open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teucrium chamaedrys

Lo **pichòt rove** o **róver** (*Teucrium chamaedrys*), es una planta depurativa en tisana, que ven dins las rasas.
José Manuel Maza

**José Manuel Maza Martín** (Madrid, 23 d'octobre de 1951 - Buenos Aires, 18 de novembre de 2017) foguèt un magistrat, criminològ e escrivan espanhòl. Foguèt Procurador General de l'Estat espanhòl de 2016 fins a sa mòrt deguda a una insufisença renala.
Puerto Octay

**Puerto Octay** qu'ei ua vila e comuna chilena de la província de Osorno, en region de Los Lagos. Sa populacion totala èra 10.236 abitants en 2002. Sa superfícia totala es 1.795,7 km². Sas coordenadas geograficas son: .

## Ligams extèrnes

* Municipi de Puerto Octay (espanhòl)
Monts dels Balcans

vinheta|340x340px|La cadena de Stara Planina, als Balcans centrals.
Los **monts dels Balcans** es un ensems de cadenas muntanhosas que s'estendon dempuèi la mar Adriatica fins a la mar Negra e que dona nom a la peninsula Balcanica, tanben coneguda simplament coma los **Balcans.** Estrictament, los monts dels Balcans s'estend en Serbia, Bulgaria, Macedònia e Grècia. Un de los sieus contrafòrt perlonga cap al nòrd èst dins los Carpats, que n'es separada pel Danubi. La partida centrala, nomenada en bulgar e sèrbi *Стара планина* (*Stara Planina*, literalament "la Vièlha Montanha"), a una longor d'unes 560 km e va dempuèi Serbia a la mar Negra, passant per Bulgaria.

La montanha mai nauta de tot l'ensems es o Musala, dins los monts de Rila, près de Sofia, a 2.925 mètres, e seguís l'Olimp, al nòrd de Grècia (2.919 m) e lo Vihren, dins los monts de Pirin (2.914 m). La cadena de Stara Planina a coma punt culminant lo Botev, de 2.376 mètres, situat dins lo Pargue Nacional dels Balcans Centrals, que foguèt nomenat aital en onor a l'eròi de la lucha contra los otomans Hristo Botev.

Aquesta cadena dona son nom a la balcanita, un mineral rare de coire, argent, mercuri e sofre que foguèt decobert a Vratza, Bulgaria.

## Referéncias
Coord.:   N,   ﻿ / ﻿°N,25°E﻿ / 42.7; 25
Bill Browder

thumb|250px|Bill Browder a Davos en 2011
**William Felix Browder**, mai conegut coma **Bill Browder** (Chicago, 23 d'abril de 1964) es un entrepreneire e financièr angloamerican. Aqueste director e cofondador del fons d'investiment Hermitage Capital Management ("Hermitage"), una entrepresa qu'arribèt a venir l'investisseire estrangièr mai important de Russia, es a la basa de la Lei Magnitsky, que permet d'aplicar de sancions a mantes ciutadans russes acusats de corrupcion.
Rhamnus alaternus

vinheta|Fruchs
L**'Aladèrn** (*Rhamnus alaternus* L.) es un arbrilhon  del genre *Rhamnus* e de la familha de las Rhamnacèas, caracteristica de las garrigas mediterranèas.

## Descripcion
L'aladèrn es un arbrilhon de 1 a 5 mètres de naut, de fulham persistent. Es capable de viure un centenat d'annadas. Es un arbre dioïc.

Ten de rams altèrnes, non espinoses (a la diferéncia de *Rhamnus cathartica*). Las fuèlhas son altèrnas, coriçcias, persistentas, lusentas, sovent dentadas. Son ovalas o lanceoladas, a bòrd cartilaginós.

Sas minusculas flors jaunencas, unisexuadas, apareissent als meses de març e abril, a vegada avant. Son gropadas en pichon grapas lateralas. Lo calici ten 5 lòbes rebatuts dins las flors masclas, e quilhadas dins las flors femes. A pas de petals.

Los fruchs son de drupas d'en primièr rojas, puèi negras quand maduras, amb 2 o 3 selhons.

Lo *Rhamnus alaternus 'argenteovariegata*' es un cultivar ornemental variat eissit de *Rhamnus alaternus*.

Se destria doas sosespècias:
* *Rhamnus alaternus* L. subsp. *alaternus*
* *Rhamnus alaternus* L. subsp. *myrtifolia* (Willk.) Maire

## Distribucion
L'aladèrn es una planta eliofila que en França, Portugal, Espanha, ex-Iogoslavia, Albania, Grècia, Itàlia, Turquia, Israèl, Libia, Tunisia, Argeria, Marròc e Ucraïna. A çò nòstre, es comun a l'entorn mediterranèu, puja fins en Isèra cap al nòrd e l'Òlt e la Dordonha cap a l'oèst. S'encontra pels èrms, sègas, talvèras, garrigas. Es naturalizat en Austràlia e Nòva Zelàndia. Es utilizat dins los programas de reforestacion.

File:Alaterne1.jpg|Flors
File:Rhamnus alaternus argenteovariegata.jpg|Rhamnus alaternus 'argenteovariegata'


## Ligams extèrnes
* Referéncias GRIN : <small>espèce </small>''Rhamnus alaternus'' L. (en)
* Referéncias Tela Botanica (France métro) : ''Rhamnus alaternus'' (fr)
* Referéncias INPN : ''Rhamnus alaternus'' (+ statut + description) (fr)

## Referéncias
Max Wolf

thumb|250px|Max Wolf
**Maximilian Franz Joseph Cornelius Wolf**, mai conegut coma **Max Wolf** (Heidelberg, Alemanha, 21 de junh de 1863 – Heidelberg, 3 d'octobre de 1932) foguèt un astronòm alemand. 

Pionièr dins lo domeni de l'astrofotografia, foguèt director de la seccion d'astronomia de l'Universitat de Heidelberg e de l'observatòri de Heidelberg-Königstuhl de 1902 fins a sa mòrt.
Cneorum tricoccon

La **Camèla** o **garopa** (*Cneorum tricoccon*) es un arbrilhon mediterranèu de fuèlhas persistentas, un pauc semblablas a las de l'olivièr, de pichonas fuèlhas jaunas e de fruches roges formant tres clòscas (d'aquò li ven lo qualificatiu *tricoccon*). Autrescòps representant màger de la pichona familha de las Cneoracèas, es ara classificat dins las Rutacèas.

## Ecologia e abitat
Aqueste arbrilhon buta dins l'Oèst del bacin mediterranèu, d'Espanha fins a Itàlia e gaireben sempre en sòls calcaris e per de rocalhas feblament boscadas (garriga). Es sovent associat amb de romanin o d'aladèrn.
* Florason: març a junh
* Pollinizacion: entomogama
* Espandiment: endozoocòr

## Descripcion

### Morfologia generala e vegetala
Es un arbust perenne, drech e de talha pichons (de 40 a 80 cm d'aut), fòrça ramificat, de ramas erigidas. Las fuèlhas son persistentas, coriàcias, sessilas, altèrnas, lanceoladas e lineàrias, gaireben glabras, sempre ascendentas o quilhadas; son alongadas, d'aperaquí 3 cm e 0,5 cm de larg: s'estrechan cap a la basa, ont s'inserisson dins las brancas. 

