open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Auziàs de Sabran

Sant **Auziàs de Sabran** (1285, Sant Joan de Robians - 1369, París), baron d'Ansoís e comte d'Arian, foguèt un nòble, militar e diplomata provençau. Esposèt Daufina de Glandeva e èran totes dos terciaris de l'Òrdre de Sant Francés d'Asís. Son prenom *Elzearius* significa "ajuda de Dieu" en ebrieu. Èra canonizat coma sant catolic en 1369.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

## Veire tanben
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes
Daufina de Glandeva

**Daufina [[Familha de Glandeva|de Glandeva]]**, **de Sinha** o per maridatge **de Sabran** (*Dóufino de Glandevo* o *Glandèvo* en nòrma mistralenca) èra una nòbla provençala, terciària de l'òrdre franciscan. Esposèt lo futur sant Auziàs de Sabran.

Naissuda a Puegmichèu en 1283/4; mòrt a Ate lo 26 de novembre de 1360.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

### Bibliografia
*Mistral, Frederic. Lo Tresaur dau Felibritge, sègle XIX.
## Veire tanben
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes
Abu Hassan al-Shadhili

**Abu Hassan al-Shadhili** (1197, Marròc - decembre de 1258, Egipte) es un religiós sofi marroquin. Subrenomat « l'imam dei cresents », es lo fondator de la Shadhili, una confrariá sofi ortodòxa. Viatjèt fòrça en Orient Mejan e adoptèt un mòde de vida ascetic e desvolopèt son escòla islamica. Segon una legenda, descurbiguèt lo cafè durant un desplaçament en mar Roja e aguèt un ròtle fondamentau dins la difusion d'aquela bevenda dins lo monde musulman.

## Liames intèrnes

* Islam.
* Shadhili.
* Sofisme.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** A. M. Mohamed Mackeen, « The Rise of al-Shadhili (d. 656/1258) », *Journal of the American Oriental Society*, vol. 91, n° 4, 1971, pp. 477-486.

## Nòtas e referéncias
Folcaud de Roergue

**Folcaud de Roergue** (var. ***Focaud***, ***Roèrgue***; mistralenc ***Foucaud de Rouërgue***) foguèt un comte carolingian de Roergue puèi tanben de Tolosa, paire del primièr comte de Tolosa e la dinastia raimondina.

## Fonts
### Nòtas

### Referéncias

### Bibliografia
## Veire tanben
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes
Membre de la Royal Society

**Membre de la Royal Society** (en anglés: **F**ellow of the **R**oyal **S**ociety, acronim: **FRS**, **ForMemRS** e **HonFRS**) es un títol onorific concedit als scientifics, engenhaires e tecnològs, sòcis de la Societat Reiala de Londres per l'Avançament de la Sciéncia Naturala.

## Referéncias
Monero

thumb|220px|Lo lògo de Monero.
**Monero** es una moneda electronica (criptomoneda) descentralizada e orientada cap a la vida privada, lançada en abril de 2014. Basat sul concèpte de pròva de trabalh (proof-of-work), utiliza un libre màger public (blockchain) qu'amaga l'informacion sus las transaccions, coma los montants, los destinataris e los expeditors, mercés a las tecnologias coma las adreças furtivas e las signaturas d'anèl. Es conegut per sa seguretat e son anonimat, çò que lo rend popular dins lo domeni de las transaccions privadas.

## Nòtas e referéncias
Ostal de Tolosa

L**'Ostal de Tolosa**, egalament denomenat la familha dels **Raimondins**, es una familha d'origina franca implantada en Lengadòc avent possedit los comtats de Roergue e Tolosa.
Burgondis

Los **burgondis** foguèron una tribú o un grop de tribús  germanicas benlèu originaris de l'illa de Bornholm en mar Baltica.

Al sègle III apC, migrèron vèrs l'actuala Pomerània a las bocas d'Oder, puèi s'installèron al sègle II en Silèsia a las fonts de Vistula. A la fin del sègle III,  se desplaçon vèrs Elba puèi Men. A la fin del sègle IV, son establits als abòrds du Ren en Germania superiora, après la migracion dels Vandals e Alans en Gàllia romana, sens èsser politicament somés a l'Empèri roman d'Occident. Constituisson aital  un primièr reialme en 413, abans d'èsser desfachs en 436 pels uns en Germania inferiora. 

Al tèrme de las migracions germanicas de la fin de l'Antiquitat, los Burgondis s'establisson durablament dins lo centre-èst de Gàllia coma pòble federat de l'Empèri roman d'Occident. Al moment de son afondrament al sègle V,  fondan un reialme dels Burgondis cobrissent inicialament tot o partida de las actualas regions seguentas : Borgonha Franca Comtat, Savòia, Val d'Aosta, Lionés, Daufinat e Soissa romanda. Tre 534, lo reialme dels Burgondis es intégrat a l'espaci Merovingian  coma **: lo reialme de Borgonha.
Joaquim Murat

**Joaquim Murat** (*Joachim Murat* en nòrdoccitan e en francés), nascut lo 25 de març de 1767 a La Bastida Fortunièra en Carcin e mòrt fusilhat lo 13 d'octobre de 1815 al castèl de Pizzo (reialme de Nàpols), foguèt un militari carcinòl, naut dignitari del Primièr Empèri Francés. Fach manescal d'Empèri e prince francés per Napoleon Ièr, èra tanben grand amiral de l'Empèri, grand duc de Berg, puèi rei de Nàpols a partir de 1808 amb lo nom de **Joaquim Napoleon Ièr**.

Èra lo conhat de Napoleon Ièr per son maridatge amb Carolina Bonaparte, sòrre de l'Emperaire.

## Fonts
### Nòtas

### Referéncias

### Bibliografia
## Veire tanben
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes
Martin Kippenberger

**Martin Kippenberger** (25 de febrièr de 1953 - 7 de març de 1997) foguèt un pintor, escultor e artista alemand. Es conegut per sa produccion extremament prolifica dins una granda varietat d'estils e de mèdias, e tanben per sa persona publica provocatritz.

Kippenberger èra "largament considerat coma un dels artistas alemands mai talentoses de sa generacion" (Roberta Smith, *The New York Times*). Èra un membre d'una generacion artistica qu'inclusiá de noms coma Albert Oehlen, Georg Herold e Günther Förg.
Madura

**Madura** (pr. *Madora*; gentilici: madurés, maduresa) es una isla d'Indonesia, situada en mar de Java al larg de l'isla de Java, a mens de tres kilomètres de Surabaya, capitala de la província de Java  de l'Èst que i ne fa part.

Sa superficia es de 5 250 km² (mai ambe las islas vesinas) e sa populacion d'environ 4 milions d'abitants.

