Constitucion

[thumb|right|La constitucion dau [Reiaume dei Doas Sicílias en 1848.]]

Una **constitucion** es l'ensemble deis institucions politicas d'un Estat. Dins un sens pus estrech, lo tèrme designa lei costumas e lei lèis fondamentalas que definisson e organizan lo foncionament d'aqueleis institucions e lei drechs e libertats fondamentaus deis abitants. Dins lei país actuaus, la constitucion es sovent un tèxte ò un ensemble de tèxtes adoptats d'un biais solemne. N'existís plusors tipes diferents que varian segon lo nivèu de detalh de la descripcion deis institucions, la presa en còmpte de règlas non escrichas e lei modalitats de modificacion.

## Istòria

### Lei constitucions premodèrnas

[thumb|right|''[Magna Carta* de [[1215]].]]

L'existéncia de lèis escrichas es relativament anciana. D'efiech, leis [[arqueologia|arqueològs]] an descubèrt de còdis juridics fòrça detalhats dins lei vestigis dei [[Ciutat-Estat|ciutats-Estats]] [[mesopotamia]]nas. Un dei pus vièlhs es aqueu edictat per lo rèi [[Urukagina]] de [[Lagash]] dins lo corrent dau [[sègle XXIV avC]]. Foguèt largament imitat per sei successors e de lèis escrichas complèxas foguèron promulgats per lei rèis d'[[Ur (vila)|Ur]], d'[[Isin]], de [[Babilònia (reialme)|Babilònia]], dau [[Ititas|reiaume itita]] ò de l'[[Assiria|Empèri Assirian]]. Aqueu concèpte se difusèt dins lei regions ò foguèt descubèrt d'un biais independent. Per exemple, en [[Grècia]], l'istòria d'[[Atenas]] es marcada per l'adopcion de plusors lèis fondamentalas successivas redigidas per [[Dracon]] (vèrs [[-620|620 avC]]), [[Solon]] (vèrs [[-590|590 avC]]) e [[Clistenes]] (vèrs [[-508|508 avC]]). Un autre exemple famós es aqueu deis edictes d'[[Ashoka]] que foguèron escrichs dins l'[[Empèri Maurya]] durant lo [[sègle III avC]].

Lo premier destriament entre constitucion e lèis ordinàrias foguèron l'òbra d'[[Aristòtel]] ([[-384|384]]-[[-322|322 avC]]). Definiguèt la « constitucion » coma l'organizacion deis institucions d'un [[Estat]]. Puei, a partir d'un estudi dei constitucions deis Estats majors de son epòca ([[Atenas]], [[Esparta]], [[Cartage]], etc.), prepausèt una classificacion en se basant sus lo caractèr [[monarquia|monarquic]], [[aristocracia|aristocratic]] e [[democracia|democratic]] d'aquelei societats. Establiguèt tanben una diferéncia entre lei [[Ciutadanetat|ciutadans]], aguent lo drech de participar a la vida politica de l'Estat, lei non-ciutadans e leis [[esclavatge|esclaus]].

Durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], lei còdis juridics fondamentaus escrichs venguèron la nòrma dins mai d'una region. Estacats a l'imatge dau « sobeiran legislator », foguèron adoptats en [[Euròpa]] (tant per de rèis [[cristianisme|crestians]] que [[paganisme|pagans]]), en [[Orient Mejan]] (amb la [[constitucion de Medina]]) e en [[Asia]] (amb la [[constitucion dei 17 articles]]). En parallèl, de cartas definissent de drechs fondamentaus. Lei pus conegudas son probablament lei cartas [[Anglatèrra|anglesas]] coma la [[carta dei libertats]] de [[1100]] e la *Magna Carta* de [[1215]].

=== Lei constitucions modèrnas ===

[[Fichièr:Constitution of the United States, page 1.jpg|thumb|right|Premiera pagina de la constitucion estatsunidenca.]]

La premiera constitucion modèrna es probablament l'[[Instrument de govèrnament (1634)|Instrument de govèrnament]] [[Suècia|suedés]] de [[1634]]. D'efiech, èra un document escrich que depintava la forma e lo foncionament dau [[govèrn]] dau reiaume. Demorèt en vigor fins a [[1680]]. Pasmens, aquela utilizacion èra pas l'objectiu iniciau de son autor, lo regent [[Axel Oxenstierna]], que voliá unicament precisar lei responsabilitats de cada institucion durant son abséncia. Un autre [[Instrument de govèrnament]] foguèt adoptat en [[Anglatèrra]] en [[1653]] durant la [[Guèrra Civila Anglesa]], mai aqueu còp, l'idèa deis autors èra ben de fixar a l'escrich lo foncionament d'institucions estatalas. A la fin dau sègle XVIII, aquò inspirèt leis [[articles de la Confederacion]] e la [[constitucion deis Estats Units]] redigits per leis [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|insurgents estatsunidencs]].

