open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jordi Sànchez

**Jordi Sànchez e Picanyol** (Barcelona, 1964) es un activista politic e social catalan, president de l'Assemblada Nacionala Catalana entre 2015 e 2017. Licenciat en Sciéncias Politicas en 1991 de l'Universitat Autonòma de Barcelona. Professor associat de Sciéncia Politica a l'Universitat de Barcelona.

Foguèt dirigent e pòrtavotz, amb Angel Colom, de la Crida a la Solidaritat, dempuèi 1983 fins a sa dissolucion, en junh del 1993.

Ligat pendent d'annadas a Iniciativa per Catalonha Verdes, entre 1996 e 2004 foguèt conselhièr de la Corporacion Catalana de Ràdio e Television, e tanben en 1996 foguèt nomenat director adjunt de la Fondacion Jaume Bofill, fins a 2001, qu en prenguèt la direccion, a la daissèt en 2010 per dintrar al sindic de grèuges de Catalonha, de Rafel Ribó, exlíder dels ecosocialistas.

En mai de collaborar periodicament coma analista en tèmas socials e politics dins diferents mejans de comunicacion del país, entre 2004 e 2006 coordonèt la redaccion d'un dels cinc domènis del Pacte Nacional per l'Educacion, concrètament fixant las basas del servici public educatiu. EN 2008 foguèt coordinator d'un dels quatre domènis del Pacte nacional per l'immigracion, realizant l'adaptacion dels servicis publics.

Lo 16 de mai de 2015 Jordi Sànchez prenguèt la plaça de Carme Forcadell a la presidéncia de l'ANC, malgrat qu'èra pas estat lo candidat mai votat pels membres de l'entitat, que'n foguèt l'editritz d'origina estatuniana Liz Castro.

Coma president del ANC metèt l'accent dins lo discors social de l'independentisme, en argumentant qu'amb un nòu Estat se poiriá generar un melhor estat del benestar mai equitat e resòlvre las urgéncias socialas de Catalonha. Participèt tanben a las negociacions per crear la candidatura junta amb Amassa per l'Òc per las eleccions del Parlament de Catalonha de 2015.

En setembre de 2017 foguèt acusat de sedicion per l'Estat Espanhòl seguent las manifestacions de l'Operacion Anubis. Per aquel motiu, la jutja Carmen Lamela li decretèt la prison preventiva lo 16 d'octòbre. Lo quite President de la Generalitat de Catalonha, e d'autras personalitats e associacions, considèran que Cuixart e Jordi Sànchez coma de prisonièrs politics. Amnistia Internacionala a demandat sa mesa en libertat immediata.

## Referéncias
Tesla (unitat)

Lo **tesla** (simbòl: **T**), nomenat en onor del fisician sèrbe Nikola Tesla, es l'unitat derivada d'induccion electromagnetica (nomenada a vegada flus magnetic o camp magnetic) del Sistèma internacional d'unitats (SI).

## Definicion
Es definit coma l'induccion magnetica que, destria normalament e uniformament sus una superfícia d'1 mètre carrat, produch mejans aquesta superfícia un flus d'induccion electromagnetica total d'1 weber; avèm 1&nbsp;T = 1&nbsp;kg⋅A-1⋅s-2.

Dins las unitats derivadas del sistèma internacional, un tesla se pòt donar per las expressions segentas:
: \mathrm{T = \frac{Wb}{m^2} = \frac{V\cdot s}{m^2} = \frac{W\cdot s}{A\cdot m^2} = \frac{J}{A\cdot m^2} = \frac{N}{A\cdot m} = \frac{kg\cdot m}{A\cdot m\cdot s^2} = \frac{kg}{A\cdot s^2}}
Unitats utilizadas :
* A: ampèr
* kg: quilograma
* m: mètre
* N: newton
* s: sedonda
* T: tesla
* V: vòlt
* W: watt
* Wb: weber
* J : joule

## Exemples
* Sus la Tèrra, lo camp magnetic es de :
** 58 µT a la latitud de 50° ;
** 31 µT a l'equator (latitud de 0°).
* Le asimants al neodimi-fèrre-bòr, disponibles dins lo comèrci de bas pretz, produse de camps magnetics de l'òrdre d'1 tesla.
* Cada asimant utilizat per corbar la trajectòri de las particulas dins l'accelerator de particulas LHC produch un camp magnetic de 8,4 teslas.
* L'espectromètre de resonància magnetica nucleària, lo mai poderós comercializat ara, a estat installat al Centre europèu de resonància magnetica nucleària a tres nauts camps (CRMN), a Lion en octobre de 2009 amb un camp de 23,5&nbsp;T.
* Lo mai poderós asimant, non destructiu, d'impulsions del mond, situit al National High Magnetic Field Laboratory de Los Alamos al Nòu Mexic, genera un camp de 70&nbsp;T pendent 20&nbsp;ms.
* D'estelas de neutrons, los magnetars, pòdon aténer d'induccions de l'òrdre de 100&nbsp;gigateslas.

## [[Sistèma CGS]] e somultiple
Dins lo sistèma CGS, l'unitat d'induccion magnetic es lo gauss (G) o maxwell per centimètre carrat (Mx/cm).

Lo gauss: 1 G equival a 0,1 mT = 100 µT.
: \mathrm{10^4\;G = 1\;T}
Lo gamma es lo nom particular d'un sosmultiple del gauss.
: \mathrm{1\;\gamma = 10^{-5}\;G = 1\;nT}

## Notas e referéncias

## Annèxes

## Ligams extèrnes
* Histoire des unités électriques. Le premier congrès international des électriciens à Paris en 1881.
Lac Leman

Lo **lac Leman** o **lac de Genèva** es un lac d'origina glaciària situat en Soïssa e en França ; per sa superfícia, es lo mai grand lac alpenc e subalpenc d'Euròpa Centrala.

Lo lac, d'una longor d'aperaquí  e d'una largor maximala inferiora a , es en forma de creissent orientat de l'èst cap a l'oèst. Lo ribatge nòrd e las doas extremitats son soïssas (partejat entre los cantons de Genèva, de Vaud e lo canton de Valés), lo ribatge sud èst francés dependent del departament de la Nauta Savòia e de la region Auvèrnhe Ròse Aups. La frontièra passa al mitan del lac.

