open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nadar

thumb|right|Nadar en 1854.
**Gaspard-Fèlix Tornachon** (6 d'abriu 1820 | 21 de març 1910, París), coneissut popularament coma **Nadar**, èra un jornalista, illustrador e caricaturista, mai subre-tot un fotografe francés.

Per consèu d'un amic crompèt un aparelh fotografic qu'utilizèt per recampar lei retrachs que li anavon servir de basa per lei caricaturas de son òbra *Panthéon Nadar* (1853), ont apareguèron de grands personatges de la politica e de la cultura d'aqueu temps, dintre son cieucle d'amics, coma Charles Baudelaire.

Jamai veguèt lo retrach fotografic coma una activitat per ganhar de sòus, d'abòrd qu'aviá d'idèas puslèu esteticas. Non voliá pas mai colorizar lei retrachs, faire de retòcas ò se servir d'accesòris. Nadar se sèrve solament de la lutz (coma biais d'illuminar lo modèle), e de la pausa coma elements principaus de la fotografia. Dins leis òbras de Nadar l'important es vertadierament la cara dau modèle, d'ont vèn que s'enebís leis ornaments de sobra.

Se dèvon a-n eu lei premierei fotografias aerianas de l'istòria, realizadas en 1856 amb un aparelh fotografic despuei un aerostat. Aquela innovacion aguèt un grand interès militar. Dins leis annadas 1870 foguèt nomat comandant d'una companhiá d'aeroestat per préner de fotografias dei posicions dei prussians qu'enviroutavan París.

Foguèt tanben lo premier fotografe que faguèt de fotografias amb de lume artificiau en assatjant d'aguer d'imatges dei catacombas de París.
Toronto Raptors

Los **Toronto Raptors** son una equipa de la NBA que lo sèti es a Toronto, Canadà.

## Equipa Actuala

''Actualizat a 21.10.2009. Font: NBA.com

## Referéncias


## Ligam extèrne
*Site oficial del club
João Pinheiro Chagas

**João Pinheiro Chagas** (1863-1925) jornalista, diplomata e òme politic, foguèt primièr ministre de Portugal entre lo 3 de setembre e lo 12 de novembre de 1911.
Lista dels primièrs ministres de Portugal

[thumb|200px|Bandièra del Primièr ministre de [Portugal.]]
Aquesta es una lista dels **Primièrs Ministres de [[Portugal]]** dempuèi la proclamacion de la Republica, lo 5 d'octobre de 1910, fins a uèi.

## Primièrs ministres de la monarquia portuguesa

## Primièra Republica (1911-1926)

## Dictatura ([[1926]]-[[1974]])
Primièr regim militar dempuèi 1933 e la republica corporativa, amb partit unic. La carga foguèt la de primièr ministre.

## Transicion democratica ([[1974]]-[[1976]])

Govèrn provisòri

## Republica democratica (dempuèi [[1976]])

Democracia parlamentària constitucionala pluripartidària

## Veire tanben
*Portugal
*Presidents de Portugal
Ana de Fois-Candale

thumb|right|150px|Ana de Fois-Candale
**Ana de Fois-Candale** (1484– Buda, 26 de julhet 1506) qu'ei reina de Ongria e Boèmia.

## Vida
Ana èra filha de Gaston II de Fois-Candale, comte de Candale, e de Catarina de Fois
qu'ei filha de Gaston IV de Fois-Bearn e d'Alienòr Ièra, reina de Navarra. Ana èra cosina de Catarina Ièra, reina de Navarra.

Esposèt Ladislàs II Jagellon, rei d'Ongria lo 29 de setembre de 1502 e foguèt coronada lo meteis jorn a Székesfehérvár, capitala vièlha del Reiaume d'Ongria. Ana moriguèt en 1506 a Buda e es enterrada dins la catedrala de Székesfehérvár amb son marit en 1516.

## Maridatge e descendéncia
* Esposèt Ladislàs II Jagellon en 29 de setembre de 1502.

D'aquela union nasquèron:
* Ana Jagellon, princessa d'Ongria, en 23 de julhet de 1503 a Buda (Ongria), esposa de Ferrand Ièr, rei d'Ongria e Boèmia.

* Loís II Jagellon en 1 de julhet de 1506 a Buda (Ongria), rei d'Ongria e Boèmia.

## Nòtas


## Bibliografia
* Anthony, Raoul (1931) *Identification et Etude des Ossements des Rois de Navarre inhumés dans la Cathédrale de Lescar*, Paris, Masson.

## Ligams extèrnes
*  Foundation for Medieval Genealogy/Navarre Kings Genealogy
*  Les Foix-Candale
*  Seigneurs de Grailly Généalogie
*  Foix-Grailly Généalogie
*  Foundation for Medieval Genealogy/Foix Genealogy
*  Euweb/Albret Genealogy
*  Euweb/Foix-Grailly Genealogy
Euransi

L’**euransi** es una lenga construcha creada per Libor Sztemon.

## Dialèctes
Los dialèctes de l’euransi son : 
* lo darseni, 
* lo johânsi, 
* lo masnavi, 
* lo mezdevi e 
* lo sansari 
## Referéncias
Francisco Craveiro Lopes

**Francisco Higino Craveiro Lopes** (1894-1964) militar e politician foguèt president de Portugal entre 1951 e 1958.
Américo Thomaz

**Américo de Deus Rodrigues Thomaz** (1894–1987) militar (amiral) foguèt president de Portugal entre 1958 e 1974.
Real Madrid Club de Fotbòl

Lo **Reial Madrid Club de Fótbol** es un club de fotbòl d'Espanha. Foguèt fondat lo 6 de març de 1902 amb lo nom *Sociedad Madrid Foot-Ball Club*. Jòga dins la Liga. A ganha nòu còps la Copa d'Euròpa, cinc d'elas de manièra consecutiva (1956, 1957, 1958, 1959, 1960). Es lo club esportiu risi mai del mond. La F.C. Barcelona es lo sieu maximal rival.

## Ligam extèrne
* Site oficial del club
Lingua franca

thumb|Diccionari de Lingua Franca estampat a Marselha

Amb lo tèrme **lenga franca** o **lenga veïculara** (o ***lingua franca***) es designat una lenga adoptada coma mejan de comunicacion per de populacions de lenga o de dialèctes mairals diferents.

En Euròpa durant una part de l'Antiquitat, s'adoptavan coma linguas franca lo grèc e lo latin. Dins una cèrta mesura,  l'alemand, lo portugués, l'indi o lo mandarin an tanben agut o an encara aquela caracteristica similara.

Dins los domènis socioculturals, economics e tecnologics dal mond modèrne actual se considèra que la *lingua franca* o lenga internacionala es la lenga anglesa.

