Arbre

Un **aubre** (var. **abre**, **albre**, **aure**, **arbe**, **arbo**, **arbre**) es un vegetau lignós de pòrt aut, passant generalament mai de 5 m, format d'un ret de raiç e d'un tronc mai ò mens desvolopat subremontat d'una corona distinta. A l'opausat, un aubrilhon presenta un pòrt pus bas e es devesit, sovent tre sa basa, en mai d'un tronc. Dins aquò, divèrsei formas de transicion existisson entre aquelei dos tipes.

Lei fuelhós son d'aubres ambé de fuelhas ben desvolopadas e generalament caducas, es a dire que lo fuelhatge tomba dins lo corrent de l'autona. Pasmens, aquela nòrma es pas generalament e plusors fuelhós an un fuelhatge persistent, especialament en Occitània (agreu, lausier, euse...). Lei fuelhós fan partida de la classa deis angiospèrmes (*Angiospermae*) qu'es caracterizada per un ovul situat dins un ovari sarrat.

Lei resinós (ò conifèrs) gròpan aperaquí 800 espècias. Au sen dau rèine vegetau, son classats au sen de la classa dei gimnospèrmes (*[[Gymnospermae]]*) qu'es definida per l'abséncia d'ovaris e per d'ovuls nuds que se tròban dirèctament sus leis escalhas dei pinhas. Lei fuelhas an una forma reducha que retratz siá a una agulha siá a una escalha. Franc de quauqueis excepcions, son persistentas e tomban pas avans plusors annadas.

La durada de vida d'un aubre pòu èsser fòrça lònga e aisament agantar plusors sègles. Certaneis especimens de *[[Pinus longaeva]]* an mai de  ans e son leis organismes vivents pus vielhs coneguts a l'ora d'ara sus la Tèrra.

## Istòria evolutiva

A l'ora d'ara, l'aubre pus ancian qu'es conegut es l**[[Archaeopteris]]'' qu'auriá viscut i a 370 milions d'[[annada]] durant lo [[Devonian]] (419 Ma - 359 Ma). Agantava probable 40 [[mètre|m]] d'autor amb un [[diamètre]] de 1,5 m a la basa. Podiá ja benlèu formar de [[selva|seuva]]s importantas. D'un ponch de vista evolutiu, fa partida dei progimnospèrmas qu'es a l'origina dei doas classas actualas d'aubres. Pasmens, i aviá encara de diferéncias importantas coma una reproduccion assegurada per d'[[espòra]]s.

Pendent lo periòde seguent, lo [[Carbonifèr]] (359 Ma - 299 Ma), lo [[clima]] caud e umid favorizèt la formacion de [[selva|seuvas]] gigantas sus una partida importanta de la [[planeta]]. Una evolucion importanta se debanèt, probablament vèrs 319 Ma, ambé l'aparicion deis aubres de granas. Un aubre tipe d'aquela èra es lo ''[[Lepidodendron]]'' (30 m d'autor e 3 m de diamètre) que sei [[fossil]]s se tròban sovent dins lei jaciments de [[carbon]]. Lo periòde veguèt tanben l'aparicion dei premiers [[conifèr]]s i a aperaquí 320 milions d'[[annada]]s. Un exemple caracteristic n'es lo ''[[Ginkgo biloba]]'' qu'es  una espècia de « fossil vivent » que data d'aquela epòca.

Durant lo [[Triassic]] (252 Ma - 201 Ma), lo [[Jurassic]] (201 Ma - 145 Ma) e lo [[Cretacèu]] (145 Ma - 65 Ma), lei [[conifèr]]s conoguèron un desvolopament fòrça important e colonizèron la màger part dei mitans [[ecologia|ecologics]]. Aquò durèt fins a l'aparicion dei premierei [[plantae|planta]]s de [[flor]] a la fin dau [[Cretacèu]]. A l'origina deis [[angiospèrme]]s, donèron naissença ai [[fuelhós]] que dominèron pauc a pauc lei [[selva|seuvas]] de 65 Ma a 2 Ma. D'aqueu temps, la màger part de la superficia [[Tèrra|terrèstra]] èra cubèrta d'aubres.

