open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Moderator (nuclear)

Un **moderator** es una substància plaçada dins un reactor nuclear per alentir lei neutrons, sensa leis absorbir, e permetre d'estabilizar e de contrarotlar la reaccion de cadena. Segon lo tipe de reactor, s'utiliza principalament d'aiga, de grafit, d'aiga pesuga, de berili ò de liti-7.

## Liames intèrnes

* Reactor nuclear.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Johanne Defay

**Johanne Defay** (Puèi de Velai, 19 de novembre de 1993) es un surfaira professionala occitana e licenciada dempuèi 2001 La Reünion. Ganhèt la medalha de bronze a la XXXIII representacion dels jòcs olimpics d'estiu organizats a París.
Angèle Hug

**Angèle Hug** (n. a Las Olièras lo 30 de julhet de 2000) es una ceïsta occitana.

Als jòcs olimpics de París, se ganha una medalha d’argent en caiac cross.
Claudia Phillips

**Claudia Phillips**, nascuda lo 6 de febrièr de 1959, es una cantaira francesa d'origina americana sustot coneguda en França per son tube house *Quel souci la Boétie* (**Claudia Phillips and The Kicks**) en 1988.

## Discografia
* 1989 : *Black Jack!*
* 1993 : *Rendez-vous*
* 1998 : *Personal Legends*  

## Cançons mai conegudas
* *Quel souci la Boétie* (1988, **Claudia Phillips and The Kicks**) 
* *Souvenez-vous de nous* (1989) 
* *Juste un peu sauvage* (1989)
* *Cache ta joie* (1990)
* *Donne-moi du feu* (1992)
Léopold Nord et Vous

**Léopold Nord et Vous** (en triò entre 1983 e 1990), o **Les Chéris** (en duò, sens Hubert a partir de 1990), èra un grop musical pop umoristic bèlga francofòn fondat en 1983, compausat dels tres fraires Alec (nascut a Brujas en 1958), Benoît (nascut en 1964) e Hubert Mansion (nascut en 1960), sustot conegut per lor tube synthpop *C'est l'amour* en França (classat n°2) e en Belgica a la fin de l'annada 1987. Se son separats après un detzenat d'annadas d'activitat, de caps 1993.

**Alec Mansion** foguèt l'espós de la cantaira belga francofòna Muriel Dacq. 

## Cançons mai conegudas
* *C'est l'amour* (1987)
* *Les Hippopotamtam (Amélie et moi)* (1988)
* *Des filles et du rock and roll* (1989)
* *On en a marre* (1990, **Les Chéris**)
Pijon

**Jérôme Pijon**, o mai simplament **Pijon**, nascut lo 5 de decembre de 1965, es un cantaire pop rock francés. Es sustot conegut en França per son tube *Cache-cache party* en 1987. Sa cançon *Ce garçon-là*, publicada jos son nom vertadièr de **Jérôme Pigeon**, a agut tanben un pauc de resson en 1991 

## Discografia
* 1989 : *Jonpi* (**Pijon**)
* 1991 : *Ce garçon-là* (**Jerôme Pigeon**)
* 1994 : *Aux pays des orties*

## Cançons mai conegudas
* *Cache-cache party* (1987, **Pijon**)
* *Mensonges d’une nuit d’été* (1987, **Pijon**)
* *Ego ego* (1989, **Pijon**)
* *Ce garçon-là* (1991, **Jérôme Pigeon**)
* *Miniman* (1994)

## Referéncias
Vivien Savage

**Vivien Savage**, de son nom vertadièr **Jérôme Pilet-Desjardins**, nascut còsta París lo 2 de genièr de 1955 a Boulogne e Billancourt, es un cantaire francés mai que mai conegut en França pel tube pop *La P’tite Lady* en 1984. 

Dempuèi 2014, demòra en Occitània, dins Perigòrd.
Bill Baxter

**Bill Baxter** èra un grop rock e mai globalament pop francés format a París (França) en 1982 pel triò Joe Cool, Lewis Primo et Bô Geste.

**Bill Baxter** es mai que mai conegut en Occitània pel tube pop *Embrasse-moi, idiot !* sortit a la fin de l'annada 1985. 

## Cançons mai conegudas
* *Petit avec des grandes oreilles* (1982) 
* *Embrasse-moi, idiot !* (1985)
* *Bienvenue à Paris* (1987, ambe Tippa Irie)
* *El secundo* (1988) 

## Referéncias
Patrick Coutin

**Patrick Coutin**, nascut lo 21 de març de 1952, es un cantaire de rock francés mai que mai conegut per son tube *J'aime regarder les filles* en 1981. 

## Cançons mai conegudas
* *J'aime regarder les filles* (1981)
* *Rends-moi mon coeur… gamine* (1983)
* *Aimez-vous les uns les autres* (1993)
Jessica Fox

**Jessica Fox** (n. a Marselha l'11 de junh de 1994) es una ceïsta occitana de nacionalitat australiana. Es la sòrre de Noemie Fox.

Als jòcs olimpics de Toquiò, se ganha una medalha d’aur en eslalòm de caiac. Als jòcs olimpics de París, se ganha doas medalhas d’aur en eslalòm de caiac e de canoè.
Noemie Fox

**Noemie Fox** (n. a Marselha lo 19 de març de 1997) es una ceïsta occitana de nacionalitat australiana. Es la sòrre de Jessica Fox.

Als jòcs olimpics de París, se ganha la medalha d’aur en caiac cross.
Idrogèn triatomic

L’**idrogèn triatomic** ò **triidrogèn** es una molecula triatomica d'idrogèn de formula quimica H3. Fòrça instabla, pòu se formar dins de tubes de gas a bassa pression.

## Liames intèrnes

* Idrogèn.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lauriane Nolot

**Lauriane Nolot** (n. a Tolon lo 9 de decembre de 1998) es una esportiva occitana.

Als jòcs olimpics de París, se ganha una medalha d’argent en kitesurf.
Billal Bennama

**Crève babouin= Billal Bennama** (n. a Albi lo 14 de junh de 1998) es una boxaire occitan.

Als jòcs olimpics de París, se ganha una medalha d’argent.
Benjamin Thomas

**Benjamin Thomas** (n. a La Vaur lo 12 de setembre de 1995) es un ciclista occitan.

Als jòcs olimpics de París, se ganha una medalha d’aur en omnium.
Simon Gausit

**Simon Gausit** (*Gauzy* en francés; n. a Tolosa lo 25 d'octobre de 1994) es un ponguista occitan. 

Als jòcs olimpics de París, se ganha la medalha de bronze per equipa en tennis de taula.
Carri de despanatge

[thumb|right|Carri de despanatge DCL de l'[Fòrças armadas francesas|armada francesa.]]

Un **carri de despanatge** es un carri de combat modificat destinat au despanatge d'un carri ò d'un autre veïcul blindat. Imaginat tre la Premiera Guèrra Mondiala après l'aparicion dau carri, dispausa generalament de mejans de desplaçament eficaç, de sistèmas adaptats ai besonhs dei reparacions (grua, pèças de remplaçament, otilhatge, etc.), d'una proteccion sufisenta per subreviure a de tirs enemics e de còps d'un armament permetent de respòndre a una menaça.

