open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Idiocracy

***Idiocracy*** qu'ei ua comedia de 2006 dirigida per Mike Judge.

L'espelida deu filme qu'estó objècte de controvèrsias, lavetz la produccion no'n hasó pas publicitat e lque sortí aus Estats Units en un nombre minimum de cinèmas. Ua rason possibla qu'ei que lo filme pòrta sus la disgenèsia, punt de vista que daubuns e taxan de racista.

## Argument
Joe Bauers, un tipe modèste, e ua prostituida que son ivernats entà ua experiéncia militara. Non son pas jamei descongelats dinc a que per accident e's desvelhen 500 ans après dens un monde on la seleccion naturau n'a pas afavorit los èsters mei intelligents, pr'amor deu hèit que's reproduseishen sonque los qui'n saben lo mensh. Que'n resulta ua umanitat bèstia, ignoranta e retardada de sòrta que Joe e's tròba l'òmi mei intelligent deu planeta.

## Distribucion

* Luke Wilson: Joe Bauers
* Maya Rudolph: Rita
* Dax Shepard: Frito
* Terry Crews: President Camacho
* Anthony 'Citric' Campos: Secretari de la Defensa
* David Herman: Secretari d'Estat
* Sonny Castillo: Avocat generau
* Kevin McAfee: Bailiff
* Robert Musgrave: Sergent Keller
* Michael McCafferty: Oficièr Collins
* Christopher Ryan: Tecnician de l'espitau
* Justin Long: Doctor
* Heath Jones: Policièr #1

## Critica

* "Chic de comedias americanas recentas e caricaturan dab tant de  pertinéncia l'estat (e l'aviéner) de la nosta cultura globalizada."

## Referéncias
Arqueria montada

thumb|right|Arquier de cavalariá otoman.

L’**arqueria montada** designa una tecnica de combat implicant un cavalier armat d'un arc. Caracteristica dei pòbles nomadas de l'estèpa eurasiatica e dei reiaumes formats per aquelei pòbles, èra tanben practicada per d'autrei pòbles nomadas, coma lei Comanches, e per quauquei pòbles sedentaris (generalament en contacte amb lei nomadas). Son interès principau èra la possibilitat de tirar de sagetas còntra un adversari e de s'enfugir avans lo contacte per tornar començar. Aquò demandava un entraïnament important ai manòbras equestras e au tir qu'èra relativament aisat dins l'estèpa onte lo cavau èra tanben utilizat per la caça. Lei proteccions portadas èran sovent leugieras per gardar una bòna mobilitat. Pasmens, la precision èra sovent marrida en causa dei movements de l'animau e lei formacions d'arquiers montats preferissián donc generalament amirar una zòna per secutar l'adversari. Conjugada amb leis autreis avantatges tactics dei pòbles nomadas eurasiatics (logistica, reconoissença, disciplina, organizacion decimala, etc.), l'utilizacion de l'arqueria montada es un dei factors explicant lei victòrias restontissentas dei nomadas còntra lei sedimentaris fins la generalizacion deis armas de fuòc. Uei, es venguda un espòrt.

## Liames intèrnes

* Cavalariá.
* Empèris nomadas.

## Bibliografia

* Gérard Chaliand, *Les empires nomades*, Perrin, 2006.

## Nòtas e referéncias
Tamga

[thumb|right|Drapèu dei [Tatars de Crimèa amb lo tagma tradicionau d'aqueu pòble.]]

Lo **tamga** es un emblèma utilizat per lei pòbles de l'estèpa qu'a generalament l'aspècte d'un monograma. Son utilizats dempuei l'Antiquitat coma simbòl estatau per identificar lei drapèus, lei pèças de moneda ò lei sagèus. Uei, aquel usatge perdura en Asia Centrala e en Mongolia. 

## Liames intèrnes

* Empèris nomadas.

## Bibliografia

* Iaroslav Lebedynsky, *Les tamgas. Une héraldique des stepes*, Errance, 2011.

