open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Batalha dau còl de Dukla

La **batalha dau còl de Dukla** foguèt una batalha indecisa que se debanèt dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala entre lo 8 de setembre e lo 26 d'octòbre de 1944. Lei Sovietics, sostenguts per de partisans checoslovacs, assaièron sensa succès de passar lo còl situat a la frontièra entre Polonha e Eslovaquia e defendut per leis armadas alemanda e ongresa. Pasmens, capitèron de conquistar la totalitat de l'Ucraïna modèrna. L'Axe perdiguèt aperaquí  òmes tuats ò bleçats, lei Sovietics entre  e  e lei Checoslovacs .

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Peleliu

La **batalha de Peleliu** se debanèt dau 15 de setembre au 25 de novembre de 1944 dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt una fòrça d'assaut de  òmes, sostenguts per una esquadra gropants 6 cuirassats, 8 crosaires e 8 pòrta-avions, a la garnison japonesa de l'illa qu'alinhava  òmes. En causa de la revirada dei bombardaments navaus que mau capitèron de destrurre lo ret de fortificacions japonés, leis asalhidors se turtèron a una resisténcia acarnada. La presa de l'illa, que sa superfica es de solament 13 km², foguèt donc lònga e saunosa. Leis Estatsunidencs perdiguèron aperaquí  òmes ( tuats e  bleçats) e lei Japonés foguèron quasi anientats (solament 200 presoniers) car refusèron de capitular. La batalha foguèt fòrça criticada au sen de l'armada estatsunidenca en causa dei pèrdas importantas subidas e de l'interès estrategic quasi nul de l'illa.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sètge de Leningrad

Lo **sètge de Leningrad** ò **blocus de Leningrad** se debanèt dau 8 de setembre de 1941 au 27 de genier de 1944 dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt l'armada sovietica que defendèt la vila a de fòrças alemandas e finlandesas. 

Menaçada per l'avançada rapida deis Alemands au començament de la guèrra, Leningrad capitèt de resistir gràcias a la bastida d'unei linhas de defensas a l'entorn de la vila e au mandadís de renfòrç importants. Incapablas de la conquistar, lei fòrças de l'Axe demorèron alora en plaça per empachar son avitalhament e la ciutat foguèt tocada per una famina grèva. Pasmens, d'ivèrn, lei Sovietics capitèron d'i mandar de viures gràcias a de rotas prosivòrias bastidas sus lo lac Ladoga gelat.  En revènge, leis ofensivas destinadas a rompre lo blocus mau capitèron fins a la fin de 1943. Lo sètge foguèt finalament levat lo 27 de genier de 1944 amb una ofensiva massiva d'unitats blindadas e d'artilhariá. 

Lei 872 jorns de sètge s'acabèron donc per una victòria sovietica. Dins aquò, l'URSS i perdiguèt  soudats tuats ò dispareguts e un milion de civius. De son caire, l'Axe perdiguèt aperaquí  òmes.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Tarawa

La **batalha de Tarawa** se debanèt dau 20 au 23 de novembre de 1943 durant la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt leis armadas estatsunidenca e japonesa e s'acabèt per una victòria aliada. 

L'objectiu de la batalha èra leis atòls de Tarawa e de Makin tenguts per una garnison japonesa de  soudats renfòrçats per  obriers japonés e  trabalhaires fòrçats coreans. L'ataca estatsunidenca gropava una fòrça de  òmes sostenguts per una esquadra fòrça importanta gropant 6 pòrta-avions, 6 cuirassats, 7 pòrta-avions leugiers, 3 crosaires e 21 destroièrs. Pasmens, en despiech de son inferioritat numerica, la garnison japonesa refusèt de capitular e se bateguèt fins a son anientament (aperaquí  mòrts, solament 17 soudats e 129 obriers capturats). Leis asalhidors perdiguèron aperaquí  tuats e  bleçats.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sètge de Sebastòple (1941-1942)

Lo **sètge de Sebastòple** se debanèt dau 30 d'octòbre de 1941 au 4 de julhet de 1942 dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt lei fòrças de l'Axe, principalament aquelei d'Alemanha e de Romania, ai tropas sovieticas. La garnison de la basa navala resistiguèt amb acarnament, especialament dins lo corrent de l'ivèrn, mai deguèt finalament capitular. 

L'Armada Roja perdiguèt  presoniers e  tuats. Pasmens, una partida dei defensors poguèt s'embarcar dins lei naviris de la flòta sovietica de la Mar Negra e s'enfugir. Leis Alemands perdiguèron  soudats ( tuats,  dispareguts,  bleçats) e lei Romanés  òmes ( tuats, 280 dispareguts e  bleçats). De mai, la XI armada alemanda, blocada a l'entorn de la vila, poguèt pas participar a l'ofensiva que menèt a la batalha de Stalingrad.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Midway

La **batalha de Midway** foguèt una batalha navala majora de la Segonda Guèrra Mondiala que se debanèt dau 4 au 7 de junh de 1942. Opausèt lei flòtas estatsunidenca e japonesa dins la region de l'atòl de Midway. Lei Japonés ataquèron l'illa per assaiar d'eliminar lei fòrças aeronavalas estatsunidencas e, eventualament, ocupar una basa aeriana importanta dau dispositiu de defensa deis Estats Units dins l'Ocean Pacific. Pasmens, l'operacion s'acabèt per una desfacha japonesa grèva ambé la pèrda d'unei pòrta-avions.

Lo plan de l'amirau Isoroku Yamamoto prevesiá d'atraire lei pòrta-avions estatsunidencs vèrs lei fòrças navalas japonesas gràcias a un assaut aerian e terrèstre còntra l'atòl de Midway. Per s'assegurar de la victòria, gropèt de fòrças importantas d'aperaquí 8 pòrta-avions e 12 cuirassats. En parallèl, ordonèt una ataca còntra leis Illas Aleutianas. Pasmens, leis Estatsunidencs avián capitat de descriptar lo còdi dei transmissions japonesas. Aquò li permetèt de descubrir lei detalhs dau plan de Yamamoto e de s'organizar en consequéncia. De mai, dins lo corrent de la batalha, la reconóissença japonesa mau capitèt de localizar d'un biais precís la posicion dei naviris estatsunidencs. Enfin, la division de la flòta japonesa entre diferenteis esquadras afebliguèt la marina imperiala que poguèt pas engatjar totei sei mejans dins lo combat.

