open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Troposfèra

La **troposfèra** es la partida de l'atmosfèra terrèstra situada al mai pròche de la superfícia del glòb a una altitud compresa entre 8 e 15 quilomètres, segon la latitud e la sason. Es mai espassa a l'eqüador qu'als pòls. La frontièra entre la tropofèra e l'estratosfèra se nomena la tropopausa.

Aquela jaça atmosferica representa gaireben 80 % de la massa totala de l'atmosfèra, es d'importança perque s'i trapa l'aire que respirem.

En mejana, la temperatura merma amb l'altitud, de gaireben 6,4&nbsp;°C cada 1000 mètres. Se tròba dins aquela jaça gaireben totes los fenomèns meteorologics. Es doncas dins aquela jaça que se debana lo cicle de l'aiga, s'il trapa una massa importanta de vapor d'aiga (H2O).

Es tanben ela que recupèra los gases eisits de l'activitat terrèstra:
* dioxid de carbòni (CO2), ~ 0,039 %
* metan (CH4)
* oxid nitrós (N2O)
* monoxid de carbòni (CO)
* ozòn (O3)
* sulfats (SO4)
* dioxid d'azòt (NO2)
* radical idroxil (OH)

## Vejatz tanben
Rutènia

**Rutènia** (deu latin *Ruthenia*, adaptacion de l'ancian toponim eslau Русь *Ruś*) qu'ei la region d'Euròpa qui correspon au maine lingüistic contemporanèu de l'idiòma rutèn, sovent classat coma ua varietat d'ucraïnian.

Los sons abitants que s'apèran los **rutèns** (русины en rutèn, ei a díser *rusyny*).
Guèrra d'Ogaden

La **guèrra d'Ogaden** se debanèt dau 13 de julhèt de 1977 au 15 de març de 1978 entre Etiopia, ajudada per l'URSS, Cuba e Iemèn dau Sud, e Somalia ajudada per d'insureccions situadas sus lo territòri etiopian avans lo començament dau conflicte. Foguèt entraïnada per lei revendicacions territòrialas dau govèrn de Somalia sus la region d'Ogaden situada dins la partida orientala d'Etiopia. Lo començament de la guèrra foguèt favorable ai Somalians que capitèron d'intrar sus lo territòri etiopian e 90 % d'Ogaden foguèt ocupat en setembre de 1977. Pasmens, aquela progression somaliana causèt lo maucontentament d'URSS. Aliats d'Etiopia e de Somalia au començament de la guèrra, lei Sovietics chausiguèron finalament d'ajudar leis Etiopians. Cuba e Iemèn dau Sud, tanben aliats d'URSS, mandèron tanben de còrs expedicionaris en Etiopia. En particular, la participacion cubana foguèt decisiva car permetèt de blocar lei fòrças somalianas a partir de novembre de 1977. En genier de 1978, lei linhas somalianas foguèron finalament rompudas e Somalia deguèt pauc a pauc abandonar Ogaden. Lei combats s'acabèron quand leis Etiopians e seis aliats agantèron la frontiera entre Etiopia e Somalia.

Aquela guèrra aguèt de consequéncias fòrça importantas per Somalia que son estat èra bastit sus una ideologia nacionalista desirosa de formar la « Granda Somalia ». Òr, après sa desfacha de 1978, lo regime de Mogadisho deguèt faciar una tièra de crisis — militara en causa de sei pèrdas, economica en causa de son esfòrç de guèrra e ideologica en causa de l'afondrament de sei revendicacions — que menèt a son afondrament totau en 1991.
L'ermita de la carrèra 69au

***L'[[ermita]] de la [[carrèra]] 69*** (*The Hermit of 69th Street: The Working Papers of Norbert Kosky* en anglés) qu'ei un roman de Jerzy Kosinski, escrivan judèopolonés installat despuish 1957 aus Estats Units, on ensaja de demostrar l'absurditat d'emplegar nòtas de baish de pagina tà practicament tots los mots d'un libe. Publicat en 1988, que compta mantua arrevirada.

### Referéncias
Iemèn dau Sud

thumb|Extension d'Iemèn dau Sud.
thumb|Drapèu d'Iemèn dau Sud.

**Iemèn dau Sud** (nom oficiau : **Republica democratica populara d'Iemèn**) foguèt un estat arabi qu'existiá de 1967 a 1990 que sa capitala èra Aden. Aliat ai Sovietics durant la Guèrra Freja, foguèt l'unic país comunista dau monde arabi durant aqueu periòde. A partir de 1988, de negociacions amb Iemèn dau Nòrd s'acabèron en 1990 per l'unificacion dei dos país sota lo nom d'Iemèn. Pasmens, una partida de la populacion acceptèt pas aqueu procès e una temptativa de secession entraïnèt una guèrra en 1994 que s'acabèt per la victòria dau nòrd e la disparicion finala d'Iemèn dau Sud.
Ctesifont

**Ctesifont** èra una vila antica de Mesopotamia. Bastida per l'Empèri Part, venguèt lo luòc de residéncia d'ivèrn de sei sobeirans. Après la fin d'aquel empèri, venguèt la capitala de l'Empèri Sassanida fins a sa conquista per leis Arabis en 637. Au sègle VIII, conoguèt un declin rapide e foguèt pauc a pauc abandonada.
Guèrra d'Ochanta Ans

La **guèrra d'Ochanta Ans** se debanèt de 1568 a 1648 entre Províncias Unidas e Espanha. Foguèt entraïnada per la revòuta dei Províncias Unidas còntra la senhoriá espanhòula e s'acabèt per l'independéncia dau nòrd de la region en 1648. Durant lei darriereis annadas, lo debanament d'aquela guèrra es sovent gropat ambé la fin de la Guèrra de Trenta Ans car lei Tractats de Vestfàlia acabèron lei dos conflictes.

## Liames intèrnes

* Guèrra de Trenta Ans.
* Tractats de Vestfàlia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Schulten Kees, *L'indépendance des Provinces-Unies (1559-1659) : cent ans de sièges et de guerres*, París, Economica, 2009.

## Nòtas e referéncias
Batalha de Konna

La **batalha de Konna** se debanèt dau 10 au 12 de genier de 2013 durant la guèrra dau Mali dau Nòrd. Opausèt l'armada maliana sostenguda per l'armada francesa ai movements islamistas dau nòrd de Mali. S'acabèt per una victòria francomaliana e lo rebutament d'una ofensiva dei movements islamistas còntra la vila de Mopti.

## Referéncias
Termosfèra

La **termosfèra** es la jaça de l'atmosfèra terrèstra que se situa entre la mesosfèra e l'exosfèra. Comença a l'altitud de 95 km.

## Descripcion
Constituís amb l'exosfèra, l**'eterosfèra** ont la composicion de l'aire es pas pus uniforma. Lo barrejadís de l'aire es pas mai sufisent per mantenir la distribucion de mesclada coma dins las jaças inferioras.

