open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antonio Skármeta

Estebán **Antonio Skármeta** Vranicic (Antofagasta, 7 de novembre de 1940 – Sent Jaume de Chile, 15 d'octobre de 2024 ) era un escrivan, escenarista de cinema, actor, contaire, romancier, ensajaire, scenarista de cinema e de television, realizator chilen d'origina croata (dau vilatge de Bobovišća, sus l'illa de Brač). Venguet escrivan en granda partida gràcias a sa grand, que li faguet inventar de las istòrias per ela e puei las li contar. 

Es un dels escrivans chilens e ispanics contemporaneus mai importants. Daus temas ligats a la cultura croata apareisson dins diversas de sas òbras: *Blancaneu a San Francisco*, *La nòça dau poeta* (que consacret a sos aujòus) etc.

Emigret de Chile dins las annadas 1970 a causa de la dictatura de Pinochet. Fuguet ambaissador de Chile en Alemanha de 2000 a 2003.

## Òbras
* *Entusiasme*, 1967.
* *Desnudo en el tejado*, 1969.
* *Tiro libre*, 1973.
* *Soñé que la nieve ardía*, 1975.
* *Novios y solitarios*, 1975.
* *No pasó nada*, 1980.
* *La insurrección*, 1982.
* *Ardiente paciencia*, 1985.
* *El cartera de Neruda*, 1985.
* *Matchball*, 1989.
* *La composicion*, 1998.
* *La boda del poeta*, 1999.
* *La chica del trombon*, 2001.
* *El baile de la victoria*, 2003.
* *Un padre de filme*, 2010.
* *Los días del arco iris*, 2011.
* *Libertat de movimiento*, 2015.
Nihon Hidankyo

La , sovent acorchada en , es una associacion creada lo 10 d'agost de 1956 pels subrevivents (coneguts coma ''hibakusha'') dels bombardaments atomics d'Hiroshima e de Nagasaki

S'avoda a denonciar l'utilizacion de l'arma nucleara, son finançament, emai las recèrcas e las pròvas. Istoricament, la tòca primièra èra de forçar lo govèrn japonés a ajudar los subrevivents. 

Recebèt lo prèmi Nobel de la patz de 2024 per «sos esfòrces en vista d'un mond sens armas nuclearas e aver demostrat per de testimoniatges que las armas nuclearas non devon jamai pus èsser».

## Distincions

* 2013: prèmi de la patz Sean MacBride
* 2010: prèmi del militantisme social
* 2024: prèmi Nobel de la patz

## Referéncias
Han Kang

**Han Kang** (en corean: 한강, en hanja: 韓江; Gwanju, 27 de novembre de 1970) es una escrivana sud-coreana, titulara del Prèmi Nobel de Literatura de 2024.

## Biografia
An Kang nasquèt dins la vila de Gwangju en 1970. A onze ans mudèt a Seol amb la familha. Pendent l'adolescéncia passèt per moment dificils e s'identifiquèt amb escrivans que se pausavan las meteissas questions. Estudièt la literatura a l'Universitat Yonsei, puèi trabalhèt pendent tres ans coma jornalista per mantunas revistas. Escriu contes e romans e dona tanben de corses de creacion literària a l'Institut de las Arts de Seol.

## Traduccions
Non es pas traducha a l'occitan, mas se pòt legir en catalan.
* *La vegetariana*. Traduccion de Mihuwa Jo e Raimon Blancafort; Ed. Rat, 2017,  / Ed. La Magrana, 2024, .
* *Actes umans*. Traduccion d'Alba Cunill, Rat, 2018; .
* *Blanc*. Traduccion d'Alba Cunill,  Ed. Rat, 2020; .
* *La classa de grec*. Traduccion d'Hèctor Bofill e Hye Young Yu,  Ed. La Magrana, 2023; .

## Referéncias
Francesca Civerchia

**Francesca Civerchia** (Sant Marin, 18 de setembre de 1977) es una sociològa e femna politica santmarinesa, capitana regenta della Republica del 1èr d'octobre de 2024 al 31 de març de 2025, amb Dalibor Riccardi.
Es Terçons

**Es Tersús** o **Es Terçons** siguec ua associacion vesiau fondada en 1977. Era sua filiacion politica ère propèra ara sociaudemocràcia. Entre es fondadors i ère Joan Nart Garcia, qu'en siguec escuelhut President, e Maria Pilar Busquet e Medan, qui posteriorament siguec era prumèra Sindica d'Aran (1991-1993). 

Era prumèra assemblada auec lòc en Vielha (Val d'Aran) eth 27 de seteme de 1978, damb eth pretzhèt de recuperar era memòria istorica e reclamar as ponents der Estatut de Sau eth reconeishement dera singularitat politica dera Val d'Aran. Enes eleccions municipaus espanhòles de 1979, promoiguec era creacion deth partit politic Unitat d'Aran. Era junta dimitic e era dusau assemblada, en noveme de 1979, auem fòrça pòga participacion.

## Referéncies

# ↑ Viaut, Alain. *[https://books.google.cat/books?id=aHu-DwAAQBAJ&pg=PA30&dq=1979+Unitat+Aranesa+Es+Ter%C3%A7ons&hl=ca&sa=X&ved=2ahUKEwjt7JaVxN3vAhWhp3EKHdziDlwQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q=1979%20Unitat%20Aranesa%20Es%20Ter%C3%A7ons&f=false L’occitan gascon en Catalogne espagnole. Le Val d’Aran: Du vernaculaire au formel]* (en francès). Maison des Sciences de l’Homme d’Aquitaine, 2019, p. 30. .
# ↑ «Asamblea histórica del pueblo aranés» (en castellà). La Vanguardia, 27-09-1978. [Consulta: 1r abril 2021].
# ↑ «SEGUNA ASAMBLEA DERA ASUCIAIUN DE VESIS DERA VAL D'ARAN «ESTERSUS"» (en aranès). *Terra Aranesa*, n.7, 3r Trimestre, pàg. 13 [Consulta: 4 abril 2021].
Malik Bentalha

**Malik Bentalha**, nascut lo 1èr de març de 1989 a Banhòus de Céser (Provença), es un umorista e actor Occitan francofòn d'origina magrebina per sos parents : son paire essent argerian e sa maire marroquina, a donc a l'encòp la nacionalitat francesa d'èsser nascut dins la part francesa d'Occitània, mas tanben la nacionalitat argeriana e la nacionalitat marroquina pr'amor de sos parents.

**Malik Bentalha** a passat son enfança en Occitània, mai precisament dins la ciutat de Laudun, situada còsta Banhòus de Céser, dins la partida occidentala de Provença (pasmens, dins lo Lengadòc istoric). 

De 2007 a 2008, muda en França e i pren de corses de teatre a París (França), puèi en seguida monta sus scèna ambe sas pròprias scenetas dins de cafès teatres parisencs ; es alavetz remarcat en 2010 pel celèbre umorista Jamel Debbouze. 