### Morfologia florala
Flors solitàrias o fins a tres amassa dins los axils de las fuèlhas superioras.

La florason se fa ntre los meses d'abril e de junh. Aquelas flors an tres (de còps quatre) petals d'aperaquí 5 mm e 3 o 4 estams. Los fruchs son d'uns 5 mm, compausats de tres tròces independents amb doas granas caduna, d'en primièr roges e negres quand son madurs.

### Fruch e granas
Lo fruch es una drupa compausada en principi de tres còcas que remembran la capsula de las Euforbiacèas. Cada còca conten doas granas. De color roja, los fruchs venon sovent negres quand son madurs.
esquèrra|vinheta|300x300px|Mata de camèla

## Referéncias
* Referéncia Tela Botanica (France métro) : ''Cneorum tricoccon'' (fr)
Orfisme

vinheta|Orfèu jòga de la lira entre los tracis
L**'orfisme** èra un movement religiós de mistèri de la Grècia antica, que l'origina ven del sègle VIl o VIII AbC. Sa fondacion es atribuida al poèta mitic e musician Orfèu (filh de la musa Calliòp), que dins sos imnes (*Imnes orfics*) conta lo nuclèu mitic de la cresença.
L**'orfisme** consistissiá donar pas de plasers al còrs per purificar l'alma (ascetisme): èran vegetarians, los importavan pas las causas materialas. Fasián aquó que cresián en la reencarnacion de l'alma.

L'orfisme defendava çò qu'es conegut coma *[[metempsicòsi]].* Aqueste concèpte consistís en la cresença de la transmigracion de l'alma dins autres còrsses après la mòrt. Aquesta migracion de l'alma se podiá produire entre animals e umans. Aquesta sècta influiguèt fòrça la filosofia, subretot Pitagòras e los pitagoricans, tanben nomenats orficopitagorics.
vinheta|Tauleta orfica
Tauleta orfica: Se pensa qu'avián diferentas foncions, una èra de transmetre de fragments importants de la doctrina orfica. Una autra foncion èra qu'aquestas tauletas se plaçavan amb los mòrts per'mor de servir de guida dins lo viatge a l'autra vida.

## Referéncias
Luigi Carnera

**Luigi Carnera** (Trieste, 14 d'abril de 1875 – Florença, 30 de julh de 1962) foguèt un astronòm e matematician italian. Aqueste ancian assistent de l'astronòm alemand Max Wolf descobriguèt 16 planetas menoras a la debuta del sègle XX. A títol d'omenatge la cencha principala d'asteroïdes 39653 Carnera recebèt son nom.
Potamogeton

***Potamogeton***, comunament **piuta **o **palusèl **(Potamogeton natans)**, **es un genre de plantas aquaticas, màgerment d'aiga doça, de palús, dolcicòla, de la familha de las Potamogetonaceae.

## Descripcion
Son principalament perennas e tipicament produsisson de rizòmas que son las formas amb qué travèssa l'ivèrn. Fòrça espècias donan tanben de brots especializats ivernals nomenats turions que pòdon sortir tanben dels rizòmas, en las tijas o en los estolons del rizòma. Las fuèlhas son usualament opausadas a l'excepcion de la region de floracion de la tija. Aiçò contrasta amb lo genre emparentat *Groenlandia* en lo qual las fuèlhas son opausadas o entièras.

En fòrça espècias totas las fuèlhas son immergidas e en aquestes cases son tipicament primas e translucidas. Qualques espècias, mai que mai en paluns e aigas fòrça lentas, an de fuèlhas flotants que tendon a èsser mai flexiblas.

Lo diagnostic de fòrça espècias de *Potamogeton* es la preséncia d'una delicada membrana semblabla a d'escatas en l'aissèla de la fuèlha. E pòt èsser entièrament fixada, parcialament o liura, e aver de marges enrotlats o semblar un tub. Las flors, son tetrameras.

## Distribucion e abitat
Las espècias de *Potamogeton* se tròban dins tot lo mond ont i aja d'aiga correnta. S'estiman prèp de 90 espècias mas l'ibridacion provesís de mai de complexitat la taxonomia

La pastura d'aiga canadiana, (*Elodea canadensis*), que ne parteja divèrsas caracteristicas, es pas una *Potamogeton*.

## Espècias
* *Potamogeton acutifolius*
* *Potamogeton alpinus*
* *Potamogeton angustifolius*
* *Potamogeton berchtoldii*
* *Potamogeton compressus*
* *Potamogeton crispus*
* *Potamogeton epihydrus*
* *Potamogeton filiformis*
* *Potamogeton freisii*
* *Potamogeton gramineus*
* *Potamogeton lucens*
* *Potamogeton natans* **piuta** o **palusèl**
* *Potamogeton obtusifolius*
* *Potamogeton pectinatus*
* *Potamogeton perfoliatus*
* *Potamogeton polygonifolius*
* *Potamogeton praelongus*
* *Potamogeton pusilus*
* *Potamogeton trichoides*
Margalh

Lo **margalh** (*Lolium perenne*), es una èrba poàcia nativa d'Euròpa e del nòrd d'Africa, mas cultivada e naturalitzada dins lo mond entièr. 

## Descripcion
esquèrra|vinheta|Ligula e fuèlha de Lolium perenne
La planta es bassa, fins a 90 cm, sens pilositat ni estolons ni rizòma. Las fuèlhas son de color verda escura doças amb de venas parallelas a la part de l'anvers. La ligula es corta e truncada amb pichonas auriculas. Las espiguetas de l'inflorescència a una sòla gluma, las anteras son jaunas pallas e florís de mai a novembre. Las raïças son colonizadas per micorices.

## Cultura e usatges
Es una importanta planta farratgièra que se planta en fòrça pasturas e mesclas de granas. A irlanda e al Reialme Unit s'acostuma a plantar amassa amb trèvols. 

En barrejas de granas tanben s'utiliza en camps d'espòrts e en tepa en luòcs d'ivèrn pas tròp fred.

## Galariá fotografica

File:Engels raaigras (Lolium perenne).jpg|Planta
File:Engels raaigras spruiten (Lolium perenne tillers).jpg|Fuèlhas
File:Engels raaigras vruchten (Lolium perenne fruits).jpg|Fruits


## Ligams extèrnes
* Jepson Manual Treatment
* USDA Plants Profile
* Forest Service Fire Ecology
* Photo gallery
Sedàs

drecha|vinheta|Crivèls utilizats en un laboratòri.
Un **cruvèl** (o **sedàs**, **espalh**, **espalhet**) es una aisina destinada a separar de materials segon la siá grandària. La forma mai perfeccionada, que s'utiliza a l'ora d'ara en los laboratòris, es una batariá de cruvèls metallics cadun dispausat l'una sus l'autre de sòrta que l'espaci amendrís de passatge progressivament dempuèi lo sedàs de naut fins al de bas. Se met la mòstra al cruvèl superior e se gigota tota la batariá manualament o de manièra mecanica. Las divèrsas fraccions de la mòstra demòran separadas a cadun dels sedasses e aital las impuretats se pòdon classificar per la siá mesura.