Amb la mesosfèra e la partida bassa de l'exosfèra, constituís l'ionosfèra. Es à dire una region atmosferica fortament ionzada.

La limita entre la termosfèra e la mesosfèra se nomena la mesopausa. Aquela situada entre la termosfèra e l'exosfèra se nomena la termopausa.

La limita amb l'exosfèra depend de l'activitat solara. Jos observacion de la NASA dempuèi 1967, sa talha varia tanben amb lo temps. Per exemple, en 2008 e en 2009, se contractèt per causa de la diminucion de l'activitat solara puèi tornèt a s'espandre. En 2010, se contractèt de biais marcat sens qu'aquò siá ligat a l'activitat solara.

Entre 100 e 150 quilomètres d'altitud, lo dioxigèn moleculari absòrba l'ultraviolet solar de fòrça cortas longors d'onda (entre 100 e 200 nm). Ne resulta una aumentacion de temperatura amb l'altitud qu'oscilla entre 300°C e 1600&nbsp;°C segon l'activitat solara. Las temperaturas son nautas, mas la densitat de matèria es extrèmament flaca, çò que dona, per la pèl umana, l'efècte d'aquela temperatura es negligible. En efècte, la temperatura sentida seriá de 25&nbsp;°C. 

Las moleculas de dioxigèn (O2) se dislocan alara en dos atoms d'oxigèn (O), çò qu'explica que l'oxigèn atomic venga lo constituent principal de la termosfèra.

## Nòtas e referéncias


## Bibliografia
* J. Lilensten et P.-L. Blelly: *Du Soleil à la Terre, Aéronomie et météorologie de l'espace*, Collection Grenoble Sciences, Université Joseph Fourier Grenoble I, 2000. 
* Transport Canada : ''Manuel de météorologie du commandement aérien
Ipersonic

[thumb|200px|[X-43 Scramjet a Mach 7]]
En aerodinamica, las velocitats **ipersonicas** son de velocitats que son nautament supersonicas. En general, se considèra qu'aquel regime d'escorriment es atench a partir d'un Mach de 5 gaireben. Lo regim ipersonic es un soselement del regim supersonic.

Lo regim d'escorriment ipersonic es atengut quand de reaccions de dissociacions molecularas son presentas al sen del gas en escorriment: aquel darrièr pòt èsser localament talament caud qu'un plasma se crèa. Lo gas pòt doncas pas mai èsser considerat coma un gas parfècte. Las proprietats abitualas de l'escorriment son alara sovent modificadas (jaça limita, turbuléncia).

L'estudi dels escorriments ipersonics demanda de bufariás plan especialas, que l'utilizacion de còdes de calcul que demanda la presa en compte de la dissociacion moleculara.

Los escorriments ipersonics son interessants subretot per l'estudi dels escorriments encontrats pendent de dintradas atmosfericas : 
# a l'entorn de las tèstas de dintrada de missils balistics ;
# a l'entorn de las naus o capsulas espacialas.

## Classificacion

{| class="wikitable"
! Comparasons dels regim
|-
! Regim
! Mach 
! km/h
! m/s
! Caracteristicas generalas de l'avion
|-
! style="background-color: #FFFFFF;" | Subsonic  
|25,0
|>30 740
|>8465
| Targa termica ablativa, pas d'alas, forma de capsula espatciala
|-}}
Ermita

L**'ermita** o l**'anacorèta** qu'ei ua persona qui a causit de víver isolat deu món, lo mei sovent per expiacion, religiositat, misantropia o simple amor a la natura.
Timboctó

**Timboctó** (*Timbuktu* o *Tin-Buktu* en toarèg) o **Tomboctó** (*Tombouctou* en francés) es una vila de Mali situada a  al nòrd del flume Nigèr al limit sud del desèrt de Sahara. La vila es la capitala de la region de Timboctó, una de las uèit regions administrativas de Mali. Aviá, al recensament de 2009, una populacion de  personas.
Taliban

**Taliban** (Pashto:* طالبان * [ṭālibān],  "estudiants"),  es un mot que designa un movement politic fondamentalista islamic en Afganistan e sos membres. S'espandiguèt en Afganistan e formèt un govèrn, que dirigiguèt  l' Emirat Islamic d'Afganistan entre septembre de 1996 e decembre de 2001, amb Kandahar coma capitala. Praquò, obtenguèt pas de reconeissença diplomatica sonque de tres estats: Paquistan, Arabia Saudita, e Emirats Arabis Units. Mohammed Omar ne foguèt lo cap espiritual dempuèi 1994.
### Referéncias
Guèrra Granda

La **Guèrra Granda** se debanèt de 1409 a 1411 entre l'Òrdre Teutònic e una aliança formada per Polonha e Lituània. S'acabèt per lo mantenement dau *statu quo ante bellum*. Pasmens, la desfacha teutònica de Grunwald lo 15 de julhèt de 1410 entraïnèt de pèrdas fòrça importantas per l'Òrdre que sa poissança va s'afondrar rapidament a partir deis annadas 1420.
Guèrra de la Liga d'Augsborg

La **Guèrra de la Liga d'Augsborg** foguèt lo segond conflicte major dau rèine de Loís XIV de 1688 a 1697. Opausèt França, aliada ai Jacobitistas e a l'Empèri Otoman, a una coalicion europèa gropant lei Províncias Unidas, Anglatèrra, Espanha, lo Sant Empèri Roman Germanic, Suècia, Savòia, Portugal e Escòcia. Lei combats principaus aguèron luòc sus lei frontieras francesas e dins lei mars europèas mai d'operacions se debanèron tanben en Irlàndia e dins leis empèris coloniaus francés e anglés.

La causa de la guèrra foguèt la volontat francesa de renfòrçar la frontiera dau nòrd-èst dau reiaume per conquistar d'un biais definitiu lei territòris ocupats durant la Guèrra dei Reünions. Pasmens, la temptativa de Loís XIV de passar la linha de Ren entraïnèt una reaccion dau rèsta d'Euròpa e la formacion d'una coalicion fòrça importanta còntra París. Lei combats sus lo continent foguèron a l'avantatge de l'armada francesa que conquistèt un nombre important de vilas en Flandra. En revènge, sus lo teatre britanic, Guilhèm d'Aurenja capitèt de prendre lo contraròtle d'Anglatèrra e de replegar leis aliats de França.

En 1696, una crisi economica grèva en França, en Anglatèrra e dins lei Províncias Unidas entraïnèron lo començament de negociacions. La desfacha de Savòia que deguèt signar una patz separada ambé França renforcèt lo procès que s'acabèt per la patz de Ryswick. Sei consequéncias principalas èran l'annexion d'Alsàcia per lei Francés e la reconóisser de Guilhèm III coma rèi d'Anglatèrra. Pasmens, en causa de la mòrt de Carles II d'Espanha, aquela patz foguèt solament provisòria e una guèrra novèla acomencèt tre 1701 a prepaus de la succession dau reiaume espanhòu.
Baia (botanica)

[200px|thumb|[Tomata (seccion transversau)]]

Una **baia** en botanica es un tipe de fruch carnós, que conten una grana o mès d’una grana.

