Dinastia Song

La **dinastia Song** es una dinastia imperiala chinesa que reinèt de 960 a 1279. Fondada per Song Taizu, un generau autoproclamat emperaire, capitèt d'unificar la màger part dau territòri chinés qu'èra devesit dempuei la casuda de la dinastia Tang en 907. Formèt un Estat organizat a l'entorn d'una administracion centralizada e d'un recrutament eficaç gràcias ai concors imperiaus. Favorizèt tanben lo desvolopament deis arts, dei sciéncias e dei tecnicas, çò que permetèt de descubèrtas e d'innovacions importantas. Ansin, lo periòde Song demòra dins l'istoriografia chinesa coma una epòca culturalament e scientificament richa. Pasmens, lei Song afebliguèron leis institucions militaras per redurre lo montant deis impòsts, a l'origina de revòutas recurrentas durant lei periòdes precedents. Aguèron ansin de dificultats per s'impausar e foguèron victimas d'invasions frequentas en provenància dau nòrd. En 1127, perdiguèron sei territòris septentrionaus e deguèron se retirar au sud dau Fluvi Blau. Puei, a partir de 1251, foguèron atacats per lei Mongòls que conquistèron la totalitat dau país en 1279.

## Istòria

### Lei Song dau Nòrd (960-1127)

#### La fondacion de la dinastia

[thumb|right|Representacion de l'emperaire [Song Taizu, fondator de la dinastia.]]

Après la casuda de la dinastia Tang en 907, China conoguèt un periòde de division politica e territòriala dich Periòde dei Cinc Dinastias e dei Dètz Reiaumes. Instabla, aquela epòca de l'istòria chinesa foguèt marcada per de guèrras e de complòts frequents. Ansin, vèrs 960, lo generau Zhao Kuangyin usurpèt lo poder de la dinastia dei Zhu Posteriors e fondèt la dinastia Song. Establiguèt sa capitala a Kaifeng e pausèt lei basas d'una administracion solida en desvolopant lei concors imperiaus. Aquò li permetèt de recrutar de foncionaris ben formats, sovent de saberuts, element caracteristic dau futur Empèri Song. Sostenguèt tanben lei sciéncias e nomèt fòrça sabents ò engenhaires a de pòstes prestigiós. En parallèl, fins a 978-979, menèt de campanhas militaras per conquistar leis autrei reiaumes e principats chinés. A sa mòrt, aviá tornat unificar lo país a l'excepcion de quauquei regions septentrionalas que demorèron sota lo contraròtle dei Liao e dei Xia Occidentaus.

#### Lei tensions dau sègle XI

Au contrari deis autrei dinastias qu'avián dominat China, lei Song aguèron de dificultats per impausar son autoritat dins lo país e dins lei regions perifericas tradicionalament somesas ò influenciadas per lei poders chinés fòrts. Ansin, se de relacions comercialas foguèron establidas gràcias a la Rota de la Seda e ai rotas marchandas maritimas asiaticas amb la dinastia Chola, lo Califat Fatimida e Sriwijaya, lei guèrras menadas còntra lei Xia, lei Liao e la dinastia vietnamiana s'acabèron per de reviradas. Còntra lei Liao, lei Song deguèron signar lo Tractat de Shanyuan en 1005. Segon aqueu tèxte, lo cap dei Liao recebèt un estatut egau a aqueu de l'emperaire de China e lei Song deguèron li pagar un important tribut cada an.

Au sen de l'Empèri, lo sègle XI foguèt tanben marcat per de tensions vivas entre lei faccions reformatritz e conservatritz de la cort. D'efiech, l'economia prospèra favorizèt de projèctes de transformacion de la societat coma aquelei dau ministre Fan Zhongyan (989-1052) que voliá reformar lo sistèma de recrutament dei foncionaris, aumentar lei salaris de basa au sen de l'administracion e permetre un accès pus egalitari ai concors imperiaus. Pasmens, se turtèt a una reaccion violenta dei conservators e deguèt abandonar lo poder en 1045. Un de sei successors, Wang Anshi (1021-1086), assaièt de luchar activament còntra la corrupcion de l'administracion en reformant leis impòsts fonsiers, en creant de monopòlis d'Estat per contraròtlar certaneis activitats economicas, en sostenent lei milícias localas e en assaiant de modificar lei concors per favorizar lei candidats pus qualificats. Dins aquò, sei reformas foguèron annuladas per lo conservator Sima Guang (1019-1086). Aquelei rivalitats bloquèron tota evolucion e entraïnèron l'exili ò la mòrt de mai d'un intellectuau coma lo poèta Su Shi (1037-1101).