## Articles ligats
* Crivèl d'Eratostenes
* Crivèl rotatiu
Còssa

[vinheta|250x250px|Còssa utilizada per ''stir frying'' amb un [wok.]]
La **còssa/còça**, **cassa/caça**, lo **casse**, la **casseta**, **culhièra**, lo **culher** (gasc.), la **lòça/lòssa**, **bacina** o **gaha** (gasc.) es una sòrta de culhièr de mesura gròssa qu'a una ansa alongada. La còssa a dos usatges: d'un band, se'n pòt emplegar la part concava per extraire una porcion de liquid e d'aliment de l'ola; de l'autre, permet de bolegar lo contengut dels recipients pendent la coseson. Existisson divèrses tipes de còssas, la majoritat son faches de metal, e mai n'i a tanben versions de plastic, de qualitat fòrça bassa, que s'emplegan als campatges.

S'utiliza sovent la còssa coma unitat de mesura per determinar una racion d'aliment en un plat.
Colador

vinheta|Colador
Un **colador** (gasc.** colade(i)r, -a**), **colaire** o una **coladoira** de cosina, dicha tanben **passadoira** e **passeta** (gasc. *passader(a)*), **escremadoira** (de non confondre amb l'escumadoira) es un recipient normalament metallic que servís a colar. Sòl èsser semiesferic e lo fons presenta un grasilhat fin (de desparièrs materials: tela, tela metallica, planxcha perforada, èca.) que fa la foncion de reténer lo solid tot en permetent lo passatge del liquid. N'i a de de divèrsas talhas; se pòt emplegar per separar lo bolhon de las parts solidas d'una sopa, per exemple, o per destriar las èrbas d'una infusion. Un tipe particular de colador es lo *colador chinés*, qu'a una forma conica e de traucs fòrça pichons e s'usa, de còps amb l'ajuda d'un mortièr, per adocir la textura de las salsas. Una escorredora es semblabla a un colador gròs e amb trauques tanben de mesura mai gròssa.
Escorredoira

vinheta|Escorredoira
Una **escorredoira** (var. **escolader**, **escolador**, **esgotader**) es un colador gròs que s'emplega a la cosina e que servís a i metre a escórrer qualque aliment. Qualques usatges tipics son per separar lo bolhon de la carn d'ola, en una sopa; per escórrer la lachuga e d'autres verdugalhs de fuèlha un còp lavats amb aiga; per escórrer la pasta; la frucha lavada; èca. 

Antigament èran d'avesat de fusta o de terralha. Aquestes darrièrs èran fòrça similars a las coquèlas de fanga mas amb la diferéncia qu'avián de traucs a la basa. A l'ora d'ara òm òpta per de materials mai leugièrs, coma lo metal en placas finas, lo plastic e mai recentament la silicona. Qualques escorredoiras metallicas an los traucs de tala manièra que de l'autra latz se pòdon emplegar coma raspador o gratador. Qualques escoladors de lachuga son mecanics, e sòlon recebre lo nom de *[[centrifugadoira]]<nowiki/>s*.

## Variantas

### Materials

#### Escorredoira de plastic
vinheta|Escorredoira de plastic
A comptar de la segonda mitat del sègle XX, las escorredoiras domesticas son sovent constituidas del material economic qu'es lo plastic.

#### Escorredoiras de metal
vinheta|Escorredoira d'acièr inoxidable
Abans de l'adveniment del plastic, a Occident, las escorredoiras èran metallicas. Per una mai granda durabilitat e resisténcia, s'esmaltan. Uèi lo jorn, per usatge professional e de mai en mai en las lars, se priviliègia l'acièr inoxidable.

#### Matèrias vegetalas
Lo *zaru* es, al Japon, un escorredoira de bambó.
File:ZaruSoba.jpg|Zaru japonés
File:Sieve.jpg|Escorredoira de metal dotada d'un margue long


## Referéncias
Raspador

vinheta|Raspador per nòu moscada

Un **raspador** o **gratador **es un ustensili de cosina utilizat per obténer de bocins extrèmament pichons (raspar o gratar) de neurituds solidas. Sòl èsser una pèça fina d'acièr, e mai dins la cosina mai anciana n'i a de faches amb ceramica o fusta, o en la mai modèrna en plastic, amb una superfícia cobèrta de perforacions consistentas, caduna, en un sortint, que grata lo produch, e un trauc, format per l'elevacion de la part de material correspondent elevat mas que pòt, de mai, servir a separar lo *gratadís* o *raspadura* (l'aliment raspat, que cai pels traucs) de la rèsta (que demòra a la superfícia).

Los aliments que s'i acostuman a gratar son de tomatas, cebas, pan, pela de qualques agrums, especialament de la limon, nòu moscada, formatge, èca. mas aqueles dependon de la cultura gastronomica de cada luòc. Dins d'autres païses existisson de raspadors especials per rabassas, trufas, etc.

Per l'utilizar, òm met lo gratador sus un plat, o un autre objècte que pòsca far lo trabalh de contenedor, e de seguida òm fa passar divèrses còps l'aliment (que de còps lo cal abans lavar, coma en lo cas del limon) sus la superfícia rugosa del raspador, en i fasent una leugièra pression.

## Liames intèrnes

## Bibliobrafia

## Nòtas e referéncias
Lars Valerian Ahlfors

**Lars Valerian Ahlfors** (18 d'abriu de 1907, Helsinki - 11 d'octòbre de 1996, Pittsfiled) es un matematician finlandés dau sègle XX. Famós per son trabalh sus lei superficias de Riemann e sus l'analisi complèxa, recebèt la medalha Fields en 1936.

## Liames intèrnes

* Matematicas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tauno Palo

**Tauno Palo** (25 d'octòbre de 1908, Helsinki - 24 de mai de 1982, Helsinki) es un actor e un cantaire finlandés dau sègle XX. Sei ròtles pus famós son aquelei dei films *Kulkurin Valssi* (« La valsa dau vagabond » en occitan) e *Vaimoke* (« La frema de substitucion »). Se destrièt tanben ambé la cançon *Katupoikien Laulu* que foguèt per la seguida represa per mai d'un cantaire finés.

## Liames intèrnes

* Cinèma finlandés.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fiskars

**Fiskars** es una companhiá internacionala finlandesa que son sèti sociau se tròba a Pohja, vila situada 100 km a l'oèst d'Helsinki. Fondada en 1649 dins lo vilatge de Fiskars, es especializada dins la fabricacion d'objèctes metallics (cisèus, destraus...). En particular, fabrica de cisèus ambé de margues aranges que son fòrça caracteristics.

