Sarroca de Bellera

**Sarroca de Bellera** es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Palhars Jusan.

## Toponimia
### Sarroca de Bellera
La prononciacion es [sa'rrɔka] (*Bellera* non se ditz gaire). [*Sa* es l'article arcaïc, encara mai o mens viu en tèrras palharesas]. Las fòrmas ancianas son *in valle Bellaria* en 866, *in pau Bellariense* en 895, *Vellasia* en 966, *in rio de Bellasia* en 967, *castro Bellasia* en 974, *in castro Vellasia* en 979, *in valle Vellasia* en 987, *Bellaria* en 973, *castrum Belera* en 1094, *R. de Bellera* en 1240, *Guillelmus de Belera... Bellera* en 1225, *Bellera* en 1280, etc. L'etime es lo nom femenin de persona *Abellasia*. L'evolucion menèt a l'avaliment de *A-* inicial, confondut ambe un article o una preposicion, lo passatge de *-s-* intervocalica a *-r-*, frequent en catalan (lo contrari arriba pas) e l'influéncia del sufixe *-era* .
### Erdo
La prononciacion es ['ɛrdo]. Ven probablament del basc *erdi-be*, « jos la mitat » (> **Èrdeve* > **Èrdeu* > *Èrdo*). Lo centre geografic del territòri es a mièg camin d'Erdo a Santa Coloma, cap a 100 m per dessús d'Erdo, segon Joan Coromines (article signat XT, Xavier Terrado Pablo) .

### Buira
La prononciacion es ['bujra]. Lo nom es citat *Boyra*. [Es un vilatge de l'ancian municipi de Benés, incorporat a Sarroca en 1972]. Es un lòc d'altitud plan nauta [1127 m] e expausat, sense acès, al vent de nòrd (tramontana, localament *vent de Port*). Lo nom s'explica pel grecolatin *bŏrĕas*, « vent de nòrd » .
### Lo Mesull
La prononciacion es [al me'zuʎ] o [del m-].
Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic *Meddo-* [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de *-ullus*. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'Edat Mejana. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants .
### Xerallo
Joan Coromines l'evòca ambe *Anserall* e autres lòcs aparentats. La prononciacion es [če'raʎo]. J. Coromines, en cercant, aparta las explicas germanicas o latinas. Lo nom sembla benlèu venir del basc *aintzi* (que se redusís a *antzi* quitament en basc), «  palú, lòc aigassiu ». La deglutinacion de *An-* [confondut ambe *En-*] es aisida. La finala *-o* conservada es pas estranha dins l'airal . La finala en *-erall(o)* demòra a explicar.
### Sentís
La prononciacion es [sen'tis]. Lo gentilici es *sen'tizos* o *senti'zeŋs* (adaptacion de la grafia de l'autor). Las fòrmas ancianas son (primièra lista) *in vaselica Sancti Juliani, ... subtus villa Senticeto* en 848, *Sentiz* en 1165. L'etime es segurament *sentīcěus*, « embartassat, espinós, plen d'espinas blancas », derivat del latin classic *sentix, sentīcis*, « albespina, espina blanca », e sentes, « romegàs, arbrilhons espinoses » e dels derivats tanlèu lo latin classic *senticetum*, *senticosus*, *sentosus*, etc. Çaquelà apareis lo sent martir *Tirs* : *villa Sancti Tirsi* en 986, *Sancti Tirsi* en 1030, etc. Lo monestièr es supausat aver una dobla invocacion, Sent Julian e Sent Tirs. Demòra que l'origina es *sentīcěus* (*locus o pagus senticeus*), mès, coma lo resultat èra arribat a *Sentiç*, los monges sanctifiquèron aquel nom bartassièr .
### Manyanet
La prononciacion es [maɲa'net]. las fòrmas ancianas son *Maianed* o *Mayanet* cap a 1200, *Mayanet* en 1358. Lo nom es un derivat de l'adjectiu *medianus*, *medianētum*, ambe'l sufixe collectiu *-etum*, « ensemble d'endrets megièrs » (entre dos territòris, etc). A partir de la fòrma *Meyaned(o)*, la nasalitat de las doás consonantas vesinas mena a **Menyanet*, assimilat en *Manyanet* .
### Benés
Lo nom es atestat *Petrus de Benes* en 1233 e la prononciacion es [be'nes]. L'origina es preromana, benlèu lo basc *iben-esi*, « barradissa o claus de bilhons ». Mès lo paronime *Biniés* sembla venir de la basa **binĕsse* o **benĕsse*, valable per tots los noms aparentats, ambe un sufixe *-ĕsse*. La rasic remembra *Benante*, *Benasc* o *Benós* qu'an un aspècte ibero-basc (signat X.T.).
Non cal dobtar de l'origina iberobasca del nom, ni del ligam ambe'l basc *iben*, « soc, tanc, tronc », benlèu ambe un sufixe *-esse*, mès i a pas de pròva d'una *-ss* dobla e *iben-esi* demòra possible (signat J.C.) .