En 2016, jòga un ròtle important dins la comèdia *Pattaya* ambe Franck Gastambide. Lo filme a de succès, çò que lança sa carrièra d'actor. Encadena ambe doas autras comèdias en 2018 : totjorn ambe Franck Gastambide, *Taxi 5*, film enregistrat coma los quatre autres de la franquesa en bona partida en Occitània (a Marselha, e a l'entorn, en Provença), puèi *Le Doudou* ambe Kad Merad.

Realiza son primièr filme, *Jack Mimoun et les Secrets de Val Verde*, que sortís en salas en 2022.

## Filmografia
#### Annadas 2010
* 2011 : *Et soudain, tout le monde me manque* de Jennifer Devoldère
* 2012 : *Nous York* d'Hervé Mimran e Géraldine Nakache 
* 2013 : *Né quelque part* de Mohamed Hamidi 
* 2013 : *Eyjafjallajökull* d'Alexandre Coffre 
* 2015 : *Robin des bois, la véritable histoire* d'Anthony Marciano
* 2016 : *Pattaya* de Franck Gastambide 
* 2016 : *La Vache* de Mohamed Hamidi 
* 2018 : *Taxi 5* de Franck Gastambide 
* 2018 : *Le Doudou* de Julien Hervé
* 2019 : *Jusqu'ici tout va bien* de Mohamed Hamidi

#### Annadas 2020
* 2022 : *Irréductible* de Jérôme Commandeur 
* 2022 : *Jack Mimoun et les secrets de Val Verde*, d'el meteis
Dalibor Riccardi

**Dalibor Riccardi** (Borgo Maggiore, 4 de setembre de 1983) es un jurista, fotbolaire e òme politic santmarinés, capitani regent del 1èr d'octobre de 2024 al 31 de març de 2025, amb Francesca Civerchia.
£

**** es lo simbòl de la liura esterlina, moneda nacionala del Reialme Unit, e d'autras monedas de sas ex-colonias.
Gigant Mandrònius

Eth **Gigant Mandrònius** ei un personatge dera mitologia aranesa. Se ditz que lutèc contra es romans qu'auien conquerit era Val d'Aran, artenhent victòries notables e eth respècte dera gent peth sòn coratge.

## Legenda
Segon ditz era legenda Mandrònius ère un òme que mesuraue lèu tres mètres de nautada. a legenda Mandrònius èra un òme d'aperaquí tres mètres de nautada. Se ditz que viuie en ua còva pròp de Betlan e liderèc es abitants dera Val d'Aran ena luta contra es romans, obtenguent victòries en diuèrses batalhes e guanhant-se eth respècte pera sua valentia. Mandrònius s'enamorèc d'ua hemna aranesa e aueren ua hilha amassa. Quan es romans segrestèren es hemnes dera val, Mandrònius se vengèc devastant eth campament enemic e enviant es aurelhes des soldats com adverténcia tà Roma.

Era sua mòrt ei motiu d'especulacion, damb bères versions suggerint que moric pacificament ena sua còva amassa damb era sua familha, mentre que d'autes indiquen que siguec assassinat pes abitants de Garòs, que lo considerauen ua menaça. Se ditz qu'eth sòn esquelet siguec descubèrt per un agricultor de cap ara fin deth sègle XIX, e eth crani se conservèc ena torre dera glèisa de Garòs pendent bèth temps, en tot atribuïr-li podèrs sobrenaturaus.

Era istòria deth Gigant Mandrònius ei rebrembada ena Val d'Aran, e quaqui guies inclodissen era visita tara còva a on se pense que viuec com part des itineraris culturaus dera zòna.

## Referéncies


## Bibliografia

* Bellmunt, Joan. Tradiciones del Aran (en castellà). Milenio Publicaciones, 2000, p. 436. ISBN 978-8489790834.
Canton de Brana

Lo **canton de Brana** es una anciana division administrativa de Guiana, en Vasadés e en Bordalés, situada dens l'arrondiment de Liborna, lo departament de Gironda e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània, geograficament dens l'Entre Duas Mars. Las comunas son dempuèi 2015 dens lo canton deus Tuquets de Dordonha (burèu centralizator Castilhon e Capitorlan o Castilhon de la Batalha). La lenga autoctòna es l'occitan gascon, dens sa varianta bordalesa.
Las comunas son de la comunautat de comunas de Castilhon Pujòus, o de la comunautat d'aglomeracion deu Libornés, o de la comunautat de comunas dau Crionés.

## Composicion

## Istòria
En 1790, creèren lo canton de Brana, suprimit en 2014. En 1801, lo canton ganhèt las comunas de Geniçac e de Molon, qu'èran deu canton de Liborna, de Jugasan, de Naujan e de Postiac, qu'èran deu canton de Rausan, suprimit, de Nerijan e de Sent German dau Pug, qu'èran deu canton de Vairas, suprimit.

## Nòtas
Tony Gatlif

**Boualem Dahmani**, dich **Tony Gatlif**, es un realizator, scenarista, compositor, actor e productor francés, nascut lo 10 de setembre de 1948 a Argièr.

## Biografia
Tony Gatlif es Françes d'origina gitana e tanben cabil. Après una enfança a Argièr, Gatlif arriba en França en 1960 pendent la guèrra d'Argeria. S'enseguís un trajècte dificil e esclatat, qu'anarà de l'ostal de redreçament a un rencontre amb l'actor Michel Simon en 1966, en passant per de corses d'art dramatic. Jòga alara dins de pèças de teatre puèi realiza son primièr film en 1975, ''La tête en ruine''.

A partir de 1981, abòrda lo tèma qu'aprigondirà de film en film : los ròms del mond entièr, dont ven a plan dels esgards lo cantoral, sedusit per una « *comunautat en movement* » e per un « *univèrs sonòr e musical* » d'una plan granda riquesa e d'una diversitat granda. Pasmens, manifèstament estrangièr a l'idèa d'un restacament exclusiu a una comunautat, Gatlif se definís el meteis coma un « *mediterranèu* ».

En 1983, participa a la creacion de l'associacion *Initiatives tsiganes* en companhiá de Sandra Jayat e Gérard Gartner. En 1985, l'associacion organiza la Primièra mondiala d'art tsigan.

En 1999, recep lo prèmi Romanès per l'ensemble de sa carrièra.

En 2014, lo Festenal internacional de cinèma Entrevistas a Belfòrt li consacra una retrospectiva.

## Compositor
Per Gatlif, la musica es « lo ciment que restaca los umans ». Considèra la musica coma « aquela libertat que [el] balha l'alen de far [sos] films, l'alen d'anar al rencontre dels autres dins lo mond ». I a pas cap de dobte qu'aquesta es un dels elements essencials, creator meteis de situacion dins sos films. Compausa el meteis, de còps en collaboracion amb d'autres artistas, las musicas de *[[Latcho Drom]], [[Gadjo Dilo]], [[Vengo]], [[Swing]], [[Transylvania]]* .

