open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Procès Claus

[thumb|right|Molons de [soupre produch per una unitat foncionant segon lo procès Claus.]]

Lo **procès Claus** es un procès de recuperacion dau soupre elementari a partir d'un gas contenent d'idrogèn sulfurós. Brevetat en 1883 per lo quimista alemand Carl Friedrich Claus (1827-1900), es vengut lo metòde estandard utilizat dins leis unitats de recuperacion de soupre dempuei la segonda mitat dau sègle XX, especialament dins lei domenis de la produccion d'idrocarburs e dau rafinatge.

Sa mesa en òbra classica necessita un flux de gas contenent au mens 25 % d'idrogèn sulfurós H2S, mai de melhoraments e de modificacions dau procès convencionau permèton de tractar de flux pus paures. Lo procès es basat sus doas reaccions :
: 2 H2 (g) + 3 O2 (g) → 2 SO2 (g) + 2 H2O (g)
: 2 H2 (g) + 2 SO2 (g) → 3/2 S2 (s) + 2 H2O (g)
En 2014, la produccion mondiala de soupre, estimada a 69 milions de tonas, èra assegurada a 89 % per aqueu procès e sei derivats aplicats sus de gas de rafinatge e d'autreis unitats de transformacion d'idrocarburs.

## Liames intèrnes

* Soupre.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** J. H. Gary e G. E. Handwerk, *Petroleum Refining Technology and Economics*, Marcel Dekker Inc., 1984.
* **[[francés|(fr)]]** Pierre Trambouze e J. P. Wauquier, *Le développement des procédés de raffinage et de pétrochimie*, Technip, 1975.

## Nòtas e referéncias
Procès Frasch

Lo **procès Frasch** es un metòde minier que permet d'extraire lo soupre elementari contengut dins de depaus de saus sosterranhs. Concebut en 1894 per lo quimista germanoestatsunidenc Hermann Frasch (1851-1914), permet de produrre un soupre fòrça pur en injectant d'aiga cauda en subreebullicion e sota pression (165 °C sota 2,5 a 3 MPa) dins lo depaus. Aquò entraïna la fusion dau soupre natiu qu'es remontat a la superficia gràcias a l'injeccion d'aire comprimit. Aqueu procès es ben adaptat ai depaus situats a mens de 50 m de prefondor. En delà, son utilizacion èra rara car lo còst veniá tròp important. Pasmens, la màger part de la produccion mondiala de soupre foguèt realizada segon aquela tecnica dau començament a la fin dau sègle XX. Uei, son usatge perdura en certanei regions de Mexic e de Polonha, mai aperaquí 90 % de la produccion es assegurat per la desulfuracion de gas de rafinatge realizada segon lo procès Claus. 

## Liames intèrnes

* Procès Claus.
* Soupre.

## Bibliografia

* **[[alemand|(de)]]** Walter Botsch, « Chemiker, Techniker, Unternehmer: Zum 150. Geburtstag von Hermann Frasch », *Chemie in Unserer Zeit*, 2001, vol. 35, n° 5, pp. 324-331.

## Nòtas e referéncias
Bòscs Nèirs (Liuradés)

Los **Bòscs Nèirs** son le poent culminant daus monts dau Liuradés, a  d'altitud.

Situat dins le pargue naturau regionau Liuradés-Forés e dins le departament dau Puèi de Doma, sa cima, au cuer d'un bòsc de conifèrs, permet pas una vision panoramica dau pargue naturau regionau, e notadament pas de la plana dau Liuradés, a l'èst, entre Arlhenc e Embèrt.

La cima absoluda dau massís pòrta maitot le nom de **signau de Mons**, sens dobte en rason de sa relativa proximitat geografica () embei le vialatge de Nòstra Dama de Mons e sa glèisa dau mèma nom, que depend de la comuna de Champestèiras.

Le signau de Mons es pasmens biaucòp mai pròche daus vialatges de Garnisson (Fornòus), Tiravacha (Chambon) e Virenas (Le Monestèir, comuna sobre le territòri de la quna es situat), totes treis situats a mens de  a volada d'aucèl.

Quatre autres sucs daus Bòscs Nèirs atenhon o descompassan l'altitud de  : dos sobre la comuna dau Monestèir, au nòrd dau signau ( e ) e dos sobre la comuna de Champestèiras, au sud-èst dau signau ( e ).
esquèrra|vinheta|Los Bòscs Nèirs, embei sobre la dreita le signau de Mons, veguda dempuèi le ròc de la Vièrja que domina le borg dau Monestèir, a a pauc près 3 km a volada d'aucèl.
Umar II

[thumb|right|Pèça de [moneda dau rèine d'Umar II.]]

**Umar II** (2 de novembre de 682, Medina - 10 de febrier de 720, Alèp) foguèt un califa omeia que reinèt dau 22 de setembre de 717 au 10 de febrier de 720. Succediguèt a Sulayman (715-717) e foguèt remplaçat per Yazid II (720-724). Son rèine es considerat coma un periòde de redreiçament de la poissança omeia e Umar II foguèt sovent citat coma un califa modèl per lei fònts ulteriors.

## Biografia

[thumb|right|Carta dau [Califat Omeia.]]

Descendent possible dau califa Umar (634-644), foguèt nomat governaire de Medina durant lo rèine dau califa Walid (705-715). Depintat coma un òme piós per sei contemporanèus, formèt un conseu per dirigir la província amb eu e venguèt fòrça popular. Aquò favorizèt l'installacion de refugiats en provenença d'Iraq. Se de rivalitats amb d'autrei governaires entraïnèron sa destitucion, foguèt designat coma successor per lo califa Sulayman (715-717).

Au començament de son rèine, la situacion dau Califat èra malaisada en causa de tensions fiscalas fòrtas entre l'aristocracia militara aràbia tradicionala, lei populacions convertidas non aràbias (lei *mawali*) e lei populacions non musulmanas (lei *dhimmis*). Umar II reformèt alora l'organizacion deis impòsts en establissent l'egalitat de totei lei musulmans en matèria fiscala. Lei *mawali* obtenguèron tanben lo drech de s'installar tornarmai dins lei vilas militaras, decision presa per Abd al-Malik (685-705) per redurre lei trèbols dins plusors vilas importantas. En cambi, agravèt lo regime fiscau dei *dhimmis*, çò qu'entraïnèt la partença de plusors familhas crestianas ò judievas. En parallèl, ordonèt la retirada de l'armada qu'èra a assetjar Constantinòble car sei pèrdas èran vengudas tròp importantas. Pasmens, aquò empachèt pas la mòrt de desenaus de miliers de combatents arabis durant la retirada en Anatolia.

Umar II reprimiguèt tanben leis abús dei governaires de província. Aquela politica vista coma ostila a l'elèit guerrier tradicionau foguèt probablament la causa de son empoisonament. Segon la legenda, auriá graciat son assassin e depausada l'emenda dins lo tesaur public. A tèrme cort, sei reformas permetèron de restablir la patz dins lo Califat qu'agantèt son apogèu territòriau dins lo corrent deis ans 720. Pasmens, a tèrme pus lòng, la partença de *dhimmis* amonedats èra un problema grèu per lei finanças publicas. Sei successors deguèron donc menar d'autrei reformas fiscalas.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Constantinòble (sètge de 717-718).
* Omeia (califat).

### Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Gerald R. Hawting, *The First Dynasty of Islam : The Umayyad Caliphate AD 661-750*, Routledge, 2000.

### Nòtas e referéncias
Promiera Fitna

[thumb|right|Representacion de la [batalha de Siffin.]]

La **Promiera Fitna** (var. **Premiera Fitna**) es una guèrra civila entre musulmans a l'origina de la separacion entre sunitas, shiitas e kharijitas. Si debanèt dau 656 au 661.

Comencèt emb l'assassinat dau califa Othman ibn Affan (644-656). Lu companhons de Maomet e la populacion de Medina demandèron a Ali, gendre dau Profeta, de venir califa. Pasmens, la sieua legitimitat foguèt constestada per l'aristocracia guerriera, inquieta dei sieus projèctes de reformas en favor dei musulmans non arabes. Segon la tradicion aràbia, lu adversaris d'Ali exigissèron lo castic dau murtrier, cen qu'èra complicat per Ali car l'assassin èra un Pèrsa. La situacion si deteriorèt rapidament e lu Omeias pilhèron la tèsta de l'insureccion. Après quaucu combats, lo governador de Damasc, Muawiya, ne'n venguèt lo cap. Lo rescòntre decisiu aguèt luèc a Siffin. Lu partisans d'Ali ganhèron la batalha, mas Ali deguèt acceptar un arbitratge.

Aquò afeblissèt la posicion d'Ali. D'efècte, una partida dei sieus partisans considerèt coma una impietat lo fach de sometre la designacion dau califa a un tribunal uman. Dichs kharijitas, abandonèron Ali, cen que compliquèt lo conflicte en cors. En lo 659, lu kharijitas foguèron chaplats a la batalha de Nahrawan, mas de sobrevivents s'enfugissèron dins de regions periferiqui dau Califat (Magrèb, Oman, etc.). A partir d'aqueli posicions, mandèron d'assassins per eliminar lu sieus adversaris, suscitèron de revòltas e organizèron d'incursions còntra lo territòri arabe. En parallèle, totjorn en lo 659, lu arbitres concluguèron a l'illegitimitat d'Ali. Pi, quaucu mes pus tardi, Muawiya pilhèt lo contraròtle d'Egipte. Enfin, fòrça afeblit, Ali foguèt assassinat en lo 661 per un kharijita e son fiu, Hassan, abandonèt li sieui pretencions au Califat. Aquò laissèt lo poder a Muawaiya e ai Omeias.

## Ligams intèrnes

* Ali.
* Islam.
* Kharijisme.
* Muawiya.
* Nahrawan (batalha de).
* Omeia (califat).
* Shiisme.
* Siffin (batalha de).
* Sunisme.


## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Gerald R. Hawting, « Umayyads », dins Peri J. Bearman, Thierry Bianquis, Clifford Edmund Bosworth, Emeri Johannes van Donzel e Wolfhart P. Heinrichs, *Encyclopaedia of Islam*, vol. X, Brill, 2000.
* **[[anglés|(en)]]**  Gerald R. Hawting, *The First Dynasty of Islam : The Umayyad Caliphate AD 661-750*, Routledge, 2000.
* **[[anglés|(en)]]** Hugh Nigel Kennedy, *The Armies of the Caliphs : Military and Society in the Early Islamic State*, Routledge, 2001.
* **[[anglés|(en)]]** Hugh Nigel Kennedy, *The Prophet and the Age of the Caliphates : The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century*, Routledge, 2004.
* **[[anglés|(en)]]** Hugh Nigel Kennedy, *The Great Arab Conquests : How the Spread of Islam Changed the World We Live In*, Da Capo Press, 2007.
* **[[anglés|(en)]]** William Ochsenwald e Sydney Nettleton Fisher, *The Middle East : A History*, The McGraw-Hill Companies, 2004.
* **[[anglés|(en)]]** Julius Wellhausen (trad. Margaret Graham Weir), *The Arab Kingdom and its Fall*, Calcutta University Press, 1927.

## Nòtas e referéncias
Robert Nivelle

[thumb|right|Robert Nivelle en [1917.]]

**Robert Nivelle** (15 d'octòbre de 1856, Tula - 22 de març de 1924, París) es un generau francés de la Premiera Guèrra Mondiala. Artilhaire de formacion, intrèt dins l'armada en 1880 e èra coronèu au començament dau conflicte. Se destrièt dins lei combats en Alsàcia, lòng de Sòma e durant la batalha de Marna. Foguèt ansin promougut generau en octòbre de 1914. En 1915, organizèt l'ataca de Quennevières que permetèt de melhorar lei posicions francesas en Oise. Après aqueu succès, foguèt nomat cap de la II Armada que protegissiá Verdun en mai de 1916. I remplacèt Pétain qu'èra considerat coma tròp defensiu per Joffre. I multipliquèt leis atacas localas que permetèron de desgatjar la fortalesa e de rebutar leis Alemands. Lo 17 de decembre de la meteissa annada, recebèt lo comandament deis armadas francesas dau frònt de l'Oèst. Planifiquèt alora l'ofensiva dau Camin dei Damas que s'acabèt per una revirada après plusors errors grèvas dins son organizacion. L'amplor de la desfacha entraïnèt de mutinariás dins l'armada francesa. Jutjat responsable dau desastre, Nivelle tombèt en desgràcia. Foguèt nomat cap dei fòrças francesas en Africa dau Nòrd, e escartat dei celebracions de la victòria. Pasmens, en 1919, poguèt intrar au Conseu Superior de la Guèrra.

## Liames intèrnes

* Batalha de Verdun.
* Ofensiva dau Camin dei Damas.
* Premiera Guèrra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Henri Ortholan, « 1917. La tragédie du Chemin des Dames », *La Nouvelle Revue d'histoire*, n° 92, setembre-octòbre de 2017, pp. 29-32.
* **[[francés|(fr)]]** Denis Rolland, *Nivelle : L'inconnu du Chemin des Dames*, París, Imago, 2012.

## Nòtas e referéncias
Marwan II

[thumb|right|Pèça de [moneda dau rèine de Marwan II.]]

**Marwan II** (entre 688 e 691, Siria - 6 d'aost de 750, Fustat) es un califa omeia que reinèt dau 12 de setembre de 744 au 6 d'aost de 750. Succediguèt a Ibrahim (octòbre-decembre de 744) e foguèt reversat per la revòuta deis Abbassidas.

## Biografia

[thumb|right|Carta dau [Califat Omeia amb la localizacion de la batalha dau Grand Zab.]]

