open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Reiaume de Castelha

Lo **Reiaume de [[Castelha]]** es un reiaume espanhòu de l'Edat Mejana. Existiguèt de 1035 a 1516. Foguèt fusionat ambé leis autrei reiaumes de la Peninsula Iberica, franc de Portugal, per formar Espanha.
Joan I d'Anglatèrra

**Joan I d'Anglatèrra** (24 de decembre de 1166 - 18 o 19 d'octòbre de 1216) foguèt rèi d'Anglatèrra de 1199 a sa mòrt. Son rèine foguèt marcat per l'afondrament dei possessions continentalas anglesas conquistadas per lo rèi de França e per la promulgacion de la *[[Magna Carta]]* en 1215 après una revòuta de l'aristocràcia anglesa.
Andrieu II d'Ongria

**Andrieu II d'Ongria** (1176 - 21 de setembre de 1235), tanben dich **Andrieu II Arpad** foguèt rèi d'Ongria de 1205 a 1235. Participèt a la Cinquena Crosada. Après son retorn, deguèt faciar una revòuta de son aristocràcia e acceptar una limitacion de son poder (Bulla d'aur de 1222).
Empèri Assirian

L**'Empèri Assirian** èra un estat de Mesopotamia antica que son centre èra situat en Assiria. Se formèt a partir de la ciutat-estat d'Assur au sègle XIV avC. Après lo començament deis invasions aramèas e la mòrt de Teglath-Phasalar I, conoguèt un periòde de declin. La restauracion de l'autoritat de l'empèri se debanèt a la fin dau sègle X avC durant lo rèine d'Adad-nerari II. Au sègle seguent, l'Empèri Assirian venguèt la poissança dominanta de Mesopotamia e capitèt de conquistar Egipte e Babilònia. Pasmens, la dominacion assiriana demorèt fòrça contestada e lei revòutas successivas afebliguèron pauc a pauc l'armada assiriana. A partir dau sègle VII avC, una tièra de guèrras civilas entre princes assirian agravèt lo problema e l'Empèri s'afondrèt finalament après una guèrra lònga còntra sei vesins en 609.
Ciutat-Estat

Una **ciutat-Estat** es una vila sobeirana o autonòma que son territòri s'estend generalament sus la vila esperela e sus lei zònas (tenements, vilatges...) a l'entorn de la ciutat. Fòrça frequenta durant l'Antiquitat o l'Edat Mejana, aquela situacion es venguda pus rar a l'ora d'ara mai existís totjorn amb d'exemples coma Singapor o Mónegue que son d'estats independents o Hong Kong qu'es una region autonòma chinesa.

## Liames intèrnes

* Estat.
* Vila.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lista de las ciutats e dels vilatges fondats pels Saxons de Transilvania

Podètz trobar çai-jos una lista de localitas de Transilvania que fondèron los Saxons de Transilvania, o que son estadas populadas ulteriorament per de Saxons e mes jos la lei dels colons alemands e dins las qualas se tròba de fortalesas construidas a l'entorn de glèisas (al.: *Kirchenburg* = glèisa fortificada ; *Wehrkirche* = Glèisa per s'aparar), o simplament de glèisas de vilatge (al.: *Dorfkirche*) bastidas pels Saxons.
Leucocit

Lei **leucocits**, o **globuls blancs**, son de cellulas dau sistèma immunitari. Ne'n existís divèrsei tipes diferents que son dichs granulocits, monocits e linfocits.
Drech canonic

Lo **drech canonic** (en latin : *jus canonicum*), o **drech canon**, es l'ensems dei lèis e dei reglaments adoptats o acceptats per leis autoritats de la Glèisa Catolica Romana e per sei fidèus.
Exarcat de Ravenna

L**'Exarcat de Ravenna** èra una division territòriala de l'Empèri Bizantin situada en Itàlia. Existiguèt entre lei sègles VI e VIII e gropèt totei lei possessions bizantinas dins la peninsula en vista de facilitar e de melhorar lor defensa còntra leis atacas barbaras. Maugrat sa disparicion en 751 après la conquista de Ravenna per lei Lombards, lei Bizantins capitèron de tenir lo sud d'Itàlia fins au sègle X.
Duretat

La **duretat** es l'oposicion que presenta un material a èsser raiat o penetrat per un autre qu'es pus dur.
Confederacion de l'Alemanha del Nòrd

La **Confederacion de l'Alemanha dau Nòrd** foguèt un estat federau de vint-e-dos estats alemands. Existiguèt de 1867 a 1871 e foguèt creat a l'iniciativa dau ministre-president prussian Otto von Bismarck après la Guèrra Austroprussiana de 1866 e la dissolucion de la Confederacion Germanica. Dispareguèt en 1871 quand foguèt fondat l'Empèri Alemand que fusionèt la Confederacion ambé leis estats dau sud d'Alemanha.
Alogèn

Lo tèrme **alogèn** designa leis elements quimics de la 17 colomna de la taula periodica. Cinc elements ne'n fan partida : fluòr F (Z =9), clòr Cl (Z = 17), bròme Br (Z = 35), iòde I (Z = 53) e astat At (Z = 85).
Electronegativitat

thumb|Electronegativitat segon l'escala de Pauling

L**'electronegativitat** d'un element quimic es una grandor que caracteriza la capacitat d'atirar d'electrons durant la formacion d'una liason quimica amb un autre element. La diferéncia d'electronegativitat entre aquelei dos elements va permetre de determinar la natura de la liason : apolara se la diferéncia es febla, polara s'es importanta e ionica se la diferéncia es pron gròssa per qu'un element atire totalament leis electrons.

## Liames intèrnes

* Escala de Pauling.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Concordat de Worms

Lo **Concordat de Worms** foguèt un tractat signat en 1122 entre lo cap dau Sant Empèri Roman Germanic e la papautat per reglar lei questions suscitadas per la Querèla deis Investiduras. Venguèt una lèi fondamentala de l'Empèri.
New York Times

***The New York Times*** (**NYT**) es un jornal quotidian estatsunidenc basat a Nòva York. Dempuèi la siá fondacion en 1851, a obtengut 132 prèmis Pulitzer, e es amplament considerat dins l'indústria de la premsa coma un dels quotidians grands de referéncia.

## Nòtas e referéncias


## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial
Palais dei Teulariás

Lo **Palais dei Teulariás** (en francés: *Palais des Tuileries*) èra un palais parisenc que sa bastida comencèt en 1564 sota l'impulsion de Catarina de Medicis. Venguèt un palais reiau durant lei rèines d'Enric IV, de Loís XIV, de Loís XV e Loís XVI e imperiau pendent lei rèines de Napoleon e Napoleon III. Foguèt destruch durant lei combats de la Comuna de París (1871).
Saxons de Transilvània

Los Saxons de Transilvània representan una minoritat de Romania vièlha de mai de 880 ans e que joguèt un ròtle plan important dins l'istòria de Transilvània. Es a l'ora d'ara una minoritat en dangièr de desparicion a causa de l'emigracion cap a Alemanha.

## Origina del nom

La majoritat dels immigrants èran pas originaris de Saxònia mas subretot de Renania e de Mosèla. Al sègle XII, èran coneguts jols noms latins de *Flandrenses*, *Saxones* e *Theutonici*. Lo nom de saxons foguèt donat de preferéncia pels Ongreses a causa de la cancelariá ongresa que i aviá de nombroses Saxons.

## Istòria

### Arribada dels Saxons
Es vèrs 1143 que los primièrs alemands arribèron dins çò que nommèron la Província d*'Hermannstadt* (comtat de Cibin) (en alemand : *Altland* ; en romanés : *Țara Sașilor* ; en magiar: *Szászföld*).

Venguèron invitats per Geza II que voliá non solament aparar las termièras de son reialme mas tanben beneficiar de las competéncias dels menestrals alemands, ja plan reputats a aquela epòca.

A l'encòp, Geza II installèt los siculs dins la partida orientala de Transilvània. Los siculs parlan pas alemand mas una varietat d'ongrés. Lor origina es encara uèi controvertida: se sap pas se los siculs son de populacions magiarizadas o d'ongreses d'origina. Per mai d'informacions consultar: siculs.

Los colons de la primièra ondada venguèron mai que mai de las províncias de Mosèla e de Luxemborg. Èran pas brica de Saxònia mas lo nom de saxons lor foguèt donat pels ongreses. Los romaneses utilizan tanben lo mot *saș* (adaptacion fonetica en romanés del mot "saxon").

La segonda ondada data del sègle XIII amb l'arribada de colons venguts de Renania, Olanda, Mosèla, Bavièra, Turíngia e mai de França.

### Expansion

En 1211, Andrieu II d'Ongria invitèt tanben los Cavalièrs Teutonics per aparar las termièras orientalas de son reialme contra los Comans.

Ajudèron l'expansion de la colonizacion saxona amb l'annexion del  País de Bârsa (*Burzenland* en alemand) e la fortificacion de Brașov, ciutat que benefícia d'una situacion geografica clau.

Pasmens, la violéncia e la cobesença de l'Òrdre Teutonic faguèt paur al rei Andrieu II qu'acabèt per los remandar en 1225. De mai, començavan d'èsser de mal contrarotlar pr'amor que se dessolidarizavan de mai en mai del rei d'Ongria en metent sos territòris jos l'autoritat del papa. Partiguèron per Prússia en 1226. De consultar tanben: Cavalièrs Teutonics.

### Periòde turc

### Periòde austriac

### Sègles XX e XXI

## Lenga
## Demografia

## Nòtas e referéncias
Patz de Lodi

thumb|Itàlia en 1454 après la Patz de Lodi.

La **patz de Lodi** èra un tractat de patz de 1454 entre lo Ducat de Milan e la Republica de Venècia. Permetèt de fixar una frontiera novèla entre lei dos estats e de definir lei limits respectius de l'influéncia deis estats dau nòrd d'Itàlia. Aquel equilibri politic foguèt romput a la fin dau sègle XV per lo començament deis intervencions francesa e espanhòla dins la peninsula.

## Liames intèrnes

* Ducat de Milan.
* Republica de Venècia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Patrician

Un **patrician** es un ciutadan que fa partida gràcias a sa naissença a la classa superiora de la societat. Lo tèrme èra utilizat dins la civilizacion romana per designar l'aristocràcia. De drechs suplementaris èran liats a l'estatut de patrician. Per la seguida, lo tèrme subrevisquèt dins la Peninsula Italica per designar lo grop dei ciutadans que podián obtenir lei cargas pus importantas dins leis institucions comunalas deis estats italian.
Ducat de Milan

Lo **Ducat de Milan** foguèt un estat situat au nòrd de la Peninsula Italica que faguèt partida dau Sant Empèri Roman Germanic. Existiguèt de 1395 a 1797 e foguèt l'enjòc de divèrsei guèrras entre estats italians e país vesins coma França, Espanha o Àustria.
Județ de Brașov

Lo **Județ de Brașov** es un județ de Romania situat dins lo sud de Transilvània. 
Es un *județ* relativament important de Romania, non solament a causa de l'importància economica de Braşov mas tanben per la riquesa toristica de la zòna (lo Castèl Bran, Predeal, los Monts Făgăraș...).

La vila de Braşov es lo caplòc.

Compren tres regions istoricas: lo país de Bârsa, lo país de Făgăraș, e una partida de l'Altland saxon.

## Nòtas e referéncias
Paolo Lucio Anafesto

**Paolo Lucio Anafesto** seriá estat lo premier dòge de Venècia de 697 a 717. Pasens, son existéncia es pas demonstrada e es donc generalament considerat coma un personatge legendari deis originas de la Republica de Venècia.
Orso Ipato

**Orso Ipato** (mòrt en 737) foguèt lo tresen dòge de Venècia de 726 a 737. Es lo premier dòga de la ciutat-estat que son existéncia es confirmada per de documents istorics.
Marcello Tegalliano

**Marcello Tegalliano** foguèt lo segond dòge de Venècia de 717 a 726. Coma per son predecessor Paolo Lucio Anafesto, son existéncia es pas confirmada per leis istorians e es considerat coma un personatge legendari.
Jupitèr (dieu)

[thumb|230px|Camèu roman ([Lovre|Musèu del Lovre, París, França).]]

Dins la mitologia romana, **Jupitèr** (en latin: *Iuppiter*, genitiu: *Iovis*) es un divinitat equivalenta a Zèus, dieu suprèm del cèl, cap del panteon e dieu del lambrec.
Magister militum

Dins lo sistèma ierarquic de l'armada romana tardiva se sonava **Mèstre de la Milícia** (en latin *Magister militum*) un oficièr de fòrt naut grade que son títol correspondiá a lo de *strategos* dins l'armada grèca, val-a-dire *general d'armada*.

I aviá un Mèstre de la Milícia dins cada província de l'Empèri Roman :

* Mèstre de la Milícia per l'Itàlia (*Magister Militum per Italiam*)
* Mèstre de la Milícia per las Gàllias (*Magister Militum per Gallias*)
* Mèstre de la Milícia per l'Ilíria (*Magister Militum per Illyricum*)
* Mèstre de la Milícia per l'Orient (*Magister Militum per Orientem*)

Aucuns Mèstres de la Milícia coneguts

* Gèri (Aegidius), mòrt en 464, foguèt *Mèstre de la Milícia per las Gàllias* e combatèt amb los Francs contra los Visigòts a Arle e Lion.
Oligarquia

Una **oligarquia** es una forma de govèrn caracterizat per un poder concentrat e reservat a un nombre fòrça limitat de personas que forman una classa dominanta. Ne'n existís dos tipes principaus que son leis oligarquias institucionalas, que l'organizacion es assegurada per un ensems constitucionau, e leis oligarquias de fach, que l'organizacion dau poder es teoricament democratica mai confiscat en realitat per una minoritat.
Guèrra de Chioggia

La **Guèrra de Chioggia** se debanèt de 1376, o 1378, a 1381 entre lei Republicas de Venècia e de Gènoa. Foguèron entraïnada per la rivalitat per contraròtlar l'illa bizantina de Tenedos. Divèrseis estats sostenguèron lei dos camps durant la guèrra : Milan e l'Empèri Bizantin per Venècia, lo Reiaume d'Ongria, lo Ducat d'Àustria e Pàdoa per Gènoa. Àustria cambièt d'aliança en 1380.

