open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Òra (Comenge)

**Òra** (*Ore* en francés) qu'ei ua comuna gascona de Comenge situada en eth departament dera Hauta Garona e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.

## Geografia

### Comunas limitròfas

## Toponimia
Ni Dauzat e Rostaing, ni Negre, ni Astor, nimèi eths Féniés non disen arren d*'Òra*.

## Istòria
Pendent eth Ancian Regime, Òra qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de Gasconha, dera generalitat d'Aush, dera diocèsi de Comenge e dera senescaucia de Pàmias. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Joan Baptista. En 1790, Òra qu'èra deth canton de Sent Bertran, a partir de 1888 canton de Barbasan per càmbiament de caplòc, mès en l'an VIII qu'estó per un temps deth canton de Sent Biat .
 
## Administracion

* Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra en eth canton de Barbasan, qu'es adara en eth canton de Banhèras de Luishon.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

Ore_06.jpg|Eth centre deth vilatge.
Ore_01.jpg|Entrada deth vilatge en venent de Frontinhan de Comenge.
Ore_03.jpg
Mobeye-ÉtéDesVilles-Ores-267.jpg|Era glèisa Sent Joan Baptista.
Ore_07.jpg|Er ostau de comuna e era agéncia postala.
Ore_08.jpg|Ancian lavader florit davant l'ostau de comuna.


## Personalitats ligadas damb la comuna

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Menace Santana

**menaça Santana**, o mai simplament **mS**, es un rapaire francés d'origina congolesa basat a Rillieux-la-Pape dins la banlèga de Lion (França). Es actiu dempuèi 2016. La particularitat d'aquel rapaire es d'aparéisser mascat, sa vertadièra identitat demorant desconeguda.

Se desmarca tanben per un univèrs musical particularament negre, comprenent d'elements orrifics, quitament violents, illicits o criminals, ambe tanben un costat psiquedelic. Aital, los tèxtes de **menaça Santana** an per tematicas las mascas, los demònis, los esperits, las cachavièlhas o la mòrt. Aquela causida artistica sinistra genèra una atmosfèra pesuga e angoissosa. Per exemple, en 2022, tròba pertinent de publicar un títol a l'escasença de Totsants, *Freestyle Boosk'Halloween*, çò que mòstra plan l'esperit de sa causida artistica orientada sul macabre. Se'n referís tanben logicament a l'univèrs dels films d'orrors americans ([Friday the 13th](https://en.wikipedia.org/wiki/Friday_the_13th_(franchise)), Freddy Krueger).
Hugo TSR

**Hugo TSR**, nascut lo 18 de genièr de 1985 a París (França), es un rapaire francés d'origina japonesa e alsaciana per sos parents.

Comença sa carrièra dins lo rap francés en 2000 ambe lo grop **TSR Crew**. 

Demest los albums qu'a publicat en solò qu'an agut lo mai de resson en França, se pòt citar per exemple *Fenêtre sur rue* en 2012 e *Tant qu'on est là* en 2017.

## Discografia
* 2005 : *La Bombe H* 
* 2008 : *Flaque de samples* 
* 2009 : *La Salle d'attente* 
* 2012 : *Fenêtre sur rue* 
* 2017 : *Tant qu'on est là* 
* 2021 : *Une vie et quelques* 
* 2023 : *Jeudi* 
* 2024 : *La Pluie*
Su Song

thumb|right|Carta celestiala realizada per Su Song.

**Su Song** (1020-1101) es un sabent, escrivan e pintre chinés dau periòde Song.

Foncionari au sen de l'administracion auta de l'Empèri Song, ocupèt plusors pòstes importants de governaire de província, de ministre de la Justícia, de ministre dei Rites e de Premier Ministre. Pasmens, es mai que mai famós per son òbra scientifica dins lei domenis de la filologia, de la cartografia, de la medecina, de l'astronomia e de l'engenhariá. En particular, foguèt l'autor d'un relòtge astronomic, de plusors cartas celestialas e de plusors cartas geograficas. Durant aquelei trabalhs, descurbiguèt la projeccion de Mercator.

## Liames intèrnes

* Dinastia Song.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Joseph Needham, Taipei, Caves Books Ltd, 1986 :
** *Science and Civilization in China: Volume 1, Introductory Orientations*.
** *Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth*.
** *Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 3: Civil Engineering and Nautics*.
** *Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 1: Paper and Printing*.
** *Science and Civilization in China: Volume 6, Biology and Biological Technology, Part 1: Botany*.
* **[[anglés|(en)]]** Derk Bodde, *Chinese Thought, Society, and Science*, Honolulu, University of Hawaii Press, 1991.

## Nòtas e referéncias
Juli II

[thumb|right|Retrach de Juli II en [1511.]]

**Juli II** (5 de decembre de 1443, Albisola - 21 de febrier de 1513, Roma) foguèt lo 216 papa de la Glèisa Catolica dau 1 de novembre de 1503 au 21 de febrier de 1513. Succediguèt a Piu III (1503) e foguèt remplaçat per Leon X (1513-1521.

Desirós d'establir leis Estats Pontificaus coma la premiera poissança italiana, participèt activament ai Guèrras d'Itàlia en combatent Venècia (1508-1509) e França (1511-1512). Per aquò, mobilizava totei lei ressorsas de sa foncion e esitèt pas a utilizar lei poders espirituaus de la papautat còntra seis enemics personaus. En parallèl, assaièt de reformar la Glèisa qu'èra en crisi dempuei lo sègle XIV en causa deis angoissas novèlas de la populacion, de la corrupcion dau clergat e de l'afebliment de l'autoritat morala de la papautat. En 1512, convoquèt ansin lo cinquen concili de Latran, mai leis evesques mau capitèron de trobar una solucion, çò que menèt quauqueis annadas après sa mòrt a la Reforma protestanta iniciada per Luther. Enfin, Juli II foguèt un important mecènas e protegiguèt d'artistas coma Bramante e Miquèl Àngel.

## Liames intèrnes

* Renaissença.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Ivan Cloulas, *Jules II, le pape terrible*, París, Fayard, 1990.

## Nòtas e referéncias
Elli et Jacno

**Elli et Jacno** foguèt un duò de synthpop minimalista francés actiu a la debuta de las annadas 1980. 

Elli e Jacno èra compausat de la cantaira Elli Medeiros (nascuda lo 18 de genièr de 1956) e del clavierista e compositor **Denis Quilliard** (dich Jacno, nascut en 1957, defuntat en 2009), dos ancians sòcis del grop punk francés efemèr Stinky Toys (format en 1976 e desseparat tre 1979). 

An publicat tres albums abans de se desseparar en 1984.

Demest las cançons mai conegudas del duò, se pòt citar *Anne cherchait l'amour* (1980), *Main dans la main* (fin 1980), * Oh là là* (1981), *Le Téléphone* (1983), * Les nuits de la pleine lune* (1984) o encara *Je t'aime tant* en 1982, qu'es quitament estat représ pel grop francés Indochine en 2009.

## Discografia
* 1980 : *Tout va sauter* 
* 1982 : *Boomerang* 
* 1984 : *Les Nuits de la pleine lune*
Simeon Ièr lo Grand

thumb|right|Sagèu de Simeon I.