#### La pèrda dei províncias dau Nòrd

Au començament dau sègle XII, lei Jurchens, un pòble vassau dei Liao, se revoutèron e formèron la dinastia Jin en 1115. Lei Song s'alièron amb lei Jin per atacar lei darrierei regions tengudas per lei Liao, mai la manca d'eficacitat dei tropas Song foguèt notada per lei Jurchens. En 1125 e 1127, organizèron doas atacas còntra lo nòrd de China. Durant la segonda, conquistèron Kaifeng e capturèron l'emperaire retirat Song Huizong, l'emperaire en títol Song Qinzong e la màger part de la cort imperiala. Lei tropas subreviventas, dirigidas per l'emperaire autoproclamat Song Gaozong, se retirèron au sud dau Fluvi Blau. Installèron una capitala novèla dins la vila de Lin'an.

### Lei Song dau Sud (1127-1279)

#### La resisténcia còntra lei Jin

Après lei desfachas catastroficas de 1125-1127, lo poder Song realizèt un important esfòrç per melhorar la qualitat de sei fòrças armadas. L'element pus visible foguèt la creacion de la premiera marina militara permanenta chinesa, çò que permetèt de facilitar la resisténcia lòng dau Fluvi Blau e de protegir lei naviris marchands dins lei mars vesinas dau continent. Lei pòrts de Quanzhu, de Guangzhu e de Xiamen aprofichèron aquela politica per se desvolopar. De generaus experimentats, coma Yue Fei e Han Shizhong, aguèron egalament un ròtle centrau dins la resisténcia Song. Tanben, leis engenhaires e marins innovèron en integrant la pouvera dins l'armament navau. En 1161, aquò permetèt a una pichona flòta Song de ganhar doas batalhas decisivas a Tangdao e a Caishi.

Per trobar lei sòus necessari a l'esfòrç de guèrra e a la construccion dei naviris, lo govèrn deguèt confiscar una partida dei tèrras de la noblesa. Aquò creèt de tensions e de problemas financiers, agravats per la corrupcion. D'efiech, gràcias ai liames entre l'aristocracia e l'administracion, èra totjorn possible de trobar de mejans per demenir lo montant de sei taxas. A tèrme lòng, aquò afebliguèt lo poder imperiau, çò qu'empachèt pas la marina d'agantar  òmes a son apogèu. Una importanta ret de fortificacions foguèt egalament bastida per protegir lo territòri Song còntra leis invasions vengudas dau nòrd.

#### Leis invasions mongòlas

Au començament dau sègle XIII, lo nòrd de China foguèt victima deis invasions mongòlas menadas per Genghis Khan (1206-1227) e Ogedei (1227-1241). Après de guèrras lòngas e saunosas, destruguèron lei reiaumes Xia Occidentaus e dei Jin. Durant aquelei conflictes, lei Song foguèron globalament leis aliats dei Mongòls. Aquò li permetèron de reconquistar Kaifeng, Luoyang e Chang'an. Pasmens, aquela aliança foguèt rompuda per Mongke (1251-1259) que menèt plusors incursions violentas en China a partir de 1251 e moriguèt durant una ataca còntra Chongqing en 1259.

#### La conquista de Kubilai Khan

[thumb|right|Representacion de [Kubilai Khan.]]

A partir de 1260, Kubilai Khan (1260-1294) contunièt la guèrra de conquista mongòla en China. En fàcia d'aqueleis invasions, lei Song s'apielèron sus sa ret de fortificacions per sostenir de sètges durs e limitar leis infiltracions. Pasmens, avián de dificultats per combatre leis armadas mongòlas sus un prat batalhier dubèrt. Ansin, en 1265, lei Mongòls ganhèron una importanta batalha en Sichuan, çò que li permetèt d'ocupar una província majora. Puei, de 1268 a 1273, lei combats se concentrèron a l'entorn de la vila de Xiangyang que blocava la conquista dau bacin dau Fluvi Blau.

La casuda de Xiangyang privèt lei Song dau sostèn de sei fortificacions principalas. En 1275, una armada de  òmes menada per lo generau Jia Sidao foguèt durament batuda per lo generau mongòl Bayan e la màger part dau territòri Song èra estat conquistat en 1276. En febrier d'aquela annada, l'emperatritz doairiera acceptèt de se sometre e l'emperaire Song Gong abdiquèt. Kubilai Khan li donèt lo títol de duc e, pus tard, l'exilièt dins un monastèri tibetan. Lei darriers partisans de la dinastia se retirèron au sud de China e proclamèron un emperaire enfant, Song Bing, per perseguir lo combat. Pasmens, sei fòrças foguèron anientadas a la batalha de Yamen en 1279 e lei subrevivents se suicidiguèron.