## Filmografia
Tony Gatlif es scenarista dels films qu'a realizats.

* 1973 : *Max l'indien* (cortmetratge)
* 1975 : *La Tête en ruine*
* 1978 : *La Terre au ventre*
* 1981 : *Canta gitano* (cortmetratge)
* 1982 : *[[Corre, gitano]]* realizat amb Nicolás Astiarraga
* 1983 : *[[Les Princes]]*
* 1985 : *Rue du départ*
* 1989 : *[[Pleure pas my love]]*
* 1990 : *[[Gaspard et Robinson]]*
* 1993 : *[[Latcho Drom]]*
* 1995 : *Mondo*
* 1997 : *[[Gadjo dilo]]*
* 1998 : *Je suis né d'une cigogne*
* 2000 : *Vengo*
* 2001 : *Swing*
* 2004 : *Paris by Night*, cortmetratge del film *Visions of Europe*
* 2004 : *[[Exils]]*
* 2006 : *[[Transylvania]]*
* 2010 : *[[Liberté (film)|Liberté]]*
* 2012 : *Indignados*
* 2014 : *[[Geronimo]]*
* 2017 : *[[Djam]]*
* 2021 : *[[Tom Medina]]*
Qəpik

Lo **qəpik** es la sosunitat monetària del manat azerbaitjanès ().

Lo mot qəpik es derivat del mot rus kopeck, qu'es la subunitat del roble rus.

I a pas de la fòrma plurala del mot qəpik.

center|thumb|1, 3, 5, 10, 20 e 50 qəpik (davant e darrièr)
Levant (vent)

Lo **levant** (var. **lhevant**) es un vent umid, ja que proven la mar Mediterranèa.

## Referéncias e nòtas
Alexander Pope

[thumb|right|Retrach d'Alexander Pope vèrs [1742.]]

**Alexander Pope** (21 de mai de 1688, Londres - 30 de mai de 1744, Twickenham) es un poèta anglés de la premiera mitat dau sègle XVIII. Considerat coma lo mèstre e lo teorician dau classicisme anglés, foguèt l'autor de poèmas didactics (*Assai sus la critica* de 1711 e *Assai sus l'òme* de 1733), eroïcomics (*La bloca raubada* de 1712) e satirics (la *Dunciada* de 1728). Traduguèt tanben leis òbras d'Omèr.

## Liames intèrnes

* Classicisme.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Yasmine Gooneratne, *Alexander Pope*, Cambridge University Press, 1976.

## Nòtas e referéncias
Caucida

La caucida o **chaucida** (*Cirsium arvense*) es una planta sovent designada coma una marrida èrba.

## Descripcion
La caucida es una planta erbacèa perenne (o vivaça) que pòt créisser fins a 1.2 m de nautor.
A de tigas fòrça ramificadas e pamposas, sens alas, amb de longs estolones rampants de brots fulhats (= de brots fulhoses).

## Sistematica
Encara que l'espècia aperteniá la familha de las Compausadas, auèi es integrada dins la familha de las Asteracèas, o *[[Asteraceae]]*. 
## Airal de distribucion
## Toponimia
La caucida a daissat una marca sul territòri occitan. Aital, se pòt trobar los seguents endreits:

Segon Frank R. HAMLIN dins sa Toponimia d'Erau, La Caucida, luòc situat en Vilanòva de Magalona, seriá ligat a la planta.

## Bioindicacion

La caucida pòt revelar un sòu fòrça pasturgat.

## Véser tanben
## Nòtas e referéncias
Fool's Garden

**Fool's Garden**, o **Fools Garden** dempuèi 2003 e après un cambiament de musicians, es un grop alemand anglofòn de pop, originària de Pforzheim (Alemanha). Es estat format en 1991 per Peter Freudenthaler e Volker Hinkel. 

**Fool's Garden** es sustot conegut per la cançon *Lemon Tree* qu'a obtengut una fòrça gròssa capitada mai que mai en Euròpa continentala (Suècia, Norvègia, Àustria, França) mas tanben en Asia e quitament en Aotearoa. En Occitània, aquel títol foguèt quitament l'un dels mai gròsses tubes de l'annada 1996.
Joseph Addison

[thumb|right|Retrach de Joseph Addison realizat entre [1703 e 1712.]] 

**Joseph Addison** (1 de mai de 1672, Milston - 17 de junh de 1719, Londres) es un òme politic e un escrivan anglés de la premiera partida dau sègle XVIII considerat coma un dei premiers teoricians de l'estetica. Amb son amic Richard Steele (1671-1729), fondèt lei jornaus *Tatler* e *Spectator* onte publiquèt d'articles considerats coma de modèls d'assai. Puei, en 1713, escriguèt la tragèdia *Caton* qu'obtenguèt un certan succès e que li permetèt de començar una carriera politica.

## Liames intèrnes

* Assai.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Madeleine Descargues-Grant, « Joseph Addison, Essais de critique et d'esthétique, introduction, commentaires et notes par Alain Bony », *Revue de la société d'études anglo-américaines des XVIIe et XVIIIe siècles*, n° 61, 2005, pp. 176-180.

## Nòtas e referéncias
Samuel Johnson

[thumb|right|Retrach de Samuel Johnson en [1772.]]

**Samuel Johnson** (18 de setembre de 1709, Lichfield - 13 de decembre de 1784, Londres) es un escrivan anglés dau segle XVIII. Figura centrala dau classicisme, foguèt l'autor de poëmas satirics, d'òbras criticas e de romans. Pasmens, es mai que mai coneissut per son trabalh de lexicografia illustrat per son *Diccionari de la lenga Anglesa* publicat en 1755. D'un biais generau, son òbra es consideraa coma un modele de clartat, de disciplina o de volontat.

## Ligams internes

* Lexicografia.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** James Boswell, *The life of Samuel Johnson*, Penguin Classics, 1986, 375 p.

## Nòtas e referéncias
Ponent (vent)

Lo **ponent** o **narbonés** es un vent de la mar Mediterranèa que ven de l'oèst e se dirigís cap a l'èst.

## Caracteristicas

Los vents del ponent, vents de l'oèst (en anglès: ***westerlies***) son los vents dominants a las latituds mejanas entre los 35 e los 65 gras de latitud. Bufan de l'Oèst cap a l'Èst.

## Nòtas e eferéncias
Garbin

Lo **garbin** o **labech** es un vent violent de sector sud-oèst en mar Mediterranèa, que travèrsa Itàlia e Corsega. Lo garbin produtz de borrascas dins la Mediterranèa meridionala d'Oèst a Èst. Aquel desplaçament provòca lo movement de massas d'aire tropical, caudas, secas e amb fòrça posca portada de Sahara fins al sud-èst de la peninsula Iberica.

## Nòtas e referéncias
Nuit Incolore

**Théo Marclay**, mai conegut jol nom de scèna **Nuit Incolore** (Nuèch Incolòra), es un cantaire francofòn de nacionalitat Soïssa mas nascut en 2001 al Vietnam : foguèt adoptat a l'edat de cinc meses per un coble de soís francés, e a donc viscut son enfància en Soïssa francesa a Fully, dins lo canton romand del Valés.