Aquela preséncia pus importanta dei [[fuelhós]] dins lei [[selva|seuvas]] mondialas contunia dempuei lo començament dau periòde de refrejament actuau i a 1,5 milions d'[[annada]]s. Pasmens, lei modificacions [[clima]]ticas liadas ai desplaçaments dei [[glacièr|glaciers]] e ai cambiaments de la [[temperatura]] mejana  entraïnèron de variacions importantas dins la reparticion deis espècias ambé de fenomèns de disparicion durant lei fasas d'avançadas dei [[glaç]] e de recolonizacion deis espacis liberats pendent lei periòdes de reculament.

== Caracteristicas ==

=== Metabolisme ===

Leis aubres – coma leis autrei [[plantae|vegetaus]] – son d'[[organisme]]s autotròfes, es a dire que produson la sieuna matèria [[quimia organica|organica]] a partir d'[[aiga]] e de saus [[minerau]]s posats dins lo sòu e de [[dioxid de carbòni]] transformat gràcias a l'[[energia]] [[Solelh|solara]] segon lo mecanisme de [[fotosintèsi]]. L'absorpcion dei saus mineraus es realizada per lei racinas e lei fuelhas son la basa de la [[fotosintèsi]] gràcias a la [[clorofilla]].

=== Partidas principalas e foncions ===

=== Racinas ===



[[Fichièr:Racines_olivier.jpg|thumb|right|Racinas d'un [[Olea europaea|olivier]].]]

Lei [[racina]]s an dos ròtles principaus que son d'assegurar l'ancratge de l'aubre dins lo sòu e d'absorbir de nutriments e d'[[aiga]]. Pasmens, pòdon tanben èsser utilizadas per la [[sistèma reproductiu|reproduccion]], la defensa ò encara l'estocatge d'[[energia]]. Durant la formacion de l'aubre, lei racinas son ansin lei premierei partidas que se fòrman a partir de la [[grana]]. Dicha [[radicula]], la racina embrionària permet d'establir un supòrt, de trobar de nutriments e d'absorbir d'[[oxigèn]]. Aqueu besonh d'[[oxigèn]] disapareis pas ambé la creissença de l'aubre e lei racinas contunian, per la seguida, de necessitar d'[[oxigèn]] per subreviure. Quauqueis excepcions existisson coma leis [[espècia (biologia)|espècias]] adaptadas a la [[mangròva]].

La màger part dei racinas son sosterranhas. Dins lo sòu, pòdon rescontrar d'autreis [[organisme]]s e, dins certanei cas, desvolopar de relacions [[simbiòsi|simbioticas]] amb elei. Mai d'un [[mycota|bolet]] es susceptible d'establir una tala relacion. Aquò permet a l'aubre d'absorbir de [[minerau]]s a partir dau bolet. Aquò favoriza la creissença dei racinas e melhora sa proteccion còntra lei [[carnivora|predators]], lei [[patogèn]]s ò la [[pollucion]]. En cambi, l'aubre dòna divèrsei produchs eissits de sei reaccions de [[fotosintèsi]].

En fòra dei bolets, lei [[bactèri]]s pòdon tanben formar d'associacion ambé leis aubres. Per exemple, aquelei dau [[genre (biologia)|genre]] ''[[Frankia]]'' son capables de fixar l'[[azòt]] atmosferic qu'es un element important per lo desvolopament dei [[plantae|vegetaus]]. En particular, dins certaneis ecosistèmas, aquò permet la subrevida d'aubres dins de sòus normalament desfavorables. Enfin, lei rets de racinas d'aubres diferents pòdon se connectar per formar de colonias.

=== Aisse vegetau ===



L'aisse vegetau (ò camba) deis aubres es dich tronc. [[Lignina|Lignificat]], pòrta la la corona qu'es facha dei brancas, dei ramèus e dei brots e permet de lei mantenir en autor per captar lo raionament solar qu'es indispensable a la subrevida de l'aubre. Lo tronc es generalament drech sensa ramificacion e sa talha aumenta longitudinalament e ortogonalament cada annada. Se lei condicions climaticas son desfavorables ([[vent]], soleu dins una direccion unica...), l'aubre pòu se desformar per optimizar l'espaci disponible. Aquò es fòrça frequent dins lei vents onte lo [[vent]] bofa regularament. Lo tronc e lei brancas s'i desvolopan segon la direccion dau vent e l'aubre sembla un drapèu.