## Nòtas e referéncias
David McWilliams

**David Mac Williams** es un cantaire irlandés anglofòn nascut lo 4 de julhet de 1945 a Béal Feirste en Irlanda del Nòrd e mòrt d'una crisa cardiaca lo 8 de genièr de 2002 a Ballycastle (Irlanda del Nòrd).

Mac Williams es mai que mai conegut per èsser l'autor e l'interprèt en 1967 de la cançon *Days of Pearly Spencer*. Aquela cançon es estada represa per de nombroses artistas coma Marc Almond, David Bowie, e quitament en version reggae en 1987 per Kamille ; la musica de *Days of Pearly Spencer* es estada ela escapolonada pels grops italians Topo & Roby (*Set On Fire*, 1988) e Cappella (*What I Gotta Do*, 1994).

Curiosament, la cançon *Days of Pearly Spencer* per David McWilliams, pasmens cantada en anglés, es pas estada classada a l'epòca (1967) dins los palmareses britanics, mentre qu'a pr'aquò agut una plan granda capitada al Japon e dins païses del continent europèu, en Itàlia, en França (ont foguèt tanben represa en 1968 en francés per Frank Alamo, *Je connais une chanson*), en Belgica, als Païses Basses, en Espanha (ont foguèt aquí tanben represa, en espanhòu e per Ana Belén, *Vuelo blanco de gaviota*) etc. Paradoxalament, en Anglatèrra, la version represa per l'Anglés Marc Almond es fòrça mai coneguda que non pas la version originala de **David McWilliams**. David Bowie a tanben représ aquesta cançon. 

## Referéncias
Moment d'una fòrça

Lo **moment d'una fòrça a respècte d'un ponch** donat es una grandor fisica vectoriala que tradutz l'aptitud d'una fòrça de faire virar un sistèma a l'entorn d'un ponch, generalament dich pivòt. Dins lo sistèma internacionau, es exprimit en newton mètre per radian (N.m.rad-1) ò en joule per radian (J.rad-1).

## Liames intèrnes

* Fòrça.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Projeccion cartografica

[thumb|right|Representacion de la superficia [Tèrra|terrèstra segon la projeccion de Bonne.]]

Una **projeccion cartografica** es un ensemble de tecnicas geodesicas que permèton de representar la totalitat ò una partida d'una superficia non plana (superficia de la Tèrra, d'un autre objècte celestiau, dau cèu, etc.) sus la superficia plana d'una carta. La definicion e l'utilizacion es un aspècte fondamentau de la cartografia. La question de passar d'una Tèrra globalament esfericament a una carta èra ja coneguda per lei Grècs durant l'Antiquitat e lei Chinés au sègle X, mai prenguèt una importància novèla durant l'Edat dei Descubèrtas que necessitèt de cartas marinas pron precisas per permetre de viatges oceanics. Aquò menèt au desvolopament de plusors tipes de projeccion en foncion dei besonhs : preservar lei formas, leis angles, lei distàncias, etc.

## Liames intèrnes

* Cartografia.
* Geografia.
* Projeccion de Mercator.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** F. de Labachelerie, C. Geoffroy, M. Magnenet e A. Parmentelat, « De la shère au plan », *Bulletin de l'IREM de Besançon*, n° 69, novembre de 2003.

## Nòtas e referéncias
Pèire l'Ermita

**Pèire l'Ermita** (vèrs 1053, Amians - après 1100) es un religiós francés dau sègle XI que prediquèt la crosada après la crida dau papa Urban II. Amb lo chivalier Gautier Sensa Aver, Prenguèt alora la direccion d'una crosada populara d'au mens  romieus sensa experiéncia militara. Arribat a Colonha lo 12 d'abriu de 1096, contunièt sei predicacions e quitèt finalament la vila en direccion de Constantinòble. Durant aquela expedicion, lei romieus pilhèron lei territòris ongrés e bizantins per s'avitalhar e chaplèron de comunautats judievas. Per se desbarrassar d'aquela tropa indisciplinada, lei Bizantins acceptèron de lei transportar en Anatolia onte foguèt anientada per lei Turcs a la batalha de Civitot lo 21 d'octòbre de 1096.