Comença lo piano al conservatòri a l'edat de sèt ans. Sa cançon *Dépassé* publicada a la fin de l'annada de 2022 obten una gròssa capitada que lança vertadièrament sa carrièra de cantaire.
Frances Burney

[thumb|right|Retrach de Fanny Burney en [1784-1785.]]

**Frances Burney** (13 de junh de 1752, King's Lynn - 6 de genier de 1840, Bath), apelada **Fanny Burney** dins la vida quotidiana, es una escrivana anglesa de la fin dau segle XVII e de la prumiera mitat dau segle XVIII. Foguèt l'autritz de plusors romans que lo mai coneissut es lo roman apistolar *[[Evelina (roman)|Evelina]]* publicat en 1778.

## Ligams internes

* Roman.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Joyce Hemlow, *The History of Fanny Burney*, Oxford, Clarendon Press, 1958.
* **[[anglés|(en)]]** Nigel Nicolson, *Fanny Burney The Mother of English Fiction*, Londres, Short Books, 2002.

## Nòtas e referéncias
Riutòrt d'Aubrac

**Riutòrt d'Aubrac** es un masatge de la comuna de Marchastèl situada dins lo departament de Losera e la region administrativa d'Occitània

## Geografia
[esquèrra|vinheta|Fòto de Riutòrt presa de [Marchastèl (Losera)|Marchastèl estant.]]
Sul plan d'Aubrac, entre Malboson e Marchastèl non gaire luènh de Las Binals, es a 1190 m d'altitud.

## Toponimia
esquèrra|vinheta|Preséncia de  Riutòrt sus una mapa de 1712
**Riutòrt** : « ròca, lòc fortificat », se compausa de , "torçut". Es tanben un patronim frequent en Losera.

## Referéncias
Fauvi

Lo **fauvi**, (*Rhus coriaria*) o **sumac** es una planta mediterranèa, emplegada en tenchurariá.

## Descripcion
## Taxonomia e sistematica
Lo fauvi se pòt nomenar de diferentas faiçons:

**Rodòl/Rodòu, Redòl/Redòu, Nerta de Redòl, Ros, Baija ma mia, Feugièr, Saba, Saumas, Saumàs, Suma, Sumac, Transborron**.

La *[[Coriaria myrtifolia]]* tanben recep lo nom de "Rodòl".

## Airal de distribucion
## Usatges
Coma lo precisa son nom "coriaria", la planta foguèt utilizada per tanar las pèls en cuèr.

Amb aquò, se pòt extraire de son escòrça una tencha jauna e de sas rasics una tencha bruna.

## Nòtas e referéncias
Daniel Risch

**Daniel Risch**, nascut lo 5 de març de 1978 a Grabs (Soïssa), es un òme d'estat, cap de govèrn  de Liechtenstein dempuèi  març de 2021.
Niccolita

[thumb|right|[Fotografia d'ua massa de niccolita (Silver Bar Mine, Canadà).]]

La **niccolita** (sinonims **aarita**, **niquelina**, **niquelita**) es un minerau de color roge coire que presenta sovent traças d'alteracion sornas o de color verd clar. D'ua duretat de 5 a 5,5 e d'ua densitat compresa entre 7,66 e 7,78, es compausat d'arseniüre de niquèl (NiAs). Forma cristals rars de forma piramidau o tabulara, mes generaument, se presenta devath la forma d'ua massa compacta microcristallina. Lo son esclat es metallic, es solubla dens l'acid nitric e n'es pas fluorescenta. Son punt de fusion es baish e la niccolita hon aisidament en liberant vapors d'arsenic.

Geologicament, se tròba principaument dens veas idrotermaus de temperatura hauta e, coma minerau accessòri dens gabros noritics. Es generaument associada dab la pirrotita, la calcopirita, l'arsenopirita e la pentlandita. Los critalhs mei coneishuts venen d'Argentina, de Japon e d'Alemanha. La niccolita es espleitada tà produsir de niquèl.

## Ligams intèrnes

* Arsenic.
* Niquèl.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicola Cipriani (trad. Marie-Hélène Alfonsi e Catherine Sobecki), *Minéraux et Roches*, París, Gründ, 1996.

## Notas e référencias
Covellina

[thumb|right|[Fotografia de covellina (Estats Units)]]

La **covellina** (sinonims **breithauptita**, **cantonita**, **covellita**, **covellinita**, **covellonita**) es un minerau de color blau indi dab traças iridescentas. D'ua duretat de 1,5 a 2 e d'ua densitat compresa entre 4,60 e 4,76, es compausat de sulfur de coire (CuS). Forma cristalhs lamellars sovent amassats en forma de ròsa o massas compactas microcristallinas. Lo son esclat es submetallic o rosinós, es solubla dens l'acid cloridric e n'es pas fluorescenta. Son punt de fusion es baish e la covellina hon aisidament en liberant vapors d'anidride sulfurós.

Geologicament, se tròba principaument dens veas idrotermaus. Es generaument associada dab la pirita, la calcopirita e la bornita. Los critalhs mei coneishuts venen deus Estats Units, de Bolívia, de Chile e d'Itàlia. En Occitània, de jaç se tròban a Paulinet en Tarn. La covellina es espleitada tà produsir de coire.

## Ligams intèrnes

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nicola Cipriani (trad. Marie-Hélène Alfonsi e Catherine Sobecki), *Minéraux et Roches*, París, Gründ, 1996.

## Notas e référencias
Vaudesiá

La **vaudesiá**, tanben cridat lo **vaudisme** o **vaudesisme** (var. **valdesiá, valdisme, valdesisme**) designa una sècta crestiana proto-protestanta que s'es espandida dins Occitània, Arpitània, Piemont, e las Americas. Los aderents son cridats los **vaudeses** e las **vaudesas**.

## Istòria
Segon la tèsi mai comuna, lo fondator dau movement èra un borgés lionés nommat Pèire Vaudés (o Pèire Valdés).

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

## Veire tanben
*Valdese, colonia occitano-vaudesa a Carolina del Nòrd, Estats Units.
Colleccion Museográfica d'Art Sacro

Lo **Musèu d'art Sacro de Melilla** es un musèu de la vila espanhòla de Melilla plaçat en l'ancian Convent dels Franciscanos, en la Primièra Encencha Fortificado de Melilla La Vièlha. Per el s'accedís en las Cuevas del Conventico. 

## Istòria
Creat per la Vila Autonòma de Melilla, amb l'Avescat de Màlaga e la Vicaría Episcopala de Melilla e amb l'apiegi de las Cofradías e Hermandades de Melilla la vila e amb lo favorissi de la Fondacion Melilla Vila Monumentala. 

## de Contenguts
Destaca la Custòdia del Solelh.

## de Referéncias

## Enlaces extèrnes
Dentèla

thumb|Cofa en dentèla  d'agulha.
La **dentèla** (var.**dentela**) es un teissut sens trama ni cadena, generalament en fial de seda, lin, nilon o fibras pus ricas segon los cases, executat per los dentelaires a la man o a la maquina, amb l'ajuda de ponchs semblables o non formant un dessenh, de bòrds dentelats o non.
Opus

**Opus** es un grop austrian de pop-ròck festiu format en 1973 a Graz (Àustria), compausat de Herwig Rüdisser al cant, d'Ewald Pfleger a la guitarra, de Kurt-Rene Plisnier als clavièrs e de Günter Grasmuck a la batariá. 

**Opus** es sustot conegut per lor celèbra cançon en anglés *Live Is Life* : aquel títol es estat en Euròpa e en Occitània en particular l'una de las mai gròssas capitadas popularas de l'annada 1985 ; en seguida, aquesta cançon es estada represa ambe succès mantuns còps, tre 1985 pel grop pop italian Stargo, puèi pel grop eslovèn de ròck industrial Laibach en 1987, o encara en 2003 en version festiva electro per Hermes House Band ambe DJ Ötzi.
Arn negre

esquèrra|vinheta|Aspècte de l'arbust

L**'arn negre** (*Paliurus spina-christi*) es una planta de flors de la familha de las Ramnacèas. La dison tanben **argalon, arn, arnavèu, arnivès negre, arnivèu, arns, capelets** o encara **pòrtacapèl**.

## Descripcion
Es un arbust caducifòli espinós de 2 a 4 m de naut. A de fuèlhas altèrnas, ovalas e finament dentadas, caduna amb doas espinas estipulàrias, l'una longa e drecha e l'autra corta e corbada. Las flors son pichonas (d'unes 2 mm), pentamèras, de color jauna o blanca, formant de rasims de corimbes fòrça oloroses e s'agròpan en ramèls axillars. Los fruchs son samaras en forma de disc. La florida se debana entre los meses de julhet e setembre.

vinheta|Fruchs

## Airal de distribucion e abitat
Lo podèm trobar al nòrd de la region mediterranèa e maitot en la part orientala; tanben se la pòt trobar a l'oèst e centre d'Asia. Creis sovent en garrigas pauc umidas dempuèi lo nivèl de la mar fins als 400 m d'altitud.

En Occitània es fòrça comuna en las garrigas de Provença e Lengadòc.

## Etimologia
## Toponimia
## Dins la cultura
## Nòtas e referéncias

## Ligams extèrnes
Lenga SOV

Lo tèrme **lenga SOV** es una construccion de sintaxi quand una frasa transitiva seguís generalament l'òrdre Subjècte-Objècte-Vèrb.

Segon un estudi analizant 402 lengas, aquel òrdre es lo mai comun, amb 44,78% de las lengas estudiadas, legerament mai que l'òrdre SVO.

## Referéncias
Les Forbans

**Los Forbans** es un grop de rock'n'roll francés format còsta París en 1978 per Albert « Bébert » Kassabi al cant, Christophe Camilotte (remplaçat tre 1982 per Philippe Masse) a la guitarra sòlo, Jean-Louis Bergerin a la guitarra ritmica, Dominique Lupo a la bassa, Patrick Papain als clavièrs, puèi Michel « Keuss » Pin a la contrabassa a partir de 1989 e Martial « Marty » Allart a la guitarra dempuèi 2016. 

En 1982, **los Forbans** decidisson d'adaptar en francés lo títol d'Ernie Maresca entitolat *Shout! Shout! (Knock Yourself Out)*, que ven aital *Chante*. Aquel tròç dels **Forbans** se vendrà a quasi dos milions d'exemplars entre fin 1982 e 1983.

## Cançons mai conegudas
* *Chante* (1982, adaptacion en francés de *Shout! Shout!* d'Ernie Maresca)
* *Lève ton ful de là* (1983, adaptacion de *At the Hop* de Danny & the Juniors)
* *Flip flap* (1984)
* *Tape des mains* (1984)
* *[[La Bamba]]* (1990, represa d'una cançon tradicionala mexicana)
* *Sale caractère* (1990)

## Referéncias
The Shorts

**The Shorts** èra un grop de musica pop originari dels Païses Basses format en 1976 e compausat de Hans van Vondelen (votz, guitarra), d'Erik de Wildt (clavièrs), de Hans Stokkermans (guitarra bassa) e de Peter Wezenbeek (percussions).

Aquel grop es sustot conegut en Euròpa per lor tube *Comment ça va* en 1983, cançon publicada en tres versions diferentas, l'una ambe los coblets cantats en neerlandés, l'autra en anglés, una tresena enfin en alemand, ambe lo repic el cantat en francés.
Albertet Calha

**Albert(et) Calha** (*Albertet Cailla* en occitan ancian; cronologia desconeguda) èra un trobador e joglar occitan.

## Vida e òbra
Se conserva una *[[Vida (literatura)|vida]]*, que nos ditz en occitan ancian:

Traduccion en occitan modèrne (pròche verbatim):

En lo cançonièr I, i a una miniatura que lo representa.

A-z Albertet es atribuïda una tençon (entre doas dònas, una jove e una vièlha) en almens dos cançonièrs (mss *I* e *K*), e un sirventés (mss *I*, *K* e *d*), *Aras, quan plou e yverna*. Lo sirventés es puslèu considerat pels erudits coma essent de Bertran de Preissac (e lo se numera PC 88,1).

Se rapòrta qu'Aimeric de Belenoi, agaçat per sas joglariás, exortèt la comtessa de Provença, Agnesina de Saluças, e la comtessa Beatritz, sa cosina, dòna de Massa, e la comtessa del Carretto, qu'avián seguit Beatritz de Savòia en Provença de "caçar e punir aquel insolent d'Albert Calha, autor de satiras contra las femnas".

Son òbra s'es perduda. Avèm pas cap testimoniatge de l'unica cançon qu'aviá fach segon la *vida*.

## Identificacion de l'origina

De Spotorno sabèm que "**Alberto Quaglia**, apelat ***Cailla*** per los Provençals, e ***Caille*** per los Franceses"; doncas apareisseriá dins la lenga occitana coma ***Albert(et) Cailla*** en occitan ancian e ***Albert(et) Calha*** en occitan modèrne alibertin. L'origina italiana foguèt tanben atribuida dins lo passat per d'autres autors [italians mas pas franceses] coma L. Cerretti e G. Pedroni alara que legisson d'òmes de letras italians, coma Alberto Quaglia, que, sus las piadas dels poètas provençals, que fasián la naveta entre Occitània e Itàlia del Nòrd, preses per l'encantament de lor art, mas tanben pels ganhs aisits obtenguts de lors collègas de delà los Alps, s'esforcèron d'escriure lors composicions en lenga occitana.

