Cultura dels camps d'urnas

La **cultura dels camps d'urnas** es una civilizacion indoeuropèa de l'Edat del Bronze desvelopada en Euròpa Centrala, caracterizada per de necropòlis d'incineracion.

Es devesida en tres fasas: preliminara, colonizadora, e d'estabilizacion. 

## Fasa preliminara
Aquesta fasa constituís una etapa de transicion entre lo Bronze mejan e lo Bronze final. Es caracteristica d'aquesta etapa la barreja dins las necropòlis dels dos sistèmas d'entèrrament: inumacion en túmuls e incineracion. Se pensa que de tribús o de grops protocèltas, probablament pauc nombroses, se barregèron entre grops de populacion de culturas neoliticas tardivas, en s'installant suls passatges estrategics (gas de rius e afluents).

## Fasa colonizairitz
Lo primièr periòde, o periòde preliminar (1200 a 1100 aC) es seguit per un segond periòde (1100 a 1000 aC) que compren una epòca de colonizacion e d'apropriacion de tèrras e de començament de la cultura de la tèrra. A aquesta epòca quand se produtz un desvolopament decisiu de la tecnica del bronze: s'aboca lo material fondut dintre de mòtles de nuclèu reservat en lo batent e lo durcissent per tal d'obténer de placas fòrça primas que s'utilizavan per confeccionar de vas o recipients. La ceramica atenhèt tanben una perfeccion notabla e encara que se coneis pas lo torn, las pèças ceramicas (inspiradas sus de complèxas pèças obtengudas amb de laminas de bronze) son d'una superfícia fòrça fina e d'un polit e un acabat extraordinaris. L'incineracion s'estend e se fa generala. Los cavaments indican de "fons de cabana" (zòna catada d'un a dos mètres ont se localizan de descobèrtas) que lor densitat indica l'existéncia de vilatges vertadièrs. L'economia passa del predomini dels pastres (fin de l'Edat del Bronze a una economia majoritàriament agricòla. L'utilizacion de la fauç de bronze, e l'invencion dels carris de ròdas contribuïguèron al desvolopament de l'agricultura e la populacion que la practicava venguèt sedentària.

## Fasa d'estabilizacion
La tresena epòca (1000 a 900 aC) es d'estabilizacion e de desplaçament local de populacions, e reapareisson d'enterraments en túmuls (benlèu faches per de populacions que se desliuravan de la preséncia protocèlta o per de populacions sosmetudas recentament) e de decoracion ceramica de talhas prigondas. I a cap de dobte que la cultura dels camps d'urnas se difusa a aquesta epòca per tota Gàllia e qu'entra a la Peninsula Iberica, probablament pels passatges centrals dels Pirenèus. Benlèu èran anteriorament entrats d'elements del grop illiri, abans 1000 aC, venent d'Itàlia o de Provença, coma o suggerisson Martín Almagro o Santaolalla. Tre 900 aC a 800 aC se produtz un cambiament climatic decisiu. D'un clima caud e sec se passa a un clima de pluèjas persistentas e d'inondacions en seria. Es abandonat mai d'un implantament de las zònas bassas de las ribas dels rius.

