Paleolitic

Lo **Paleolitic** es una etapa de la Preïstòria caracterizada per l'emplec d'aisinas de pèira talhada, encara que s'utilizèsson tanben d'autras matèrias primièras organicas per d'aisinas divèrsas: òs, asta, fusta, cuer, fibras vegetalas... (mal conservadas e conegudas). Es lo periòde pus long de l'istòria de l'èsser uman (en fach lo 99% ), e s'estend dempuèi 2,5 milions d'ans (en Africa) fins a  ans abans lo present aproximativament. *Paleolitic* significa etimologicament  (del grèc παλαιός *paleos* , e λίθος *lithos* ); lo tèrme foguèt creat per l'arqueològ John Lubbock en 1865, per oposicion a Neolitic (). Constituís la màger part de l'Edat de la Pèira (per oposicion a l'Edat dels Metals). Lo Paleolitic se devesís tradicionalament en tres periòdes, lo Paleolitic inferior, lo Paleolitic mejan e lo Paleolitic superior; i a tanben un periòde terminal apelat Epipaleolitic (abans lo Mesolitic).

## Evolucion umana
Existís un ligam fòrça pròche entre cada periòde cultural e cada tipe uman: lo Paleolitic Inferior correspond a l**Homo habilis'' (sonque en [[Africa]]) e a l'apelat tradicionalament ''Homo erectus''. Lo Paleolitic mejan, almens en [[Euròpa]] e [[Orient Mejan]], es identificat amb l'[[Òme de Neandertal]], e lo Paleolitic superior e [[Epipaleolitic]] se correspondon amb l'[[Òme de Cròsmanhon]]. 

L'èsser uman es eissit d'un grop de [[primat]]s que se devesiguèron fa quinze milions d'ans: d'un costat, los pongids ([[chimpanzé]]s, [[gorilla]]s e [[orangotan]]s) e, d'una autre, los ominids. Tre aquel moment fins ara, sèm passats per divèrsas fasas d'ominizacion a travèrs los predecessors seguents:

* Los [[australopitèc]]s: son d'[[ominids]] apareguts en [[Africa]] fa 5 milions d'ans. Manjavan de [[noiridura]]s vegetalas, babaus e carronha. E mai que caminèsson quilhats, son aspècte èra lo d'un monin, son [[cervèl]] fòrça pichon () e sabián pas fabricar d'aisinas. I aviá divèrsas [[espècia (biologia)|espècias]] d'australopitècs. 
* Los arcantròps: son los primièrs èssers umans, que correspondon a divèrsas [[espècia (biologia)|espècias]] (s'apèlan arcantròps totes los membres del genre ''Homo'', fòrça variables, datats al [[Pleïstocèn]] Inferior e Mejan, anteriors als umans modèrnes). Lor cervèl èra grand: entre  e . Sorgisson fa 2,6 milions d'ans en [[Africa]] que fa mai d'un milion d'ans s'i estendèron a [[Euròpa]] e a [[Asia]], gràcias a l'emplec del fuòc, als vestiments e al fach que sabián bastir de [[cabana]]s e d'aisinas de pèira, de fusta e d'òs per caçar. 
** ''Homo habilis'' e ''Homo ergaster'' son successius e pròpris d'[[Africa]]. Sembla qu**H. ergaster* s'estendèt cap a la region Paleartica, ont se diferencièron doas brancas, una asiatica e una autra europèa. Las rèstas de [[Dmanisi]] ([[Georgia (Caucàs)|Georgia]]) marquèron aquela division. 
** En [[Asia]] lo genre *Homo* derivèt cap a *Homo erectus*, que subrevisquèt fins a l'arribada dels umans modèrnes. 
** En Euròpa evoluiguèt fins a l*'Homo heidelbergensis* (predecessor immediat de l'[[Òme de Neandertal]]). Dins la [[Peninsula Iberica]] se parla, al delà, d'un arcantròp de la Sèrra d'Atapuerca, en Burgos, anterior a *Homo heidelbergensis*: lo discutit *Homo antecessor*. 
* Los neandertalians demorèron en Euròpa dempuèi fa  ans (quand en Africa i aviá alavetz d'umans modèrnes). Los neandertalians nos semblavan (lor cervèl, coma lo nòstre, aviá , mas en forma de balon de [[rugbi]], mentre que lo nòstre sembla mai un de [[fotbòl]]), Ça que la, èran fòrça mai robusts e musculoses, amb una cara pus granda e amb una tèsta esclafada. Èran fòrça intelligents e enterravan lors mòrts, çò qu'indica de cresenças religiosas.
* Los umans modèrnes apareguèron en Africa fa  ans e s'estendèron defòra aquel continent fa  ans. Al començament, los primièrs membres d'aquesta [[Espècia (biologia)|espècia]] recebon de denominacions diferentas de la nòstra, en vertut de diferéncias fisicas leugièras; sovent son apelats "Primitius Modèrnes", *Homo sapiens fossilis* o [[Òme de Cròsmanhon]]. En [[Euròpa]] provoquèron l'extincion de l'[[Òme de Neandertal]]. L'èsser uman modèrne es lo primièr qu'abitèt tot lo mond: arribèt pel primièr còp en Austràlia e Oceania per [[mar]] (en [[canoa]]s) e en America dempuèi [[Asia]] per l'[[Estrech de Bering]].

== Lo [[clima]] ==

Per de rasons divèrsas (coma de variacions de l'[[ais]] de rotacion de la Tèrra, de cambiaments dins l'orbita terrèstra, de cicles solars...) lo clima a cambiat al nivèl mondial almens dempuèi abans lo [[Precambrian]]. Ça que la, las glaciacions del [[Quaternari]] son las pus conegudas. En [[Euròpa]], [[America del Nòrd]] e [[Asia Centrala]], per exemple, i aviá de periòdes de clima semblable a l'actual (temperats o interglaciars), e d'autres periòdes que lo clima semblava lo de [[Siberia]], [[Groenlàndia]] o [[Alaska]] ( o  pus bassa o glaciacions), que la vida èra coma la dels [[esquimal]]s. Encara que las glaciacions son estadas una referéncia obligada per datar los eveniments del Paleolitic, son actualament en revision, pr'amor que son d'episòdis mal datats e d'ambit regional e non pas mondial (afectèron pas, per exemple, Africa).

Dins l'Emisfèri Nòrd, la [[calòta polara]] permanenta despassava lo parallèl 50 pendent los periòdes de glaciacion maximala. Se sap que las glaciacions afectèron tanben los [[Andes]] e que [[Patagònia]] se cobriguèt d'un jaç permanent de [[glaç]]. I a tanben de glacièrs extintes de l'epòca del [[Pleïstocèn]] dins las montanhas mai nautas d'Africa Centrala, de [[Nòva Zelanda]] e d'autras zònas d'[[Oceania]]. Dins las zònas ont i aguèt pas d'episòdis glacièrs, almens en [[Africa]], se succediguèron alavetz d'episòdis de màger umiditat apelats pluviacions; ça que la, son fòrça mal conegudas. Malgrat tot, es possible de trapar un sistèma pus precís per tal de mesurar las variacions climaticas al nivèl global, almens dempuèi  ans, gràcias a las *corbas de paleotemperaturas d'isotòps d'oxigèn*. Segon aquel sistèma, l'oxigèn dels oceans, concrètament mantun isotòp (160 e 180), vàrian lor proporcion. Ja qu'aqueles isotòps son atrapats dins las cauquilhas d'animals marins (foraminifèrs), es possible de calcular las variacions a travèrs de sondatges estratigrafics sosmarins. Lo pus utilizat es lo V28-238 de l'[[Ocean Pacific]], mas tanben n'i a dins la [[mar Mediterranèa]]. De mesuras similaras se pòdon prene, egalament, a travèrs dels isotòps de [[deutèri]] (δD), que tanben indica la quantitat de 180 dins las cauquilhas de foraminifèrs, mas dins de sondatges practicats dins las calòtas polaras.

== Manièra de vida ==
L'economia èra de [[caçaires-culheires]] fòrça simpla per tal d'obténer de [[noiridura]]s, de [[lenha]] e [[materia]]ls per far d'aisinas, de vestiments o de cabanas. La caça èra escassament importanta al començament del Paleolitic, pr'amor que predominava la culhida e lo carronhatge. Segon l'èsser uman va en progressant fisicament e culturalment la caça va ganhant d'importància: los primièrs ominids tot just sabián caçar, especialament los australopitècs e *Homo habilis''. Vivián de la culhida de vegetals comestibles (tuberculs, raices, casquelhs e brotons tendres, fruches e grans), de la presa d'animals pichons (babaus, reptils, rosegadors, polets, uòus...) e d'animals mòrts o malauts que trapavan (carronhas, sustot). Èran fòrça oportunistas. Los arcantròps ja caçavan, mas lor basa alimentària vertadièra foguèt la culhida e la carronha o las presas oportunistas o amb de trapèlas.

## Ligams extèrnes
*  Aspects religieux de la préhistoire Del Paleolitic mejan fins a la descobèrta de l'agricultura.