Lo Leman es traversat d'èst en oèst per lo Ròse que, amb  dels apòrts, constituís lo principal afluent del lac. Sa formacion a d'originas multiplas : plegament tectonic per la part del Grand-Lac e accion del glacièr de Ròse pel Pichon-Lac (entre Yvoire e Genèva). S'es format durant la retirada del glacièr de Ròse après lo darrièr periòde glacari, i a près de  ans. Sas ribas son estadas fortament artificializadas.
## Origina e geologia
Se plusors ipotèsis existisson sus la formacion del lac, las recercas mai recentas insistisson sul cavament del bacin de Leman per las avançadas del glacièr de Ròse durant las grandas fasas successivas de glaciacion. D'efièch, lo glacièr de Ròse cobrissiá la region de l'actuala Vevey d'aperaquí un quilomètre de glaç e la region genevesa d'aperaquí . Durant lo periòde Glaciari de Würm, lo glacièr de Ròse davalava dempuèi Valés e se desseparava en doas parts distintas al contacte de Jura ; una partissent cap al sud en direccion de Genèva puèi Lion, l'autra en direccion del nòrd sul plan soís per s'integrar al Ren. A la fin d'aquesta glaciacion, a la reculada del glaç, un afluent del Pichon Lac cavèt lo lindal d'Yvoire e metèt en comunicacion los dos bacins versants aperavans separats; lo Leman prenguèt aital sa forma actuala.

## Referéncias
Matteo Fiorini

**Matteo Fiorini** (Sant Marin, 10 de febrièr de 1978) es un òme politic santmarinés (aliança populària) qu’es capitani regent del 1èr d'octobre de 2017 al 31 de març de 2018 amb Enrico Carattoni.

Èra ja estat capitani regent del 1èr d'octobre de 2011 al 31 de març de 2012 amb [[Gabriele Gatti

## Referéncias
Enrico Carattoni

**Enrico Carattoni** (Borgomaggiore, 18 de mai de 1985) es un òme politic santmarinés (esquèrra unida) qu’es capitani regent del 1èr d'octobre de 2017 al 31 de març de 2018 amb Matteo Fiorini.

Èra ja estat capitani regent del 1èr d'octobre de 2011 al 31 de març de 2012 amb Gabriele Gatti.

## Referéncias
Republica Catalana

La **Republica Catalana**, es una de las denominacions que prenguèt Catalonha long de l'istòria quora s'es proclamat subjècte juridic e politic sobeiran jos forma d'estat. Es l'objectiu simbolic de la luta politica d'una part del movement independentista catalan. 

Es estat proclamada, en maitas ocasions: 

* Al sègle XVII pels Braços Generals presidits per Pau Claris en l'an 1641
* Durant lo sègle XIX per Napoleon Bonaparte en l'an 1810 e tanben en l'an 1873 per Baldomer Lostau
* Durant lo sègle XX per Francesc Macià en l'an 1931 e per Lluís Companys, que en 1934 proclamèt l'Estat Catalan.
* En 2017 pel President de la Generalitat Carles Puigdemont après lo Referendum sus l'independéncia de Catalonha, e mai que la  suspende immediatament per tal de permetre una mediacion internacionala. Posteriorament, lo 27 d'octobre, lo Parlament de Catalonha proclamèt la Republica.

### Referéncia
Vilac

vinheta|Glèisa de Sant Fèlix  de Vilac
**Vilac** es ua anciana comuna d'Aran, en Occitània. En 1970 estó agregada ara comuna de Vielha e Mijaran. Constitueish dempús 1972 ua Entitat Municipala Descentralizada. Era vila se tròbe situada a 1047 m d'altitud, as versants deth plan de Mont, en dominant eth confluent de Salient damb Garona, a 3 km de Vielha. Ar oèst deth vilatge, a dreta de Garona, i a era glèisa parroquiala de Sant Fèlix, d'origina romanica. Eth pòble conserve qualques bastissas civilas d'estil renaishença.

## Toponimia
*De Vilaco* (1298). La forma oficiau abantes deth 1984 ère *Vilach*, grafia catalana utilizada tanben en espanhòu.
Melania Trump

thumb|right|200px
**Melania Knauss Trump** (nascuda lo 26 d'abril de 1970 a Novo Mesto, Eslovènia) es un ex modèl eslovena membre del Partit Republican american. Es l'esposa actuala, e dempuèi 2005, del president dels Estats Units Donald Trump. An un mainatge, Barron William. 

thumb|left|200px|Donald e Melania Trump
Benós, Begós e es Bòrdes

**Benós, Begós e es Bòrdes** ei un ancian municipi aranés, ara situat en eth municipi d'Es Bòrdes.

## Istòria
Disapareish a l'entorn de 1857.
Escut de Sobieski

La constellacion de l**'Escut de Sobieski** es una pichona constellacion situada lòng de la Via Lactèa. Nomat en onor dau rèi polonés Joan III Sobieski (1674-1696), foguèt creada en 1690 per celebrar l'intervencion decisiva de la cavalariá polonesa durant lo segond sètge de Viena en 1683. Es formada d'estèlas pauc lusentas. Pasmens, tèn dos amàs dubèrts susceptibles d'interessar leis astronòms amators.

## Liames intèrnes

* Joan III Sobieski.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Suomi KP31

Lo **Suomi KP31** es un pistolet mitralhaire finlandés utilizat per l'armada finesa de 1931 a 1969. Aperaquí  unitats foguèron produchas e aqueu fusiu foguèt utilizat durant la Guèrra de Chaco, la Guèrra d'Espanha e la Segonda Guèrra Mondiala. De versions localas foguèron desvolopadas per d'autrei país escandinaus coma Suècia.

Ambé sa cadença de tir auta (900 còps/min), sa municion aisada de trobar (9mm Parabellum), son cargaire tambor de 71 còps e sa portada eficaça de 200 m, foguèt un dei pistolets mitralhaires pus competitius dau segond conflicte mondiau. En particular, i inspirèt la concepcion dau pistolet mitralhaire sovietic PPSh-41 que foguèt largament utilizada per l'Armada Roja.

## Liames intèrnes

* Pistolet mitralhaire.
* PPSh-41.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Drapèu de Finlàndia

Lo **drapèu de Finlàndia** foguèt adoptat en 1918. Basat sus lo modèl dau drapèu de Danemarc, es blanc amb una crotz escandinava blava. Lo blau representa lei lacs dau país e lo cèu e lo blanc simboliza la nèu e lei nuechs blancas de l'estiu finlandés.

## Liames intèrnes

* Finlàndia.
* Crotz escandinava.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Monts Transantartics

[thumb|right|Relèu d'[Antardida ambé lei Monts Transantartics.]]

Lei **Monts Transantartics** (ò **Cadena Transantartica**) son una cadena de montanhas situada en Antartida. D'una longor d'aperaquí  km e d'una espessor mejana de 300 km, s'estend sensa interrupcion dau Cap Adare a la Tèrra de Coats. Son origina es volcanica e sa formacion comencèt i a 65 milions d'annadas. Plusors cimas i passan 4 000 m d'altitud coma lo Mont Kirkpatrick ( m), lo Mont Markham ( m), lo Mont Kaplan ( m) ò lo Mont Minto ( m).

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mikael Agricola

**Mikael Agricola** (vèrs 1510 - 9 d'abriu de 1557, Nykyrka) es un prèire e un escriban finlandés dau sègle XVI considerat coma lo fondator de la literatura finesa. 

Consacrat evesque d'Abo en 1554 sensa l'aprobacion de la papautat, foguèt un partisan important de la Reforma Protestanta dins lo Reiaume de Suècia. Ne favorizèt la difusion gràcias a sei traduccions en finés dau Nòu Testament e de libres de preguieras, çò qu'entraïnèt la conversion de la region au luteranisme e permetèt de definir la premiera nòrma vertadiera dau finés.

## Liames intèrnes

* Literatura finesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ferrat

vinheta|261x261px|Femna al potz, Jacek Malczewski
Un **ferrat**, o una **selha** es una aisina en forma de cilindre, o de còn troncat, de fons mai sovent plan, e dotat d'una ansa de rabatre pel transpòrt. Es utilizat per portar de liquids e a vegada de solids. Tanben pòt èsser un embalatge per gardar de produchs industrials (coma la pintura) o alimentari (coma la crèma fresca), dins aqueste cas es dotat d'un cobertor.

Los ferrats de metal an sovent un rebòrd al pé de tòla mas espesa, evitant al fons de tocar lo sòl, per tòca d'estabilitat e de netetat. 
L’ansa dels ferrats es sovent metallic. Pòt aver una manada de fusta de plastic. L'ansa a sa mitat pòt èsser en forma de bocla permetent lo passatge d’una còrda (ferrats de poses o ferrats pel batelièrs).
L’ansa s’articula sovent dins doas pèças lateralas. Unes ferrats pòdon avèr una canèla.

Las dimensions e la forma varian segon l'usatge.
File: Seau à chevaux.jpg|Ferrat per cabals fortament enforçats.
File: Seau à puits.jpg|Ferrat de potz amb anèl pel passatge d’una còrda
File: Seau à veaux.jpg|Ferrat de vedèls en acièr galvanizat a caud
File: Seau incendie.jpg|Farrat d'incendi, de fon bombat munit d’una manada
File: Seaux à fleurs.gif|Ferrat de flors, amb manada
File: Seaux à douille.jpg|Pòt de bugada e seau amb dolha
File: Seau à charbon.jpg|Ferrat de carbon amb una ansa e una manada
File: Pied feuillard.jpg|Detelh: pé cerclant lo fons d’un ferrat
File: Cassotte en action.png|Caça sus un ferrat
Autres còps, los ferrats èran faiçonat de fusta, al biais del tonèls. Longtemps, èran tòla galvanizada, a vegada en alumini soudat, ara son mai sovent de plastic motlats. 

Lor cabença es mai sovent d'unes litres, lejats lo ferrats de plaja, joginas utilizadas pels enfants.
File:Hemmoorer Eimer.jpg|Ferrat roman de bronze
File:Bucket well.jpg|Ferrat de fusta cerclat de fèrre
File: Bucket.agr.jpg|Ferrat de matèria plastica, amb d'una canèla
File:Sand bucket.jpg|Farrat de plaja, jogina d'enfant


## Annèxe

### Articles connèxes
Elias Lönnrot

**Elias Lönnrot** (9 d'abriu de 1802, Sammatti - 19 de març de 1884, Sammatti) es un mètge e un escriban finlandés dau sègle XIX. Es l'autor dau *[[Kalevala]]* qu'es una epopèia majora de la literatura finesa. 

Nascut dins la region d'Uusimaa, estudièt la medecina, la literatura, l'istòria e lei lengas an Abo e venguèt mètge en 1832. A partir de 1827, comencèt de s'interessar a la mitologia finesa e de collectar lei racòntas tradicionaus dei païsans. Tre 1831, comencèt de publicar plusors obratges sus lo subjècte, especialament lo *[[Kalevala]]* e lo *[[Kanteletar]]* que gropan plusors centenaus de cants e poèmas tradicionaus.

## Liames intèrnes

* *[[Kalevala]]*.
* *[[Kanteletar]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Johan Ludvig Runeberg

**Johan Ludvig Runeberg** (5 de febrier de 1804, Jakobstad - 6 de mai de 1877, Porvoo) es un poèta finlandés dau sègle XIX. Considerat coma lo paire de la poèsia finlandesa, es tanben l'autor de *Vårt land* que venguèt *[[Maamme]]*, l'imne nacionau actuau dau país.

Eissit de l'elèit tradicionala de Finlàndia, escriguèt son òbra en suedés. Pasmens, participèt largament a la naissença de l'identitat nacionala finlandesa. En particular, es l'autor dei *[[Racòntes de l'ensenha Stål]]*, escrich entre 1848 e 1860, qu'es considerat coma lo principau poèma epic finlandés que fa pas partida de l'ensems dau *[[Kalevala]]*.

## Liames intèrnes

* Literatura finesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Adolf Erik Nordenskiöld

**Adolf Erik Nordenskiöld** (18 de novembre de 1832, Helsingfors - 12 d'aost de 1901, Dalbyö) es un sabent e un explorator artic suedo-finlandés dau sègle XIX. Aguèt tanben una activitat politica de remarca e foguèt membre dau parlament suedés.

Originari de l'aristocracia suedo-finlandesa, intrèt a l'universitat de Helsinki en 1849 e ne foguèt diplomat en 1853. Anèt estudiar lei minas de fèrre e de coire de Nijni Taguil dins lei monts Orals. En 1856, foguèt nomat mèstre de conferéncia en mineralogia. Pasmens, per de rasons politicas, deguèt s'enfugir en Suècia tre l'an seguent en causa de sa proximitat amné lei liberaus anti-tsaristas.

I venguèt director dau departament de mineralogia dau Musuem suedés d'Istòria anturala e intrèt a l'Academia Reiala dei Sciéncias de Suècia. En 1863, se maridèt ambé Anna Maria Mannerheim. A partir de 1858, comencèt de s'interessar a l'exploracion artica. Participèt ansin a divèrsei missions dins lo corrent deis ans 1870-1880. En particular, fasiá partida de l'expedicion Vega que capitèt la premiera traversada dau Passatge dau Nòrd-Èst.

## Liames intèrnes

* Expedicion Vega.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Passatge del Nòrd-Èst

Lo **Passatge del Nòrd-Èst** o **Rota de la Mar del Nòrd** (en rus: Северный морской путь, *Severniy morskoy put*), es una rota de navegacion que jonh l'ocean Atlantic amb l'ocean Pacific tot en seguent la còsta septentrionala de Russia. La major part de la rota se tròba dins las aigas de l'Artic e d'unas parts sonque son liures de glaç durant dos meses l'an. Coneguda fins al començament del sègle XX coma Passatge del Nòrd-Èst, dins l'actualitat lo nom de la rota en rus es mai emplegat , especialament per son acronim en anglés, NSR (*Northern Sea Route*).

## Referéncias
Kleinvillars

**Kleinvillars** (Lhi Pechons Vialars) es un vilatge vaudés de Vurtemberg, creat en 1699 per de refugiats sortits delhs Vialars que podián pas caupre dins Großvillars.

