Extincion del Cretacèu-Paleogèn

[vinheta|Badlands près de Drumheller, [Albèrta, o l'erosion mes a l'aire liure lo limit K-Pg.]]
[vinheta|Una ròca del Wyoming (EUA), amb una sisa intermediària d'argila que conten 1000 còps mai d'[iridi que las sisas superioras e inferioras; foto presa al musèu d'istòria naturala de San Diego.]]
L**'extincion del Cretacèu-Paleogèn** (abreujada **K-Pg**), tanben coneguda coma **extincion del Cretacèu-[[Terciari]]** (**K-T**), que marca la fin del Cretacèu, es una extincion massisa e de granda escala d'espècias animalas e vegetalas que s'es producha sus un cort periòde de temps (a l'escala geologica) fa 66 milions d'annadas.

Aqueste eveniment marca la fin de l'èra mesozoïca e lo començament de l'èra cenozoïca. Aquesta extinccion es associada a une signatura geologica (coneguda jol nom de limit K-T), abitualament jos la forma d'una prima sisa d'argila presentant un taus anormalament naut d'iridi, que se trapa dins diferentas regions del mond. *K* es l'abreviacion tradicionala pel periòde del Cretacèu (deriva del nom alemand **'), e ''T'' es l'abreviacion del [[Terciari (geologia)|Terciari]], tèrme istoric que designava lo periòde ara cobèrta pels periòdes [[Paleogèn]] e [[Neogèn]]. L'emplec del tèrme « Terciari » essent ara desconselhat coma unitat formala de temps o de ròca per la Comission internacionala sus l'estratigrafia, l’eveniment K-T es ara designat coma l'extincion **Cretacèu-Paleogèn** (o **K-Pg*') per fòrça cercaires.

La majoritat dels paleontològs admeton que los ausèls apartenon al grop dels [[Dinosaure|dinosaures]]. Los dinosaures fòra dels ausèls son dichs non avians. Los [[Fossil|fossils]] de [[Dinosaure|dinosaures]] non avians se tròban gaireben sempre sota lo limit K-T, los paleontològs estiment majoritàriament que los dinosaures s'atudèron just abans, o pendent l'eveniment. Dins aquesta interpretacion, lo fach que d'unes fossils de dinosaures sián estat descobèrts al dessús del limit K-T es entièrament degut a de remanejaments dels sediments, es a dire que l'erosion los tornèt a la superfícia abans que  foguèsson tornarmai cobèrts per un depaus de sediments mai recents. Aquesta teoria foguèt verificada, que de sistèmes de datacion, utilizats dempuèi lo començament de las [[Ans 2010|annadas 2010]], permeton de datar dirèctament los ossaments, al contrari dels metòdes precedents que datan pas que los sediments a l'entorn. Los [[Mosasaure|mosasaures]], los [[Plésiosaure|plesiosaures]], les [[pterosaures]] e fòrça espècais de [[Plantae|plantas]] e d'[[Invertebrata|invertebrats]] tanben s'atudèron. Los clads de [[Mammalia|mamifèrs]] e d'ausèls subrevisquèron amb pauc d'extincions, e una [[Radiation évolutive|radiacion evolutiva]] dels taxons del Maastrichtien s'èra realizat plan mai après lo limit. Lo taus d'extincion e de radiacion varia d'un clad a l'autre.

L'illa de [[Madagascar]], ja separada del continent african a l'epòca de l'eveniment, desvelopèt alara una fauna destriada.

Las [[Metòde scientific|teorias scientificas]] explican las extinccions del K-T per un o mai eveniments catastrofics, coma d'[[Impacte cosmic|impactes cosmics]], e/o una [[Volcan|activitat volcanica]] crescuda, l'activitat volcanica semblant pasmens èsser anteriora. La datacion de mai d'un [[Cratèr d'impacte|cratèrs d'impacte]] (coma l'[[Cratèr de Chicxulub|impacte de Chicxulub]]) e aquela de las ròcas eissidas d'una activitat volcanica de massa dins los [[traps del Deccan]], coïncidisson amb lo periòde aproximatiu de l'eveniment d'extinccion. Aquestes eveniments geologics aurián redusit la quantitat de lutz solar arribant al sòl, limitant atal la [[fotosintèsi]] e menant a un cambiament massís de l'[[ecologia]] terrèstra. D'autres cercaires avançan que l'extinccion foguèt mai progressiva, resultant de cambiaments mai lents del nivèl de la mar o del climat.

Pasmens, los [[Paleobotanique|paleobotanistas]], coma los [[Palinologia|palinològs]] estudiant lo pollèn, semblan aver mostrat al nivèl de la limita K-T, e subretot suls sites nordamericans, que l'extinccion a estat rapid e coerenta amb l'ipotèsi d'un impacte<span></span>: disparicion gaireben instantanèu del pollèn d'angiospèrmes dominant al Maastrichien, *fern spike* (« pic de las falguièras »  coïncidissent amb lo pic d'iridi, vegetacion oportunista (falguièras mai sovent) puèi de nòu apareisson progressiva de gimnospèrmas puèi d'angiospèrmas, e reconstitucion progressiva de la biodiversitat.

En març de 2010, un grop de 41 scientifics s'es acordat, dins la revista *Science*, sul fach que la casuda de l'asteroïde a l'origina del cratèr de Chicxulub foguèt l'eveniment desencadenant de l'extincion K-Pg. Mas, quatre ans mai tard, la meteissa revista torna al debat publicant un novèl estudi geocronologic, que permetèt una datacion mai precisa de l'eveniment del plan del Deccan, tornan sus l'idèa que las gigantèscas efusions de lava del Deccan se seriá debanat mai d'ora per aver jogat un ròtle dins las extincions. L'estudi mòstra qu'aqueste fenomèn escamba plan lo periòde geologic d'extincions majoras, e torna de la credibilitat a l'ipotèsi sostenguda per Gerta Keller (paleontològ de l'Universitat de Princeton). Pendent episòdi volcanic d'entre los mai destructors de tota l'istòria de la Tèrra, los volcans aurián podut largat pro de [[dioxid de carbòni]] e de [[sofre]] per subte caufar la Tèrre e [[Acidification des océans|acidificar los oceans]], tuant los tres quarts de las formas terrèstras de vida amb totes los dinosaures non avians.

En octobre de 2015, une datacion encara mai precisa de las coladas de lava dels traps del Deccan, basada sul rapòrt isotopic Ar/Ar de l'[[argon]], es obtenguda per l'equipa de Paul R. Renne de l'Universitat de Califòrnia a Berkeley. Los episòdis mai importants de contunh d'emissions de lavas del Deccan, representant 70 % du total, son datats de mens de 50 000&nbsp;ans après la casuda del meteorit de Chicxulub. Aquesta coïncidéncia convenc los autors que l'episòdi paroxismal dels traps seriá una consequéncia de l'impacte del meteorit de Chicxulub. Lo tust del meteorit auriá induch una onda sismica enòrma, equivalenta a un [[tèrratrem]] de [[Magnitud d'un tèrratremol|magnitud]] 11, qu'auriá fragilizat la rusca terrèstra de l'autre costat del glòb, als « antipòds » en longitud mas pas en latitud. Atal, après l'extincion de massa deguda a l'impacte del meteorit de Chicxulub, las erupcions volcanicas del Deccan, amb lors quantitats enòrmas de gases letals deslargats  — amb lo [[sulfur d'idrogèn]] (H2S) —, aurián perlongat los efièchs del nívol levats per l'impacte meteoritic.