Pèire l'Ermita subrevisquèt a la desfacha e jonhèt la crosada dei barons. Assaièt de desertar durant lo sètge d'Antiòquia mai foguèt ragantat e vivament admonestat per Boemond de Tarenta. Pasmens, gardèt un certan ròtle dins l'expedicion e foguèt mandat dins divèrsei missions diplomaticas car parlava arabi. Participèt a la presa de Jerusalèm e sa vida es quasi desconeguda après aquel eveniment. Auriá fondat un monastèri dins la region de Huy onte seriá mòrt en 1115.

## Liames intèrnes

* Crosada.
* Crosada populara.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean Flori, *Pierre l'Ermite et la première croisade*, París, Fayard, 1999.
* **[[francés|(fr)]]** René Grousset, *Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem - I. 1095-1130 L'anarchie musulmane*, París, Perrin, 1934.
* **[[francés|(fr)]]** Jean Richard, *Histoire des croisades*, París, Fayard, 1996.

## Nòtas e referéncias
Tagma

Un ***tagma*** (***tagmata*** au plurau) èra una unitat tactica bizantina tenent lo ròtle d'un batalhon ò d'un regiment modèrne. Dau sègle VIII au sègle XI, lei *tagmata* formèron l'armada permanenta de l'Empèri per oposicion ai tèmas, unitats popularas e territòrialas. Èran normalament plaçats sota l'autoritat dirècta de l'emperaire e utilizables per totei lei tipes d'operacions militaras. Lo còst d'aquela armada permanenta èra fòrça importanta per lei finanças imperialas e, amb l'afebliment de Constantinòble, recebèron pauc a cha pauc de tèrras ò d'esclaus coma complements de paga. L'institucion dei *tagmata* conoguèt son apogèu au sègle X e declinèt lentament amb lei desfachas de la fin dau sègle XI. Dispareguèt dins lo corrent dau sègle XII, a l'excepcion de quauquei formacions d'elèit coma la garda varega, e lo tèrme foguèt aplicat a totei leis unitats militaras bizantinas que que siegue sa natura e son origina.

## Liames intèrnes

* Armada bizantina.
* Tèma.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gerd Müller

[thumb|right|Gerd Müller en [1974.]]

**Gerhard Müller** (3 de novembre de 1945, Nördlingen - 15 d'aost de 2021, Wolfratshausen), dich **Gerd Müller**, es un fotbolaire internacionau alemand actiu de 1964 a 1981. Butaire famós per sa capacitat de marcar dins totei lei posicions e amb totei lei partidas de son còrs, joguèt principalament amb lo Bayern Munich (605 partidas) e l'equipa nacionala de RFA (80 seleccions). Ganhèt lo Campionat d'Euròpa en 1972, la Copa dau Mond en 1974, quatre campionats nacionaus (1969 e 1972-1974), quatre copas nacionalas (1966, 1967, 1969 e 1971), tres copas dei clubs campions (1974-1976) e una copa dei copas (1967).

## Liames intèrnes

* Bayern Munich.
* Fotbòl.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mahmud al-Kashgari

thumb|right|Carta dau mond redigida per Al-Kashgari.

**Mahmud al-Kashgari** (1005, Kashgar - 1102, Upal) es un lingüista dau sègle XI. Originari d'una familha liada a la dinastia dei Qarakhanidas, s'installèt a Bagdad a la cort deis Abbassidas. I escriguèt lo *[[Recuelh dei lengas turcas]]* que presenta plusors lengas e dialèctes turcas.

## Liames intèrnes

* Lengas turcas.
* Lingüistica.

## Bibliografia

* **[[alemand|(de)]]** Ingeborg Hauenschild, *Die Tierbezeichnungen bei Mahmud al-Kaschgari: eine Untersuchung aus sprach- und kulturhistorischer Sicht*, Otto Harrassowitz Verlag, 2003.

