open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Malietoa

Lo **malietoa** es un dels quatre títols aristocratics majorals (Tama ʻaiga) de las Samoa.

Lo Malietoa Tanumafili II foguèt cap d’estat de las Samoa de 1962 entrò sa mòrt en 2007

Actualament i a pas de titulari.


Laupepa.jpg|Malietoa Laupepa, Malietoa de 1880 a 1898
Malietoa Tanumafili I.jpg|Malietoa Tanumafili I, Malietoa de 1898 a 1939
Malietoa.jpg|Malietoa Tanumafili II, malietoa de 1939 a 2007

## Lista dels Malietoa
1. Malietoa Savea, lo primièr après l'arribada dels tongans a 'Upolu, Savai'i and Tutuila.

2. Malietoa Uilamatutu - conegut tanben coma Malietoa Faiga o Malietoa Faisautele. Amb o abans sos fraires Leupolusavea e Ganasavea

3. Malietoa Galoa'itofo

4. Malietoa Sona'ilepule

5. Malietoa Seali'itele

6. Malietoa Uilematutu

7. Malietoa Fetoloa'i

8. Malietoa 'Ula - conegut tanben coma Malietoa Vaetui o Malietoa Valaletimu.

9. Malietoa Lepalealai

10. Malietoa Uitualagi.

11. Malietoa La'auli - conegut tanben coma Malietoa La'ailepouliuli.

12. Malietoa Fuaoleto'elau.

13. Malietoa Falefatu.

14. Malietoa Taulapapa.

15. Malietoa Taia'opo - filha del Malietoa Taulapapa. La sola femna malietoa.

16. Malietoa Tuila'epa.

17. Malietoa To'oa Tuila'epa.

18. Malietoa 'Ae'o'ainu'u.

19. Malietoa Laulauafolasa

20. Malietoa Muagututi'a.

21. Malietoa Fitisemanu I

22. Malietoa Vai'inupo

23. Malietoa Natuitasina

24. Malietoa Moli

25. Malietoa Talavou Tonumaipe'a

26. Malietoa Laupepa

27. Malietoa Tanumafili I

28. Malietoa Tanumafili II (1913–2007).
Mataʻafa

Lo **Mataʻafa** es un dels quatre títols aristocratics majorals (Tama ʻaiga) de las Samoa.

I a pas de titulari per ara.

## Qualques Mataʻafa
*Mataʻafa Iosefo (1832–1912).
*Mataʻafa Faumuina Fiame Mulinu'u I (mòrt en 1948).
*Fiame Mataʻafa Faumuina Mulinu’u II (1921–1975), son filh, primièr primièr ministre de las Samoa.
* Mataʻafa Puela Faasuamaleaui Patu (de 1975 a 1997)
* pas de titulari de 1997 a 2011
* Mataʻafa Tupuola Lui de 2011 a 2014
* pas de titulareio dempuèi 2014
Luíza Tomé

**Luíza Francineide Coutinho Tomé** (nascuda lo 10 de mai de 1961) es una actritz brasilièra.

## Filmografia
### Television
* 1984 - *Corpo a Corpo* .... Alice Gouveia
* 1989 - *Tieta* .... Carolina (Carol)
* 1990 - *Riacho Doce* .... Francisca
* 1992 - *Pedra sobre Pedra* .... Vida
* 1993 - *Fera Ferida* .... Maria dos Remédios
* 1995 - *Pátria Minha* .... Isabel Nogueira
* 1996 - *Quem É Você?* .... Cíntia Tavares
* 1997 - *A Indomada* .... Scarleth Williams Mackenzie Pitiguary
* 1999 - *Vila Madalena* .... Raquel
* 2001 - *Porto dos Milagres* .... Rosa Palmeirão
* 2004 - *Começar de Novo* .... Lúcia Borges
* 2006 - *Cidadão Brasileiro* .... Tereza Castro
* 2007 - *Luz do Sol* .... Maria Stella Alcântara Diniz
* 2009 - *Bela, a Feia* .... Samantha di Freitas
* 2012 - *Máscaras* .... Geraldine Aidan
* 2013 - *Dona Xepa* .... Meg Pantaleão
* 2016 - *Escrava Mãe* .... Rosalinda Pavão
* 2017 - *Apocalipse* .... Letícia Santero
Mississippi John Hurt

**Mississippi John Hurt**, nascut **John Smith Hurt** lo 8 de març de 1892 a Teoc, Mississipí e mòrt lo 2 de novembre de 1966 a Avalon, Mississipí, foguèt un cantaire e guitarista de blues e de folk. Sa musica es un mescla subtila de blues, de country, de bluegrass, de folk e de rock 'n' roll. Son estil se caracteriza per son jòc de guitarra rafinat e sa votz suava.
Campanha de l'Òc

La **Campanha de l'Òc** (Catalan: *Campanya del Sí*) es una campanha formada de desparièras organizacions e personas en favor del «Òc» en lo referendum sus l'independéncia de Catalonha, 2017. Foguèt presentada lo 3 d'agost de 2017 a Barcelona.

La campanha es impulsada per la Assemblada Nacionala Catalana e compren Òmnium Cultural, lo Associacion de Municipis per l'Independéncia, lo Partit Democrata Europèu Catalan, Esquèrra Republicana de Catalonha, la Candidatura d'Unitat Populara, Democratas de Catalonha, Movement d'Esquèrras e Solidaritat Catalana per l'Independéncia.

## Véder tanben
* Independentisme catalan

## Ligams extèrnes
* Campanha de l'Òc
Tuimalealiʻifano

Lo **Tuimalealiʻifano** es un dels quatre títols aristocratics majorals (Tama ʻaiga) de las Samoa.

Lo titulari actual Tuimaleali'ifano Va'aletoa Sualauvi II (elegit en 1997) es vengut en 2017 cap d’estat de las Samoa.
Eth shivau des Nebots

vinheta
Eth **Shivau des Nebots** ei un des elements deth seguici festiu de Riudoms qu'actue ena hèsta major de Sant Jaume e ei part deth bestiari popular catalan.

Eth shivau siguec estreat eth dia 8 de junhsèga de 2017. Ei l'òbra der escultor e joier de Tarragona Joan Serramià e ei bastit damb fibra de veire. Era sua estructura hè 4,5 mètres dera tèrra as aurelhes, 5,5 mètres dera coa ath morre e 1,8 d'amplada, çò que lo convertís en eth shivau mès gròs de Catalonha. Era figura deth shivau ja ei documentada en eth sègle XIV laguens eth bestiari festiu deth Camp de Tarragona. Era morfologia deth shivau s'a inspirat en eth dera poblacion valona d'Ath qu'actue cada an ara hestivitat dera Ducasse, hèsta que ja se celebraue ara Edat Mejana.

Eth shivau s'inspire ena istòria des frairs Nebot, militars austriacistes hilhs dera vila. Ei per açò qu'eth shivau, ath delà der escut de Riudoms, pòrta ath còth er escut que i a ara façada dera casa natau des Nebots, coneishuda aué coma Cau Gallissà, e tanben ua agla bicèfala (simbèu austriacista) ara morrera.