Daissant de costat en partida çò qu'es raportat dins l'anotacion biografica contenguda dins sa *vida*, a saber qu'Albertet [diminutiu d'Albèrt] aviá pas jamai quitat sa contrada, l'origina italiana quasi unanima e indiscutibla atribuïda dins lo passat a Albertet Calha sembla virar en partida a l'entorn del malentendut qu'es estat creat entre los mots Albi, albigés e Albenga...

De fach, l'abat Quadrio, probablament sus la basa de çò que se recòrda de la *vida* del trobador, nos ditz que...

Spotorno nos ditz que Quadrio casèt en error:

Girolamo Rossi ne parla miticament d'aquela origina:

Spotorno apond:

Giulio Bertoni resòlv lo malentendut en certificant qu'un cèrt nombre de...

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

## Veire tanben
### Articles connèxes
*Lista de trobadors e trobairises
### Ligams extèrnes
*http://troubadours.byu.edu/PC/PC-014/14%20-%20Albertet%20Cailla.htm
Francky Vincent

**Francky Vincent**, de son nom vertadièr **Franck Joseph Vincent**, nascut lo 18 d'abril de 1956 a Pointe-à-Pitre sus l'illa de Guadalope, es un cantaire popular francés. A conegut un pic de popularitat al mièg de las annadas 1990 ambe de cançons a l'encòp festivas, risolièras e sustot pebradas, dins un estili musical entre zouk e cançon francesa, en particular ambe los dos tubes *Fruit de la passion (Vas-y Francky c'est bon)* en 1995 e *Alice, ça glisse* en 1996.
Goito

**Goito** es una comuna italiana de la província de Màntoa en Lombardia.

## Geografia

Goito es situat a una vintena de quilomètres  al nòrd-oèst de la vila de Màntoa.

Lo territòri de la comuna de Goito es enclaus, dempuèi 1984, dins lo Parc natural regional de Mincio.
Zouk Machine

**Zouk Machine** es un trio femenin francés de musica zouk, originari de l'illa de Guadalope, conegut en particular pel títol cantat en creòl guadalopenc *Maldòn (la musique dans la peau)*, qu'es estat n°1 en França en 1990.

A la debuta, **Zouk Machine** es compausat de Joëlle Ursull, de **Christiane Obydol** e de Dominique Zorobabel. Mas de caps 1989, Joëlle Ursull se tira del grop e comença alavetz una carrièra sòlo, coronada de succès en 1990 en essent classada segonda al Festival de la Cançon d'Eurovision de 1990 per França ambe la cançon en francés *White and Black Blues* (escricha per Serge Gainsbourg e compausada per Georges Augier de Moussac), e que foguèt tanben un gròs tube en França. Joëlle Ursull es còp-sec remplaçada en 1989 per Jane Fostin : lo grop enregistra alavetz son segond album que conten lor famós títol *Maldòn* que los va far venir immensament populars en 1990 dins los païses francofòns.

En 1995, Jane Fostin se tira tanben del grop per començar ela tanben una carrièra sòlo. 

Dempuèi 2008, **Zouk Machine** es lo nom de scèna de la sola **Christiane Obydol**. 

## Cançons mai conegudas
* *Maldòn (la musique dans la peau)* (1990)
* *Ou ké rivé* (1990)
* *Sa ke cho* (1991)
* *D.J.* (1992)
Protoindoeuropèus

Lei **Protoindoeuropèus** son lei populacions locutritz de l'indoeuropèu comun, una lenga preïstorica reconstituïda considerada coma lo parlar a l'origina dei lengas indoeuropèas actualas. Lei recèrcas sus aquelei populacions son principalament realizadas a partir dei donadas eissidas de l'arqueologia, de la lingüistica e de la genetica. An pas encara permés de desgatjar un scenari unic per descriure l'istòria d'aquelei pòbles. Pasmens, sembla possible de supausar que son originàrias d'una region situada a l'entorn de la mar Caspiana ò de la mar Negra coma la partida occidentala de l'estèpa eurasiatica, la peninsula anatoliana ò lei plans iranians. Puei, aurián migrat en direccion d'Euròpa e d'Índia onte la màger part dei populacions actualas parlan una lenga indoeuropèa.

L'indoeuropèu comun eu meteis sembla d'èsser una lenga relativament recenta que seriá la forma presa per un parlar encara pus ancian. D'efiech, segon lei recèrcas actualas, l'indoeuropèu comun aviá un lexic diversificat per parlar de la terralha, dau norigatge, de l'agricultura e dei textils. Aviá tanben conoissença de la ròda, de l'araira e de la metallurgia dau coire. Es donc probablament una lenga de la fin dau Neolitic. Per aquela rason, de lingüisticas destrian de fasas diferentas de son evolucion, generalament lo protoindoeuropèu, l'indoeuropèu mejan e l'indoeuropèu tardiu, que correspòndon a d'estadis d'evolucion situats entre lei millenaris V e III avC.

## Liames intèrnes

* Indoeuropèu.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** James Patrick Mallory, *À la recherche des Indo-Européens : langue, archéologie, mythe*, París, Seuil, 1998, 358 p.
* **[[francés|(fr)]]** André Martinet, *Des steppes aux océans. L'indo-européen et les Indo-Européens*, París, Payot, 1987.
* **[[francés|(fr)]]** Bernard Sergent, *Les Indo-Européens. Histoire, langues, mythes*, París, Payot, 1995, 536 p.

## Nòtas e referéncias
Boita de mitralha

[thumb|right|Boita de mitralha de la [Guèrra de Secession.]]

La **boita de mitralha** es un projectil d'artilhariá que foguèt fòrça utilizat durant lei guèrras dei sègles XVIII e XIX. Èra constituïda d'un estug cilindric emplit de centenaus de balas. Au moment dau tir, lei balas èra ejectadas dins una larga zòna fins a 200-400 m de distància. Aquò èra fòrça eficaç còntra lei massas d'infantariá e podiá en teoria arrestar una carga de cavalariá. Pasmens, la portada d'utilizacion relativament corta permetiá ai fantassins ò ai cavaliers de prendre la pèça en cas de revirada dau tir.

Lei boitas de mitralha foguèron fòrça utilizadas durant lei guèrras napoleonencas e durant la Guèrra de Secession. Certanei modèls dispausèron de balas especialament concebudas per èsser tiradas amb un canon. Foguèron pauc a cha pauc remplaçadas durant lo sègle XIX per l'obús Shrapnel que permet d'obtenir de resultats identics, mai qu'a una portada pus importanta. Uei, leis obús canister presentan una certana similitud amb lei boitas de mitralha, tant dins l'utilizacion que dins la composicion.

## Liames intèrnes

* Artilhariá.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Georges Augier de Moussac

**Georges Augier de Moussac**, o mai simplament **Georges Augier**, nascut lo 20 de junh de 1947 en França a Neuilly sur Seine (còsta París), es un compositor, adobaire, productor e musician (guitarrista) francés.