## Institucions e organizacion dau poder

### Leis institucions centralas

Leis institucions centralas èran inspiradas per una volontat de simplificar leis estructuras de l'Estat Tang e foguèron creadas per Song Taizong. L'emperaire èra lo cap absolut de l'Empèri. Èra assistit per un conseu reduch, de cinc a nòu membres, que definissiá lei linhas directritz de la politica imperiala. Lo govèrn centrau èra compausat d'un secretariat (*zhongshumenxia*) encargat de la justícia e de la foncion publica, d'un burèu deis afaires militars (*shumiyuan*) e d'un burèu encargat de l'economia e dei finanças. Aqueu darrier burèu èra devesit en tres servicis principaus encargats de gerir leis afaires relatius ai monopòlis, ai despensas e a la populacion. De seccions especializadas existián per s'ocupar de cada question importanta (collècta dei taxas, construccions publicas, gestion d'un monopòli donat, etc).

Un ensemble de foncionaris superiors preparava la politica de l'Empèri gràcias a de conseus, de projèctes e a l'estudi dei planhs. Pasmens, au sègle XI, lo poder èra passat entre lei mans dei ministres, çò que favorizèt lei luchas entre lei diferentei faccions politicas. Pasmens, lei foncionaris gardèron una influéncia majora dins la mesa en òbra dei decisions. Lo periòde Song es donc caracterizat per lo ròtle dei foncionaris dins la conducha deis afaires de l'Estat. 

### Lei concors imperiaus e leis elèits administratius

[thumb|right|Recepcion d'un candidat durant lei [concors imperiaus per l'emperaire.]]

Tre la fondacion de la dinastia, lo ròtle dei foncionaris foguèt previst per Song Taizong. Ansin, un esfòrç important foguèt organizat per permetre lo recrutament d'individús competents. Lei concors imperiaus demorèron l'otís de basa d'aqueu recrutament mai leis espròvas foguèron orientadas per favorizar leis individús capables de gerir d'un biais eficaç leis afaires de l'Estat. De mai, una importància novèla foguèt donada au meriti dins lei promocions e, innovacion dei Song, lei concors foguèron utilizats per integrar dirèctament dei foncionaris au sen dau govèrn.

Lei concors imperiaus conoguèron donc un desvolopament sensa precedents durant li periòde Song. Foguèt permés per l'estampariá que permetèt una difusion pus larga dei tèxtes confuceans au programa. L'educacion foguèt tanben melhorada per aumentar lo nombre de candidats que passèt de  au començament dau sègle XI a  a la fin dau sègle XIII. Aquò favorizèt una certana meritocracia e una mobilitat sociala pus importanta. Pasmens, favorizèt lei luchas per lei pòstes, especialament entre lei candidats novèus e lei descendents de foncionaris qu'avián normalament un accès quasi segur a l'administracion. Òr, lo sistèma Song menacèt aquela transmission ereditària. De mai, l'educacion demandava totjorn de revenguts importants e leis evolucions socialas demorèron limitadas ai classas aisadas e ai proprietats terrencs.

Au nivèu dau govèrn, lei foncionaris se devesiguèron en dos grops sovent rivaus. Lo premier èra constituït per un elèit aristocratic format per d'individús aguent de liames amb lei Song dempuei la formacion de la dinastia. Lo premier èra compausat per un elèit professionau qu'utilizava l'estatut de son clan, sei relacions familialas e de maridatges ben negociats per mantenir sa posicion dins l'administracion. L'elèit tradicionau dispareguèt lentament e l'elèit professionau se fragmentèt en causa dei rivalitats politicas a la cort. Vèrs la fin dau periòde Song, laissèt pauc a cha pauc la plaça a un elèit borgés. Dins aquò, en despiech de sei feblessas, l'administracion Song se destrièt per un nivèu de corrupcion relativament feble – segon lei critèris de la China imperiala – durant la màger part de son istòria.

### L'administracion dei províncias

Lo quadre dei circonscripcions administrativas definidas per lei dinastias precedentas foguèron represas per lei Song. Son unitat de basa èra lo districte (*xian*). Lo govèrn centrau podiá mandar de comissaris per exercir de missions determinadas, sovent de natura economica, militara ò judiciària. Un sistèma postau, inspirat d'aqueu dei Han, facilitava la comunicacion e la transmission deis informacions.

Pasmens, d'un biais generau, lo nombre de foncionaris governamentaus plaçats dins leis administracions localas foguèt totjorn limitat per lo poder centrau. Aquò laissèt una influéncia a la borgesiá e ai captaus dins la gestion deis afaires locaus. Lei responsables locaus èran donc compausats d'un elèit format de candidats ais examens imperiaus, de tutors locaus, de foncionaris recentament recebuts ai concors e de foncionaris retirats. Lo finançament d'aqueu sistèma èra locau e privat, a l'excepcion de periòdes brèus de reformas durant lo rèine de l'emperaire Song Huizong, e aviá donc pas d'efiechs sus la fiscalitat nacionala. Aquò foguèt donc un dei factors d'estabilitat dau poder e, segon lei besonhs, èra completat per de programas sociaus destinats a ajudar lei paures e lei malauts.

