open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Viacamp y Litera

**Viacamp y Litera/Viacamp i Lliterà** (, ) es una comuna de la Franja dd Ponent, a la província d'Òsca, en Espanha.

Segon lo recensament espanhòl de 2004, la populacion èra de 26 abitants per una superficia de 107,7km, mès en 2014 arriba a 43 abitants (densitat 0,4 ab/km²).

## Nuclis de populacion
* la Cerulla
* Espluga de Fet
* Estall
* Fet 
* Finestres 
* Girbeta
* Lliterà
* Montfalcó
* Montgai 
* Viacamp

## Monuments e lòcs toristics
* Castèl de Girbeta
* Sant Antoni de la Cerulla
* Sant Esteve de Viacamp
* Santa Maria d'Estall
* Verge d'Obac de Viacamp
* Sant Marc de Finestres
* Sant Miquel de Fet
* Mare de Déu del Roser de Lliterà

## Lenga
La lenga locala es lo catalan, dialècte catalan nòrd-occidental, sos-dialècte ribagorçan. Fa donc partida de l'occitanoromanic.

La lenga de la Ribagorça meridionala garda mai o mens la prononciacion etimologica de [ɛ] tonica, sense barradura en [e] coma dins la majoritat del catalan (p[ɛ]dra, prim[ɛ]r, ll[ɛ]it, mart[ɛ]ll), encara mai que lo Palhars Sobeiran, atal coma en occitan.

## Nòtas e referéncias
Villanueva de Sigena

**Villanueva de Sigena** es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Pèire d'Assesat

**Pèire d'Assesat** (?- 15 de decembre de 1581), filh de Nadal Assesat e d'Ana Delpueg, marcand de pastèl, capítol en 1552, èra un ric industrial del sègle XVI que faguèt bastir l'ostal d'Assesat. 
 
Aquel borgués protestant faguèt fortuna dins lo pastèl. Aquela planta, cultivada dins Lauragués, èra un bon fixator, subretot utilizat dins l'industria textila per fixar lo blau e lo porpre. Aquelas doas colors èran fòrça utilizada a Renaissença. 
 
Pèira d'Assesat espandiguèt las seunas culturas dins tot lo país de Cocanha, mas èra sul pòrt de la Daurada que vendiá las seunas produccions. A l'epòca, las transaccions financièras utilizavan las letras de cambis, que los banquièrs lioneses contrarotlavan. 
 
Es dins aquel quartièr dels Cambis que faguèt construire son ostal de familha. 
 
Vengut capítol, Pierre d'Assesat foguèt anoblit. En 1562, lo movement antiprotestant l'alunhèt dètz ans de la vila. Al seu retorn, obtenguèt lo pardon del rei de França, e se convertiguèt al catolicisme. 
 
Calguèt esperar prèp de dos ans per que Pèire d'Assesat recolte de pastèl e lo seu ganh. La seuna quincanèla foguèt lo resultat de mai d'un factors convenents: l'arribada de l'indigòt, una planta sudamericana dirèctament concurrenta del pastèl, la mesfisença dels banquièrs lioneses dins una epòca de trebols, e de culhidas marridas. 
 
Pèire d'Assesat moriguèt roïnat, en 1581. Los seus darrièrs bens serián estat sasits pels Capitols.
Nicolas Bachelier

**Nicolas Bachelier** (1487-1556) èra un mèstre maçon, engenhaire, arquitècte, e escultor avent colaborat a de fòrça realizacions arquitecturalas tolosanas del començament del sègle XVI, subretot d'ostals de familha.

## Biografia
### Originas pauc conegudas
Originari d'Arras, se sap pas gaire sus el avant son arribada a Tolosa en 1532.

### Dos novelum inspirats de la Renaissença italiana
Sa primièra òbra grossa es l'Ostal de Bagis, que li foguèt comandat pel conselhièr al Parlament Joan de Bagis. Nicolas Bachelier i apondèt dos novelum dins l'arquitectura dels ostals tolosans, inspirats per la Renaissença italiana: lo decòrs de la pòrta centrala, e lo grand escalièr à l'italiana.

Aprèp, los parlamentaris de Tolosa l'emprguèron per bastir o decorar lors ostals urbans o castèls dels camps. 

L*'[[Ostal d'Assesat]]*, que la construccion comencèt en 1555, foguèt confisada a Joan Castanhièr dich Nicot, mas los dessenhs serián de Nicolas Bachelier. La question fa controvèrsa, per manca de documents.

### Lo seu nom demora coma un dels mai grands arquitèctas tolosan
De tota mena, dempuèi sa mòrt en 1556, Nicolas Bachelier foguèt celebrat coma un dels mai grands arquitèctes tolosans de son epòca. Ne testinònia Antòni Noguièr, autor d'una *Histoire Tholosaine* en 1556 que parla d'el coma un ; e sus las seunas òbras: .

A Tolosa, una Plaça pòrta lo seu nom.

## Òbras
Realizèt entre autres:

*A Sant Ginèst lo Castèl
*Ostal de Bagis en 1537 dich tanben Ostal de Pèire o Ostal de Clary
*Primièr projècte per la construccion del Canal del Miègjorn en 1539 entre Tolosa e la Mediterranèa.
*Castèl de Castèlnau d'Estretasfonts (plan e esculturas) en 1539
*A Pibrac, lo castèl en 1540
*Foguèt un dels arquitèctes, a partir de 1544,  del Pont Nòu de Tolosa
*Ostal de Bernui a Tolosa, de 1544 a 1546 
*Portal del Capitòli de Tolosa (pòrta del Pichon Consistòri, en 1546)
*Batistèri de la Catedrala de Sant Estève de Tolosa en 1547 
*Agrandiment de l'Ostal de Pins en 1552
*Ostal del Vièlh Rasim (contribucion tardièra)
*Ostal d'Assesat de Tolosa
*Retable de pèira e tombèl de la familha d'Ornesan dins la glèisa Saint-Michel de Siadors
*Armari de l'orguena de la Catedrala de Sant Alan de La Vaur.

De las seus fòrça esculturas, demòran pas que *L'Enfança de Jèsus* e vint e tres frisas de busts, conservadas al Musèu dels Agustins de Tolosa.


Hotel de Bagis - Porte des vieillards.jpg|Ostal de Bagis 
Castelnau-d'Estrétefonds 'Le Château'.jpg|Castèl de Castèlnau d'Estretasfonts
Château de Pibrac.jpg|Pibrac, lo castèl 
Le Pont-Neuf de Toulouse.jpg|Pont Nòu de Tolosa
Ancienne porte du Capitole (Toulouse).jpg|Portal del Capitòli de Tolosa
Hôtel du Vieux-Raisin.jpg |Ostal del Vièlh Rasim
Bachelier - Hôtel d'Assézat - Toulouse - La cour d'honneur.jpg|Ostal d'Assesat


## Familha
Nicolas Bachelier aguèt al mens tres filh Domenge Bachelier(1530-1594), esculptor e arquitècte, que relisèt la construccion del castèl de La Reula en 1579, e Antòni Bachelier, esculpteur, e Gerauld Bachelier que participèt als decòrs realizats per la dintrada de Carles IX a Tolosa en 1564.