## Nòtas e referéncias
Batalha de la còla de Lebonion

La **batalha de la còla de Lebonion** se debanèt lo 29 d'abriu de 1091 dins la vau bassa de Maritsa. Opausèt una armada de Pechenegs estimada a  a una coalicion gropant lei Bizantins, lei Comans e lei Valacs estimada a  òmes. Lei Pechenegs, aliats ai Turcs Seldjokidas, èran a preparar una ataca còntra Constantinòble mai se turtèron a una viva reaccion menada per l'emperaire Alexis I eu meteis. Après un premier succès parciau, leis asalhidors se retirèon dins la vau de Maritsa per passar l'ivèrn. I foguèron susprés per una violenta ataca dei coalizats e durament batuts.

Aquela batalha rompèt la poissança dei Pechenegs que foguèron tuats, obligats de s'engatjar dins l'armada bizantina ò constrenchs d'intrar au servici dau reiaume d'Ongria. En 1122, lei Pechenegs que servián Constantinòble se revoutèron e foguèron anientadas a la batalha de Beroia.

## Liames intèrnes

* Comans.
* Pechenegs.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Michael Angold, *The Byzantine Empire, 1025–1204, A Political History*, Longman, 1997.

## Nòtas e referéncias
Concors imperiaus

[thumb|right|Luòc d'examen amb  cellulas individualas per lei candidats en [1873.]]

Lei **concors imperiaus** èran un examen organizat dins l'Empèri de China per recrutar lei foncionaris de l'administracion. Apareguts durant lo periòde Han, aquelei concors foguèron institucionalizats en 605 per la dinastia Sui e abolits en 1905 durant lei darrierei temptativas de reformas deis institucions imperialas. L'objectiu èra de rompre lei mecanismes de transmission aristocratica dei foncions estatalas e, dins lei fachs, lei concors permetèron una certana mobilitat societat. Pasmens, lo programa, totjorn mai ò mens centrats sus lei Classics chinés, necessitava una certana richessa per permetre son estudi corrècte. De mai, engendrèt pauc a cha pauc un important conservatisme que participèt au declin de l'Empèri a partir de la fin dau sègle XVIII.

## Liames intèrnes

* Empèri de China.
* Quatre Libres e Cinc Classics.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Anne Cheng, *Histoire de la pensée chinoise*, París, Le Seuil, coll. « Points Essais », 1997.

## Nòtas e referéncias
Song Taizu

thumb|right|Representacion de l'emperaire Taizu.

**Song Taizu** (21 de març de 927, Luoyang - 14 de novembre de 976, Kaifeng) es un emperaire chinés de la fin dau sègle X, fondator de la dinastia Song. Foguèt remplaçat per son fraire Taizong (976-997). Son nom personau èra *Zhao Kuangyin*.

Generau au servici de la dinastia dei Zhu Posteriors, Zhao Kuangyin usurpèt lo poder en 960 amb lo sostèn de l'armada. Se proclamèt alora emperaire e establiguèt sa capitala a Kaifeng. Menèt una politica destinada a pausar lei basas administrativas d'un Estat solid en desvolopant lei concors imperiaus, en protegissent lei sciéncias e en nomant de sabents e d'engenhaires a de pòstes importants. En parallèl, menèt de campanhas militaras per conquistar lei reiaumes chinés demorats independents e, a sa mòrt, aviá tornat unificar lo país a l'excepcion de quauquei regions septentrionalas que demorèron sota lo contraròtle dei Liao e dei Xia Occidentaus. 

## Liames intèrnes

* Dinastia Tang.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** David Andrew Graff e Robin Higham, *A Military History of China*, Boulder, Westview Press, 2002.

## Nòtas e referéncias


.
Fan Zhongyan

thumb|right|Representacion de Fan Zhongyan.

