Algol

[thumb|right|[Persèu (constellacion)|Constellacion de Persèu amb la localizacion d'Algol (a drecha).]]

**Algol** es una estela variabla de la constellacion de Persèu, de magnitud aparenta 2,12, que sa luminositat demenís periodicament d'una magnitud 1,3 totei lei 2,87 jorns. Situat a 92,8 ans lutz de la Tèrra, es en realitat un sistèma estellar triple e lei variacions de luminositat son causadas per d'eclipsis parcialas entre lei doas estelas pus importantas. Descubèrta en 1889, aquela explicacion marquèt una etapa importanta dins la comprenença deis estelas variablas car permetèt d'imaginar l'existéncia d'estelas variablas diferentas dei novas. 

Pòrta un nom d'origina araba que provèn de l'expression *ra's al-ghoul* que significa la « tèsta dau demòni ».

## Istòria

La variabilitat de la luminositat d'Algol èra coneguda per leis Egipcians que la notèron dins un calendier realizat vèrs 1200 avC. Per la seguida, demorèt coneguda per mai d'una civilizacion e l'estela foguèt associada amb una creatura demoniaca tant per lei Grècs que per leis Arabs. En Euròpa Occidentala, la variabilitat d'Algol foguèt notada per l'astronòm italian Geminiano Montanari (1633-1687) mai ges de mecanisme explicatiu foguèt trobat. La premiera explicacion foguèt prepausada per John Goodricke (1764-1786) qu'imaginèt una teoria implicant lo passatge regular d'un objècte sorn entre la Tèrra e l'estela. La presentèt en 1783 a la *[[Royal Society]]* e obtenguèt la medalha Copley per son trabalh. En 1881, l'astronòm Edward Charles Pickering (1846-1919) presentèt una teoria novèla basada sus un sistèma d'estelas binàrias amb eclipsi. Aquela teoria foguèt validada per Hermann Carl Vogel (1841-1907) en 1889 gràcias a de mesuras d'efiech Doppler.

Aquela descubèrta permetèt d'explicar la variabilitat d'estelas diferentas dei novas qu'èran l'unica explicacion coneguda avans lei trabalhs de Goodricke e de Pickering. Premiera sistèma d'aqueu tipe identificat, Algol venguèt lo prototipe de la classa deis estelas variablas de tipe Algol que formavan en 2003 un grop de  objèctes recensats dins lo *[[General Catalogue of Variable Stars]]*.

## Caracteristicas

[thumb|right|Imatge dau sistèma realizat amb l'[interferomètre CHARA.]]
[thumb|right|Reconstitucion deis eclipsis entre Algol A e B gràcias a d'imatges de l'[interferomètre CHARA.]]

Algol es un sistèma estellar multiple d'una massa totala de 5,8 massas solaras. Tres estelas i son clarament identificadas e l'existéncia de doas autreis es sospichada. Son notadas :
* Aa1 (ò Algol A) es una estela blanca de 3,17 M<sub>☉</sub>.
* Aa2 (ò Algol B) es una estela jauna de 0,70 M<sub>☉</sub>.
* Ab (ò Algol C) es una estela blanca de 1,76 M<sub>☉</sub>.
Lei dos estelas a l'origina deis eclipsis (Aa1 e Aa2) son separadas per una distància febla, de l'òrdre de 0,062 UA. D'un biais susprenent, l'estela pus massisa es totjorn sus la sequéncia principala mentre que l'estela en orbita es una sosgiganta. Aquela situacion es dicha paradòxa d'Algol e es explicada per de transferiments de matèria entre lei doas estelas. Lo sistèma es una fònt importanta de rais X e radiò, probablament formats per l'interaccion entre lo camp magnetic dei doas estelas.

I a aperaquí 7,3 milions d'ans, Algol es passada a 9,8 ans lutz dau Soleu. Sa luminositat dins lo cèu nuechenc èra de -2,5 e, en causa de la massa importanta dau sistèma, a benlèu trebolat l'estabilitat dau Nívol d'Oort entraïnant la formacion d'un gròs nombre de cometas.

## Cultura

[thumb|right|Representacion d'Algol coma la tèsta de la [Gorgonas dins l’*Uranographia* de Johannes Hevelius en 1690.]]

Algol foguèt sovent associat amb de fenomèns violents e saunós en causa de sa variabilitat. Per exemple, en Grècia, representava la Gorgonas de Persèu e èra associada amb la mòrt per decapitacion. Pus tard, dins lo mond europèu e arab, Algol foguèt considerada coma un simbòl de desfortuna. Au sègle XVI, foguèt listada entre lei 15 estelas magicas recensadas per l'ocultista Heinrich Cornelius Agrippa (1486-1535). Dins l'astronomia chinesa, Algol fasiá partida de l'asterisme *Dailing* que representava un mausolèu.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Estela variabla.
* Estelas variablas dau tipe Algol.
* Gorgonas.
* Paradòxa d'Algol.
* Persèu (constellacion).

### Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** James B. Kaler, "Algol", http://stars.astro.illinois.edu/sow/algol.html.
* **[[francés|(fr)]]** David Lévy, *Guide pratique de l'astronomie*, 1995.

### Nòtas e referéncias