## Geografia
Isla puslèu pichona, Madura es classada dins las Grandas Islas de la Sonda pr'amor de sa proximitat ambe Java.
Comparativament ambe Java, sa topografia es relativament planièra, ni per l'existéncia de nombrosas tucas o montanhas calcàrias.
Lo sòl es pauc fertile e Madura es una partida paura de la província de Java Oriental. Una partida dels madureses vivon en emigracion.

## Administration
L'isla es partida en 4 departaments (*kabupaten)* de la província de Java Oriental.
* Bangkalan,
* Pamekasan,
* Sampang,
* Sumenep.

## Populacion
L'etnia maduresa (7 milions de de personas) es indigèna a Madura e a l'entorn. A Madura, 99,89 % son musulmans, mai que mai sunnitas, ambe una minoritat de shiitas. Dempuèi 2012, les discòrdias interconfessionalas an degenerat en violéncias, per exemple d'atacs sunnitas contra de vilatges shiitas a l'entorn de la vila de Sampang.

## Lenga e cultura
La lenga maduresa, diferenta del javanés es parlada çaquelà tanben dins una partida de l'èst de Java. Fòrma tota sola un grop de la branca malaiopolinesiana de las lengas austronesianas. 

## Nòtas
Vlòra

**Vlòra** (Albanés: Vlorë) es una vila del sud d'Albania. Vlòra es la tèrça vila en Albania per la populacion après Tirana e Duratz. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2011. Sa superfícia totala es 616.85&nbsp;km².


Promenade of Vlorë along the Adriatic Sea.jpg
Xhamia e Muradies.jpg
House on 'Dhimiter Konomi' street (14).jpg
Rruga Justin Godart 2020.jpg
Independence Monument vlora 16.jpg
Panoramic photo of Lungomare area in Vlorë.jpg
Galla Placídia

**Aelia Galla Placidia** o **Galla Placídia**, nascuda en 388 a Tessalonica e defuntada lo 27 de novembre de 450 a Roma, foguèt 
una  imperairitz romana, filha de l'empereraire Teodòsi Ièr (règne : 379-395), molhèr del rei visigòt Ataülf, puèi de l'emperaire roman d'Occident Constanci III (règne : febrièr-setembre 421). Joguèt  un ròtle politic durant las annadas 410 a 440, a una epòca ont lo poder imperial èra aflaquit.
Elbasan

**Elbasan** (Albanés: Elbasan) es una vila del centre d'Albania. Elbasan es la quatrena vila en Albania per la populacion. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2011. Sa superfícia totala es 845.1&nbsp;km².


Elbasan 1.jpg
Kalaja e Elbasanit Kulla.jpg
Clock Tower of Elbasan, Albania.jpg
Kalaja e Elbasanit Torra.jpg
Bailika Paleokristiane Elbasan.jpg
Elbasan from South.jpg
Fier

**Fier** (Albanés: Fier) es una vila del sud d'Albania. Fier es la setena vila en Albania per la populacion. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2011. Sa superfícia totala es 628.8&nbsp;km².


Globe in Fier.jpg
Fier, Albania 2022-11-03 - Street scene.jpg
Museum of Apollonia. Albania 01.jpg
Katedrale e Shën Gjergjit në Fier 05.jpg
FierMoschee.JPG
Fier, Albania 2022-11-03 - University.jpg
Centrum Fier Albania 2018 1.jpg
Parku qendror qyteti i Fierit(Central park City of Fier).jpg
Còrça

**Còrça** (Albanés: Korçë) es una vila del sud d'Albania. Còrça es la uechena vila en Albania per la populacion. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2011. Sa superfícia totala es 806&nbsp;km².


Korça 02.jpg
House 'Çeva' 02.jpg
Pazari i vjeter Korce.jpg
Korca Old Bazaar.jpg
House 'Lubonja' 02.jpg
Qyteti i Korçës.jpg
Badra Gunba

**Badra Zurab-ipha Gunba** (Бадра Зураб-иԥа Гәынба; n. a (Aqwa, en Abcazia, lo 6 d'abril de 1982) es lo president interimari d’Abcazia dempuèi 2024.
Rossargue (omonimia)

**Rossargue** o **Rossarga** (mist. *Roussargue* o *Roussargo*; fr. *Roussargue*) es un toponime occitan que pòt significar:

*Rossargue, un planastèu (548 m) ò una montanha de la cadena de Santa Bauma, entre lei comunas de Ròcavaira, Gèmas, e Auriòu. Plusors luòcs dins son entorn tènon lo meteis nom.

:*La Tèsta de Rossargue, cima (700 m) de la precedenta.

:*Lo Còl de Rossargue (727 m), desservida per la rota D2.

:*Rossarga: lo Gròs Rossarga & lo Pichon Rossarga, dos mainatges dins Auriòu.

:*La rotonda de Rossargue, una rota circulara de Gèmas.

:*Lo camin de Rossargue, a mieg-camin entre La Tèsta de Rossargue e lo borg de Ròcavaira.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas
**Rossargue* apareis jos lo nom de *Roacanicum* en 1001.
*Dins la Carta de Cassini, *Roussargue* apareis coma una abitacion dins la vau au nòrd-nòrd-èst de la montanha; dins la Carta d'Estat Major, l'abitacion apareis jos lo nom de *Gd. Roussargue* e la cima oèst (evidentament la mai nauta au sègle XIX) jos lo nom *Tête de Roussargue*. Lei Mapas 1950 mòstran l'abitacion jos lo nom *Roussargue*, la cima oèst jos lo nom *Tête de Roussargue*, e que la cima èst es devengut la mai nauta que l'oèst (coma uèi [2024]).


### Referéncias

## Veire tanben
Hemileia vastatrix

***Hemileia vastatrix*** es una espècia de fonges basidiomicèts de l'òrdre dei *[[Pucciniales]]*. Originària d'Africa Orientala, a colonizat totei lei regions de cultura dei cafeièr franc deis illas Hawaii. Entraïna lo rolh dau cafeièr, una malautiá fongica que se caracteriza per lo desvolopament d'un micèli de color rolh arange sus lei fuelhas de l'aubre. Aquò redutz la fotosintèsi e la creissença de la planta. Se l'invasion perdura, lo cafeièr pòu morir en causa d'una demenicion tròp importanta de son activitat fotosintetica. Pasmens, la màger part dei cafeièrs pòdon se protegir còntra una invasion generalizada gràcias a de mecanismes de mòrts programas dei partidas tocadas per lo fonge.

En causa de seis efiechs sus la fotosintèsi, *Hemileia vastatrix* pòu redurre considerablament la produccion d'un cafeièr. Aquela malautiá es donc fòrça susvelhada per lei cultivators e es l'objècte de programas destinats a produrre d'espècias mai e mai resistentas.