## L'arribada protocèlta e cèlta al sud dels [[Pirenèus]]
L'arribada cèlta a la Peninsula Iberica la dividirem en quatre fasas: 
*Fasa illíria: probablament al torn del 1000 aC, dobtosa e en tot cas fòrça magra. Mantun grops illirics arribèron benlèu a la Peninsula e pogèron lo cors d'Èbre (se circonscriuriá a Navarra e benlèu a Catalonha). 
*Fasa protocèlta: desvolopada cap a 950 a 700 aC, amb una incidéncia en Catalonha d'ont passa en Navarra per la val d'Èbre, e s'estend tanben cap al País Valencian. Se subdividís en quatre periòdes: 
**Periòde catalan I, de 950 a 850 aC, quand los protocèltas s'establisson sus una partida de Catalonha e d'Aragon. 
**Periòde d'extension, de 850 a 750 aC, quand los protocèltas s'estendon per la val d'Èbre e arriban en Navarra. 
**Periòde d'assimilacion: de 750 a 650 aC, amb l'entratge de la cultura indoeuropèa dins la populacion locala de las zònas ont se son establits los protocèltas. 
**Periòde catalan II: de 650 a 500 aC, considerat una ondada novèla d'emigrants indoeuropèus o un periòde de decadéncia de la religion dels cèltas.
*Fasa de la cultura de Hallstatt: de 700 a 500 aC, que se dividís en tres periòdes:
**Periòde d'arribadas en Navarra.
**Periòde d'arribadas a l'Altiplan. 
**Periòde d'arribadas al nòrd e nòrd-oèst. 
*Fasa post-hallstattica e de la cultura de La Tène: 500 a 300 aC, que se dividís en tres periòdes: 
**Arribada dels gals, de 500 a 450 aC.
**Perdurabilidat de la cultura de Hallstatt, de 500 a 450 aC. 
**Periòde de La Tène, 400 a 300 aC.

## Los protocèltas dins la Peninsula Iberica
Probablament al torn de 900 aC, los primièrs grops protocèltas traversèron los Pirenèus e s'establiguèron pròche d'Èbre dins las províncias actualas de Lhèida e Saragossa, en bastissent de vilatges pròches de fònts e de rius, plaçats sovent dins de zònas nautas. Mantun istorian crei que mai d'una ondada de protocèltas de la Cultura dels Tumuls traversèt los passatges Pirenencs occidentals cap a 950 aC (o benlèu abans), mas la majoritat dels protocèltas qu'entrèron (o benlèu totes) pertanhián ja a la Cultura dels camps d'urnas. Los grops protocèltas qu'arribèron dins la Peninsula constituissián de grops nombroses, e cambièron pas l'estatut etnic local, mas après l'emigracion dels grops protocèltas establits en Aragon e Catalonha (al cant de l'aportacion futura de grops indoeuropèus de la cultura dels camps d'urnas e de la cultura de Hallstatt o cèltas), modifiquèron la composicion etnica de divèrsas regions. Los primièrs protocèltas bastiguèron de vilatges de cabanas. Aquelas cabanas èran de fusta e de forma circulara, amb una sola cambra e una pòrta d'accès unica, e amb lo tech en forma de copòla amb de brancatge e de palha. Amb los protocèltas arriba la tecnica de fondre lo fèrre, mas son utilizacion foguèt fòrça escassa. En fach, i aviá dins la Peninsula Iberica d'objèctes de fèrre anteriors a l'arribada dels protocèltas e sembla pas que l'arribada de pòbles que mestrejavan la tecnica de fondre aumentèsse sensiblament lor produccion. Eslos protocèltas establits dins la Peninsula Iberica cultivèron lo froment e l'òrdi e fan de pastres de bestial bovin e lanièr, e de segur lo comèrci. Probablament amb los cambiaments climatics, aquelas populacions pogèsson l'Èbre en cercant d'implantaments novèls (cap a 850 aC) e arribèron en Navarra ont persistissiá tanben una cultura neolitica amb penetracion magra dels metals, la del pòble pirenenc estendut d'Aragon a la serra cantabrica. Coneissèm divèrses establiments protocèltas, coma lo de Cabezo de Cruz, a Cortes (Navarra), dins una plana alluviala d'Èbre. Aqueste establiment mòstra una populacion de pageses e agricultors, que lor cultura perdurèt fins a 700 aC quand foguèt remplaçada per una autra ondada indoeuropèa caracterizada per la fabricacion de ceramica de còl cilindric, que perdurèt fins a c. 400 aC. Aqueles primièrs establiments protocèltas introdusiguèron l'agricultura coma activitat principala dins la val d'Èbre fins avuèi. Lors tecnicas lor permeton de cultivar lo froment e l'òrdi e introdusisson tanben lo milhet e d'autras culturas de l'òrta coma lo navet. Crian al delà de fedas, vacas e pòrcs e se consagran a la caça, subretot la de cèrvis. Lors implantaments son permanents. Dins totas las necropòlis dels establiments estudiats i a d'entèrraments nombroses de la tradicion dels camps d'urnas, sens tumuls ni monolits indicadors. A la meteissa epòca (cap a 850 a 700 aC) se constata l'utilizacion de baumas artificialas (per exemple, a Valtierra (Navarra), abitada sens cap de dobte per una populacion indigèna, e que lor utilizacion perdurèt pendent tot lo periòde dich de Hallstatt, çò que constituís pas un fach isolat.