Demest las cançons que foguèron de tubes en França e que n'es lo compositor, se pòt citar *White and Black Blues*, cançon interpretada per Joëlle Ursull pendent lo Festival de la Cançon d'Eurovision de 1990 a Zagrèb, *Question d'équilibre* (1983) de Francis Cabrel, *Dis-moi les silences* (1988) de Marie Myriam, *Himalaya* e *Cadillac* en 1990 de Johnny Hallyday, o encara *Deux minutes de soleil en plus* (1991) d'Enzo Enzo. 

A tanben compausat de títols per Philippe Lavil, Richard Cocciante, Jakie Quartz, Serge Lama etc, e sustot Hugues Aufray ambe qui èra fòrça ligat, qu'a sovent realizat los adobaments de sas cançons.
Prototypes

**Prototypes** èra un grop de ròck francés originari de París (França), compausat d'Isabelle Le Doussal al cant, de Stéphane Bodin a la bassa e als clavièrs, e de François Marche a la guitarra.

**Prototypes** foguèt actiu de 2003 a 2008. Demest los títols mai coneguts del grop, se pòt citar *Danse sur la merde*, e *Je ne te connais pas*, tirats de lor primièr album publicat en 2004 *Tout le monde cherche quelque chose à faire*, o encara *Who's Gonna Sing?* en 2006.
Henry Fielding

thumb|right|Retrach de Henry Fielding.

**Henry Fielding** (22 d'abriu de 1707, Sharpham Park - 8 d'octòbre de 1754, Lisbona) es un escrivan anglés de la premiera mitat dau sègle XVIII. Foguèt l'autor de comèdias, de farsejadas e de parodias dirigidas còntra lei mors de sei contemporanèus. Pasmens, en 1736, après un escandòl suscitat per seis *Annaus istorics*, deguèt abandonar lo teatre sota la pression deis autoritats. S'orientèt alora vèrs lo jornalisme e venguèt romancier (*Leis Aventuras de Joseph Andrews* en 1742, *Tom Jones, enfant trobat* en 1749).

## Liames intèrnes

* Literatura anglesa.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Alain Lautel, « Fielding (1707-1754) », dins Jean-Claude Polet (dir.), *Patrimoine littéraire européen : Les lumières, de l'occident à l'orient 1720-1778*, vol. 9, Brussèlas, De Boeck Université, 2000, pp. 230-244.

## Nòtas e referéncias
Assai (literatura)

L’**assai** es una òbra literària de reflexion sus un subjècte divèrs expausat per son autor. A la diferéncia de l'estudi, es un tèxte polemic e sovent partisan. Lo genre foguèt creat durant lo sègle XVI e venguèt famós amb leis *Assais* publicat en 1780 per lo filosòf occitan Miquèl de Montanha (1533-1592).

## Liames intèrnes

* Genre literari.
* Literatura.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Michel Blanc

**Michel Blanc**, nascut lo 16 d'abril de 1952 a Courbevoie (Sèina) e mòrt lo 3 d'octobre de 2024 a París 12en, es un actor, realizator, scenarista e dialoguista francés.

Revelat coma actor comic pendent las annadas 1970, amb la Tropa del Splendid, passa a un registre mai dramatic pendent las decennias seguentas en escrivent e en realizant tres longmetratges saludats per la critica : Marche a l'ombre (1984, nommat al Cesar del primièr melhor film en 1985), *[[Grosse Fatigue]]* (nommat al Cesar del melhor scenari original o adaptacion en 1995) e Marrida Passa (1999). En 1986, recep lo prèmi d'interpretacion masculina al Festenal de Canas per la comèdia negra Tenguda de serada de Bertrand Blier.

Après mantun jòc d'actor remarcats dins lo registre dramatic, sustot Lo Sénher Hire (1989) e Los Testimònis (2008), recep en 2012 lo Cesar de l'actor melhor dins un segond ròtle per l'Exercici de l'Estat. Parallèlament, escriu e realiza un diptic portat per una distribucion corala : Potonatz que volretz (nommat al Cesar del melhor scenari original o adaptacion 2003) e Vesètz coma se dança (2018).

Pendent sa carrièra, es nommat quatre còps al Cesar de l'actor melhor, dos còps per de dramas e dos còps per de comèdias dramaticas.
Aurélien Rougerie

**Aurélien Rougerie**, nascut lo 26 de setembre de 1980 a Biaumont (Puèi de Doma), es un jogaire internacional francés de rugbi de XV.

## Biografia
Filh de Christine Dulac, jogaira de basquet del CUC, e de Jacques Rougerie, pilar de l'ASM de las annadas 1970, estudièt al collègi Teilhard de Chardin a Chambalèira aital coma al collègi e licèu Sant Pèire a Corpèira.

Es passionat d'informatica e d'autos.
Massís de la Gardiòla

La **Gardiòla** es un massís montanhós d'Occitània, situat dins lo Sud de Lengadòc.
S'expandís de Montpelhièr al Nòrd-Èst entrò a Seta al Sud-Oèst.
Enzo Enzo

**Körin Ternovtzeff**, dicha **Enzo Enzo**, nascuda lo 29 d'agost de 1959 a París (França), es una cantaira francesa eissida d'una familha d'origina russa. Foguèt la bassista del grop Lili Drop entre 1981 e 1985. 

En 1991, obten en França un primièr tube ambe la cançon *Les yeux ouverts*, una adaptacion en francés del tròç en anglés *Dream a Little Dream of Me*, un estandard del jazz interpretat pel primièr còp en 1931 per l'american Ozzie Nelson ambe son orquestra. 

Sa cançon mai coneguda es *Juste quelqu'un de bien*, un tube en França en 1994-1995.

## Cançons mai conegudas
* *Les yeux ouverts* (1991, adaptacion en francés de *Dream a Little Dream of Me* d'Ozzie Nelson ambe son orquestra)
* *Deux minutes de soleil en plus* (1991)
* *Juste quelqu'un de bien* (1994)
* *La même lune que moi* (1995)
* *Les naufragés volontaires* (1995)
BT-7

[thumb|right|[Fotografia de carris sovietics BT-7 a la batalha de Khalkhin Gol.]]

Lo **BT-7** es un carri de cavalariá sovietic de la Segonda Guèrra Mondiala. Concebut dins lo corrent deis ans 1930, èra lo modèl pus sofisticat dei carris de la seria BT. D'efiech, lei Sovietics avián estudiat lei defauts dei BT precedents per fabricar un blindat dotat d'un blindatge renforçat de 13 a 22 mm, d'una motorizacion pus fisabla e d'un armament aumentat amb l'installacion d'una segonda mitralhièra.  exemplaris foguèron produchs entre 1935 e 1940.

