open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Racing Club de Avellaneda

Lo **Racing Club de Avellaneda**, dens la província de Buenos Aires (Gran Buenos Aires), es un club de fotbòl fondat lo 12 de mai de 1903 e susnomat l'Academia (*la Academia* e castelhan). 

Es lo gran rival d'Independiente, autra equipa de fotbòl d'Avellaneda, çò qui hè que las loas rescontras que son designadas com "classics d'Avellaneda" e que's debanan dens un contexte deus tienuts. 

Son nom es un omenatge al Racing Club de France. Efectivament lo 25 de març de 1903, los dirigents dels dos clubs decidisson de s'amassar tornarmai dins una meteissa estructura. Lo nom de Racing Club es causit perque l'un dels membres, Germán Vidaillac (d'origina Francesa e Occitana), dispausa d'una revista dins la quala es mencionat lo nom del Racing Club de França, l'un dels mai grand club omnisport francés, d'ara enlà essencialament célébre per son rugbi. Los ligams entre las doas equipas demòran a l'ora d'ara pro solidas.

Racing qu'ei un deus 5 Grans del fotbòl argentin. Tanben es appelat de cop en cop en castillan "el primer grande" o lo primier gran.

center|750px|
Invaliditat

L**'invaliditat** o l**'infirmitat** es una restriccion per desvolopar mai d'una activitat provocada per la deficiéncia o limitacion de las foncions fisica o mentala. Significa, doncas, un desavantatge sus las autras personas.

## Incapacitat mentala
### Critèris d'identificacion
La consideracion d'invaliditat intellectuala requerís de la coexisténcia de tres critèris: 
* Un nivèl d'intelligéncia inferior a la mejana; la concepcion d'intelligéncia es la prepausada per Gardner, que parla d'una estructura multipla amb de sistèmas cerebrals semiautonòms, que pòdon interactuar enter els-meteisses; se considèra d'invaliditat se lo coeficient d'intelligéncia es mendre que 70 e se se produtz un problèma adaptatiu. 
* La preséncia de dificultats en doas o mai abiletats adaptativas, en referéncia a l'eficàcia de las personas per s'adaptar e satisfar lors besonhs. 
* Lor manifestacion abans los 18 ans: correntament una invaliditat intellectuala significativa es detectada pendent la mainadesa.

### Causas
Se tròba de factors genetics, coma lo sindròm de Down, d'errors ereditàrias del metabolisme, coma la fenilcetonúria, d'alteracions del desvolopament embrionari, de problèmas perinatals, restacats al moment de la jasilha, de malautiás infantilas, de deficits ambientals, cognitius, personals e socials.
Província de Santa Cruz (Argentina)

**Santa Cruz** qu'ei ua província argentina delimitada a l'est per ua longa termièra andina dab Chile, au nòrd per la província argentina de Chubut e a l'oest per l'Ocean Atlantic. Que he partida de Patagònia.
Òm i pòt observar glacièrs (notament dens lo Parc Nacionau Los Glaciares), lacs e pics andins com, per exemple, lo Chaltén.
Província de Corrientes

La **Província de Corrientes** que he partida de la region situada enter los flumis Uruguai e Paranà e aperada per aquesta rason *Mesopotamia [[argentina]]*. Qu'ei entornejada per la Província de Entre Ríos au sud, las Províncias de Santa Fe e Chaco a l'oest, la província de Misiones au nòrd-oest, lo Paraguai au nòrd, e que partatja dab Brasil lo riu Uruguai.
Maria Antònia Salvà

thumb|250px|Monument que fa omenatge a Maria Antònia Salvà a Llucmajor
**Maria Antònia Salvà i Ripoll** (Palma, 4 de novembre de 1869 – Llucmajor, 29 de genièr de 1958) foguèt una poetessa e traductritz malhorquina. Es considerada coma la primièra poetessa modèrna en lenga catalana e foguèt una figura màger de la Renaixença a las Balearas. Son fraire, Antoni Salvà i Ripoll, foguèt un politician e avocat de las islas, qu'aguèt tanben un ròtle important per la preséncia sociala e culturala del catalan.

Es importanta dins l'occitanisme qu'ajudèt a la divulgacion de la literatura occitana dins los Païses Catalans. Aital tradusiguèt doas òbras de Frederic Mistral en catalan malhorquin: *[[Leis isclas d'aur]]* (*Les illes d'or*) e *[[Mirèlha]]* (*Mireia*). 

## Biografia
Maria Antònia Salvà nasquèt en 1869 dins la capitala de las Islas Balearas, Palma, al sen d'una familha de proprietaris rurals amonedats.
Tresena e darrièra enfant de l'avocat Francesc Salvà de sa Llapassa i Salvà e de Maria Josepa Ripoll i Palou, coneguèt pas gaire sa maire, que se moriguèt quand aviá pas que qualques meses. Foguèt mandada alara a las proprietats familialas de Llucmajor ont foguèt abalida per sas tantas fins a l'edat de 6 ans. Foguèt en aquel temps que tornèt viure a Palma amb son paire.

Foguèt discipola del poeta balear Miquel Costa i Llobera. Granda admiradora de l'òbra del poèta catalan Jacint Verdaguer, foguèt gràcias a una traduccion qu'aqueste faguèt de *[[Nèrta]]* que la jove escrivana s'interessèt als escriches de Frederic Mistral.

## Òbras
* *Jocs de nins* (1903)
* *Poesies* (1910)
* *Espigues en flor* (1926)
* *El retorn* (1934)
* *Llepolies i joguines* (1946)
* *Cel d'horabaixa* (1948)
* *Lluneta del pagès* (1952)
* *Entre el record i l'enyorança* (1955)

## Ligams extèrnes
*Maria Antònia Salvà 
*Maria Antònia Salvà: A Jaume III Rei de Mallorca
Província de Tèrra deu Huec, Antartida e Islas de l'Atlantic Sud

La **província de Tèrra deu Huec, Antartida e Islas de l'Atlantic Sud** (var. **Província de Tèrra del Fuòc, Antartida e Illas de l'Atlantic Sud‎**) qu'ei la província mei recenta e mei austrau d'Argentina.
200px|left|thumb|Ushuaia
La Republica Argentina que i exerceish un contaròlle exclusiu e efectiu pas sonque suber la Tèrra deu Huec, estant que las islas e son devath lo contaròlle efectiu deu Reiaume Unit e que la porcion d'Antartida revindicada per Argentina qu'ei sancerament revindicada peu Reiaume Unit e parciaument revindicada per Chile.

200px|left|thumb|Far ''Les Éclairueur'', prep d'Ushuaia
Las Islas Malvinas que hèn partida de las islas oficiaument administradas per aquesta província a maugrat que lo lor darrèr governador argentin, Luis Vernet, e n'aja estat horabandit per l'invasion britanica de 1833.