## Vejatz tanben
### Nòtas e referéncias


### Articles connèxes
Baños de la Encina

**Baños de la Encina** (Los Banhs de l'Encina) es un municipi de la província espanhòlade Jaén e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
Bedmar y Garcíez

**Bedmar y Garcíez** (Bedmar e Garcíez) es un municipi de la província espanhòla de Jaén e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
Cazalilla

**Cazalilla** (Caçalilha) es un municipi de la província espanhòla de Jaén e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
Gotic miègjornal

[thumb|[Glèisa de Sant German d'Alairac|Glèisa de Sant German d'Alairac]]
Se dich **gotic miègjornal** un corrent de l'arquitectura gotica, desvolopat en Occitània, que se caracteriza per l'austeritat de las construccions, l'utilizacion de contrafòrts a la plaça d'ancolas e de duberturas raras e estrechas. En mai, fòrça edificis d'aquel estil sonque an una nau e foguèron cobèrts per una fustariá repausant sus d'arcs diafragmes.
Ostal de Bagis

thumb|right|Faciada de l'Ostal de Bagis

L**'ostal de Bagis**, o **ostal de Clari**, o **ostal de Pèira** es un ostal de familha situada dins la carrièra de la Dalbada, dins lo centre istoric de Tolosa. Es classificat monument istorice de França (1889).
 
Joan Bagis (conselhièr al parlement de Bordèu) comprèt en 1533 cinq imòbles que transformèt lo celèbre arquitècte Nicolas Bachelier en 1537 en un bèl ostal amb una cort d'estil renaissença.

En 1608, Francés de Clari (president del parlament) ne venguèt proprietari. Edifiquèt alara una impausanta faciada de pèira escultada, çò qu'es un novelum dins une vila que las construccions se fasián de bricas, que l'escai *ostal de pèira*. Accusat d'aver utilizat de pèiras destinadas a la construccion del Pont Nòu, moriguèt en 1616 sens veire la faciada acabada. Calvet-Besson, lo nòu proprietari en 1857 terminèt l'òbra.

## Galariá


Hotel de Pierre - Toulouse.jpg|Vista generala de la faciada
Toulouse- Hôtel de pierre -1.JPG|Detalh de la faciada
Hôtel de Bagis, Toulouse, cour intérieur.jpg|Vista de la cort interiora
Hotel de Bagis - Porte des vieillards.jpg|Pòrta de Nicolas Bachelier

## Vejatz tanben
### Nòtas e referéncias


### Bibliografia
* Bruno Tollon, *Hôtels de Toulouse*, pp. 303-310, in *Congrès archéologique de France*. 154 session. *Monuments en Toulousain et Comminges. 1996*, Société Française d'Archéologie, Paris, 2002

### Ligams extèrnes
Castèlnòu de Bonafós (vestigis)

thumb|Lo Castèl de Castèlnòu de Lèvis

Los vestigis del **Castèlnòu de Bonafós** se trapan sul puèg del meteis nom ont es tanben bastida la comuna uèi dicha Castèlnòu de Lèvis en País d'Albi.

## Istòria
Lo Castèlnòu de Bonafós foguèt bastit en 1235 per Sicard Alaman, poderós vassal del comte de Tolosa Ramon VII; èra un bastion avançat de las possessions tolosanas (nòrd del riu Tarn) fàcia a la reialtat (Sud del Tarn). Bastit sul *puèg de Bonafós*, Castèlnòu de Bonafós venguèt puèi Castèlnòu de Lèvis quand venguèt proprietat de la familha de Lèvis (*Lévis* en francés). Un vilatge foguèt bastit al pè de las muralhas a la meteissa epòca.

De l'ancian castèl, demòra pas que qualques roïnas qu'una torre de gaita dominant la val de Tarn e la vila d'Albi. L'aspècte roïnat d'ara es degut a son ròtle de peirièra pendent los sègles XIX e XX.

Lo castèl venguèt monument istoric de França en 1909.

Une restauracion parciala dempuèi lo començament dels ans 1980 permet de situar las muralhas del bastit naut. Del bastit bas demòra pas qu'una pòrta fortificada. La torre, nauta de 35 mètres, se compausa d'una torre miègcirculària que n'es apiejada una torre carrada. Se compausa de tres estatges en vòlta. Cadun d'aqueles mòstra de traças d'un postam desaparegut que doblava le nombre d'estatges.

## Galariá

Image:Castelnau-de-Levis.jpg
Image:Castelnau de Levis.jpg


## Referéncias


## Vejatz tanben
### Ligams intèrnes
### Ligams extèrnes
Sicard Alaman

thumb|right|Dessenh del blason de Sicard Alaman.

**Sicard Alaman** (vèrs 1210 - 10 de junh de 1275) èra cavalièr, senhor de Sant Somplesi, e de Bonafós (ara Castèlnòu de Levís).

Èra ministre del Comte de Tolosa Ramon VII, puèi regent del Comtat de Tolosa de sepembre de 1249 a la majoritat de la Comtessa Joana.

En 1235, Sicard Alaman recebèt lo fèu de Ramon VII, comte de Tolosa autrejat d'i auçar una fortificacion. Edifiquèt la bastida de Castèlnòu de Bonafós, ancian nom del castèl.

Esposèt Beatritz de Tolosa-Lautrèc, Dama de Graulhet.

Luòctenent d'Albigés, de Tolosan, de Roèrgue, de Carcin e d'Agenés.

En 1250, dominèt la rebellion del castèl de Najac qu'aviá provocat dins los fachs la mòrt de Ramon VII de Tolosa, en 1248, Anfós de Peitieus, fraire de Loís IX de França venguèt proprietari del castèl.

Es tanben lo fondator de vilas novèlas (o bastidas) de Bonlòc, de Montastruc e la Conselhièra en 1241, e de Sant Felitz de Lauragués en 1245.

### Referéncias
Acebedo

**Acebedo** (en leonés: **Acebéu**) es un municipi de la província espanhòla de Leon e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Abella de la Conca

**Abella de la Conca** es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha, en Palhars Jusan.

## Geografia
L'ajuntament es pas al vilatge d'Abella, gaireben desabitat fòra de las residéncias segondàrias, pr'amor d'un site escalabrós.