**Simeon I** (864 ò 865 - 27 de mai de 927, Preslav) foguèt un khan bulgar que reinèt de 893 a 927. Succediguèt a son fraire Vladimir (889-893) e foguèt remplaçat per son fiu Pèire I (927-969).

Intrèt en guèrra còntra lei Bizantins tre lo començament de son rèine en causa de problemas comerciaus. Venceire, impausèt un important tribut annuau a Constantinòble. Après aqueu succès, comencèt una lònga campanha d'afebliment de l'Empèri Bizantin en vista de conquistar la capitala imperiala. En 913, la menacèt dirèctament e lo patriarca acceptèt de lo coronar rèi (*basileus*) dei Bulgars e de lo maridar amb una filha de l'emperaire Constantin VII Porfirogènit (913-959). Pasmens, lei Bizantins refusèron aquelei condicions e, en despiech d'una importanta victòria de Simeon en 917, contunièron d'atacar lei Bulgars per lo mejan de seis aliats. Aquò permetèt a Simeon de prendre lo contraròtle de Serbia en 924. Dins aquò, foguèt durament batut per lei Croats en 926.

## Liames intèrnes

* Constantinòble.
* Empèri Bizantin.
* Khanat Bulgar.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** G. Sergheraert, *Symeon le Grand (893-927)*, París, Maisonneuve, 1960, 198 p.

## Nòtas e referéncias
Elli Medeiros

**Elli Medeiros** es una cantaira e actritz uruguaiana francofòna nascuda lo 18 de genièr de 1956 a Montevideo (Uruguai). 

En 1976 a París (França), forma ambe son companh Jacno lo grop punk Stinky Toys, dins lo qual Elli canta en anglés. 

Après dos albums, lo grop se separa en 1979, o mai exactament se redutz al duò Elli e Jacno, aqueste còp dins un estili synthpop minimalista e ambe lo cant en francés. 

En 1984, aqueste còp Elli e Jacno se separan : **Elli Medeiros** comença alavetz una carrièra de cantaira pop en sòlo, ambe dos gròsses tubes en França, *Toi mon toit* en 1986 e *A bailar Calypso* en 1987.

## Vejatz tanben
* Elli et Jacno
Montalhon, vilatge occitan de 1294 a 1324

***Montalhon, vilatge occitan de 1294 a 1324*** es un libre escrit per Emmenuel Leroy-Ladurie sus un viltage occitan de l'Edat Mejana ont la Glèisa sospectava que foguèsse ancara actiu lo catarisme.
Kaleo

**Kaleo** es un grop de fòlc e ròck islandés anglofòn format en 2012.

Sos membres actuals son Jökull Júlíusson (voses e guitarra), Davíð Antonsson (percussions e voses), Daníel Ægir Kristjánsson (bassa), Rubin Pollock (guitarra e votz) e Þorleifur Gaukur Davíðsson (armonica e guitarra *pedal steel*). Demest los títols mai coneguts de Kaleo, se pòt citar *No Good*, *I Can't Go On Without You* e suquetot *Way Down We Go* en 2016, tres tròcis tirats de lor segond disc *A/B* qu'a agut un resson mondial.

« Kaleo » significa « lo son » en hawaiian.

## Discografia
* 2013 : *Kaleo* 
* 2016 : *A/B* 
* 2021 : *Surface Sounds*
Claudia Sheinbaum

**Claudia Sheinbaum Pardo** (Ciutat de Mexic, 24 de junh de 1962) es una politica e scientifica mexicana. Lo 2 de junh de 2024, foguèt elegida a la presidéncia dels Estats Units Mexicans.
Climatològa e especialista de l'eficacitat energetica, es una dels autoras principalas del cinquen rapòrt d'evaluacion del GICC.

## Nòtas
Jacno

**Denis Quilliard**, dich « **Jacno** » es un musician e cantaire francés, nascut lo 3 de julhet de 1957 a París (França) e mòrt lo 6 de novembre de 2009, una referéncia en França de la musica synthpop. 

Son chafre de « **Jacno** » li foguèt balhat pr'amor de sa consomacion de cigarretas de marca *Gauloises*, sul paquet de lo qual figura lo dessenh d'un casco alat signat pel grafista Marcel Jacno. 

**Jacno** es primièr lo fondator en 1976 d'un dels tot primièrs grops assimilats a la primièra èrsa del punk francés, Stinky Toys, ambe sa companha de l'epòca al cant (en anglés) : Elli Medeiros. 

En 1979, Stinky Toys se separa, publica alavetz un primièr album sòlo e coneis pauc de temps après (en 1980) una capitada ambe un tèma synthpop, *Rectangle*, puèi obten tanben de resson ambe una de sas composicions cantadas en francés per Elli Medeiros : *Anne cherchait l'amour*. En seguida, **Jacno** lança alavetz còp-sec lo duò synthpop francés Elli et Jacno. En parallèl, produtz en 1980 lo títol *Amoureux solitaires* de la cantaira bèlga d'origina portuguesa Lio, una adaptacion synthpop en francés de *Lonely Lovers* de son ancian grop Stinky Toys. Aquela version foguèt un gròs tube en França a la fin de l'annada 1980, e l'una de las mai gròssas capitadas de Lio, lo 45 torns s'essent vendut a mai d'un milions d'exemplars. 

Après la separacion del duò Elli et Jacno en 1984, repren una carrièra sòlo e publica 6 albums de mai entre 1989 e 2006, mas sens granda capitada.

## Discografia (en sòlo)
* 1979 : *Jacno*
* 1989 : *T'es loin t'es près*
* 1991 : *Une idée derrière la tête*
* 1995 : *Faux témoin*
* 1999 : *La part des anges* 
* 2002 : *French paradoxe*
* 2006 : *Tant de temps*

## Tròces mai coneguts
* *Rectangle* (1980)
* *Anne cherchait l'amour* (1980, ambe Elli Medeiros al cant)
* *Hymne à ma mauvaise foi* (1995)

## Vejatz tanben
* Elli et Jacno
Stinky Toys

**Stinky Toys** foguèt un grop musical Francés anglofòn efemèr aparentat a l'estili punk. 

**Stinky Toys** es estat format a París (França) en 1976 pel coble compausat de la cantaira Elli Medeiros (al cant) e del musician e compositor Jacno, ambe Bruno Carone a la guitarra, Albin Dériat a la bassa e Hervé Zénouda a la batariá. Se son separats en 1979 après aver publicat dos albums. 

En 1980, Jacno adapta en version synthpop lo títol *Lonely lovers* dels **Stinky Toys** per Lio, ambe paraulas en francés de Jacques Duvall : *Amoureux solitaires*. Aquesta version francesa de *Lonely Lovers* dels **Stinky Toys** foguèt alavetz un gròs tube en França a la fin de l'annada 1980.

## Vejatz tanben
* Elli et Jacno
Comtat de Lauragués

Lo **[[comtat]] de [[Lauragués]]** èra una juridiccion feudala occitana, situada en Lengadòc.