**Fan Zhongyan** (989, Suzhu - 19 de junh de 1052, Xuzhu) es un òme politic e un letrut chinés au servici de la dinastia Song. Administrator de la region de Shaanxi, foguèt cap dau govèrn imperiau de 1040 a 1045 e encargat de combatre lei Xia Occidentaus, una dinastia qu'aviá mantengut son independéncia dins lo nòrd dau país. En 1044, negocièt un acòrdi de patz permetent d'arrestar lei combats en cambi dau pagament d'un tribut. En parallèl, assaièt de reformar lo sistèma de recrutament dei foncionaris, d'aumentar lo salari dei foncionaris de basa e de permetre un accès pus egalitari ai concors imperiaus. Pasmens, se turtèt a una reaccion violenta dei conservators e deguèt abandonar lo poder en 1045.

## Liames intèrnes

* Dinastia Song.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Patricia Buckley Ebrey, Anne Walthall e James B. Palais, *East Asia: a cultural, social, and political history*, Boston, Houghton Mifflin, 2006.

## Nòtas e referéncias
Bruno de Querfurt

**Bruno de Querfurt** (vèrs 974, Querfurt - 1009, Lituània) es un religiós alemand vengut un sant crestian celebrat lo 9 de març en Occident e lo 15 d'octòbre en Orient. Originari d'una familha germanica nobla, intrèt au monastèri benedictin de l'Aventin. Puei, foguèt nomat evesque de sa vila natala. Pus tard, lo papa Silvèstre II (999-1003) li demandèt d'evangelizar Rutènia. En 1008, menèt una autra mission d'evangelizacion entre lei Pechenegs, un pòble nomada installat au nòrd de la mar Negra. L'operacion foguèt globalament un succès e Bruno de Querfurt foguèt mandat en Lituània onte foguèt assassinat per de caps pagans en 1009.

## Liames intèrnes

* Cristianisme.
* Missionari.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Darius Baronas, « St Bruno of Querfurt: the missionary vocation », *Lithuanian Historical Studies*, 2009, t. 14, pp. 41-42.

## Nòtas e referéncias
Filippo Tamagnini

**Filippo Tamagnini** (nascut lo 30 de genièr de 1972 a Sant Marin) es un politician santmarinés qu'es un dels dos capitanis regents (caps de govèrn per San Marino) dintrat en foncions lo 1èr d'octobre de 2023. Servís amb Gaetano Troina.

## Biografia
Diplomat en engenhariá d'òbras publicas de l'Universitat de Bolonha, es responsable del sector viabilitat, melhoradas e ecologia de l'entrepresa publica d'òbras publicas. Dempuèi jove es militant del PDCS. 
Ja foguèt capitani regent en 2011.
Gaetano Troina

**Gaetano Troina** (nascut lo 14 de febrièr de 1987 a Borgo Maggiore) es un politician santmarinés qu'es un dels dos capitanis regents (caps de govèrn per San Marino) dintrat en foncions lo 1èr d'octobre de 2023. Servís amb Filippo Tamagnini.

## Biografia
Diplomat en drech de l'Universitat de Bolonha, es avocat e notari. Cofondator del partit Domani Motus Liberi en 2018, es elegit al conselh grand en 2019 e designat per son partit per venir capitani regent a l'estiu de 2023.
Estat regional Afar

L’**Estat regional Afar** (*Qafar Rakaakayak* en afar) es una division administrativa de primièr nivèl d’Etiopia. La capitala n’es Semera.
Estat regional d'Etiopia centrala

L’**Estat regional d’Etiopia centrala** (የማዕከላዊ ኢትዮጵያ ክልል en amharic) es una division administrativa de primièr nivèl d’Etiopia. La capitala n’es Welkite.
Estat regional Amhara

L’**Estat regional Amhara** (የአማራ ብሔራዊ ክልላዊ መንግሥት en amharic) es una division administrativa de primièr nivèl d’Etiopia. La capitala n’es Bahir Dar.
Estat regional de Benishangol e Gomoz