## Liames intèrnes

* Carri de combat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Guillaume Restes

**Guillaume Restes** (n. a Tolosa l’11 de març de 2005) es un fotbolaire professional occitan que jòga al Tolosa Fotbòl Club.

Als jòcs olimpics de París, se ganha la medalha d’argent amb l’equipa de França.
Sparks

**Sparks** (« belugas », « brispas », « arquets ») es un grop pop ròck anglofòn american fondat pels dos fraires Ron e Russell Mael a Los Angeles (Califòrnia) en 1968. Los musicians an fòrça cambiat segon las epòcas, çò que fa que **Sparks** al sens restrech es lo duò Ron e Russell Mael, al sens larg lo grop inclusent l'ensemble dels musicians del moment. 

En Occitània, **Sparks** es conegut per *This Town Ain't Big Enough for Both of Us* en 1974, *When I'm with you* en 1980, e per un títol en duò ambe Rita Mitsouko en 1989, *Singing in the shower*. 

**Sparks** es primièr estat a l'origina un dels grops emblematics del sosgenre dich glam ròck. En seguida, pauc abans las annadas 1980, **Sparks** se virèt cap a la new wave (quitament la synthpop), en particular a partir de lor collaboracion ambe Giorgio Moroder en 1979. D'aquesta passa, **Sparks** es citat coma una influéncia màger per de nombroses grops de la new wave coma New Order, Depeche Mode e Siouxsie and the Banshees, o un pauc mai tard per d'artistas de la scèna alternativa de las annadas 1990 coma Sonic Youth o Björk.

En 2015, faguèron un album comun ambe lo grop anglés d'Escòcia Franz Ferdinand (**FFS** per Franz Ferdinand e Sparks).
Matt Houston

**Matthieu Gore**, dich **Matt Houston**, o de còps simplament **Matt**, es un cantaire francés de RnB, tanben autor e compositor, nascut lo 30 de setembre de 1977 a Sainte-Anne (Guadalope).

Son segond album *R&B 2 rue* es estat en cap de las vendas de disques en França en 2001 gràcias a la cançon del meteis nom, que lo single s'es vendut a mai de 700 000 exemplars. A agut tanben una autra gròssa capitada ambe sa cançon *Positif* en 2012.

## Discografia
* 1999 : *Matt* 
* 2001 : *R&B 2 rue* 
* 2003 : *Chant de bataille* 
* 2006 : *Phoenix 200*6 
* 2010 : *Papa est back* 
* 2012 : *Racines* 
* 2015 : *Libra*

## Cançons mai conegudas
* *12/0013* (2000, **Matt**, ambe Def Bond)
* *R&B 2 rue* (2001, **Matt**)
* *Cendrillon du ghetto* (2001, **Matt**, ambe Lord Kossity) 
* *Dans la peau d'un dealer* (2001, **Matt**)
* *Miss* (2003, **Matt**)
* *Booty Shake* (2010)
* *Où tu veux,quand tu veux...* (2010)
* *Positif* (2012, ambe P-Square)
* *Tu y Yo* (2013, ambe Lylloo)
Lilly Wood & the Prick

**Lilly Wood & the Prick** es un grop fòlc de França format en 2006 a París per la cantaira anglofòna Nili Hadida ambe lo guitarrista Benjamin Cotto. An agut una gròssa capitada en 2014 ambe una version adobada electro pel discjoquei alemand Robin Schulz de lor cançon *Prayer in C* (quitament n°1 en França pendent l'estiu de 2014).

## Referéncias
Rai de Bohr

[thumb|right|Representacion dau [modèl de Bohr de l'atòm d'idrogèn.]]

Lo **rai de Bohr** es, dins lo modèl de Bohr de l'atòm d'idrogèn, la longor caracteristica que separa l'electron e lo proton. Sa valor es d'environ 5,291.10-11 m. En generalizant ais autreis atòms, lo rai de Bohr es utilizat per donar un òrdre de grandor dau rai deis atòms.

## Liames intèrnes

* Atòm.
* Modèl de Bohr.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Claude Cohen-Tannoudji, Jacques Dupont-Roc e Gilbert Grynberg, *Photons et atomes : introduction à l'électrodynamique quantique*, Les Ulis e París, EDP Sciences et CNRS, coll. « Savoirs actuels / Physique », 2001.

## Nòtas e referéncias
Alexis Lebrun

**Alexis Lebrun** (n. a Montpelhièr lo 27 d'agost de 2003) es un ponguista occitan. Es lo fraire de Félix Lebrun.

Als jòcs olimpics de París, se ganha la medalha de bronze per equipa en tennis de taula.
Nicolas Deyeux

thumb|right|Retrach de Nicolas Deyeux.

**Nicolas Deyeux** (26 de març de 1745, París - 27 d'abriu de 1837, París) es un farmacian e quimista francés de la fin dau sègle XVIII e de la premiera partida dau sègle XIX. Proprietari d'una oficina privada a París, foguèt tanben premier farmacian de l'emperaire Napoleon I, professor a l'Escòla de Farmacia, professor a la Facultat de Medecina, membre dau Conseu d'Igièna Publica e de Salubritat e membre de l'Acadèmia dei Sciéncias. Menèt de recèrcas sus lo lach, lo sang, l'acid gallic, l'etèr nitrós, l'òli de ricin, leis aigas mineralas, l'acid toenzoïc e l'extraccion dau sucre de bleda-raba.

## Liames intèrnes

* Farmacia.
* Quimia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Théo Faure

**Théo Faure** (n. a Peçac lo 12 d'octobre de 1999) es un voleibòlaire professional occitan que jòga al Top Volley Latina (Itàlia).

Als jòcs olimpics de París, se ganha la medalha d’aur amb l’equipa de França.
Earvin Ngapeth

**Earvin Ngapeth** (n. a Sant Rafèu lo 12 de febrièr de 1991) es un voleibòlaire professional occitan que jòga al Halkbank Ankara.

Als jòcs olimpics de Tòquio e de París, se ganha la medalha d’aur amb l’equipa de França.
Giorgio Moroder

**Giovanni Giorgio Moroder**, dich **Giorgio Moroder**, o simplament **Moroder**, nascut lo 26 d'abril de 1940 a Ortisei dins lo Trentin-Aut Adige en Itàlia, es un musician, cantaire, autor, compositor e productor de musica italian. A obtengut una reconeissença internacionala pr'amor de sa collaboracion ambe la cantaira disco Donna Summer (*Love to Love You Baby*, *I Feel Love*, *Hot stuff* etc). 

**Moroder** es tanben lo compositor de celèbras bendas son de filmes coma per exemple la de Midnight Express (*Chase*), de American Gigolo (*Call Me* interpretat per Blondie), de Flashdance (*Flashdance... What a Feeling*, cantat per Irene Cara), de [Scarface](https://ca.wikipedia.org/wiki/Scarface_(pel%C2%B7l%C3%ADcula_de_1983)) etc. 