## Liames intèrnes

* Cafè.
* Rolh dau cafeièr.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** A. C. Kushalappa, *Coffee Rust*, Milton, CRC Press LLC, 2017.
* **[[anglés|(en)]]** Dyanna R. Pereira, Denis H. S. Nadaleti, Eduardo C. Rodrigues, Ackson D. Silva, Marcelo R. Malta, Samuel P. Carvalho e Gladyston R. Carvalho, « Genetic and chemical control of coffee rust (Hemileia vastatrix Berk et Br.): impacts on coffee (Coffea arabica L.) quality », *Journal of the Science of Food and Agriculture*, vol. 101, n° 7, mai de 2021, pp. 2836-2845.

## Nòtas e referéncias
Comunautat de comunas dels Monts de La Cauna e de la Montanha del Naut Lengadòc

La **Comunautat de Comunas dels Monts de La Cauna e de la Montanha del Naut Lengadòc** es una comunautat de comunas francesa, situada a caval sul departament d'Erau e sul departament de Tarn dins la region Occitània.
Tèsta de Rossargue

La **Tèsta de Rossargue** (*La Tèsto de Roussargue* en nòrma mistralenca) es una cima de Provença que fa partida dau planastèu de Rossargue dont la cadena de Santa Bauma. En 2024, son autor es de 700 mètres, mas èra 706 m dins las annadas 1950 e 860 m au sègle XIX.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

## Veire tanben
Antòni Rosenc

**Antòni Rosenc** (mist. *Antòni Rousen(c)*; fr. *Antoine Rozen*, autra grafia *Antòni Rouzen*), dich **Lo Venecian**, foguèt un pintre actiu en Provença au sègle XVI que fasiá de retaules religiós.

## Biografia
Son origina es discutida. Segon Frederic Mistral, èra "provençau"; segon d'autres, èra originari de Venècia; o ben un òme flamenc format a Venècia. Totei tres fònts son d'acòrdi per de dire qu'èra actiu en Provença.

Venguèt un "pintre primitiu e ebenista" installat en Occitània orientala. Sejornèt e se maridèt au Poget Tenier (Comtat de Niça); puèi en 1508 se fixèt as Ais (capitala de Provença). En 30 mes faguèt lo *retaule dau crucific* ambe lo pintre italian Antòni de Brea, acabat lo 29 de mai de 1520.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

## Veire tanben
### Articles connèxes
*Pintura
### Ligams extèrnes
Basidiomycota

Los **basidiomycèts** (***Basidiomycota***) constituisson un vast embrancament (o division, o phylum) dels mycèts qu'amassa la màger part de las espècias designadas dins la lenga correnta pel nom de campairòl.

Sont caracterizats per d' espòras formadas a l'extremitat de las cellulas especializadas, las basidas.

Los basidiomicèts son correntament apelats « **campairòls de capèl** ». Aqueles campairòls pòdon èsser classats segon de critèrs morfologics (o anatomics, i comprés macroscopics o microscopics : forma del pe e del capèl, de l'espòra, consisténcia de la carn, color de las espòras en massa o *sub microscopio*), proprietats organolepticas (odor e gost) e quimics (oxidoreduccion a l'aire).
Enric I de Rodés

**Enric I de Rodés** (c.1175 - Tèrra Santa, 1221/2), de l'ostal de Milhau, èra un nòble e trobador occitan. Èra comte de Rodés e vescomte de Carlat de 1208 fins a 1221 o 1222, l'an probable da sa mòrt.

## Biografia
Èra lo filh e successor d'Uc II, comte de Rodés e vescomte de Carlat, e de Bertranda d'Amalon..

Casèt en 1212 amb Algaieta d'Escoralha, senhora de Benavent, Vic e *Marmiesse*. De son matrimòni nasquèron tres enfants conegutsː

* Guisa/Guida de Rodés, probablament *l'ainada, esposa lo baron [[Ponç de Montlaur]], senhor de [[Posquiera]] e de [[Càstrias]]*.
* Uc <abbr>IV</abbr> (1212 - † 1274), que devendrà comte de Rodés.
* Guibèrt de Rodés, senhor de Vic, *[[Sansac de Marmiesse|Marmiesse]]* e Escoralha.

Al començament de la Crosada albigesa, dès de 1209, prenguèt lo costat del comte de Tolosa e s'opausèt a la crosada. Pasmens, en 1214, l'evesque de Rodés cridèt Simon de Montfòrt, lo menaire de la crosada, a Roergue e Enric se sometèt. Perque aviá pagat de mercenaris per combatre la croada, lo legat papal Robert de Couçon deguèt s'expropriar sas tèrras, mas Montfòrt l'aculhiguèt coma vassal. Enric I de Rodés jurèt leialtat a Simon de Montfòrt lo 7 de novembre de 1214. Après la mort de Montfòrt en 1218, reconeguèt son filh Amauric coma lo nòu senhor.

En 1219 anoncièt sa participacion a la Cinquena Crosada. Lo 29 de junh de 1219, present dins lo camp del prince Loís VIII pendent lo sètge de Tolosa, daissèt l'administracion de sas tèrras a l'avesque de Rodés pendent son abséncia, probablement perque son filh ainat èra encara menor d'edat. 

Tomba malaut a Acre e redigís en octobre de 1221 un codicille a son testament. Moriguèt d'aquela malautiá vèrs 1222, totjorn pendent la Cinquena Crosada.


Image:Map France 1180-fr.svg|Mapa de la feudalitat francesa en 1180
Image:Cinquième croisade.JPG|Mapa de la Cinquena Crosada.


## Trobador
Enric de Rodés èra tanben un trobador. De son òbra an subreviscut dos *[[Partiment|partiments]]* amb Uc de Sant Circ. Un d'eles es *N'Ugo, vostre semblan digatz* (185.2=457.24).

Sa filha Guisa casèt amb lo trobador provençal Ponç de Montlaur.

## Fonts
### Nòtas

### Referéncias

### Bibliografia
* 
* 
* 
## Veire tanben
### Articles connèxes
*Lista de trobadors e trobairises
### Ligams extèrnes
Fusilh de precision

thumb|right|Tiraires d'eleit dab diferents modèls de fusilhs de precision.

Un **fusilh de precision** (var. **fusiu de precision**) es un fusilh destinat a perméter un tir mei precís qu'ua carabina o qu'un fusilh d'assaut classic. La luneta d'amira permet tanben de susvelhar zònas deu camp batalhèr. Segon lo calibre, que vària entre 5,56 e 14,5 mm suus modèls modèrnes, aqueths fusilhs pòden assegurar operacions antipersonaus o antimateriaus.

## Ligams intèrnes

* Fusilh.
* Infantariá.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Martin Pegler, *Out of Nowhere: A History of the Military Sniper*, Oxford, Osprey Publishing, 2004.
* **[[anglés|(en)]]** Martin Pegler, *Sniper Rifles: From the 19th to the 21st Century*, Oxford, Osprey Publishing, 2010.