## Innovacions
De segur los protocèltas portèron en Espanha los cavals, animals que i aviá a l'estat salvatge pendent lo Paleolitic, mas que avián puèi emigrat e desparegut de la Peninsula Iberica per los cambiaments climatics. L'utilizavan per lors desplaçaments e coma animal de carga. L'utilizacion del caval supausèt un cambiament plan important per la vida quotidiana: permetiá de se desplaçar amb fòrça rapidesa a distàncias longas, facilitava los desplaçaments e las comunicacions e remplaçava lo buòu e l'ase coma animals de carga. La combinason del caval amb las armas de fèrre donava als cèltas una superioritat militara màger subre las populacions autoctònas e lor permetiá de se desplaçar a granda distància, amb rapidesa, e de constituir una fòrça egemonica. D'autras novetats aportadas pels protocèltas foguèron la cervesa de grans e lo vin. La cervesa d'òrdi o d'autres grans foguèt introducha en Espanha pels primièrs emigrants, e prenguèt lo nom de *celia* o *ceria* (en França foguèt nomenada *cervisia*). Segurament per influéncia de las costumas localas, la cervesa de la Peninsula Iberica èra diferenta de la de França. Aprenguèron a l'elaborar amb abiletat granda e se conservava per fòrça temps. Se sap que la cervesa d'òrdi foguèt beguda pels frigis, tracis, armenis e illiris;  demest los darrièrs èra de consomacion frequenta cap a 1200 aC. Lo vin èra conegut pels pòbles indoeuropèus dempuèi l'Antiquitat, benlèu abans la separacion del tronc indoari (cap a 3000 aC), e tanben èra conegut en Egipte e Orient Mejan. Lo vin s'espandiguèt cap a 2000 aC per Grècia e los Balcans, en l'espandir especialament los illiris (1500 a 1000 aC) e après los grops protocèltas e cèltas (1000 a 600 aC) que l'aportèron dins la Peninsula Iberica. Ça que la, ja que lo vin èra conegut pels fenicians, e èra estat introduch per els meteisses al sud de la Peninsula Iberica, poguèt èsser tanben arribat per aquesta autra via.

## La fin de la cultura dels camps d'urnas
La cultura dels camps d'urnas (1200 a 725 aC) que s'estendiá per granda partida de França, lo sud d'Alemanha, una partida d'Itàlia e la val d'Èbre dins la Peninsula Iberica, entrèt en decadéncia e despareguèt jos l'influéncia de l'emigracion de pòbles estrangièrs butats pels traci-cimmeris provenent d'Ucraïna e del sud de Russia, e aqueles butats pels escitas. La pression exercida pels pòbles escitas al sègle VIII aC causèt l'emigracion dels pòbles de las estèpas d'Ucraïna e del sud de Russia, del grop traci-cimmeri, en pojant Danubi, en arribant fins en Ongria e puèi en Bavièra, en desplaçant las populacions cèltas d'aquestas zònas. Aquestes emigrants, en contacte amb los orientals, donèron luòc a la cultura de Hallstatt.