### Lo drech e la justícia

Lo sistèma judiciari Song gardèt lei còdis juridics e leis institucions tradicionaus chinés. De caps mobils de polícia èran la basa dau mantenement de l'òrdre public e de magistrats foncionaris èran encargats de s'ocupar dei procès. Au nivèu tecnic, se fau nòtar lo trabalh de mètges e de jutges coma Song Ci (1186-1249) que desvolopèron la medecina legala, en particular leis autopsias, per determinar la causa d'un decès e sa natura criminala ò non. Pasmens, leis afaires judiciaris avián un còst important e lei classas pauras preferissián donc generalament reglar lei conflictes en privat.

### Lei fòrças armadas

thumb|right|Representacion de soudats chinés de l'armada Song.

Lei fòrças militaras Song foguèron sovent un ponch feble de la dinastia car èran organizadas d'un biais ineficaç per empachar lei còps d'Estat e lei revòutas militaras. En particular, lo comandament e la gestion de l'armada èran fisats a de ministres e de generaus independents per complicar l'organizacion d'un complòt. Pasmens, en cas de guèrra, leis armadas Song mancavan de coordenacion, çò qu'èra fòrça problematic. De mai, lei generaus venceires èra sovent sospichats de preparar de còps d'Estat e executats, compres durant de periòdes de crisi grèva coma lei batalhas còntra lei Jin lòng dau Fluvi Blau. Per completar aquela reduccion de l'importància dau militar dins leis afaires de l'Estat, l'estatut sociau dei soudats èra tanben considerat coma inferior a aqueu dei foncionaris. 

Pasmens, lei Song negligiguèron pas leis afaires militars. A son apogèu, sei fòrças militaras èran compausadas d'un milion d'òmes organizats en batalhons de 500 òmes. De mai, lei letruts que dirigissián l'Empèri èran sovent entosiastas a l'idèa de concebre d'armas sofisticadas coma d'aubarestas, d'armas de fuòc e de naviris propulsats per de ròdas de pala. L'estrategia e la preparacion dei tropas èran tanben consideradas coma de sciéncias, çò que menèt a una racionalizacion de l'entraïnament. Enfin, un esfòrç intellectuau important foguèt menat sus la tactica militara amb au mens 347 tractats militars redigits durant lo periòde.

## Societat e economia

### L'agricultura

L'agricultura èra lo còr de la societat e de l'economia Song. Conoguèt un periòde de prosperitat gràcias au sostèn dau govèrn que favorizèt lo desvolopament de l'aigatge, qu'introguèt de tecnicas imaginadas per leis engenhaires chinés e encoratjèt l'amainatjament de parcèlas novèlas. Ansin, lei rendiments aumentèron e la superficia cultivada triplèt. Au nòrd, lo blat, l'òrdi e lo milh demorèron lei cerealas pus produchas. Au sud, lo ris contunièt de predominar amb de produccions pron importantas dins lei regions de Suzhu e de Changzhu per permetre d'exportacions. En defòra dei cerealas, lo sòja, lei fruchs, lo coton (introduch en Hainan), la cana de sucre e lo tè constituïguèron la màger part dei culturas segondàrias.

Lei documents fiscaus conservats permèton de descriure la societat agricòla chinesa d'un biais relativament precís. Leis inegalitats i èran fòrça importantas amb una dominacion dei tenements pus riches que beneficiavan de privilègis e d'exempcions de taxas. Lei revenguts dau poder provenián donc dei tenements mejans que pagavan d'impòsts representant aperaquí 10 % de sa produccion. Aqueleis escarts aumentèron durant tot lo periòde Song, çò qu'entraïnèt una aumentacion dau nombre de païsans paures e d'obriers agricòlas non proprietaris. Lei grands proprietaris terrencs formèron de domenis privats, dichs *zhuangyuan*, qu'èran plaçats sota la direccion d'un intendent e arrendats a de mainatgiers. Aquò renforçava l'autoritat sociau e juridic deis elèits terrencs.

### L'artesanat

L'artesanat chinés èra destinat a respòndre ai besonhs de l'Estat e deis elèits urbans. Dins lei vilas, leis artesans èran organizats en guildas que jogavan generalament lo ròtle d'auxiliaris de l'Estat per collectar lei taxas, definir lei pagas e fixar lei pretz. Lei guildas organizavan tanben lo mercat dau trabalh. D'un biais generau, mancavan pas de man d'òbra car fòrça paures dei regions agricòlas venguèron s'installar en vila.

