Ganimèdes (luna)

**Ganimèdes** es un satellit naturau de Jupitèr. D'un diamètre mejan de  km, es lo satellit naturau pus gròs de l'ensemble dau Sistèma Solar. Descubèrt en 1610 per Galilèu, fa partida dei satellits galileians que dominan lo Sistèma Jovian. Son estructura intèrna es diferenciada amb un nuclèu metallic e rocassós dens, un mantèu de silicats e una crosta de glaç. Es l'unic satellit conegut que produtz un camp magnetic pròpri, probablament gràcias a un movement dins un jaç intèrne metallic liquid. Sa superficia mòstra de vestigis d'activitat tectonica que datan d'un periòde desconegut. Es cubèrta per una atmosfèra fòrça tèuna de dioxigèn.

## Istòria

Ganimèdes foguèt descubèrt lo 7 de genier de 1610 per lo sabent italian Galilèu (1564-1642) qu'utilizèt una luneta astronomica de sa fabricacion per observar Jupitèr. I descurbiguèt de ponchs que se desplaçavan entre doas nuechs e, tre lo 15, concluguèt a l'existéncia de quatre objèctes en orbita a l'entorn de la planeta. L'astronòm alemand Simon Marius (1573-1624) assaièt sensa succès de contestar l'anterioritat de la descubèrta de Galilèu en 1614. En revènge, gràcias a un conseu de Johannes Kepler (1571-1630), foguèt a l'origina dau nom actuau dei satellits galileians.

Fins a l'Èra Espaciala, leis informacions sus Ganimèdes foguèron limitadas en causa dei limits de l'observacion dirècta a partir de la Tèrra. La premiera sonda espaciala que passèt a proximitat dau satellit foguèt la mission de la NASA *[[Pioneer 10]]* en 1973, rapidament seguida en 1974 per *[[Pioneer 11]]*. Lei doas sondas permetèron de melhorar la determinacion dei caracteristicas fisicas dau satellit e de fotografiar sa superificia amb una resolucion de 400 km. Lei premierei fotografias claras foguèron presas per lo programa *Voyager* en 1979. Capitèron tanben de precisar la talha de Ganimèdes. Descurbiguèron certanei caracteristicas de la superficia dei satellits galileians.

La fònt principala d'informacions sus Ganimèdes es la mission seguenta mandada per la NASA dins lo sistèma jovian entre 1995 e 2000, la mission *Galileo*. D'efiech, aquela sonda realizèt sièis susvoladas de la luna e s'aprochèt a 264 km de sa superifica. L'ensemble de la mission foguèt un succès important amb la descubèrta dau camp magnetic de Ganimèdes, d'un ocean sosterranh, de mesuras de la composicion de la superficia e la realizacion de mai d'una fotografia. Enfin, en 2007, durant son passatge a proximitat de Jupitèr, la sonda *New Horizons* realizèt egalament quauquei mesuras sus Ganimèdes.

## Caracteristicas

Ganimèdes es un satellit rocassós qu'a una forma quasi esferica amb un rai mejan de 2634 km e es lo pus gros satellits dau Sistèma Solar. Sa massa representa 2,5% de la massa terrèstra e son diamètre 41,3%. Coma la màger part dei satellits importants dau Sistèma Solar, sa densitat es situada entre asuelei dei planetas gigantas e dei planetas rocassós amb una valor egala a 1,96. Dins aquò, plusors satellits coma Io ò la Luna an de densitats superioras. Aqueu satellit a egalament pas d'atmosfèra espessa.

Se formèt probablament a partir dau disc de matèria en orbita a l'entorn de Jupitèr durant la formacion de la planeta. Lo procès d'acrecion foguèt probablament rapid (aperaquí  ans) en causa de sa proximitat amb la superficia joviana.

### Estructura intèrna

Ganimèdes es un còrs diferenciat amb un nuclèu, un mantèu e una crosta. En causa de sa densitat e de son moment d'inèrcia feble, lo modèl pus frequent representa Ganimèdes amb un nuclèu compausat de fèrre e de sulfurs, un mantèu de silicats e una crosta de glaç . Lo rai dau nuclèu podriá aver una talha entre 700 e 900 quilomètres per una densitat situada entre 5,5 e 6,0   . Sa temperatura seriá de  a  °C per una pression de 10 GPa . Una partida seriá en fusion dau fach de la deteccion d'un camp magnetic per la sonda *Galileo* . Lo mantèu auriá una espessor de 800 a  quilomètres amb una densitat de 3,4 a 3,6   . L'existéncia d'un jaç d'aiga liquida dins lo mantèu ò dins la crosta foguèt confiermada per *Galileo*. Es de còps citat coma un endrech d'existéncia possibla d'una vida extraterrèstra mai aquela possiblitat sembla fòrça febla en causa dei condicions generalas pauc favorablas a la vida sus lo satellit.