Felen dau califa Marwan I (684-685), Marwan II foguèt nomat governaire d'Armenia e d'Azerbaitjan en 732. Menèt divèrsei campanhas dins la region còntra lei Cazars e s'opausèt ai temptativas de còps d'Estat dins un Califat Omeia en declin. Pasmens, en 744, reversèt lo califa Ibrahim e prenguèt lo poder per fòrça. Deguèt rapidament luchar còntra de revòutas dins mai d'una region dau Califat en causa de l'impopularitat deis Omeias. Esitant a quitar Siria per reprimir una importanta insureccion en Corasmia, concentrèt sei fòrças sus la represa de vilas pus centralas coma Homs. Dins aquò, aquela estrategia permetèt ais Abbassidas de prendre lo contraròtle dei rebèls de Corasmia e d'avançar en direccion de Mesopotamia onte leis Omeias èran a combatre una insureccion en Iraq. En 750, Marwan II foguèt ansin durament batut a la batalha dau Grand Zab e Damasc foguèt conquistada per leis Abbassidas. Marwan II s'enfugiguèt alora en Egipte per i organizar sa resisténcia, mai foguèt assassinat. Puei, leis Abbassidas exterminèron la màger part deis Omeias e lo cap de la dinastia se proclamèt califa sota lo nom d'As-Saffah (750-754).

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Abbassida (califat).
* Omeia (califat).

### Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Gerald R. Hawting, *The First Dynasty of Islam : The Umayyad Caliphate AD 661-750*, Routledge, 2000.
* **[[francés|(fr)]]** Tabari (trad. Hermann Zotenberg), *La Chronique : Histoire des prophètes et des rois*, vol. II, Arle, Actes Sud, coll. « Sindbad ».

### Nòtas e referéncias
Taxi Girl

**Taxi Girl** èra un grop de pop ròck francés de París (França) eissit del movement new wave e actiu de 1978 a 1986.

An conegut lo succès tre lor dos primièrs 45 torns, dos tròces de synthpop en francés, *Mannequin* en 1980 e sustot *Chercher le garçon* en 1981, simple vendut a mai de 150 000 exemplars en França. *Chercher le garçon* es d'alhor encara a l'ora d'ara la cançon la mai coneguda de **Taxi Girl**. 

Compausat de cinc sòcis al debut en 1978 (Daniel Darc, Mirwais Stass, Laurent Sinclair, Stéphane Erard e Pierre Wolfsohn), **Taxi Girl** coneis dora un primièr drama ambe la mòrt del bataire Pierre Wolfsohn d'una subredòsi de cocaïna lo 24 de julhet de 1981.

Vengut un trio après la partença de Stéphane Erard e la mòrt de Pierre Wolfsohn, **Taxi Girl** publica en 1981 son primièr e sol vertadièr album : *Seppuku*, enregistrat per Andy Scott e produch per Jean-Jacques Burnel dels Stranglers. Jet Black, lo bataire dels Stranglers justament, participa quitament a qualques tròces de *Seppuku*.

Pr'amor d'una tension creissenta entre Laurent Sinclair e Mirwais Stass, **Taxi Girl** deven a partir de 1983 un simple duò compausat de Daniel Darc e Mirwais Stass. Publican alavetz lo mini album *Quelqu'un comme toi*.

A partir de la fin de l'annada 1983, **Taxi Girl** ralentís son activitat musicala.

Totjorn jos fòrma de duò, tres 45 torns de mai son publicats : *Dites-le fort* e *Paris* en 1984, e enfin *Aussi belle qu'une balle* en 1986. Lo duò se separa pauc après. Daniel Darc, lo cantaire (de son nom vertadièr Daniel Rozoum), comença alavetz una carrièra sòlo onorable, mentre que Mirwais Stass (de son nom vertadièr Mirwais Ahmadzaï) coneis la consecracion en trabalhant per Madonna, mai precisament sus l'album *Music* de 2000, sus la totalitat de l'album *American Life* en 2003, e sus qualques títols de *Confessions on a Dance Floor* en 2005.

## Cançons mai conegudas
* *Mannequin* (1980)
* *Les yeux des amants* (1980)
* *Chercher le garçon* (1981)
* *La femme écarlate* (1981)
* *Les armées de la nuit* (1982)
* *Quelqu’un comme toi* (1983)
* *Paris* (1984)
* *Aussi belle qu'une balle* (1986)
Abd ar-Rahman IV

**Abd ar-Rahman IV** (vers 1000, Califat de Còrdoa - 1018, Cadis) es un califa omeia de Còrdoa que reinèt durant quauques mes en 1018. Descendent dau califa Abd-ar-Rahman III (912-961), participèt a las luchas entre los Omeias e los Hammuditas per lo contraròtle dau Califat de Còrdoa durant los ans 1010-1020. Refugiat a Valéncia après la presa dau poder d'Ali ben Hammud al-Nasir (1016-1018), obtenguèt lo sosten dels governaires de Valéncia e de Saragossa per conquistar Còrdoa e se proclamar califa après l'assassinat de son rivau. Pasmens, son armaa èra insufisenta per véncer aquela d'Al-Qasim al-Mamun, un fraire d'Al-Nasir. Obligat d'abandonar la capitala dau Califat, foguèt a son torn assassinat a Cadis.

## Ligams internes

* Còrdoa (califat de).
* Omeia (califat).

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Timothy Flood, *Rulers and Realms in Medieval Iberia, 711-1492*, McFarland and Company, 2019, p. 67.

## Nòtas e referéncias
Canton de La Chaa Dieu

Lo **canton de La Chaa Dieu**  es una anciana division administrativa d'Auvernhe e de Velai, situada (màgerment ?) alh sud de Liuradés, administrativament dins l'arrondiment de Briude, lo departament de Naut Léger e l'anciana region d'Auvernhe, avòra en Auvèrnhe-Ròse-Aups. Las comunas son dempueis 2015 dins lo canton delh Plan delh Naut Velai Granitic. La lenga autoctòna es l'occitan auvernhat.

## Composicion

## Istòria
Pendent la revolucion, creèron lo canton de La Chaa Dieu.
Lo canton saguèt suprimit a l'ocasion de la novèla reparticion delhs cantons de 2014, aplicada en 2015, pelh decret delh 17 de febrièr de 2014, que creèt lo canton delh Plan delh Naut Velai Granitic .  

## Nòtas
Abd ar-Rahman V

**Abd ar-Rahman V** (1001, Califat de Còrdoa - 18 de genier de 1024, Còrdoa) es un califa omeia de Còrdoa que reinèt brevament dau 2 de decembre de 1023 au 18 de genier de 1024. Foguèt proclamat califa après una revòuta còntra lo califa hammudita Al-Qasim al-Mamun. Pasmens, foguèt rapidament tuat durant una insureccion populara menaa per son cosin Muhammad III (1024-1025). Aquela instabilitat accelerèt lo declin dau Califat e los Abbadidas de Sevilha profiechèron la situacion per venir independents.

## Ligams internes

* Còrdoa (califat de).
* Omeia (califat).

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Évariste Lévi-Provençal, *Histoire de l'Espagne musulmane*, t. 1, Lo Caire, 1944.

## Nòtas e referéncias
Sent Èble

**Sent Èble** o **Sent Eble** (*Saint-Eble* en francés) z-es una anciana comuna auvernhassa situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe. Dempueis 1973 es fusionada amb autras doàs ancianas comunas dins la comuna de Maseirac d'Alèir.