De per sa collaboracion fruchosa ambe Donna Summer, es non solament considerat coma un dels grands noms del disco, mas tanben per son apòrt a n'aquel registre musical de l'emplec recurrent del sintetizor, coma un pionièr de la synthpop, de l'italo disco en particular, e quitament un precursor de l'eurodance.
Romane Bernies

**Romane Bernies** (nascuda lo 27 de junh de 1993 a Agen) es una jogaira professionala occitana de basquetbòl. 

Es vice-campiona olimpica en 2024 amb l'equipa de França. Jòga actualament a Latas-Montpelhièr.
Valériane Ayayi

**Valériane Ayayi** (nascuda lo 29 d'abriu de 1994 a Bordèu) o **Vukosavljević** (nom maritau) qu'ei ua jogadora professionau occitana de basquetbòl. 

Qu'ei vicecampiona olimpica en 2024 dab l'equipa de França. Que jòga actuaument a l'USK Praga.
Marine Fauthoux

**Marine Fauthoux** (nascuda lo 23 de gèr de 2001 a Pau) qu'ei ua jogadora professionau occitana de basquetbòl.  

Qu'ei vicecampiona olimpica en 2024 dab l'equipa de França. Que jòga actuaument au Çukurova BK Mersin. Qu'ei la hilha de Frédéric Fauthoux, l'entrainaire de l'equipa masculina de basquet francesa.
Lou Deprijck

**Francis Deprijck**, dich **Lou Deprijck**, nascut en Valonia lo 11 de genièr de 1946 a Lessines (Belgica) e mòrt lo 19 de setembre de 2023 a Brussèlas, es un cantaire, compositor e productor bèlga. Es conegut per aver compausat la musica, enregistrat e produtz lo tube *Ça plane pour moi* a la fin de l'annada 1977.

*Ça plane pour moi* se voliá una parodia en francés de la musica punk a la mòda al Reialme Unit en 1977. **Lou Deprijck** inventa per l'escasença un personatge virtual, Plastic Bertrand. Demanda alavetz a Roger Jouret d'incarnar lo dich personatge. Pasmens, a mejan tèrme, lo fach que Roger Jouret siá pas lo vertadièr interprèt de la cançon provoquèt un gròs escandal.
Dasha

**Anna Dasha Novotny** (nascuda en Califòrnia lo 27 de febrièr de 2000), dicha simplament **Dasha**, es una cantaira anglofòna americana de pop e de country. Coma o daissa supausar son prenom, a d'originas eslavas (*Dasha* es un prenom plan popular dins lo mond eslau), mai precisament Chèc.

A obtengut un primièr succès internacional en 2024 ambe lo títol *Austin*, publicat en single tre la fin de 2023 als Estats Units (segond extrach de l'album *What Happens Now?*).

## Discografia
* 2023 : *Dirty Blonde* 
* 2024 : *What Happens Now?*
Pierre Dulaine

**Pierre Dulaine** (nascut lo 23 d'abril de 1944) es un professor de dança e un dançaire. A inventat lo metòde Dulaine d'ensenhament de la dança. A egalament fondat Dancing Classrooms, un programa de desvolopament social e emocional qu'utiliza la dança de salon coma mejan de cambiar la vida dels mainatges e de lors familhas.

Sas primièras òbras amb los mainatges an sustot fach l'objècte d'una ficcion dins lo film Take the Lead, amb Antonio Banderas dins lo ròtle de Pierre Dulaine.

Lo documentari Mad Hot Ballroom descriu una competicion de dança de salon amb Dancing Classrooms.

## Vida personala e educacion
Pierre Dulaine es nascut a Jaffa, dins la Palestina mandatari britanic, en 1944. Son paire irlandés servissiá dins l'armada britanica estacionada dins la Palestina mandatari britanic ; sa maire es palestiniana. En 1948, sos parents fugisson Israèl. Après uèch meses de mudadises successius, primièr a Chipre, puèi en Anglatèrra e en Irlanda, la familha de Dulaine s'installa a Amman, en Jordania. En 1956, la crisi de Suez a obligat los parents de Dulaine a fugir la region, per fin finala se reïnstallar a Birmingham, en Anglatèrra. Poliglòt, es tan plan pròche de França, a causa de son enfança.

## Carrièra
Dulaine a començat sa carrièra de dançaire a l'edat de 14 ans e a obtengut son diplòma d'associat coma dançaire professional a l'edat de 18 ans. A passat tres diplomes a 21 ans e es vengut membre a despart entièra de l'Imperial Society of Teachers of Dancing (Societat imperiala dels professors de dança).

En 1971, a trabalhat coma dançaire solista a l'Ipodròm de Londres, aital coma dins una boita de nuèch apelada L'Ironda. Dulaine s'installa a Nairòbi, a Kenya, e trabalha pendent un an al Casino de Nairòbi dins lo domeni del cabaret . Amb la tropa Bluebell de París. Es puèi vengut director de crosièra per un vaissèl religant Nòva Yòrk a las Antilhas. Trabalha puèi dins un estúdio de dança Arthur Murray.

En genièr de 1976, Dulaine ven lo partenari de dança de Yvonne Marceau, arribada a l'estúdio en 1973. En 1984, cofondan l'American Ballroom Theater Company amb Otto Cappel. La companhiá a fach sas debutas al Dance Theatre Workshop en octobre de 1984 e a efectuat de nombrosas viradas a la fin de las annadas 1980. De julhet de 1989 a 1990, lo coble a jogat dins l'espectacle de Tommy Tune a Broadway, Grand Hotel, que s'es acabat per una virada de cinc meses dins lo West End. 

En 1994, Dulaine a fondat lo programa Dancing Classrooms pel departament de l'educacion de la vila de Nòva Yòrk. A egalament inventat la « metòde Dulaine » per encoratjar los mainatges a dançar amassa, puèi es anat en Irlanda del Nòrd per ensenhar lo meteis programa. En 2011, Dulaine es anat a Jaffa, sa vila natala, per ensenhar lo metòde e realizar lo film Dancing in Jaffa (2013).
Arnold Turboust

**Arnold Turboust**, nascut en França lo 14 de mai de 1959 a Saint-Sever-Calvados (Normandia), es un musician (clavièrs, bassa), compositor, productor de disques e cantaire francés.

Passa son enfància en Normandia, puèi a 20 ans se'n va a Rènnas de Bretanha e participa als clavièrs sul primièr album del grop new wave Marquis de Sade, *Dantzig Twist*. 

De caps 1981, encontra lo cantaire Étienne Daho. Los dos Bretons d'adopcion simpatizan e collabòran en seguida. Es el per exemple que compausa per Étienne Daho lo titol *Tombé pour la France*, gròs tube de l'annada 1985 e tanben l'una de las cançons emblematicas del dich Étienne Daho. 