La corona permet de sostenir la rama e lei brots. Lei brancas, partidas lignificadas de l'aubre que derivan dau tronc, ne son l'esquelèta. Pòrtan lei ramèus, que pòrtan a son torn lei fuelhas, e lei brots. Lei premiers permèton donc de provesir l'energia necessària au bòn foncionament dei reaccions de [[fotosintèsi]] e lei segonds permèton d'assegurar la creissença de la corona per ne permetre lo desvolopament.

Segon lei modèls teorics, l'autor maximala deis aubres es limitada a 130 [[mètre]]s. Pasmens, au sègle XIX, i aguèt plusors rapòrts depintant d**Eucalyptus regnans* de 130 a 140 mètres en [[Austràlia]]. A l'ora d'ara, l'aubre pus aut es un *Sequoia sempervirens* de 115,6 mètres dich [[Hyperion]]. Es situat dins lo [[Redwood National Park]] en [[Califòrnia]].

Lo còr dau tronc e dei brancas es fach de [[duramen]] (ò fusta de còr) qu'es una fusta [[mòrt]]a, dura e impustrescibla. A l'entorn dau duramen, se tròba l'[[albenca]] qu'es una fusta ambé de [[cellula (biologia)|cellulas]] viventas. Tendre e de color clar, es un jaç que permet la circulacion de la [[saba]]. Après l'[[albenca]], i a lo [[cambium]] qu'es format de cellulas cargadas d'assegurar la creissença dau diamètre de l'aubre. Lo jaç seguent es dich [[liber]] e permet tanben la circulacion de la [[saba]]. Enfin, l'exterior de l'aubre es format dau [[süver (biologia)|süver]]. Cubèrt d'un [[epidèrma]], compausa l'escòrça e assegura la separacion entre lei teissuts vivents de l'aubre e lo mitan extèrne.

=== Fuelhas ===






Leis expansions foliaras (fuelhas, escaumas ò agulhas) son generalament d'[[organe]]s aplatits e [[vèrd]]s. Gràcias a la [[clorofilla]] contenguda dins sei teissuts, pòdon produrre de [[sucre]]s a partir d'[[aiga]], de [[lutz]] e de [[dioxid de carbòni|gas carbonic]] [[atmosfèra|atmosferic]]. La reparticion deis organes foliars varia segon leis aubres e pòu èsser :
* verticillada se au mens tres fuelhas son implantadas sus un meteis nos.
* opausada se lei fuelhas son implantadas exactament fàcia a fàcia sus un nos.
* altèrna se caduna fuelha ocupa un nos situat per torn d'un costat e d'autre de la camba.
* pectinada se leis agulhas fòrman, dins un plan mai ò mens orizontau, doas renguieras opausadas similaras ai pivas d'un [[penche]].
* radianta se leis agualhas son implantadas d'un biais mai ò mens regular a l'entorn de la camba coma lei filaments d'un escobàs.

L'organe foliar complèt se compausa de tres partidas principalas que son la [[gaina foliara]], lo [[pecol]] e lo [[limbe]]. La premiera es sovent reducha a una pichona zòna pus espessa a la basa de la fuelha. Lo [[pecol]] es la partida intermediària entre la gaina e lo limbe. En certaneis espècias, es de còps fòrça cort. Pòu pereu èsser completat per d'[[estipula]]s d'expansions foliacèas pichonas situadas a son origina.

Lo [[limbe]] fòrma la màger part de la fuelha. Son aspèct es fòrça variable ambé de limbes indivís (fuelha simpla) ò de limbes multiples (fuelha compausada). Lo bòrd foliar presenta tanben una gròssa diversitat de formas ambé l'existéncia de limits simples, dentats ò encara lobats. Enfin, lo limbe es percorrut per de [[nervadura]]s que son de 	caneladuras permetent lo transpòrt de la [[saba]].

=== Reproduccion ===

Leis aubres son de [[plantae|plantas]] de [[grana]]s. N'existís dos tipes que son caracterizats per de granas dichas nudas ([[gimnospèrmes]]) e per de granas « protegidas » ([[angiospèrmes]]).