En 2012, emplegava mai de  salariats e aviá una chifra d'afaire de 748 milions d'èuros.

## Liames intèrnes

* Economia finlandesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Spitz finlandés

Lo **spitz finlandés** es una raça de can originària de Finlàndia. Es un animau de tipe spitz, de talha mejana amb un  mantèu roge-brun a brun daurat. Eissit dei regions orientalas e septentrionalas dau país, aqueu can èra destinat, a l'origina, a la caça deis aucèus.

## Liames intèrnes

* Spitz.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Conca (recipient)

vinheta|Una conca ovalada de metal
vinheta|Gauda de fusta
Una **conca** (o **bacina**, **bacèla**, **baçòla/bachòla**, **gauda**, **grasala**) es un gròs recipient de plastic, fusta o metal, redond o ovalat, semblable a un ferrat. La conca a generalament doas ansas lateralas sortints o retalhadas en la fusta. Es un recipient de granda capacitat qu'èra utilizat en autres temps pels prètzfaches domestics, per ruscar la ròba (far la bufada o rusclada) o banhar los enfants.
Escumadoira

vinheta|Una escumadoira d'alumini
Una **escumadoira** o **escrumadoira** o **paleta** (gascon *escumader(a)*, *esgramader(a)*) es una aisina de cosina mai o mens plana que servís a separar l'escuma del bolhon o a fin de separar de manjars fregits o bolits del liquid ont se còson. A la fòrma d'un culhièr fòrça ample e dubèrt, ple de traucs per ont s'escola lo liquid.
Coissin

drecha|vinheta|272x272px|Coissin
[esquèrra|vinheta|240x240px|Guèrra de coissins a [Buenos Aires (Argentina)]]
Un **coissin** es un sac de tela, cuer, èca., rectangular, redond, etc, cosut per totes los costats, plen de lana, pluma, crin, escuma de nilon o d'autra matèria filamentosa e elastica, per i apiejar lo cap, i repenjar l'esquina, los braces, metre jols pès, èca.

Lo coissin pòt èsser de desparièras colors, talhas, texturas, compausants e teissuts. L'estug de coissin es la coissinièra.

## Menas de coissins

*L**'orelhièr**, coissin per i reposar lo cap.
*Lo **coissin long** o **travessièr** es aquel que s'estira lo long del cap del lièch.

## Ligams extèrnes
* Coissins de porcelana ()
Maria Azalaís d'Arbaud

**Maria Azalaís d'Arbaud** (20 de junh de 1834, Cavalhon - 12 de setembre de 1917, Cavalhon), nascuda **Azalaís Valère-Martin**, es una felibressa provençala de la fin dau sègle XIX e dau començament dau sègle XX. Filha dau felibre Valèri Martin, participèt a la redaccion de l*'[[Armanac Provençau|Armanau Provençau]]* tre 1860 sota l'escais-nom de « Felibressa dau Caulon ». Recebèt de prèmis ai Jòcs floraus d'Ais de Provença (1882) e de Dinha (1886).

Son fiu Josèp d'Arbaud (1874-1950) es l'autor de *[[La bèstia dau Vacarés]]*.

## Òbras majoras

* *Madaleno e lou tavan*.
* *La Dourgueto*.
* *Lis amouro de ribas culido*.

## Liames intèrnes

* Felibritge.

## Bibliografia

* Glaudi Barsotti, *Mémoire du Pays*, « Maria d'ARBAUD », https://web.archive.org/web/20160304052105/http://www.amesclum.net/Memoria%20PDF/Lettre%20A.pdf

## Nòtas e referéncias
Laserina Daniel

**Laserina Daniel** (1841, Forcauquier – 5 de decembre de 1895, Marselha) es una felibressa provençala dau sègle XIX qu'escriguèt sota lo pseudonim de « Felibressa de la Crau ». Catolica fervorosa opausada per exemple au divòrci, es l'autor de plusors poèmas religiós. Participèt tanben au jornau nimenc *La Cigala d'Aur*, a l’*[[Armanac Provençau]]* e au *[[Jornau de Forcarquier]]*.

## Òbra majora
* *L'Espèro de la Vierge*.

## Liames intèrnes
* Felibritge.

## Bibliografia
* Glaudi Barsotti, *Mémoire du Pays*, « Laserina DANIEL », https://web.archive.org/web/20201212073604/http://www.amesclum.net/Memoria%20PDF/Lettre%20D.pdf

## Nòtas e referéncias
Germana Waton de Ferry

**Germana Waton de Ferry** (15 d'octòbre de 1885, Riés - 18 de març de 1956, Vauriàs) es una felibressa vivaroaupenca dau sègle XX.

Originària de Riés, desmainatjèt lèu a Barcilona onte s'interessèt au parlar popular de la vau d'Ubaia. Après aver collaborat ambé de jornaus locaus (*Journal de Barcelonnette*, *Alpes et Midi*), fondèt en 1931 l’*Escòla de la Valèia* que ne demorèt presidenta fins a sa mòrt. Publiquèt la *Pastourela de la Valeia* en 1932 e un recuelh de cançons en 1941 dich *Chants de la Valèia*. Enfin, en 1954, publiquèt *Benoita*, un poèma de quinze cants que foguèt sa darriera òbra majora.

En parallèl, desvolopèt de liames ambé Jòrgi Rebol (1901-1993) e creèt una companhiá de teatre. Aquò permetèt en particular la transmission e lo sauvament d'elements etnografics.

## Òbras majoras

* *La Pastourela de la Valeia* (1932).
* *Chants de la Valèia* (1941).
* *Benoita* (1954).

## Liames intèrnes

* Felibritge.

## Bibliografia

* Glaudi Barsotti, *Mémoire du Pays*, « Germana WATON de FERRY », https://web.archive.org/web/20160729161547/http://www.amesclum.net/Memoria%20PDF/Lettre%20VW.pdf

## Nòtas e referéncias
Fèsta dei Pastres e dei Tradicions

La **Fèsta dei Pastres e dei Tradicions** es una fèsta annuala creada en 1964 e organizada dins la vila d'Istre. A per objectiu de rendre omenatge au pastoralisme. Cada an, acampa per carrieras plusors miliers de personas e d'animaus.

## Liames intèrnes

* Transumància.

## Liames extèrnes

* Site de la comuna d'Istre : https://web.archive.org/web/20171203102150/http://www.istres-tourisme.com/istres-fetes-traditionnelles-bergers.html.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fèsta Veneciana

La **Fèsta Veneciana** es una fèsta annuala, creada en 1928, ce passa chascua anna, celebrada au Martegue lo premier dissabte dau mes de julhet. Fondada per de pescaires e de professionaus de la mar, èra a l'origina formada d'un defilat de carris sus lei canaus de la vila. Puei, i foguèt apondut un espectacle pirotecnic que remplacèt de còps totalament lo defilat. Acampa plusors desenaus de miliers de personas per carrieras.           