Darrier conflicte important entre lei dos vilas d'Itàlia, s'acabèt per una victòria veneciana qu'es de relativisar. D'efèct, maugrat son succès, Venècia capitèt pas d'eliminar sa rivala que poguèt contuniar seis activitats. De mai, aprofichèt gaire sa posicion de poissança dominanta dau comèrci mediterranèu en causa de l'emergéncia de l'Empèri Otoman a partir dau sègle XV. Enfin, Venècia deguèt cedir Trevisa ais Austrians en cambi de l'aliança de 1380 e Dalmàcia ais Ongrés.
Alexis Ier Comnèna

**Alexis I Comnèna** (vèrs 1058 - 1118) foguèt un emperaire de l'Empèri Bizantin dau 1 d'abriu de 1081 au 15 d'aost de 1118. Fòrça lòng, son rèine foguèt un periòde malaisat per l'empèri menaçat per leis avançadas dei Turcs Seldjokides en Anatolia, per de revòutas intèrnas e per lei relacions ambé lei Crosats de la Premiera Crosada. Alexis I capitèt de protegir l'empèri e de replegar lei Turcs de certanei regions mai, a sa mòrt, lo declin economic bizantin èra vengut un problema inquietant.
Dalmàcia

**Dalmàcia** (; en latin: *Dalmatia*) es una region litorala de la mar Adriatica situada en Croàcia, Bòsnia e Ercegovina e Montenegro.
Rei Artús

Lo **Rei Artús** es un cap britanic legendari de la fin dau sègle V e dau començament dau sègle VI que dirigiguèt la resisténcia autoctòna cèlta còntra leis invasions germanicas dau periòde après l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident. A partir dau sègle XII, venguèt amb sei Cavaliers de la Taula Redonda lo centre d'un ensems de racòntes fòrça populars que formèt pauc a pauc la legenda arturiana. Sa femna es Guenièvra (*Guenièvro* en grafia mistralenca).
Africa Orientala Alemanda

L**'Africa Orientala Alemanda** foguèt una colonia alemanda africana de l'Empèri coloniau Alemand. Existiguèt de 1885 a 1919 e s'estendiá sus Burundi, Rwanda e sus la partida continentala de Tanzania. Après la desfacha alemanda a l'eissida de la Premiera Guèrra Mondiala, foguèt partejada entre Reiaume Unit, Belgica e Portugal.
Empèri coloniau Alemand

L**'Empèri coloniau Alemand** foguèt l'empèri coloniau dau Segond Reich alemand. Existiguèt de 1884 a 1919. Foguèt partejat entre lei venceires de la Premiera Guèrra Mondiala.
Liga Ioniana

La **Confederacion Ioniana** èra una aliança de dotze ciutats grègas anticas d'Anatolia e deis illas vesinas que se formèt a la fin dau sègle VII avC. Aviá una foncion religiosa car èra cargada d'organizar lo culte de Poseidon au temple de Panionium e una foncion politica car permetiá d'unificar lei Grècs d'Anatolia còntra leis autreis estats grècs e lei Pèrs.
Esagil

L**'Esagil** èra lo temple principau dau dieu Marduk situat dins lo quartier sacrat de Babilònia. Son origina es mau coneguda mai generalament situada vèrs la fin dau sègle XVIII avC. Foguèt destruch per Xèrxes I en 482 avC après una revòuta de Babilònia. Alexandre lo Grand ordonèt de restauracions après la conquista de la vila mai aquò mau capitèt d'empachar lo declin de l'endrech que foguèt abandonat vèrs lo sègle I avC.
Marduk

**Marduk** èra un dieu de la mitologia mesopotamiana qu'èra la divinitat principala e protectritz de Babilònia. Son temple pus important èra l'Esagil.
Nectanebo II

**Nectanèbo II** foguèt lo tresen e darrier de la XXX dinastia. Reinèt de 360 a 343 avC e foguèt lo darrier faraon d'origina egipciana.
Cavaliers de la Taula Redona

[thumb|upright=1.4|Lo [Rei Artús, lei Cavaliers de la Taula Redonda e lo Sant Grasau.]]

Lei **Cavaliers de la Taula Redona** (var. **Cavalièrs de la Taula Redonda, Chavaliers de la Taula Reonda, Chavalèirs de la Taula Redonda, Chavaliers de la Taula Redonda, Cavalèrs de la Taula Redona**) son un òrdre de chivaliers de la legenda arturiana au servici dau Rei Artús e de la quista dau Sant Grasau.
Teos

**Tèos** foguèt lo segond faraon d'Egipte de la XXX dinastia. Reinèt de 362 a 360 avC. Foguèt rebutat per Nectanèbo II.
Legenda arturiana

La **legenda arturiana** es un ensems de tèxtes escrichs a partir de l'Edat Mejana a l'entorn dau personatge legendari dau Rei Artús, de son entorn e de la quista dau Sant Grasau. Fòrça populara en Euròpa, la legenda arturiana contunha regularament de s'enriquir d'òbras novèlas.
Domeni reiau francés

Lo **Domeni reiau francés** èra l'ensems dei territòris e dei fèus dau Reiaume de França qu'èran dirèctament plaçats sota l'autoritat dau rèi francés. Inicialament limitat au domeni d'Uc Capet, lo Domeni reiau aumentèt pauc a pauc en foncion dau renfòrçament dau poder centrau e de l'unificacion de França.
Francia Orientala

**Francia Orientala** èra un estat que se formèt entre 840 e 843 a partir dau partiment de l'Empèri Carolingian entre lei tres eiretiers de Loís lo Piós. Va pauc a pauc evolucionar per formar lo Sant Empèri Roman Germanic a la fin dau sègle X.

## Liames intèrnes

* Sant Empèri Roman Germanic.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Movement dei Non Alinhats

Lo **Movement dei Non Alinhats**, tanben dich **País Non Alinhats**, es una organizacion internacionala que gropava en 2012 120 estats que se definisson coma non alinhats sus una granda poissança mondiala. 17 estats e 9 organizacions internacionalas an tanben l'estatut d'observator d'aquela organizacion. D'efèct, aqueu movement nasquèt durant la Guèrra Freja e son objectiu èra alora de gropar leis estats que se consideravan pas coma alinhats sus l'OTAN o lo Pacte de Varsòvia. Divèrsei país importants a l'escala mondiala coma Índia, Indonesia, Egipte, Paquistan, Cuba, Sud-Africa o Iran ne'n fan partida.
Mig-15

Lo **Mig-15** es una aeronau de caça sovietic dau començament de la Guèrra Freja. Participèt a la Guèrra de Corèa ont foguèt superior ais aparelhs occidentaus.  foguèron produchs e certaneis armadas l'utilizèron fins ais annadas 1990.
Amalgama (quimica)

Un **amalgama** es un aliatge metallic que se forma aisament, sensa caufatge, entre lo mercuri e un autre metau. La màger part dei metaus (franc dau fèrre, dau platin, dau tantal e dau tungstèn) pòdon formar un amalgama siá d'un biais naturau siá d'un biais artificiau. En particular, aquela proprietat es fòrça utilizada per leis industriaus de la metallurgia (extraccion ò de la purificacion dei metaus) ò per lei dentistas (fabricacion d'amalgamas dentaris).

## Liames intèrnes

* Mercuri.
* Metau.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
John Hanning Speke

**John Hanning Speke** (4 de mai de 1827 - 15 de setembre de 1864) foguèt un explorator anglés de l'Africa de l'Èst. Assaièt de trobar lei fònts dau Nil. Participèt a la descubèrta dei lacs Victòria e Tanganyika en 1858.
Termoquimia

La **termoquimia** es la partida de la quimia qu'estudia lei fenomèns termics se debanant durant una reaccion quimica. Se desvolopèt a la fin dau sègle XIX gràcias ai progrès de la termodinamica e a l'aplicacion de sei principis au domeni de la quimia. En particular, la termoquimia permet de preveire lo sens dei reaccions quimicas, lo posicionament deis equilibris quimics e donc de definir la composicion d'un sistèma après reaccion.
Margrava

**Margrava** es títol de noblesa qu'èra a l'originia donat ai caps militars dei marchas de l'Empèri Carolingian. Après lo partiment d'aquel empèri, demorèt lo títol de certanei senhors dau Sant Empèri Roman Germanic.
Ostau de Babenberg

L’**Ostau de Babenberg** foguèt una dinastia dau Sant Empèri Roman Germanic que dirigiguèt de 976 a 1246 la marcha (o margraviat) d'Àustria venguda ducat en 1156.
Limes

Lo ***limes*** es lo nom donat per leis istorians modèrns ai sistèmas de fortificacions frontalieras de l'Empèri Roman coma, per exemple, la Paret d'Adrian.
Batalha de Gettysburg

La **Batalha de Gettysburg** se debanèt dau 1 au 3 de julhet de 1863 durant la Guèrra Civila Estatsunidenca. S'acabèt per una victòria federada. Combat pus murtrier de la guèrra, es considerat coma la batalha decisiva dau conflicte car marquèt la fin deis ofensivas confederadas còntra leis estats dau nòrd.
Liga de Cambrai

La **Liga de Cambrai** èra una aliança militara, consequéncia dau tractat de Cambrai signat lo 10 de decembre de 1508, gropant França, Espanha e lo Sant Empèri Roman Germanic còntra la Republica de Venècia. Lo papa Juli II jonhèt l'aliança en març de 1509. Pasmens, l'aliança foguèt provisoria car acomencèt de se separar après la victòria francesa d'Agnadel. Tre 1510, Juli II cambièt de camp e, en 1511, foguèt concluda la Santa Liga còntra lei Francés.
William Thomson, Lord Kelvin

thumb|right|Retrach de lord Kelvin.

**William Thomson** (1824-1907), lord Kelvin, foguèt un fisician britanic que participèt a l'aparicion de la termodinamica au sègle XIX. Capitèt d'esplechar lei resultats de Sadi Carnot (1796-1832), de Julius Robert von Mayer (1814-1878) e de James Prescott Joule (1818-1889) per estructurar ço qu'èra una sciéncia novèla gràcias a la definicion dau zèro absolut en 1848 e dau premier principi e dau segond principi de la termodinamica en 1852.

L'unitat principala de la temperatura absoluda, lo kelvin, foguèt nomat en son onor.

## Liames intèrnes

* Termodinamica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tractat de Campo Formio

Lo **Tractat de Campo Formio** foguèt signat lo 18 d'octòbre de 1797 entre França e Àustria. Marquèt la fin de la campanha d'Itàlia e dau premier periòde dei guèrras revolucionàrias entre lei dos país. Consequéncias dei victòrias francesas, Àustria deguèt abandonar lo Ducat de Milan e laissar lei Francés organizar d'estats satellits dins lo nòrd-oèst de la Peninsula d'Itàlia. En cambi, annexèt Venècia.
Aeropòrt internacional Carriel Sur

L’**Aeropòrt Carriel Sur** es un aeropòrt chilen situat a  de la vila de Concepción.

## Ligasons
### Destinacions nacionalas regularas
*  **[[LAN Airlines]]**
** Santiago de Chile, Chile / *[[Aeropòrt Internacional Comodoro Arturo Merino Benítez]]*

*  **[[Sky Airline]]**
** Santiago de Chile, Chile / *[[Aeropòrt Internacional Comodoro Arturo Merino Benítez]]*
** Temuco, Chile / *[[Aeropòrt Maquehue]]*
** Pucón, Chile / *[[Aeropòrt de Pucón]]*
** Puerto Montt, Chile / *[[Aeropòrt Internacional El Tepual]]*

*  **[[PAL Airlines]]**
** Santiago de Chile, Chile / *[[Aeropòrt Internacional Comodoro Arturo Merino Benítez]]*

## Vejatz tanben
### Ligams intèrnes
* Gran Concepción

### Nòtas e referéncias


### Ligams extèrnes
* Portal de l'aeropòrt (espanhòl)
Republica de Tèxas

La **Republica de Tèxas** èra un estat independent d'America dau Nòrd qu'existiguèt dau 2 de març de 1836 au 19 de febrier de 1846. Foguèt annexat per leis Estats Units d'America entraïnant la Guèrra Americanomexicana (1846-1848).
Oppidum

Un **oppidum** (del latin n. *oppidum*, pl. *oppida*: luòc elevat, fortificacion), es un ancian luòc de poblament fortificat sovent situat sus un puèg, que data de l'Edat del Fèrre europèu. Los oppida son generalament associat a la civilizacion celtica tardiva (Cultura de La Tène).
## Definicion
*Oppidum* es un tèrme latin que significava "poblament principal" dins las divisions administrativas de la Roma antica. Lo mot deriva del latin primairenc *ob-pedum*, "espaci claus", benlèu vengut del Protoindoeuropèu **pedóm-*, "espaci ocupat" o "pesada".

Dins sos *[[Commentarii de Bello Gallico]]*, Juli Cesar nomenèt *oppida* los pus grands poblaments qu'encontrèt en Gàllia durant la Guèrra de las Gàllias entre 58 e 52 abans JC. Emai qu'expique pas clarament en foncion de quals critèris nomena un poblament *oppidum*, es de bon compréner que: èran de sites economics importants, ont las merças èran produchas, negociadas e escambiadas, ont de còps que i a los mercants romans s'installavan e ont las legions romanas se podián aprovisionar. Èran tanben de centres politics importants, lo sèti d'autoritats que prenián de decisions que concernavan un grand nombre de personas – per exemple la nomenacion de Vercingetorix al cap de la revòlta gallesa en 52 ab JC..
## Nòtas
Oton Ier (emperaire roman germanic)

[thumb|right|[Sagèl d'Oton I en 968.]]

**Oton I** (23 de novembre de 912 - 7 de mai de 973) foguèt un rèi de Francia Orientala qu'es considerat coma lo fondator dau Sant Empèri Roman Germanic. Reinèt de 936 a 973 e èra lo successor d'Enric I (919-936). Foguèt remplaçat per Oton II (967-983) coemperaire dempuei 967.

Son rèine acomencèt lo 2 de julhet de 936 e Oton capitèt pauc a pauc de renfòrçar lo raionament e lo prestigi de la corona germanica. Gràcias a son maridatge en 951 ambé la rèine Adelaïda, veusa dau rèi Lotari, capitèt de venir rèi de la peninsula e d'intervenir dins leis afaires intèrns d'Itàlia. Venguèt lo protector dau papa Joan XII còntra lei pretencions de l'ancian rèi italian Berenger II que se revoutèt en 960. Per aquò, lo papa acceptèt de lo reconóisser coma lo successor de Carlesmanhe e, en 962, Oton foguèt coronat « Emperaire dei Romans ». Durant la fin de son rèine, s'ocupèt d'organizar son estat a l'entorn d'un govèrn descentralizat e d'una administracion tenguda per la Glèisa.

## Liames intèrnes

* Sant Empèri Roman Germanic.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Parisse, *Allemagne et Empire au Moyen Âge*, Hachette Livre, 2002.
* **[[francés|(fr)]]** Joseph Rovan, *Histoire de l'Allemagne*, Éditions du Seuil, 1999.

## Nòtas e referéncias
Oton II (emperaire roman germanic)

**Oton II** (vèrs 955 - 7 de decembre de 983) foguèt un emperaire dau Sant Empèri Roman Germanic que reinèt coma coemperaire ambé son paire a partir de 967 e solet de 973 a 983. Èra lo successor d'Oton I (936-973) e foguèt remplaçat per Oton III (983-1002). En fòra de son títol imperiau, èra tanben rèi de Francia Orientala e d'Itàlia.

Durant son rèine, Oton II adoptèt una politica similara a aquela de son paire e assaièt de renfòrçar l'Empèri e d'aumentar sei territòris italians. Pasmens, deguèt faciar divèrsei revòutas e sei campanhas en França e dins lo sud d'Itàlia s'acabèron per de reviradas. A sa mòrt, son eiretier èra un enfant e una crisi se debanèt a prepaus de la succession imperiala.
Reiaume de Norica

Lo **Reiaume de Norica** foguèt un reiaume cèlta format a partir dau sègle II avC sus lo territòri de l'Àustria actuala. gràcias a la produccion e au comèrci de sau e de fèrre, èra un reiaume liat au comèrci europèu e probablament prospèr. De mai, aqueu comèrci permetèt d'establir de relacions ambé la Republica Romana e lo reiaume de Norica èra un aliat de Roma. Pasmens, en 16 avC, sostenguèt la revòuta de Panònia còntra lei Romans. Desfach, foguèt integrat a l'Empèri Roman en 40.
Aetius

**Aetius** (oc **Flavi Aeci** coma en catalan???) (*Flavius Aetius*, vèrs 395 - 21 de setembre de 453) foguèt un senator e un generau roman que venguèt lo cap principau de l'Empèri Roman d'Occident. Venguèt famós après sa victòria còntra lei Huns en 451. Foguèt assassinat per l'emperaire Valentinian III. Sa mòrt marquèt lo començament d'un periòde d'anarquiá dins leis institucions romanas que va s'acabar en 476 per la disparicion finala de l'Empèri Roman d'Occident.
Anastasi Ièr

**Anastasi I** (vèrs 430 - 9 de julhet de 518) foguèt un emperaire bizantin de 491 a 518. Durant son rèine, lei fortificacions de l'Empèri foguèron restauradas per s'aparar còntra l'Empèri Sassanida.
Justinian Ier

**Justinian I** (30 de mai de 483 - 25 de novembre de 565), o **Justinian lo Grand**, èra un emperaire bizantin que reinèt de 527 a 565. Foguèt un dei caps politics e militars pus importants de l'Antiquitat finala e sus lei plans legislatiu, militar e religiós, realizèt una òbra immensa durant sa vida.

Son rèine foguèt marcat per lo projècte ambiciós de « restauracion de l'Empèri » que foguèt parcialament cumplit ambé lei conquistas d'Itàlia (Guèrra dei Gòts), dau reiaume vandal dau nòrd d'Africa e dau sud d'Espanha. Son rèine aguèt de consequéncias pus importantas per l'uniformizacion dau drech roman. Enfin, marquèt un periòde d'activitat artistica excepcionau que veguèt lo començament de la bastida de la basilicia Santa Sofia que venguèt lo centre de l'Ortodoxia pendent de sègles. Per aquelei rasons, lo periòde de Justinian es considerat coma l'apogèu de l'Empèri Bizantin.

Es un sant de la Glèisa Orientala.

## Liames intèrnes

* Empèri Bizantin.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Yarmok

La **batalha de Yarmok** se debanèt en aost de 636 sus lo riu Yarmok entre leis armadas bizantina e musulmana. S'acabèt per una victòria musulmana que venguèt un episòdi decisiu de la formacion dau Califat car lei Bizantins deguèron abandonar Siria e foguèron fòrça afeblits en Africa.
Crimèa

**Crimèa** (*Crimèio* en grafia mistralenca, dialècte provençau; *Крим* - Krym en ucraïnian; *Крым* en rus; *Qırım* en Tatar) es una peninsula dau sud d'Ucraïna lòng de la Mar Negra.  

Correspondent a l'antica Taurica, apertenguèt successivament, dempuèi lo sègle XVen, a l'Empèri Otoman, a l'Empèri rus e a l'URSS, d'en primièr dins la Republica socialista federativa sovietica de Russia, puèi, en 1954, dins la Republica socialista sovietica d'Ucraïna. En 1991, demorèt estacada a l'Ucraïna independenta, en tot essent de majoritat russofòna.

Levat la vila de Sebastòple, de l'estatut especial, Crimèa foguèt una republica autonòma que la capitala n'es Simferopol coma una partida d'Ucraïna, mas en març de 2014 la peninsula de Crimèa foguèt ocupada per Russia.
Pallava

Lei **Pallava** son una dinastia indo dau sud-èst d'Índia qu'existiguèt dau sègle III au sègle IX. Sa capitala èra Kanchipuram e, a son apogèu, l'estat Pallava s'estendiá sus la màger part dau sud de la peninsula. Aqueu periòde foguèt caracterizat per de cambiaments religiós importants. Lo bodisme declinèt au profiech dau jaïnisme.

Durant lo rèine de la dinastia, lo comèrci maritim foguèt fòrça actiu ambé Ceilan e lo sud-èst d'Asia. Foguèt tanben un periòde prospèr per leis arts, la musica, la pintura, la literatura e l'arquitectura. Pasmens, au sègle VIII, l'estat Pallava declinèt e foguèt finalament vencuts e remplaçats per lei Cholas coma poissança majora de la region.
Kanchipuram

**Kanchipuram** es una dei sèt vilas santas d'Índia. Foguèt la capitala de divèrsei reiaumes dravidians (Pallava, Chola...).
Dvaravati

La **civilizacion de Dvaravati** se desvolopèt dau sègle VI au sègle XI dins lo centre de Tailàndia e lo sud de Birmania. Se saup pas encara se lo tèrme « Dvaravati » regarda una ciutat, un reiaume, un ensems geografic o una cultura.

La destruccion de l'Empèri de Funan a partir dau sègle III, après una tièra de guèrras còntra lei Chinés, permetèt d'establir divèrsei reiaumes. Dvaravati èra un d'aquelei reiaumes. Èra constituit de Mons, populacion bodista de la peninsula d'Indochina. De relacions comercialas foguèron establidas amb Índia e la cultura indiana intrèt dins la region de Dvaravati.

Au sègle X, Dvaravati venguèt vassau de l'Empèri Khmer. Situats entre leis estats khmer, birman e tai, la pression militara de sei vesins entraïnèt sa disparicion entre 1050 e 1200. Una partida dei Mons migrèt vèrs lo nòrd de la Tailàndia modèrna per fondar lo reiaume Haripunchai. Pasmens, Davaravati aguèt una influéncia gròssa deis estats seguents de la region.
Periòde de Nara

Lo **Periòde de Nara** es un dei quatorze periòdes tradicionaus de l'istòria de Japon que se situa entre 710 e 794. Acomencèt per l'installacion de la capitala per l'emperatritz Gemmei a Nara e s'acabèt quand l'emperaire Kammu la desplacèt a Nagaoka.
Tula (civilizacion toltèca)

**Tula** èra la capitala de la civilizacion toltèca que succediguèt a la civilizacion de Teotihuacan coma poissança mesoamericana major de Mexic a partir dau començament dau sègle VIII. Ocupèt una superficia de 14 km² e conoguèt dos periòdes de desvolopament de 800 a 900 puei de 900 a 1150. Èra un centre religiós compausat magerament de tres piramidas, d'un palais e d'un ensems d'estatuas massivas. Aguèt una influéncia importanta car permetèt de desvolopar lo culte de Quetzalcoatl dins la region. L'abandon de la vila se debanèt entre 1149 a 1167. Foguèt probablament brutala car de traças d'un incendi contemporanèu au declin de la civilizacion toltèca foguèron descubèrtas per leis arqueològs.
Civilizacion toltèca

La **civilizacion toltèca** èra una cultura precolombiana de Mesoamerica que se desvolopèt a l'entorn de la vila de Tula entre 900 e 1200. Èra originària d'un pòble nomada que participèt probablament au pilhatge de Teotihuacan vèrs 750. S'afondrèt après la destruccion de sa capitala Tula entre 1149 e 1168. Pasmens, lei Toltècs semblan pas de disparéisser totalament car de vestigis arqueologics e de cronicas indican un movement d'emigracion vèrs lei regions orientalas de Mesoamerica, especialament en direccion dei ciutats-estats maias dau nòrd de la peninsula de Yucatan. Foguèron considerats coma de dieus per lei culturas pus tardivas de Mesoamerica. Ansin, leis Astècas se presentavan coma leis eiretiers dei Toltècs per legitimar la supremàcia de la Tripla Aliança sus la region.

La religion toltèca sembla de tipe chamanica, politeïsta e parcialament eiretada de la civilizacion de Teotihuacan. D'efècte, lo dieu Quetzalcoatl, originari d'aquela vila, i aguèt un ròtle important. Èra opausat a Tezcatlipoca que l'exilèt. La cultura toltèca presentan tanben de trachs comuns ambé leis autrei civilizacions mesoamericanas coma lo desvolopament d'una escultura massiva, la bastida d'edificis religiós piramidaus ò la practica dau jòc de bala.


Fichièr:Mesoamerica_-_Esquèma_generau.png|Carta presentant lei civilizacions principalas de Mesoamerica, compres lo territòri dei Toltècs (sègles IX-XII) e sei migracions ulterioras (sègles XII-XIII).
File:Pirámide tula.jpg|Piramida de Tlahuizcalpantecuhtli dins lei vestigis de la vila de Tula.
File:AtlanteDetail-Tollan-Xicocotitlan-Hidalgo Mexico.JPG|Escultura giganta de Tula.
File:Tula Pyramide reliefs.jpg|Un bas relèu de Tula representant d'aglas, de jaguars e de coiòts.
File:Tula birdman.jpg|Bas relèu de Tula representant probablament lo dieu Quetzalcoatl.


## Liames intèrnes

* Mesoamerica.
* Civilizacion astèca.
* Civilizacion maia.
* Tula.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Republica de Florença

Lo tèrme **Republica de Florença** designa tres periòdes de l'istòria de la ciutat-estat italiana de Florença que van de 1115 a 1434, de 1494 a 1512 e de 1527 a 1532.
Tripla Aliança (Mesoamerica)

La **Tripla Aliança** èra una aliança formada entre lei vilas mesoamericana de Tenochtitlan, Texcoco e Tlacopan. Inicialament, èra destinada a luchar còntra la vila d'Azcapotzalco mai l'acòrd subrevisquèt e venguèt la basa de la dominacion astèca sus la region.
Organizacion Mondiala de la Proprietat Intellectuala

L**'Organizacion Mondiala de la Proprietat Intellectuala** (en anglés : *World Intellectual Property Organization*) es una institucion especializada de l'Organizacion de las Nacions Unidas que sa mission oficiala es d'encoratjar lo desolopament de la creativitat e de favorizar la creacion d'un sistèma internacionau de proteccion intellectuala. Son sèti se situa a Genèva.
Copyright

[vinheta|Lo simbòl © indica que s'agiguèt d'una marca protegida per la [proprietat intellectuala.]]

***Copyright***, sovent indicat per lo simbòl ©, (terminologia anglosaxona dins los païses de *[[common law]]* significant literalament «dret de còpia») es un conjunt de prerogativas exclusivas conferidas per la possession fisica o juridica de l'òbra intellectuala. 

Una òbra dintra dins lo domeni public quand los drets de proprietat son aplicables. Aquò se produtz generalament al decès de l'autor. Dins lo dret europèu, los drets de marca intellectuala desapareisson 70 après lo decès de l'autor. 

Segon aquela proprietat, las intervencions talas coma lo dret de reproduire parcialament o integralament una òbra, ne realizar de còpias, o la difusar, una obtencion d'autorizacion es requerida al detentor del dret d'autor, dont de fraisses suplementaris eventuals.

## Plagiat e piratatge
Los drets de proprietats son violats de doas faiçons seguentas: 

* Lo plagiat consistís a publicar l'òbra d'un autre autor coma s'èra la siá e constituís generalament una violacion de la lei per de particulars (cantaires, escrivans, etc.);

* Lo piratatge, pòt èsser l'acte d'un individú, mas es principalament realizat per de grops (entrepresas, societats), e consistís a publicar de material protegit pel dret d'autor sens lo consentiment de l'autor. Amb los progrèsses tecnologics, lo piratatge es vengut pro facil a l'ora d'ara, puèi que qual que siá pòt duplicar de programas, de las videos, de las emissions de television, etc.

Al nivèl internacional, noton qu'existís una seria d'acòrdis qu'a per mira de protegir lo dret intellectual coma la Convencion de Bèrna (1886), la Convencion de Buenos Aires (1910), e sobretot la Convencion de Genèva (1949).

## Autras licéncias
thumb|257x257px|Taula explicativa de las licéncias ''Creative Commons'':En mai de la disposicion del copyright, existís de nombrosas licéncias avent caduna un fondament divèrs: lo dret d'autor d'autorizar la còpia, lo dret de l'autor d'autorizar la còpia de la siá òbra, lo dret de la modificar, lo dret de crear d'òbras derivadas, d'ofrir al public aital coma divèrsas restriccions, coma la de tirar pas cap de profièch financièr de l'òbra. Demest las autras licéncias, las mai utilizadas son las licéncias Creative Commons , en general sostenon totas la distribucion gratuita de contengut, mas d'unes atributs restrictius pòdon èsser ajustats a la licéncia generala CC.

### Atribucion ''Creative Commons''
Diferentas licéncias *Creative Commons* pausan sus una combinason de proprietats. Las proprietats son:

* Reconéisser (BY, Atribucion): Obliga de citar la font del contengut;

* Non-Comercial (NC, NonCommercial): Obliga de tirar pas de profièch financièr del contengut;

* No Derivative Works (ND, NoDerivativeWorks o NoDerivs): permet de partejar de contengut mas sens portar de modificacions;

* ShareAlike (SA, ShareAlike): fòrça l'utilizacion del contengut amb la meteissa licéncia d'origina.

## Voses connèxas

* Creative Commons
* Domèni public
* Dret d'autor
* Fair use
* Lei
* Proprietat intellectuala

## Nòtas e referéncias
Kaamelott

***Kaamelott*** es una seria televisada francesa seria televisada creada per Alexandre Astier, Alain Kappauf, e Jean-Yves Robin. Foguèt difusada sus la cadena M6 de genier de 2005 a octòbre de 2009.

Fòrça populara a partir de 2006, la seria s'inspira de la legenda arturiana. Presenta un Rei Artús qu'a pena de tenir son reng e de capitar la quista dau Sant Grasal en causa d'un entorn mai o mens incompetent o dei dificultats entraïnadas per l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident e deis invasions barbaras còntra leis Illas Britanicas. Inicialament comica e basada sus d'episòdis corts de 3 mn 30, la seria evolucionèt pauc a pauc vèrs la comèdia dramatica e d'episòdis lòngs de 44 mn.
Acòrdi instituissent l’Organizacion Mondiala del Comèrci

L**'Acòrdi instituissent l’Organizacion Mondiala del Comèrci** foguèt un tractat signat lo 15 d'abriu de 1994 que determina lo foncionament de l'Organizacion Mondiala del Comèrci.
Convencion de Bèrna per la Proteccion de las Òbras Literàrias e Artisticas

La **Convencion de Bèrna per la Proteccion de las Òbras Literàrias e Artisticas** es un acòrdi signat lo 9 de setembre de 1886 qu'instaura una una proteccion de las òbras publicadas coma pas publicadas, sens formalitat d'enregistrament, mas los Estats pòdon exigir que fagan l’objècte d'una fixacion materiala. La Convencion prevei la reconeissença del drech moral pels Estats signataris, e impausa una durada de proteccion minimala de cinquanta ans post mortem. A lor adesion, los Estats Units d'America an pasmens obtengut una resèrva lor permetent d'aplicar pas lo drech moral.
Drech de proprietat

Lo **drech de proprietat** es lo drech d'usar (en latin : *usus*), de gaudir (*fructus*) e de dispausar (*abusus*) d'una causa dins lei condicions fixadas per la lei.

Lo ben, ò *aver*, sus lo quau aqueu drech pòrta es tanben anomenat *proprietat*. Aquesta proprietat pòu èstre tant imobiliara coma mobiliara, segon la dicha juridica "En matèria de mòble, possession vau títol (de proprietat)".

Lei drechs de proprietats venon, segon d'unei filosòfs, de convencions socialas establidas per contrat. Per d'autres, lo drech de proprietat es una lei naturala.

L'idèia de proprietat collectiva existís despuei fòrça temps, e son atestadas per leis us e costumas tradicionaus. Lei premierei teorias juridica formalas de la proprietat se constituan dins una amira individualista e consagran lo drech de la proprietat coma prerogativa dei personas fisicas. Lo retorn dei personas moralas au drech de proprietat se farà mai tard e pauc a cha-pauc.

Lo drech anglo-american conois la proprietat personala. Existís tanebn çò que se sona la *proprietat intellectuala* (sus lei creacions artisticas, leis invencions,...).

L'aparicion a la fin dau sègle 20 de l'informatica personala e lo desvolopament d'internet tornèt metre la question dau drech de proprietat au còr dei discutidas, notadament sus la question dei fichiers digitaus pertatjats soventei-fes d'un biais totalament a-gratís per leis usanciers dau malhum.

Lo drech de proprietat es un drech *objectiu*
Contrafaiçon

Una **contrafaiçon** es una violacion d'un drech de proprietat intellectuau entraïnada per lo fach de reprodurre o d'imitar una causa sensa l'autorizacion de l'autor o deis avents drech o per lo fach d'afirmar qu'una copia sigue una òbra autentica.
Pseudonim

Un **pseudonim** es un nom d'emprunt chausit per una persona per exercir una activitat sota un nom diferent de son nom oficiau.

## Ligams intèrns

* Nom d'ostal.
* Subrenom.
Domeni public (proprietat intellectuala)

Lo **domeni public**, en drech de la proprietat intellectuala, designa l'ensems deis òbras de l'esperit que son usatge es pas o plus limitat per la lèi franc dei drechs inalienables coma lo drech morau.
Castèl de San Cristóbal

thumb|right|300px|Murs del castèl.
Le **Castèl de San Cristóbal** èra una vièlha fortalesa militara situada dins la vila de Santa Cruz de Tenerife (Illas Canàrias, Espanha). Lo castèl se construiguèt en 1577. 