## Geografia
Sent Èble z-es situat sus la RD 114, de Lanjac a la RN 102 en direccion delh Puèi.

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Santeble* en 1214, *Centebla* alh secle XIII, *Parochia de Senteble* en 1310, *Sainct Eble* en 1340, *Saint Teble* en 1379, *Saint Euble* en 1398, *Saint Heble* en 1401, *Locus Sancti Ebuli, dioc. S. Flori* en 1458, *La chastellenie du chapitre de S. Flour en la parroisse de Saint Ebble* en 1511, *Coupet* en 1793 [lo Mont Copet es un puei, probable volcan, situat a l'oèst delh borg] . 
Autra fòrma anciana : Sancti Ebuli (debut delh secle XIV) 
La prononciacion aproximativa a Sent Èble z-es [sent 'ɛblə] .
*Sent Èble* representa lo nom germanic *Ebulo*, latinizat [pas aicí] en *Ebalus*, nom d'un sant escure .
### Rojac
Vialatge situat alh nòrd delh borg. 
Las fòrmas ancianas son : *Le Mas de Roiac* en 1379, *Roghac* en 1461, *Rogiacum* en 1490, *Rougehac* sus la mapa de Cassini, alh secle XVIII . 
Se lo nom es lo d'una anciana granda proprietat galloromana e pas un transferiment, z-es format delh nom latin d'òme *Roius*, ambelh sufixe *-acum*.

## Istòria
En 1789, Sent Èble fasiá partida de la província d'Auvèrnhe, de l'eleccion de Briude, de la subdelegacion de Lanjac e delh ressòrt de Riam. Sa gleisa parochala, diocèsi de Sant Flor e archipreirat de Lanjac, z-èra delh vocable de Sant Maurici; lo prior de La Vòuta presentava a la cura . 

Lo còdi oficial geografic de la comuna z-èra 43179 . En 1972, lo 1èir delh mes lòng de 1973 segon l'INSEE, Sent Èble fusionèt amb, d'una part, Maseirac e Crispinhac, d'autra part, Relhac dins la comuna de Maseirac d'Alèir. Saguèt prumèirament una fusion-associacion, que se mudèt en fusion simpla lo 1èir de julhet de 1990 .

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna
## Veire tanben
## Ligams extèrnes
## Nòtas
Al-Hakam II

[thumb|right|[Dinar d'aur dau rèine d'Al-Hakam II.]]

**Al-Hakam II** (13 de genier de 915, Còrdoa - 1 d'octòbre de 976, Còrdoa) es un califa omeia de Còrdoa que reinèt de 961 a 976. Succediguèt a son paire Abd-ar-Rahman III (929-961) e foguèt remplaçat per son fiu Hisham II (976-1013). Amb lo rèine de son paire, son periòde es considerat coma l'apogèu de la poissança aràbia dins la peninsula Iberica.

## Biografia

Designat successor en 923, recebèt una educacion fòrça avançada e foguèt rapidament associat a la gestion politic e militar dau Califat. A la mòrt d'Abd-ar-Rahman III, li succediguèt donc sensa dificultat. Son rèine foguèt marcat per la perseguida de la politica de son paire. En Magrèb, aprofichèt lo transferiment dau poder fatimida en Egipte per tornar estendre l'influéncia cordoana dins la region e obtenguèt la somission deis Idrissidas, una dinastia installada en Marròc, en 974. Còntra lei reiaumes crestians dau nòrd de la peninsula Iberica, aprofichèt lei guèrras civilas entre crestians per reconquistar divèrsei territòris e impausar una patz favorabla a seis interès en 966. Pasmens, a partir d'aquela annada, deguèt luchar còntra d'incursions vikingas. Aquò menèt a plusors combats navaus que s'acabèron per una victòria cordoana en 971.

En parallèl, Al-Hakam II contunièt de desvolopar Còrdoa. Acabèt lei trabalhs de construccion dau palais de Madinat al-Zahra e dirigiguèt de trabalhs d'agrandiment de la Granda Mosqueta de Còrdoa. Ordonèt tanben la construccion de plusors infrastructuras importantas dins sa capitala e fortifiquèt plusors vilas d'Al Andalós. La patz e lo contraròtle de l'extremitat nòrd-oèst dau comèrci transsaharian li permetèron d'assegurar lo bòn foncionament de l'economia. Lo Califat aviá ainsi un accès privilegiat a l'aur de Ghana e de batre una moneda reputada. A sa mòrt, Còrdoa èra la metropòli pus importanta d'Euròpa Occidentala e un centre artistic e scientific major amb de personalitats coma Recemund, Hasdaï ibn Shaprut, Abu Abdallah es-Siqili, Ibn Juljul e Lubna de Còrdoa.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Còrdoa.
* Còrdoa (califat de).
* Fatimida (califat).
* Granda Mosqueta de Còrdoa.
* Madinat al-Zahra.
* Omeia (califat).


### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Reinhart Dozy, *Histoire des musulmans d'Espagne*, Leyde, E. J. Brill, 1861.
* **[[anglés|(en)]]** Richard A. Fletcher, *Moorish Spain*, Berkeley e Los Angeles, University of California Press, 2006.

### Nòtas e referéncias
20 Fingers

**20 Fingers** foguèt un grop musical anglofòn efemèr de tècno dance (house) american que lo nuclèu èra compausat del duò *Charlie Babie* e *Manny Mohr*.

Lo grop es estat fondat a Chicago (Estats Units) a la debuta de las annadas 1990. Quitament efemèr, **20 Fingers** aguèt una capitada considerabla, en particular ambe dos tubes, *Short dick man* a la fin de l'annada 1994, títol qu'es estat n°1 en França e en Itàlia a la debuta de l'annada 1995, e *Lick it* (1995, tanben n°1 en Itàlia). 

La particularitat de **20 Fingers** es lo caractèr pebrat de lors cançons, que foguèron quitament censuradas dins mantunes païses. Aital, *Short dick man* (òme a la bistoqueta corta) es estat cambiat en *Short short Man* (òme cort).

**20 Fingers** a oficialament publicat un sol album eponim en 1995. Pasmens existissiá tanben abans aqueste un autre album, *On the Attack and More*, unicament publicat en Alemanha e en Polonha, presentat de còps puslèu coma un album sòlo de la cantaira Gilette, la que pausèt sa votz sul tube *Short dick man*.

## Cançons mai conegudas
* *Short dick man* (1994, ambe Gilette)
* *Lick it* (1995, ambe Roula)
* *Sex Machine* (1995, ambe Katrina)
Captain Hollywood Project

**Captain Hollywood Project** es un grop tècno-dance (house) anglofòn basat en Alemanha, fondat a la debuta de 1991 per l'èx-rapaire american del grop neerlandés Twenty 4 Seven, **Tony Dawson-Harrison** dich **Captain Hollywood**, ambe los productors Thorsten Adler, Michael Eisele e Thomas Keil. Sos dos títols los mai coneguts en Occitània son *More and more* a la fin de l'annada 1992, e *Only with you* en 1993. 