## Istòria
Lauragués foguèt erigit en comtat pel rei Loís XI de França en genièr de 1477 al profièch de Bertran de La Tor, comte d'Auvèrnhe e de Bolonha, en escambi de la cession del comtat de Bolonha.

## Territòris
Los territòris del comtat e de la senescalciá correspondon pas exactament e varian al corrent dels sègles. La capitala de la senescalciá èra fixada a Castèlnau d'Arri del temps de Catarina de Medici.

## Lista dels comtes de Lauragués
### Ostal de La Tor d'Auvèrnhe
*(gen 1477-) Bertran (I) de La Tor
*(26 sep 1497–28 mar 1501) Joan (I) de La Tor
*(28 mar 1501–28 abr 1519) Magdalena (I) de La Tor
### Ostal de Medici
*(1519-1589) Catarina (I) de Medici
### Ostal de Valés
*(1589-?) Carles "lo bastard", duc d'Engolesme
*(?-?) Margarida de Valés, filha de Caterina de Medici
### Ostal de Borbon (domeni reial)
*() Loís XIII, dalfin de França
*Loís XIV
*Loís XV
### Ostal de ''Brancas'' (Brancars? Brancàs?)
*(-1760) Loís Antòni *de Brancas*
*Loís *de Brancas*, "duc de Lauragués"
*Loís Leon Felicitat *de Brancas*

## Nòtas e referéncias

## Veire tanben
*Lista dels comtats occitans
Reialme d'Aquitània

Lo **reialme d'Aquitània** foguèt un Estat qu'existiguèt brèvament entre 584 e 585 e entre 629 e 632 e, mai longament, de 778 a 877.

Après la revòlta aquitània, los territòris al sud dels Pirenèus (que compausavan una partida de la Marcha d'Espanha) venguèron independents en 824. Après lo tractat de Verdun de 843, Aquitània foguèt integrada dins la Francia occidentala.
Partisan (guerilha)

Lo tèrme **partisan** designa plusors tipes de combatents membres de formacions militaras irregularas, en particular de guerilhas. Dins lo corrent dau sègle XIX, s'apliquèt ai combatents dei guerilhas espanhòlas e russas dei guèrras napoleonencas. Foguèt teorizat en Russia a partir de 1821 coma un concèpte de combatents irregulars agissent còntra la logistica enemiga en liame amb lei fòrças regularas d'un país. Lei Sovietics utilizèron fòrça aquela idèa còntra la *[[Wehrmacht]]* en 1941-1944. En parallèl, lo concèpte evolucionèt per designar lei combatents dei movements de resisténcia antifaissista ò comunista.

## Liames intèrnes

* Guerilha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canton delh Puèi de Velai Nòrd

Lo **canton delh Puèi de Velai Nòrd** z-es una anciana division administrativa de Velai, situada dins l'arrondiment delh Puèi de Velai, lo departament de Naut Léger e la region d'Auvèrnhe, avòra d'Auvèrnhe Ròse Aups. Dempueis 2015, Lo Puèi de Velai z-es repartit sobre quatre cantons, Malrevers z-es dins lo canton d'Emblavés e Maigau e las autras cinc comunas son dins lo canton delh Puèi de Velai-2 e, fòra delh chapluòc, i son las solas. La lenga autoctòna z-es l'occitan auvernhàs.
Dins l'infobox, la superficia delh canton es una evaluacion.

## Composicion

## Istòria
### Los cantons delh Puei
Lo canton delh Puèi saguèt creat a la revolucion. En 1801, creèron lo canton delh Puèi Nòrd-Oèst e lo canton delh Puèi Sud-Èst. La comuna de Chaspinhac, qu'èra delh canton de Rosèiras, dispareissut, passèt alh canton delh Puèi Nòrd-Oèst. 
Lo decret delh 2 d'aost de 1973 suprimiguèt lo canton delh Puèi Nòrd-Oèst, mermèt lo canton delh Puèi Sud-Èst e creèt los cantons delh Puèi Nòrd, Èst, Oèst e Sud-Oèst. En 1988, la mencion *de Velai* saguèt aponduda a *Puèi*. 
La mapa delhs cantons saguèt modificada en 2014, amb aplicacion en 2015, pelh decret delh 17 de febrièr de 2014, que creèt los cantons delh Puèi de Velai 1, 2, 3 e 4. La comuna de Malrevers quitèt los cantons del Puèi e passèt alh canton d'Emblavés e Maigau .
### Destinada de las comunas delh canton delh  Puèi de Velai Nòrd
Malrevers z-es dins lo canton d'Emblavés e Maigau e lo canton saguèt remplaçat per lo canton delh  Puèi de Velai-2 (los limites intèrnes dins la comuna del Puèi son benleu modificats).

## Nòtas e referéncias
Ottawan

**Ottawan** (prononciat en anglés : /ˈɑtəwən/) es un grop francés de disco tardiu, al som de sa popularitat a la debuta de las annadas 1980, coneguts en particular per tres gròsses tubes disco, *D.I.S.C.O.* fin 1979 (en doas versions, l'una en anglés, l'autra en francés), *T'es O.K.* en 1980 e *Hauts-les-mains* en 1981. 

**Ottawan**, que lo nom fach referéncia a la vila canadiana d'Ottawa, es estat fondat en 1979 pel cantaire francés **Patrick Jean-Baptiste**, nascut lo 6 d'abril de 1954 en Guadalope, ambe lo compositor **Daniel Vangarde** e, a l'origina, ambe tanben la cantaira e dançaira **Annette Etilce**. 

**Ottawan** demòra actiu sus l'empont, pasmens, en aver cambiat las cantairas, e aital, la cantaira actuala del grop es **Noémie Jean Baptiste-Beurms**, la filha de Patrick.

## Discografia
* 1980 : *D.I.S.C.O.* 
* 1981 : *Ottawan 2*

## Cançons mai conegudas
* *D.I.S.C.O.* (1979)
* *T'es O.K.* (1980)
* *Hauts-les-mains* (1981)
* *Musique magique* (1981)
* *Top secret* (1982)
* *[[Aie a Mwana|A.I.E.]]* (1982, represa de Black Blood)
Chalmasèl e Gençanèiras

**Chalmasèl e Gençanèiras**, en arpitan **Vers-Charmasél-Genceniéres** (), es une comuna novèla situada dins lo departament de Léger, en region Auvèrnhe-Ròse-Alps, que fa partida l'aglomeracion de Léger Forés.

## Toponimia

En arpitan, la comuna se ditz *Charmasél-Genceniéres* () (*Vers-Charmasél-Genceniéres*) o [ʃœmˈze] o [ʃɑʁmaˈzɛ].

Las fòrmas ancianas son Chalmazel 1214, Chalmasel 1225, Challmazell, Chomasel 1258, Charmazel 1313 ; Chalmasello 1323, Charmasello, Chamerzello XIV , Chalmezello 1352, Chalmasselli 1369, Chameisello 1410, Chamazellum 1411 ; Charmazel 1556, Chalmasel 1612, Charmazel 1775 e Chalmazel 1874.