## Toponimia
Lo nom ven del de l'insècte imenoptèr, non pas dirèctament per referéncia a l'abelha, mès pr'amor de la preséncia dins un site rocós e escalabrós, ont las ròcas aparéisson ambe de traucs multiples, d'esplugas e de regas, atal coma las brescas dels bornats d'abelhas Los noms de tipe *abelha* o compausats, coma Vilabelha (vila + abella), Perabella (pera = occitan *pèira*, catalan majoritari *pedra*, + abella) e benlèu *Malavella* presentan un tal paisatge. L'etime seriá APILIA o APICULA .
### Bóixols
Vilatjòt situat a l'èst del municipi, sus la rota L511 entre Coll de Nargó e Isona, près del còl de Bóixols. Las fòrmas ancianas son *Buxiles* en 961, *Boxols* (compte rendut de l'Acte de 839), *grad de Boxols* en 997. La rasic es la del bois (*boix* en catalan), planta de tèrras nautas. L'etime es *Bŭxĭles*, d'un adjectiu latin vulgar *Bŭxĭlis*, ambe *ĭ* pòsttonic, que mena a *Bóixols*, coma en catalan *nubĭlus* mena a *núvol* (occitan *nívol*) .

### Carreu
Vilatjòt desabitat e val. Las fòrmas ancianas son (non se sap se es aqueste Carreu o lo Carreu de Gavarra) *Garravus* en 954 (copia d'un document), *Carreuu* en 1094, *Carreu* en 1221. Ven del nom preroman de la ròca, KARRI, qu'a donat lo romanic *cariu* (> catalan *quer*) e lo basc modèrne *harri*. *Carreu* seriá *KARRI* ambe'l sufixe collectiu basc *-ITZE*, que mena regularament a *-eu* en catalan. Lo lòc es especialament rocós e la val encaissada .
### La Rua
Lo sens d'origina de *ruga* es « rufa, plec » e a pres lo de « camin » o de « cornissa d'una ròca » (referéncia precisa mancanta). Lo segond correspond exactament al site del vilatge. 

### La Torre d'Eroles
Lòc desabitat. Seriá l'alteracion d*'Arderola*.

## Nòtas
Aitona

**Aitona** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [aj'tonə] o [i'tone] o [i'tonɛ] (deglutinacion de l'iniciala presa per la preposicion *a*). *Aitona* ven de l'arabe *az-zajtûna*, « oliveda, oliveta ». En realitat, *zajtûna* es « oliva » e *zajtûn* es « oliveda », mès la populacion non coneissiá plan aquelas distincions de la lenga arabica. L'izèda medievala a desparegut coma las autras en catalan .
### Utxesa
L'identificacion ambe *Octogesa*, nom d'una pichona ciutat antica coneguda per una batalha de Juli Cesar (*De Bello Civili*, I, 61) e situada près del jonhent de Segre e d'Èbre, sembla segura. A data recenta, lo nom èra conegut coma lo de la partida inferiora d'una val afluenta dreta de Segre, desabitada a l'entorn de 1900. Lo nom a patit de deformacions dins la lenga orala [ur'tʃeza], [bur'tʃeza]. Las fòrmas ancianas son *Urxeia* en 1183, *Orcheya* en 1193, *Orxea* en 1359, *Urxesa* en 1752, mès tanben *Utxesa* (la milhora) al sègle XII, *Horczesa* en 1176, *Burchesa* en 1189, *Utxesa* en 1304, *Orxea* en 1311. Lo *g* en s'associant ambe *t* (*OcToGesa*), s'es assordit regularament. La variacion *-esa* / *-ea* es abituala en catalan. L'apondi de *-r* e de *b-* es degut probablament a l'influéncia d'autres noms e de l'arabe *burğ*, « tor ». *Burğ Utxesa* a conegut una aplologia : *Burtxesa*, o ambe l'iniciala etimologica *Urtxesa*.  *Utxesa* fa partida d'un grand nombre de lòcs ispanics en *-esa* : Gandesa, Olesa, Artesa, Castanesa, Orpesa, Montesa, benlèu *Mentesa*, *Urci* > *Urcesa*. Joan Coromines non precisa l'origina lingüistica del nom .
Xavier Delamarre interprèta o supausa que *Octogēsā* es un nom celtic, la proprietat d'*Octogesos (**Oxtogaisos*, « Uèit Astes »), nom inatestat, mès *Octu-duron* es « mercat (*duron*) d'ivèrn » , alavetz...

## Nòtas
Els Alamús

**Els Alamús** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [(a)lz ala'mus], [lo kami delz ala'mus], [alz ala'muts], [alz ara'mus]. Las fòrmas ancianas son *Alamurs* en 1172, -*mus* sovent après, *Alamus* en 1359. L'origina es un nom femenin germanic en *-môd* o *-môdis*, solament lo dialècte visigotic cambiava *ô* en *u*. Lo primièr element es *Ala-* o benlèu *Adal-*. La fòrma en *-urs* es una ipercorreccion, sul modèl de *cavallers*, *segurs*, *escars* per *cavallés*, *segús*, *escàs*. L'article es absent de las fòrmas istoricas .
### Vensilló
La prononciacion es [bensi'ʎo]. Las fòrmas ancianas son : *Avinseló* en 1161, *Avinsellon* en 1178, *Avinaçelon* en 1178, *Avinselló* en 1212, *Vincelló de Urgello* en 1279, etc. Ven d'un nom arabe de persona, *Uincilonis* en 1015-1019, a Benasc. Es un nom format ambe *Iben*, « filh de » probablament *(Iben) Sällûm*, format ambe la rasic *slm*, « salvar, preservar », coneguda dins lo domèni abstrait e religiós (*Islam*, *Muslim*, *As-Salam*, etc) e per de noms de persona *Sâlim*, *Salim*, *Salman*, *Soulaiman*, etc. Lo son *-m* final se muda en *-n* dins la prononciacion dels morisques. *Ben-Sel-lum* venguèt donc *Vincelló(n)*, puèi una metatèsi de las vocalas menèt a *Vensilló* .

## Nòtas
Albatàrrec

**Albatàrrec** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Geografia
Lo vilatge es dins la ribièra de Segre, exactament sus una ribièra nauta que domina lo flume d'un vintenat de mètres, a quicòm coma 6 o 7 km de Lleida. A l'OSO del vilatge, i a un lotejament, l*'Urbanització L'Abella*. Malgrat lo rapide espandiment demografic, l'arboricultura es plan presenta dins lo paisatge.

## Toponimia
L'origina etimologica es discutida. Poiriá èsser d'un nom arabe, *Abu Tarik*, o del basque *patar/patarra/petar*, «còsta escalabrosa», que s'explicariá pel sector del *tossal de Pedrós*. Se'n coneisson qualques fòrmas ancianas : *Albatarre* (1191, 1228), *Albatarra* (1359), sense *-c* epentetic (cf. las evolucions *tomate* > *tomàtec*, *tave* > *tàvec*, etc). Localament se ditz *Albatarri* o *Lo Batarri*. Lo vilatge tresplomba dirèctament lo flume Segre, per una còsta escalabrosa. Lo basc *patar* (*patarra*), *petar* significa « còsta escalabrosa ». A passat al gascon *petarro* (Lavedan), *petarrilha* (diccionari Palay), *petarrè*, *petarròc* (Bearn. Lo planòl de Llèida foguèt intensament arabizat, donc lo passatge de *-p-* a *-b-* es normal, atal coma la conservacion mossaraba de *-t-* entre vocalas . Lo nom es basc sense cap de dobte per Joan Coromines.