Tà çò qui ei deus territòris antartics, Argentina (com un sarròt d'autas nacions) qu'i possedeish basas militaras e scientificas mes las negociacions de sobeiranetat que son geladas per un tractat internacionau per mantuas annadas.
Piranshahr

**Piranshar** (en persan:پیرانشهر , en curd:پیرانشار , *Piranshar*) es una vila situada dins la província d'Azerbaitjan de l'oèst al nord-oèst d'Iran. Lo nom persan significa la "vila de Piran" e sembla que siaga derivat del nom de la tribú curda *Piran*. 
La vila es situada a l'oèst del Lac d'Orumieh a una altitud d'aperaquí 1300&nbsp;m.

## Ligams extèrnes
https://web.archive.org/web/20120305150240/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-1904&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=1npan
Huayna Picchu

250px|right|thumb|Construccions incas a la cima de la montanha

**Huayna Picchu** (quíchoa **Wayna Pikchu**) es una montanha (amb una altitud de 2667 m) que fa partida del massís de Salcantay, prèp de Cusco, Peró.

Es coneguda principalament per èsser la tela de fons de la majoritat de las fotografias panoramicas de las roïnas incas de Machu Picchu. Çaquelà, Huayna Picchu albèrga tanben d'importants vestigis arqueologics en relacion amb lo famós complèxe inca.
Pachacuti

thumb|250px|Pachacuti dessenhat per Guaman Poma

**Pachacuti**, o **Pachacutec**, en quíchoa *Pacha Kutiq* (aquel que càmbia la Tèrra) (Cusco, 1400? - 1471) foguèt lo noven Sapa Inca e primièr emperaire inca, entre las annadas 1438 e 1471.

Segon la dinastía Hanan Cusco foguèt lo quatren governador, e lo fondador de l'Empèri Inca . Personatge notable del mond nòvel: arquitècte, visionari, politic, administrator, guerrièr.
Docetisme

Lo **docetisme** es una eretgia apareguda al sègle I que son nom ven de la raiç grèga δοκέω *dokéō*, que significa 'semblar o li semblar a un'. Es una doctrina crestiana apareguda a la fin del primièr sègle de l'èra crestiana que afirmava que Jèsus aviá pas sofrit pendent la crucifixion, pr'amor que son còrs èra solament aparent e non pas real; Joan vòl negligir aquesta idèa en escrivent sa primièra letra (1 Jn 1:1); Basilides, lo filosòf gnostic afirmèt, per fin d'explicar lo desplaçament de la crotz, que Simon de Cirene foguèt la persona que la carguèt e non pas Jèsus. L'eretgia, enrasigada dins l'influéncia platonica, afirma que las idèas son las solas realitats e que nòstre mond es solament un rebat o un imatge, e se basa sus l'idèa generalizada a aquela epòca, que la matèria èra corruptibla o corrompuda, o a la manièra dels grècs, *lo còrs es la prison de l'esperit*. La doctrina docetica, enrasigada tanben dins lo dualisme gnostic, devesissiá totalament los concèptes de còrs e esperit, en atribuissent tot çò temporal, illusòri e corromput al primièr, e tot çò etèrne, real e perfècte al segond; per aquò, sosteniá que lo còrs de Jèsus foguèt pas que una illusion e que sa crucifixion aguèt tanpauc luòc coma autra senon coma sola aparéncia. L'Islam garda tanben aquel punt de vista e sosten que lo còrs del profèta Isa (nom islamic de Jèsus) foguèt crucificat coma una illusion. Aquela eretgia nèga o escafa Jèsus coma figura umana e coma filh carnal de Dieu, e per consequéncia elimina lo sacrifici del Messias del catolicisme.
Aguas Calientes

right|240px|thumb|Aguas Calientes vista dempuèi la rota que mena a Machu Picchu
right|240px|thumb|Plaça d'armas d'Aguas Calientes

**Aguas Calientes** es un vilatge de Peró situat près del site inca de Machu Picchu. Sa fondacion data de 1928 quand foguèt construida la linha de camin de fèrre entre Cusco e Santa Ana. 

Per sa localizacion geografica (a 30 minutas en autobus de Machu Picchu) es lo luòc ont arriban en trin dempuèi Cuzco los que vòlon visitar las roïnas de Machu Picchu.

Demest sas atraccions toristicas mai importantas se trapan los banhs termals situats a 800 m del vilatge e reputats per aver de proprietats terapeuticas.

## Ligams extèrnes
* Aguas Calientes sus la pagina oficiala de Cusco
* Pagina oficiala d'Aguas Calientes
Joanda

## Biografia
Sortit de Lengadòc, es plan naturalament en occitan que **Joanda** a causit de compausar e d’exprimir sos sentits. Per aquò far, mescla los instruments contemporanèus amb los instruments mai tradicionals occitans coma la viòla de ròda, la bodega (de la montanha negra), lo saltèri, las flaütas…

**Joanda** precisa : « La Nòva cançon occitana nasquèt pel plan de Larzac dins las annadas 70, entre Erau e Avairon. Èri en agost de 2003 per aquel quite planòl. Aquí que 30 ans aperabans, ausissiam clantir sus aquela tèrra seca los acòrdis de guitarra d’aqueles que cantavan lo País. Aqueles artistas m’an legada aquesta set de libertat que retrobam dins mas paraulas. Dins caduna de mas cançons o gaireben, tròbi aquí la fòrça de l’inspiracion que me buta per cantar en occitan la libertat, l’apetís, l’enveja. Lor devi ma desirança prigonda de crear. »

A l’ostal, la musica vira dins cada membre e dins cada estil : musica classica, pòp, ròc e mai… es a l’edat de 18 ans que descobrís dins un armari de l’ostal una guitarra que « lo paire aviá crompada per la maire » e comença sas primièiras nòtas amb aquesta guitarra que ven d’un artesan guitarrièr.

Desempuèi d’annadas, **Joanda** se voda per sa lenga de còr qu’es l’occitan. L’ensenha e s’investís dins un fum d’autras activitats ligadas a l’occitan : organizacion de manifestacions culturalas e concèrts, conferéncias, mesa en plaça d’associacions, participacion a d’unes filmes e creacion de DVD, creacion e animacion d’una ràdio, redactor dins d’unes jornals e revistas, presentator tv…

D’un autre latz, **Joanda** a l’enveja de compausar sas cançons. Es en 2008 que decidís de registrar l’album **Register**. Dintra en estudiò a l’Ostal a Besièrs-Servian, al Poligòn a Tolosa-Blanhac e al Petit Boun a Cazèras-St Miquèl. l’album Register es una collaboration realizada amb Brunò Mylonas, conescut dins lo mitan musical per son trabalh amb d’artistas coma Vanessa Paradis, Michel Berger, Marc Lavoine e mai Yannick Noah. 
En 2012-2013, Joanda dintra en estudio per registrat son album nòu titolat **Entre 2 Mondes**. Joanda registrat amb Brunò Mylonas, Erick Benzi (Khaled, Cheb Mami) e Laurenç Guéneau (Sinsémilia, Souad Massi). L'album es sortit al mès de mai de 2013. 

**Joanda** es tanben professor d'occitan e un dei sòcis fondators dau MEd'Òc e de Gardarem la Tèrra.

## Concèrts
**Joanda** a fach, amb son gròp, mai d'un concèrt per de festenals occitans e europèus coma Estivada, Total Festum, Festa d'Òchttp://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music...) e dins de salas nacionalas. 
Per la sortida del album Entre 2 mondes, **Joanda** a realizat una virada en Europa del Sud (Virada de Mediterranèa) : Portugal, Espanha, Sicila, Italia...

