de 1324 sul sit Hérodote.net (**fr**)
John E. Sulston

**John Edward Sulston** (n. en 1942) es un biologista britanic. A recebut lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 2002 amb Sydney Brenner e H. Robert Horvitz per l'estudi de la division del nematode *c. elegans*.
Richard J. Roberts

**Richard John Roberts** (n. en 1943) es un bioquimista britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1993 amb Phillip Allen Sharp per la descubetra dels introns.
Cafeïna

La **cafeïna**, **teïna** o **guaranina** es un alcaloïde que se tròba naturalament dins las granas de cafè, de cacau (chocolat), de cola, e las fuèlhas de tè e de guaranà. Es plan conegut per sas caracteristicas, sa sabor intensa amarganta e coma estimulant del sistèma nerviós central, del còr e de la respiracion. A tanben d'efièches diüretics.
Montanhac (Lengadòc)

**Montanhac** (prononciat: ) (en francés e oficialament *Montagnac*) es una comuna occitana de Lengadòc. Situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon, comptava 4.465 abitants en 2022.

## Geografia

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *in Montanaco* (varianta : *Montanato*) en 990, *Poncii de Montaniaco* en 1120, *in terminio S. Andree de Montaniaco et in terminio S. Ylarii*, *in castro de Montaniaco* en 1133, *in Montaniaco* en 1147, *in opido Montegniaco* en 1152, *a Montaniac*, après 1153, *S. Mariae de Montaniaco* en 1173, *de Montaniaco*, *de Montiniaco*, *de Montiniac* en 1173, *castrum Montaniac*, *castro de Montaniaco* en 1174, *barri de Montaniaco* en 1195, *in barri de Montaniaco* en 1196 e 1198, *de castro Montiniaci* en 1219, *castrum de Montaniaco* en 1224, *castrum Montaniaci* en 1234, *Montanhac* en 1341, *ville... et castra de Montaniaco* en 1368, *de Montaniaco*, *de Montanyaco* en 1370 e circa 1430, *de Montanhaco*, *de Montaniaco*, a la fin del sègle XIV, *la ville de Montaignac* en 1418, *Montanhac* en 1442, *des Augustins de Montignac*, *chap. de S. Jacques et S. André de Montignac*, *N. Dame de Mondignac*, *l'Eglise de Montignac* en 1518, *Montagnac* en 1562, 1570, *Montignac* en 1622, *Montaignac* en 1645, *Montagnac* en 1626, 1643, 1695, 1708, 1740-60 e 1770-1772 (mapa de Cassini). 

Segon Dauzat, *Montanhac* ven del nom latin d'òme *Montanius*, amb lo sufixe *-acum*; d'unes *Montanhac* venon benlèu d'un derivat de *mons*, **montaneus*; segon Hamlin, *Montanhac* ven de l'escais-nom [cognomen] latin de bassa epòca, *Montanus*, amb lo sufixe *-iacum*. Montanhac èra una proprietat galloromana.
### Liauçac
Liauçac (grafia supausada) es un luòc desparegut, present sus la mapa de Cassini amb una glèisa arroïnada.

Las fòrmas ancianas son : *villam quam vocant Lauciacho* (varianta : *Pauchiaco*), cap a 807, *apud Leociacum* en 1106-1120, *apud Leociacum* en 1119, *terminio ecclesie Stephani de Lauciano* en 1146, *terminio S. Stephani de Lauciaco* en 1155, *terminio de Lauciaco*, *in honore S. Stephani de Lauciaco* en 1170, *de Lautiaco* après 1173, *S. Stephano de Lantiaco* en 1174, *ecclesiae S. Stephani de Lauciaco* en 1183-1191, *prior de Laussaco*, *de Lhausaco*, a la fin del sègle XIV, *prieuré de Liensac* en 1518, *Lieussac* [glèisa arroïnada] en 1770-1772 (mapa de Cassini). 

Segon Hamlin, *Lieuçac* ven del gentilici latin *Leoncius*, amb lo sufixe *-acum*. Liauçac èra una proprietat galloromana. Veire Liausson.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luòcs e monuments

* Glèisa de Sant Andrieu, edifici del segle XII/XIV, classificat dins los monuments istorics.