Pasmens se l'eveniment del limit K-T es estat de granda amplor, aguèt una variabilitat significativa del taus d'extincion entre los diferents grops d'espècias. Se supausa que de particulas atmosfericas bloquèron la lutz del Solelh, redusent la quantitat d'energia solara podent aténher la Tèrra. Los efectius de las espècias dependant de la [[fotosintèsi]] se son doncas demesit, quitament d'unas espècias se son atudadas. Vèrs la fin del Cretacèu, los organismes que fotosintetizavan, coma lo [[fitoplancton]] e las plantas terrèstras, èran a la basa de la cadena alimentària coma es lo cas uèi. L'extincion d'espècias vegetalas alara dominantas causèt un remanejament important d'aqueste grop d'organismes. L'observacion suggerís que los [[Erbivòr|animals erbivòrs]] s'atudèron quand las plantas que'n dependavan per se noirir son vengudas raras; en consequéncia, los [[Predator|predators]] superiors coma lo *Tirannosaure* tanben periguèron.

Los coccolitoforids (d'algas unicellulàrias microscopicas) e los [[Mollusca|molluscs]], incluissent las [[Ammonite|amonitas]], los [[Rudiste|rudists]], las [[Cagaraula|cagaraulas]] d'aiga doça e los [[Mytiloida|muscles]], coma los organismes que la cadena alimentària inclusís aquestes animals de clòscs, s'atudèron o coneguèron de pèrda pesuca pertes. Per exemple, se pensa que las amonitas èran la noiritura màger dels [[Mosasaure|mosasaures]], un grop de [[Reptilia|reptils]] marins gigants que s'apaguèron precisament a aqueste periòde.

Los omnivòrs, los [[Insectivora|insectivòrs]] e los carronhards an vescut a l'eveniment d'extinccion, benlèu a causa de la mai granda disponibilitat de lors fonts de noiritura. A la fin du Cretacèu, sembla i aver agut pas cap de mamifèr purament [[erbivòr]] o purament carnivòr. Los mamifèrs e los ausèls qu'an subrevescut a l’extinccion se noiriguèron d'[[Insecta|insèctes]], de [[Vèrm|vèrms]] e de cagarolas, qu'aqueles se noirissiá de matèria mòrta vegetala o animala. Los scientifics pensan qu'aquestes organismes an vescut fins a l'esfondrament de las cadenas alimentàrias basadas sus las plantas que se noiriguèron de degalhs o d'autres materials organics non vivants.

Dins las [[Biocenòsi|biocenòsis]] dels cors d'aigas, pauc de grops d'animals s'apaguèron qu'aquestas comunautats despendon mens dirèctament de plantas viventas per lor noiritura e mai de degalhs que regolan de la tèrra, çò que los apararà de l'extincion. De mecanismes semblables, mas mai complèxes an estat observats dins los oceans. Las extinccions foguèron mai nombrosas d'entre los animals vivant dins la zona pelagica, que d'entre los animals dels fons sosmarins. Los animals de la zona pelagica dependon gaireben entièrament de la produccion primària del fitoplancton vivant, alara que d'animals vivants dins los fons marins s'alimentan de degalhs o pòdon passar a una alimentacion constituida sonque de degalhs.

Los subrevivants mai grands aerobis de l'eveniment, los [[Crocodilia|crocodilians]] e los [[Champsosaurus|champsosaures]], èran semiaquatics e aguèron accès als degalhs. Los crocodilians modèrnes pòdon viure coma carronhards e subreviure pendent de meses sens noiritura. Mai, dins lor jovença, se desvelopan lentament  se noirisson pendent lors primièras annadas en granda partida d'invertebrats e d'organismes mòrts o de fragments d'organismes. Aquestas caracteristicas permetron la subrevida d'aquesta espècias a la fin del Cretacèu.

Après l'eveniment K-T, la biodiversitat a agut besonh d'un temps long per reviscolar, malgrat de l'existéncia de fòrça [[Ròdol ecologic|ròdols ecologics]].

Lo limit K-T es associat a un taus de diparicion e d'aparicion d'espècias plan naut. Aqueste fenomèn toquèt subretot los nanoplanctons a l'origina dels depauses calcris del Cretacèu. Fòrça espècias desaparegudas son estat remplaçadas per de novèlas. L'analisi estatistica de las desapareissons de las espècias marinas suggerís que la diminucion de la diversitat foguèt mai provocada per una fòrta auçada de las extinccions puslèu que per una diminucion de l'apareisson de nouvèlas espècias, per un mecanisme natural e permanent nomenat [[especiacion]].

Las donadas concernant los fitoplanctons nomenats [[Dinophyta|dinoftas]] son pas tan plan explicadas pendent aqueste periòde de transicion del Cretacèu al Paleogèn, subretot que sols los cystes donan de bonas traças fossilas dins aqueste grop, e las espècias de dinofitas passan pas totas per l'estadi de cyste, çò qu'es benlèu a l'origina d'una sosestimacion de lor diversitat. Los estudis recents tendon a indicar qu'i auriá pas agut de variacions significativas de las dinofitas al nivèl de las sisas de depauses fossils que constituisson la limita entre Cretacèu e Terciari.

De traças geologicas de radiolaris existisson dempuèi lo periòde [[cambrian]], e lors esquelets [[Silici|siliciós]] fossils pòdon èsser aisidament marcats e seguits pendnet la limita K-T. I a pas cap de pròva d’extinccion de massa d'aquestes organismes, e a causa del refregiment de temperaturas al començament del Paleocèn, se nòta una productivitat nauta per aquestas espècias al nivèl de las [[Cercle antartic|latituds nautas de l'emisfèr Sud]]. Al subjècte de las [[Diatomée|diatomèas]], unes 46 % de las espècias subrevisquèron a la transicion de Cretacèu-[[Paleocèn]], çò que suggerís un taus de renovelament significatiu de las espècias, mas pas una extinccion catastrofica al passatge de la limita K-T.

La preséncia dels [[Foraminifera|foraminifèrs]] [[Plancton|planctonics]] al passatge de la limita K-T foguèt estudiada a partir de las annadas 1930. Aquestas recercas, estimuladas per la possibilitat d'un impacte cosmic, produguèron fòrça publicacions detalhant lor extinccion pendent aqueste periòde de transition. Pasmens, de discussions contunhan entre aquestes que creson que las donadas fossilas indican una extinction substenciala, e aqueles pensan que las donadas fossilas mòstran de multiples extinccions e apareissons d'espècias al passatge d'aquesta limita. D'entre aquestas espècias, las espècias [[Benthique|benticas]] es a dire aquestas de nauta mar, semblan totas s'atudar. Se pensa que la biomassa dels oceans diminuiguèt après las extinccions que se debanèron sus las còstas e qu'aquestas foraminifèras dependavan dels degalhs organics per lor alimentacion. Quand mai tard le nombre d'espècias de microorganismes marins tornèt aumentat, s'obsèrva un aument concomitant del nombre d'espècias de foraminifèras benticas, benlèu a causa de l'aument de las fonts alimentàrias. Autrament dich, lo restabliment de las populacions de fitoplancton al començament del Paleocèn a provesit la font de noiritura necessària per alimentar de nòu de grandas populacions de foraminifèras benticas, que se noirisson sempre subretot de degalhs. Al començament del Paleocèn, lo restabliment final d'aquestas populacions benticas se realizèt en mai d'una estapas que durèron de centenats de milièrs d'annadas.
[[Fichièr:Amonites.Domus_da_Coruña.jpg|vinheta|Un fossil d'amonita.]]
I a una granda variabilitat al subjècte dels taus d'extinccion dels [[Invertebrata|invertebrats]] marins al passatge de la limita K-T. Lo nombre de fossils e de sites fossilifèrs conguts es fèble, d'aqueste fach los tauses d'extinccion calculats a partir de las donadas recampadas pòdon pas correspondre a la realitat, los subreestimant.