Los eissemples de baias: rasim, tomata, irange, citron, avajon, banana, merinjana, quivi, pebre, figueiron, dàtil, avocat.
Reiaume Lombard

Lo **Reiaume Lombard** foguèt un estat qu'existiá de 571 a 774. Foguèt fondat en Itàlia après de migracions de Lombards venguts d'Euròpa Centrala. Conquistèron la màger part de la peninsula còntra l'Empèri Bizantin e lo Reiaume Lombard se formèt dins la mitat nòrd de la region. A partir deis annadas 730, capitèt de s'estendre vèrs lo sud còntra lei vestigis de la preséncia bizantina e de ducats lombards autonòms. Menaçat, lo papa formèt una aliança ambé lei Francs de l'Empèri Carolingian. Lei premiers combats entre Francs e Lombards acomencèron vèrs 754 e s'acabèron en 774 per la desfacha totala dei Lombards e l'annexion dau Reiaume dins l'Empèri Carolingian.
Claudi (emperaire roman)

**Claudi** (1 d'aost de 10 avC, Lugdunum - 13 d'octòbre de 54, Roma) foguèt lo quatren emperaire de l'Empèri Roman de 41 a sa mòrt. Succediguèt a Caligula après son assassinat per la garda pretoriana e foguèt remplaçat per Neron.

Venguèt emperaire car èra l'unic subrevivent de la familha julioclaudiana après l'assassinat de Caligula e lei purgas dei rèines precedents. Seis infiermitats e sa manca de talent coma orator foguèron probablament lei factors permetent d'explicar aquela mansuetud. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, son periòde foguèt marcat per lo redreiçament e lo renfòrçament deis institucions romanas gràcias a una politica de bastida e a sei competéncias d'administrator. Son rèine foguèt tanben caracterizat per la conquista militara d'una partida deis illas britanicas e de regions en Africa o dins lei Balcans e per l'extension dau drech de la ciutadanatge romana ais abitants de certanei províncias coma Gàllia.

Moriguèt empoisonat en 54 probablament en causa d'un complòt dirigit per sa quatrena frema Agripina.
Neron

**Neron** (15 de decembre de 37 - 9 de junh de 68) foguèt lo cinquen emperaire de l'Empèri Roman e darrier emperaire de la dinastia julioclaudiana de 54 a sa mòrt. Succediguèt a Claudi après un complòt probablament dirigit per sa maire Agripina e foguèt remplaçat per Galba après un còp d'estat.

Son periòde es generalament descricha coma un rèine tiranic en causa de sa manca fòrça importanta de popularitat. D'activitats artisticas incomptatiblas ambé son estatut d'emperaire, l'incendi de Roma en 64 e la revirada de sa reaccion politica en fàcia deis eveniments, lei persecucions còntra lei crestians e l'execucion d'unei captaus e generaus romans copables o solament sospichats de complòts foguèron a l'origina d'aquela reputacion. Pasmens, durant son rèine, l'administracion e l'economia de l'empèri foguèron renfòrçadas e leis arts, especialament l'arquitectura, conoguèron un desvolopament important. Existís tanben de traças mostrant una popularitat vertadiera de Neron dins certanei províncias.

Foguèt finalament rebutat per un complòt de la garda pretoriana favorabla au generau Galba.
Galba

**Galba** (24 de decembre de 3 avC - 15 de genier de 69) foguèt lo seisen emperare de l'Empèri Roman e lo premier de l'Annada dei Quatre Emperaires. Reinèt dau 8 de junh de 68 au 15 de genier de 69. Succediguèt a Neron après una revòuta e lo suicidi de l'emperaire e foguèt remplaçat per Oton après son assassinat.

Durant son rèine, assaièt de restaurar lei finanças de l'Empèri. Pasmens, aquò entraïnèt una tièra de mesuras impopularas e perilhósas coma lo refús de pagar una prima ai soudats de la garda pretoriana qu'avián sostengut sa nominacion. Ansin, lo generau Oton poguèt organizar un complòt a son profiech amb aquelei soudats e assassinar Galba.
Leon III (emperaire bizantin)

**Leon III l'Isaurian** (vèrs 680, Germaniceia - 18 de junh de 741), tanben dich **Leon III lo Sirian**, foguèt lo sobeiran de l'Empèri Bizantin de 717 a sa mòrt e la fondator de la dinastia isauriana que va dirigir l'empèri fins a 802. SOn successor foguèt son fiu Constantin V. Son periòde foguèt marcat per una volontat de redreiçament de l'empèri après lo declin de la fin dau sègle VII. Ansin, Leon III capitèt de replegar l'assaut còntra Constantinòble de 717-718 e reorganizèt l'administracion per melhorar son foncionament. En revènge, dins lo domeni religiós, sei decisions van entraïnar una division prefonda dau país quand decidiguèt d'enemir lo culte deis imatges dins lo rite crestian entraïnant lo començament de la garrolha deis imatges.
Caligula

**Caligula** (31 d'aost de 12, Antium - 24 de genier de 41, Roma) foguèt lo sobeiran de l'Empèri Roman de 37 a 41. Succediguèt a Tibèri e foguèt remplaçat per Claudi. Après doas annada de rèine, son periòde foguèt marcat per lo desvolopament rapide d'una malautiá mentala. Sa foliá entraïnèt la formacion d'un regime saunós e l'assassinat d'un nombre important de captaus romans fins a l'execucion de l'emperaire durant una revòuta de la garda pretoriana.
Oton (emperaire roman)

**Oton** (28 d'abriu de 32, Ferentium - 16 d'abriu de 69, Brescello) foguèt lo seten emperaire de l'Empèri Roman e lo segond de l'Annada dei Quatre Emperaires. Succediguèt a Galba e foguèt remplaçat per Vitellius. Fòrça brèu, son rèine se debanèt dau 15 de genier au 16 d'abriu de 69.

Son rèine foguèt marcat per la guèrra civila còntra lo generau Vitellius que refusava de reconóisser lo poder d'Oton. La batalha decisiva se debanèt a Bedriacum lo 14 d'abriu de 69. Oton foguèt desfach e se suicidiguèt dos jorns après sa revirada.
Vitellius

**Vitellius** (24 de setembre de 15 - 22 de decembre de 69) foguèt l'ochen emperaire de l'Empèri Roman e lo tresen de l'Annada dei Quatre Emperaires. Reinèt dau 19 d'abriu après sa victòria còntra Oton fins au 22 de decembre de 69 après sa captura per lei partisans de Vespasian e son execucion per la fòga de Roma en causa de son impopularitat. Lo venceire li succediguèt coma emperaire.
Vespasian

**Vespasian** (17 de novembre de 9 - 23 de junh de 79) foguèt lo noven emperaire de l'Empèri Roman de 69 a 79 e la fondator de la dinastia flaviana. Succediguèt a Vitellius e foguèt remplaçat per son fiu Titus.

## Rèine

Sa presa dau poder foguèt permesa per sa proclamacion coma emperaire per lei legions de la mitat orientala de l'Empèri e per l'impopularitat de Vitellius. Après sa victòria, son rèine foguèt marcat per una politica de reorganizacion de l'Empèri Roman caracterizada per la bastida de monuments publics importants coma lo Colisèu a partir de 75 e per lo renfòrçament e la fortificacion dei frontieras. Definiguèt tanben l'estatut e lo ròtle de l'emperaire e legitimèt sa designacion per l'armada.
Titus (emperaire roman)

**Titus** (30 de decembre de 39 - 13 de setembre de 81) foguèt un emperaire de l'Empèri Roman e lo segond de la dinastia flaviana de 79 a 81. Succediguèt a son paire Vespasian e foguèt remplaçat per son fraire Domician. Son rèine foguèt marcat per una tièra de catastròfas coma l'erupcion de Vesuvi en 79, la destruccion de Roma per un incendi en 80 e finalament una epidèmia de pèsta qu'entraïnèt la mòrt de l'emperaire e d'una partida importanta de la populacion.

## Liames intèrnes

* Empèri Roman.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Patrice Faure, Nicolas Tran e Catherine Virlouvet, *Rome, Cité universelle : De César à Caracalla à Théodoric, 70 av. J.-C.-212 apr. J.-C.*, Belin, coll. « Mondes anciens », 2018.

## Nòtas e referéncias
Domician

**Domician** (24 d'octòbre de 51, Roma - 18 de setembre de 96, Roma) foguèt un emperaire roman de la dinastia flaviana que reinèt dau 14 de setembre de 81 a sa mòrt. Succediguèt a son Titus e foguèt remplaçat per Nerva, fondator de la dinastia antonina, après son assassinat. Après sa mòrt, foguèt condamnat au *[[damnatio memoriae]]* per lo Senat.

## Rèine

Son rèine foguèt dominat per de guèrras dins la region de Danubi de 83 a 89, per una guèrra civila còntra una temptativa d'usurpacion dau poder menada per lo legat Antonius Saturninus en 89 e finalament per una guèrra en Germania fins a 93. 

Sa politica interiora permetèt de redreiçar l'economia romana e de modernizar la capitala. Aquela òbra foguèt contuniada per sei successors Nerva e Trajan que venguèron fòrça populars. En revènge, Domician poguèt gaire aprofichar sei resultats car son mespretz per lo Senat e la repression saunósa de la fin de son rèine li donèron una gròssa impopularitat dins la populacion romana. Ansin, unei personalitats importantas de la Cort organizèron un complòt per l'assassinar en 96 e lo Senat prononcièt sa condamnacion *[[damnatio memoriae]]*. Aquò entraïnèt una crisi militara grèva car Domician èra popular dins l'armada e Nerva deguèt donc permetre ai soudats de sa garda d'eliminar lei caps dau complòt.
Nerva (emperaire roman)

**Nerva** (8 de novembre de 30, Narmi - 27 de genier de 98, Roma) foguèt un emperaire roman dau 18 de setembre de 96 a sa mòrt. Succediguèt a Domician e foguèt remplaçat per Trajan. Maugrat la brevetat de son rèine, fondèt la dinastia antonina que va dirigir l'Empèri fins a 192.

## Rèine

Sa politica foguèt caracterizada per la reorganizacion dei finanças e lo reglament de la garrolha entre partisans e enemics de son predecessor.
Trajan

**Trajan** , en latin Marcus Ulpius Traianus, (18 de setembre de 53, Italica - 9 d'aost de 117, Selinus) foguèt lo segond emperaire roman de la dinastia antonina dau 28 de genier de 98 a sa mòrt. Succediguèt a Nerva e foguèt remplaçat per Adrian. Son rèine marquèt l'apogèu territòriau de l'Empèri.

## Rèine

Son rèine foguèt donc marcat per una tièra de conquistas en Dàcia, Mesopotomia, Armenia qu'una partida foguèt rapidament abandonada per son successor. Trajan realizèt tanben una politica de bastida dins la capitala (Forum Trajan, Colomna Trajana...) e assaièt d'aumentar la romanizacion dei províncias. Au nivèu economic, la conquista de Dàcia e son butin li permetèt de suprimir certaneis impòsts.
Lucius Verus

**Lucius Verus** (15 de decembre de 130, Roma - genier de 169, Altinum) foguèt un coemperaire roman ambé Marc Aurèli dau 8 de març de 161 a sa mòrt. Après son decès, foguèt pas remplaçat e Marc Aurèli venguèt emperaire unic.
Antonin lo Pietós

**Antonin lo Pietós** (19 de setembre de 86, Lanuvium - 7 de març de 161, Lorium) foguèt un emperaire roman dau 11 de julhèt de 138 a sa mòrt. Succediguèt a Adrian e foguèt remplaçat per lei coemperaires Lucius Verus e Marc Aurèli. Per la màger part deis istorians, lo rèine d'Antonin lo Pietós marca l'apogèu de l'Empèri Roman en causa de l'abséncia de guèrras exterioras o interioras importantas, de sa politica de renfòrçament dei finanças e dei defensas de l'Empèri e de l'estabilitat intèrna deis institucions imperialas.

## Liames intèrnes

* Empèri Roman.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Bernard Rémy, *Antonin le Pieux. Le siècle d'or de Rome (138-161)*, Fayard, 2005.

## Nòtas e referéncias
Commòde

**Commòde** (31 d'aost de 161, Lanuvium - 31 de decembre de 192, Roma) foguèt un emperaire roman de la dinastia antonina dau 18 de març de 180 a sa mòrt. Succediguèt a son paire Marc Aurèli e foguèt remplaçat per Pertinax. Coma Caligula, Neron o Domician, tèn l'imatge d'un tiran sanguinari e foguèt parcialament condamnat au damnatio memoriae.

## Rèine

Son rèine foguèt marcat per la fin dei guèrras còntra lo pòble dei Marcomans que deguèron pagar un tribut regular ai Romans e per una politica de despensas importantas au profiech de la plèba. Aital, demorèt fòrça popular fins a sa mòrt dins l'armada o lei classas popularas de Roma. En revènge, sa maufisança e sa crenhença dei complòts entraïnèron una politica de repression de l'aristocràcia, dei captaus de l'Empèri e dau Senat. De 185 a 192, una tièra de temptativas d'assassinats mancadas agravèron aquela situacion fins a l'assassinat de l'emperaire per un de seis esclaus.
Pertinax

**Pertinax** (1 d'aost de 126, Alba - 28 de març de 193, Roma) foguèt un emperaire roman dau 1 de genier au 28 de març de 193. 

## Rèine

Foguèt elegit per lo Senat coma successor de Commòde e foguèt rapidament assassinat per un grop de pretorians e remplaçat per Didius Julianus.

## Liames intèrnes

* Empèri Roman.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Didius Julianus

**Didius Julianus** (30 de genier de 133 o 2 de febrier de 137, Mediolanum - 1 de junh de 193) foguèt un emperaire roman que reinèt dau 28 de març de 193 fins a sa mòrt durant lei trebols entraïnant per l'assassinat de Commòde. Succediguèt a Pertinax e foguèt remplaçat per Septimi Sever.

## Rèine

Didius Julianus venguèt emperaire après l'assassinat de Pertinax gràcias a una prima fòrça importanta promesa ai soudats de la garda pretoriana que menacèron lo Senat per permetre sa designacion. Aquò foguèt considerat coma fòrça vergonhós per lei populacions romanas e Didius Julianus foguèt executat per Septimi Sever après la conquista de Roma.

## Liames intèrnes

* Empèri Roman.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Septimi Sever

**Septimi Sever** (11 d'abriu de 145, Leptis Magna - 4 de febrier de 211, Eboracum) foguèt un emperaire roman fondator de la dinastia severa. Reinèt dau 1 de junh de 193 fins a sa mòrt. Succediguèt a Didius Julianus e foguèt remplaçat per sei fius Caracalla e Geta.

## Carriera
Acomencèt sa carriera coma administrator durant lo rèine de Commòde. Venguèt un fidèu dau generau Pertinax e un militar en 190 quand foguèt nomat comandant de tres legions dins la region de Panònia. Ansin, quand Pertinax, elegit emperaire per lo Senat au començament de l'annada 193, foguèt assassinat per lei pretorians e l'Empèri comprat per Didius Julianus, Septimi Sever se revoutèt. Capitèt rapidament de conquistar Roma e d'eliminar Didius Julianus. Puei, de 193 e 197, foguèt lo venceire de la guèrra civila còntra dos autrei generaus en revòuta, Pescennius Niger e Clodius Albinus.

## Rèine

Son rèine foguèt marcat per tres accions principalas. Premier, Septimi Sever reformèt l'estatut de l'emperaire per legitimar sa posicion e assaiar de crear una monarquiá ereditària per estabilizar la succession imperiala. Assaièt tanben de reformar l'armada e d'aumentar seis efectius e son eficacitat. En particular, lei salaris foguèt aumentats e la garda pretoriana foguèt prefondament reformada per limitar son influéncia. Enfin, se Septimi Sever foguèt un adversàri dei senators, assaièt de desvolopar una Cort civila amb un nombre important de conselhiers e, coma sei predecessors, bastiguèt divèrsei monuments dins la capitala.

## Liames intèrnes

* Empèri Roman.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Caracalla

**Caracalla** (4 d'abriu de 188, Lugdunum - 8 d'abriu de 217, vèrs Harran) foguèt un emperaire roman. Venguèt oficialament coemperaire de son paire Septimi Sever en 196 e li succediguèt ambé son fraire Geta, tanben coemperare dempuei 198, lo 5 de febrier de 211. Pasmens, tre lo 26 de decembre de 211, assassinèt son fraire e venguèt emperaire unic fins a sa mòrt. Foguèt remplaçat per Macrin.

## Rèine

Coma Neron o Commòde, son rèine foguèt considerat coma una tirania sanguinaria e Caracalla tèn una imatge marrida. 

D'efèct, l'assassinat e lo chaple d'opausants — Alexàndria foguèt pilhada en causa d'una satira còntra l'emperaire en 215 — entraïnèron una impopularitat fòrça importanta e Caracalla foguèt finalament assassinat durant una campanha en Orient. Dins aquò, la politica generala de Caracalla aguèt una influéncia importanta per la seguida de l'Empèri car sei campanhas militaras permetèron d'afeblir lei Germans fins au rèine de Sever Alexandre. Estendèt tanben lo drech de ciutadanatge a totei leis abitants de l'Empèri.
INXS

**INXS** qu'ei un grop de musica rock de Sydney, Austràlia.

## Membres del grop
Lo grop es format per Michael Hutchence (&dagger;&nbsp;1997.), J. D. Fortune (2005.), Andrew Farriss, Jon Farriss, Tim Farriss, Kirk Pengilly, Garry Gary Beers.

Sos membres començan lor carrièra en jogant de represas dins de pubs e dels clubs, e ocasionalament dels tròces originals. Pendent vint ans, INXS a coma cantaire Michael Hutchence, desaparegut en 1997, dont la preséncia magnetica sus scèna fach d'el lo ponch central del grop. A l'origina conegut per son estil new wave e pop, lo grop desvolopa un estil pub ròck que compren d'elements de funk e dance.

En 1980, INXS atenh los classaments australians amb son primièr album eponim, puèi encontra la capitada internacionala amb l'album Shabooh Shoobah (1982) e son single The One Thing. Kick, paregut en 1987, es l'album mai conegut del grop.

## Discografia
### Albums
* 1980.: *INXS*
* 1981.: *Underneath the Colours*
* 1982.: *Shabooh Shoobah*
* 1982.: *INXSIVE*
* 1983.: *Dekadance*
* 1984.: *The Swing*
* 1985.: *Listen Like Thieves*
* 1987.: *Kick*
* 1990.: *X*
* 1991.: *Live Baby Live*
* 1992.: *Welcome to Wherever You Are*
* 1993.: *Full Moon, Dirty Hearts*
* 1994.: *The Greatest Hits*
* 1997.: *Elegantly Wasted*
* 2001.: *Shine Like it Does: The Anthology (1979–1997)*
* 2002.: *The Years 1979–1997*
* 2002.: *Stay Young 1979–1982*
* 2005.: *Switch*

### Singles

## Vejatz tanben
### Ligams extèrnes
*  Sit oficiau
Geta

**Geta** , en latin Publius Septimius Geta, (7 de març de 189, Roma - 26 de decembre de 211, Roma) foguèt un coemperaire roman que reinèt dau 5 de febrier de 211 a sa mòrt ambé son fraire Caracalla. Succediguèt a son paire Septimi Sever. Foguèt rapidament assassinat per son fraire e condamnat au *[[damnatio memoriae]]*.
Macrin

**Macrin** (vèrs 165, Cesarèa - junh de 218) foguèt un emperaire roman que reinèt dau 8 d'abriu de 217 a junh de 218. Succediguèt a Caracalla e foguèt remplaçat per Elagàbal. Son fiu Diadumenian foguèt associat a son rèine coma coemperaire.

Macrin èra probablament a l'origina dau complòt qu'assassinèt Caracalla. Fòrça brèu, son rèine foguèt caracterizat per la volontat de dirigir l'Empèri ambé l'ajuda dau Senat. Pasmens, Macrin venguèt rapidament impopular dins l'armada e foguèt massacrat per sei soudats en junh de 218.
Diadumenian

**Diadumenian** foguèt un coemperaire roman que reinèt quauquei mes ambé son paire Macrin. Foguèt assassinat per de soudats romans en junh de 218.
Elagàbal

**Elagàbal** (vèrs 203, Emesa - 11 de març de 222, Roma) foguèt un emperaire roman que reinèt de junh de 218 a sa mòrt. Succediguèt ai coemperaires Macrin e Diadumenian e foguèt remplaçat per Sever Alexandre.

## Rèine
Encara enfant, venguèt emperaire gràcias a un complòt militar dirigit per la familha de l'emperaire Caracalla. Elagàbal foguèt donc un emperaire feble que sa politica èra menada per sa grand e sa maire. La populacion romana foguèt tanben acipada per sei mors e per l'importància donada au culte dau dieu solar Elagàbal. Finalament, après tres annadas de rèine, perdèt la fisança de l'armada e foguèt assassinat durant una revòuta d'abitants de Roma sostenguts per la garda dau palais imperiau. Foguèt condamnat au *[[damnatio memoriae]]*.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sever Alexandre

**Sever Alexandre** (1 d'octòbre de 208, Arca Cæsarea - 18 o 19 de març de 235, Moguntiacum) foguèt un emperaire roman que reinèt dau 11 de març de 222 a sa mòrt. Succediguèt a Elagàbal‎ e foguèt remplaçat per Maximin I. Son assassinat entraïnèt la fin de la dinastia severa e lo començament de la crisi militara romana dau sègle III.

## Rèine
thumb|180px|left|Bust de Sever Alexandre.
Venguèt emperaire après l'assassinat per una revòuta populara, sostenguda per la garda pretoriana, d'Elagàbal vengut fòrça impopular. Sa politica foguèt donc relativament prudenta: associacion dau Senat au govèrn, programa de bastidas dins la capitala... etc. Pasmens, deguèt pauc a pauc faciar l'ostilitat dei militars gaire desirós de donar lo poder ai civius.

A partir de 231, lei frontieras de l'Empèri foguèron menaçats per lei partes e per lei germans. Una guèrra còntra lei partes s'acabèt per un succès relatiu: l'armada dei partes foguèt vencuda mai lo pilhatge dei regions orientalas poguèt contuniar. Durant aquela campanha, deguèt faciar l'ostilitat de sei tropas e quauquei revòutas se debanèron localament. La situacion s'agravèt en 233 quand leis alamans menacèron au nòrd. Septim Alexandre assaièt de negociar e de crompar la patz entraïnant la revòuta de sei soudats e son assassinat.

## Liames intèrnes
* Crisi dau sègle III.
* Empèri Roman.
* Lista deis emperaires romans.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gordian II

**Gordian II** (vèrs 192 - 12 d'abriu de 238) foguèt un coemperaire roman que reinèt ambé son paire Gordian I au començament de 238 durant l'Anarquiá militara romana dau sègle III. 

## Rèine
Ajudèt la revòuta de son paire còntra Maximin I dins lei províncias africanas e la conquista de Cartage. Après l'eleccion de Gordian I coma emperaire per lo Senat, Gordian II foguèt nomat coemperaire per son paire. Pasmens, lei dos òmes deguèron rapidament faciar l'ofensiva d'una armada fidèla a l'emperaire Maximin I e Gordian II foguèt tuat durant lei combats.
Maximin I

**Maximin I** (vèrs 173 - abriu de 238) foguèt lo premier emperaire roman de l'« Anarquiá militara » romana dau sègle III. Succediguèt a Sever Alexandre lo 20 de març de 135 e reinèt fins a son assassinat. Foguèt remplaçat per Maxime Pupien e Balbin.

## Rèine

De 235 a 236, capitèt de replegar de temptativas d'invasions dins lei regions de Ren e de Danubi. Pasmens, en 238, deguèt faciar l'ostilitat dau Senat que reconoguèt l'autoritat de Gordian I e de son fiu Gordian II proclamats emperaires dins lei províncias africanas. Aquela insureccion foguèt esquichada mai entraïnèt a Roma la proclamacion de dos coemperaires novèus a Roma, Maxime Pupien e Balbin. Situat vèrs Danubi durant aqueu periòde, Maximin I decidiguèt de reconquistar la capitala e acomencèt lo sètge d'Aquilèa. Pasmens, en causa de la manca d'avitalhament, sei soudats organizèron un complòt e l'assassinèron.

## Liames intèrnes
* Crisi dau sègle III.
* Empèri Roman.
* Lista deis emperaires romans.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gordian I

**Gordian I** (vèrs 158 - 238, Cartage) foguèt un emperaire roman de l'Anarquiá Militara dau sègle III. En 238, se revoutèt còntra Maximin I e capitèt de conquistar Cartage. Son còp d'estat foguèt reconegut per lo Senat e Gordian I venguèt oficialament coemperaire ambé son fiu Gordian II. Pasmens, son insureccion foguèt esquichada per un generau fidèu a Maximin I e Gordian se suicidiguèt.

## Liames intèrnes
* Crisi dau sègle III.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Maime Pupien

**Marcus Clodius Pupienus Maximus** dich **Maime Pupien** o quitament **Pupien** (178 - 29 de julhet de 238) foguèt un coemperaire roman que reinèt ambé Balbin dau 22 d'abriu de 238 au 29 de julhèt de 238. Succediguèt a Maximin I e foguèt remplaçat per Gordian III.

## Rèine

Maime Pupien venguèt emperaire après un còp d'estat sostengut per lo Senat e l'assassinat de Maximin I au sètge d'Aquilèa. Pasmens, foguèt tanben rapidament assassinat per la garda pretoriana après son succès.

## Liames intèrnes

* Crisi dau sègle III.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Felip l'Arabi

**Felipe l'Arabi** (vèrs 204, Shahba - 249, Verona) foguèt un emperaire roman que reinèt dau 2 de febrier de 244 a 249. Son fiu Felip II foguèt associat a son rèine coma coemperaire a partir de 247. Succediguèt a Gordian III e foguèt remplaçat per Deci.

Foguèt elegit emperaire per l'armada après la mòrt de Gordian III durant una campanha còntra lei Sassanidas en 244. Negocièt la patz e la liberacion dei presoniers romans còntra lo pagament d'una indemnitat. S'installèt alora a Antiòquia per reorganizar l'armada, especialament de lòng de Danubi. En 248, organizèt lei Jòcs Seculars a Roma per celebrar lo milleni de la fondacion de la vila. Pasmens, a partir d'aqueu periòde, lo maucontentament aumentèt en causa de sa politica fiscala e divèrsei generaus foguèron proclamats emperaire per lei legions. Una guèrra civila novèla acomencèt per lo contraròtle de l'Empèri e Felip foguèt tuat per lei tropas de Deci durant la batalha de Verona.

## Liames intèrnes

* Crisi dau sègle III.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Felip II (emperaire roman)

**Felip II** (237 - 249, Roma) foguèt un coemperaire roman que reinèt de 247 a sa mòrt ambé son paire Felip l'Arabi. Foguèt assassinat après la desfacha e la mòrt de son paire durant la batalha de Verona.
Herenni Etrusc

**Herenni Etrusc** (vèrs 227 - junh de 251) foguèt un coemperaire roman que reinèt en 251 ambé son paire Deci. Foguèt tuat ambé son paire, a la batalha d'Abrittus, durant una campanha còntra lei gòts en junh de 251.
Deci

**Deci** (vèrs 201, Budalia - junh de 251) foguèt un emperaire roman que reinèt de 249 a junh de 251. Son fiu Herenni Etrusc foguèt associat a son rèine coma coemperaire durant l'annada 251. Succediguèt ai coemperares Felip l'Arabi e Felip II e foguèt remplaçat per son fiu Hostilian e lo generau Trebonian Gal.

## Rèine

Venguèt emperaire après una revòuta victoriosa còntra Felip l'Arabi vengut impopular en causa d'aumentacions tròp importantas deis impòsts. Assaièt de restaurar l'autoritat imperiala e d'estabilizar l'Empèri gràcias a una politica basada sus lei principis dei sègles I e II. 

Pasmens, foguèt rapidament tuat amb son fiu Herenni Etrusc a la batalha d'Abrittus, durant una campanha còntra lei gòts.

## Liames intèrnes

* Crisi dau sègle III.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Hostilian

**Hostilian** (mòrt en 251) foguè un coemperaire roman que reinèt en 251. Succediguèt a son paire Deci e a son fraire Herenni Etrusc ambé lo generau Trebonian Gal. Pasmens, moriguèt rapidament en causa d'una malautiá.

## Liames intèrnes

* Crisi dau sègle III.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Trebonian Gal

**Trebonian Gal** (vèrs 206 - aost de 253) foguèt un emperaire roman que reinèt de junh de 251 a sa mòrt. Succediguèt ai coemperaires Deci e Herenni Etrusc e foguèt remplaçat per Emilian. Tenguèt dos coemperaires diferents durant son rèine. Lo premier foguèt Hostilian, fiu de Deci, que moriguèt rapidament en 251. Lo segond foguèt son fiu Volusian.

## Rèine

Foguèt proclamat emperaire après la desfacha e la mòrt dei coemperaires Deci e Herenni Etrusc còntra lei gòts en junh de 251, a la batalha d'Abrittus. Negocièt una patz considerada vergonhósa per lei Romans. Ansin, quand en 253, lei gòts ataquèron tornarmai l'Empèri, l'armada romana se revoutèt e Trebonian e son fiu foguèron tuats durant lei trebols.

## Liames intèrnes
* Crisi dau sègle III.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gordian III

**Gordian III** (20 de genier de 225 - 11 de febrier de 244, Circesium) foguèt un emperaire roman que reinèt dau 29 de julhèt de 238 fins a sa mòrt. Succediguèt ai coemperaires Maxime Pupien e Balbin e foguèt remplaçat per Felip l'Arabi.

## Rèine

Èra lo nebòt de Gordian II e lo felen de Gordian I que reinèron en 238. Coma èra fòrça popular, Maxime Pupien e Balbin deguèron li donar lo títol de Cesar. Ansin, après l'assassinat dei dos coemperaires per lei pretorians en julhèt de 238, Gordian III venguèt emperaire.

Assaièt de dirigir l'Empèri amb l'ajuda de sa familha e dau Senat. Pasmens, deguèt rapidament anar dins lei regions orientalas per arrestar una ataca sassanida. Lei causas de sa mòrt après una campanha militara son mau conegudas. L'ipotèsi principala es aquela d'una mòrt causada per de bleçaduras de guèrra.

## Liames intèrnes

* Crisi dau sègle III.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Emilian

**Emilian** (vèrs 207 - aost de 253, Spoleto) es un emperaire roman que reinèt d'abriu a aost de 253 durant la crisi dau sègle III. Succediguèt ai coemperaires Trebonian Gal e Volusian que foguèron assassinats durant una revòuta deis armadas romanas d'Euròpa Centrala. Pasmens, foguèt tanben assassinat per sei soudats e remplaçat per Valerian

## Liames intèrnes

* Crisi dau sègle III.
* Lista deis emperaires romans.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** François Zosso e Christian Zingg, *Les Empereurs romains*, Errance, 1995.

## Nòtas e referéncias
Volusian

**Volusian** (mòrt en aost de 253, Interamna) foguèt un coemperaire roman que reinèt ambé son paire Trebonian Gal de 251 a 253. Foguèt assassinat durant una revòuta dei legions de Danubi.
Salonin

**Salonin** (vèrs 242 - estiu de 260) foguèt un coemperaire roman que reinèt ambé son paire Gallien de 258 a 260. Foguèt  assassinat a Colonia Agrippina per los soudats de l'usurpator Postumus.
Gallien

**Gallien** (vèrs 218 - setembre de 268) foguèt un emperaire roman que reinèt d'octòbre de 253 a setembre de 268. Succediguèt a son paire Valerian e foguèt remplaçat per Claudi II lo Gotic. Son fiu Salonin foguèt associat a son rèine coma coemperaire a partir de 258.

Durant son rèine, deguèt se concentrar sus la defensa dei frontieras de l'Empèri e la reorganizacion de l'armada en causa de la pression dei Germans e dei Sassanidas. Pasmens, foguèt pas capable de reprimir lei revòutas dei generaus de Gàllia e dei regions orientalas entraïnant una division dau territòri roman a l'origina dau sistèma de la Tetrarquia mes en plaça quauquei decennis pus tard. Foguèt assassinat duran lo sètge d'un generau rebèl blocat dins Milan.

## Liames intèrnes

* Crisi dau sègle III.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Christol, « Les dernières années du règne de Gallien (267-268) », *Cahiers du Centre Gustave Glotz*, n° 20, 2009, pp. 111-137.
* **[[francés|(fr)]]** Xavier Loriot e Daniel Nony, *La crise de l'empire romain, 235–285*, París, Armand Colin, 1997, pp. 81-91.
* **[[francés|(fr)]]** Paul Petit, *Histoire générale de l’Empire romain*, Seuil, 1974.

## Nòtas e referéncias
Claudi II lo Gotic

**Claudi II** (10 de mai de 213 o de 214, Sirmium - aost de 270, Roma), tanben dich **Claudi lo Gotic**, foguèt un emperaire roman que reinèt de setembre de 268 a aost de 270. Succediguèt ai coemperaires Gallien e Salonin e foguèt remplaçat per son fraire Marc Aureli Quintil.

Durant son rèine, capitèt de replegar leis invasions deis alamans e dei gòts. En revènge, foguèt pas capable d'unificar tornarmai l'Empèri Roman après lei secessions dei rèines precedents. Moriguèt en causa d'una epidemia de pèsta. Son fraire li succediguèt durant quauquei jorns mai foguèt finalament rebutat per Aurelian.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Valerian

**Valerian** (vèrs 190 - après 260) foguèt un emperaire roman que reinèt d'aost de 253 a 260. Succediguèt a Emilian e foguèt remplaçat per son fiu Gallien.

## Rèine
Senator e militar, Valerian èra un luòctenent de Deci. Durant lo rèine de Trebonian Gal, foguèt cargat de reprimir l'usurpacion d'Emilian mai foguèt a son torn proclamat emperaire per sei legions. Après una guèrra civila brèva, Trebonian Gal e son fiu foguèron capturats e assassinats per lei tropas d'Emilian. Puei, Emilian, que teniá d'efectius inferiors a Valerian, foguèt egalament abandonat per sei fòrças e assassinat. Ansin, Valerian venguèt emperaire en aost de 253.

Son fiu Gallien foguèt rapidament associat a son rèine coma coemperaire e l'Empèri foguèt partejat entre lei dos òmes per melhorar sa defensa. D'efèct, la proteccion dei frontieras foguèt l'element centrau de sa politica. Pasmens, foguèt capturat a la batalha d'Edessa en 260 durant una guèrra còntra l'emperaire Sassanida Shapur I. Moriguèt en captivitat dins de circonstàncias mau conegudas.

## Liames intèrnes

* Batalha d'Edessa (260).
* Crisi dau sègle III.
* Empèri Roman.
* Lista deis emperaires romans.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Marc Aureli Quintil

**Marc Aureli Quintil** (mòrt en 270) foguèt un emperaire roman que reinèt quauquei jorns en 270. Fraire de Claudi II lo Gòtic, foguèt elegit emperaire per lo Senat e lei tropas de Claudi. Pasmens, foguèt rapidament rebutat per una revòuta dau generau Aurelian proclamat emperaire per leis armadas de Danubi.

## Liames intèrnes

* Crisi dau sègle III.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lagos (omonimia)

**Lagos** es un toponim de:

* Portugal
** Lagos (Portugal) en Algarbe,
* Nigèria
** Lagos (Nigèria) mai granda vila e anciana capitala del país
## Vejatz tanben
* en Occitània
** Lagòs (Bearn), comuna de
Alcuin de York

**Alcuin de York** (vèrs 730 - 804, Tors) foguèt un sabent e un religiós anglés e un conselhaire de Carlesmanhe. A partir de la fin dau sègle VIII, aguèt un ròtle important dins la politica religiosa, diplomatica e culturala de l'Empèri Carolingian e foguèt un deis fasedors dau coronament imperiau de 800.
Missi dominici

Lei ***[[Missi dominici]]*** èran d'inspectors, d'enquistaires e d'agents d'aplicacions de l'Empèri Carolingian. Èran mandats d'un biais sistematic dins lei comtats per rendre còmpte de l'activitat dei còmtes. Tenián tanben lo ròtle d'autoritat intermediària entre lo poder centrau e lei poders regionaus. Ansin, èran mandats d'un biais sistematic dins lei comtats per rendre còmpte de l'activitat dei còmtes. Avián lo drech per corregir leis abús o leis errors constatadas e destituir lei foncionaris locaus, comprés lo còmte. Podián tanben portar d'instruccions especialas d'aplicar dins lo comtat. Pasmens, fins a 802, èran solament de mandadors provisòris sovent chausits entre lei vassaus paures. A la fin dau sègle VII, la corrupcion dei *missi* èra donc venguda tant importanta que Carlesmanhe deguèt reformar son sistèma e adoptar de *missi* permanents generalament chausits dins la Glèisa.
Leon III (papa)

**Leon III** (750 - 6 de junh de 816, Roma) foguèt lo 96 papa que reinèt dau 27 de decembre de 795 fins a sa mòrt. Succediguèt a Adrian I e foguèt remplaçat per Estève IV. Foguèt canonizat au sègle XVII sota lo nom de « Sant Leon III ».

Durant son pontificat, deguèt faciar una oposicion importanta de l'aristocràcia e de la populacion romana. En 799, foguèt arrestat e estremat, ço qu'entraïnèt la reaccion de Carlesmanhe que venguèt a Roma en 800 per restaurar son autoritat e foguèt coronat emperaire lo 25 de decembre per lo papa. Pasmens, lei trebols acomencèron tornarmai après la partença de l'emperaire. De mai, l'autoritat novèla de Carlesmanhe faguèt concuréncia au poder teologic de Leon III qu'assaièt de s'opausar ai reformas adoptadas per lei concilis reünits per l'emperaire.
Lop II de Vasconia

**Lop II de Vasconia** èra un duc de Vasconia de la fin dau sègle VIII. Son rèine es fòrça mau conegut e d'informacions contradictòrias foguèron escrichs a son subjècte. Ansin, semblèt se sometre a l'autoritat de Carlesmanhe dins lo sud de Gàllia vèrs 768 en cambi dau mantenement de son autoritat sus son ducat. Pasmens, una legenda conta que foguèt estremat per Carlesmanhe mai aquò correspònd pas ai fachs coneguts : Carlesmanhe nomèt pas de senhor per Vasconia e un dei fius de Lop II venguèt un chivalier famós de l'armada carolingian. La seguida de son rèine eventuau es encara pus misteriosa e es de còps accusat de l'emboscada de Roncesvals en 778 còntra lei tropas francas.
Adrian I (papa)

**Adrian I** (mòrt lo 25 de decembre de 795, Roma) foguèt lo 95 papa que reinèt dau 1 de febrier de 772 a sa mòrt. Succediguèt a Estève III (768-772) e foguèt remplaçat per Leon III (795-816).

Durant son pontificat, demandèt l'ajuda dei Francs per luchar còntra lei Lombards que menaçavan l'independéncia de Roma. Après la victòria de Carlesmanhe, obtenguèt la confirmacion de la donacion de Pepin lo Brèu e una partida dei territòris lombards per formar leis Estats Pontificaus. Au nivèu religiós, aguèt un ròtle decisiu per acabar la premiera crisi iconoclasta de la Glèisa.
Bloquier

Un **bloquier** (var. **bloquièr, boclèr, escut, targa**) es una arma defensiva que son ròtle es de blocar una ataca. Apareguèt durant l'Antiquitat en Mesopotamia au mens tre lo milleni III avC e demorèt fòrça utilizat fins a la multiplicacion deis armas de fuòc a partir dau sègle XVII. Uèi, de bloquiers especiaus fan encara partida de l'equipament de certanei fòrças de polícia, especialament lei fòrças antiesmogudas. Un bloquier plan celebre dins la cultura Occitana es lo bloquier de Brennus qu'es celebre per esser la recompensa del campion del Top 14.
Lança

La **lança** es una arma d'asta antica e medievala compausada d'una asta de fusta e d'una poncha generalament metallica. Apareguèt durant la Preïstòria e demorèt fòrça utilizada fins a la multiplicacion deis armas de fuòc au sègle XVI.
Daga

Una **daga** es una arma blanca corta que tèn un talhant simple o doble. Apareguèt durant la Preïstòria e es totjorn utilizada a l'ora d'ara coma arma de còrs a còrs.