En 1986 es publicat l'album *Pop Satori* d'Étienne Daho : **Arnold Turboust** signa cinc títols d'aqueste album, en particular, en mai de *Tombé pour la France*, un autre tube : *Épaule Tattoo*. La meteissa annada de 1986, **Arnold Turboust** obten el tanben un tube aqueste còp coma cantaire ambe lo tròç *Adélaïde* en duò ambe l'actritz francesa Zabou.
Peter Schilling

**Peter Schilling** (**Pierre Michael Schilling** de son nom vertadièr), nascut lo 28 de genièr de 1956 a Stuttgart (Alemanha), es un cantaire de synthpop alemand. Es sustot conegut per son tube *Major Tom* en 1983, cantat inicialament en alemand puèi en anglés. *Major Tom* es tanben estat représ en francés a la meteissa epòca pel cantaire bèlga Plastic Bertrand.

La cançon *Major Tom* s'inspira directament de l'album *Space Oddity* de 1969 de David Bowie.
Michel Crauste

**Michel Crauste** nascut lo 6 de julhet de 1934 a Sent Laurenç de Gòssa e mòrt lo 2 de mai de 2019 a Pau, foguèt  un jogaire de rugbi de XV internacional francés qu'evoluïguèt principalament al pòst de tresena linha entre las annadas 1950 e 1960.

Compta seissanta tres seleccions en equipa de França entre 1957 e 1966, novèl recòrd, e a marcat 30 ponches. De 1960 a 1966, a disputat 44 partidas consecutivas amb l'equipa de França, un recòrd per l'epòca. Es l'un dels actors de la victòria francesa pendent quatre Torneges de las Cinc Nacions de tira (1959, 1960, 1961 e 1962) e a participat a la virada en Nòva Zelanda e en Austràlia en 1961 e en Africa del Sud en 1964. Es estat capitani de l'equipa de França 22 còps amb un resultat de quinze victòrias, de cinc partidas nullas e de doas desfachas.

Partit a París per rasons professionalas (escòla de l'Electricitat de França), jòga primièr amb lo club del Racing CF ; rejonh puèi lo FC Lorda. Es campion de França de rugbi en 1959 amb lo Racing, 1960 e 1968 amb Lorda.

Es escaissat *Lo mongòl* o *[[Atila]]* per son aire vagament asiatic e sa fina mostacha.

## Carrière esportiva

### Enfança e estudis

### Debutas amb lo Racing, primièrs títols

### Partença a Lorda, novèls títols

### Palmareses

### En club

### En equipa nacionala

## Estil

## Reconeissenças, impacte mediatic e popular

## Autres activitats
Per passar lo Ròse

**Per passar lo [[Ròse]]** es una cançon e tanben una dança.

## Paraulas

*Per passar lo Ròse*
*Li fau estre dos*
*Per lo ben passar*
*Fau sacher dança*

*Anem passa passa passa*
*Anem passo adounc*

(se repetís)

## Ligams extèrnes

* Paraulas e recordar sus 100chansonsdeprovence.com
A la fonchi

**A la fonchi** es una cançon e tanben un jòc de ronda d'enfant.

## Jòc

Los enfants se assètan en cercle, las mans plegadas suls genolhs.
Un d’eles (la « maire ») fa lo torn del cercle en tenent entre ela
mans un pichon objècte. Passa sas mans jonchas dins aquelas de sas
camaradas. Daissarà tombar l’objècte de la manièra mai discrèta
possible. Un autre enfant (lo « clugaire ») causit per sòrt abans lo jòc
deu devinhar quau l'a pres. Se lo tròba, pren la plaça
de l’autre. Aqueste jòc se jòga en disent las paraulas.

## Paraulas

*A la fonchi*
*A la fonchau*
*Tén-lo bén caud*
*Que l’as !*

La « maire » repetís aquela formula tant de còps que vòu. Ela
pòt s'arrestar après aver daissat tombar l'objècte e contunhar un pauc.

## Ligams extèrnes

* Paraulas e recordar sus 100chansonsdeprovence.com
Ostau de La Tor d'Auvèrnha

L**'ostau de La Tor d'Auvèrnha**, olim de La Tor, es una familha nòbla francesa d'extraccion extinta, originaria de La Tor (que se sonava pas d'Auvèrnha avant lo sègle XIV) que ne possedissiá la senhoriá e ont aviá sa residença fins a l'entorn de las annadas 1280, quand s'installèt au chastèu de Sent Sadornin, vès Clarmont-Farrand.

Lo felibre Bertrand de La Torre d'Auvèrnha (1935-2020) aparten a una linha cabdeta d'aquela familha.

## Armas
Vaquí Blasons de maison La Tour d'Auvergne

* *De golas, a la tor d'argent.* (av. lo )
* *D'azur, semenat de flors de lis d'aur; a la tor d'argent maçonat de sable brochant.*
* …

Blason-gueules-tour-argent.svg
La Tour-d'Auvergne.svg
Nafta

## Geologia

* nafta, aflorament naturau de petròli en Orient Mejan e en Asia Centrala.

## Industria petroliera

* nafta, liquid transparent eissit de la destillacion dau petròli.
Nafta (petròli)

Lo **nafta** designa un aflorament de petròli present en certanei regions d'Orient Mejan ò d'Asia Centrala. Aqueleis afloraments provènon d'un jaciment sosterranh qu'una partida migra vèrs la superficia per lo mejan d'una falha ò d'un sòu porós. Se presenta sota la forma d'un liquid negre, viscós e inflamable. Conegut dempuei l'Antiquitat, foguèt utilizat coma combustible tre lo periòde mesopotamian per leis abitants de la region. Intrava tanben dins la fabricacion de compausats alquimics ò d'armas incendiàrias.

## Liames intèrnes

* Fuòc grèc, arma incendiària en partida compausada de nafta.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nafta (industria petroliera)

Lo **nafta** es un liquide transparent qu'es compausat de la mesclaa de plusors idrocarburs eissits de la destillacion dau petròli. Es una copa leugiera eissia de las vapors condensaas dau petròli brut chaufat dins una torre de destillacion. Tres tipes de naftas son destriats :
* lo nafta leugier, que son ponch de bolhiment finau es de 80 °C o de 100 °C, es un element de basa de la fabricacion de las esséncias. Fòrça leugier, pòt s'evaporar rapidament en plen aire.
* lo nafta pesuc, que son ponch de bolhiment iniciau es de 80 a 100 °C e son ponch finau de 150 a 220 °C, es lo materiau de charja dau reformatge catalitic. Aqueu procediment permet d'o valorizar en esséncia.
* lo nafta totau es l'addicion dau nafta leugier e dau nafta pesuc. Es generalament utilizat coma charja per lo vapocracatge

## Ligams internes

* Petròli.
* Vapocracatge.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Abd Allah ibn az-Zubayr

[thumb|right|[Diram d'argent dau rèine d'Abd Allah ibn az-Zubayr.]]

**Abd Allah ibn az-Zubayr** (mai de 624, La Mèca - 1 d'octòbre de 692, La Mèca) es un cap musulman de la Peninsula Aràbia que se proclamèt califa durant la Segonda Fitna.

Eissit de la tribü dei Banu Assad e dau clan qorequita, èra un descendent d'Abu Bakr as-Siddiq, lo premier califa. Durant sa jovença, participèt ai premierei campanhas de l'expansion aràbia. Sembla pas de participar a la vida politica dau Califat fins a la mòrt de Muawiya en 680, mai refusèt de reconóisser Yazid I coma califa. Se retirèt alora en Hejaz onte s'autoproclamèt califa. Renforcèt rapidament sa posicion dins la Peninsula Aràbia e menacèt de prendre lo contraròtle de Siria e d'Egipte.