## Liames intèrnes

* Lo Martegue.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Los Altos

La **Republica de las Tèrras Nautas**, *República de Los Altos* en espanhòl, es un ancian país d’America centrala, establit en 1838 coma seisen estat de las Republica Federala d’America Centrala e dissolgut en 1848. La capitala n’èra Quetzaltenango.

## Istòria
Los Altos son establits en 1838 coma estat de l’America Centrala federala. Quand aquela federacion s’avalís, ven una republica independenta. En 1848, Los Altos es envasit e annexat per Guatemala (qualques airals son restacats al Mexic).
Los Altos (omonimia)

**Los Altos** (en occitan: los Auts, los Nalts, los Hauts...) es un toponim de lenga espanhòla:
* la Republica de Los Altos, país d’America centrala
* Los Altos, comuna espanhòla de Castelha
* Los Altos, comuna americana de Califòrnia
Langostina

Las **langostinas** o **cigalas **son un tipe de crustacèus decopòdes dendrobranquiats, qu'apertenon a la familha dels peneïds e, de fins fa pauc, del genre *Penaeus.* A una morfologia de cambaròta. 

L'espècia de las nòstras aigas, ***Penaeus kerathurus***, d'una color grisa vaira caracteristica, en las darrièras revisions taxonomicas es passada a se nomenar ***Melicertus kerathurus***.

## Abitat e comportament
La langostina fins fa pas gaire èra força comun en lo bocal de nòstres ribièras, en aigas somas, litoralas o salobroses, ricas en matèria organica. 

A d'abituds nocturnas e viu la màger part del jorn enterrada al sable; pòt respirar a travèrs d'un canal que forman la cara, las antenas e las escafoceritas. Las siás presas son de vèrmes e d'autres pichons invertebrats que pòt caçar.

La maturitat sexuala arriba entre junh e julhet, e las femèlas pòdon pondre a l'entorn d'un milion d'uòus, dels quals sòrton de larvas naupli paucas oras après la ponduda. Al cap de prèp de 20 jorns, las naupli fan ja quicòm coma 6 cm e se'n van cap al fons.

Dempuèi d'ans, la cultura de langostinas dona de plan bons resultats. Al Japon se desvolòpa dempuèi los ans 1930. L'espècia importada *Penaeus japonicus* se tròba tras que sovent dins los nòstres mercats.

## Referéncias
Pecat original

[drecha|vinheta|329x329px|Adam e Èva per [Peter Paul Rubens]]
Lo **pecat original** es la fauta comesa per Adam e Èva qu'explica son exclusion del Paradís. Es analòg a las explicacions de la cultura grèga, ont l'òme comet una fauta e davala a una edat inferiora dempuèi l'edat d'aur e tanben analòg als fruchs enebits mesopotamans e egipcians.

## La casuda
La sèrp temptèt Èva que convenca Adam de prene l'unic fruch enebit (representat sovent per una poma) de l'*Arbre del Ben e del Mal* o de l*'arbre de la coneissença*. Aquel lo faguèt e ensagèt d'amagar sa fauta a Dieu, que pasmens lo descobriguèt e puniguèt los òmes a venir mortals, devenir trabalhar e sofrir e èsser expulsats del Paradís (Gènesi 3:6-24).

La vision tradicionala indica que la sèrp èra una encarnacion del demòni (coma la majoritat d'animals amb escatas a l'edat mejana). Èva apareis coma la femna que tempta l'òme. Descobrisson que van nud après pres lo fruch, signe qu'atenhon a l'encòp la coneissença, la pèrda de l'innocéncia e lo pecat. Seriá doncas a l'encòp una fauta per orguèlh (vòlon conéisser çò que los pertòca pas) e de desobesissença de Dieu. Aquel pecat original explicariá la tendéncia al mal de l'èsser uman, malgrat la conéisser de son dever.

D'autras visions o veson coma un acte liberator e necessari, doncas qu'a comptar d'aquel moment l'òme es uman: liure, mortal, capabla de se reproduire e de poblar la Tèrra. Lo fach que l'arbre se nomene de la *coneissença* o *del Ben e del Mal* indica que la persona lo ven solament dempuèi lo moment que pòt accedir a la coneissença (èsser racional) e que jutja sos actes (èsser moral), a diferéncia dels autres animals. Seriá un rite de passatge cap a l'edat adulta jos la forma d'un mite.

La psicoanalisi a vist una allegoria de l'acte sexual. La sèrp a una forma fallica e un resson de luxúria; lo parelh descobrís que va nud; los castigs son associats a la jasilha; se sona que pèrdon l'innocéncia.

## La doctrina crestiana
Lo catolicisme crei que lo baptisme neteja lo pecat original. L'unica persona que nasquèt sens aquela fauta foguèt Maria, maire de Jèsus, "sens pecat concebuda". La doctrina de la glèisa al respècte es fòrtament influenciada pels escrits de Sant Agustin de Ipòna. Lo protestantisme soslinha lo ròtle de la gràcia divina: l'òme es pecaire dempuèi que nais e Dieu causís lo salvar malgrat tot.

Lo pelagianisme, declarat eretgia, afirmèt qu'aquesta concepcion èra contaminada pel maniqueïsme, qu'ensajava de justificar la dobla natura de l'òme (pecaire e angelic). Lo socianisme segondèt aqueste biais de pensar, afirmant qu'una creatura dotada d'alma e facha a l'image e semblança de Dieu, coma ditz la Bíblia, pòt pas nàisser pecaira mas qu'es après que s'aluenha de la volontat divina.

Lo cristianisme ortodòxe considèra qu'una fauta se pòt pas eritar, que lo pecat implica sempre la causida liura del mal,  ne sabent las consequéncias. Un mainatjon pòt pas, donca, pecar. Afirma que la vision catolica mena cap al determinisme e que nega la libertat fondamentala de l'èsser uman.

## Vejatz tanben
* Genèsi
* Redempcion
Cardiidae

**Cardiidae **es lo nom comun de la familha dels **carditids** (*Cardiidae*) o del genre del **cardids** (*Cardium*), que comprenon cèrts bivalvas marins, qualqu'uns que ne son d'espècias importantas en l'indústria alimentària a la peninsula Iberica e en Euròpa, entre autres luòcs. La clausissa mai comuna europèa es *[[Cerastoderma edule]]*. D'autras clauvissas conegudas en Occitània  son *[[Acanthocardia echinata]]* e Venus verrucosa, e tanben *[[Acanthocardia tuberculata]]*).

Coma bivalvas, los carditids an doas tampas articuladas en forma de còr, amb nervaduras prominentas e un pè musculós acabat en puncha, qu'utilizan coma mejan de locomocion. 

Se'n coneisson a l'entorn de 200 espècias, majoritàriament nativas dels tròpics. A la fauna latinoamericana i cal destacar la qu'es tanben coneguda coma "mija mija", presenta a las Antilhas e a las còstas brasilianas, uruguaianas e argentinas. Al Gòlf de Mexic e a las còstas del Pacific mexican s'i tròban divèrsas espècias semblablas. Viu enterrada al substrat près de la superfícia de l'aiga, dins zònas prèpas a la còsta. Es un animal filtrador que s'alimenta del plancton.