==== Flors ====





La [[flor]] es l'[[organ]] de reproduccion deis aubres. La flor complèta es compausada de quatre partidas principalas que son lei [[sepal]]s, lei [[petal]]s, leis [[estamina]]s e lei [[carpèu]]s. L'ensems dei [[sepal]]s e dei [[petal]]s fòrma lo [[periant]]. Se lei [[sepal]]s e lei [[petal]]s son identics, son dichs [[tepale]]s e fòrman lo [[perigòne]]. Dins lo cas contrari, lei [[petal]]s compausan la [[coròla]] e lei [[sepal]]s lo [[calici (botanica)|calici]] (que tèn lo ròtle de proteccion de la basa de la flor).

Leis [[estamina]]s son leis organes mascles de la reproduccion. Nombrós, contènon lo [[pollèn]]. Lei [[carpèu]]s son leis organes femèus. En lei [[conifèr]]s (*Gymnospermae*), an una forma aplatida. En revènge, en lei [[fuelhós]], son fusionadas per formar un organe relativament important, dich [[pistil]], qu'ocupa lo centre de la [[flor]].

Pasmens, un nombre important d'espècias d'aubres presenta de diferéncia a respèct dau modèl depintat dins lei dos paragrafs precedents. D'efèct, lo [[periant]] es sovent fòrça reduch, especialament en leis espècias adaptadas a una pollinizacion ambé lo [[vent]]. De mai, d'autreis aubres an de flors unisexuadas que son dotats d'[[estamina]]s ò de [[carpèu]]s. Dins aqueu cas, l'aubre pòu presentar de flors dei dos [[sèxe]]s (espècia monoïca) ò d'un sèxe solament (espècia dioïca).

==== Fruchs e pinhas ====



[[Fichièr:Olives_noires.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'olivas que son lo [[fruch]] de l'[[olivièr|olivier]].]]

Lo [[fruch]] es lo resultat de la transformacion d'una [[flor]] que seis ovules son venguts de [[grana]]s. Dins lo cas pus frequent, deriva d'un creissement de l'[[ovari]] après la [[fecondacion]]. Lo teissut dei [[carpèu]]s se gonfla per venir lo [[fruch (botanica)|fruch]] (ò [[pericarp]]) que contèn un ò plusors [[grana]]s. Pasmens, existís mai d'un autre cas. En particular, en certaneis aubres, d'autrei partidas de la [[flor]] participan a la formacion dau fruch e se parla de faus fruch (ò fruch derivat). Entre lei fruchs principaus, se pòdon citar :
* lei « [[pom (botanica)|poms]] » que son formats de lòtjas cartilaginas contenent lei [[grana]]s enviroutadas per una popa popuda derivada de la copa receptacla de la flor. Lei peras ò lei [[codonh]]s ne son d'exemples.
* lei [[Dòlça|dòuça]]s que son de fruchs secs, sovent alongats, amb una [[dehiscéncia]] (zòna de dubertura espontanèa) dobla.
* lei [[capsula (botanica)|capsula]]s que son de fruchs eissuchs ambé mai de doas [[dehiscéncia]]s.
* leis [[aquèni]]s que son de fruchs secs indehiscents, es a dire sensa dubertura espontanèa, amb una [[grana]] unica. Per formar aquelei fruchs, lo [[pericarp]] evoluciona per venir una envolopa rigida.
* lei [[drupa]]s que son caracterizadas per la division dau [[pericarp]] entre un jaç intèrne (lo nuclèu) e un jaç extèrne que pòu èsser popós e sucós ò, au contrari, correjós.



En plaça dei [[fruch]]s, lei [[resinós]] donan de [[pinha]]s. Son formadas d'un aisse que pòrta d'escalhas que se lignifican. Sa basa pòrta leis [[organ]]s femèus que son dichs [[bractèa]]s. Dins la màger part deis [[espècia (biologia)|biologias]], lei [[pinha]]s masclas e femèlas son diferenciadas. Lei premierei se tròban generalament sus lei brancas bassas e lei segondas sus leis autas. Coma lo [[pollen]] pòu pas montar, aquò favoriza la fecondacion a partir d'un autre aubre.