Son poder èra sostengut per leis Arabis que volián gardar de privilègis menaçats per l'expansion. Lo califa omeia Yazid l'ataquèt en 683, après aver batut leis insureccions chiitas de Mesopotamia, mai moriguèt durant la campanha. Aquò entraïnèt una guèrra civila au sen de la dinastia omeia per lo remplaçar e permetèt a az-Zubayr d'estabilizar sa situacion. Pasmens, son territòri èra menaçat per lei kharijitas e, au començament deis ans 690, leis Omeias avián reglat sei problemas de succession sota la direccion dau califa Abd al-Malik (685-705). Poguèron donc mandar una armada que prenguèt La Mèca en 692. Az-Zubayr foguèt tuat durant lei combats e son cadavre foguèt decapitat e crucificat.

## Liames intèrnes

* Segonda Fitna.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Nicola Clarke, « 'Abd Allah b. al-Zubayr », dins Oliver Nicholson (dir.), *The Oxford Dictionary of Late Antiquity*, Orford, Oxford University Press, 2018.

## Nòtas e referéncias
Jousefina Passalaiga

**Jousefina "Fifi" Passalaiga**, nascuda **Jousefina Maria Pepin** (*Joséphine «Fifi» Passelaigue* / *Joséphine Marie Pepin* en francés) (Selon de Crau, 2 oct 1924 - Selon de Crau, 19 sep 2020), èra una manteneiritz dau Felibritge, presidenta de l'Eissame de Selon.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes
Nicoletta

**Nicole Grisoni**, dicha **Nicoletta**, nascuda en França lo 11 d'abril de 1944 a Vongy (uèi Thonon-les-Bains, en Savòia), es una cantaira francesa qu'es estada fòrça populara dins las annadas 1970. Es coneguda per sos tubes *La Musique* (represa en francés de *Angelica* de Barry Mann), *Il est mort le soleil*, *Ma vie c'est un manège*, *Les volets clos*, *Fio maravilla*, e sustot sa version francesa del gospel *Mamy blue* a la fin de l'annada 1971, represa d'un títol ja cantat en italian per Spagna e en anglés per los Pop-Tops puèi pel francés Joël Daydé.

En 1983, participa tanben al tròç ròck *Idées Noires* del cantaire francés Bernard Lavilliers. 

Sa cançon *La musique* es estada represa ambe fòrça succès per los escolans de la primièra sason de la Staracademia, que lo single foguèt quitament n°1 de la vendas en França a la fin de l'annada de 2001. 

## Cançons mai conegudas
* *La musique* (1967, adaptacion francesa de *Angelica* de Barry Mann)
* *Il est mort le soleil* (1967)
* *Liberté, mon amour* (1969)
* *Ma vie c’est un manège* (1970)
* *Litanies pour un été (ô dis ô)* (1970)
* *Mamy blue* (1971)
* *Jesahel* (1972)
* *Les volets clos* (1973)
* *Fio maravilla* (1973, adaptacion en francés de la cançon de Jorge Ben Jor)
* *Aïe, aïe caramba* (1974)
* *Glory alleluia* (1974, d'après lo cant american *John Brown's Body*)
* *À quoi sert de vivre libre ?* (1976)
* *Agadir* (1977)
* *Broadway* (1978)
* *Il faut qu’on m’aime* (1978)
* *Souviens-toi* (1978)
* *J’aurais dû écouter mama* (1979)
* *Idées Noires* (1983, de e ambe Bernard Lavilliers)

## Referéncias
Guilhèm V de Montpelhièr

**Guilhèm V de Montpelhièr** nascut devèrs 1068 e defuntat en 1122 èra lo filh de Bernard Guilhèm IV de Montpelhièr e de sa molhèr Ermengarda. foguèt senhor de Montpelhièr e d'Aumelaç.

## Biografia
Fòrça jove a la mòrt del paire, la maire, Ermengarda, daissa Montpelhièr pauc de temps après per esposar lo senhor d'Andusa. Bernard Guilhèm IV aviá confiat la garda de l'enfant a sa grand Beliarda e als parents pròche, Guilhèm Arnaud, Raimond Estève e Guilhèm Aimoin. 

Après un conflicte amb l'avèsque de Magalona, Guilhèm V li prèsta jurament de fidelitat lo 10 de decembre de 1090 e reconeis téner d'el Montpelhièr. 

A l'apèl del papa Urban II, pren la crotz e participa a la Primièra Crosada jos la bandièra del comte Raimon IV  de Tolosa. S'illustrèt especialament durant la presa de la vilòta siriana de Maara en 1098. 
Après la presa de Jerusalèm, Guilhèm V, contrariament a fòrça senhors, daissarà pas la Tèrra Santa sul pic. Demorèt als costats de Godofred de Bouillon, vengut rei de Jerusalèm qu'ensajava d'afortir las conquistas francas
, ilòts isolats en tèrras musulmanas. L'acompanhèt en decembre de  1099 al sètge d'Arsuf que foguèt un fracàs.

En 1103, Guilhèm V tòrna a Montpelhièr, raportant de Terra Santa una relica de sant Cleofas. Avent confiat l'administracion de la senhoriá de Montpelhièr als viguièrs, los fraires Aimoins (que n'aprofichèron per usurpar nombroses dreches), se deguèt entendre amb eles e foguèt obligat de desmembrar son autoritat senhoriala. 

Participèt a la presa de Malhòrca als Moros en 1114 als costats del comte Ramon Berenguièr III de Barcelona. 

La rèsta de son règne es mercada per d' acquisicions importantas (Montarnaud, Cornonsec, Montferrièr, Frontinhan, Aumelaç, Montbasin, Popian).

## Familha
Maridat a Ermensenda en 1087, filha de Pèire Ièr de Melgueil, dont sont issus :

* Sibylle de Montpellier (v. 1085 - 1156) qui aurait épousé  vers 1110 ;
* Guillemette de Montpellier (Ou *Guillelme*), qui épousera Bernard de Melgueil ;
*  qui épousera en 1129 Sybille de Saluces ;
* Guilhem d'Aumelas, *minor*, qui sera le second mari de Thiburge d'Orange ;
* Bernard, seigneur de Villeneuve ;
* Adelaïde ;
* Ermeniarde, née en 1106.