De son caire, lei pilòts aguèron tanben de dificultats per trobar la flòta japonesa. Pasmens, capitèron de menar un bombardament au moment de la preparacion d'una ataca japonesa. Sei bombas entraïnèron alora l'explosion dei municions e dau carburant situats sus lo pònt dei pòrta-avions japonés. En solament sièis minutas, tres pòrta-avions japonés foguèron mortalament tocats e destruchs per d'incendis. Puei, una còntra-ataca japonesa permetèt d'endomatjar un pòrta-avion estatsunidenc que foguèt abandonat per la màger part de son equipatge e finalament aprefondat per un sosmarin lo 7. Pasmens, aquò empachèt pas una onda novèlas d'atacas estatsunidencas de destrurre un quatren pòrta-avion japonés. Après sa revirada, la flòta japonesa se retirèt e leis Estatsunidencs refusèron de menar una perseguida perilhosa dins l'Ocean Pacific còntra d'esquadras qu'èran encara numericament superioras. Dins aquò, lo 7, un crosaire japonés endomatjat foguèt localizat e destruch per l'aviacion.

Lei pèrdas japonesas foguèron donc de 4 pòrta-avions, 1 crosaire, 248 avions e mai de  tuats. De son caire, leis Estatsunidencs perdiguèron 1 pòrta-avions, 1 destroièrs, 150 avions e 307 tuats. La flòta estatsunidenca prenguèt d'ara endavant l'iniciativa dei combats dins l'Ocean Pacific car la construccion navala de Japon capitèt jamai de remplaçar sei pèrdas. De mai, la demenicion de la menaça navala japonesa permetèt ais Estats Units de mobilizar mai de naviris dins l'Ocean Atlantic per luchar còntra lei sosmarins alemands.

## Liames intèrnes

* Batalha de la Mar de Coralh.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Budapèst

La **batalha de Budapèst** se debanèt dau 29 de decembre de 1944 au 13 de febrier de 1945 dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt lei fòrças de l'Axe (Alemanha e Ongria) ai tropas sovieticas e romanesas. S'acabèt per una victòria sovietica malaisada après un sètge fòrça saunós de la capitala ongresa. D'efèct, Adolf Hitler aviá ordenat de defendre la vila per gardar Ongria dins son camp e i concentrèt de tropas importantas e experimentadas qu'opausèron una resisténcia dura ais ofensivas de l'Armada Roja. De mai, dins lo corrent de genier, lei Sovietics deguèron replegar unei còntra-ofensivas alemandas e ongresas destinadas a rompre lo sètge. Pasmens, lo 27, l'enceuclament venguèt definitiu e la garnison de Budaèst foguèt totalament isolada dins Buda. Enfin, lo 13, foguèt obligada de capitular.

Leis Alemands e leis Ongrés perdiguèron entre  e  tuats e presoniers e lei Sovietics e lei Romanés entre  e .

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ofensiva de Pomerània Orientala

L**'ofensiva de Pomerània Orientala** foguèt una ofensiva de l'armada sovietica, sostenguda per d'unitats polonesas, que se debanèt dau 10 de febrier au 4 d'abriu de 1945 còntra lei posicions alemandas de Pomerània Orientala e de Prússia Occidentala. Après la revirada d'una premiera ataca (10-19 de febrier), lei Sovietics capitèron de rompre lo front alemanda lo 24 amb una segonda ofensiva. Lei posicions alemandas s'afondrèron alora e l'operacion permetèt a l'Armada Roja de conquistar Danzig (15-28 de març) e de protegir lei flancs de l'ofensiva en preparacion còntra Berlin.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ofensiva Dnièpre-Carpats

L**'ofensiva Dnièpre-Carpats** foguèt una ofensiva ivernenca majora menada per l'armada sovietica entre lo 24 de decembre de 1943 e lo 14 d'abriu de 1944. Lo teatre d'operacions principau foguèt Ucraïna e l'ataca permetèt a l'Armada Roja de destrurre 18 divisions alemandas e romanesas e d'infligir de pèrdas importantas a 68 divisions suplementàrias. Entraïnèt la reconquista de la màger part dei territòris ucraïnés encara tenguts per l'Axe. Pasmens, en despiech d'aquela victòria, l'amplor dei pèrdas sovieticas ( tuats ò dispareguts,  bleçats,  carris,  pèças d'artilhariá e 680 avions) èra fòrça superiora ai pèrdas de l'Axe ( tuats ò dispareguts,  bleçats).

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ofensiva Vyborg–Petrozavodsk

L**'ofensiva Vyborg–Petrozavodsk** foguèt una operacion estrategica majora de l'armada sovietica que se debanèt dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala entre lo 10 de junh e lo 9 d'aost de 1944. Menada en parallèl dau Desbarcament de Normàndia sus lo front oèst e subretot de l'Operacion Bagration qu'anava entraïnar la destruccion d'una partida importanta de l'armada alemanda, permetèt ai Sovietics de liberar la màger part dei territòris de l'Union ocupats per lei Finlandés. Pasmens, l'armada finlanda capitèt de se retirar e d'arrestar l'avançada sovietica après de combats durs. Aquela resisténcia permetèt ai Finlandés de negociar un armistici lo 19 de setembre e de mantenir son independéncia. Lei Finlandés perdiguèron  tuats,  bleçats e  presoniers e lei Sovietics  tuats e  bleçats.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Foehn

Lo **foehn** o **föhn** es a l'origina un vent sec e caud de sector sud que bufa mai sovent a la davalada o fin d'ivern, començament de printemps, sul penjal nòrd dels Alps en Soïssa e en Àustria. Lo nom foehn es depuèi utilizat per designar totes los vents secs e cauds eissits de l'efièch de Foehn‎ dins las montanhas
.world

**** ("mond", en anglés) es un nom de domeni generic . Es en servici dempuei lo 19 de setembre de 2014.

## Referéncias
Cécile Pozzo di Borgo

vinheta

**Cécile Marie Thérèse Mouton-Brady** esposa **Pozzo di Borgo**, nascuda lo 4 de genièr de 1952 a París, es una foncionària francesa qu'es actualament prefècta de las Tèrras Australas e Antarticas Francesas.
## Biografia
Sortida d'una familha d'origina vivaresa (Esteve Moston, mòrt a Airàs en 1675), Cécile Mouton-Brady es diplomada de l'Escòla de las Cartas, e comencèt la carrièra al ministèri francés dels Afars estrangièrs. Passèt puèi pels ministèris dels Afars europèus e de l'industria. Trabalhèt tanben al servici de comunicacion del Cai d'Orsay. Ven ambassadritz de França en Republica Dominicana puèi al Peró. En 2011, intègra lo còrs prefectoral.

Se maridèt lo 14 de julhet de 1975 amb Alain Pozzo di Borgo, e a 3 enfants (Jérôme, 09.09.1978, Antoine, 30.08.1980 e Marie, 26.03.1986).

## Carrièra
* 2011: Prefècta d’Avairon
* 2014: Prefècta de las Tèrras Australas e Antarticas Francesas
## Referéncias
Joan II (papa)

**Joan II** (nascut vèrs 470 - mòrt lo 8 de mai de 535) foguèt lo 56 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 2 de genier de 533 au 8 de mai de 535. Succediguèt a Bonifaci II (530-532) e foguèt remplaçat per Agapet I.

