open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eglòga

Una eglòga es un poëma bucolic, pastoral.
Dins l'Antiquitat foguèt praticat per Virgili.
Quand arribèt la Renaissença foguèt de mòda tornarmai, especialament jos l'influencia dels Italians (Jacopo Sannazaro).
En Occitània foguèt praticat amb excellencia per Pèir de Garròs. Sas 8 eglògas constituisson un vertadièr cap-d'òbra de la Renaissença gascona.
J. L. Austin

**John Langshaw Austin** (26 de març de 1911- 8 de Febrièr de 1960) foguèt un lingüista britanic  conegut per sa teoria dels actes de paraula.

## Vida
J. L. Austin estudièt las Letras classicas coma formacion iniciala. Après la Segonda Guèrra Mondiala, ensenhèt la filosofia morala a Oxfòrd.

Pendent las annadas 1950, donèt de lecturas a Harvard e Berkeley. Es en particular sas lecturas a Harvard, conegudas jol nom de *Williams James Lectures*, que joguèron un ròtle essencial vist que seràn publicadas en 1962 jol nom del famós *How to do Things with Words*. Moriguèt en 1960 d'un cancer dels palmons.

## Òbras
Gaireben totas las òbras de Austin son postumas. Foguèron publicadas pauc après sa mòrt.

1 *[[How to Do Things With Words]]* (Coma far de causas amb de mots): 
En oposicion amb la vison positivista del mond, demòstra que los enonciats son sonque en partida portaires de valors de vertat. Dins aiceste libre desvolopèt sa teoria dels actes de paraula e los enonciats performatius.

Aprèp qualques trantalhaments e balançaments, aprigondissèt e aclarèt los concèptes d'actes de paraula. Es atal que definiguèt: los actes illocucionaris, los actes perlocucionaris, los actes locucionaris, lo rèma (rheme), l'acte retic (rhetic), l'acte fatic (phatic).

2 *Sense and sensibilia.*(Dels Senses e del sensible). 
Aquel libre repren lo titre d'un tratat d'Aristòtel. Critica e s'opausa a la filosofia de la percepcion que privilegia los ''sense data'' (donadas dels senses). Aquela filosofia, representada per Bertrand Russell o A.J. Ayer, postula que los senses dependan de l'esperit e que las proprietats son conegudas directament per percepcion.

## Bibliografia

;Libres

* *Sense and Sensibilia*. Ed. G. J. Warnock. Oxford: Oxford UP, 1964.
* *Philosophical Papers*. Ed. J. O. Urmson and G. J. Warnock. Oxford: Oxford UP, 1961, 1979.
* *[[How to Do Things With Words]]. The William James Lectures delivered at Harvard University in 1955*. Ed. J. O. Urmson, Oxford: Clarendon, 1962. 

;Articles
* "How to Talk: Some Simple Ways". Proceedings of the Aristotelian Society. 53 (1953): 227-246.
* "Other Minds". In Austin, Philosophical Papers, ed. J. O. Urmson & G. J. Warnock. Oxford: Oxford University Press, 1961 [Originally published in 1946].
* "Performative Utterances". In Austin, Philosophical Papers, ed. J. O. Urmson & G. J. Warnock. Oxford: Oxford University Press, 1961.
* "A Plea for Excuses". In Austin, Philosophical Papers, ed. J. O. Urmson & G. J. Warnock. Oxford: Oxford University Press, 1961.
* "Performative-Constative". In The Philosophy of Language, ed. John R. Searle. Oxford: Oxford UP, 1971. 13-22.
* "Three Ways of Spilling Ink", The Philosophical Review, 75, no. 4 (October 1966): 427-440.
Triada

Ua **triada** qu'ei un ensemble de tres personas, de tres idèas, tres causas estretament ligadas, tres unitats o tres divinitats; *p. ex.*:
* en musica, un acòrd de tres nòtas; 
* en religion, las triadas egipcianas, babilonianas e caldèas, indoeuropèas (indoïstas, grègas, romanas)...;
* en mitologia, folclòre e istòria, los tèxts medievaus coneguts devath lo nom de Triadas Galesas;
* en semiotica, la relacion intèrna deu signe qui constitueish lo procèssus de significacion, la semiosi;
* en filosofia politica, uas valors o vertuts que's quilhan en triadas, atau  o .
* en quimia, l'ensemble de tres elements d'un medish grop dens la taula periodica; *p. ex.*: coeire, argent e aur;
* en psicologia, un ensemble de signes precursors potenciaus de la personalitat antisociau e deus tuaires en seria, conegut devath lo nom de Triada Macdonald o Triada de Sociopatia;
* en criminologia, uas organizacions de mauhasents chinesas;
* en economia e en geografia economica, los tres pòls (Euròpa Occidentau, America deu Nòrd e Japon) qui dominan lo comèrci internacionau;
El Molar

**El Molar** pòt essèr:
* El Molar, una comuna de la provincia de 
* El Molar, una comuna de la comarca del
Aiguamúrcia

**Aiguamúrcia** es un municipi de la província catalana de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Alcanar

vinheta|Altar de la Ermita de la Mare de Déu del Remei (Alcanar)
vinheta|Església de Sant Pere de les Cases d'Alcanar
vinheta|Ajuntament d'Alcanar
**Alcanar** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments
- Església parroquial de Sant Miquel Arcángel de Alcanar

- Ermita de la Verge de Remèdi

- Església parroquial de Sant Pere de Les Cases
vinheta|Alcanar
L'Aldea

vinheta|Torre de l'Aldea
**L'Aldea** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

vinheta|Església de Santa Maria de l'Aldea
vinheta|Torre de l'Aldea
Aldover

vinheta|Aldover
vinheta|Aldover
vinheta|Aldover
**Aldover** (forma oficiala) o **El Dover** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha e la comarca del Baix Ebre.