## Nòtas e referéncias
 

## Veire tanben
### Articles conèxes
* Senhoriá de Montpelhièr
* Senhoriá d'Aumelaç

### Ligams extèrnes
*  Seigneurs de Montpellier
Push

**Mike Dierickx**, dich **Push**, nascut lo 20 de febrièr de 1973, es un discjoquei bèlga de musica trance. Es sustot conegut per un tube trance, lo tèma *Universal Nation* publicat en 1998, e représ en 2017 pel grop alemand Scooter.
Antares

**Antares** èra un grop tècno dance anglofòn italian (eurodance) que s'es fach conéisser a la prima de 1995 ambe lo tube *Ride on a meteorite*. An tanben agut un pichon succès ambe lo títol *You belong to me* a la fin de l'estiu de 1995.
Antoine

**Pierre Antoine Muraccioli**, dich **Antoine**, nascut lo 4 de junh de 1944 a Tamatave (Madagascar), es un cantaire pop rock francés (d'origina còrsa per son paire) tanben autor e compositor. Es vengut fòrça celèbre en França en 1966 seguida a la capitada de sa cançon polemica venguda culte, *Les Élucubrations d'Antoine*. Sus aquel títol, canta acompanhat pel grop Les Problèmes, que vendrà mai tard Les Charlots. 

Lo ton polemica, provocant e precursor de las *Élucubrations d'Antoine* se desmarca del de las cançons pop superficialas dels yéyés ; **Antoine** adòpta un paréisser beatnik (camisa a flor e pel long), e parla d'una autra joventut, mai militanta e contestatària, anant fins a se trufar dels cantaires e musicians franceses iconics de l'epòca coma Johnny Hallyday e l'acordeonista Yvette Horner. Picat, Johnny Hallyday publiquèt quitament una cançon en responsa a las *Élucubrations d'Antoine* : *Cheveux longs, idées courtes*.

**Antoine** canta a l'encòp en francés e en italian. A d'ahor tanben obtengut de succès en Itàlia a partir de 1968 (*Pietre*, *Cannella*, *La Tramontana*...). 

## Cançons mai conegudas
* *Les Élucubrations d'Antoine* (1966)
* *Je dis ce que je pense et je vis comme je veux* (1966, ambe Les Problèmes)
* *Contre-élucubrations problématiques* (1966, ambe Les Problèmes) 
* *Un éléphant me regarde* (1966)
* *Ma fête foraine* (1966)
* *Je l'appelle Cannelle* (1967, en francés) / *Cannella* (1968, en italian)
* *La Tramontane* (en francés) / *La Tramontana* (en italian) (1968)
* *Bonjour salut* (1968)
* *Le match de football* (1968)
* *Qu’est-ce que tu as mis dans le café ?* (1969)
* *Bonsoir la France* (1969)
* *Dites-moi ma mère* (1969)
* *Taxi* (1970)
* *Ra-ta-ta* (1970)
* *La motogodille* (1980)
* *Touchez pas à la mer* (1987)

## Referéncias
Muawiya II

**Muawiya II** es un califa omeia que reinèt durant un quarantenau de jorns entre novembre de 683 e junh de 684. Succediguèt a Yazid (680-683), foguèt remplaçat per Marwan I (684-685). Considerat coma una personalitat febla, mai onèsta, preferiguèt abdicar per defugir una guèrra civila amb Abd Allah ibn az-Zubayr, un califa autoproclamat qu'aviá lo contraròtle de La Mèca. Aquò entraïnèt una crisi au sen de la dinastia omeia que foguèt reglada per la designacion de Marwan coma califa. Muawiya II moriguèt quauquei mes après son abdicacion.

## Liames intèrnes

* Califat Omeia.
* Segonda Fitna.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lucas Dussoulier

**Lucas Dussoulier** (nascuda lo 27 de julhet de 1996 a Liborna) es un jogaire professional occitan de basquetbòl que jòga a Nanterre. 

Es vice-campion olimpic de basquet 3x3 en 2024 amb l'equipa de França.
Batalha de la RC4

La **batalha de la RC4** se debanèt entre setembre e octòbre de 1950 durant la Guèrra d'Indochina. Opausèt de grops de tropas francesas en retirada ( òmes au totau) a una fòrça Viet Minh de  òmes. S'acabèt per una victòria vietnamiana e una quasi destruccion deis unitats francesas.

La rota coloniala 4 èra un aisse important durant la premiera partida de la Guèrra d'Indochina. Situada au nòrd de l'Indochina Francesa, passava lòng de la frontiera chinesa e permetiá de'n assegurar la susvelhança. Pasmens, en 1950, après la desfacha dau Guomindang e la proclamacion de la Republica Populara de China, la region venguèt tròp perilhosa per lei garnisons francesas. D'efiech, sostengut per lei comunistas chinés, lo Viet Minh i aviá una libertat de movement quasi totala mentre que lei Francés èran plus capables de quitar sei fortificacions. En mai, lo comandament dau còrs expedicionari francés decidèt donc d'abandonar la region.

Dins aquò, l'operacion foguèt mau preparada. La chausida de la RC4 èra pas bòna car lo camin èra expausat ais emboscadas. Una evacuacion aeriana ò un passatge per la RC3 presentavan mens de riscs. De mai, plusors unitats embarquèron de familhas e de grops d'abitants favorables a França, çò que demeniguèt sa velocitat. Enfin, lo Viet Minh recebèt d'informacions sus lei projèctes francés. Lei grops en retirada foguèron donc enceuclats e deguèron menar de combats fòrça durs per permetre a una pichona partida dei combatents francés d'arribar dins la region dau deltà de Tonquin. Lo còrs expedicionari francés perdiguèt ansin  òmes. Lo Viet Minh perdiguèt  òmes, mai prenguèt lo contraròtle de la quasi totalitat de la frontiera septentrionala d'Indochina. Aquò li permetèt d'establir de linhas logisticas eficaças amb China.

## Liames intèrnes

* Guèrra d'Indochina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
David Ginola

**David Ginola**, nascut lo 25 de genièr de 1967 a Gassin (Var), es un fotbolaire internacional e animator de television francés.

A 18 ans, comença son trajècte de jogaire professional al SC Tolon. Arriba al Matra Racing abans d'integrar lo club breton del Brest Armorique, a la debuta de las annadas 1990. Remarcat pel Paris Saint-Germain, signa amb lo club en 1992. Sa carrièra pren alara una dimension novèla, e l'exposicion mediatica que l'acompanha o revèla al public grand. En 1993, rascla lo títol de melhor jogaire francés de l'annada. Amb lo club parisenc, empòrta lo campionat de França (1994), doas Copas de França (1993 e 1995), una Copa de la Liga (1995) e atenh las semifinalas de la Copa d'Euròpa tres còps (1993,1994 e 1995), sustot de cap al Real Madrid que li val lo chafre d*'El Magnifico* per la premsa espanhòla. Sa popularitat lo conduch suls platèls d'emissions televisadas ont es regularament convidat al mièg de las annadas 1990, segon l'exemple d'Éric Cantona e Jean-Pierre Papin, autres figuras emblematicas de l'epòca.

David Ginola perseguís sa carrièra en Anglatèrra ont jòga sustot per Newcastle (1995-1997) e Tottenham (1997-2000). Empòrta en 1999, los títols de Jogaire de l'annada PFA e de Fotbolaire de l'annada de la FWA.