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Erau
## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Ernest Shonekan

**Ernest Adegunle Oladeinde Shonekan**, avocat, entrepreneire e òme politic n. 1936, foguèt president interin de Nigèria, entre lo 26 d'agost e lo 17 de novembre de 1993.
Julianne Moore

**Julianne Moore** (nascuda en 1960) es una actritz americana de cinèma.

* http://www.imdb.com/name/nm0000194/
Espelugas de Bètharram

right|thumb|Vista der interior
Eras **[[espeluga]]s de Bètharram** que's tròban ara termièra de Bearn (comunas d'Asson e l'Estela e Bètharram) e de Bigòrra (comuna de Sent Pèr). Era entrada qu'ei suu territòri d'Asson e era sortida suu de Sent Pèr.

## Descripcion
left|thumb|Eth plafon regat
Que s'ageish d'un camin sosterran de  sus tres solèrs de galerias horadadas per arriu ena montanha calcària. Era visita que comença per granas salas qui comunican largament entre eras, hèra interessantas peths lors plafons espongius. Er ancian lheit der arriu qui òm correish puish, qu'ei ua henuda estreta e pregona ena quau e s'arremarcan interessants fenomèns d'erosion. Eth solèr inferior que correspond ath nivèu actuau der arriu qui òm segueish un moment en barca (ara sortida dera montanha, aqueth arriu que's geta en gave de Pau). Era fin dera visita que's hè en trenòt per un tunèl artificiau de  qui torna miar ar aire libre.

## Istòria
Descobèrta en 1810, qu'ei ua deras purmèras espelugas obèrtas ath public. Autanlèu 1880, eths anglés installats a Pau que vienèvan s'i aventurar dab era ajuda deth molièr Losbats de l'Estela e Bètharram. Après quauques annadas d'òbras, Léon Ross, pintor e un deths purmèrs fotografs deths Pirenèus, que l'orbeish ath gran public en 1903. Despuish era obertura, era espeluga qu'ei equipada d'un esclairatge electric.

## Ligams extèrnes
* Eth sit deras espelugas de Bètharram
Azalaís de Tolosa

[thumb|right|250px|L'ostal d'Azalaís a [Burlats.]]

**Azalais de Tolosa** èra la filha del comte Ramon V de Tolosa e de Constança de França. Los seus grands mairals èran Loís VI de França e sa segonda femna Adelaida de Savòia.

Nascuda al castèl de Burlatz , èra apelada "comtessa de Burlatz" dins la vida d'Arnaut de Maruèlh.

Foguèt maridada a Rogièr II Trencavel, comte de Besièrs e Carcassona, en 1171; Èra la maire de Ramon Rogièr Trencavel, que moriguèt embarrat aprèp lo sètge de Carcassona en 1209. Azalais moriguèt ela en 1199.

Azalais de Tolosa es nomenada dins las poesias de mai d'un trobadors, inclús Ponç de la Gardia, Guiraud de Salanhac. I es dich que las poesias d'Arnaut de Maruèlh forman una sequéncia que conta lo seu amor per ela. Anfós II d'Aragon èra son rival, e segon lo razó d'un dels poemas d'Arnaut, la gelosiá del rei la persuadiguèt de rompre son amistat amb Arnaut. Los mercandejatges d'Anfós amb Azalais foguèron ferojament criticats dins un sirventés per Guilhèm de Berguedan: "Vos a donada son amor, e li avètz pres doas vilas e cent castèls".
Vincent Auriol

**Vincent Auriol** nascut **Jules-Vincent Auriol** (**Juli Vincenç Auriòl** en occitan) (1884-1966), avocat e òme politic, foguèt president de França en doas ocasions: entre lo 28 de novembre e lo 16 de decembre de 1946, e entre lo 16 de genièr de 1947 e lo 16 de genièr de 1954.
Sant Estève d'en Tiniá

**Sant Estève d'en Tiniá**  (o *Sant Estève de Tinèa*, varianta arcaïca ) (*Saint-Étienne-de-Tinée* en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas ambé la comuna

## Veire tanben

## Liames extèrnes

## Nòtas
Burlats

**Burlats** (*Burlats* en francés) es una comuna lengadociana dins la montanha Negra situada dins lo departament de Tarn e la region d'.

## Geografia
Lo vilatge es situat dins la Montanha Negra a la broa d'Agot, al dintre del Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc.