## Toponimia
L'origina seriá un nom germanic de persona, *Aldovarius* (latinizacion), segon Joan Coromines , mès la referéncia, venguda probablament de l*'Onomasticon Cataloniae*, es de segonda man. *Aldover* sembla equivalent a un nom de la comuna del Bordelh, *Le Doyer*  (
Alfara de Carles

vinheta|Alfara de Carles
**Alfara de Carles** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments
- Glèisa parroquiala dedicada a Sant Augustin e foguèt bastida en 1778.
vinheta|Alfara de Carles
Alforja

vinheta|Plaça de l'Ajuntament d'Alforja
vinheta|Panorama urban de Alforja
**Alforja** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments

- Església de Sant Miguel
vinheta|Església de Sant Miguel, parròquia d'Alforja
L'Ampolla

vinheta|Port de L'Ampolla
**L'Ampolla** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

vinheta|“El lector de l’Odissea” de L'Ampolla, obra de Paco Morales
L'Argentera

**L'Argentera** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Arnes

vinheta|Ajuntament d'Arnes, Tarragona
vinheta|Arnes
**Arnes** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Geografia
Arnes est une ville et une commune de la région de Terra Alta , à la limite à Aragon . Situé dans la partie la plus sud de la région, la ville se situe sur une petite colline à 508 m d'altitude qui donne sur la rivière Algars. La superfícia municipala de   42,53 km², del costat sud, s'estend dins lo massís de Pòrts de Tortosa-Beseit, del temps que lo costat nòrd, mai plan, es dominat pels rius Algars e Estrets.https://arnes.altanet.org/historia-i-tradicions

Après un periòde de depression e de despoblament, comun a tota la region, dins los darrièrs ans la vila a fòrtament desvolopat son ofèrta de torisme rural e de randonnée, gràcias a son emplaçament pròche del Pargue Natural d'Els Ports, 2 730,40 ectaras de la municipalitat d'Arnes fan partida de lo Parc Natural dels Pòrts d'Els.https://arnes.altanet.org/historia-i-tradicions

## Istòria
Sembla que lo luòc ocupat per Arnes foguèt d'en primièr un establiment sarrasin e foguèt mai tard conquistat per Alfonso el Casto #que cediguèt lèu lo luòc al comandament templièr d'Hòrta per que poguèsse s'ocupar de lo repoblar. Un còp l'Òrdre del Temple abolit, en 1318, Arnes venguèt èsser governat pels Espitalièrs, dempuèi la castelhania d'Amposta, ont demorèt fins a la confiscacion de Madoz, cap a 1955.https://arnes.altanet.org/historia-i-tradicions

Un des punts d'interès dera vila ei era bastissa deth consistòri, ua des bastiments civius mès importants dera renaissença catalana, bastida er an 1584 per Joan Vilabona de Queretes, a on se tròbe eth gran pòrge ena planta baisha e es hièstres dera planta nòbla. Enes darrèri ans, s'an recuperat es rèstes dera absida dera anciana glèisa gotica, que se pòt veir ath costat dera actuau, bastida en sègle XVIII.https://arnes.altanet.org/historia-i-tradicions

En 1992 foguèt declarat Site Històric per la Generalitat de Catalonha.https://arnes.altanet.org/historia-i-tradicions

## Luòcs e monuments
- Ajuntament: Bastida en 1584, ei considerada coma un des bastiments civius mès importants dera Renaixença catalana.

- La glèisa parroquiala es dedicada a Santa Magdalena e es d'estil barròc. Foguèt bastit sus las roïnas d'una glèisa gotica en 1693. Consistís en tres naus e un cloquièr. A tanben de capèlas lateralas. Las rèstas de l'absida de l'anciana glèisa se pòdon veire sus la carrièra San Antonio.

## Ligams extèrnes
https://arnes.altanet.org/historia-i-tradicions
vinheta|Arnes, Tarragona
Ascó

**Ascó** es un municipi de la comarca de Ribera d'Èbre, dins la Generalitat de Catalonha e la província de Tarragona .

## Toponimia
Cal benlèu metre lo nom en relacion ambe Ascon (Arièja), qu'es exactament lo meteis nom, mès tanben ambe Asco (Corsega), Ascas, (Gironda), Ascas (Tarn e Garona) e Asca (Hauts Pirenèus). Son de noms qu'embarrassan los toponimistas. Per **Ascon**, Dauzat vei lo basque *as*, *aitz*, « punta rocassosa » e un sufixe escur, per Asco, los dos Ascas e Asca, un tèma prelatin escur . Per Ascas de Gironda, Bénédicte Boyrie-Fénié tròba pas de solucion, mès evòca un mot prelatin, eretat pel basque *aska*, « besal, regòla, comba ». Burgan e Lafon veson pas tanpauc de solucion clara per Ascas de Tarn e Garona. La proposicion de Negre, un nom roman **asca*, « fàstic » es regetada per B. Boyrie-Fénié e per Burgan e Lafon, coma de febla acceptibilitat toponimica .

La situacion geografica d'aquels toponimes presenta çaquelà qualques semblanças. Ascon tresplomba de 100 m la val prigonda del riu nommat en francés *La Lauze*. La situacion es la meteissa per Asco, que domina la frau del riu Asco, nommat localament Stranciacone. Son pr'aquò de situacions banalas en montanha e benlèu que lo nom a una autra origina. Mès per Ascas (Gironda), es quicòm mai. Dins la ribièras de Dordonha, las ribas alentorn despassan a pena lo nivèl del flume, tirat a Ascas, plaçat sus una tuca isolada del planòl calcari, que tresplomba dirèctament las aigas. Dins lo paisatge girondin pauc traversut, un tal siti deguèt impressionar los abitants. L'exemple d'Ascas fa comprene milhor perqué l'idèa de « **lòc que tresplomba un riu** » pòt èsser un punt comun. Per la vila d'Ascó, es pas tan caracteristic : l'aglomeracion es pus nauta qu'Èbre d'un desenat de mètres, çò qu'es banal dins un país mediterranèu, que los aigats i son perilhoses. Ascas (Tarn e Garona) es sus un planòl, mès entre dos rius a pauca distància, lo Riu d'Ascas e Riutòrt : l'idèa principala es mai o mens mantenguda.  I a pas que per Asca (Hauts Pirenèus), que Michel Morvan explica per un mot basque *aska*, « nauc »  qu'òm pòt èsser embarrassat; pr'aquò, la glèisa es sus un tap que domina un riu, çò que pòt justificar un bocin l'idèa prepausada.