**Captain Hollywood Project** es estat demest los primièrs grops plan populars de la tècno-dance (sosgenre de la house uèi englobat jol tèrme mai imprecís *"d'eurodance"*), còsta d'autras produccions alemandas emblematicas de l'epòca coma Snap! e sustot Haddaway ambe lo qual es de còps confondut.

## Cançons mai conegudas
* *More and more* (1992)
* *Only with you* (1993)
* *All I want* (1993)
* *Impossible* (1993)
* *Flying alone* (1994)
Twenty 4 Seven

**Twenty 4 Seven** es un grop house anglofòn tardiu (fondat en 1989) originari dels Païses Basses per Ruud Van Rijen. Lo grop es compausat al debut del rapaire american Tony Dawson-Harrison dich Captain Hollywood, e de la cantaira Nance Coolen. **Twenty 4 Seven** coneis alavetz una primièra capitada tre lor primièr 45 torns *I Can't Stand It* fin 1990 debut 1991. 

Pauc de temps après, Tony Dawson-Harrison e Nance Coolen son remplaçats pel cantaire Stacey Paton (dich Stay C) e una la cantaira Stella. Jos aquela novèla fòrma, **Twenty 4 Seven** se vira cap a la tècno dance e obten un autre tube en 1993 ambe lo títol *Slave To The music*. Mentre, Tony Dawson-Harrison es partit fondar en Alemanha lo Captain Hollywood Project.

## Cançons ma conegudas
* *I Can't Stand It* (1990)
* *Slave To The music* (1993)
* *Take Me Away* (1993)
* *Is It Love* (1993)
Lengadòc (omonimia)

**Lengadòc** pòt èsser: 
* *Geografia*
** **[[Lengadòc]]**, una region centrala d'Occitània, costièra de la mar Mediterranèa; 
*** **[[Lengadòc Naut]]**, partida meridionala de la província omonima; 
*** **[[Lengadòc Bas]]**, partida septentrionala de la província omonima;
** **[[Lengadòc-Rosselhon]]**, anciana region administrativa francesa abans 2016; 
* *Politica*
** **[[Estats de Lengadòc]]**, assemblada plenièra de la província de Lengadòc; 
* *Cultura*
** **[[Lengadòc roge]]**, una cançon de Claudi Martí.
* *Gastronomia*
** **[[lengadòc]]** (en francés: *languedoc*), un vin d'apelacion d'origina contarotlada.
Relhac (Lanjadés)

**Relhac** o pusleu **Rilhac** (*Reilhac* en francés) z-es una anciana comuna auvernhassa situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe. Dempueis 1973 es fusionada amb autras doàs ancianas comunas dins la comuna de Maseirac d'Alèir.

## Geografia
Rilhac es situat sus la RD 585, anciana RN 585, de Lanjac a La Vòuta.

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *In vicaria  Auriacense, in villa quæ vocatur Reliacus* en 954, *In comitatu Brivatensi et vicaria de Cantola, villa... Reilliacus..., cum ecclesia... in honore S. Privati* vès 963, *Villa quæ dicitur Ridiliacus, in vicaria de Cantoiole* alh secle X, *In villa... Rialiaco* vès 990, *Riailago, in aice Cantilianico, ecclesia S. Privati* (cartulari de Briude), *Ecclesia de Riliaco* en 1244, *Ralhiaco* vès 1260, *Affarium de Rialhac* en 1271, *Rilhat* en 1401, *Relhacum* en 1502, *Relhac* en 1504, *Rilhac* (mapa de Cassini, alh secle XVIII . 
La prononciacion aproximativa a Sent Èble z-es [ɾi'ja] . 
Segon Dauzat e Rostaing, *Rilhac* ven delh nom latin d'òme *Regilius* o *Regulius*, ambelh sufixe *-acum* .
Los Féniés utilizan los meimes noms d'òme per Ralhana (*Reglana* en 909, *Reilhana* en 1401) .

## Istòria
En 1789, Rilhac fasiá partida de la província d'Auvèrnhe, de l'eleccion de Briude, de la subdelegacion de Lanjac e delh ressòrt de Riam. Sa gleisa parochala, diocèsi de Sant Flor e archipreirat de Lanjac, z-èra delh vocable de Sant Privat; lo prior de La Vòuta presentava a la cura . 

Lo còdi oficial geografic de la comuna z-èra 43161 . En 1972, o lo 1èir delh mes lòng de 1973 segon l'INSEE, Relhac fusionèt amb, d'una part, Maseirac e Crispinhac, d'autra part, Sent Èble, dins la comuna de Maseirac d'Alèir. Saguèt prumèirament una fusion-associacion, que se mudèt en fusion simpla lo 1èir de julhet de 1990 .

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna
## Veire tanben
## Ligams extèrnes
## Nòtas
Scolopendra cingulata

thumb|right|Fotografia d'un individú adult.

L’**escolopendra mediterranèa** (***Scolopendra cingulata***), sovent dicha **milapatas** ò **galèra**, es una espècia de miriapòdes quilopòdes de la familha dei *[[Scolopendridae]]* e dau genre *[[Scolopendra]]*. Present a l'entorn dau bacin mediterranèu, a una longor de 10 a 15 cm e una color generalament coirada amb de variacions regionalas. Es un predator nuechenc que manja d'insèctes e de còps de pichons vertebrats. Durant la jornada, s'escond dins lo sòu, sovent en dessota d'una pèira, per se protegir còntra la calor. Sa mordedura presenta pas de perilh particular per l'èsser uman car son verin es pauc toxic per lei mamifèrs.

## Liames intèrnes

* Escolopendra.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** J. G. E. Lewis, *The biology of centipedes*, Cambridge, Cambridge University Press, 1981.

## Nòtas e referéncias
Los Lobos

**Los Lobos** (*Los Lops*) es un grop de ròck mexican e american ispanofòn format en 1973 e installat a Los Angeles (Califòrnia), influenciat pel Rock'n'roll, lo Tex-Mex, la country, lo fòlc, lo rhythm and blues, lo blues e per las musicas tradicionalas espanhòla e mexicana.

Lo mai gròs succès dels **Lobos** es una represa de La Bamba en 1987, cantada per la musica del filme [La Bamba](https://ca.wikipedia.org/wiki/La_bamba_(pel%C2%B7l%C3%ADcula)) (realizat per Luis Valdez).
Club de París

[thumb|right|Carta dei país creditors que participavan au club de París en [2006.]]

Lo **Club de París** es un grop informau de creditors publics que son ròtle es de trobar de solucions coordenadas e duradissas ai dificultats de pagament de país endeutats. Lei creditors dau club de París pòdon negociar e acceptar de reduccions de deute per li permetre de restablir sa situacion financiera. Aquela reduccion pren generalament la forma d'un reescalonament ò una reduccion deis obligacions dau servici dei deutes durant un periòde donat. Aqueu forum se formèt pauc a cha pauc a partir de 1956, data de la premiera negociacion entre Argentina e un grop de creditors publics dins la capitala francesa. Aperaquí dètz sessions son organizadas cada an per menar de discussions ò analizar la situacion generala dei deutes publics. Lo director de la Direccion Generala dau Tesaur Public Francés assegura tradicionalament la presidéncia d'aquelei sessions.

## Liames intèrnes

* Club de Londres, institucion similara per lei creditors privats.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Christina Holmgren, *La Renégociation multilatérale des dettes : le club de Paris au regard du droit international*, Brussèlas, Établissements Émile Bruylant, 1998.
* **[[francés|(fr)]]** David Lawson, *Le Club de Paris : sortir de l’engrenage de la dette*, París, L’Harmattan, 2004.

## Nòtas e referéncias
Automitralhièra

[thumb|right|Doas automitralhièras [URSS|sovieticas BRDM-2 en patrolha.]]

Una **automitralhièra** (var. **automitralhèira**, **automitralhèra**, **automitralhadera**, **automitralhadoira**) es un veïcul militar armat, leugierament blindat e dotat de ròdas. Son armament es sovent leugier (mitralhièra, canon mitralhaire, etc.), mai fòrça modèls dispausan d'armaments principaus pus pesucs coma un canon ò un lança-missils. Lei ròdas permèton generalament de simplificar la concepcion e de demenir lo còst de fabricacion. Pasmens, a respècte d'un veïcul canilhat, son mens eficaç en tot-terren e empòrtan un armament mens poderós. En causa d'aquelei caracteristicas, leis automitralhièras son rarament destinadas au combat dirècte, mai puslèu a la reconoissença, ai patrolhas, ai comunicacions ò au comandament.

## Istòria

Leis automitralhièras son aparegudas au començament dau sègle XX quand d'inventors comencèron d'installar de mitralhièras e de placas de blindatges sus d'automobilas. La cavalariá s'interessèt fòrça a aqueu veïcul car èra ben adaptada a sei besonhs. Lei combats de la Premiera Guèrra Mondiala mostrèron lei limits deis automitralhièras, especialament après l'aparicion dau carri de combat. Pasmens, obtenguèron de resultats interessants dins leis espacis dubèrts coma lei teatres africans ò l'estèpa eurasiatica durant la Guèrra Civila Russa. Plusors país contunièron de construrre d'automitralhièras durant l'entre doas guèrras, mai sei performàncias foguèron marridas durant la Segonda Guèrra Mondiala. Après 1945, leis automitralhièras son vengudas raras, mai quauquei país, coma França amb l'ERC-90 Sagaie ò l'URSS amb lei BRDM-1 e 2, contunièron de produrre d'automitrailhièras per equipar sei tropas leugieras.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Carri de combat.
* Tachanka, automitralhièra de la Guèrra Civila Russa.
* *[[Technical]]*.

### Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Duncan Crow e Robert J. Icks, *Encyclopedia of Armored Cars*, Secaucus, Chatwell Books, 1976.

### Nòtas e referéncias
Partit des Socialistes de Catalonha

Eth **Partit des Socialistes de Catalonha** (en catalan: *Partit dels Socialistes de Catalunya*, **PSC**) ei un partit politic catalan, d'ideologia socialdemocrata, e partidari deth federalisme laguens er estat espanhòu. Siguec constituit eth 16 de junhsèga de 1978 e hè part deth PSOE. Eth partit ei dirigit per Salvador Illa, prumèr secretari dempús deth 2021.

## Tipologia
Eth PSC a un vòt majoritàriaments urban. Governe actuauments o a governat pendent ans as principaus viles de Catalonha, mès que mès der encastre metropolitan de Barcelona, a on a ua grana implantacion (L'Hospitalet de Llobregat, Cornellà de Llobregat, Santa Coloma de Gramenet). Tanben a governat tradicionauments en viles importantes coma Terrassa, Sabadell, Mataró o Reus e es diuèrsi municipis deth Baish Llobregat. En març de 2017, eth partit auie ath torn de 14.000 afiliadi, e en seteme de 2022, ath torn de 12.000.

## Resultats electoraus en [[Parlament de Catalonha]]

## Referéncies
Batalha de Sellasia

La **batalha de Sellasia** se debanèt en 222 avC durant la Guèrra Cleomenica (229-222 avC). Opausèt una armada eissit d'una coalicion entre la Liga Aquèa e lo Reiaume de Macedònia ( òmes) a l'armada espartenca de Cleomenes III ( òmes). En dificultat après plusors desfachas, leis Espartencs avián organizat doas posicions fortificadas a la cima de doas còlas per blocar la rota d'Esparta. L'armada dei coalizats, principalament constituïda per l'armada macedoniana dau rèi Antigones III Doson, organizèt un assaut e se turtèt a una resisténcia acarnada. Pasmens, a l'eissida d'un combat oplitic lòng e saunós, leis Espartencs foguèron obligats de se retirada. Perdiguèron de miliers d'òmes durant aquela fugida e Cleomenes III abandonèt la ciutat e s'exilièt en Egipte.

Aquela desfacha entraïnèt l'integracion per fòrça d'Esparta au sen de la Liga Aquèa. Una darriera temptativa de redreiçament aguèt luòc quauqueis annadas pus tard durant lo rèine de Nabis (207-192 avC), mai mau capitèt après una intervencion romana. La batalha de Sellasia marca ansin la premiera pèrda d'independéncia d'Esparta e una demencion fòrça importanta de son poder en Grècia.

## Liames intèrnes

* Cleomenes III.
* Falanja.
* Guèrra Cleomenica.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Édouard Will, *Histoire politique du monde hellénistique 323-30 av. J.-C.*, París, Seuil, coll. « Points Histoire », 2003.
* **[[anglés|(en)]]** N. G. L. Hammond e F. Walbank, *A History of Macedonia, vol. 3 : 336-167 B.C.*, Oxford, Clarendon Press, 1988.

## Nòtas e referéncias
Pnictogèn

Lei **pnictogèns** son l'ensemble deis elements que fan partida de la 15 colona de la taula periodica. Contèn donc l'azòt, lo fosfòr, l'arsenic, l'antimòni, lo bismut e lo moscòvi. An per particularitat d'aver una configuracion electronica amb un sosjaç electronic *p* tenent 3 electrons. Forman aisament d'oxids e son mai e mai metallics en descendent dins la colona. Quand intran dins la composicion d'una molecula, adoptan preferencialament leis estats d'oxidacion -III, +III e +V.

## Liames intèrnes

* Element quimic.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canton de Lanjac

Lo **canton de Lanjac**  es una anciana division administrativa d'Auvernhe, mas tanben de Gevaudan (Pradas) e de Velai (Sent Berenh) situada dins l'arrondiment de Briude, lo departament de Naut Léger e l'anciana region d'Auvernhe, avòra en Auvèrnhe-Ròse-Aups. 9 comunas son dempueis 2015 dins lo canton de Gorjas d'Alèir-Gevaudan (burèu centralizator : Lanjac) e las autras doàs, Maseirac d'Alèir (burèu centralizator) e Viçac e Autairac, dins lo canton delh País de La Faieta. La lenga autoctòna es l'occitan auvernhat, dins sa varianta d'Auvernhe Naut.

## Composicion

## Istòria
A la revolucion, creèron lo canton de Lanjac, mas per exemple Siaugue Sent Roman èra delh canton de Paulhaguet . 
Lo canton saguèt suprimit a l'ocasion de la novèla reparticion delhs cantons de 2014, aplicada en 2015, pelh decret delh 17 de febrièr de 2014, que creèt lo canton de Gorjas d'Alèir-Gevaudan e lo canton delh País de La Faieta .  

## Nòtas
Reiaume de Hannòver

[thumb|right|Extension territòriala dau Reiaume de Hannòver en [1815.]]

Lo **Reiaume de Hannòver** es un reiaume alemand creat en 1815 per lo Congrès de Viena. Format a partir de l'Electorat de Brunswick-Luneborg, venguèt membre de la Confederacion Germanica a sa creacion en 1815. Sa capitala èra Hannòver, mai durant la premiera partida de son existéncia, lo reiaume foguèt dirigit en union personala per lei sobeirans dau Reiaume Unit. En 1837, lei règlas de succession de cada reiaume entraïnèron la separacion dei doas coronas. Tocat per de trèbols intèrnes causats per l'oposicion entre un poder conservator e autoritari e un important corrent liberau, lo reiaume de Hannòver foguèt envaït per lei Prussians e annexats a l'eissida de la Guèrra Austroprussiana de 1866.

## Liames intèrnes

* Brunswick-Luneborg (electorat de).
* Hannòver.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jacques Droz, *L'Allemagne, vol. 1 : La Formation de l'unité allemande*, París, Hatier, coll. « Collection d'histoire contemporaine / Hatier université », 1970.
* **[[anglés|(en)]]** Nick Harding, *Hanover and the British Empire, 1700–1837*, Boydell & Brewer, 2007.
* **[[anglés|(en)]]** Peter H. Wilson, *Heart of Europe: A History of the Holy Roman Empire*, Harvard University Press, 2016.

## Nòtas e referéncias
Calcogèn

Lei **calcogèns** son l'ensemble deis elements que fan partida de la 16 colona de la taula periodica. Contèn donc l'oxigèn, lo soupre, lo selèni, lo telluri, lo polòni e lo livermòri. An per particularitat d'aver una configuracion electronica amb un sosjaç electronic p tenent 2 electrons. Quand intran dins la composicion d'una molecula, adoptan preferencialament leis estats d'oxidacion -II, +IV e +VI. Dins l'espaci francofòn, lo tèrme « calcogèn » es considerat coma desuet e remplaçat per l'expression « elements de la colona de l'oxigèn ». En revènge, es encara emplegat per lei quimistas anglofòns.

## Liames intèrnes

* Element quimic.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ara Republicas

**Ara Republicas** (en catalan: *Ara Repúbliques*) es una coalicion electorala d'esquèrras e progressista formada per las eleccions al Parlament Europèu de 2019 e 2024. L'aliança es menada per Esquèrra Republicana, Euskal Herria Bildu e lo Blòc Nacionalista Galician.

## Ligams
*Ara Republicas
Roméo Elvis

**Roméo Johnny Elvis Kiki Van Laeken**, dich **Roméo Elvis**, nascut en Belgica lo 13 de decembre de 1992 a Uccle (còsta Brussèlas), es un rapaire francofòn. 

Après la sortida de dos mini-albums, respectivament en 2013 e 2014, "Bruxelles c'est devenu la jungle" e "Famille nombreuse", publica en 2016 lo mini-album "Morale", en collaboracion ambe lo productor Le Motel, que lança sa carrièra, seguit de son album "Morale 2" en 2017 que li permet de se far conéisser. Son segond album, e primièr vertadièr album en sòlo, "Chocolat", es sortit lo 12 d'abril de 2019. 

**Roméo Elvis** es l'un dels menaires del rap bèlga dempuèi las annadas 2010, ambe Hamza, Shay, Damso e Caballero. Es lo filh del cantaire bèlga Marka, e donc lo fraire de la cantaira Angèle. Es en coble dempuèi 2015 ambe la modèla Lena Simonne. Li a escrich las cançons Lénita e Soleil. Se son maridats en Occitània, dins lo Peirigòrd lo 23 d'agost de 2021. 

En 2017, participa al títol "Hit sale" de grop francés Therapie TAXI, la cançon mai coneguda d'aquel grop.

## Discografia
* 2017 : *Morale 2* (ambe Le Motel)
* 2019 : *Chocolat*
* 2022 : *Tout Peut Arriver*

## Referéncias
Lykke Li

**Lykke Li**, nascuda **Li Lykke Timotej Svensson Zachrisson** lo 18 de març de 1986, es una cantaira anglofòna, tanben autora compositritz de nacionalitat suedesa. Sa musica es una mescla de pop e de musica electronica. 

En Occitània, es coneguda dempuèi 2012 gràcias a la capitada de sa cançon *I Follow Rivers*, mai precisament la version adobada del discjòquei bèlga The Magician ; aquela cançon es tanben estada utilizada en 2013 dins lo filme Palma d'Aur a Canas *[https://fr.wikipedia.org/wiki/La_Vie_d%27Ad%C3%A8le_:_Chapitres_1_et_2 La Vie d'Adèle]*.

## Referéncias
Peiruça (Lanjadés)

**Peirussa** o **Peiruça** es una anciana comuna auvernhassa situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe. Dempueis 1843, es incorporada a Aubazat.

## Geografia
## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Peiruza*, *Perucia*, *Petrucia* alh secle XII, *Perrucia* en 1142, *Peirussa*, vès 1198, *Castrum de Perussa* en 1233, *Peyrussa* vès 1250, *Peruce* en 1379, *Petrussa* en 1491, *Perrosse* en 1511, *Capellanus de Peyrussa* alh secle XVI . 
I a un tipe *Peirussa*. *Peirussa* es format delh latin *petra* ambelh sufixe femenin *-ucia* 
Segon Delamarre, los *Peirussa* venon de *petruciā*, la proprietat de *Petrucios*, nom celtic atestat (latinizat en *Petrucius*); los noms saguèron reinterpretats segon lo latin *petra* « pèira », ambelh sens de « terren peirós ». Malurosament, un nom celtic de persona es generalament declinat de mai d'un biais (**Peirussac*, *Peirussan*, *Peirussaç*, etc) e Delamarre non tròba que *Pérusson* (Perrusson en realitat), que seriá *Petrucion*, çò qu'es una error se i a pas apondi posterior d'un sufixe (*Petrucion* > **Pérus* en francés) mas qu'es acceptable per Peirús o Peirueis. 
La grafia *Peirussa* sembla melhor, se l'ipotèsi de Negre se verifica, vist que dens la grafia classica, lo sufixe -ucea, plan atestat en toponimia, da -*ussa*. .

## Istòria
Peiruça es un chastèl destruit e un [petit] vialatge . 
Los 25-30 de mai de 1843, Peiruça saguèt incorporada a Aubazat .

## Administracion
## Demografia

* Lo n° INSEE es estat chamjat per rasons practicas.
* I a de lacunas en 1836 e 1841.

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna
## Veire tanben
## Ligams extèrnes
## Nòtas
Nada Surf

**Nada Surf** es un grop de ròck anglofòn format en 1993 pel cantaire e guitarrista Matthew Caws ambe lo bassista Daniel Lorca a Nòva York als Estats Units.

An agut de succès a partir de 1996 ambe lor simple *Popular*. Aquel títol es d'alhors lo mai conegut del grop en Occitània. 

**Nada Surf** canta mai que mai en anglés. Pasmens, Matthew Caws e Daniel Lorca avent fach lors estudis al licèu francés de Nòva York e tanben en França e en Belgica, an enregistrat un títol en francés en 2002, una represa de *L'aventurier* del grop Indochine.
Sophie Ellis-Bextor

**Sophie Michelle Ellis-Bextor**, nascuda lo 10 d'abril de 1979 a Londres (Anglatèrra), es una cantaira anglesa, tanben autora e compositritz, e modèla. Sa musica es una mescla de pop e d'electro. 

En Occitània, es mai que mai coneguda per dos títols, *Murder on the Dancefloor* fin 2001 debut 2002 (sa mai gròssa capitada a l'escala mondiala), e *Can't Fight This feeling* en collaboracion ambe lo discjòquei francés Junior Caldera en 2010.
Leila K

**Leila K** es lo nom de scèna de **Leila El Khalifi**, una cantaira suedesa anglofòna de soca marroquina nascuda lo 6 de setembre de 1971 a Göteborg (Suècia).

En 1989, **Leila K** obten un primièr succès rap ambe lo títol *Got to Get*.

A la debuta de las annadas 1990, se vira cap a la tècno dance : participa alavetz al primièr album *Hello Afrika* del Dr. Alban puèi obten a la tota debuta de l'annada 1993 un tube en solò en Euròpa e quitament un pauc endacòm mai (en America) ambe son títol *Open Sesame*. A fach còp-sec una represa tècno de *Ça plane pour moi* de Plastic Bertrand, represa qu'a taben agut de resson en 1993.

Per l'anecdòta, que fa pròva de l'influéncia qu'a pogut aver sus la scèna electro dins las annadas 1990, **Leila K** es citada coma una referéncia assumida per la famosa cantaira americana Lady Gaga.
Plan d'experiéncias

Un **plan d'experiéncias** es una seguida ordenada d'experiéncias que permèton d'aquistar de conoissenças sus un fenomèn en mestrejant un ensemble de paramètres d'intrada per obtenir de resultats validant un modèl amb un nombre reduch d'assais. Es un otís util en engenhariá e en sciéncia aplicada car permet de produrre rapidament un modèl permetent de preveire la respònsa d'un sistèma en foncion dei paramètres susceptibles de l'influenciar. En revènge, es pauc utilizat en recèrca car explica pas ò pauc lei rasons dei variacions observadas.

Lei plans d'experiéncias son apareguts dins lo corrent dau sègle XIX amb lo desvolopament dei metòdes estatistics. Pasmens, lo concèpte foguèt mai que mai estructurat dins leis ans 1920 per lo sabent britanic Ronald Fisher (1890-1962). Uei, plusors tipes diferents de plans d'experiéncias existisson coma lei plans factoriaus, lei plans basats sus lei matriças de Hadamard ò lei plans basats sus lei matriças de Hoke. La reduccion dau nombre d'assais necessaris per obtenir un modèl eficaç es fòrça interessenta car redutz lei còsts de recèrca e desvolopament d'un produch. Pasmens, fau nòtar que lei modèls obtenguts son sovent simples (modèls linears) e pauc capables de detectar de ponchs particulars coma de singularitats. Dempuei leis ans 1990, de recèrcas son donc en cors per desvolopar de plans d'experiéncias numerics capables de corregir aquelei problemas.

## Liames intèrnes

* Estatistica.
* Experiéncia.
* Metòde scientific.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Pierre Dagnelie, *Principes d'expérimentation : planification des expériences et analyse de leurs résultats*, Gembloux, Presses agronomiques, 2012, 413 p.
* **[[francés|(fr)]]** Jacques Goupy e Lee Creighton, *Introduction aux plans d'expérience*, Dunod/L'Usine nouvelle, 2006.
* **[[francés|(fr)]]** Richard Linder, *Les plans d'expériences, un outil indispensable à l'expérimentateur*, Presses de l'École Nationale des Ponts et Chaussées, 2005, 320 p.
* **[[francés|(fr)]]** Pierre Souvay, *Les plans d'expériences - Méthode Taguchi*, A Savoir, AFNOR, 1995.

## Nòtas e referéncias
François Grabié

**François Grabié**, pseudonime de Gabriel François Eyboulet (Ussèl (Corresa), 20 de març del 1834 - meteissa vila, 25 d'agost del 1902) es un poèta e chançonièr occitan.

## Biografia
Gabriel François Eyboulet es lo filh d'un païsan d'Ussèl. Tre l'edat de quinze ans, s'exilha a París, ont fa lo sartre al magazin *À la Belle Jardinière*, puèi progrèssa dins sa carrièra.

Vèrs 1885, torna a Ussèl e obrís un cafè que serà lo punt de trobada dels republicans mai engatjats a esquèrra.

S'investís dins la defensa e la difusion del parlar occitan local e fonda a aquel efièch una escòla, l'escòla de las Ussèls, dont lo nom fa omenatge als quatre trobadors usseleses, Gui d'Ussèl, sos fraires Ebles e Pèire e lor cosin Elias. Es estat manteneire del Felibritge.

A partir de la cinquantena, a publicat dins los jornals de las poesias e chançons. Lo primièr poèma, « Neptune et loses pêcheurs d'Ussel », parcialament en francés, paregut lo 4 de febrièr del 1882 dins *Le Facteur*.

Mantuna chançons son plan engatjadas.

La grafia qu'utiliza es plan *patoisante*, luènh de las preconizacions de son contemporanèu l'abat Josep Ros dins sa *Grammaire limousine*.

Es enterrat al cemetèri d'Ussèl.

## Publicacions

* *Recueil de poésies patoises*, Ussèl impr. J. Eyboulet, 1900. Recuèlh, non exaustiu,  reeditat en 1984 per François Delooz amb una traduccion en francés d'André Lanty.
* *Ma bruno aus èlhs blues*, poèma reestampat dins *Bulletin de la Société des lettres sciences et arts de la Corrèze*, 59, 1-2, genièr-junh de 1955, .

Une charrièra d'Ussèl pòrta uèi son nom ; part del bolevard Clemenceau, que fa partida dels bolevards que cenchan lo còr de vila, e abotís, cap a l'oèst, al quartièr del prat d'Aubiat.

## Nòtas e referéncias

## Vejatz tanben

### Bibliografia

* A. B., « François Grabié, poète patoisant d'Ussel », *Bulletin de la Société des lettres sciences et arts de la Corrèze*, 59, 1-2, janvier-juin 1955, .
* Jean Fourié, *Dictionnaire des auteurs de langue d'oc de 1800 à nos jours*, Ais, Félibrige, 1994 (reed. 2009), .