Èra originari de Roma e sembla acomençar sa carriera eclesiastica dins la Basilica Sant Clement de Latran. Son eleccion se debanèt dins un contèxte malaisat en causa de la corupcion dau clergat roman que participava a la venda dei bens e dei cargas de la Glèisa après la mòrt d'un papa (simonia). Pasmens, a la mòrt de Bonifaci II (530-532), aqueu comèrci conoguèt una amplor novèla car empachèt l'eleccion d'un papa novèu durant dos mes. Aquò entraïnèt l'intervencion dau Senat roman e dau rèi ostrogòt per reglar la situacion. En particular, lo Senat adoptèt un decrèt sevèr per limitar la simonia dins lo corrent de l'eleccion pontificala. Aqueu decrèt foguèt confirmat per lo rèi Atalaric.

Dins lo corrent de son pontificat, Joan II gardèt de relacions bònas amb Atalaric e ambé l'emperaire Justinian. Ansin, condamnèt lei tèsis dei monges acemetes que luchava còntra l'òbra teologica de l'emperaire en despiech de l'oposicion entre la doctrina defenduda per Justinian e aquela dei papas. Deguèt tanben s'ocupar de l'afaire de l'evesque de Riés, Contumeliosus, que foguèt despausat e remplaçat en causa d'una acusacion grèva d'adultèri. Enfin, l'afaire pus important de son periòde aguèt luòc quauquei mes avans sa mòrt quand un concili de 217 evesques reünits en Cartage li demandèt l'atitud d'adoptar en fàcia deis evesques qu'avián professat l'arianisme avans de se pentir. Pasmens, Joan II moriguèt avans d'aver publicat sa respònsa que foguèt donada per son successor Agapet I (535-536).

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Agapet I

**Agapet I** foguèt lo 57 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 13 de mai de 535 au 22 d'abriu de 536. Succediguèt a Joan II (533-535) e foguèt remplaçat per Silvèri (536-537).

Son pontificat foguèt brèu mai marcat per unei decisions importantas. D'efèct, Agapet I confirmèt lei decisions dau concili de Cartage reünit a la fin dau pontificat de son predecessor. Puei, en causa de la guèrra entre bizantins e ostrogòts en Itàlia, foguèt mandat a Constantinòble per lo rèi ostrogòt Teodat a la tèsta d'una ambaissada cargada de negociar una patz. Aquò mau capitèt car l'emperaire Justinian I refusèt d'arrestar sa politica de conquista sistematica de la peninsula. En revènge, en Constantinòble, Agapet I capitèt de reglar la question dau patriarca d'Antim qu'èra contestat per la màger part deis evesques orientaus en causa de son sostèn au monofisisme. D'efèct, capitèt de demostrar l'eresia d'Antim a Justinian I. Antim foguèt alora despausat e Agapet sacrèt lo patriarca novèu. Enfin, accetèt una profession de fe escricha de l'emperaire que voliá pas èsser associat ambé lei tèsis d'Antim.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Silvèri

**Silvèri** (mòrt lo 20 de junh ò lo 2 de decembre de 537) foguèt lo 58 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 1 ò dau 8 de junh de 536 a març ò au 11 de novembre de 537. Succediguèt a Agapet I (535-536) e foguèt remplaçat per Vigili (537-555).

Silvèri èra lo fiu legitim dau papa Ormisdas (514-523) nascut avans l'intrada au sen de la Glèisa de son paire. Son pontificat foguèt brèu e marcat per lei conflictes ambé lei Bizantins. Premier, refusèt la reabilitacion dau patriarca Antim de Constantinòble destituit per Agapet I en causa de son sostèn a l'eretgia monofisista. Aquò li vauguèt l'ostilitat de l'imperatritz qu'organizèt divèrsei complòts còntre eu.

Pasmens, lo 9 de decembre de 536, Silvèri aprovèt l'intrada dei tropas dau generau bizantin Belisari dins Roma mai lei relacions entre lei dos òmes de desgradèron. Ansin, dins lo corrent de la còntra-ofensiva deis Ostrogòts e dau sètge de Roma, Belisari arrestèt e estremèt lo papa après d'acusasions de traïson. Puei, lo despausèt e lo remplacèt per Vigili. Silvèri foguèt lo premier papa obligat d'abdicar. Refusant de laissar la papautat a seis adversaris, anèt a Constantinòble onte l'emperaire Justinian li donèt rason. Dins aquò, Vigili aprofichèt aqueu viatge per renfòrçar sa posicion. Au retorn de Silvèri, èra vengut pron poderós per l'arrestar tornarmai e l'exilar dins l'illa preson de Ventotene. Silvèri i moriguèt avans la fin de l'annada dins de circonstàncias desconegudas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pelagi I

**Pelagi I** (vèrs 500 - 4 de març de 561) foguèt lo 60 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 16 d'abriu de 556 au 4 de març de 561. Succediguèt a Vigili (537-555) e foguèt remplaçat per Joan III (561-574).

Pelagi èra originari d'un ostau noble romana. Entre 535 e 536, participèt au viatge d'Agapet I a Constantinòple. En novembre de 545, quand leis Ostrogòts de Totila assetjèron Roma, Pelagi demorèt dins la vila coma representant dau papa qu'aviá quitat ciutat. Puei, dins lo corrent de la batalha, despensèt sa fortuna per avitalhar la populacion. Enfin, assaièt sensa succès de negociar una trèva e de defugir lo pilhatge generau de la vila. Au mens, capitèt d'obtenir la vida sauva per leis abitants. Après sa victòria, lo rèi Totila designèt Pelagi per dirigir una ambaissada a Constantinòple destinada a negociar la fin de la guèrra entre Ostrogòts e Bizantins. Pasmens, ailà, assaièt subretot de faire pression sus lo papa Vigili per l'empachar de sostenir lei « Tres Capitóls » de l'emperaire Justinian que suscitavan l'ostilitat de la màger part dei diferents clergats crestians. En causa d'aquela oposicion, Pelagi foguèt arrestat per lei Bizantins e pas liberat avans lo 7 de junh de 555 e la mòrt de Vigili.

Decidèt de rintrar a Roma e cambièt  d'avejaire regardant lei « Tres Capitóls ». Coma la màger part dau clergat occidentau, ne'n venguèt partisan e obtenguèt en consequéncia lo sostèn de Justinian per èsser elegit a la papautat lo 16 d'abriu de 556. Dins aquò, aquela ajuda aguèt d'efècts grèus sus sa reputacion e de rumors persistentas apareguèron dins lo nòrd d'Itàlia ò en Gàllia l'acusant d'aver assassinat lo papa Vigili. En despiech d'un jurament oficiau de son innoncéncia sus la tomba de Sant Pancraç de Roma, aquel afaire empoisonèt lo pontificat de sei successors fins a la fin dau sègle. En fòra d'aqueu problema, es probablament a l'origina de la bastida de la Basilica dei Sants Apòstols e s'ocupèt d'ajudar lei paures.