Totis aquels noms son dins un airal aquitano-basco-iberic, fòra d'Asco; mès la Corsega es pas exempta de toponimes aparentats al basque. Lo mot *aska*, « nauc » es pas la solucion çaquelà. Cal supausar un **as-k-*, benlèu aparentat al tèma idronimic **as* , qu'auriá quitat d'èsser un apellatiu en gascon, en catalan e en lenga euscarica. Encara que lo mot *asque* (grafia de Palay), « lhavet, avalanca, lit » que conten per natura l'idèa de *naut* e de *bas*, es benlèu pas desprovesit de ligam semantic ambe lo mot comun a totis nòstres toponimes.

## Administracion

## Evolucion demografica

Las donadas de 1497 a 1553 son en fòcs, las de 1717 a 1981 correspondon a la populacion de fait, las dempuèi 1990 a la populacion de dreit. La font es Viquipèdia en català o Idescat.

## Economia
Preséncia d'una centrala nucleara de dos reactors (Ascó I, dubèrt en 1984, Ascó II, dubèrt en 1986) qu'aprofèita las aigas d'Èbre per la refrigeracion.
Bellvei

**Bellvei** (**Belhvei**) es un municipi catalan. Administrativament, es de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Benifallet

vinheta|Iglesia de Santa María de la Asunción (Benifallet)
vinheta|Ermita de la Nativitat de la Mare de Déu de Dalt o del Calvari de Benifallet
**Benifallet** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Bot

vinheta|Ajuntament de Bot e adreças
vinheta|Rue dans la commune de Bot, Tarragona
**Bot** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Cabassers

vinheta|Cabacés
vinheta|Cabacés, comarca El Priorat, Tarragona.
vinheta|Cooperativa Agrícola de Cabacés.
**Cabassers** (grafia recomandada per l’Institut d’Estudis Catalans, **Cabacés** oficialament) es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
vinheta|Museu Municipal del pintor Miquel Montagud

## Luòcs e monuments
- Museu Municipal del pintor Miquel Montagud 
vinheta|Cabacés
Camarles

vinheta|Torre de Camarles
vinheta|Camarles
vinheta|Glèsia de Sant Joan, del Lligallo del Gànguil (Camarles).
**Glèsia de Sant Joan, de Lligallo del Gànguil.** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments
- Glèisa de Sant Jaume.

- Lo castèl de Camarles, o la Tor de Camarles, foguèt donat a Guillem de Sunyer per Ramon Berenguer IV de Barcelona en 1150. Es mencionat de nòu en 1322, quand lo rei Jaume II d'Aragon concediguèt lo luòc a Pèire Ramón de Mataró.

- Glèsia de Sant Joan, de Lligallo del Gànguil.

## Ligams extèrnes
- https://es.wikipedia.org/wiki/Castillo_de_Camarles

- https://terresdelebre.travel/es/actividades-que-hacer/cultura/los-castillos-del-territorio/torre-de-camarles
El Catllar

**El Catllar** es un municipi catalan de la comarca de Tarragonés. Es administrativament dins la província espanhòla de Tarragona e la comunautat autonòma de Catalonha.

En genièr de 2016, los elegits refusan de crompar un retrach del rei d’Espanha per rasons budgetàrias.

## Referéncias
Corbera d'Ebre

vinheta|Corbera d'Ebre
vinheta|Corbera d'Ebre
**Corbera d'Ebre** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Creixell

**Creixell** (*Creiselh* en occitan ancian; benlèu *Creisèlh* en lengadocian modèrne) es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Nòtas e referéncias
Cunit

vinheta|Cunit, Penedès Marítim.
**Cunit** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

vinheta|Playa de Cunit. Platja de Cunit.
Deltebre

vinheta|Riu Ebre (Deltebre, Tarragona).
vinheta|Església de Jesús i Maria, Deltebre
**Deltebre** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

vinheta|Río Ebro y Deltebre (Tarragona).
Garcia

vinheta|Iglesia de la Natividad de María en la localidad de García, Tarragona
vinheta|Garcia
**Garcia** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments
- Iglesia de la Natividad de María
Gandesa

[vinheta|[Fichièr:Bodega cooperativa de Gandesa.jpg|vinheta|'''Bodega cooperativa de Gandesa. Arquitectura Modernista.'''**Bodega Cooperativa de Gandesa (Terra Alta, Tarragona)**]]
vinheta|Gandesa

vinheta|Ajuntament de Gandesa
**Gandesa** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Batea

vinheta|Ayuntamiento de Batea
vinheta|Batea
vinheta|Casco antiguo, soportales del centro histórico de Batea
vinheta|Casco antiguo, centro histórico de Batea
**Batea** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

vinheta|Casco antiguo, arcos y soportales del centro histórico de Batea
El Lloar

vinheta|Municipio de El Lloar, región El Priorat, Tarragona
vinheta|Ajuntament d'El Lloar, comarca del Priorat
**El Lloar** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments
- Església parroquial de Sant Miquel

vinheta|Església parroquial de Sant Miquel
Godall

vinheta|Joc de bitlles al Godall
vinheta|Ajuntament de Godall
vinheta|Godall
vinheta|Iglesia de San Salvador, Godall
**Godall** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Gratallops

vinheta|Vista panoramica de la comuna de Gratallops
**Gratallops** es un municipi de la província catalana de Tarragona dins lo Principat de Catalonha. Comptava 229 abitants en 2024.

## Luòcs e monuments
- Glèisa de Sant Laurenç
vinheta|Ostals dins la comuna de Gratallops, region del Priorat
Margalef

vinheta|Margalef
**Margalef** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
El Molar (Priorat)

vinheta|Commune d'El Molar, région Priorat
**El Molar** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments
- Glèisa de Sant Ròc

vinheta|Glèisa de Sant Ròc
vinheta|Agro-magazin, commune d'El Molar, région du Priorat
Montblanc (Conca de Barberà)

vinheta|Montblanc (Conca de Barberà)
vinheta|Montblanc (Conca de Barberà)
vinheta|Església archiprèsta de Santa María la Mayor en la municipalitat de Montblanc
**Montblanc** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
El Masroig

vinheta|El Masroig
**El Masroig** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments
- Església de Sant Bartomeu.