## Demografia
|1497 (fòcs)= 12
|1515 (fòcs)=18
|1553 (fòcs)=19
|1717=62
|1787=204
|1857=479
|1877=508
|1887=526
|1900=564
|1910=738
|1920=856
|1930=840
|1940=757
|1950=807
|1960=903
|1970=1050
|1981=1066
|1990=1015
|1992=1009
|1994=1004
|1996=1007
|1998=1069
|2000=1130
|2002=1236
|2004=1393
|2006=1519
|2008=1749
|2010=1979
|2012=2113
|2014=2139 
|2015=2214
}}

## Monuments e lòcs interessants
* Lo Castèl d'Albatàrrec (Castell dels Espolters), dins lo vilatge.

## Ligams extèrnes
* Pàgina web de l'Ajuntament
* Club Bàsquet Lleida
* Informació de la Generalitat de Catalunya
* Informació de l'Institut d'Estadística de Catalunya

## Nòtas


## Nòtas e referéncias
Albesa

**Albesa** es un municipi catalan de  abitants. Administrativament, es dins la província de Lhèida e la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha, dins l'estat espanhòl.

## Geografia

## Toponimia
Joan Coromines cita pas aquel nom en *Al-* dins los toponimes d'origina araba. Lo Diccionari català-valencià-balear supausa, ambe un punt d'interrogacion, que *Albesa* vendriá del nom patronimic latin plural Albēnsia*.

Es interessant de conferir lo nom emb lo de [[Daubesa]], que seriá lo resultat d*'*Albisia (villa)*, deu nom d'òme latin *Albisius*, de *Albius''.

En 1834 se disiá Camporrells. Al recensament de 1842 se disiá Albesa y Camponells. Lo toponim es una maissanta transcripcion de Camponells: existís un masatge e una torre de Camporrels al miègjorn d'Albesa. Camporrels es tanben citada coma parròquia annèxa d'Albesa per Madoz, mas a pas de dintrada independenta.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Alcoletge

**Alcoletge** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [alko'letʒe] (interpretacion de la grafia fonetica de l'autor), mès lo monde simple dison sovent *venir del Coletge*, *anar al Coletge*, *es lo Coletge*. Las fòrmas ancianas son *Alcholeya*, *Alcoleia* en 1172, *Alcolega* en 1419, *Alcoleia* en 1432, *Cologe* (legir **Colege*) en 1359. La finala es clarament *e* barrada e non [-ɛ] dobèrta qu'es la prononciacion lheidatana de *-a* finala. Lo nom s'explica pel mot arabe *al-qulaia*, diminutiu « castelet » del mot arabe que significa « castèl » e qu'a donat *Alcalà*. Los toponimes *Alcolea*, *Alcoleja* an la meteissa origina . 

## Nòtas
Alfarràs

**Alfarràs** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [alfa'rras] o [fa'rras] e lo gentilici es [farra'sins] o [alfarra'sins]. Las fòrmas ancianas son *Alferraz* en 1153, *Alferrazo* en 1165. L'origina es segurament araba, de la rasic *ẖrṣ*, « apreciar, evaluar », que pòt prene lo sens de « culhida de valor », aplicat a un territòri agricòla .

## Nòtas
Alfés

**Alfés** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [aw'fes], mès al vilatge la prononciacion [al'fes] a progressat. Las fòrmas ancianas son *(capellano) dez Fez* en 1279, *dEsfez* en 1280, *Alfeç* en 1359, *Alfes* en 1492. L'origina es araba, la rasic *fṣṣ* que designa de causas divèrsas, excellentas. *Al-fiṣṣ* podiá aver lo sens de « lo clesc » (per exemple « lo mujòl, lo ros »), « lo milhor », justificat per la fertilitat del sòl .
### Vinfaro
Vilatge al nòrd d'Alfés, desabitat tanlèu lo començament del sègle XVIII. La prononciacion es [mim'faru], mès tanben [bim'faro]. Lo nom es atestat *loch de Vinfaren, 12 focs*. L'origina es l'arabe *Ibn hārūn*, que, segon la nòrma de l'arabe vulgar s'accentua sus la penultime sillaba. L'origina del nom es la rasic *hŭr*, « audàcia, perilh », presenta dins lo nom del califa *hārūn al-Rašid* .

## Nòtas
Alguaire

**Alguaire** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [al'gwajre] e tanben [al'gwarje]. La segonda prononciacion, coma dins l'advèrbi *guaire* > ['gwarje] es deguda a un passatge de *jr* a *rj*, presenta dins la mitat oèst del catalan occidental e del Maestrat. Lo gentilici es [agu'ʎajre], deformacion de *alguaires* o *alguaraires* per una etimologia populara, *agulles* (= *agulhas*). Las fòrmas ancianas son *Alguadra* (ipercorreccion) e *Algaire* dins una copia de 1207 d'un document de 1083, *castell d'Algoria* en 1156, probablament error per *Alcharova*, *Algayre* en 1157, *Algoria* en 1157, *Alguaira* en 1164, *Alguayre* en 1261 e 1265, etc. L'origina es araba, seriá, segon Asín, *al-guwajr* « lo trauc, lo cròs », mot rare e arcaïc, mès la localizacion es completament al revèrs : lo castèl e lo monestièr sus un puèg, lo vilatge sul travèrs; en realitat es un diminutiu de la rasic *w<small>c</small>r*, « escalabrós, peirós », [al-wu'cajr], que correspond completament al site .
### La Mata de Pinyana
Lo sens de *mata* es equivalent en occitan, « tufa, bartàs, boisson ». Demòra *Pinyana*. Es un toponime present dins de lòcs rocoses. L'etime es *castra *pinniana*, al plural, « castèls sus una ròca ». Es un derivat de *pinna*, « ròc, rocassa » .

## Nòtas
Alcanó

**Alcanó** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La primièra sillaba del nom [...ka'no] es sovent comprés coma l'article [lo], [al], [del]. Las fòrmas ancianas son *castri mei de Alcano* en 1203, *Alcanó* en 1272 e 1359. L'origina es araba, probablament de *kānûn*, « forn, escalfeta, fornèl », de la rasic *knn*, « cobrir ». Se pòt tanben pensar a un mot grèc, passat a l'arabe, *qanûn*, « règla, lei, usatge, costuma », semanticament malaisit per un toponime (se pòt benlèu pensar a un castèl ont recebián de tributs) .

## Nòtas
Alcarràs

**Alcarràs** es un municipi de la província catalana de Lhèida , de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [alkar'ras], dins de frasas [del kar'ras], [d alkar'ras], *Vallmanya i* [kar'ras], o [alkar'ras]]. Lo gentilici es [karra'sins]. Las fòrmas ancianas son [ambe *-r-* simpla] *Alcharac* en 1164, *Alcaraz* en 1173, 1176, 1179, cap a 1180, [ambe *-r-* dobla] *Alquarraz* en 1163, *Alcarraz* en 1172, 1195, 1205, *Alcharraç* en 1224, *Alcarraç* en 1272, *Alcarras* en 1359. *Alcarràs* ven de l'arabe *al-karaz*, « cerièra, cerièr », mot d'origina grèga, emplegat al sens generic e non pas per un sol albre. La varianta ambe doás èrras se generalizèt en catalan a la fin del sègle XII, benlèu ambe l'influéncia d'Alfarràs, que foguèt reconquerida abans Alcarràs . 

## Nòtas
Almatret

**Almatret** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [alma'tret] o [awma'tret]. Lo gentilici es *matrussos* o *almatrets* e lo chafre *beats*. Las fòrmas ancianas son *Almatrà* en 1359, *Lo Matrà*. Ven de l'arabe *matrad*, « lòc de caça », de la rasic *trd*, « córrer darrèr qualqu'un, caçar de salvatgina ». La prononciacion vulgara *matrâd* mena a *Almatret*, la fòrma culta *matrad* a *al-matrà* o *lo Matrà* .

## Nòtas
Almenar

**Almenar** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
Joan Coromines lo plaça dins la Noguera, mès las informacions concernisson lo lòc. La prononciacion es [alme'na]. Las fòrmas ancianas son *Almenar* en 1093, 1094, 1151, 1164, 1170, 1180, 1260, *Almenara* en 1172, al sègle XIII, etc. Almenar es un tròç de canal o de distributors de canals d'irrigacion .
### La Bassa Nova
Representa *la clòta nuèva, lo pesquièr nuèu, la sompa nuèva*.

## Nòtas
Alpicat

**Alpicat** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [alpi'kat] o [pi'kat] (lo picat, vinc del picat). Lo nom oficial èra *Villanueva* o *Vilanova*, pas mai oficial dempuèi 1949. Las fòrmas ancianas son *Alpicat* en 1280, *Vilanova del Picat* en 1359. *Vilanova* èra dins una partida pauc poblada del territòri de Lhèida e quand venguèt pus abitada, donèron al vilatge lo nom de *Vilanova*. Lo mot romanic *pic* passèt dins l'usatge dels mossarabes arabizats et foguèt escrit *biqq* en grafia araba (lo *p* es absent de l'alfabet arabe e l'escriguèron donc *b*). Son plural es *biqqât* (*pikkat* en realitat). Son sens de « punta(s) » s'apliquèt als tres puèges que tresplombavan lo fons ont *Alpicat* es plaçat, lo Tossal Gros (343 m), la Cerdera (342 m) e la Serra Grossa o Pla de les Torres (326 m) e los moros bategèron lo lòc *al-piqat* .

## Nòtas
Artesa de Lleida

thumb|250px|Glèisa d'Artesa de Lleida

**Artesa de Lleida** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [ar'tezɛ]. Lo nom venguèt probablament de gents de guèrra que vivián a Artesa de Segre e que li concediguèron aquelas tèrras, a mesura que la reconquèsta avançava. Lo nom es citat *Artesia* (sense data), *Quadra de Artesa* en 1131, *Artesa* en 1359. Per l'etimologia, veire a Artesa de Segre .

## Nòtas
Artesa de Segre

**Artesa de Segre** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Noguera.

## Toponimia
La prononciacion es [ar'teza] a Artesa e a l'entorn, mentre que a Ponts e pus a l'èst dison [ar'tɛzə]. Lo gentilici es [arte'zans]. Las fòrmas ancianas son *Artesia* en 1036 e 1068, *Artesa* en 1071, 1076, 1105, 1162, 1172, 1193, 1359, *Artea* en 1359. L'explicacion es ligada ambe la d'Artana. L'etimologia es preromanica, de mal precisar, es pas araba. I a una *Artana* a la  província d'Alessandria. L'iniciala *art-* se tròba tanben en Artesa, Artés, Arties, Artaso, Artasona (los dos darrèrs en Aragon), çò que fa sospeitar l'ibero-basc *arte*, « entremèg ». En realitat *arte* es una pòstposicion, non una preposicion. Se pòt pensar a *arte*, « alzina en catalan, donc *euse* ». Mès i a una semblança impressionanta ambe'l dieu *Artahe* / *Artehe* / *Arteie*, documentat en Comenge, idèa pas contradictòria ambe la d'euse. Las finalas son de sufixes aplicables a de rasics iberoaquitanas, *-ěsse* (d'Artés), *-es(i)a* (d'Artesa), *-aso* (d'Artaso(na)), *-an(a)* (d'Artana, Artà) .

## Nòtas
Aspa (Segrià)

**Aspa** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es ['aspɛ] o ['aspa]. Las fòrmas ancianas son *Ermengol de Aspa* en 1190, *Aspa* en 1359. Es un nom de la familha iberobasca, aparentat ambe Asp (País Valencian), la Vath d'Aspa e lo Gave d'Aspa, Axpe (Biscaia). L'origina es lo basc *a(i)tz-pe*, « al pè de la ròca, jos la ròca » .

## Nòtas
Torrent

*Torrent (Bas Empordan) – un municipi de la província espanhòla de Girona e de la Comunautat Autonòma de Catalonha.
*Torrent (Valéncia) – un municipi de la província espanhòla de Valéncia e de la Comunautat Autonòma de Valéncia.
Bellver de Cerdanya

**Bellver de Cerdanya** es un municipi de la comarca de la Cerdanya, de la província de Lhèida en Catalonha.
Benavent de Segrià

**Benavent de Segrià** es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha, al Segrià.

### Toponimia
La prononciacion es [benabén] (grafia fonetica de l'autor). Lo nom es atestat *Benavent* en 1168, 1174, 1207, 1245, 1247, 1286, 1311, 1329, 1359, 1368, 1370, 1388. Es un transferiment de Beneventum del Samnium, ancianament *Maleventum*, tanlèu l'epòca romana .

## Nòtas
Bellcaire d'Urgell

**Bellcaire d'Urgell** es un municipi situau en era comarca de la Noguera en era província catalana de Lhèida (Catalonha).
Corbins

**Corbins** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [kur'bins] o [kor'bins], ambe un balançament un pauc pertot a l'entorn. Lo gentilici es [kurbi'najres]. Las fòrmas ancianas es *Curvunus* en 1024 (error per *Corvinus*), *castrum de Corbins* en 1118, *Curbins* en 1124, *Corbins* en 1150, etc. Ven del nom latin de persona *Corvinus* (de mal separar de *Curvius*, *Curvinus*) pluralizat [l'evolucion normala seriá *Corví* sense lo plural]. Joan Coromines cita de noms franceses e italians, lengas exemptas de betacisme, en *Corb-*, sense pausar lo problèma ; supausar una atraccion de *corb*, occitan *còrb*, *corbàs*, etc.