## Classament scientific
Los **cardítids** (*Cardiidae*) son una familha qu'aperten a la superfamilha dels **cardioïdèus** (*Cardioidea*).

La familha dels cardids se subdividís en genres, qu'al sieu torn se subdivideixen en espècias. Qualques espècias d'aquela familha son la varietat comuna europèa, qu'a lo nom scientific de *[[Cerastoderma edule]]*; *[[Acanthocardia echinata]]*; e *[[praira]]* (Venus verrucosa).

Lo "mija mija" es l'espècia *[[Trachycardium muricatum]]*, la del golf de Mexic es *[[Dinocardium robustum]]* e la del Pacific es *[[Laevicardium elatum]]*.

## Usatge
esquèrra|vinheta|Lèstas per l'aperitiu
S'usa coma ornamentacion e per la joielariá. Se pòdon manjar sòlas, crusas o cosinadas, e pòdon tanben far partida de plats mai elaborats, coma per exemple de rises.

## Referéncias

## Vejatz tanben
* Clausissa
Praira

La **praira **o lo **prèire** (dich precisament **prèire** ***doble***), ***Venus verrucosa***, es una espècia de Cardiidae d'aiga salada. Es comestible e fòrça apreciada.
La cal pas confondre amb la Chamelea gallina, son tan semblablas qu'en francés aquesta e aquela son nomenadas respectivament *praire *e *fausse praire*.

## Distribucion
Se tròba a las còstas d'Euròpa e tanben de Sudafrica, dempuèi lo litoral de Namibia a Moçambic dempuèi la zòna de marea a 155 m de prigondor.

## Descripcion
esquèrra|vinheta|Clòsc fossilizat de ''Venus verrucosa''

## Referéncias

## Ligams extèrnes
Acid lisergic

L**'acid lisergic**, tanben nomenat acid D-lisergic, es un precursor per un cèrt nombre d'alcaloïdes d'ergolina que son produchs per unes micèts coma lo sègle cornut.

Los amidas de l'acid lisergic son mai sovent nomenats de lisergamidas e son fòrça espandits coma medicaments e coma substéncias psiquedelicas (LSD, ergina...).

L'acid lisergic es mai sovent produch per idrolisi dels lisergamidas mas se pòt tanben lo sintetizar en laboratòri.

L'acid lisergic es un compausat quiral amb quatre estereoisomerias, donc dos enantiomèrs. L'isomèr amb la configuracion inversada a l'atòm de carboni 8 près del grop de carboxy se nomena l'acid isolisergic. L'inversion al carboni 5 près de l'atòm d'azòt mèna a acid L-lisergic e acid L-isolisergic, respectivament.

L'acid lisergic es listat a la taula I de la Convencion contra le trafic illicit d'estupefiants e de substéncias psicotròpas de 1988.

## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* LSD
* LSA

## Notas e referéncias
Ergotisme

[vinheta|Efièches de l'ergotisme dins un quadre de [Matthias Grünewald (1512)]]
L**'ergotisme**, sonat autrecòps **fuòc de sant Antòni** o **mal dels ardents**, es una intoxicacion alimentària causada per l'ingestion d'alcaloïdes contenguts dins lo blat cornut, un campairòl que parasita lo segal e, fòrça mens sovent, la civada, lo blat o l'òrdi.

Las substàncias activas son totas de polipeptids derivats de l'acid lisergic. Los efièches de l'empoisonament se pòdon traduire per d'allucinacions, de convulsions e de contraccions arterialas, que pòdon menar a la necròsi dels teissuts e l'aparicion de gangrena de las extremitats. La malautiá començava amb un freg intens e subte dins totas las extremitats per provocar puèi una sensacion de ceremedura aguda. Fòrça victimas capitan a subreviure mas demoravan mutiladas: podián arribar a pèrdre totas sas extremitats. Existissiá d'autra varianta d'aquesta intoxicacion ont lo pacient patissiá d'intensas dolors abdominalas que s'acabavan per una mòrt subta. Las femnas emprenhadas avortavan sistematicament.

Pendent l'Edat Mejana las intoxicacions per l'ergòt èran tan frequentas que se creèron d'espitals ont los fraires de l'òrdre de Sant Antòni se consacravan en exclusivitat a sonhar aqueles malauts. Aqueles fraires portavan un vestit escur amb una granda T blava sul pitre.

## Vejatz tanben
* Mistèris d'Eleusis
* LSD

## Ligams extèrnes

* "Bad Rye and the Salem Witches ()
* Podcast De the memory palace, episòdi sul ergotisme en los Païses Basses. ()
* Ergotisme "the movie" ()
Far de Bengtskär

Lo **far de Bengtskär** es un far bastit en 1906 sus l'illa finlandesa de Bengtskär. Construccion pus meridionala dau territòri finlandés, marca lo nòrd dau passatge entre la Mar Baltica e lo gof de Finlàndia. Foguèt bombardat per leis Alemands durant la Premiera Guèrra Mondiala e atacat sensa succès per lei Sovietics durant la Segonda. Après d'importants trabalhs de modernizacion e de restauracion dins lo corrent deis ans 1980-1990, es vengut un luòc toristic.

## Liames intèrnes

* Batalha de Bengtskär.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mika Häkkinen

**Mika Häkkinen** (nascut lo 28 de setembre de 1968, Vantaa) es un pilòt automobil finlandés que sa carriera durèt de 1987 a 2008. Participèt a 11 sasons de Formula 1 e participèt a 161 corsas. Ne ganhèt 20 e foguèt campion dau mond en 1998 e en 1999.

## Liames intèrnes

* Formula 1.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Chamelea gallina

***Chamelea Galina*** es una espècia de pichon bivalve d'aiga salada, un *mollusc* de la familha Veneridae.
La cal pas confondre amb la praira, son tan semblablas qu'en francés aquesta e aquela son nomenadas respectivament *fausse praire* e *praire*.

Carl Linnaeus descriguèt originalment *[[Venus gallina]]* de la mar Mediterranèa en 1758. Autres zoològs assumiguèron que lo *[[Pectunculus striatulus]]* de da Còsta identificat en 1778 foguèt una espècia mai septentrionala diferenta. Totun, Linnaeus mencionèt après que sa V. Gallina existissiá tanben en mar de Norvègia. Après Dodge en 1952, lo nom *Chamelea galina* es considerat coma valid. I a ara doas subespècias reconegudas: la Mediterranèa *C. G. Galina*, e l'Atlantica *C. G. striatula*
[esquèrra|vinheta|Dos clòsques de ''Chamelea gallina'' de la còsta de [País de Galas|Galas]]

## Referéncias
* MarLIN info a:  (anglés)

## Ligams extèrnes

* Imatges a: «Chamelea striatula - Marine Life Encyclopedia».
Api salvatge

L**'api salvatge**, **api bastard** o **api boscàs** o encara **peirassilh gran** (gasc.) (*Levisticum officinale*) es una planta amb flor de la familha de las apiàcias.