Lo BT-7 participèt a la guèrra d'Espanhae ai guèrras implicant dirèctament l'Union Sovietica entre 1939 e 1945. Obtenguèt de succès quand foguèt utilizat coma carri de cavalariá en Espanha, en Polonha e en Manchoria. En revènge, foguèt utilizat coma veïcul de sostèn d'infantariá amb de resultats marrits en Finlàndia durant la Guèrra d'Ivèrn. Còntra leis Alemands, lo BT-7 èra obsolèt en 1941 en causa de son blindatge vengut tròp feble per arrestar lei projectils anticarri. Fòrça unitats foguèron tanben capturats en causa deis errors de comandament de l'Armada Roja. Lei veïculs subrevivents foguèron pauc a cha pauc remplaçats per lo T-34 dins leis unitats de combat e transferits vèrs leis unitats de reconoissença.

## Liames intèrnes

* BT-5.
* T-34.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Yves Buffetaut, « Les chars rapides BT-5 et BT-7 », *Armes et Militaria*, n° 124.

## Nòtas e referéncias
Jeane Manson

**Jean Ann Manson**, dicha **Jeane Manson**, es una cantaira e actritz americana nascuda lo 1èr d'octobre de 1950 a Cleveland (Ohio, Etats Units). E d'origina josieva polonesa del costat de sa maire. A passat son enfança primièr al Mexic, puèi en Califòrnia (Estats Units) fins a sos 12 ans. A tanben longtemps viscut en França, ont es venguda una cantaira francofòna populara dins la segonda mitat de las annadas 1970 : sa carrièra de cantaira francesa foguèt lançada pel tube *Avant de nous dire adieu* en 1976.

## Cançons mai conegudas
* *Avant de nous dire adieu* (1976)
* *La chapelle de Harlem* (1977)
* *Ce n’est qu’un au revoir* (1977)
* *Un enfant est né* (1977)
* *No volvere* (1978)
* *Fais-moi danser* (1978)
* *Vis ta vie* (1980)
* *Tu es venu* (1980)
* *Hymne à la vie (Terre des Hommes)* (1987)
Incident dau pònt Marco Polo

[thumb|right|[Fotografia dau pònt Marco Polo realizada entre 1937 e 1940.]]

L’**incident dau pònt Marco Polo** es un incident imaginari entre l'Armada Nacionala Revolucionària de China e l'Armada Imperiala Japonesa que se debanèt lo 7 de julhet de 1937. Après la brèva disparicion d'un de sei soudats dins un ostau de rendètz-vos, lei Japonés assaièron de furnar plusors ostaus restadas per de Chinés e denoncièron de tirs$ en provenença de posicions de l'ANR. Se lo soudat disparegut s'entornèt rapidament a sa basa, Tòquio arrapèt l'ocasion per iniciar la Segonda Guèrra Sinojaponesa que constituís una partida importanta de la Segonda Guèrra Mondiala.

## Liames intèrnes

* Segonda Guèrra Mondiala.
* Segonda Guèrra Sinojaponesa.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Frank Dorn, *The Sino-Japanese War, 1937–41: From Marco Polo Bridge to Pearl Harbor*, MacMillan, 1974.

## Nòtas e referéncias
Jules Brunet

[thumb|right|Jules Brunet a [Ezo en 1869.]]

**Jules Brunet** (2 de genier de 1838, Belfort - 12 d'aost de 1911, Fontenay-sous-Bois) es un generau francés dau sègle XIX famós per sa participacion a la guèrra de Boshin durant lo periòde de la Restauracion Meiji.

Eissit d'una familha de militars, integrèt l'Escòla Politecnica e venguèt oficier dins l'artilhariá. Après aver participat a la guèrra de Mexic, foguèt mandat en Japon dins lo quadre de la mission militara francesa dins aqueu país. Au començament de la guèrra de Boshin, en despiech deis òrdres de neutralitat donats per lo govèrn francés, decidèt de sostenir leis armadas dau Shogunat Tokugawa. Venguèt ansin lo cap de l'artilhariá de la republica d'Ezo, un Estat format per lei darriers partisans dau Shogunat sus l'illa d'Hokkaido. Capturat après la desfacha de sei tropas a la batalha de Hakodate en 1869, foguèt liberat a la demanda de París e tornat integrar dins l'armada francesa. Participèt a la guèrra de 1870 e a la repression de la Comuna. Acabèt sa carriera amb lo grade de generau de division.

## Liames intèrnes

* Restauracion Meiji.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** François-Xavier Héon, « Le véritable dernier Samouraï : l'épopée japonaise du capitaine Brunet », *Stratégique*, Institut de Stratégie Comparée, n° 99, 2010, pp. 193-223.

## Nòtas e referéncias
Blanquiment dau coralh

Lo **blanquiment dau coralh** es un fenomène de deperiment dei coralhs caracterizat per una decoloracion de l'animau e pus generalament de l'escuèlh corallin en rason de l'expulsion dei algas unicellulari normalament presenti en simbiòsi emb lu coralhs ò de la perda de pigmentacion dei algas. Lu coralhs an la capacitat de sobreviure au blanquiment, mas vènon pus vulnerables a la pollucion, ai malautias e ai variacions de la temperatura de l'aiga. A tèrme lòng, lo blanquiment pòu donc cauar la mòrt dei coralhs e favorizar la formacion de zònas mòrti.

## Ligams intèrnes

* Granda Barriera de Coralh.
* Coralh.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
John Morris (antropològ)

**John Morris** (1895 - 13 de decembre de 1980) es un alpinista, un antropològ e un jornalista britanic dau sègle XX. Oficier dins l'armada britanica de 1915 a 1934, participèt a doas temptativas d'ascension dau mont Everest en 1922 e en 1936. Durant la premiera expedicion, acompanhat per Colin G. Crawford, capitèt d'arribar a  m d'altitud sensa utilizar de botelhas d'oxigèn. Aquela revirada demostrèt l'interès de l'oxigenacion artificiala que venguèt pauc a cha pauc la nòrma per leis expedicions seguentas. Puei, Morris explorèt divèrsei regions e recebèt un guierdon de la *[[Royal Geographical Society]]* per sa descripcion dau Turquestan Chinés.

## Liames intèrnes

* Mont Everest.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Hugh Ruttledge, *Everest: The Unfinished Adventure*, Hodder and Staughton, 1937.

## Nòtas e referéncias
Rai (pòble)

Los **Rai** son un pòple originari de las regions montanhosas dau centre-èst de Nepal. Amb los Sunuwars e los Limbu, fan partia de l'ensemble etnic dels Kirants. Tradicionalament agricultor o elevaires, an larjament emigrat en Terai, en Sikkim, en Assam e dins la region de Darjeeling. Parlan una lenga tibetobirmana e seguisson una religion animista marcaa per d'influéncias indoïstas e bodistas. En 2001, èran oficialament  siá 2,79 % de la populacion nepalesa.

## Ligams internes

* Limbu.
* Sunuwars.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Gerd Hansson, eeThe Rai of eastern Nepal, ethnic and linguistic grouping : findings of the Linguistic Survey of Nepalee, Linguistic Survey of Nepal and Centre for Nepal and Asian Studies, Tribhuvan University, Kathmandu, 1991, 117 p.

## Nòtas e referéncias