## Referéncias


## Ligams extèrnes

*
Omonacionalisme

**Omonacionalisme** es un tèrme que descriu l'associacion favorabla entre un tipe d'ideologia nacionalista e las personas LGBTI o los sieus dreches.

Lo tèrme foguèt originalment prepausat per l'investigadora en estudis de genre Jasbir K. Puar Per se far referéncia als procèsses que cèrts poders s'alinhan per el amb las reivindicacions del collectiu LGBTI amb la fin de justificar posicions heterofòba, racistas e xenofòbas, mai que mai en contra de l'Islam, en las apiejant suls prejudicis que las personas migrants lor cal èsser forçadament homòfobes e que la societat occidentala es entièrament egalitària. D'aquela forma, se fa usatge de la diversitat sexuala e los dreches LGBT  per sosténer de posturas en contra de l'immigracion, en essent de mai en mai comuna entre partits de ultradreta.

Las principalas criticas a aquel fenomèn se centran en l'usatge parcial e sectari que se fa del movement LGBT per emparar de fins basadas en la intolerància, en obviant la pròpria homofòbia e la fauta d'una egalitat reala en la societat occidentala en lo sieu ensems. Aquela falsa idèa d'egalitat se sòl representar de forma simbolica per l'accès al matrimòni egalitari, heteronormalitzant las relacions entre las personas del collectiu LGBTI e en favorint de posicions xovinistes cap al pròpri país e receloses cap a personas procedentas d'aqueles païses qu'an pas regulat qualque tipe de reconeissença dels cobles del meteis sèxe o que criminalizan l'omosexualitat, fondamentalament cap als musulmanes.

## Veire tanben
* Capitalisme ròsa
* *[[Pinkwashing]]*
* *[[Purplewashing]]*
* Etnocentrisme

## Referéncias
Etnocentrisme

**Etnocentrisme** es l'acte de comprene, jutjar o avalorar un autre grop etnic, cultura o grop social cossent damb los estandards e valors de la cultura o grop pròpri. Sòl tanben aver lo significat *a priori* de considerar lo sieu grop superior als autres grops.
Pinkwashing

***Pinkwashing*** (**ruscada ròsa** o **ruscat d'image ròsa**) es un prèst lingüistic (de l'anglés *pink*, ròsa, e *whitewash*, blanquejar o encobrir) per se far referéncia, en lo contèxt dels dreches LGBT, a la varietat d'estrategias politicas e de marqueting dirigit a la promocion de produchs, entrepresas o institucions en apelant a la siá amabilitat cap als gais.

L'expression es mai que mai utilizada per se far referéncia al ruscat d'image de l'Estat d'Israèl que, en promovent a la siá populacion LGBTI, esbiaixa la violacion sistematica dels Dreches Umans de la populacion palestiniana. A travèrs de projectar l'aparència d'èsser un territorio *simpatitzant LGBT* la populacion LGBTI pòt arribar a se sentir identificat amb las posicions politicas de l'Estat (omonacionalisme), participar de la islamofòbia institucionalitzada en considerant que la populacion musulmana es necessàriament omòfoba o obviar la discriminacion sofèrta dins lo sieu pròpri país.

Lo tèrme foguèt originalment encunyat per la *Breast Cancer Action* per identificar a las entrepresas qu'asseguravan sosténer a las femnas amb càncer de mama, del temps qu'en realitat pretenián obténer de màgers beneficis e melhorar la siá image de marca en incorporant a la siá publicitat una causa benèfica.

## Veire tanben
* Capitalisme ròsa
* Omonacionalisme
* *[[Purplewashing]]*
* *[[Greenwashing]]*
* *[[Redwashing]]*

## Referéncias
Greenwashing

***Greenwashing*** es un tèrme anglés utilizat per parlar de la practica que menan a tèrme qualques entrepresas que trason al mercat produchs supausadament ecologics, coma mejançant la presentacion de parraquets dels còstes coma reduccion dels recorses. S'agís d'un usatge enganhós del marqueting ecologic. Lo tèrme s'utiliza tanben per descriure las organizacions que tractan de demostrar qu'adòptan practicas beneficioses pel mitan ambient.

## Veire tanben
* *[[Pinkwashing]]*
* *[[Purplewashing]]*
* *[[Redwashing]]*
Ecologisme

L**'ecologisme** o **environamentalisme** es una ideologia, amb de fondaments etics e una orientacion politica, que cerca a protegir l'environament natural en aportant de modificacions a las activitats umanas que lo damatjan o lo nòson.

Los principals airals de reivindicacion e de cambiament prepausat concernisson la contaminacion, la proteccion de l'environament, lo contraròtle de la populacion mondiala e la conservacion de las ressorsas naturalas. L'ecologisme cèrca egalament a orientar l'organizacion politica e economica cap a la proteccion e restauracion de l'environament.

## Veire tanben
### Ligams intèrnes
### Ligams extèrnes
## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Purplewashing

[vinheta|Lo violet es estat istoricament una color associada amb lo [feminisme.]]
***Purplewashing*** (**ruscat violet** o **ruscat d'image violet**) es un prèst (de l'anglés *purple*, morat, e *whitewash*, blanquejar o encobrir) per se far referéncia, en lo contèxt feminista, a la varietat d'estrategias politicas e de márquetin dirigidas a la promocion d'institucions, païses, personas, produchs o entrepresas en apelant a lo sieu compromís amb l'egalitat de genre.

L'expression es mai que mai utilizada per se far referéncia al ruscat d'image dels païses occidentales que, sens aver atengut una egalitat reala entre òmes e femnas, desencusan aquel deficit que las femnas d'autres païses o culturas an encara piègers condicions de vida, en se fasent referéncia freqüentment als de majoritat musulmana.

S'utiliza abitualament aquel tèrme per denonciar l'usatge sectari que se fa del feminisme per emparar de discorses o de politicas xenofòbas e de promocion de la islamofòbia. De mai, s'utiliza tanben per soslinhar lo compausant paradoxalament sexista qu'an fòrça d'aquelas accions en s'aplicant unicament en femnas, coma la proïbicion de vestir de determinadas pèças de ròba o la negacion de cèrts servicis.

Per fòrça activistas feministas, davant la instrumentalització dels dreches de las femnas, l'unica responsa possibla e alliberadora per totas las minoritats es la solidaritat interseccional entre los desparièrs grops oprimits, coma son las femnas e las migrants.

## Veire tanben
* *[[Pinkwashing]]*
* Omonacionalisme
* *[[Greenwashing]]*
* *[[Redwashing]]*

## Referéncias
Camp de Tarragona

Eth **Camp de Tarragona** (tanben nomentat eth Camp) ei un des ueit encastres foncionaus territoriaus definidi en Plan territoriau generau de Catalonha. Ei constituït pes comarques deth Naut Camp, Baish Camp, Baish Penedés, Conca de Barberà, Priorat e Tarragonés. Er encastre foncionau territoriau non se correspon exactaments damb era region istorica deth Camp de Tarragona, era quau solament includís es comarques deth Naut Camp, eth Baish Camp e eth Tarragonís. Era denominacion de Camp de Tarragona ei ua pervivència deth latin territorium tarraconensis qu'ena epòca romana designaue eth territòri jos influéncia dirècta de Tàrraco e non de cap aute *civitates*.

## Region istorica
Ei ua des comarques mès plan delimitades de Catalonha, en tot compréner era comarca coma factor geologic, orogràfic e idrografic. Era region naturau e istorica compren çò qu'actuauments son es comarques deth Tarragonís, Naut Camp e Baish Camp. Aguesta region ei planera, virada pes montanhes dera Sarrada Prelitorau e era mar Mediterranèa, eth contacte damb eth Penedès, era Conca de Barberà, eth Priorat e es Tèrres der Ebre. Era plana deth Camp s'òbri liure, de cara ara mar. Eth Camp de Tarragona ei documentat dempús der an 1315. Era poblacion sobri es quaus s'articule, ath torn de Tarragona, Reus e Vals, ei de 482.000 abitants. Es arrius principaus son eth Francolí e eth Gaià.
Redwashing

vinheta|240x240px|Lo roge es estada istoricament una color associada amb los desparièrs corrents d'esquèrra politica.

***Redwashing*** (de l'anglés *red*, roge, e *whitewash*, blanquejar o encobrir), **ruscat roge** o **ruscat d'image roge** es una forma de propaganda que s'utilizan de discorses d'esquèrra de manièra enganhosa per promòure la percepcion qu'una organizacion, entrepresa o persona es compromesa amb l'egalitat sociala.

S'agís d'una practica comuna entre partits politics de drecha, de centre o liberales pendent actes publics, mai que mai pendent lo periòde electoral. En los sieus discorses afirman apiejar l'egalitat, per exemple, en sostenent a la lucha contra la praubesa o en defendent las meteissas oportunitats per tota la ciutadania. Malgrat aiçò, un còp atengut lo govèrn promòvon contràriament una màger inegalitat sociala.

En escasenças lo tèrme *redwashing* s'utiliza  tanben per nomenar la practica de desprestigiar a una determinada organizacion o partit politic que defend vertadièrament l'egalitat sociala. En aqueles cases, se cerca deslegitimar lo argumentari d'aqueles collectius a los presentar cossí extremista u obsolet, en cercant donar l'impression que s'agís d'una ideologia d'esquèrras perilhosas per l'ensems social e en contraposició a un autre ideari que se fa evident coma mai rasonable.

## Veire tanben
* *[[Greenwashing]]*
* *[[Pinkwashing]]*
* *[[Purplewashing]]*

## Referéncias
Diversitat foncionala

**Diversitat foncionala** es un tèrme alternatiu al d'andicap qu'a començat a s'utilizar per iniciativa de las meteissas personas afectadas. Lo tèrme foguèt prepausat en lo Fòrum de Vida Independenta en 2005, e preten substituir d'autres tèrmes amb una semantica que pòt se considerar pejorativa, coma "andicapat" o "minusvalidesa". Se prepausa un cambiament cap a una terminologia pas negatiua sus la diversitat foncionala.

La diversitat foncionala poiriá se comprene tanben coma un fenomèn, fach o caracteristica presenta en la societat que, per definicion, afectariá a totes los sieus membres per parièr, a causa que pendent l'enfància e la senectut, totas las personas son depenents. Recebut qu'en la societat existisson de personas amb capacitats desparièras entre se, quitament grandas variacions d'aquelas en un meteis individu al cors de la siá vida, es possibla afirmar que, en un moment donat, en la societat existís diversitat foncionala de la meteissa manièra que s'obsèrva diversitat culturala, sexuala o generacional.

## Veire tanben
* Accessibilitat
* Capacitisme
* Discriminacion
* Diversitat culturala
* Diversitat sexuala
* Ecofeminisme

### Referéncias
Diversitat sexuala

La **diversitat sexuala e de genre** (**DSG**) o simplament **diversitat sexuala** es un tèrme qu'engloba a totes los desparièrs sèxes, identitats sexualas e orientacions sexualas.

## Veire tanben
* Escala de Kinsey
* Diversitat foncionala
* Queer
* LGBT
Wayne Lotter

**Wayne Lotter** (Johannesburg, 4 de decembre de 1965 – Dar es Salaam, Tanzania, 16 d'agost de 2017) foguèt un conservacionista sud-african. Creèt en 2009 la Fondacion PAMS que lucha contra las tuariás dels animals salvatges amassa amb Krissie Clark e Ally Namangaya, e n'èra president fins a sa mòrt. La fondacion ajudèt a limitar grandament las mòrts d'elefants en Tanzania degudas al comèrci illegal d'evòri.

Foguèt assassinat dins lo districte Masaki de la capitala tanzaniana lo vèspre del 16 d'agost de 2017 aprèp d'èsser sortit de l'aeropòrt, del temps qu'anava dins un taxi cap a son otèl.
Joan Ros

**Joan Ros** es un nom pro espandit en Occitània. Demèst jos Joan Rosses:
* Joan Ros (1930-2016), l'autor e occitanista de Peiregòrd.
* Joan Ros (1950-), l'autor e occitanista d'Auvèrnhe.
Minoritat sexuala

**Minoritat sexuala** es un tèrme que fa referéncia al grop social amb una identitat de genre, orientacion sexuala o practicas sexualas consentidas desparièras dels de la majoritat de la societat que vivon. Es un tèrme qu'en sociologia s'utiliza per se far referéncia a l'ensems de la diversitat sexuala e de genre, englobat abitualament jos las siglas LGBTI.

Es un concèpte anàleg al de minoritat etnica. Las minoritats sexualas pòdon tanben manifestar de comportaments e de practicas qu'en ensems conforman una subcultura. En cèrts luòcs e moments istorics, las minoritats sexualas son arribadas quitament a desvolopar un quite lengatge que s'identificar sens èsser reconeguts per la rèsta de la societat.

En fòrça luòcs las minoritats sexualas s'afrontan amb el al refús social e a risques de salut associada que van al delà de las siás practicas sexualas, coma màgers taxas de depression o de suicidi.

## Veire tanben
* Omosexualitat
* Transsexualitat

## Referéncias
Lei de transicion juridica e constitutiva de la Republica

La **Lei de transicion juridica e constitutiva de la Republica**, en catalan: *Llei de transitorietat jurídica i fundacional de la República*, es la denominacion d'una lei catalana qu'a per objectiu garantir la seguretat juridica, aital coma la succession ordenada de las administracions e la continuitat dels servicis publics, pendent lo procès de transicion de Catalonha cap a un estat independent.

## Vejatz tanben
*Referendum sus l'independéncia de Catalonha
*Declaracion d'Independéncia de Catalonha

## Ligams extèrnes
*Llei de transitorietat jurídica i fundacional de la República 
*Law on Juridical Transition
Eterosexualitat

L**'eterosexualitat** es la relacion sexuala o romantica entre dos individus de desparièr sèxe biologic. L'usatge del tèrme pòt tanben afectar a l'identitat personala o a l'istòria personala predominanta de practicas sexualas. L'adjectiu "eterosexual" fa referéncia a una relacion sexuala entre doas personas de desparièr sèxe, un òme e una femna.

## Article connèxe
* Omosexualitat
* Bisexualitat
Telhet (omonimia)

**Telhet** pòt designar:
*Telhet una comuna occitana d'Arièja.
*Telhet una comuna occitana de Puèi de Doma.
*Telhet una comuna occitana de Tarn.
Manifèst de Les

Lo **Manifèst de Les** es un document que femna supòrt al referendum sus l'independéncia de Catalonha e al procès d'independéncia catalan. Lo manifèst se presentèt en public lo 14 d'agost de 2017 a Les e es format d'un total de 10 ponches.

Entre las personas mai considerablas qu'an signat lo manifèst i a: Joan Algadò, Mireia Boya, Hug De la Rosa, Paco Faure, Julian Fernández, Rafael Ferran, Jaume Geli, Emili Medan, Àlex Moga e Rafa Sanmartí.

## Nòtas e referéncias
 

## Ligams extèrnes
* Manifèst de Les
Joan Ros (1930-2016)

**Joan Ros** (28 d'agost de 1930-10 de decembre de 2016) (en francés *Jean Roux*) es un occitanista de Peiregòrd, fondador de l'IEO de Dordonha en 1971.
## Òbras
* *Les troubadours périgourdins* présentés par Ensemble Tre Fontane et Jean Roux (1992)
* *Les troubadours aquitains* présentés par Ensemble Tre Fontane et Jean Roux (1992)
* Esteve Ros, Joan Ros. *Les subsistances à Périgueux au temps de la guerre de Cent ans. Commerce, aumônes publiques, vols et brigandage...* Novelum / IEO (2011) ISBN 9782917451076.

## Referéncias
Balena grisa

La **Balena grisa** (***Eschrichtius robustus***) es una espècia de cetacèu, sola espècia del genre ***Eschrichtius*** e de la familha **Eschrichtiidae**. Desapareguèt de tot l'Ocean Atlantic en seguida de la caça balenièra mas una populacion demòra encara dins lo Pacific.
## Referéncias
Institut Mines-Télécom

L’Institut Mines-Télécom (pus simplament *IMT*) es una granda escòla francesa situada a París.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial de l'Institut Mines-Télécom
Joan Josèp Espelit

**Joan Josèp Espelit** (en francés: *Jean-Joseph Expilly*; Sant Romieg, 17 de decembre de 1719 - Itàlia, 1793) èra un capelan, istorian e geograf occitan de Provença. Sa familha èra presenta a Sant Romieg dempuèi la fin del .

## Publicacions
* ; 
*  (estampat mai d'un còp);
* ; 
* ;
* ; 
* ;
* 

## Bibliografia
* 
* Notiça biografica dins: 

## Nòtas e referéncias
Castèths e Castilhon

**Castèths e Castilhon** (*Castets et Castillon* en francés), es, dempui lo 1èr de genèir 2017, ua comuna navèra occitana situada en Vasadés, dens lo departament de Gironda e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Es neishuda deu regropament de las duas comunas de Castèths Andòrta e Castilhon de Castèths, vengudas senglas comunas delegadas.

## Geografia

## Toponimia
Per cada anciana comuna, véser a Castèths Andòrta e a Castilhon de Castèths.

## Istòria
La comuna de **Castèths e Castilhon** se creèt per un arrestat prefectorau deu 1èir d'agost 2016. Es neishuda deu regropament de las duas comunas de Castèths Andòrta e Castilhon de Castèths, vengudas senglas comunas delegadas. Lo caplòc es fixat a Castèths Andòrta. Coma Castilhon de Castèths èra deu canton deu Reulés e de las Bastidas e Castèths Andòrta deu Sud Gironda, l'arrestat prefectorau deu 7 de noveme 2019 plaça la comuna entèira dens aqueth darrèir canton .

## Administracion

## Demografia
Per l'evolucion demografica de cada anciana comuna, véser a Castèths Andòrta e a Castilhon de Castèths.

## Lòcs e monuments
Véser a Castèths Andòrta e a Castilhon de Castèths.

## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véser tanben
## Ligams extèrnes
## Nòtas
Gagauz (lenga)

Lo **gagauz** (**Gagauz dili**, **Gagauzca** o **Gökoğuzca**) es la lenga turquesa daus Gagauzes o *Gökoğuz*, pòble turcofòne mas crestian ortodoxe vivent en Ucraïna, Moldàvia, la Romania e en Bulgaria. Oficialament es parlat per mai o mens 162.200 personas e es lenga oficiala en Gagauzia, region autonòma de Moldàvia, mas es usada au quotidian que per environ 50000 personas, perque los Gagauzes s'exprimen usualament en rus dempuèi lo XIXe sègle.

## Ortografia
Lo prumier alfabet utilizat per 'quela linga fuguet l'alfabet grèc a la fin dau sègle XIX.

De 1957 a la dissolucion de l'URSS in 1991, lo gagauz s'escriguet en cirillic. Aura, s'emplec un alfabet de basa latina, creat d'apres l'afabet truc moderne, emb tres letras de mai : **ä** representa lo son **æ** (coma lo *ə* en Azèri), **ê** representa lo **ə**, qu'exista pas en Turc, e **ț** o **ţ** per lo son **ts** coma en Romanés. D'autre biai, coma lo Crimean Tatar, lo Turc, e quauquas lingas Turcas, lo Gagauz a pas la letra **ğ**, qu'es venguda muda.

### Alfabèt latin

### Alfabèt cirillic ''(istoric)''

## Referéncias
Massimo Gramellini

**Massimo Gramellini** (Turin, 2 d'octobre de 1960) es un escrivan e jornalista italian. Trabalhèt coma jornalista dins divèrses jornals de Itàlia (coma l*'[[Il Giorno]]*, *[[La Stampa]]* o *[[Corriere della Sera]]*).
Dempuèi 2017 escriu regularament de la rubrica *Il Caffè* dins Corriere della Sera, e a prepaus, es opinionista dins lo programme *Che tempo che fa* de Fabio Fazio.

## Òbras

* *1994 colpo grosso*, avec Pino Corrias et Curzio Maltese, Milan, Baldini & Castoldi, 1994
* *Compagni d'Italia*, Milan, Sperling & Kupfer, 1997
* *Buongiorno. Il meglio o comunque il meno peggio*, Turin, La Stampa, 2002
* *Buongiorno Piemonte*, Scarmagno, photografies de Livio Bourbon, Priuli & Verlucca, 2005
* *Buongiorno Montagne Olimpiche*, photografies de Livio Bourbon, Scarmagno, Priuli & Verlucca, 2006
* *Buongiorno Liguria*, photografies de Livio Bourbon, Scarmagno, Priuli & Verlucca, 2007
* *Granata da legare*, Ivrèja, Priuli & Verlucca, 2006
* *Ci salveranno gli ingenui*, Milan, Longanesi, 2007
* *Toro. I migliori derby della nostra vita*, Scarmagno, Priuli & Verlucca, 2007
* *Cuori allo specchio*, Milan, Longanesi, 2008
* *Buongiorno. Dieci anni*, Turin, La Stampa, 2009
* *L'ultima riga delle favole*, Milan, Longanesi, 2010
* *La patria, bene o male*, avec Carlo Fruttero, Milan, Arnoldo Mondadori Editore, 2010
* *Fai bei sogni*, Milan, Longanesi, 2012
* *La magia di un buongiorno*, Milan, Longanesi, 2014
* *Avrò cura di te*, avec Chiara Gamberale, Milan, Longanesi, 2014

## Autres images


Image:Massimo Gramellini, Michele Serra e Vittorio Zucconi.jpg|thumb|Michele Serra, Vittorio Zucconi et Massimo Gramellini à l'International Journalism Festival de Perosa en 2010.


## Referéncias

## Ligams extèrnes

* Biographie en ''LibriBlog''
* Biographie en ''Zam''
Arrondiment de Boçac

L’**arrondiment de Boçac** es un ancian arrondiment de Cruesa suprimit en 1926. 

## Istòria
En 1926, l'arrondiment de Boçac es suprimit. 

## Veire tanben
* Departament de Cruesa
* Arrondiments de Cruesa
* Boçac
Tesla

## Patronim
** **[[Nikola Tesla]]**, inventaire e engenhaire american d’origina serba ;
** **[[Nikola Tesla (Niška Banja)|Nikola Tesla]]**, localitat de la municipalitat de Niška Banja, en Serbia

## Autres
* Lo **[[Tesla (unitat)|tesla]]**, unitat d'induccion magnetica ;
* La **[[bobina Tesla]]**, maquina electrica que permet d'aténher de tensions fòrça nautas ;
* **[[Tesla, Inc.]]**, un constructor automobila american ;
* **[[Tesla (Nvidia)|Tesla]]**, un processor de calcul de la marca Nvidia.
* **[[Tesla (grop)|Tesla]]**, un grop de rock californian ;
Arrondiment de Garait

L’**arrondiment de Garait** es una division administrativa francesa, situada dans le departament de Cruesa e la region de Novela Aquitània. Son còdi INSEE qu'es 23 2 e sa superficia qu'es de  km².

## Istòria

Arrondiment de Garait (1800-1926).svg|L’arrondiment de Garait de 1800 a 1926
Arrondiment de Garait (1926-2017).svg|L’arrondiment de Garait de 1926 a 2017
Arrondiment de Garait (2017).svg|L’arrondiment de Garait dempuei 2017

L’arrondiment fuguèt creat en 1800. En 1926 i annexèren una partida daus arrondiments de Boçac e Borgon Nuòu. En març de 2017 sas limitas emb l'arrondiment d'au Buçon chamgèren.

## Composicion d'aici a 2015
* canton d'Aiun
* canton de Benavent
* canton de Bònac
* canton de Borgonuòu
* canton de Boçac
* canton de Chasteluç Malvalés
* canton de Dun
* canton dau Borg
* canton de Garait-Nòrd
* canton de Garait-Sud-Èst
* canton de Garait-Sud-Oèst
* canton de Jarnajas
* canton de Pont a Riom
* canton de Sent Vauric
* canton de La Sostrana

## Composicion despeu 2015
La composicion a chamjat per s'adaptar a las intercomunalitats e non pas mai aus cantons. En 2015, i avia 142 comunas, en 2017, 129, en 2019, 127, per causa de la fusion entre *[[Linard]]* e Malaval e entre Sent Desíer de Lairena e Lo Mas de Barèu e Mairinhac. 

## Referéncias


## Veire tanben
* Departament de Cruesa
* Arrondiments de Cruesa
* Garait
Arrondiment dau Buçon

L’**arrondiment dau Buçon** es una division administrativa francesa, situada dans le departament de Cruesa e la region de Nòva Aquitània. Son còdi INSEE qu'es 23 1 e sa superficia qu'es de  km².

## Istòria

Arrondiment d'au Buçon (1800-1926).svg|L’arrondiment dau Buçon de 1800 a 1926
Arrondiment d'au Buçon (1926-2017).svg|L’arrondiment dau Buçon de 1926 a 2017
Arrondiment d'au Buçon (2017).svg|L’arrondiment dau Buçon dempuei 2017

L’arrondiment es creat en 1800. En 1926 s’annexa una partida daus arrondiments de Boçac e Borgon Nuòu. En març de 2017 sas limitas emb l'arrondiment de Garait chamjan.

## Referéncias


## Veire tanben
* Departament de Cruesa
* Arrondiments de Cruesa
* Lo Buçon
Sapiéncia

Lo mot **sapiéncia** pòt designar:

* La sciéncia, una granda coneissença de las causas.
* La saviesa, un concète filosofic caracterizat per un comportament senat dins la vida quotidiana, dins los afaires.
* Una revista, *[[Sapiéncia occitana]]*.
Arrondiments de Cruesa

Lo departament de Cruesa a 2 arrondiments :
* Lo Buçon
* Garait
## Demografia

Populacion : INSEE, .

## Istòria

A la creacion dels arrondiments, en 1800, Cruesa n'aviá 4:
* Boçac
* Borgon Nuòu 
* Lo Buçon
* Garait

En 1926, los arrondiments de Boçac e Borgon Nuòu son suprimits. Los chantons son partajats entre los 2 autres arrondiments.

En 2017 los limits son chamjats.

## Veire tanben
* Departament de Cruesa
* Cantons de Cruesa
* Comunas de Cruesa
* Gropaments de comunas de Cruesa

## Referéncias
Arrondiment de Colmar e Ribeauvillé

L’**arrondiment de Colmar e Ribeauvillé** qu’ei ua division administrativa francesa, dens lo departament deu Haut Ren.
## Istòria

Arrondiment de Colmar e Ribeauvillé (2015-2016).svg|L’arrondiment de 2015 a 2016
Arrondiment de Colmar e Ribeauvillé (2017).svg|L’arrondiment dempuish 2017

L’arrondiment qu’ei creat en 2015 a partir deus arrondiments de Colmar e Ribeauvillé.

## Véder tanben
* Arrondiments deu Haut Ren
* Haut Ren
Trabalh reproductiu

[vinheta|300x300px|'''Quatre generacions'''. La reproduccion umana e la reproduccion sociala es estat garantida per la [femna. Malgrat aiçò, lo **trabalh de reproduccion** -la reproduccion e l'atencion e los suenhs per la subrevivença - es pas reconeguts ni pagat. Lo trabalh de la femna es estat istoricament expropriat a la situar en una posicion sociala inferiora e de submissió, en la convertint dins una simpla *fabrica de man d'òbra.* La revolucion reproductiva dels darrièrs decènnis -diminucion de l'esfòrç reproductiu al reduirse lo nombre d'enfants- càmbia lo papièr tradicional de la femna.]]

Lo **trabalh reproductiu** o **trabalh de la reproduccion** se fa referéncia tant al trabalh necessari per la reproduccion umana menadas a tèrme per las femnas al cors de l'istòria (la embaràs, la part o la lactància) coma l'ensems d'atencions e suenhs necessaris per la mantenença de la vida e la subrevivença umana: alimentacion, suenhs fisics e sanitaris, l'educacion, las relacions socialas, supòrt afectiu e psicologic o la mantenença dels espacis e bens domestics.

Se nomena *trabalh reproductiu* per o diferenciar del *[[Trabalh productiu e improductiu|trabalh productiu]]* dirigit a generar de bens e de servicis. Davant lo trabalh productiu, salariat e reconegut socialament en las societats industrializadas, lo trabalh de reproduccion se reconeis pas ni economica ni socialament. Los cambiaments socials en l'esfèra productiva e reproductiva fòrça a repensar la tradicionala e desigual distribucion de las cargas entre las femnas e los òmes, aital coma la reconeissença sociala e economica del trabalh reproductiu.

## Veire tanben
* Anarcofeminisme
* Ecofeminisme
* Economia feminista
* Feminisme marxista
* Feminisme socialista

## Referéncias
Trabalh productiu e improductiu

Lo **trabalh productiu** se fa referéncia a aquel trabalh qu'a la capacitat de modificar la valor d'usatge de las merças o de porgir de servicis, en generant la riquesa materiala e pas materiala que sosten a la societat. En un sistèma socioeconomic capitalista, de mai, los capitalistas pòdon s'apropriar de part d'aquela riquesa en forma de plusvalor.

En contraposició, lo **trabalh improductiu** es aquel orientat a la mantenença de l'òrdre sociala basat en classas socialas e que genèra pas riquesa per se meteis (coma lo govèrn, las fòrças armadas, la mantenença de la proprietat privada o las operacions financièras entre autres).

Tant lo trabalh productiu coma l'improductiu pòdon èsser salariats, en essent la riquesa generada pel productiu la responsabla de la mantenença tanta dels trabalhadors productius cossí dels improductius, aital coma de la classa capitalista.

S'agís de concèptes centrales en economia politica classica. La siá concrecion es anada varianta al cors del temps. Foguèron someses primièrament per l'escòla fisiocrática, per, mai tard, aver d'importantas aportacions d'Adam Smith e èsser fin finala precisats per la critica de Karl Marx e lo posterior desvolopament de la teoria marxista.

## Veire tanben
* Trabalh reproductiu

## Referéncias
Aporofòbia

La **aporofòbia** (del grèc *άπορος* (*á-poros*), sens recorses, indigent, paure; e *φόβος*, (-fobos), paur) es una fòbia que representa la paur a la praubesa o als paures. E mai pòt tanben s'interpretar coma la repugnància o hostilitat davant lo paure, lo sens recorses o lo desemparat.

La diferéncia clau entre aporofòbia e xenofòbia o racisme segon qualques autors, es en lo fach que i a de societats que los impòrta pas acceptar a immigrants o a membres d'autras etnias cada còp qu'aquelas compten amb bones recorses economics, reputacion o autres bens.

Malgrat aiçò, la aporofòbia e xenofòbia son ligadas en lo fach que fòrça còps, l'immigracion se produsís dempuèi païses paucs desvolopats economicament cap a païses desvolopats, ont en mai de las diferéncias culturalas, las immigrantas pauras son vistes coma un problèma de seguretat e los s'assòcia comunament amb actes criminales e autres problèmas.

## Véser tanben
* Classa sociala

## Referéncias
Malé Karlovice

**Malé Karlovice** es una anciana comuna de Moravia, ara compresa dins la comuna de Velké Karlovice del districte de Vsetín en Republica Checa.

## Istòria
Lo territòri de Carlovits èra contestat entre lo senhor de Vsetín e lo senhor de Rožnov. S’acabèt la contestacion per l’intervercion reiala, en 1774. Se devesiguèt entre Carlovits la Granda (Velké Karlovice) e Carlovits Pichona (Malé Karlovice).

En 1966 la comuna de Malé Karlovice foguèt suprimida, e lo territòri restacat a Velké Karlovice, levat lo parçan de Stanovnice que foguèt restacat a la comuna de Karolinka.
Karolinina Huť

**Karolinina Huť** es lo nom d'una usina de veireriá creada de cap a 1862 per l'industrial Salomon Reich, a l'èst del vilatge de Nový Hrozenkov, en Moravia. En 1949, Karolinina Huť ven una comuna independenta de Nový Hrozenkov. En 1951, càmbia de nom e ven Karolinka.
Karolinka

**Karolinka** es una comuna de la Republica chèca, situada dins la region de Zlín.

## Istòria
Es creada en 1949, jol nom de Karolinina Huť, a partir de Nový Hrozenkov. Pren son nom actual en 1951. En 1966 annèxa una part menora de la comuna suprimida de Malé Karlovice.
Arrondiments de Gironda

Leis **arrondiments de Gironda** son ua division administrativa e ua anciana division electorala francesa. Lo departament de Gironda a shèis arrondiments:
* Arcaishon
* Blaia
* Bordèu
* L’Esparra
* Lengon
* Liborna
## Istòria
Shèis arrondiments son creats en 1800: Blaia, Bordèu, L’Esparra, Liborna, La Rèula e Vasats.

En 1926, los arrondiments de L’Esparra e La Rèula son suprimits. Lo purmèr ei restacat a Bordèu, lo dusau a Vasats. Lo caplòc de l’arrondiment de Vasats ei transferit a Lengon.

En 1942, l’arrondiment de L’Esparra ei restablit.

En 2006, l’arrondiment de Bordèu cedís cantons aus arrondiments de Blaia, L’Esparra e Lengon.

En 2007, l’arrondiment de Bordèu cedís quate cantons tà crear l’arrondiment d’Arcaishon.


Arrondiments de Gironda (1800-1926).svg|1800-1926.    
Arrondiments de Gironda (1926-1942).svg|1926-1942.
Arrondiments de Gironda (1942-2006).svg|1942-2006.
Arrondiments de Gironda (2006-2007).svg|2006-2007.
Arrondiments de Gironda (2007).svg|Dempuish 2007.
Anticitera

**Anticitera** (en grec ancian *Ἀντικύθηρα*, en grec moderne *Αντικύθηρα*, literalament « en facia de Citera ») es une pitita illa greca situada au sud-èst dau Peloponès, entre l'illa de Citera e la Creta.

Anticitera es subretot coneguda per l'espava descubert en 1900, e que contenia un artefacte arqueologic antic qu'um batizet « machina d'Anticitera » entau que de las estatuas en bronze, conservadas auèi au Museu nationau arqueologic d'Atenas, coma l'Efebe d'Anticitera, un bronze dau segle IV av JC conservat dins un estat remarcable.

thumb|center|Lo bocin principau de la machina, que fai 20cm environ.

## Referencias
Arrondiment de Vasats

L’**arrondiment de Vasats** ei ua anciana division administrativa e electorala francesa deu departament de Gironda dens l’Occitània devath administracion francesa. La sosprefectura qu'èra a Vasats. Creat en 1800, estot suprimit en 1926, au profièit de l’arrondiment de Lengon, atau com l'arrondiment de La Rèula.

L'arrondiment, gascon lingüisticament, èra plaçat en Vasadés.

## Istòria
L'arrondiment de Vasats estot creat lo 17 de febrièr de 1800 e suprimit lo 10 de setembre de 1926. Fusionèn los arrondiments de Vasats e de La Rèula en creant l'arrondiment de Lengon.

## Composicion
* canton d'Auròs
* canton de Capsiuts
* canton de Granhòs
* canton de Lengon
* canton de Sent Sefrian
* canton de Vasats
* canton de Vilandraud

## Ligams extèrnes
* L'almanach impérial pour l'année 1810 - Chapitre X : Organisation Administrative

## Nòtas
Arrondiment de La Rèula

L’**arrondiment de La Rèula** ei una anciana division administrativa e electorala francesa deu departament de Gironda dens l’Occitània devath administracion francesa. La sosprefectura èra a La Rèula. Creat en 1800, estut suprimit en 1926, e annexat per l’arrondiment de Lengon, creat a l'ocasion, atau coma l'arrondiment de Vasats.

L'arrondiment, gascon e gavache lingüisticament, èra plaçat en Vasadés, segondàriament en Bordalés (e tanben en Agenés : comuna de Landerroat).

## Istòria
L'arrondiment de La Rèula estut creat lo 17 de febrièr de 1800 e suprimit lo 10 de setembre de 1926.

## Composicion
* canton de Montsegur
* canton de Pelagrua
* canton de La Rèula
* canton de Sent Macari
* canton de Sauvatèrra de Guiana
* canton de Targon

## Ligams extèrnes
* L'almanach impérial pour l'année 1810 - Chapitre X : Organisation Administrative

## Nòtas
Estacion Espaciala Internacionala

L**'Estacion Espaciala Internacionala** (acronim **ISS**, d'après lo nom en anglés  *International Space Station*) es una estacion espaciala plaçada en orbita terrèstra bassa, ocupada de contunh per un equipatge internacional que se consagra a la recerca scientifica dins l'environament espacial. Aquel programa, lançat e pilotat per la NASA, es desvalopat conjuntament amb l'agéncia espaciala federala russa (FKA), amb la participacion de las agéncias espacialas europèa, japonesa e canadenca

## Membres
esquèrra|sens_quadre|379x379px


* Alemanha
* Belgica
* Brasil
* Espanha
* Estats Units
* Canadà
* Danemarc
* França
* Reialme Unit
* Itàlia
* Japon
* Norvègia
* Païses Basses
* Russia
* Soïssa
* Suècia
Grand Canhon

thumb|Vista del '''Grand Canhon''' del ''Bright Angel Trail'' 
Lo **Grand Canhon** o **Grand Canhòn** (en anglés *Grand Canyon*, en hopi *Ongtupqa*, en yavapai *Wi:kaʼi:la*, en navaho *Bidááʼ Haʼaztʼiʼ Tsékooh*, e en espanhòl *Gran Cañón*) es una immensa gòrja cavada pel fluvi Colorado al nòrd d'Arizòna, als Estats Units. Lo Canyon es considerat coma una de las maravilhas naturalas del mond e es protegit dins sa major part per lo Pargue Nacional del Grand Canhon (un dels primièrs parcs naturals dels Estats Units). 

Lo president Theodore Roosevelt foguèt promotor major de l'aira del Grand Canhon: lo visitèt en de nombrosas ocasions per caçar  o per gausir de l'impressionant paisatge. Lo canhon se formèt per l'accion del riu Colorado, que cavèt lo terrenh durant de milions d'ans. Mesura qualques 446 km de longor, e arriba a una prigondor de mai de 1.600 m. D'estrats vièlhs de 2.000 milions d'ans son demorats expausats pendent que lo riu Colorado e sos tributaris erosionavan los sediments jaç après jaç mentre que l'altiplan del Colorado s'enauçava.

## Nòtas e referéncias
Raül Romeva

thumb|250px|Raül Romeva
**Raül Romeva i Rueda** (Madrid, 12 de març de 1971) es un analista e politician catalan. Es actualament, e dempuèi genièr de 2016, conselhièr dels Afars e Relacions Institucionalas e Exterioras e Transparéncia de la Generalitat de Catalonha.
Matieu Poitavin

**Matieu Poitavin** (en francés: *Matthieu Poitavin*, Nimes) es un ensenhaire e escrivan occitan. Originari del país d'Aigas Mòrtas, es autor del blòg del Tam-tam. Escriu tanben las paraulas per la cantaira Liza que sa cançon "Solèu roge" ganhèt en 2006 lo Prèmi dau Public durant l'Eurovision de las Lengas Minoritàrias. 

Son recuèlh de novèlas, *Esperit de sau*, espelit en 2015, se ganhèt lo Prèmi de la Narracion de la Val d'Aran en 2014.

## Òbras
* *Un matagòt modèrn* (2012)
* *Esperit de sau* (2015)
* *Sus lei piadas de l'absenta* (2016) amb de fotografias de Stéphane Barbier
* *Leis aventuras de Joseta Kroner* (2017)
Liza

**Liza (l'occitana)**, escais artistic d**'Anne-Lise Pannetier** (Ais de Provença, 1979) es una cantaira e presentadora de television occitana de Provença. Ganhèt gràcias a sa cançon "Solèu roge", escricha per Matieu Poitavin, lo Prèmi del Public de l'Eurovision de las Lengas Minoritàrias en 2006. Puslèu virada cap a la musica jazz, son repertòri es pr'aquò pro eclectic. Aital collaborèt amb lo guitarrista marselhés de flamenco, Antonio Negro, de 2009 a 2012. Poliglòta dempuèi son enfança, a mai de l'occitan, canta tanben en francés e en anglés.

Presentèt lo programa "Vaquí" sus França 3 durant cinc ans, de 2007 a 2012.

Al mes de setembre de 2025, participa al tròç en francés "Un gramme de terre" de Francis Cabrel en i cantant en occitan (en provençau). 

## Discografia
* *Coma ma vida* (2005)
* *L* (2013)

## Ligam extèrn
* Sit de Liza
Naucalpan de Juárez

thumbnail|250px|rigt|Torres de Satélite.

**Naucalpan de Juárez** (**Nauhcalpan**, en nahuatl) qu'ei un municipi mexican situat dins l’Estat de Mexic près de Ciutat de Mexic. La populacion es de 242.167 abitants, segon lo censament de l'an (2010).
Tèrratremol de Puebla de 2017

vinheta|Situacion de Tèrratremol de Puebla de 2017
Lo **tèrratrem de [[Puebla (estat)|Puebla]] de 2017**, tanben nomenat **tèrratrem de** **[[Morelos]]**, es un movement telluric enregistrat a 13:14 ora locala (UTC-5) lo dimars 19 de setembre. Aguèt una magnitud primièra de 7.1° que l'epicentre se situa a 12 quilomètres al sud-èst de Axochiapan, Morelos a 5 quilomètres de San Juan Raboso, Puebla. La premsa mostrèt la coïncidéncia de la data d'aquel seisme amb la del tèrratrem arribat en 1985, que se passèt tanben un 19 de setembre. Pasmens, malgrat de la data, existís pas relacion màger entre eles. Aquel de 1985 se passèt sus la còsta davant Michoacán e Guerrero, dins la zòna de subduccion de la placa de las Cocos per dejós de la placa nordamericana, alara que lo seisme de 2017 foguèt un fenomèn intraplaca.

## Tectonica e sismicitat​ a Puebla​ ​e ​Morelos
Los seïsmes son un fenomèn fòrça frequent a la region que se plaçan los estats de Puebla e Morelos. Lo 24 d'octòbre de 1980 s'èra enregistrat un seïsme d'identica magnitud que l'epicentre se localizèt a sonque a 57 quilomètres de l'epicentre d'aquel eveniment
sismic, causant de damatges dins la vila de Puebla. Mexic en general, amb mai de 40 seismes jornalièrs enregistrats, es classifica dins las zonas de nauta sismicitat de la planeta. La rason es la dinamica d'una interaccion tectonica complèxa entre cinc placas: la placa nordamericana, la placa de las Cocos, la  placa del Pacific, la de Rivera e la placa cariba.

## Consequéncias

### Victimas
Las primièras nòvas de la premsa locala e nacionala donan 61 mòrts: 42 dins l'Estat de Morelos, 11 a Puebla e uèch dins l'Estat de Mexic. Lo nombre de mòrts anèt en aumentant pendent las oras e la premsa internacionala informèt que serián almens 93 las victimas mòrtas dins tot lo país. La chifra de mòrts cresquèt de minuta en minuta e per arribèt a 139 a la nuèch, alara que los trabalhs de secors als subrevivents e de sortida del corses sens vida dels bastits aclapats contunhavan. Le 23 setembre, encara augmentava, amb 307 victimas, e lo compta dels feritss èra de 4 683.1011

### Damatges materials

Lo seisme destruiguèt de desenas de bastiments a Ciutat de Mexic, la rota que jonh la capitala amb Acapulco foguèt parcialament destruida e l'aeropòrt Benito Juárez de la Ciutat de Mexic sofriguèt de damatges qu'obliguèron a arrestar per unas oras son foncionament.

## Referéncias

## Vejatz tanben
Tèrratremol de Mexic de 1985

Lo **tèrratrem de Mexic de 1985** es un seisme que se produguèt a 07:17:47 ora locala (UTC-6), lo dijòus 19 de setembre de 1985, qu'atenguèt una magnitud de 8.1 (MW) en l'Escala de Richter. L'epicentre se localizèt dins l'Ocean Pacific mexican, prèp a la boca del riu Balsas sus la còsta de l'estat de Michoacán, e a 15 quilomètres de prigondor jos la rusca terrèstra.

Lo seïsme toquèt la zòna centre, sud e occidetala de Mexic, subretot lo Districte Federal, ont se sentiguèt a 07:19 ora locala. Es lo mai important e mortifèr de l'istòria escricha d'aquel país e dins sa capitala, despassant en intensitat e damatges aquel enregistrat en 1957, que fins èra alara lo mai important dins la Ciutat de Mexic. Cal tanben destacar la replica venguda un jorn après, la nuèch del 20 de setembre de 1985.

Malgrat que siá situat a 390 km de l'epicentre, la capitala patiguèt de fòrce damatges donat qu'es situada al luòc d'un lac assecat artificialment, de bias que sus un jaç de ròca i a un jaç d'argila variabla e de tèrraplens. Donat que la velocitat de propagacion de l'onda sismica es diferenta dins la ròca e los assadolaments, se rebatent entre ponch de contacte e los materials, en concentrant los damatges dins una zona, agravant encara mai que la capa d'argila pren l'energia sismica en fa mai long lo periòde de movement liure. 

Un bilanç oficial donèt près de 10 000 morts e 50 000 blessés, alara que la chifra de 30 000 pèrdas umanas es uèi atestada. Encara, mai de 50 000 immòbles foguèron destuits

## Referéncias
Gaspé (vila)

**Gaspé** es una vila de la punta de la Peninsula de Gaspé dins la region de Gaspésie–Îles-de-la-Madeleine a l'èst de Quebèc, en Canadà. Gaspé se situa aperaquí a  al nòrd-èst de la vila de Quebèc, e a  a l'èst de Rimouski. Al recensament canadenc de 2016, la vila aviá una populacion totala de 14568 personas.

Gaspé es lo luòc ont Jacques Cartier prenguèt possession de la Nòva França (lo Canadà actual) al nom del rei de França, Francés Ièr, lo 24 de julhet de 1534.
Arrondiments de Charanta

Lo departament de Charanta a 3 arrondiments :
* Engoleime
* Conhac
* Confolent
## Istòria
A la creacion dels arrondiments, en 1800, Charanta n'aviá 5:
* Engolesme
* Barbezieux
* Conhac
* Confolent
* Rufec


Arrondiments de Charanta (1800-1926).svg|1800-1926.    
Arrondiments de Charanta (1926-2007).svg|1926-2007.
Arrondiments de Charanta (2007-2016).svg|2008-2016.

En 1926, los arrondiments de Barbezieux e Rufec son suprimits. Las comunanas dau primier son annexadas a l’arrondiment de Conhac. Las comunas de l’arrondiment de Rufec son annexadas a l’arrondiment de Confolent.

En 2008, las comunas de l’ancian arrondiment de Rufec passan dins l’arrondiment de Confolent.

En 2017 los limits son chamjats per correspondre a las intercomunalitats.

## Veire tanben
* Departament de Charanta
* Cantons de Charanta
* Comunas de Charanta
* Gropaments de comunas de Charanta

## Referéncias
Arrondiments d'Isèra

Lo departament d’Isèra a 3 arrondiments :
* Granòble
* La Tor del Pin
* Viena
## Istòria
A la creacion dels arrondiments, en 1800, Isèra n'aviá quatre:
* Granòble
* Sent Marcelin
* La Tor del Pin
* Viena


Arrondiments d'Isèra (1800-1806).svg|1800-1806.  
Arrondiments d'Isèra (1806-1852).svg|1806-1852. La comuna de Chirens passa a l’arrondiment de Granòble.
Arrondiments d'Isèra (1852-1926).svg|1852-1926. L’arrondiment de Viena cedís de comunas a Ròse.
Arrondiments d'Isèra (1926-1967).svg|1926-1967. L’arrondiment de Sent Marcelin es suprimit.
Arrondiments d'Isèra (1967-1971).svg|1967-1971. L’arrondiment de Viena cedís de comunas a Ròse.
Arrondiments d'Isèra (1971-2014).svg|1971-2014. L’arrondiment de Viena cedís Colombier-Saugnieu a Ròse.
Arrondiments d'Isèra (2015-2016).svg|2015-2016. La fusion d’Eclose e Badinières fai passar la totalitat a l’arrondiment de La Tor.

En 1852, 1967 e 1971 l’arrondiment de Viena cedís de comunas al departament de Ròse.

En 1926, l’arrondiment de Sent Marcelin es suprimit. Sas comunas son annexadas a l’arrondiment de Granòble.

En 2015, la fusion de doas comunas dels arrondiments de Viena e La Tor del Pin fai passar la novela comuna dins l’arrondiment de La Tor.

En 2017 los limits son chamjats per correspondre a las intercomunalitats : 24 comunas de l’arrondiment de Granòble e una de l’arrondiment de La Tor passan dins l’arrondiment de Viena, que cedís sièis comunas a l’arrondiment de La Tor.

## Veire tanben
* Departament d'Isèra
* Cantons d'Isèra
* Comunas d'Isèra
* Gropaments de comunas d'Isèra

## Referéncias