open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pèir Tucoo-Chala

**Pèir Tucoo-Chala** (Bordèu, 20 d'abril de 1924 – Pau, 23 de genièr de 2015), es un universitari e istorian occitan de Bearn. S'especializèt dins l'estudi de la Peninsula Iberica e del territòri occitan (subretot lo gascon) a l'Edat Mejana, e mai de la preséncia dels anglosaxons dins los Pirenèus als sègles XIX e XX.

## Biografia
Pèir Tucoo-Chala nasquèt a Bordèu en 1924 dins una familha d'origina bearnesa. Tornèt en Bearn jove e visquèt son enfància e adolescéncia a Pau. Obtenguèt l'agregacion d'istòria. Ensenhèt a l'Universitat de Bordèu e puèi a la de Pau.

## Òbras
* *Livre de comptes de la ville de Pau*, Association Marc Bloch, 1970
* *Gaston Fébus : un grand prince d’Occident au XIVe siècle*, ed. Marrimpouey, 1974
* *Livre des oraisons de Gaston Fébus*, ed. Marrimpouey, 1974
* *Le Pays de Béarn*, ed. R. Ollivier, 1984
* *Gaston Fébus et le Prince noir*, ill. de J. Huescar, ed. Loubatières, 1985
* *Les Forteresses pyrénéennes de Gaston Fébus*, ed. Loubatières, 1986
* *Minorités et marginaux en Espagne et dans le Midi de la France : VIIe-XVIIIe siècles*, jos la direccion de Pèire Tucoo-Chala, ed. del CNRS, 1986
* *Béarn : Cadre naturel Histoire Art Littérature Langue Économie Traditions populaires*, amb Ariane Bruneton-Governatori, Pierre Delay, Jean Salles-Loustau, Claude Dendaletche, Guy Di Méo, ed. Christine Bonneton, 1986, ISBN 2-86253-070-0
* *Aquitaine*, Larousse, coll. «La France et ses trésors», 1988
* *Histoire de Pau* (jos la direccion de), Edicions Privat, Tolosa, 1989, collection Univers de la France, ISBN 2-7089-8238-9
* *Quand l’Islam était aux portes des Pyrénées : de Gaston IV le Croisé à la croisade des Albigeois*, J&D, 1993.
* *Gaston Fébus, prince des Pyrénées (1331-1391)*, J&D, 1995
* *Notaire de prince : registre de Bernard de Luntz*, avec Jacques Staes, éd. Covédi, 1996
* *Gaston Fébus, grand prince médiéval (1331-1391)*, J&D, 1996
* Les Pyrénées-Atlantiques en 600 questions, Archives et Culture, 1996
* *L’Aragon, terre d’aventures*, amb Pierre Giannerini, J&D, 1996
* *Pau, ville américaine*, ed. Cairn, 1997
* *Catherine de Bourbon, une calviniste exemplaire*, Atlantica, 1997
* *Pau, ville anglaise*, Librairie des Pyrénées et de Gascogne/Princi Neguer, 1999
* *Gaston Fébus par Alexandre Dumas*, Atlantica, 2000
* *Petite histoire du Béarn : du Moyen Âge au XXe siècle*, Princi Neguer, 2000

## Ligams intèrnes

* Gaston III de Fois-Bearn mai conegut jol nom de **Gaston Fèbus**
* Pau
* Bearn

## Ligams extèrnes
* Entrevista facha per Jacques Chancel en 1976
Enric Jauverd

**Enric Jauverd** (Henri Jauvert, en francés), nascut a Verdun de Garona en 1851, felibre e poèta verdunenc, oficièr de l'instruccion publica, es autor de poesias en occitan nombrosas.
Pau Marieton

**Pau Marieton**, (en francés *Paul Mariéton*; Lion, 15 d'octobre de 1862 - Canas, 25 de decembre de 1911), foguèt un escrivan occitan d'adopcion qu'escriguèt en provençal e aguèt un ròtle important dins l'organizacion del Felibritge. 

## Biografia
Pau Marieton nasquèt dins una familha amonedada de Lion en 1862, son paire èra agent de cambi. Quand faguèt sos 18 ans, descobriguèt *[[Leis isclas d'aur]]* de Mistral e se meravilhèt del libre e de son autor. Estrambordat, decidiguèt d'anar trobar lo felibre de Malhana que ne vendriá puèi un amic intim. Tre aquel moment s'avodèt a aprendre l'occitan e a mai se faguèt pas d'òbra essenciala serviguèt fervorosament lo Felibritge per son ròtle de relacion publica gràcias a son instruccion, sas relacions amb lo mitan literari parisenc e son aspècte fisic agradiu. Lucian Duc lo descriguèt aital: 
::::"Grand, blond, de péu frisat que i encadran la tèsta,  
::::L'èime viu e clar, frònt aut, bèla barba au menton,  
::::Lo còrs drech, vigorós, talhat per la batèsta,  
::::Vaquí lo Cancelier, lo gènt Marieton." 

Marieton fondèt la *Revue félibréenne* en 1885 e la dirigiguèt fins a 1909.
En 1888 Mistral li fisèt la foncion de Cancelier del Felibritge e en 1892 venguèt Majoral. En 1909 durant de problèmas que se debanèron a una reunion del Felibritge a Sant Gèli se breguèt amb lo poèta Laforêt que lo tustèt e li copèt una dent.

## Bibliografia
thumb|220px|Retrach de Pau Marieton en 1902
* *A travers la Provence classique. Saint-Remy, les Baux, Arles grecque et chrétienne*
* *Discours de M. Paul Mariéton, président de la Société des félibres de Paris, 19 février 1908*
* *Le Félibre Auguste Fourés. (3 février 1883.)*
* *Un félibre irlandais : W. C. Bonaparte-Wyse*, 1882  
* *Un félibre limousin : Joseph Roux*, 1883
* *Le Félibrige devant la patrie et l'école*, 1886  
* *Fête de Sainte-Estelle (Sceaux, 25 mai 1884). Rapport sur le concours des jeux floraux du Félibrige de Paris*
* *Les Flamands, à propos de la mort de Henri Conscience,* 1884  
* *Frédéric Mistral*, 1909  
* *Frédéric Mistral, notice biographique* 1899  
* *Hippolyta*, 1902  
* *Une histoire d'amour : George Sand et A. de Musset, 1897  
* *Une histoire d'amour, les Amants de Venise, George Sand et Musset. Édition définitive, avec des documents inédits*,  1903
* *L'Idée latine*, 1883  
* *Jasmin, 1798-1864*, 1898  
* *Vial, Eugène (1863-1942), Marceline Desbordes-Valmore et ses amis lyonnais, d'après une série de lettres inédites recueillies par Paul Mariéton et annotées par Eugène Vial...
* *Critobule*, 1920  
* *Souvenance, poésies*, amb prefaci de Joséphin Soulary e letra de Frederic Mistral, 1884  
* *La Terre provençale, journal de route*, 1890  
* *Le Théâtre antique d'Orange et ses représentations*, 1903  
* *Théodore Aubanel*, 1883  
* *La Vénus de Milo*, 1883  
* *La Viole d'amour*.

## Nòtas e referéncias

## Ligams intèrnes e extèrnes

* Felibritge
Càndia (omonimia)

**Càndia** es:
* Lo nom istoric de l'illa de Creta
* L'autre nom d'Irakleio, capitala de Creta (dempuei 1971)
Lista dels primièrs ministres de Madagascar

thumb|right|200px|Blason de Madagascar
Lo primièr ministre es lo cap de govèrn de Madagascar.

Vaquí la lista dels primièrs ministres de Madagascar dempuèi lo 1833.

;Observacions
* (¹) En preson domiciliar dempuèi lo 27 de mai de 2002
* (²) Indicat per Marc Ravalomanana
* (³) Interin. Indicat per Didier Ratsiraka

## Vejatz tanben
* President de Madagascar
Pèire d'Auvèrnhe

**Pèire d'Auvèrnhe** (o *d'Alvernhe*) fuguèt un trobador auvernhat de la segonda meitat dau sègle XII. Conservam 'nas vintena de sas òbra e, entre elas un sirventés ente critica embe umor los autres trobadors :


*Cantarai d'aqestz trobadors*
*Que canton de maintas colors*
*E-l pieier cuida dir mout gen!*
*Mas a cantar lor er aillors*
*Q'entrametre-n vei cen pastors*
*C'us non sap qe-s mont'o-s dissen.*

*D'aisso mer mal Peire Rotgiers,*
*Per qe n'er encolpatz primiers,*
*Car chanta d'amor a presen!*
*E valgra li mais us sautiers*
*En la glieis'o us candeliers*
*Tener ab gran candel'arden.*

*E-l segonz, Girautz de Borneill,*
*Qe sembl'oire sec al soleill*
*Ab son chantar magre dolen,*
*Q'es chans de vieilla porta-seill!*
*Que si-s mirava en espeill,*
*No-s prezari'un aiguilen.*

*E-l tertz, Bernartz de Ventedorn,*
*Q'es menre de Borneill un dorn!*
*En son paire ac bon sirven*
*Per trair'ab arc nanal d'alborn,*
*E sa mair'escaldava-l forn*
*Et amassava l'issermen.*

*E-l quartz, de Briva-l Lemozis,*
*Us ioglars q'es plus qerentis*
*Que sia tro q'en Beniven,*
*E semblari'us pelegris*
*Malautes, qan chanta-l mesquis,*
*C'a pauc pietatz no me'n pren.*

*E-n Guillems de Ribas lo qins,*
*Q'es malvatz defors e dedins,*
*E ditz totz sos vers raucamen,*
*Per que es avols sos retins,*
*C'atretan se'n fari'us chins!*
*E l'uoil semblan de vout d'argen.*

*E-l seises, Grimoartz Gausmars,*
*Q'es cavalliers e fai ioglars!*
*E perda Dieu qui-l o cossen*
*Ni-l dona vestirs vertz ni vars,*
*Que tals er adobatz semprars*
*Q'enioglarit se'n seran cen.*

*Ab Peire de Monzo so set,*
*Pos lo coms de Tolosa-l det,*
*Chantan, un sonet avinen,*
*E cel fon cortes qe-l raubet,*
*E mal o fes car no-il trenqet*
*Aqel pe que porta penden.*

*E l'oites, Bernatz de Saissac,*
*C'anc un sol bon mestier non ac*
*Mas d'anar menutz dons queren!*
*Et anc puois no-l prezei un brac*
*Pois a-n Bertran de Cardaillac*
*Qes un vieil mantel suzolen.*

*E-l novens es en Raembautz,*
*Qe-s fai de son trobar trop bautz!*
*Mas eu lo torni en nien,*
*Q'el non es alegres ni chautz!*
*Per so pretz aitan los pipautz*
*Que van las almosnas queren.*

*E n'Ebles de Saigna-l dezes,*
*A cui anc d'amor non venc bes,*
*Si tot se chanta de coinden:*
*Us vilanetz enflatz plages,*
*Que dizen que per dos poies*
*Lai se loga e sai se ven.*

*E l'onzes, Gonzalgo Roitz,*
*Qe-s fai de son chant trop formitz,*
*Per q'en cavallaria-s fen!*
*Et anc per lui non fo feritz*
*Bos colps, tant ben non fo garnitz,*
*Si doncs no-l trobet en fugen.*

*E-l dotzes, us veilletz lombartz.*
*Que clama sos vezins coartz,*
*Et ill eis sent de l'espaven*
*Pero sonetz fai mout gaillartz*
*Ab motz maribotz e bastartz,*
*E lui apell'om Cossezen.*

*Peire d'Alvernge a tal votz*
*Que canta de sus e de sotz,*
*E lauza-s mout a tota gen!*
*Pero maistres es de totz,*
*Ab c'un pauc esclarzis sos motz,*
*C'a penas nuils hom los enten.*

*Lo vers fo faitz als enflabotz*
*A Puoich--vert, tot iogan rizen.*


## Bibliografia
Òbra completa http://www.trobar.org/troubadours/alvernha/
Lavaud, Renat. Nelli, Renat. *Les troubadours*. París : Desclée de Brouwer, 2000.
Hastings Kamuzu Banda

**Hastings Kamuzu Banda** (1896?-1997) mètge e òme politic, foguèt lo primièr president de Malawi, e governèt entre 1966 e 1994. Tanben foguèt primièr ministre del país entre 1964 e 1966 e aprèp l'independéncia, entre 1961 e 1964.
August Veirièr

**August Teodòr Veirièr**  es un escrivan francés de lenga occitana nascut a La Cavalariá lo 9 de novembre de 1848 e defuntat a Milhau lo 22 de febrièr de 1936.

Execèt lo mestièr de sastre d'en primièr a Montpelhièr puèi a Milhau.

August Veirièr a publicat en 1923 *Contes rouergats et poésies françaises*. Aqueste recuèlh acampa d'òbras paregudas dins l'Almanac Montpelhierenc e dins la premsa de Milhau. La pèça mai celèbra èra *Lou sermou del curat del Mounna*. Otra aquela pèça, escriguèt de pèças en general umoristicas : *L'iou de saumo*, *Lou pastre et lou poufre*, *Lous nessis de Machobeire*, *Lou sermou d'un caluc*, *Montpellier-lou-Biel*. Compausèt una *Pastourela* mesa en musica per Victor Dubernard, director d'Estudiatina millavoise.

## Fonts
* Georges Girard, *Œuvres d'Auguste Veyrier : 200 ans de littérature occitane millavoise*, 1976
Joan Carles Brun

**Joan Carles Brun** (en francés: *Jean-Charles Brun*; Montpelhièr, 29 de decembre de 1870 - París, 14 d'octobre de 1946) es un felibre e un dels menaires e ideològs del movement regionalista en França al començament del sègle XX.

## Bibliografia

Autor en 1911 del *Régionalisme*.

## Ligams
* Literatura occitana
Castia gilos

**Castia gilos** qu'ei ua *[[nòva]]* occitana deu sègle XIII deu trobador catalan Raimon Vidal de Besalú. Que da justament lo son nom au topos deu *castia gelos*, autament dit de l'espós gelós castigat dens aqueste sentiment ; aqueste topos que torna tanben a la medisha epòca dens *[[Flamenca]]* e *[[Las novas del papagay]]*.

*Castia gelos* qu'ei pas conegut sonque mercés au sol manescrit R . Que compta dab 450 vers octosillabs.

## Resumit
A la cort deu rei Anfós VIII de Catelha arriba un joglar qui demanda lo silénci per contar las nòvas deu *Castia gilos* escaduda a la cort d'un vassalh aragonés aperat Anfós de Barbatsre. Dauna Elvira, la soa molhèr qu'èra cortejada per lo gentiu e vassau Bascol de Cortada, mes hidèu e sàvia, no'u denociava par per'mor entà conservar au son espós la vassaliatt e l'ajuda de Bascol. Totun, un lausengièr qu'accepta de jogar la soa vita que si lo Anfós e parteish a la guèrra, Bascol n'i anirà pas entà poder gaudir d'Elvira. Anfós qu'accepta lo defís, que crida Bascol qui, efectivament pretexta la malaudia per demorar. Anfós que hè com se partesse e que va rejúnher Elvira en se tot ensajar de la har créder qu'ei Bascol. Elvira que se'n apercep e que'u truca e que l'embarra en tot har com se credosse que hosse Bascol. Mentre qu'Anfós e domòrar embarrat e contet de la fidelitat de la soa molhèr, aquesta, esmalida, que's da fin finau a Bascol puish que crida monde per castigar Anfós e disent qu'ei Bascol viengut enganar lo son senhor. Espaventat, Anfós que huegeish per la frinesta abans d'estar trobat e de con.hessar la soa error e de's desencusar auprès d'Elvira e de Bascol.

## Ligam extèrne
Tèxte originau dab la traduccion en catalan http://www.xtec.es/~jroca12/literatura/castiabilingue/castiagilos.htm

## Nòta
Raimon Vidal de Besalú

**Raimon Vidal de Besalú** que ho un trobador catalan (comtat de Besalú) de lenga occitana de la purmèra meitat deu sègle XIII. Qu'ei l'autor de *[[nòvas]]* com *[[Abril issi'e mays entrava]]*, deu *[[Judici d'Amor]]* (tanben conegut peu son purmèr vers : *En aquel temps c'om era jays* e *[[Castia gilos]]*. Qu'èra pròche (dilhèu au servici) deu baron de Cerdanha Uc de Mataplana (qui figura dens lo *Judici d'Amor*).
Qu'ei tanben l'autor de las *Rasós de Trobar*.

Son amanta èra *Audierna*.

## Bibliografia
*Huchet, Jean-Charles. *Nouvelles occitanes du Moyen Age*. París : Flamarion, 1992.
Arnaut de Carcassés

**Arnaut de Carcassés** que ho trobador de la fin deu sègle XII o de la purmèra meitat deu sègle XIII. Qu'ei conegut per la conclusion de *[[Las novas del papagay]]* on e ditz : [...] *So dis Arnautz de Carcasses, / que precx a faitz per mantas res / e per los maritz casrtïar / que volo lors molhers garar, / ...que la laisso aor pes anar / eja degus no.y falhira.*

## Bibliografia
* Las nòvas del papagai : Introduccion e traduccion de Pèire Bec - Nimes - Fédér' OC - 1988
* Lavaud, René. Nelli, Rainat. *Les troubadours*. París : Desclée de Brouwer, 2000.
* Langlois, Gauthier. «Note sur les origines du troubadour Arnaut de Carcassés», *Revue des langues romanes*, année 2008, tome CXII-1, p.89-99.
Las nòvas del papagai

**Las nòvas del papagai** qu'ei un roman occitan deu sègle XII o sègle XIII signat en conclusion per Arnaut de Carcassés (qui n'ei la soa sola òbra coneguda). Que caup dens lo topo deu *[[Castia gilos]]* (amassa justament dab *Castia gilos* e *[[Flamenca]]*), qu'ei a díser que conta l'infidelitat legitima (segon l'ideologia deu tèxte e de la *[[fin'Amor]]*) d'ua molhèr esposa d'un gelós.

Que demoran dus manescrits de *Las nòvas del papagai*, coneguts com R e J.

## Resumit de R
Un papagai eloquent que vien vesitar ua dauna maridada (e embarrada dins son jardin e susvelhada per gardians per'mor deu son espós gelós) au nom deu son mèste entà la demandar de l'autrejar lo son amor que deseja mei que tot au monde. Ambs que pleitejan (era qu'ei contra a la debuta, declarant aimar lo son espòs) e fin finau qu'accepta. Lo papagai qu'abamba lo castèth entà ocupar los gardians e atau dar lo parat aus aimadors de s'aimar intessament au mens un còp dens lo jardin.

## Bibliografia
* Huchet, Jean-Charles. *Nouvelles occitanes du Moyen Age*. París : Flammarion, 1992. *Segon lo manescrit R.*
* Langlois, Gauthier. «Note sur les origines du troubadour Arnaut de Carcassés», *Revue des langues romanes*, année 2008, tome CXII-1, p.89-99.Legir en linha

## Nòta
Loís Lucian Bonaparte

right|330px|thumb|"Carta de las sèt províncias bascas muishant la delimitacion actuau deu basco e la soa division en dialèctes, sosdialèctes e varietats" devuda au prince Loís Lucian Bonaparte
thumb|left|200px|Loís Lucian Bonaparte
Lo prince **Loís Lucian Bonaparte** (Grimley, Anglatèrra, 4 de genèr de 1813 - Fano, Itàlia, 3 de noveme de 1891) qu'estó senator deu Dusau Empèri e filològ especialista deu basco.

Que publiquè la *Carta de las sèt províncias bascas* (1863), *Lo vèrbe basco en colomnas* (1869), *Estudis suus tres dialèctes bascos de las vaths d'Aezkoa, de Zaraitzu e d'Erronkari* (1873), *Observacions suu basco de [[Hont Arràbia]], d'[[Irun]], etc.* (1877).
Cobla

**cobla** pòt designar:

*  la **[[Cobla (canso)|Cobla]]** : estròfa d'una canso trobadorenca.
* la **[[Cobla (grop)|Cobla]]** : grop de musica catalan.
Guilhèm Ièr d'Anglatèrra

**Guilhèm I d'Anglatèrra** (Falaise, cap a 1027 o 1028 - Roan, 9 de setembre de 1087), pus conegut jol nom de **Guilhèm lo Conquistaire**, èra Duc de Normandia a partir de 1035 e rei d'Anglatèrra de la fin de 1066 fins a sa mòrt. Guilhèm es tanben de còps sonat "Guilhèm II" en referéncia a sa posicion de segond Duc de Normandia. En particular, abans la conquista d'Anglatèrra, èra conegut coma "Guilhèm lo Bastard" en rason de l'illegitimitat de sa naissença. 

Per contentar sas pretencions sus la corona d'Anglatèrra, Guilhèm envasiguèt Anglatèrra en 1066, al cap d'una armada de normans, bretons, flamencs, e franceses per batre las fòrças anglosaxonas del rei Harold Godwinson (que moriguèt dins lo conflicte) a la Batalha d'Hastings, e capitèt de contenir mantuna revòltas anglesas pendent çò qu'es ara nomenat la conquista normanda d'Anglatèrra.

Lo sieu règne, que portèt la cultura anglonormanda en Anglatèrra, aguèt una influéncia sus 
l'evolucion d'Anglatèrra a l'Edat Mejana.  Los detalhs d'aquel impacte e l'importància dels cambiaments foguèron debatuts pels universitaris pendent mai d'un sègle. En mai  del cambiament evident de menaire, lo sieu règne veguèt tanben un programa de bastison e fortificacions, de modificacions de la lenga anglesa, un mudament als nivèls pus nauts de la societat e de la glèisa, e l'adopcion de qualques aspèctes  de la reforma continentala de la glèisa.  Pus controversiats son los cambiaments possibles dins la lei, l'administracion reiala, lo comèrci, l'agricultura, la païsanariá, lo ròtle e los dreches de las femnas, e l'educacion.

## Referéncias


## Cronologia
Lista dels presidents d'Ucraïna

Lo president es lo cap d'Estat d'Ucraïna. Actualament, es elegit per un periòde de cinc ans per la populacion.

Vaquí la lista dels presidents d'Ucraïna dempuèi 1917.

## Caps d'Estat de la Republica Populara d'Ucraïna (1917-1921)
La Republica Populara d'Ucraïna venguèt independenta de l'Empèri Rus pendent un cort periòde, abans son incorporacion a l'Union Sovietica. I aguèt quatre dirigents del país durant aquel periòde.

## Presidents de la Republica Populara d'Ucraïna en exili (1921-1992)

## República d'Ucraïna (1991-actualitat)
Ucraïna declarèt son independéncia de l'Union Sovietica lo 24 d'agost de 1991, e la primièra eleccion se debanèt lo 1èr de decembre del meteis an. Vaquí la lista dels presidents d'Ucraïna de 1991 fins ara.

## Veire tanben
* Lista dels primièrs ministres d'Ucraïna
Pèire de Rogièr

**Pèire de Rogièr** o **Pèire Rotgièr** o **Pierre Roger** que ho un trobador auvernhat de la segonda meitat deu sègle XIII, probablament originari de Rogièr en Cantal. Que ho cononge de la catedrau de Clarmont puish trobador e qu'acabè la soa vita com monge de l'abadia Sant Miquèu de Grandmont. 

Segon Renat Lavaud e Renat Nelli uèit pèças d'eth (*[[canso]]s* e *[[sirventés]]*), que demorèn. Que ho perpausat com un possible autor de *[[Flamenca]]*, çò qui ei chic probable. 


*Tant ai mon cor en joy assis,
*per que no puesc mudar no'n chan,
*que joys m'a noirit pauc e gran;
*e ses luy non seria res,
*qu'assatz vey que tot l'als qu'om fay
*abaiss' e sordey' e dechai,
''mas so qu'amors e joys soste.
Sirventés

Un **sirventés** qu'ei un genre trobadorenc, ua poesia de natura satirica o critica.

## Veire tanben
* Genres trobadorencs
Cobla (canso)

Una **cobla** es una estròfa amassan los vers d'una canso dins la poesia lirica trobadorenca. Emai que generalament una cobla èra pas compausada soleta, dins fòrça cas, es tot çò que demora de çò qu'èra a l'origina un poema complet. Cada *cobla* d'una cançon èra generalament jogada subre la meteissa melodia, mas d'unas cançons avián una musica contunha , non repetitiva. Una *cobla* sola èra nomenada ***cobla esparsa***. 

Quand las estròfas seguisson lo meteis modèl de rimas mas que lor son differís, se dison ***coblas alternadas*** 
Quand lo son de la darrièra rima d'una *cobla* ven lo primièr de la seguenta se dison ***coblas capcaudadas***
Quand la darrièra paraula d'una rima d'una estròfa apareis dins la primièra linha de la seguenta , se dison ***coblas capfinidas***
Quand lo plan de rima e los sons de rima son los meteisses per cada estròfa, son sonadas ***coblas unissonans***
Quand lo plan de rima cambia pas jamai mas que los sons de cada estròfa son diferent se dison ***coblas singulars*** 
Quand lo plan de rima cambia jamai mas que lo son cambia cada doas estròfa son apeladas ***coblas doblas***. 
Quand lo plan de rima cambia jamai mas que lo son cambia cada tres estròfa son apeladas ***coblas ternas***. 
Quand las rimas cambian de posicion segon un algoritme  s'apelan ***coblas retrogradadas***.

Un ***escambi de coblas*** es una forma de *[[Tenson (cançon)|tensó]]* o *[[partiment]]* ont un trobador escriu una *cobla* simple a un autre, que respond del meteis biais.

## Veire tanben
* Genres trobadorencs
## Nòtas e Referéncias
Cançon (musica trobadoresca)

La **cançon** (var. **chançon**; en occitan ancian: ***canso*** o ***chanso***) qu'ei lo genre poetic trobadoresc màger. Qu'ei ua mena d'òda on los vers (generaument octosillabs) e son estruçats en estròfas aperadas coblas e qui compta generaument 5 o 6 coblas (a còps mei).

Las coblas que pòden èsser:

* Coblas unisonants: ua sola e mateisha rima per totas las coblas.
* Coblas doblas: cada par successiu de coblas que riman amassas.
* Coblas singulars: cada cobla qu'a sa rima shens relacion dab las autas coblas.

## Véser tanben
* Genres trobadorescs
* Canson de la Crosada
Tornada

La **tornada** dens l'art liric deus trobadors qu'ei lo darrèr vers d'ua cobla (dens ua canso) qui ei mei cort e qui s'adressa au destinatari (dauna o senhor) deu poema.

## Veire tanben
*Lista dels genres trobadorencs
L'Eptameron

**L'Eptameron** qu'ei ua garba de 72 contes escrivuts en francés per la regina de Navarra : Margarida de Navarra. Que ho compausat durant quasi tota la vita de la loa autora, morta en 1549.

Lo quadre narratiu qu'ei lo seguent : 10 personatges que son obligats a demorar a Sarrança (en esperant la bastida d'un pont) per'mor d'ua aigada deu gave qui inonda la ciutat balneària de Cauterèrs. Per passar los temps, que's hican a devisar amassas en se bèth condar istoèras cada dia ; per aquesta rason los personatges que son aperats *devisaires* (*devisants* en francés). 

Inspirat deu *[[Decameron]]* de Giovanni Bocaccio, l'òbra de Margarida de Navarra que s'ei acabada pas sonque au cap de set dias (e un setanteat de condes puish que lo 8au dia qu'ei incomplet) per'mor la mort la deishè pas acabar los 10 dia e 100 contes.

Mantuns conte que tractan d'infidelitat, sèxe e engana. Qu'inspirèn l'escrivan provençau Joan de Cabanas, com ac con.hessa eth medish dens lo son prològ.
Ave Maria

L***'Ave Maria***, en latin, o ***Te saludi Maria***, en sa traduccion occitana, es una pregària catolica dedicada a la Verge Maria.

## Tèxt
::Te saludi, Maria, plena de gràcia,
::Lo Senhor es amb tu,
::Siás benesida entre las femnas
::E benesit es lo fruch de ton ventre, Jèsus.
::Santa Maria, maire de Dieu,
::Prèga per nosautres, pecadors,
::Ara e a l'ora de nòstra mòrt. Amèn !

## Veire tanben
*Paire nòstre
Rambaud d'Aurenja

**Rambaud (o Rambaut, o Rimbaud) d'Aurenja** (*Rambaud* o *Rimbaud d'Aurenjo* en nòrma mistralenca; fl. vèrs 1150) nascut entre 1140 e 1145 a Aurenja e mòrt lo 10 de mai de 1173 a Corteson, èra senhor d'Aurenja; fo un trobador provençau dau sègle XII de la generacion que seguida la dei primiers trobadors (coma Guilhèm IX de Peitieus o Cercamon...)

## ''Cars, douz e fenhz del bederesc''
*Cars, douz e fenhz del bederesc*
*En aital rimeta prima*
*Una chansoneta fera *
*Apres mon vers vueilh sempr'ordre*
*Un vers farai de tal mena*
*Peire Rotgier, a trassaillir*
*Al prim qe•il timi sorz en sus*
*Braiz, chans, quils, critz* 
*Car vei qe clars* 
*Ar vei bru, escur, trebol cel* 
*Ar m'er tal un vers a faire* 
*Ab vergoinha part marrimentz* 
*Er quant s'embla•l foill del fraisse* 
*Ara non siscla ni chanta* 
*Entre gel e vent e fanc* 
*Pos trobars plans* 
*Assaz m'es belh*
*Aissi mou* 
*Amors, cum er? Que faray?* 
*Assatz sai d'amor ben parlar* 
*Ben s'eschai q'en bona cort* 
*Ben sai c'a sels seria fer* 
*Donna, cel qe•us es bos amics* 
*Escotatz, mas no say que s'es* 
*Amics, en gran cossirier* 
*Dona, si m'auzes rancurar*
*Non chant per auzel ni per flor* 
*Lonc temps ai estat cubertz* 
*Ara•m so del tot conquis* 
*A mon vers dirai chansso* 
*Ara•m platz, Giraut de Borneill* 
*S'il cors es pres, la lengua non es preza* 
*Joglar, fe qed eu dei* 
*Ab nou cor et ab nou talen* 
*Ar non sui jes mals et astrucs*
*Als durs, crus, cozens, lauzengiers* 
*Pois tals saber mi sortz e•m creis* 
*Ar resplan la flors enversa*
Dòn Quishòt

[thumb|200px|Dòn Quishòt per [Gustave Doré]]
**Dòn Quishòt**, **Dòn Quichòte** (*Don Quichote* en grafia mistralenca, dialècte provençau), **Dòm Esquichòte** o **L'Engeniós Hidalgo Dòn Quishòt de la Mancha** (lo segon qu'ei lo títol complet ; en castelhan, respectivament *Don Quijote* e *El Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha*) qu'ei un roman espanhòu deu sègle XVII escrit per l'escrivan Miguel de Cervantes (Saavedra, deu son nom complet, segon l'us castelhan d'emplec deus noms petits e d'ostau...), considerat tradicionaument com lo "purmèr roman modèrne de l'istòria" qu'ei de segur lo roman lo mei celèbre de la literatura mondiau.

Que conda las aventuras d'un gentiu nomat dòn Quishòt qui vad hòu en legent romans de chivalieria, a punt d'i vodar tota la soa energia e de non pas mei poder diferenciar la realitat e l'imaginacion e de s'aviar suus camins en recèrcas d'aventuras acompanhat d'un paisan, Sancho Pança, e son escudèr, qui a la debuta lo cred quan dòn Quishòt eth promet de'u hidar un dia lo govèrn d'ua isla. 

Lo purmèr tòm que conegó de tira ua escaduda de las granas qu'i encoratgè l'autor a ne compausar lo dusau (sustot qu'un faus dusau tòm qu'èra ja estat compausat per un aute autor).

Per'mor deu son succès, *Dòn Quishòt* que ho de tira tradusit en mantuas lengas e sustot adaptat en musica (per Georg Philipp Telemann enter autes), au balet, en pintrura e au teatre, e en particular en occitan de la man de Francés de Corteta qui compausè Sancho Pança, al Palais dels Ducs.
Charles Gounod

**Charles Gounod** (París, lo 17 de junh de 1818 - Saint-Cloud, lo 18 d'octobre de 1893) que ho un compositor francés d'opèra. Qu'ei mei que mei famós peu son Faust e per *[[Mirelha (opèra)|Mireille]]* (la soa adaptacion de *[[Mirèlha]]* de l'escrivan provençau Frederic Mistral en francés e a l'opèra), ''Romeo e Julieta e peu son Ave Maria.
Edgar de Wahl

**Edgar de Wahl**, lo creador de la lenga auxiliara internacionala dicha ''occidental'' o ''interlingue'', nasquèt a Olviopol, Russia (dicha uèi *Pervomaysk*, en Ucraïna) l'11 d'agost de 1867 (segon lo calendièr julian). Estudièt a Sant Petersborg, e trabalhèt pendent la màger part de la siá vida professionala dins la vila de Tallinn en Estònia (vila tanben coneguda mangi Reval). 

Primièr foguèt un adèpte del volapük de Wahl, ulteriorament foguèt un dels primièrs locutors de l'esperanto, e e mai se aconselhèt a Zamenhof sus qualques ponches de gramatica e vocabulari de la nòva lenga, renoncièt a l'usatge de l'esperanto après qualques annadas e pendent los decennis seguents trabalhèt sus la question de la forma ideala d'una lenga auxiliara internacionala. 

En 1922 publiquèt una "clau" a una nòva lenga, Occidental, e publiquèt lo primièr numèro d'un periodic intitulat *Kosmoglott* (e pus tard cambiat en *[[Cosmoglotta]]*), escrich entierament en aquela lenga. Formulèt la nòrma de Wahl. Las annadas seguentas, de Wahl participèt a la discussion sul desvolopament d'Occidental, mes daissèt que l'idiòma evolucionèsse en seguint las recomandacions de personas que l'utilizavan. Après lo començament de la Segonda Guèrra Mondiala, en 1939, aguèt solament un contacte intermitent amb lo movement *occidentalista*, qu'en aquel temps se centrava en Soïssa. Visquèt los sieus darrièrs ans dins un sanatòri en Estònia e moriguèt en 1948. 

(Lo nom de la lenga *Occidental* foguèt cambiat en *Interlingue* en 1949.).
Bedós

vinheta|Ostau de vila de Bedós.
**Bedós** (*Bedous* en francés) qu'ei ua comuna de Bearn situada dens la Vath d'Aspa e administrada peth departament deths Pirenèus Atlantics dera region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
### Bedós
Era prononciacion qu'ei [be'dus]. Eras fòrmas ancianas que son *Bedoos* en 1250, *Bedos* en 1267, *Bedous* en 1675, *Bedous* (mapa de Cassini, ara fin deth sègla XVIIIau .

Gerhard Rohlfs, citat per Grosclaude, qu'explica *Bedós* per lo cognomen *Bedo*  atestat a Toledo, dab eth sufixe « aquitanic » *-ossum* .

Dauzat que torna préner l'opinion de Rohlfs .

Miquèu Grosclaude qu'aima mei eth radicau *betu* (deth latin *betulla*, « bedoth »), dab eth sufixe *-ossum*; *Bedós* que seré eth lòc on i a bedoths. Justament, a costat, a 400 m, que i a eth vilatge d'Orcun, deth basco *urki*, « bedoth », donc probablament lo medish mot dens lengas diferentas . 
Jacques Boisgontier, dens era soa recension deth *Dictionnaire toponymique des communes du Béarn* qu'arrefusa era explicacion per *bedoth*, obtienuda en escamotant la finala; de mei, era fòrma locau qu'ei [mét utç] (punt d'enquista 692S de l'Atlas Lingüistic... de la Gasconha).  

### Orcun
Era prononciacion qu'ei [ur'ky] (shens nasalizacion a la fin). Eras fòrmas ancianas que son *Orqunh* en 1247, *Orcunh*, en 1441, *Orchunh* en 1449, *Acquos* en 1385, *Orcun* en 1608, *Orcuin* en 1621, *Orcun* (mapa de Cassini, ara fin deth sègla XVIIIau .

Segon Miquèu Grosclaude, que i a au País Basco noms de lòcs com *Urkoz* (*urki*, « bedoth »). *Orcun* qu'auré probablament era medisha basa, dab eth sufixe locatiu *-(g)un* o *-(k)un*, donc « un lòc on i a bedoths », lo medish mot que *Bedós* dens lengas diferentas .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Òrdi deus premontrés

thumb|200px|left|Un monge premontrés[thumb|200px|Abadia de [Premontré au sègle XVIII]]L**'Òrdi deus Premontrés** o **Òrdi deus Canonges regulars de Premontré** qu'ei un òrdi religiós fondat per Sant Norbert de Xanten en 1120 a Premontré en Picardia orientau (dens l'actuau departament d'Aisne) en bèth seguir la regla de Sant Augustin. Qu'amassan òrdis d'mis, de hemnas o de laïcs dab la dobla mission de contemlacion e d'apostolat auprès deus los hidèus en bèth seguir la devisa de Sant Augustin : *sanctitatem et clericatum* ("santetat e apostolat"). Per la loa segonda mission qu'an avut, dinc a 1970 lo lor rite : lo Rite Premontrés.

La loa purmèra abadia que ho donc l'abadia de Premontré, uei transformada en espitau psiquiatric.

## Anecdòtas
En Bearn que los premontrés que hon los purmèrs a qui e ho hidada l'empara de la capèra de Nosta Dauna de Sarrança. En Belgica que son a l'origina de l'abadia de Leffe qui ei uèi lo dia ua marca de cervesa de la mei famosas.
La Celestina

**La Celestina** qu'ei ua de las òbras màgers de la literatura espanhòla escrita per Fernando de Rojas. Enter las soas originiralitats lo son genre qu'ei l'encausa de disputas per'mor que's tracta d'un dialòg mes tròp long per estar considerat com ua pèça de teatre çò qui hè que's parla sovent d'era com d'ua roman a maugrat qui la soa accion e avançi dab dialògs e indicacions scenicas.

Qu'ei ua òbra escrita en 1499, durant lo regnat deus Reis Catolics, tempsada de transicion enter l'Etat Mejana e los Temps modèrnes. En vertat qu'exiteishen duas versions : la purmèra de 1499, dab lo títol de *Comedia de Calisto y Melibea* (divisada en 16 actes) e la segonda de 1502 dab lo títol de *Tragicomedia de Calisto y Melibea* (divisada en 21 actes).

## Intriga
Calisto, un gentiu, que vad amorós pec de Melibea en la vedent. Com aquesta non vòu pas d'eth, Calisto que'n ei hèra malurós e, alavetz, Sempronio, un son vailet, que'u recomanda de s'anar demandar ajuda ua anciana prostituïda ara retirada e vielha : Celestina. Celestina que gavida un ostau de prostitucion dab duas gojatas : Elicia (l'amorosa de Sempronio) e Areúsa. Sempronio e Celestina que's perpausan de tirar lo mei de diners de Calisto que s'ac poderàn. Pármeno, un aute vailet, qu'ensaja de prevenir Calisto de non pas tractar dab Celestina mes la reaccion deu son mèste qu'ei violenta. Celestina qu'ensaja de convéncer Pármeno de la rejónher dab Sempronio dens lo lor projècte en lo brembant que tribalhè dab la soa molhèr e en tot eth prométer l'amor d'Areúsa. Celestina que s'amaneja, dab un sòrt entà, que Melibea e aimi Calisto qui la merceja en la balhant ua cadena d'òr. Celestina qu'ei assessinada per Sempronio e Pármeno per'mor de non pas voler partatjar lo benefici, e los dus assessins que son executats per aqueste crime. Elicia e Areúsa, eras, qu'ensajan de har assessinar Calisto quan aqueste e's va véder Melibea. Quan enten a cridar Socia e Tristan, dus autes vailets qui l'acompanhan, que devara entà'us ajudar mes que cad e que's moreish e Melibea que's suicida per aquesta rason.
Azalaís de Porcairagues

**Azalaís de Porcairagues** (*Azalaïs de Porcairargues* o *Alzais de Porcairagnos* en grafia mistralenca) foguèt una trobairitz lengadociana del sègle XII.
Dins la sola font biografica qu'avèm, sa vida, es mençonat  que sortissiá "de l'encontrada de Monpeslier". Èra una dòna educada. S'enamorèt de Gui Guerrejat, lo fraire de Guilhèm VII de Montpelhièr, e "faguèt mantuna bonas cansons per el"; çò que significa que probablament lo sol poèma que nos demòra d'ela li èra adreiçat.

Gui nasquèt saique en 1135; caiguèt malaut en 1178, venguèt monge, e defuntèt lo meteis an. Las datas de la naissença e de la mòrt d'Azalaís nos son desconegudas. De son nom, e de sa *vida* citada pus naut, se pòt endegar que sortissiá del vilatge de Portiranhas, entremièg Besièrs (12km) e Agde (14 km), a costat dels territòris qu'apertenguèron a Gui e sos fraires. Aimo Sakari pensa qu'èra la misteriosa joglaressa evocada dins mantun poèma per Rambaud d'Aurenja (un vesin e cosin de Gui Guerrejat).

Demòra pas uèi qu'un sol poèma atribuit a Azalaís, classic, simple e esmovent. Generalament compòrta 52 linhas, mas lo tèxte varia considerablament entre los manuscrits, çò que suggerís que foguèt pas escrit tanlèu que foguèt compausat. L'acompanha pas cap de musica. Lo poèma alludís a la mòrt de Rambaud d'Aurenja en 1173; foguèt benlèu compausat abans aquela data e corregit après. La tornada del poèma sembla far mencion d'Ermengarda de Narbona (1143–1197), una amatritz plan coneguda de poesia trobadorenca.

Coma o observèt Sakari, la tresena estròfa sembla de contribuir al debat poetic qu'inicièt Guilhèm de Sant Leidier subre la question de saupre se una dòna es desonorada quora causís un aimant pus ric qu'ela. Rambaud d'Aurenja ne faguèt tanben lo comentari dins son poèma *A mon vers dirai chanso*. Pauc après seguèt un partiment sus lo subjècte entre Dalfin d'Alvèrnha e Perdigon, puèi una "tensó"  entre Guiraut de Bornelh e lo rei Anfós II d'Aragon.

## Extrait
:*Ar em al freg temps vengut*
:*quel gels el neus e la fainga*
:*el aucellet estan mut,*
:*c'us de chanter non s'afrainga;*
## Bibliografia
* Pèire Bèc, *Chants d'amour des femmes-troubadours: trobairitz et chansons de femme* (Paris: Stock, 1995) pp.&nbsp;65–70: complete poem in Occitan and French.
* *Biographies des troubadours* ed. J. Boutière, A.-H. Schutz (Paris: Nizet, 1964) pp.&nbsp;341–2.
* A. Sakari, 'Azalais de Porcairagues, le "Joglar" de Raimbaut d'Orange' in *Neuphilologische Mitteilungen* vol. 50 (1949) pp.&nbsp;23–43, 56-87, 174-198.

## Referéncias
Adast

**Adast** (en francés tanplan com en occitan) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra, en Lavedan, dens l'arribèra de Sent Savin, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. 

## Geografia

## Toponimia
Era prononciacion qu'ei [a'das]. Eras fòrmas ancianas que son : *Adast*, cap a 1035, 1050, 1060, *De Adasto*, en latin, en 1342 e 1379, *de Ast* en 1429, *de Dast*, *(Ad)Ast* (*Ad* ajustat ara medisha epòca), en 1429 ?, *Adaist* (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).

Eras fòrmas en *Ast* que son raras e tardivas, eth nom d'origina que deu estar *Adast*. Boisgontier atau com Rohlfs qu'estiman era finau *-ast* ven dera lenga aquitana anciana, atau com eras finaus similaras en *-ost* (Ansòst, Ardengòst, Gasòst), en *-est* (Andrest, Jarderés) o en *-ust* (Berberust). Eth nom qu'ei prelatin.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab era comuna

## Véder tanben
* Comunas deths Hauts Pirenèus

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Austau d'Aorlhac

**Austau d'Aorlhac** es un nom portat per mantuna generacions d'una familha de senhors de Conros en Carladés a l'Edat Mejana.

*Austau V d'Aorlhac
*Austau VI d'Aorlhac
*Austau VII d'Aorlhac, lo trobador
*Austau VIII d'Aorlhac
Austau VII d'Orlhac

**Austau** o **Austòrg (VII) d'Orlhac**, dit ***baron de Conros***, es un trobador qu'òm pensa nascut cap a 1225 al Castèl de Conros a Arpajon sus Cèra e que tèsta  lo 1èr de setembre de 1291 a Tolosa.

## Biografia
Èra lo filh d'Austau VI d'Orlhac e de Margarida de Malamòrt, e aviá un fraire, Durand de Montal, senhor de La ròca brou.

* Lo 24 de junh de 1261, Austau e Durand son fraire, filh e eretièrs d'Austau d'Orlhac cavalièr, abandonan a Guilhèm de Montal, Guilhèm de Malamòrt e Malfre de Castelnau, gardians del testament de lor paire, la meitat dels revenguts de totas lors tèrras pendent tres ans per pagar los dreches, fraisses, amendas, deudas e almòinas deguts per la succession, l'act sagelat d'Uc, comte de Rodés, e d'Aimar, abat d'Orlhac. 
* Foguèt armat cavalièr per Sant Loís lo jorn de Pentecòsta de 1267.
* Lo 12 de setembre de 1269 obten d'Anfós, comte de Peitieus e d'Auvèrnha, de letras al senescal de Roergue per constrénher Margarida de Malamòrt, sa maire de li tornar lo Castèl de Tinièras que se n'èra apoderat.
* Lo 22 d'agost de 1270 vend a son fraire Durand de Montal per  sòls de Clarmont, tot çò que ten de l'abadiá dins las parròquias de Viescamp, Sant Estève, Sant Geron, Airens, Crandèlas, Itrac e Omps per seguir Sant Loís al moment de la Darrièra Crosada que ne tornèt rapidament. Aprèp 1274, dintra en guèrra contra lo novèl comte de Rodés qu'exigís d'el l'omenatge dirècte al vescomtat de Carlat.

## Òbras
Òm a conservat d'el un *[[sirventés]]* fòrt polit e fòrt sevèr dins lo qual critica la leugieretat del clergat de son temps.

## Nòtas e referéncias
### Bibliografia
*Duc de La Sala de Ròchamaura, *Les troubadors cantaliens* ( *Los trobadors de Cantal*...)

### Nòtas



## Veire tanben
*Lista de trobadors e trobairises
Lista dels presidents de Tanzania

Lo president es lo cap d'Estat e cap de govèrn de Tanzania. Es elegit per un periòde de cinc ans per la populacion.

Vaquí la lista dels presidents de Tanzania dempuèi 1964.

## Nòta

## Vejatz tanben
* Primièrs ministres de Tanzania
Almucs de Castelnòu

**Almucs de Castelnòu**, o **Almoïs de Châteauneuf**, es una trobairitz nascuda cap a 1190.

Almucs de Castelnòu èra una nòbla de Gavaudan, versemblablament eissida de la familha de Castèlnòu Randon. Es coneguda per sos escriches e principalament sos escambis amb Iseut de Capio.

Òm estima qu'èra la femna de Guigue de Castèlnòu Randon e doncas la maire de Guilhèm de Castèlnòu, nascut en 1219.

De còps, es confondida amb Azalaís d'Altièr, una autra trobairitz eissida de la noblesa gavaldanesa.
Azalaís d'Altièr

**Azalaís d'Altièr** es una trobairitz que visquèt al sègle XIII.

Es eissida de la nòbla familha dels senhors d'Altièr en Gavaudan. Èra contemporanèa del trobador Uc de Sant Circ que li dediquèt una cançon epistolara. Es la sola femna coneguda qu'aja escrich un *Salut d’amor*.

De còps, es confonduda amb Almucs de Castèlnòu, una autra trobairitz eissida de la noblesa gavaudanesa.

## Nòtas
Anglés mejan

L**'anglés mejan** es lo nom balhat pels lingüistas a divèrsas formas de la lenga anglesa parladas entre la conquista normanda d'Anglatèrra en 1066 e aperaquí l'an 1470, quand lo *Chancery Standard*, una forma d'anglés basada sus lo qu'es parlat a Londres, venguèt a s'espandir, ajudat per l'introduccion de l'estampariá en Anglatèrra per William Caxton dins los ans 1470, e pus tard per Richard Pynson. D'aquel temps, lo dialècte northumbrian (prevalent dins lo nòrd d'Anglatèrra) parlat al sud-èst d'Escòcia se devolopèt en Scots. L'anglés parlat aprèp aquesta epòca, fins en 1650, es sonat *Early Modern English*.
Dragonadas

Las **dragonadas** que hon operacions de repression de las autoritats reiaus francesas contre los protestants a partir de la promulgacion de l'Edicte de Fontainebleau (qui sancionava la "revocacion" de l'Edicte de Nantas) ; entà obtiéner la conversion deus protestants, aquestes qu'avevan la penibla obligacion d'ostalar en çò son los sordats catolics francés en mission dens lo lor parçan shens poder empachar ni obtiéner reparacion deus abús qui conterén.