La metallurgia èra un sector particular car l'Estat i ocupava una plaça importanta. La produccion anuala de fonda èra de quauquei miliers a quauquei desenaus de miliers de tonas. Aquò foguèt permés per de progrès tecnics coma la generalizacion de l'utilizacion dau carbon de tèrra. En mai de la siderurgia, lo coire, l'estanh e lo plomb èran l'objècte d'esplechas importantas, mai que mai dins lo sud de l'Empèri. La porcelana e la seda èran pereu de sectors particulars en causa de son ròtle dins leis exportacions vèrs l'oèst.

### Lo comèrci interior

[thumb|right|Exemplari de ''[jiaozi*.]]

Lo [[comèrci]] interior aprofichèt una ret de transpòrt qu'aviá pas d'equivalent dins lo mond [[Edat Mejana|medievau]] e lei Song contunièron de perfeccionar leis [[infrastructura]]s laissadas per lei dinastias precedentas. Dins lo nòrd, èra puslèu basada sus de [[rota]]s e, dins lo sud, sus de [[canau]]s. Èra completada per de ponchs de relèva, d'[[aubèrga]]s, de corriers e de [[Torre|torres]] de gàrdia, establits d'un biais regular, que permetián de protegir lei desplaçaments.

Lei besonhs [[Alimentacion|alimentaris]] dei [[vila]]s èran lo motor principau dau comèrci interior. Permetèt d'enrichir una classa de marchands que formèt pauc a cha pauc una « borgesiá urbana » implicada dins leis activitats presentas dins lei vilas e dins lei zònas ruralas situadas a proximitat. L'[[Estat]] èra tanben un actor important dau comèrci interior per lo mejan de sei [[monopòli]]s e dei taxas. Dins aqueu cas, lei besonhs dei fòrças armadas èra la rason premiera de l'activitat economica. Gràcias a la prosperitat deis activitats marchandas, aquelei taxas e monopòlis venguèron la premiera fònt de revenguts dau poder centrau. Pasmens, de rets de [[Contrabanda|còntrabanda]] se formèron per contornejar lei monopòlis dins certanei regions.

Per sostenir aqueu comèrci, lei pèças de [[moneda]] foguèron pas sufisentas en despiech de la produccion de sièis miliards de pèças de [[coire]] en [[1085]]. Aquò menèt a la creacion d'un papier moneda dich « *jiaozi* ». Aquò èra una evolucion dei letras de depaus e d'escambi emesas per l'[[Estat]] per redurre lei riscs engendrats per lo transpòrt de [[metau preciós|metaus preciós]] sus de distàncias importantas. Pasmens, aquela premiera moneda papier aguèt una istòria caotica en causa de l'emission de moneda faussa. Pus grèu, leis emissions venguèron lèu ben superioras ai quantitats de moneda metallica disponibla. La valor dei *jiaozi* s'afondrèt e lo sistèma foguèt abandonat avans lo començament deis invasions mongòlas.

=== Lo comèrci exterior ===

[[Fichièr:Qingming Festival 2.jpg|thumb|right|Pintura de joncas chinesas dau periòde Song.]]

Gràcias a l'expansion dei cambis maritims e a l'aumentacion de la produccion chinesa, l'Empèri Song aguèt un ròtle centrau dins l'economia asiatica de son epòca e, pus generalament, dins l'economia eurasiatica. Au nòrd, pagava de [[Tribut|tributs]] ai reiaumes chinés presents dins la region. Au sud, lei marchands èran ben implantats lòng deis itineraris maritims dau [[Asia dau Sud-Èst|Sud-Èst Asiatic]]. I intrèron en contacte amb lei marchands d'[[Asia dau Sud]] coma lo mòstran lei descripcions de [[jonca]]s chinesas donats per d'explorators [[Arabs|arabis]]. De marchands Song son mencionats en [[Iemèn]] cada an. En retorn, d'Arabis s'installèron dins de vilas portuàrias fins a [[China]].

=== Lo desvolopament dei vilas ===

L'enrichiment dei vilas, l'exòde dei païsans e deis obriers ruraus paures e la mobilitat facilitada per lei rets rotieras e fluvialas favorizèron lo desvolopament dei [[vila]]s. Ansin, pendent lo periòde Song, [[Kaifeng]] e [[Hangzhu]] passèron lo milion d'abitants. Pasmens, au contrari dei periòdes precedents, lo poder imperiau intervenguèt pauc e la creissença dei vilas foguèt pus anarquica amb la quasi disparicion dei quartiers especializats, la formacion de borgadas e l'abandon dei [[Plan ipodamic|plans ipodamics]]. Lo [[barri (arquitectura)|barri]] dei ciutats Song perdiguèt una partida de son ròtle protector e leis autoritats renoncièron sovent au [[cuerbefuòc]] nuechenc, çò qu'entraïnèt l'aparicion d'una vida nuechenca dins lei centres urbans pus importants. Per exemple, la [[fèsta dei lantèrnas]] i prenguèt una importància novèla.