Après [[fecondacion]], lei [[pinha]]s femèlas demoran sus l'aubre au mens tres ans per permetre lo desvolopament de la [[grana]]. Puei, la secaressa entraïna la dubertura dei pinhas e la liberacion dei [[grana]]s que son sovent aludas. Aquò permet de conquistar d'endrechs novèus gràcias au [[vent]].

== Ròtles ecologics ==

=== Distribucion ===

Segon una estimacion de [[2015]], i aviá, aquela [[annada]],  miliards d'aubres dins lo mond. Lei [[selva pluviala|seuvas pluvialas]] equätorialas (46%) e lei [[seuva boreala|seuvas borealas]] (24%) n'assostavan la màger part. Aperaquí 15 miliards èran estats copats e 5 miliards plantats. D'un biais generau, lo nombre d'aubres demenís dempuei l'aparicion de la [[civilizacion]] en causa dau desvolopament de l'[[agricultura]]. Segon lo meteis estudi, aquela demenicion seriá de 46% dempuei  avC.

Lei [[conifèr]]s predominan dins lei regions frejas, especialament dins lei regions borealas de [[taiga]] que fòrman 29% de la cubertura forestiera mondiala. De situacions similaras s'observan tre qu'augmenta l'[[altitud]] e que demenís la [[temperatura]] dins lei regions [[montanha|montanhósas]]. D'efèct, aqueleis endrechs son favorables a d'aubres amb una creissença rapida e un besonh limitat de [[lutz]].

Lei fuelhós començan de venir nombrós dins lei regions temperadas onte lei precipitacions son sufisentas. Pòdon i formar de seuvas de [[fuelhós]] ò de seuvas mixtas en foncion dei condicions [[clima]]ticas. Enfin, dins lei regions tropicalas e eqüatorialas, lei precipitacions fòrça importantas son fòrça favorablas ai fuelhós que dominan largament aqueu tipe d'ecosistèma.

=== Participacion ais ecosistèmas ===


Leis aubres, isolats ò en grop, tènon un ròtle fondametau dins leis [[ecosistèma]]s [[Tèrra|terrèstres]]. D'efèct, un aubre sèrve de supòrt ò de sosta a mai d'un [[organisme]] coma de [[liquèn]]s creissent sus son escòrça, d'[[ausèl|aucèus]] aguent bastit son [[nis]] sus una branca ò d'[[insècte]]s vivent entre sei racinas. Sei [[fuelha]]s, sei [[flor]]s ò sei [[fruch]]s pòdon tanben èsser una fònt de manjar per d'autreis [[espècia (biologia)|espècias]]. Per exemple, un estudi recensèt 284 espècias diferentas d'[[insècte]]s sus un *Quercus robur* e 306 d'[[invertebrat]]s sus un *Eucalyptus obliqua*.

Quand son gropats per formar de bòscs ò de [[selva|seuvas]], leis aubres son a l'origina d'una gròssa diversitat d'[[ecosistèma]]s forestiers. D'efèct, lei seuvas an un ròtle de resèrva de biodiversitat. Per exemple, la [[Seuva Amazonica]] assosta 10% deis espècias animalas e vegetalas de la [[planeta]]. De mai, lei seuvas permèton de melhorar la qualitat de l'èr, de protegir lei sòus gràcias ai racinas ò de regular lo [[clima]] de certanei regions gràcias a son influéncia sus l'evaporacion.

== Malautiás, predators e menaças umanas ==

=== Malautiás e sistèma immunitari ===

Leis aubres pòdon èsser victimas de mai d'una [[malautiá]]. Leis agents [[patogèn]]s principaus son de [[mycota|bolets]], d'organismes pròches dei [[mycota|bolets]] (*oomycota*), de [[virus|virús]], de [[parasita]]s, de [[nematòde]]s, de [[protozoari]]s ò de plantas [[parasitisme|parasitas]]. Normalament presents, sovent en quantitats importantas dins l'environament de l'aubre, aqueleis organismes pòdon venir patogèns en causa d'un estrès, d'una bleçadura, d'una ponhedura d'[[insècte]]... etc.