En seleccion nacionala, Ginola empòrta lo Festenal internacional espèrs en 1987 e en 1988. Parallèlament a sa capitada en club, lo jogaire coneis pas la meteissa capitada en equipa de França A. Regularament cridat pels diferents seleccionaires, son ròtle s'acantona al de remplaçant. Simbòl de la non-qualificacion al Mondial 1994 en seguida de la partida perduda contra Bulgaria, Ginola es pas mai convocat après 1995.
Paul Gascoigne

**Paul Gascoigne**, (nascut Paul John Gascoigne) lo 27 de mai de 1967 a Newcastle, es un fotbolaire professional. Jogant al pòst de mièg de terren ofensiu dins diferents clubs angleses, italians e escoceses, es seleccionat 57 còps en equipa d'Anglatèrra de fotbòl amb la quala participa a la Copa del mond de fotbòl de 1990 e a l'Euro 1996. Fa partida del Rangers FC *Hall of Fame*.

Es escaissat « *Gazza* ». Sa carrièra es en partida gastada per un caractèr fantasc e un problèma recurrent amb l'alcoòl. Son immensa popularitat es en partida deguda a sas lagremas versadas en seguida d'un carton jaune qu'o privèt d'una eventuala finala pendent la semifinala de la Copa del mond 1990 en Itàlia, semifinala emportada per la RFA als tirs a la tòca.

## Biografia

### Joventut
Paul Gascoigne nais dins lo quartièr de *Dunston, Tyne and Wear* a Newcastle en Anglatèrra. Es lo filh de John e Carol Gascoigne (*d'origina [[francesa]] per sos dos parents*) e lo segond mainatge d'una frairièra de quatre.

Gascoigne comença lo fotbòl a l'edat de quatre ans, jogant dins la carrièra e los pargues dels alentorns de son domicili. Jòga puèi per l'equipa de son escòla, la *Brighton Avenguda Primary School*, l'equipa de Gateshead de las mens d'uèch ans e mai tard pel Redheugh Boys' Club e mai se a pas l'edat minimum per i practicar son espòrt favorit.

Gascoigne intègra puèi las equipas de las *Breckenbeds Junior High School* e *Heathfield Senior High School*, doas escòlas situadas dins lo quartièr de Low Fell a Gateshead.

Comença de se far remarcar pels recrutaires dels grands clubs angleses. Obten còp sus còp de passar de tèstes de recrutament dins los clubs d'Ipswich Town, Middlesbrough FC e Southampton FC. Mal escai a cada còp. En revenge, signa en 1980 un contracte d'escolar amb lo club de Newcastle United.
Senhor de guèrra

Un **senhor de guèrra** es un cap qu'exercís un contraròtle *de facto* sus un territòri gràcias a una fòrça militara que li es fidèla. Es una nocion qu'es diferenta dau senhor feudau car lei relacions d'aleujança entre un senhor e son vassau es pas presenta. En plaça, lei fòrças militaras son liadas a lor cap per d'interès financiers, per una ideologia comuna, per de liames etnics ò regionaus, etc. Lo concèpte es mai que mai utilizat dins lo quadre de l'istòria de China per designar de caps militars aguent prés lo contraròtle efectiu de certanei regions, en particular après la Revolucion Chinesa. Per extension, lo tèrme es utilizat dins lo contèxte contemporanèu per designar de caps militars locaus aguent aprofichant un periòde d'instabilitat politica per acaparrar lo poder sus una region donada de lor país (Afganistan, Somalia, Republica Democratica de Còngo, etc.).

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Hua Guofeng

[thumb|right|Hua Guofeng en [1979.]]

**Hua Guofeng** (16 de febrier de 1921, Xian de Jiaocheng - 20 d'aost de 2008, Pequin) es un òme politic chinés de la segonda mitat dau sègle XX.

## Biografia

Sòci dau Partit Comunista tre 1938, jonhèt la guerilha antijaponesa e participèt a la Segonda Guèrra Sinojaponesa. En 1949, integrèt l'Armada Populara e foguèt encargat d'aplicar la reforma agrària en Hunan e de gerir lei questions regardant l'educacion e l'economia. Demorèt ansin una personalitat locala fins a 1971. En 1966, foguèt brèvament menaçat per lei Gardas Roges durant la Revolucion Culturala, mai gardèt son pòste. Quatre ans pus tard, venguèt premier secretari dau Partit dins la region. 

A partir de 1971, venguèt un personatge major de la vida politica chinesa. Intrèt ansin au Burèu Politic dau Partit en 1973 e foguèt nomat vice-Premier Ministre e ministre de la Seguretat Publica en 1975. Pasmens, capitèt de demorar relativament neutre dins lei conflictes intèrnes de l'elèit dau Partit. En 1976, après la mòrt de Zhu Enlai e la desgràcia de Deng Xiaoping, apareguèt donc coma l'unic responsable capable d'unir lei diferentei faccions dau Partit. Rapidament, ordonèt l'arrestacion de la « Banda dei Quatre », un grop de radicaus maoïstas. Aquò li permetèt de venir lo cap dau Partit, mai se turtèt alora ai movements « pragmatics » menats per Deng Xiaoping. Pauc a cha pauc marginalizat, Hua Guofeng deguèt abandonar sei foncions de Premier Ministre en 1980. Puei, demissionèt de la presidéncia dau Partit en junh de 1981 e foguèt finalament elimitat dau Burèu Politic en setembre de 1982.

Sòci maoïsta eissit de la basa, Hua Guofeng es uei vist coma un dirigent de transicion entre lo periòde maoïsta e la presa dau poder per l'elèit dau Partit Comunista Chinés. Son eviccion marquèt tanben una autre evolucion dins la vida politica chinesa. D'efiech, foguèt laissat liure e gardèt un ròtle onorific au sen dau Partit.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Banda dei Quatre.
* Deng Xiaoping.
* Mao Zedong.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Alain Roux, *La Chine contemporaine*, París, Armand Colin, coll. « Cursus Histoire », 2015, 263 p.

### Nòtas e referéncias
Henry Cavendish

[thumb|right|Retrach de Cavendish publicat en [1851.]]

**Henry Cavendish** (10 d'octòbre de 1731, Niça - 24 de febrier de 1810, Londres) es un quimista e fisician anglés de la fin dau sègle XVIII e dau començament dau sègle XIX. Considerat coma un teorician e un experimentator abil, es una figura importanta de l'istòria de la quimia e l'autor de mai d'una descubèrta importanta.

Eissit d'una familha de l'aristocracia auta, demorèt celibatari a Londres ont installèt un laboratòri. En 1773, recebèt un eiretatge important que li permetèt de finançar sei recèrcas. S'interessèt a de questions variadas en quimia e en fisica. En quimia, isolèt lo diidrogèn e establiguèt sa natura de gas diferent de l'aire en 1765. Puei, realizèt la premiera analisi precisa de l'aire en 1783, la premiera de sintèsi de l'aiga (1784) e la premiera combinason entre d'azòt e d'oxigèn (1785). En revènge, demorèt lòngtemps un partisan de la teoria dau flogistic e emetèt de resèrvas importantas sus la teoria de Lavoisier.