=== Leis arts e la cultura ===

[[Fichièr:Loquats and Mountain Bird.jpg|thumb|right|Pintura dau periòde Song.]]

En causa de l'importància donada a l'erudicion dins lo recrutament dei [[foncionari]]s, lo periòde Song foguèt un periòde [[art]]isticament riche. La [[poesia]], la [[pintura]] e la [[calligrafia]] i foguèron fòrça populars e lei letruts au servici de la [[dinastia]] desvolopèron de formas permetent d'exprimir lo talent, lo temperament e lo mestritge dau *qi* deis autors. [[Su Shi]] ([[1037]]-[[1101]]) e [[Mi Fu]] ([[1051]]-[[1107]]) son d'exemples d'aqueleis letruts qu'èran de poètas, de pintres e de calligrafs reconeguts. La [[pintura]] Song foguèt dominada per d'[[art]]istas coma [[Fan Kuan]] († [[sègle XI]]), [[Li Gonglin]] ([[1049]]-[[1106]]), [[Zhang Zeduan]] ([[1085]]-[[1145]]), [[Ma Yuan]] (vèrs [[1190]]-[[1230]]) e [[Liang Kai]] († [[sègle XIII]]). La [[seda]] e lo [[papier]] ne'n foguèron lo supòrt principau. La pintura de païsatge e lei retrachs foguèron lei dos tèmas majors de la pintura Song, gràcias au sostèn de plusors emperaires artistas. Regardant la poesia, lo [[genre (literatura)|genre]] pus practicat èra aqueu dau *ci*, un tipe de poèmas cantats.

En defòra de la poesia, leis autrei [[genre (literatura)|genres]] literaris, jutjats mens nobles, foguèron fòrça practicats per l'elèit Song. Aquò menèt a la publicacion de mai d'una òbra importanta, especialament d'[[antologia]]s e d'[[enciclopèdia]]s. Lei pus coneguts son lei [[Quatre grands libres dei Song]] : lo *Taiping Yulan* qu'es una enciclopèdia generala, lo *Taiping Guangji* qu'es un recuelh de [[cònte]]s, lo *Wenyuan Yinghua* qu'es una antologia de poèmas e de cants e lo *Cefu Yuangui* qu'es una [[enciclopèdia]] d'assais politics, d'[[autobiografia]]s, de [[Memòria (literatura)|memòrias]] e de [[decrèt]]s. Se fau tanben nòtar lo *Zizhi Tongjian* qu'es una compilacion de l'[[Istòria de China|istòria chinesa]] realizada per [[Sima Guang]] ([[1019]]-[[1086]]). Enfin, fòrça tractats [[sciéncia|scientifics]] e [[tecnica|tecnics]] foguèron escrichs en [[botanica]], en [[zoologia]], en [[arquitectura]], [[en medecina]], en [[engenhariá]] ò en [[arqueologia]].

== Sciéncias e tecnicas ==

=== Matematicas e sciéncias fondamentalas ===

Lei [[matematicas]] chinesas conoguèron de progrès importants pendent lo periòde Song. [[Qin Jiushao]] ([[1202]]-[[1261]]) introduguèt lo simbòl [[0 (nombre)|zèro]], çò que permetèt de remplaçar leis espacis blancs utilizats avans son idèa. Trabalhèt tanben sus lo [[teorèma dei rèstas chinés]], la [[formula d'Eron]] e sus de calculs [[Astronomia|astronomics]] destinats a determinar lo [[solstici]] d'[[ivèrn]]. Pasmens, lo matematician pus important de l'epòca es probablament [[Yang Hui]] ([[1238]]-[[1298]]) que donèt la premiera illustracion chinesa dau [[triangle de Pascal]] e de règlas de construccion dei [[carrat magic|carrats magics]]. Foguèt tanben lo premier sabent qu'utilizèt de coefficients negatius de *x* dins d'[[eqüacion quadratica|equäcion quadraticas]].

Fòrça saberuts dau periòde Song s'interessèron a de domenis [[Sciéncia|scientifics]] e [[Tecnica|tecnics]] fòrça variats coma la [[biologia]], la [[botanica]], la [[zoologia]], la [[geologia]], la [[mineralogia]], la [[mecanica]], l'[[astronomia]], la [[medecina]] ò l'[[optica]]. Lei sabents [[foncionari]]s [[Shen Kuo]] ([[1031]]-[[1095]]) e [[Su Song]] ([[1021]]-[[1102]]) son probablament lei doas figuras emblematicas d'aqueu movement. De descubèrtas importantas foguèron donc realizadas coma la [[declinason magnetica terrèstra]], de l'existéncia de mecanismes [[Geomorfologia|geomorfologics]] de formacion dau païsatge, dau principi de la [[cambra escura|chambra escura]] e de tecnicas pus precisas per nòtar la posicion deis [[estela]]s.