### Vilella
Es un derivat de *vila* (latin *villa*) .
### Avellanos (e Castellnou d'Avellanos)
*Avellanos* es una varianta precatalana [de la partida del nòrd-oèst catalan actual qu'aviá conservat la finala *-o*, de *-us* / *-um* latin, dins un contèxte lingüistic de tipe gascon, abans l'avançada del catalan] que correspond a *Avellans*  (sembla representar « avelanièrs » dins la practica puslèu qu'« avelana »).
### Vilancòs
Tractat ambe'ls noms en *-anc*, que correspondon a de lòcs corbats o amagats, sovent a d'espelugas (caunas, balmas). Sembla d'origina indoeuropèa, mès sorotaptics que celtics . Aquela rasic es associada aicí a *vila*.
### Sas
Lo mot *sas* o *sasso* es omnipresent dins l'oèst catalan, en Aragon e Navarra, e sovent demòra un apellatiu. Non designa una montanya o un ròc, mès de terrassas de planòls nauts o de costats de montanhas de fòrma alongada, de tèrras pauc fertilas e que contrastan ambe'ls fons de las vals. Lo nom ven pas del latin *saxum*, « ròc », per de rasons d'aspècte (es pas jamai una cima o un planòl rocós) e fonetica [*saxum* > *sais* > *sèish*, *seix*]. La fòrma primitiva del mot deviá èsser **sassu* o **sasso*, totjorn ambe una *s* dobla, segon lo testimoniatge de la fòrma aragonesa *sasso* e del plural catalan *sassos*. Lo nom es atestat *Sasso* en 1022, *Sas* en 1281, etc. Es un nom preroman, de localizacion principala sus l'axe èst-oèst Lhèida-Òsca-Tudèla, pas gaire al nòrd pirenenc, diferenta donc de la del basc, anciana o presenta. Sembla l'airal de *carant*, que Joan Coromines atribuís a la lenga sorotaptica (de la cultura dels camps d'urnas, paraceltica e non celtica segon el). I a de derivats coma *sarda* (probablament de **sassĭta* > **sasda*) e *sardera*, ambe'l sufixe *-ĭta*, celtic e en general indoeuropèu; la terminason *-io-* es tanben indoeuropèa e, ambe *sasso*, dona **sassio* > catalan *seix*, coma lo *Seix de Salàs* e Salàs de Pallars e près de Talarn, dos noms indoeuropèus reconeguts [e estrictament celtics !]. Lo catalan *seix* correspond foneticament a l'ancian occitan *sais*, *saissa*, « gris », vengut probablament del celtic **sassia*, benlèu a l'origina « color del grun de cereala ». Òr, los sasses son de color grisenca .
### La Bastida de Bellera
La definicion de *bastida* en catalan es « construccion de caractèr provisòri per la defensa d'una plaça o per sa conquista » (Llull, Blanquerna, Desclot, Muntaner) ; « dispositiu de guèrra en fòrma de tor » (Jaume I,  Eiximenis) ; « armadura o estaudèl fait de pòstes e de bigas e utilizat dins una construccion » (tèxte anterior de 1495 e 1534, dins AlcM) e dins Baró de Maldà, Excursions, p. 155) 

## Nòtas