En fisica, creèt l'electrostatica quantitativa amb Charles-Augustin Coulomb (1736-1806). En particular, demostrèt que l'accion electrica es nulla a l'interior d'un conductor cargat, introduguèt la nocion de potenciau e supausèt l'existéncia de la resisténcia electrica. S'interessèt tanben ai nocions de calor especifica e de calor latenta definidas per Joseph Black (1728-1799). A partir de la teoria dei gas, estudièt l'electricitat e identifiquèt de fenomèns coma l'attraccion e la repulsion entre lei particulas electricas. De mai, sa representacion de basa dau fluid electric (un gas comprimit dins un recipient) èra largament erronèa. Aquò entraïnèt de problemas entre seis experiéncias e sei teorias, çò que l'empachèt de publicar un important tractat sus l'electricitat en preparacion dins leis ans 1770. Enfin, en 1798, calculèt la densitat de la Tèrra e trobèt un resultat de 5,48 qu'es relativament pròche de la valor actuala (5,52). Per aquò, utilizèt una balança de torsion.

## Liames intèrnes

* Aire.
* Combustion.
* Electrostatica.
* Fisica.
* Idrogèn.
* Quimia.


## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Christa Jungnickel e Russell McCormmach, *Cavendish: The Experimental Life*, Bucknell University Press, 1999, 814 p.

## Nòtas e referéncias
Proti

Lo **proti** es l'isotòp de l'idrogèn que son nombre de massa es egau a 1. Son nuclèu atomic es unicament compausat d'un proton, amb un espin 1/2+ per una massa atomica de 1,007 825 031 9 g/mol. Es lo frequent e lo pus leugier deis isotòps de l'idrogèn amb una abondància naturala de 99,988 5 %. Es sovent notat **idrogèn** ò **<sup><small>1</small></sup>H** car lo tèrme « proti », en despiech d'una recomandacion oficiala per l'IUPAC, es largament ignorat tant per la comunautat dei quimistas francofòns que per aquela dei quimistas anglofòns.

## Liames intèrnes

* Deutèri.
* Triti.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mary Mouser

**Mary Matilyn Mouser** (Arkansas, 9 de mai de 1996) es una actritz americana. Es coneguda per sos ròtles d'Eloise dins la seria comèdia ** e Samantha LaRusso dins la seria Netflix *[[Cobra Kai]]*.

## Ligams extèrnes
*Mary Mouser a IMDb
Francesc (nom)

**Francesc** es un nom pròpri d'origina italiana, que la forma alterada n'es **Francés**. Lo passatge del gentilici al nom catolic es istoricament ligat a la canonizacion de Francés d'Assisi en 1228.

## Coma forma originala

* Francesc Bovis
* Francesc Cambó
* Francesc Eiximenis
* Francesc Ferrer
* Francesc Gras Salas
* Francesc Layret
* Francesc Macià
* Francesc Pi i Margall
* Francesc Vallverdú
* Francesc Viadel
* Francesc Xavier Bultó

## Coma forma alterada

* Francés Astièr
* Francés Boya
* Francés Conheràs
* Francés Conòrd
* Francés de Corteta
* Francés Deseuse
* Francés Leotard
* Francés Fontan
* Francés Mauriac
* Francés Pelós
* Francés Richard

## Referéncias
Pascal (lengatge de programacion)

Pascal es un lengatge de programacion imperatiu concebut per l'ensenhament.

Se caracteriza per una sintaxi clara, rigorosa e facilitant l'estructuracion dels programas.
Lucien Mias

**Lucien Mias** ditz *Doctor pack*, nascut lo 28 de setembre de 1930 a Sant German-de-Calberte (Losera) e mòrt lo 13 de mai de 2024 a Masamet (Tarn), foguèt un jogaire internacional francés de rugbi de XV que joguèt al pòst de segonda linha.

Jòga en equipa de França de 1951 a 1959, obtenent 29 seleccions, dont sièis coma capitània. En club, jòga a l'Estela esportiva – cap a Narbona – puèi s'efectua l'essencial de la carrièra al SC Masamet, club dont ocupa lo pòst de capitani. Es tanben conegut per sa carrièra de mètge cap de servici espitalièr, son projècte geriatric modèrn aital coma son sit internet *papidoc*.

## Biografia

### Carrière esportiva
Lucien Mias a jogat cap a Narbona al club de l'Estela esportiva, puèi amb lo Sporting Club Masamet a la debuta de las annadas 1950.

Jogaire carismatic, grand menaire d'òmes, aquela « *gula rompuda* » del rugbi aguèt una carrièra devesida en doas partidas distintas, que daissèt de far lo regent dins Aude per aviar tardivament los estudis de medecina (s'acabèt major de la promocion a la facultat de Medecina de Tolosa). Sas doas primièras annadas de medecina li foguèron tant agafairas que renoncièt a las seleccions internationalas.

Es l'instigator de l'aplicacion de doas innovacions tecnicas màgers en equipa de França : la « tòca longa en movement » e lo « mièg torn contacte », favorizant lo jòc de davants. Es tanben un « grand animator de tresen temps » (« E la fèsta contunha », çò a costuma de lançar a la cantonada).

Capièt pas d'emportar un títol de campion de França. Disputèt la finala del campionat 1957-1958 qu'opausava son club al FC Lorda de Jean Prat. Aqueste empòrta son seisen e darrièr títol. Mas es sustot l'afrontament entre aqueles dos personatges del rugbi que marca los esperits : « Ès pas Sénher Rugbi, ès Lo Sénher Anti-Rugbi » brama Mias. Prat li respond : « E tu, se qualqu'un te tira ta gola, te demòra pas mai res ! ». Empòrta pasmens aquela annada lo challenge Yves du Manoir.

Lucien Mias es l'un dels eròis del libre escrich per Denis Lalanne, *Lo Combat Grand del quinze de França*, contant l'epopèa de la virada en Africa del Sud de 1958. Pendent aquesta, repren lo braçal de Michel Celaya, nafrat pendent lo primièr rencontre de cap a Rodèsia.
Véronique Jannot

**Véronique Jannot**, nascuda en França lo 7 de mai de 1957 a Anecí (Savòia), es una actritz e cantaira francesa. Es fòrça populara dempuèi las annadas 1970 en França per sos ròtles dins de nombrosas serias televisadas, en particular dins *Pause café*, *Madame le Consul* e *Demain nous appartient*. 

**Véronique Jannot** a agut tanben qualquas capitadas coma cantaira dins las annadas 1980 ambe entre autres son títol *J'ai fait l'amour avec la mer* en 1982 (sus una musica compausada per Pierre Bachelet), *Désir, desir* en duò ambe Laurent Voulzy en 1984, e *Aviateur* en 1988 (musica compausada tanben per Laurent Voulzy, ambe qui èra en coble a n'aquesta periòda, sus un tèxte d'Alain Souchon).

## Filmografia
#### Annadas 1970
* 1979 : *French Postcards* de Willard Huyck 
* 1979 : *Le Toubib* de Pierre Granier-Deferre 

#### Annadas 1980
* 1982 : *Tir groupé* de Jean-Claude Missiaen
* 1983 : *Les Voleurs de la nuit* de Samuel Fuller 
* 1984 : *Un été d'enfer* de Michael Schock 
* 1986 : *La Dernière Image* de Mohammed Lakhdar-Hamina 
* 1989 : *Doux amer* de Franck Apprederis

## Referéncias