=== Utilizacion militara de la pouvera ===

[[Fichièr:Chinese Gunpowder Formula.JPG|thumb|right|Recèpta de la pouvera escricha dins un tractat de [[1044]].]]



L'utilizacion militara de la [[pouvera]] es un dei progrès [[tecnologia|tecnics]] pus famós dau periòde Song. Aquò menèt a la fabricacion de [[granada (arma)|granadas]] [[explosion|explosivas]], de [[canon]]s, de [[mina terrèstra|minas terrèstras]] e, en mèscla amb de produchs incendiaris similars au [[fuòc grèc]], de [[lança-flamas]]. Aqueleis [[arma (guèrra)|armas]] foguèron fòrça utilizadas fins a l'afondrament de la dinastia e de metòdes de produccion se desvolopèron per fabricar de miliers d'exemplaris de [[bomba]]s [[metal]]licas cada mes. Mostrèron son eficacitat e foguèron adoptadas per lei [[Armada mongòla|tropas mongòlas]], en partida compausadas de tropas chinesas, çò que menèt a sa difusion progressiva vèrs l'[[oèst]].

=== Mecanica, mesura de distàncias e cartografia ===

[[Fichièr:Song Dynasty Map.JPG|thumb|right|Carta dau *Yu Ji Tu* realizada en [[1137]].]]



Per mesurar lei distàncias, lei Chinés utilizavan d'[[odomètre]]s mecanics dempuei lo [[Dinastia Han|periòde Han]]. Dotats de ròdas dentadas, aquelei veïculs permetián de mesurar l'unitat de distància chinesa, lo [[li]], gràcias a un sistèma d'alarma. Pasmens, sota lei Song, leis odomètres foguèron completats per un mecanisme de [[ròda diferenciala]] que permetiá de mantenir un element dau veïcul en direccion dau sud, que que siegue lo sens dei ròdas. Uei, la [[ròda diferenciala]] es totjorn utilizada sus leis [[automobila]]s modèrnas per aplicar un [[moment d'una fòrça|moment de fòrça]] identic a de ròdas virant a de [[velocitat]]s diferentas. Aqueu mestritge mecanic permetèt tanben la construccion de [[relòtge idraulic|relòtges idraulics]], de [[relòtge astronomic|relòtges astronomics]] e d'esfèras [[esfèra armillara|armillaras]] e [[esfèra celestiala|celestialas]]. Certanei [[Relòtge|relòtges]] foguèron dotats dei premierei cadenas de transmission

Gràcias ai progrès en [[geometria]] e ai mesuras melhoradas, la [[cartografia]] chinesa venguèt pus precisa. Ansin, en [[1137]], una carta d'un [[mètre]] carrat foguèt escultada dins un blòt de pèira. Representa d'un biais fidèu lo traçat dei [[litorau]]s e dei [[fluvi]]s chinés e s'estend fins ai regions [[Índia|indianas]]. Lei Song favorizèron tanben la produccion de libres de viatge illustrats. Dins lo domeni de la cartografia astronomica, se fau nòtar l'invencion d'una [[Projeccion cartografica|projeccion]] quasi identica a aquela de [[projeccion de Mercator|Mercator]] per [[Su Song]].

=== Estampariá de caractèrs mobils ===

[[Fichièr:Jingangjing.png|thumb|right|Pagina [[estampariá|estampada]] en [[868]].]]



Tradicionalament atribuïda a [[Johannes Gutenberg|Gutenberg]] († [[1468]]), l'estampariá de caractèrs mobils èra conegut per lei Song dempuei lo [[sègle XI]]. D'efiech, es descricha dins lo *Meng xi bi tan*, un important obratge scientific e tecnic publicat en [[1088]] per [[Shen Kuo]]. Son inventor èra l'[[artesanat|artesan]] [[Bi Sheng]] ([[990]]-[[1051]]) que concebèt un sistèma de caractèrs de tèrra cuecha per facilitar l'estampariá. Aquò permetèt d'aumentar la produccion de [[libre]]s en demenissent lei còsts de fabricacion e foguèt un dei factors d'expansion de l'elèit intellectuau. Pasmens, lei caractèrs mobils èran pas ben adaptats a l'escritura chinesa en causa dau nombre fòrça importants de caractèrs necessaris. Per exemple, en [[1725]], l'estampatge dau *Qinding Gujin tushu jicheng* (« La Granda Enciclopèdia Imperiala Illustrada dei Temps Passat e Present ») necessitèt la fabricacion de  caractèrs mobils de [[bronze]]. Après lei Song, lei caractèrs mobils foguèron donc en partida abandonats au profiech d'un sistèma de placas de [[fusta]] [[gravadura|gravada]].