## Particularitats
Coma planta cultivada, aital coma la borratja pòt servir a protegir las plantas vesinas contra los atacs de las plagas. Es una planta comestible que se pòt emplegar coma espècia.

La raiç conten un òli volatil de proprietats aquareticas.

Coma planta medicinala se pòt aplicar sus feridas coma antiseptic. Se pòt tanben utilizar per preparar de bevendas per estimular la digestion.

## Vejatz tanben
* Lista de plantas de fuèlha comestible

## Referéncias

## Ligams extèrnes

* UVSC Herbarium - Apiaceae
* Umbellifer Resource Centre
* Umbellifer Information Server
* Hortiplex 2003-11-14
Terralheta

vinheta|Terraheta pels ans 1890.
La **terralheta**, **cosineta** (var. *codineta*), **dinneta/disneta** o **gosteta** es un jòc que los enfants fan entre els o amb una popada. Aquò pren la forma d'un petit repais, sovent simulat. Le terme terralheta correspond tanben a la vaissèla o terralha de talha reducha que sèrv a i jogar.

Le jòc de la terralheta  permet a l'enfant de se prendre per un adulte que s'adona a las tascas domesticas del recapte. L'enfant s'asseta aital per ocupar la plaça de l'adulte que, dins la familha, fa lo manjar. Fa coma se foguèsse grand. En general i jògan las dròllas.
Tibla

vinheta|Tibla e tiblon.
vinheta|Tibla trapezoïdala
vinheta|Gamata amb de mortièr e una tibla.
Una  **tibla, paleta, palustra **o  **esparvèr** (gasc.) es un aplech usat en lo bastiment format d'una lama metallica de forma triangulara tenguda per un margue de fusta que s'utiliza per aplicar e manejar lo mortièr e l'argamassa. S'es pichona se sòl nomenar **tiblon**.

La lama acostuma a èsser d'acièr laminat en fred e amb divèrses tractaments per porgir durabilitat e resisténcia. La forma de la lama metallica es basicament triangulara mas pòt aver qualque contorn arredondit allòc d'acabar en punta e en qualques cases amb lo vèrtex de triangle talhat pel que la siá forma es un trapezi isoscela.

La tria del tipe de tibla depend del trabalh e del material que cal trabalhar, per exemple se nomena *gipsièra* la tibla qu'acaba en punta çò que li permet de far d'acabats en cantonadas mentre que lo tiblon se sòl emplegar en acabats finals. Per qualques trabalhs se pòdon completar lo sieu trabalh amb autres esturments coma la plana, l'espatula e la rasqueta.

En mai d'èsser una aisina per conformar e transportar material complís una mission de proteccion al trabalhador, perque evita lo contacte dirècte de las siás mans amb los materials de bastiment coma la greda e lo ciment que damanajan la pèl après de contactes perlongats. Aquel esturment es considerat coma un dels mai basics pel perièr.

## Vejatz tanben
* Lisadora 
* Gamata

## Referéncias

## Ligams extèrnes
* Diccionari d'arquitectura, Loís Gaubèrt, Miquel Gonin
Juniperus phoenicea

Lo **morven** ò **sabina** (***Juniperus phoenicea*** en latin) es un aubrilhon mediterranèu dei sòus cauquiers de la familha dei *[[Cupressaceae]]* e dau genre *[[Juniperus]]*. Pòu agantar una autor d'un a uech mètres. A de proprietats medicinalas per sonhar lei colicas.

## Fotografias


File:Juniperus phoenicea1.jpg|Fotografia d'un aubrilhon.
File:Morven_branche.jpg|Fotografia deis espinas.


## Liames intèrnes

* Garriga.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sòrges e Ligüers de Perigòrd

**Sòrges e Ligüers de Perigòrd** (*Sorges et Ligueux en Périgord* en francés) es dempuei lo 1er de genier 2016, una comuna novela d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània. 

La comuna novela agropelet lo 1er de genier 2016 las comunas de Sòrges e de Ligüers, que vengueren de las comunas delegadas. 

## Geografia
Lo chapluòc es situat a Sòrges.

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Per la toponimia de chasca anciana comuna, veire a Ligüers e a Sòrges.

## Istòria
* La comuna de **Sòrges e Ligüers en Perigòrd** es una comuna novela creada per l'arrestat prefectorau dau 21 de decembre 2015 per préner efech au 1er de genier 2016..
* Lo 1er de genier de 2017, la comuna novela abandonet la Comunautat de comunas dau País Tiberian (venguda au còp CC de las Marchas dau *Périg'Or* Lemosin Tivier-Jumilhac) per aderir a la Comunautat d'Aglomeracion Lo Grand Periguers.

## Administracion
Per l'administracion de chasca anciana comuna, veire a Ligüers e a Sòrges.

## Demografia
Per l'evolucion demografica de chasca anciana comuna, veire a Ligüers e a Sòrges.

## Luòcs e monuments
Per chasca anciana comuna, veire a Ligüers e a Sòrges.

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Dordonha

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Aspés-varetonés

Lo parlar **aspés-varetonés **(o plus correntament **aspés**), es lo dialècte bearnés pròpri a las vals pirenencas d'Aspe et de Varetons.

Aquelas vals son situadas dins la partida bearnesa del departament dels Pirenèus-Atlantics.

Essent un sosdialècte del gascon et de son sos-sosdialècte pirenenc, l'aspés-varetonés  en presenta las grandas caracteristicas morfologicas (article definirt *eth*, *era* al lòc de *lo*, *la*) e sintacticas (*har a partir*, "far partir", endacòm mai en gascon *har (*o *hèr*) *partir*.

Mas en otra, ten coma pròpria una caracteristica fonetica unica en Gasconha e en la quita Occitània: la conservacion, en posicion intervocalica (es a dire entre doas vocalas) de las consonantas sordas [p], [k], [t] del latin, enquicòm mai passadas a [b], [g], [d]: *capana* (*caban*), *sèca* (*sèga*, "romze"), *horatàs* (f*oradàs*, "grand trauc"). 

Endemai, lo passatge, en aspés-varetonés, del grop consonante -nt a -nd dins *candar* o *endéner* (*cantar* o *enténer*, autres parlars gascons.

L'aspés-varetonés presente tanben d'especificitats lexicalas (conservaciion del vèrbe *ir*, "anar") e morfologicas (primièra persona del singular del condicionall en -ei (*qu'averei*, endacòm mai en gascon *qu'averí* o *qu'aurí *aurai; emplèc de *lo* com pronom neutre COD, a luòga del gascon *ac*, ' en occitan general).