- Ermita de la Mare de Déu de les Pinyeres.
vinheta|Església de Sant Bartomeu
vinheta|Casa Consistorial de El Masroig.
vinheta|Celler El Masroig. Celler-bodega de Vino D.O. Montsant.
El Morell

vinheta|Palau de los Montoliu (El Morell)
**El Morell** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments
- Glèsia de Sant Martí (el Morell)

- Palau dels Montoliu

vinheta|Casa del Marqués de Vallgornera, en El Morell.
vinheta|Glèsia de Sant Martí (El Morell).
La Morera de Montsant

vinheta|Scala Dei, La Morera de Montsant.
**La Morera de Montsant** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha

## Luòcs e monuments
- Monastèri cartusian de Santa Maria d'Escaladei
vinheta|Escaladei, La Morera de Montsant
Pòrt

* En marina, un **[[pòrt (marina)|pòrt]]** es una cala amenatjada per aculir de barcas.
* En geografia, un **[[pòrt (passatge)|pòrt]]** es un passatge de montanha

## Informatica

En informatica, un pòrt a plusiorei significacions :
* un **[[pòrt materiau]]** es una prisa que permete de religar de periferics extèrnes a un ordinator.
* un **[[pòrt (logiciau)|pòrt logiciau]]** es un systèma que permete ais ordinators de reçaupre ò de mandar d'informacions. S'anomena tanben pòrt la conversion d'un logiciau d'un sistèma operatiu a un autre.

## Toponimia
Estent sa dobla significacion, lo toponim pòrt pòu far referéncia au relarg maritims :
* Lo Pòrt de Boc, comuna vesina de Marselha.
* Pòrt Sant Loís, comuna que s'atròva en Camarga

Mai pòu tanben es religat a la montanha, mai que mai dins lei Pirenèus : 
* Lo Pòrt, comunas d'Arièja
* Lo Sompòrt, entre Bearn e Aragon.

__NOTOC__
Pontils

**Pontils** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Galariá

Fichièr:Pontils.jpg|Vista de Pontils
Fichièr:Santa Perpètua de Gaià.JPG|Castèl e glèisa de Santa Maria al masatge de Santa Perpètua de Gaià
Puigpelat

**Puigpelat** es un municipi catalan, situat administrativament dins la província de Tarragona e lo Princitat de Catalonha.
Rasquera

vinheta|Carrat de Rasquera, Tarragona
vinheta|Rasquera, Tarragona
**Rasquera** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments
- Glèisa de Sant Joan Baptista.

- Castèl de Rasquera.

- Escaliers de la Perche de Casa Blai.
vinheta|Església de Sant Joan Bautista, parròquia de Rasquera, Tarragona
La Riera de Gaià

**La Riera de Gaià** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Sant Carles de la Ràpita

vinheta|Dàrsena Esportiva del Port de Sant Carles de la Ràpita
vinheta|Torre del Moro (I) de Sant Carles de la Ràpita
**La Ràpita** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Abejuela

**Abejuela** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Santa Bàrbara

vinheta|Casa de la Vila, Ajuntamient de Santa Bàrbara
**Santa Bàrbara** es un municipi de la província catalana de Tarragona dins lo Principat de Catalonha.

## - Luòcs e monuments
- Casa de la Vila
vinheta|Cooperativa Agricòla del Camp de Santa Bàrbara
vinheta|Carrer Major
Aiguaviva de Bergantes

vinheta|Aiguaviva.
**Aiguaviva de Bergantes** (en castelhan *Aguaviva*) es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.

Aiguaviva es un municipi tradicionalment catalanòfon.

## Toponimia
### Aiguaviva
*Aiguaviva* ven del latin *aqua*, « aiga » e *viva*  (parièr en occitan) o de lors resultats en latin vulgar e en catalan. 

*Aig(u)a(s)viva(s)* es un sintagma espandit coma toponime mai que mai en occitanoromanic (i a pas d'exemples, per las comunas o los municipis, d' **Aguaviva* en iberoromanic o d' **Eauxvives* en galloromanic; vertat es qu'en espanhòl o en portugués, l'adjectiu seriá diferent). Es mai que mai al plural, benlèu pas dempuèi l'origina, mès demòra al singular dins Aiguaviva de la Selva e **Aiguaviva de Bergantes**, las comunas catalanas (lo monestier d**Aigües Vives'', a [[Carcaixent]], al [[País Valencian]], usa çaquelà del plural). Lo nom demanda pas de traduccion e pòt èsser motivat per la preséncia de rius, de fonts, o de rius que naisson de fonts; en mai del sens literal e concret, la motivacion del nom foguèt benlèu son aspècte melioratiu o valorizant : es benlèu pas per azard se, almens per las comunas e municipis, se tròba sonque en clima mediterranèu o oceanic d'influéncia mediterranèa e s'es absent de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]] e de [[Gasconha]], que l'aiga i manca pas. Dins la practica, se limita (totjorn per las comunas o municipis), al catalan, al lengadocian meridional e oriental e a la broá del provençal : a donc un caractèr regional net.
[[Fichièr:El río Bergantes divide los términos municipales de Aguaviva y La Ginebrosa.jpg|vinheta|El río Bergantes divide los términos municipales de Aguaviva y La Ginebrosa.]]

===Bergantes===
**Bergantes** es un riu de 60 km, afluent de **Guadalop'''. Los ajustants son entre Aiguaviva e La Ginebrosa.
## Nòtas e referéncias
Sant Jaume d'Enveja

vinheta|Glèsia parroquial de Sant Jaume (Sant Jaume d'Enveja
**Sant Jaume d'Enveja** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments
- Glèsia parroquial de Sant Jaume

- Glèsia parroquial de Sant Llorenç d'Els Muntells

vinheta|Esglèsia parroquial de Sant Llorenç en Els Muntells, Sant Jaume d'Enveja
Albentosa

vinheta|Castell d'Albentosa
**Albentosa** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Alcorisa

vinheta|Alcorisa.
vinheta|Alcorisa
**Alcorisa** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.

vinheta|Iglesia parroquial de Santa María la Mayor, Alcorisa.

