open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Familha dominicana

La **familha dominicana** regropa los fraires dominicans, las mongas dominicanas, las sòrras dominicanas, los membres dels Instituts seculars dominicans, e los membres de las fraternitats laïcas o sacerdotalas dominicanas. La familha dominicana a pas d'existéncia juridica o canonica vertadièra: s'agís d'un tèrme utilizat per designar aquela realitat de gents repartis en divèrses estats de vida (religiós, capelans, laícs...) que vivon dans l'esperit de Sant Domenge, e que sonque una partida es l'Òrdre Dominican a sens estrict.

## Ligams amb l'Òrdre dominican
L'Òrdre dominican es compausat des fraires dominicans, de monjas dominicanas, e des laícs fasant partit d'una fraternitat laïca dominicana :
*los fraires dominicans, o fraires predicaires, son de religioses apostolics que vivon en comunautat dins de convents, mai sovent situats en vila.
*las monjas dominicanas son de religiosas contemplativas vivent clautradas dins de monastèris. Aqueles monastèris son generalament situats al camp.
*los laïcs dominicans representent çò que se nomena tanben lo Tresen Òrdre dominican : regropats en fraternitats laïcas dominicanas per zona geografica, aquels fidèls s'engatjan a pregar la Liturgia de las Oras, a aver una activitat apostolica, a se reünir un còp cada mes per pregar e estudiar ensemble.

Aqueles tres categorias an en comun que lor engatjament los liga al Mèstre de l'Òrdre. Es plan vertadièr pels fraires, que lo Mèstre de l'Òrdre a plena jurisdiccion, mas mens per las monjas e, encara mens pels laïcs.

## Autres entitats
La familha dominicana compòrta tanben fòrça congregacions de sòrras apostolicas e d'instituts seculars, ligats als fraires, sòrres e laïcs de l'Òrdre Dominican per de ligams d'amistat e de fraternitat.

Se pòt sitar entre autre coma congregacions de sòrras:
*las Dominicanas de Betania: congregacion rassemblant jol meteis abit e sens distinccion de femnas sortissent de preson o au passat pesuc, e de femnas de parcors mai lis.
*la congregation romana de Sant Domenge, congregacion ensenhanta.
*las Dominicanas de l'Esperit Sant, congregacion de sòrras ensenhantas.
*las Dominicanas missionàrias dels camps.
* las Imeldinas, o Sòrras dominicanas de la benaurosa Imelda, institut religiós femenin de droch pontifical.

## Nòtas e Referéncias
Hal Miller

thumb|250px|Hal Miller a Genèva en 2011
**Harold Miller**, mai conegut coma **Hal Miller** (Nòva York, 25 d'agost de 1935) es un actor e comedian american. Es conegut subretot per son interpretacion de Gordon Robinson dins lo programa de television per enfants *[[Sesame Street]]*.
Spencer Breslin

**Spencer Breslin** (Nòva York, 18 de mai de 1992) es un actor e musician american. 

## Discografia
* *Labor Day* (2012)
Michael Caine

**Maurice Micklewhite Jr.** dich **Michael Caine** (nascut lo 14 de març de 1933, Londres) es un actor de cinèma britanic.

Originari d'una familha paura dau sud de Londres, Maurice Micklewhite Jr. s'interessèt tre sa jovença au teatre. Après son servici militari en Corèa, comencèt ansin de jogar dins de teatres regionaus. En 1954, adoptèt lo 	pseudonim de Michael Caine. Faguèt sa premiera aparicion au cinèma en 1956 e venguèt famós dins lo corrent deis annadas 1960 ambé *The Ipcress File* (1965), *Alfie* (1966), que li permetèt d'obtenir sa premiera nominacion ais Oscars, e *Hurry Sundown* (1967). Dempuei aqueu periòde, Michael Caine fa partida deis actors britanics pus famós e a regularament de ròtles importants. 

A partir deis annadas 1970, participèt mai a de films estatsunidencs. Faguèt de performàncias de remarca dins *Too Late the Hero* (1970), *Get Carter* (1971), *Sleuth* (1972), *The Man Who Would Be King* (1975), *Dressed to Kill* (1980), *Escape to Victory* (1981), *Deathtrap* (1982), *Educating Rita* (1984) e *Hannah and Her Sisters* (1986). Aqueu darrier film li permetèt d'obtenir l'Oscar dau Melhor Actor dins un segond ròtle l'annada seguenta. Après aqueu succès, contunièt de tornar un gròs nombre de films coma *The Fourth Protocol* (1987), *Blood and wine* (1996), *Little voice* (1998) e *Quills* (2000). En 2000, ganhèt un segond Oscar dau Melhor Actor dins un segond ròtle e foguèt anoblit per la rèina Elisabèt II.

Dempuei leis annadas 2000, a sovent dei ròtles d'ancians o de mentòr auprès d'actors pus joves coma Sandra Bullock dins *Miss Congeniality* (2001), Mike Myers dins *Austin Powers in Goldmember* (2002), Brendan Fraser dins *The Quiet American* (2003) o Christian Bale dins *Batman Begins* (2005) e sa trilogia.
Robert Guillaume

vinheta
Robert Guillaume (1927–2017) foguèt un actor, productor de television e realizator american.
Mandy Moore

vinheta|4000x|Mandy Moore Oscars 2011

**Amanda Leigh "Mandy" Moore**, nascuda lo 10 d'abril de 1984 a Nashua, Nòu Hampshire, (Estats Units), es una cantaira pop e actritz estatunidenca.
Bette Midler

vinheta|Betty Midler (1990)

**Bette Midler** (Honolulu, Hawaii, 1 de decembre de 1945) es una cantaira, actritz e comediana americana. Es coneguda amb l'escais de "La divina Miss M" (en anglés: "The Divine Miss M"). Long de sa carrièra, a ganhat 4 Prèmis Grammy, 4 Prèmis Glòb d'Aur, tres Emmy, e un prèmi Tony, e foguèt nomenada a dos Oscars.
Melissa Sturm

**Melissa Sturm** es una actritz de doblatge americana. Foguèt la votz de l'estronfeta dins las adaptacions cinematograficas de la benda dessenhada.
James Marsden

vinheta

**James Paul Marsden** (Stillwater, Oklahoma, 18 de setembre de 1973) es un actor e cantaire american. Faguèt lo modèl per Versace, puèi trabalhèt per la television,  especialament dins la seria *[[X-Men]]* e en 2006 *[[Superman Returns]]*.
Rosearik Rikki Simons

**Rosearik Rikki Allen Simons** (Fontana, Califòrnia, 8 de setembre de 1970) es un actor de votz, escrivan, romancièr grafic e artista american, mai conegut coma la votz de GIR dins la sèria d'animacion de Nickelodeon, *[[Invader Zim]]*. Simons tanben cocreèt e escriguèt la sèria de bendas dessenhadas **.