## Istòria
Del castèl bastit pels vescomtes Trencavel demòra pas pus a l'ora d'ara que l'"Ostal d'Azalaís", exemple preciós de l'arquitectura civila del sègle XII .
Lo castèl de Burlatz foguèt lo luòc ont visquèt Azalaís de Tolosa, comtessa de Burlatz, filha de Raimon V de Tolosa e de Constança de França.

## Administracion

## Demografia

## Véser tanben
Comunas de Tarn

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Elpidio Quirino

**Elpidio Rivera Quirino** (1890-1956), avocat e òme politic, foguèt president de las Filipinas entre lo 18 d'abril de 1948 e lo 30 de decembre de 1953.
Calendièr republican/RommeSystem

Les années sextiles après XVI sont calculées selon le système du Comité-Romme , parce que le système original n'est pas applicable pour les années après XVIII à cause des articles III et X du décret  qui sont incompatibles.

----

Leap years after XVI are calculated according to the rule of the Romme Committee, because the original system cannot be applied to the years after XVIII because the articles III and X of the decree are incompatible.

----

Schrikkeljaren na XVI zijn berekend volgens het systeem van de Commissie-Romme, omdat het oorspronkelijke systeem niet toegepast kan worden op de jaren na XVIII omdat de artikelen III en X van het decreet strijdig zijn. 

## Notes
Arnaut de Maruèlh

**Arnaut de Maruèlh** foguèt un trobador de la fin del sègle XII, que compausava de poesias liricas en occitan. Vint e cinc, benlèu vint e nòu, de sas cançons, son demoradas, sièis amb musica.

Son nom indica que veniá de Maruèlh en Peirigòrd. Sembla que foguèsse clergue eissit d'un familha paura e qu'aprèp venguèsse joglar; foguèt present a las corts de Tolosa puèi de Besièrs. Aparentament èra amorós de la comtessa Azalaís, filha de Raimon V de Tolosa, maridada a Rogièr II Trencavel, e los poemas que son demorats d'Arnaut se pòdon veire coma un cicle liric que conta son amor. Anfós II d'Aragon èra son rival respècte a Azalaís, e segon la razó d'un dels poemas d'Arnaut, la gelosiá del rei la persuadiguèt de rompre son amistat amb Arnaut. Partiguèt a Montpelhièr, ont trapèt un protector dins lo comte Guilhèm VIII.

Arnaut de Maruèlh es mens conegut que son contemporanèu Arnaut Daniel, mas s'es dich que lo subrepassava per sa simplicitat eleganta e la delicadesa dels sentiments. Son cantaire e joglar èra Pistoleta.

Arnaut cantèt d'Asalaís de Burlats, filha de Raimon de Tolosa e femna de Rogièr II Trencavèl, vescomte de Besièrs.

## Bibliografia

**Biographies des troubadours*, ed. J. Boutière, A.-H. Schutz. Paris: Nizet, 1964. pp. 32-38.
*Gaunt, Simon, and Kay, Sarah (edd.) *The Troubadours: An Introduction*. Cambridge: Cambridge University Press, 1999. ISBN 0 521 574730.
*Johnston, R. C. *Les poèsies lyriques du troubadour Arnaut de Mareuil.* Paris, 1935.


## Nòtas
Frits Bolkestein

thumb|Frits Bolkestein (1980)

**Frederik "Frits" Bolkestein** (n. 4 d'abril de 1933, Amsterdam) es un òme politic dels Païses Basses, qu'a foguèt comissari de la Comission Europèa entre 15 de setembre de 1999 e 22 de novembre de 2004.
Wisława Szymborska

**Wisława Szymborska**, Maria Wisława Anna Szymborska (n. en 1923 - 1èr de febrièr de 2012) es una poetessa polonesa. A recebut lo Prèmi Nobel de Literatura en 1996.
Eyvind Johnson

**Eyvind Johnson**, nascut **Olof Edvin Verner Jonsson** (Svartbjörnsbyn, Boden, Suècia, 29 de julhet de 1900 - Estocòlme, 25 d'agost de 1976) foguèt un escrivan suedés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1974 amb Harry Martinson.