## Nòtas
Tona

La **tona** (simbòl **t**), es una unitat de massa que val mila quilogramas, es a dire ***'. Se pòt tanben escrire:  = 1 x . A vegada, per la distriar de las autras tonas utilizadas subretot als [[Estats Units d'America]] e dins de domènis tecnics, es nomenada « tona metrica ». Val .

La tona apareis sus la taula  del [[Sistèma Internacional d'Unitats]]: es pas una unitat del SI, mas lo seu usatge es associat al Sistèma Internacional a causa del seu ròtle practic important. 

Un [[mètre cube]] d’[[aiga]] pesa una tona.

== Multiples ==
* una '''quilotona''' (***') val mila tonas, o . 
* una **[[megatona]]** (***') val un milion (10<sup>6</sup>) de tonas, o . 
* una '''gigatona''' (***') val un miliard (109) de tonas, o .
* una **teratonne** (****) val mila miliard (1012) de tonas, o .

## Unitas anglosaxonas
La tona es tanben una unitat anglosaxona :
* la tona (*ton*, o *long ton* pels Britanics, simbòl **ton**) val , siá  ( kg exactament)
* la tona corta (*short ton*, o *ton* pels Americans, simbòl **sh tn**) val , siá  ( kg exactament)

Aqueles païses qu'emplegan aquelas darrièras unitats designan la tona del SI jol nom de *tonne* (au luòc de *ton*) o *metric ton* (« tona metrica »).

## Unitat d’energia
[thumb|[Essai nucléaire *Apache* pendent l’*[[operacion Redwing]]*, lo 9 de julhet de 1956]]
* la **[[tona equivalent carbon]]** (simbòl **tec**) es una unitat d'energia definida tanben a  (), çò que correspond gaireben a l’energia donada per la combustion d’una tona de carbon industrial; l'usatge se fa per la produccion d'energia a partir del carbon.
* la **[[tona equivalent petròli]]** (simbòl **tep**) es una unitat d'energia definida egala a  (), çò que correspond gaireben a l’energia donada per la combustion d’una tona de petròli mejan.
* la **tona de [[trinitrotoluèn|TNT]]** es una unitat d’energia definida egala a , e servissent a quantificar la poténcia d’una explosion, e subretot la potencia probabla d’una arma nucleara; aquela poténcia s’exprimís en quilotonas **kt**, o megatonas **Mt** (de TNT, precision sovent omesa).

## Unitat de fòça
[thumb|Lançament d'una fusada Proton-K a [Baïkonor, lo 20 de novembre de 1998]]
En astronautica, la tona es l’unitat de pojada d’un motor de fusada, que val &nbsp;kgf.

## Tonatge e desplaçament de las naus
* la **tona de cabença** (*register ton*) es una apelacion inapropriada del tonèl de cabença, unitat de volum valent  (100 pès cubes).
* la **tona de volum** (*measurement ton*) permet d’evaluar la cabença de transpòrt de las naus (volum de las calas), per las merças de grand volum e de pes flac; cal 1,13267&nbsp;m³ (40 pes cubes)
* **tona de [[portada en pesuc]]** (simbòl **tpl** o **tdw** — *tonne dead weight*) es una unitat de cabença, per mesurar la massa totala qu’una nau pòt prene en sota, sens s’enfonsar al delà de la seuna linha de carge maximala; val .

## Massa frenada dels corregs ferroviaris
La **tona-stop** (TS), o a vegada tona-fren, es una unitat utilisada dins lo domèni ferroviari per exprimir la massa frenada d'un correg.

## Articles connèxes
* tonèl (unitat de volum)
Espot

**Espot** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Palhars Sobiran.

## Toponimia
La prononciacion es [as'pɔt] o [əsp-] o (varianta sabenta) [esp-]. Las fòrmas ancianas son : *Spotu* en 839, *Spot* en 1061, *Espot* en 1408. Es un nom bascoïde o iberobasc. A Josep Maria de Casacuberta, li diguèron a Esterri d'Àneu : « són dos barris, Espot Obago i Espot Solau » (*Lo Solau* en 1784), que son separats pel riu Escrita. En basc, la nocion « tots dos » s' exprimís per *bot-* (*boti* / *bote* / *botu* / *bota*) que deu èsser de l'euskarà originari. Lo prefixe negatiu *ez-* es un element de basa de la morfologia basca, mès tanben ibèra e celtibèra. Òr, darrèr *z*, las sonoras se mudan automaticament en sordas dins los parlars basques e ibèrs. Donc [*ez-bot-* > *ez-pot-*], *ez-potu* o *ez-poti* èran « pas junts », « separats », mès separats en formant parelh. Los dos elements an una fonetica precatalana : conservacion de *-o* dins  *Obago*, encara mai per *Solau*, qu'a conegut l'amudiment de *-n-* intervocalica vengut del basc  (**Solano* > **Solao* > *Solau*) .
### Estaís
Lo sufixe *-is* es present dins plan de noms iberobasques de l'airal. Lo basc *estu*/*esto* representa « claus, parc (de tropèls), jaça » .  
### Berrader
Joan Coromines estudia los toponimes *Berrós* [be'rros] (*o* barrada), equivalent de *Barraonse*, fòrma arcaïca, pus prèpa de l'etime basc, pas tan romanizada. La rasic es *berro*, « sèga, randal;   romec e autres sens ». Berrós seriá *berro-untze* > *berraunce* (dins los compausats o derivats, *o* del primièr membre se muda en *a*) > *Berraós* > *Berrós*. *Berrader* seriá benlèu *Berro rader*, de *berro de darrere*, çò que supausa que dins lo Palhars dejà catalanizat, *berro* seriá encara viu, lo tot seguit d'aplologias [e una metatèsi]. Mès aquelas ipotèsis non son seguras, pr'amor que i a tanben un nom femenin d'origina germanica *Berro* .

### Llort
Ancian vilatge e castèl. Las fòrmas ancianas son *castro Leorte* en 866, *Leorte* o *Laborte* en 966, *Leorte* en 950, *Lort* en 1261. La fòrma d'origina es *Leorte*, qu'a poscut donar un temps una fòrma ambe epentèsi *Laborte*, puèi que se simplifiquet en *L(l)ort* (cf. l'evolucion *Saort* > *Sort*). I deu aver lo sufixe basc *-ti*. L'etime pus evident pel radical es *le(g)or*, « sec », coma per Llavorre e Llaguarres .

## Istòria
Espot es un municipi qu'a pas patit de la fusion entre municipis diferents al sègle XX. Çaquelà, Estaís foguèt incorporat a Espot en 1847.

## Nòtas
Esterri d'Àneu

**Esterri d'Àneu** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Palhars Sobiran.

## Geografia

I a una sola aglomeracion istorica, ambe d'urbanizacions recentas.