## Referéncias

### Ligam extèrne
* Biografia de Rikki Simons
* Tavicat.com
Vassilios Skouris

**Vassilios Skouris** (nascut 1948) es un jutge grèc, President de la Cort de Justícia Europèa‎ dempuèi 2003. Es un jurista erudit europèu, foguèt un brèu temps ministre de l'interior de govèrn de Grècia en 1989 e encara en 1996. Es professor a la *Τμήμα Νομικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης*, Escòla de drech l'universitat Aristòtel de Tessalonica.
Convent de la Baumeta

right|250px|thumb|L'ancian convent
Lo **convent daus Cordeliers de la Baumeta** fuguet fondat au segle XV per lo rei Rainier au sud d'Angieus, en Anjau, dins l'actuau departament de Maine e Léger.
150px|left|upright|thumb|Rainier lo Bon, comte d'Anjau e de Provença
Rainier lo Bòn era comte d'Anjau e de Provença, ente se 'nava reculhir dins la bauma consacrada a Maria Magdalena dins lo massís de la Santa Bauma. De retorn a Angieus, trobet quauquas semblanças entre lo ròc de la Santa Bauma e lo ròc de Chanzé situat au sud d'Angieus susplombant Maine. Decidiguet de i bastir un mostier vodat a santa Maria Magdalena, qu'apelet .  era l'escais daus monges franciscans, que 'bilhats de maniera fòrça simpla, portavan 'na simpla còrda en guisa de cencha. Començat de bastir lo 25 de novembre de 1452, sas bastissas se 'chaberen lo 30 d'aost de 1454. Los cordeliers eran ja presents a Angieus dempuei lo segle XIII. Lor domemi se situava au centre de la vila ente, en 1453, lo rei Rainier faguet bastir la chapela de Sant Bernadin, que seriá confiscada, venduda, e destrucha en 1794 pendent la Revolucion, per fin de i depausar, un còp mòrt, lo reliquiari contenent son còr. En 1596, los monges cordeliers fugueren remplaçats per los recollectes, que i demoreren juscanta la requisicion dau convent pendent la Revolucion, que fuguet vendut coma ben nacionau. En 1841, las bastissas fugueren restauradas, çò que permetet de descubrir daus decòrs pintats, que 'na Pietà de 'na richa policromia.
250px|right|thumb|Las clastras
250px|right|thumb|Lo convent e Maine vists en direccion d'Angieus
La lòtja principala es compausada de 'na desena de peças de granda talha, que lo refectòri, la cosina, la cava e lo lavador. Subsistís tanben 'na chapela emb 'na vòuta en forma de còca de bateu trasvirada (s. XV), un autar ufert per lo mareschau de Briçac, e las clastras (XVIII). Fòra se tròba 'na cort interiora, un ancian cementeri au costat de las bastissas, en mai daus jardins en terrassas dins l'esquist dau ròc de Chanzé emb daus bacins e daus potz.

Venguet  en 1946. Auei es en granda partida reabilitat e lo bastiment principau s'utiliza coma luec d'exposicions artisticas e culturalas.

## Referéncias
Nadalet de Requistar

Lo **Nadalet de Requistar** es un cant del sègle XIX escrich en 1864 pel requistarés Pau Bonnefous (1780-1849) e que se canta per totas las messas de Nadal a Requistar.
Kaarel Eenpalu

**Kaarel Eenpalu**, nascut **Karl August Einbund** (1888 - 1942) jornalista e òme politic, foguèt primièr ministre d'Estònia en doas ocasions: entre mai e novembre e 1932, e entre 1938 e 1939.
Salins (Tolosa)

Los **Salins** es un quartièr del centre vila de Tolosa.

## Istòria

Vièlh quartièr tolosenc, traversat pel cardo roman (l'axe nòrd-sud), los Salins s'organisan a l'entorn de la plaça del meteis nom. Lo nom ven dels *salins reials*, luòc que se percebiá los drechs sul sal. Abans las duberturas del sègle XIX, i aviá una *carr. Salini*, anant de la *platea Thesaurarie*, plaça de la tresaureria, vèrs lo caireforc dels Salins e la plaça de l'Inquisicion. La plaça del palais e la plaça de la tresaureria, unidas per demolicion dels molons que los separavan constituiguèron la plaça actuala.

La plaça es bordada per l'ancian parlament, installat dins l'ancian Castèl Narbonés, ara lo palais de justícia. Los quartièrs vesins, de Sant Estève et de la Dalbada abrigavan fòrça ostals de familha d'avocats e conselhèrs al parlament. Al sud, prèp la pòrta Narbonesa, fòra de las ancianas limitas de la vila, lo barri Sant Miquèl se desvolopèt lo long de la Carrièra de Narbona.

La plaça dels Salins foguèt lo luòc de fòrça execucions: Joan de Caturce en 1532, Giulio Cesare Vanini en 1619 e fòrça mai.

## Monuments

* Parlament de Tolosa
* Palais de Justice
* Bust de Jacques Cujas
* Rèste del barri roman
* Temple dels Salins
Daurada (Tolosa)

[thumb|[Plaça de la Daurada]]
[thumb|[Basilica de la Daurada]]
**La Daurada** es un quartièr de la vila de Tolosa, situat al centre vila, sus las ribas de Garona.
Es un luòc privilegiat pels passejaires e toristas que profièchan del flume.

## Istòria
Èra un dels uèch capitolats. Sas colors èran lo verd e blanc.

## Monuments
*Basilica de la Daurada

## Ligams intèrnes
* Pont de la Daurada
* Pòrt de la Daurada

## Ligams extèrnes
Lac Rapel

Lo **Lac Rapel** qu'ei un lac artificial chilen en la província de Cachapoal, region de O'Higgins. Lo lac es situado a 110 m d'altitud, a una superficia de 80 km2 e una contenéncia de 695 000 000 m3.

## Vejatz tanben
* Tèrratrem de lo Lac Rapel en 1985
* Region de O'Higgins
Pont de la Daurada

thumb|L'unic pilar demorant del Pont de la Daurada vist dempuèi l'Espital Sant Jaume. De gravitèls indican la plaça de la autras.

Lo **Pont de la Daurada** es un ancian pont tolosenc encambant Garona un pauc en aval del Pont Nòu. Ligava l'espital Sant Jaume a la basilica de la Daurada, totes dos proprietat dels benedictins. Foguèt bastit al sègle  XII e cobèrt en 1480. Al sègle XVI, a causa de l'estat marrit se calguèt envisatjar de lo remplaçar e en 1541 Francés Ièr de França decidiguèt la construccion del Pont Nòu (acabat en 1632). Lo pont de la Daurada foguèt desmolit pauc aprèp en 1639.

## Denominacions
[thumb|left|Lo pont en 1631 sul le plan de [Melchior Tavernier|Tavernier]]
Lo pont se nomenèt **Pont nòu** (pel destriar del *Pont de [[Pedauca]]* o *Pont vièlh* que prenguèt la plaça e que le nom se trapa dins la carrièr del Pont Vièlh), puèi **Pont cobèrt** e fin finala lo **Pont vièlh**, aprèp la construccion de l'actual Pont Nòu.

## Vejatz tanben

### Bibliografia
* Jean-Marie Arrouy, article *Ponts sur la Garonne* in *Le Dictionnaire de Toulouse*,  Éditions Loubatières, Tolosa, 2004 
* Jean Coppolani,  *Les Ponts de Toulouse*, Editions Privat, Tolosa, 1992, 

### Articles connèxes
* Daurada (Tolosa)
Dalbada

[thumb|250px|right|[Glèisa de Nòstra Dama de la Dalbada]]
[thumb|200px|right|[Ostal de Bagis]]
Vièlh quartièr tolosenc, la **Dalbada** se situa a l'entorn de la Glèisa de Nòstra Dòna de la Dalbada e de la carrièra de la Fondariá. Lo quartièr es compausat subretot d'abitacions ancianas.