vinheta|Heráldica y pórtico de la Iglesia de la Virgen de la Asunción de Alcorisa, Teruel.
Tivissa

vinheta|Tivissa
vinheta|Glèsia de Sant Jaume
**Tivissa** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments
- Portal d'Avall

- Glèsia de Sant Jaume
vinheta|Portal d'Avall, muralla de Tivissa.
La Torre de Fontaubella

**La Torre de Fontaubella** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Ulldecona

vinheta|Casa de la Vila (Ulldecona)

vinheta|Església parroquial de Sant Lluc (Ulldecona)
vinheta|Creu de terme del Lloret (Ulldecona)
vinheta|Prigó i Ermita de la Mare de Déu de Loreto (Ulldecona)
vinheta|Cooperativa Agrícola d'Ulldecona
**Ulldecona** es un municipi catalan, situat dins la província de Tarragona e lo Principat de Catalonha.
Ulldemolins

vinheta|Ulldemolins
vinheta|Escut d'Ulldemolins
**Ulldemolins** es un municipi de la província catalana de Tarragona dins lo Principat de Catalonha.
Andorra

vinheta|Andorra
vinheta|Andorra
**Andorra** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon. Es lo capdulh de la comarca de Andorra-Serra d'Arcos. A 8324 abitants (2011).
Girondins de Bordèu

Lo *Football Club dei Girondins de Bordèu*, ò, mai simple, *Lei Girondins*, es un club d'espòrt fondat l'annada 1881. Sa seccion fotbòl, qu'es la mai famosa, espeliguèt en 1919.
esquèrra|vinheta
Amb sièis campionats de França (1950, 1983, 1985 1987, 1999, 2009), tres copas de França (1941, 1986, 1987) e 3 copas de la Liga (2002, 2007, 2009), es lo segond club lo mai titolat d'Occitània, après de l'Olimpic de Marselha. La rivalitat entre lei dos equips fuguèt una deis atraccions màgers dins leis annadas 1980, qu'a n'aqueu temps se disputavan la plaça de melhor club francés.

En 1996, fuguèt lo promier club occitan e lo segond club francés après dau Sporting Bastia, de rejónher la finala de la Copa UEFA que perdèt fàcia au Bayern Munic.

## Ligams extèrnes

* Lo site oficiau
Azaila

vinheta|Ajuntament d'Azaila
vinheta|Església de Nòstra Dòna del Rosari d'Azaila
**Zaila** (**Azaila** en castelhan) es una comuna de la comunautat autonòma d'Aragon. Se tròba dens la província de Teròl e la comarca deu Baish Martín. A 148 abitants (2011).

**Azaila** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Báguena

**Báguena** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Belmonte de San José

vinheta|''Belmonte de San José y Bellmunt de Mesquí (Teruel).''
**Belmonte de San José** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.

vinheta|''Portal de Soldevila (Belmonte de San José, Teruel).''
vinheta|''Municipio de Belmonte de San José y Bellmunt (Teruel).''
vinheta|''Municipio de Belmonte de San José y Bellmunt (Teruel).''
La Vilella Alta

vinheta|Glèsia de Santa Llúcia, parròquia de La Vilella Alta
**La Vilella Alta** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments
- Glèsia de Santa Llúcia 
vinheta|Vista urbana
Vimbodí i Poblet

**Vimbodí i Poblet** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
Vinebre

vinheta|Vinebre. Casa Don Juan. Casa del Comte de La Torre.
vinheta|Vila vièlha de Vinebre
**Vinebre** es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

vinheta|Escòla Teresianas (Vinebre)
Xerta

vinheta|Xerta
**Xerta** es un municipi catalan, situat a la província de Tarragona, dins la part meridionala de la Generalitat de Catalonha. Lo vilatge que comptava 1.277 abitants en 2012 se tròba a 12 km al nòrd de Tortosa.
El Vendrell

thumb|250px|Vista del Vendrell
vinheta|Portal del Pardo

**El Vendrell** es un municipi de la província catalana de Tarragona dins lo Principat de Catalonha. Es capitala de la comarca del Baix Penedès.

vinheta|Plaça Nova, El Vendrell
La Canyada de Beric

vinheta|La Canyada de Beric.
**La Canyada de Beric** (en catalan tanplan en aragonés, ; oficialament en espanhòl: *La Cañada de Verich*) es una comuna de la Franja de Ponent, a la comarca de Matarranya, administrativament en Aragon. Ten una populacion de  abitants.

### Toponimia
Es atestat en latin tre 1243: *Cannate de Berage*. Lo toponim oficial, espanholizat, es pro cambiadís dins l’istòria. L'article "La" apareis e disapareis. S'escriguèt Berig, Berix, Beric, Berich. Madoz dona *Cañada Beric*. 

vinheta|La Canyada de Beric.
La Canyada Vellida

thumb

**La Canyada Vellida** (en aragonés e catalan; oficialament en espanhòl *Cañada Vellida*) es un municipi aragonés. Administrativament es dins la província espanhòla de Teròl e la Comunautat Autonòma d'Aragon, dins l'estat espanhòl.
Cañizar del Olivar

**Cañizar del Olivar** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Cascante del Río

vinheta|Cascante del Río (Teruel).
**Cascante del Río** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Cañada de Benatanduz

vinheta|Acceso por carretera al pueblo de la Cañada de Benatanduz (Teruel).
vinheta|El Castillo y el barrio de Monjuí y la casa consistorial de la Cañada de Benatanduz.

vinheta|El Castillo y el barrio judío de la Cañada de Benatanduz.
vinheta|Barrio del Castillo de la Cañada de Benatanduz.
**Cañada de Benatanduz** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.