Las dragonadas que's perlonguén durant ua bona partida deu sègle XVIII e qu'avón com consequéncia conversions forçadas e exilis.
Adèr

**Adèr** (*Adé* en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. 

## Geografia
Aute vilatge o quartièr : Tolicon.

## Toponimia
Era prononciacion qu'ei [a'dè] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : *in Ader* enter 1022 e 1036, *Ader* ath sègle XII e en 1285, *Ader* en 1384, *d-Adee*, cap a 1200-1230, *De Aderio*, *de Aderrio*, en latin, en 1300 e 1313, *de Aderio*, en latin, en 1342 e 1379, *loc d-Ader*, *territori de Ader* en 1429, *Ade* en 1541, *Ade* (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII).

Segon Dauzat, *Adèr* que vien deth nom germanic d'òmi *Ad-hari*.
Segon R. Aymard, Adèr qu'èra era proprietat de * Adarius* /*Ad-hari*.

Segon Miquèu Grosclaude, i a pas cap auta explicacion e Adèr qu'ei un antroponime gascon enqüèra present, illustrat per lo poèta Guilhèm Adèr, lo pionièr de l'aviacion Clement Ader. Era origina germanica qu'ei possibla e benlhèu Adèr que hadèva partida d'un grop d'establiments visigotics. Eth nom qu'ei probablament aparentat dab Adervièla. Adèr que vien probablament deth germanic *Ad-hari*.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  era populacion èra de  abitants e era densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deths Hauts Pirenèus

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Collòqui de Poissy

Lo **collòqui de Poissy** que ho ua amassada de representants deus cultes catolics e protestants convocats per la regenta de França Caterina de Medici entà ensajar de conciliar los punts de vistas de las duas religions e atau acabar dab las divisions religiosas. La soa mauescaduda qu'establí l'impossiblitat de conciliar las duas religions en França e de tornar amassar los lors hidèus dens ua sola e medisha glèisa.

Théodore de Bèze qui dehenó la teologia protestanta mentre que lo cardinau Carles de Lorena (hrair del duc de Guisa) e pleitejè per la religion catolica.

Que's debanè hens lo priorat reiau de Sant Loís de Poissy enter lo 9 e lo 26 de seteme de 1561 en preséncia deu joen rei Carles IX de França, d'Antòni de Borbon (alavetz lòctenent deu Reiaume de França), de la soa molhèr Joana III de Labrit, regina de Navarra, e deu son hilh: Noste Enric.
Adervièla e Pocieures

**Adervièla e Pocieures** o **Adervièla e Poshèrgues** (*Adervielle-Pouchergues* en francés) qu'ei ua comuna gascona de Comenge, ena Vath d'Aura, situada en eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. 

## Geografia

## Toponimia
### Adervièla
Era prononciacion qu'ei [adér'bièlo] (grafia fonetica deths autors). Era fòrma anciana qu'ei : *de Adirvilla*, en latin, en 1387.

Segon Dauzat, *Adervièla* qu'ei format deth nom germanic d'òmi *Ad-hari* e deth latin *villa*.

Segon Miquèu Grosclaude, Ader qu'ei un nom gascon de persona (cf. Guilhèm Adèr, Clement Ader) e un nom de lòc (Adèr), probablament vienut deth nom germanic d'òmi *Ad-hari*, dab *vièla*, deth latin *villa*, « proprietat rurau ».
### Pocieures / Poshergues
Véder ath article.

## Istòria
Era comuna que ho creada per era fusion d’Adervièla e Pocieures en 1988.

## Administracion

## Demografia

* En  era populacion qu'èra de  abitants e era densitat qu'èra de  ab/km².
## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab era comuna

## Véder tanben
* Comunas deths Hauts Pirenèus

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Agòs e Vidalòs

**Agòs e Vidalòs** (*Agos-Vidalos* en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra, en Lavedan, ena estrema de Salas, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. 

## Geografia

## Toponimia
### Agòs
Era prononciacion qu'ei [a'gòs] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : *Raimundo de Gos*, en1037 o cap a 1040, *de Goss* cap a 1050-1070, *de Gos* cap a 1083-1105, *de Goz* cap a 1105 e cap a 1143, *entro Agos* cap a 1200-1230, *A Gos*, *Agos* en 1285 e 1313, *de Agossio*, en latin en 1379, *Aguos*, *Agos*, en 1429.

Segon Dauzat, *Agòs* que vien deth nom latin d'òmi *Aco*, *Aconis*, dab eth sufixe aquitan *-ossum*
.

Negre, citat per Miquèu Grosclaude, qu'explica *Agòs* per eth nom gallic d'òmi *Aca*, dab eth sufixe aquitan *-ossum*. R. Aymard, tanben citat per M. Grosclaude, qu'explica *Agòs* per *(A)gots*, « eth vilatge deths Gots »

Segon Miquèu Grosclaude *et alii*, que caleré era marca de *t* dens eras fòrmas ancianas per justificar era ipotèsi d'Aymard. Com eth *A-* iniciau ei pas d'origina, eras ipotèsis de Dauzat e Negre non son validas. Eth nom qu'ei escur.

### Vidalòs
Véder ath article.

## Istòria
Vidalòs qu'estó aplegada dab Agòs en 1846.

## Administracion

## Demografia

* En  era populacion èra de  abitants e era densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab era comuna

## Véder tanben
* Comunas deths Hauts Pirenèus

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Alièr (Bigòrra)

**Alièr** (*Allier* en francés) qu'ei ua comuna gascona situada dens lo departament deus Hauts Pirenèus e la region administrativa d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
Autes vilatges o quartièrs : Era Sèuva, era Serròta.

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [a'lyèrr] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : *A. de Alier*, cap a 1106, *D-Alierr*, *D-Alier*, *Alier* au sègle XII, *Alier*, cap a 1200-1230, *De Alierrio*, en latin, en 1313,*De Alierio*, en latin, en 1342, *Alier* en 1429, *Alier. - Sanctus Petrus de Lierio* en 1760, *Allier* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII).

Segon Dauzat, *Alièr* que vien deu nom latin d'òme *Allarius*.

Segon Negre, *Alièr* que vien deu nom de persona *Allier*, eth-medish deu romanic (sic) *Hilarius*. Segon R. Aymard, los dus que son possibles, lo resultat que seré un nom de persona *Allier* pas sufixat.

Segon Miquèu Grosclaude, dab ua finala *-arius*, *-r* qu'auré despareishut e s'ei conservat; certanas grafias que contienen ua *rr* dobla. Lo nom qu'ei escur, probablament prelatin. *Alièr*, deu radicau escur, qu'apartién probablament a la seria deus toponimes gascons hòrt ancians en *-r* finau sensible estudiats per Xavier Ravier (Mélanges Michelena 1985 p. 741).

Cf. Alins