## Discografia
* *Register* (2009)
* *Entre 2 Mondes* (2013)

## Ligams
* Sit oficial
* Concèrt pendent la Fèsta d'Oc de Besièrs

## Nòtas e referéncias
Donatisme

Lo **Donatisme** foguèt un movement religiós o eretgia crestiana nascuda al sègle IV en reaccion davant la relaxacion de las costumas dels fidèls. Començat per Donat, evesque de Cartage, al nòrd d'Africa, assegurava que sonque los prèires de vida exemplara podián administrar los sagraments, per exemple, la conversion del pan e del vin en lo còs e en la sang de Jèsus Crist (eucaristia), e que los pecaires podián pas èsser membres de la Glèisa. Atal, Donat afirmava que totes los ministres suspèctes de traïson a la fe pendent las persecucions per l'emperaire roman Dioclecian, ont s'obliguèt los crestians entre abjurar o de renegar de lor religion e causir lo martiri, èran indignes d'impartir los sagraments. Lo Donatisme foguèt refusat per la Glèisa Catolica, que reafirmèt la doctrina de l'objectivitat dels sagraments, doncas, l'idèa qu'après transmesa la potestat sacerdotala a un òme mejançant lo sagrament de l'Òrdre Sagrat, totes los sagraments qu'aquel administre son per d'intercession divina plenament valids, independentament de l'integritat morala del clèrgue. Aquela doctrina foguèt condemnada sens succès al Concili d'Arle en 314, puèi sevèrament condemnada per sant Agustin, que demandèt la pena de mòrt pels donatistas en los qualificar d'apostatas. Lo movement subrevisquèt fins a l'invasion musulmana] del sègle VII.
Rosa Russo Iervolino

**Rosa Russo Iervolino** (Nàpols, 17 de setembre de 1936) es una femna politica italiana. Foguèt consolessa de la vila de Nàpols de 2001 a 2011. Es sòcia del Partito Democratico.
Romano Prodi

**Romano Prodi** (nascut lo 9 d'agost de 1939 a Scandiano, Reggio d'Emília, Itàlia) es un òme politic italian. Foguèt dos còps President del Conselh (lo primièr Ministre) de la Republica Italiana: de 1996 a 1998, e de 2006 a mai de 2008. Foguèt tanben President de la Comission Europèa de 1999 a 2004.

## Liames extèrnes

* Sit oficiau
Glòbe (joguet)

Un **glòbe** es una mena de sac o recipient de material flexible, de forma mai o mens esferica e plen de gas, utilizat sovent coma joguet pels mainatges. Servís tanben de decoracion per d'aniversaris e d'autras fèstas juvenilas. Los glòbes constituisson tanben un bon supòrt publicitari pr'amor que se pòdon serigrafiar en colors variadas per d'eveniments o marcas comercialas. Los glòbes modèrnes se fabrican amb de materials coma la goma, lo latex o lo nilon, e pòdon adoptar de formas variadas que se manifèstan quand son conflats. Lo glòbe pòt basicament s'emplir amb d'aire o amb d'èli e, dins aquest cas, fa mestièr d'utilizar un conflador determinat. Aqueles darrièrs son los favorits dels mainatges pr'amor que s'enairan e se pòdon atal portar amb una còrda o los daissar anar o los daissar flotejar sus lo tech d'una abitacion. Los glòbes se comercializan per unitats o en borses. Lor modalitat espompida, es distribuida per de vendeires de carrièra. 

## Autres emplecs dels glòbes
Per lor color e espectacularitat, los glòbes s'utilizan dins d'eveniments coma concèrts, fèstas, fièras e inauguracions o espòrts, en los desliurant de manièra massissa dempuèi la tèrra o largats al public dempuèi amont o mejançant explosions amb de desliurança de *confeti* o d'autres elements. 
Los glòbes fan tanben partida de representacions de carrièra o de circ. Los modèls tubulars s'utilizan per crear de figuras divèrsas. Los artistas combinan las colors e forman de cans, espasas, chapèls..., que dònan après al public. 
Un jòc popular demest los mainatges consistís d'emplir los glòbes d'aiga e de los lançar entre els-meteisses. L'abiletat consistís a esquivar los missils mandats pels companhs.

## Istòria
Los primièrs glòbes èran fachs de vessiga animala. Lo glòbe modèrne foguèt inventat per Michael Faraday al començament del sègle XIX, mas la produccion en massa se produsiguèt pas fins a l'annada de 1930.
Champanhac la Noalha

**Champanhac la Noalha** (*Champagnac-la-Noaille* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

Sos abitants s'apelan los Champanhacs.

## Geografia

## Toponimia
* **Champanhac** ven del nom latin d'òme *Campanius*, emb lo sufixe *-acum* , latinizacion del sufixe gallés *-aco(n)*. Champanhac èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre *Campanius*. 
* **La Noalha** deriva de *novalia*, «tèrras èrmas desboigadas i a pas gaire».
* *Miginiac* (nom francés)

## Istòria
* En 1793, la comuna èra del canton de Clergós, suprimit en 1801; passet alaidonc au canton d'Aus Gletons . 

## Administracion

* A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra del canton d'Aus Gletons, i demorèt.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants.
## Luecs e monuments

## Intercomunalitat
* Siti de la comunautat de comunas Ventadorn (en francés)

## Liams externes
* Siti d'un abitant de Champanhac la Noalha (en francés)

## Nòtas
Julio Sosa

**Julio Sosa** (Las Piedras, Canelones, Uruguai, lo 2 de heurèr de 1926 - Buenos Aires, lo 26 de noveme de 1964) que ho un deus cantaires mei famós de l'istòria deu tango. Qu'èra uruguaian de neishença mes que he la soa carrièra artistica en Argentina on e ho chafrat *el Varón del tango* ("lo Sénher deu tango" en castelhan).

Qu'èra vadut dens ua familha prauba ; lo son pair, Luciano Sosa qu'èra *peón* (qu'ei a díser "vailet") e la soa mair, Ana María Venturini, lavadora. Que's maridé ua purmèra vegada a l'edat de 16 ans dab Aída Acosta ; que separoren dus ans arron. Lo praubèr que l'obliguè a practicar plusors mestièrs. Que comencè a cantar en 1947 en Uruguai dab l'orquèstra Carlos Gilardoni puish que trauquè l'arriu de la Plata entà intallà's a Buenos Aires on comencè la soa grana carrièra e on enregistrè lo son purmèr disc titolat justament *El Varón del Tango*.

En 1958 ue's tornè maridar dab Nora Edith Ulfeldt entà divorciar chic arron per víver dab Susana "Beba" Merighi.

En 1960 qu'escrivó los son libe *Dos Horas antes del alba* (en occitan : "Duas oras abans l'auba").

Sosa qui aimava hèra las autòs qu'avèva avut quauques accidents de circulacion e que's morí justament a Buenos Aires dens un accident de veitura aus 38 ans.