Dins lo rèsta dau monde, lei constitucions inspiradas per la [[filosofia]] dei [[Sègle de las Luses|Lutz]] aguèron un ròtle major dins l'istòria dei lèis constitucionalas. D'efiech, tre [[1710]], la [[constitucion de Bendery]], redigida per lo cap de l'[[Hetmanat Cosac]], adoptèt lo principi de la [[separacion dei poders]]. Puei, en [[1755]], la constitucion de la republica de [[Corsega]] adiptèt la nocion de [[sufragi universau]] per lei proprietaris. D'influéncias dei Lutz son tanben fòrça visiblas dins la constitucion estatsunidenca. Pasmens, la [[Revolucion Francesa]] permetèt de passar una etapa novèla dins lo domeni constitucionau amb l'adopcion de la [[Declaracion dei Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] e de plusors constitucions. Constituïguèt un modèl per leis autrei movements revolucionaris e lei constitucions se multipliquèron durant lo sègle XIX. Foguèron ansin pauc a cha pauc consideradas coma un element indispensable a la legitimitat de l'[[Estat]] modèrne.

== Lo foncionament dei constitucions modèrnas ==

=== Lei diferents tipes de constitucion ===

Totei leis [[Estat]]s an una constitucion. Pasmens, en causa de l'influéncia dei [[filosofia|filosòfs]] e [[publicista]]s [[França|francés]] dei sègles XVII, XVIII e XIX, un sens pus restrictiu es pauc a cha pauc aparegut. Aquò s'explica per lei revendicacions dau movement dei Lutz e per la rompedura iniciada per la [[Revolucion Francesa]]. Per elei, èra indispensable de considerar la França monarquica coma un Estat sensa constitucion. Pasmens, aqueu ponch de vista s'es lentament moderat. Ansin, la forma e lo foncionament dei constitucions son desenant relativament diversificats.

==== Constitucions escrichas e non escrichas ====

Lei constitucions escrichas son constituïdas per un document unic que descriu lo foncionament deis institucions e, sovent, lei drechs fondamentaus deis abitants d'una entitat politica. Lei constitucions estatsunidenca ò francesa son sovent citadas coma d'exemples de constitucions d'aqueu tipe. A l'opausat, la constitucion dau [[Reiaume Unit]] es l'exemple classic de la constitucion non escricha. Aquò significa pas qu'existigan pas de lèis fondamentalas escrichas dins aquel país, mai que son contengut es format per plusors tèxtes escrichs e de costumas pas totjorn formalizadas dins un document. La lista complèta dei tèxtes constitucionaus es tanben pas sistematicament definida. Actualament, la màger part dei país an una constitucion escricha, mai lo modèl britanic predomina encara dins d'èx-[[colonialisme|colonias]] ([[Nòva Zelanda]], [[Quebèc]], etc.).

Dins lei fachs, lei constitucions escrichas intègran de costumas non escrichas. D'efiech, d'usatges pòdon se superpausar ai règlas escrichas. De mai, coma lei constitucions pòdon pas preveire totei lei situacions, la costuma pòu egalament permetre de resòuvre certanei situacions ambigua. Un autre limit dei constitucions escrichas es la volontat de pas inscriure d'elements organizacionaus dins la constitucion ela meteissa. Per exemple, en [[França]], lei lèis regardant l'organizacion deis eleccions son de lèis ordinàrias que fan pas partida de la constitucion.

==== Constitucions rigidas e flexiblas ====

Lo destriament entre constitucions rigidas e flexiblas es fondat sus la natura de la procedura de metre en òbra per cambiar lo tèxte d'una constitucion. Dins lei país aguent una constitucion rigida ([[França]], [[USA|Estats Units]], etc.), es necessari de seguir una procedura legislativa especiala. La natura dei mecanismes de modificacion de la constitucion son variablas, mai lo [[referendum]] ò lo vòte amb una majoritat pus importanta que la majoritat simpla son frequents. En revènge, dins lei país aguent una constitucion flexibla (país de *common law'', etc.), una lèi ordinària es sufisenta. Dins de cas fòrça rars, la modificacion de la constitucion pòu èsser pus simple que l'adopcion d'una lèi ordinària.

#### Constitucions sinteticas e detalhadas

La diferéncia entre constitucions sinteticas e detalhadas regarda la talha dei constitucions e la natura dei subjèctes abordats. Lei constitucions sinteticas an un nombre reduch d'articles e se limitan a l'enumeracion dei drechs e libertats fondamentaus dei ciutadans, dei poders de l'Estat e dei relacions entre lei diferenteis institucions. La constitucion estatsunidenca n'es un exemple. Lei constitucions detalhadas tractan d'autreis elements e pòdon donar de precisions dins lei domenis dau drech civiu, deis impòsts, dau drech dau trabalh, etc. La constitucion de Brasil, amb mai de 200 articles e 70 disposicions provisòrias, es sovent citada coma exemple de constitucions detalhadas.

### L'establiment dei constitucions escrichas

[thumb|right|Representacion de la promulgacion de la [constitucion dau 3 de mai de 1791 en Polonha.]]