En 1880, èra una comuna de tresena categoria.
Administrativament, es dempuèi lo 15 de febrièr de 1972 dins la comuna de Knittlingen, districte de l’Enzkreis, dins l’estat alemand de Bada e Vurtemberg. 


[{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q80565",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010"  }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q560980",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010"  }}]


## Referéncias
Aleksis Kivi

**Aleksis Kivi** (10 d'octòbre de 1834, Nurmijärvi - 31 de decembre de 1872, Tuusula) es un escriban finlandés de la segonda mitat dau sègle XIX. Es famós per èsser l'autor dau premier roman major de la literatura finesa, *Seitsemän veljestä* (« Sèt fraires » en occitan).

Nascut a Nurmijärvi dins una familha populara finesa, intrèt a l'escòla a 12 ans e capitèt d'intrar a l'Universitat de Helsinki en 1859. I estudièt la literatura e s'interessèt au teatre. A partir de 1863, comencèt sa carriera d'escriban e ganhèt plusors prèmis. Dins aquò, la manca de reconóissença e una santat mentala febla entraïnèron una desgradacion de son estat. Après divèrsei problemas, moriguèt dins la pauretat a 38 ans.

Inspirada per lo romantisme e lo realisme, son òbra foguèt un modèl per plusors generacions d'escribans finlandés, especialament en matèria de teatre. De mai, aguèt una larga difusion internacionala ambé la traduccion de son roman *Seitsemän veljestä* e sa pèça *[[Kullervo]]* en mai d'un desenau de lengas.

## Liames intèrnes

* Literatura finesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Albert Edelfelt

**Albert Gustaf Aristides Edelfelt** (21 de julhet de 1854, Porvoo – 18 d'aost de 1905, Haikko Manor) es un pintre finlandés de la segonda mitat dau sègle XIX.

Fiu d'una familha parlant suedés, intrèt a l'Academia deis Bèus Arts d'Anvèrs en 1873 e dins aquela de París en 1874. Ben introduch dins lo mitan artistic parisenc, i rescontrèt mai d'un artista importanta dau periòde coma Gustave Courtois, Jules Bastien-Lepage, Émile Zola, Anfós Daudet ò Pierre Puvis de Chavannes.

Son òbra foguèt subretot caracterizada per un estile eissit dau naturalisme pictografic e, vèrs la fin de sa vida, per la realizacion de tablèus vantant lo patriotisme finlandés en reaccion a la politica russa dins la region.

## Galariá


File:Mother and Child by Edelfelt.jpg|*La rèina Blanka* (1877)
File:Albert Edelfelt - Playing the piano.jpg|*Leiçon de pianò* 
File:Albert Edelfelt - Käytössä aallonmurtaja.jpg|*En mar* (1884)
File:Albert Edelfelt - Boys Playing on the Shore - Google Art Project.jpg|Dròlles jogant sus la plaja (1884)
File:Tableau Louis Pasteur.jpg|Louis Pasteur (1885)
File:Albert Edelfelt - The Luxembourg Gardens, Paris.jpg|*Lei Jardins dau Luxemborg* (1887)
File:Albert Edelfelt, 1889 - La laitière.jpg|*La lachièra* (1889)
File:Edelfelt Larin Paraske.jpg|*Larin Paraske* (1893)


## Liames intèrnes

* Pintura finesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Finlandés (cavau)

Lo **Finlandés** es una raça de cavau de sèla e de trach originària de Finlàndia. En 2007, foguèt reconeguda coma raça nacionala.

Unica raça originària de Finlàndia, son istòria es mau coneguda mai son existéncia es atestada dempuei au mens lo sègle XIII. Dins lo corrent dau sègle XVI, de crosaments foguèron realizats ambé de raças estrangieras per aumentar sa talha e sa poissança. Aquò permetèt d'obtenir una raça ben adaptada ai trabalhs agricòlas que foguèt fòrça utilizada fins a la mecanizacion de l'economia finlandesa au començament dau sègle XX. Lo nombre de Finlandés demeniguèt alora de  individús a . Pasmens, demorèt utilizat per de corsas de tròt.

## Liames intèrnes

* Cavau.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
La Jamaia e Pontairaud

** La Jamaia e Pontairaud** (*La Jemaye-Ponteyraud* en francés) es, dempuèi lo 1èr de genièr 2017, una comuna novela d'Occitània situada en Perigòrd, dins lo departament de Dordonha e la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània. A naissut dau regropament de las doás comunas de La Jamaia e Pontairaud, vengudas chascuna de las comunas delegadas.

## Geografia
La Jamaia es una comuna quasi entierament doblauda, Pontairaud a mai de culturas.

## Toponimia
Per chasca anciana comuna, veire a La Jamaia e a Pontairaud.

## Istòria
La comuna de **La Jamaia e Pontairaud** es una comuna novela creada lo 1er de decembre 2016 per préner efech au 1er de genier 2017 .

## Administracion

## Demografia
Per l'evolucion demografica de chasca anciana comuna, veire a La Jamaia e a Pontairaud.

## Luecs e monuments
Veire a La Jamaia e a Pontairaud.

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Dordonha

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Sent Privat de Perigòrd

**Sent Privat de Perigòrd** (en francés : *Saint Privat en Périgord*), es, dempuei lo 1èr de genier de 2017, una comuna novela d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha e la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània. A naissut dau regropament de las tres comunas de Festalems, Sent Antòni e Cucmont e Sent Privat daus Prats, vengudas chascuna de las comunas delegadas.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Per chasca anciana comuna, veire a Festalems, Sent Antòni e Cucmont e a Sent Privat daus Prats.

## Istòria
La comuna de **Sent Privat de Perigòrd** es una comuna novela creada lo 24 de setembre 2016 per préner efech au 1er de genier 2017. 

## Administracion

## Demografia
Per l'evolucion demografica de chasca anciana comuna, veire a Festalems, Sent Antòni e Cucmont e a Sent Privat daus Prats.

 

## Luecs e monuments
Veire a Festalems, Sent Antòni e Cucmont e a Sent Privat daus Prats.

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Dordonha

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Helene Schjerfbeck

**Helene Schjerfbeck** (10 de julhet de 1862, Helsinki – 23 de genier de 1946, Saltsjöbaden) es una pintora finlandesa de la fin dau sègle XIX e de la premiera mitat dau sègle XX. Coneguda per son estile realista e seis autoretrachs, participèt a plusors salons prestigiós a París e poguèt viatjar dins mai d'un país europèu (Reiaume Unit, Russia, Alemanha...).

Intrada dins una escòla de dessenh associativa d'Helsinki tre 11 ans, ne foguèt diplomada en 1877. Contunièt alora seis estudis artistics gràcias au sostèn financier dau pintre Adolf von Becker. Aquò li permetèt de descubrir lei tecnicas de pintura francesas. En 1879, arribèt tresena au concors nacionau organizada per l'associacion deis arts de Finlàndia. L'an seguent, anèt a Par½s per completar sa formacion e expausèt divèrseis òbras entre 1882 e 1884. En 1889, ganhèt la medalha de bronze de l'Exposicion Universala de París.

Dins lo corrent deis ans 1890, ensenhèt regularament a l'escòla de dessenh de l'associacion deis arts. Pasmens, a partir de 1901, sa santat se desgradèt grèvament e abandonèt son pòste en 1902. Puei, son refús de participar au movement romantic nacionau dirigit per Akseli Gallen-Kallela entraïnèt sa marginalizacion. S'isolèt alora per perseguir son trabalh basat sus lo realisme e s'interessèt en particular a son environament. Durant la Segonda Guèrra Mondiala, s'enfugiguèt en Suècia onte moriguèt en 1946.

## Liames intèrnes

* Pintura finesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Akseli Gallen-Kallela

**Akseli Gallen-Kallela** (26 d'abriu de 1865, Pori – 7 de març de 1931, Estocòlme) es un pintaire e un escultaire finlandés de la fin dau sègle XIX e de la premiera mitat dau sègle XX. Son òbra es largament associada au movement romantic nacionau finlandés.

Nascut dins una familha parlant suedés, Akseli Gallen-Kallela s'interessèt a la cultura finesa tre leis ans 1870. Comencèt d'estudiar lo dessenh en 1879 e intrèt au cors de l'associacion artistica de Finlàndia en 1881. De 1884 a 1889, anèt a París e comencèt sa carriera. Premier, son òbra èra d'estile realista mai evolucionèt pauc a pauc vèrs lo neoromantisme ambé de limits marcats e de colors vivas. De mai, s'inspirèt fòrça de la cultura finesa e defendiguèt un art destinat a promòure l'afiermacion de la nacion finlandesa. En particular, illustrèt plusors episòdis dau *[[Kalevala]]* qu'es la granda epopèia literària nacionala de Finlàndia.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Paulinh

**Paulinh** es un toponim occitan:
*  Paulinh, ancian nom de la comuna albigesa de Paulinet
*  Paulinh, comuna de Perigòrd
Paulinh (Albigés)

**Paulinh** es lo nom que portavan, abans 1897, la comuna occitana de Paulinet, en Albigés. Teniá lo nom del masatge e sustot del castèl de Paulinh, tengut pels vescomtes del meteis nom. Es encara utilizat al jorn de uòi en occitan per parlar de la comuna de Paulinet.
Eino Leino

**Eino Leino** (6 de julhet de 1878 - 10 de genier de 1926) es un poèta finlandés de la fin dau sègle XIX e de la premiera mitat dau sègle XX. D'estile neoromantic, capitèt de mesclar tematicas tradicionalas e modèrnas dins sei tèxtes e es considerat coma un pionièr de la poèsia finesa.

Nascut en Paltamo, aviá sièis fraires e un d'entre elei, Kasimir, serà tanben una figura culturala importanta de Finlàndia. Eino Leino escriguèt son premier poèma en 1890 e recebèt rapidament un acuèlh favorable de part de la critica. Jonhèt ansin lèu lo mitan culturau de son país. Escriguèt durant aqueu periòde en 1903 e en 1916 sei doas òbras majoras que fan partida de l'ensems dich *Helkavirsiä*. Après la Premiera Guèrra Mondiala, perdiguèt sa fe dins lo nacionalisme finlandés e son influéncia demeniguèt.

Dins lo corrent de sa carriera, Eino Leino realizèt tanben un important trabalh de traduccion de plusors obratges majors de la literatura internacionala en finés.

## Liames intèrnes

* Literatura finesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gunnar Nordström

**Gunnar Nordström** (12 de març de 1881, Helsingfors - 24 de decembre de 1923, Helsinki) es un fisician finlandés de la premiera partida dau sègle XX. Es de còps subrenomat « l'Einstein finlandés ».

Foguèt famós per son desvolopament d'una teoria de la gravitacion concurrenta de la relativitat generala d'Albert Einstein (1879-1955). Prepausat en 1915, son modèl foguèt lo premier que veguèt l'introduccion d'una dimension suplementària per definir un espaci de cinc dimensions. Aquò permetiá de coblar la gravitat e l'electromagnetisme. Pasmens, sa teoria mau capitèt de preveire la corbadura de l'espaci temps, observada experimentalament en 1919, çò qu'entraïnèt son abandon.

Per la seguida, Nordström participèt au desvolopament dei matematicas necessaris ai calculs relativistas. En particular, establiguèt una teoria escalara qu'èra totjorn utilizada, au començament dau sègle XXI, per l'introduccion pedagogica a la relativitat generala. Estudièt tanben lei traucs negres e participèt a l'elaboracion d'un certan tipe de trauc negre que son d'ara endavant dichs traucs negres de Reissner-Nordström.

## Liames intèrnes

* Gravitacion.
* Relativitat generala.
* Trauc negre.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bassilhac e Aubaròcha

**Bassilhac e Aubaròcha** (*Bassillac et Auberoche* en francés) es una comuna novela d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània. 
Dempuei lo 1er de genier de 2017, la comuna novela agropela las comunas de Bassilhac, En Bòrn, Lo Chamnhe, Eilhac, Milhac d'Aubaròcha e Sent Antòni d'Aubaròcha, que venon de las comunas delegadas. 

## Geografia
Lo chapluec es situat, en situacion totalament periferica, a Bassilhac, la comuna delegada pus poblada.

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Lo nom de la comuna es format dau nom de son chapluec, segut per lo nom de l'anciana chastelaniá d'Aubaròcha, dont lo territòri s'espandiá sus las autras cinc comunas delegadas, mai d'autras.
 
Per chasca anciana comuna, veire a Bassilhac, En Bòrn, Lo Chamnhe, Eilhac, Milhac d'Aubaròcha e Sent Antòni d'Aubaròcha.

## Istòria
La comuna de **Bassilhac e Aubaròcha** es una comuna novela creada per l'arrestat prefectorau dau 29 de junh 2016 per préner efech au 1er de genier 2017 , arrestat modificat per l'arrestat dau 1er de julhet 2016. 

## Administracion

## Demografia
Per l'evolucion demografica de chasca anciana comuna, veire a Bassilhac, En Bòrn, Lo Chamnhe, Eilhac, Milhac d'Aubaròcha e Sent Antòni d'Aubaròcha.

## Luecs e monuments
Per chasca anciana comuna, veire a Bassilhac, En Bòrn, Lo Chamnhe, Eilhac, Milhac d'Aubaròcha e Sent Antòni d'Aubaròcha.

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Dordonha

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Lac Albèrt

Lo **lac Albert** es un dels grands lacs d'Africa. Es lo seten lac de l'Africa per sa superfícia. Lo lac Albèrt pòrta tanben los noms d**'Albert Nyanz'a** o ancianament **lac Mobutu Sese Seko**. Es es un dels lacs mai rics en peisses del mond.

Lo lac Albert se tròba al centre del continent, sus la frontièra entre Oganda e la Republica Democratica de Còngo, a una altitud de 619 msnm. Lo lac Albert es lo mai septentrional de la cadena dels lacs de la granda val del Rift. A una superfícia de 5.270 km². Sa longor es de gaireben de 160 km e la largor de 30 km. La prigondor maximala n'es de 51 mètres.

Lo lac fa partit del complicat sistèma del Nil superior. Sas fonts principalas son lo Nil Victòria, riu que ven del lac Victòria, cap al sud-èst, e lo riu Semliki, venent del lac Edoard cap al sud-oèst. Sa sortida, dins la partida nòrd del lac, es lo Nil Albèrt (conegut amb lo nom de *[[Nil de les muntanyes|Nil de las montanhas]]* quand penetra al Sodan).

Dins la partida sud del lac, ont desboca lo Semliki, i a de paluns, alara que las montanhas Blavas enròdan la riba nòrd-oèst. Entre las paucas localitats sus la riba del lac, se tròban Butiaba e Pakwach.

En 1864, lo explorador Samuel Baker foguèt lo primièr europèu a descobrir lo lac. Se nomenèt *lac Albert* en onor a Albert de Saxònia-Coborg Gotha, marit de la reina Victòria, mòrt 3 ans abans.

## Vejatz tanben
* Grands lacs d'Africa.
centrat|vinheta|305x305px|Lo rius e lacs d'Oganda.
:   N, 30°  ﻿ / ﻿°N,°E﻿ / 1.000; 30.083
Lac Kivu

drecha|vinheta|235x235px|Rwanda e lo Lac Kivu

Lo **lac Kivu** es un dels Grands Lacs d'Africa. Se tròba sus la frontièra entre Rwanda e la Republica Democratica de Còngo, dins la partida africana de la Granda Val del Rift. Sas aigas desembocan dins lo riu Ruzizi, lo cal va cap al sud fins al Lac Tanganyika. Lo lac Kivu es tristament celèbres per èsser estat un dels luòcs ont la majoritat de las victimas del Genocidi de Rwanda foguèron negadas.

## Geografia
Lo lac a una superfícia totala de 2.700 km², e se tròba a 1.460 msnm. Son lièch qu'es sus un rift que presenta una activitat volcànica de contunh. Ne sortís una illa granda: Idjwi. 

Las màger concentracions de populacion son: Bukavu, Kabare, Kalehe, Saké e Goma al Còngo e Gisenyi, Kibuye e Cyangugu a Rwanda.

## Vejatz tanben
* Grands Lacs d'Africa

## Referéncias
* FAO

## Ligams extèrnes
*  (en anglés)
:  0′ S, 29°  ﻿ / ﻿2.000°S,°E﻿ / -2.000; 29.000
thumb|280px|left| Lac Kivu
Johannes Gabriel Granö

**Johannes Gabriel Granö** (14 de març de 1882, Lapua - 23 de febrier de 1956, Helsinki) es un explorator finlandés de la premiera mitat dau sègle XX.

Intrat a l'universitat d'Helsinki en 1900, Johannes Gabriel Granö i estudièt la botanica avans de s'orientar vèrs la geografia. Fiu d'un praire finlandés d'Omsk, aguèt l'oportunitat de viatjar mai d'un còp en Siberia entre 1901 e 1913. I observèt l'environament e publiquèt son premier article scientific en 1905. Aquò li permetèt d'obtenir d'ajudas financieras per organizar tres viatges d'exploracion dins lo nòrd de Mongolia, dins lei monts d'Altaï e dins lei monts Saïan en 1906, en 1907 e en 1909. S'i interessèt ais efècts de la glaciacion sus la morfologia dei montanhas.

En 1919, venguèt professor de l'universitat de Tartu e i desvolopèt l'ensenhament de l'estonian. Puei, en 1923, venguèt professor de l'universitat d'Helsinki e comencèt la redaccion de *l'Atlàs de Finlàndia*. Lèu, deguèt tornar anar a Turku ont aguèt mai de ressorsas per contuniar son trabalh. I desvolopèt la geografia, especialament la creacion d'un metòde per classar e definir lei païsatges segon la geomorfologia de basa, lei massas d'aiga, la vegestacion e leis impactes umans.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mont Cameron

vinheta|Mont Cameron
Lo **Mont Cameron** es un volcan actiu, del tipe estratovolcan, del Cameron près del Golf de Guinèa. Se coneis tanben coma **Fako** (lo nom d'un de sas cimas mai nautas) o pel nom natiu de **Mongo ma Ndemi** ("Montanha de Grandor").

Fa partit de la zòna d'activitat volcanica coneguda coma Linha volcanica del Cameron, que compren tanben lo Lac Nyos, ont se debanèt un desastre en 1986. La darrièra erupcion data de 2000.

## Descripcion
drecha|vinheta|Aficha a la cima
Lo mont Cameron es un dels volcans africans mai nauts e s'auça fins a la 4.040 m d'altitud. I domina lo basalt. Los cartagineses ne documentèron ja una erupcion al sègle V abC.

## Vejatz tanben
* Debundscha

## Nòtas

## Referéncias
* DeLancey, Mark W., and Mark Dike DeLancey (2000): *Historical Dictionary of the Republic of Cameroon* (3rd ed.). Lanham, Maryland: The Scarecrow Press.
* «Cameroon», Global Volcanism Program, Smithsonian Institution. [Consulta: en 14 genièr 2009].

## Ligams extèrnes

* Mount Cameroon Research Foundation
Lac Edoard

Lo **lac Edoard** (en anglés: *Lake Edward*) es una unitat lacustre plaçada al centre del continent african, e un dels sièis grands lacs d'Africa. Se tròba al centre de la granda val del Rift, sus la frontièra entre la Republica Democratica de Còngo e Oganda, qualques quilomètres al sud de l'eqüator. 

Lo lac se tròba a 920 msnm, sa talha es de 77 km per 40 a sos extrèmas, e es lo 15n mai grand del continent. 

Aquel lac es alimentat pels rius Nyamugasani, Ishasha, Rutshuru, e Rwindi. La desbocadura naturala se tròba al tèrme nòrd, dempuèi ont davala lo riu Semliki cap al lac Albèrt. A una autra desembocadura artificiala es lo canal Kazinga, que dirigís una partida de las aigas cap al lac Jòrdi (lake George), en direccion nòrd-èst.

Foguèt descobèrt pel mond occidental pel explorador Henry Morton Stanley en 1888, e nomenat *lac Edoard* en onor al prince de Galas e futur monarca britanic Edoard VII del Reialme Unit. Pendent la dictatura d'Idi Amin Dada en Oganda, lo lac tornèt èsser nomenat **lac Idi Amin**, fins a sa casuda.

## Ecologia
drecha|vinheta|254x254px|Rius e lacs d'Oganda.
Dins lo lac Eduard, i a fòrça peisses especific, coma lo *[[Bagrus docmac]]*, *[[Sarotherodon niloticus]]*, *[[Sarotherodon leucostictus]]*, e unas 50 espècias del genre *[[Haplochromis]]*. Lo lac es una importanta font de trabalh per las comunitats riberencas, que consacran a la pesca una granda partida de son temps. La fauna de la zòna (compausada per de chimpanzés, elefants, cocodrils e leons) aparats dins lo Pargue Nacional dels Virunga (Republica Democratica de Còngo), e dins lo Pargue Nacional Queen Elizabeth (Oganda).

## Vejatz tanben
* Grands lacs d'Africa.

## Referéncias

* World Lakes Database ().
* Site de la FAO consacrat a l'administracion de las fonts lacustras ().
:   S, 29°  ﻿ / ﻿0.333°S,°E﻿ / -0.333; 29.600
Lac Kyoga

Lo **lac Kyoga**  es un lac d'aigas pauc prigondas situat en Oganda, de 1.720 km ² de superfícia e s'auça a 914 m d'altitud. Lo Nil Victòria que ne fa passatge entre lo Lac Victòria e lo Lac Albèrt. Aquela importanta contribucion dempuèi lo *Lac Victòria* es regulada per la restanca idraulica del Nalubaale a Jinja. Una autra font d'aiga pel lac es la region del Mont Elgon a la frontièra entre Oganda e Kenya. Quitament se lo **Lac Kyoga** fa partit de la ret idraulica dels Grands Lacs, el meteis es pas considerat coma un Grand Lac.

## Caracteristicas
Lo lac atennh a una prigondor maximala de 5,7 mètres e dins la màger partida de sa superfícia, a mens de 4 mètres de prigondor. La majoritat de las zònas amb mens de 3 mètres de prigondor son entièrament cobèrtas amb ninfèas gigantas, alara que la majoritat de la còsta es una zòna paludenca cobèrta de papirs e jacints d'aiga. Lo papir forma tanben d'illas flotantas que van a la deriva entre las fòrça pichonas islas que sortisson de l'aiga. I a de zònas paludencas a l'entorn de lo lac, alimentadas per una ret complèxa de canals e rius.

## Fauna
Entre la fauna, pas mens de 46 espècias de peisses vivon dins lo Lac Kyoga e almens quaranta espècias de mamifèrs e grand nombre de cocodrils
esquèrra|vinheta|254x254px|de Rius e los lacs d'Oganda.

## Nivèl del lac
Pluèjas excessivas atribuidas El Niño en 1997 e 1998 provoquèron un aument excepcional del nivèl de las aigas, formant fòrça illas de papir dins lo Nil Victòria on s'acumulèron. Aquela barrièra naturala aucèt lo nivèl del lac, inondant près de 580 km ² de tèrras a l'entorn (DWD 2002) qu'obligan a una evacuacion de la populacion e produguèt una crisi economica dins la region. En 2004, Egipte autregèt 13 milions de dolars per regular lo nivèl del Nil al Lac Kyoga. Mas en 2005, lo flus encara foguèt blocat en granda partida.

## Referéncias
* DWD (2002) El Niño Preparedness for Lake Kyoga and other flood prone areas of Oganda.  Direccion de Desvolopament dels Recorses Idrics, Ministèri d'Aiga, Tèrras e Mitan ambient, Entebbe, Oganda.
* ILM (2004)  Support ton the Management of Sudd Blockage ont Lake Kyoga.  Publicat by  *Support ton the Management of Sudd Blockage ont Lake Kyoga.* , EIA Ltd (Version PDF en linha)
* Twongo, T. (2001)  The Fisheries and environment of Kyoga Lakes. Fisheries Resources Research Institut (FIRRI), Jinja, Ouganda .
* Basa de donadas mondialas suls lacs/Lac Kyoga

## Vejatz tanben
* Grands Lacs d'Africa

## Ligams extèrnes
* Lacs e rius d'Oganda
* Lac Kyoga en la basa de donadas mondialas suls lacs
* Modelling Lake Kyoga  ''Environmental Impact Assessment Centre'' , Finland
Eino Kaila

**Eino Kaila** (9 d'aost de 1890, Alajärvi - 31 de julhet de 1958, Kirkkonummi) es un filosòf finlandés de la premiera mitat dau sègle XX. Considerat coma lo fondator de la psicologia finlandés, s'interessèt tanben a la fisica e au teatre e assaièt de trobar de principis d'unificacion entre lei diferenteis activitats umanas. Partisan d'una vision de la psilocogia basada sus l'importància de l'estudi dei fenomèns biologics, sostenguèt Alemanha durant la Segonda Guèrra Mondiala e defendiguèt l'idèa qu'una populacion etnicament omogenèa èra una condicion necessària d'un sistèma democratic. 

## Liames intèrnes

* Filosofia.
* Psicologia.
* Racisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nguni

vinheta|Garrièrs zolos de la fin del sègle XIX
Lo grop **nguni** de lengas bantos d’Africa australa conten quatre lengas: lo zolo e lo xhosa en Africa del Sud, lo ndebele del nòrd de Zimbabwe (o *sindebele*), e lo swati en Africa del Sud e al Swaziland. Son prigondament aparentadas e sovent mutualament comprensiblas.

« Nguni » es un tèrme artificial emplegat pels linguïstas e etnològs blancs dempuèi los ans 1930. Una autra distinccion tanben artificiala los Ngunis septentrionals – comprenent los Zolos e los Swazis – e los Ngunis miègjornals, amb oer exemple los Xhosas, los Thembus, los Mfengus, los Mondos e los Mondomises.

Cal destriar los ndebeles del Zimbabwe d’un pòble del meteis nom en Africa del Sud. Los Ndebeles sudafricans, que parlan la lenga ndebele del sud, apartenon al grop sotho-tswana fan **pas** partit del grop nguni.

## Organizacion sociala
S'associa de trachs culturals a las etnias parlant las lengas ngunis: l’organizacion tradicionala en clans patrilinearis jol lideratge de caps gaireben meritocrats; l’elevatge de bestial; una certa estetica musicala, etc. Los notables i ensejavan de se far independents creant lo lor clan. Lo poder d’un cap dependiá sovent de sa capacitat a mantenir l’unitat de son clan.

A partir de 1800 environ, l’ascension del clan zolo al sen dels Ngunis e lo periòde de mfecane que seguís, acompanhant l’espandiment dels Zolos dirigits per Chaka, contribuiguèron a cimentar e a consolidar de ligams entre fòrça clans minors. Per exemple, lo reialme del Swaziland foguèt creat al començament del sègle XIX per diferents grops ngunis qu ese liguèron amb lo clan dels Dlaminis contra la menaça d’una ataca exteriora. Conten uèi fòrça clans diferents que parlan una lenga nguni nomenada swati e son leials al respècte del rei del Swaziland, qu'es tanben lo cap du clan Dlamini.

## Vejatz tanben

### Bibliografia
*  Mbulelo Jokweni (et al.), *A unified standard orthography for Nguni languages : South Africa, Swaziland, Zimbabwe, Tanzania, Malawi and Zambia*, CASAS, Cape Town, 2003, 19 p.  
*  Sizwe Satyo, *Cross-fertilizing vocabularies : the case of the Nguni languages*, Vivlia, Florida Hills, 1998, 7 p.  

### Ligams extèrnes

## Font
Edith Södergran

**Edith Södergran** (4 d'abriu de 1892, Sant Petersborg – 24 de junh de 1923, Raivola) es una poetessa finlandesa de la premiera partida dau sègle XX. Eissida de la minoritat suedofòna e influenciada per lo simbolisme francés, l'expressionisme alemand e lo futurisme rus, faguèt partida dei premiereis autors modernista de Finlàndia. Es l'autor de cinc recuelhs de poesia que foguèron subretot remarcats après sa mòrt.

## Liames intèrnes

* Literatura finesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Wäinö Aaltonen

**Wäinö Aaltonen** (8 de març de 1894, Karinainen – 30 de mai de 1966, Helsinki) es un escultor finlandés dau sègle XX.

S'orientèt rapidament vèrs d'estudis artistics e s'interessèt a la pintura e a l'escultura. Descurbiguèt lo cubisme e lo futurisme durant un viatge en Itàlia en 1923. L'independéncia de Finlàndia e la construccion de monuments dei mòrts li permetèron de venir famós dins son país ambé la realizacion de plusors memoriaus. Puei, participèt a la construccion de mai d'un monument nacionau coma lo Parlament de Finlàndia.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Paavo Nurmi

**Paavo Johannes Nurmi** (13 de junh de 1897, Turku – 2 d'octòbre de 1973, Helsinki) es un atlèta finlandés especialista dei corsas de fons que sa carriera durèt de 1920 a 1934. Durant aqueu periòde, dominèt largament totei lei disciplinas d'endurança dau  m au cross. En particular, establiguèt 22 recòrds dau mond e ganhèt 12 medalhas olimpicas (9 d'aur e 3 d'argent).

Sa carriera s'arrestèt amb una suspension per la vida per professionalisme. Pasmens, demorèt fòrça famós e foguèt cargat d'atubar la flama dei Jòcs Olimpics d'Helsinki en 1952.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Vincent Moulia

**Vicent Moulia** (Nassiet lo 27 de mai de 1888 - Nassiet lo 28 de deceme de 1984) que ho un combatant gascon mobilizat per la Republica Francesa que'u destaquè, decorè e galonè. Que ho mantuns còps herit. Totun, après ua contestacion collectiva seguida d'aparéncias de susmauta abans de s'apasimar, eth (mei que mei per'mor d'estar gradat) que ho condemnat a estar fesilhat dab 3 autes sordats.

Que's las virè entà escapà's la velha de l'aplicacion de la senténcia e que tornè en çò de son, mes qu'agó d'escapà's entau bascoat deu costat espanhòu. 

L'Estat Francés que'u graciè en 1933 e que tornè en 1936 dab lo començament de la Guèrra Civila Espanhòu.

Après la Segonda Guèrra Mondiau lo son cas que ho mediatizat per Pierre Durand dens * Vincent Moulia, les pelotons du général Pétain* e Alain Decaux que pausè la question "Qui'u tornarà la soa Crotz de Guèrra ?". Lo futur purmèr ministre e alavètz deputat Michel Rocard qu'ac demandè a l'Armada qui responó que pas jamei non agó oficiaument perdudas las soas distincions.

Qu'ei sepelit a Ortès.

## Ligam extèrne
* https://www.youtube.com/watch?v=iCP6Cg_gIYs Trailer d'un film subre Moulia realizat entau Musèu deu Chemin de Dames.
Cerambyx cerdo

Lo **banarut** (var. **capricòrn**) *Cerambyx cerdo*, es una espècia de coleòpter polifag de la familha dels cerambicids, comun a Occitània.

## Descripcion
Es de granda talha, de color gaireben tota negra, levat las extremitats dels elitres, que son marrons. 

## Biologia
Las siás larvas son xilofagias e s'alimentan principalament de fusta de divèrsas espècias de *[[Quercus|Quercus.]]* Lo sieu cicle biologic pot durar mantun ans.

## Distribucion
Se tròba en Argeria, Armenia, Àustria, Azerbaidjan, Bielorussia, Croàcia, la Chequia, França, Georgia, Alemanha, Ongria, Iran, Itàlia, Moldàvia, Marròc, Polonha, Espanha, Suècia, Soïssa, Tunisia, Turquia, Ucraïna, e lo Reialme Unit. Se tròba per tota l'Espanha peninsular e Balearas.

## Referéncias
Filosa

vinheta|150x150px|Bandièra independentista de l'Índia en 1931, quand lo territòri se trobava encara jos dominacion britannica
La **filosa** (dita incorpòra una ròda, una pedala o manivèla e una debanadora menuda o supòrt giratori fix en lo qual s'enrotla una marga per ne facilitar l'estenduda e l'utilizacion. 

## Istòria
esquèrra|vinheta|252x252px|Santa Elisabet d'Ongria a trabalhar amb la filosa; en aquel imatge se pòt veire fòrça ben lo cap que sosten la fibra.
[vinheta|Lo [Mohandas Karamchand Gandhi|Mahatma Gandhi amb la siá filosa]]
Las filosas son un esturment fòrça ancian e qu'an sovent agut importància coma simbòl. Entre las mai conegudas cal destacar la de Santa Elisabet d'Ongria que filava pels paures. Al conte de la Bèla Dorment la filosa representa lo destin inexorable. Malgrat que totas las filosas del palai ont viviá la princessa foguèron amagadas per evitar que lo malefici se faguèsse realitat, aquela s'acabèt per ponchar amb l'agulha d'una filosa, complint aital lo sieu destin.

A l'Índia la filosa es un simbòl de la lucha contra la imperialisme britannic. Coma part de la siá campanha de desobeïssença civila, Mohandas Gandhi convenquèt loss sieus seguidors que la manière més bona d'atacar l'empèri britannic èra de non pas crompar las fibres textilas de Manchester e fabricar sa pròpria ròba (khadi) a l'Índia de forma artesanala. La campanha inspirèt fòrça gents e reüssiguèt a far de mal de biais pacific als poderoses interèsses del colonialisme, en ajudant los pòbles de l'Índia a aténher l'independéncia. Aital la filosa devenguèt un dels simbòls de l'independéncia de l'Índia.

## Vejatz tanben
* Fus (Esturment)

## Nòtas


## Ligams extèrnes
* Spinning Cotton 
* Spinning Wheel - Virtual Museum of Textile Arts
* Choosing A Spinning Wheel
* Free detailed plan for making wooden spinning wheel
* The Spinning Wheel by Mary Bellis