## Tangos famós interpretats per Julio Sosa

* *Justo el 31* (1953)
* *Bien bohemio* (1953)
* *Mala suerte* (1953)
* *¡Quién hubiera dicho!* (1955)
* *Abuelito* (1955)
* *Padrino Pelao* (1955)
* *Cambalache* (1955)
* *Seis Años* (1960)
* *La Cumparsita (por qué canto así)* (1961)
* *Rencor* (1961)
* *María* (1962)
* *Tarde* (1962)
* *En esta tarde gris* (1963)
* *Nada* (1963)
* *Nunca tuvo novio* (1963)
* *Qué me van a hablar de amor* (1963)
* *Guapo y varón* (1964)
* *El firulete* (1964)
Vicereiautat de l'Arriu de la Plata

La **Vicereiautat de l'arriu de la Plata** (en castelhan *Virreinato del Río de la Plata* e, en castelhan de l'epòca, *Virreynato del Río de la Plata*) qu'èra ua anciana division administrativa creada en 1776 peu rei d'Espanha Carles III dens lo sud de las soas colonias americanas en bèth i amassar Buenos Aires, Paraguai, Tucumán, Potosí, Santa Cruz de la Sierra, Charcas (Haut Peró) e Cuyo (un vast territòri partatjat uei lo dia peus estats d'Argentina, Brasil, Bolívia, Paraguai, Chile e Uruguai. La soa existéncia que s'acabè dab l'independència de las colonias qui èran sosmesas a la soa autoritat.
Angela Merkel

**Angela Dorothea Merkel** [] nascuda **Kasner** (Amborg, 17 de julhet de 1954) es la cancelièra federala de la Republica Federala d'Alemanha del 22 de novembre de 2005 al 8 de decembre de 2021. Es sòcia de la CDU, partit alemand de la drecha crestiana.
Estereoquimia

L**'estereoquimia** qu'ei ua branca de la quimia qui s'interèssa a la disposicion dens l'espaci de las moleculas quimicas e mei que mei a las moleculas quiraus (moleculas qui, com las duas mans, be semblan parièras mes que shens estar brica superpausablas).

Se l'estereoquimia que tanha ambz la quimia minerau e la quimia organica, la grana majoritat deus compausats estudiats per aquesta disciplina que son moleculas organicas ; la rason que n'ei en purmèr la complexitat qui pòt anar hèra luenh deus compausats organics e, sustot lo hèit que sian bastits dab atòms de carbòni tetravalents e qui poden formar un tetraèdre ligat dab quate grops quimics diferents en formar atau un carbòni quirau. Duas moleculas dab aus mens un carbòni quirau que poden aver la medisha composicion, ua estructura hèra pròcha mes totun non pas poder estar superpausadas (e, atau, aver proprietats fisicas, quimicas o biologicas diferentas).

La formula bruta e la formula desenvolopada d'ua molecula non son pas brica sufisentas entà representar la forma e donc d'ua molecula quimica. Pas sonque la representacion dita representacion de Cram o ua projeccion de Fischer be permeten de visualizar l'arrengament dens l'espaci deus diferents grops d'un carbòni quirau.

Istoricament l'estudi de l'estereoquimia que debutè en 1849 quan Louis Pasteur e descrobí que creats sau gessit de l'acid tartric qu'avèvan la proprietat de desviar la lutz polarizada mentre que d'autes non pas. Aquesta proprietat diferenta de duas moleculas de medisha composicion que ho aperada isomeria optica. En 1874, Jacobus Henricus van't Hoff e Joseph Achille Le Bel que descrobín qu'aquesta proprietat qu'èra devuda a la preséncia d'un carbòni quirau.
Isomeria

L**'isomeria** (deu grèc *iso*,  e *meros*, ) qu'ei la proprietat de duas moleculas quimicas qui an ua medisha formula bruta (qu'ei a díser que's compausan deus medish elements dens las medishas quantitats) mes qui son totun diferentas, sia per'mor de pas ostender los medish grops quimics (que's parla alavetz d'isomeria de composicion) o per'mor que quitament en avent los medish grops quimics mes pas au medish lòc sus la molecula (que's parla alavetz d'isomeria de posicion).

Duas moleculas qui partatjan ua mena d'isomeria enter eras que son aperadas isomèrs.

En solucion, quauques moleculas que poden passar d'ua forma isomerica a ua auta; aqueth fenomèn que s'apera la tautomeria.

## Isomeria de composicion

## Isomeria de posicion

## Tautomeria
Formula quimica

La **formula quimica** d'ua molecula organica o minerau qu'ei la soa composicion en elements e la loa quantitat. Los elements que son mentavuts dens l'òrdi alfabetic a despart deu carbòni e de l'idrogèn qui son hicats a la debuta de la formula.

La formula quimica non dar pas sonque la composicion elementària de la molecula, shens ne precisar la natura deus son grops quimics ni tanpòc la loa localizacion dens la molecula. Aquò que vòu díser que duas moleculas diferentas (o mei) que poden aver la medisha formula quimica e que son alavetz aperadas .

## Exemples de formulas quimicas

* La famosa formula quimica de l'aiga qu'ei H2O, çò qui vòu de segur díser qu'ei compausada de dus atòms d'idrogèn e d'un d'oxigèn.
* Lo butan e l'isobutan, dus isomèrs, qu'an donc la medisha formula quimica : C4H10 mes la loas formulas semidesenvolopadas que nse muisha que son en vertat duas moleculas diferentas:
Representacion de Cram

La **representacion de Cram**, dita deu **canton volant** (de l'anglés *flying edge*) qu'ei un biais de representar au mens un atòm d'ua molecula en tres dimensions en bèth simbolizar l'adobament dens l'espaci deus sons ligams dab d'autes atòms.

Lo principi de la representacion de Cram qu'ei de simbolizar au meian de duas linhas simplas dus deu quates ligams (lo qui son suu plan de la huelha o de la paja) ; los dus autes ligams que sorteishen donc virtuaument d'aqueth plan, un en davant (aqueth ligam qu'ei alavetz simbolizat per ua linha plea en perspectiva hueitiva) e l'aute en darrèr (egaument representat en perspectiva mes per ua linha hueitiva puntilhada).

Qu'ei mei que mei emplegada entà representar la disposicion deus quate ligams en forma de tetraèdre d'un carbòni de quate ligams. Quan los quate grops quimics ligats au carbòni be son tot diferents, lo carbòni qu'ei dit assimetric e pas sonque la representacion deu canton volant be permet de tradúser correctament suu plan l'estructura geometrica de la molecula e diferenciar atau dus estereoisomèrs. Qu'ei donc de grana importància en estereoquimia.
Projeccion de Fischer

La **projeccion de Fischer** qu'ei un biais de simbolizar e de tradúser suber las duas dimensions deu paper o deu frineston de l'ordinator l'estructura tridimensionau d'ua molecula e atau de la diferéncia deus sons estereoisomèrs. Qu'ei utilizada en quimia organica e mei que mei en bioquimia dens l'estudi de las òsas qui son cadenas de carbònis ligadas dab atòms d'oxigèn e d'idrogèn.

## Principi

*La molecula representada qu'ei orientada dab lo son carbòni lo mei oxidat (notat C1 en quimia) hicat en haut.
*La cadena de carbònis (autament dit los ligams carbòni-carbòni) qu'ei simbolizada per ua linha verticau.
*Los autes ligams que son marcats orizontaument* Los atòms de carbòni non son pas escrivuts puish qu'ei evident que's troban au center deus ligams que partajan dab los autes grops quimics ; dit d'un aute biais, los atòms de carbòni que's troban au center de la crotz formada per la loa cadena e los lors ligams dab los autes grops quimics.

Com un carbòni ligat dab quate grops quimics qu'ei tetravalent e situat au mitan d'un tetraèdre, la molecula atau representada b'ei de segur pas plana mes, au contra en volum: los ligams orizontaus que son en vertat orientats en davant de la paja (o deu frineston de l'ordinator) mentre qui los ligams orizontaus que son orientats en darrèr (en bèth formar un arc, puish que cadun qu'ei orientat en darrèr).
Milton Friedman

**Milton Friedman** (Nòva York, 31 de julhet de 1912 - San Francisco, 16 de novembre de 2006) foguèt un economista american. Es considerat coma un dels economistas mai influents del sègle XX. Aqueste defensor ferotge del liberalisme recebèt lo Prèmi Nobel d'Economia en 1976 per sos escriches a prepaus de "l'analisi de la consomacion, l'istòria monetària e la demostracion de la complexitat de las politicas d'estabilizacion". Foguèt a l'origina del corrent monetarista e subretot lo fondador de l'Escòla de Chicago.
MEd'Òc

Lo **MEDÒC** o **MEd'Òc** o **Movement Estudiant d'Occitània** es una associacion estudianta de lei 1901, creada en 1999 a Montpelhièr. Ara es presenta dins la majoritat dei vilas universitàrias d'Occitània: Bordèu, Limòtges, Niça, Pau e Tolosa.

L'associacion a per objectiu de desvolopar e promòure la lenga e la cultura Occitana en l'universitat e fòra, a travèrs d'activitats culturalas, esportivas, e artisticas popularas.

## Liame extèrne

* Sit oficiau
Urèa

L**'urèa** qu'ei un produt quimic organic compausat d'atòms de carbòni, d'oxigèn, d'azòt e d'idrogèn. Istoricament que ho descobert en 1773 peu quimista francés Hilaire Rouelle e sintetizat artificiaument en 1828 peu quimista aleman Friedrich Wöhler, eb bèth vàder atau lo purmèr compausat quimic qui l'òmi be'n mestresé la soa sintèsi.

:none|380px

Qu'ei presenta dens l'urina deus mamifèrs e tanben dens la deus ausèths e qu'ei emplegada, enter autas foncions, com fertilizant.
Friolan

Lo **friolan** o **friolés** (autonim: *furlan* ) es una lenga romanica de la familha indoeuropèa. Se parla dins la region istorica de Friol (en friolan *Friûl*), que coïncidís aperaquí amb a la region administrativa de Friol-Venècia Júlia (vèrs las vilas d'Udine, Pordenone e Gorizia).

Amb lo ladin e lo romanch, es classat dins lo grop retoromanic.

Un poèta conegut es lo cineasta Pieri Pauli Pasolini, qu’una causida de sos poèmas foguèt traducha en occitan per Pèire Bèc.

## Bibliografia
* Paola Benincà, Laura Vanelli, *Linguistica friulana*, Unipress, Padova, 2005.
* Franc Fari (ed.), *Manuâl di lenghistiche furlane*, Forum, Udine, 2005.
* Giuseppe Francescato, *Dialettologia friulana*, Società Filologica Friulana, Udine,1966.
* Giovanni Frau, *I dialetti del Friuli*, Società Filologica Friulana, Udine, 1984.
* Sabine Heinemann, *Studi di linguistica friulana*, Società Filologica Friulana, Udine, 2007.
* Carla Marcato, *Friuli-Venezia Giulia*, Laterza, Roma - Bari, 2001.
* Piera Rizzolati, *Elementi di linguistica friulana*, Società Filologica Friulana, Udine, 1981.
* Paolo Roseano, *[http://prosodia.upf.edu/home/arxiu/publicacions/roseano/CeFastu_007_034_Roseano.pdf La pronuncia del friulano standard: proposte, problemi, prospettive]*, Ce Fastu?, LXXXVI (2010), n. 1, p. 7-34. 
* Paolo Roseano, *[http://paoloroseano.weebly.com/uploads/4/3/6/3/43633727/roseano_dialetti_friulano.pdf Suddivisione dialettale del friulano]*. In: S. Heinemann, L. Melchior (eds.), Manuale di linguistica friulana. De Gruyter Mouton, Berlin, 2015, pp. 155-186.
* Federico Vicario (ed.), *Lezioni di lingua e cultura friulana*, Società Filologica Friulana, Udine, 2005.
* Federico Vicario, *Lezioni di linguistica friulana*, Forum, Udine, 2005.

## Referéncias
Michel Polnareff

**Michel Polnareff** (n. 3 de julhet 1944 de Nerac) ei un cantaire, guitarrista e un pianista francés.
Comencèt la carrèra en 1965 dab *La poupée qui fait non* e *Love me please love me*. En 1968 son album *Le Bal des Laze* sorteish dab las famosas cançons *Le Roi des fourmis*, *Le Bal des Laze*  e *Y'a qu'un ch'veu*. Son tresau album *Polnareff's* sorteish en 1971.

Michel Polnareff quitèt França endeus Estats Units en 1973 après 3 albums estudiò e 1 album live. Lai viscot dinc a 1981 e sortigot 3 albums:*Bulles* en 1981, *Incognito* en 1985 e *Kâma-Sutrâ* en 1990.

## Discografia
*1966 : Love me please love me 
*1968 : Le Bal des Laze 
*1971 : Polnareff's 
*1972 : Polnarévolution (live) 
*1974 : Michel Polnareff 
*1975 : Fame à la mode 
*1978 : Coucou me revoilou 
*1981 : Bulles 
*1982 : Show télé 82/Public ("live") 
*1985 : Incognito 
*1990 : Kâmâ Sutrâ 
*1996 : Live at the Roxy (live) 
*2007 : Ze tour 2007 (live) 

## Ligams extèrnes
*Sit Oficial
Harry Potter

**Harry Potter** es une seria de sèt libres escrits per J.K. Rowling que conta las aventuras del jove masc Harry Potter. Dempuèi la publicacion del primièr libre en 1997, la seria a agut un succès mondial, e an paregut d'adaptacions en filmes, en jòcs video e plan d'autres products derivats.

La seria a conegut un succès immense tanplan demest los joves que los adultes. Al mes de genièr de 2016, s'èran venduts dins lo monde mai de 450 000 mila exemplaris tradusits dins gaireben 75 lengas. Aquel succès a permés a l'autora J.K. Rowling, de devenir la femna mai rica de Grand Bretanha.