## Toponimia
I a dos vilatges d'aquel nom, l'autre es Esterri de Cardós. Los documents mòstran que n'i aviá un autre, près del Pont de Suert e encara una autra pus a l'oèst, dins un lòc que los documents de Roda nomenan *Castellione*. Lo rivatèl nomenat *Terri*, a la sortida de l'Estanh de Banyoles, deviá èsser a l'origina un *Esterri* de Catalonha orientala. La prononciacion es [es'tɛrri]. Las fòrmas ancianas son *Stirri* en 839, *Esterri... Esterri de Aneu* en 1338. *Esterri* ven de l'ancian basc *esto-erri*, « lo lòc (*erri*) de la barradura (clausura, barralha, cleda...), de l'encinta, del claus » (segon Joan Coromines, *Estudis de Toponímia catalana*, I. p. 162). Pòt èsser un lòc d'utilizacion pastorala, per embarrar lo bestial, o eventualament de proteccion militara. Signat XT .

## Istòria
## Economía
Agricultura, elevatge de tauromaquia, usina idroelectric,torisme.

## Patrimòni
* Glèisa Sant Vicenç d'Esterri d'Àneu
* Carrièra principala, amb la crotz de tèrme.
* Pònt medieval sus la Noguèra Palharesa.
* Ecomusèu de la "Valls d'Àneu".
* Ostal Gasia.

Fichièr:Església Sant Vicenç Esterri d'Àneu.jpg|glèisa Sant Vicenç d'Esterri d'Àneu
Fichièr:Pont Vell Esterri D'Àneu.JPG|pònt medieval sus la Noguera Pallaresa


## Cònsol

## Fèsta

* Diluns de pascas : Feria de la Pascueta.
* 2º dimenge de agost - Festa Major.
* 15 de octobre - Festa de bestial.

## Ligams extèrni
Pagina web der ajuntament de Esterri d'Àneu

## Nòtas
Esterri de Cardós

**Esterri de Cardós** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Palhars Sobiran.

## Toponimia
I a dos vilatges d'aquel nom, l'autre es Esterri d'Àneu. Los documents mòstran que n'i aviá un autre, près del Pont de Suert e encara una autra pus a l'oèst, dins un lòc que los documents de Roda nomenan *Castellione*. Lo rivatèl nomenat *Terri*, a la sortida de l'Estanh de Banyoles, deviá èsser a l'origina un *Esterri* de Catalonha orientala. La prononciacion es [es'tɛrri de kar'dos]. La sola fòrma anciana es *Estirri* en 1146. *Esterri* ven de l'ancian basc *esto-erri*, « lo lòc (*erri*) de la barradura (clausura, barralha, cleda...), de l'encinta, del claus » (segon Joan Coromines, *Estudis de Toponímia catalana*, I. p. 162). Pòt èsser un lòc d'utilizacion pastorala, per embarrar lo bestial, o eventualament de proteccion militara. Signat XT .
### Arrós de Cardós
Dins la comarca la prononciacion es [rros], coma se *A-* èra una preposicion. Las fòrmas ancianas son : *Arros* en 1120, 1281, 1759. I a d'omonimes en Bearn coma *Lo Bosc d'Arros*. Lo fait que siá lo nom d'una forèst es una verificacion de l'etimologia basca *arro*, « agrèst » e  « barranc, rèc, vaure, iga ». I aviá dins la val d'Àneu, la pus conservatritz per çò qu'es dels toponimes basques, un ancian vilatge d'Arros(s)e, citat encara en 1408 .
### Ginestarre
La prononciacion es [ʒines'tarre]. Lo nom es atestat *Genestarri* en 1281. Es una varianta de *ginestar* (sufixe *-ar*) influenciada per la toponimia locala precatalana bascoïda .
### Benante
Es un nom bascoïde, format ambe'l basc *iben*, « tija, camba (d'un albre) » e lo protobasc *anti*, « grand », vengut auèi *andi*. Lo sens global es « grand (bòsc) de troncs (cambas d'albre) ». En iberobasc, i a una *i-* iniciala amovibla, *(i)bone*, *(i)baica*, *(I)turissa*, fenomèn que sembla present aicí. Coma i a d'autres toponimes dins l'airal que son en *andi*, se pòt que *andi* e *anti* coexistiguèsson  dialèctalament dins l'ancian basc oriental dels Pirenèus .

## Nòtas
Gimenells i el Pla de la Font

**Gimenells i el Pla de la Font** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [ʒime'neʎs]. Las fòrmas ancianas son *Gemenels* en 1092 e 1172, *Gimenellis* en 1191 e 1212, *Guiminells* en 1315. Es un derivat del latin *Gemini*, *-orum*, « bessons » o de son diminutiu *Geminellos*. Signat J.F.C. .

## Istòria
Municipi creat en 1991 a partir d'Alpicat.

## Nòtas
Guissona

**Guissona** es un municipi de la comarca de la Segarra en era província catalana de Lhèida en Catalonha.
La Granja d'Escarp

**La Granja d'Escarp** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
### Granja
*Granja* es manlevat al francés *grange*, « granièr, ostal (agricòla), bòrda, bòria », s'apliquèt mai que mai a de priorats e autres establiments rurals, que dependián de monestièrs, coma los franceses de Clunhic, de Cistèl etc. Signat J.F.C. .
### Escarp
Es localizat sul *Pla* d'Escarp, al jonhent entre Segre e l'Èbre, aquí ont i aviá l'ancian monestièr d'Escarp e ara lo vilatge de La Granja d'Escarp. Lo vilatge èra al començament una *granja*. La prononciacion es [la 'graŋʒa] o  [la 'graŋža] o [es'karp]. Lo gentilici es *granjolins*. Las fòrmas ancianas son *Escarps* en 1120 o en 1149, *Scarpio* en 1207, *Escarp* en 1237, *Scarp* en 1255, etc. Es pas un nom arabe. Joan Coromines vei doás solucions : la primièra (A) es la d'un nom de persona, latin (o italic), en tot cas indoeuropèu, la segonda (B), iberobascoaquitana, mès ambe dificultats o complicacions; Coromines non causís definitivament. Per A, i a una lista de noms dempuèi l'Antiquitat, *Scarpus* en 226, *Scarpius*, *Scarpia*, après *Guillelmus Escarp* en 1200, *Squerpi*, *Sqerpi* al sègle XVI, *Scharpione* en 974, etc. Sembla prelatin indoeuropèu, benlèu celtic (lo lòc de *Scarpona* a l'èst de Gàllia) o sorotaptic (de la cultura dels camps d'urnas, pus anciana que los cèltas, que Coromines crei identificar). B) Lo nom poiriá èsser de la familha iberobascoaquitana : *Escarpu* e *Escuarpe* a la nauta Vath d'Aspa, afluents d'esquèrra, çò sembla, del Gave d'Aspa, benlèu associat a *ezkerr*, etime basc de *esquèrre*. L'etime d'Escuarpe seriá un bascoïde *eskŭarpe*, que conten lo basc *esku*, « man ». L'etime de *eskerr* seriá l'aplologia de *esk-okerr*, « man tòrta » (etc). Escarp es a l'esquèrre de Segre; çaquelà es un castèl, non un riu. Pr'aquò, en ajustant lo basc *-be/-pe* a *eskuerr*, auriam **eskuerpe*, pas *escuarpe*; cal tanben  préner en compte que las etimologias bascoaquitanas, naturalas dins las tèrras pirenencas, s'esclarzisson en tèrra ilergeta. Las doás explicacions son defensablas . 
A l'ajuda de l'etimologia A, se pòdon citar los noms de persona considerats coma celtics per Xavier Delamarre, *Scarpus*, *Scarpius* e tanben *Scaripus* .

