open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Castellciutat

**Castellciutat** ei ua entitat de poblacion deth municipi de la Seu d'Urgèl (Aut Urgèl), dempús der an 1975. Era vila de Castellciutat soent se nomentada popularament *Ciutat*, coma siguec nomentada oficiaument fins çò sègle XVI, nòm que contraste damb eth nombre d'abitants, çò 2005 n'auie 451. Eth pòble se tròbe sus un ressegat parallel ar arribatge esquèr dera Valira, e que met fin ara plana de la Seu d'Urgèl, era part mès anciana se tròbe er un còth deth ressegat a 721 mètres d'altitud. A ua banda i demoren es rèstes der ancian castèth, Castell de Ciutat, e ara auta la Ciutadèla. En pòble s'i pòt trobar era glèisa parroquiau de Sant Feliu de Castellciutat.
Aut Urgèl

L**'Aut Urgèl** (o simplament **Urgèl** o **Urgellet**; oficialament en catalan *Alt Urgell*, o *Urgell*) es una comarca catalana dels Pirenèus. Lo capluòc comarcal n'es la ciutat de la Seu, mentre que Oliana e Organyà son d'autras populacions importantas.

## Demografia

## Referéncias
Diocèsi d'Urgèl

Era **diocèsi d’Urgèl** (en latin: *Diœcesis Urgellensis*) es ua division eclesiastica en Catalonha, Aran e Andòrra qui depend dera seu metropolitana de Tarragona. Era sua origina ei, aumens, deth sègle V damb caplòc en la Seu d'Urgèl e eth nòm der avescat ei restacat damb eth territòri istoric der Urgellet a on se tròbe eth caplòc. Ath madeish temps eth caplòc deu eth sòn nòm ar avescat d'Urgèl donques qu'eth latin vicus Sedes Urgelli signifique quartièr de la Seu d'Urgèl o caplòc deth bisbat d'Urgèl. 

Dempuish 1806 cobreish tanben eth territòri dera vath d’Aran qui ère abantes dependent dera diocèsi de Comenges.

Tanben es important lo pariatge que portèt Andòrra a èsser un coprincipat e poder se manténer aital coma dins unic estat catalan independent, en essent los evesques d'Urgèl Coprince d'Andòrra, amassa, a l'ora d'ara, amb lo president de la Republica Francesa coma successor des drets de l'ostal comtal de Fois.

Lo temple principal de la diocèsi es era Catedrala de Santa Maria d'Urgèl de la Seu d'Urgèl. Los santuaris de mai renom a l'avescat son çò del Sant Crist de Balaguer, eth dera Maire de Dieu de Núria e, en eth Principat d'Andòrra, lo de Nòstra Madama de Meritxell. An recebut la coronacion canonica las Marededéus de Meritxell, a Andòrra (1921), Valldeflors de Tremp (1922), Miracle de Balaguer (1955), Núria (1967) e Canòlich de Sant Julià de Lòria (1999). Era Maire de Dieu de Núria, amassa damb Sant Ermengol, es patrona principala der avescat (1956), deth temps que Sant Ot d'Urgell o es dera ciutat d'Urgèl (1133).
Urgellet

**Urgellet** ei un territòri istoric e ua comarca naturau de Catalonha que se tròbe as Pirenèus, concrètament ara comarca dera Aut Urgèl (que compren: Baridà, Urgellet e eth sector meridionau, ath sud deth grad de Oliana -es ribères de Oliana e de Bassella-).

Eth territòri d'Urgellet correspon a lèu tota era comarca catalana der Aut Urgèl, exceptant era part mès orientau (Baridà) e eth sector meridionau. Er Estret de Mollet supause eth limit naturau entre Urgellet e çò Baridà.

Era istòria dera Urgellet ei fòrça restacada damb es *Sedes Urgelli* (La Seu d'Urgèl), çò Bisbat d'Urgèl e çò Comtat d'Urgèl. Eth çò de darrèr cas, Urgellet ei eth territòri que da lòc en Comtat, damb caplòc en la Seu d'Urgèl, e que s'agranic cap ath sud fins arribar enes comarques d'Urgèl e çò Pla d'Urgèl, entre autes. Per aguesta arrason bèri pòbles e dues comarques dera plana de Lhèida contien eth nòm d'Urgèl qu'a era sua origina ne la Urgellet.

Eth toponim *Urgèl* (Urgell en catalan) segons eth lingüista Joan Coromines, ei d'origina preromana. Aguest madeish autor interprete qu'eth sòn significat se restacarie damb era preséncia d'aigua, causa qu'ei versemblanta se s'a presenta era origina especificaments pirenenc deth toponim.

## Municipis d'Urgellet
*Alàs i Cerc
*Arsèguel
*Cabó
*Cava
*Coll de Nargó
*Estamariu
*Fígols i Alinyà
*Josa i Tuixén
*Montferrer i Castellbò
*Organyà
*Ribera d'Urgellet
*La Seu d'Urgèl
*Les Valls d'Aguilar
*Valls de Valira, les
*Vansa i Fórnols, la

## Referéncies
Casc antic de la Seu d'Urgèl

Lo **Casc antic** (*casc ancian* o *centre istoric* en occitan) de la Seu d'Urgèl reven al perimètre de l'anciana vila emmurallada, es a dire que s'estend entre la carrièra de Sant Ot e lo camin de Sota Palau, coma ditz lo sieu nom, jol Palais Episcopal (Palais Episcopau). La vila se bastiguèt sus una terrassa fluviala del riu Segre, qu'abans que se bastiguèsse la muralha, lo riu semblava d'èsser una defensa naturala.

Lo nuclèu nasquèt coma un quartièr eclesiastic de la vila vièlha. Dins lo nòu quartièr, nomenat *vicus Sedes Urgelli*, s'i bastiguèt la Catedrala d'Urgèl, que ne foguèt lo centre. A comptar de 1200 comença de s'emmuralhar en aprofechant los solids bastiments eclesiastics.

La nòva vila cresquèt força mens per orient, estent que la terrassa o dificultava. Nasquèron la carrièra dels Canonges, antigament de Santa Maria, la carrièra Màger, a comptar de la plaça de la Vila, que se formèt al luòc ont establissián contacte la vila vièlha e la nòva.

La muralha foguèt rebastida a la primièra mitat del sègle XV, que perdurèt fins al sègle XIX, quand se refortilhèt tot lo sistèma defensiu. La muralha medievala aviá quatre portals: lo de Trasdors, d'ont partissiá lo camin de Castellciutat; lo portal d'Andòrra, sus la carrièra de Capdevila; lo portal de Cerdanha, entre un ancian espital e Sant Domènec, e lo de Soldevila, dich tanben de l'Avesque, que portava cap a la palanca del Segre, ont i aviá un molin draper e un tint.

Cada portal èra flanquejat per doas tors, en mai d'autras que i aviá per refermar la muralha, almens dotze. La muralha seguissiá lo traçat del Segre e après seguissiá pel convent de Sant Domènec, la carrièra de las Èras, la carrièra de la Muralha, gorgola fins a la carrièra de Josep de Calassanç e fins a la fin de la carrièra Màger.

Fins al sègle XX, la populacion restèt dins l'encencha murallat. Un còp dins tèrra, sorgiguèron ravals als camins de sortida, sustot direccion Castellciutat e a la planca del Segre, del temps que dins lo portal de Cerdanya e Andòrra s'i bastiguèt pauc. Es per aquò redigiguèt un plan d'aishamplatge, 1927, fach per Joan Bergós. Dempuèi la Passejada de Joan Brudieu, construit en lo moment del enderroc de las muralhas, e la carrièra de Sant Ot vèrs la Valira, amb ais central dins la carrièra de Sant Ermengol, la plaça de Josep Zulueta, la carrièra dels Comtes d'Urgèl e la carrièra del Duc d'Urgèl.

Cada an, la primièra dimenjada d'agost, dins la carrièra Màger se debana la vòta de la Verge del Lach, tanben nomenada fèsta de la carrièra màger o del casc ancian (en catalan *Festa del Carrer Major*).
Segre

**Segre** es una ribièra de Catalonha, afluent d'Èbre per l'esquèrra. Son bacin compren los territòris de tres Estats: França, Andòrra e Espanha.

Nais sul versant septentrional del pic del Segre, al circ de la Culassa, en Nauta Cerdanha, e après un percors de 265 quilomètres, se geta dins Èbre, al sieu passatge per Mequinensa (Baix Cinca).

Passa per las paluns d'Oliana, Rialb e Sant Llorenç de Montgai.

Del Segre ne sortisson divèrses canals d'irrigacion lo canal d'Urgèl , lo canal de Balaguer, lo canal de Seròs, lo canal d'Aragon e Catalonha, e c.a.

## Toponimia
La prononciacion es ['sɛgrə] en Cerdanha, ['segre] dins lo domeni del catalan occidental (La Seu d'Urgèl, Coll de Nargó, Artesa de Segre, Balaguer, Lhèida), ambe una excepcion per Bassella, Castellnou de Bassella ([lo sɛgre]) perqué l'isoglòssa de ɛ/e davala long de la Ribera Salada [a l'oèst de Solsona ]. Es un dels flumes catalans que l'usatge i consèrva generalament la construccion sense article : « lo Boté(r) salte cap a Segre ». Las fòrmas ancianas son *flumen Segure* en 952, *Segor* en 1050, *Segre* en 888 (las precedentas son donc d'arcaïsmes). Lo nom iberolatin es *Sĭcŏris* e l'etimologia pus anciana, segon Pokorny, es l'indoeuropèu *Sik<small>u</small>ari-*. L'origina sembla donc celtica o, segon la teoria de Joan Coromines, sorotaptica (de la cultura dels camps d'urnas o *Urnenfelder*, pus anciana que los cèltas) .

## Nòtas
Valira

La **Valira** (sovent nomenada amb article masculin: *lo Valira*) es un riu pirenenc, afluent del Segre per la drecha e que vertèbra l'idrologia d'Andòrra. La granda part del país i drena, a l'excepcion de la solana d'Andòrra que se tròba al vessant d'Arièja. La Valira nais al circ dels Pessons, dins la parròquia d'Encamp (Andòrra), e desboca al Segre mai aval de la Seu d'Urgèl (Aut Urgèl).

La Valira a una forma de Y. Los braces superiors son la Valira d'Ordino (dicha tanben de la Massana, del Nòrd o ribièra d'Ordino) e la Valira d'Encamp (dicha tanben d'Orient, de Canillo o de Soldeu). Se jonhon a Escaldes-Engordany.

Un dels afluents del Valira es lo riu Runer que fa de limit natural entre Andòrra e l'Aut Urgèl.
Comtat d'Urgèl

Lo **Comtat d'Urgèl** (*Comtat d'Urgell* en catalan) foguèt una division territoriala e administrativa de la Catalonha Vièlha, en forma de comtat, creada pels reis francs en se basant probablament en una delimitacion anteriora e que foguèt compresa dins la marca de Tolosa en s'incorporant l'Aut Urgèl a l'Empèri Carolingian en 785 e fins a 790.

La capitala èra la Seu d'Urgèl fins l'expansion al sud, que la capitala passèt a èsser Balaguer.
Catedrala de Santa Maria d'Urgèl

La **Catedrala de Santa Maria d'Urgèl**, **Catedrala de la Seu d'Urgèl** o **Catedrala d'Urgèl**, es una catedrala que se tròba a la Seu d'Urgèl, vila sèti de l'Evescat d'Urgèl. Temple principal del diocèsi, consacrat coma lo sieu nom rebat a Santa Maria. Es l'unica catedrala romanica de Catalonha, e es tanben la mai anciana, car data del sègle XII.

Presidís la catedrala la Maire de Dieu d'Urgèl, patrona de la vila, escultura policromada romanica del sègle XIII e restaurada en 1922. Un nom popular es lo de Maire de Dieu d'Andòrra, perque segon la tradicion i èra estat amagada pendent l'invasion sarrasina. Es situada dins l'absidiòla de l'autar màger.

La vila deu lo sieu nom per èsser lo sèti de l'evescat d'Urgèl. Aquela es la quatrena catedrala que se bastiguèt a l'Avescat, mas la segonda foguèt ja erigida dins un nòu quartièr, que nasquèt per aculhir la catedrala, nomenat en latin *vicus Sedas Urgelli*: *vicus* significa "quartièr", *sedas* "capitala" o "sèti" (cadièra o tròn d'un avesque qu'exercís una jurisdiccion, glèisa catedrala e capitala d'una diocèsi) e Urgelli de Urgellet qu'es lo territòri istoric del qu'uèi es mai o mens l'Aut Urgèl.
Palais Episcopal de la Seu d'Urgèl

Lo **Palais Episcopal** (*Palau Episcopal* en catalan) de la Seu d'Urgèl es la sedença de l'Evescat d'Urgèl. Se tròba dins lo pati del Palais, darrièr la carrièra dels Canonges, a la Seu d'Urgèl (Aut Urgèl). A l'èst de la vila urgellenca sus una terrassa del riu Segre.

Se tròba près de la Catedrala d'Urgèl, lo Musèu Diocesan d'Urgèl, la Glèisa de Sant Miquèl e al bòrd dels ancians jutjats de la Seu d'Urgèl.

La bastissa anciana en las siás originas, reformada al començament del sègle XV es refacha a la segonda mitat del sègle XIX per decision dels avesques Caixal e Casañas. Foguèt restaurat e agrandit entre 1973 e 1975 per iniciativa del prelat Joan Martí e Alanis, amb motiu d'i installar los burèus de l'avescat, la Delegacion Permanenta d'Andòrra e l'Archiu Episcopal.
Aeropòrt de la Seu d'Urgèl

L**'Aeropòrt de la Seu d'Urgèl** (oficialment ***Aeroport de Pirineus-Andorra***) es un aeropòrt que barrèt l'an 1984 e que fins es estat uèi utilizat de manièra residuala per aeronaus privadas e aeroclubs. Se tròba al sud de la Seu d'Urgèl (dins l'Aut Urgèl), concrètament dins las municipalitats de Montferrer i Castellbò e Ribera d'Urgellet. La recuperacion de l'aeropòrt permetrà enllaçar los Pirenèus catalans e Andòrra amb d'autres ponches de la geografia catalana.

L'an 2007 l'Institut Catalan del Sòl (Institut Català del Sòl) crompèt per uèch milions d'èuros 85% dels terrens de l'aeropòrt de la Seu d'Urgèl.

Lo plan d'aeropòrt prevei qu'aquel siá un aeropòrt d'aviacion regionala, que li cal facilitar l'accès al transpòrt aerian dempuèi aquela infrastructura a quin autre aeropòrt que siá de portada regionala europèa. Es a l'ora d'ara en estudi comercial per'mor de definir las siás potencialitats coma aeropòrt comercial. Lo Plan director de l'aeropòrt s'elaborarà pendent l'an 2009 e començaràn las òbras en 2010 se las ressorsas economicas o permeton.
Pla de les Forques

Lo **Pla de les Forques** es una plana situada a 867 mètres d'altitud a la municipalitat de la Seu d'Urgèl e, una part, de les Valls de Valira. Lo plan se tròba dins una zòna anautita per çò qu'es de la Plana de la Seu, jol Serrat de Calbinyà. I a a l'ora d'ara una destinada a practicar l'aeromodelisme e lo plan d'organizacion generala urbanistica prevei que faga partida del Pargue Territorial de la Valira.
Pargue Natural del Cadí-Moixeró

Lo **Pargue Natural del Cadí-Moixeró** es un espaci d'interès natural de Catalonha, que compren l'ensems de las sèrras prepirinenques del Cadí, Moixeró, lo massís de la Pedraforca e una granda part de la Tosa d'Alp e lo Puigllançada. A una superfícia de  ha e es situat en limit de las comarcas de Berguedà, de l'Aut Urgèl e de Cerdanha. Es protegit dempuèi 1983 en essent declarat Pargue Natural per decrèt del 15 de julhet de 1983 de la Generalitat de Catalonha.

Las siás altituds se situan entre 900 m dins las vals e 2648,6 m de la cresta mai nauta, lo Vulturó. Es doncas un pargue de nauta montanha. Las sèrras del Cadí e del Moixeró jonchas alpòrt de Tancalaporta forman una barrièra d'impressionanta nautor que separa la val del Segre de l'entèsta del riu Llobregat.
Les Torres

Lo veïnat de **les Torres** es situat al marge esquèrre del Segre. Originàriament èra format de la Torre del Cap, la Torre del Peu e la Torre del Mig. Amb lo temps, mas, aquela zòna agricòla s'es anada en poblant mai.

Las gents del país dividís lo tèrme del veïnat en dos sectors, la partida de les Torres e la de l'Olla e Segalers. Al nòrd de les Torres, a l'autra banda del Segre e al cors de la rota N-260, i a lo quartièr de  Sant Pere, lo Poble-sec, e  Sant Antoni.
Maire de Dieu d'Urgèl

La **Maire de Dieu d'Urgèl** (*Mare de Déu d'Urgell* en catalan) es una escultura de fusta policromada d'estil romanic del sègle XIII. La Maire de Dieu d'Urgèl es titular de la Catedrala de la Seu d'Urgèl, e patrona de la vila. Presidís la catedrala e es situada dins la absidiola de l'autar màger.

La talha es una Maire de Dieu amb lo Mainat a la fauda. La Maire de Dieu d'Urgèl o Santa Maria d'Urgèl es tanben nomenat popularament Maire de Dieu d'Andòrra, perque segon la legenda foguèt amagada dins lo principat andorran pendent l'invasion sarraïna. Es tanben nomenada la *Magna Parens* o *Magna Domina Urgellitana*.
Maire de Dieu de Núria

La **Maire de Dieu de Núria** (*Mare de Déu de Núria* en catalan) es una escultura e un santuari que se tròban dins la Val de Núria, municipalitat de Queralbs (Ripollés). Es la patrona principala del diocèsi d'Urgèl amassa amb Sant Ermengol.

Segon la tradicion, Sant Gil arribèt dins la val cap a l'an 700 e i residiguèt pendent quatre ans. Totjorn segon la legenda, Sant Gil va escalprar un imatge de la Verge qu'amaguèt dins d'una cauna en fugissent de la val quand los romans comencèron una persecucion contra los crestians.

Çò cèrt es que l'imatge de la Maire de Dieu de Núria que se venèra uèi lo jorn es una escultura datada del sègle XII o XIII. S'agís d'una escultura de fusta d'estil romanic.

Amb traches de caire primitiu, l'òbra consèrva encara la siá policromia dins un perfièch estat de conservacion. Los pastres consideravan aquela verge la patrona de la fertilitat. Lo coronament canonic de la Maire de Dieu de Núria se debanèt l'an 1965. La siá fèsta se celèbra lo 8 de setembre. La tradicion vòl que quand qualqu'un demanda a la Maire de Dieu de Núria d'aver un filh, s'aquel es un mainat, s'a de batejar amb lo nom de Gil e s'es una mainada amb lo nom de Núria.
Fièra de Sant Ermengol

La **Fièra de Sant Ermengol** es una fièra tradicionala que se celèbra cada an la tresena dimenjada d'octòbre a la Seu d'Urgèl. Es una de las fièras mai ancianas de Catalonha e es la fièra documentada pus anciana de la Peninsula Iberica . Dins l'encastre de la Fièra de Sant Ermengol se celèbra la **[[Fièra dels Formatges Artesans dels Pirenèus]]**. En 2008 se celèbra la 14 edicion de la Fièra dels Formatges, qu'en fach a l'ora d'ara es l'ais vertebrador de la Fièra de Sant Ermengol. La Fièra atrai aperaquí  visitaires e compren tanben una mòstra d'artesania, la Auto Fièra de veïculs e maquinària, un sector de venda ambulant e lo Boulevard del Comèrci.

A despart de las paradetes qu'ocupan mai de la mitat de las carrièras de la Seu d'Urgèl (dempuèi la Plaça de la Catedrala fins a l'avenguda Salòria, aquela darrièra pas compresa), i a tanben  d'espaci cobèrt.

Lo nom de la Fièra proven d'un dels dos patrons de la vila: Sant Ermengol que foguèt avesque d'Urgèl al sègle XI. Tradicionalament la fièra èra per escambiar bestial mas uèi lo jorn aquela foncion la remplaça la Fièra de Prima. Se celèbran tanben d'autras fièras e de mercats pendent l'an coma lo Mercat dels Canonges (mercat medieval), lo Mercat tradicional (dos còps la setmana) e lo Mercat de las Oportunitats.

La fièra coneguèt fòrça nautes e basses al cors de l'istòria e cambiaments de data: per la Maire de Dieu d'Agost, per Sant Miquèl, en setembre, e, a comptar del sègle XIV, per Totsants (3 de novembre); d'alavetz ençà prenguèt lo nom de *fièra de Sant Ermengol*, nom qu'a perviscut malgrat qu'a comptar de 1993 s'acordèt de transportar la fièra a la tresena dimenjada d'octòbre.

## Referéncies
Fièra dels Formatges Artesans dels Pirenèus

La **Fièra dels Formatges Artesans dels Pirenèus** (en catalan e originalament: *Fira de Formatges Artesans dels Pirineus*) es una fièra que se debana cada an la tresena dimenjada d'octòbre dins la vila pirenenca de la Seu d'Urgèl, en Aut Urgèl, dins l'encastre de la Fièra de Sant Ermengol una de las mai ancianas de Catalonha. La Fièra dels Formatges, qu'en 2008 arribèt a la 14a edicion, se debanava inicialament en una carpa dins la plaça de la Catedrala mas amb lo creissement d'ambedoas fièras s'es cambiat la siá situacion al parcatge Doctor Peiró.

En 2008 a la Fièra dels Formatges Artesans dels Pirenèus s'i podiá trobar fins a 35 artesans formatgièrs dels Pirenèus (catalans, aragoneses, bascs, navarresos e occitans) qu'ofrisson mai de 100 varietats diferentas de formatges e i a totjorn un artesan formatgièr convidat de defòra dels Pirenèus e totes participaràn al Concors dels Formatges Artesans dels Pirenèus.

La fièra se completa amb lo concors dels Formatges Artesans dels Pirenèus, que se debana dins la sala de Tast, a la capa annèxa a la del formatge. Una jurada format de mai de 40 personas expèrtas en formatges s'amassa per tastar e avalorar los formatges.

Dempuèi 2006 dins la Fièra s'i realizan de jornadas tecnicas; en 2008 la jornada tractava suls *formatges de lach de crussa: biodiversitat e igièna*. La jornada tecnica de la Fièra dels Formatges Artesans dels Pirenèus pretend d'èsser una plataforma de formacion, analisi e amassada entre professionals, en mai d'un observatòri de las tendéncias e cambiaments que se produsisson a nivèl productiu, legal, normatiu, comercial, comunicatiu, e ca, entre lo sector dels formatges e los derivats del lach..

## Referéncias
Sèrra del Cadí

La **Sèrra del Cadí** o **lo Cadí** es una sèrra del nòrd de Catalonha, exactament dins las comarcas de l'Aut Urgèl, la Bassa Cerdanha e lo Berguedà, que s'estend d'oèst a èst al cors de 22,6 quilomètres, dempuèi lo passatge dels Gosolans fins al còl de Tancalaporta, separa la Val de la Vansa e l'Aut Berguedà de l'Urgellet e lo Baridà, plan que popularament òm estend lo nom de Cadí fins al Moixeró, la Tosa de Alp fins a la Pedraforca.

La totalitat del Cadí fa partida del Pargue Natural del Cadí-Moixeró, amassa amb la Sèrra de Moixeró, lo massís de la Pedraforca e una granda part de la Tosa de Alp e lo Puigllançada.

Un dels pòrts e dintradas a la sèrra es lo nomenat *Portell de Cadí*, pòrt de montanha de las municipalitats d'Alàs i Cerc e la Vansa i Fórnols, dins l'Aut Urgèl.
Plana de la Seu

La **plana de la Seu**, tanben coneguda coma *ribièra de la Seu*, es una plana que se tròba als Pirenèus catalans. La plana es formada del riu Segre a la siá confluéncia amb lo riu la Valira. La plana es una clotada, espaci de terren entre terrens mai nauts, produch de l'enfonzament d'una dovella pirenenca, terraplenada pus tard per depauses lacustres miocenics. E ont i aguèt un lac miocenic.

La plana de la Seu comença al nomenat trauc de la Seu, es a dire a l'Estret de las Cabanotes, a la ribièra de Arsèguel ont çò Segre s'òbri pas. La ribièra de la Seu es virada de nautas montanhas e sarradas, la mai vistosa que n'es la sèrra del Cadí, coronada de ròca blanca, importanta escarpament de falha que limita pel sud la fòssa tectonica. A la plana se tròba la vila de la Seu d'Urgèl, vila que li dona nom a la plana. S'i tròban tanben les Torres, entre autres endrechs de la municipalitat de la Seu d'Urgèl, e la part bassa d'Alàs (Alàs i Cerc).

A l'encòp, a la plana ras de la Valira, i a un ressegat alongat parallel al riu. La part de ponent es accidentada pels contrafòrts que devaran del tossal d'Estelareny e del calhau del Àliga e que atenyen los 817 mètres al tuc del Corb. Per l'esquèrra del Segre lo territòri es fòrça mai ampla, adaigat per divèrsas sèquies e de canals que prenon las aigas del meteis riu.
Pargue Olimpic del Segre

Lo **Pargue Olimpic del Segre** es un equipament que foguèt bastit a la Seu d'Urgèl pels Jòcs Olimpics de Barcelona de 1992 per aculhir lo piragüisme dins la disciplina d'eslalom. Es situat près del riu de Segre mejançant un canal artificial parallèl de 800 mètres e qu'aquel se bifurca en dos canals d'aigas bravas d'un total de 500 mètres de long. Lo desnivèl d'aqueles canals d'aigas bravas es de 6,5 mètres amb un debit de fins a . Lo Pargue del Segre dispausa d'una minicentrala idroelectrica reversibla, que d'un costat, produsís d'electricitat, e de l'autre, en d'epòcas de secada garantís un debit sufisent d'aiga per la siá utilizacion. A tanben un sistèma de remontadors mecanics que t'estàlvia de davalar de l'embarcacion e pujar de nòu a pè.

A l'ora d'ara, de mai de mai, de celebrar de divèrsas competicions d'eslalom, s'espeta pel torisme de la zòna amb divèrsas activitats d'aventura coma lo rafting, lo hidrotrineu, bicicleta tot terren o btt, nordic walking e d'autras.
La Ciutadèla (Castellciutat)

La **Ciutadèla** de Castellciutat es una fortificacion, situada al sud del vilatge que se tròba dins la comuna de la Seu d'Urgèl. La fortificacion, a 777 m d'altitud, foguèt bastida al començament del sègle XVIII ont s'èra trobat aperabans la Torre Blanca, una de las cinc torres del castell de Ciutat, en forma de dos miègs baloards amb lors costats flanquejats per una torre exagonala. Dempuèi lo tuc se devisa tant lo pòble coma tota la plana de la Seu.

La Ciutadèla foguèt la residéncia d'unes 800 òmes del Regiment de Caçaires de Montanha Arapiles 62, format d'un batalhon, tres companhiás, plana màger, companhiá de fusilhs e unitat de destinacions. Se barrèt en 1993 e foguèt cedit a la municipalitat e tres ans mai tard s'i formèt la seu de l'escòla d'ostalaria.

Dins lo Plan de Melhorament Urban de Castellciutat se prevei l'urbanizacion de l'anciana Ciutadèla e un tet residencial per qu'aja una relacion corrècta amb l'entorn istoric.
Castell de Ciutat

Lo **Castell de Ciutat**, son las rèstas d'un ancian castèl, a l'ora d'ara otèl, situat dins lo pòble de Castellciutat, a la municipalitat de la Seu d'Urgèl. Lo castèl foguèt construit sul tuc de Castellciutat, mencionat ja lo 1064 coma puig d'Urgèl (764 m), de granda importància estrategica dins la nauta val del Segre, amb cinc baluards: de l'Amassada, del Cup, de Sant Esteve, de Sant Ermengol e de Sant Isidre, que foguèt refach en 1751, lo que a coma avantgarda la torre de Solsona.

Lo castèl èra edificat a quatre caires, llis, sens cap de tor, amb una granda mota. Aviá tanben muralles e de vals, al patin i aviá un potz redond de pèira picada e cobèrt.

Foguèt residéncia oficiala dels comtes d'Urgèl fins que, en 1135, Ermengol IV d'Urgèl cediguèt Castellciutat al vescomte Pere I de Castellbó. Faguèt partida del vescomtat de Castellbò, que ne constituiguèt lo centre del quartièr de Castellciutat o de Ciutat; dins lo castèl residissián los veguers del vescomtat e ne dependián las alcaldias de Aravell e Bellestar, la val de Sant Joan, Civís, Aós, Estamariu, la Bastida de Hortons e Adraén.

L'invasion francesa de 1691, l'afebliment de la defensa de la plaça de la Seu d'Urgèl faguèt que lo general Baron de Prètz, inícias la reconstruccion de la fortificació. La fortalesa foguèt scenari d'importants faches d'armas pendent l'invasion francesa de 1719, la Guèrra Granda 1793 e pendent la Tresena Guèrra Carlina.

Abandonat pendent d'annadas, en 1970, foguèt aquerit per la familha Tàpies per restaurar la part istorica e lo transformar en un complèxe toristic. Aital doncas, s'i bastiguèt, lo Castell Motel, que mai tard foguèt reanomenat *Otèl el Castell*.

Lo castèl dona nom al vilatge que fins al sègle XVI èra nomenat simplament *Ciutat*, se plan a l'ora d'ara ne contunha d'èsser lo nom popular.
Bellestar

**Bellestar** (AFI: ) es un nuclèu de populacion de la municipalitat de Montferrer i Castellbò, a la Aut Urgèl. Lo vilatge es a 793 mètres d'altitud, a tres quilomètres de la Seu d'Urgèl (sièis per la rota) e vesin del vilatge de Aravell.

Lo vilatge, bastit en naut d'un tuc, a 90 abitants. I a pas cap d'ostal que que l'arquitectura se remarca, la granda majoritat son fòrça ancians. La majoritat de las carrièras son fòrça penjaludas e darrièra la plaça se tròba la glèisa parroquiala, reformada a la fin del sègle XX, es consacrada a Sant Pere e a un campanal de tor adossat. Fasiá partida istoricament del vescomtat de Castellbò, dins lo quartièr de Castellciutat.

En mai del vilatge, qualques endreches son: lo despoblat de Campmajor, l'ermitatge de Sant Marc, los paratges de Benavarre e Navaners, les Comelles, les Colomines, el Colomer, els Egols e els Inferns o Setinferns. Las fèstas mai importantas del vilatge son la vòta, darrièra dimenjada d'octòbre, la fèsta de prima o de Sant Marc, e l'amassada de la Trobada.

## Situacion
L'espaci comunal se tròba entre la sèrra de Roi e la sèrra de la Mola. A l'oèst del tuc de Bellestar se tròba la sèrra del Pui e al sud la sèrra de Sant Marc, continuacion del tuc de Bellestar, ambedós separan lo sector de Bellestar del de Aravell.

A l'èst del tuc de Bellestar se tròba lo paratge de Benavarre e lo paratge de Navaners, aquel darrièr en dessus de la sèrra de Navaners. Entre lo tuc de Bellestar e Benavarre se dobrís una estrecha plana orientada del nòrd cap al sud, parallèla a la sèrra de Sant Marc, traversada pel riu de la Maire de Dieu de la Trobada. Lo paratge de Benavarre, força plan, se tròba a unes 830 mètres d'altitud, e limita amb la municipalitat de la Seu d'Urgèl. Lo paratge, elevat per çò qu'es de la plana de la Seu, sembla una sèrra o un tuc vist dempuèi aval. La Llau de Benavarre, un torrent cort e de fòrça desnivelacion, fa lo limit natural entre las municipalitats de la Seu d'Urgèl e Montferrer e Castellbò. Mai aval de la llau se tròba Fontantiga. Per Benavarre i arriba lo camin del meteis nom, que jonhiá Bellestar amb la capitala comarcala, la Seu d'Urgèl, amb l'arribada de la veitura aquel tombèt en desuetud e s'utiliza principalament la rota que mena a la Trobada per anar a la Seu. 

A l'oèst de Navaners se tròba la sèrra del Corb e la plana de jos la sèrra de Montferrer de Segre e Castellciutat. En seguent lo cors del riu de la Maire de Dieu de la Trobada, trobam lo sector de la Trobada, ont i a l'ermitatge consacrat a la Maire de Dieu de la Trobada e la comuna de Montferrer i Castellbò. Aquel sector, que se dobrís entre doas sèrras comunica amb la plana de jos la sèrra de Montferrer.

Lo riu de la Maire de Dieu de la Trobada es tanben conegut coma riu de Bellestar, nom pauc capitat essent qu'existís ja aquel riu a l'oèst de Bellestar e que desboca al riu de Aravell e aquel darrièr al riu de la Maire de Dieu de la Trobada.
Urgèl (omonimia)

**Urgèl** pòt designar:

*Comarcas de Catalonha:
**Comarca naturala e istorica: L'Urgellet (Aut Urgèl)
**L'Aut Urgèl
**Lo Pla d'Urgèl
**L'Urgèl o Bas Urgèl
*Municipalitats:
**Bellcaire d'Urgèl
**Bell-lloc d'Urgèl
**Bellmunt d'Urgèl
**Ivars d'Urgèl
**La Seu d'Urgèl

*Istòria:
**Bisbat d'Urgèl
**Urgèl o Ciutat d'Urgèl, nom istoric de la Seu d'Urgèl.
**Urgèl, nom istoric de l'Aut Urgèl.
**Comtat d'Urgèl:
***Moneda urgellesa, moneda de la Comtat d'Urgèl.
***Vescomtat d'Urgèl, o de l'Aut Urgèl e mai tard del Castellbò.
***Vescomtat del Bas Urgèl.
**Vigariá d'Urgèl.

*Arquitectura:
**Catedrala de Santa Maria d'Urgèl

*Camin de fèrre:
**Estacion d'Urgèl (Barcelona), estacion de mètro del Mètro de Barcelona.
**Estacion d'Urgèl (Madrid), estacion de mètro del Mètro de Madrid.

*Onomastica:
**Urgèl (nom), nom femenin de advocació mariana a la Maire de Dieu d'Urgèl.
Alàs i Cerc

**Alàs i Cerc** es una comuna catalana de l'Aut Urgèl creada en 1970, que se tròba a l'orient de la plana de la Seu. La vila d'Alàs es lo caplòc del tèrme municipal lo qual compren tanben los vilatges de Torres d'Alàs, Cerc, Artedó, la Bastida d'Hortons, el Ges, Vilanova de Banat, lo vilatjòt despoblat de Lletó, lo santuari de les Peces, lo de Sagàs, e divèrses ermitatges e de masadas esparsas de pertot, coma l'ermitatge de Sant Antoni del Tossal, la capèla e mas de Sant Miquel, e la masada de la Molina de Lletó.

## Situacion
La municipalitat es situada a l'èst de la Seu d'Urgèl, a la riba esquèrra del Segre. Ten som limit al nòrd amb Estamariu, a l'èst amb Arsèguel e Cava, al sud amb la Vansa i Fórnols, a l'oèst amb lo Pla de Sants Tirs e al nòrd-oèst amb la Seu d'Urgèl. Dins lo tèrme d'Alàs i Cerc i a lo pichon enclavament de Bell-lloc, qu'aperten a la municipalitat de la Seu e qu'es situat dins los primièrs contrafòrts de la Sèrra del Cadí.

Lo Segre li fa de limit natural pel nòrd; unicament a la drecha de la ribièra i a un bocinòt de tèrras que correspond a l'ancian tèrme de les Torres, incorporat dempuèi la meitat del sègle XIX al d'Alàs. Lo termenal, per orient, remonta la riba drecha del la ribièra *riu de Vilanova* en passant pel calhau de la Gralla e lo calhau del Moixol e contunha aiga amont lo cors del torrent de la Molina fins a arribar a la crèsta de la sèrra del Cadí, que fa de limit per miègjorn dempuèi ponent de la Torre de Cadí en passant pel portell de Cadí e lo cap de la Fesa (2391 m).

Las tèrras d'Alàs i Cerc s'estendon al pè de la sèrra del Cadí e los sieus contrafòrts septentrionals; bona part del sud de la municipalitat es dins lo Pargue Natural del Cadí-Moixeró.

## Demografia

Lo primièr cens es de 1970, après la fusion de las ancianas municipalitats d'Alàs e de Cerc. 

## Referéncias
Bassella

**Bassella** es una comuna de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha). Lo tèrme municipal de Bassella foguèt çò de mès d'afectat pel bastiment del palun de Rialb. 

## Nòtas e referéncias

## Situacion
Bassella es lo tèrme municipal mai meridional de l'Aut Urgèl. Limita amb las comarcas del Solsonés a l'èst e amb la Noguera a l'oèst. Al nòrd limita amb las municipalitats alturgellencas d'Oliana e Peramola. 

## Demografia
Cabó

**Cabó** es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha).

|}

## Situacion
Cabó se tròba a la comarca de l'Aut Urgèl. Limita amb la comarca del Palhars Jusan a l'oèst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenca de les Valls d'Aguilar, al nòrd-èst amb Ribera d'Urgellet e Fígols i Alinyà, a l'èst amb Organyà e al sud amb Coll de Nargó. 

## Demografia
Cava (Aut Urgèl)

**Cava** es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha), amb caplòc a Ansovell. Lo tèrme compren, en mai del vilatge de Cava, lo d'Ansovell, lo del Querforadat, lo veïnat de Can Pubill, la glèisa de Sant Cristòfol de Vinyoles e l'ostal fòrt, e lo santuari de Boscal.

La municipalitat fa partida del territòri istoric del Urgellet, correspond a a l'ora d'ara bona part de la comarca de l'Aut Urgèl, mens la populacion de el Querforadat qu'aperten al territòri istoric Baridà (Aut Urgèl e Bassa Cerdanha) 

|}

## Situacion
Es situada al limit de la comarca amb la Bassa Cerdanha. Limita al nòrd amb los tèrmes del Pont de Bar e Arsèguel, a l'oèst amb Alàs i Cerc, al sud amb la Vansa i Fórnols e amb Josa i Tuixén, e a l'èst amb lo tèrme cerdan de Montellà i Martinet.

Lo tèrme s'estend als versants de tramontana de la sèrra del Cadí, e arriba fins a la meteissa carena: la Torre de Cadí (2561&nbsp;m), ròca del Gonac, Ròca Gròssa e Ròca Drecha, Voltoró o puig del Canal Baridana (2648&nbsp;m) e lo còl del Llitze. Aquelas crestas forman lo limit meridional de la municipalitat amb los tèrmes de la Vansa i Fórnols e Josa i Tuixén, e son integrats al Parc Natural del Cadí-Moixeró, coma bona part del territòri municipal.

Autres accidents que podèm destacar dins lo tèrme son lo tuc de las Llongaderes (1503&nbsp;m), lo de Boscal (1507&nbsp;m), lo tossal de l'Aucís, lo dels Jogaires e lo del Puig (1878&nbsp;m).

Per arribar als nuclèus d'Ansovell e Cava cal prene la rota locala que dempuèi la N-260 va en direccion cap Arsèguel. Passat aquel nuclèu i a una pista enquitranada que remonta lo cors del riu d'Arsèguel o de Cadí, que pauc abans la confluéncia del torrent de Sant Climenç amb lo riu de Cadí se bifurca e sòrta a la drecha cap al vilatge de Ansovell e a l'esquèrra dins lo vilatge de Cava. Unes quilomètres i a abans un brancal a la drecha que pòrta al santuari de Sant Cristòfol de Vinyoles.

Tanben dempuèi la rota N-260 i a una pista que sòrta cap a Toloriu vorejant lo tossal del Quer arriba dins lo vilatge del Querforadat.
Los tres nuclèus e lo santuari de Boscal demòran connectats per un camin de grand recorregut (GR-3) que travèrsa la sèrra de Cadí, a mièg versant per la banda septentrionala.

## Demografia
Bell-lloc (la Seu d'Urgèl)

L'enclavament de **Bell-lloc** es situat a l'orient del tèrme de la Seu d'Urgèl, rodejat de la municipalitat d'Alàs i Cerc, als vessants del Tuc Redond, dels primièrs contrafòrts del Cadí, en contacte amb la plana adaigada.

I a l'ostal e santuari de la Verge de la Salut. Fins a la darreria del sègle XVIII foguèt residéncia d'estiu dels jesuistas de la Seu d'Urgèl. Quand aqueles foguèron expulsats, lo luòc passèt a mans privadas. Un dels personatges mai importants de l'ostal de Bell-lloc foguèt Lluís de Dalmau e Baquer, que foguèt secretari de l'Amassa Carlina de Berga e un dels pus fòrts opausants al comte d'Espanha. La devocion a la Verge de la Salut es estada fòrça importanta, e lo jorn de l'amassada se buidaven los pòbles de l'entorn.
Estamariu

**Estamariu** es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha), nomenada Estimariu fins en 1983.

Lo nom d*'Estamariu* apareis documentat dins l'acte de consagracion de la catedrala d'Urgèl (Stamariz); es de raïtz bascoïda. La vila d'Estamariu es documentada en 893.

Dins lo tèrme i a las rèstas de l'ancian monastèri de Sant Vicenç de Pinsent, la glèisa que ne foguèt bastida jos una balma. Als entorns del vilatge, près la rota que s'enfila cap a Bescaran, trobarem la glèisa romanica de Sant Vicenç, un exemple fòrça interessant de l'implantacion en Catalonha de las formas lombardas e las estructuras basilicalas. Demorèt sens culte e a l'ora d'ara aquela en fasa de reconstruccion. 

## Demografia
Fígols i Alinyà

**Fígols i Alinyà** es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha), amb caplòc a Fígols.

|}

## Toponimia
La prononciacion es ['figols], ['figuls] a La Coma de Cardener e a Oliana. Las fòrmas ancianas son *Ficulus* en 835, *Figols* al sègle X, en 1030, en 1115, 1138, *Figuls* en 1034, 1056, 1065, *Ficuls* en 1143, etc. Segon Joan Coromines, lo nom ven probablament de *fĭgŭlīs*, a l'ablatiu plural, de sens locatiu « als terralhièrs, al lòc de las teulièras ». Per metafonia, lo *-ī-* final explica lo *í* de la primièra sillaba. An prepausat d'autres etimes, basats sul nom del figuièr o sus *fĭgŭlos*, « terralhièrs, teulièrs » (Meyer-Lübke), ambe la dificultat de *ĭ* brèva iniciala .

## Demografia

Lo primièr cens es de 1975 après la fusion d'Alinyà e de Fígols de Organyà. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats.
Arsèguel

**Arsèguel** (ancianament **Arcegüell**) es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha). Segre es traversat per un pont de pèira de dos uèlhs, bastit al començament del sègle XX al luòc del pont ancian, que s'emportèt un aigat en 1872. Aquel primièr pont foguèt remplaçat alavetz per una palanca, que s'emportèt un aigat en 1892. Près sieu i a la caseria del Pont d'Arsèguel. Ditz Pascual Madoz que près lo pont i aviá una font termala, que sas aigas portavan acid carbonic, magnèsi, fèrre e sulfat de cauç. I a, al delà, d'aiga amont de Segre, mas ja dins lo tèrme vesin del Pont de Bar, los ancians banhs sulfuroses de Sant Vicenç. Madoz menciona tanben al tèrme la cabana de pastors de l'Isern, lo Maset de Carcolze, lo de Planas, lo de Sança, la Masia de la Casota, la Bollera e lo Molin de l'Isern. I a tanben l'ermitatge de la Verge del Carme. 

## Situacion
Es situada al nòrd-èst de la comarca, majoritàriament al bòrd esquèrre de Segre, dins la val bassa del riu d'Arsèguel, dich tanben Riu Sobirà o de Cadí, que se forma a la ressègue d'aquel darrièr nom, situada a miègjorn del tèrme.

Força accidentada, la pichona municipalitat acara a tramontana e a orient amb lo tèrme del Pont de Bar. A tramontana, compren un pichon sector a la drecha de Segre, près que i n'a la caseria del Pont d'Arsèguel. Al sector nòrd-oèst acara amb l'enclavament del Vinyer de Bescaran, de la municipalitat de Anserall. Lo limit de ponent amb lo d'Alàs i Cerc seguís un traçat pels vessants montanhoses que van dempuèi la riba esquèrra de Segre e fins al calhau de la Gralla. A miègjorn, lo termenal amb Cava passa pels versants septentrionals de lo Grau e coïncidís en partida amb lo torrent del Solà, que desguassa per la drecha al riu de Cadí, dich tanben riu Sobirà.

Òm accedís dins lo vilatge d'Arsèguel, cap de municipalitat, per una rota locala que partís de la N-260, près el Pont d'Arsèguel. Aquela rota remonta lo cors del riu d'Arsèguel e arriba fins als nuclèus de Cava e Ansovell, ja al tèrme vesin de Cava. 

## Demografia

## Referéncias
Josa i Tuixent

**Josa i Tuixent** es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha). Lo caplòc es Tuixent e compren l'entitat municipala descentralizada de Josa de Cadí e l'estacion d'esquí de Tuixent - la Vansa. 

|}

## Demografia

Lo primièr cens es de 1975 après la fusion de Josa de Cadí e Tuixén. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats.
Les Valls d'Aguilar

**Les Valls d'Aguilar** es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha). Compren doas entitats municipalas descentralizadas: la Guàrdia d'Ares e Taús. Lo caplòc es lo vilatge de Noves de Segre. En 1984 se modifiquèt lo nom per inclure l'article dins *Valls d'Aguilar*.

|}

## Situacion
La municipalitat de las Valls d'Aguilar se tròba a la comarca de la Aut Urgèl. Limita amb la comarca del Palhars Sobeiran a l'oèst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenc de Montferrer i Castellbò, a nòrd-èst e a èst amb Ribera d'Urgellet a sud-èst amb Fígols i Alinyà e l'enclava del Baridà (Ribera d'Urgellet) e al sud amb Cabó. 

## Toponimia

### Lo Mesull
Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic *Meddo-* [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de *-ullus*. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'Edat Mejana. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants .

## Demografia
Demografia| 1497=5| 1515=45| 1553=60| 1717=648| 1787=938| 1857=2159| 1877=1707| 1887=1238| 1900=989| 1910=1078| 1920=1203| 1930=1242| 1940=1064| 1950=1030| 1960=865| 1970=458| 1981=272| 1990=240| 1992=228| 1994=247| 1996=302| 1998=296| 2000=296| 2002=316| 2004=321| 2006=314 
Lo primièr cens es de 1975 après la fusion de la Guàrdia d'Ares, Noves de Segre, Taús e Castellàs. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. 

## Nòtas
Les Valls de Valira

**Les Valls de Valira** es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha). Es la segonda municipalitat de l'Aut Urgèl per la superfícia e la pus septentrionala, constituida en 1970 amb la fusion dels tèrmes d'Anserall, Ars, Bescaran e Civís. Lo caplòc de la municipalitat es a Anserall. Compren sèt entitats municipalas descentralizadas: Arcavell e la Farga de Moles, Ars, Asnurri, Bescaran, Civís, Os de Civís e Sant Joan Fumat.

Lo tèrme tradicional d'Anserall aviá una estenduda de 21,2 km², fins que en 1970 li foguèsson annexadas las municipalitats d'Ars (35,3 km²), Civís (63,5 km²), Arcavell (17,5 km²) e Bescaran (33,76 km²). Recebèt lo nom oficial de *les Valls de Valira*, nom que se reven a la morfologia del nòu tèrme, a l'excepcion de per çò qu'es de las tèrras de Bescaran, qu'apertenon pas a la conca de la Valira mas a la del Segre.

Dins la zòna qu'òm nomena *los Basses de Calbinyà* se son formats d'influéncia e proximitat de la Seu d'Urgèl unas nòvas barriades, qu'apertenon en partida al Sieu e en partida a Anserall: lo raval del Poble-sec, lo quartièr de Sant Pere e l'urbanizacion de Sant Antoni e los Basses de Calbinyà, que en 2001 avián 116 abitants, 44 abitants, 46 abitants e 92 abitants respectivament. 

|}

## Demografia

Los cens anteriors a 1970 son la soma de las ancianas municipalitats d'Anserall, Arcavell, Ars, Bescaran e Civís.
La Vansa i Fórnols

**La Vansa i Fórnols**, o *Lavansa i Fórnols*, se tròba dins la Val de la Vansa, es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha). Lo caplòc es lo vilatge de Sorribes de la Vansa. La Vansa o Lavansa, antigament documentat *Labancia* (sègle IX), es d'origina incerta probablament preromana pirenenca. Fórnols, antigament Furnols (Sègle XII), proven del latin *Furnulos* diminutiu de *furnos* "forns", benlèu en lo sens de caunas en forma de forn.

La municipalitat de Lavansa e Fórnols compren, en mai del vilatge de Sorribes de la Vansa, caplòc de municipalitat, los vilatges de Fórnols de Cadí, Adraén, Cornellana e Ossera, e las caseries, veïnats o llogarets, qualqu'uns ja despoblats, de la Barceloneta, Colldarnat, Montargull de Lavansa, Sant Pere de Lavansa, Sisquer, Banyeres, Padrinàs e Sant Julià de Pera. En 1860 i aviá los mases abitats de la Masia del Còl de Croses, la del Janet, la de Jetdragó, la de la Patraca, la de la Esteró, la del Sanso e Cal Valentí. Al tèrme i a l'estacion d'esquí de fons de Tuixent - la Vansa 

|}

## Situacion
Es al pè dels versants meridionals de la sèrra del Cadí, a la val del riu de la Vansa. Lo tèrme tradicional de Lavansa aviá una estenduda de 57,1 km², fins que en 1973 li foguèt annexat lo tèrme vesin de Fórnols de Cadí, de 48,98 km², e recebèt lo nom oficial de *la Vansa e Fórnols*.

Administrativament la municipalitat limita al nòrd amb Alàs i Cerc e amb Cava, a l'èst amb Josa i Tuixén, e amb la Coma i la Pedra (Solsonés), al sud contacta solament pontualament amb lo tèrme de Odèn (Solsonés), e contunha vèrs lo sud-oèst amb Fígols i Alinyà, e a l'oèst amb lo Pla de Sants Tirs (Ribera d'Urgellet). 

## Demografia

Lo primièr cens es de 1975 après la fusion de la Vansa e Fòrnols de Cadí, que en 1857 aviá incorporat Adraén e Cornellana. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats.
Cal Valentí (la Vansa i Fórnols)

[thumb|300 px|left|... ''[Fotografia de la masia*...]]
*'Cal Valentí''', o Cal Valentí de l'Espluga, es una masia situada al bòrd del torrent de l'Espluga sus un barranc dins la val de la Vansa. Lo mas se tròba a la municipalitat de la Vansa i Fórnols, près del pòble de la Barceloneta.

La masia contruida al sègle XX per la familha Pujantell e Pubill, se tròba sus un barranc a 981 mètres de nautor. Amb un desnivèl de mai de 100 mètres, a la fin del barranc se tròba lo riu Lavansa (841 m), ont desboca lo torrent del Espluga.

Al nòrd, a tocar de la masia, se tròba la capèla familiala, al bòrd del cementèri de la familha. Es una zòna amb bastantas masias, i a près Cal Ton xic, Cal Jan e Cal Marroi.

[thumb|centre|350px|Fotografia anciana de la masia, al fons se pòt veire lo [sèrrat de Sanaüja. ]]
Coll de Nargó

**Coll de Nargó** es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha). Situat a la drecha del riu Segre e amassa al palun de Oliana, passan per lo sieu tèrme tanben los rius de Perles e Sallent. 

|}

## Situacion
Coll de Nargó se tròba dins la comarca de l'Aut Urgèl. Limita amb la comarca del Palhars Jusan a l'oèst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenca de Cabó e Organyà, a l'èst amb Fígols i Alinyà, a sud-èst amb Oliana e al sud amb Peramola. 

## Demografia

En 1553 incorpòra Fonollet; en 1787, Galleuda e Sallent de Organyà; en 1857, Valldarques; en 1970, Gavarra e Montanissell.
Montferrer i Castellbò

**Montferrer i Castellbò** () una comuna de la província espanhòla de Lhèida, en Catalonha. Lo caplòc es lo vilatge de Montferrer. Compren l'entitat municipala descentralizada de Vila i Vall de Castellbò, que compreniá l'anciana vila de Castellbò, amb lo sieu tèrme.

En 1989 se cambièt, sens cap de justificacion filologica, l'accent del nom de *Montferrer i Castellbó*.

La municipalitat de Montferrer e Castellbò es lo resultat de l'annexion a l'ancian tèrme d'Aravell de tres autres ancians tèrmes municipals. En 1970 òm annexèt a Aravell l'anciana municipalitat de Castellbò. La nòva entitat municipala, amb caplòc a Montferrer de Segre, foguèt nomenada oficialament *Montferrer i Castellbò*. A aquela nòva entitat foguèron annexadas, en 1972, las municipalitats de Pallerols del Cantó e Guils del Cantó. 

|}

## Situacion
Lo tèrme municipal de Montferrer i Castellbò afronta per tot lo sector nòrd-oriental amb la municipalitat de Anserall. A orient o fa amb la municipalitat de la Seu d'Urgèl, al sud e sud-èst amb lo Pla de Sants Tirs (Ribera d'Urgellet) e al sud-oèst amb lo de Noves de Segre (Les Valls d'Aguilar). A ponent termeneja amb Soriguera e Llavorsí, e al nòrd amb Farrera, totes eles del Palhars Sobeiran. 

## Demografia

Lo primièr cens es de 1970 après la fusion de Vila i Vall de Castellbò (creat en 1920 per fusion de Castellbò e Vall de Castellbò), Guils del Cantó, Pallarols del Cantó e Aravell. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats.
Oliana

**Oliana** es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha), que s'estend entre l'esquèrra del riu Segre, entre la sèrra de Turp e lo congost dels Espluvins. Oliana es la segonda municipalitat en nombre d'abitants de l'Aut Urgèl. Lo nuclèu ancian es assentat aut d'un tuc, al marge esquèrre de l'ampla val e al quite pè dels primièrs contrafòrts dels Pirenèus: lo massís de Sant Honorat e las Sèrras de las Canals, d'Oliana, d'Aubenç e de Turp. La vila d'Oliana es traversada per la rota C-14, que jonh (pel sud) amb Ponts e amb la Seu d'Urgèl (pel Nòrd). 

Lo pòble es conegut pel fach d'aculhir la palun que pòrta lo meteis nom: palun d'Oliana.

|}

## Situacion
Oliana se tròba al sud de la comarca de l'Aut Urgèl. Limita amb la comarca del Solsonés a l'èst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenc de Coll de Nargó, a l'oèst amb Peramola e al sud amb Bassella.

## Demografia