Banòs

**Banòs** (*Banos* en francés) qu'ei ua comuna gascona de Shalòssa situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia
[thumb|300px|left|Lo [Gabàs|Gavàs a Banòs.]]

### Perimètre deu territòri

La comuna de Banòs que tòca la d'Audinhon a l'èst, la de Sent Sever au nòrd, la de Montaut a sococ, e la de Doasit au mijorn. L'arriu de Pascuau (afluent deu Laudon) que hè lo limit dab Doasit ; lo Gavàs que hè lo limit dab Sent Sever ; e au nòrd-èst, lo Laudon que dessepara Audinhon de Banòs.
Lo territòri tot de la comuna de Banòs que’s tròba sus l’anticlinau d’Audinhon. Las estratas geologicas qu’i afloran que van de l’albian au serravallian, en passant preu maastrichtian (geòdas de silici, pèirahuecs) e preu danian (peirèras d’Arcet).

## Etimologia
La significacion deu nom « Banòs » n’es pas enqüèra coneishuda. De las ipotèsis avançadas, nada n’es pro assegurada tà impausà's :
R. Cuzacq, A. Dauzat e C. Rostaing, G. Rohlfs, que prepausan lo nom d’òmi gallés « *Bandus* », dab lo suffix aquitanic « *-òs* ». Dauzat e Rostaing prepausan tanbenh un radicau « **ban* » (= punta), tostemps dab lo « *-òs* » aquitanic. Mes M. Grosclaude que tròba aqueras ipotèsis « hòrt chic convencentas ».
E. Nègre que prepausa lo nom d’òmi « *Ben(i)nus* » + « *-òs* ». B. Boyrie-Fenié que refuta *Beninus* ; qu’ignòra *Bandus* ; que hè gràcia a **ban* pr’amor que correspon a çò qu’espèra ; que prepausa los noms d’òmi « *Banno* » o « **Bannus* », mes tot aquò shens nada conviccion.
Tà acabar, J. Lemoine e P. Soussieux que prepausan lo nom d'òmi « *Banius* », e J. Lesbats qu’i veid los mots « bana » (pinga) o « banèr » (aiguèr).

Fòrmas encontradas : 
* Bancs, Bans, Banks (1273/1274 ; *Recogniciones feodorum in Aquitania*, Bémont, p.&nbsp;37), Banos (ib. p.&nbsp;42). 
* Benos (1299, 1305 ; *Rôles gascons*, Bémont, T3, pp.&nbsp;389 et 530), Banos (1305, ib. p.&nbsp;506).
* Banos (1335 ; *Libe roge de l’avescat d’Aira* ; in bull. soc. Borda 1886, p.&nbsp;8).
* Banous (1653, H. de Laborde-Péboué, *Relation véritable...*).
* Bannos (1602, 1757, 1798 ; libes parropiaus e d’estat-civiu).
* Baoos (1749 ; Inventari (pouillé) de l’avescat d’Aira ; in bull. soc. Borda 1884, p.&nbsp;210).

## Istòria

### Preistòria
Un site preistoric de talha de pèirahuec, sus l’arriba esquèrra deu Gavàs, pròche de Marselhon, qu’es cavat dempuish 2007 pr’ua equipa de cercaires deu laboratòri TRACES de l’Universitat de Tolosa. Aqueth site qu’es atribuit au protosolutrean.

Vestigis proto-istorics que serén estats trobats a Banòs per l’abat Francis Rousseau, (curat d’Audinhon de 1960 a 1972 e descobridor deu retaule d’Audinhon).

### Edat Mejana
Jordan de Banòs, hilh de dauna Contoria de Banòs (*Banos, Benos, Bancs, Banks*), que denombra en 1273, las caverias de Banòs e de L'Abatut. Qu'a tanbenh 5 casaus dens la parròpia de Murs, 1 casau a Sèrraslós, 3 casaus a Arcet et 10 casaus a Venquet. Dens lo medish temps, Garcie Arnaut d'Amor, senhor de Sent Cric, que denombra 3 casaus en la parròpia de Banòs.
Jordan, dausèth, senhor de Banòs e de Cohin, espós de Mariga de Podens, que testamenta en 1324.

Lo 27 de seteme de 1399, Joan de Navalhas, senhor de Banòs, que contracta maridatge dab Floreta de Miramont. Aquesta familha, dita « Navalhas-Banòs » que senhorejarà a Banòs dinc a la Revolucion.

### Epòca modèrna
thumb|left|Escalèr de pèira de la mairetat, vestigi deu « Gran Sala »
Banòs qu’a guardat traças (o sovièrs) de maisons hòrtas :
• Lo Gran Sala, qu’èra lo casteròt deus Navalhas-Banòs qui èran tanbenh senhors de Dume. Qu’estó balhat a la comuna de Banòs per M. de Navalhas de Dume, e qu’estó agergat en mairetat en 1935. Que s’i pòt véder enqüèra l’escalèr de pèira dab lo son balustre deu sègle XVIIau.
• Lo Hauriet.
• La Guardèra.

Pendent las guèrras de religion, la glèisa de Banòs (qui's trobava dens lo cemitèri actuau), *qu'estó bruslada, los ornaments, libes, jòias, prés e raubats per las gents deu capitani Senegàs de la religion, e ne s'i pòt har lo servici divin e n'i a pas manièra de la reparar*.

La Fronda deus princes, qu’avó arreboms dinc a Banòs : « *Lo 7 de mai de 1653, los cavalèr deu Balthasar que son anats a Doasit e qu’an hicat lo huec a la maison de Galipau e qu’an hèit grans domaus dens aquesta maison ; qu’an desconhat mòbles e panat mairam [...]. Que hasón tanbenh grans domaus au vesiatge de la còsta d’Aulèrs e a la maison deu Puch e en Banòs, e en Montaut, e se n’an miat monde presonèrs, tant de Doasit com Banòs e Montaut, dotze òmis* »
.

Ua de las purmèras atacas contra los gabelaires que’s hasó lo 22 de genèr de 1663 deu costat de Doasit, mes si ne cau créder la « canta d’Audijòs », Banòs qu’avè muishat la via :

                Contre l’inique gabelle
               	Se rebelle
                Doazit après **Banos**.
                Sus au gabelou rapace !
               	Tous en chasse
                En chasse avec Audijos.

Au religiós, la parròpia de Banòs e la parròpia d'Arcet qu'estón  dinc a la Revolucion, dus annèx d'Audinhon. Que despenèn de l'archiprestat de Shalòssa dont lo sièti èra a Aulèrs, dens l'avescat d'Aira.

### Epòca contemporanèa
*En 1790, quan estón creadas las comunas (decret deu 12 de deceme de 1789), Banòs e Arcet aplegats que formàn la comuna de "Banòs e Arcet". Mès en 1813 lo quartièr d'Arcet qu'estó restacat a Montaut, e en 1814, lo nom de la comuna que cambià tà "Banòs". En 1825 que hèn arrèrpè : Arcet que torna tà Banòs e lo nom que segueish. Finalament, qu'es l'ordonança deu rei Carles X deu 7 de mai de 1828 qui balha definitivament Arcet a la comuna de Montaut.
*La glèisa actuau qu'es bastida en 1901. Qu'es dedicada, tau com l'anciana, a Sent Pèr.
*Lo monument aus morts qu'es apitat en 1921; que pòrta los noms de 13 sordats tuats pendent la permèra guèrra mondiau, e un tuat pendent la dusau. 
*Lo putz comunau qu'es horadat en 1923.
*La mairetat qu'es agergada en 1935. 
*La tor d'aiga de Pèle qu'es bastida en 1955.

## Eraldica
thumb|left|Banòs
Trencat : au 1èr d’asur au ciclista de carnacion vestit d’un malhòt d’aur e d’ua culòta de sable, cauçat d’argent e encaperat d’ua casqueta de gulas, suu son velò d’argent de la sèra de sable garrapant sus la linha de particion ; au 2au de sinòple au putz de l’endret d’aur dab la soa arròda de sable brocant.

Lo Torn de França ciclista que passà mantun còp sus la comuna de Banòs, mais qu’èra sus la D.32, entre Sent Sever et Montaut. Aqueths corredors ne s’an pas fretat au famós « mur de Banòs ».  Mes d’auts qu’ac an hèit dab competicions com lo « Torn de las Lanas ». Que son lhèu eths qui son a l’aunor suu blason, a mensh que sii tot simplament la còsta era-medisha, pr’amor qu’i a shens que los ciclistas tà ne patir : « *lo monde que dèven anar cuélher l’aiga [...] au pè d’ua còsta reconeishuda de tots com de mau pojar* ». 
thumb|left|Putz comunau de Banòs
Lo putz comunau representat suu blason de Banòs qu’es enqüèra (2015) vistable. Qu’estó horadat en 1923, dab ua pregondor de sèt mètres.
La manivèla d’origina qu’a desapareishut ; n’i damora pas mei, au som, sonque l’èish deu tambor on s’atormerava la cadena dab la selha au cap.
L’arròda de hèr presa suu murret, ajustada mei tard, que permetè de har virar ua cadena de copets.

## Demografia

## Administracion

|-
|colspan="5" align="center" bgcolor="#f3fff3" |

 

## Lòcs e monuments
thumb|right|Monument aus Morts de Banòs
* La glèisa de Sent Pèr de Banòs, bastida en 1901.
* Lo monument aus morts de Banòs qu'es inscrivut au títol deus Monuments Istorics (11/09/2014).
* Lo bèthvéder de Banòs que presenta ua vista ampla sus la vath deu Gavàs e de l'Ador.
* Lo "mur de Banòs" plan coneishut deus ciclistas deu parçan, que designa còstas de las rebetas qui pojan de la vath deu Gavàs dinc au bèc deu vilatge.

## Personalitats ligadas dab la comuna
* **Jean-Baptiste Descorps** (Sent Loboèr 1872 – Lo Poi (Bruglòssa) 1962) : caperan de Banòs (1902-1952), autor de pintruras piósas, e iniciator deu monument aus morts de Banòs.

## Véder tanben

* Comunas de las Lanas

## Ligams extèrnes
* Comunautat de comunas de Shalòssa Tursan

## Nòtas