## Exemples
### Linguas franca istoricas
***[[Akkadian|Accadian]]** puèi **[[Aramèu]]**
***[[Sanscrit]]**
***[[Chinés classic]]**
***[[Grèc koinè]]**
***[[Tamol ancian]]**
***[[Latin]]**
***[[Sogdian]]**
***[[Eslau ancian]]**
***[[Lingua franca mediterranèa]]** - Pendent l'Edat Mejana a fins au sègle XIX, la **lingua franca**, conoissuda tanben sota l'apelacion **sabir** ò **mauresc**, èra lo nom d'una lenga romanica qu'èra una lenga mesclada d'un biais majoritari de vocabulari occitan, d'italian dialectau, d'espanhòu amb quauquei mots francés, turcs ò Arabis amb una gramatica reducha (abséncia de conjugasons per exemple).De notar que l'unenc diccionari de Lingua Franca fuguèt estampat a Marselha en 1830.
***[[Italian]]**

### Linguas franca modèrnas
***[[Anglés]]**
***[[Espanhòl]]**
***[[Francés]]**
***[[Alemand]]**
***[[Arabi]]**
***[[Rus]]**
***[[Portugués]]**
***[[Mandarin]]**
***[[Indostani]]**
***[[Malai (lenga)|Malai]]**
***[[Swahili]]**
***[[Persan]]**
***[[Haussà (lenga)|Haussà]]**
***[[Amharic]]**
***[[Creòl (lenga)|Lengas creòls]]**
***[[Lenga de signes|Lengas de signes]]**

## Articles connèxes
* Creòl
* Pidgin

## Ligams extèrnes
* La lingua franca, glossari en anglés.
Automóvil Club Argentino

L**'Automòvil Club Argentino** (o **ACA**) qu'ei ua associacion shens nat prezhèit lucratiu d'ajuda e assisténcia toristica e mecanica de cap aus automobilistas argentins. Que ho fondat a la seguida d'autes *Automobil Clubs* dens lo monde l'11 de junh de 1904 per Dalmiro Varela Castex.

## Ligam extèrne
*Sitie Oficiau de l'ACA
Carlos Reutemann

**Carlos Alberto Reutemann** (chafrat *El Lole* - Santa Fe (Argentina) lo 12 d'abriu de 1942) qu'ei un pilòt argentin de Formula 1 e ua personalitat politica deu Partit Justicialista, ancian governador de la Província de Santa Fe e senador.
Juan Manuel Fangio

**Manuel Fangion** (Balcarce, Argentina, lo 24 de junh de 1911 – Buenos Aires, lo 17 de julhet de 1995) que ho pentacapion argentin de Formula 1 e qu'ei consederat com un deus pilòts mièlhers dens aquesta disciplina. Es estat proclamat cinc còps campion del mond de Formula 1.
Ezcaray

thumb|left|300px|Vista dera vila
**Ezcaray** en espanhòu o *Ezkarai* en basco qu'ei ua comuna de La Rioja.
Riu Han

**Riu Han** pòt designar:
*Lo Riu Han (Corèa) (*Han-gang* 한강), que raja a Seol, en Corèa del Sud.
*Lo Riu Han  (Hanshui) (*Han Shui*), en China Centrala.
*Lo Riu Han (Hanjiang) (*Han Jiang*), al sud-èst de China
*Lo Riu Han (Da Nang), que raja a Da Nang, Vietnam
Urgòssa

**Urgòssa** (*Urgosse* en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.

## Geografia

## Toponimia
Segon Dauzat e Rostaing, *Urgòssa* que veng d'un nom probablament ibèr d'òme *Urg-*, dab lo sufixe aquitanic *-ossa* .
Negre ditz pas arren d*'Urgòssa*.
Véser Urgons.

## Istòria
* Entre 1829 e 1893, qu'incorporèn Urgòssa a Nogarò .

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants e la densitat qu'èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véser tanben
* Comunas de Gers

## Ligams extèrnes
* Urgòssa suu site de l'Insee
* Comunautat de Comunas deu Baish Armanhac

## Nòtas e referéncias
L'Arromiu

**L'Arromiu** (*La Romieu* en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.

## Geografia
Sus la comuna se tròba la hont deu Petit Auvinhon.

## Toponimia
Segon Dauzat e Rostaing, *L'Arromiu* que vengueré deu nom d'òme *Romieu(x)*, deu latin *Romaeus*, pelegrin, romiu .
Segon Negre, *L'Arromiu*, atestat *in loco quem vocant la Romeu* en 1082, que vengueré deu gascon *l'arromiu* (camin), lo camin deus pelegrins .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants e la densitat qu'èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

Collégiale Saint-Pierre La Romieu.jpg|Collegiala Sent Pèir.
La_Romieu_-_Tour_du_Cardinal_d'Aux.JPG|La tor deu Cardenau d'Aus.
La_Romieu31.jpg|La collegiala.
La_Romieu30.jpg|Las clastras.
La_Romieu22.jpg|La plaça de la collegiala.
La_Romieu10.jpg|La legenda (contemporanèa) deus gats.
La_Romieu12.jpg|La legenda deus gats.
La_Romieu13.jpg|La legenda deus gats.
La_Romieu16.jpg|La legenda deus gats.
Tourelle_Madirac_1.jpg|Lo castèth de Madirac.
Porte_Madirac.jpg|Lo castèth de Madirac.
Madirac.jpg|Lo castèth de Madirac.


*La collegiala Sent Pèir.
*Lo castèth de Madirac. 
## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véser tanben
* Comunas de Gers
## Ligams extèrnes
* L'Arromiu suu site de l'Insee
*  Sit oficiau de l'Office de Tourisme de L'Arromiu
* Les jardins de COURSIANA

## Nòtas e referéncias
Sadelhan

**Sadelhan** (*Sadeillan* en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.

## Geografia

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
La prononciacion qu'amudeish *-n* finala, com dens tot lo sud-oèst de Gers .
Segon Dauzat e Rostaing, atau com per Negre, *Sadelhan* que ven d'un nom latin d'òme *Satellius* dab lo sufixe *-anum* . 
Per Delamarre, lo nom que ven d'un nom celtic d'òme **Satillios*, inatestat, dambe'u sufixe (celtic) *-ānon*. La justificacion qu'es lo tèma *sati-*, qui es celtic . Los autors que donan semblablas explicacions per Sadilhac, dab un sufixe diferent. *Sadelhan* qu'èra donc probablament ua anciana grana proprietat antica qui avè per mèste *Satellius* o **Satillios*. 

## Istòria

## Administracion

* Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de Mielan; qu'es adara deu canton Miranda-Astarac.

## Demografia
                                                
ImageSize  = width:250 height:200                          
PlotArea   = left:40 right:10 top:10 bottom:20            
TimeAxis   = orientation:horizontal                       
AlignBars  = justify                                       
Colors =                                                
  id:gray1 value:gray(0.9)                           
                                                  
DateFormat = yyyy                                 
Period     = from:1960 till:2010                 
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960
                                    
PlotData =                          
  bar:300 color:gray1 width:1       
  from:start till:end             
  bar:200 color:gray1              
  from:start till:end            
  bar:100 color:gray1           
  from:start till:end         
  bar:0 color:gray1       
                       
                    
LineData =       
  layer:front    
  points:(48,77)(84,86) color:blue  width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 100 1968: 117
  points:(84,86)(100,81)    color:blue    width:2 #1975: 107
  points:(100,81)(128,74)   color:blue    width:2 #1982: 95
  points:(128,74)(160,73)   color:blue    width:2 #1990: 93
  points:(160,73)(196,65)   color:blue    width:2 #1999: 79
  


* En  la populacion qu'èra de  abitants e la densitat qu'èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna
 
## Véser tanben
* Comunas de Gers

## Ligams extèrnes
* Sadeillan suu site de l'Insee
* Sadelhan suu site de la Comunautat de comunas d'Astarac Arròs en Gasconha
## Nòtas e referéncias
Virus H1N1

Los **Influenzavirus A jos-tipe H1N1** designan los virus de la gripa apartenent al sostipe H1N1 de la linhada d'Influenzavirus A. Se caracterizan per un poder patogèn elevat per l'èsser uman, que son responsables de gaireben la mitat de totas las infeccions de gripa umana e especialament d'una granda part dels cases de gripa sasonièra.

D'unas socas de H1N1 son endemicas als umans, d'autras son endemicas dins los aucèls (gripa aviària) e los pòrcs (gripa porcina).

De virus del sostipe H1N1 son responsables de las pandemias de gripa de 1918 e de 2009 e mai d'una part de las gripas pandemicas sasonièras.

Lo nom *H1N1* indica que lo virus presenta a sa superfícia la combinason de doas moleculas-antigènas :
* l’emaglutinina de tipe 1 ;
* la neuraminidasa de tipe 1.

## Istòria
### Gripa de 1918

Un virus presentant la combinason antigenica H1N1 foguèt responsable de la pandemia de gripa dicha *espanhòla* de 1918-1919, que tuèt gaireben trenta milions de personas. Lo pauc de coneissença sus la vida dels virus permet pas de saber cossí aquel virus apareguèt puèi desapareguèt en 1919 e tornèt aparéisser d'un biais fòrça mens virulent.

### Gripa de 1977-1978
De mai, un virus H1N1 foguèt tanben responsable de la pandemia de 1977-1978 amb una mortalitat relativament bassa. Se trobèt dins d'autres epidemias localas, coma als Estats Units e en Espanha dempuèi 2007.

### Gripa de 2009
Al mes de març de 2009, un virus H1N1 a fach son aparicion en Mexic jos un biais genetic inedit, e se propaga rapidament a l'entorn del mond. Segon un rapòrt de l'OMS al mes de junh de 2009, la mortalitat es flaca e tòca principalament de personas ja afeblidas mas que 30% a 50% dels cas arriban dins de personas joves e en bona santat. Dins la majoritat dels cas, los malauts an presentat que de simptòmas benignes e lor garison foguèt rapida e completa.

Las personas presentant los simptòmas de la gripa A(H1N1) son tractadas amb de paracetamol e per los cas pus sevèrs amb d'inibitors de la neuraminidase dels virus gripals coma l’oseltamivir o lo zanamivir

L'11 de junh de 2009, l’OMS a passat l'epidemia dins la fasa 6; la gripa A (H1N1) de 2009 es considerada doncas coma una pandemia.
Sarragusan

**Sarragusan** (*Sarraguzan* en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.

## Geografia

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
Segon Dauzat e Rostaing, *Sarragusan* qu'ei benlèu compausat de *sèrra* [qui conven geograficament] e deu nom **Agusan*, format deu nom latin d'òme *Acutius*, dab lo sufixe *-anum* . Véser Sarragaishias (ancian canton d'Anhan).
Segon Negre, *Sarragusan* qu'ei format deu latin *serra* « arressèga » qui prengó tanlèu lo latin lo sens de « hautor alongada » (e en gascon, lo de « hautor en generau ») e deu nom « romanic » de persona *Acutianus* . 
Que sembla probable lo nom *Agusan*, la proprietat d'Acutius, ei mei ancian e lo mot *sèrra* > *sarra* s'i ajustè dens un segon temps.
* **Maumús**. Véser a l'article.

## Istòria
* En 1823, Maumús qu'estó annexat a Sarragusan .

## Administracion

* Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de Mielan ; qu'es adara deu canton de Miranda-Astarac.

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants e la densitat qu'èra de  ab/km².

* **Maumús**. Véser a l'article.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véser tanben
* Comunas de Gers

## Ligams extèrnes
* Sarragusan suu site de l'Insee

## Nòtas e referéncias
Riu Han (Corèa)

Lo **Riu Han** (corean: 한강), es un riu màger en Corèa del Sud e lo quatren de la peninsula coreana per la longor après l'Amnok, lo Tumen, e lo Nakdong. Se forma pel jonhent del Riu Namhan (Riu Han del sud), qu'a sa font al Mont Daedeok, e del Riu Bukhan (Riu Han del nòrd), que sa font se trapa pels pendisses del Mont Geumgang en Corèa del Nòrd.  Lo riu traversa Seol e raja un pauqueton amb lo Riu Imjin abans de se getar dins la Mar Jaune. 

Las doas brancas màgers del flume, lo riu Namhan e lo riu Bukhan, arriban ensems a Yangsu-ri, província de Gyeonggi-do, e forman a partir d'aquí lo Riu Han. Traversa alara  Seol e contunha cap a la mar Jaune (o Mar de l'Oèst pels coreans). De gandas marèas se produson a sa boca ont encontra la mar al long de la  DMZ (zona desmilitarizada) que dessepara la Corèa del Sud e la Corèa del Nòrd.

## Referéncias
Béla Kun

**Béla Kun** (idem **Kun Béla** segon l'us magiar d'emplec dels noms pichons e d'ostal, nascut *Béla Kohn* a Szilágycseh en 1886, Transilvània, e mòrt *endacòm* en URSS, en 1938) foguèt un revolucionari ongrés.
Instaurèt en 1919 la Republica dels Conselhs dins son país mas poguèt pas tenir targa a las armadas romanesas qu'envasiguèron Ongria.
Forçat de se refugiar en Union Sovietica, lai foguèt membre del Komintern (o IIIena Internacionala, 1919-1943), puèi executat en 1938.Foguèt *" [[reabilitat]] "* en 1956.

## La Vida
## La Republica dels Conselhs d'Ongria (1919)
### citacions
## Bibliografia
* 
* Rudolf Tokes: *Bela Kun and the Hungarian Soviet Republic: the origins and role of the Communist Party of Hungary in the revolutions of 1918-1919*, Nòva York, Hoover Institution on War, Revolution and Peace, Stanford, California, 1967  (en anglés)
* Iva Volgyes: *Hungary in Revolution, 1918-19: nine essays*, Lincoln, University of Nebraska Press, 1971  (id)
* Andrew C. Janos & William Slottman: *Revolution in perspective: essays of the Hungarian Soviet Republic of 1919*, gavidaires e editors de l'obratge collectiu, University of California, Berkeley, Center for Slavic and East European Studies id (id)
* György Borsanyi: *The Life of the Communist Revolutionary, Bela Kun*, traduccion anglesa d'en Mario Fenyo, Boulder, Colorado, *Social Science Monographs*, Nòva York, 1993 (id)

e ca

## Vejatz tanben
* 
* Miklós Horthy

## Ligams extèrnes
* 
*  [ en '''[Béla Kun]** sus Archiu Internet del Marxisme]
== Ligams videografics ==
* 

* [http://www.youtube.com]

** sus **YouTube**... mai de ''[[1000]]'' documents subre en **Béla Kun*' en pîcar coma clau *Bela Kun''

## Nòtas
Antonín Novotný

**Antonín Novotný** (1904-1975) es politician chèc que foguèt president de Checoslovaquia entre 1957 e 1968.
Miklós Horthy

**Miklós Horthy de Nagybánya** (idem **Vitéz nagybányai Horthy Miklós**
del sieu nom vertadièr segon l'us magiar d'emplec dels noms pichons e d'ostal, nascut a Kenderes, Ongria, en 1868, e mòrt a Estoril, Portugal en 1957) foguèt un amiral e òme politic ongrés.

## La vida

Ministre de la Guèrra dins lo govèrn contrarevolucionari de Szeged, foguèt lo mai atissat dels adversaris de Béla Kun e de la Republica dels Conselhs qu'aiceste s'ensagèt d'instaurar en 1919.

Elegit *Regent* (n'acostumèt alara de se ne far apelar *Vòstra Serena Majestat*), instituiguèt un regim autoritari, reaccionari e rèireconservator.Aliat amb l'Alemanha nazi d'Adolf Hitler e l'Itàlia faissista de Benito Mussolini, s'annexèt lo sud d'Eslovaquia, l'Ucraïna subcarpatica e bona part de Transilvània entre 1938 e 1940.

A la fin de la 2nda Guèrra mondiala, davant la desbranda de las tropas de l'Ais e l'avançada inexorabla, despietadosa, de l'Armada Roja sovietica, n'ensagèt solet en de badas de negociar un armistici separat amb l'URSS d'Estalin. 

Ne foguèt alavetz embandit d'al poder pel movement faissista ongrés de las Croses Sagetadas, e obligat de daissar Ongria, se n'anèt refugiar dins lo Portugal (o *Estado Novo* en aquela epòca) del dictator António de Oliveira Salazar. Lai moriguèt en 1957, a Estoril.

## L'accion politica
### Citacions
## Lo bilanç
### Citacions
## Citacions
## Bibliografia
* 

* Horthy Miklós: *Emlékirataim* (*Memòrias*), edicions László Antal, Budapèst, 1993 (en ongrés)
* Miklós Horthy: *Memorie: una vita per l'Ungheria*, edicions Corso, Rolma, 1956 (en italian)
** Owen Rutter: *Regent of Hungary:The Autorized Life of Admiral Nicholas Horthy*, Londres, 1938 (en anglés)
** Thomas Sakmister: *Hungary's Admiral on Horseback*,... *East European Monographs*, Boulder, 1994 (id)

## Vejatz tanben
* 
* Béla Kun

## Ligams extèrnes
* 
* ''Los martirs romaneses de Transilvània'' (en romanés)
* ''Associacion'' Horthy Miklós (en ongrés)
## Ligams videografics
* 

* http://www.youtube.com

** sus **[[YouTube]]**... mai de *[[868]]* documents subre l' **[[Horthy Miklós]]** en picar coma clau *[[Miklos Horthy]]*

## Nòtas & referéncias
John Locke

**John Locke** (Wrington, près de Bristol lo 29 d'agost de 1632 – Oates, Essex, lo 28 d'octòbre 1704) foguèt un filosòf empirista anglés que trabalhèt sustot amb tèmas ligats al govèrn e a l'epistemologia.

vinheta|200px|drecha|John Locke

Locke Estudièt la medecina a Oxford, dintrèt al còrs diplomatic çò que li permetèt de demorar en França un cèrt temps e de contactar los cartesians. En 1683 se refugièt als Païses Basses per evitar de represalhas politicas. Aprèp la Revolucion Gloriosa de 1688 tornèt dins lo seu país e publiquèt las seunas òbras mai importantas:

* Assag sus l'entendement uman.
* Assag sul govèrn civil (considerat coma lo manifèst del liberalisme modèrne).

L**'Assag sus l'entendement uman** comença amb una critica destructritz de l'afirmacion de l'existéncia d'idèas innadas de la consciéncia, preconizada pels *racionalistas*. Quand nais la nòstra consciéncia es coma una pagina blanca o *[[tabula rasa]]*. Coma i a pas d'idèas innadas en nosautres, aquelas pòdon pas fondar la compreneson del mond. Coma la rèsta dels *empiristas*, Locke considerarà que la coneissença se trai de l'experiéncia (*empiria* en grèc), a travèrs dels senses.
Juan Cassoulet

**Juan Cassoulet** (Azul, província de Buenos Aires, 1873 - Buenos Aires, 9 d'octobre de 1949) que ho un deus purmèr pilòt de competicion e campion de corrudas automobilas d'Argentina, a la debuta deu sègle XX.
Alfama

Alfama (aɫˈfɐmɐ, prononciacion portuguesa) es un dels quartièrs mai ancians e tipics de la vila de Lisbona. Actualament, se compausa de *freguesias* de *São Miguel*, *Santo Estêvão* e *São Vicente de Fora*. Son nom ven de l'arabi *al-hamma* (الحمّة) que significa « tèrmas e fonts » .

Aquel quartièr es conegut internacionalament per sos bars de fado. Es situat entre lo *castelo de São Jorge* e lo Tage. Es percorregut per l**eléctrico'' 28.  Las tres fonts d'Alfama son ''Chafariz de El-Rei'', ''Chafariz de Dentro'',''Chafariz da Praia''.

L'Alfama es un quartièr fòrça particular, sembla un ancian vilatge que totas las personas se coneisson e se complimentan cada jorn. Lo quartièr es considerat coma un dels pus segurs e frequentats de la vila e es conegut per sos restaurants e sos ostals, a mai per sas fèstas dels sants populars, aquela de Sant Antòni de Pàdoa (nascut a Lisbona), los 12 e 13 de junh.

=== Galariá ===

<gallery>
Imatge:Alfama (Lisboa).jpg|Vista d**Alfama* del mar
Imatge:Residencial Alfama.jpg|Immòble tipic
Imatge:Alfama (by Awersowy) 16.jpg|Vanèla
Imatge:Alfama (by Awersowy) 29.jpg|Vista generala
Imatge:Alfama Lisboa 2.JPG|Alfama pendent la fèsta
Imatge:Lissabon Strassenbahn.jpg|Eléctrico
Imatge:CercaMouraTorreAlfama.JPG|*Cerca Moura''
Bairro Alto

Lo **Bairro Alto** (*Quartièr Naut* en portugués), es un quartièr de Lisbona pintoresc amb carrièras caladadas, prèp dels quartièrs del Carmo e del Chiado, compausat d'ostals vetusts e de pichons magazins. Foguèt autrescòps nomenat *Vila Nova dos Andrades*.

Bastit a la fin del sègle XVI seguent un plan gaireben octogonal, lo Bairro Alto es un dels quartièrs pus pintorescs de la vila.

Lo quartièr, amb fòrça bars, restaurants, ostals de fado, es una zòna fòrça coneguda de la nuèch lisboèta dempuèi las annadas 1980.

Una part dels edificis foguèron o son restaurats, per conservar la traça originala del quartièr, permetent tanben l'installacion de novèls espacis comercials.

Dempuèi pauc, lo quartièr es tanben avalorat coma luòc de demorança per una populacion jove.
Chiado

Lo **Chiado** es un dels quartièrs mai emblematics e istoric de la vila de Lisbona. Se tròba entre lo *[[bairro Alto]]* e lo quartièr Baixa pombalina.
En 1856 amb lo creis de l'ambient literari, lo Chiado venen lo centre del Romantismo Portugués, ponch de passatge obligat per que los que volián èsser coneguts dins la vila.
Já Eça de Queiroz dins la seuna òbra *Os Maias* foguèt grande referència al Chiado e al centre literari.

Pendent las annadas de 1980 a causa del mudadís dels lisboètas amb l'inauguracion del centre comercial Amoreiras, lo Chiado demòra decadent.

En 1988 lo matin del 25 d'agost, un incendi de grandas proporcions nais dins l'edifici Grandela, atenguèt 17 edificis.
Lo Chiado demorèt destruit e la seuna reconstruccion prenguèt tot lo decenni de 1990, l'arquitècta Siza Vieiraficando es encargat del projècte.
Avuèi lo Chiado torna èsser un important centre del comèrci de Lisbona, essent una de las zònas pus cosmopolitas.
Kim Dae-jung

left|50px
**Kim Dae-jung**, (en corean: **김대중**) nascut lo 3 de decembre de 1925 – mòrt lo 18 d'agost de 2009 foguèt president de la Corèa del Sud entre lo 25 de febrièr de 1998 e lo 25 de febrièr de 2003.
Obtenguèt en 2000 lo Prèmi Nobel de la Patz.
Baixa

**Baixa** de Lisbona, tanben nomenada **Baixa Pombalina** es un quartièr edificat per òrdre del Marqués de Pombal, seguent lo tèrratremol de 1755, sus una aira de gaireben 23,5 ectaras.

Lo quartièr de Baixa es format de carrièras drechas e perpendicularas organizadas per los dos costats d'un axe central, la *[[Rua Augusta]]*. Los edificis an una arquitectura identica, amb al planpè de comèrcis e als estatges superiors de demoranças. Las dimencions previstas èran uniformas, çò que permetiá una construcion pus rapida amb d'elements prefabricats, coma los montants de las fenèstras, de dos tipes — un per las façadas de las carrièras principalas e l'autre per las façadas de las carrièras segondàrias.

Es tanben un dels primièrs exemples de construccion antisismica. Los modèls arquitectonics foguèron testats amb l'utilizacion de tropas en marcha per simular un tèrratremol.

## Galariá

Imatge:EsquinaBaixa.JPG|Baixa, Lisbona: façadas per la carrièra principala e per la segondària
Imatge:CantariaRuaPrincipal.JPG|Baixa, Lisbona: montant de fenèstra de la carrièra principala
Imatge:CantariaRuaSecundária.JPG|Baixa, Lisbona: montant de fenèstra de la carrièra segondària
Imatge:Lisboa - Terreiro do Paço.jpg|thumb|300px|Vista generala del Quartièr Baixa Pombalina
Imatge:Panoramic view - Lisboa.jpg|thumb|right|300px|Vista panoramica del Quartièr Baixa Pombalina
Kim Il-sung

** Kim Il-sung** (corean: 김일성 (hangeul); 金日成 (hanja) (15 d'abril de 1912 – 8 de junh de 1994) foguèt un politician corean comunista que dirigiguèt la Corèa del Nòrd de sa fondacion en 1948 fins a sa mòrt. Ocupèt lo pòst de primièr ministre de 1948 a 1972 e de president de 1972 fins a sa mòrt. Èra tanben Secretari General del Partit dels Trabalhaires de Corèa,e exerciguèt un poder autocratic. Pendent lo periòde del sieu poder, favorizèt una ideologia qu'aviá desvolopat el meteis e nomenada *[[Juche]]* e establiguèt un terrible culte de la personalitat. Après sa mòrt en 1994, li succediguèt lo sieu filh Kim Jong-il. La Corèa del Nòrd nomena oficialament Kim Il-sung lo "Grand Líder" e es designat dins la constitution coma "President etèrne". Son aniversari e lo jorn de sa mòrt son de jorns feriats en Corèa del Nòrd.

### Referéncias
Nikita Khrushchov

[thumb|300 px|right|... ''[Nikita Sergeievich Khrushchov*... ]]

*'Nikita Sergeievich Khrushchov** (en [[rus]]: Никита Сергеевич Хрущёв), nascut a [[Kursk]], [[Russia]], dins l'[[Empèri Rus]], lo 17 d'abril de [[1894]], mòrt a [[Moscòu]], capitala de l'[[Union Sovietica]] l' 11 de setembre de [[1971]]) foguèt un òme politic e cap d'Estat rus, sovietic.<br /><br />
Foguèt primièr secretari o [[Secretari General del Partit Comunista de l'Union Sovietica]], lo segond aprèp [[Estalin]], de [[1953]] fins a [[1964]]. Tanben primièr ministre o [[President del Conselh dels Ministres de l'URSS]] entre [[1958]] e 1964, es mai que tot famós per aver denonciat los crimes d'Estalin e de l'[[estalinisme]] en [[1956]], al [[XXen Congrès del Partit Comunista de l'URSS]].<br />
Coneguèt un periòde de tension màger, en octobre-novembre de [[1962]], amb lo president dels [[Estats Units d'America]], [[John Fitzgerald Kennedy]], pendent la [[Guèrra Freja]] entre ambedoas [[superpoténcias]], amb lo problèma de l'installacion de [[Crisi dei missiles de Cuba|missils estrategics]] dins l'illa de [[Cuba]], tot just sortida d'una [[Revolucion]] capitada, bailejada per [[Fidel Castro]] e [[Ernesto Che Guevara]].<br />
Foguèt caçat, embandit d'al poder en 1964, que [[Leonid Brezhnev]] li succediguèt.

== La Vida ==
== L'Accion politica ==
=== citacions ===
== Lo bilanç ==
=== citacions ===
== Citacions ==
== Bibliografia ==
=== Òbras ===
* **Nikita Khrushchov**: ''For Victory in Peaceful Competition with Capitalism'', E.P Dutton & Co, Inc. [[1960]] (en anglés)
* **Nikita Khrushchov**: ***Rapport secret sur Staline au XXe Congrès du PC soviétique*** seguit pel ''Testament de Lénine''... [[Champ Libre]] [[París]] [[1970]] (en francés)
* **Nikita Khrushchov**: ***Memoirs of Nikita Khrushchev Volume 1: Comissar***... editat per en [[Sergei Khrushchev]] [[The Pensylvania State University Press]] [[2004]] (en anglés)
* ''id'' e : ***Memoirs of Nikita Khrushchev Volume 2: Reformer*** id id [[2006]] (id)
* ''id'' e : ***Memoirs of Nikita Khrushchev Volum 3: Statesman**' id id [[2007]] (id)

=== A l'entorn de l'òme ===
* Jean-Jacques Marie, *Khrouchtchev, la réforme impossible'' Payot París 2010 (en francés)

## Vejatz tanben
* 50 px
* Lenin
* Estalin
## Ligams extèrnes
## Nòtas & referéncias
Hont Arràbia

**Hont Arràbia** (oficialament en basc: ***Hondarribia***; en castelhan: *Fuenterrabía*; en francés: *Fontarrabie*) qu’es ua comuna espanhòla  situada dens l'extrèm-nòrd de la província de Guipuscoa, dens la Comunautat Autonòma Basca. Considerada suu plan lingüistic coma una enclava occitanofòna fins a l'inici del sègle XX, la populacion qu'es ara completament de lengas espanhòla e basca.
Irun

**Irun** qu’es ua comuna gascona de lenga basca. Administrativament, qu’es de la província de Guipuscoa dens la comunautat autonòma espanhòla deu Bascoat.
Lucian Mengaud

thumb|right|Lucian Mengaud
**Lucian Mengaud** (en francés: *Lucien Mengaud*; La Vaur, 1804 - Tolosa, 12 de julh de 1877) foguèt un escrivan occitan del país tolosenc que recebèt sovent l'escais de "discípol de Godolin".
## Biografia
[thumb|Bust al [Grand Redond (jardin)|Grand Redond de Tolosa]]
**Lucian Mengaud** nasquèt a La Vaur en 1804 dins una familha modèsta. Quand èra plan jove, partiguèt per Tolosa ont faguèt mantun mestièr, trabalhèt a la comuna de Tolosa e a l'encòp coma musician e pintor per i poder subvenir a sas necessitats. Foguèt probablament gràcias a l'influéncia de Jansemin, qu'èra son amic, que Mengaud comencèt a escriure en occitan. En 1841 espeliguèt son recuèlh *Las [[pimpanèla]]s* que seriá reeditat puèi jol títol *[[Rosièr|Ròsas]] e pimpanèlas*. 
thumb|left|250px|Citacion de Mengaud sus la font ''Als jòcs florals'', plaça de la Concòrdia a Tolosa
Mas malgrat lo succès d'aquesta òbra es subretot gràcias a l'escritura de las cançons popularas que l'escrivan venguèt popular. Son òbra mai coneguda es la cançoneta *[[la Tolosenca]]* que foguèt mesa en musica per Pèire-Loís Deffès. Foguèt interpretada per primièr còp lo 30 d'abril de 1845 al Teatre del Capitòli e venguèt lèu un classic dins la capitala mondina, al ponch que d'unes la sonèron "la Marselhesa dels tolosans". En 1860 publiquèt un fascicul d'una obreta d'un acte: *Las aucas del Tomàs de Fonsas Grivas* .

Mengaud participava pro sovent als salons tolosans e en 1864 anèt al Salon parisenc, mas la premsa francesa foguèt pas ges amicala amb el.

Aprèp sa mòrt la vila de Tolosa, per omenatjar sa figura de poèta, faguèt plaçar son bust en 1894 dins lo Jardin del Grand Redond.

## Òbras
* *Las pimpanèlas* (1841)
* *A trompeur, trompeur et demi* (1856)
* *Las aucas del Tomàs de Fonsasgrivas* (edicion de 1867)

## Ligams extèrnes
* ''Ròsas e pimpanèlas'' (grafia localista) a Google books
* ''Las aucas del Tomàs de Fonsasgrivas'' a Gallica.fr
* ''A trompeur, trompeur et demi'' a Gallica.fr

## Nòtas e referéncias
Pèire Verlhac

**Pierre Verlhac** nasquèt en 1868 a Solhac e moriguèt en 1955 a las Quatre rotas.

Faguèt una carrièra d'institutor. Laïc, amic de Louis-Jean Malvy, Pierre Verlhac militava en favor dels excluses e de sa lenga mairala.

Animator de la seccion de Solhac de la Liga dels Dreches Umans, s'engatgèt en favor dels republicans espanhòls.

Tanben èra un musician popular, un fin contaire occitan enrasigat entre Solhac e Martèl, un autor de poèmas e cançons. Foguèt un dels primièrs que militèt per l'ensenhament de l'occitan.

## Sos poèmas
* Histoires et contes
* T'aïmi Soulhac
* Josepon e l'Emperur
* La lampe
Vytautas Landsbergis

**Vytautas Landsbergis** (pron. [ˈvʲîːt̪ɐʊt̪ɐs̪ ˈɫɐ̂ˑn̪ʲd͡zʲbʲɛrʲɡʲɪs̪]; Kaunas, 18 d'octobre de 1932) es un musician e politician conservador lituanian. Amb son partit Sąjūdis foguèt president de Lituània entre 1990 e 1992, lo primièr dempuèi l'independéncia del país.
Monson

Una **monson** es tradicionalament definida coma un vent sasonièr cambiadís acompanhat de precipitacions , mas lo tèrme es emplegat uèi per descriure los cambiaments sasonièrs de circulacion atmosferica e de precipitacion. Los sistèmas màgers de monsons del mond son aqueles d'Africa e d'Asia-Austràlia. L'inclusion de las monsons nòrd e sud-americanas es discutida amor de sos vents parcialament cambiadisses.

Lo tèrme foguèt d'en primièr utilizat en anglés en Índia, Bangladèsh, Paquistan, e dins los païses vesins per tal de designar los grands vents sasonièrs que bufan de l'Ocean Indian e de la Mar d'Arabia dins lo sud-oèst en carrejar de pesugas casudas de pluèja dins la region. En Idrologia, se considèra qu'una casuda de pluèja es una monson quand se produtz dins una region que recep la majoritat de sas pluèjas pendent una sason particulara.  Aquò daissa la possibilitat que  d'autras regions del mond sián dichas *region de monson*. 

## Etimologia e definicion

Lo mot *monson* ven de l'arabi *mawsim* (موسم  ). Lo mot d'origina aràbia *mausam* (मौसम, موسم) es tanben lo mot per  en indi, ordo, e mantuna autra lenga del nòrd d'Índia.

La definicion inclutz de sistèmas de vents màgers que càmbian de direccion sasonièrament.

: 

## Referéncias
Eduardo Arolas

**Eduardo Arolas** (Barracas, Buenos Aires, lo 24 de heurèr de 1892 - París, lo 29 de seteme de 1924) que ho un bandoneonista e un compositor de tango.

Qu'èra chafrat lo *togre deu bandoneon*.

A partir de 1913 que ho bandoneonista de Roberto Firpo dens lo club Armenonville. En 1916 qu'abandonè Argentina per anar víver en Uruguai puish en França on e's morí.
National Basketball Association

La **National Basketball Association** (**NBA**) es una liga de basquetbòl professional, compausada per trenta equipas nòrd-americanas (vint-e-nòu als Estats Units e un en Canadà). Foguèt fondada dins la vila de Nòva York lo 6 de junh de 1946 coma la **Basketball Association of America** (**BAA**).

## Equipas

; Nòtas

# *L'asterisc (*) denota un movement de franquícia.*


## Referéncias


## Ligam extèrne
* Site oficial
Chacarera

la **Chacarera** qu'ei ua dança argentina tradicionau de la Província de Santiago del Estero. que s'interpreta mei que mei dab vriulon, guitarra e bombo legüero sus un ritme ternari de 6/8. Que's dança en cople e/o en grop en bèth tornejar shens tocà's.

Tradicionau e ligat de segur a l'origina coloniau de Santiago del Estero (vila de lenga quíchoa  - hòra deu territòri precoloniau d'aquesta lenga totun- , vila coloniau espanhòu de las mèi vielhas e centre agricòlas (chacarera que vien de "chacra", ua mena de proprietat agricòla) d'explèitacions d'esclaus africans) aquesta musica que ho teorisada, analisada e collectada per Andrés Chazarreta.

## Interpèrtas famós
* Los Manseros Santiagueños
Boston Celtics

Los **Boston Celtics** son una equipa de basquetbòl professional que lo sèti es a Boston, Massachusetts (Estats Units), que jòguen a la Division Atlantica de la Conferéncia Èst de l'NBA. Foguèt fondat l'an 1946 e es, amb 17 títols, l'equipa amb mai campionats de l'NBA. Lo grand domeni dels celtics se produsiguèt pendent lo periòde 1957-1969, ont ganhèron 11 campionats en 13 ans, 8 de consecutius. Lo 17 de junh de 2008, ganhèron lo sieu dètz-e-seten campionat après de véncer per 4-2 a Los Angeles Lakers.

## Pabalhons
* Boston Arena (1946)
* Boston Garden (1946–1995)
* TD Garden (1995–present)

## Referéncias


## Ligam extèrne
* Site oficial del club
Brooklyn Nets

Los **Brooklyn Nets** son una equipa de basquetbòl professional que lo sèti es a  Brooklyn, Nòva York (Estats Units), e que jòguen a la Division Atlantica de la Conferéncia Èst de la NBA.

## Pabalhons
* Teaneck Armory (1967–1968)
* Long Island Arena (1968–1969)
* Island Garden (1969–1971)
* Nassau Veterans Memorial Coliseum (1971–1977)
* Rutgers Athletic Center (1977–1981)
* Brendan T. Byrne Arena/Continental Airlines Arena/Izod Center (1981–2010)
* Prudential Center (2010–2012)
* Barclays Center (2012–present)

## Ligam extèrne
*Site oficial del club
Erythrina crista-galli

**Erythrina crista-galli** (locaument conegut com **ceibo** o **bucaré**) qu'ei un arbo sud-american de la sosfamilha de las *Faboideae* originari de Bolívia, Argentina, Brasil, Paraguai e Uruguai. Que deu lo son nom scientific d*'Erythrina* au grèc ερυθρος (*eritròç*) "arroi" per'mor de ma color de las soas es.hlors.

En Argentina qu'ei, enter autas causas, emplegat dens la construccion de bombos.

## Ligams extèrnes
* 
*
Douro

**Douro** (en portugués) o **Duero** (en espanhòl) es lo flume màger del nòrd-oèst de la peninsula Iberica. Nais sul versant del pic d'Urbión, a 2160 m. s.n.m., travèrsa lo planòl de Castelha e Leon, entra en Portugal ont desboca dins l'ocean Atlantic, prèp de Porto. Ten una longor de mai de , que 212 son navegables dins lo territòri portugués e 112 a caractèr internacional. 

Reculhís las aigas de la part nòrd de Meseta. Son bacin es limitat pels monts Cantabrics al nòrd, pel sistèma Central al sud e per la cadena Iberica a l'èst. Los afluents mai importants en territòri espanhòl son Pisuerga, Esla, Tera, Valderaduey e Tormes; en Portugal recep Côa, Tua, Sabor, Corgo, Tavora,Tâmega, Balsemão e Sousa.

Entre las ciutats banhadas per Douro cal notar: Sòria, Almazán, Aranda de Douro, Tordesillas e Zamora (en Espanha), e Miranda do Douro (en lenga mirandesa: Miranda d'I Douro), Foz-Coa, Pesi da Régua Lamego, Vila Nòva de Gaia e Porto (en Portugal).
L'UNESCO designèt lo 14 de decembre de 2001 la region viticòla de l'Aut Douro (45° 68' N, 5° 93' O) Patrimòni Mondial de l'Umanitat, dins la categoria païsatge cultural.

## Galariá

Fichièr:Rio douro 89.jpg|||thumb|150px|La font de Douro
Fichièr:Régua Douro 5.JPG|||thumb|200px|Douro (vinhal)
Fichièr:Rabelo Douro en–Porto.jpg|||thumb|200px|Douro prèp de la seuna embocadura a Porto


## Referéncias
Bombo legüero

Lo **bombo legüero** (deu castelha *legua* qui vòu díser "lèga", donc literaument "tambor qui's pòt audir a mei d'ua lèga) qu'ei ua mena de tambor tradicionau de gran edom e de son prave e potent deu sud de la cordilhèra deus Andes.

Qu'ei hèit dab cuèr de craba e un tronc de ceibo vuèitat e traucat d'un petit horat entà har sortir lo son. Que's pòt tiéner dab bendas de cuèr a la mòda deus tambor enropencs e qu'ei provesit a sengles caps d'ua pèth de craba dab los pèus.

Aquestas duas membranas que permeten de jogar l'instrument sia penuts sus l'espatle com ua biàça sia pausat sus los jolh (lo musician sedut alavetz).

Lo bombo legüero qu'ei mei que mei jogar en Argentina sustot per interpretar los ritems de zamba e de chacarera ; qu'ei tanben emplegat dens la musica pop.
Golden State Warriors

Los **Golden State Warriors** son una equipa de basquetbòl professional que lo sèti es a Oakland, Califòrnia (Estats Units), que jòguen a la Division Pacific de la Conferéncia Oèst de l'NBA. Primièrament, l'equipa s'establiguèt dins la vila de Filadèlfia, Pensilvània, ont ganhèt la sason inaugurala de l'NBA (alavetz nomenada BAA).

## Pabalhons
* Philadelphia Arena (1946-1962)
* Philadelphia Convention Hall (1952-1962)
* Cow Palace (1962-1964 i 1966-1971)
* San Francisco Civic Auditorium (1964-1967)
* War Memorial Gymnasium (1964-1966)
* San Jose Arena (ara HP Pavilion) (1996-1997)
* Oakland Coliseum Arena/Oakland Arena/Oracle Arena (1966-1967, 1971-1996 e 1997-present)

## Equipa Actuala

''Actualizat a 22.10.2009. Font: NBA.com

## Referéncias


## Ligam extèrne
*Site oficial del club
Josèp Ièr de Portugal

**Josèp Ièr de Portugal** *lo Reformador* ( Lisbona 1714 - íd. 1777 ), **[[prince de Brasil]]** (**[[1714]]-[[1750]]**) e **[[rei de Portugal]]** (**[[1750]]-[[1777]]**).

## Originas familialas
Tresen filh de Joan V de Portugal e de son esposa, Maria-Anna d'Àustria. Per linha mairala foguèt lo felen de Leopold Ièr d'Àustria e foguèt lo grand fraire del futur rei Peire III de Portugal. 

## Accession al tròn
En 1714, a la seuna naissença, foguèt nomenat *prince de Brasil*, e doncas eretièr al reialme, per la mòrt de son grand fraire e primogenit de son paire Peire de Bragança.

Arribèt al tròn portugués a 35 ans e gaireben immediatament daissèt lo poder en mans de Sebastian de Melo, Marqués de Pombal. L'istòria del reinatge de Josep Ièr es en realitat l'istòria del pròpri Marqués de Pombal.

Lo poderós marqués va supervisar tots los aspèctes de la politica economica, sociala e coloniala, amb l'intencion de far que Portugal se convertiguèsse en un rival de las autras poténcias europèas. Una conspiracion de nòblas temptèt d'assassinar lo rei e lo marqués, lo que permetèt al marqués d'expulsar los jesuitas de Portugal en 1759, en ganhant lo contraròtle sus l'educacion publica e las tèrras de la glèisa.
Lo reinatge de Josèp Ièr foguèt marcat pel tèrratrem que va destruire la vila de Lisbona lo 1èr de novembre de 1755. Mai de  personas perdèron la vida. Lo tèrratrem faguèt que lo rei desvolopèt una fòrta claustrofòbia. Per aquò, transportèt la cort reiala a Ajuda. La capitala se rebastiguèt mas a un còst fòrça elevat.

## Matrimòni e descendencia
Lo 19 de genièr de 1729 Josèp Ièr se maridèt a Elvas amb l'infanta espanhola, **[[Maria Anna Victoria de Borbon]]**, filha del rei Felip V d'Espanha e d'Isabel de Farnesi, e grand fraire de la futura esposa del rei Ferran VI d'Espanha, Bàrbara. Lo matrimoni tendra quatre filhas: 

* l'infanta **[[Maria Ièra de Portugal]]** (1734-1816), **[[reina de Portugal]]**, maridada en 1760 amb lo seu oncle **[[Peire III de Portugal]]**
* l'infanta Marianna de Bragança (1736-1813)
* l'infanta Maria Francesca Dorotea de Bragança (1739-1771)
* l'infanta Maria Francesca Beneta de Bragança (1746-1829), maridada en 1777 amb lo seu cosí, l'infant Josep II de Bragança

Amb la mòrt de Josèp Ièr lo 24 de febrièr de 1777, lo tron passèt a la seuna filha, Maria Ièra de Portugal e lo govèrn de fèrre del marqués de Pombal s'acabèt.
Coloniţa

**Colonitsa** (en romanés, **Coloniţa**) es una comuna de Moldàvia del municipi de Chişinău.

Se tròba a 7 km de la capitala Chişinău. Es coneguda dempuèi 1605.

Mihai Ghimpu, president per interim de Moldàvia en 2009, lai nasquèt.

## Ligams extèrnes

* Pagina sus Coloniţa sul site del municipi de Chişinău
Elvas

**Elvas** es una municipalitat portuguesa del districte de Portalegre, dins la region d'Alentejo e subregion de l'Alto Alentejo. En 2001 aviá 23&nbsp;361 abitants.

La municipalitat es limitada al nòrd per la municipalitat d'Arronches, al nòrd-èst per Campo Maior, al sud-èst per la municipalitat d'Olivença (Espanha), al sud per Alandroal e Vila Viçosa e a l'oèst per Borba e Monforte.
Verlush

**Verlush** (*Verlus* en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.

## Geografia

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
Ni Dauzat e Rostaing, ni Negre, nimei los Féniés disen pas arren de Verlush. La finala chotada es benlèu pas d'origina (                                                
ImageSize  = width:250 height:200                          
PlotArea   = left:40 right:10 top:10 bottom:20            
TimeAxis   = orientation:horizontal                       
AlignBars  = justify                                       
Colors =                                                
  id:gray1 value:gray(0.9)                           
                                                  
DateFormat = yyyy                                 
Period     = from:1960 till:2010                 
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960
                                    
PlotData =                          
  bar:300 color:gray1 width:1       
  from:start till:end             
  bar:200 color:gray1              
  from:start till:end            
  bar:100 color:gray1           
  from:start till:end         
  bar:0 color:gray1       
                       
                    
LineData =       
  layer:front    
  points:(48,88)(84,78) color:blue  width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 120 1968: 103
  points:(84,78)(100,65)    color:blue    width:2 #1975: 80
  points:(100,65)(128,62)   color:blue    width:2 #1982: 75
  points:(128,62)(160,71)   color:blue    width:2 #1990: 90
  points:(160,71)(196,75)   color:blue    width:2 #1999: 97
  
  
 

* En  la populacion qu'èra de  abitants e la densitat qu'èra de  ab/km².

## Economia
Viticultura : Costalats de Sent Mont (AOVDQS)

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véser tanben
* Comunas de Gers

## Ligams extèrnes
* Verlush suu site de l'Insee

## Nòtas e referéncias
Tojet

**Tojet** o **Toget**  (*Touget* en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.

## Geografia
Comuna situada a 35 km a l'Èst d'Aush au jonhent de la Gimona e de Marcaua.

## Toponimia
*Toget* que ven deu gascon *toja* [cf. lengadocian *toja*, *argelàs*, *babís*], mot d'origina preceltica, damb lo sufixe collectiu *-et* (deu latin *-etum*), per un sens globau « ensemble de tojas [lòc on i a toja] » .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants e la densitat qu'èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas damb la comuna

## Véser tanben
* Comunas de Gers

## Ligams extèrnes
* Toget suu site de l'Insee
* Comuna de Toget
*  Toget dens la CC de las Bastidas de Lomanha

## Nòtas e referéncias
Sirac

**Sirac** pòt èsser :
*Sirac es una comuna de , en Occitània.
*Lo Sirac es una montanha dels Escrinhs, en Occitània.
Sirac (Gers)

**Sirac** (*Sirac* en francés) es ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.

## Geografia

## Toponimia
Segon Dauzat e Rostaing, *Sirac* veng deu nom gallic d'òme *Sirus*, damb lo sufixe *-acum* .
Segon Negre, *Sirac* (*Siraco* en 1265) veng deu nom « romanic » de persona *Syrus*, damb lo sufixe *-acum*.
Segon Delamarre, s'agish deu nom celtic d'òme *Sīros* (atestat), derivat en *-ācon*.Es donc d'acòrdi dambe Dauzat e Rostaing. 
Per Cirac, comuna de Rià i Cirac, atestat *Cirasago* en 937, segon Joan Coromines, lo nom veng deu nom latin de persona *Cerius*, a travèrs la fòrma adjectivala derivada **cerisiācu* .

## Istòria
* En 1828, incorporèn *Lo Pin* (au sud de Sirac) a la comuna . Lo Pin èra parròpia annèxa abans la revolucion e guarda ua glèisa.

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants e la densitat qu'èra de  ab/km².
### Demografia ''Lo Pin''

* Lo n° INSEE es estat cambiat per rasons practicas.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dambe la comuna

## Véser tanben
* Comunas de Gers

## Ligams extèrnes
* Sirac suu site de l'Insee

## Nòtas e referéncias