## Istòria
Èra un dels uèit capitolats. Sa color èra l'encarnat.
### Capitols
*Bertrand Nautaire, en 1436-1437
*Joan Jòrdi de Saliné, en 1644, e cap del consistòri en 1654
*Claudi de Terlon, avocat doctor en drech, capitol en 1555

## Monuments

* Glèisa de Nòstra Dòna de la Dalbada
* Ostal de Bagis
Sant Pèire de las Cosinas

[thumb|250px|right|[Plaça Sant Pèire (Tolosa)|Plaça Sant Pèire]]
[thumb|200px|right|[Glèisa de Sant Pèire de las Cosinas]]
**Sant Pèire de las Cosinas** es un quartièr de la vila de Tolosa, situat dins lo centre de la vila, sus las ribas de Garona. 

Ara desembòca dins lo quartièr lo pont de Sant pèire venent de Sant Çubran. Es un luòc de fèstas fòrça popular pels estudiants de Tolosa 1 prèpa e del joves en general.

## Istòria
Èra un dels uèit capitolats. Las seuna colors èran lo blau.

## Monuments
*Glèisa de Sant Pèire de las Cosinas
*Plaça Sant Pèire
*Pont de Sant Pèire
Jonathan Winters

Jonathan Harshman Winters III (nascut en 1925 &ndash; 2013) es un actor American de comèdias del cinèma.
Jack Angel

Jack Angel (Modesto, Califòrnia, 24 d'octobre de 1930 – 19 d'octobre de 2021) es un professional del mond audiovisual american que faguèt la votz de mantes personatges, particularament dins los dessenhs animats del cinèma o de la television.
Lac Lanalhue

Lo **Lac Lanalhue** qu'ei un lac chilen en la província de Arauco, region del Biobío. Lo lac es situado a 8 m d'altitud, a una superficia de 31 km2.

## Vejatz tanben
* Cañete
* Contulmo
* Region del Biobío
Lòna Avendaño

La **Lòna Avendaño** (en espanhòl: **Laguna Avendaño**) qu'ei ua lòna chilena en la província de Ñuble, region del Biobío. La lòna es situada a 270 m d'altitud e tien a una superficia de 15 km2.

## Vejatz tanben
* Quillón

## Bibliografia
* Libro *Mitos y Leyendas de Chile* de Carlos Keller Rueff, Primera edición, Editorial: Jerónimo de Vivar, Santiago de Chile, 1972.
Mycobacterium leprae

thumb|Mycobacterium leprae|300px

**Mycobacterium leprae** (o **bacil de Hansen**) es la bacteria responsabla de la lèpra per l'Òme (e lo tató).

Es un bacil intracellulari, pleomorfic (mai sovent en forma de bastonet), acidoalcòloresistent, de metabolisme aeròbi.

Aparéis al microscòpi optic (aprèp coloracion de Ziehl-Neelsen) jos forma de molons o de cadenètas.

Foguèt decobèrt en 1893 pel mètge norvegian Gerhard Armauer Hansen que lo cercava dins de lesion cutanèas d'un malaut de lèpra.

Lo genòme de *Mycobacterium leprae* es en totalitat sequenciat. A 1 600 gèns que la mitiat còda cap de proteïna. Aquelas aurián subit de mutacions çò qu'explicariá la creissença fòrça lenta del bacil (15 a 20 jorns al sen d’un òste) e lo seu caractèr incultivable. En efècte, **la cultura d'aquel bacil jamai foguèt possible ''[[in vitro]]***, mas se pòt obtenir una replicacion localizada dins lo cossinet plantari de la mirga [[imunocompetent]]a.

== Factors de viruléncia ==
*M. leprae'' essent una bacteria intracellulària, escapa als anticòrs. Pasmens, es destruida per la responsa imunitària de mediacion cellulària.
Lo bacil de la lèpra:
* Possèda una glicoproteïna de superfícia que l'apara de l’accion dels macrofags ;
* Es dotada d’una creissença lenta (fòrça) que permet la surbrevida dins lo macrofag;
* Es capable de modular la responsa imunitària (de mediacion cellulària) que condiciona l’eissida de la malautiá.

## Vejatz tanben
* lèpra.
Lòna de La Laja

La **Lòna de La Laja** (en espanhòl: **Laguna de La Laja**) qu'ei ua lòna chilena en la província de Biobío, region del Biobío. La lòna tien a una superficia de 128,1 km2. Se geta dins lo riu de La Laja.

## Vejatz tanben
* Parc Nacionau Lòna de La Laja
* Region del Biobío

## Ligam extèrne
* Plan de Manejo Parque Nacional Laguna del Laja (Pag. 67)(PDF)
Matrioshka

Ua **matrioshka** (deu rus *матрёшка*) qu'ei ua monaca russa tradicionala de husta ; mei exactament que's tracta d'ua seria de monacas de talha descreishenta on las mei petitas e caben dehens las mei granas qui s'obreishen au lor miei. Sola la mei petita qu'ei hèita d'un tròç plen e massiu de husta e non s'obreish pas.

## Nom
Lo nom rus *матрёшка* que vien deu diminutiu deu prenom femenin *Матрёна* ("Matriona").

## Istòri

A maugrat d'estar un deus simbòls iconografics màger de Russia, la purmèra matrioshka que ho realizada solament a la fin deu sègle XIX : virada au torn peu hustèr Vasily Zvyozdochkin e ondrada peu pintre Sergey Malyutin. Qu'èra compausada de 8 monacas, la purmèra representant ua paisana russa dab lo son vèu e gahant un hasan dens ua man, e la darrèra, un nenet. La hont d'inspiracion que seré estada ua monaca japonesa.

Aqueste joguet que ho presentat a l'Exposicion Universau de 1900 a París on e's ganhè ua medalha de bronze. D'ara endavant, la produccion que's generalizè.

Uei qu'ei un article corrent proposat aus toristas dab divèrsas formas e tematicas. Ua varianta hèra correnta qu'ei la seria dab la succession deus capdaus istorics rus e sovietics.
Soàbia

**Soàbia** (en alemand *Schwaben*) es una region istorica d'Alemanha. Lo districte de Soàbia es tanben lo nom d'una de las 7 regions administrativas (*Regierungsbezirke*) del land de Bavièra.

Etmologicament, lo mòt *Schwaben* deriva del pòple dels Suèvas, un grop de tribús germanicas.

## Istòria

Pendent l'Edat Mejana nauta, lo reialme d'Alemania regropava de pichons reialmes sul territòri dels Alamans. Aqueles èran someses pels Francs jos  Clodovèu I e Teodebèrt Ièr. Al començament del sègle VI, l'Alemania es un ducat jol contraròtle dels Francs, fins a que siá dissolgut en 746 en rason del Chasple de Cannstatt. 

En 829, lo reialme de la Soàbia se formèt sul meteis territòri, que foguèt atribuit a Loís II lo Germanic e doncas a la Francia orientala dins lo tractat de Verdun en 843. Aprèp la reforma dels comtats dins la Francia orientala, lo Ducat de Soàbia foguèt alara format en 915; s'espandissiá alara dempuèi los Vòges dins l'oèst fins a Lech dins l'èst e a Chiavenna, ara en Itàlia, dins lo sud.