## Nòtas e referéncias
Empèri de Trebizonda

|-
| Capitala
| Trebizonda
|-
|}
L**'Empèri de Trebizonda** (1204 al 1461) foguèt un estat creat al meteis temps que la conquista dels crosats de Constantinòple, mas que ne foguèt pas una consequéncia. Per sa fondacion comptèt amb lo supòrt de Georgia. Tanlèu ausida la novèla de la casuda de la capitala romana de l'Orient, l'emperaire de Trebizonda reconeguèt pas lo nòu estat nomenat Empèri Latin e se considerèt coma lo successor lèime de l'ancian Empèri Roman d'Orient. Aital dintrèt en conflicte amb las aspiracions del recent creat Empèri de Nicea. Quand Miquel VIII Paleòleg conquistèt Constantinòple, los emperaires de Trebizonda abandonèron lo títol d'emperaire e autòcrata dels romans (qu'avián emplegat los *emperaires* romans d'Orient) e lo remplacèron per *emperaire e autòcrata de tot l'èst, dels [[Reiaume d’Ibèria|iberis]] (valent a dire georgians) e las províncias de delà mar.*

## Lista dels emperaires de Trebizonda

* Aleix E Comnè 1204-1222
* Andrònic E Gidos 1222-1235 (gendre)
* Joan E Axuc 1235-1238 (filh de Aleix E)
* Manuel E Comnè 1238-1263 (fraire)
* Andrònic II Comnè 1263-1266 (filh)
* Jordi Comnè 1266-1280 (fraire)
* Joan II Comnè 1280-1284 (fraire)
* Teodora Comnena 1284-1285 (sòr)
* Joan II Comnè (segond còp) 1285-1297
* Aleix II Comnè 1297-1330 (filh de Joan II)
* Andrònic III Comnè 1330-1332 (filh)
* Manuel II Comnè 1332 (filh)
* Basili E Comnè 1332-1340 (fraire de Andrònic III)
* Irene Paleòloga 1340-1341 (femna de Basili)
* Anna Anacoutlou 1341
* Miquel Comnè 1341 (fraire de Aleix II)
* Anna Anacoutlou (segond còp) 1341-1342 (sòr de Andrònic III)
* Joan III Comnè 1342-1344 (filh de Miquel)
* Miquel Comnè (segond còp) 1344-1349
* Aleix III Comnè 1349-1390 (filh de Basili)
* Manuel III Comnè 1390-1417 (filh)
* Aleix IV Comnè 1417-1429 (filh)
* Joan IV Comnè 1429-1460 (filh)
* Aleix V Comnè 1460, mainat afillat per David e coemperador amb el
* David Comnè 1460-1461 (fraire de Joan IV)
Tumen (unitat militara)

Un ***tumen*** es una unitat militara dei armadas turcomongòli de l'Edat Mejana. Èra tradicionalament compausat de  òmes e dividit en 10 *[[mingghan]]* de  òmes. Totun, de variacions èran possibli segon lu pòples e li tribús. Per exemple, dins mai d'un cas, li fòrças eissidi d'una mema tribú èran plaçadi dins un unic *tumen*. Durant li operacions militari, lo *tumen* aviá un comportament que prefigurava la division modèrna. Es ensinda un dei factors explicant li victòris dei pòples nomadas de l'estèpa sus li civilizacions sedentàri.

Dins li fòrças armadi turqui modèrni, lo tèrme *tumen* es emplegat per designar una division.

## Ligams intèrnes

* Empèris nomadas.
* Sistèma decimau.

## Bibliografia

* Gérard Chaliand, *Les empires nomades*, Perrin, 2006.

## Nòtas e referéncias
Gauburja

**Gauburja** (*Gauburjo* dins Lo Tresaur dau Felibritge), tanben **Galburga** dins las fonts medievalas, es un nom de femna occitana populara a l'Edat Mejana, aparentat de *Valpurga* o *Walburga*. D'aqueste nom i a, entre altres:

*Gauburja de Forcauquier, comtessa fictiva d'aquela comtat dins l'òbra de teatre *[[Lei Moros]]* (*Lei Mouro* dins sa grafia originala) de J. B. Gaut.
*''Valpurga?'' de Rodés, comtessa de Creissèls.
*''Valpurga?'' de Heidenheim, santa anglosaxona.
**Galburga?* de Sabran, femna de Raimon d'Agolt-Saut
**Galburga*, rectritz de l'ostau de Sant Cristòu, dins Lunelés

## Nòtas


## Veire tanben
Nombre quantic

Los **nombres quantics** son d'ensembles de nombres entiers o mieg-entiers que defenisson l'estat quantic d'un sistema. Los mai coneissuts son los quatre nombres utilizats dins l'eqüacion de Schrödinger per descriure l'atòme d'idrogene : lo nombre quantic principau *n*, lo nombre quantic segondari *ℓ*, lo nombre quantic magnetic *m<sub><small>ℓ</small></sub>* e lo nombre quantic magnetic d'espin *m<sub><small>s</small></sub>*. Pasmens, d'autres nombres existisson per descriure d'autres sistemas coma, per exemple, lo nombre quantic de moment angular totau *j* o la projeccion d'aqueu moment angular totau *m<sub><small>j</small></sub>*

## Ligams internes

* Mecanica quantica.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** R. E. Dickerson e I. Geis, *Chemistry, Matter, and the Universe*, W. A. Benjamin Inc., 1976.

## Nòtas e referéncias
Orbitala atomica

[thumb|right|Representacion deis isosuperficias de l'orbitala 4d d'un [atòm idrogenoïd.]]

Una **orbitala atomica** es, en mecanica quantica, una foncion matematica que descriu lo comportament ondulatòri d'un electron ò d'un pareu d'electrons dins un atòm. Aquela foncion dona la probabilitat de preséncia d'un electron dau nívol electronica d'un atòm dins una region donada d'aquel atòm. Es sovent representada per d'isosuperficias que delimitan lei diferentei zònas de probabilitat de preséncia. Aquelei regions pòdon representar de formas fòrça complèxas.

## Liames intèrnes

* Atòm.
* Electron.
* Mecanica quantica.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** David Griffiths, *Introduction to Quantum Mechanics*, Prentice Hall, 1995.
* **[[anglés|(en)]]** Peter Atkins, Julio de Paula e Ronald Friedman, *Quanta, Matter, and Change: A Molecular Approach to Physical Chemistry*, Oxford University Press, 2009.

## Nòtas e referéncias
Institut occitan d'Avairon

L**'Institut occitan d'Avairon (IOA)** es un organisme cultural de Roergue e lo departament d'Avairon que a per tòca la promocion de la lenga occitana e la mesa en relacion entre los diferents actors institucionals, politics, culturals e economics.
Madian, filh d'Abraham

Segon la Bíblia, **Madian** (מִדְיָן *Miḏyān* en ebrieu) es lo quatren filh d'Abraham e Qetorà, la femna qu'Abraham maridèt après la mòrt de Sarà. Sos fraires son Zimran, Yoqshan, Medan, Ishbaq e Shoah. Sos enfants foguèron Efèr, Khanok, Abidà e Eldaà.

