Mildió

Lo **mildió **es lo nom generic d'una seria de malautiás criptogamicas tocant fòrças espècias de plantas, mas prenent de proporcions epidemicas dins de culturas de granda importança economica, coma la vinha, la tomata, la trufa ou la cogorda. Aquelas malatiás son provocadas per de microorganismes *oomycètas* ligats al reialme de las *Cromista*, e a vegada qualificadas de « pseudo-mycotas ».

## Etimologia
Lo tèrme « mildió » ven l'anglés *mildew* (mosidura, de l'anglosaxon *mildew*, signifciant « mosidura peganta secretada pels pesolhs », es a dire de mielat).

## Simptòmas
Aquelas malautiás se manifestan per de tascas brunas o una aparéncia de mosiduras blancas e cotonosas, seguida d'un blasiment general de la fuèlha, d'un ram o de tota la planta. Lèu poirís lo tubercul, tampauc se consèrva, prenent una odor desagradabla e fòrta.
centrat|vinheta|Primièra estapa del cicle cort d'Ialoperonospora parasitica (Mildió)<span></span>: la germinacion de conidiospòras en superfcia d'una fuèlha d'<nowiki/>'''Arabidopsis thaliana'' (microscòpi optic de fluorescéncia, presentant les parets cellularas d'H. parasitica fluorescentas en blau, e la depositcon de callòsi en blau/jaune. D'esquèrra a drecha<span></span>: 1) jova conidiospòra intacta, 2) obertura d'una conidiospòra pendent sa germinacion (3 oras après inoculacion), 3) conidiospòra germinada (6 oras après inoculacion) amb un cort tube germinatiu qu'ensag de penetrar entre las cellulas d'''''<nowiki/>''<nowiki/>'A. thaliana'' amb un appressorium enrodat de depaus de callòsi

## Causas
Las diferentas formas de *mildió* son causadas per de parasits microscopics classificats dins los Oomycètas. Son de parasits obligatòris que longtemps foguèron considerats a causa de lor aparéncia, coma de fongis (*Fungi*), mas son aparentats als *Cromista*, çò qu'explica lor extrêma sensibilitat al coire.

pasmens los oomycètas partejant amb los *Fungi* de caractèrs tipics de las mycòtas: absorbotrofia, presécia d'ifas, disseminacion per esporulacion, digescion per exoenzima, préncia d'una paret cellulara. Al contrari de las algas, son incapablas de fotosintèsi (pèrda del cloroplast) e son eterotròfas pel carbòni.
File:Hyaloperonospora-parasitica-hyphae-haustoria.jpg|Segonda estapa (vegetativa) del cicle cort d'H. parasitica: Foraction d'ifas per Hyaloperonospora parasitica (aicí totjorn dins uae fuèlha d'Arabidopsis thaliana colorada al blau de tripan marcant en blau escur lo citoplasme d'H. parasitica). La longa estructura es l'ifa. Las pichonas esfèras son las austoria
File:Hyaloperonospora-parasitica-hyphae-oospore.jpg|Estapa reproductiva del cicle cort d'H. parasitica: ifas d'Hyaloperonospora parasitica dins una fuèlha d'Arabidopsis thaliana (microscòpi optic). Las esfèras mai grossas e fòrça escuras son los Oospores (forma de sèrva de long tèrme d'H. parasitica).
File:Halyzia sedecimguttata 20050831 712 part.jpg|De galinetas se noirrissan d'espòras del Mildió e autras mycotas, coma Halyzia sedecimguttata
File:Hyaloperonospora-parasitica-hyphae-oospore-conidiophore.jpg|Darrièra estapa del cicle cort d'H. parasitica: apareisson d'un conidiofòr (estructura arbusculària blava portant las conidiospòras
File:Hyaloperonospora-parasitica-conidiophore.jpg|Detalh de la conidiospòra (observada pendent lo fenomèn d'esporulacion d'Hyaloperonospora parasitica)
File:Hyaloperonospora-parasitica-hyphae-trailing-necrosis.jpg|Autodefensa de la planta (reaccion necrotica d'ipersensibilitat): La planta « tua » aquelas de sa cellulas en contacte amb H. parasitica per arrestar sa progression. Aquel « suicidi » cellular acaba lo cicle de reproduccion d'H. parasitica


## Formas màger de mildió
Lo nom de *mildió* se dona a las malautis provocadas per mai d'un genres de parasits, coma:
* *Plasmopara*, que lo mildió de la vinha (*[[Plasmopara viticola]]*), originari d'America, sa primièra aparéisson coneguda en França data de 1878 ;
* *Fitoftòra*, que lo mildió de la trufa *([[Mildió de la trufa|Phytophthora infestans]])*, tanben originari d'America, responsable dins los ans 1840 de la famina de la trufa Euròpa, e *Phytophthora cactorum* que s'ataca entre autres al fraguièr;
* *Peronospora*, qu'ataca d'autras plantas d'òrt e lo tabat.

## Prevencion e tractament
La solucion mai eficaça demora la prevencion per de mejans profilactics. Quand la planta es contaminada, cal aplicar un tractament fitosanitari curatiu. Lo rendament de las plantas infectadas merma.

### Prevencion
Se pòt prevenir lo mildió:
* destrusent los rebuts de cultura e eliminant las plantas tocadas;
* observant de rotacions de biais a evitar que la meteissa cultura se succedís tròp rapidament sus una parcèla;
* evitant una umiditat excessiva;
* causissent de varietats resistentas;
* pulverisant preventivement o curativement d'aiga de fum de Equisetopsida. De notar que la sola eficacitat provada de las aigas de fum o foguèt al subjècte del mildió de la vinha, pas cap d'eficacitat foguèt mostrada sus las autras culturas.