## Ligams extèrnes
* Castillo de San Cristóbal
Castèl de San Felipe

thumb|right|300px|Vista del Castèl de San Felipe.
Lo **Castèl de San Felipe** es una fortalesa militara situada dins la vila de Puerto de la Cruz (Tenerife, Illas Canàrias, Espanha). Lo castèl se construiguèt en 1655. 

## Ligams extèrnes
* Centro de Iniciativas y Turismo de Puerto de la Cruz
Batalha dei Frontieras

La **Batalha dei Frontieras** se debanèt au començament de la Primièra Guèrra Mondiala dau 10 au 28 d'aost entre lei fòrças francesas e alemandas. S'acabèt per una victòria alemanda e una invasion dau territòri francés que foguèt arrestada durant la Premiera batalha de Marna.
Dorians

Lei **Dorians** èran una dei quatre etnias majoras de la Grècia antica reconegudas per leis istorians grècs dau Periòde classic. Èran fòrça diversificats e presentavan de formas d'organizacion politica o de vida sociala evolucionant de la ciutat comerciala de Corint au modèl militarista d'Esparta. Pasmens, durant lei conflictes majors de la Grècia antica, lei vilas dorianas èran generalament aliadas entre elei coma foguèt lo cas durant la Guèrra de Peloponès.
Vercingetorix

**Vercingetorix** (vèrs 80 - 46 avC) èra lo fiu dau cap cèlta Celtillos de la tribú deis Arverns. Capitèt de federar la màger part dei pòbles e dei caps de Gàllia per organizar una revòuta còntra lei fòrças dau generau roman Juli Cesar a la fin de la Guèrra dei Gàllias. Vencut au sètge d'Alèsia en 52 avC, deguèt capitular e venguèt presonier dei Romans. Foguèt executat sièis annadas a l'eissida dau trionf de Cesar.

Oblidat fins a la mitat dau sègle XIX, venguèt una figura de la civilizacion cèlta e dau nacionalisme francés dins l'enquadre dau conflicte francoalemand après la desfacha francesa de 1871.
Sètge d'Alèsia

A la vila galla d'Alèsia (en francés *Alésia*, en latin *Alesia*, uei *[[Alise-Sainte-Reine]]* en Borgonha), lo **sètge d'Alèsia** se debanèt en 52 avC entre lei fòrças dei tribus cèltas de la revòuta de Vercingetorix e aquelei dau generau roman Juli Cesar. S'acabèt per una victòria romana. Rompèt la darriera resisténcia importanta de Gàllia a la conquista romana que venguèt definitiva l'annada seguenta.

Foguèt entraïnat per l'abandon de la politica de la tèrra cremada per Vercingetorix après sa victòria au sètge de Gergòia en abriu de 52 avC. Lo generau arvèrne assaièt d'esquichar lei legions romanas en retirada vèrs lo sud. Pasmens, sa cavalariá foguèt batuda au mes d'aost e Vercingetorix se deguèt retirar vèrs l'oppidum d'Alèsia amb una armada de  òmes. Decidiguèt de demorar dins l'oppidum per esperar l'arriba de renfòrç e Cesar aprofichèt l'occasion per enceuclar la vila e començar son sètge amb  òmes. Doas linhas de fortificacions foguèron bastidas per lei Romans per blocar l'armada de Vercingetorix dins l'oppidum e per empachar la rompedura dau sètge per lei renfòrç qu'arribèron a la fin de setembre.

Après dos assauts cèltas mancats, l'ataca decisiva còntra lei Romans se debanèt lo 26 de setembre. Après d'oras de combat, lei legionaris capitèron de replegar lei combatents cèltas que se deguèron retirar amb de pèrdas importantas durant la perseguida. L'endeman, Vercingetorix e son armada capitulèron e venguèron presoniers de l'armada de Cesar.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sètge de Gergòvia

Dins la vila galla de Gergòvia, qu'es uèi una localitat d'Auvèrnhe (en francés *Gergovie*, en latin *Gergovia*), lo **sètge de Gergòvia** se debanèt en 52 avC entre lei fòrças dei tribus cèltas de la revòuta de Vercingetorix e aquelei dau generau roman Juli Cesar. S'acabèt per una victòria cèlta.

Après la victòria romana d'Avaricum (Borges), que confirmèt la validitat de son estrategia, Vercingetorix capitèt de reconstituir sei fòrças gràcias a l'extension de sa revòuta e de renforçar sa posicion coma cap dei tribus revoutadas. L'objectiu de Cesar èra donc de vencre lo cap cèlta sus lo sieu territòri per rompre sa revòuta. Capitèt de blocar Vercingetorix dins l'oppidum fòrça ben protegit de Gergòvia. Pasmens, sa temptativa d'assaut foguèt replegada per lei defensors e la region venguèt perilhosa a causa de l'arribada de renfòrç cèltas. Menacèron lei linhas d'avitalhament de Cesar amb d'efectius fòrça superiors ai Romans e lo generau roman preferiguèt se retirar.
Mig-1

Lo **MiG-1** (en rus Микоян-Гуревич МиГ-1) èra una aeronau de caça sovietica de la Segonda Guèrra Mondiala. Èra destinat au combat a auta altitud e intrèt en servici dins l'Armada Roja en 1940. Pasmens, la màger part deis aparelhs foguèron destruchs en 1941 au començament de l'ataca alemanda. L'aeronau aviá de problemas de manobrabilitat e foguèt retirat en 1943. Foguèt utilizada per lo desvolopament dau Mig-3 que venguèt fòrça popular entre lei pilòts sovietics. 

## Liames intèrnes

* MiG-3.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mig-3

Lo **MiG-3** (en rus Микоян и Гуревич МиГ-3) èra una aeronau de caça sovietica de la Segonda Guèrra Mondiala en servici dins l'Armada Roja de 1941 a 1945. Foguèt desvolopat a partir dau Mig-1 e destinat au combat ais altituds autas. Èra un aparelh malaisat de manobrar que foguèt generalament utilizat ais altituds bassas ont èra inferior ai Messerschmitt Bf 109 alemands. Per la seguida, foguèt pauc a pauc retirada deis unitats de frònt e formèt d'unitats de defensa aeriana que permetián d'utilizar sei qualitats d'un biais pus eficaç. Foguèt retirat a la fin dau conflicte.

## Liames intèrnes

* MiG-1.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mig-9

Lo **Mig-9** (en rus : Микоян и Гуревич МиГ-9) èra una aeronau de caça sovieticas dau començament de la Guèrra Freja. Èra la premiera aeronau de reaccion de l'Armada Roja. Intrèt en servici en 1948 mai solament 610 unitats foguèron produchs car lo Mig-9 foguèt rapidament remplaçat per lo Mig-15 que sei performàncias èran superioras. Au mens 372 foguèron donats a China per lei Sovietics per protegir lo territòri chinés còntra leis atacas aerianas nacionalistas.