## Referéncias


## Vejatz tanben
* Bearnés
* lingüistica
** lista de lengas
*** lengas per familha
**** lengas indo-europèas
***** lengas romanas
****** lengas occitano-romanas
******* occitan
******** gascon
********* bearnés
Cresença

Una **cresença** es un jutjament de valor, una idèa o generalizacion mentala sens logica ni rasonament que se percep coma èssent la realitat e que pòt s'installar per l'experiéncia del viscut o per aprendissatge, pas totjorn amb consciéncia de l'aver aquerida. Las cresenças mai importantas son las conviccions e los prejutjats.

Las cresenças pòdon provenir de dichs populars, mòdes sociala, pòdon passar pels membres de la familha que tanben las tenon (paires, grands), pòdon èsser instauradas per una autoritat, pòdon far referéncia a una relacion mentala, eca. 

Un exemple de cresença pòt èsser que la natura es 	intrinsècament bona. E un autre es que la vertat es unica o que la logica e las idèas son l'unica causa que se cal prene en compte. Aquel que la tendriá mespresarà las emocions e sentiments, en refusant quitament las sieunas, e tanben aquelas de las personas amb d'autras idèas e vertats.

## Religions
Dins las religions monoteistes, i a la cresença en l'existéncia de Dieu associat en l'acceptacion d'unas nòrmas moralas e unes jutjaments de valors pròprias a cada religion. 

Los cresents religioses accèptan los postulats de sa religion se basant sus la revelacion divina, la tradicion o que son de concèptes evidents per eles. e mai, de filosòfs portèron d'arguments per justificar l'existéncia de Dieu, coma per exemple Tomàs d'Aquin e René Descartes.

## Pseudociències
D'autres tipes de cresenças son ligats mai dirèctament a la supersticion o la pseudociéncia; coma per exemple los arts devinatòris, la futurologia, mitologia, numerologia, parapsicologia, supersticions, satanisme e l'ufologia.

Malgrat que fòrça defensors d'aquelas disciplinas las defendon coma essent de disciplinas scientificas seriosas, la majoritat de la comunitat scientifica internacionala crei qu'an pauc de fondament.

## Vejatz tanben
* Programacion neurolingüistica
Folca comuna

La **folca** (var. **fòuca**) (*Fulica atra*), es una espècia d'ausèl de la familha dels rallids, òrdre dels gruïformes, comun dins las zònas umidas, e presenta  en Euròpa, Asia, Oceania e Africa del Nòrd.
Es una espècia  gregària de las estendudas d'aiga en ivèrn. Migratritzparciala, del vòl d'aparéncia laboriosa,  nisa per las jonquièras o los paluns

## Morfologia
* Mesura entre  36 e 42 cm de long.
* Plomatge negre, amb un bèc blanc subremontat d'un escut frontal blanc e d'uèlhs redonds e roges.
* Patas de color verdosa amb de dets longs lobulats blavencs.

## Abitat e distribucion

File:20050507-007-fulica-atra.jpg|Adult e poleton en Anglatèrra
File:Sothöns-6.JPG|Adult amb poletons a Lund (Suècia)
File:Common Coot- Bharatpur I IMG 8610.jpg|Bharatpur, Rajasthan, India.
File:Eurasian Coot with open beak.jpg|Utrecht
Ocupa de zònas aquaticas dobèrtas coma los  lacs, estanhs e restancas qu'an de ribas boscadas. La siá distribucion compren Euròpa, Asia, Australia e Africa Septentrional.
Als Païses Catalans n'i a una granda populacion ivernanta, en mai de criar en fòrça endrechs, coma lo Fondo d'Elx-Crevillent, lo Delta de l'Ebre o los Aiguamolls de l'Empordan.

## Reproduccion
vinheta|Nis en Soïssa
Fa un nis amb d'èrba, sus l'aiga, o flotant, plan ancorat en la vegetacion. Pond 6 – 9 uòus de color crema, clapat de negre, que coa 21 – 24 jorns. Los polets abandonan lo nid al cap de pauc d'èsser nascuts e demòran amb lors parents fins a prèp de 8 setmanas.

## Alimentacion
Principalament vegetals coma raïces de plantas aquaticas e tijas joves. Complètan la dièta amb qualque insècte, mollusc, larva, vèrm o capgròs.

## Lista de sotespècias
Se distinguisson tres sotespècias de folca vulgara:
* *Fulica atra atra* Linnaeus 1758. 
* *Fulica atra australis* Gould 1845. 
* *Fulica atra lugubris* Molhèr 1847 

## Referéncias
Èra geologica

Una **èra** geologica es una subdivision del temps geologic, que dividís los eons. L'eon Fanerozoïc es subdividit en tres èras: lo Paleozoïc, lo Mesozoïc e lo Cenozoïc, que representa las principalas estapas dins lo registre fossil macroscopic. Aquestas èras son separadas per d'extinccions de massa; l'Extinction Permian-Trias limita lo Paleozoïc-Mesozoïc e l'Extinccion Cretacèu-Terciària entre lo Mesozoïc e lo Cenozoïc. I a de pròvas qu'impactes meteòrics catastrofics qu'aguèron un ròtle important per marcar las diferéncias entre las èras.

Istoricament, los eons Adean, Arquean e Proterozoïc èran gropats dins l'èra Precambriana. Aquela èra cobrissiá los quatre mil milions d'ans d'istòria de la Tèrra precedent l'aparicion dels animals de clòsc dur. Recentament, aqueles eons son estats subdividits en èras.

## Vejatz tanben
* Eon
* Escala dels tempses geologics
Phelekezela Mphoko

**
**Report Phelekezela Mphoko''' (nascut a Gwizane, l’11 de junh de 1940) es un politician zimbabwean. Foguèt  President per interim de Zimbabwe entre lo 21  e lo 24 de novembre de 2017.

Après la demission de Robert Mugabe, es tres jorns president de la Republica en esperant la presa de foncions d’Emmerson Mnangagwa.
Emmerson Mnangagwa

**Emmerson Dambudzo Mnangagwa** (nascut a Gwizane, lo 15 de setembre de 1942) es un politician zimbabwean. Es l’actual president de  Zimbabwe.
Canaan Banana

**
**Canaan Sodindo Banana''' (5 de març de 1936 – 10 de novembre de 2003) èra un politician zimbabwean. Foguèt lo primièr president de Zimbabwe de l’independéncia al 31 de decembre de 1987.
Anatòli Soloviànenko

**Anatòli Soloviànenko** (en ucraïnian: Анатолій Борисович Солов'яненко; Donetsk, 25 de setembre de 1932 – Kozyn, 29 de julhet de 1999) foguèt un cantaire d'opèra ucraïnian. Aqueste tenòr famós obtenguèt los guerdons d'Artista del pòble de l'URSS en 1975 e d'Eròi d'Ucraïna en 2008.
Lasse Virén

**Lasse Virén** (nascut lo 22 de julhet de 1949, Myrskylä) es un atlèta finlandés especialista dei corsas de fons. En particular, ganhèt quatre medalhas d'aur ai Jòcs Olimpics sus  m e  m. Après sa carriera esportiva, participèt a la vida politica de son país e foguèt elegit au Parlament de 1999 a 2007 e de 2010 a 2011.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias