open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Neurulacion

La **neurulacion** qu'ei ua etapa deu desvolopament embrionari qui segueish la gastrulacion. Òm hè ua distincion enter ua neurulacion primària e ua neurulacion segondària.

Durant la neurulacion primària un grop de cellulas de l'ectodèrma que constitueish ua placa neurau qui s'ingagina au dehens de l'embrion en tot quilhà's suus dus costats.

Quan aqueths dus bòrds be's juntan, que forman alavetz lo canèth neurau e qui caracteriza la neurulacion segondària. Aqueta etapa qu'ei caracteristica deus cordats e lo canèth neurau que balhará lo lor sistèma nerviós centrau.
Joop den Uyl

**Johannes Marten "Joop" den Uyl** (1919-1987) òme politic foguèt primièr ministre dels Païses Basses entre 1973 e 1977.
Hillary Clinton

thumb|200px|right|Hillary Clinton en 2006
thumb|left|200px|Chelsea, Hillary e Bill Clinton (1993)
**Hillary Diane Rodham**, mai coneguda amb son nom d'esposa **Hillary Clinton** (Chicago, Illinois, 26 d'octòbre de 1947), es una avocata e una femna politica estatsunidenca, sòcia del Partit Democrata. Es la molhèr de l'ancian president dels Estats Units Bill Clinton. Foguèt la candidata democrata per las eleccions a la presidéncia dels Estats Units de 2016.

## Primièrs ans e educacion
Son paire èra republican e sa maire democrata. A dos fraires: Hugh e Tony.
En 1962, a 15 ans, vegèt Martin Luther King Jr a Chicago.
En 1964, a 17 ans, trabalhèt per la campanha presidenciala del senador republican d'Arizòna, Barry Goldwater.
En 1968, participèt a la campanha presidenciala del republican Nelson Rockefeller, mas los republicans decidiguèron que lo candidat deviá èsser Richard Nixon, e aquò agradèt pas a Hillary. Estudièt las sciéncias politicas a l'Universitat Wellesley ont foguèt la presidenta dels estudiants republicans. Escriguèt son memòri sobre Saul Alinsky. En 1969, entrèt a l'Universitat de Yale per estudiar lo drech e i rencontrèt Bill Clinton que seriá son marit. Lo seguiguèt en Arkansas ont foguèt professora de drech a l'Universitat e avocata en cò de "Rose Law Firm" en 1976. Se maridèron en 1975 e aguèron una filha, Chelsea, en 1980. En 1978, lo president Jimmy Carter la nomenèt al Conselh de la *Legal Services Corporation*.

## Presidéncia de [[Bill Clinton]] ([[1993]]-[[2001]])
Foguèt la primièra dòna dels Estats Units de 1993 a 2001 coma esposa del President Bill Clinton. 

## Percors politic ([[2001]]-uèi)
Es senadora de Nòva York al Congrès dels Estats Units dempuèi 2000.
Le 20 de genièr de 2007, declarèt sa candidatura a l'investitura democrata per l'eleccion presidenciala americana de 2008. Lo 3 de junh de 2008 declarèt qu'èra pas pus candidata. Lo candidat democrata es Barack Obama e lo candidat pel Partit Republican per l'eleccion presidenciala americana de 2008 es John Mc Cain. En 2016, es la candidata democrata a l'eleccion, mas es batuda per Donald Trump.
Salèrn (formatge)

Lo **Salèrn** es un formatge occitan d'Auvèrnha, del vilatge del meteis nom, Salèrn. Benefícia d'una AOC dempuèi 1961. Es un formatge a basa de lach de vaca amb un pes mejan de 30 a 50 kg.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial

## Nòtas
Salèrn

**Salèrn** pòt èsser :

* Una vila d'Itàlia : Salèrn
* Un vilatge d'Auvèrnha : Salèrn
* Una raça de vachas, la Salèrn
* Un tipe de formatge, lo Salèrn
* Una liquor, la Salèrn.
Gametofit

Un **gametofit** qu'ei ua de las generacions deu cicle de las plantas ; lo gametofit qu'ei, dens aqueth cicle, l'organisme aploïde qui produseish gametas. Aqueths gametas (mascles e femenins) que son liberats entà fecondà's en bèth prodúser ua cellula diploïda qui balhará un esporofit. Aqueth darrèr que produsirà espòrs qui balharàn un aute gametofit.

En çò de la briofitas (com las mossas per exemple) lo gametofit qu'ei la partida de mei bon véder de las plantas mentre que'n çò de las espermafitas (las plantas qui floreishen) l'esporifit qu'ei dominant dens lo cicle (l'esporifit que's limita a quauques cellulas de la borsa embrionària).
Esporofit

L**'esporofit**, dens lo cicle de reproduccion de las plantas qu'ei l'organisme diploïde qui produseish espòrs. Aquestas espòrs que produsirán un gametofit aploïde qui liberarà gametas masclas e femèlas qui, en se rescontrant e balharàn un zigòt diploïde qui produsirá un aute esporofit.

En çò de las espermafitas (qu'ei a díser las plantas qui floreishen e qui dan granas) l'esporofita que domina (qu'ei per exemple l'arbo). Lo lor gametofit que's limita a quauques cellulas qui constitueishen la borsa embrionària. En çò de las mossas totun, lo gametofit s'ei tostemps vededer, b'ei pas la partida dominanta de la planta.
Forma d'Embèrt

La **Forma d'Embèrt** (la *Fourme d'Ambert* en francés) es un formatge occitan d'Auvèrnha, dau vialatge dau mèma nom, Embèrt. Benefícia d'una AOC dempuèi 1972 embei l*'AOC Forma d’Embèrt e de Montbrison* chamjat en 2002 en *AOC Forma d’Embèrt*. Quò-es un formatge a basa de lait de vacha embei un pes moien de 2,2 kg.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial

## Nòtas
Brian Cowen

**Brian Cowen** (en irlandés: *Brian Ó Comhain*), avocat e òme politic n. 1960, es lo primièr ministre actual d'Irlanda.
Camillo Golgi

**Camillo Golgi** (**Corteno**, **Itàlia**, 7 de julhet de 1843 - Pavia, 21 de gener de 1926) que ho un mètge e citologista italian. Cercaire e professor, qu'arrecebó lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1906 (dab Santiago Ramón y Cajal).
Cencha de Kuiper

thumb|upright=1.3|Vista artistica de la cencha de Kuiper e de la nívol d'Oort.
La **cencha de Kuiper** (de còps apelada **cencha d'Edgeworth-Kuiper**), es una zona del Sistèma Solar s'estendent al delà de l'orbita de Neptun, entre 30 e 55 unitats astronomicas (UA). Aquesta zona en forma d'anèl es similara a la cencha d'asteroïdes, mas pus estenduda, 20 còps mai larga e de 20 a 200 còps pus massissa. Coma la cencha d'asteroïdes, se compausa principalament de còrses pichons, de rèstas de la formacion del Sistèma Solar, e d'almens una planeta nana, Pluton. Al contrari, mentre que la cencha d'asteroïdes se compausa principalament de còrses rocoses e metallics, los objèctes de la cencha de Kuiper son largament constituits de compausats volatils glaçats coma lo metan, l'amoniac o l'aiga.

Dempuèi la descobèrta del primièr objècte en 1992, mai de mila autres son estats descobèrts dins la cencha de Kuiper, que contendriá mai de  còrses de mai de 100&nbsp;km de diamètre. Seriá la resèrva principala de las cometas periodicas que lor periòde de revolucion es inferior a 200 ans. Los centaures e los objèctes escampilhats, coma Éris, ne serián resultants. Triton, lo satellit pus grand de Neptun, porriá èsser un objècte de la cencha de Kuiper que seriá estat capturat per la planeta. Pluton es l'objècte mai grand conegut de la cencha de Kuiper.

La cencha de Kuiper es pas de confondre amb la Nívol d'Oort, zona encara teorica e supausada d'èsser mila còps pus aluenhada. Los objèctes de la cencha de Kuiper, amb los objèctes escampilhats e tot membre potencial de las nívols de Hills e d'Oort, son collectivament nomenats *objèctes transneptunians*.
Aussau-Irati

L**'Aussau-Irati** es un fromatge de Bearn e de Bascoat. Benefícia d'una AOC dempuèi 1980 d'una AOP dempuèi 1996. Es un formatge a basa de lach de feda. Existís en 2 formats,  lo pichon format amb un pes de 2 a 3 kg e un afinatge minimum de 60 jorns, lo gròs format amb un pes de 4 a 5 kg e un afinatge minimum de 90 jorns, existís tanben un *Aussau-Irati bordièr* amb un pes maximum de 7 kg.

Lo nom del formatge ven del Pic de Mieidia d'Aussau e de la Selva d'Irati.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial

## Nòtas
Conjectura de Poincaré

La **conjectura de Poincaré** es, en matematicas, una conjectura pertocant la caracterizacion topologica de l’esfèra de tres dimensions (o 3-esfèra) entre lei varietats tridimensionalas. La conjectura foguèt formulada per lo primier còp per Henri Poincaré en 1904, que la formulèt ansin: 

::« Considerant una varietat compacta *V* de 3 dimensions, simplament connèxa e sens bòrd, alora *V* es omeomòrfa a una iperesfèra de dimension 3 »

Autrament dich, s'un «objècte de tres dimensions» a lei meteissei proprietats topologicas qu'una esfèra (en particular, la  significa que totei lei blocas se pòdon restrechir en un ponch), es alora una «deformacion» bicontinua d'una esfèra tridimensionala (l'esfèra ordinària, superfícia dins l'espaci euclidian de tres dimensions, a solament doas dimensions).

Notem que ni l'esfèra ni ges d'autre espaci tridimensionau desprovesit de ges d'autra termiera que \mathbb{R}^3 (l'espaci ordinari) se pòdon pas dessenhar adeqüatament coma d'objèctes dins l'espaci ordinari de tres dimensions. Es un dei motius que còsta visualizar mentalament lo contengut de la conjectura.

Fins a l'anonci de sa resolucion per Grigorii Perelman en 2003, sa demostracion èra un dei grandei problèmas de topologia non resouguts.
Pelardon

Lo **Pelardon** (o *peraldon*) es un formatge de Lengadòc. Benefícia d'una AOC dempuèi 2000 e d'una AOP dempuèi 2001. Es un formatge a basa de lach de cabra amb un pes mejan de 60 gramas e un afinatge de 11 jorns minimum. En 2005 la produccion foguèt de 271 tonas e de 3,6 milions de formatges.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial

## Nòtas
Subreòme

Lo **subreòme** (var. **suberòme**, **sobreòme**) (en alemand: *Übermensch*) es, segon Friedrich Wilhelm Nietzsche una persona capabla de generar son sistèma pròpri de valors venent de sa volontat de poder, una idèa expausada dins son libre *Atal parlava Zaratustra*, *Ecce Homo* e *L'Anticrist*. Segon Nietzsche, las valors tradicionalas representadas pel cristianisme someton las personas mai feblas a una morala esclava, dins un estat de resignacion e de conformisme al subjècte de lor environament. Aquelas valors devon desparéisser per crear unas autras novèlas que representen lo prototipe de l'òme ideal, qu'apèla *subreòme*, definit per el coma lo sens de la tèrra, segur, independent e individualista, que se daissa pas portar per la multitud (al contrari de las personas feblas, que se daissan portar per las tradicions e las nòrmas establidas). Lo subreòme crei pas en l'espèr religiós après la mòrt, mas solament en çò de real e en çò de visible e se daissa portar per sas passions e sos sentiments mas, a l'encòp, se domina el-meteis. Nietzsche contraditz totalament Platon e Socrates, que consideravan totalament necessari lo contraròtle de las passions. Crei que Socrates es lo colpable de la morala de tropèl de la societat occidentala.
Elicasa

Ua **elicasa** qu'ei un enzim qui catalisa l'idrolisi deu ligams idrogèn arreligants las duas cadenas nucleotidicas de las eliç doblas d'ADN provocant atau un desenrotlament de la molecula. Aqueth procès que participa a la replicacion de l'ADN, a la transcripcion genetica, a la recombinason genetica e a l'adobament de l'ADN. 

L'activitat de l'elicasa que s'acompanha de l'idrolisi d'un nucleotid trifosfat (ATP o GTP)

Un hum d'elicasas divèrsas mes geneticament tanhentas b'existeishen (14 be hon trobadas en çò d'Escherichia coli e 24 en çò deus umans). Que contan 141 acids aminats.
Banon (formatge)

Lo **Banon** es un formatge occitan de Provença, dau vilatge dau meteis nom, Banon. Benefícia d'una AOC dempuèi 2003, amb un afinatge minimum de 15 jorns, amb 10 jorns minimum dins de fuelhas de castanhier.

## Liames extèrnes
*  Sit oficiau

## Nòtas
Eladia Blázquez

**Eladia Blázquez** (Avellaneda, Província de Buenos Aires, Argentina, lo 24 de heurèr de 1931 e lo 31 d'agost de 2005) que ho ua cantaira, instrumentista (guitarrista e pianista), compositora e escrivana argentina de tango.
Qu'enregistrè lo son purmèr disc en 1970. Enter las soas cançons, que cau destacar : *El corazón al sur, Sueño de barrilete, Mi ciudad y mi gente, Honrar la vida, Que vengan los bomberos, Bien nosotros, A un semejante, Con las alas del alma, Si Buenos Aires no fuera así, Somos como somos, Sin piel, Prohibido prohibir, Si somos gente y Convencernos*.
Ressonància magnetica nucleara

La **Ressonància magnetica nucleara** (o **RMN**) es un fenomèn fisic descrich pel primièr còp en 1946 per Felix Bloch e Edward Mills Purcell, que recebèron lo Prèmi Nobel de Fisica per aquela descobèrta en 1952. 
La RMN se basa sus l'interaccion entre :
:1) lo nuclèu atomic jos l'influéncia d'un camp magnetic extèrne e,
:2) un camp electromagnetic d'una frequéncia determinada. 
La mesura de la radiacion absorbida e emesa per los nuclèus atomics informa sus lors proprietats magneticas. La RMN se pòt utilizar sonque amb de nuclèus amb moment magnetic diferent de zèro. Aquò vòl dire d'atòms amb un nombre entièr de protons e de neutrons, coma 1H, 2H, 13C, 15N, 31P, 19F. Lo camp magnetic extèrne fa que i a de pichonas diferéncias energeticas entre aqueles estats. Se lo camp electromagnetic a la frequéncia adequada, un nuclèu pòt absorbir un foton e passar dins un estat d'energia pus elevat; quand aquel nuclèu se relaxa, emet tanben un foton. 
La RMN s'utiliza coma instrument espectroscopic per obténer de donadas fisicas e quimicas de produches quimics. En practica, es la RMN sus los atòms d'idrogèn o de carbòni qu'a mai d'importància, perque aqueles atòms se tròban presents dins la majoritat de las moleculas, almens las organicas (malgrat que lo 13C es pas l'isotòp mai abondant, n'i a una proporcion pro elevada dins quina mòstra que siá). Lo principi basic es que, e mai las proprietats magneticas de cada atòm dependan principalament de la composicion de son nuclèu (nombre de protons e de neutrons), l'ambient a l'entorn d'aquel atòm i a tanben un efècte. Aiçò fa possible que cada atòm (o grop d'atòms equivalents) d'una molecula done un senhal diferent dins l'espèctre RMN. Aquesta tecnica es fòrça utila en imatjariá medicala (dab lo nom d'IRM) mas tanben en biologia estructurala per determinar l'estructura de pichonas proteïna.
Kurt Wüthrich

**Kurt Wüthrich** (n. en 1938) es un quimista soís. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 2002 per son trabalh sus l'aplicacion de la RMN a la biologia estructurala.

## Biografia
Nasquèt lo 4 d'octobre de 1938 a Aaberg, vila situada dins lo canton de Bèrna. Estudièt quimia, fisica e matematicas a l'Universitat de Bèrna, e l'an 1964 realizèt lo doctorat en quimia a l'Universitat de Basilèa 

Entre 1965 e 1967 agrandiguèt los sieus estudis a l'Universitat de Berkeley als Estats Units, e posteriorament als Laboratòris Bell de Nòva Jersei fins en 1969. Aquel an tornèt en Soïssa e acceptèt la carga de professor de biofisica a l'Escòla Politecnica Federala de Zuric.

## Recèrca scientifica
Durant los sieus estudis la siá recèrca versèt sus la ressonància paramagnètica electronica aital coma la catalisi sus compostos de coire. Pendent lo sieu sojorn a Berkeley comencèt a trabalhar amb l'espectroscopia de la ressonància magnetica nucleara (RMN) per estudiar l'idrataccion dels complèxes metalics, en estudiant posteriorament pendent lo sieu sojorn als Laboratòris Bell l'estructura e la dinamica de las proteïnas.

Quand retornèt a Soïssa inicièt las siás collaboracions amb Richard R. Ernst Per desvolopar los primièrs doas experiéncias de RMN dimensionals, e establiguèt efièch nuclear de Overhauser coma manièra convenenta de mesurar de distàncias dins de las proteïnas. 

L'an 2002 foguèt premiat amb la mitat del Prèmi Nobel de Quimia, del temps que l'autra mitat del prèmi foguèt pel quimic nòrd-american John Fenn e lo japonés Koichi Tanaka. Los tres quimics foguèron premiats *pel desvolopament de metòdes d'identificacion e d'analisi estructurala de macromolèculas biologicas*, se plan Wüthrich foguèt especialament premiat *pel desvolopament del espectroscopia de ressonància magnetica nucleara per determinar l'estructura tridimensional de macromolècules biologicas en una solucion*.
Brocciu

Lo **Brocciu** es un formatge de Corsega. Benefícia d'una AOC dempuèi 1983. Es un formatge a basa de lach de feda o de cabra amb un pes de 250 gramas a 3 kg. Existís tanben lo *Brocciu passu*; lo formatge subís un salatge sec, e un afinatge de 21 jorns minimum.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial

## Nòtas
Coenzim Q10

thumb|250px|Ubiquinona
Lo **Coenzim Q<sub>10</sub>**, coneishut tanben devath lo nom de **CoQ<sub>10</sub>** o **Ubiquinona**, qu'ei ua substància similara a ua vitamina, qui ei vitala entau foncionament deu còs uman. Qu'estò descobèrt peu professor Fred L. Crane e peus sons collègas de l'Institut Enzimatic de l'Universitat de Wisconsin-Madison.

## Caracteristicas
Dens la soa forma pura, lo CoQ10 qu'ei un polvàs cristallin jaune iranja, shens gust ni aulor. Qu'ei parciaument absorbit dab la nòsta neuritud, mes qu'ei tanben produsit dens lo còs eth medish. Lo CoQ10 qu'ei naturalament present dens totas las cellulas umanas e qu'assegura la produccion de l'energia corporala. L'energia balhada per la neuritud qu'ei transformada en energia corporau dens las mitocondrias dab l'ajuda deu CoQ10. Gràcias ad aquera transformacion, l'energia contienguda dens la neuritud que pòt estar utilizada peu còs uman. 95 % deus besonhs corporaus en energia que son transformats dab l'ajuda deu CoQ10. Lo còr, los paumons e lo hetge, qui utilizan hèra energia, que presentan los taus de CoQ10 mei hauts. Lo CoQ10 qu'ei donc indispensable entà l'organisme e non se pòt pas remplaçat per  nada auta substància. Lo CoQ10 que difusa liurament dens lo jaç doble lipidic per'mor qu'ei una benzoquinona solubla dens los lipids dab ua longa cadea isoprenoïda.

## Per qué ei important lo CoQ<sub>10</sub>?
Arron de la descobèrta deu ròtle significatiu deu CoQ10 dens la produccion de l'energia, lo scientific britanic Peter Mitchell qu'arrecebó lo Prèmi Nobel de Quimia en 1978. Lo CoQ10 qu'intervien en hèt dens la cadea respiratòria, en assegurant la produccion d'energia utilizabla per la cellula devath la forma d'ATP. Qu'ei un intermediari qui a la capacitat de hèr alternar ua forma oxidada dab ua forma redusida, e doncas de transferir electrons d'un complèxe enzimatic a l'aute (de la NADH-desidrogenasa a la citocromoreductasa). D'un aute costat, lo CoQ10, gràcias au son ròtle d'antioxidant, que protegeish las cellulas contra los efèctes destructius deus radicaus libres. Qu'aumenta la capacitat d'exercici fisic e que melhora la santat dens las malautias cardiacas.

## Qué provòca ua manca de CoQ<sub>10</sub>?
La reduccion deu taus de CoQ10 qu'ei ligada a l'envielhiment, qui vien tanben causat per l'esfòrç fisic extrèm, lo stress, ua consomacion rica d'alcòl e per malautias. Sensiblament las estatinas, medicament qui redutz lo taus de colesteròl, que frenan la produccion naturau de CoQ10 dens lo còs.

## Coma aumentar la quantitat de CoQ<sub>10</sub> ?
La neuritud que balha en mejana de tres a dètz milligramas/dia de CoQ10. La majoritat deus expèrts que recomandan enter 30 e 200 mg de CoQ10/dia entaus adultes.

## La fabricacion deu CoQ<sub>10</sub>
Que s'emplegan tres metòdes diferents entà la fabricacion deu CoQ10: la fermentacion de levadura, la fermentacion bacteriana e la sintèsi quimica.
Camembert de Normandia

Lo **Camembert de Normandia** (en francés *Camembert de Normandie*) es un formatge francés de Normandia. Benefícia d'una AOC dempuèi 1983 amb un pes de 250 gramas minimum e un afinatge de 21 jorns minimum.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial

## Nòtas
Prèmi Nobel de la Patz

Lo **Prèmi Nobel de la Patz** es un dels prèmis atribuits per la Fondacion Nobel. La lista çai jos compren totes los laureats del Prèmi Nobel de la Patz dempuèi 1901 fins a l'ora d'ara.
Valonia

La **Region Valona** (en francés: *Région wallone*; en alemand: *Wallonische Region*), comunament apelada **Valonia** (en francés: *Wallonie*; en alemand: *Wallonien*), es una de las tres regions de Belgica. En 2022, la populacion atenhiá  abitants, despartits dins cinc províncias: Enaut, Lièja, Luxemborg, Namur, lo Brabant Valon. Lo francés e l'alemand son las lengas oficialas de Valonia. De facilitats lingüisticas existisson per los residents neerlandofòns. . Aquel percentatge es pus naut qu'en Flandes (ont es de 4 %), totun mai bas qu'a Brussèlas (ont es de 27,8 %). La religion istorica en Valonia es lo catolicisme, amb qualques gropusculs protestants, uèi los agnostics e los atèus son majoritaris.

## Etimologia
Lo mot Valonia ven del tèrme valon, el meteis venent de Walh, un plan ancian mot germanic, e donc utilizat pels germans, per designar las populacions al delà de Ren e de Mòsa, en marcha gallo-romana, que sián celtophones o romanicas.

## Istòria

## Demografia
Lo 1èr de genièr de 2022, la populacion arribava a 3 641 748 abitants, siá una densitat de 215,48 abitants/km² per una superficia de 16 901 km².

Lo grafic seguent presenta la populacion residenta al 1èr de genièr de cada annada en milièrs d'abitants.

### Composicion de la populacion

## Geografia

## Economia

## Articles connèxes

* Valons de Suècia
* Valons del Wisconsin

## Nòtas e referéncias

*  Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d'una traduccion de l'article de Wikipèdia en francés intitolat «''Région wallonne''».


### Ligams extèrns
Insulina

L**'insulina** (latin *insula*, "illa") es una ormona polipeptidica formada de 51 aminoacids. Es secretada per las cellulas beta dels illòts de Langerhans del pancreas, jos la forma de precursor inactiu (proinsulina), que puèi passa a l'aparelh de Golgi, ont se modifica, en eliminant una part e en jonhent los dos fragments restants per dos ponts disulfurs. Frederick Grant Banting, Charles Best, James Collip, e J.J.R. Macleod de l'Universitat de Toronto, Canadà, descobriguèron l'insulina en 1922. Lo Doctor Banting recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina per la descobèrta d'aquela ormona.
Interven dins la metabolizacion dels nutriments, subretot amb l'anabolisme dels glucids. Son deficit provòca lo diabèti e son excès provòca l'iperinsulinisme e l'ipoglicèmia. 

300px|thumb|center|Maturacion de l'insulina
Ormona

[thumb|L'[adrenalina es una ormona]]

Las **ormonas** (var. **ormòna**) son principalament de peptids, de proteïnas o d'esteroïdes qu'en çò dels èssers vivents pluricellulars regulan e coordinan l'activitat de las cellulas. Son de messatgièrs bioquimics produsits per de glandolas endocrinas o de secrecion intèrna doncas que libèran las ormonas dins lo mitan intèrne (sang, emolimfa o saba). Agisson unicament sus un organ determinat nomenat organ cibla e sus las cellulas que son las unicas qu'an sus la membrana plasmica de receptors ormonals especifics per aquelas ormonas.
Frederick Sanger

**Frederick Sanger** (n. en 1918) es un bioquimista anglés. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 1958 per l'estudi de l'insulina e en 1980 per son trabalh sus la determinacion de sequéncias de basas dins los acids nucleïcs. Es una de las quatre personas que son estats premiadas dos còps amb lo Prèmi Nobel, amassa Marie Curie, Linus Carl Pauling e John Bardeen.

## Biografia
Estudièt ensenhament segondari dins la vila de Bryanston e estudièt posteriorament Sciéncias naturalas a l'Universitat de Cambridge, ont se licencièt lo 1941. Inicialament interessat en medecina, se decantèt fin finala per la bioquimia per realizar lo sieu doctorat l'an 1943 a Cambridge, d'ont ne foguèt posteriorament investigador del Laboratòri de Bioquimia.

Es actualament membre de l'Academia Francesa de Sciéncias.
Peptid

Los **peptids** (del grèc πεπτος, ) son una familha de moleculas formadas de l'union de divèrses aminoacids en un òrdre determinat per formar un polimèr. Los aminoacids son ligats entre eles per lo nomenat ligam peptidic. Lo ligam entre los atòms d'azòt e de carbòni a un cèrt caractèr de ligam doble; aiçò fa que la distància C-N siá un pauc mai corta, e que lo grop mesura siá plan. Los peptids, coma las proteïnas, son presents en la natura e son responsables d'un grand nombre de foncions biologicas, que fòrça que son pas encara conegudas. Los peptids se diferéncian de las proteïnas en que son mai pichons (an mens de  o &nbsp;Da) e que las proteïnas pòdon èsser formadas de l'union de divèrses polipeptids, e de còps grops prostetics. Un exemple de polipeptid es l'insulina, que se compausa de 55 aminoacids e se coneis coma una ormona d'après la foncion qu'a dins l'organisme. L'union d'un bas nombre d'aminoacids dona luòc a un peptid: 
***Oligopeptid**: Nombre d'aminoacids  10
***[[Proteïna]]**: Nombre d'aminoacids > 100
Castèth de Morlana

Lo **castèth de [[Morlana]]** qu'ei ua hortalessa poligonau bearnesa de capvath bastit per Gaston Febus entà har rampèu au comte d'Armanhac. Que ho restaurat au sègle XX per l'istorian medievista Raymond Ritter e qu'ei uei un musèu dab ua colleccion de mòbles bearnés.
Juventus (omonimia)

**Juventus** pòt designar:
* La Juventus - Club de fotbòl de Turin. Itàlia.
* La Juventus - Club de fotbòl de Brasil.
Castèth de Pierrefonds

Lo **castèth de Pierrefonds** qu'ei ua hortalessa situada dehens lo bòsc de Compenha, dens lo parçan de Valés au nòrd de l'anciana Illa de França (uei dens lo departament de l'Oise de la region de Picardia).

Desmantelat peu cardinau de Richelieu, que ho restaurat per Eugène Viollet-le-Duc au sègle XIX per òrdi de l'emperaire Napoleon III. Aquesta restauracion que ho criticada per'mor de l'òbra de recreacion de Viollet-le-Duc.

Uei qu'ei un musèu e sovent un lòc de viratge de filmes.
Juventus Football Club

La **Juventus Football Club** es un club de fotbòl de la vila de Turin en Itàlia. Fondat en 1897, es lo tresen club pus ancian dau país. Venguèt professionau en 1929 enterin que la Seria A.
Castèth de Montanèr

Lo **Castèth de [[Montanèr]]** qu'ei ua hortalessa bearnesa de capvath (dens lo parçan septentrionau deu Montanerés) bastida au  per Gaston Febus segon los plans deu son arquitècte Sicard de Lordat.

Que ho bastit dab teulas entà har lèu dab lo prètzhèit de har rampèu a Armanhac. Com d'autas hortalessas febusianas, qu'ostenda l'inscripcion *Febus me fe* («Febus me he» en occitan modèrne dab lo preterit hòrt).

Au  que ho ua preson qui d'Artanhan n'avó la carga e los beneficis.

Uei qu'ei un musèu dab la soa tor, lo son varat e la soa encinta poligonau qui embarra ua cort adara vueita shens parets ni tèit.
Annapòlis (Maryland)

**Annapòlis** (en anglés: *Annapolis* (prononciacion americana: )) es una vila e la capitala de l'estat american de Maryland. Situada sus la badia de Chesapeake a las bocas del fluve Severn, a 40 km de Baltimore cap al sud e aproximativament 50 km a l'èst de Washington, D.C., Annapolis es part de l'airal metropolitan Baltimore–Washington. Sa populacion totala èra de 40.812 abitants en 2020. Sa superfícia totala es de 19,7&nbsp;km².

thumb|250px|left|Lo capitòli de Maryland, a Annapòlis.
Castèth de Lorda

[300px|thumb|Castèth de [Lorda.]]

Eth **castèth de [[Lorda]]** en Bigòrra que ho residéncia deths comtes de Bigòrra au  e . 

Gaston Febus que'n prengó eth contròle arron d'aver perpausat un contracte aus mercenaris qui'u tievan; eth castèth que he alavetz partida dera soa ret de hortalessas ath long deth Pirenèus. 

A partir deth  que vadó preson reiau, puish que ho preson dera Republica Francesa entiòth . Desempuish  qu'ei era sedença deth Musèu deths Pirenèus.
Associazione Calcio Milan

thumb|right|100px|Colors del Milan
L’**Associazione Calcio Milan** (associacion de fotbòl de Milan, sovent acorchat Milan, AC Milan o Milan AC) es un club de fotbòl italian. Los jogaires son escaissats en italian *rossoneri* (roge e negre, colors del malhòt).

Lo club es 19 còps campion d'Itàlia e 7 còps campion d'Euròpa.

Es la proprietat de la societat Fininvest de Silvio Berlusconi.
Società Sportiva Calcio Napoli

La **Società Sportiva Calcio Napoli** (en occitan: **Societat Esportiva Fotbòl Nàpols**) es un club fotbolistic italian de Nàpols. L'equipa jòga dins la Seria A, la seria maximala del fotbòl italian.

Lo club foguèt fondat de facto en 1926 amb lo nom d*'Associazione Calcio Napoli*, seguida al cambiament d'estatut e de denominacion del *Foot-Ball Club Internazionale-Naples*, que foguèt son torn creat en 1922. La color de la societat es lo blau, mentre que la mascòta es lo ''Ciuccio'', a l'origina un caval d'elevatge. Las partidas an luòc a domicili a l'estadi Diego Armando Maradona, inaugurat en 1959.

Napoli es egalament l'un dels membres associats de l'ECA, una organizacion creada per remplaçar lo G-14 suprimit e compausada dels principals clubs de fotbòl del continent, amassats dins un consòrci per tal d'obtenir una proteccion comuna dels eveniments esportius, juridics e dreches de television de cap a la FIFA.

## Bibliografia

* Gianni Nicolini, La storia del Napoli, Editrice Italiana Roma, 1967.

## Referéncias
Jaroslav Heyrovský

**Jaroslav Heyrovský** (n. en 1890, m. en 1967) foguèt un quimista chèc. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1959.
Anarcoprimitivisme

L**'anarcoprimitivisme** es una doctrina politica que s'apieja sus un reget radical de la civilizacion industriala, considerada coma la font principala de las divèrsas formas d'alienacion que pesan sus la libertat umana; es una critica anarquista de las originas e del progrès de la civilizacion e fa tanben partida del ecologisme radical. 

Los primitivistas pretendon que lo cambiament de la caça-culhida cap al mòde de subsisténcia per l'agricultura donèt luòc a l'estratificacion sociala, la constrencha e l'alienacion. Plaidejan per tornar a una vida non  a travèrs la desindustrializacion, l'abolicion de la division del trabalh o de l'especializacion, e l'abandon de la tecnologia. Ça que la, i a de  nombrosas formas de primitivisme non anarquic, e totes los primitivistas designan pas las meteissas causas coma fonts dels problèmas de la civilizacion modèrna. Theodore Kaczynski considèra la Revolucion Industriala coma lo problèma primièr e d'autres designan de faches istorics divèrses coma lo monoteïsme, l'escritura, lo patriarcat, l'emplec d'aisinas de metal... Mantun anarquista tradicional refusa aquestas criticas de la civilizacion mentre que d'autres ne son d'acòrd encara que se considèran pas primitivistas (per exemple, Wolfi Landstreicher). Los anarcoprimitivistas se distinguisson abitualament per lo desir de tornar aténher un estat salvatge. Mai d'un promòu un retorn al nudisme. 

## Concèptes
Segon los primitivistas, abans l'arribada de l'agricultura, los umans vivián dins de tribús nomadas qu'èran socialament, politicament e economicament egalitàrias. Sense aver cap de ierarquia, aquestas tribús son vistas de còps coma una personificacion precursora de l'anarquisme. John Moore ditz que l'anarcoprimitivisme cèrca de *descobrir, desfisar e abolir totas las formas de poder qu'estructuran l'individú, las relacions socialas e las interaccions amb lo mond natural*. Los primitivistas pretendon que coma resultat de l'agricultura, las societats son vengudas progressivament pus dependentas dels procèssus tecnologics e de l'estructura de poder que sorgiguèt de la division del trabalh e de la ierarquia. Los primitivistas son pas d'acòrd sul gra de preséncia de l'orticultura dins una societat anarquica: encara que mai d'un crei que la permacultura deuriá aver una utilitat, d'autres militan per una subsisténcia estrictament caçaira-culheira. Malgrat son refús cap al scientifisme, lo primitivisme s'es basat sus la cultura antropologica e l'arqueologia. Dins la darrièra mitat del sègle XX, mantuna societat qu'abans èra vista coma barbara es estada examinada per d'academicians qu'an verificat que los primièrs umans vivián dins un estat de patz e prosperitat relativas. Per exemple Frank Hole, un especialista de l'agricultura "primairenca" e Kent Flannery, un especialista de la civilizacion centroamericana, an constatat que .
Ehud Olmert

**Ehud Olmert** (en ebrèu: אהוד אולמרט‎; Binyamina, 30 de setembre de 1945) es un psicològ e politician israelian. Foguèt lo primièr ministre d'Israèl entre 2006 e 2009.
Castèth de Lagarda

Lo **castèth de Lagarda** dens lo comtat de Fois (uei en estat de rueinas) qu'èra compausat de quate tors arreligadas per cortias e andamis dab ostaus.

Que ho bastit enter 1063 e 1065 per Ramir I de Navarra, rei d'Aragon e comte de Barcelona. En 1212, durant la Crosada Albigesa, Simon de Monfòrt que'u balhè (dab la senhoria de Mirapeis) au son lòctenent Gui de Levís. Au sègle XIV, Francés de Levís que'u transformè en ua hortalessa varadada hornidas de las soas quate tors, puish, au sègle XVII, Loisa de Rocalaura, veusa de Lissandre de Levís-Mirapeis que'u transformè en palais.

A la Revolucion Francesa lo castèth que ho sacamandejat e venut abans d'estar tornat a la familha de Levís en 1804 qui'u venó abans deu tornar crubar dinc a 1986.

Lo castèth que ho classat monument istoric shens qu'aquò b'estanqui la soa degradacion. Desempuish la fin deu sègle XX qu'ei en restauracion.
Castèth de Miglòs

Lo **castèth de [[Miglòs]]** que's troba dens lo comtat de Fois (dens lo departament francés d'Arièja)
Forma de Montbrison

La **Forma de Montbrison** (en francés *Fourme de Montbrison*) es un formatge, de la comuna del meteis nom, Montbrison. Benefícia d'una AOC dempuèi 1972 amb l*'AOC Forma d’Embèrt e de Montbrison* cambiat en 2002 en *AOC Forma de Montbrison*. Es un formatge a basa de lach de vaca amb un pes de 2,1 kg a 2,7 kg e un afinatge de 32 jorns minimum.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial

## Nòtas
Castèth de Gramont (Lomanha)

Lo **castèth de Gramont** (situat a Gramont en Lomanha dens l'actuau departament francés de Tarn e Garona) que ho proprietat de Simon de Montfòrt e aqueth que'u balhè a Odon de Montaut lo son lòctenent. Au sègle XIV un castèth navèth que ho bastit sus lo purmèr deu quau be'n demora pas sonque la tor Simon de Montfòrt. Que ho modificat a la Reneishença.
Castèth de Ròca Fixada

Lo **castèth de Ròca Fixada** que ho ua hortelessa deu comtat de Fois qui resistè duran la Crosada Albigesa. Que ho presa au comte de Fois Rogèr-Bernat III peu rei Felip III de França (Felip lo Hardit). Que ho avalit en 1632 per òrdi deu rei de França Loís XIII.
Daniel arap Moi

**Daniel Toroitich arap Moi**, professor e òme politic n.1924, foguèt president de Kenya entre 1978 e 2002.
Armorial d'Auvèrnhe

## Auvèrnhe

Image:Gules a bend or.svg|Auvèrnhe ancian (primièrs comtes)
Image:Blason de l'Auvergne.svg|Auvèrnhe


## Parçans d'Auvèrnhe

Image:Armoiries Forez.svg|Forés (ua petita franja de Forés qu'ei de lenga occitana e que's restaca culturalament dab Auvèrnhe)


## Vilas d'Auvèrnhe

Image:Blason ville fr Apchat (Puy-de-Dôme).svg|Apsat ?? (fr Apchat)
Image:Blason ville fr Ardes (Puy-de-Dôme).svg| Ardes ??
Image:Blason ville fr Arlanc (Puy-de-Dôme).svg|Arlanc ??
Image:Blason ville fr Aubiat (Puy-de-Dôme).svg|Aubiat ??
Image:Blason ville fr Aubière (Puy-de-Dôme).svg|Aubèira 
Image:Blason ville fr Augerolles (Puy-de-Dôme).svg|Augerolle ??
Image:Blason ville fr Biollet (Puy-de-Dôme).svg|Biollet ??
Image:Blason ville fr Blanzat (Puy-de-Dôme).svg|Blanzat ??
Image:Blason Brioude.svg|Briude
Image:Blason ville fr Busséol (Puy-de-Dôme).svg|Bussèol ??
Image:Blason ville fr Cébazat (Puy-de-Dôme).svg|Cébazat ??
Image:Blason ville fr Chamalières (Puy-de-Dôme).svg|Chamaleira
Image:Blason ville fr Chanonat (Puy-de-Dôme).svg|Chanonat ??
Image:Blason ville fr Chappes (Puy-de-Dôme).svg|Chappes ??
Image:Blason ville fr Charensat (Puy-de-Dôme).svg|Charensar ??
Image:Blason ville fr Châteaugay (Puy-de-Dôme).svg|Châteaugay ??
Image:Blason ville fr Chauriat (Puy-de-Dôme).svg|Chauriat ??
Image:Blason ville fr Clerlande (Puy-de-Dôme).svg|Clerlande ??
Image:Blason ville fr ClermontFerrand (PuyDome).svg|Clarmont-Ferrand
Image:Blason ville fr Collanges (Puy-de-Dôme).svg|Collages ??
Image:Blason ville fr Combronde (Puy-de-Dôme).svg|Combronde
Image:Blason ville fr Ambert (Puy-de-Dôme).svg|Embèrt
Image:Blason ville fr Aigueperse (Puy-de-Dôme).svg|Guiparsa
Image:Blason ville fr Aurillac (Cantal).svg|Orlhac
Image:Blason ville fr Riom.svg|Riam
Image:Blason ville fr Saint-Flour (Cantal).svg|Sant Flor
Image:Blason ville fr Issoire (Puy-de-Dôme).svg|Suire


## Region e departaments francés administrant Auvèrnhe

Imatge:Flag of the region Auvergne-Rhône-Alpes.svg|Region d'Auvèrnhe Ròse Aups
Imatge:Blason département fr Cantal.svg|Chantau
Imatge:Blason département fr Haute-Loire.svg|Naut Léger
Imatge:Blason département fr Puy-de-Dôme.svg|Puèi de Doma
Armorial de Lengadòc

## [[Lengadòc]]

Image:Blason Languedoc.svg|Lengadòc (inicialament: Comtat de Tolosa)


## Parçans de Lengadòc

Image:Blason du comté de Foix.svg|Fois
Image:Blason province fr Gevaudan.svg|Gavaudan
Image:Blason département fr Haute-Loire.svg|Velai
Image:Blason département fr Ardèche.svg|Vivarés


## Vilas de Lengadòc

Imatge:Blason ville fr Agde (Hérault).svg|Agde
Imatge:Blason_ville_fr_Albi_(Tarn).svg|Albi
Imatge:Blason ville fr Ales (Gard).svg|Alès
Imatge:Blason Béziers.svg|Besièrs
Imatge:Blason ville fr Blagnac (Haute-Garonne).svg|Blanhac
Imatge:Blason castelnaudary.svg|Castèlnòu d'Arri
Imatge:Blason Fenouillet.svg|Fenolhet (Fenolhedés) 1
Imatge:Escut de Fenollet.svg|Fenolhet (Fenolhedés) 2
Imatge:Blason ville fr Gaillac (Tarn).svg|Galhac
Imatge:Blason ville fr La Canourgue 48.svg|La Canorga
Imatge:Blason de la ville du Grau-du-Roi (30).svg|Lo Grau dau Rei
Imatge:Blason Lodève.svg|Lodeva
Imatge:Blason ville fr Lunel (Hérault).svg|Lunèl
Imatge:Blason Mende.svg|Mende
Imatge:Blason Minerve 34.svg|Menèrba (Lengadòc)
Imatge:Blason Mirepox 09.svg|Mirapeis
Imatge:Blason seigneurs de Montpellier.svg|Montpelhièr ancian (escut deus Guilhem, sénhers de Montpelhièr)
Imatge:Blasonmontpellier.jpg|Montpelhièr
Imatge:Blason ville fr Narbonne.svg|Narbona
Imatge:Blason ville fr Nîmes (Gard) Moyen-Age.svg|Nimes ancian (Edat Mejana)
Imatge:Blason ville fr Nîmes (Gard).svg|Nimes
Imatge:Blason Port-la-Nouvelle.svg|La Novèla
Imatge:Blason ville fr Pézenas (Hérault).svg|Pesenàs
Imatge:Blason Pamiers 09.svg|Pàmias

Imatge:Blason ville fr PuyVelay (HauteLoire).svg|Lo Puèi de Velai
Imatge:Blason ville fr Rennes-le-Château (Aude).svg|Rènnas del Castèl
Imatge:Blason Yssingeaux.svg|Sinjau (Velai)
Imatge:Blason de Toulouse.png|Tolosa
Imatge:Blason-fr-ville-Uzes-3D.png|Usès
Image:Blason ville fr Lavérune (Hérault).svg|La Veruna


## Escuts de las regions e dels departaments francés administrant Lengadòc

### Region de [[Lengadòc-Rosselhon]]

Imatge:Blason département fr Aude.svg|Aude
Imatge:Blason département fr Hérault.svg|Erau
Imatge:Blason département fr Lozère.svg|Losera
Imatge:Blason département fr Gard.svg|Gard


### Region de [[Miègjorn-Pirenèus]]

Imatge:Blason département fr Ariège.svg|Arièja
Imatge:Blason département fr Aveyron.svg|Avairon
Imatge:Blason département fr Haute-Garonne.svg|Nauta Garona
Image:Blason département fr Lot.svg|Òlt
Image:Blason département fr Tarn.svg|Tarn
Image:Blason département fr Tarn-et-Garonne.svg|Tarn e Garona


## Estats istoricament ligats amb Lengadòc

Image:Blason Royaume de Jérusalem.svg|Reiaume de Jerusalèm (on lo comtat de Trípol b'èra vassau deu comte de Tolosa)
Image:Armoiries Tripoli.svg|Comtat de Trípol (dens l'actuau Liban, possession deu comte de Tolosa e sol estat crestian d'Orient de lenga occitana)
Image:Blason pays fr FranceAncien.svg|Reiaume de França (ancian)
Image:Blason France moderne.svg|Reiaume de França


## Escuts personaus

Imatge:Blason Languedoc.svg|Ostau dels comtes de Tolosa (los Raimon)
Image:ArmoiriesTrencavel.svg|Ostau de Trencavel
Aurelha (omonimia)

**Aurelha** pòt designar:

* L'aurelha, organ que permet d'ausir los sons e bruchs
* Aurelha, comuna de Provença
Aurelha (comuna)

**Aurelha** (*Aureille* en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament dei Bocas de Ròsee la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.

## Geografia

## Istòria
thumb|Pan de mur arroïnat dau castèu d'Aurelha.

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments
* Tèrme militar de la Calanca, tèrme roman dedicada a l'emperaire August.

## Personalitats liadas ambé la comuna

## Veire tanben

## Liames extèrnes

## Nòtas
Armorial de Guiana

## Guiana

Imatge:Blason de l'Aquitaine et de la Guyenne.svg|Guiana : *de gules au leopard passant d'aur e armat d'azur*


## Parçans de Guiana

Imatge:Blason département fr Lot.svg|Carcin
Imatge:Blason département fr Dordogne.svg|Peiregòrd
Imatge:Blason comtes de Rodez.svg|Roergue


## Vilas de Guiana

Image:Blason Conques.svg|Concas (Roergue)
Image:Blason 2 ville fr Hautefort (Dordogne).svg|Autafòrt (Peiregòrd)
Image:Blason Ville Cahors fr (Lot).svg|Caors (Carcin)
Image:Blason Figeac.svg|Fijac (Carcin)
Image:Blason fr ville Laguiole (Aveyron).svg|La Guiòla (Roergue)
Image:Blason millau.png|Milhau (Roergue)
Imatge:Blason_Moissac.svg|Moissac (Carcin)

Image:Blason ville fr Nontron (Dordogne).svg|Nontron (Peiregòrd)
Image:Blason ville fr Ribérac (Dordogne).svg|Rebairac (Peiregòrd)
Image:Blason Roquefort-sur-Soulzon.svg|Ròcafòrt (Roergue)
Image:Heraldique Blason ville fr Rocamadour (Lot).svg|Ròcamador (Carcin)

Image:Blason Saint-Affrique.svg|Sant Africa (Roergue)
Image:Blason ville fr Sarlat-la-Canéda (Dordogne).svg|Sarlat (Peiregòrd)
Image:Blason ville fr Castelsarrasin (Tarn-et-Garonne).svg|Los Sarrasins (Carcin)


## Regions e departament francés administrant Guiana
Armoriau de Lemosin

## [[Lemosin]]

Image:Blason Vicomté Turenne.svg|Lemosin ancian (Ostau de Combòrn)
Image:Blason région fr Limousin.svg|Lemosin modèrne (Ostau de Dreux-Bretanha)


## Parçans de Lemosin

Image:Blason comtes d'Angoulême (ancien).svg|Engolmés (una petita part orientala de la província d'Engolmés es en Occitània e se restaca culturalament emb Lemosin, dins l'actuala Charanta Occitana)
Image:Blason maison fr de Lusignan.svg|Marcha ancian 1 (ostau de Lusinhan fins en 1322)
Image:Blason comte fr LaMarche.svg|Marcha ancian 2 (ostau capetian de Borbon la Marcha, 1322-1428 e de 1477 enlà)
Image:Armoiries Armagnac-Pardiac.svg|Marcha ancian 3 (ostau d'Armanhac, comtes de Parciac, 1438-1477)


## Vilas de Lemosin

Image:Blason Brive-la-Gaillarde.svg|Briva
Image:Blason Aubusson 23.svg|Lo Buçon
Image:Blason de la ville de Confolens (Charente).svg|Confolent
Image:Blason ville fr Rosiers d'Egletons (Corrèze).svg|Aus Gletons
Image:Heraldique blason ville fr Limoges.svg|Lemòtges
Image:Blason oradour sur glane.svg|Orador de Glana
Image:Heraldique blason ville fr rochechouart.svg|Rechoard
Image:Blason La Rochefoucauld.svg|La Ròcha Focaud
Image:Heraldique blason ville fr Saint Yrieix la Perche.svg|Sant Irieis
Image:Heraldique blason ville fr Saint Junien.svg|Sant Junian
Image:Blason tulle.svg|Tula
Armoriau de las Valadas Occitanas

### [[Valadas Occitanas]]

Image:Bardonecchia-Stemma.png|Bardonescha
Imatge:Lo Borg Sant Dalmatz.png|Lo Borg Sant Dalmatz
Image:Sauze d'Oulx-Stemma.png|Lo Grand Sause
Image:Sestriere-Stemma.png|Sestrieras
Armorial de Borbonés

## [[Borbonés]]

Image:Blason maison fr de Bourbon.svg|Borbonés ancian, escut deus Borbon-Dampierre e deu renaishentisme occitan
Imatge:Blason duche fr Bourbon (ancien).svg|Borbonés ancian (de Robèrt de França, comte de Clarmont)
Image:Blason duche fr Bourbon (moderne).svg|Borbonés modèrne (rotura de l'escut de França modèrne)


## Vilas de Borbonés

Image:Blason_ville_fr_Culan_(Cher).svg|Culant
Image:Blason ville fr Moulins (Allier).svg|Molins
Image:Blason_ville_fr_Montluçon(03).svg|Montluçon
Image:545px-ville_fr_Gannat.svg|Gatnat
Image:Blason ville fr Lapalisse (03).svg|La Paliça
Image:Blason_ville_fr_Saint-Amand-Montrond_(18).svg|Sant Amand


## Regions e departaments francés administrant Borbonés

Imatge:Blason de l'Auvergne.svg|Anciana region d'Auvèrnhe
Imatge:Logo_Département_Allier_2013.svg|Departament d'Alèir
Imatge:Blason fr Centre-Val de Loire.svg|Region dau Centre e Vau de Léger
Imatge:Char_(18)_logo_2016.png|Departament de Char
Armoriau dau Daufinat

## [[Daufinat]]

Image:Dauphin of Viennois Arms.svg|Lo Daufinat ancian, escut dau renaishentisme occitan
Image:Blason province fr Dauphine.svg|Lo Daufinat (tèrra dau Daufin de França)


## Parçans dau Daufinat

Image:Blason maison fr de Poitiers-Valentinois.svg|Valentinés ancian (comtat, Ostau de Peitieus)
Image:Armoiries Valentinois.png|Valentinés modèrne (ducat)


## Vilas dau Daufinat

Image:Blason Embrun.svg|Ambrun
Image:Blason Briançon.svg|Briançon
Image:Blason ville fr Die (Drôme).svg|Diá
Image:Blason Gap.svg|Gap
Image:Blason ville fr Montélimar (Drôme).svg|Montelaimar
Image:Blason Nyons.svg|Niom
Image:Blason ville fr Valence (Drome).svg|Valença
Image:Blason SaintVeran.svg|Sant Veran


## Departaments francés administrant lo Daufinat

Imatge:Blason département fr Drôme.svg|Droma
Image:Blason departement Isere.svg|Isèra
Imatge:Blason département fr Hautes-Alpes.svg|Auts Aups
Cors Mirabèu

Lo **Cors Mirabèu**, o lo **Cors**, es la principala carriera dau centre d'Ais de Provença

Lòng de 440&nbsp;m e larg de 42&nbsp;m, lo Cors es un dei luecs mai famós e animats de la vila.

## Istòria
Lo Cors foguèt bastit de 1649 a 1696 a la demanda dau Parlament de Provença. Venguèt un luec important de la vila amb l'amainatjament dau quartier sud de la vila per l'Arquevesque Mazarin, onte foguèron bastits d'ostaus particulars nombrós. Lo cors devenguèt lèu un luec de passejada e de fèstas.

Lo Cors prenguèt lo nom de *Mirabèu* en 1876 per autorizacion dau President Patrice de Mac-Mahon.

## Lei Quatre fònts dau Cors
Foguèron bastidas quatre fònts:
*la fònt dei Chivaus Marins, despareguda en 1777 
*la fònt dei Nòu Canons, ancianament l'abeurador dei motons
*la fònt d'Aiga Cauda, l'aiga cauda que raja vèn de la fònt dei Banhiers
*la fònt dau Rei Rainier, bastida per David d'Angieus au sègle XIX

## La Plaça de la Rotonda
La Plaça de la Rotonda es a l'entrada oèst dau cors Mirabèu, onte se tròba au mitan la Fònt de la Rotonda. La plaça foguèt establida en 1777, e venguèt un luec important liant lei camins de Marselha e Avinhon serviguèt d'entrada nòbla per lo cors.

La fònt de la Rotonda foguèt bastida en 1860 per M. de Tornadra. Es la fònt pus granda e pus prestigiosa de la vila.
Gaston II de Fois-Bearn

**Gaston II de Fois-Bearn** (1308 - Sevilha, 1343) que ho lo comte Gaston II de Fois, vescomte Gaston IX de Bearn e coprinci d'Andòrra a partir de 1315. Qu'èra lo hilh de Gaston I de Fois, VIII de Bearn e tanben coprinci d'Andòrra dab Joana d'Artés. Qu'èra tanben lo pair deu famós Gaston Febus.

En 1315, a l'etat de 7 ans, qu'eretè deu títol de comte de Fois e vescomte de Bearn devath la regéncia de la soa mair (qui he empresoar mei tard). Com lo son hilh arron, qu'avó de pelejà's contre lo comte d'Armanhac e tanben d'afrontar un problèma de vassalitat dens lo contèxte de la debuta de la Guèrra de Cent Ans : Fois qu'èra devath ua vassalitat francesa mentre que Bearn qu'èra sosmés a ua vassalitat anglesa. Gaston II que causí de servir pas sonque deu costat Francés. 

Que combató tanben en Espanha contra los musulmans e qu'ei atau que trobè la mort.

### Articles connèxes
* Lista dels comtes de Fois
* comtat de Fois
Marsan (parçan)

**Marsan**, o lo Marsan, qu'ei un vescomtat qui èra possession deus ancians comtes de Fois e vescomtes de Bearn; qu'ei un petit parçan de Gasconha pertanhent (dab lo Gavardan tòca tocant) a las Lanas Petitas. Que's troba au sud deu departament de las Lanas e la soa capitau qu'ei Lo Mont.

## Toponimia
L'origina deu nom que vien deu latin *Marcianus* (lo domei de Marcius).

## Geografia
Marsan que costeja au sud Shalòssa e Ador, au sud-èst Tursan a l'èst lo Baish Armanhac, a l'oèst l'Agués e au nòrd la Lana Gran.

## Istòria
Los vescomtes de Marsan que son originaris de Ròcahòrt en Gasconha dens las Lanas. Lo Marsan que passè devath la dominacion deus vescomtes de Bearn ; Gaston Febus qu'i bastí lo castèth de Nolivòs ; deus Fois-Bearn, Marsan que passè aus Labrit puish au Noste Enric qui'u juntè au Reiaume de França.
Gavardan

Lo **Gavardan** qu'ei un parçan de  dens las Lanas Petitas (amassa dab lo Marsan). Qu'ei partejat enter los departaments de las Lanas e deu Gers. Com lo Marsan, que passè devath la domiacion deus comtes de Fois e vescomtes de Bearn, puish atau au Labrits abans d'estar juntat au Reiaume de França peu Noste Enric.

La soa vila principau qu'ei Gavarret.
Arquèra

Ua **arquèra** (var. **arquièra**, **arquiera**, **archèira**...) qu'ei ua obertura estreta dens las muralhas d'una hortificacion hèita entà poder observar o lança projectils com sagetas o balas en tot estar emparat.
Armadura

L**'armadura** qu'ei un element defensiu metallic de l'equipament d'un combatent. Las armaduras qu'evoluèn au cors de l'istòria en tot vader mei complèxas en bèth prohèitar deus progrès de la metallurgia au punt e caperar lo còs sancer (e tanben lo deus chivaus). L'invencion de las armas de huec que las tornè obsolètas en las deishar lo ròtle d'aparat.
Castèth de Nolivòs

Lo **castèth de Nolivòs** qu'emparava la vila deu Mont. Que ho bastit per Gaston Febus (qui hortifiquè tanben la vila) au lòc d'un castèth mei ancian bastit a la fondacion de la ciutat.

Que ho destrusit peu rei de França Loís XIII.