Creta

**Creta** (Κρήτη, *Kriti* en grèc modèrne, *Krētē* en grèc ancian) es una illa de la Mar Mediterranèa sus lei confinhs meridionaus de la mar Egèa. Èra ancianament nomenada *Càndia*, qu'es tanben lo nom de la capitala de l'illa, aperada *Iráklio* en grèc.

Restacada a Grècia en 1913, Creta n'es una dei tretze regions administrativas (*periferias*). Foguèt lo brèç de la brilhanta civilizacion minoïca —qu'aviá per centre Cnòssos—, la pus anciana civilizacion de Grècia, e una dei premieras d'Euròpa.

D'activitat tradicionalament mai que mai agricòla, es venguda una destinacion toristica importanta, particularament per sei sites naturaus (mar e montanha), istorics e arqueologics.

Leis abitants de Creta son lei cretés e lei cretesas.

## [[Geografia]]
thumb|300px|right|Carta topografica de Creta (en francés)
Creta separa la mar Egèa de la mar de Libia. Es l'illa mai granda de Grècia, e la cinquena de Mediterranèa per la superfícia (8336&nbsp;km), après Sicília, Sardenha, Chipre e Corsega. Sa populacion es de 
abitants (estimacion de 2005) que la gròssa majoritat d'entre elei rèstan sus la còsta septentrionala.

L'illa es alongada (260 km de lòng) e estrecha (de largor compresa entre 12 et 57&nbsp;km); a aperaquí 1000&nbsp;km de còstas fòrça retalhadas. Lo relèu es mai que mai montanhós, e lei planas ocupan ren qu'una part modèsta dau territòri: la principala es la plana litorala de Messarà, dins lo sud. L'illa es traversada en tota sa longor per una auta cadena de montanhas formada principalament de tres massís calcaris; son, d'oèst a èst:
* Lefka Ori () que culminan au mont Pachnes, a 2452&nbsp;m
* Lo mont Ida (o Psiloritis) dins lo centre, onte se tròba lo ponch pus aut de Creta, a 2456&nbsp;m
* Lo mont Dikti, que sa cima s'enauça a 2146&nbsp;m

## [[Clima]]

Creta es escambarlada subre doas zonas climaticas: la mediterranèa (qu'es predominanta) e la nòrd-africana. Ansin, lo clima cretés es temperat, per l'essenciau. L'atmosfèra pòt èsser pron umida, especialament près de la mar. Leis ivèrns son doç: la nèu es quasi desconeguda dins la baissa (mai es frequenta en montanha entre novembre e mai). La còsta meridionala, comprenent la plana de Messarà e lo massís litorau d'Asteroussia, es dins l'airau climatic nòrd-african: ailà i a netament mai de jorns solelhats e de calorassa; lei paumiers i fruchan e d'aucèus migrators coma lei dindoletas i rèstan en fach tot l'an.

## [[Economia]]
L'economia de Creta es en evolucion rapida. Lo sector primari (agricultura), preponderant pendent de sègles, es encara pron important, mai s'es reduch  quasi de mitat en valor entre 1995 e 2002 (de 21,4% a 11% dau PIB). Lei tenements son pichons e aparcelats, l'irrigacion gaire desvolopada. Es de senhalar l'importància dei culturas tradicionalas, en particular oliviers (que se ne còmpta ) e vinhas. Lo sector segondari (10,7% dau PIB en 2002) es representat essencialament per l'industria agroalimentària, ambé d'entrepresas pichonas, alevat lei cooperativas. Creta es una gròssa productritz d'òli d'oliva: en 2004, ambé  tonas, assegurèt 46% de la produccion grèca. Lo sector terciari es vengut, de fòrça, lo pus important (78,3% dau PIB  en 2002). Es de notar la creacion pron recenta (dins leis annadas 1980) d'establiments universitaris d'ensenhament e de recèrca; entre elei, l'Institut de Biologia e de Genetica Marinas, conegut internacionalament.

Dempuei leis annadas 1970, lo torisme s'es fòrça desvolopat; es vengut l'activitat economica principala de l'illa, e 40% deis emplecs en Creta ne dependon directament o indirectament. Fòrça abitants trabalhan au còp dins l'agricultura e lo torisme. En 2005, Creta èra, per òrdre d'importància, la segonda region toristica de Grècia, recebent mai de  visitaires dins l'an.

L'illa a tres aeropòrts: l'aeropòrt internacionau *Nikos Kazantzakis* a Càndia, l'aeropòrt militar *Daskalogiannis* a La Canèa e l'aeropòrt civil de Sitia, creat recentament.

## Administracion

Creta es devesida administrativament en quatre prefecturas:
* Prefectura de Càndia (capluòc Càndia)
* Prefectura de Rethimno (capluòc Rethimno)
* Prefectura de La Canèa (capluòc La Canèa)
* Prefectura de Lasithi (capluòc Hagios Nikolaos)

## Liames extèrnes
*  Rapòrt de l'OCDE publicat en 2005: POLITIQUES TERRITORIALISÉES DE DÉVELOPPEMENT RURAL ; CRÈTE, GRÈCE (ÉTUDE DE CAS) http://www.oecd.org/dataoecd/58/6/36321370.pdf
* Site de l'Institut de Biologia e de Genetica Marinas http://www.hcmr.gr/english_site/institutes/marine_gen/index.html

## Nòtas