### Atmosfèra

Ganimèdes a una atmosfèra fòrça tèuna similara a aquela d'Euròpa e facha principalament de dioxigèn. La pression i es probablament compresa entre 0,2 e . Aqueu dioxigèn es produch per lo dissociacion dei glaç de la superficia bombardats per lo vent solar e lei particulas venent de Jupitèr. La preséncia d'una ionosfèra es probabla mai, a l'ora d'ara, es pas encara detectada.

### Superficia

La superficia de Ganimèdes a una temperatura mejana de 110 K amb de variacions situadas entre 70 e 152 K. Son albedo es de 0,44. Es compausada d'una mescla de dos tipes de terrens. Lei regions sornas son lei pus ancianas dau satellit e recuerbon un tèrç de la planeta. Lei zònas claras son lei pus recentas e compausan lo rèsta de la superficia. I a de coronas polaras sus la planeta fins ai latituds egalas a 40°, probablament compausadas de glaç d'aiga.

Lo nombre de cratèrs d'impacte es important dins lei regions sornas, indicant un temps de quatre miliards d'ans. L'essenciau d'impactes aguèron luòc entre -3,5 e -4,0 miliards d'annadas. Lei zònas claras son mens craterizadas e lor temps es pas conegut amb precision. L'origna e la formacion d'aquelei terrens es totjorn pas coneguda. A l'ora d'ara, leis ipotèsis generalament admesas son tectonicas. D'efiech, lei fòrças de marèia de Jupitèr e l'excentricitat de l'orbita de Ganimèdes a l'entorn de sa planeta podrián entraïnar la fusion d'una partida dau mantèu . La calor podriá causar lo fraccionament de la crosta e escafar lei cratèrs e lei regions sornas. Pasmens, es tanben possible que la calor dei fòrças de marèia entraïnèt de plumachos d'aiga cauda vèrs la superficia de Ganimèdes causant la deformacion tectonica de la litosfèra dei regions claras.

### Camp magnetic

Ganimèdes a un camp magnetic intrinsèc significatiu e independent d'aqueu de Jupitèr. L'origina d'aqueu camp es probablament un movement dinamo dins l'interior de Ganimèdes coma per la Tèrra. A respècte de l'aisse de rotacion dau satellit, son enclinason es egala a 176°. Lo camp es donc directament dirigit vèrs lo moment magnetic de Jupitèr e un fenomèn de reconnexion magnetic es possible. Son intensitat es auta, egala a  a l'eqüator e  ai pòls. Lo satellit a tanben un camp magnetic de dipòl induch per lei variacions dau camp de Jupitèr coma per Euròpa e Callisto. La fòrça d'aqueu camp es pus febla qu'aquela dau camp intrinsèc amb una valor egala a  a l'eqüator.

Lo camp magnetic de Ganimèdes fòrma donc una magnetosfèra pichona, d'un rai de 4 ò 5 còps lo rai de Ganimèdes, situada dins la magnetosfèra de Jupitèr. Es una situacion unica dins lo Sistèma Solar. La magnetosfèra a de linhas de camp sarradas entre lei latituds ±30°. Autrament, lei linhas son reconnectas amb l'ionosfèra de Jupitèr explicant probablament leis auròras polaras vistas ai pòls dau satellit. L'interaccion amb lo plasma de Jupitèr es similara au contacte entre la magnetosfèra terrèstra e lo vent solar. Pasmens, la velocitat dau plasma essent mens importanta, i a pas d'arc de tuert per Ganimèdes.

## Orbita e rotacion

Ganimèdes orbita a l'entorn de Jupitèr a una distància mejana de  en 7 jorns e 3 oras amb una excentricitat egala a 0,0013. Lo plan de sa trajectòria es quasi dins lo plan eqüatoriau de la planeta e l'enclinason de son aisse de rotacion es egalament quasi nulla. Coma per la màger part dei satellits dau Sistèma Solar, la rotacion de Ganimèdes es sincròna. Es a dire que lei periòdes de rotacion dau satellit a l'entorn de son aisse e a l'entorn de Jupitèr son identics. Enfin, l'orbita de Ganimèdes mòstra doas resonàncias amb Io (4:1) e Euròpa (2:1).

## Observacion

[thumb|right|Fotografia amatora de [Jupitèr (planeta)|Jupitèr e de sei quatre satellits principaus.]]

Ganimèdes es teoricament visible a uelh nus car sa magnitud aparenta es de + 4,6. Pasmens, una tala observacion necessita de condicions fòrça favorablas (elongacion maximala a respècte de Jupitèr) car, en temps normau, lo lume dau satellit es escondut per aqueua de la planeta. Amb un instrument amator, Ganimèdes es un objectiu aisat d'observar e es egalament possible de seguir son desplaçament entre doas nuechs d'observacion.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Jupitèr.
* Satellits galileians.

### Liames extèrnes

* **[[anglés|(en)]]** « Ganymede - In Depth » , *NASA Science - Solar System Exploration*, consultat lo 12 de novembre de 2020, https://web.archive.org/web/20180728113750/https://solarsystem.nasa.gov/moons/jupiter-moons/ganymede/in-depth/.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias