Fuòc folet

vinheta|Reconstitucion d'un fuòc folet
Lo **fuòc folet** es una manifestacion luminosa avent l'aparéncia d'una flameta. Coneguda e descricha dempuèi d'ora, aquesta manifestacion foguèt longtemps vista sonque coma aquesta d'esperits malins e d'almas perdudas vengudas jos formas de flametas trevant los bòsques desèrts, los paluns e los cementèris, e faguèt l'objècte d'un folclòre important, que siá sus l'origina d'aquestes esperits o tanben los biais de se'n desfar. Mai recentament, de recercas zeteticas orientadas cap a la quimia donan mai d'unas explicacions scientificas del fenomèn.

## Descripcion
Un fuòc folet pòt aparéisser jos la forma d’una entrelusida blavanca, a vegada jaunenca o vermelhon, en forma de flamaròta flotant dins l’aire a una pichona nautor al dessús del sol o de l’aiga. La lutz es mai o mens moins difusa, trantalhanta e brèva. De fuòcs folets poirián persistir detz a trenta segondas, veire excepcionalament unas minutas. Segon los testimònis, donan pas de fum tampauc abrandan lo objeèctes, e creman pas mas èrbas amb que son en contacte. Foguèron fòrça observats dins o a l'entorn dels paluns, e subretot dins los cementèris. Segun una explicacion scientifica, amb l'assecament e la retirada de las zonas umidas e dels boscs aigats, e tanben l’enterrament dels mòrts dins los ataücs, es probable que los fuòcs folets sián venguts mai rares.

## Explicacions
Lo fenomèn (que benlèu n'existís diferentas formas o que a vegadas poirián èsser confondudas amb d’autres fenomèns) recebèt difrentas explicacions :

* Dins lo sègle XVIII, de fisicians evòcan una matèria viscosa e glariosa (remembrant d'uòus de granhòtas) que seriá sublimada dins l’aire jos l’accion de la calor solara e vendriá luminosa al biais dels fosfòrs.En 1704, Isaac Newton cita los fuòcs folets dins son trctat *Opticks* coma de « vapors s’auçant de las aigas apoirididas abitualament nomenadas ** ».
* L’explicacion mai frequenta foguèt enseguida aquesta d’una emanacion conjunta de metan (C) a partir de plantas en descomposicion e de formas quimicas del fosfòr (difosfina (P) e/o d’idrogèn fosforat (fosfina) (P ; piroforica) emés per la descomposicion d’un cadavre animal, lo tot s’enflamant espontanèament a l’aire liure. Aquò explicariá los fuòcs folets observats dins los cementèris, duguts als gases de descomposicion dels cadavres quand èran pas ensacats dins un forrèl mortuari e un ataüc.
* L’abséncia de fenomèn de combustion o quemadura visibla fa pensar que s’agiriá puslèu d’una lutz freja de tipe fosforescéncia, qu’una flama veraia.
* Lo fenomèn poiriá per escasença èsser confondut amb un fenomèn électrique de tipe electricitat estatica, fuòc de Sant Elm o folzer en bola.

## Folclòrs
Un folclòr abondant es associat als fuòc folets e, dins totas las regions del mond ont las manifestacions luminosas se produguèron.

### França
Los folets son descrichs son inspirat des cresenças catolicas coma d las almas trèvas qu'an besonh de preguièras per sortir del Purgatòri, se pòt agir d'enfants mòrts sens baptisme o d'esperits marrits que cercan a menar los vitjaires nocturns pels paluns e los bauces, o al fond dels bòscs. Los folets se manifèstan unicament la nuèch, e subretot dins lo periòde de l'avent. Los folets essent vengut dins la region de Pont-Audemer coma los espèctres de femnas pecairas condamnadas a gardar aquesta aparéncia pendent set ans.

Los folets del alsacian de Sewen, frequents per temps caud e umid, contribuiguèron a la legenda que lo lac seriá trevat pels fantasma  d'un bordièr tocat pel pelicre una verpre d'auratge. Apareisson dins las zonas de torbièra e son en realitat lo resultat de largatge gasoses sobretot de metan.

### Itàlia
Dins la region de Bolonha, un celèbre meteòr nomenat *Bocca d'Inferno* èra benlèu vist coma una manifestacion de folets qu'apareissiá per perdre los viatjaires.

### Angletèrra e Galas
En Anglatèrra, los folets son descrichs coma d'esperits del fuòc que prenon la forma de jovents portant de lantèrnas, d'ont los noms de *Jack-o'-lantern* (Jack de la lantèrna) et *Will-o'-the-wisp* (Will de la mècha). Menan enseguida los viatjaires malastrucs al fons dels boscs e près dels bauces, abans de bufar lor lantèrna e de los jetar al fons d'un vabre. Les folets son vists en Galas coma d'esperits tornats cercar un parent al morir, e la talha de lor flama correspond a l'edat de la quita persona: se lo fuòc folet es pichonèl, anoncia la mòrt d'un enfant. Lo fadet malefic Pwcca èra conegut per se cambia en flameta per perdrer los viatjaires.

### Païses nordics
Los Daneses, Fineses, Suedeses, Estonians, Letons, ..., cresián que los folets marcavan lo luòc de tresaurs amagats dins lo sol o sota l'aiga, e qu'aqueste podava pas èsser trobat pas que s'èra desenterrat quand la flama se manifèsta. En Finlàndia e dins d'autres païses, lo mitan de l'estiu èra conegut per èsser lo periòde melhor de l'annada per se metre en quista de folets e de tresaurs.

### Asia
vinheta|Representacion de fuòc folet, par Ogita Ansei, vèrs 1687
Un teologian asiatic establiguèt una relacion entre los fuòcs folets e los "fuòc de rainal" produchs pel *[[kitsune]]* dins lo folclòre japonés. En mai dels fuòcs de rainal, de fenomèns similars son descriche dins lo folclòr japonés, inclusissent *[[hitodama]]* (literalament "bala umana" en coma "bala d'energia"), Hi no Tama ("bala de flamas"), Aburagae, Koemonbi, Ushionibi, etc. Totes aquestes fenomèns son descrich coma de bolas de fuòcs o de lutz, a vegada associadas als cementèris, mas observats al Japon dins una granda varietat de luòcs. 

### Índia
En Índia, doas regions, lo Bengala e lo Kutch (Gujarat) son tocats pel fenomèn. Dins la region del Kutch, los fuòcs folets se produson sovent dins las pradas aigadas, los Kutchis nomenan dempuèi de milenaris aqueste fenomèn *Chhir Batti* (ચીર બત્તી), que significa *Lutz de Fantasma* en Kutchi. Al Bengala, lo fenomèn se produch subretot dins las regions miègjornalas près de de Calcutta e dins los Sundarbans, los bengalis penson que los folets son las almas de defunts que son en pèna.

### Argentina
En Argentina se considerava la *Luz Mala* coma las almas en pèna dels mòrts qu'avián pas recebut una sepultura crestiana. Una de las explicacions d'aquesta legende es que s'agís de fuòcs folets.

### Proteccion contra los fuòcs folets
De rituals de proteccion contra los fuòcs folets son presents dins diferents folclòrs, un d'eles consistiá a se senhar o plantar una agulha per tèrra, per contrénher los folets a passer pel trauc e poder fugir mentretant que capite. Jetar una pèira dins l'aiga èra censat far s'alunhar los folets que lusissián al dessús dels palns, se ronçavan alara dins l'aiga en rifanhant !

## Nòtas e referéncia

* (en) Cet article est partiellement ou en totalité issu de l’article de Wikipédia en anglais intitulé « Will-o'-the-wisp » (voir la liste des auteurs).

## Vejatz tanben

### Bibliografia

* Édouard Brasey, La Petite Encyclopédie du merveilleux, Paris, éditions le pré aux clercs, septembre 2007, 435&nbsp;p. (ISBN&nbsp;978-2842283216), p.&nbsp;61

### Articles connèxes

### Ligams extèrnes

* ''Les feux follets'', Cosmovision/Imago mundi