Los libres : 

1- Harry Potter e la Pèira Filosofau (*Harry Potter and the Philosopher's Stone*) (1997)

2- Harry Potter e la Crampa deus Secrets (*Harry Potter and the Chamber of Secrets*) (1998)

3- Harry Potter e lo Presonièr d'Azkaban (*Harry Potter and the Prisoner of Azkaban*) (1999)

4- Harry Potter e la Copa de Fuòc (*Harry Potter and the Goblet of Fire*) (2000)

5- Harry Potter e l'Òrdre del Fènix (*Harry Potter and the Order of the Phoenix*) (2003)

6- Harry Potter e lo Prince del Sang Gastat (*Harry Potter and the Half-Blood Prince*) (2005)

7- Harry Potter e las relíquias de la Mòrt (*Harry Potter and the Deathly Hallows*) (2007)
Ernst Otto Fischer

**Ernst Otto Fischer** (n. en 1918, m.2007) foguèt un quimista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1973.
Chechèn

Lo **chechèn** es la lenga pròpria de Chechenia (país del nòrd de Caucàs, dins la Federacion de Russia), parlada per mai d'un milion de personas. Fa partida de la familha de lengas nòrd-caucasencas e s'escriu amb l'alfabet cirillic (segon l'estat rus) o amb l'alfabet latin (segon un assai de 1925, unificat amb l'ingosh en 1934, mas abolit en 1938, o segon un assai del govèrn secessionista chechèn en 1992). A un sistèma fonologic fòrça complèxe inclusent una seissantena de fonèmas segon los dialèctes.

## Classificacion
Lo chechèn es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst, ont forma lo grop nakh amb l'ingosh e lo bats.
Santiago Ramón y Cajal

**Santiago Ramón y Cajal** (Petilla de Aragón, Navarra, lo 1 de mai de 1852 - Madrid, lo 17 d'octobre de 1934) que ho un mètge e un istologista navarrés, d'identitat aragonesa, qui realizè estudis suber las neurònas qui hon fondators per la neurologia e qui'u való l'autrejament de Prèmi Nobel.

## Biografia
Vadut en Navarra, que creishó dens divèrsas vilas d'Aragon per'mor deus son pair qui èra mètge e qui's mudè mantuns còps. Mainatge e adolescent, Santiago Ramón y Cajal que muishé ua grana disposicion peu dessenh e per las activitats fisicas. Qu'anè a l'escòla en çò deus jesuistas puish qu'estudiè la medecina e qu'arrecebó lo títol de mètge a Saragossa en 1870, annada qui avó tanben de servir dens l'armada, en purmèr en Espanha durant las guèrras carlistas puish que ho mandat a Cuba en plea Guèrra deus Dètz Ans on avó de tribalhar com mètge dens la region de Camagüey dens condicions hèra insalubras e, en 1875, que tornè en Espanha malaut deu paludisme.

Qu'ei aquesta annada qui comencè los sons estudis doctoraus e la recèrca. Qu'avó ua cadièra d'istologia a Madrid en 1879 que ho nomat director deu Musèu d'Anatomia de Saragossa e que's maridè dab Silveria Fañanás García dab qui avore sèt mainatges.

Qu'arrecebó d'autas cadièras a Valéncia puish a Barcelona e, en 1888, qu'establí la *doctrina de la neuròna* qui explica que's tracta de cellulas qui poden transméter impulsions nerviosas electricas. Enter 1897 e 1904 que combiné los sons talents de dessenaire e d'itologista entà publicar *Histología del sistema nervioso del hombre y de los vertebrados* ("Istologia deu sistema nerviós de l'òmi e deus vertebrats").

Que partatgè lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina dab l'istologista italian Camillo Golgi, inventor de la coloracion argentica qui permetó a Ramón y Cajal d'observar e de dessenhar las neurònas.
Carlos Fuentes

**Carlos Fuentes Macías** (Ciutat de Panamà, 11 de novembre de 1928 – 15 de mai de 2012) es un dels escrivan mexicans mai famoses internacionalament. Recebèt lo prèmi Cervantes en 1987.

## Bibliografia

### Romans
* *[[La región más transparente]]* (1958)
* *Las buenas conciencias* (1959)
* *La muerte de Artemio Cruz* (1962)
* *Zona Sagrada* (1967)
* *Cambio de piel* (1967)
* *Cumpleaños* (1969)
* *Terra Nostra* (1975)
* *La cabeza de la hidra* (1978)
* *Una familia lejana* (1980)
* *Gringo Viejo* (1985)
* *Cristóbal Nonato* (1987)
* *Constancia y otras novelas para vírgenes* (1990)
* *La campaña* (1990)
* *El espejo enterrado* (1992)
* *El naranjo o los círculos del tiempo* (1993)
* *Diana o la cazadora solitaria* (1996)
* *La Frontera de Cristal* (1997)
* *Los años con Laura Díaz* (1999)
* *Instinto de Inez* (2001)
* *La Silla del Águila* (2003)
* *Todas las familias felices* (2006)

### Contes e racontes
* *Los días enmascarados* (1954)
* *Aura* (1962)
* *Cantar de ciegos* (1964)
* *Chac Mool y otros cuentos* (1973)
(1981)
* *La frontera de cristal* (1995)
* *Inquieta compañía* (2004)
* *Las Dos Elenas*

### Ensages
* *La nueva novela hispanoamericana* (1969)
* *El mundo de José Luis Cuevas* (1969)
* *Casa con dos puertas* (1970)
* *Tiempo mexicano* (1971)
* *[[Miguel de Cervantes|Cervantes]] o la crítica de la lectura* (1976)
* 
* *El espejo enterrado* (1992)
* *Geografía de la novela* (1993)
* *Nuevo tiempo mexicano* (1995)
* *Retratos en el tiempo*, junto con Carlos Fuentes Lemus (2000)
* *Los cinco soles de México* (2000)
* *En esto creo* (2002)
* *Contra Bush* (2004)
* *Los 68* (2005)

### Teatre
* *Todos los gatos son pardos* (1970)
* *El tuerto es rey* (1970)
* *Los reinos originarios* (1971)
* *Orquídeas a la luz de la luna* (1982)
* *Ceremonias del alba* (1990) Maria Borges
L'Aia

**L'Aia** (; en neerlandés: *Den Haag* , oficiós *s-Gravenhage* )  es la tresena vila dels Païses Basses après Amsterdam e Rotterdam. 

Se trova a l'oèst del país, dins la província de l'Olanda Meridionala, que n'es tanben la capitala. L'Aia es coma Amsterdam, Rotterdam e Utrecht, una partida del conglomerat metropolitan nomenat Randstad, e qu'amassa una populacion de  abitants.

L'Aia es lo sèti actual del govèrn, mas pas la capitala dels Païses Basses, ròtle balhat per la constitucion a Amsterdam

## Nòtas e referéncias


## Importància institucionala
L'Aia aculhís *Erste Kamer* (*Senaat*) e la *Tweede Kamer*, respectivament Cambras auta e bassa, que forman lo Parlament neerlandés, e tanben totes los ministeris e lo tribunal suprèm. Es tanben la ciutat de residéncia de la Regina Beatritz. Totas las ambassadas estrangièras se tròban a l'Aia. 