Lei [[simptòma]]s son generalament constituits de cambiaments de [[color]], d'alteracions d'[[organisme]]s, de modificacions [[anatomia|anatomicas]], de produccions anormalas de certanei substàncias e d'alteracions dau [[metabolisme]]. Dins certanei cas, pòdon entraïnar la [[mòrt]] de l'aubre e d'epidemias au nivèu dei seuvas.

Per faciar aquelei perilhs, leis aubres an un [[sistèma immunitari]]. Permet de detectar, dirèctament ò indirèctament, la preséncia de patogèns e d'entraïnar de mecanismes de reaccions per eliminar la menaça. De mai, leis aubres pòdon senhalar l'ataca au rèsta de la seuva, çò que limita lei riscs de generalizacion d'una infeccion. Enfin, certaneis aubres an desvolopat una [[simbiòsi]] ambé d'autreis [[organisme]]s ([[mycota|bolet]]s...) que va lo protegir, generalament en cambi de manjar.

=== Predators ===

En fòra dei malautiás, leis aubres dèvon tanben se protegir còntra leis [[erbivòr]]s que manjan sei fuelhas ò sa [[fusta]]. Per aquò, de mecanismes multiples existisson :
* lei defensas [[quimia|quimicas]] son basadas sus de substàncias que van rendre marrida la consumacion de l'aubre. Son fòrça variadas. Dins certanei cas, l'aubre va detectar l'agression e produrre una substància a l'origina d'un gost marrida. Dins d'autrei cas, sei fuelhas ò sa fusta pòdon dirèctament tenir de [[toxina]]s mortalas. Per exemple, en [[Occitània]], es lo cas dau [[tueis]] (*Taxus baccata*), fòrça toxic, que foguèt un simbòl de [[mòrt]] dins certanei culturas cèltas.
* lei defensas mecanicas que son d'estructuras extèrnas destinadas a descoratjar leis erbivòrs. Per exemple, es lo cas deis espinas que pòrtan certanei brancas ò fuelhas. La [[lignina]] n'es un autre exemple que permet de solidificar l'estructura de l'aubre. Dins de cas extrèms, lei fuelhas dau *Mimosa pudica* se plegan per demenir la superficia ofèrta a un predator eventuau.
* la color e la casuda dei fuelhas pòu èsser una respònsa per arretar una invasion d'insèctes. De mai, aquò descoratja la ponduda deis uòus.
* lei defensas indirèctas son un ensems de mesuras basadas sus una simbiòsi amb un animau predator deis erbivòrs susceptibles de menaçar l'aubre. En particular, es lo cas de plusors associacions entre aubres e [[formiga]]s : en cambi d'un manjar ò d'un formiguier artificiau bastit per l'aubre, lei formigas van lo protegir còntra leis autreis insèctes.

=== Menaças umanas ===



Leis aubres son tanben menaçats per leis activitats [[Homo sapiens|umanas]]. D'efèct, l'òme es un utilizator important de [[fusta]], a besonh deis espacis ocupats per lei seuvas per son [[agricultura]] e emet una importanta [[pollucion]] que menaça lei condicions de [[vida]] deis aubres.

La [[desforestacion]] es entraïnada per una esplecha tròp importanta de la ressorsa forestiera ò per la necessitat de destrurre la seuva per n'ocupar l'espaci (construccions de vilas, d'infrastructuras, installacion de tenement...). Fòrça anciana, aquela practica pòu entraïnar la disparicion totala de [[selva|seuvas]]. Dempuei la [[Revolucion Industriala]], es en cors d'acceleracion. Per exemple, entre [[1990]] e [[2005]], aperaquí 3% de la cubertura forestiera mondiala dispareguèt, especialament dins lei regions tropicalas e eqüatorialas.

L'industrializacion es tanben a l'origina d'una importanta pollucion que pòu modificar lei condicions quimicas dins certanei regions. Un cas fòrça grèu es aqueu de la [[plueja acida]]. D'efèct, l'emission de polluents [[acid]]s ([[acid cloridric]], [[acid sulfuric]], oxids d'azòt, oxids de sofre...) entraïna la formacion de precipitacions amb un *pH* relativament bas (inferior a 5). Aquò va entraïnar una [[acid]]icacion dei sòus qu'a de consequéncias dirèctas (agressions acidas) e indirèctas (dissolucion e desplaçament dei saus mineraus, desvolopament de certaneis organismes patogèns qu'a besonh d'un mitan acid...) que van menaçar e tuar leis aubres.

