Bergüei e Vièlanava

**Bergüei e Vièlanava** o **Vergüei** (*Verguei*, per Bénédicte Boyrie-Fénié) **e Vièlanava**  (*Burgue-Erreiti* en basco, *Bergouey-Viellenave* en francés) qu'ei ua comuna de Baisha Navarra e en Lauhire, istoricament dens lo ducat de Gramont. Qu'ei administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region de de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

Los sons abitants que son los *bergüeiòts*.

## Geografia
Qu'ei traversada per l'arriu de Bidosa.

Las comunas tòcatocantas que son Aranco au nòrd-èst, La Bastida a l'èst, Arrauta-Sharrita a l'oèst e Ilharre, Labets-Biscai e Mansparrauta au sud.

## Predominància lingüistica

Las duas versions de la *Carte des sept provinces basques montrant la délimitation actuelle de l'euscara en dialectes, sous-dialectes et variétés* (Mapa de las sèt províncias bascas qui mòstra la delimitacion actuala de l'euscarà en dialèctes, sos-dialèctes e varietats) dessenhadas en 1863 per lo prince Loís Lucian Bonaparte que plaçan Bergüei e Vièlanava hòra de l'aira bascofòna.

Lo *Recueil de linguistique et de toponymie des Pyrénées* (Recuelh de lingüistica e de toponimia deus Pirenèus) realizat en 1887 per Julian Sacaze que dona per Bergüei e per Vièlanava ua version en gascon, compausada d'ua traduccion de dus tèxtes mitologics, puish ua lista deus microtoponimes de la comuna.

Le *Recueil des idiomes de la région gasconne* (Recuelh deus idiòmas de la region gascona) realizat en 1894 per lo lingüista Edouard Bourciez que dona per Bergüei e per Vièlanava ua version de la parabòla deu hilh prodigue traduita en gascon.

La mapa deu *Pays Basque français* (País Basco francés) dessenhada en 1943 per Maurice Haulon que hè paréisher la "démarcation actuelle entre la langue basque et les dialectes romans" (demarcacion actuau enter la lenga basca e los dialèctes romanics) e qu'enclutz las ancianas comunas de Bergüei e de Vièlanava dens l'aira gasconofòna.

## Toponimia
### Bergüei
La prononciacion qu'ei [bɛr'gwej]. Las fòrmas ancianas que son *Bergui*, cap a 982, *Sancta Maria de Bergui* aus sègles XI-XII, *Bergay* en 1150-1167, *Bergoy* en 1286, *Berguy* en 1292 e 1304, *Bergoey* en 1397, *Bergouye* (mapa deu sègle XVII, shens data), *Vergouc* (mapa de 1714), *Vergouct* (mapa de 1733) .

Per Dauzat, lo nom que sembla aquitanic; qu'i ved lo basco *berho*, « ahorèst », e un sufixe collectiu *-gui* .

Segon J.B. Orpustan,(citat per Bénédicte Boyrie-Fénié), lo *-u-* de las fòrmas mei ancianas que s'ei diftongat en [we], probablament au contacte de *-i*. Lo nom que pòt estar tant d'origina romanica com basca. Que vien benlhèu de *-ibar-goi*, « lo haut de la vath »  (*goi* benlhèu escriut *gai* au sègle XII). Lo nom qu'ei quasi semblable a *aran-goien* (Arranco) e com per Arranco, possible per la topografia. Lo *i-* iniciau qu'a patit d'ua aferèsi, d'origina romanica o per analogia dab *bai-* (Baiona, Baigòrri. Lo nom actuau basco qu'ei *Burgu*, « borg », per atraccion paronimica .
 
Bénédicte Boyrie-Fénié qu'accèpta l'evolucion fonetica prepausada per J.B. Orpustan, mès que constata l'etime *ibar* supausat ei totaument absent de las fòrmas ancianas. Aqueras son semblablas a las de Vergüei (Lanas). Bénédicte Boyrie-Fénié que pensa lo nom deriva deu romanic *vergan* (deu latin *virga* « branca plegadissa »), qui dona *vergonhar* « tèrra que convien au vime », qui's tròba tanben dens lo mot *verguilh* « lòc on i a sauç » e dens lo basco *bergo*, *bergu* « branca a har panèrs ». Las duas comunas que son probablament lòcs on creishen ua varietat de sauç diferenta de la que lo gascon nomenta *sauç* (deu latin *salice*). Dens l'aute article B. Boyrie-Fénié qu'ajusta : lo nom que passè de [ber'gyj] (qui contien lo sufixe basco *-ui* present dens *Balestui* estudiat per Coromines) a [ber'gwej] . 

### Vièlanava
Vièlanava qu'ei atestada en 1247 dab lo nom de *Villanuèva*. Segon Dauzat e Rostaing, ua vila nava qu'ei ua aglomeracion navèra, creada a l'Edat Mejana per un senhor o ua comunautat religiosa, mès shens que siin mentavudas las franquessas autrejadas aus poblants de las *Vilafrancas* .

Bénédicte Boyrie-Fénié en parla pas dens lo *Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour*, mès la toponimia qu'i sembla totaument gascona, hòra d'un arriu, *Minhurièta Erreka*, situat a la termièra de l'anciana comuna, en direccion de Labets-Biscai. Consultar lo paragrafe *Predominància lingüistica*.

## Istòria
Vergüei e Vièlanava de Bidosa que hasèvan part deu ducat de Gramont. Las roïnas deu purmèr castèth deus Gramont (sègle XI) que son enqüera visiblas a Vièlanava de Bidosa. Arancon, Vergüei e Vièlanava de Bidosa que s'unín lo 1 de genèr de 1973 entà formar ua sola comuna, mes Arancon tornar vadó independent lo 15 de noveme de 1977.

## Administracion

## Demografia

## Economia
L'agricultura e lo neurissatge que son la basa economica de la vila.

## Cultura
Las hèstas que s'i celèbran lo 15 d'agost e las hèstas patronaus a la fin de julhet.

## Monuments e lòcs toristics
* au sègle XII, los Gramont que i bastín un castèth, uei lo dia aroïnat.
* los ostaus ancians Sallahart 1585, Apathe 1673 e Barnetche.
* lo pont d'estil roman suber Bidosa : que compta quate arcs e, com d'autes ponts d'estil roman deu Bascoat francés (Sent Estève de Baigòrri...), qu'ei modèrne ; las purmèras mencions que'n son deu sègle XII ; las rèstas mei ancianas, que son deu XVII.
* lo molin suu pont de Vièlanava que data deu sègle XII ; qu'estó reabilitat au XVII.
* lo lavador.
* la glèisa de Sent Jacme (sègle XIII), reabilitada au sègle XIX. Que's tròba au ras deu Camin de Sant Jaume. Qu'ei monument istoric peu portic romanic, per la sacristia deu sègle XV e peus veiriaus de sant Jaume e de Joana d'Arc.
* la glèisa de l'Assompcion (sègle XIX) : qu'a tres veiriaus, un confessionau, ua *Via Crucis* e cinc estatuas.
* las estèlas discoïdaus deu cementèri.

## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Nòtas e referéncias