L'Aia es lo sèti de divèrsas institucions internacionalas :

* Lo Tribunal Internacional de Justícia, situat al *Vredespaleis* (ONU). 
* Lo Tribunal Penal Internacional (ONU)
* L'Organizacion per l'Enebiment de las Armas Quimicas (ONU)
* L'Europòl 
* L'Acadèmia Internacionala de Lei de l'Aia 

## Ligams extèrnes

* Pagina de la comuna 
* Portal del torisme a l'Aia 
* Airal metropolitan de l'Aia
Dorothy Crowfoot Hodgkin

**Dorothy Mary Crowfoot Hodgkin** (n. en 1910, m.1994) foguèt una quimista britanica. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1964, per la determinacion per la tecnica de la cristallografia de rais X de l’estructura de substàncias biologicas importantas.

## Biografia
Nasquèt lo 12 de mai de 1910 dins la vila de Lo Caire, qu'en aqueles moments fasiá partida de l'Empèri Britanic e uèi es la capitala d'Egipte. Als quatre ans retornèt amb la siá familha al Reialme Unit ont estudièt quimia al *Somerville College* de l'Universitat d'Oxford e se doctorèt a l'Universitat de Cambridge lo 1934, ont s'especializèt en cristalografia, disciplina que ne foguèt professora a Oxford fins lo sieu retir l'an 1977. 

L'an 1965 li foguèt outorgat lo títol de l'Òrdre del Merit concedida per la reina Elisabeta II del Reialme Unit. Moriguèt lo 29 de julhet de 1994 a la siá residéncia de Shiptons-on-Stour, Anglatèrra.

## Recèrca scientifica
Hodgkin foguèt pionièra en la tecniciana de determinacion d'estructuras de substàncias d'interès bioquimic mejançant rais X. Convertiguèt l'insulina en lo sieu projècte d'investigacion primària, en iniciant la siá recèrca l'an 1934 quand Robert Robinson li ofriguèt una mòstra pichona d'insulina cristallina. La difraccion de  X a lo decènni del 1930 èra pas encara pro desvolopada, que causa se decidiguèt per el a melhorar la tecniciana cristalografica, en atenhent determinar l'estructura tridimensional de las biomoleculas del colesterol l'an 1937, la penicilina lo 1945, la vitamina B12 lo 1954, la insulina lo 1969, aital coma la de la lactoglobulina, ferritina e lo virus del mosaic del tabac. Posteriorament Hodgkin e los sieus collaboradors estudièron al calciferol o vitamina D2, aital coma la antibiotic gramicidina.

Lo 1964 foguèt premiada amb lo Prèmi Nobel de Quimia *per la determinacion de l'estructura de fòrça substàncias biologicas mejançant los  X*, en se convertint en la tresena femna en aténher aquel guerdon après Marie Curie e Irène Joliot-Curie.
Kofi Annan

thumb|Kofi Annan (2003)
left|80px|Medalha prèmi Nobel
**Kofi Atta Annan** (nascut a Kumasi, Ghana lo 8 d'abril de 1938, m. lo 18 d'agost de 2018) es un diplomata ghanés, que foguèt lo seten Secretari General de las Nacions Unidas entre 1997 e 2006, e que recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz en 2001.
Galèrna

La **galèrna** qu'ei un fenomèn meteorologic subte dens lo Golf de Gasconha e las soas còstas sustot a la prima e en abòr, dab còps hòrts de vent de l'oèst au nòrd-oèst.

Qu'apareish los dias cauds e quiets qui l'arribada d'un front hred i ei acompanhada d'un cambiament brusc de la direccion e de l'intensitat deu vent. Lo cèu que vien alavetz escur en tot produsí's ua hòrta baisha de la temperatura, dinc a , ua aumentacion rapida de la pression atmosferica e lo vent que pòt superar los . La mar que pòt viéner hòrta e las pluèjas cortas e intensas. 

Aqueste fenomèn meteorologic extrèm que costè la vita a un sarròt de marinèrs. 

## Vejatz tanben
*Auratge
*Tempèsta
Ferenc Gyurcsány

**Ferenc Gyurcsány** (prononciat IPA: [ˈɟurtʃaːɲ]) (Pápa, Veszprém, Ongria 1961) politic ongrés e prumèr ministre d'Ongria de 2004 a 2009. 

## Enfància e estudis (1961-1990)

Neishec eth 4 de junh de 1961, ara region occidentau de Veszprém. Eth 1984 acabèc es sòns estudis de Magisteri e comencèc es d'economia ara Universitat Janus Pannonius, a Pécs, va diplomar-s'eth 1990. 

## Inicis politics
Gyurcsány comencèc era sua carrèra polítca as joenesses comunistes deth KISZ (Kommunista Ifjúsági Szövetség), abantes de convertir-se en vicepresident dera DEMISZ (Demokratikus Ifjúsági Szövetség), era associacion de Joeni Democratics d'Ongria, qu'ei succesora deth KISZ.

Empresari e comerçant (1990-2002)
A compdar dera instauracion dera democràcia en Ongria, eth 1990, Gyurcsány se lancèc ath comèrç e fondèc vàries empreses prósperes coma ALTUS, que lo permeteren de convertir-se damb era quinzau persona mès rica deth país (1992).

## Retorn ara politica (2002)
Eth 2002 retornèc ara politica, coma conselhèr estrategic de Péter Medgyessy, cap deth MSZP, prumèr partit dera oposicion, ancian prumèr ministre. Dempús deth retorn ath poder des antics comunistes reconvertits; eth 21 d'abriu de 2002, Gyurcsány siguec Ministre de Joenessa, d'Espòrts e dera Enfància (2002-2004). Eth gèr de 2004 se convertic en president deth MSZP dera region occidentau de Győr-Moson-Sopron. 

## Prumèr Ministre d'Ongria (2004)
Er ostiu de 2004, Medgyessy obliguèc a demissionar de toti es sòns cargues a Gyurcsány, hèt que provoquèc pèrder era confidança d'un des sòns sòcis de govèrn, e se forçat a demissionar. Gyurcsány ei elegit Prumèr Ministre Interin eth 25 d'agost de 2004 e investit eth 29 de seteme de 2004. Era coalicion enter eth MSZP e SZDSZ votz en Gyurcsány, ua imatge d'ua joena e "modèrna" Ongria. Eth govèrn de Gyurcsány ei actiu e comunicatiu.
Tiberiàs

**Tiberiàs** (en ebrieu: טבריה *Tverya*; en arabi: *طبرية* *Ṭabariyyah*) es una ciutat d'Israèl, anciana capitala de Galilèa. Es situada sus la riba sud-oèst del Lac de Tiberiàs. Uèi ten 39&nbsp;900 habitants.

L’anciana ciutat teniá un palais reial e un estadi. Foguèt construïda per Eròdes Antipas en onor de l'emperaire Tibèri, que li donèt lo  nom. Entre lo regne d'Eròdes Antipas e lo d'Agripa II foguèt la capitala politica, e foguèt probablament una de las quatre ciutats que Neron apondèt al reialme d'Agripa. Coma principala ciutat de Galilèa (amb Seforis) estava fortificada; los abitants vivián de la pesca. Après la destruccion de Jerusalèm la ciutat aurà una acadèmia rabinica. Pròche de la ciutat i aviá los banhs d'Emmaus.