== Utilizacions ==





L'[[Homo sapiens|òme]] utiliza leis aubres per mai d'un usatge dempuei la [[Preïstòria]]. Leis usatges principaus l'utilizacion coma matèria premiera ò coma materiau de construccion : 
* per utilizar sa [[fusta]] coma [[lenha]], coma [[fustatge]] ([[ostal|ostau]], construccion navala...) ò coma [[matèria premiera]] per la fabricacion de [[mòble]]s, de [[papièr|papier]], de carbon ò de [[tanin]]s.
* per utilizar son escòrça, especialament per produrre lo [[süver]].
Aquò representa un sector important de l'economia mondiala. Ansin, la produccion mondiala de [[fusta]] agantèt 3,694 miliards de mètres cubics en [[2014]]. La mitat èra destinada au caufatge (1,862 miliards) e aperaquí un tèrç (1,465 miliards) au ressatge e au placatge. Lo rèsta, 408 milions e 169 milions, èran destinats au trissatge (principalament per faire de [[papièr|papier]]) e a divèrseis aplicacions industrialas.

En fòra d'aqueleis activitats, d'autreis utilizacions economicas deis aubres existisson :
* per utilizar sei fuelhas coma pastura per lo bestiau ò coma norridura per d'[[insècte]]s ([[manhan]]s...).
* per sei [[fruch]]s que son utilizadas per la consumacion [[Homo sapiens|umanas]].
* per seis [[flor|infloréscencias]].
* per sa [[seva]] ò sei secrecions (seva d'[[agast]], resina de pin...).

Enfin, leis aubres an tanben d'autreis utilizacions gràcias a sei foncions ornamentalas ò [[ecologia|ecologicas]] :
* per l'agradança e lei lesers (ornamentacion, escalade...).
* per sei foncions [[ecologia|ecologicas]] (lucha còntra l'erosion, lucha còntra la pollucion, renfòrçament de [[biodiversitat]]...).
* per regular lo raionament [[Solelh|solar]].
* per marcar de limits de proprietats (sebissa...)
E per har béròi :
* Dab los [[bonsai]] 

== Mitologia ==



Leis aubres son l'objècte de veneracions dempuei la [[Preïstòria]] e apareisson donc regularament dins lei mites e lei [[religion]]s umanas. La natura de son ròtle es pasmens fòrça variabla. Dins certanei cas, l'estructura dau [[mond]] despend en partida ò totalament d'un aubre que lo sostèn ([[Kalpavriksha]] dins certanei mitologias [[Índia|indianas]], [[Yggdrasil]] per lei [[Viking]]s). 

Dins d'autres cas, l'aubre èra associat a la vida de creaturas divinas ò magicas. Ansin, en [[Grècia]], un aubre podiá assostar de creaturas coma lei [[driada]]s. De mai, en [[Grècia]], en [[Índia]], en [[Republica Populara de China|China]] e dins mai d'un autre endrech, existián de seuvas sacradas qu'èran consideradas coma lo luòc de vida de divinitats. Sovent, gràcias an aquela proteccion, aqueleis endrechs son uei relativament rics en [[biodiversitat]].

Leis aubres pòdon tanben èsser associats a de rites sociaus. Per exemple, en [[Africa Orientala]], certanei pòbles plantan un aubre per celebrar una naissença. Per d'autrei pòbles, coma lei [[Cèltas]] en [[Euròpa]] ò leis [[Iroqués]] d'[[America]], de ceremònias importantas devián necessariament se debanar en dessota d'un aubre de remarca.

== Liames intèrnes ==

* [[Conifèr]]s ([[gimnospèrmes]]).
* [[Fuelhós]] ([[angiospèrmes]]).
* [[Lista deis aubres d'Occitània]].
* [[Selva|Seuva]].
* [[Silvicultura]].

== Bibliografia ==

* G. Aas e A. Riedmiller, *Les arbres - Reconnaître et déterminer les feuillus et conifères d'Europe'', Nathan.

## Nòtas e referéncias