## Nòtas
Llardecans

**Llardecans** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [ʎarda'kans]. Lo gentilici es [ʎarda'kusos], jòc de mots trufandièr entre *cans* (arcaïc mès conegut) e *cussos*, « gossets ». Las fòrmas ancianas son *Lerdacans* en 1279, *Lardecans* en 1325, 1328 e 1359. Lo mot es estat deformat per etimologia populara *Llar de cans*. La posicion del lòc en limit de las tèrras lhèidatanas suggerís l'etimologia *ad fines ilergetanos*, « al límit dels Ilergetes », lo pòble antic a l'entorn de Lhèida (*Ilerda*), que s'acarava ambe'ls *Ilercavones*. Pels ilergetes, i a una varianta en *-tani*, *ilergetani*, coma *Ceretani* e *Ceretes*, *Ausetani* e *Ausi*, etc. Entre *ilergetanos* e *Llardecans*, i agèt de cambiaments : l'aferèsi de *i-*, coma dins *Ilerda* > *Lhèida*, una metatèsi, benlèu d'origina antica, entre *ge-te* e *te-ge*. Quand lo país foguèt romanizat, venguèt benlèu *ad (i)lerteganos*. Ambe l'influéncia de l'arabe (400 ans d'ocupacion), lo nom venguèt **lartaqan(u) s* (impossibilitat d'escriure los caractèrs de l'original; *t* es emfatic, mès sonor). L'ibèr, tanben, auriá pogut donar d'assordiments (esita sovent entre *rg* e *rc*) e lo nom auriá pogut venir **Ilercatanos* e la metatèsi auriá esperat l'epòca sarrasina, que l'arabe altèra sovent los noms ispanics per metatèsi .
### Adà
Lòc desabitat, citat *Adar*, benlèu en 1452. I a dos vilatjòts bessons en Biscaia, *Adar-goi-ko-a* e *Adar-be-ko-a*, « l'Adar
de naut » e « l'Adar de bas ». Lo *-d-* intervocalic poguèt se conservar en catalan pr'amor de la dominacion basca. Adar a clarament una fisionomia basca o iberobasca .

## Nòtas
Llimiana

**Llimiana** es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha, als Palhars Jusan.
## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Limignana* en 893 e 930, *Limyana* al sègle X, *ecclesia Sti. Andree in civitate Limignana* en 982, *Liminiana* en 995 e 1099, *Liminnana* al primièr tèrç del sègle XII,  *Limignana* en 1043 e 1164, *Liminyana* en 1212, 1276, 1277 e 1280, *de  Limiyana* en 1295-1299, *Leminyana* en 1314, *Limiana* en 1359, *Limignana* en 1400, etc. *Llimiana* venguèt tanben nom de persona. 
Es un nom en *-ana*, format d'un nom latin d'òme derivat en adjectiu femenin, ambe *villa* sosentendut, *Līmĭnĭus*, derivat del latin *limen*, *liminis*, « lindal, bassolh, pòrta de casa » e al sens figurat « lar, ostal ». Lo nom coneguèt una aplologia : *Lim(in)iana* > *Limiana*. La fòrma alterada existís al mens dempuèi lo sègle X e benlèu dempuèi lo latin vulgar. Coexistissiá ambe la fòrma plena; se supausa que los locutors rustics usavan de la fòrma brèva, mentre que los pus destinguits contunhavan de se servir de la pus corrècta .

## Nòtas
Maials

**Maials** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [ma'jals]. Lo gentilici es [maja'luzos] e la sola mencion anciana es *Mayals* en 1359. Lo nom s'explica probablament per *(villas) mediales* o *(pagos) mediales*, ambe *-di-* conservada coma *-i-* per la fonetica locala que tirava a mossarabe. Lo vocalisme primitiu èra *e-à* (**Meials*) e a patit d'una assimilacion, coma dins *gresal(a)* (de *creteale*) > *grasala*, *ferrada* > *farrada*. Maiala es sus l'aigavèrs entre las doás ribièras. Una autra ipotèsi es que Maials es una tèrra d'òli e d'olivedas. *Mallal* es una mesura per divèrs grans e liquides, donc l'òli. Donc *tèrra de mallals* seriá l'equivalent de tèrra d'òli. *Mallal* es un derivat, *meallal*, de *meaylla*, « malha, moneda divisionària ». Mès *mallal* a pas jamai designat una mesura agrària, la necessària per produire un mallal d'òli. De mai, l'airal coneis pas la prononciacion *j* per *ʎ*, çò que daissa la plaça a la primièra solucion .

## Nòtas
Montoliu de Lleida

**Montoliu de Lleida** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [monto'liw], pus rarament [munto'liw]. Lo nom es atestat *Muntoliu* en 1359. Lo nom es format de *mont* e del nom d'albre, *oliu*, *olivièr* (mès los *Montolivet* remembran lo Mont dels Olivièrs dels Evangèlis). Signat J.F.C. .

## Nòtas
Massalcoreig

**Massalcoreig** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Segrià.

## Toponimia
La prononciacion es [masako'retʃ] e pus rarament, [samako'retʃ]. Lo gentilici es [masakore'ĝans] o [masakore'tʃans]. Las fòrmas ancianas son *Mazalcoratx*, *Maçalcoreix*, al sègle XIII, *Ma[sa]lcoreig* en 1359, *Çamalcorreig* en 1453. Lo primièr element es l'arabe *manzal*, « ostalariá, demòra, albèrga ». L'etime es [manzal] al-Ku'rajʃi, « l'ostalariá del Coraixita », [un òme] de la famosa tribú d'Arabia .

## Nòtas
Odèn

thumb|250px|Castèl d'Odèn e Santa Cecília

**Odèn** (*Odén* en espanhòl) es un municipi catalan de Solsonés. Administrativament, fa part de la província de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Catalonha.

Los abitants son dichs odenés.

A Odèn s'i venguèron refugiar de catars fugiguent la persecucion.

Al s. XVI foguèt parcialament repoblada per de mond venguts de l'autra part dels Pirenèus.
Els Plans de Sió

**Els Plans de Sió** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de la Segarra.

## Toponimia

### Montcortès de Segarra (a l'Aranyó)
La prononciacion es [moŋkor'tes] o [muŋkur'tɛs]. Las fòrmas ancianas son *Munt Cortes* en 1315, *Muntcortes* en 1359. Ven de *Monte cortense*, « montanha ont i a de *corts* (estables) e de *cortals* (parguias, polassariás, parcs de la polalha). Signat JFC .

## Nòtas