### Tractament
* Per de tractaments classificats coma fongicids:
** per de solutions cupricas (a basa de sulfat de coire);
** per l'utilizacion de solucions d'iòde, coma la tintura d'iòde o la povidòna iodada (betadòna)
** per de fongicids de sintèsi.
Aqueles fongicids d'accion preventiva se pòdon classificar segon lo mòde d'accion:
* fongicids agissent par contacte (mancozèb, folpel...) los produchs crean una barrièra entre las fuèlhas e lo parasit. Son sensibles al ruscatge per las pluèjas.
* fongicids penetrants (cymoxanil) o matèrias activas de la familha dels CAA (dimetomorf), (mandipropamid), (iprovalicarb), (bentiavalicarb) o (valifnalat). Son a l'abric de ruscatge, mas aparan pas los brots neoformats.
* fongicids sistemics (fosesil-Al u alieta, anilids, menada per la saba, aparan la vinha per 14 jorns en mejana. L'usatge d'aqueles produchs induch l'apareisseon de socas resistantas levart lo fosetil-Al. Devon pas èsser aplicat mai de tres còps cada an.
* Diferentas aigas defum son recomandadas per tractar las plantas tocada de mildió:
** Es possible de tractar lo mildió de biais natural amb una solucion a basa de bicarbonat de soda e de sabon de vaissèla.
La mescla seguenta es de vaporizar sus las plantas contaminadas:
# 10 gramas (environ 1 c.s.) de bicarbonat de soda
#  d'aiga
# 40 ml (2½ c.s.) d'òli orticòl o de sabon negre
Lo sabon servís a fixar lo bicarbonat de soda sus la fuèlha; renovelar la pulverizacion après la pluèja o l'asagatge de las fuèlhas. La nocivitat d'aquel tractament es nulla.

Se pòt tanben utilizar en preventiu coma en tractament una aiga de fum compausat d'una decoccion d'alh. L'allicina es en efièch un compausat organosulfurat reconegut coma fongicid e bactericid. Per preparar aquela aiga, se realiza un bolh de  qu'emplís una aisina de plastic. Se trempa 15 grans d'alh ruscats, asclats en dos. Se fa rebolir la preparacion daissant l'aisina obèrta e expausat al solelh pendent 4 o 5 jorns. Se filtra e se vaporiza l'aiga de fum pura sus las fuèlhas e lo sol a l'entorn de las plantas tocadas. L'odor pro fòrta a un efièch repulsiu per fòrça insectes vectors de malautiás. L'aiga de fum conserva sas proprietats pendent gaireben un mes. Se pòt far una aplicacion cada 15 jorns (de preferéncias d'ora del matin quand los estomats son plan obèrts) o cada 3 jorns en cas de pluèja o en climat umid favorable al desvolopament dels parasits. Se pòt apondre a aquela preparacion una infusion de  de fuèlhas fresca de laurièr dins  d'aiga qu'aurà un efièch repulsiu complementari suls insèctes.

## Apareission de socas de mildió resistantas als fongicids
De mildió e oïdium resistant als pesticids (fongicids) semblan en espandiment dins los vinhals, coma en França, çò que provoquèt un nombre de recomandacions oficialas. 
Lo fenomèn es constatat dins lo mond entièr, fins en Austràlia , ont lo fenomèn sembla s'èsser espandit e tanben als Estats Units d'America, ont la diversitat de las socas de mildió es mai nauta  o al Canadà. Monsanto relizèt un ibrid de congombre al mens temporariament resistant, çò que preocupa tanben los ortalièrs o cultivators de cucurbitacèus. 

## Istòria
La Granda Famina dels ans 1845-1849 en Irlanda provocada per una epidemia de mildió destruguèt las culturas de trufas. L'agent causal d'aquela malautiá ven fòrça probablament d'America del Sud e foguèt introduch en Euròpa a la mitat del sègle XIX.

La botanista e micològa belga, Marie-Anne Libert, foguèt la primièra qu'identifiquèt l'agent patogèn responsable de « la malautiá de la trufa » (lo mildió), que nomena *Botrytis vastatrix* Lib. e que fa una descripcion detalhada en agost de 1845. Lo mleteis an, lo micològ francés, Camille Montagne, tanben ne fa una descripcion e lo nomena *Botrytis infestans* Mont.
Lo reverend Miles Joseph Berkeley, botanista anglés, publica en 1846 un estudi ont atribuissiá al microorganisme la causa de la malautiá, mas a l'epòca, es mai sovent admés que lo micèli observat èra una consequéncia e non la causa de la malautiá. Foguèt lo micològ alemand, Anton de Bary, qu'acabèt la controvèrsia dels ans 1861 a 1876 mostrant lo ligam de causalitat entre la mycòta, que torna nomenar *Phytophthora infestans* (Mont.) de Bary, e la malauá.

Anton de Bary tanben descriu los estadis sexuat e asexuat de l'agent del mildiou de la vinha, qu'es originari del nòrd-èst dels Estats Units d'America. Le nomena *Peronospora viticola* (De Bary, 1863). Mai tard, après la separacion dels genres *Peronospora* e *Plasmopara* per Joseph Schöter, Berlese e de Toni renomenèron aquel microorganisme *Plasmopara viticola* (Berk. & M.A.Curtis) Berl. & De Toni, (1888).

## Notas e referéncias


## Annèxes

### Articles connèxes
* Mildió de la trufa
* Mildió del tabat
* Cromista
* Oïdium
* *[[Plasmopara viticola]]*

### Ligams extèrnes
*  Mildiou de la pomme de terre, INRA HYP3.
*  Mildiou de la tomate, INRA HYP3.
*  ''We breed Sárpo potatoes, resistant to late-blight disease''.