Sas òbras mai famosas son *Här har du ditt liv!* publicada en 1935, *Strändernas svall* de 1946 e *Hans Nådes Tid* espelida en 1960.
## Bibliografia
* *De fyra främlingarna* (1924)
* *Timans och rättfärdigheten* (1925)
* *Stad i mörker* (1927)
* *[[Stad i ljus (1928)|Stad i ljus]]* (1928)
* *Minnas* (1928)
* *Kommentar till ett stjärnfall* (1929)
* *Avsked till Hamlet* (1930)
* *Natten är här* (1932)
* *Bobinack* (1932)
* *Regn i gryningen* (1933)
* *Romanen om Olof*:
# *Nu var det 1914* (1934)
# *Här har du ditt liv!* (1935)
# *Se dig inte om!* (1936)
# *Slutspel i ungdomen* (1937)
* *Nattövning* (1938)
* *Den trygga världen* (1940)
* *Soldatens återkomst* (1940)
* *Krilonromanen*:
# *Grupp Krilon* (1941)
# *Krilons resa* (1942)
# *Krilon själv* (1943)
* *Sju liv* (1944)
* *Strändernas svall* (1946, för teater 1948)
* *Dagbok från Schweiz* (1949)
* *Drömmar om rosor och eld* (1949)
* *Lägg undan solen* (1951)
* *Romantisk berättelse* (1953)
* *Tidens gång* (1955)
* *Vinterresa i Norrbotten* (1955)
* *Molnen över Metapontion* (1957)
* *Vägar över Metaponto – en resedagbok* (1959)
* *[[The Days of his Grace|Hans Nådes tid]]* (1960) (ingår i Världsbiblioteket)
* *Spår förbi Kolonos – en berättelse* (1961)
* *Livsdagen lång* (1964)
* *Stunder, vågor – anteckningar, berättelser* (1965)
* *Favel ensam* (1968)
* *Resa i hösten 1921* (1973)
* *Några steg mot tystnaden* (1973)
Partit Radical d’Esquèrra

Lo **Partit Radical d'Esquèrra** (en francés : *Parti Radical de Gauche*) es un partit politic francés de centre-esquèrra.
Erik Axel Karlfeldt

**Erik Axel Karlfeldt** (n. en 1864, m.1931) foguèt un poèta suedés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1931.
Pär Lagerkvist

**Pär Lagerkvist** (n. en 1891, m.1974) foguèt un escrivan suedés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1951.

## Biografia
Nasquèt lo 23 de mai de 1891 dins la vila de Växjö, populacion situada dins la província de Småland. Los sieus parents èran d'educacion tradicionala, amb prigondas raïses religiosas en la fe crestiana. De 1910 a 1912 estudièt art e literatura a l'Universitat d'Uppsala. Lo sieu interès vèrs l'art lo portèron a viatjar dins la vila de París, ont estúdia art e coneis lo movement cubista e expressionista. 

Pendent la Primièra Guèrra Mondiala demorèt en Danemarc, ont escriguèt la siá primièra òbra teatrala e de libres de poesia fòrtament inspirats en la Guèrra. Lo 1919 retòrna dins lo sieu país e se convertís en critic teatral a Estocòlme, ont inícia la siá collaboracion amb la premsa. Al meteis temps, contunha la siá òbra literària, que li implicariá una granda acceptacion entre lo public e una pas mendre influéncia en la literatura de lo sieu país. 

Lo 1940 foguèt nomenat membre de l'Academia Suedesa, qu'ocupèt lo sèti numèro 8. Moriguèt lo 11 de julhet de 1974 dins la vila de Danderyd, près de Estocòlme.
Sigrid Undset

**Sigrid Undset** (n. en 1882, m.1949) foguèt una escrivana norvegiana. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1920.
Biscaïn

Lo **biscaïn** (*bizkaiera* en basc) es un dialècte dau basc. Es parlat en Biscaia (exceptat la comarca d'Encartaciones) e dins quauquei zonas limitròfas de Guipuscoa (comarcas de Naut Deba e de Bas Deba) e d'Alaba (Aramaio, Legutiano e Zigoitia).

Es lo dialècte pus estendut e tanben (amb lo soletin) lo pus diferenciat dau basc unificat,  qu'es basat sus lei dialèctes centraus.
Carlos Polistico Garcia

**Carlos Polistico Garcia** (1896-1971), avocat e òme politic, foguèt president de las Filipinas entre 1957 e 1961.
Peter Debye

**Peter Joseph William Debye** (n. **Petrus Josephus Wilhelmus Debije** en 1884, m.1966) foguèt un quimista e fisician neerlandés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1936.