Aprèp de longas disputas amb los Welfen (Guelfes), la familha dels Hohenstaufen venguèt alara la mai poderosa del ducat.

Jos l'emperaire Frederic II, las tèrras familialas dels Hohenstaufen, que lo ducat de Soabia fasiá alara partit, son ligadas dirèctament a la corona imperiala.

Pendent lo periòde de l'interrègne de 1250 a 1273, los territòris soabias avián pas de suzerin e èran doncax autonòms. Quand en 1273, Rodolf I d'Habsbourg venguèt rei, gardèt fòrça dels seus privilègis d'autonomia de las vilas e de las abadias soabias e los officializèt coma Estats liures d'empèri. Lo ducat de Soabia s'acabèt alara d'existir politicament e se desintegrèt en de comtats coma las vilas e abadias liuras, que gaireben totes existissián fins 1803.

Ara, la Soàbia se definís per la zona linguistica del soabi, situat a l'encòp a l'èst del Baden-Württemberg e l'oèst de la Bavièra.

## Vejatz tanben

* Ducat de Bavièra
* Habermus
Canèla (rusca)

La **canèla** es la rusca interiora del canelièr de Ceilan (*Cinnamomum verum*), una espècia d'arbre apartenent a la familha de las *[[Lauraceae]]* e originari de Sri Lanka. 

Cal pas confondre aquela canèla amb la canèla cassiá (*Cinnamomum cassia*) que lo gost es mens ric e qu'a un aspècte de rusca mai evident. 

## Utilizacion

La canèla es coneguda dempuèi l'Antiquitat, e es utilizada pels ancians Egipcians dins lo procediment de l'embaumament. La Bíblia, Erodòt e d'autres autors classics i fan referéncia. 

L'arbre es cultivat un pauc pertot pel mond, La rusca possedís una color brun jaune palenc, una odor fortament perfumada, e un gost aromatic singularament doç e caud. La sabor es deguda a l'òli aromatica que contien. Aquela òli, es tanben comercializada, es preparada en martelant fortament la rusta, la daissant macerar dins l'aiga de mar, puèi en distillant l'ensems. Es d'una color jauna aur, amb l'odor particulara de la canèla e d'un gost aromatic fòrça poderós.

S'utisa la canèla dins de fòrça preparacions, de l'Edat Mejana fins a l'ora d'ara. Seriá arribada a çò nostre vèrs 1220. Se trpa din la la bevenda medievala celèbra ipocràs.

La primièra sintèsi d'aròma artificial de canèla foguèt realizada en 1856 per Luigi Chiozza.

La canèla es mai sovent utilizada en cosina coma condiment e substéncia aromatica, en associacion amb la poma, dins la preparacion de chocolats e de licors, mas tanben dins la cosina indiana e orientala. Es utilizada en perfumariá e per l'industria farmaceutica.

### Utilizacion medicinala

L'òli essenciala de canèla es compausada de 65-90 % d'aldeíd cinnamic, 4 a 12 % de fenòls (subretot eugenòl) e los compausats seguents: camfre, beta-cariofillèn, benzaldeíd, cuminaldeíd, cineòl, fellandrèn, eca.

Estimulariá la digestion e la respiracion, seriá antiseptica (activa contra lo bacil de la tifoída), antispasmodica, vermifuga ; es a vegada indicada dins l'atonia e los espasmes gastrointestinals, l'astenia gripala (J. Valnet). 

D'etudis indican que la canèla es eficacia per ajudar los diabetics a estabilizar lor glicemia mas aquò foguèt contredich per un estudi de genièr de 2008.

Los autors notan que la consomacion a de dosis importantas de canèlas o d'extrachs de canèla pòt se revelar toxic a causa de la comarina que pòt per de personas causar de domatges al fetge. 

## Produccion

## Òli essenciala
* L'òli essenciala de canèla a de vertuts dinamisantas sus l'organisme, l'utilizacion excessiva (inalacion) pòt provocar dels mals de caps e de nausèas fòrtas.

## Referéncias


## Annèxes
### Bibliografia
* *La cannelle, dix façons de la préparer* de Pierre-Brice Lebrun, Les éditions de l'Epure (6 juin 2005)

### Ligams extèrnes

* Usatges de l'òli essenciala de Canèla
Liri

Los **liris** son un ensems de plantas erbacèas de la familha des Liliaceae apartenent al genre *Lilium*. 

## Reparticion, abitats
Aquelas plantas de cabòça son a l'origina presentas dins las zonas temperada de l'emisfèra nòrd. 

Se trapa sobretot en Euròpa, mas tanben en Asia, d'Índia fins a Japon e a las Filipinas. 

Lor airal d'espandiment cobrís tanben los Estats Units d'America e lo sud de Canadà. 

Las espècias del genre *Lilium* son abitualament adaptadas dins los mitans forestièrs, sovent montanhós, o mai rarament dins los mitans aclarits (pradas). D'unas venon dins de zonas umidas. Una sola espècia (*Lilium arboricola*) viu en epifita. 

Fòrça varietats son cultivadas e ornan los òrts pel mond entièr.

## Descripcion
Lors grandas flors de sièis tepals (3 petals e 3 sepals identics), sovent perfumadas, pòdon portar de colors vivas, blancas, jaunas o rojas, amb a vegadas de motius colorats.

## Biologia, florason
La florason se faguèt en estiu, l'ivèrn constituissent un periòde d'inactivitat per la planta. 
thumb|Petal amb pollèn
Gaireben totas las espècias de liris perdon las fuèlhas pendent la sason freja, mas *Lilium candidum* garda une rosèta de pichona fuèlhas a la basa pendent gaireben tot l'an. Las cabòças son d'organs de serva, an pas de rusca protectritz. Las flors apareisson al tèrme d'una camba verticala unica.

## Eraldica, simbolica...
La flor de liris, en realitat una flor de cotèla, jauna o aur, es lo simbòl de la familha reiala en França.  

Lo liris de las pradas (*Lilium philadelphicum* L. var. *andinum*) es lo simbòl floral de la província de Saskatchewan e èra tanben fins a 1999 l'emblèma floral de Quebèc; lo liris fa totjorn partida de la bandièra quebequés. La Saskatchewan e lo Quebèc son doas províncias de Canadà. 

Lo liris bosniac (*Lilium bosniacum*) es lo simbòl dels abitants de Bòsnia. Èra sus l'anciana bandièra nacionala de Bòsnia e Ercegovina de 1992 a 1998.

Le liris es un simbòl de la Verge Maria, e un simbòl de puretat.

## Lista de la espècias

**[[Lilium amabile]]*
**[[Lilium bosniacum]]*
**[[Lilium bulbiferum]]*
**[[Lilium callosum]]*
**[[Lilium candidum]]*
**[[Lilium carniolicum]]*
**[[Lilium chalcedonicum]]*
**[[Lilium concolor]]*
**[[Lilium davidii]]*
**[[Lilium distichum]]*
**[[Lilium hansonii]]*
**[[Lilium lancifolium]]*
**[[Lilium leichtlinii]]*
**[[Lilium longiflorum]]*
**[[Lilium martagon]]*
**[[Lilium medeoloides]]*
**[[Lilium philadelphicum]]*
**[[Lilium pomponium]]*
**[[Lilium pyrenaicum]]*
**[[Lilium regale]]*
**[[Lilium rhodopaeum]]*
**[[Lilium superbum]]*
**[[Lilium tsingtauense]]*
**[[Lilium xanthellum]]*
**[[Lilium zairii]]*

## Referéncias

## Annèxes
### Bibliografia
* Reznickova, S.A.; Aelst, A.C. van; Willemse, M.T.M. ;  1980 ; *Investigation of [[exine]] and [[orbicule]] formation in the Lilium anther by scanning electron microscopy * ; Acta Bot. Neerl. 29 (2/3) (1980) 157-164 ; Laboratorium voor Plantencelbiologie (Laboratory of Plant Cell Biology)

### Ligams extèrnes

* Royal Horticultural Society Lily Group
Encens

[thumb|right|Encens del [Iemèn.]]
[thumb|right|Brancas de ''[Boswellia sacra* en flor. La majora partida de l'encens actual ven d'aquela planta]]
[[Fichièr:Roekelseskar.jpg|thumb|[[Encensor]] tradicional.]]
L**encens*' (del latin *incensum*, participi d*'incendere*, alucar), es una goma resina redolenta que difusa una odor caracteristica quanb brutla.

## Caracteristicas
L'encens s'obten amb quatre espècias de plantas arbustivas del genere *[[Boswellia]]*, sobretot la *[[Boswellia sacra]]*, e en mendra mesura de *[[Boswellia serrata]]* e *[[Boswellia glabra]]*. Aquelas plantas creisson dins las regions miègjornalas de la peninsula Aràbia e de la còsta de l'Africa Orientala. 

La resina se comercializa jos forma de diverses gras de qualitat e de pureta. 
Es pas segur que lo producte utilizat actualament corresponda exactament amb la substància que s'utilizava dins l'antiquitat. Dins l'Antiquitat se pensava que l'encens veniá de l'arbre *[[Juniperus lycia]]* L. Foguèt una font importanta del comèrci, fins a que se crèe la rota de l'encens pel seu transpòrt.

## Usatges
La goma s'obten mejans d'incisions sul tronc e ven odoranta quand de crema. S'utiliza coma perfum e en fumigacions. A tanben de propietats medicinalas.

Dins l'antiquitat l'encens s'utilizava coma element pron important en rituals e cerimonias religiosas, subretot dins lo bodisme, lo cristianisme, e l'indoïsme. Dins la Bíblia lo fach que las fums s'envolen cap en naut simbolizava l'acceptacion del sacrifici. Un dels exemples mai coneguts e mai espectaculars, es lo botafumeiro de la catedrala de Santiago de Compostela.

## Referéncias


## Ligams extèrns

* History of Frankincense (www.itmonline.org)
* Chemical compounds found in ''Boswellia sacra'' (Dr. Duke's Databases)
* UNESCO Frankincense Trail Dhofar Province, Oman.
* Trade Between Arabia and the Empires of Rome and Asia, Metropolitan Museum of Art.
* Lost City of Arabia Interview with Dr. Juris Zarins, Nova, September 1996.
* Frankincense and Oman, Sultan Qaboos Cultural Center.
* The Indian Ocean in World History: Educational website Learn about the frankincense trade throughout history on this interactive website.
* Short review of recent studies about incense as medicine now and in ancient times, Short review of recent studies about incense as medicine now and in ancient times.
* Traditional Chinese medical use of frankincence
Ghulam Ishaq Khan

**Ghulam Ishaq Khan** (1915-2006) foncionari public e òme politic foguèt president de Paquistan entre 1988 e 1993.
Alambic

thumb|200px|right|Alambic
thumb|Esquèma d'un alambic.
thumb|Cornuda modèrna de laboratòri
vinheta|Alambic
L' **alambic** (de l'arabi *al-inbiq* الأنبيق), es l'aisina utilizada per a destillacion dels lequids mejans un processus d'evaporacion per caufatge seguent de la condensacion per refregiment. Trobam las primièras descripcions de l'alambic al sègle IX dins lo "Libre dels secrets" d'Ar-Razin. Tanben ne faguèt una descripcion Abu Al-Qasim, al sègle XI. Èra utilizat per produire de perfums, medicinas e l'alcòl de fruches fermentats.

Es una aisina de destillacion simple que se constituís per una cornuda, que se calfa la mescla. Los vapors emesas pojan dins la partida superiora e es refrejan dins un serpentin situat dins un recipient refrigerat per aiga. Lo lequid resultant s'escampa dins lo vas terminal.

Los alambics de laboratori son de veire, e aqueles utilizats per destillar bevendas alcolicas se fabrican normalament de coire, perque aquel element dona pas lo gost a l'alcòl, resistís als acids e condusís plan la calor.

Quan se destillan de liquids venents de la fermentacion alcolica de fruchs, coma l'alòl bolhís a una temperatura , inferiora a aquela de l'aiga (80&nbsp;°C), los vapors que d'en primièr se forman son d'aquel, mas encara mesclats amb una pichona proporcion d'aiga, e se capita destillar una substància amb mai gra alcolic que l'original.

## Vejatz tanben
* Destillacion

## Ligams extèrnes
* Al-Ambik.es: Foncionament d'un alambic e informacion sus la destillacion
* Alambiques.com 

## Referéncias
Adelhac

**Adelhac** (* Adeilhac* en francés) es una anciana comuna occitana que fusiona damb Luçan en 1839, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d'Occitània.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Theodor Heuss

**Theodor Heuss** (1884-1963) jornalista e òme politic foguèt lo primièr president d'Alemanha Occidentala, entre 1949 e 1959.
Étienne Mourrut

**Étienne Mourrut**, nascut lo 4 de decembre de 1939 au Grau dau Rei es un òme politic francés, que foguèt cònsol dau Grau dau Rei entre 1983 e 2014, e deputat de Gard de 2002 a 2012.

## Biografia
### Familha e estudis

Étienne Mourrut nasquèt au Grau dau Rei, dins una familha d'obrièrs agricòls d'origina italiana per sa maire. Étienne Mourrut èra escolan au Grau dau Rei.

### Començament de la vida politica
Étienne Mourrut venguèt membre dau RPR en 1975 aprèp la victòria de Valéry Giscard d'Estaing a l'eleccion presidenciala de 1974. Foguèt elegit cònsol dau Grau dau Rei pel primièr còp en 1983.

Ancian comerçant, foguèt elegit deputat en 2002 amb surpresa dins l'èrsa blau de las legislatives de 2002. Fa partit dau grop UMP.

## Vejatz tanben
### Ligams intèrnes

### Ligams extèrnes
* Étienne Mourrut : Assemblée nationale

## Nòtas e referéncias
Sent Sornin

**Saint-Sornin** pòt essèr:
* Saint-Sornin, una comuna d'
* Sent Sornin, una comuna de la  ()
* Saint-Sornin, una comuna de la
Gustav Heinemann

**Gustav Walter Heinemann** (n. 23 de julhet de 1899 – m. 7 de julhet de 1976) avocat e òme politic foguèt president d'Alemanha Occidentala entre 1969 e 1974.
Lagremas de Jòb

Las **Lagremas de Jòb** (*Coix lacryma-jobi*), es una planta angiospèrma, de la familha Poaceae, utilizada dins l'alimentacion e la medicina d'Asia orientala.
Es tanben coneguda jol nom de *Coix Lacryma-Jobi*.
Aquela planta es originària de Birmania, mas es largament utilizada dins un fum de païses asiatics.

vinheta

## Qualitats e proprietats

Aquela planta es tradicionalament utilizada dins la medicina chinesa per sas proprietats diureticas. Mai recentament se son descobertas de vertuts fins ara amagadas. Se ditz atal que pòt quitament luchar contra qualques fòrmas de càncer e contra lo colesteròl.

Es tanben utilizada coma una cereala, o per far d'alcòl o encara coma ingredient dins de sopas.

## Noms dins los païses asiatics

Sanscrit: *Vyjanti beads, gavedhuka, Moosho capuanas*

Chinés: las plantas se sonan *chuān gǔ* (川谷) o *yì yǐ *(薏苡). Los grans se sonan *yì rén* (薏仁) o **yì mǐ'' (薏米).

Vietnamian: ''bo bo, hột bo bo '', ''cườm gạo'', o ''ý dĩ** (del chinés 薏苡)

Japonés: *juzudama* (数珠玉 or ジュズダマ) o *hatomugi* (鳩麦 or ハトムギ)

Corean: yulmu (율무)

## Noms dins las lengas europèas

Catalan: *Llàgrimes de Job*

Anglés: *Job's Tears*

Francés: *larme-de-Job*

Espanhòl: *lágrimas de Job*

Lo nom utilizat fa referéncia a Jòb (personatge biblic que patiguèt e lagremèt fòrça) pr'amor que los grans semblan de lagremas.

## Nòtas e referéncias
Montanha de l'Estela

La **Montanha de l'Estela** (en francés: *le massif de l'Étoile*) es un massís montanhós situat au nòrd de Marselha. Ten una superfícia d'aperaquí 100&nbsp;km² e una altitud maximala egala a 779&nbsp;m.

## Nòtas
Província de Savòna

|- 
| **Estat** || 
|- 
| **Region** ||   Ligúria
|- 
| **Capluòc** || Savòna   
|-
| **[[Aira|Superfícia]]** ||    1545 km&sup2; 
|-
| **[[Populacion]]**   ||287 551 (2011)
|-
| **[[Densitat]]** ||  186 ab./km²
|-
| **Comunas** ||  69
|-
| ** Còde** ||  SV
|- style="text-align:center;"
| colspan="2" class="toccolours" style="padding: 0;"| **[[Fichièr:Savona posizione.png |150px|]] **
|- style="text-align:center; font-size:smaller;"
| colspan="2" | Localizacion en Itàlia
|}
La **Província de [[Savòna]]** es una província de la region de Ligúria en Itàlia. Lo 1èr de genièr de 2014, es previst que fusione amb la província d'Impèria dins la nòva província d'Impèria-Savòna.

## Referéncias

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Asif Ali Zardari

**Asif Ali Zardari**, (en ordo: آصف علی زرداری, en sindhi: آصف علي زرداري, Karachi, 26 de julhet de 1955) es un politician paquistanés. Es l'actual president de Paquistan.
Voivodat de Silèsia

thumb|right|Localizacion dau voivodat de Silèsia.

Lo **voivodat de Silèsia** es una unitat de division administrativa de Polonha. Creat lo 1 de genier de 1999, son capluòc es Katowice. Ten una superfícia de  km² e, a la fin de 2003, sa populacion teniá  abitants, siá la densitat de populacion pus auta dau país.
Farooq Leghari

**Farooq Ahmad Khan Leghari** (1940 - 2010) òme politic, foguèt president de Paquistan entre 1993 e 1997.
Voivodat de Cujàvia e Pomerània

thumb|right|Localizacion dau voivodat de Cujàvia e Pomerània.

Lo **voivodat de Cujàvia e Pomerània** (en polonés : *Województwo kujawsko-pomorskie*) es un voivodat de Polonha. Foguèt creat lo 1 de genier de 1999. Son capluòc es Bydgoszcz mai lo sèti de la dieta se situa dins la vila de Torun. Ten una superfícia de  km² e teniá en 2010  abitants.
Voivodat (Polonha)

[thumb|right|Extension dei voivodats polonés creats en [1999.]]

Un **voivodat** (en polonés : *województwo*) es una unitat de division administrativa regionala de Polonha. Dempuei lo 1 de genier de 1999, un voivodat agropa l'administracion de l'Estat polonés e l'administracion descentralizada de la collectivitat regionala.

## Lista dei voivodat creats en 1999

* voivodat de Bassa Silèsia.
* voivodat de Cujàvia e Pomerània.
* voivodat de Grand Polonha.
* voivodat de Lodz.
* voivodat de Lublin.
* voivodat de Lubusz.
* voivodat de Mazòvia.
* voivodat d'Opole.
* voivodat de Pichona Polonha.
* voivodat de Podlàquia.
* voivodat de Pomerània.
* voivodat de Pomerània Occidentala.
* voivodat de Santa Crotz.
* voivodat de Silèsia.
* voivodat de Subcarpàtia.
* voivodat de Vàrmia e Mazúria.
Ebenezer Cobb Morley

**Ebenezer Cobb Morley** (1831–1924) èra un esportiu britanic. Aguèt una influéncia decisiva dins l'unificacion e lo desvolopament dau fotbòl gràcias a la fondacion de la federacion britanica. Per aquela rason, es de còps dich « lo paire dau fotbòl ».

Nascut a Hull, quitèt la vila en 1853 e s'installèt a Barnes en 1858 onte participèt a la fondacion dau Barnes Club en 1862. En 1863, prepausèt per lo premier còp la fondacion d'una associacion gropant lei clubs de fotbòl britanics. Aquela idèa foguèt annonciada dins la premsa e permetèt la formacion de la *Football Associacion* (FA). Aquela federacion foguèt pauc a pauc jonhada per leis autrei clubs britanics dins la fin deis annadas 1860 permetent d'unificar lei reglas dau fotbòl e l'organizacion dei premierei competicions. Morley foguèt lo premier secretari de la FA de 1863 a 1866 e son segond president de 1867 a 1874. Coma jogaire, participèt a la premiera partida organizada en dos clubs, Barnes còntra Richmond, en 1863 puei a la premiera partida oficiala en 1866 entre Londres e Sheffield.
Sully-Andrieu Pèira

**Sully-Andrieu Pèira** (*Sully-Andriéu Pèiro* dins la nòrma mistralenca, *Sully-André Peyre* en francés) (Lo Cailar, 9 de septembre de 1890 - Aigas Vivas, 13 de decembre de 1961) foguèt un poèta e escrivèire provençau qu'escriguèt en provençau, en francés e en anglés. Foguèt fondator e capolier pendent un quarantenat d'annada de la revista literària* [[Marsyas]].

==Òbras==
* *Choix de poèmes*, Aigues-Vives, Marsyas, 1929.
* *Folco de Baroncelli, poête provençal* Marsyas, 1955
* *Escriveto e la roso*, Aigues-Vives, Marsyas, 1962.
* *Mythes*, Aigues-Vives, Marsyas, 1964.
* *La cabro d’or*, Aigues-Vives, Marsyas, 1966.
* *Li cansoun de Jaume e Bèumouno Vivarés*, Grans, M.F.Delavouët, 1968.
* *Avau dins la coumbo*, Toulon, L’Astrado, 1969. L’Astrado, 25, 1990.
* *Choix de poèmes provençaux'', Berre-l’Etang, L’Astrado, 1990.
Montferrand

**Montferrand** pòt essèr:
* Montferrand, una comuna de  ()
* Montferrand o Montfarrand, quartièr constitutiu de la comuna de Clarmont-Farrand en  ()
* Montferrand de Savés, ua comuna de  ()
* Montferrand e Plavés, ua comuna de  ()
Voivodat de Lubusz

thumb|right|Localizacion dau voivodat de Lubusz.

Lo **voivodat de Lubusz** (en polonés : *Województwo lubuskie*) es un voivodat de Polonha. Foguèt creat lo 1 de genier de 1999. Son capluòc es Gorzow Wielkopolski e lo sèti de la dieta regionala se situa a Zielona Gora. Ten una superfícia de  km² e teniá en 2004  abitants.
Nabu

[thumb|left|upright|Lee Lawrie, ''Nabu'' (1939). [Bibliotèca deu Congrès, Edifici John Adams, Washington, DC]]
**Nabu** (נבו *Nebo* en ebrèu biblic) qu'ei lo diu mesopotamian deu saber e de l'escritura. Segon la mitologia babiloniana, qu'ei lo hilh de Marduk e de Zarpanitu. La soa companha qu'ei Tashmetum.

Aquesta divinitat, atestada despuish longtemps en Siria, a Ebla (sègle XXIV abC) qu'apareish au sud de Mesopotamia a la debuta deu millenni II abC.
Voivodat de Pomerània Occidentala

thumb|right|Localizacion dau voivodat de Pomerània Occidentala.

Lo **voivodat de Pomerània Occidentala** (en polonés : *Województwo zachodniopomorskie*) es un voivodat de Polonha. Foguèt creat lo 1 de genier de 1999. Lo caplòc n’es Szczecin. A una superfícia de  km² e aviá  abitants en 2008.
Voivodat de Santa Crotz

thumb|right|Localizacion dau voivodat de Santa Crotz.

Lo **voivodat de Santa Crotz** (en polonés : *Województwo świętokrzyskie*) es un voivodat de Polonha. Foguèt creat lo 1 de genier de 1999. Son capluòc es Kielce. A una superfícia de  km² e aviá  abitants en 2003.
## WWW
* https://web.archive.org/web/20210427191728/https://www.kielce.uw.gov.pl/
Ciutat de las Estelas

La **Ciutat de las Estelas** (en rus Звёздный Городо́к, *Zviozdnyi Gorodok*) es un complèxe ancianament militar, vengut civil aprèp lo 1 de julhet de 2009, situada al nòrd-èst de Moscòu, dins la vila de Shchiolkovo. Aculhís lo Centre d'Entraïnament de Cosmonautas Iurii Gagarin.
200px|thumb|La centrifugadoira de la Ciutat de las Estelas a Moscòu

## Presentacion

Dempuèi los ans 1960, totes los cosmonautas i an preparat lors vòls espacials. A l'epòca sovietica la vila èra secreta, fòrça gardada e isolada del rèsta del Mond. Ara, fòrça cosmonautas russes vivon dins la Ciutat de las Estelas amb lors familhas. Aquela ciutat compòrta totas las installacions necessàrias al foncionament d'una vila.
Voivodat de Vàrmia e Mazúria

thumb|right|Localizacion dau voivodat de Vàrmia e Mazúria.

Lo **voivodat de Vàrmia e Mazúria** (en polonés : *Województwo warmińsko-mazurskie*) es un voivodat de Polonha. Foguèt creat lo 1 de genier de 1999. Son capluòc es Olsztyn. Ten una superfícia de  km² e teniá  abitants en 2004.
Ishtar

left|200px
**Ishtar** (𒀭𒈹 25px *IŠTAR* en akkadian, 𒀭𒌋𒁯 *AŠTAR* en sumerian) qu'ei la divessa de la fertilitat, de la guèrra, de l'amor e deu sèxe en çò deus assirians e deus babilonians. Qu'ei l'equivalent de la divessa semitica deu nòrd-oèst Astartè.
Abgal

**Abgal** (أبجال en arabi) èra un dieu dels bedoïns e dels conductors de camèls venerat dins lo Desèrt de Palmira a l'epòca preislamica.
Al Lat

left|200px
**Al Lat** (اللات en arabi) èra una divessa de la feconditat e de la femenitat venerada en Arabia a l'epòca preislamica. Son estatua se trobava dins la Kaaba ont èra censat demorar. Erodòt la cita coma l'equivalent d'Orània (l'Afrodita celèsta).
Al Qaum

**Al Qaum** (القوم‎ en arabi) èra un dieu nabatean de la guèrra e de la nuèch, considerat coma garda de las caravanas.
Zhou Dongyu

**Zhou Dongyu** ( chinés: 周冬雨; pinyin: Zhōu Dōngyǔ; nascuda lo 31 de genièr de 1992) es una **actritz chinesa**  que fa partida de la generacion de novèls talents feminins.
Son pichon nom, **Dongyu**,  significa "pluèja d'ivèrn".

## Vida

**Zhou Dongyu** es nascuda lo 31 de genièr de 1992 dins la vila de Shijiazhuang, dins la província de Hebei. Desconeguda, es arremarcada per Zhang Yimou que ne fa lo personatge principal del film 山楂树之恋 (*Jos l'aubespin*). Lo filme foguèt una brava capitada e lo succès d'aqueste filme li donèt subte l'estatut de revelacion femenina de l'annada.

Lo filme aguèt un brave succès e en 2011, ela qu'aviá pas cap d'experiéncia cinematografica, dintrèt a l'Academia Cinematografica de Beijing (en chinés: 北京电影学院).

Dempuèi 2011, Zhou Dongyu a perseguida una carrièra de primièr plan.

## Filmografia

### Primièrs films

### Los filmes recents
La salida del filme Mon Vièlh Companh d'Escòla《同桌的妳》lo 25 d'abril de 2014 marca lo retorn del succès après qualques filmes mens populars. En China lo filme faguèt mai de 20 000 000 d'entradas.

Confirma en 2015 sa posicion d'actritz de primièr plan chinesa amb 少年班 (en pinyin: shào nián bān, en occitan: *Classa d'adolescéncia*, en anglés: *The Ark of Mr. Chow* ).

## Prèmis e Nominacions

## Referéncias
Fortalesa de Modlin

La **Fortalesa de Modlin** es una fortalesa situada 50 quilomètres au nòrd de Varsòvia au ponch de joncion dau fluvi Vistula e dau riu Narew. Sa bastida acomencèt sota l'Empèri Rus en 1807 e foguèt contuniada per l'Empèri Francés e lo Grand Ducat de Varsòvia. Mai d'una batalha s'i debanèron. En 1813, la fortalesa foguèt enceuclada per lei Rus e lei Polonés i resistiguèron dau 5 de febrier au 1 de decembre. Avans la Premiera Guèrra Mondiala, lei Rus i realizèron divèrsei trabalhs per renfòrçar lei defensas mai leis Alemands capitèron de conquistar la posicion en 1915. Enfin, durant la Segonda Guèrra Mondiala, una garnison polonesa capitèt de resistir a l'entorn de la fortalesa dau 13 au 29 de setembre de 1939.
Palais de Wilanów

Lo **Palais de Wilanów** es un palais reiau polonés situat dins l'arrondiment de Wilanów dins la region de Varsòvia. Foguèt bastit per lo rèi Joan III Sobieski (1674-1696). De 1730 a 1733, venguèt tanben la residéncia dau rèi Augustus II.
Karl Carstens

**Karl Carstens** (Bremen, Alemanha 1914 - Meckenheim 1992) foguèt un òme politic alemand que venguèt lo cinquen president de la Republica Federal d'Alemanha entre los ans 1979 e 1984. 

## Biografia
Nasquèt lo 14 de decembre de 1914 dins la vila de Bremen, situada dins estat alemand de Bassa Saxònia. Estudièt Drech e Sciéncias Politicas en las universitats de Francfòrt de Men, Dijon, Munic, Königsberg e Amborg, ont se graduèt l'an 1936. L'an 1949 finalizèt un mastèr de Drech a l'escòla de Leis de la Universitat d'Yale.
IJsselmeer

thumb|right|260px|L'IJsselmeer.
right|thumb|260px|Autorota en l''''Afsluitdijk''' (''levada de barrament'').
L**'[[IJsselmeer]]** («Lac IJssel» en neerlandés) es un estanh artificial dels Païses Basses, environat per las províncias d'Olanda Septentrionala, Frisa e Flevoland, resultat del barrament l'an 1932 de l'ancian Zuiderzee (*Mar del Sud*, per oposicion a la Mar del Nòrd dempuèi una perspectiva de las islas Frisas) per l*'[[Afsluitdijk]]*, (*levada de barrament*) que jonh lo nòrd d'Olanda Septentrionala amb Frisa. 

## Objectius
* Redusir la longor de còsta a protegir dels dels còps de mar (amb un estalvi consequent en basteson de levadas) e aumentar la seguretat de totas las populacions (sovent expausadas als aigats) de l'anciana Zuiderzee (objectiu principal). 
* Augmentar la superfícia agricòla per la basteson de poldèrs. Aiçò foguèt realizat solament en partida, en particular amb la construccion de la província de Flevoland, mas una oposicion ecologista creissenta n'empachèt la realizacion  totala originalament prevista. 
* Dispausar d'una immensa resèrva d'aiga doça. 
* Melhorar las comunicacions entre Olanda e Frisa (per la construccion d'una autopista que travèrsa la levada).

## Idrologia
Ten una superfícia de 1.100 km². Situat dins una zòna de dèlta, es fòrça pauc prigond: la prigondor maximala es de 5,5m, a Urk. Es alimentat per entre d'autras los rius IJssel e  Utrechtse Vecht (ambedós braces de Ren), Eem e Amstel.

L'aiga es evacuada cap a la Mar de Wadden per dos complèxes de resclausas, un près de Den Oever e l'autre a Kornwerderzand. Ambedós permeton en mai lo passatge de vaissèls. L'evacuacion de l'aiga s'a de far amb marèa bassa a mar dubèrta, de sòrta que lo nivèl al dintre del lac siá pus naut e que calga pas pompar l'aiga. Pasmens amb lo futur cambiament climatic se prevei que lo nivèl mejan de la mar de Wadden s'augmente 25 cm, causa que menariá a un doblamment de la quantitat d'aiga a evacuar e complicariá lo procèssus,  portant benlèu a reconsiderar las actualas resclausas.
Konrad Emil Bloch

**Konrad Emil Bloch** (n. 12 de genièr de 1912 a Neisse - m. 15 d'octobre de 2000 a Lexington) foguèt un bioquimista alemand de nacionalitat nòrd-americana, premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina l'an 1964. 

## Biografia
Nasquèt lo 21 de genièr de 1912 dins la vila de Nysa, en aqueles moments jos domeni de Alemanha e actualamentdependéncia administrativa del Voivodat d'Opole a Polonha. Estudièt quimia a la Escòla Tecnica Superiora de Munic, en s'especializant en quimia organica. 

Après la pujada al poder del partit nazi a Alemanha emigrèt a Soïssa, ont i demorèt dos ans, e posteriorament emigrèt als Estats Units, ont aqueriguèt la nacionalitat nòrd-americana lo 1944. Trabalhèt al departament de bioquimia de l'Universitat de Columbia ont se doctorèt l'an 1938. Venguèt posteriorament membre del Departament de Quimia de l'Universitat de Cambridge, a l'estat nòrd-american de Massachusetts aital coma de l'Universitat de Chicago. L'an 1954 foguèt nomenat catedratic bioquimia a l'Universitat de Harvard, ont exerciguèt la docéncia fins lo 1985. 

Moriguèt lo 15 d'octobre de 2000 a la siá residéncia de Lexington , Massachusetts, a consequéncia d'un arrèst cardiac.
Walter Scheel

**Walter Scheel** (Solingen, 8 de julhet de 1919-Bad Krozingen, 24 d'agost de 2016) es un òme politic alemand, president de l'Alemanha Occidentala entre 1974 e 1979.
Sèt Còlas de Roma

[thumb|right|400px|Mapa esquematica de Roma amb las sèt còlas istoricas e la [muralha serviana]]
Las **Sèt Còlas de Roma** (en italian *i Sette Colli di Roma*, en latin *Septem Montes Romae*) son una sèria de còlas qu'istoricament formavan lo còr de la ciutat de Roma. Situadas a l'èst del riu de Tibre, aquel ensems geografic es eponim per fòrça d'obratges literaris e son una referéncia correnta dins la cultura populara. 

Las sèt còlas de la Roma antica èran, dins lo sens de las agulhas d'una mòstra: 
*lo Palatin (en italian *Palatino*, en latin *Mons Palatinus*)
*lo Capitòli (en italian *Campidoglio*; en latin *Capitolium, Mons Capitolinus*)
*lo Quirinal (en italian *Quirinale*, en latin *Collis Quirinalis*)
*lo Viminal (en italian *Viminale*, en latin *Collis Viminalis*)
*l'Esquilin (en italian *Esquilino*, en latin *Mons Esquilinus*)
*lo Cèli (en italian *Celio*, en latin *Mons Caelius*)
*l'Aventin (en italian *Aventino*, en latin *Mons Aventinus*)
Figuran en bona plaça dins la mitologia romana, e mai dins la religion e la politica de la Roma antica; tradicionalament, se conta que la ciutat originala seriá estada fondada per Romul e Rème sul Palatin.

D'en primièr las sèt còlas èran ocupadas per de pichons masatges que s'agropèron e que formèron çò que se coneguèt mai tard coma la vila de Roma. 

## Autras còlas
A Trastevere se tròban las còlas del Vatican (en italian *Vaticano*, en latin *Mons Vaticanus*) e la del Janicul (en italian *Gianicolo*, en latin *Mons Ianiculus*), que son pas comptadas entre las sèt còlas tradicionalas. Tanben i a lo Pincio (*Mons Pincius*), situat al nòrd, e, ancianament, la Vèlia (*Mons Velia*), dins la zòna del Forum Roman e los Forums Imperials, e d'autres.