=== Engenhariá nautica e idraulica ===



En [[engenhariá]] nautica e idraulica, lo periòde Song veguèt l'[[invencion]] de la premiera [[resclausa]] dotada d'un bacin intermediari. Aquò facilitèt fòrça lo passatge entre diferentei seccions de canau e melhorèt la seguretat dei [[naviri]]s fluviaus. Pasmens, d'autrei progrès aguèron d'efiechs similars coma l'aparicion de bugets estancs, de governalhs reglables per s'adaptar a la prefondor e de la [[cela seca]]. Aquò permetèt de fabricar de naviris pus resistents e d'assegurar una entretenença pus eficaça. Pasmens, l'innovacion pus famosa de la marina Song es probablament l'introduccion de la [[bossòla marina]].

=== Engèni civiu, arquitectura e tecnicas de construccion ===

[[Fichièr:Yingzao Fashi 1.JPG|thumb|right|Tractat d'arquitectura de [[1103]].]]

L'arquitectura Song s'inscriu dins la continuitat dei [[dinastia]]s precedentas. Es caracterizada per un nivèu suplementari dins la sofisticacion dei construccions, especialament aquelei dei [[palais]], dei [[pagòda]]s, dei [[pònt]]s e dei [[tombèu]]s. Pasmens, l'innovacion pus importanta dau periòde foguèt l'interès portat per lei saberuts ai tecnicas arquitecturaus amb la publicacion de plusors tractats. D'efiech, se lei professions liadas a l'[[arquitectura]] e a la construccion gardèron un estatut inferior ai [[foncionari]]s [[confucianisme|confuceans]], lo govèrn decidèt d'estructurar mai la profession en creant d'escòlas e d'agéncias de construccion e d'[[engenhariá]] coma aquela dirigida per lo bastisseire de pònt [[Cai Xiang]] ([[1012]]-[[1067]]). Una autra personalitat majora de l'arquitectura Song es [[Li Jie]] ([[1065]]-[[1110]]) que compilèt l'ensemble dei sabers tecnics deis arquitèctes, [[Artesanat|artesans]] e [[Obrier|obriers]] chinés dins lo *Yingzao Fashi* (« Tractat sus lei metòdes d'arquitectura ») en [[1103]].

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===
<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[Bossòla]].
* [[Estampariá]].
* [[Dinastia Jin (1115-1234)|Jin (dinastia)]].
* [[Kubilai Khan]].
* [[Dinastia Liao|Liao (dinastia)]].
* [[Empèri Mongòl|Mongòls]].
* [[Polvera|Pouvera]].
* [[Song Taizu]].
* [[Dinastia Yuan|Yuan (dinastia)]].
</div>

=== Bibliografia ===

* *'(en)** Patricia Buckley Ebrey, Anne Walthall e James B. Palais, ''East Asia : A Cultural, Social, and Political History'', Houghton Mifflin, Boston, 2006.
* **(fr)** Gérard Chaliand, ''Les empires nomades'', Perrin, 2006.
* **(fr)** Jacques Gernet, ''Le monde chinois, 2. L'époque moderne, Xe – XIXe siècle'', París, Armand Colin, 2005.
* **(en)** David Andrew Graff e Robin Higham, ''A Military History of China'', Boulder, Westview Press, 2002
* **(en)** Dieter Kuhn, ''The age of Confucian rule: the Song transformation of China'', Cambridge, Harvard University Press, 2009.
* **(en)** Peter Mohn, ''Magnetism in the Solid State : An Introduction'', Nòva York, Springer-Verlag, 2003.
* **(en)** Joseph Needham, ''Science and Civilization in China'', Taipei, Caves Books, 1986 :
** ''Introductory Orientations, vol. I'', 1986.
** ''Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth, vol. III'', 1986.
** ''Physics and Physical Technology, Part 2 : Mechanical Engineering, vol. IV'', 1986.
** ''Physics and Physical Technology, Part 3 : Civil Engineering and Nautics, vol. IV'', 1986.
** ''Chemistry and Chemical Technology, Part 7 : Military Technology; The Gunpowder Epic, vol. V'', 1986.
* **(en)** Morris Rossabi, ''Khubilai Khan : His Life and Times'', Berkeley, University of California Press, 1988.
* **(en)*' Nathan Sivin, *Science in Ancient China'', Brookfield, Ashgate Publishing, 1995.

### Nòtas e referéncias