Las atestacions son Ja‹n›ceneres 1370, Jensaneres 1375, Janceneres 1378, Genceneres 1440, Jansanière 1768, Jeansagnière 1830, Jeansagnères 1874, Jeansagnère 1887, Jeansagnière 1926, Jeansagnère 1945 e Jeansagnière 1970.

Le nom ven de gentianarias, le luòc ente trobèm de gençana.

## Geografia

### Ligams extèrnes

* https://web.archive.org/web/20200518134747/https://www.chalmazel-jeansagniere.fr/ site oficial

## Nòtas e referéncias

## Nòtas
Sètge de Niça (1166)

Lo **sètge de Niça dau 1166** foguèt un sètge menat per lo còmte Ramon Berenguer II (1144-1166) durant una guèrra entre Provença e Gènoa. L'objectiu dau còmte provençau èra de conquistar lu territòris situats a l'oèst dei Aups per prendre lo contròtle dei còls passant dins lo sud dau massís. Totun, foguèt tuat per una flecha tirada despí la muralha e lo sètge s'acabèt per una victòria dei Niçards e dau contingent genoés vengut sostenir la defensa.

## Ligams intèrnes

* Ramon Berenguer II de Provença.
* Sètge de Niça.

## Bibliografia

* Laurent Dailliez, *Vence. Une cité, un évêché, un canton*, Alpes-Méditerranée Impression - Impres'Sud Nice, 1978.

## Nòtas e referéncias
Aie a Mwana

**Aie a Mwana** es una cançon compausada e escricha pel francés Daniel Vangarde ambe lo bèlga Jean Kluger.

La tota primièra version d'aquela cançon es estada enregistrada en 1971 jol títol **Aieaoa** per l'album *Le Monde fabuleux des Yamasuki*.

En 1975, una version ambe de paraulas en majoritat en lenga soahili es estada enregistrada en Belgica per Black Blood, un grop african, jol títol **A.I.E. (A Mwana)**. Aquela version es estada una gròssa capitada en França e en Belgica. 

En seguida, en 1981, **Aie a Mwana** foguèt tanben lo primièr 45 torns publicat pel grop anglés Bananarama. En 2010, aquela version de Bananarama es estada represa ambe de paraulas leugièrament diferentas (**Helele**) per Velile ambe Safri Duo.

Coma productor dels grops franceses Ottawan e La Compagnie créole, Daniel Vangarde lor farà egalament enregistrar una version d'aquela cançon, en 1982 per Ottawan, en 1987 per la La Compagnie créole.
Pèire Borèl

**Pèire Borèl** èra un mètge, botanista e erudit lengadocian, nascut vèrs 1620 a Castras e mòrt lo 14 d'octobre de 1671 dins la meteissa vila.
vinheta|Vestigi de la maison de Pèire Borèl en centre-vila de Castras.

## Nòtas e referéncias

## Veire tanben
Jannik Sinner

**Jannik Sinner** (Innichen, 16 d'agost de 2001) es un jogador de tennis italian, professional dempuèi 2018. 

Es considerat coma l'un dels jogadors de tennis italians los mai fòrts de totes los tempses. Lo 10 de junh de 2024, ven lo primièr jogador de tennis italian e lo 29en al mond a aver atengut la primièra posicion del classament ATP. Amb 13 títols sul circuit màger, es lo jogador de tennis italian lo mai titolat de l'èra Open; son palmarés compta un títol del Grand Slam, dos Masters 1000, quatre ATP 500, sièis ATP 250 e una Copa Davis.

## Referéncias
Joan Francés Dogadas

**Joan Francés Dogadas**, dit ***Venanç Dogadas*** o ***lo trobaire Dogadas***, èra un poèta occitan nascut prèp de Carcassona en 1762, mòrt guilhotinat en 1794 a l'atge de 32 ans, acusat de federalisme.

## Nòtas e referéncias

## Veire tanben
Daufin de Bordèu

Sent **Daufin de Bordèu** que foguèt un deus purmèirs evesques (episcopis) de Bordèu, au sègle IV, que mòrt en 403. Lo son jorn de fèsta es lo 24 de decembre.
Sultanat de Zanzibar

Lo **Sultanat de Zanzibar** foguèt un sultanat independent creat lo 6 d'abril de 1861 per separacion amb lo sultanat de Mascate e Oman e passat jos influéncia britanica en 1890 per formar lo protectorat de Zanzibar.

Le poder del sultanat de Zanzibar èra basat a Zanzibar situada sus l'illa d'Ugunja mas contrrotlava tanben l'illa de Pemba e la còsta de Zanguebar (actuals Sud de Somalia, Kenya, Tanzania e Nòrd de Moçambic) al pus fòrt de son extension territoriala. L'illa de Mafia, pus al sud, foguèt pas jamai contrarotlada pel sultanat.

Zanzibar viviá al començament de son existéncia de la cultura de clavèl de girofle e del comèrci d'eslaus venguts del continent african.
Clotari Ièr

[thumb|right|[Moneda d'argent dau rèine de Clotari I.]]

**Clotari Ièr lo Vièlh** (vèrs 497, Seissons - 30 novembre ò 31 de decembre de 561, Compenha) es un rèi merovingian qu'aguèt un ròtle major dins l'istòria dei Francs. Fiu de Clodovèu, recebèt la partida septentrionala dau reiaume de son paire durant lo partiment de 511. Installèt sa capitala a Seissons e participèt amb sei fraires a la guèrra còntra lei Burgonds. Puei, a partir de la mòrt de Clodomir, aprofichèt lei disparicions successivas de sei fraires per usurpar l'eiretatge de sei nebòts. Aquò li permetèt de tornar unificar lo reiaume franc en 558. La fin de son rèine correspònd a l'apogèu de la dinastia merovingiana mai, segon lei lèis de succession de l'epòca, sei possessions foguèron devesidas entre sei quatre fius après sa mòrt.

## Liames intèrnes

* Clodovèu.
* Merovingians.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Ivan Gobry, *Clotaire Ier*, Éditions Pygmalion, coll. « Histoire des rois de France », 2004.
* **[[francés|(fr)]]** Michel Rouche, *Clovis*, París, Éditions Fayard, 1996.

## Nòtas e referéncias
Arnulf

thumb|right|Sagèu d'Arnulf de Carintia.

**Arnulf** (vèrs 850 - 8 de decembre de 899, Ratisbona) es un sobeiran carolingian de la fin dau sègle IX. Fiu naturau de Carloman, succediguèt a Carles III lo Gròs coma rèi de Germania de 877 a 899 e foguèt coronat rèi d'Itàlia e emperaire d'Occident en 896.

Son rèine aguèt luòc dins un contèxte trebolat per de problemas de succession. En 887, Arnulf reversèt son oncle Carles III lo Gròs (881-887) e prenguèt lo contraròtle dei regions orientalas dau territòri merovingian. Puei, estendiguèt son influéncia en Lotaringia e intervenguèt en Itàlia. Aquò li permetèt de prendre lo contraròtle progressiu d'aquelei regions. En parallèl, en 891, infligiguèt una importanta desfacha ai Vikings a la batalha de Lovaina. Coronat emperaire après aver somés la mitat nòrd d'Itàlia, foguèt victima d'una ataca cerebrala en 897. Moriguèt dos ans pus tard e laissèt lo poder a un enfant de sièis, Loís IV, que foguèt lo darrier rèi carolingian de Germania.

## Liames intèrnes

* Carolingians.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Pierre Riché, *Les Carolingiens, une famille qui fit l'Europe*, París, Hachette, coll. « Pluriel », 1983, 490 p.

## Nòtas e referéncias
Topologia algebrica

La **topologia algebrica** es la branca dei matematicas aplicant leis otís de l'algèbra a l'estudi deis espacis topologics. Es a dire que cèrca d'associar d'un biais naturau d'invariants algebrics ais estructuras topologics associadas. La naturalitat significa qu'aqueleis invariants verifican de proprietats de fonctorialitats au sens de la teoria dei categorias. Leis invariants estudiats son d'objèctes algebrics (nombre, grop, espaci vectoriau, etc.) que permèton d'associar doas estructuras isomòrfas a dos espacis omeomòrfs.

## Liames intèrnes

* Algèbra.
* Topologia (matematicas).

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Daniel Tanré e Yves Félix, *Topologie algébrique*, Dunod, 2010.

## Nòtas e referéncias
Espaci vectoriau

thumb|right|Addicion de dos vectors ''u'' e ''v'' dins un espaci vectoriau.

Un **espaci vectoriau** es un ensemble d'objèctes matematics, dichs vectors, que pòdon èsser addicionats entre elei e que pòdon èsser multiplicats per un escalar. Es ansin un ensemble dotat d'una estructura permetent de realizar de combinasons linearas. Leis escalars son generalament de nombres reaus ò complèxes. Per aquela rason, la definicion de l'estructura d'un espaci vectoriau sus un còrs *K* es una nocion de basa de l'algèbra car a d'aplicacions importantas dins d'autrei disciplinas scientificas.

## Liames intèrnes

* Algèbra.
* Còrs.
* Vector.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mikhaïl Suslov

[thumb|right|Mikhaïl Suslov en [1964.]]

**Mikhaïl Suslov** (21 de novembre de 1902, Shakhovskoie - 25 de genier de 1982, Moscòu) es un òme d'Estat sovietic. Intrat au Partit en 1921, intrèt au Comitat Centrau en 1939. Durant la Segonda Guèrra Mondiala, dirigiguèt la desportacion dei Chechèns e s'ocupèt de restablir lo contraròtle sovietic dins lei regions balticas reconquistadas per l'Armada Roja. Après lo conflicte, foguèt principalament encargat de missions de propaganda e venguèt sòci dau Comitat Centrau (dich *Politburo* a partir de 1966) de 1952 a 1953 e de 1955 a 1982. S'i impausèt coma l'especialista dei questions ideologicas e faguèt partida de la direccion collegiala que dirigissiá l'Union Sovietica durant lo periòde Brezhnev.

## Liames intèrnes

* Leonid Brezhnev.
* URSS.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Serge Petroff, *The Red Eminence: A Biography of Mikhail A. Suslov*, Kingston Press, 1988.

## Nòtas e referéncias
Iurii Andropov

[thumb|right|[Fotografia d'Iurii Andropov.]]

**Iurii Andropov** (2 de junh de 1914, Nagutskaya – 9 de febrier de 1984, Moscòu) es un òme d'Estat sovietic que foguèt secretari generau dau Partit Comunista de l'Union Sovietica dau 12 de novembre de 1982 au 9 de febrier de 1984. Succediguèt a Leonid Brezhnev (1964–1982) e foguèt remplaçat per Konstantin Chernenko (1984–1985).

Intrat au sen dau Partit en 1939, foguèt segond secretari de Carelia de 1947 a 1951 e ambassador en Ongria de 1953 a 1957. En 1961, venguèt membre dau Comitat Centrau e ne'n venguèt secretari un an pus tard. Contunièt son ascension après son eleccion coma membre dau *Politburo* en 1967. En parallèl, a partir d'aquela annada, prenguèt la direccion dau KGB. Òme intègre, aguèt un ròtle centrau dins la definicion dau concèpte de « legalisme socialista » que permetiá de rompre amb la repression dau periòde estalinian. Luchèt ansin còntra la corrupcion, mai ataquèt tanben lei dissidents autors d'accions « antisovieticas ». En 1982, foguèt elegit Secretari generau dau Partit. Rapidament malaut, accelerèt la lucha còntra la corrupcion e la dissidéncia. Assaièt egalament, mai sensa succès, de reformar l'economia sovietica.

## Liames intèrnes

* URSS.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Moshe Lewin, *Le siècle soviétique*, París, Fayard-Le Monde diplomatique, 2003, 526 p.

## Nòtas e referéncias
Konstantin Chernenko

[thumb|right|Konstantin Chernenko en [1973.]]

**Konstantin Chernenko** (24 de setembre de 1911, Bolshaya Tes – 10 de març de 1985, Moscòu) es un òme d'Estat sovietic que foguèt secretari generau dau Partit Comunista de l'Union Sovietica dau 13 de febrier de 1984 au 10 de març de 1985. Succediguèt a Iurii Andropov (1982–1984) e foguèt remplaçat per Mikhaïl Gorbachov (1985–1991).

Secretari personau de Leonid Brezhnev, foguèt elegit au *Politburo* en 1977. Relativament conservator e ja ben fatigat en 1984, son eleccion coma secretari generau es sovent vista coma una volontat de la direccion dau Partit de faire una pausa corta après lei temptativas de reformas d'Andropov. Son periòde au poder veguèt una aumentacion dei tensions Èst-Oèst iniciada per l'invasion d'Afganistan e la crisi deis euromissils. Pasmens, tre l'estiu de 1984, Chernenko laissèt sovent la direccion vertadiera deis afaires a Mikhaïl Gorbachov.

## Liames intèrnes

* URSS.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Moshe Lewin, *Le siècle soviétique*, París, Fayard-Le Monde diplomatique, 2003, 526 p.

## Nòtas e referéncias
Alemands de Vòlga

Lu **Alemands de Vòlga** son lu descendents de colons alemands invitats en Russia per l'emperairitz Catarina II (1762-1796). Foguèron installats pròche dei corrents d’aiga de la region de Vòlga e dei ribas de la mar Caspiana. Gardèron la sieua cultura, li sieui tradicions, la sieua lenga e li sieui religions (luteranisme, calvinisme, mennonisme e catolicisme). A partir dau sègle XIX, comencèron d'emigrar en Amèrica dau Nòrd e en Argentina. Après la Revolucion Russa, lu Alemands demorats en Russia obtenguèron la creacion d'un territòri autonòm que foguèt transformat en republica socialista sovietica autonòma lo 24 de febrier dau 1924. Totun, durant la Segonda Guèrra Mondiala, foguèron desportats en Asia Centrala car Estalin s'inquietava d'un traïment en favor de l'Alemanha nazi. Lu subrevivents foguèron reabilitats en lo 1964, mas non posquèron s'entornar dins li sieui tèrras. La màger part dei descendents dei Alemands de Vòlga quitèron donc l'espaci sovietic après la disparicion de l'URSS. Pasmens, quauqui minoritats son totjorn presenti en Cazacstan (dont representan 2 % de la populacion totala), en Ozbequistan e en Quirguizstan.

## Ligams intèrnes

* Catarina II.
* Vòlga.

## Bibliografia

* Jean-François Bourret, *Les Allemands de la Volga: histoire culturelle d'une minorité, 1763-1941*, Presses universitaires de Lyon, Éd. du CNRS, 1986.

## Nòtas e referéncias
Nucleon

Un **nucleon** es una particula que constituisse lo nuclèu d'un atòm, es a dire un proton ò un neutron. Lo nombre de nucleons presents dins un atòm es generalament escrich « A » e dich « nombre de massa ». Dins la classificacion actuala dei particulas, lu nucleons fan partida dei barions.

## Ligams intèrnes

* Fisica dei particulas.
* Neutron.
* Proton.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Condicion d'existéncia

En matematicas, las **condicions d'existéncia** d'una expression algebricas son l'ensems de las proposicions necessàrias aplicadas a las variablas de l'expression per obténer un resultat. 

## Condicions d'existéncia

## Referéncias
Canton delh Puèi de Velai Oèst

Lo **canton delh Puèi de Velai Oèst** z-es una anciana division administrativa de Velai, situada dins l'arrondiment delh Puèi de Velai, lo departament de Naut Léger e la region d'Auvèrnhe, avòra d'Auvèrnhe-Ròse-Aups. Dempueis 2015, Lo Puèi de Velai z-es repartit sobre quatre cantons, las autras doás comunas son dins lo canton delh Puèi de Velai-1. La lenga autoctòna z-es l'occitan auvernhàs.
Dins l'infobox, la superficia delh canton es una evaluacion.

## Composicion

## Istòria
### Los cantons delh Puei
Lo canton delh Puèi saguèt creat a la revolucion. En 1801, creèron lo canton delh Puèi Nòrd-Oèst e lo canton delh Puèi Sud-Èst. La comuna de Chaspinhac, qu'èra delh canton de Rosèiras, dispareissut, passèt alh canton delh Puèi Nòrd-Oèst. 
Lo decret delh 2 d'aost de 1973 suprimiguèt lo canton delh Puèi Nòrd-Oèst, mermèt lo canton delh Puèi Sud-Èst e creèt los cantons delh Puèi Nòrd, Èst, Oèst e Sud-Oèst. En 1988, la mencion *de Velai* saguèt aponduda a *Puei*. 
La mapa delhs cantons saguèt modificada en 2014, amb aplicacion en 2015, pelh decret delh 17 de febrièr de 2014, que creèt los cantons delh Puèi de Velai 1, 2, 3 e 4. La comuna de Malrevers quitèt los cantons del Puèi e passèt alh canton d'Emblavés e Maigau .
### Destinada de las comunas delh canton delh  Puèi de Velai Oèst
Dempueis 2015, los limites intèrnes delhs cantons delh Puei son modificats e las autras comunas son dins lo canton delh Puèi de Velai-1.

## Nòtas e referéncias
Lantèm

**Lantèm**, **Lantèlm** o **Lantèume**. En Occitània èra un nom de persona a l'Edat Mejana e es un nom de familha auèi. Ven de l'occitan ancian *Lantelm*, del nom de persona germanic *lant* o *land* "tèrra" e *helm* "casc".

En francés i a las variantas *Lantheaume, Lanthéaume, Lantaume, Lanteaume, Lantelme*, totes noms de familha.

## Exemples
*Lantèm (*Lantelm*), trobador.
*Lantemet de Gulhon (*Lantelmet del Agulho*, s.XII), trobador.
*Lantèume Prealon, podestat de Marselha en 1252.

*Marcel F. Lanteaume (1902 - 1981), autor marselhés de roman policièr.
*Berthe Lanthéaume (1918 - ?), domestica, Justa entre las Nacions.
*Françoise Lantheaume (1954 - ), sociològa.
*Geneviève Lantelme (1883-1911), actritz parisenca.

## Nòtas e referéncias
Nauçac e Fontanas

**Nauçac e Fontanas** es una comuna novèla Gevaudanesa situada dins lo departament francés de Losera e la region d'Occitània. Foguèt  creada lo 1èr de genièr de 2016 per la fusion de las ancianas comunas de Nauçac e de Fontanas.
Vector (matematicas)

En matematicas, un **vector** es un objècte matematic, definit per un escalar (nombre), una direccion e un sens; en d'autres termes es un segment que materializa lo desplaçament entre un punt d'inici e un punt d'arrivada. L'ensems del representants d'un vector es nomenat espaci vectorial. L'algèbra vectoriala estúdia l'esctructura d'aquel espaci.

Dins un espaci classic coma lo plan euclidian (R2), lo vector es un coble de punts que possedís una nòrma (distància), un sens e una direccion orientada (colinearitat dels representants d'un vector). En conclusion, un vector aplicat del plan es un coble (P_0, \vec{v}) que possedís doas compausantas: lo punt P_0, nomenat punt d'aplicacion, e lo vector originari \overrightarrow{v}, valent a dire lo **vector director**. Las concepcions analògas son valablas dins l'espaci. 

En geometria euclidiana, lo vector \vec {AB} es la translacion qu'associa lo punt *A* amb lo punt *B*. La Lei de Chasles determina l'addicion vectoriala. Los vectors son ligats per las coordenadas de punts, l'escritura de las operacions es algebrica. La vectorizacion matematica permet de simplificar divèrses teorèmas, lo teorèma generalizat d'Al-Kashi, o la configuracion de Talès. 

En fisica, los vectors son plan utilizats, per modelizar las fòrças, las velocitats, un camp (magnetic, gravitacional, electric, etc.). Una grandor vectoriala s'opausa a una grandor escalara, aquesta es un nombre.  

## Apròchi geometric

### Vectors colinears (parallèls)
Dos vectors son colinears se las dreitas que los contenon son parallèlas. Se pòt illustrar coma \vec{u}=k\vec{v}, amb k\in R_0. 

x_uy_v-x_vy_u=0

### Vectors ortogonals (perpendiculars)
Dos vectors son perpendiculars se las dreitas que los contenon son perpendicularas. x_ux_v+y_uy_v=0

### Produit escalar
Lo produit escalar es una operacion que met en relacion dos vectors e l'angle format entre els. Dins lo domeni de las frequéncias, lo produit escalar normat mesura la relacion de dependéncia entre doas ondas. Lo produit escalar es definit aital: 

x_ux_v+y_uy_v=\lVert \vec{u} \rVert \lVert \vec{v} \rVert \cos\alpha

L'angle que forman dos vectors \vec{u} e \vec{v} es notat (\widehat{\vec{u},\vec{v}}). Dins un plan orientat, es possible de definir-lo. Non es lo cas dins l'espaci (mai de doas dimensions). 

## Referéncias
Segonda lenga

vinheta
Una **segonda lenga** (L2) es una lenga aquerida après la lenga mairala. Aquela lenga s'utiliza per conveniéncia, necessitat (dins lo cas dels immigrants) o, mai abitualament, coma *[[lingua franca]]*. 

La caracteristica generala de la segonda lenga es son utilizacion que permet l'integracion d'un individú dins un grop majoritari. 

Dempuèi lo moment que l'umanitat sentiá lo besonh de l'aprendissatge d'una segonda lenga, ja siá per de motius culturals, economics, investigatius o scientifics, an sorgit dels estudis suls quins dels procèsses o metòdes deurián basar-se per l'aprendissatge d'una segonda lenga. D'acòrdi amb aiçò, se son identificats dos dels metòdes mai comuns e principalas, los quals explican coma un individú apren una segonda lenga: aquisicion e aprendissatge.

## Referéncias

## Articles connèxes

* lenga estrangièra
* lenga mairala
Eurometropòli d'Estrasborg

L’**Eurometropòli d'Estrasborg** es un agropament de comunas en Alsàcia Bassa, creat en 1966 jol nom de Comunautat urbana d’Estrasborg (o CUS, de 28 comunas), renomat Eurometropòli en 2015, e espandit a 33 comunas en 2017.

## Comunas
}}}||339.46 ||
|}

## Ligam extèrne
* Site oficial de l’Eurometropòli

## Sorsas
Wickersheim

**Wickersheim** es un toponim germanic (l’ostal o la bòria del vicari) donat a mai d’un lòc d’Alsàcia Bassa:
* *Wickersheim* (Wickersche en alemanic), anciana comuna de Bas Ren fusionada amb (alemanic Wiltzhüse) dins la comuna de Wickersche-Wiltzhüse
* *Wickersheim de Bricha* (Breuschwickersheim en alemand estandard, Brischwickersche en alemanic), comuna de Bas Ren
* *Wickersheim d'Ill* (Illwickersheim en alemand estandard), ancian nom d’Oschwàld, comuna de Bas Ren
* Wickersche-Wiltzhüse, comuna de Bas Ren
Republica d'Alsàcia-Lorena

La **Republica d’Alsàcia-Lorena** (*Republik Elsaß-Lothringen* en alemand; *République d’Alsace-Lorraine* en francés; *Republik Elsàss-Lotrìnge* en alsacian) foguèt un estat independent proclamat lo 10 de novembre de 1918 e ocupat per l'armada francesa qualques jorns après. 

Administrativament, fai ara part de la region del Grand Èst dins l'Estat francés. Es despartida sus los departaments de Bas Ren, Haut Ren e Mosèla.
Novèl Front Popular

Lo **Novèl Front Popular** (var. **Novèu Frònt Popular, Novèl Frònt Popular, Novèu Front Popular, Navèth Front Popular**) (en francés *Nouveau front populaire*) es una aliança de partits politics franceses d'esquèrra que se creèt en 2024 a l'ocasion de las eleccions legislativas de 2024. Compren en particular los partits seguents: los Ecologistas-EELV, la França Insomesa (LFI), lo Novèl Partit Anticapitalista (NPA), lo Partit Comunista Francés (PCF), lo Partit Socialista (PS) e Plaça Publica.

Lo nom d'aquela aliança fa referéncia a una autra aliança, mai anciana: lo Front Popular de 1936.
Basilica de Sant Pèir

La **Basilica de Sant Pèir** (var. **Basilica de Sant/Sent Pèire**) (en latin: *Sancti Petra*; en italian: *Sant Pietro in Vaticano*) qu'ei la principau glèisa deu mòn catolic. Qu'ei situada a Roma dens l'Estat deu Vatican. Qu'acesa lo tròn e lo tombèu de Sant Pèir considerat com o purmèr Papa. Qu'ei lo lòc on ofícia lo Papa catolic. 

Basilica deu Papa au Vatican, b'ei donc pas la catedrau de Roma: aquesta qu'ei l'Archibasilica de Sant Joan de Letran.

Que ho bastida suber l'anciana basilica paleocrestiana era medisha bastida suu tombèu de Sant Pèir, eth medish bastit au ras deu lòc deu son martiri (au ras de l'ancian circ de Neron).

Aquesta basilica b'ei pas mei la màger glèisa deu mòn desempuish la bastida de Nosta Dauna de la Patz (Yamoussoucro, Còsta d'Evòri).

## Véser tanben

* Glèisa Catolica Romana
* Papa 
* Sa Santetat lo Papa Francés 
* Ciutat del Vatican
Chen Duxiu

**Chen Duxiu** (8 d'octòbre dau 1879, Anqing - 27 de mai dau 1942, Chongqing) es un militant e responsable comunista chinés. Fondator d'una revista comunista tre lo 1915 e d'una societat d'estudi dau marxisme en lo 1918, aguèt un ròtle important dins la formacion dau Partit Comunista Chinés e ne'n venguèt lo primier secretari general. Totun, partisan de l'adopcion d'un programa pragmatic, foguèt reversat en lo 1927 per lu partisans dau comunisme sovietic. Pi, foguèt excluch dau partit en lo 1929. Emb quaucu partisans, organizèt alora un movement noveu que desvolopèt un programa dau trotskisme. Arrestat en lo 1932 per li fòrças governamentali, morèt en preson en lo 1942.

## Ligams intèrnes

* Partit Comunista Chinés.

## Bibliografia

* Jacques Guillermaz, *Histoire du parti communiste chinois*, Payot, 1975, 713 p. (2 vol.).
* Yves Chevrier, « De l’occidentalisme à la solitude : Chen Duxiu et l’invention de la modernité chinoise », *Études chinoises. 漢學研究*, n° 3,‎ 1984, pp. 7-34.
* Jérémie Tamiatto, « La naissance du parti communiste chinois : le début de la « Grande Renaissance » ? », *Bulletin de l'Institut Pierre Renouvin*, n° 34,‎ pp. 81-90.

## Nòtas e referéncias
Canton delh Puèi de Velai Sud-Èst

Lo **canton delh Puèi de Velai Sud-Èst** z-es una anciana division administrativa de Velai, situada dins l'arrondiment delh Puèi de Velai, lo departament de Naut Léger e la region d'Auvèrnhe, avòra d'Auvèrnhe-Ròse-Aups. Dempueis 2015, Lo Puèi de Velai z-es repartit sobe quatre cantons, las autras doás comunas son dins lo canton delh Puèi de Velai-4. La lenga autoctòna z-es l'occitan auvernhàs.
Dins l'infobox, la superficia delh canton es una evaluacion.

## Composicion

## Istòria
### Los cantons delh Puei
Lo canton delh Puèi saguèt creat a la revolucion. En 1801, creèron lo canton delh Puèi Nòrd-Oèst e lo canton delh Puèi Sud-Èst. La comuna de Chaspinhac, qu'èra delh canton de Rosèiras, dispareissut, passèt alh canton delh Puèi Nòrd-Oèst. 
Lo decret delh 2 d'aost de 1973 suprimiguèt lo canton delh Puèi Nòrd-Oèst, mermèt lo canton delh Puèi Sud-Èst e creèt los cantons delh Puèi Nòrd, Èst, Oèst e Sud-Oèst. En 1988, la mencion *de Velai* saguèt aponduda a *Puei*. 
La mapa delhs cantons saguèt modificada en 2014, amb aplicacion en 2015, pelh decret delh 17 de febrièr de 2014, que creèt los cantons delh Puèi de Velai 1, 2, 3 e 4. La comuna de Malrevers quitèt los cantons del Puèi e passèt alh canton d'Emblavés e Maigau .
### Lo canton delh Puèi Sud-Èst davant 1973
Lo canton delh Puèi Sud-Èst se compausava d’una fraccion de la comuna delh Puèi de Velai] e de las comunas de : Arsac de Velai (creada en 1927, conservada dins lo canton en 1973) *[[Blavòsi]]*, Briva e Charençac, Cobon (conservada en 1973), Sent German de la Prada, *Ours-Mons*, Taulhac (las doas darrèiras fusionadas amb Lo Puei dempueis 1965) e *[[Val delh Puèi]]*. 
### Destinada de las comunas delh canton delh  Puèi de Velai Sud-Èst
Dempueis 2015, los limites intèrnes delhs cantons delh Puei son modificats e las autras comunas son dins lo canton delh Puèi de Velai-4.

## Nòtas e referéncias
Combinat

Lei **combinats** èran, dins lo blòt sovietic, de grops d'entrepresas d'un meteis domeni de produccion qu'èran coordenadas e integradas per aumentar lei rendiments. Apareguts après la Segonda Guèrra Mondiala, avián tanben un ròtle sociau important en prepausant de servicis variats a son personau (escòlas, clubs esportius, centres de vacanças, etc.). Après l'afondrament de l'Union Sovietica, plusors combinats dispareguèron, mai certaneis entitats subrevisquèron. Sovent privatizadas, contunian de tenir un ròtle economic important coma lo combinat metallurgic de Magnitogorsk qu'es quotat a la Borsa de Moscòu.

## Liames intèrnes

* Danwei, entrepresa d'Estat chinesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Leslie Medina

**Leslie Medina**, nascuda lo 21 de setembre de 1992, es una cantaira francesa originària de la region de Lion (França, Arpitània), tanben actritz de cinèma e a la television francesa.

Fin 2022, participa en duò a la cançon *Les belles filles*, un tròç del rapaire canadian francofòn Fredz.  

En abril de 2024, **Leslie Medina** canta tanben en anglés lo generic de fin de la seria *Fiasco* sus Netflix (dins la quala jòga) en duò ambe lo rapaire Jason Medeiros.

## Filmografia
#### Annadas 2010
* 2016 : *Camping 3* de Fabien Onteniente
* 2017 : *Mon Poussin* de Frédéric Forestier

## Discografia
* 2022 : *Bon Courage* (mini album)
* 2024 : *Les lotus poussent dans la boue* (mini album)

## Cançons mai conegudas
* *Les belles filles* (2022, de e ambe Fredz)
* *L'or & le fer* (2024)

## Referéncias
Fredz

**Frédéric Carrier**, o mai simplament **Fredz**, nascut lo 25 de genièr de 2002, es un rapaire francofòn del Canadà (quebequés) originari de Longueuil, còsta Montreal (Quebèc, Canadà).

Après aver aprés a jogar de guitarra de caps sos 15 ans, se lança fin finala dins lo rap en 2019. 

En 2020, pendent la pandemia del COVID-19, publica sas produccions sus Instagram ; es alavetz contactat per K. Maro, qu'encontra a Montreal, e signa còp-sec sus son labèl. 

Après quatre [simples](https://fr.wikipedia.org/wiki/Single_(musique)), en particular *Plume* en junh de 2020, publica en setembre d'aquela meteissa annada son primièr album *Personne ne touche le ciel*.

## Discografia
* 2020 : *Personne ne touche le ciel*
* 2022 : *Astronaute*
* 2024 : *Demain il fera beau*  

## Cançons mai conegudas
* *Sara x Concassé* (2020)
* *Plume* (2020)
* *Faits d'hiver* (2021)
* *À ce qu'il paraît* (2021)
* *Nova* (2021)
* *Message* (2022)
* *3 accords* (2022)
* *Les belles filles* (2022, ambe Leslie Medina)
* *Ce soir (j'suis dans ma tête)* (2023)
* *Le stade* (2023)
* *Mauvais rêve* (2023)
Keir Starmer

**Keir Starmer** (Londres, 2 de setembre de 1962) es un òme politic britanic sòci del Partit Trabalhista. Venguèt Primièr ministre del Reialme Unit lo 5 de julhet de 2024.
East Side Beat

**East Side Beat** èra un grop de dance anglofòn italian de las annadas 1990, sustot conegut en Occitània per lor tube *Ride Like the Wind* a la fin de 1991 e la debuta de 1992, una represa del succès del cantaire american Christopher Cross.

**East Side Beat** es estat fondat per **Carl Fanini**, un american d'origina italiana qu'aviá quitat los Estats Units per Itàlia en 1990, ambe lo jogaire de clavièr **Francesco Petrocchi**, e produch per Gianfranco Bortolotti (productor tanben d'autres artistas house e dance italians coma per exemple Cappella e 49ers).
Dick Schoof

Hendrikus Wilhelmus Maria Schoof dich **Dick Schoof** (n. 1957) es un foncionari e òme politic neerlandés qu'es cap del govèrn (ministre-president) dels Païses Basses dempuèi lo 2 de julhet de 2024.
Eleccions legislativas francesas de 2024 en Occitània Granda

Las '''eleccions legislativas francesas de 2024''' se tenguèron dins tot l’estat francés e doncas **en Occitània Granda**.
Europeada de 2024

L’**Europeada de 2024** es l’edicion de 2024 de l’Europeada, una competicion de fotbòl entre representants de las minoritats etnicas e lingüisticas europèas que se tenguèt en 2024 al sud del Danemarc e al nòrd d’Alemanha.

Occitània mandèt solament una seleccion masculina que perdèt la finala contra Friol 0:2. Lo tornèg femenin foguèt ganhat pel Tiròl del Sud.
Amalric Lapòrta

**Amalric Lapòrta** (Aymeric Laporte en francés; nascut a Agen lo 27 de mai de 1994) es un fotbolaire professional occitan que joga en defensa centrala pel club Al Nasr del campionat d'Aràbia Saodita, e per la seleccion nacionala de l'Estat espanhòl.

## Carrièra

### En club
Lapòrta comença lo fotbòl al SU Agen. En 2010 es recrutat per l'Atletic de Bilbo pr'amor de sa grand basquesa. En 2018, passa al Manchester City e se ganha amb eles 5 campionats d'Anglatèrra e una Liga europèa dels campions. En 2023, passa a An-Nasr.

### En seleccion
Laporte representèt França dins las categorias mens de 17, mens de 18, mens de 19 e mens de 21, en essent capitani de caduna d'elas.
En mai de 2021, lo Conselh de Ministres espanhòls li dona la nacionalitat espanhòla e li permèt de jogar amb la *roja* los campionats d'Euròpa de 2020 (tengut en 2021) e 2024.