## Liames intèrnes

* Lista dels papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Principi d'Arquimèdes

thumb|Exemple del principi d'Arquimèdes

Lo **principi d'Arquimèdes**, enonciat pel fisician grèc Arquimèdes de Siracusa, es un dels principis mai importants de la fisica e un dels fonamentals de l'idrostatica. Postula aquò:

::**

Aquela fòrça ascensionala recep lo nom d'empencha e, coma quin que siá autra fòrça, se mesura en newtons. L'equacion del principi d'Arquimèdes es la seguenta:

::E =\ mg =\ \rho_f gV

Ont:
* *E* es l'empencha (en N)
* *m* es la massa del còs (en kg)
* *g* es l'acceleracion de la gravitat terrèstra (en m·s-2)
* *ρ**f* es la densitat del fluid (en kg·m-3)
* *V* es lo volum del fluid desplaçat pel còs (en m3)

L'empencha depend, doncas, de la densitat del fluid, del volum del còs e de la gravetat. La fòrça resultant agís verticalament cap al naut e s'aplica al centre de gravetat del volum del fluid desplaçat: aquest punt s'anomena centre de carena. En practica, lo principi d'Arquimèdes explica que tot çò que flota o fa perque desplaça un pes de liquid superior al seu pròpi pes; atal, la possada es superiora al pes e l'objècte flota. Per exemple, cal plan de fòrça per submergir un balon dins l'aiga, perque desplaça fòrça d'aiga malgrat que pesa pauc, pr'amor qu'es plena d'aire. Se se coloma lo balon de sable, lo pes serà superior a la possada e lo balon s'enfonzarà.

Lo principi d'Arquimèdes pren pas en compte la tension superficiala (capillaritat) qu'agís sul còs.

## Istòria
L'anecdòta mai coneguda sus Arquimèdes explica cossí inventèt un metòde per determinar lo volum d'un objècte de forma irregulara. Vitruvi conta que lo rei Hieron II de Siracusa (306-214) auriá demandat a son jove amic e conselhièr scientific Arquimède (vièlh sonque de 22 ans) qua verifique s'una corona d'aur, qu'aviá fach fabregar en ofrenda a Zèus, èra totalament d'aur o se l'artesan i aviá mesclat de l'argent. Arquimèdes deviá de resòlvre lo problèma sens damatjar la corona, alara podava pas la fondre e ne sortir los elements de basa per calcular la densitat.

Alara que lo matematician grèc prengava un banh, remarquèt que lo nivèl d'aiga pujava de la seuna banhadoira quand i entrava, e concluguèt qu'aquel efièche poirá èsser utilizat per determinar lo volum de la corona. Donat que la compression de l'aiga seriá negligible, la corona, en essent submergida, desplaçará una quantitat d'aiga egala al seu pròpi volum. En divisant la massa de la corona pel volum d'aiga desplaçada s'obtindrá la densitat de la corona, la quala será menendre se d'autres metals mens cars e mens denses que l'aur li aviá estat mesclat fraudulosament. Après que trobèt aquela idèa, Arquimèdes sortiguèt corrent nud per la carrièra tan content qu'èra de la seuna descobèrta, cridant «eureka!» (en grèc ancian "εύρηκα", que significa "l'ai trobat").

L'istòria de la corona daurada apareis gaire dins los trebalhs coneguts d'Arquimèdes, mas lo seu tractat *Suls cosses flotants* i postula lo principi d'idrostatica conegut coma principi d'Arquimèdes.

## Referéncias
Vigili (papa)

**Vigili** (vèrs la fin dau sègle V - 7 de junh de 555) foguèt lo 59 papa de la Glèisa Catolica Romana de 537 au 7 de junh de 555. Succediguèt a Silvèri (536-537) e foguèt remplaçat per Pelagi I (556-561).

Diague roman, foguèt designat per lo papa Bonifaci II (530-532) mai sa nominacion foguèt contestada per lo clergat de la vila e finalament annulada. Tornarmai elegit après la deposicion de Silvèri en 537, lo començament de son pontificat foguèt tocat per la Guèrra dei Gòts. Pasmesns, l'afaire pus important de son rèine acomencèt en 544 quand l'emperaire bizantin Justinian condamnèt lei « Tres Capítols », ensems de tèxtes nestorians assaiant de reglar lei desacòrdis entre lei Glèisas Occidentala e Orientala. En fàcia dau maucontentament dei Occidentaus, deis Orientaus e dei Nestorians, Justinian decidèt d'utilizar la fòrça. Ordonèt de menar per fòrça Vigili a Constantinòble. Ailà, foguèt obligat de signar lei tèsis imperialas entraïnant lèu la colèra dau clergat orientau e de demorar en Constantinòble pendent nòu annadas. Quand foguèt finalament autorizat de tornar, moriguèt dins lo temps dau viatge.

## Liames intèrnes

* Lista dels papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Beneset I

**Beneset I** (mòrt lo 30 de julhet de 579) foguèt lo 62 papa de la Glèisa Catolica Romana d'aost de 574] au 30 de julhet de 579. Succediguèt a Joan III (561-574) e foguèt remplaçat per Pelagi II (579-590).

Originari de Roma, foguèt elegit en aost de 574 après la mòrt de son predecessor mai deguèt esperar dètz mes sa confirmacion per l'emperaire bizantin Justin II. Son pontificat es mau conegut mai se debanèt probablament dins un contèxte malaisat (faminas...) en causa de l'invasion d'Itàlia per lei Lombards.

## Liames intèrnes

* Lista dels papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pelagi II

**Pelagi II** (mòrt lo 8 de febrier de 590) foguèt lo 63 papa de la Glèisa Catolica Romana de 579 au 8 de febrier de 590. Succediguèt a Beneset I (574-579) e foguèt remplaçat per Gregòri I.

Coma son predecessor, son pontificat foguèt marcat per lei dificultats entraïnadas per l'invasion d'Itàlia per lei Lombards. De mai, en causa deis destruccions causadas per lei combats, son rèine es fòrça mau documentat. Ansin, son activitat principala semblèt èsser l'ajuda donada ai malauts e ai paures de Roma. Pasmens, lo periòde es tanben endecat per de rumors coma sa tolerància dau maridatge dei prèires a condicion que lei bens eclesiastics demorèsson au sen de la Glèisa.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Carta nautica

thumb|420px|Carta maritima elaborada en 1630 en occitan a Marselha per August Rossin
Una **carta nautica** es una mena particulara de mapa que representa graficament, a una escala reducha, los elements indispensables per far de navegacion maritima. Se pensa qu'aqueste tipe de carta apareguèt a l'entorn de la mitat del sègle XIII, e una de las primièras mapas conegudas es la Carta pisana, una carta anonima e non datada facha dins la peninsula italiana. 