Los [[ostracodes]], una classa de pichon [[Crustacèu|crustacèus]] qu'èran fòrça comuns pendent lo Maastrichtien superior, daissèron de traças fossilas dins un grand nombre de luòc. Un examèn d'aquestes fossils mòstra que la diversitat dels ostracodes es mai fèble pendent lo Paleocèn qu'a quin autre periòde del Terciari. Pasmens, dins l'estat actual de la recerca, se pòt pas determinar s'aquestas extinccions se produguèron abans o pendent l'interval del limit.

Pels [[Coralh|coralhs]] del Cretacèu tardièr, unes 60 % dels genres apartenent a l'òrdre dels [[Scleractinia]] (coralhs durs) capitèron pas a passar lo limit K-T e a aténher lo Paleocèn. L'analisi prigonda de las extinccions de coralhs d'aqueste epòca mòstra qu'unes 98 % de las espècias colonialas qu'abitavan las aigas [[Tropic|tropicalas]] caudas e pauc prigondas s'atudèron. Los coralhs solitaris, que formèron mai sovent d'estèus e abitan de regions mai frejas e prigondas de l'ocean (sota de la zona fotica) foguèron mens tocats per la limita K-T. Las espècias de las colonias de coralhs dependon d'una [[simbiòsi]] amb d'[[Alga|algas]] fotosinteticas, que las populacions s'esfondrèron a causa dels eveniments a l'entorn de la limita K-T. Pasmens, l'explicacion de l'extinccion K-T e del restabliment al Paleocèn per l'utilizacion de las donadas dels fossils de coralhs deu èsser reviscolats a causa dels cambiaments que se produguèron dins los ecosistèmas de coralhs al passatge de la limita K-T.

Los nombres dels genres de [[Céphalopode|cefalopòds]], d’[[Echinodermata|equinodèrmes]] e de [[Bivalve|bivalvas]] diminiguèron significativament après la limita K-T. Gaireben totas las espècias de [[Brachiopoda|braquiopòds]], un pichon [[Embrancament (biologia)|embrancament]] d'invertebrats marins, avent subrevesut a l'eveniment K-T e se diversifiquèron al començament del Paleocèn.
[[Fichièr:RudistCretaceousUAE.jpg|esquèrra|vinheta|Rudist, bivalva del Cretacèu superior dels monts omaneses, Emirats arabis units. La barra de mesura es de 10 millimètres.]]
Levat la sosclassa de las [[Nautiloidea]], representada uèi per las espècias dels [[Nautilida|nautils]] e un grop eissit d'una evolucion d'aqueles, a saber los [[Coleoidea]] qu'amassa entre autres los [[Poulpe|octopòds]], los [[Calmar|calmars]] e las [[Sépia|sépias]], totas las autras espècias de [[Mollusca|molluscs]] de la classa dels [[Cefalopòd|cefalopòds]] s'atudèron a la limita K-T. D'entre elas i a las espècias del superòrdre [[Belemnoidea]] e las [[Ammonoidea|amonitas]], una sosclassa de cefalopòds de clòsc univalva, plan diversificats, que los especimèns èran nombroses, e de reparticion larga. D'estudis scientifics realizats suk subjècte precisèron que l'estrategia reproductritz dels nautiloïdes subrevivents, que se piejava sus d'uòus mens nombroses  mai groses, joguèron un ròtle dins lor conservacion al respècte de las amonitas pendent l'extinccion. Las amonitas, elas, utilizavan d'una estrategia planctonica, es a dire que los uòus e de larvas èran tan nombrosas que pichonas, çò qu'auriá estat fòrça defavorable. De cercaires montrèron qu'a la seguida de la desapareisson de las amonitas, los nautiloïdes coneguèron una radiacion evolutiva amb de formas e de complexitats de clòc que jamai aviá estat de per abans per las amonitas.

Unes 35 % dels genres d'[[Echinodermata|equinodèrmes]] s'atudèron a la limita K-T, çò que fa pas gaire que son lo taxons que prosperissián a la fin del Cretacèu dins las aigas pauc prigondas, de fèble latitud, qu'aguèron lo taus d'extinccion mai naur. Al nivèl de las latitudas mejanas, los aquinodèrmes d'aigas prigondas foguèron plan men tocas per l'extinccion. Seriá una pèrda d'abitat la responsabla d'aquestes extinccions, subretot per submersion de estèus d'aiga pauc prigonda existissent a aqueste moment, pendnet un episòdi transgressiu que se passèt a un periòde pròche d'aqueste de l'eveniment d'extinccion.

D'autres grops invertebrats marins, coma de bivalvas coma los rudists e los [[Inoceram|inocerams]], tanben s'atudèron a la limita K-T.

=== Mammifèrs ===

==== Ausèls ====

=== Références ===

==== Pterosaurians ====

=== Invertebrats marins ===

=== Microbiòta ===

==== Crocodilians ====

=== Amfibians ===

=== Vertebrats marins ===

==== Dinosaures non avians ====

=== Reptils nonarcosaurians ===

=== Invertebrats terrèstres ===

== Esquèmas d'extinccion ==

=== Plantas terrèstras ===

=== Arcosaurians ===
Un nombre substancial de fossils de [[Peis|peissons]] foguèt descobèrt. Aquò dona de bonas basas per comprene los modèls d'extinccion d'aquestas classas de vertebrats marins. D'entre los [[Chondrichthyes]], gaireben 80 % de las familhas de [[Làmia|làmias]], de las [[Clavelada|claveladas]] e autres peissons cartilaginoses subrevisquèron a l'eveniment d'extincdion. Mai, mens de 10 % de las familhas de peissons ossoses, es a dire los [[Teleostei|teleostèus]], s'atudèron. Pasmens, sus l'illa Seymour, situada ak larg de la [[peninsula Antartica]], un site fossil datat del periòde precedent immediatament l'eveniment presenta de pròvas d'una mòrt massissa pels peissons ossoses. S'especula que los peissons patiguèron d'un estrès environamental abans l'eveniment del limit K-T e qu'aqueste darrièr deguèt precipitar l'extinccion de massa. Pasmens, sembla que los environaments marins e l'aiga doça atenuèron l'efièch de l'extinccion suls peissons.

Los domatges causats pels [[Insecta|insèctes]] sus las fuèlhas fossilizadas de [[Magnoliophyta|plantas de flors]] de quatorze emplaçaments en America del Nòrd foguèron emplegats coma indicator de la diversitat dels insèctes mer limita K-T e analisats per determinar lo taus d'extinccion. Los cercaires constatèron que los sites del Cretacèu, abans l'eveniment d'extinccion, avián una granda riquesa en plantas e diferentas formas d'alimentacion pels insèctes. Pasmens, al començament del Paleocèn, la flora èra pro divèrsa amb pauc de predacion dels insèctes, quitament 1,7 milion d'annadas après lo fenomèn d'extinccion.

Existís de pròvas dominantas d'una trencadura globala dels groos de plantas al limit K-T. Pasmens, i aguèt d'importantas diferéncias segon las regions observadas dins la succession de las plantas. En America del Nòrd, las donadas suggerisson una devastacion de massa de las plantas dins las seccions de limit K-T, pasmens se aviá agut de cambiaments megaflorals substancials abans lo limit.

Dins las latitudas nautas de l'emisfèr sud, coma la Nòva Zelanda e l'Antartica, la descreissença de massa de la flòra causèt pas cap de renovelament significatiu dins las espècias, mas de cambiaments dramatics a cort tèrme dins l'abondància relativa dels grops de plantas. En America del Nòrd, aproximativament 57 % de las plantas s'atudèron. Lo reviscol de las plantas al Paleocèn comencèt per de nòvas colonizacions dominadas per las falguièras que presentan alara un net pic d'abondància d'espècias illustrat per las donadas geologicas; e s'observèt aqueste meteis tipe de recolonizacion de la falguièras après l'erupcion del [[mont Saint Helens]] en [[1980]].

A causa de la destruccion en massa de las plantas al limit K-T, i aguèt proliferacion dels organismes detritivòrs coma las [[Mycota|mycètas]] qu'an pas besonh de [[fotosintèsi]] e utilizan los nutriments de la vegetacion en decomposicion. La dominacion de las espècias fongicas durèt sonque unas annadas alara que l'atmosfèra se liberava e que aviá abondància de matèria organica. Un còp l'atmosfèra liberada, los organismes fotosintetics coma las falguièras e d'autras plantas tornèron. La [[poliploïdia]] sembla aver aumentat la capacitat de las plantas de flor a la subrevida a l'extinccion, belèu que las copiás adicionalas del genòma qu'aquestas plantas possedavan lor permetèron de s'adaptar mai aisidament a las condicions environamentalas en plena mutacion a la seguida de l'impacte.

I a pas cap de traça d'extinccions de massa d'[[Amphibia|anfibis]] al limit K-T, e i a una pròva irrefutabla que gaireben totes los anfibis subrevisquèron a l'eveniment gaireben francs. D'estudis prigonds dels genres de [[Salamandra (anfibi)|salamandra]] dins los jaces fossils del [[Montana]] mòstran que sus set genres, sièis èran incambiats après l'eveniment.

Las espècias de [[Granhòta|granhòtas]] semblan aver subreviscut fins al [[Paleocèn]] amb pauc d'extinccion d'espècias. Pasmens, los fossils per de familhas e de genres de granòtas son irregulars. Un estudi prigons de tres genres de las granhòtas del Montana mòstra qu'èran pas cambiadas per l'eveniment de K-T e que subrevisquèron en aparéncia sens cambiament. Las donadas mòstrna pauc o pas de pròva d'extinccion de familhas amfibias qu'encastran l'eveniment de K-T. La subrevida amfibí resultèt de la capacitat del clade a se cercar un l'abric dins l'aiga o a bastir de tunas en sediments, sòl, fusta, o sota de ròcas.
[[Fichièr:Sphenodon_punctatus_in_Waikanae,_New_Zealand.jpg|vinheta|[[Tuatara|Tuatura]] mascle, unic representant actual dels rincocefals.]]
Las doas taxa de reptils non[[Archosauria|arcosaurians]] vivents, las testudines (tartugas) e [[Lepidosauria|lepidosaurians]] ([[Serpentes|sèrps]], [[Claveta|clavetas]] e [[Lusèrp|lusèrps]]), e tanben lo [[Choristodera|coristodèrs]] (d'arcosauromorfs semiaquatics que s'atudèron al començament del [[Miocèn]]) subrevisquèron al passatge de la limita K-T. Mai 80 % de las espècias de las tartugas del Cretacèu passèron la limita K-T. Mai, las sièis familhas de tartugas queexistissián a la fin del Cretacèu subrevisquèron al Terciari e sont representadas per d'espècias actualas.

Les lepidosaurians vivents inclusisson los [[Rhynchocephalia|rincocefals]] e los [[Squamata|squamats]]. Los Rhynchocephalia, que regropan los sols [[Tuatara|Tuataras]], èran un grop espandit e pro prospèr de lepidosaurians a començament del Mesozoïc, mas que comencèron a diminuir a partir de la mitat del Cretacèu. Son representats uèi per un genre unic localizat sonque en [[Environnement naturel en Nouvelle-Zélande|Nòva Zelanda]].

L'òrdre dels esquamats, qu'es representat uèi per las clavetas, lusèrps, sèrps e los [[Amphisbaenia|amfisbèns]], èra present dins diferents Ròdols ecologics pendent lo [[Jurassic]] e capitèron a passar lo Cretacèu. Subrevisquèron al passatge de la limita K-T e son ara lo grop mai prospère diversificat dels reptils vivents amb mai de 6 000 espècias existentas. Pas cap de familha coneguda dels esquamats terrèstres e s'atudèt pas a la limita, e los fossils indican que patiguèron de pas cap de declin significatiu. Lor talhas pichonas, lor metabolisme adaptable, e lor capacitat a cambiar d'abitat per trapar de condicions mai favorablas foguèron de factors claus dins lor subrevida pendent la fin del Cretacèu e lo començament del Paleocèn.

Los reptils marins nonarcosaurians comprenon los [[Mosasaure|mosasaures]] e los [[Plésiosaure|plesiosaures]], los reptils aquatics gigants qu'èran los predators marins superiors, s'atudèron vèrs la fin del Cretacèu.

Lo clade dels [[Archosauria|arcosaurians]] inclutz dos òrdres vivents, los [[Crocodilia|crocodilians]] (amb lo [[Alligatoridae]], los [[Crocodil|Crocodylidae]] e los [[Gavialidae]] son las solas familhas subreviventas) e los [[Ausèl|ausèls]], alara que los [[Dinosaure|dinosaures]] nonavians e los [[pterosaures]] son atudats.

Detz familhas dels crocodilians o de lors pròches parents son ja repreentadas dins los fossils del Maastrichtien. Alors que cind s'atudèron abans la limita K-T, cinc autras familhas an de representants fossils fins al Paleocèn.

Totas nas familhas de crocodilians subreviventas abitavan de mitans d'aiga doça e terrèstres, levat los [[Dyrosauridae]] a l'encòp marins e d'aiga doça. La sola tendéncia aparenta essent que pas cap dels grands crocodils, coma lo crocodil nordamerican gigant *Deinosuchus*, subrevisquèron. La subrevida dels crocodilians a aquestes eveniments benlèu resultèt simplament de la persisténcia de lor ròdol aquatic e de lor capacitat a cavar, que redusiguèt lor susceptibilitat als efièchs negatifus sul mitan de la limita K-T.

En 2008, Stéphane Jouve e sos collègas suggeriguèron que los juvenils de Dyrosauridae aurián viscut dins l'aiga doça coma los juvenils dels crocodils marins modèrnes, atal aurián subreviscut ont d'autres reptils marins s'atudèron; los mitans d'aiga doça foguèron pas tan tocats pels eveniments de K-T que los mitans marins.
[[Fichièr:Zhenjiangopterus_jconway.jpg|drecha|vinheta|*Zhejiangopterus linhaiensis*, un pterodactil vivent en China al Cretacèu superior.]]
La sola familha de pterosaurians que la preséncia al Maastrichtien es segura, los Azhdarchidae, s'atudèt a la limita K-T. Aquestes grands pterosaurians èran los darrièrs representants d'un grop en declin que compreniá detz familhas pendent lo Cretacèu mejan. Los pterosaurians de talha pichona s'èran atudats abans lo Maastrichtian pedent un periòde qu'aviá vist lo declin de las espècias animalas de talha pichona al benefici de las espècias de granda talha. Simultanèament, los [[Neornithes|ausèls modèrnes]] avián conegut una fòrta diversificacion e avián remplaçat d'ausèls arcaïcs e de grops de pterosaurians, benlèu a causa de la concurréncia dirècta, o simplament remplissent de ròdols vuègs.

Gaireben totes los paleontològs considèran los ausèls coma los sols subrevivents dels dinosaures. Pasmens, totes los ausèls non-neornithes s'atudèron. D'analisis de fossils d'uasèls mòstran une divergéncia d'espècias abans la limita K-T, e que de parents del guit, del polet e dels estrucis coexistèron amb lo dinosaures. Los ausèls neornits subrevisquèron a la limita K-T benlèu a causa de lors capacitats de cabuçar, nadar, o cercar un abric dins l'aiga e los paluns. Fòrça espècias d'ausèls podèron bastir de tunas, o de nises dins los traucs d'arbre o las termitièras, çò que los placèt a l'abric dels efièchs sus mitan a la limita K-T. Una autra ipotèsi es que lor subrevida seriá degut a lor regim alimentari a basa de granas, una de las raras fonts de noiritura disponiblas alara. La subrevida a long tèrme après la limita foguèt garantida per la possibilitat d'emplir los nombroses ròdols ecologics daissats vuègs per l'extinccion dels dinosaures non avians.
[[Fichièr:Tyrannosaurus_BW.jpg|vinheta|*Tyrannosaurus* es un dels darrièrs dinosaures non avians a prosperar sus Tèrra abans l'extinccion.]]
L'extinccion dels dinosaures al passatge de la limita K-T inspirèt mai de publicacions que quin autre grop d'organismes que siá. Levat unas revendicacions fasent controvèrsias, se conven que totes los dinosaures non avians s'atudèron a la limita K-T. Los fossils de dinosaures foguèron interpretats a l'encòp per mostrar un declin dins la diversitat e pas cap de declin dins la diversitat pendent los darrièrs milions d'annadas del Cretacèu, es possible que la qualitat dels fossils de dinosaures sia simplament pas pro bona per permetre à de cercaires de destriar las causidas. A causa qu'i a pas de pròva que los dinosaures de la fin del Maastrichtian ajan podut cavar, nadar o cabuçar, podavan pas s'aparar pendent los moments marits de l'estrès environamental que se realizèron a la limita K-T. Es possible que los dinosaures pichons non avians ajan subreviscut, mas aurián estat privats de noiritura que de dinosaures erbivòrs aurián trobat la matèria vegetala rara, e los carnivòrs se serián rapidament trapats sens pas pus de presas. Loe consens creissant al subjècte del caractèr endotèrme dels dinosaures ajuda a comprene lor extinccion complèta al respècte de la subrevida de lors parents pròches, los [[Crocodilia|crocodilians]]. Los crocodils essent ectotèrmes (animals de « sang freg »), an de besonhs fòrça limitats en noiritura (pòdon viure de meses sens manjar) alara que d'animals de la talha semblabla mas endotèrmes (de « sang caud ») an besonh de fòrça mai de noiritura per manténer lor metabolisme mai rapid. Atal, dins las escasenças de la trencadura de cadena alimentària ja mencionadas, los dinosaures non-avians son mòrts alara que de crocodils an sbreviscut. Dins aqueste contèxte, la subrevida d'autres animals endotermics, coma unes ausèls e mammifèrs, seriá estat degut, entre d'autras rasons, a lors besonhs mai pichon en noiritura, ligats a lor talha pichona a l'epòca de l'extinccion.
[[Fichièr:Hell_Creek.jpg|vinheta|Formacion de Hell Creek.]]
De cercaires mencionèron que l'extinccion dels dinosaures aviá estat progressiva, de biais qu'i auriá agut de dinosaures au Paleocèn. Aquestes arguments son fondats sus la descobèrta de rèstes de dinosaures dins la [[Formacion de Hell Creek]] fins a 1,3&nbsp;mètres&nbsp;(4,27&nbsp;pi) al dessús e 40 000 annadas après la limita K-T. De mòstra de pollèn levadas près d'un femur fossilizat d'adrosaure indican que l'animal a visut pendent le Terciari, ~ 64,5&nbsp;Ma (~ 1&nbsp;milion d'annadas après l'eveniment de K-T). Se lor existéncia après la limita K-T se pòt confirmar, aqueste adrosaures serián considerats coma un clade « mort-vivent ». La recerca actuala indica qu'aquestes fossils an estats erodats de lors mitan originals e sebrlit de nòu per de sediments fòrça posteriors (retocats).

=== Mamifèrs ===
Los grops de mamifèrs existisson ara èran ja presents al Cretacèu, que sián de [[Monotremata|monotrèms]] que fan d'uòus, de [[Marsupialia|marsupials]] o de [[Eutheria|placentaris]], mas tanben d'autres grops desapareguts coma los multituberculats, Dryolestoidea, e los [[Gondwanateri|Gondwanatherian]]. Totes an viscut a l'eveniment de K-T, pasmens se patiguèron de pèrdas. Fòrça marsupials desapareguèron, subretot aquestes d'America del Nòrd e mai encara las espècias asiaticas amassada dins lo taxon dels deltateroïds. Dins las sisas fossilas de la formacion de Hell Creek, al dessús de la limita K/T, se trapa pas pus de traça d'al mens la mitat de las detz espècias de multituberculats ni pas cap espècia marsupiala d'entre las onze presentas abans la limita.

Las espècias de mamifèrs comencèron a se diversificar gaireben 30 milions d'annadas abans la limita del Cretacèu e del du Terciari. Una radiacion evolutiva de mamifèrs se realizèt dins los unes milions d'annadas que seguèron. La recerca actuala indica que los mammifèrs an pas agut d'explosion de diversificacion al passatge de la limita K-T, malgrat de ròdols ecologics liberats per l'extinccion dels dinosaures. Mai d'un òrdres de mamifèrs s'interpretèron coma se diversificant just après la limita K-T, coma los [[Chiroptera|Chiroptèrs]] e las [[Cetartiodactyla]] (un grop qu'inclusís uèi las [[Cetacea|balenas e dalfins]] e las [[Artiodactyla]]), mas de recercas mai recentas concluson que sols los òrdres dels [[Marsupialia|marsupials]] se deversifiquèron dirèctament après la limita K-T.

Las espècias mamifèras qu'existissián a la limita K-T èran mai sovent pichonas, de talha comparable als [[Rattus|rats]]; aquesta talha pichona las auriá ajudadas a trobar d'abrics dins de mitans aparats. Mai, se postula qu'unes monotrèms, marsupials, e placentaris primitius èran semiaquaticas o escavaires, qu'existís encora fòrça linhadas de mamifèrs avent gardat de tals comportements fins ara. Fin finala, quin que siá mamifèr semiaquatic o escavaire aurián agut una protection de mai contra l'estrès environamental de la limita K-T.

== Donadas paleontologicas ==

=== Fossils nordamericans ===
Dins los depauses geologics d'America del Nòrd, l'eveniment d'extinccion es fòrça plan representat per la diferéncia marcada entre lo palinomòrf ric e pro abondant del Maastrichtian superior al respècte de l'abondança de falguièras succedissent a la limita.

Dins l'estat actual de las descobèrtas, los jaces de fossils de dinosaures mai instructius sus la limita K-T se trapan a l'oèst de l'America de Nòrd, subretot la Formacion de Hell Creek dins lo [[Montana]], EUA que data del Maastrichtian superior. Comparant aquesta formacion amb la Formacion de Judith River, Montana e Formacion de Dinosaur Park en [[Albèrta|Alberta]] (Canadà) que son mai ancians de gaireben 75&nbsp;Ma, s'obten d'informacions suls cambiaments dins las populacions de dinosaures pendent los 10 darrièrs milions d'annadas del Cretacèu. Aquestes jaces de fossils son geograficament limitats, cobrissent sonque una partida d'un continent.

Las formacions del Campanian mejan presentan una diversitat de dinosaures mai granda qu'importa quin autra sisa de ròcas. Las ròcas del Maastrichtian superior contenent los mai grands membres de mai d'un clades importants<span></span>: *Tyrannosaurus*, *Ankylosaurus*, *Pachycephalosaurus*, *Triceratops* e *Torosaurus*, çò suggerís que la noiritura èra abondanta imediatament abans l'extinccion.

Aquestes jaces son ricas en fossils de [[Dinosaure|dinosaures]], e tanben comprenent tanben de fossils de plantas qu'illustran la reduccion del nombre d'espècias de plantas al passatge de la limita K-T. Dins los sediments sota de la limita K-T los grans de pollen [[Magnoliophyta|angiospèrma]] dominan, aara que la sisa correspondent a la limita conten pauc de pollen e es dominada per d'espòras de falguièras. Los nivèls normals de pollen tornan venir pauc a pauc al dessús de la sisa limita. Aquò remembra los sectors tocats per d'erupcions volcanicas, o lo restabliment es menat per las falguièras que mai tard son remplaçats per de grandas quantitats d'angiospèrmas.

=== Fossils marins ===
L'extinccion de massa del plancton marin sembla aver estat brusc et correspondre exactament a la limita K-T. Los genres d'amonitas s'atudèron exactament a la limita K-T o just après; cal pasmens notar qu'una descreissença mai moderada e mai lenta dels genres d'amonitas aviá començat abans la limita a causa d'una regression d'espècias marinas al Cretacèu superior. L'extinccion progressiva de gaireben totes los bivalvs inocerams qu'avián començat plan abans la limita K-T e una reduccion leugièra e progressiva de la diversitat de las amonitas s'èra realizada a la fin del Cretacèu superior. De las analisis mai prigonda mostran que de processes se realizavan pendent los oceans a la fin del Cretacèu (unes s'encrosilhan temporalament en partida) e que s'acabèron subte amb l'extinccion de massa.

== Durada ==
La durada de l'extinccion fa l'objècte de controvèrsias, que de teorias de la causa de l'extinccion exigisson una extinccion rapida sus un periòde pro cort (d'unas annadas a uns milièrs d'annadas) alara que d'autras demandas de mai longa periòdes. Lo problèma es dificil de resòlvre a causa de l'eièch Signor-Lipps; es a dire que las donnadas fossilas son aps que fòrça parcialas çò fa que gaireben totas las espècias que se son atudadas benlèu s'atudèron vertadièrament que longtemps après lo fossil mai recent que foguèt trobat. Mai, los scientifics trobèron fòrça pauc de jaces de fossils cobrissent de biais continú un interval de temps s'espandissent sus de milions d'annadas abans l'extinctcon de K-T a unes milions d'annadas après.

== Teorias ==
Mai d'unas teorias explican la limita K-T e las causas de l'extinccion de massa. A la basa d'aquestas teorias i a los impactes de meteorits o un volcanisme aumentat; de teorias intègran los dos elements. Foguèt prepausat un escenari combinant tres causas<span></span>: lo volcanisme, la regression marina, e un impacte cosmic. Dins aqueste darrirèr escenari, las comunautats terrèstras e marinas aurián estat perturbadas pels cambiaments dins lors ecosistèmas e per de pèrdas d'abitats. Los dinosaures, e tanben los mai grands vertebrats, aurián estat los primièrs tocats pels cambiaments environamentals, en consequéncia lor diversitat aurián diminuit. Mentretant, de particuls en suspension venent del volcanisme serián vengudas mens frejas e sequèron unes sectors del glòbe. Puèi, un impacte cosmic se seriá produch, çò qu'auriá causat un aclapament de las cadenas alimentàrias fondadas sus la fotosintèsi, tocant a l'encòp las cadenas alimentàrias terrèstras ja perturbadas e las cadenas alimentàrias marinas. La diferéncia màger entre aquesta teoria e las teorias pausant una causa unica es qu'aquestes partisans pensan que pas cap de las causas unicas sián sufisenta per explicar l'amplor de las extinccions ni per produire lo modèl taxonomic de l'extinccion.

=== Impacte cosmic ===
[[Fichièr:Planetoid_crashing_into_primordial_Earth.jpg|drecha|vinheta|350x350px|Vista d'artista d'una casuda de meteorit.]]
A la fin dels [[ans 1970]], l'exploracion d'unes jaces geologics mostrèron una sisa d'argila d'unes centimètres d'espaissor entre las estratas del [[Cretacèu]] e del [[Terciari]]. Se parla d'ela jol nom de limita Cretacèu-Terciari, de limita CT o de limita K-T. Aquesta limita geologica, plan visibla en unes punts del glòbe, presenta un taus anormal d'[[iridi]] (30 còps a 130 còpas mai naut que la normala dins las doas seccions estudiadas a l'origina). L'iridi es fòrça rare dins l'[[escòrça terrèstra]] qu'es un element siderofil, çò que significa que migrèt amb lo [[Fèrre|fèrra]] pendent la diferenciacion planetària e se trapa donc subretot dins lo nuclèu. Aqueste element es donc rare sus Tèrra mas abondantament dins unes [[Meteorit|meteorits]].

En 1980, un grop de scientifics compausat del professor de sciéncia planetària de l'universitat de Berkeley e [[Prèmi Nobel de Fisica|prèmi Nobèl de fisica]] [[Luis Walter Álvarez|Luis Álvarez]], de son filh lo geològ Walter Álvarez e dels quimistas Frank Asaro e Helen Michel donèt l'ipotèsi de la casuda d'un meteorit (asteroïde o comèta) a aqueste periòde. L'ipotèsi d'un impacte cosmic aviá estat publicada de per abans, mas l'ipotèsi se piejava pas sus de descobèrtas concrètas.

L'impacte auriá format un larg [[cratèr d'impacte]]. La consequéncia d'un tel impacte auriá estat un nívol de posca, qu'auriá blocat la lutz del Solelh sus una partida màger de la Tèrra per una annada o mens, e un aument de aerosòls [[Acid sulfuric|sofrats]] dins l'[[estratosfèra]], menant a une reduccion de 10-20 % del rai solar tocant la superfícia de la Tèrra e empachant atal la fotosintèsi. Aquò auriá pres al mens detz ans per qu'aquestes aerosòls pausen, explicant donc l'extinccion de las [[Plantae|plantas]], del [[fitoplancton]] e dels organismes dependent d'aquestes darrièr (comprenent los [[Predator|predators]] e tanben los [[Erbivòr|erbivòrs]]). Las creaturas pichonas avent un regim alimentari a basa de degalhs aguèron d'escasença melhoras de subrevida. Las consequéncias de la tornada dels ejectats dins l'atmosfèra terrèstra auriá causat una brèva (unas oras) mas intensa aumen del [[Infraroge|rai infraroge]], tuant los organismes i essent expausats. De tempèstas de fuòc globalas an podut resultar de l'aument de calor e de la casuda sus Tèrra de fragments incendiairis venent de l'explosion. Los nivèls nauts d'oxigèn pendent lo Cretacèu superior aurián mantengut una combustion intensa. Lo nivèl de l'oxigèn atmosferic devalèt al començament del periòde Terciari. Se de fuòcs de granda amplor se produguèron, aumentèron lo taus en CO<sub>2</sub> de l'atmosfèra e causèt un [[efièch de sèrra]] temporari un còp que lo nívol de posca s'èra redusit, e aquò auriá exterminat los organismes mai vulnerables qu'avián subreviscut al periòde just après l'impacte.

L'impacte a tanben podut aver produch de [[Plueja acida|pluèjas acidas]], segon lo tipe de ròca que l'astéroïde a tocat. Pasmens, la recerca recenta suggerís qu'aqueste efièch auriá estat relativament minor, durant pas que 12 ans. L'aciditat èra neutralizada per l'environament, e la subrevida dels animals vulnerables als efièchs de las pluèjas acidas (coma las [[Granhòta|granhòtas]]) indican qu'aqueste efièch a pas contribuit de biais important a l'extinccion. Las teorias d'un impacte cosmic pòdon sonque explicar d'extinccions fòrça avidas, que los nívols de poscas e los aerosòls sulfurats potencials serián eliminats de l'atmosfèra dins un temps pro cort (mens de 10 ans).
[[Fichièr:Chicxulub_radar_topography.jpg|vinheta|La topografia radar indica l'anèl de 180&nbsp;km de larg del [[cratèr de Chicxulub]].]]
De recercas ulterioras identifiquèron lo [[cratèr de Chicxulub]] enterrat jos Chicxulub sus la còsta del [[Yucatan]], al Mexic, coma cratèr d'impacte qu'èra concordant amb la datacion de l'ipotèsi d'Álvarez. Identificat en 1990 a la seguida del trabalh de Glen Penfield realizat en 1978, aqueste cratèr es oval, amb un diamètre mejan d'unes 177&nbsp;km, es a dire una talha pròcha d'aquela calculada per l'equipa d'Alvarez. La forma e la localizacion del cratèr indican d'autres causas de devastacion en mai del nívol de posca. L'asteroïde atterriguèt dins l'ocean çò qu'auriá causat de [[Tsunami|tsunamis]], que los rèste foguèron trobats dins de luòcs per los Caraïbs e a l'èst dels EUA – de sable marin en de luòcs èran alara pas costièrs, e de dagalhs de vegetacion e de ròcas terrèstras dins de sediments marins datant del periòde de l'impacte. L'asteroïde atterriguèt dins un lièch de [[gip]] (sulfat de calci), çò qu'auriá produch un degalh d'anidrid sulfurós jos forma d'aerosòls. Aquò auriá redusit enara mai l'intensitat luminosa del Solelh a la superfícia de la Tèrra puèi auriá provoca de pluèjas acidas, tuant la vegetacion, lo plancton e los organismes que possedisson de clòscs de carbonat de calci (los coccolitoforidats e los [[Mollusca|molluscs]]). En febrièr de 2008, una equipa de cercaires utilizèron d'imatges seismics del cratèr per determinar que lo projectil atenguèt l'aiga mai prigondament que çò que de pensava de per abans. Aquò auriá agut coma consequéncia que los aerosòls dins l'atmosfèra auriá estat mai rics en sulfats, aumentant la mortalitat de l'impacte per de cambiaments de climat e de pluèjas acidas.

Gaireben totes los paleontologistas s'acòrdan ara per dire qu'un asteroïde toquèr la Tèrra fa 65&nbsp;Ma, mas i a pas de consens sul fach que l'impacte siá o non la causa unica de las extinccions. Mostrèron qu'i a un interval de gaireben 300 000 ans entre l'impacte e l'extinccion de massa. En 1997, lo paleontològ Sankar Chatterjee atirèt l'atencion sus una estructura geologica nomenada [[Shiva (cratèr)|critèr Shiva]], que se supausa ligat a un impacte de talha mai importanta (600&nbsp;km), e donèt l'ipotèsi d'un escenari d'impactes multiples.

En 2007, de cercaires donèron l'opotèsi que lo projectil que tuèt los dinosaures fa 65&nbsp;Ma aparteniá a la [[(298) Baptistina|familha d'asteroïdes de Baptistina]]. Lo ligam entre los dos eveniments foguèt mes en dobte, en partit que se possèda fòrça pauc d'observacions de l'asteroïde o de la familha. En efièch, se trobèt fa pauc que 298 Baptistina partejava pas la meteissa signatura quimica que la font de l'impacte K-T. Pasmens s'aquò fa lo ligam entre la familha de Baptistina e lo projectil de K-T mai dificil a justificar, n'exclusís pas la possibilitat.

Segon un estudi novèl publicat lo 7 de febrièr de 2013 dins la revista americana *Science*, la casuda del meteorite al Mexic auriá plan portat un còp fatal als dinosaures fa 66 milions d'annadas. Es estimat que l’objècte impactaire mesurava près de detz quilomètres de diamètre. Utilizant de tecnicas de datacion radiometrica de nauta precision, la collision se seriá producha fa 66 038 000&nbsp;ans, siá 33 000&nbsp;ans abans l'extinccion dels dinosaures (que fa 66 005 000&nbsp;ans). 
Coma l'indica Paul Renne, professor a l'universitat Berkeley e autor màger de l'estudi, lo fèble escart temporal entre los dos eveniments sembla indicar que l'impacte aguèt un ròtle important dins l'extinccion dels dinosaures. Pasmens, precisa que "se l'impacte portèt lo còp fatal als dinosaures, ne foguèt pas benlèu lo sol factor", citant per exemple de fòrça variacions climaticas pendent lo milion d'annadas precedent lor disparicion, que de longs periòdes fregs, causadas per exemple per una seriá d'enòrmas erupcions volcanicas en Índia (vejatz seccion seguenta).

Aquestas darrièras estimacions permeton de precisar las estimacions dels precedents estudis sus la data d'aquesta extinccion, desdusís a partir de l'estudi dels fossils. Fins alara, èra en efièch estimat qu'aqueste impacte se faguèt 300 000&nbsp;ans abans la despareisson dels dinosaures.

=== Traps del Deccan ===
De sisas de lava gigantèscas s'encontrèron en Índia. Aquestas pòrtan lo nom de [[Traps de Deccan]]. Pòt i aver fins a 2 400&nbsp;mètres d'espessor de basalt, e la superfícia ara cobèrta passa los 500 000&nbsp;km<sup>2</sup> (a partir d'una superfícia originala de segur superior a 1 500 000&nbsp;km<sup>2</sup>). Abans l'an 2000, l'argument qu'i aviá un ligam amb l'extinccion èra evocat pas que dins l'ipotèsi d'una extinccion progressiva, que se pansava que l'intensa activitat volcanica aviá començat a l'entorn de 68&nbsp;Ma e aviá durat mai de dos milions d'annadas. Mai recentament, foguèt determinat que las enòrmas erupcions volcanicas se produguèron sus un periòde de 800 000 ans comprenent la limita K-T, e poiriá donc èsser responsables de l'extinccion e del restabliment biotic alentit que seguissiá.

Las erupcions responsablas dels Traps del Deccan poirián aver causat l'extinccion per unes mecanismes, coma la despresa de poscas, de cendres e d'aerosòls soufrats dins l'aire que poirián aver blocat la lutz del Solelh e reduch atal la fotosintèsi per las plantas. Mai, lo volcanisme del Deccan poirián aver agut coma consequéncia d'emissions de gas carbonic qu'aurián aumentat l'[[efièch de sèrra]] ja produch per las poscas e los aerosòls presents dins l'atmosfèra.

Dins los ans ont l'ipotèsi dels Traps de Deccan èra ligat a une extinccion progressiva, Luis Alvarez (que moriguèt en 1988) respondèt que los [[Paleontologia|paleontològs]] se trompavan que los jaces fossils constituisson, qu'una mòstra biaisat. Pasmens s'aquesta afirmacion foguèt pas plan percebuda, los estudis intensius sul terren de las sisas fossilas realizadas en seguida donèron de pes a sos arguments. Mai tard, gaireben totes los paleontològs comencèron a acceptar l'idèa que las extinccions de massa a la fin duel Cretacèu aja estat al mens parcilament dugudas a un impacte cosmic sus la Tèrra. Pasmens, quitament Walter Alvarez reconessiá que d'autres cambiaments importants sus Terre s'èran debanats abans l'impacte, coma una bassa del [[nivèl de la mar]] e las erupcions volcanicas de massas que produguèron los Traps del Deccan en Índia, e aquestes avián podut contribuit a las extinccions.

=== Impactes cosmics multiples ===
Mai d'autres cratèrs semblan èsser tanben formats al moment de la limita K-T. Aquò suggerís la possibilitat d'impactes multiples gaireben simultanèus, benlèu venent de fragments d'un unic objècte cosmic, a l'imatge de la collision de la comèta Shoemaker-Levy 9 amb [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]]. En mai del [[cratèr de Chicxulub]] de 180&nbsp;km, i a lo [[cratèr de Boltysh]] en [[Ucraïna]] de 24&nbsp;km datat de fa <span title="">65,17</span>&nbsp;±&nbsp;0,64&nbsp;<span title="millions d'années">Ma</span>, lo [[cratèr de Silverpit]] de 20&nbsp;km, un cratèr d'impacte suspectat dins la [[Mar del Nòrd]] datat de fa 60-65&nbsp;Ma, e lo [[cratèr de Shiva]] e sos 600&nbsp;km controversiats. D'autres cratèrs poirián s'èsser formats dins l'[[Tetis (ocean)|ocena Tetis]] e aver èsser escafat per d'eveniments tectonics coma la deriba de l'Africa e de l'Índia cap al nòrd.

=== Regression marina ===
[[Fichièr:Dinosaur_Park_Fm.jpg|vinheta|Formacion de Dinosaur Park.]]
D'indicacions claras mòstran que lo nivèl de las mars s'abaissèt a la fin del Cretacèu mai que quin autre moment de l'airal [[mesozoïc]]. Dins unes estatges estratigrafics del Maastrichtian de diferentas regions del mond, los mai corresponson al fèrm; se trapan enseguida de broas e los estatges mai ancians correspondon al mar. Aquestas sisas mòstran pas l'inclinason e la deformacion ligadas a [[Orogenèsi|la construccion de montanha]], donc, l'explicacion mai probabla es una *regression*, es a dire, una baissa del nivèl de la mar. I a pas de pròva dirècta de la causa d'aquesta regression, mas l'explicacion qu'es ara acceptada coma la mai probabla es que las [[Tectonica de las placas|placas oceanicas]] venguèron mens activas e donc s'aclapèron jos lo lor pes.

Una regression sevèra auriá fòrça redusit lo [[Plan continental|plan continental,]] qu'es lo sector mai ric en espècias marinas, e poiriá donc aver sufís per causar una extinccion de masse *marina*. Pasmens las recercas concluson qu'aqueste cambiament auriá estat insufisent per causar lo nivèl d'extinccion observat per las amonitas. La régression auriá tanben leugièrament causat de cambiaments climatics, en partida en perturbant de vents e de corrents oceanics e en partida en redusent l'[[albedo]] de la Tèrra provocant donc un aument de las temperaturas globalas.

La regression marina aguèt tanben coma consequéncia la pèrda de las mars epicontinentalas, coma la via maritima interiora de l'Oèst de l'America del Nòrd. La pèrda d'aquestas mars cambièt fòrça los abitats, destruson lo plan costièr qu'aviá aculhit detz milions d'anadas d'ora de comunautats diferentas ques se trapa dins las ròcas de la Formacion de Dinosaur Park. Una autra consequéncia èra une espandiment d'environaments d'[[Eau douce|aiga doça]], que l'escorriment continental aviá de disténcias mai longas a percorrir abans d'aténher los oceans. Alara qu'aqueste cambiament èra favorable als [[Vertebrata|vertebrats]] d'[[aiga doça]], aquestes que preferisoon los mitans [[Ocean|maritims]], coma los [[Làmia|làmias]], patiguèron.

=== Causas multiplas ===
Dins *The Dinosauria*, J. David Archibald e David E. Fastovsky prepausèron un escenari combinant las tres causas<span></span>: volcanisme, regression marina e impacte cosmic. Dons aqueste escenari, las comunautats terrèstras e marinas aurián estat tocadas pels cambiaments de lors [[Ecosistèma|ecosistèmas]] e de las pèrda d'abitat. Los dinosaures, coma lo mai grands del [[Vertebrata|vertebrats]], aurián estat los primièrs tocats pels cambiaments environamentals, e lor diversitat auriá diminuit. Mentretant, las particulas causadas pel volcanisme aurián fach mai freg e assecat unes sectors del glòb. Puèi, un impacte cosmic se seriá produch, causant l'aclapament de las cadenas alimentàrias fondadas sus la [[fotosintèsi]], a l'encòp dins las cadenas alimentàrias terrèstras ja somesas a perturbacions e dins las cadenas alimentàrias marinas. La diferéncia màger entre aquesta teoria las teorias metent en avans una causa unica es que sos partisans penson que las causas simplas que son avanadas o avián pas la fòrça necessària per causar las extinccions, o èran pas susceptibles de produire lo perfil taxonomic de las extinccions. 
La dificultat a trencar de biais definitiu ven de l'impossibilitat actuala de definir un [[biotòp]] sus unes miliers o quitament de milions d'annadas de biais fòrça precís. Sola aquesta precision permetriá de dire se los grops d'espècias desapareguèron en unes jorns (çò que confirmariá de biais segur la tèsi de la meteorita coma causa dominanta), o en unes centenas de miliers d'ans (çò que fariá puslèu penjar per las erupcions del Deccan, o per un ensems Deccan — regression marina e meteorita).

=== Autras teorias, mai ancianas ===
[[Fichièr:Tarbosaurus_museum_Muenster.jpg|drecha|vinheta|Fossil de *Tarbosaurus'']]
* Dinosaures eliminats per la seleccion naturala;
* Destruccion dels nises de dinosaures per de mammifèrs manjaires d'uòus;
* Epidèmia fulguranta;
* Intoxicacion dels dinosaures pels alcaloïdes contengits dins de linhadas novèlas de plantas;
* Inversion del camp magnetic de la Tèrra.
Aquestas teorias (ancianas) son ara fòrça minoritàrias dins lo mond scientific, veire totalament abandonadas, que:
* Un grop que demora pendent 155 milions d'annadas se pòt considerar coma solidament adaptat; de mai, lor desapareisson auriá estat fòrça mai progressiva.
* Es pauc versemblable que tota una classa d'espècias aja desaparegut pro rapidament e a l'escala terrèstra a la seguida d'una predacion sus sos nises. Mai qu'aquesta desapareisson de massa tòca pas que los dinosaures.
* Per l'epidèmia, dificil que se propaguèt a l'escala intercontinentala, tocant tant d'espècias diferentas, e tanben d'animals marins.
* Los dinosaures èran pas totes vegetarians. Mai, una tala desapareisson auriá pas estat tan rapida.
* Al subjècte de l'inversion del camp magnetic terrèstre, aquò se produguèt mai d'un còps abans e après dins l'istòria geologica de la Tèrra, sens catastròfa d'aquesta grandor.

## Autras extinccions de massa
L'extinccion de massa de la fin du Cretacèu es pas la sola registrada. Los scientifics estiman n'aver vista al mens cinc autras coma aquela del Devonian ont 50 % de las espècias desapareguèron e aquela de la fin del Permian ont mai de 90 % de las espècias animalas desapareguèron.

## Nòta e referéncias

### Notas

### Referéncias

## Vejatz tanben

### Articles connèxes

* 
* Cratèr de Chicxulub
* Extinccions massissas

### Ligams extèrnes
* .
* 
* .