Tolosa

**Tolosa** (prononciat: )    (en francés e oficialament *Toulouse*) es la segonda vila dOccitània, la quatrena vila de França, capluòc de la region d'Occitània, prefectura del departament de la Nauta Garona.  

Al sègle , la vila foguèt la capitala del reialme visigòt, e una de las capitalas del reialme d'Aquitània dal sègle  al sègle , puèi la capitala del comtat de Tolosa e de Lengadòc.  

Tolosa es istòricament situada en Lengadòc, traversada per Garona e lo Canal de las Doas Mars. Son escais es la **Vila Ròsa** a causa de la color del principal material de construccion tradicional local: la brica de tèrra cuèita. Dins le passat se disiá tanben **La Ciutat Mondina**, per referéncia a la dinastia dels comtes de la vila que se son sovent sonats *Raimon*.

## Geografia
Laltitud mejana es de 141 mètres. 

La vila es situada sus un coide de Garona provenent dels Pirenèus, sorienta al nòrd-èst vèrs la Mediterranèa, càmbia de direccion a Tolosa e se dirigís al nòrd-oèst vèrs lAtlantic. 

Le relèu es marcat per la convergéncia de las valadas dafluents de Garona :

* Arièja al sud dominat pels versants penjaluts del Lauragués de Tolosa Vièlha que venon dominar la vila sul Puèg Dàvid.
* LÈrs Mòrt que se geta al nòrd de Tolosa en una plana vasta dicha de « Lalande » separat a lèst del sit de la vila per una linha feblament accidentada, damb particularament les puèges de Montaudran e de Jolimont. 
* A loèst de la vila, a bèla distància del centre urban (6 a 7&nbsp;km en mejana), tres terrassas sestajan per aténher les travèrses de Gasconha.
Sus la riba esquèrra entre le riu de Toish que sescampa al nòrd de Purpan e lactuala diga del Bazacle ga natural agençat, la corba del flume a evoluit forçant limplantacion urbana antica de la vila sus la riba dreta platèu mai naut al recès de las inondacions. 

Le canal del Miègjorn que repren una corsa artificiala de la Garona vèrs la Mediterranèa remana al sud-èst la valada de lÈrs mòrt.

La comuna de Tolosa fa  de superfícia, es a dire un pauc mai que París : .


Fichièr:Topographie de toulouse.jpg|Carta topografica de Tolosa.
Fichièr:Canal du midi toulouse.jpg|Canal del Miègjorn, a proximitat de Tolosa.


## Onomastica

* **[[La Mapa Occitana]]** e sa cartografia collaborativa : Geoccitania (Institut d'Estudis Occitans).


## Administracion

## Demografia
Al recensament de 2004, Tolosa es la quatrena vila de França damb  abitants (populacion *intra muros* – cf. tablèu çai contra), le cinquen airal urban de França damb  abitants (recensament de 2007) e la seisena aglomeracion de lestat damb  abitants (recensament de 2010) (aprèp París, Lion, Marselha, Lilla-Roubaix-Tourcoing e Niça-Canas). Es tanben le pus grand centre universitari en defòra de la region parisenca damb mai de  estudiants.

La populacion de la vila aumenta principalament gràcias a un salde migratòri largament positiu, degut a una posicion geografica interessanta (clima, situacion estrategica entre mai dun bacin toristic – Pirenèus, mar Mediterranèa, còstas basca e landesa, terradors miègjorn-pirenencs) e a un imatge fòrtament positiu (qualitat de vida, varietat de las filièras de formacion, posicionament socioeconomic sus dindustrias e de servicis de fòrta valor ajustada aeronautica, espaci, biotecnologias, sistèmas embarcats, electronica).

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

font : INSEE

### [[Clima]]
La vila benefícia, de per sa posicion a linterseccion de las influéncias oceanicas e mediterranèas, dun clima temperat doç de davalada a la prima e pro caud e sec destiu. Les vents dominants son, per òrdre dimportància, le vent doèst (que mena generalament lumiditat de locean Atlantic), le vent de sud-èst (tanben apelat *[[vent d'autan|vent dautan]]*, puslèu caud e sec) e le vent del nòrd, netament mens frequent e generalament freg e sec (que mena laire de las massas anticiclonicas frejas plaçadas sul nòrd dEuròpa).

### Urbanisme
thumb|Vista aeriana del centre vila, damb endavant la plaça del Capitòli

La vila es organizada en mantuna zòna mai o mens concentrica :

* la vila romana de las carrièras estretas e tòrtas, que garda mai o mens le plan de la ciutat romana;
* Si ajusta la ciutat de lEdat Mejana (lo borg de Sent Sarnin);
* les quartièrs del sègle XVIII al sègle XIX ;
* la banlèga contemporanèa, bastida a lentorn dancians vilatges (Sent Simon, La Landa) o de residéncias nòblas (Le Miralh) annexats a la comuna ;

La ciutat se desvolopèc primièr le long de la riba dreta de Garona, al nivèl del ga del Bazacle, le sol mejan natural per passar Garona. Atanben la riba dreta es plan mai elevada a respècte del flume que non pas la riba esquèrra e se tròba naturalament aparada de las aigadas. La posicion privilegiada daquel punt dinflexion del flume (que ven del sud e que vira cap al nòrd-oèst), al contacte de la val dÈrs, perlongament de la via naturala cap a la mar Mediterranèa, fasquèc de Tolosa un caireforc comercial.

A las vias de comunicacions que constituisson les rius naturals se son ajustadas le long dels sègles de vias que ligan la ciutat a sas vesinas : via romana, de la Mediterranèa fins a Aquitània, le Canal del Miègjorn e le Canal lateral, ligasons rotièras e ferroviàrias cap al nòrd (rota de Montalban), cap al sud (rota de Fois), sud-oèst (Murèth puèi Tarba), oèst (cap a Aush) e èst (cap a Albi, Rodés).
Aquelas vias son totjorn presentas dins le teissut urban e fòrman le rastèl desquina dels Barris, avengudas mercadièras dels ancians quartièrs populars (Avenguda de Murèth, dels Minimes, del barri Bonafé).

Al centre urban, vironat dels Baloards quemplacèron las muralhas ancianas, sajustèron al sègle XVIII les grands jardins (de las plantas, Reial e le Redond Grand) estructurats per una tièra dandanas largas e plantadas (Jules Guesde, Pau Feuga, Frederic Mistral).

Le sègle XIX fosquèc le del traucament de tres grandas avengudas Haussmanianas : la carrièra de Metz, lavenguda dAlsàcia Lorena/del Lengadòc e la carrièra Ozenne. Aquel traucament destrusiguèc de carrièras e dostals dels pus vièlhs de la ciutat. Se dobriguèron al meteis moment les grands axes cap al canal puèi la gara (Joan Jaurés, Matabuòu, Raimon IV).

Un element emblematic del bastit, un còp èra reservat als ortalans de la periferia, es representat per las tolosencas "tolosencas", ostalets damb un òrt, sens estatge ne cava mès provesit dun trast. 

Lespandiment urban de Tolosa es de còps qualificat dextrèm, damb una densitat de populacion flaca per una ciutat tan granda. Ça que la la crisi de creissença actuala de la ciutat buta a una densificacion del bastit damb la realizacion de mantun programa durbanisme.

### Transpòrts

thumb|180px|left|Mapa del malhum de mètro

Le rastèl desquina de la ret de transpòrts en comun de la ciutat son las duas linhas de mètro inauguradas en junh de 1993, un VAL e una linha SNCF cadenciada. En setembre de 2003 la linha C fosquèc completada per quatre estacions intermediàrias en mai de las tres inicialas. En decembre de 2003, la linha A fosquèc alongada de Jolimont a Balmar de tres estacions mai, per un nombre de 18 estacions per 12&nbsp;km de linhas. Una segonda linha de mètro, la B que corrirà segon un ais nòrd-sud serà normalament mesa en servici al començament de 2007, damb 20 estacions per 15&nbsp;km.

Un malhum de 64 linhas de buses en estèla permet de religar les quartièrs periferics tan coma las comunas de la corona al centre, mai que mai mercé a de plataformas multimodalas (Mètro-Busses-Parcatges) coma Arenas, Bassacamba o Bèlmont. 

Dautras linhas de transpòrts en sit pròpri son previstas o son a sacabar per asondar les bacins demplecs de las comunas perifericas (Blanhac, Colomèrs, Labeja e limitar la congestion automobila suls grands axes (per exemple las linhas E e E que desserviràn respectivament Blanhac centre e aeroconstellacion e laeropòrt internacional de Blanhac o la linha F cap a Murèth).

Les projèctes durbanisme començan atanben destudiar les mejans de demesir lempresa automobila pel profièit dels transpòrts en comun o de la bicicleta que Tolosa es una de las ciutats mens avançada sus aquel sicut de lestat francés a causa de son urbanisme pauc densificat e plan espandit.

## Istòria

### Antiquitat
thumb|Mapa de Tolosa en lan 1631.
thumb|La Tolosa antica e medievala.

Abans linstallacion romana, la region de Tolosa èra ocupada per una tribú celtica, les Vòlcas Tectosages quarribèron al sègle III abans Crist en dominar dautoctòns de mal definir, benlèu dibèrs o daquitans. 
Les cèltas sèran installats non pas sul sit actual mès sus las sèrras al sud de la ciutat, mai que mai a Vièlha Tolosa ont les arqueològs trobèron mantun potz que contenon dobjèctes preromans e romans.

Le territòri dels Vòlcas Tectosages fosquèc integrat a lEmpèri Roman en 118 abans Crist e èra le punt mai a loèst de la novèla Provincia de Narbonesa.

Les romans fondèron Tolosa sus son sit actual e la vila sespandissiá del Capitòli als Salins. Le forum se situava a lentorn de la plaça Esquiròl sul *Cardio Maximus* (lais actual carrièra Sent Roman/ carrièra dels filatièrs).

Tolosa èra un centre administratiu e intellectual màger de la *Provincia*.

En 413, les visigòts envasisson la vila e la causisson per capitala&nbsp;; aquò es le reialme de Tolosa. En 507 les francs de Clodovèu vencisson les visigòts dAlaric II a la batalha de Volhèc ocupan Aquitània tota e prenon Tolosa en 508.

### Edat Mejana
A lEdat Mejana, la vila fosquèc longtemps independenta. Les comtes de Tolosa espandiguèron lor domeni sus la mai granda partida del Miègjorn de França constituissent atal la província de Lengadòc. Aprèp la Crosada contra les Albigeses, Lengadòc es restacat al reialme de França en 1271. Testimoniatge de la preséncia dels comtes de Tolosa, las rèstas de las fondacions del castèl comtal son estadas recentament mesas a jorn prèp de la pòrta sud de la vila medievala a lemplaçament de la plaça del salin.

### A la Renaissença
A la Renaissença (fin del sègle XV, XVI, Tolosa conesquèc un periòde de granda prosperitat, gràcias a lindustria del pastèl. Dos simbòls de la vila, le Pont Nòu e le Canal del Miègjorn, son realizats respectivament en 1632 e en 1682.

### A lEdat Modèrna
Le Capitòli es bastit, el, al sègle XVIII. En 1762 se debana lafar dels Calàs : le cas dun protestant injustament condemnat provòca una intervencion celèbra de Voltaire.

Tolosa èra, coma se deu, de la diocèsi civila de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa, de la senescauciá de Tolosa .
 
Pendent l'Ancian Regime, las  parròquias *intra-muros* son : catedrala de St Estève, Nòstra Dòna de la Dalbada, Nòstra Dòna de la Daurada, Nòstra Dòna del Taur, Sent Agustin, Sent Micolau (o Nicolau), Sent Pèire de las Cosinas, Sent Sarnin. Las parròquias del gardiatge (nom occitan supausat) son Crotz Daurada (vocable de la glèisa : Sent Grapasi), La Landa (vocable de la glèisa : Senta Magdalena), Montaudran (vocable de la glèisa : Sent Estève), Povorvila (vocable de la glèisa : Senta Magdalena, annèxa de Sent Anhe, Sent Supèri (vocable de la glèisa : Sent Supèri, ara Sent Miquèl), Sent Martin de Toish (vocable de la glèisa : Sent Martin), Sent Miquèl del Barri (vocable de la glèisa : Sent Miquèl), Sent Miquèl de Toish (vocable de la glèisa : Sent Miquèl) o Sent Miquèl Ferrèri (L'Ardena), Sent Simon (vocable de la glèisa, annèxa de Portèth de Garona : Sent Simon) . Cal ajustar Vilanovèla de Sent Simon, comunautat  non  parròquia  erigida en  comunautat cap a 1780 del territòri de Tolosa, diocèsi civila e senescauciá de Tolosa; en 1790, ven comuna del canton de Tolosa, mès dispareis abans l'an IV 
.

### A l'Epòca Contemporanèa
En 1790, Tolosa èra caplòc de canton, de districte e de departament; en l'an IX, la comuna fosquèc despartida en 4 cantons (Tolosa nòrd, oèst, centre e sud) ; en 1973, Tolosa fosquèc despartida en 15 cantons .

En 1814, la batalha de Tolosa opausa les angloespanhòls de Wellington als franceses del marescal napoleonian Soult, que mentre quaguèsson capitat a resistir son constrents de se retirar.

Dins las annadas 1920, Tolosa fosquèc la vila dels pionièrs de laviacion, jos limpulsion de Pierre-Georges Latécoère, quinstaurèc de ligasons dambe Casablanca e Dakar. En 1927, lAeropostala fosquèc creada, dambe de figuras coma Antoine de Saint-Exupéry e Jean Mermoz.

Durant la Segonda Guèrra Mondiala, la vila fosquèc estalviada pels combats, mès la Resisténcia si desvolopèc fòrtament. Forquèc abandonada per las tropas docupacion alemandas pauc aprèp le desbarcament de Normandia.

Aprèp la victòria de Franco en 1939 de nombroses refugiats republicans espanhòls venguèron a Tolosa, e al començament de las annadas 1960, fòrça rapatriats dArgeria venguèron tanben sinstallar, çò que modifiquèc sensiblament le païsatge demografic de la vila. Tolosa venguèc prefectura de la region de Miègjorn-Pirenèus.

Le nombre dabitants de la comuna aumenta fòrça rapidament, de  abitants en 1954 a  en 1968 puèi  en 1999 per aténher  abitants en 2004.

## Lengas
thumb|Senhalizacion bilingüa a TolosaLa lenga istorica de Tolosa es loccitan. La particularitat de la ciutat es ques situada sus la termièra entre les parlars lengadocians e les gascons. Mai se la legenda vòl que se parle gascon a Sant Çubran (riba esquèrra de Garona) e lengadocian al centre de la ciutat, les primièrs vilatges gascons son, dins la comuna de Tolosa, Sent Martin de Toish e Sent Simon. Les primièrs traits gascons que pareisson son la vocalisacion de l (sal>sau), la prononcicion [w] de v entre vocalas (nevar > neuar) e la conservacion de u dins les grops QU e GU (quatre > qüatre, gardar > guardar) - la resulta n'èra una frequéncia rapidament nauta del son [w].  Cal mencionar tanben le passatge de LL a th/r (Murèl > Murèth, bèla > bèra, etc), aiçò plan abans la famosa H gascona.

Le parlar lengadocian de Tolosa, le *[[tolosan]]*, de còps sonat *mondin* (de "Raimondin", referéncia a la dinastia comtala), es un parlar sud-lengadocian. Fosquèc mai que mai illustrat per Pèire Godolin. Las particularitats d'aqueste parlar, comparat a la lenga estandard son las que seguisson. 
L'article definit masculin es le/les al lòc de lo/los. Es pas un francisme, estant qu'es anterior a la Crosada, mas puslèu la continuacion del latin ILLE (nominatiu) al lòc de ILLUM (accusatiu) endacòm mai. Le/Les es emplegat dusqu'a Fois e Casèras.
Lo grop CT fa -it- al lòc de -ch- : fait, lait, nuèit, lièit, escrit al lòc de fach, lach, nuèch, lièch, escrich, etc
Le preterit de la persona tresena es en -èc al lòc de -èt. Se pòt mencionar qu'existiá una conjugason completa en -g- : cantègui, cantègues, etc al lòc de cantèri, cantères, etc
I aviá tanben de formas del subjonctiu coma siòsca (per siá), fasca (per faga), etc
Aqueste article es escrit damb las particularitats del parlar tolosenc.

Loccitan quitèc dèstre regularament ausit per carrièras dins las annadas 1920 fòra cèrts quartièrs populars coma la Landa, Sant Çubran o Bonafé ont se podiá ausir fins a las annadas 1960.

Le francés penetrèc las classas nautas de la ciutat a la fin de lEdat Mejana e le cambiament de lenga (almens a lescrit e dins les registres formals) per lelèit se passèc entre 1500 e 1530. Le francés parlat a Tolosa aguèc longtemps una marca occitana, que siá dins la pronóncia (laccent caracteristic), dins la sintaxi o dins le vocabulari. Aquel francés regional (francitan) es tanben a se pèrdre.

Cal notar limportància quaguèron las comunautats castelhanofòna e catalanofòna dins las annadas 1950 e 60 a causa de limmigracion massissa, politica (la retirada) o economica. Tolosa fosquèc un centre de creacion teatrala, mai que mai antifranquista, en castelhan e catalan dins aquel periòde.

## Administracion

Les cònsols precedents èran :

* 30 de març de 2014:Joan-Luc Moudenc
* 2008-2014 : Pèire Cohen 
* 2004-2008 : Joan-Luc Moudenc
* 2001-2004 : Felip Douste-Blazy (UMP), demissionari le 30 dabril, aprèp son accession al Govèrn, coma Ministre de la Santat
* 1983-2001 : Domenge Baudis (UDF)
* 1971-1983 : Pèire Baudis
* 1958-1971 : Loís Bazerque
* 1944-1958 : Ramon Badiou

Tolosa es devesida en 15 ; veire tanben cantons de la Nauta Garona :
* Le Canton de Tolosa-1 es format duna partida de Tolosa ( abitants)
* Le Canton de Tolosa-2 es format duna partida de Tolosa ( abitants)
* Le Canton de Tolosa-3 es format duna partida de Tolosa ( abitants)
* Le Canton de Tolosa-4 es format duna partida de Tolosa ( abitants)
* Le Canton de Tolosa-5 es format duna partida de Tolosa ( abitants)
* Le Canton de Tolosa-6 es format duna partida de Tolosa ( abitants)
* Le Canton de Tolosa-7 es format duna partida de Tolosa ( abitants)
* Le Canton de Tolosa-8 es format duna partida de Tolosa e de las comunas de Balmar, Bèlpuèg, Dremil e La Faja, Florenç, Montdosilh, Monts, Monrabe, Pin Balmar e Quint e Fontsagrivas ( abitants)
* Le Canton de Tolosa-9 es format duna partida de Tolosa e de la comuna de Ramonvila e Sant Anha ( abitants)
* Le Canton de Tolosa-10 es format duna partida de Tolosa ( abitants)
* Le Canton de Tolosa-11 es format duna partida de Tolosa ( abitants)
* Le Canton de Tolosa-12 es format duna partida de Tolosa ( abitants)
* Le Canton de Tolosa-13 es format duna partida de Tolosa e de la comuna de Colomièrs ( abitants)
* Le Canton de Tolosa-14 es format duna partida de Tolosa e de las comunas dAucamvila, Castèlginèst, Fenolhet, Fontboscat, Ganhac de Garona, Launaguet e Sant Alban ( abitants)
* Le Canton de Tolosa-15 es format duna partida de Tolosa e de las comunas de Castèlmauron, Montberon, Puègbonieu, Rofiac Tolosan, Sant Ginèst, Sant Joan le Vièlh, Sent Lop e LUnion ( abitants)

## Ensenhament superior e recèrca
Les tres pòls universitaris son :

* LUniversitat Tolosa 1 Capitòli (UT1 - Tolosa-I) : sciéncias socialas, particularament damb lInstitut dEstudis Politics de Tolosa, le dret e leconomia.
* LUniversitat de Tolosa-Joan Jaurés (UTM - Tolosa-II) : sciéncias umanas, disciplinas artisticas e literàrias.
* LUniversitat Pau Sabatièr (UPS - Tolosa-III) : medecina, farmacia e sciéncias duras.

Limportància de la vida universitària a Tolosa se manifèsta tanben per la riquesa e la diversitat dels laboratòris de recèrca presents suls campus universitaris e dels centres ospitalo-universitaris.

Las grandas escòlas principalas : 

* LInstitut dEstudis Politics de Tolosa (IEP Tolosa)
* LEscòla Superiora de Comèrci de Tolosa (ESC Tolosa)
* LEscòla nacionala veterinària de Tolosa
* LEscòla Superiora dAgricultura de Purpan
* LEscòla dArquitectura de Tolosa
* Supaéro  (ENSAE)
* LENAC
* LENSIACET
* LENSEEIHT
* LICAM
* LINPT
* LINSA
* LIPSA
* LENSICA
* LENSAT.

## Economia
### Agricultura, cultura ortalana
Coma la màger part de las grandas vilas situadas en plana alluviala, Tolosa a desvolopat una cultura ortalana que li permet un aprovesiment regular de produits frescs. Atal, le sud-èst e le nòrd de la vila son de zònas tradicionalament dedicadas a aquel tipe de culturas. Çaquelà, aquesta practica es a desparéisser, las superfícias disponiblas se demesisson a causa de la pression fonzièra.

Tolosa es tanben coneguda per la cultura de la violeta, per sas flors e son perfum.

Le domeni de Candie es una bòria de mai 300 ectaras quaparten a la comuna e ques espleitada en regia agricòla municipala.

### Aeronautica e espaci
Dempuèi la Primièra Guèrra Mondiala, Tolosa entreten una relacion particulara damb laviacion. Per aquel periòde las industrias aeronauticas mudèron a Tolosa, pramor la vila èra considerada coma pro alunhada de las zònas de combat. Las usinas Latécoère dispausan aital dobradors en plena vila.

Dautras entrepresas o centre de recercas seguiguèron, que siá dins le domeni de laviacion e de le de lespaci: le CNES, MATRA, ALCATEL, la SNPE (carburant de fusèa), e AIRBUS. Tolosa possedís las cadenas dassemblatge dels avions de lentrepresa europèa (damb Amborg) mès tanben de centres de recèrcas e densages. Las usinas del grop se situan a loèst de laglomeracion sus las comunas de Tolosa (Sent Martin de Toish), Blanhac e Bausèla. Las usinas son una de las destinacions màgers dels viatges de caps dEstat o de govèrn: Joan Carles I dEspanha, Elisabèt II del Reialme Unit, le primièr ministre de la Republica Populara de China.

### Quimia
Situat principalament dins la zòna sud de la vila, le pòl quimic compren dentrepresas dels sectors de la quimia pesuga (AZF : fertilizant azotats), de carburants, explosius e fuòcs dartifici (SNPE, Ets Lacroix), de la quimia farmaceutica, de la pintura (pigments)

Le pòl quimic tolosenc a conegut una importanta activitat fins a la catastròfa del 21 de setembre de 2001 : lexplosion de lusina AZF a fait 30 mòrts e environ 2500 ferits, e mai de degalhs materials considerables (Universitat de Tolosa-Le Miralh, quartièr En Palòt, La Reinariá, Ranguèlh e lespital psiquiatric Marchand en particular).

Aquesta activitat tend dempuèi a se reorientar vèrs la quimia fina e la quimia farmaceutica, jutjadas mens polluentas e mens menaçantas per la populacion.

### [[Informatica]]
De nombrosas entrepresas del sector son implantadas a Tolosa, beneficiant de la qualitat de la formacion universitària e de las grandas escòlas localas. Especialament las SSII Atos Origin, Capgemini, Unilog, CS, Coframi e IBM.

La comunautat daglomeracion de la Grand Tolosa ses dotada dempuèi la fin de 2001 duna excellenta infrastructura metropolitana de telecomunicacions (IMT). Compausada de cinc boclas totalizant 77&nbsp;km de fibra optica lIMT sespandís sus la Grand Tolosa del nòrd al sud e dèst en oèst altorn de Tolosa, de Blanhac a Labeja e de LUnion a Tornafuèlha. Passant principalament pel mètro tolosenc, le Periferic e le Canal del Miègjorn. Cada cable se compausa de 144 fibras opticas negras, cada parelh de fibra ofrís una capacitat de 2,5&nbsp;Gbit/s dins les dus senses.

Vejatz le sit oficial de lIMT dins les ligams.

### Meteorologia
Le Centre Nacional de Calcul de Météo-France es installat dempuèi 1982 a Tolosa.
Es en particular dins aquel centre que son efectuadas las previsions meteorologicas per França tota.

Le "Météopôle" de Tolosa regropa en mai le Centre Nacional de Recèrcas Meteorologicas (CNRM).

### Mèdias
* Unas televisions son installadas a Tolosa :
** TLT es la television locala de Tolosa. Es installada dins la novèla Mediatèca José Cabanis, a Marengo (a lorigina son sèti èra a Compans-Cafarelli). Acaba d'emetre en julhet de 2015 per causa de dificultats financièras
** Tv Bruits  son de televisions associativas quemeton tanben a Tolosa.
** OC-TV es una television sus Internet
** France 3 Sud es la television regionala del Sud, sos estúdios son situats a la Cepièra.
** M6 a tanben un descrocatge local a Tolosa.

* Tolosa abrita les estúdios de las ràdios :
** Ràdio Occitània
** Sud Radio
** lo Mouv
** Canal sud
** FMR, Radio-Radio (partejan la meteissa frequéncia)
** Booster Fm, Radio Plus (partejan la meteissa frequéncia)
** Radio Présence
** Radio Campus

* Per la premsa escrita jornalièra, se trapa essencialament le sèti social del quotidian regional La Dépêche del Miègjorn.
* Per la premsa escrita setmanièra, se trapa *Le Journal des Toulousains*.
* Per la premsa satirica, se trapa *Satiricon* http://www.satiricon.net
* Sèti de las Edicions Hubert (Murèth)

## Cultura

La vida culturala tolosenca es rica :

* dapòrts particulars ligats a divèrsas ondas dimmigracion (espanhòla pendent la Guèrra Civila, pè-negre dins las annadas 1960, maugrabina dins las annadas 1970) ;
* de la diversitat e de la joinesa de la populacion dels estudiants;
* dels movements culturals alternatius.

### [[Teatre]]
Tolosa fosquèc le brèç de companhiás de teatre de carrièra coma Royal de Luxe e de tot un movement dartistas ligats a la scèna urbana.

Divèrsas scènas coma le Teatre de la ciutat, le Granier-Teatre - Teatre Daniel Sorano o le Teatre de la Levada aculhisson de pèças cada annada. 

La vida teatrala amatritz coneis tanben una activitat importanta.

### [[Cinèma]]
Nes Tolosa una de las vilas exagonalas melhor dotada (franc París de segur) per aquò tot que de cinèma de qualitat se tracta damb, bèla primièra:

* la **[[Cinematèca de Tolosa]]**, carrièra del Taur fondada per en Raimond Bòrdas (1920-2004) devèrs las annadas 1950 e qua un fons unic al mond 

Se ne salvèc per exemple tot un tròç de LEdat daur den Luis Buñuel o ne ten una version mai completa quenlòc mai del filme subrecultissim ques Freaks.

Tanben se ne possedís le negatiu original de La màger illusion den Joan Rainoard.

Na tanben una bibliotèca pro rica de libres e revistas (e totes autres documents) subre le 7 art.

Tot parièr se ne pòt notar un malhum de cinèmas dart e ensag pro ric damb

* l **[[ABC]]**, carrièra de Sant Bernat que se ne formèc un santfum de generacions de cinefils dempuèi ara mai de 50 ans dexisténcia (na tanben una bibliotèca plan rica )

* **[[American Cosmograph]]**http://www.american-cosmograph.fr/ (Contunha l'activitat de l'UTOPIA Tolosa a partir de junh de 2016) 

Tot parièr se norganiza ara a la Cinematèca e dins tota la vila dempuèi mai de 20 ans les festenals Cinèma dAmerica Latina e Cinespaña que pro succès ne rescontran alprèp del public tolosan.

Un molon dautras manifestacions mai pontualas a lentorn del cinèma se debanan cada an en per tota la ciutat.

### [[Musica]]
Las opèras son prepausadas per le Teatre del Capitòli de Tolosa dins lOrquèstra Nacionala del Capitòli de Tolosa que ses fait una[reputacion internacionala dins le domeni de la [musica classica, jos la direccion de Michel Plasson, puèi de Tugan Sokhiev (2008-2022 o 2024) e ara de Tarmo Peltokoski (setembre de 2024).

Entre autres, la "Halle aux grains", sala prestigiosa reputada per son acostica, e quabritava un mercat.

Tolosa a tanben una reputacion de vila dinamica dins le domeni de la musica de las annadas 1980 e 1990.

Dins un autre domeni, mantun artistas e grops tolosencs se son fait una reputacion nacionala en chanson française coma :
* Claudi Nogaròu damb entre autras sa cançon intitulada *Tolosa* ;
* Emile e Images ;
* Zebda ;
* KDD
* Projet Factor X
* Dadoo
* Sang-Mêlé
* Fabulous Trobadors
* Les Capitoligams
* "Les beautés vulgaires"
Doblidem pas subretot la celèbra « '''Tolosenca''' » del compositor Louis Deffès. (cantata aicí per Benjamin Auriol).

### Espectacles
Salas :
* Le Bikini, pichona sala mitica de Tolosa, ont de nombroses artistas renomenats se son produits. En 2007, sièis ans après la destruccion de la sala per l'explosion AZF, una sala novèla foguèt bastida a Ramonvila e Sant Anha, a ras del canal. La sala novèla es estat concebuda per l'arquitècte Didier Joye e ten una capacitat modulabla de 400 a 1500 plaças sus dos nivèls per un empont de 20 mètres e un exterior amb piscina.
* Le Zénith de Tolosa, la sala cobèrta mai granda de França (9000 pers.) aprèp Bercy ( pers.) ;
* Le Palais dels Espòrts de Tolosa. Tornèc èstre bastit entièrament, sas estructuras portairas an sofèrt tanben de la catastròfa dAZF ;
* La glèisa de Sant Pèire de las Cosinas es estada recentament dobèrta coma auditòri e sala despectacle.

Festenals :
* Piano aux Jacobins
* Prima de Setembre 
* Houfastival
* Ça bouge encore
* Festival del cinèma dAmerica Latina
* Rio Loco
* AiguillART
* Tolosa les Orgues
* Convivéncia
* Le Forum de lImatge
* Festival N7
* Printemps de lINP

### Fotografia
thumb|Galariá del Castèl dAiga.

La Galariá del Castèl dAiga met en scèna regularament dexposicions fotograficas. Jean Dieuzaide ne fosquèc un actor renomenat e sovent expausat.

Deveniments a lentorn de la fotografia coma la « prima de setembre » o « le Forum de lImatge » son parièrament organizats jos forma de festenals.

### Gastronomia
Al còr del Sud-Oèst, Tolosa ocupa una plaça estrategica a proximitat de Gasconha. Les restaurants de la vila servisson donc fòrça especialitats a basa danet gras. Çaquelà le plat mai conegut es sens dobte le caçolet, a basa de salsissa de Tolosa e de mongetas, quapaissa atal una brega ancestrala entre les partisans del caçolet de Castèlnòu dArri e les del caçolet de Tolosa sus sas originas.

De remarcar tanben le Cachou Lajaunie, inventat en 1880 a Tolosa per Léon Lajaunie, farmacian.

## Monuments e lòcs toristics
**Tolosa** es classificada vila dart e distòria. Les baloards de cintura determinan le sector salvagardat mai grand de França (220 ha).

Fòrça lòcs tolosencs son de descobrir en landrejant. Le patrimòni de bastiments religioses es particularament ric, damb qualques curiositats coma la glèisa dels Jacobins (qua una nau damb de corondas centralas en palmièrs). Tolosa es la vila francesa que compta le pus grand nombre dostals particulars de la Renaissença, aquò es degut a ledat daur del pastèl.

### Bastiments e luòcs publics remarcables
* le Capitòli ques lostal de comuna, sus la plaça del meteis nom ;
* le Donjon del Capitòli (Ofici del Torisme) ;
* les cais e las ribas de Garona ;
* le Bazacle ;
* le Jardin de las Plantas, le Grand Redond e le Jardin Reial ;
* le Pont Nòu ;
* lEspital de la Grava e son dòma de coire ;
* le Castèl dAiga ;
* le Canal del Miègjorn ;
* le pont de Sant Pèire ;
* la plaça Wilson ;
* la Gara Matabuòu ;
* lOstal del Vièlh Rasim.
* la preson de Sant Miquèl (Fotografias)
* la Basilica de Sant Sarnin

### Bastiments religioses

* la basilica de Sant Sarnin ;
* la glèisa de Nòstra Dòna del Taur damb son campanal-mur ;
* la glèisa dels Jacobins e sas clastras ;
* la catedrala de Sant Estève ;
* la basilica de la Daurada ;
* la torrèla de las Ursulinas ;
* la glèisa de Sant Aubin ;
* la glèisa de Sant Jiròni ;
* la Sinagòga de Palaprat.

### Musèus
Les nombroses musèus de la vila presentan un patrimòni istoric important. Demest elis, podèm citar :
* Aeroscopia
* le Musèu Georges Labit ;
* le Musèu dels Agustins ;
* le Museum dIstòria Naturala ;
* le Musèu dArt Modèrne als vièlhs tuadors de Sant Subran ;
* la Ciutat de lEspaci ;
* lOstal dAssesat (Fondacion Bemberg) ;
* Goethe-Institut ;
* le Musèu del Vièlh Tolosa ;
* le Musèu de lAficha ;
* le Musèu Departamental de la Resisténcia e de la Deportacion ;
* le Musèu dels Antics de Tolosa (Musèu de Sant Ramon) ;
* le Musèu Paul Dupuy (Arts aplicadas de lEdat Mejana a uèi).

## Tolosa, vila dEspòrt
* Fotbòl: damb lo Tolosa Fotbòl Club
* Rugbi de XV: damb lEstadi Tolosenc
* Rugbi de XIII: damb lo Tolosa Olimpic XIII
*Basquetbòl: damb lo Tolosa Basquet Club
*Fotbòl american: los Orses de Tolosa
* Beisbòl: damb lEstadi Tolosenc BaseBall
* Voleibòl: damb los Spacers de Tolosa Volley-Ball

## Personas celèbras nascudas a Tolosa
* Sylvain Augier (1955- ), animator de ràdio
* Laetitia Barlerin (1974-), doctor veterinari
* Joan Bertrandi (1482–1560), sagelador jos Enric II
* Nicòla / Nicolau Bertrandi, autor dels Gèstes dels Tolosans
* Alexandre Bidà (1813–1895), dessenhador, pintor e gravador occitan
* Georges de Caunes (1919-2004), jornalista (paire dAntoine de Caunes e grand paire dEmma de Caunes)
* Jean Dausset (1916- ), mètge
* Jean-Louis Debré (1944- ), òme politic francés, president de lAssemblada Nacionala dempuèi le 25 de junh 2002
* Louis Deffès (1819 - 1900) Compositor (especialament de lImne tolosenc :''Ò Mon País'')
* Marine Delterme (1970– ), actritz
* Filippe Druillet (1944- ), dessenhaire e scenarista
* Joan Estève Esquiròl (1772-1840), psiquiatre
* Carlos Gardel (1890-1935), cantaire de tango
* Pèire Godolin (1580-1649), poèta
* Ticky Holgado (1944-2004), actor
* Gabriel Koenigs (1858-1931), matematician
* Francés Lucàs (1736-1813), escultor
* Marguerite Marin (1951- ), dançaira e coregrafa
* Art Mengo (1962- ), cantaire
* Frédéric Michalak (1982- ), jogaire francés de rugbi de XV
* Moos (1974– ), cantaire
* Claudi Nogaròu (1929-2004), cantaire, compositor
* Fabien Pelous (1973- ), jogaire francés de rugbi de XV
* Jacques Polieri (1928- ), meteire en scèna
* Jean-Luc Reichmann (1960- ), animator de television
* Antoine Rivalz (1667-1735), pintor
* Sébastien Roch (1972- ), cantaire, actor (Elena e les dròlles)
* Claudi Sicre (1947), cantaire
* Laurent Terzieff (1935- ), comedian
* Jacques de Tourreil (1656–1714), membre de lAcadèmia Francesa
* Jean Antoine Verdier (1767-1839) general de Napoleon
* Bernard Werber (1961- ), escrivan
* Pierre Gamarra

## Embessonatges e acòrds de cooperacion
La vila de Tolosa es bessonada damb las vilas seguentas (per òrdre cronologic) :
* Tel Aviv () dempuèi 1962, 
* Atlanta () dempuèi 1975, 
* Kyiv () dempuèi 1975, 
* Bolonha () dempuèi 1981, 
* Elx () dempuèi 1981, 
* Chongqing () dempuèi 1981.

Nosèt dacòrds de cooperacion damb :
* N'Djamena () dempuèi 1980,
* Saragossa () dempuèi 2000,
* Hanòi ().

Tolosa a tanben una vila dadopcion : Câmpia Turzii ().

## Nòtas e referéncias