Long del temps, las cartas son estadas melhoradas dins sas representacions e actualament indican tanben la prigondor de l'aiga e l'elevacion del terrenh. Recentament, pòdon inclure tanben d'informacion complementària coma los perilhs de navegacion, la localizacion de las lums e mai d'autras ajudas per se dirigir per mars e oceans.
Camfrièr

Lo **camfrièr** *(*'Cinnamomum camphora**' (L.) J. Presl, 1825), es una espècia d'arbres de la famiha del laurièr *([[Lauraceae]])* que s'extrai lo camfre per distillacion de la fusta.

## Descripcion
thumb|right|200px|Fruch
Es un arbre de talha mejana, de 15 a 25 m de naut, de fuèlhas altèrnas, entièras, coriaças e persistentas, podent presentar des domacias. De forma generale ovala, son longas de 10 cm apr'aquí e emeton una fòrta odor de camfre al fregadís. Los fruchs son des drupas carnosas esfericas portadas per un pedoncul verd espés. Son blau escur fins a nègre al madur.

## Airal d'espandiment
Son airal d'origina se situa en China, Taiwan e Japon. Se naturalizèt dins los autres continents, e ven a vegada una espècia envasissenta.

## Utilizacion
Decoratiu per son fulham sempre verd, es sovent plantat dins las carrièras coma arbre d'alinhament dins los païses cauds.

L'òli essenciala extracha de las fuèlhas dels camfrièrs acclimatats a Madagascar es lo “*ravintsara*”, considerat en aromaterapia coma un antiviral màger e coma un excellent immunostimulant e antidepressiu, que cal pas confondre amb l'òli de *[[Ravensara aromatica]]*.

La fusta del camfrièr, que l'odor caracteristica persista d'ans, a de vertuts insectifujas qu'alunha las arnas. Per aquela rason, foguèt longtemps utilizat par fabricar de malas destinadas a transportar las forraduras.

## Divèrs

Lo camfrièr es l'arbre emblematic de la vila d'Hiroshima, lo premièr, amb lo Ginkgo biloba, a tornar prene après lo bombardament atomic. 

## Vejatz tanben
### Referéncias extèrnas

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Notas
Liv and Maddie

200px

***Liv and Maddie*** (literalament en occitan: *Liv e Maddie*) es una comèdia de situacion american creat per John Beck e Ron Hart e producha per *[[It's a Laugh Productions]]* per Disney Channel. La sèria es protagonizada per Dove Cameron, qu'interpreta doas sòrres bessonas amb personalitats totalament desparièras. Liv es una gojata fòrça femenina qu'èra una actritz en Hollywood per quatre ans. Ofrisson mai de papièrs dins autres programas e filmes, mas decidiguèron tornar a l'ostal perque la familha es nostalgica e vòl tornar a los veire. La siá sòr Maddie es una macholo amb un facil pels espòrts, mai que mai lo basquetbòl. Joey es lo filh del mejan de la familha Rooney, del temps que Parker es lo filh mai jove. Lo sieu paire es l'entrenador de l'equipa de basquetbòl de Maddie e la siá maire es un psicològ de l'escòla (mai tard sosdirector). La sèria vira entorn de l'assag de restaurar Liv una vida familiala normala après acabar la produccion de lo sieu programa de television de succès "*Sing It Loud!*". *Liv and Maddie* comencèt la produccion en abril de 2013, amb un episòdi pilòta transmesa lo 19 de julhet de 2013, après l'estrea de lo filme originala de Disney Channel *[[Teen Beach Movie]]*. La primièra promo de la sèria foguèt vist lo divendres, 28 de junh de 2013, après l'estrea de *[[Mickey Mouse (sèria de television)|Disney's Mickey Mouse Shorts]]*.

Lo 13 de genièr de 2014, Disney Channel renauit *Liv and Maddie* per una segonda sason de 13 episòdis, que s'estrearà a la tardor de 2014. La segonda sason s'estendèt posteriorament a 24 episòdis. La primièra sason acabèt lo 27 de julhet de 2014, e la segonda sason comencèt lo 21 de setembre del meteis an. Lo 3 d'abril de 2015, la sèria foguèt renauida per una tresena sason per Disney Channel.

## Despartiment
### Personatges principals
* Dove Cameron: Liv e Maddie Rooney
* Joey Bragg: Joey Rooney
* Tenzing Norgay Trainor: Parker Rooney
* Kali Rocha: Karen Rooney
* Benjamin King: Pete Rooney

### Personatges recurrents
* Ryan McCartan: Diggie
* Jessica Marie Garcia: Willow
* Bridget Shergalis: Stains
* Jimmy Bellinger: Artie
* Cozi Zuehlsdorff: Ocean
* Allen Alvarado: Skippy Ramirez
* Carter Hastings: Evan
* Herbie Jackson: Reggie
* Larry Miller: Director Fickman
* Kurt Long: Johnny Nimbus

### Estelas invitades
* Dwight Howard: Bernard
* Laura Marano: Emmy "Fangs" Wulfert
* Kel Mitchell: Q-Pop
* Raquel Castro: South Salamanaca
* Anne Winters: Kylie Kramer
* Samm Levine: Chambers
* Gabrielle Elyse: Skylar
* Connor Weil: Miller White
* Ella Anderson: Jenny Keene
* Dorie Barton: Bree
* Marla Maples: Amy Becker
* Garry Marshall: Vic DeFazerelli
* Dove Cameron: Helga
* Piper Curda: Kathy Kan
* Cameron Boyce: Craig "Kraigg the Insidious" Rooney
.budapest

**** (ciutat de Budapèst, en ongrés) es un nom de domeni generic geografic. Es en servici dempuei lo 23 de setembre de 2014.

## Referéncias
Desèrt de Kalahari

thumb|Localizacion del desèrt de Kalahari
thumb|Lo Kalahari en Namibia
Lo **Kalahari** es un desèrt miègarid e arenós d'Africa Australa que s'espandís sus prèp de . Ocupa 70% de Botswana, e en partida Namibia e Sudafrica. D'autras fonts grandisson l'airal del Kalahari fins als dos milions e mièg de quilomètres quadrats, arribant fins a Zimbabwe, Angòla e Zambia. 

Malgrat lo mitan ambient dificíl èra ja abitat pels primèrs ominids, per exemple foguèron escavat de fossils d'Australopithecus africanus dins la localitat de Taung al sud de Kalahari.