Tres biais principaus existisson per establir una constitucion escricha. Lo premier es l'emission per un poder de fach coma un rèi, una assemblada elegida dins un quadre politic anterior ò una autoritat eissida d'un còp d'Estat ò d'una revolucion. Lei cartas emesas en França durant la Restauracion son d'exemples de constitucions d'aqueu tipe. Lo segond mejan es l'eleccion d'una assemblada de representants (assemblada constituenta, assemblada nacionala, etc.) encargada d'elaborar e d'adoptar la constitucion. Un exemple tipic es l'Assemblada Nacionala francesa de 1871 que votèt lei lèis constitucionalas de la III Republica en 1875. Enfin, lo tresen mejan es la ratificacion per lo pòble sobeiran d'un tèxte elaborat per una autoritat de fach ò per una assemblada de representants. En França, foguèt lo cas en 1958 per l'adopcion de la constitucion de la V Republica.

L'adopcion d'una constitucion escrichas, especialament quand es ratificada per lo pòble, es un acte solemne de la vida deis Estats. D'efiech, es sovent vist coma l'acte fondator d'un regim ò d'un periòde politic donat. Fòrça país celèbran donc l'intrada en vigor ò lo vòte formau de sa constitucion. En 2024, leis Estats Units, Danemarc, Norvègia, Espanha ò encara Índia organizavan de fèstas nacionalas d'aqueu tipe.

### La revision dei constitucions

La revision dei constitucions regarda la modificacion d'un tèxte constitucion en tot ò en partida. D'efiech, fòrça constitucions intègran d'elements que pòdon pas èsser modificats per de rasons istoricas coma la Declaracion dei Drechs de l'Òme e dau Ciutadan en França. Certaneis aspèctes deis institucions son egalament protegits. Per exemple, en França, es enebit de revisar la natura republicana de l'Estat. En Argeria, es l'estatut de l'islam coma religion d'Estat que pòu pas èsser l'objècte d'una revision. Lei proceduras de modificacion pertòcan donc lei partidas pus « ordinàrias » dau tèxte.

Dins lei país de constitucion flexibla, lo vòte d'una lèi ordinària per lo poder legislatiu es sufisent. Dins lei país de constitucion rigida, fau normalament seguir de proceduras estrictament definidas. Pòdon impausar una ratificacion per lo pòble (referendum, plebiscit, etc.), per lo Parlament (sovent amb una majoritat dei tres cinquens ò dei dos tèrç) ò per d'autoritats de fach. La combinason de plusors elements es possible. Per exemple, ais Estats Units, lei cambiaments dèvon èsser votats amb una majoritat dei dos tèrç per lei doas chambras e ratificats per lei tres quarts deis Estats. Dins certanei país, es possible de chausir entre plusors vias de revision. Per exemple, en França, la procedura normala de revision implica d'organizar un referendum, mai existís una procedura accelerada que passa unicament per lo Parlament.

### Lo contraròtle de la constitucionalitat dei lèis

Lo contraròtle de la constitucionalitat dei lèis consistís a verificar la conformitat dei lèis ordinàrias amb lei règlas definidas per lei tèxtes e lei costumas constitucionaus. Aquela question se pausa pas dins totei lei país. Au Reiaume Unit, lo Parlament es sobeiran e lo principi de contraròtle de constitucionalitat existís pas : lei parlamentaris an lo drech de modificar leis institucions e lei drechs fondamentaus dei ciutadans amb una lèi ordinària sensa tenir còmpte de l'avejaire deis autreis institucions dau reiaume. Soïssa e lei País Bas son de cas particulars d'abséncia de contraròtle de la constitucionalitat car tot contraròtle es interdich per la constitucion ela meteissa.

Dins leis autrei país, i a dos modèls principaus. Lo premier es lo « modèl estatsunidenc » que consistís a sasir la justícia per demostrar lo caractèr inconstitucionau d'una lèi. Aqueu sistèma es donc basat sus un contraròtle a posteriòri dei lèis en vigor. Es de natura difusa car totei lei ciutadans pòdon sasir la justícia e que cada jutge es susceptible d'estudiar la conformitat d'una lèi. Es tanben concrèt car la sasida s'interèssa a de fachs reaus e non a de cas teorics. Enfin, a la cima dau sistèma, es la Cort Suprèma que decidís en darriera instància.

Lo segond sistèma de contraròtle es lo « modèl europèu » qu'es globablament l'opausat dau premier modèl. D'efiech, lo contraròtle es exercit per una juridiccion dedicada coma lo Conseu Constitucionau en França. Es tanben un contraròtle a priòri car la sasida d'aquela institucion a sovent luòc avans la promulgacion de la lèi. Enfin, es un contraròtle abstrach car l'estudi de la conformitat dau tèxte es generau, sensa referéncia a de fachs reaus. Pasmens, fau nòtar que fòrça Estats an de mecanismes mixts que permèton d'assegurar la constitucionalitat a priòri e a posteriòri dei lèis.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Estat.
* Govèrn.
* Poder executiu.
* Poder judiciari.
* Poder legislatiu.
* Politica.


### Bibliografia

### Nòtas e referéncias