## Gastronomía
El Castellar (Teròl)

vinheta|El Castellar (Teròl).
vinheta|El Castellar (Teròl-Teruel).
**El Castellar (Teròl)** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.

vinheta|El Castellar (Teròl). Iglesia de San Miguel (siglo XVIII), parroquia de El Castellar.
vinheta|El Castellar (Teròl).
Cubla

vinheta|Plaza José María Regal, Cubla
vinheta|Ayuntamiento de Cubla
**Cubla** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.

vinheta|Església de l'Assompcion de la Verge
La Codonyera

vinheta|Ermita de Loreto de La Codoñera.
**La Codonyera** es un municipi de la Franja de Ponent, situat dins la region de Matarranya, la província de Teròl e la Comunautat Autonòma d'Aragon.

vinheta|La Codoñera, casc antic.
Ferreruela de Huerva

vinheta|Vista de la vila de Ferreruela de Huerva
vinheta|Glèisa de l'Assompcion
vinheta|Granero del Ministerio de Agricultura.
**Ferreruela de Huerva** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Formiche Alto

**Formiche Alto** en castelhan o **Formich Susano** en aragonés (segon l'ortografia de l'Academia Aragonesa de la Lenga); **Formig** en grafia medievala aragonesa (mai pròche a occitanocatalan) es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Fórnoles/Fórnols

vinheta|Fórnoles
**Fórnoles/Fórnols** (en espanhòl: *Fórnoles*; cooficialament en catalan: *Fórnols*) es una comuna de la Franja de Ponent, en Aragon. 

## Referéncias
Fortanete

vinheta|Iglesia Parroquial de la Purificación de Fortanete, comarca Maestrazgo, Teruel.
vinheta|Fortanete (Teruel)
vinheta|Fortanete, Teruel.

## 
vinheta|Fortanete (Teruel, Aragón)
**Fortanete** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.

## Gastronomía
vinheta|Fideuà de Setas de temporada, Fortanete.
Fuentes Calientes

**Fuentes Calientes** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Fuentes Claras

**Fuentes Claras** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.Se situa dens la comarca deu Xiloca. A 582 abitants (2011).
Fuentes de Rubielos

vinheta|Panorámica de Fuentes de Rubielos, comarca Gúdar-Javalambre (Teruel)
vinheta|Iglesia de Nuestra Señora de los Ángeles (Fuentes de Rubielos, Teruel)

270px|vinheta
**Fuentes de Rubielos** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Gargallo

vinheta|Gargallo (Teruel).
vinheta|The Silent Route, ruta del silencio, carretera A-1702, Gargallo
vinheta|Gargallo
**Gargallo** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Gúdar

vinheta|Gúdar, municipio de la comarca Gúdar-Javalambre, Teruel.
**Gúdar** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.

vinheta|Gúdar, municipio de la comarca Gúdar-Javalambre, Teruel. "Cerca del cielo".
Exarc de la Val

vinheta|Jarque de la Val (Teròl).
**Jarque de la Val** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.

vinheta|Jarque de la Val, Teròl.
vinheta|Jarque de la Val (Teròl).
Josa

thumb

**Josa** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Mazaleón/Massalió

vinheta|Mazaleón/Massalió
**Mazaleón/Massalió** (en espanhòl: *Mazaleón*; cooficialament en catalan: *Massalió*) es una comuna de la Franja de Ponent, en Aragon.

## Referéncias
Mezquita de Jarque

vinheta|Ayuntamiento de Mezquita de Jarque (Cuencas Mineras, Teruel).
**Mezquita de Jarque** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.

vinheta|Iglesia parroquial de San Lorenzo Mártir, Mezquita de Jarque (Cuencas Mineras, Teruel).
vinheta|Mezquita de Jarque.
Miravete de la Sierra

vinheta|Miravete de la Sierra, Maestrazgo (Teruel)

vinheta|Miravete de la Sierra (Teruel)
vinheta|Glèisa de Nuestra Señora de las Nieves (Miravete de la Sierra)
**Miravete de la Sierra** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Monforte de Moyuela

vinheta|Ajuntament de Monforte de Moyuela
vinheta|Monforte de Moyuela
**Monforte de Moyuela** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Peñarroya de Tastavins/Penya-roja de Tastavins (capluòc)

**Peñarroya de Tastavins/Penya-roja de Tastavins** (en espanhòl: *Peñarroya de Tastavins*; cooficialament en catalan: *Penya-roja de Tastavins*) es lo capluòc de la comuna omonima de la Franja de Ponent, en Aragon.

## Referéncias
Racing Club de France

Lo *Racing Club de France* es un club omnispòrt francés de París.

Fondat en 1882, Fuguèt l'un dei premiers grand clubs omnispòrt de França, amb l'Estadi Francés (en francés, *Stade Français*).

Encuei, es conoissut au nivèu nacionau per sa seccion de rugbi, anomenada Racing Métro. Sa seccion fotbòl, famosa au començament dau sègle vinten desaparaissèt ara dins leis seccions amatriç dei campionats françés.

Simbèu de l'exceléncia de l'espòrt, son nom fuguèt puei pres en omenatge per plusiorei societats d'espòrt coma lo Racing Club de Avellaneda ò lo Racing Club de Narbona Mediterranèa.
Rubielos de Mora

vinheta|Rubielos de Mora

vinheta|Iglesia de San José del antiguo Convento de las Carmelitas (Rubielos de Mora)
vinheta|Rubielos de Mora
vinheta|Ermita de San Roque (Rubielos de Mora)
**Rubielos de Mora** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.

vinheta|Rubielos de Mora
Ajofrín

**Ajofrín** es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Libros

vinheta|Libros, Teruel.
**Libros** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.

vinheta|Libros, Teruel.

vinheta|Iglesia parroquial San Juan Bautista de Libros (Teruel).
Villarluengo

right|250px
vinheta|Villarluengo
**Villarluengo** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Estadi

Un estadi es un mot que ven dau grèc στάδιον que donèt puei lo mot latin *stadium* e que pòu aguer plusiorei significacions.

* un estadi, segond sa significacion grèca, es una unitat de mesura.
* un estadi, segond sa significacion latina, que podem atrovar dins l'Stadium de Tolosa, es un ròdol bastit per praticar d'espòrt, promier la corsa de pè, d'aquí la referéncia a la mesura grèca, puei totei leis espòrts.
* per metonomia e reaccion a l'emplec de noms anglés coma *club* ò *sporting*, un estadi, *Stade*, en francé siervèt de designar de club d'espòrt en França (Estadi Francés, Estadi Tolosenc, Estadi de Rems).
Villarroya de los Pinares

vinheta|Villarroya de los Pinares (Teruel).
vinheta|Villarroya de los Pinares.
**Villarroya de los Pinares** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.

vinheta|Ermita de la Virgen del Loreto, Villarroya de los Pinares (Teruel).
vinheta|Villarroya de los Pinares (Teruel).
Villastar

**Villastar** es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Cabañas de la Sagra

150px|right|thumb|150px
**Cabañas de la Sagra** es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Escalona

**Escalona** (*Escalouno* en grafia mistralenca; *Escalona* en occitan ancian) es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.