Lo seu nom ven de la mot tswana *kgalagadi*, que significa 'gròssa set'. Lo Kalahari es format per de vastes airals cobèts per de sables de tons rogencs e marrons e sense cap de tipe d'aiga a la superfícia ni permanent ni estancat. Pasmens, lo Kalahari es pas un desèrt total. De regions del Kalahari recebon mai de 250 mm de pluèja per an e an de vegetacion; sonque es fòrça arid al sud-oèst (mens de 175 mm de pluèja per an), çò que ne fa en un desèrt fossil.

## Clima
L'estiu coma l'ivern an de temperaturas càudas de jorn e frescas de nièch. Las precipitacions cason principalament entre octobre e abril (los meses de l'estiu austral) la pluviometria passa de 150 litres al sud-oèst a 650 litres al canton nord-èst de Botswana. L'evaporacion passa los  per an e lo deficit idric existís cada meses levats los meses mai pluvencs. Lo sable del desèrt de Kalahhari, que dins qualques luòcs fa 400 mètres de prigondor, contribuís a fer disponible l'aiga e favoriza la vegetacion, pasmens s'aqueles sols son plan paubres en nutriments.

## Vegetacion
La vegetacion naturala del Kalahari es de tipe sabana. Dins lo sud-oèst que es mai arid la sabana es dominada per d'èrbas e arbrilhons e la proporcion d'arbres aumenta generalament cap al nord-èst. Lo delta de l'Okavango presenta una vegetacion de zona umida. Una caracteristica importanta del Kalahari es que se trapa dins una zona plana amb isolats de puèges e inselbergs

## Referéncias


*The Kalahari environments.
Bonifaci IV

**Bonifaci IV** (vèrs 550 - 8 de mai de 615) foguèt lo 67 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 25 de setembre de 608 au 8 de mai de 615. Succediguèt a Bonifaci III (pontificat de dètz mes en 607) e foguèt remplaçat per Adeodat I (615-618).

Foguèt elegit dètz mes après la mòrt de son predecessor. Dins lo corrent de son pontificat, obtenguèt lo drech de l'emperaire bizantin de convertir lo Panteon de Roma en glèisa crestian. S'ocupèt tanben de l'organizacion de la Glèisa en Anglatèrra e donèt lo pallium a l'arquevesque d'Arle.

## Liames intèrnes

* Lista dels papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bonifaci V

**Bonifaci V** (mòrt lo 25 d'octòbre de 625) foguèt lo 69 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 23 de decembre de 619 au 25 d'octòbre de 625. Succediguèt a Adeodat I e foguèt remplaçat per Onòri I (625-638). Dins lo corrent de son pontificat, se preocupèt de l'organizacion dei Glèisas deis Illas Britanicase d'aumentar leis efectius dau clergat catolic.

## Liames intèrnes

* Lista dels papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Adeodat Ier

**Adeodat I** (mòrt lo 8 de novembre de 618) foguèt lo 68 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 13 de novembre de 615 au 8 de novembre de 618. Succediguèt a Bonifaci IV (608-615) e foguèt remplaçat per Bonifaci V (619-625). 

Son pontificat es fòrça mau conegut car, en rason de son temps avançat, s'ocupèt gaire deis afaires temporaus de la Glèisa. En matèria de rites, impausèt una messa quotidiana au clergat roman. Es lo premier papa conegut per utilizar un sagèu sus lei documents oficiaus de la papautat que foguèt a l'origina dei bullas pontificalas.

## Liames intèrnes

* Lista dels papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Onòri Ier

**Onòri I** (mòrt lo 12 d'octòbre de 638) foguèt lo 70 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 27 d'octòbre de 625 au 12 d'octòbre de 638. Succediguèt a Bonifaci V (619-625) e foguèt remplaçat per Severin (638-640).

Fiu d'un cònsol onorari, son pontificat foguèt marcat per son sostèn a la perseguida dei trabalhs d'urbanizacion de Roma acomençats per sei predecessors. Pasmens, en fòra d'Anglatèrra (fondacion de l'evescat de York après la conversion dau rèi de Northúmbria), se preocupèt gaire deis afaires d'Occident. En Orient, assaièt de menar una politica de conciliacion ambé lei partisans dau monotelisme. Pasmens, en causa d'un malentendut, foguèt l'autor d'una error teologica grèva que menèt a sa condamnacion coma monotelista durant lo pontificat de Leon II (681-683).

## Liames intèrnes

* Lista dels papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
FAMAS

Lo **FAMAS** (ò **FA-MAS**) es un fusiu d'assaut de calibre 5,56 x 45 mm OTAN desvolopat per França au començament deis annadas 1970. Intrèt en servici au sen de l'armada francesa en 1973 per remplaçar lo fusiu MAS 49 e lo pistolet mitralhaire MAT 49.

L'objectiu de França èra de desvolopar una arma novèla capabla de rivalizar ambé lei fusius d'origina sovietica AK-47 qu'èran superiors ais armas francesas adoptadas après la Segonda Guèrra Mondiala. En fàcia d'aqueu retard tecnologic inquietant, lo govèrn francés reüniguèt donc una importanta còla d'engenhaires e de scienfitics per concebre una arma modèrna que siegue poderosa, d'encombrament reduch, d'utilizacion simpla e d'entretenença aisada. Pasmens, en despiech de sei performàncias, son entretenença es complèxa e son pes es tròp important. Ansin, lo FAMAS foguèt pauc adoptat franc de França e de seis aliats pròches.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Joan IV (papa)

**Joan IV** (mòrt lo 12 d'octòbre de 642) foguèt lo 72 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 24 de decembre de 640 au 12 d'octòbre de 642. Succediguèt a Severin (638-640) e foguèt remplaçat per Teodòr I (642-649).

Originari de Dalmàcia, èra arquediague quand foguèt elegit papa en decembre de 640. Dins lo corrent de son pontificat, deguèt se preocupar de sa region natala envaida per leis Eslaus. I mandèt un abat per pagar lei recaptes necessaris a la liberacion d'abitants capturats. Puei, lo papa organizèt l'evacuacion dei relíquias tengudas per lei glèisas de Dalmàcia. Enfin, mandèt de missions per convertir leis Eslaus. En fòra dei Balcans, luchèt còntra l'expansion dau pelagianisme en Irlanda e en Escòcia.

## Liames intèrnes

* Lista dels papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Proparoxiton

Un mot **proparoxiton** a l'accent tonic sus l'antepenultima sillaba (exèmple: *Ànima* en occitan niçard) o sus las anterioras; ço es, la sillaba tonica es l'antepenultima o qualque anterior. Los mots proparoxitons non existisson pas en occitan general, levat del niçard (dont una bona partida son italianismes) e de l'aranés dins lo qual son catalanismes o espanholismes, o los dos. Los mots proparoxitons s'accentuan tots graficament per en facilitar l'identificacion.

## Vegetz tanben
* Accent agut o oxiton (mot agut o oxiton) 
* accent plan o paroxiton (mot plan o paroxiton) 
* Accentuacion en occitan
* Accent prosodic
* Paroxiton

## Ligams extèrnes

*  ''Lu proparoxitons qu’es aquò?'' Lista dels proparoxitons en occitan niçard
Independéncia

En politica, l'**independéncia** es la situacion d'una nacion, d'un país, o d'un estat dependent pas d'una fòrça estrangièra e exercissent sa sobeiranetat de plen drech, sus lo territòri. L'opausat de l'independéncia es un  territòri dependent, un estat federat per exemple. Independéncia significa pas necessariament libertat economica o sociopolitica.

## Etimologia
Del latin qu'es derivat *in -dependens* d'amb lo sufix *-éncia*, situacion d'apertenéncia, de seguida.
Operacion Ten-Go

L**'Operacion Ten-Go** foguèt la darriera operacion importanta menada per la marina militara japonesa dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala. Èra una mission suicidi dirigida per lo cuirassat gigant *Yamato* e una escòrta de nòu naviris còntra un grop de pòrta-avions estatsunidencs que se   debanèt lo 7 d'abriu de 1945. L'ataca mau capitèt totalament car lei naviris foguèron descubèrts e bombardats per l'aviacion avans d'èsser a portada de tir de la flòta estatsunidenca. Lo *Yamato* e cinc autrei naviris foguèron destruchs entraïnant la mòrt de  marins. L'aviacion estatsunidenca perdiguèt solament 10 avions e 12 pilòtas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Patriarca

**Patriarca** (var. **patriarcha**) es un títol donat aus avesques deus vilas istoricas deu cristianisme (Antiòquia, Jerusalèm, Alexàndria, Constantinòble e Roma), aus caps deus Glèisas Orientaus, aus caps importants de la Glèisa Ortodòxa e aus arquevesques istorics de la Glèisa Catolica Romana (Venècia, Lisbona, Aquitània... etc.).

## Ligams intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lista dels primièrs ministres d'Iraq

thumb|130px|Blason d'Iraq.
Vaquí la lista dels primièrs ministres d’Iraq de 1920 fins a uèi.

## Renhe Hachemita d'Iraq (1920 fins a 1958)
### Renhe Hachemita d'Iraq jos protectorat britanic (1920-1932)

### Renhe Hachemita d'Iraq (independent, 1932 fins a 1958)

## Republica d'Iraq (aprèp 1958)
### Republica Socialista (1958-2003)

### Autoritat provisional (2003-2004)

**Presidents del Consèlh de Govèrn**

### Republica d'Iraq (Republica parlamentara, 2004 fins a uèi)

## Vejatz tanben
* Lista dels presidents d'Iraq
Melequeòc (Estat)

**Melequeòc** (Melekeok) es un dei setze estats de Belau. Es situat sus l'illa de Babeldaob. La populacion de l'estat de Melekeok èra estimada a 391 abitants en 2000.

Sa capitala qu'es tanben Melequeòc es dempuèi 2006 la capitala federala de Belau (lo palais presidenciau es dins lo quartièr de Nguerolmod).
Melequeòc (Ciutat)

**Melequeòc** (Melekeok) es una ciutat de Belau qu'es capitala del país emai de l’estat de Melequeòc.

Sa populacion es de 271 abitants (2005). Es capitala federala dempuèi 2006, qu'abans èra Coror.

Lo sèti del govèrn federal es dins lo quartièr de Nguerolmod.
Melequeòc

**Melequeòc** (Melekeok en palauan) pòt èstre:
* un estat de Belau
* la ciutat qu’es capitala de l’estat de Melequeòc emai de Belau
Babeldaob

L’illa de **Babeldaob**, o *Babelthuap* es l'illa mai granda de Belau. Es dins l'archipèla de las Carolinas, en Micronesia que n’es la segonda illa mai granda (331 km2) après Guam.

## Geografia
Coma es l'illa mai granda de Belau, se decidiguèt en 2006 d’i transferir la capitala, qu'es desenant dins la vila de Melequeòc, sus la còsta orientala. Babeldaob representa 72% de la superficia totala de Belau e caup 10 dels 16 estats, per solament 30% de la populacion de la republica. Al sud-oèst de Babeldaob i a l'illa de Coror, qu’i es lingada per un pont de mai de 400 m. Es ailà qu’èsta la mai granda partida de la populacion de l'archipèla.

Estats sus l'illa de Babeldaob, del nòrd al sud:
*Ngarchelong,
*Ngaraard,
*Ngardmau,
*Nguival,
*Ngueremlengui,
*Melequeòc,
*Ngchesar,
*Ngatpang,
*Aimeliic e
*Airai.

## Retlèu

L'illa de Babeldaob es fòrça montanhosa. Son ponch mai naut es a 242 mètres. L’interior es fach de bòsques, la còsta occidentala de mangròva, l'orientala de platjas d’arena.

## Arqueologia

Al nòrd de l'illa i a de monolites de pèira que se n’es pas encara explicada l’origina.

## Referéncias
Tinta de China

thumb|right|Dessenh amb tinta de china
La **tinta de china** es una tinta d'invencion chinesa utilisada subretot dins la calligrafia chinesa e japonesa, e dins la pintura chinesa. Al Japon, mai tard, a l'èra Muromachi pendent lo sègle XIV se realizava de pinturas monocromaticas amb de tinta, qu'èra prigondament influenciada per la cultura chinesa e que foguèt promoguda subretot pels monges zen mejans la tecnica Sumi-e.

Se compausa de carbon de fusta, o de clòscs de qualques fruchs, molguts fòrça finament, que se compacta amb de tipes de goma de basa aquosa, coma de resinas vegetalas o d'extrachs animals. Amb lo carbon molgut e la goma, se forman en los premsant, de pichonas barras en forma de lingòts que se las daissant secar fins a que prenan una consisténcia completament solida. Aquela tinta, a l'estat solid, pòt durar d'ans o sègles sense pèrdre las seunas propietats.

La qualitat de la tinta depend de factors multiples, coma la fusta dont ven lo carbon, lo procés de premsa, la goma utilizada, lo temps passat, eca. e atal existisson de de barras de prètz mendre fins a pèças de colleccion. La tinta plan mai sovent es negra, mas tanben se la pòt mesclar amb de colorants per realizar tintas d'autras colors.

Per preparar la tinta liquida a partir d'aquelas barras, los cal fregar amb una pèira rugosa especialament concebuda per o far, nomenada en japonés, 硯 (すずり (suzuri). Aquelas pèiras, de formas e aspèctes divèrses, an totas en comun que se compausan d'un material rugós e compòrtan una cavitat. Mai sovent, las pèiras d'origina chinesas son forma concava amb la partida mai escavada al centre, e las japonesas son gaireben totjorn planas amb una extremita escavada. 

Sus aquelas pèiras de voja un pauc d'aiga e en dessús, se frega la barra, de biais que totjorn demore umida. Lo fregament de contunh sus la pèira amb l'aiga fa desagregar a pauc a pauc la tinta, que demora dissolguda dins l'aiga que s'acumula dins la cavitat. Aquel procés contunha fins a que la tinta prenga la densitat requerida, mas en general dura qualquas minutas. La tinta liquida ja preparada se seca aisidament, es conselhat de la daissar pas secar sus la pèira o sul pincèl.

Pendent la Renaissença se fasiá la tinta amb de pichonas excrescéncias que sortisson dels garrics que son estats fissats de la «vèspa de la gala», que conten d'acid galic e acid tanic. Aquelas galas son dissolgudas dins aiga e s'apond una solucion de sulfat de fèrre produsent un liquid de color gris qu'amb lo temps s'escursissiá fins a arribar una color brun escur, mais sens jamai aténher lo negre total.

Actualament se pòt tanben trobar topins de tinta de china ja preparada, fòrça densa, que se pòt utilisar dirèctament o dissolguda amb un pauc d'aiga.

## Bibliografia
*
Azèri

L’**azèri** es una lenga de la familha turquesa parlada e oficiala en Azerbaitjan ont es la lenga oficiala; la lenga es tanben parlada en Daguestan dins la Federacion de Russia, en Iran e en Georgia. Es la lenga pròpria dels azèris.
Rizòma

[thumb|Rizòma de [gingebre ]]
[esquèrra|thumb|Rizòma de [Liri ]]
Lo **rizòma** es un tipe de tija sosterranha que créis orizontalament. Son similars a las raices mas la seuna estructura es aquela d'una tija. Cap al naut sortisson de brancas e cap al bais de raices. Normalament los rizòmas son caracteristics de las plantas vivaças que pèrdon las partidas aerianas dins la mala sason. Fòrça plantas amb rizòmas se las pòdon multiplicar vegetativament en plantar un rizòma o un tròç de rizòma. Los bananièrs (*Musa sp*), las canavèras (*[[Arundo donax]]*, *[[Phragmites australis]]*, *[[Ammophila arenaria]]*, bambós) e los liris son d'exemples de plantas amb rizòma.

## En filosofia
S'utiliza lo tèrme coma metafòra en filosofia per explicar lo desenvolopament d'una societat en forma de malhum, sens cap de ierarquias o de centres definits, subretot dins l'òbra de Gilles Deleuze e Félix Guattari.

## Vejatz tanben
*raiç
*Branca
Borron (botanica)

[thumb|right|Borron d'una flor de [rosièr]]

En botanica, **un borron** designa una excrescéncia  apareissent sus de partidas d'uns vegetals e donant naissença a las brancas, a las fuèlhas, a las flors e als fruchs.

## Tipes de borrons
Lo borron assegura la creissença e la ramificacion de las tijas.

Segon l'organ que fa nàisser, se dich de borron de fuèlhas (« borron vegetatiu » donant una tija foliada) e de flors (« borron floral » eissit de l’induccion florala del borron vegetatiu).

Se distria, segon lor posicion sus la tija, los borrons terminals situats al tèrme de la camba, los borrons axillars situats a l'aissèla de las fuèlhas, e los borrons adventius (laterals o estipulars) apareisson a l'entorn del borron principal. Pels arbres, se remaca los borrons distals (mai alunahts del tronc, fenomèn d'acrotonia) dels borrons proximals o laterals (mai pròche del borron terminal, fenomèn de basitonia subretot pels arbrilhons). Lo desvelopament d'un d'aqueles tipe de borron desvelopa una morfogenèsi particulara responsabla de la portadura caracteristica de cada planta.
 
Los borrons pòdon èsser escatoses (ex. : Marronièr d'Índia), o nuds (ex. : caulet de Bruxèlas).
thumb|Borron de perièr.

L'espelida del borron a la prima se nomena lo « desborrament ».

Lo borron de fruch se ramifica sovent en formant d'autres borrons de fruch; caduna de sas fuèlha conten un borron que dona de fruchs cada annada; los Latins l'avián nomenat "pèrla preciosa": **gemma**.

## Autres usatges del mot
Per analogia, lo tèrme de borron s'emplec dins los domènis seguents:
* en anatomia: los borrons gustatius o borrons del gost son d'organs receptaires del gost, de forma ovoïda o conica, enclavat dins l'epitèli de la muquosa linguala;
* en biologia: un borron es una excreissença cellulara se desvelopant sus un organisme per far nàisser un organisme semblable;
* en medecina: los borrons carnoses son de granulacions rogencas e conicas formant un coissinet de la superfícia de las plagas en via de cicatrizacion;
* metaforicament: un borron es un element concrèt o abstrach, una situacion materiala o morala daissant preveire de desvelopaments seguents que serán multiples e importants, favorables o desfavorables.

## Galariá


Imatge:Bourgeon de marronnier (2).jpg|Borron de Marronièr d'Índia.
Image:Bourgeon de marronnier (1).jpg|Borron de Marronièr d'Índia.
Image:Pear-flower-bud.jpg|Borron floral de perièr.
Image:Prunus-buds-1.jpg|Borrons de prunièr.Los redonds son de borrons de flors, lo punchut es un borron de fuèlhas.



## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* Epicormica
* Gemmoterapia
* Bulb

### Ligam extèrne
* Esquèma detalhat sus de borrons.
Radicèla

thumb|Radicèlas d'una carròta salvatja

Las **radicèlas** d'una planta son las partidas mai pichonas de sas raices. Son plan fòrça importantas perque asseguran une granda partida de l'absorpcion dels sals minerals e de l'aiga balhant la matèria primièra a la planta per la produccion de sève bruta. Aquelas radicelas pòdon èsser amassadas superficialament, dins aquel cas la planta patirá la secada. Per los concentrar en prigondor, un asagatge long e prigond es conselhat. Se las cal pas confondre amb los pels absorbents.
Estolon (organ)

L**'estolon** es un organ vegetal de multiplicacion asexuada. Es una tija aeriana o sosteranha al contrari del rizòma, sosterranh e a vegada subaquatic.
Buta al nivèl del sol o dins lo sol e pòrta pas de fuèlhas o alara de fuèlhas redusidas a d'escatas. Al nivèl d'un nos, fa nàisser a una planta novèla e, al contrari a las tijas radicantas, s'enracina a son tèrma, sovent al contacte del sol.

Per qualques espècias animalas colonialas, per exemple los ascidis *Stolonica socialis*, l'estolon permet la reproduccion asexuada per borronament.

## Referéncias