En 637 foguèt conquestada pels arabis. En 1099 los crosats l'ocupèron. Passèt jol poder dels otomans amb la resta de Palestina en 1566, lo soldat Soliman la liurèt a Iosef Hannassi en 1567, e foguèt lo sèti d’una comunitat josieva.  En 1837 foguèt destrucha per un terratremol. En 1918 passèt als britanics que ne'n recebèron lo mandat e en 1948 es integrada dins las frontièras d'Israèl.

La vila modèrna es pròcha de las roïnas de l’antica ciutat.
Itelmèns

right|250px|thumb|Itelmèn
Los **itelmèns** (*itenme'n*, en lenga itelmèna, vòl dire 'abitant de la tèrra seca' o 'èsser uman'), coneguts tanben coma **kamchadals** (de *kamchalo*, nom que donavan los russes als koriaks e als chokchis) son un pòble indigèna de Russia que demòra dins la província de Kamchatka (principalament dins lo districte de Koriakia). Segon lo recensament rus (2002), èran 3180 individús que solament 10% parlavan la lenga itelmèna. 60% demòran dins la província de Kamchatka (40% en Koriakia) e 22% dins la província de Magadan. Son de shamanistas cristianizats. Al sègle XVIII entrèron en contacte amb l'Empèri Rus e foguèron decimats pels cosacs. Fòrça d'eles se maridèron amb de cosacs, doncas lo tèrme kamchadal servís tanben per nomenar la populacion mixta de cosacs e itelmèns.
Pagasarri

**Pagasarri** es una còla de  d'altitud. Son som delimita las comunas de Bilbao, Arrigorriaga e Alonsotegi (en Biscaia, dins lo País Basc). Fa partida de la cadena montanhosa de Ganekogorta.

Se i tròba 60 caunas e en particular dos sistèmas carstics ( e ) espectacloses. 

### Referéncias

## Ligams extèrnes
*Dralha entà Pagasarri
Golan

300px|thumb|eright|Localizacion geografica de Golan
**Golan** (en ebrieu: רמת הגולן *Ramat HaGolan*, en arabi: هضبة الجولان *Haḍbatu 'l-Jawlān*) es un plan situat a la frontièra entre Israèl, Liban, Jordania e Siria. En 1967 Israèl annexèt aqueste territòri de Siria (que lo revindica activament) pendent la Guèrra dels Sièis Jorns e, un autre còp, pendent la Guèrra de Yom Kipur en 1973). Las Nacions Unidas, a travèrs de sa resolucion 242, lo considèran coma territòri ocupat.

Geograficament, Golan es confrontat a l'oèst per un bauç de 500 m, lo Lac de Tiberiàs e lo fluvi de Jordan; al sud per lo fluvi de Yarmuk; al nòrd per la termièra internacionala amb Liban, e a l'èst per una larga plana, sonada Hauran. Golan es generalament devesit en tres regions: nòrd (entre Sa'ar e las vals Jilabun ), centrala (entre las vals de Jilabun e de Daliyot), e sud (entre las vals Dlayot e Yarmouk). Lo platèu de Golan a una altitud compresa entre 120 m e 520 m.
Arc de trionf

[thumb|right|300px|[Montpelhièr, Pòrta dau Peiron]]
Un **arc de trionf** es un obratge d'art celebrant una victòria o una seria de victòrias. 
Se compausa d'un o mai d'un passatge dins un massís de maçonariá, subremontats d'un entaulament e d'un atic. Aqueleis obratges foguèron inaugurats dins la Roma antica.

### Lista d'arcs de trionf
* Pòrta d'Ais - Marselha
* Pòrta dau Peiron - Montpelhièr
* Arc de Trionf *da Rua Augusta* - Lisbona 
* Arc de Trionf d'Aurenja
* Arc de Trionf de Barcelona
* Arc de Constantin - Roma
* Arc de Septimi Sevèr - Roma
* Arc de Titus - Roma
* Glanum près de Sant Romieg de Provença
* Arc de Trionf de l'Étoile - París
* Arc dau Carossèl - París
Constellacion

[thumb|right|200px|Mapa de la constellacion d'[Orion]]
Una **constellacion** es un dels 88 parçans imaginaris que devesisson lo cèl — o l'esfèra celèsta — . Lo tèrme es tanben tradicionalament emplegat per designar un grop d'estelas visiblas e que forman amassa una configuracion o un dessenh particular.

Unas constellacions plan conegudas forman de dessenhs familiars d'estelas lusentas. D'exemples son Orion (que conten una figura de caçaire), Leon (formada d'estelas lusentas que delimitan lo dessenh d'un leon), Escòrpi (un escòrpi), e Crotz del Sud (una crotz).

## Constellacions de Ptolemèu
En mai de las dotze constelaciones del Zodíaco abans presentadas, Ptolemèu apletèt en lo sieu inventari autre 36 figuras:
* Andromèda (Andrómeda), La princessa

* Aquila, l'agla

* Ara, l'autar

* Argo Navis, la nau Argo.

* Auriga, Lo cochièr

* Bootes, lo boièr

* Canis Major lo Can Màtger

* Canis Minor, lo Can Menor

* Cassiopea

* Centaurus, lo Centaure

* Cefeo (Cefeo), Cefèa

* Cetus, la balena

* Corona Australis (Corona Australa), la corona del sud

* Corona Borealis (Corona Boreal), la corona del nòrd

* Corvus, lo còrb

* Cráter, la copa

* Cygnus, lo cigne

* Delphinus, lo dalfin

* Draca, lo drac

* Equuleus, lo pichon caval

* Eridanus, lo riu Eridan

* Hércules, Ercules

* Hidra, l'idra

* Lepus, la lèbre

* Lupus, lo lop

* Lyra, la lira

* Ophiuchus, lo serpentari

* Orión, Orion

* Pegaso, Pegàs

* Perseo, Persèu

* Piscis Austrinus, los peisses

* Sagitta, la sageta

* Serpens, la sèrp

* Triangulum, lo triangle

* L'Orsa Major, l'orsa granda

* Ursa Minor, l'orsa pichona

Las 48 constelaciones inscrichas per Ptolomeo en l'Almagèst foguèron las unicas reconegudas dins lo mond occidental fins a la fin de l'Edat mejana. Amb excepcion d'Argo Navis, que foguèt dividida en quatre constelaciones mai tard, totas elas foguèron adoptadas sens de cambiaments per l'Union Astronomica Internacionala.

## Vejatz tanben
Gordon Brown

**James Gordon Brown** (Glasgow, 20 de febrièr de 1951) es un avocat e politician escocés que foguèt primièr ministre del Reialme Unit de 2007 a 2010. Foguèt elegit cap del Partit Trabalhista lo 24 de junh de 2007, e après nomenat primièr ministre del Reialme Unit lo 27 de junh amb la demission de Tony Blair.
Selma Lagerlöf

**Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf** (n. en 1858 - m. en 1940) foguèt una escrivana suedesa. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1909.