## Patrimòni
* Castèu d'Escalona

## personalitat ligada a la vila
* Infant don Juan Manuel : escrivan medievau de lenga castelhana.
Alaquàs

200px|vinheta
**Alaquàs** es un municipi de la província espanhòla de Valéncia dins la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Huecas

**Huecas** es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Albaida

**Albaida** es un municipi de la comarca de la Val d'Albaida (País Valencian). La vila se situa a 85km al sud de la capitala del país: Valéncia.
Illescas

**Illescas** (pr. Ilhescas) qu'ei ua comuna de fondacion gascona, uei dens la província espanhòla de Toledo (Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha). 

## Istòria
Lo rei de França Francés Ièr qu’i estó presoèr.

## Bibliografia
* Madoz (2022): Pascual Madoz e Ibáñez. "Illescas", *[[Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar]]*. Vol. 18. Estrasborg: Edicions Talvera. 2022. p. 5649.
* Orella (2010): José Luis Orella Unzué, "La gasconización medieval occidental del reino de Navarra", *Lurralde* 33, 2010, pp. 177-208.
* Peiroton (2013): Joan Peiroton, "Illescas, vila gascona en Castelha.", *Lo blòg deu Joan*, en linha, 2013.
Albalat dels Tarongers

200px|vinheta|drecha
**Albalat dels Tarongers** es un municipi de la província de Valéncia, País Valencian.
Alborache

200px|thumb|Plaça d'Alborache
**Alborache** (en catalan: **Alboraig**) es un municipi de la comarca de la Foia de Bunyol, situat administrativament dins la província de Valéncia, al País Valencian. Comptava 1.238 abitants en 2013 per una superficia totala de 27,33 km².
Lenhièr

Lo **lenhièr** es una forma de pena de mòrt consistent a cremar vivent un condemnat, ligat a un pal plantat, amb de lenha que s'i apond a vegada d'autres combustibles (palha,  fen, cadavres de pòrcs o de cats, pega). 

Los còrs dels eretics èran sovent ofèrts al Sant Esperit. Al sens religiós, lo lenhièr èra concebut coma una « flama benita » avent un aspècte purificant.  

[250px|thumb|Execucion dels [Òrdi deu Temple|Templièrs.]]

## Causas de la mòrt
Quand lo fuòc èra grand (per exemple, quand un grand nombre de presonièrs èran executats ensens) la causa de mòrt sovent èra l'intoxicacion per monoxid de carbòn abans que las flamas causen de mal al còrs. Se lo fuòc èra petit, alara, lo condemnat cremava pendent un temps fins a que la mòrt a causa d'un ipertermia, choc, perda de sang o, simplament, la termolisi de las partas vitalas del còrs.

## Istòria
Segons Juli Cesar, los raubaires cèltas èran executats e los presonièrs de guèrra tirats al fuòc; se nomenèron "homes de vímet". 

Los indians nòrd americans sovent utilizavan la cremada coma una forma d'execucion, contra los membres d'autras tribus o contra los colons blancs dins los sègles XVIII e XIX. 

Jos l'Empèri Bizantin, la cremada èra un castig pels zoroastristes desobeiessents, a causa de la cresença qu'aqueles adoravan lo fuòc. L'emperador bizantin Justinian I (527 - 565) ordenèt que la mòrt per lenhièr, la succession *ab intestat* e la confiscacion de totes los bens per l'Estat èra lo castig per l'eretgia contra la fé Cristiana dins lo seu *[[Codex Iustiniani]]*.

En 1184, la Glèisa Catolica Romana legiferèt que la cremada seriá lo castig oficial per eretgia. Aquel descret foguèt mai tard confirmat pel Concili del Lateran IV en 1215, lo Sinòde de Tolosa en 1229 e per fòrça líders del sègle XVII. Las autoritats civilas cremavan de personas consideradas eretjas jos Inquisicion medievala, coma Giordano Bruno. La Glèisa considerant la cremada d'un còrs entièr coma condicion per la resureccion, èra una dobla pèna, temporala e esperitala. A l'Edat Mejana, contra los Albigeses o per l'Inquisicion, que brutlava eretics e brueissa, Josieus e omosexuals. Tomas de Torquemada (1420 - 1498) demòra une figura majèra de l'Inquisicion espanhòla. Mas, se brutlèt mai al sègle XVI e a la Renaissença qu'a l'Edat Mejana.

[thumb|Grop de [Vielhs cresents en Russia cremant gents per lenhièrs en 1681]]

En 1790, Sir Benjamin Hammett introduguèt un projècte de lei al Parlament Britanic per metre fin a la practica de la mòrt per lenhièr. La lei foguèt fin finala aprovada pel Parlament e l'assentiment reial foguèt donat pel rei Jòrdi III.
Alfauir

**Alfauir** es un municipi de la província espanhòla de Valéncia dins la Comunautat Autonòma del País Valencian.

## Ligams intèrnes
*Monastèri de Sant Jiròni de Cotalba
Olías del Rey

250px|right|thumb|Una carrièra
**Olías del Rey** es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Beniflà

**Beniflá** es un municipi de la província espanhòla de Valéncia dins la Comunautat Autonòma del País Valencian.
Benigànim

**Benigànim** es un municipi de la comarca de la Vall d'Albaida, situat dins la província de Valéncia del País Valencian. Comptava 6.232 abitants en 2013.
Pepino

**Pepino** es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Catadau

**Catadau** es una comuna de la província espanhòla de Valéncia, dins la Comunautat Valenciana.

## Referéncias
Ahmed Ben Bella

**Ahmed Ben Bella**, en arab, احمد بن بلة, naissut en decembre de 1916 a Marnia, mòrt lo 11 d'abriu 2012 en Argier, es lo promier president de la Republica Argeriana.