Madian es mai sovent considerat comal l'aujòl del del pòble Madianita que se'n parla tanben dins l'Ancian Testament.

## Dins l'islam
De genealogistas musulmans afortisson qu'èra lo filh de la filha de Lòt. D'autes lo fan paire d'Iscar, e grand de Shu'ayb. 

## Referéncias
Bertran de La Tor (trobador)

**Bertran(d) de La Tor** (fl. sègle XIII) foguèt un trobador auvernhat. Se'n conserva pas mai qu'una cobla d'eschamge amb Daufin d'Auvèrnha.

## Nòtas e referéncias

## Veire tanben
*Lista de poètas de lenga occitana
*Lista de trobadors e trobairises
Pèire Milon

**Pèire Milon** (òc ancian: ***Peire Milo, Milon*** o ***Millon***; n. mistralenca: *Pèire Miloun*) (fl. primièra mitat del sègle XIII) èra un trobador, possiblament d'origina italiana.

## Fonts
### Nòtas

### Referéncias

### Bibliografia
## Veire tanben
### Articles connèxes
*Lista de trobadors e trobairises
*Lista de poètas de lenga occitana

### Ligams extèrnes
Lengacultura

La **linguacultura** o **lengacultura** (derivadas de *linguaculture* o *languaculture* en anglés) es un concèpte antropologic que se descriure l'interfàcia entre la lenga e la cultura, inventat per las antropologistas americanas Paul Friedrich en 1989 puèi per Michael Agar en 1996.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Astòrg

**Astòrg** (forma normalizada), variantas **Astòrc, Estòrc/Estòrg,** **Austòrc/Austòrg**, es un prenom occitan medieval, derivat del grecolatin *Eustorgius*.

## Personas
### Prenom
*Estòrg I, evesque de Milan, sant catolic e ortodòxe
*Estòrg II, evesque de Milan, sant catolic

*Austòrg d'Orlhac, senhors de Conrotz dins Carladés a l'Edat Mejana.
:*Austòrg VII d'Orlhac, trobador occitan del .
*Austòrg de Segret, trobador occitan del .
* *Astòrg* (), evesque de Sisteron.
* *Astòrg* ( - ), abat de Mosac mencionat vèrs 1205.
*Estòrg d'Escoralha (), evesque de Limòtges, de 1106 à 1137.

*Astòrg de Canilhac, religiós gavaudanés del .
*Astòrg Aimeric, prelat catolic del .

### Patronime

*La familha d'Astòrg, originari de Tolosa puèi installat pertot l'Estat francés :
:*Bernat d'Astòrg (1921-2014), general e resistent francés ;
:*Bertran d'Astòrg (1913-1988), poèta francés de Bearn ;
:*Eugèni de Barbasan d'Astòrg (1787-1852), òme politic francés ;
:*Joan Jacme Maria d'Astòrg (1752-1822), militar francés-occitan ;
:*Jacme Pèire Protadi d'Astòrg (1759-1828), militar e òme politic français, baron de l'Empèri.
:*Josèp d'Astòrg (1892-1944), resistent francés ;
:*Renat d'Astòrg (1860-1940), pireneista francés.

* François Astorg (né en 1961), òme politic francés.

## Toponimes
*Istòrc, a Tença
**benlèu* Serre Bon-Eitorc, a Malavaleta

## Veire tanben
*Astor, ausèl de nom similar (e dont Frederic Mistral sembla aviá confusat ambe de noms de familha derivats d*'Austòrg*).
*Astorgat, trobador de nom similar.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

*
*
Canton de Pujòus

Lo **canton de Pujòus** es una anciana division administrativa de Guiana, en Vasadés e geograficament dens l'Entre Duas Mars, situada dens l'arrondiment de Liborna, lo departament de Gironda e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. Las comunas son dempuèi 2015 dens lo canton deus Tuquets de Dordonha (burèu centralizator Castilhon e Capitorlan o Castilhon de la Batalha). La lenga autoctòna es l'occitan gascon, dens una varianta vasadesa deu nòrd, periferica en gascon, sustot a l'èst.
Totas las comunas son de la CC de Castilhon-Pujòus.

## Composicion

## Istòria
En 1790, creèren lo canton de Pujòus, lo de Rausan e lo de Gençac. En 1801, de tres cantons ne'n firen un sol, lo de Pujòus, lo pus centrau mes lo que correspondèva pas a una vila, e los cantons de Rausan e de Gençac furen suprimits. Mes i augut dei pèrtas. Una partida deu canton de Rausan, las comunas de Jugasan, de Naujan e de Postiac anguren dens lo canton de Brana, entau coma una partida deu canton de Gençac, las comunas de  Cablong, Sent Quentin de Cablong e Sent Avit de Soletge, que partiren vèrs lo canton de Senta Fe la Granda (fichas Cassini EHESS de las comunas concernidas).

## Nòtas
Nombre quantic segondari

Lo **nombre quantic segondari**, generalament notada *ℓ*, es un dei quatre nombres quantics utilizats per descriure l'estat quantic d'un electron dins un atòm. Es un entier positiu ò nul qu'es liat au nombre quantic principau *n* per la relacion 0 ≤ *ℓ* ≤ *n* – 1. Correspònd au moment angular de l'electron. Permet de definir lei sosjaç electronics deis atòms mentre que lo nombre quantic principau permet de definir lei jaç. Foguèt introduch per Arnold Sommerfeld.

## Liames intèrnes

* Atòm.
* Electron.
* Mecanica quantica.
* Nombre quantic principau.
* Nombre quantic magnetic.
* Nombre quantic magnetic d'espin.


## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** R. E. Dickerson e I. Geis, *Chemistry, Matter, and the Universe*, W. A. Benjamin Inc., 1976.

## Nòtas e referéncias
Maurice Sarrail

[thumb|right|Maurice Sarrail en [1915.]]

**Maurice Sarrail** (6 d'abriu de 1856, Carcassona - 23 de març de 1929) es un generau francés de la Premiera Guèrra Mondiala.

## Biografia

Eissit de Saint-Cyr, participèt a d'operacions en Africa en 1877 avans d'intrar dins la Legion Estrangiera en 1882. Republican fervent, se raprochèt dei mitans politics e foguèt oficier d'ordenança dau ministre de la Guèrra de 1900 a 1907 puei comandant de la garda militara de la Chambra. Aquela proximitat amb lei radicaus favorizèt sa carriera. Foguèt ansin nomat generau de bregada en 1908 e generau de division en 1911.

Au començament de la Premiera Guèrra Mondiala, prenguèt lo comandament dau 6 còrs puei de la III armada. Participèt a la resisténcia francesa dins la region de Verdun durant la batalha de Marna. Pasmens, son comandament suscitèt de criticas e après la revirada de plusors atacas menadas per sei fòrças, foguèt destituït en julhet de 1915. Sei sostèns politics li permetèron d'obtenir lo comandament de l'Armada d'Orient. Organizèt alora lo camp fortificat de Salonica, mai dins un contèxte diplomatic complèxe, mau capitèt d'unificar lei diferentei fòrças dau còrs expedicionari aliat. De mai, foguèt pas capable de menar d'ofensivas vertadieras còntra lei Bulgars. En decembre de 1917, foguèt donc remplaçat per lo generau Adolphe Guillaumat.

Après la guèrra, se presentèt sensa succès ai legislativas de 1919. En 1924, lo govèrn Herriot lo nomèt cap dei fòrças francesas en Siria en remplaçament dau generau Maxime Weygand. I adoptèt una politica d'administracion dirècta que suscitèt rapidament l'oposicion deis eleits locaus. Pus grèu, en 1925, sa politica entraïnèt la Granda Revòuta Siriana que durèt fins a 1927. Foguèt alora tornarmai destituït de son comandament.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Armada Francesa d'Orient.
* Frònt dei Balcans.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Max Schiavon, *Le front d'Orient. Du désastre des Dardanelles à la victoire finale 1915-1918*, Tallandier, 2014.

### Nòtas e referéncias
Familha d'Astòrg

La **familha d'Astorg** es una familha subsistenta d'extraccion feudala originària de Tolosa. Remonta sa filiacion provada a l'an 1392.

## Istòria
La familha d'Astorg es eissida de Pèire d'Astòrg, senhor de Montbartièr que foguèt capitol de Tolosa en 1392 a 1427.

S'illustrèt particularament jol Primièr Empèri e la Restauracion.

La familha d'Astòrg es estada admesa a l'Associacion d'entrajuda de la noblesa francesa (ANF) en 1993.

## Personalitats

*Jacme Maria d'Astòrg, oficièr francés
** Eugèni d'Astòrg, oficièr francés
*** Carles Ferdinand Jacme d'Astòrg, ambaissador de França
**** Loís Francés Carles d'Astòrg, Coronèl d'artilhariá
***** Josèp d'Astòrg, sant-cyrien, lòctenent-coronèl, resistissent, cònsol màger de Santa Maria-de-Vatimesnil
****** Bernat d'Astòrg (1921-2014), general de division, resistissent
*******Joan d'Astòrg (1950), cònsol màger de Sainte-Marie-de-Vatimesnil (2001-2014 e dempuèi 2020)
******Felip d'Astòrg (1923-2008), cònsol màger de Lavau (1959-1971)
*******Gerard d'Astòrg (1949), cònsol màger de Lavau (dempuèi 1996)
**** Renat d'Astòrg, Alpinista
*****Jacme d'Astòrg (1912-2001), general de division
******Renaud d'Astòrg (1942), general de brigada
*****Bertran d'Astòrg, poèta

* Jacme Pèire Protadi d'Astòrg, oficiar e òme politic francés, cònsol màger de Saint-Cyr-la-Rivière

## Alianças

Las principalas alianças de la familha d'Astòrg son : de Rabastens, *de Castelmoron*, de Tolosa de Montclar, *Despagne de Montespan* (1505), de Lomanha de Terrida (1539), *de Goirans de Lux*, *de Mun de Sarlabons* (1592), de Maulion (1629), *de Burca* (1682), *de Magnant de Castilhon* (1723), de Galard Terrauba (1745), *Eon de Cély* (1783), de Fleischmann (1853), *de Lestrade de la Corsa* (1879), Cochin, de Béjarry, *de Faubournet de Montferrand* (1921), *de Zogheb* (1940), *Le Couteulx du Molay* (1946), etc.

## Castèls
* Castèl de Vatimesnil (Eure)

## Armas

## Posteritat
* A París :
** carrièra d'Astòrg
* A Tolosa :
** carrièra d'Astòrg

## Per aprigondir
### Bibliografia

### Articles connèxes

### Ligams extèrns

## Nòtas e referéncias
Cianobacteria

Las **Cianobacterias** , dichas tanben **Cyanobacteriota** o **Cyanophyta**, son un  embrancament de bacterias gram negativas autotroficas capablas de produire d'energia  per fotosintèsi oxigenica. Lo nom de "cyanobacteria" fa referéncia a sa color blava verda (cian) , a l'origina de son nom vernacular d**'algas blavas-verdas** o **algas blavas**, e mai que coma procariòtas sián pas classadas scientificament dins las algas.

Las cianobacterias son probablament lo taxon pus nombrós qu'a existit sus Tèrra e los primièrs organismas coneguts per aver produch d'oxigèn, que son apareguts al mitan de l'Arquean e  e qu'an aparentament per origina l'aiga doça o un environament terrèstre.. Los sieus fotopigments pòdon absorbir las frequéncias rojas e blavas de l'espèctre de la lutz solara per separar las moleculas d'aigas en idrogèn e oxigèn. Los ions idrogèn  reagisson amb lo dioxid de carbòni per produire de compausats organics complèxes coma los glucids (un processus conegut coma fixacion del carbòni), e l'oxigèn es delargat coma residú. En produire e delargar d'oxigèn de contunh durant de milons d'annadas, las cianobacterias foguèron  capablas de convertir l'atmosfèra  prebiotica anoxica de la Tèrra  primitiva, en una atmosfèra  oxidada amb d'oxigèn gasos liure (que aperabans seriá estat sul pic eliminat per despariers reductors), entrainant l'eveniment de la Granda Oxidacion e la formacion de la "Tèrra rovilhada" al començament del Proterozoïc, que cambièt dramaticament la composicion de las formas de vida sus Tèrra. L'adaptacion ulteriora dels primièrs organismes unicellulars per subreviure dins d'environaments oxigenats aviá menat probable  a una endosimbiòsi entre anaerobis e aerobis, e doncas a l'evolucion dels eucariòtas durant lo Paleoproterozoïc.

Las cianobacterias utilizan de pigments fotosintetics coma divèrsas formas de clorofilla, de carotenoïdes, e de ficobilinas per convertir l'energia fotonica dins la lutz del solelh en energia quimica. A la diferéncia dels procariòtas eterotròfs, las cianobacterias an de membranas intèrnas. Aquestes son de sacs espotits nomenats tilacoïdes ont la fotosintèsi es realizada. Los eucariòtas fotoautotròfs coma las algas rojas, las algas verdas e las plantas realizan la fotosintèsi dins d'organets clorofillians que se pensa qu'an lor ascendéncia dins las cianobacterias, aquerits fa gaire via l'endosimbiòsi. Aquestes cianobactèris endosimbionts dins los eucariòtas evolucionèron alara e se diferencièron en organets especializats coma los cloroplasts, los cromoplasts, los etioplasts e los leucoplasts, collectivament coneguts coma plasts.

## Nòtas e referéncias

## Veire tanben
Plural

En lingüistica, lo **plural** (sovent abreujat **pl.**) es un nombre gramatical que designa divèrses individús quand lo descompte es superior a l'unitat. 

Exemple de mot al plural: *montanhas* (de *montanha*), *mases* (de *mas*), *uèlhs* (de *uèlh*) etc. Seguisson las règlas formalas per la formacion del plural a partir del singular.

## Articles connèxes
* nombre gramatical
* singular
Edmund Wingate

[thumb|right|Edicion dau [Britton (drech)|''Britton'' corregit per Edmund Wingate.]]

**Edmund Wingate** (1596 - 1656, Londres) es un matematician e un jurista anglés de la prumiera mitat dau segle XVII. S'interessèt mai que mai a l'aritmetica e aguèt un ròtle important dins la difusion dels trabalhs de John Napier (1550-1617) sus los logaritmes. Foguèt pereu parlamentari durant l'Interrègne e publiquèt una version corregia dau ''Britton'', un tractat de drech medievau anglés escrich en francés juridic.

## Ligams internes

* ''Britton''.
* Logaritme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Còdi d'Ur-Namma

[thumb|right|Còpia dau còpia sus una tauleta d'argiela descuberta a [Nippur.]]

Lo **Còdi d'Ur-Namma** es un còdi juridic escrich sus una tauleta d'argiela durant la prumiera mitat dau segle XXI avC per un sobeiran de la III dinastia d'Ur, probablament Ur-Namma (2112-2095 avC) o son fiu Shulgi (2095-2045 avC). Es lo mai vielh còdi juridic coneissut. A una formulacion casuistica dau tipe « s'un crime es comes, alora un chastigament es aplicat » que s'opausa a la lei dau Talion adoptaa per lo drech babilonian. De mai, d'emendas èran preveguas dins mai d'un cas per reduire la violéncia. Pasmens, lo murtre, lo raubament, lo viòl o l'adulteri demoravan severament reprimits car la pena de mòrt èra preveguda per aquelos actes.

## Ligams internes

* Mesopotamia.
* Ur.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Bertrand Lafont e Raymond Westbrook, « Neo-Sumerian Period (Ur III) », dins Raymond Westbrook (dir.), *A History of Ancient Near Eastern Law vol. 1*, Leyden, Brill, coll. « Handbuch der Orientalistik », 2003, pp. 183-226.

## Nòtas e referéncias
Chang Qu

**Chang Qu** (291, Chengdu - 361, Yizhu) es un istorian chinés dau periòde dels Setze Reiaumes. Es l'autor de las *[[Cronicas de Huayang]]*, una compilacion de textes sus l'istòria, la geografia e las populacions de la region de Sichuan. Aquò èra lo prumier obratge dedicat a l'istòria d'una region chinesa e son òbra foguèt utilizaa coma referéncia per mai d'un istorian chinés ulteriors.

## Ligams internes

* *[[Cronicas de Huayang]]*.
* Sichuan.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Robert Plot

[thumb|right|Retrach de Robert Plot realizat entre [1760 e 1809.]]

**Robert Plot** (13 de decembre de 1640, Borden - 30 d'abriu de 1696, Borden) es un naturalista e un chimista anglés de la segonda mitat dau segle XVII. Membre de la *[[Royal Society]]* en 1677, ne'n venguèt secretari en 1682. En parallele, foguèt istoriografe dau rei Jaume II d'Anglatèrra e aguèt un ròtle important dins lo desvolopament de la franc-maçonariá anglesa.

## Ligams internes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Chasteu de Chaumont (La Serra e Bussiera Vielha)

Lo **chasteu de Chaumont** es una demora borgesa edificada en 1886 au luecdich Chaumont, a chivau sobre los comunas de La Serra e Bussiera Vielha e Mainsat, dins l'est dau departament de Cruesa.

Pendent la Segonda Guerra Mondiala era un luec de refugi per d'enfants josieus.
Alzon (afluent d'Avairon)

**Alzon** es un riu d'Occitània que raja en Roergue, afluent d'Avairon, long de 44 quilomètres.

## Geografia
Alzon a sa font sus la comuna de Gotrens e se geta dins Avairon a Vilafranca de Roergue.

Passa per las comunas de Gotrens, Bornasèl, Rinhac, Rocennac, Anglars, Privasac, Complibat, Brandonet, Malavila e Vilafranca de Roergue.
Comunautat de comunas de Castilhon-Pujòus

La **Comunautat de comunas de Castilhon-Pujòus** es una intercomunalitat de la Republica Francesa, situada dens lo departament departament de Gironda e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània. Son còdi SIREN es 243301454.

* Ficha Banatic : https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/243301454-cc-castillon-pujols
* Ficha INSEE : https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-243301454

## Istòria
La comunautat de comunas se creèt lo 17 de decembre 2002 per arrestat prefectorau emb 21 comunas .

Autorn de 2007, las comunas de Merinhàs e de Ruish entrèren dens l'intercomunalitat. Aqueras duas comunas an mèi de ligams comerciaus emb Rausan (e Castilhon) qu'emb Sauvatèrra.

Per arrestat deu 21 de decembre 2010 de la prefectura de region, duas novèlas comunas, Sent Miquèu de Montanha (deu departament vesin de Dordonha) e Las Salas de Castilhon, s'i juntèren lo 1èr de genèir 2011, en portant a 23 lo nombre de comunas .

En aplicacion de l'esquèma departamentau de cooperacion intercomunala, uèit novèlas comunas, eissidas de la comunautat de comunas deu Barçanés, entrèren dens la comunautat lo 1èir de genèir de 2017 : Brana, Cabarà, Gresilhac, Gulhac, Jugasan, Luganhac, Naujan e Postiac e Sent Aubin de Brana.

La residéncia es a Castilhon e Capitorlan.

## Composicion
Le nom de la comuna es segut deu nom de l'intercomunalitat precedenta (avant 2007, 2011 o 2017). 

## Composicion

## Nòtas
Bulletin Oficial de l'Estat

Lo ***Bulletin Oficial de l'Estat*** es lo jornal oficial de l'Estat espanhòl, dins lo qual son consegnats totes los eveniments legislatius (leis, decrèts), reglementaris, declaracions oficialas e publicacions legalas relativas a l'administracion espanhòla (Corts Generalas, Govèrn, etc.), aital coma los procediments generals de las comunitats autonòmas.

Es publicat totes los jorns de l'an, levat los dimenges.

## Nòtas

## Referéncias
Jornal Oficial de la Republica Francesa

Lo ***Jornal Oficial de la Republica Francesa*** (en francés: *Journal officiel de la République française*; acronim: **JOFR**) es lo jornal oficial de l'Estat francés, dins lo qual son publicats los eveniments legislatisu (leis, decrèts), ordenanças, declaracions oficialas e publicacions legalas. Conten los títols «Leis e decrèts» (*Lois et décrets*) o «Edicion de documents administratius» (*Édition des documents administratifs*) segon la natura dels tèxtes.
Marc Antoine Gaudin

[thumb|right|[Fotografia de Marc Antoine Gaudin.]]

**Marc Antoine Gaudin** (5 d'abriu de 1804, Saintes - 2 d'aost de 1880, París) es un quimista francés dau sègle XIX. Emplegat dau Burèu dei Longitudas, s'interessèt a de domenis variats en optica, en quimia e en mecanica. En particular, en 1833, publiquèt de trabalhs permetent de melhorar la terminologia en establissent una diferéncia clara entre leis atòms e lei moleculas. Establiguèt tanben lo caractèr diatomics de certanei moleculas. Sa publicacion aguèt inicialament pauc d'influéncias sus la comunautat, mai aguèt un ròtle important durant lo congrès de Karlsruhe que permetèt a la teoria atomica de s'impausar au sen de la comunautat scientifica. Puei, s'interessèt ai daguerreotipes e es considerat coma un pionièr de la fotografia.

## Liames intèrnes

* Atòm.
* Fotografia.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Seymour H. Mauskopf, « The Atomic Structural Theories of Ampère and Gaudin: Molecular Speculation and Avogadro's Hypothesis », *Isis*, vol. 60, n° 1, 1969, pp. 61-74.

## Nòtas e referéncias
Congrès de Karlsruhe

Lo **Congrès de Karlsruhe** es un congrès scientific internacionau de chimia iniciat per lo quimista alemand August Kékulé (1829-1896). Se debanèt entre lo 3 e lo 5 de setembre de 1860. Mai de 120 chimistas i participèron per discutir de las nocions d'atòmes, de moleculas, d'equivalent e per armonizar las notacions emplegaas. Lo congrès aviá pereu l'objectiu de reglar los conflictes entre partisans de la teoria atomica e partisans de la teoria dels equivalents. De personalitats coma Stanislao Cannizzaro (1826-1910) e Jean-Baptiste Dumas (1800-1884) aguèron un ròtle important durant los debats, mas lo resultat dau congrès foguèt inicialament nul car los dos camps mantenguèron sas posicions a l'eissia de las discussions. Pasmens, rapidament, la màger part dels chimistas europeus se ralièron a l'atomisme.

## Ligams intèrnes

* Atòm.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Olivier Lafont e Philippe de la Cotardière (act.), *Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours*, París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 448-456.

## Nòtas e referéncias
In Extremo

**In Extremo** es un grop de folk metal alemand de Berlin. 

Cantan dins mantunas lengas, en latin, en occitan, en suedés, en norvegian, en islandés, en espanhòl, e, de segur, en anglés e en alemand. An collaborat ambe de grops de nombroses païses d’Euròpa, coma Mägo de Oz, ambe qui aguèron un succès ambe lo títol en espanhòu *En esta noche*.

Lo grop èra d'en primièr format pels membres de dos grops independents, d'un costat, un grop de musica medievala, e de l'autre un grop de ròck. Los sòcis dels dos grops se reüniguèron dins divèrsas amassadas dins un mercat medieval ont faguèron de concèrts. En 1996 comencèron en seguida de jogar dins divèrses estanquets de Berlin ambe los instruments qu'avián. Sonque demòra una cançon d’aquela periòda, *[[Ai vist lo lop|Ai vis lo lop]]*, la represa d'una vielha cançon tradicionala occitana. Aguèron lèu-lèu de succès tre la sortida de lor primièr album, e comencèron alavetz de collaborar ambe d'autres grops, coma Corvus Corax o Bathory.

Lor estili musical es una mèscla entre la musica tradicionala medievala e lo heavy metal, çò qu'a fach que son sovent classats dins lo folk metal.
Remady

**Remady**, de son nom vertadièr **Marc Würgler**, es un discjoquei soís nascut lo 12 de decembre de 1977 a Zuric.

S'es fach conéisser en Euròpa e en Occitània en particular ambe son títol en anglés *No Superstar*, gròs tube de l'annada 2010.

## Cançons mai conegudas (en Occitània)
* *No Superstar* (2010) 
* *Give me a sign* (2010)
* *Do It On My Own* (2010, ambe Craig David)

## Referéncias
Garsenda

**Garsenda**, **Garsend** o **Grasenda** (*Garcendo, Grasindo* en nòrma mistralenca; *Garsenda, Garcent, Garcens* en occitan ancian) es un nom occitan popular a l'Edat Mejana.

## Etimologia
Lo nom deriva d'un nom de femna d'origina germanica, *Garsind*, latinizat en *Garsindis*. Es compausat dels elements germanics  *gar-,* varianta de *ger-* « lança », e *-sind* « viatge, camin ».

## Istòria
Un prenom pròche mas a l'etimologia distincta (de l'element germanic *-swind* « fòrt, poderós ») es notadament portat per una concubina de Carlesmanhe, Gersuinda*,* e es atestat dempuèi lo .

## Personatges istorics
*òrdre cronologic*
* Garsenda de Tolosa (), comtessa de Barcelona casada amb Guifré II Borrell de Barcelona.
* Gersenda de Fezensac (), filha del comte Guilhèm de Fesensac e esposa del comte Raimon II de Ribagorça;
* Garsinda de Besièrs (), vescomtessa de Besièrs e d'Agde;
* Garsenda de Perigòrd (), duquessa de Gasconha;
* Garsinda de Besalú (), filha del comte Bernat I de Besalú;
* Gersende du Maine (), filha del comte Herbert I du Maine e esposa del comte Tibaud III de Bles puèi d'Alberto Azzo II d'Este;
* Garsenda de Forcauquier (), filha del comte Guilherme IV de Forcauquier;
* Garsenda de Sabran (), comtessa de Forcauquier, esposa del comte Anfós II de Provença;
* Garsenda de Provença (), filha del comte Anfós II de Provença e esposa del vescomte Guilhèm II de Bearn.
* Gersende ou Garsande d'Alphant, Bienheureuse (+1310), gouvernante de Saint Elzéar.

## Difusion
*anglés: *Garsenda*
*castelhan: *Garsinda*
*catalan: *Garsenda, Gersenda*
*francés: *Garsende, Garcende, Garcenne, Garcinde, Garcuinde, Gersende, Garsinde*
*italian: *Garsenda*
*portugués: *Gersenda, Garsinda*

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias