open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vinicius de Moraes

**Marcus Vinicius da Cruz e Mello de Moraes**, mai conegut coma **Vinícius de Moraes** (Rio de Janeiro, 19 d'octobre de 1913 — Rio de Janeiro, 9 de julhet de 1980) foguèt un poèta, compositor, dramaturg e a l'encòp diplomata e jornalista brasilian. 

Aqueste artista, conegut tanben per l'escais de **Poetinha**, contribusiguèt significativament en collaborar amb mantun musician coma Baden Powell, Chico Buarque e subretot Toquinho a l'evolucion de la musica brasiliana fins a aténher sa forma actuala.

## Bibliographie
* Luigi Granetto, "Vinicius De Moraes",  per *Hit Parade International*, Armando Curcio Editore, Roma 1983
* Giancarlo Mei, *Canto Latino. Origine, evoluzione e protagonisti della musica popolare del Brasile*, Nuovi Equilibri, 2004, ISBN 88-7226-801-X
* Gildo De Stefano, *Il popolo del [[samba]]. La vicenda e i protagonisti della storia della musica popolare brasiliana*, RAI-ERI, Roma 2005, ISBN 88-397-1348-4

## Ligams extèrnes
* Site oficiau
Jorge Ben Jor

**Jorge Duílio Lima Meneses**, mai conegut artisticament coma **Jorge Ben** primièr, puèi mai tard **Jorge Ben Jor** (Rio de Janeiro, 22 de març de 1945) es un cantaire, compositor e guitarrista brasilian. Aqueste musician, un dels mai populars de son país, ten una musica plan eclectica que i fusiona samba, funk, rock e bossa nova amb de paraulas sovent plenas d'umor e satiricas, e mai de còps que i a esotericas. 

Prenguèt son nom d'artista **Ben**, qu'èra lo nom de sa maire d'origina etiopiana, per l'omenatjar.

thumb|250px|Jorge Ben Jor en 2008

## Discografia
* *Samba Esquema Novo* (1963)
* *Ben é Samba Bom* (1964)
* *Sacundin Ben Samba* (1964)
* *Big Ben* (1965)
* *O bidú-Silêncio no Brooklin* (1967)
* *Jorge Ben* (1969)
* *Força Bruta* (1970)
* *Negro é Lindo* (1971)
* *Ben* (1972)
* *10 Anos Depois* (1973)
* *A Tábua de Esmeralda* (1974)
* *Solta o Pavão* (1975)
* *Jorge Ben à l'Olympia* (1975)
* *Gil e Jorge* (1975), amb Gilberto Gil
* *África Brasil* (1976)
* *Samba Nova* (1976)
* *Tropical* (1977)
* *A Banda Do Zé Pretinho* (1978)
* *Salve Simpatia* (1979)
* *Alô, Alô, Como Vai? (1980)
* *Bem Vinda Amizade* (1981)
* *Dadiva* (1983)
* *Sonsual* (1984)
* *Ben Brasil*  (1986)
* *Ben Jor* (1989)
* *Live In Rio* (1992)
* *23* (1994)
* *Homo Sapiens* (1995)
* *Musicas Para Tocar Em Elevador* (1997)
* *Puro Suingue* (2000)
* *Acústico MTV* (2002)
* *Reactivus Amor Est (Turba Philosophorum)* (2004)
* *Sou da Pesada (7 Samurai Afroraduno Remix)/A Joven Samba **(Klasick Remix)* (2006)
* *Recuerdos de Assunción 443" (2007)
* *Favourites: From Samba Esquema Novo 1963 - África Brasil 1976'' (2008)
Chico Buarque

**Francisco Buarque de Hollanda**, mai conegut coma **Chico Buarque** (Rio de Janeiro, 19 de junh de 1944) es un cantaire, guitarrista, compositor, poèta e escrivan brasilian. Es conegut mai que mai per sa facieta de musician, que plan sovent critica la societat, l'economia e la cultura de Brasil e mai particularament de Rio de Janeiro.

thumb|250px|Chico Buarque amb son prèmi literari BRAVO! en 2009 

## Discografia
*1966: *Chico Buarque de Hollanda* (Vol. 1)
*1966: *Morte e Vida Severina*
*1967: *Chico Buarque de Hollanda* (Vol. 2)
*1968: *Chico Buarque de Hollanda* (Vol. 3)
*1969: *Umas e outras - compacto*
*1969: *Chico Buarque na Itália*
*1970: *Apesar de você*
*1970: *Per un pugno di samba*
*1970: *Chico Buarque de Hollanda* (Vol. 4)
*1971: *Construção*
*1972: *Quando o carnaval chegar*
*1972: *Caetano e Chico juntos e ao vivo*
*1973: *Chico canta*, originalament sonat "Chico Canta Calabar".
*1974: *Sinal fechado*
*1975: *Chico Buarque & Maria Bethânia ao vivo*
*1976: *Meus caros amigos*
*1977: *Cio da Terra compacto*
*1977: *Os saltimbancos*
*1977: *Gota d'água*
*1978: *Chico Buarque*
*1979: *Ópera do Malandro*
*1980: *Vida*
*1980: *Show 1º de Maio compacto*
*1981: *Almanaque*
*1981: *Saltimbancos trapalhões*
*1982: *Chico Buarque en espanhol*
*1983: *Para viver um grande amor*
*1983: *O grande circo místico*
*1984: *Chico Buarque (Vermelho)*
*1985: *O Corsário do rei*
*1985: *Ópera do Malandro*
*1985: *Malandro*
*1986: *Melhores momentos de Chico & Caetano*
*1987: *Francisco*
*1988: *Dança da meia-lua*
*1989: *Chico Buarque*
*1990: *Chico Buarque ao vivo Paris le Zenith*
*1993: *Para Todos*
*1995: *Uma palavra*
*1997: *Terra*
*1998: *As cidades*
*1998: *Chico Buarque da Mangueira*
*1999: *Chico ao vivo*
*2001: *Chico e as cidades* (DVD)
*2001: *Cambaio*
*2002: *Chico Buarque – Duetos*
*2003: *Chico ou o país da delicadeza perdida* (DVD)
*2005: *Meu Caro Amigo* (DVD)
*2005: *A Flor da Pele* (DVD)
*2005: *Vai passar* (DVD)
*2005: *Anos Dourados* (DVD)
*2005: *Estação Derradeira* (DVD)
*2005: *Bastidores* (DVD)
*2006: *O Futebol* (DVD)
*2006: *Romance* (DVD)
*2006: *Uma Palavra* (DVD)
*2006: *Carioca* (CD + DVD amb lo documentari *Desconstrução*)
*2007: *Carioca Ao Vivo*
*2011: *Chico*
*2012: *Na Carreira* (DVD)
Carlos Mencia

[vinheta|Mencia de [2011]]
**Ned Arnel Mencía** (nascut lo 22 d'octobre de 1967), pus conegut per son nom d'empont **Carlos Mencia**, es un umorista, actor, e escrivan american.
Jeff Foxworthy

thumb|Jeff Foxworthy
**Jeffrey Marshall** "**Jeff**" **Foxworthy** (Atlanta, Georgia, 6 de setembre de 1958) es un comedian e actor american.
Omar Gooding

**Omar Gooding** (Los Angeles, 19 d'octobre de 1976) es un actor de cinèma american. Es lo frère pichon de l'actor Cuba Gooding Jr.
Christina Ricci

vinheta

**Christina Ricci** (Santa Monica, 12 de febrièr de 1980) es una actritz de cinèma americana.
Torismond

**Torismond** èra un ei dels Visigòts de 451 a 453. Alara que combatava los Huns d'Atila al costat del seu paire lo rei Théodoric I, foguèt elegit rei sul camp de batalha (Camps Catalaunics) a la mort del ascendent, tuat al combat per una lança ostrogota venent de las tropas d'Atila. 

Foguèt assassinat pel seu fraire Teodoric II, qu'aprofeitèt que Torismond siá aleitat dins sa cambra, malaut. De mai, un servicial sornarut traguèt al rei las armas, de biais qu'aquel deguèt de defendre del seus assassins amb una cadièra . 

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben
*Reialme visigòt de Tolosa
Euric

**Euric**, tanben conegut jols nom d**'Evaric** o d**'Erwig** (415 - 484) foguèt un rei visigòt del reialme de Tolosa de 466 a 484, fraire de Teodoric II e espós de Ragnailda, filha supausada de Merovèu, rei dels francs.

[thumb|180px|left|Estatua a [Madrid (J. Porcel, 1750-53).]]

Al començament del seu regne las relacions del reialme de Tolosa amb l'Empèri Roman avián tant evoluidas qu'aqueste èra vengut gaireben independents. Alara entreprenguèt pel seu compte, sens acòrdi prealable amb los romans, de campanhas expansionistas en Gàllia e en Ispània; la primièra, a la batalha de Déols amb l'excusa de s'opausar  al refús de reconeissença de l'emperaire Antemi, la seconda, amb aquela d'ajudar los visigòts qu'encara lutavan contra los sueus. 

En 476 espandiguèt los territòris visigòts en partissent del riu Léger, ataquèt amb doas colomnas, que benlèu una passèt per Roncesvals (en passar per Pampalona, Navarra) e Caesar Augusta, fins a Èbre per lutar contra los vandals que menaçavan aquela zòna, arribant a atacar Lleida, e una segonda comandada per Heldefred en 480, per conquistar Tarragona e s'espandir cap al sud de la Peninsula Iberica per la còsta Mediterranèa. Mentre que, al nòrd  lutava contra los francs e los saxons, e matèt lo cap dels bagaudis de la val de Fresser. Acceptèt la reconeissença dels seus domènis per l'emperaire Juli Nepot, aquò significava la separacion formala e de fach, d'aqueles territòris al respècte de l'Empèri Roman d'Occident. Creèt tanben lo primèr còdi legal visigòt, lo *Codex Eurici* (Còdi d'Euric).

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben
*Reialme visigòt de Tolosa
Còdi d'Euric

Lo **Còdi d'Euric** èra un ensems de leis de Reialme visigòt de Tolosa, que foguèron compiladas sus òrdre del rei Euric, abans de 480, benlèu a Tolosa (segon de fonts seriá estat a Arle). Foguèron compiladas dins un còdi de costumas de la nacion gòta.

La compilacion foguièt l'òbra del jurista roman Leon, qu'èra lo principal conselhièr del rei Euric.

En general lo Còdi es gaireben confús, e seriá un ensems costumas gòtas influenciat pel contacte amb los romans.

Sonque demora per la posteritat de trocets, dins un manuscrit, la partida desfaçada d'un palimpsèste (es a dire un document ancian reütilizat); per las partidas desconegudas se deguèt far d'analogias amb lo Còdi de Gundebald de Borgonha, e amb la Lei dels Bavaresos, e tanben per las Leis de la partida coneguda del Còdi de Leovigildo que derivarián d'Euric. Son de leis relativas als tèrmes, depauses, ventas, dons e eretatges, alara se podèt deduire de leis aplicables als jutges, acusacions, drech d'asil dins las glèisas, fugitius, panaires, ferits, mètges, violacions de sepulcres, mercadièrs forastièrs, infraccions, incendis volontoses, divisions de la tèrra e mai.

Foguèt remplaçat peu aprèp pel Breviari d'Alaric, compilat e promulgat sus òrdre del seu filh Alaric II en 506.
Bill Engvall

thumb|250px|Bill Engvall en 2010
**William Ray Engvall, Jr.**, mai conegut coma **Bill Engvall** (Galveston, Tèxas, 27 de julhet de 1957) es un actor e comedian american.
Geisalic

**Gesaleic** foguèt un rei visigòt de 507 a 510. Èra filh illegitim e successor d'Alaric II, elegits pels nòbles a Narbona a la mort del seu paire a la batalha de Vouillé.

Gesaleic abandonèt Narbona, benlèu en 507 e s'establiguèt a Barcino, venent atal capitala del reialme.

Entre en 508 e 511 Gesaleic mantenguèt una estrecha amistat amb los ostrogòts d'Itàlia, mas en 511 "s'alièt amb los enemics dels ostrogòts" (segon *[[Isidòr de Sevilha]]*) benlèu un partit visigòt opausat a l'influéncia ostrogòta

En 511, Gesalic fogèt expulsat del tròn pel general ostrogòt Ibba e fugiguèt en Africa al reialme dels Vandals. Ensejèt en van d'obtenir lor ajuda e tanben aquela dels Ostrogòts. Lo general Ibbas proclamèt lo jove Amalaric rei a Barcino, filh d' Alaric II e felen (per la maire) de Teodoric lo Grand. Lo rei novel aviá sonque nòus ans, per que lo quite Teodoric assumèt la regéncia.

Gesaleic, mentretant, demorava en Aquitània ont podèt reünir una armada d'amics e mercenaris (se sap que en 511-512 la sosmission d'Aquitània als francs èra pas complèta). En 512 l'armadat de Gesaleic dintrèt en Tarraconesa pels passatjes pirenencs orientals mas foguèt derrotat per Ibbas a 20 km de Barcelona. Gesaleic fugiguèt al nòrd, passèt la Narbonesa, essajent de dintrar en Burgondia, mas foguèt capturar e matat en passant la Durença, benleu per de soldats ostrogòts (512).

## Referéncias
*Edward Gibbon, ''History of the Decline and Fall of the Roman Empire'' 
* Rafael Altamira, *« La Spagna sotto i Visigoti »*, dans *Storia del mondo medievale*, vol. I, 1999, pp. 743-779
* Christian Pfister, *« La Gallia sotto i franchi merovingi: vicende storiche »*, dans *Storia del mondo medievale*, vol. I, 1999, pp. 688-711
Vo Nguyen Giap

**Võ Nguyên Giáp** (25 d'agost de 1911 – 4 d'octobre de 2013) foguèt un general de l'Armada Populara Vietnamiana e un politician. Giáp foguèt lo comandant principal dins doas guèrras:  la Guèrra d'Indochina (1946–1954) e la Guèrra de Vietnam (1960–1975). 
Giáp èra tanben jornalista, ministre de l'interior del govèrn Việt Minh del president Hồ Chí Minh, comandant militar del Việt Minh, comandant de l'armada populara vietnamiana , e ministre de la defensa. Foguèt membre del Politburo del partit trabalhista vietnamian, que en 1976 venguèt lo Partit Comunista Vietnamian.

Foguèt lo cap militar pus important, aprèp Ho Chi Minh, pendent la guèrra de Vietnam, e èra responsabla de las operacions majoras e leader entrò la fin de la guèrra.
Vickers MBT

Lo **Vickers MBT** foguèt un carri de batalha principau desvolopat dins leis annadas 1960 per l'exportacion per la companhiá Vickers-Armstrongs a partir dei carris Centurion e Chieftain. L'objectiu èra de concebre un carri de combat relativament leugier, corrèctament protegit e amb un còst feble. Foguèt adoptat per Kowait, Kenya, Tanzania, Nigèria e subretot Índia que l'utilizèt fins ais annadas 2000. Participèt a la Tresena Guèrra Indopaquistanesa.
Yingluck Shinawatra

**Yingluck Shinawatra**  (n. 21 de junh de 1967) entrepreneira e femna política es l'actual primièra ministra de Tailàndia.
Portugal continental

300px|right|Mapa del Portugal Continental

Lo **Portugal continental ** designa lo territòri continental portugués, situat dins Peninsula Iberica.

La designacion es utilizada per diferenciar lo territòri continental de las archipèlas atlanticas dels Açòres e de Madèira.  

Es la 85 subdivision d'un país mai poblada del mond. 

Lo Portugal continental comprend 278 dels 308 concelhs, 89&nbsp;015&nbsp;km² dels 92&nbsp;145&nbsp;km² del territóri nacional (96,6%), e 10&nbsp;144&nbsp;940 del 10&nbsp;637&nbsp;713 abitantes qu'i abitan (segon lo cens de 2011), siá, 95,1%.

## Vejatz tanben
* Portugal
* Illas Adjacentas
* Açòres
* Madèira
* Zona Economica Exclusiva de Portugal

## Nòtas e referéncias
Senèca

Se distinguèron dos Senèca
* Senèca lo Vièlh (Lucius Annaeus Seneca) 54 AbC - 39 AbC, retor, paire del seguent
* Senèca lo Jove (Lucius Annaeus Seneca) 4 AbC-65, filosòf estoician, dramaturg e òmme d'Estat, filh del precedent
Ry Cooder

thumb|250px|Ry Cooder durant un concèrt en 2009
**Ryland Peter Cooder**, mai conegut coma **Ry Cooder** (Los Angeles, 15 de març de 1947) es un musician e productor american. Aqueste artista es conegut per l'estil particular qu'a de tocar la guitarra e per son interès per las musicas dichas "tradicionalas". Aital aprèp la produccion d'un disc sus la musica chicana, produsiguèt en 1997 l'album *Buena Vista Social Club* amb mantun musician cuban. La revista *[[Rolling Stone]]* lo situèt ochen dels melhors guitarristas en 2003 e qualques ans mai tard, en 2010 Gibson lo placèt a la posicion 32.

## Discografia
* *Ry Cooder* (1970)
* *Into the Purple Valley* (1972)
* *Boomer's Story* (1972)
* *Paradise and Lunch* (1974)
* *Chicken Skin Music* (1976)
* *Showtime* (1977)
* *Jazz* (1978)
* *Bop Till You Drop* (1979)
* *Borderline* (1980)
* *The Slide Area* (1982)
* *Get Rhythm* (1987)
* *Chávez Ravine* (2005)
* *My Name Is Buddy* (2007)
* *I, Flathead* (2008)
* *Pull Up Some Dust and Sit Down* (2011)
* *Election Special* (2012)
Zona Economica Exclusiva de Portugal

Portugal posseda la 3 mai granda Zona Economica Exclusiva de l'Union Europèa e la 11 del mond.

## Zona Economica Exclusiva de Portugal
*Portugal continental 327,667 km²
*Açòres 953,633 km²
*Madèira 446,108  km²
*Total: 1,727,408  km²

## Different amb Espanha

Espanha defend que la frontièra de la ZEE mai al sul entre Espanha e Portugal deuriá èsser consistuir en una linha equidistanta delimitada a mièg distància entre Madèira e las Illas Canàrias. Pasmens, Portugal es sobeiran de las Illas Selvagens (un subarquipèla al nórd de Canàrias apartenent a l'archipèla de la Regio Autonoma de Madèira alargant la frontièra de la ZEE mai al sud.

Espanha argumenta que las Illas Selvagens forman pas una plataforma continentala separada, en referéncia a l'article 121 de la Convencion de las Nacions Unidas seul Drech de la Mar:

L'estatut de las Illas Selvagens coma illas o ròca es encara al centre d'una polimica actuala. Ara las Illas Selvagens constituisson una resèrva naturala protegida pel Pargue Natural de Madèira totjorn amb una preséncia constanta de dos gaitadors de la natura e ocasionalament coma biologista que visitan las illas para efectuar d'enquèstas sus la fauna e la flòra. 
En seguissent los ans aquelas illas foguèron lo teatre d'episòdis conflictuoses anent fins a de fusilhadas, provocadas dins l'arrestacion per las autoridats portuguesas de barcas espanhòlas que pescavan ilegalment dins aquel airal.

## Ligams extèrnas
* O País Socioeconómico *Atlas de Portugal*

## Referências
Pinet

*Pinet (Erau) – una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
*Pinet (Valéncia) – un municipi valencian, situat din la província de Valéncia e lo País Valencian.
Dusty Springfield

thumb|250px|Dusty Springfield en 1966
**Mary Isobel Catherine Bernadette O'Brien**, mai coneguda coma **Dusty Springfield** (West Hamstead, Londres, 16 d'abril de 1939 – Ealing, Londres, 2 de març de 1999) foguèt una cantaira e productora anglesa de musica pop. Sa trajectòria musicala durèt mai que mai de la fin de las annadas 1950 fins als ans 1990 mas sa celebritat comencèt sonque en 1963 quand entamenèt una carrièra de solista. 

## Discografia
* *A Girl Called Dusty* (1964)
* *Ev'rything's Coming Up Dusty* (1965)
* *Where Am I Going?* (1967)
* *Dusty... Definitely* (1968)
* *Dusty in Memphis* (1969)
* *A Brand New Me* (1970)
* *See All Her Faces* (1972)
* *Cameo* (1973)
* *It Begins Again* (1978) 
* *Living Without Your Love* (1979)
* *White Heat* (1982)
* *Reputation* (1990)
* *A Very Fine Love* (1995)
Jaume Cabré

159px|thumb|Jaume Cabré en 2011
**Jaume Cabré i Fabré** (Barcelona, 30 d'abril de 1947) es un escrivan e scenarista catalan. Es un dels autors en lenga catalana mai famoses internacionalament que sa darrièra òbra *Jo confesso*, editada en 2011, e que se ne son venduts mai d'80.000 exemplars en catalan, es estada revirada en 17 lengas estrangièras. Dins l'estat francés, lo libre s'èra ja vendut mai de 20.000 libres a la debuta d'octobre de 2013 e foguèt seleccionat demest los candidats als prèmis Médicis e Femina. Se prevei que la version anglesa de l'òbra siá disponibla tre 2015. Cabré es membre de la Seccion Filologica de l'Institut d'Estudis Catalans. 

## Biografia
Jaume Cabré nasquèt al costat de l'Eixample a Barcelona en 1947. Adolescent s'apassionèt per la literatura e passava fòrça temps a legir. Demest sas lecturas qu'integravan d'autors famoses de la literatura catalana coma Mercè Rodoreda o Joan Perucho e subretot Pere Calders, figuravan tanben maites autors d'autres païses, de latinoamericans coma Jorge Luis Borges o Julio Cortázar, d'americans coma William Faulkner, e d'autres classics coma James Joyce e Marcel Proust. Estudièt a l'Universitat de Barcelona e s'i diplomèt en Filologia Catalana en 1972. Foguèt en aquel temps que publiquèt un conte *El tipògraf* dins la revista *[[Lluc]]*. Venguèt puèi ensenhaire e trabalhèt aital primièr dins un licèu de Vila Real, vila del nòrd del País Valencian e aprèp a Terrassa. Qualques annadas mai tard dintrèt finalament coma professor a l'Universitat de Lhèida.

Publiquèt son primièr libre, *Faules de mal desar* en 1974. Dos ans mai tard, en 1976, s'integrèt dins lo collectiu Ofèlia Dracs.
Foguèt en 1983 qu'arribèt finalament la consagracion amb *La teranyina* que li valguèt l'obtencion del Prèmi Sant Jòrdi.

Tre 1985 comencèt a trabalhar coma scenarista per la television e participèt a l'elaboracion d'episòdis de mantuna sèria del canal catalan TV3.

Dapasset son prestigi literari cresquèt a l'estat espanhòl amb la publicacion d'autras òbras coma *Senyoria* en 1991, *L'ombra de l'eunuc* en 1996 e subretot *Les veus del Pamano*, espelit en 2004, que li permetèt de ganhar lo Prèmi de la Critica Catalana de narrativa. La notorietat anèt puèi mai enlà dels Pirenèus gràcias a son darrièr roman *Jo confesso* que foguèt guerdonat mantun còp en Catalonha en 2012 (Prèmi de la Crítica Catalana de narrativa, Prèmi Critica Serra d'Or, Prèmi Maria Àngels Anglada de Narrativa e lo Prèmi Crexells de l'Ateneu Barcelonès). Aital la traduccion polonesa del libre se situèt en primièra posicion de las melhoras vendas de libre en Polonha en març de 2013.

## Òbras
* *Galceran, l'heroi de la guerra negra* (1978)
* *Carn d'olla* (1978)
* *El mirall i l'ombra* (1980)
* *La teranyina* (1984)
* *Fra Junoy o l'agonia dels sons* (1984)
* *Senyoria* (1991)
* *El llibre de Feixes* (1996)
* *L'ombra de l'eunuc* (1996)
* *Les veus del Pamano* (2004)
* *Jo confesso* (2011)
Malala Yousafzai

thumb|250px|Malala Yousafsai en 2014 durant lo Girl Summit
**Malala Yousafzai** (en pashto: ملاله یوسفزۍ‎; en ordo: ملالہ یوسف زئی‎; Mingora, Paquistan, 12 de julh de 1997) es una activista civica e blogaira paquistanesa. Per encausa de sa lucha en favor de l'educacion e dels dreches de las femnas, entamenada tre l'adolescéncia, recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz lo 10 d'octobre de 2014.

## Biografia
300px|thumb|Malala Yousafzai, amb Barack Obama e sa familha dins lo Burèu Oval l'11 d'octobre de 2013
Venguèt famosa tre 2009, quand aviá pas que 11–12 ans, qu'escriviá un blòg, jos un pseudonim, per la BBC e i narrava sa vida jos la lei dels talibans, los ensages que fasián per tal de contrarotlar la Val de Swat, e a l'encòp i far conéisser sas idèas per afavorir l'educacion de las dròllas. 

Son engatjament foguèt recompensat lo 19 de decembre de 2011 amb lo primièr Prèmi Nacional del Jovent de Paquistan, que venguèt puèi lo Prèmi Nacional Malala de la Patz, decernit pel govèrn paquistanés. 
Lo 9 d'octobre de 2012, Malala foguèt victima d'una temptativa d'assassinat e recebèt una bala dins lo cap e lo còl del temps qu'èra a tornar en cò sieu dins un bus escolar. Capitèt de subreviure e foguèt mandada aprèp qualques jorns en Anglatèrra, al Queen Elizabeth Hospital de Birmingham per i seguir una reeducacion.

Lo 29 d'abril de 2013, la revista america *[[Time]]* la placèt en cobèrta e la designèt coma una de "las 100 personas mai influentas del mond". Recebèt divèrses recompensas dins mantun país coma per exemple lo Prèmi Internacional Catalonha en mai del meteis an per "sa determinacion e son coratge dins la defensa dels dreches de l'òme".

Aprèp d'èsser estada nomenada demest los candidats al Prèmi Nobel de la Patz de 2013, recebèt finalament aquesta recompensa l'an seguent, amassa amb lo militant civic indian Kailash Satyarthi.
Peter Higgs

**Peter Ware Higgs** (Newcastle upon Tyne, 29 de mai de 1929) es un fisician britanic (originari de d'Anglatèrra). 

## Recèrcas
Se faguèt conéisser tre las annadas 1960 per sa proposicion sus la ruptura de la simetria dins la teoria electrofebla, en explicar l'origina de la massa de las particulas elementaras en general e dels bosons W e Z en particular.

Aqueste mecanisme predisiá l'existéncia d'una particula novèla que foguèt nomenada boson de Higgs. E mai s'aquesta particula siá pas encara estada observada dins los acceleradors fins ara, lo mecanisme de Higgs és generalment acceptat coma un ingredient important dins lo modèl estandard de la fisica de las particulas. Higgs idèet aquel mecanisme en 1964 del temps qu'èra a realizar una virada pels Cairngorms.

En 2013 sas aportacions li valguèron de recebre amb lo fisician bèlga François Englert e lo CERN, lo Prèmi Princi d'Astúrias de Recerca Scientifica e Tecnica e en octobre del meteis an totes dos scientifics se vegèron guerdonats amb lo Prèmi Nobel de Fisica de 2013.
François Englert

thumb|250px|François Englert en 2007

**François Englert** (Etterbeek, Brussèlas, 6 de novembre de 1932) es un fisician bèlga. Aqueste scientific que subrevisquèt a la shoah es professor emerit de l'Universitat Liura de Brussèlas (ULB) ont es membre del servici de fisica teorica. Sas aportacions màgers concernisson la fisica de las particulas, la teoria de las còrdas e la cosmologia. 

Recebèt lo 8 d'octobre de 2013 lo Prèmi Nobel de fisica, amassa amb lo fisician anglés Peter Higgs, per sos trabalhs dins la deteccion del boson conegut jol nom de boson de Higgs.

## Biografia
François Englert nasquèt en 1932 a Etterbeek, comuna de Brussèlas, dins una familha jusieva. Del temps de la Segonda Guèrra Mondiala aguèt d'amagar sas originas per encausa de las persecucions degudas al nazisme e se refugièt dins d'orfanatges e d'ostals per enfants de divèrsas vilas bèlgas coma Dinant, Lustin, Stoumont e finalament Annevoie-Rouillon ont arribèt la liberacion amb las fòrças americanas. Faguèt puèi sos estudis segondaris a l'Atenèu Reial de Koekelberg abans de s'incriure a la Facultat de sciéncias aplicadas de l'Universitat Liura de Brussèlas. I obtenguèt son diplòma d'engenhaire civil mecanician e electrician en 1955, e mai tard, en 1957, una licéncia de fisica e finalament lo doctorat l'an seguent. 
Se n'anèt aprèp als Estats Units e venguèt associat de recerca a l'Universitat Cornell tre 1959 e puèi professor assistent a partir de 1960. Ailà, trabalhèt jos la direccion de Robert Brout, que ne deviá venir son collaborador tota la vida. En 1961, tornèt a l'ULB ont foguèt primièr cargat de corses e tre 1964 professor. Amb Brout, qu'i arribèt mai tard, dirigiguèron amassa lo servici de fisica teorica qu'avián creat en 1980.
James E. Rothman

**James E. Rothman** (Haverhill, Massachusetts, 3 de novembre de 1950) es un biologista american e professor a l'Universitat de Yale. Recebèt, amassa amb lo biologista american Randy Schekman e lo bioquimista alemand Thomas Südhof lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina lo 7 d'octobre de 2013.
Randy Schekman

**Randy Schekman** (St Paul, Minnesòta, 30 de decembre de 1948) es un biologista cellular american e professor a l'Universitat de California a Berkeley. Recebèt, amassa amb lo biologista american James E. Rothman e lo bioquimista alemand Thomas Südhof lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en octobre de 2013.
Pino Daniele

thumb|250px|Pino Daniele en 2009
**Giuseppe Daniele**, mai conegut coma **Pino Daniele** (Nàpols, 19 de març de 1955-Roma, 4 de genièr de 2015
) es un cantautor e musician italian. Interpretèt tanben qualques cançons napolitanas coma la famosa "Napule è".

## Discografia

* *Terra mia* (1977)
* *Pino Daniele* (1979)
* *Nero a metà* (1980)
* *Vai mò* (1981)
* *Bella 'mbriana* (1982)
* *Live RTSI* (1983)
* *Common Ground* (1983)
* *Musicante* (1984)
* *Sciò live* (1984)
* *Ferryboat* (1985)
* *Bonne soirée* (1987)
* *Schizzichea with love* (1988)
* *Le Vie Del Signore Sono Finite (B.O.F.)* (1988)
* *Mascalzone latino* (1989)
* *Un uomo in blues* (1991)
* *Sott' O Sole* (1992)
* *Che Dio ti benedica* (1993)
* *E Sona Mo (live)* (1994)
* *Non calpestare i fiori nel deserto* (1995)
* *Dimmi cosa succede sulla terra* (1997)
* *Yes I Know My Way-The Best Of* (1998)
* *Come un gelato all'equatore* (1999)
* *Medina* (2001)
* *Concerto (live)* (2002)
* *Daniele-Ron-Mannoia-De Gregori* (2003)
* *Project Passi d'autore* (2004)
* *Iguana cafè* (2005)
* *Il mio nome è Pino Daniele e vivo qui* (2007)
* *Ricommincio dà 30* (2008)
* *Electric Jam* (2009)
* *Boogie Boogie Man* (2010)
* *La Grande Madre* (2012)
* *Tutta 'Nata Storia-Vai Mo'-Live In Napoli" (live) + DVD* (2013)
Fiorella Mannoia

thumb|250px|Fiorella Mannoia en 2009
**Fiorella Mannoia** (Roma, 4 d'abril de 1954) es una cantaira italiana. Se faguèt conéisser a partir de 1987 quand ganhèt lo Prèmi de la Critica del Festival de Sanremo amb sa cançon "Quello che le donne non dicono" e que se situèt en primièra posicion de vendas d'aquel temps, e sa notorietat cresquèt e se consolidèt l'an seguent quand tornèt ganhar lo meteis prèmi amb lo títol "Le notti di maggio".

## Biografia

[thumb|250px|Fiorella Mannoia en [Cremona, en 11 de decembre de 2017]]

## Discografia
* *Mannoia Foresi & co.* (1972)
* *Fiorella Mannoia* (1983)
* *Premiatissima* (1985)
* *Momento delicato* (1985)
* *Fiorella Mannoia* (1986)
* *Canzoni per parlare* (1988)
* *Di terra e di vento* (1989)
* *I treni a vapore* (1992)
* *Le canzoni* (1993)
* *Gente comune* (1994)
* *Belle speranze* (1998)
* *Fragile* (2001)
* *Onda tropicale* (2006)
* *Il movimento del dare* (2008)
* *Ho imparato a sognare* (2009)
* *Sud* (2012)
* *A te* (2013)
* *Combattente* (2016)
Hispania Ulterior

La província romana creada a partir de l'establiment de la província d'Ispània en 205 AbC foguèt devesida en 197 AbC en Hispania Citerior e **Hispania Ulterior** (Ispània ulteriora).

Foguèt governada per de procònsols elegits *extra ordinem* (Liv. XXVIII. 38; XXIX. 13, XXXI. 20), e mai tard per dos pretors investits amb lo poder dels procònsols e de l'insigne dels 12 faisses (Liv. XXXII. 28, XXXIII. 26, Liv. XXXVII. 46, XXXIX. 29).

En 171 AbC foguèt unida amb la província Citerior pendent la guèrra de Macedònia, mas foguèt tornarmai separada en 167 AbC.

Una legion estacionava dins la província. La capitala foguèt, segon las epòcas, Còrdoa (*Corduba*) e Cadis (*Gades*).

Mai tard, jos August, la província foguèt partida en doas entitats diferentas: Betica e Lusitània.

## Vejatz tanben
* Hispania Citerior
Hispania Citerior

thumb|350px|Provícia romana vèrs 120

Aprèp la victòria romana sus Cartage a l'eissida de la Segonda Guèrra Punica, la Republica romana divisèt sos territòris iberics en doas províncias: l'Hispania Ulterior e l**'Hispania Citerior**.

L'Ispània citerior s'espandís per la còsta mediterranèa dempuèi los Pirenèus fins a Cartagena. L'administracion de la província èra installada a Tarraco (Tarragona).

Amb l'espandiment de las conquistas romanas cap a l'interior de las tèrras, aquela privíncia venguèt l'Hispania Tarraconensis, que conten lo territòri anant de la Mediterranèa cap a Galícia e al nòrd del Portugal actual.

## Vejatz tanben
* Hispania Ulterior
* Tarraconesa

## Ligams extèrnes
*  [Mapa detalhada dels pòbles abans l'occupacion romana [Peninsula Iberica] (~ -200)]
Thomas Südhof

**Thomas Südhof** (Göttingen, 22 de decembre de 1955) es un bioquimista american d'origina alemanda qu'es tanben professor a l'Universitat Stanford en Califòrnia. Recebèt lo 7 d'octobre de 2013, amb los biologistas americans James E. Rothman e Randy Schekman, lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina de 2013. Anteriorament aviá ja recebut lo Prèmi Albert Lasker de Recerca Medicala Fondamentala.
Arto Paasilinna

thumb|250px|Arto Paasilinna en octobre de 2007 a la Fièira del Libre d'Helsinki
**Arto Tapio Paasilinna** (Kittilä, 20 d'abril de 1942) es un escrivan e scenarista finlandés. Se faguèt conéisser en 1975 gràcias a son roman *Jäniksen vuosi* ("L'an de la lèbre" en occitan) que s'auborèt a la cima de las vendas en Finlàndia e en França. Es, amb Mika Waltari, un dels autors finlandeses mai apreciats e coneguts internacionalament que mantun de sos romans nombroses es estat revirat en mai de 27 lengas estrangièras. Escriu tanben pel cinèma, la ràdio e la television. 

Son fraire ainat Erno èra jornalista e escrivan, e lo segond, Reino, es deputat europèu.

## Òbras
* *Operaatio Finlandia* (1972)
* *Paratiisisaaren vangit* (1974)
* *Jäniksen vuosi* (1975)
* *Onnellinen mies* (1976)
* *Isoisää etsimässä* (1977)
* *Sotahevonen* (1979)
* *Herranen aika* (1980)
* *Ulvova mylläri* (1981)
* *Kultainen nousukas* (1982)
* *Hirtettyjen kettujen metsä* (1983)
* *Ukkosenjumalan poika* (1984)
* *Parasjalkainen laivanvarustaja* (1985)
* *Vapahtaja Surunen* (1986)
* *Koikkalainen kaukaa* (1987)
* *Suloinen myrkynkeittäjä* (1988)
* *Auta armias* (1989)
* *Hurmaava joukkoitsemurha* (1990)
* *Elämä lyhyt, Rytkönen pitkä* (1991)
* *Maailman paras kylä* (1992)
* *Aatami ja Eeva* (1993)
* *Volomari Volotisen ensimmäinen vaimo ynnä muuta vanhaa tavaraa* (1994)
* *Rovasti Huuskosen petomainen miespalvelija* (1995)
* *Lentävä kirvesmies* (1996)
* *Tuomiopäivän aurinko nousee* (1997)
* *Hirttämättömien lurjusten yrttitarha* (1998)
* *Hirnuva maailmanloppu* (1999)
* *Ihmiskunnan loppulaukka* (2000)
* *Kymmenen riivinrautaa* (2001)
* *Liikemies Liljeroosin ilmalaivat* (2003)
* *Tohelo suojelusenkeli* (2004)
* *Suomalainen kärsäkirja* (2005)
* *Kylmät hermot, kuuma veri* (2006)
* *Rietas rukousmylly* (2007)
* *Neitosten karkuretki* (2008)
* *Elävänä omissa hautajaisissa* (2009)
Mika Waltari

thumb|250px|Mika Waltari en 1935
**Mika Waltari** (Helsinki, 19 de setembre de 1908 – Helsinki, 26 d'agost de 1979) foguèt un escrivan finlandés. Foguèt, amb Arto Paasilinna, un dels autors finlandeses mai apreciats e reconeguts internacionalament. Venguèt celèbre mai que mai gràcias a son roman *Sinuhe, egyptiläinen* (en occitan "Sinoé l'egipcian"), publicada en 1945. Sas òbras son estadas reviradas en mai de 30 lengas estrangièras.

Waltari foguèt un escrivan fòrça prolific, a mai de sos romans nombroses (mai de 29), escriguèt tanben de poesia, 26 pèças de teatre, de traduccions, d'articles de critica e tanben trabalhèt coma scenarista per la ràdio e lo cinèma.

## Òbras
* *Vieras mies tuli taloon* (1937)
* *Sinuhe, egyptiläinen* 1945)
* *Mikael Karvajalka* (1948)
* *Neljä päivänlaskua* (1949)
* *Mikael Hakim* (1949)
* *Johannes Angelos* (1952)
* *Turms kuolematon* (1955)
* *Valtakunnan salaisuus* (1959)
* *Ihmiskunnan viholliset* (1964)
Haruki Murakami

thumb|250px|Haruki Murakami durant una conferéncia en 2005
**Haruki Murakami** (en japonés: 村上 春樹; Kyoto, 12 de genièr de 1949) es un escrivan e traductor japonés. Es un dels autors contemporanèus japoneses mai famoses e sos libres son dins las melhoras vendas mondialas. Sas òbras li an valgut d'obtenir mantuna recompensa literària coma lo Prèmi Franz Kafka, lo Prèmi Internacional Frank O'Connor de Racontes e lo Prèmi Jerusalèm, demest mantun autre. Murakami es estat tanben lo traductor de mantuna òbra de l'anglés al japonés coma per exemple *The Long Goodbye* de Raymond Chandler o *Breakfast at Tiffany's* de Truman Capote. Una de sas òbras màgers es *1Q84* que se vendèt a mai d'un milion d'exemplars en un mes. Lo jornal anglés *[[The Guardian]]* faguèt l'elògi de Murakami e diguèt d'el qu'èra "demest los melhors romancièrs contemporanèus del mond".

## Òbras
* 風の歌を聴け (1979)
* 1973年のピンボール (1980)
* 羊をめぐる冒険 (1982)
* 世界の終りとハードボイルド・ワンダーランド (1985)
* ノルウェイの森 (1987)
* ダンス・ダンス・ダンス (1988)
* 国境の南、太陽の西 (1992)
* ねじまき鳥クロニクル (1995)
* スプートニクの恋人 (1999)
* 海辺のカフカ (2002)
* アフターダーク (2004)
* 1Q84 (2009)
* 色彩を持たない多崎つくると、彼の巡礼の年 (2013)
Massís de la Clapa

Lo **Massís de la Clapa** es una sèrra calcària que s'estend sus 15.000 ectaras a ras del litoral narbonés, envirada per las localitats de Narbona, Armissan, Vinassan, Fluris e Grussan. Aquel territòri èra temps passat una isla, la Licia dels navegadors fenicians, mas a l'Edat Mejana los estanhs se vegèron cobèrts pels alluvions d'Aude e demorèt aital restacada al continent.
Son ponch mai elevat es lo Puèg Redond que culmina a 214 m. L'endrech, qu'es poblat de vinha, d'euses e de pins d'Alèp, compren divèrses païsatges peculiars coma lo Gorg de l'Uèlh Dotz o l'Estanh de Pissavaca.

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Salve, Narbo, potens... insulis* (Sidòni Apollinari, epistòla a Consentius, carm. XXIII, v. 43), *Treis namque in illo maximae insulae* (Avienus, Ora Maritima, v. 579), *Villa Lecas* en 782, *Infra insula Lici* en 821, *In Licito* en 855, *In Licio* en 855, *In Licia* en 856, *Insula Licia* en 870, *Insula Lici* en 899, *Insula Licii* en 969, *Insula Licci* en 1080, *Ecclesia S. Petri de Licis..., castrum de Leco* en 1119, *In Licco* en 1158, *Licum* en 1178, *Insula de Licho* en 1305, *Insula vocata del Lec* en 1322, *Montana Lichi* en 1324, *In terminali de Licco, alias de la Clapa* en 1430, *Villa Lichii, cum ecclesia S. Petri* en 1521, *Isle del Lec, appelée la Clape* en 1631, *Une mettairie dite Grange dellec*, comprene *del Lec* en 1773 .

## Nòtas
Naves

#### 
*Navés – una comuna del departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
*Naves (Alèir) – una comuna, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe.
*Naves (Corrèsa) – una comuna del departament de Corrèsa e la region de Lemosin.
*Naves (Nòrd) – una comuna del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
*Nâves-Parmelan – una comuna del departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.

#### 
*Navès – un municipi de la província espanhòla de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de Catalonha.
Tarraco

**Tarraco** es lo nom antic de la ciutat de Tarragona (en Catalonha). Foguèt la capitala de l*'[[Hispania Citerior]]* jos l'Empèri Roman, e una de las principalas ciutats de la Peninsula Iberica.

Lo site, en partit sebelit jos l'actuala vila de Tarragona, es classificat al Patrimòni Mondial de l'UNESCO.
Martin Karplus

**Martin Karplus** (Viena, Àustria, 15 de març de 1930) es un quimista d'origina austriaca. Es professor emerit de quimia a l'Universitat d'Harvard e es tanben director del Laboratòri de Quimia Biofisica, un laboratòri qu'amassa lo CNRS e l'Universitat d'Estrasborg. 

Lo 9 d'octobre de 2013 recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 2013, amassa amb Michael Levitt e Arieh Warshel pr'amor del "desvolopament de modèls a multiescala per de sistèmas quimics complèxes".
Carthago Nova

[thumb|250px|[Teatre roman de Cartagena. Restaurat par Rafael Moneo.]]

**Carthago Nova** foguèt lo nom latin de la vila de Cartagena de la conquista romana fins a la dominacion bizantina al sègle VI, quand la ciutat cambièt de nom per Carthago Spartaria.

## Las originas de la ciutat

La ciutat de *Carthago Nova* foguèt fondada vèrs 227 AbC pel general cartaginés Asdrubal, lo gendre del general Amilcar Barca, amb le nom de Qart Hadasht (la « Vila Nòva »).

## Arqueologia

### Vestigis arqueologics de ''Carthago Nova''

* Augusteum e lo forum roman de Carthago Nova: Edifici roman qu'utilizavan los prèires, dedicat al culte de l'emperaire al sègle I.
* Teatre roman de Carthago Nova: Descobèrt dins los ans 1980, s'agís d'un dels mai grands d'Ispània.
* Barri punic: Darrièra rèsta del barri bastit pels Cartagineses, unic en Euròpa.

## Articles connèxes

* Carthago Spartaria
* Qart Hadasht
L'Escala (omonimia)

**L'Escala** es un toponim designant:
* L'Escala una comuna de Provença
* L'Escala un municipi de Catalonha
Michael Levitt

thumb|150px|Michael Levitt en 2013

**Michael Levitt** (Pretòria, Africa del Sud, 9 de mai de 1947) es un biofisician e quimista americanoisraelobritanic. Es actualament professor de biologia estructurala a l'Universitat Stanford dempuèi 1987. Lo 9 d'octobre de 2013 recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia de 2013, amassa amb Arieh Warshel e Martin Karplus pr'amor del "desvolopament de modèls a multiescala per de sistèmas quimics complèxes".
Alice Munro

thumb|250px|Retrach d'Alice Munro

**Alice Ann Munro**, nascuda **Alice Ann Laidlaw** (Wingham, Ontàrio, 10 de julh de 1931) es una escrivana canadiana. Venguèt celèbra en Canadà en 1968 quand publiquèt son primièr recuèlh de narracions *Dance of the Happy Shades* que li faguèt ganhar lo prèmi literari mai prestigiós del país, lo Prèmi del Governador General. Sa notorietat se vegèt consolidada pel succès de son segond libre *Lives of Girls and Women* en 1971. D'autres libres posteriors foguèron recompensats amb divèrses prèmis coma lo Prèmi Giller en 1998 per *The Love of a Good Woman* o *Runaway* en 2004.
Lo 10 d'octobre de 2013 sa trajectòria literària se vegèt recompensada per l'obtencion del Prèmi Nobel de Literatura de 2013

## Òbras
* *Dance of the Happy Shades* (1968)
* *Lives of Girls and Women* (1971)
* *Something I've Been Meaning to Tell You* (1974)
* *Who Do You Think You Are?* (1978)
* *The Moons of Jupiter* (1982)
* *The Progress of Love* (1986)
* *Friend of My Youth* (1990)
* *Open Secrets* (1994)
* *The Love of a Good Woman* (1998)
* *Hateship, Friendship, Courtship, Loveship, Marriage* (2001)
* *Runaway* (2004) 
* *The View from Castle Rock* (2006)
* *Too Much Happiness* (2009)
* *Dear Life* (2012)
Henry Honeychurch Gorringe

thumb|250px|Henry Honeychurch Gorringe en 1883
**Henry Honeychurch Gorringe** (Barbados, 11 d'agost de 1841 - Nòva York, 7 de julh de 1885) foguèt un oficièr naval dels Estats Units. Venguèt famós dins lo país que gràcias a el se poguèt transportar dempuèi la vila d'Alexandria en Egipte l'obelisc sonat Agulha de Cleopatra fins a Nòva York per l'installar dins Central Park.
Alan Moore

**Alan Moore**, qu'escriguèt tanben jos mantun pseudonim coma **Curt Vile**, **Jill de Ray** o **Translucia Baboon** (Northampton, Anglatèrra, 18 de novembre) es un scenarista e escrivan anglés, conegut mai que mai per son trabalh d'escritura dins lo mond de las bendas dessenhadas que los protagonistas son de supereròis. Sas aportacions dins aquel domeni foguèron plan importantas que contribusiguèt a desvolopar la dimension psicologica de mantun supereròi famós coma Batman o Superman.
Una de sas creacions mai popularas es *[[V per Vendetta]]* qu'inspirèt lo movement Anonymous.
Arieh Warshel

thumb|250px|Arieh Warshel

**Arieh Warshel** (en ebrèu: אריה ורשל; kibbotz de Sde-Nahom, 20 de novembre de 1940) es un quimista israeloamerican. Es professor de quimia e bioquimia a l'Universitat de Califòrnia del Sud. 

Lo 9 d'octobre de 2013 recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia de 2013, amassa amb Michael Levitt e Martin Karplus, pr'amor del "desvolopament de modèls a multiescala per de sistèmas quimics complèxes".
Agulha de Cleopatra

thumb|250px|Vista d'una de las Agulhas a Alexandria dins un dessenh de 1798
L**'Agulha de Cleopatra** (en anglés: *Cleopatra's needle*) es lo nom que foguèt donat a dos obelisques egipcians 
que datan del règne del faraon Totmòsis III. Totes dos foguèron desplaçats d'Alexàndria durant lo sègle XIX e se tròban actualament l'un dins Londres al Victoria Embarkment, a ras de Tamèsi, e l'autre dins Central Park a Nòva York. 
Son nom es estat atribuït erronèament a la reina Cleopatra mas en realitat existís pas cap de ligam amb ela. De còps que i a l'obelisc de Loxòr, situat a París, es considerat coma una tresena Agulha de Cleopatra.

## Descripcion dels obelisques
Ambedoas agulhas, que formavan abans un parelh a Alexandria, son estadas escalpradas dins de granit ròsa de las peirièras d'Assoan. Mesuran aperaquí 21 mètres e pesan mai o mens 224 tonas. Son ondradas d'ieroglifs del temps de Totmòsis mas qualques inscripcions son posterioras, que foguèron apondudas 200 ans mai tard per Ramsès II per commemorar sas victòrias militaras.

## La despartida d'Egipte
En 1819, lo sobeiran d'Egipte Mehmet Alí decidiguèt d'ofrir un dels dos obelisques d'Alexandria al govèrn britanic. Aqueste acceptèt, mas per encausa del còst enòrme del transpòrt a Londres del monument aquela operacion se retardèt. Foguèt sonque en 1877 que la primièra Agulha de Cleopatra partiguèt d'Africa, gràcias al mecenat d'un anatomista e dermatològ anglés, Sir William James Erasmus Wilson que paguèt aperaquí 10.000 liuras per cobrir los còstes de l'expedicion. L'obelisc foguèt transportat dins un vaissèl creat per l'ocasion, lo Cleopatra.

La segonda agulha foguèt ofèrta per Ismaïl Pasha al govèrn francés mas l'egiptològ occitan Joan Francés Champolion jutgèt dins un rapòrt que li demandèt lo ministèri de marina que valiá mai transportar los obelisques de Loxòr que los d'Alexandria. Foguèron fin finala los americans que s'i interessèron e gràcias a l'industrial milionari William Henry Vanderbilt foguèt portada fins a Nòva York e installada a Central Park en 1881.
Consonanta fricativa glotala sorda

La **consonanta fricativa glotala sorda**, que son simbòl dins l'Alfabet Fonetic Internacional es [h], es un son consonantic pro espandit dins l'ensems de las lengas del mond. En occitan es presenta mai que mai en gascon, qu'i es generalament l'evolucion de la F latina coma es estat tanben lo cas, mens general pr'aquò, en espanhòl. 

Existís tanben en fonetica sintactica dins mantun parlar septentrional, e mai esporadicament en gascon o en provençal maritim, qu'i representa una realizacion particulara de *-[[s]]-*, subretot quand se tròba en contacte amb una consonanta velara, valent a dire [k].

Dins qualques parlars gascons, coma en espanhòl, aquela consonanta s'es amudida, mas de còps que i a l'anciana preséncia d'aquesta se fa notar dins l'emplec de l'article coma dins mantuna varietat d'Aran ont se ditz generalament *eth huec* e *er òme*.

## La consonanta dins d'autras lengas
### [h] dins las lengas romanicas
Aquesta fricativa se retròba dins mantuna lenga del mond mas es pas gaire espandida dins las lengas latinas. Es absenta per exemple dels estandards de l'italian, de l'espanhòl. La trobam pr'aquò dins qualques varietats dialectalas coma l'andalós per l'espanhòl qu'i representa una prononciacion particulara de [x], e tanben en toscan per l'italian (part d'un fenomèn sonat *[[gorgia toscana]]*), qu'i es l'evolucion de la [k] en debuta de mot o en posicion intervocalica. Es tanben lo cas del francés, manca dins qualques interjeccions coma *(ha) ha!* e *hop!*.

La transformacion de [s] en [h] se pòt trobar tanben dins divèrsas varietats lombardas, mai que mai dins las Vals Camonica e Cavallina e mai en posicion iniciala. Dins mantuna varietat del galèc, es la [g] que se vei transformada en un son mai posterior que recep lo nom de gheada e pòt èsser prononciat coma una [h], una faringada sorda [ħ] o mai rarament [x]. 

Aquesta consonanta es tanben un fonèma del romanés actual. Per explicar aquesta preséncia doas teorias s'afrontan, la primièra que fa intervenir una influéncia de las lengas eslavas vesinas, e l'autra qu'invòca un substrat dacian.

### [h] dins las lengas germanicas
Contràriament a las lengas romanicas aquesta consonanta es utilizada abondosament dins las lengas germanicas coma l'anglés o l'alemand.
Grafèma

Lo **grafèma** (del grèc: γράφω, "escriure") es l'unitat foncionala minimala d'un sistèma d'escritura que retranscritz lo son d'una lenga (dit fonèma en lingüistica). Aiçò coincidís sovent amb çò que sonam «letra», mas pòt comprendre tanben d'autres elements coma las chifras. I a doas categorias de combinacion de grafèmas: los simples que correspondon a una sola letra; e los complèxes qu son compausats de doas letras (digrafs coma per exemple ⟨nh⟩ en occitan) o de tres letras (tigrafs coma per exemple ⟨uòu⟩ en occitan). L'estudi dels grafèmas e dels sistèmas d'escritura se sona grafemica o grafemistica.

## Conceptualizacion
Dins un sistèma alfabetic existisson doas tipologias de grafèmas.

Segon la *concepcion referenciala*, l'interpretacion dels grafèmas correspond als sons especifics d'una lenga (en lingüistica fonèmas).  Per exemple, lo digraf occitan ⟨nh⟩ representa lo fonèma /ɲ/. Aquel concèpte referencial es ligat a l'ipotèsi de dependéncia que pretend que l'escritura fa unicament que representar la paraula.

Per contra, lo concèpte analogic definís los grafèmas de faiçon analòga als fonèmas, valent a dire per de parelhs minimals escrits tals coma *shake* vs. *snake* dins la lenga anglesa. Dins aquel exemple, *h* e *n* son de grafèmas perqué distinguisson dos mots. Aquel concèpte analogic es associat a l'ipotèsi de l'autonomia segon quina l'escritura es un sistèma a despart d'entièra e deu èsser estudiada independentament de la paraula. Los dos concèptes an de feblesas.

Segon lo còdi grafic emplegat, un grafèma pòt aver de realizacions graficas e foneticas divèrsas. Aquí qualques exemples:
* Dins un abjad, per exemple en ebrèu, lo grafèma sòl representar una consonanta.
* Dins los sillabaris, coma en japonés, un grafèma representa generalament una sillaba.
* Dins un sistèma d'escritura ideografica, per exemple en chinés, lo grafèma representa un concèpte, un mot o un morfèma.

## Notacion
Los grafèmas son generalament notats per de parentèsis inclinadas: ⟨a⟩, ⟨b⟩, ⟨c⟩, etc.

## Referéncias
Emporion

**Emporion** (en grèc ancian: Ἐμπόριον *Empórion*) èra una ciutat grèga. Foguèt creada coma una colonia de la ciutat de Focea, al tèrme sud del golf de Roses, al nòrd-èst de l'actuala vila de l'Escala, ara nomenat Empúries.
Herrira

thumb|250px|Lògo d'Herrira
**Herrira** (qu'en basc significa "pòble") es una organizacion basca que foguèt creada en 2012, per tal de defensar los presonièrs politics basques e denonciar las marridas practicas penitenciàrias del Govèrn espanhòl.

Lo 30 de setembre de 2013, lo jutge de l'Audiéncia Nacionala espanhòla Eloy Velasco decretèt la suspension de l'organizacion durant dos ans prorrogables, lo tancament de sas sedenças, sos comptes corrents e los comptes existents sus las rets socialas (38 webs, 32 perfils de twitter e 125 de Facebook), e a l'encòp l'arrestacion de 18 de sos membres.