Ben Bella es un dei nòu capoliers istorics dau Comitat Revolucionari d'Unitat e d'Accion, que vendrà puei lo Frònt de Liberacion Nacionala d'Argeria.

Le 15 setembre de 1963 deven lo premier President de la Republica Argeriana, tant coma son Premier Menistre. Lo 19 de junh de 1965, lo Colonèu Bomediene li manlèva lo poder.

#### Anecdòtas

Avans que d'èstre un òme politic engatjat per la liberacion de son país, Ahmed Ben Bella fuguèt un jogaire de l'Olimpic de Marselha en 1940.
Huell Howser

thumb
Huell Burnley Howser (nascut lo 18 d'octobre de 1945 – mòrt lo 7 de genièr de 2013) foguèt un actor american de television e de cinèma.
Acte fatic

Un **acte fatic** es un acte de paraula que la tòca es lo manten e lo desvolopament de la relacion sociala dins l'acte communicatiu.

Pòt èsser representat per:
# d'expressions usualas "Alò, m'ausiguètz"
# De formulas d'aprobacion sens qu'aquelas releven de la sinceritat mas de la cortesia. 
# De sons coma 'mm' que significan que i a manten de la communicacion.
# De gèstes.

Dins qualques lengas asiaticas jògan un ròtle fondamental dins la comunicacion. En japonés son coneguts jol nom de *[[aizuchi]]*.

Aquela expression foguèt creada per Malinowski vèrs 1900. Roman Jakobson la reprenguèt.
Aizuchi

**Aizuchi** (japonés: 相槌) es un conjonch d'actes fatics que jògan un ròtle essencial dins una communicacion cortesa en japonés. Es un fenomèn ben aisit d'arremarcar vist que se pratica plan sovent.

Levat los gèstes e las atituds particularament variats, un aizuchi pòt èsser representat par diversas formulas de caractèr, ben sovent, aprobatiu.

Exemples:

- *so desu ne*: es aital, as rason

- *hai*: òc, òc-ben, es aquò (utilizat plan sovent e sensa que i aja una question totala que necessite una responsa per òc o non). Es puslèu exclamatiu.

- *honto*: es vertat?! (puslèu interrogatiu per manifestar son interès o son gaug).

Lor utilizacion es çaquela de mal utilizar per los qu'aprenon lo japonés pr'amor qu'integra tanben una dimension sociala de las bèlas e que lor utilizacion varia considerablament segon l'estatut social o la situacion d'interaccion communicativa. De mai los azuchis son pas especialament esperats de la part d'un forastièr.
Lenga internacionala

Una lenga internacionala es una lenga utilizada e reconeguda dins las institucions internacionalas per sos locutors e per de personas que l'utilizan coma segonda o tèrça lenga.

Es de destriar del concèpte de lenga veïculara.

## Lista de las 6 lengas oficialas de l'[[ONU]]

Aquela definicion es restrictiva. Sonque qualques lengas pòdon èsser consideradas coma internacionalas:

- l'anglés (amb una preeminencia sus totas als autras)

- lo francés ( en regression mas que se manten çaquelà)

- l'espanhòl (relativament flac s'òm considera lo nombre de sos locutors natius)

- lo rus (amb la restriccion qu'es practicament pas utilizat per de ciutadans de païses qu'èran pas dins l'URSS)

- l'arabi (que possédís un vertadièr potencial mas qu'es encara a un estadi d'internacionalizacion minora. Se tròba tanben en competicion amb l'anglés e lo francés sus son pròpri territòri)

- lo chinés ( qu'ensaja de desvolopar sas posicions mas que demòra encara ben pauc internacionalizat)

## Discussion

Qualques autras lengas pòdon pretendre a aquel estatut.

- lo portugués qu'es una lenga majora del mond.

- l'hindi (indi) qu'ensaja de s'internacionalizar (lo govèrn indian ensajèt de ne far la setena lenga oficiala de l'ONU) mas qu'es empedegat per la concurrencia de l'anglés.

- lo malés

- lo swahili
Ċensu Tabone

**Vincent "Ċensu" Tabone** (1913-2012) mètge e òme politic, foguèt president de Malta entre 1989 e 1994.
Karl Schwarzschild

**Karl Schwarzschild** (7 d'octòbre de 1873 - 11 de mai de 1916) foguèt un fisician alemand. Es magerament famós per sos trabalhs sus las implicacions de la relativitat generala d'Einstein.

Foguèt lo primièr d'aver trobat una solucion a las equacions gravitacionalas d'Einstein en 1916. Amb la metrica de Schwarzschild, demostrèt que dins las equacions que describon la gravitacion d'una quantitat de matèria concentrada en un punt, apareis una singularitat a la distància del rai de Schwarzschild del centre, que n'es en fait qu'aparenta, coma lo mòstra la metrica de Kruskal-Szekeres.

Foguèt tanben lo primièr d'aver definit las leis d'interaccion entre los camps magnetics e la lutz, e d'aver descrit los fenomèns de corbura dels rais luminoses al vesinatge de punts gravitacionals, contribuïssent aital a fondar la teoria del trauc negre (cf. Rai de Schwarzschild) que serà desvolopat 50 ans après sa mòrt.

## Referéncias
Orizont deis eveniments

L**'orizont deis eveniments** es, dins la teoria de la relativitat generala, lo limit de l'espaci temps ont un eveniment pòu pas afectar un observator exterior.
John Michell

**John Michell** (25 de decembre de 1724 - 29 d'abriu de 1793) foguèt un fisician e geològ anglés que sei trabalhs regardèron l'astronòmia, la geologia, l'optica e l'estudi de la gravitacion.
Sublima Pòrta

La **Sublima Pòrta** o ***Bab-i Aliest*** en otoman es lo nom de la pòrte d'onor monumentala del grand vizirat e Constantinòble, sèti del govèrn del sultan de l'Empèri Otoman. 

Aquel tèrme èra doncas sovent utilizat en langatge diplomatic dins las cancelariás europèas per designar l'Empèri turc o la vila de Constantinòble, gardiana dels estreches.

La vila venguèt nomenada *[[Istambol]]* dins las lengas turcas aprèp 1936.

## La Sublima Pòrta en Turquia

Ara, la Pòrta servís de dintrada a l'ostal del departament d'Istambol.