Gardana

**Gardana** (*Gardanne* en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Situada au centre dau Bacin Minier de Provença, es vengut un centre de l'industria pesuca provençala a la fin dau sègle XIX.

## Toponimia

Lo nom Gardana vendriá de *gart*, un mot d'origina germanica que significava « jardin », e d**ana'', un [[mot]] [[latin]] que designava de [[palun]]s ò de l'[[aiga]]. Seriá estat donat a l'endrech per senhalar de tèrras drudas.

== Geografia ==

Gardana si situa a 15 km au [[sud]] d'[[Ais de Provença|Ais]] e a 25 km au [[nòrd]] de [[Marselha]]. Son territòri es devesit en plans separats per la vau cavada per lo [[riu]] [[Sant Pèire (riu)|Sant Pèire]], un afluent de [[Lar]]. Lo [[clima]] de l'endrech es de tipe [[clima mediterranèu|mediterranèu]]. L'organizacion de la vila es relativament simpla. Au sud-èst, si tròba una [[selva|seuva]] mediterranèa. La vila ocupa lo centre dau territòri comunau e lo nòrd-oèst es una zòna mens ben definida amb de zònas [[agricultura|agricòlas]], de seuvas pichonas e de sectors industriaus. Lei departamentalas D6 e D7, orientadas lòng d'un aisse èst-oèst, son lei dos aisses principaus que permèton de liar la vila au rèsta dau departament. L'element pus remarcable de la geografia de Gardana es sa posicion centrala dins lo [[bacin minier de Provença]]. D'efiech, lo sòu de la comuna contèn de quantitats importantas de [[lignit]]. Lo jaciment foguèt esplechat dau sègle XV au començament dau sègle XXI e sei resèrvas son encara estimadas a au mens 50 milions de tonas.

Gardana foguèt una vila pichona fins a la fin dau sègle XIX amb una populacion compresa entre  e  abitants. Aquò cambièt amb l'industrializacion e la ciutat conoissèt una creissença demografica regulara durant tot lo sègle XX passant de  estatjants en [[1896]] a  en [[2006]]. Dempuei aquela data, la populacion es establa a l'entorn de  personas. La part de retirats, d'emplegats e d'obriers i èra important e lo revengut generau deis estatjants es inferior a aqueu dau departament.

== Istòria ==

=== De la Preïstòria a l'industrializacion ===

La preséncia [[Homo sapiens|umana]] sus lo territòri es probablament anciana coma va mòstra la preséncia d'un site [[neolotic]] datat de [[-4000| avC]]. Pasmens, la formacion de la vila actuala sembla de començar durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]]. D'efiech, un ''castrum'' es mencionat dins lo [[cartulari]] de [[Abadiá Sant Victor de Marselha|Sant Victor]] au sègle XI. Èra lo centre d'una senhoriá de Gardana que foguèt tenguda per divèrsei [[familha (parentala)|familhas]] [[noblesa|noblas]]. Pasmens, tre lo [[sègle XIII]], leis abitants avián obtengut lo drech d'aver de magistrats comunaus per defendre e revendicar de privilègis e de libertats. En [[1454]], lo domeni passèt sota lo contraròtle dirècte dau [[Rei Rainier |Rèi Rainier]] que l'administrèt fins a sa [[mòrt]] en [[1480]]. Li bastissèt un castèu, probablament situat a proximitat de la comuna actuala, e i organizèt de fèstas e de partidas de caça. L'utilizèt tanben per susvelhar lei trabalhs agricòlas e l'endrech, considerat coma un « tenement modal », participèt a la difusion de tecnicas modèrnas dins la region. 

Puei, la vila passèt sota lo contraròtle de l'[[Ostau de Forbin]], una importanta familha de l'aristocracia provençala. Son cap pus famós es [[Glaudi de Forbin]] ([[1656]]-[[1733]]), un important [[corsari]] au servici de [[Loís XIV de França|Loís XIV]]. En [[1676]], leis estatjants obtenguèron lo drech de crompar la senhoriá per  liuras. Aquò permetèt a la comunautat de s'afranquir de la tutèla senhoriau. Es egalament a aquela epòca qu'apareissèron lei premierei [[mina (jaç)|minas]] de [[carbon]]. La manca de [[fusta]], quasi generala dins la region, favorizèt aquela activitat.

=== Lo periòde industriau ===

A partir deis [[ans 1820]], lei [[mina (jaç)|minas]] s'industrializèron amb lo cavament de potz verticaus e l'introduccion de tecnicas modèrnas. Pasmens, la produccion demorèt febla fins a l'installacion de pompas alimentadas per de [[maquina de vapor|maquinas de vapor]] en [[1830]]. L'[[industria]]lizacion de [[Marselha]] sostenguèt la produccion car leis usinas installadas dins la Ciutat Focèa (fabricas d’[[òli]], [[sabonariá]]s...) avián de besonhs [[energia|energetics]] importants. Enfin, per reglar lo problema deis inondacions recurrentas dins lei galariás, foguèt dubèrta en [[1889]] la [[galariá de la mar]] per permetre l'evacuacion dirècta deis [[aiga]]s dins la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]].

En [[1893]], la [[Companhiá dei Produchs Quimics d'Alès e de Camarga]] – la futura [[Pechiney]] – fondèt una [[usina]] d'[[alumini]] dins la vila. La meteissa [[annada]], lo potz Biver foguèt creat a l'iniciativa d'[[Ernest Biver]], un [[engenhariá|engenhaire]] [[Belgica|bèlga]]. Un vilatge, dich Biver en omenatge a son fondator, foguèt bastit a l'entorn dau potz que venguèt lo centre principau de la produccion de carbon. L'integracion de Biver au sen de Gardana foguèt pas simpla e existisse totjorn una rivalitat entre lei dos ensembles, mai que mai dins lo domeni [[espòrt|esportiu]]. Aquela industrializacion foguèt a l'origina d'una importanta creissença de la populacion que passèt de  abitants a la fin dau sègle XIX a  au començament dau sègle XXI. Una [[centrala termica]], dicha [[Centrala Termica de Provença]], foguèt construcha per completar lo complèx industriau de Gardana. Pasmens, l'esplecha dau carbon foguèt arrestada en [[2003]] e la centrala conoisse de dificultats per s'adaptar a de [[combustible fossil|combustibles fossils]] mens polluents. De son caire, l'usina d'alumuni a de problemas financiers recurrents dempuei leis [[ans 2000]]. De mai, son existéncia es contestada per una partida dei populacions dei [[Bocas de Ròse]] en causa de la natura fòrça polluenta de seis activitats. Pasmens, coma es la darriera usina de produccion d'alumini implantada sus lo territòri francés, es regularament sauvada per leis autoritats.

<gallery>
Mine Gardanne XXe - 01.jpg|
Mine Gardanne XXe - 02.jpg|
Terrils Gardanne aout 2001.jpg|
Centrale thermique de Provence.JPG|
</gallery>

Au nivèu [[politica|politic]], la vila foguèt dirigida per de cònsols [[socialisme|socialistas]] ò [[comunisme|comunistas]]. En particular, lo comunista [[Roger Meï]] la dirigissèt de [[1977]] a [[2020]]. Coma per d'autrei comunas dei [[Bocas de Ròse]], aquò permetèt la construccion d'infrastructuras collectivas de remarca. Pasmens, l'influéncia dau [[Partit Comunista Francés]] demenissèt pauc a pauc amb la disparicion dei populacions obrieras. La sarradura dei minas accelerèt lo movement a Gardana qu'elegissèt un premier cònsol de drecha, [[Hervé Granier]], en [[2020]] per lo premier còp dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]].

== Cultura ==

En causa de son passat [[industria]]u e minier, Gardana a sustot un patrimòni arquitecturau marcat per la produccion de [[carbon]]. Si la màger part deis installacions son estadas destruchas, quauqueis elements de remarca son estats gardats per remembrar aqueu periòde ([[potz Z]], [[potz Yvon Morandat]]...). Pasmens, se Gardana foguèt pas una vila importanta avans lo sègle XIX, son patrimòni [[arquitectura|arquitecturau]] ancian presenta quauquei monuments particulars coma lo [[parvalhon de caça dau Rèi Rainier]] qu'es una bastida construch entre [[1573]] e [[1583]] per un conselhier dau [[Parlament d'Ais]]. Au sègle XIX, avans son industrializacion massisa, lo vilatge inspirèt tanben plusors pinturas de [[Pau Cesana]].

<gallery>
Puits de mine de Gardanne (D46a) - Crop.jpg|
Puits Morandat.jpg|
Paul Cézanne 066.jpg|
Paul Cezanne Gardanne.jpg|
Brooklyn Museum - The Village of Gardanne (Le Village de Gardanne) - Paul Cézanne.jpg|
Cezanne - Mont Sainte-Victoire and Hamlet Near Gardanne.jpg|
</gallery>

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===
<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[Alumini]].
* [[Bacin minier de Provença]].
* [[Biver]].
* [[Carbon]].
* [[Comunisme]].
* [[Lignit]].
</div>

=== Personalitats liadas a la comuna ===

* [[Ernest Biver|Biver (Ernest)]], [[engenhariá|engenhaire]].
* [[Glaudi de Forbin|Forbin (Glaudi de)]] ([[1656]]-[[1733]]), corsari, còmte e militar.
* [[Roger Meï|Meï (Roger)]], premier cònsol e deputat.

=== Bibliografia ===

* **(fr)** ''Gueules noires de Provence : le bassin minier des Bouches-du-Rhône (1744-2003)'', Jean Laffitte, 2005.
* **(fr)** Gilbert Bagnis, ''Des compagnies minières aux houillères de Provence'', 1990.
* **(fr)*' A. Dheilly e B. Brigati, *Galerie de la Mer : plan d'action 2011-2012'', BRGM, 2011.

### Nòtas e referéncias