L’**Estat regional de Benishangol e Gomoz** (ቤንሻንጉል ጉሙዝ en amharic) es una division administrativa de primièr nivèl d’Etiopia. La capitala n’es Assosa.
Dire Daua

La ciutat de **Dire Daua** (var. **Dire Dava**, **Dire Dawa**; ድሬዳዋ en harari, *Diridhaba* en somali, *Dirree Dhawaa* en oromo, ድሬዳዋ en amharic) qu’ei ua ciutat qui constitueish tanben ua division administrativa de purmèr nivèu d’Etiopia.
Estat regional Somali

L’**Estat regional Somali** (*Deegaanka Soomaalida* en somali, sovent nomat *Soomaali Galbeed*, Somalia occidentala) es una division administrativa de primièr nivèl d’Etiopia. La capitala n’es Jijiga.
Region de las nacions, nacionalitats e pòbles del Sud

La **Region de las nacions, nacionalitats e pòbles del Sud** (ደቡብ ብሔሮች ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ክልል en amharic) es una anciana division administrativa de primièr nivèl d’Etiopia. La capitala n’èra Hauassa.

Après la secession dels estats regionals de Sidama (2020), del Sud-Oèst (2021), e del Sud (2023), çò que ne demora deven l’estat regional d’Etiopia centrala.
Plomb tipografic

[thumb|right|[Caractèr (tipografia)|Caractèr de plomb tipografic.]]

Lo **plomb tipografic** es l'aliatge utilizat per la fabricacion dei caractèrs d'estampariá dempuei lei trabalhs de Gutenberg. Es compausat de 50 a 86 % de plomb, de 11 a 30 % d'antimòni e de 3 a 20 % d'estanh. Son introduccion foguèt una innovacion majora car permet de fabricar d'objèctes indeformables e inoxidables sensa utilizar de forns poderós car son ponch de fusion es bas. Per exemple, lo ponch de fusion d'un aliatge compausat de 84 % de plomb, de 12 % d'antimòni e 4 % d'estanh es de solament 240 °C. En revènge, es un aliatge toxic en causa de la toxicitat dau plomb e de l'antimòni.

## Liames intèrnes

* Caractèr.
* Estampariá.
* Saturnisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sylvanie Burton

**Sylvanie Burton** es una femna politica de Dominica. Elegida presidenta en 2023, es la primièra femna e la primièra kalinago a aquela foncion.
Tau (particula)

Lo **tau** es una particula elementària notada *τ*-2. Descubèrt en 1976 per lo fisician Martin Lewis Perl (1927-2014, fa partida de la familha dei leptons cargats amb l'electron e lo muon. Sa carga electrica es donc egala a -*e*. En revènge, lo tau es una particula de massa importanta ( MeV.c-2) que tèn una durada de vida brèva, especialament ai velocitats alunchadas dei condicions relativistas. A l'ora d'ara, es una particula mau coneguda que podriá intrar dins la composicion d'atòms exotics.

## Liames intèrnes

* Fisica dei particulas.
* Lepton.
* Particula elementària.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Jacques Valade

**Jacques Valade** (Bordèu, 4 de mai de 1930-3 d'octobre de 2023) qu'ei un òmi politic occitan au servici de l'estat francés.

Qu'estó president deu conselh generau de Gironda de 1985 a 1988 e deu conselh regionau d'Aquitània de 1992 a 1998.

## Biografia
Diplomat de l'Escòla de quimia industriau e agricòla de l'universitat de Bordèu en 1952, doctor en quimia, qu'ei professor de quimia organica a l'universitat de Bordèu.

Qu'entra en politica dens l'UDR, puish que segueish au RPR, dab Jacques Chaban-Delmas que n'ei lo purmèr adjunt a la comuna de Bordèu de 1977 a 1992. Totun non pòt pas prénguer la seguida pr'amor que deu deishar la plaça a Alain Juppé.

Qu'ei deputat de la Gironda de 1973 a 1977, senator de 1980 a 1987 e de 1989 a 2008.

Qu'ei ministre de l'ensenhament superior e de la reèrca devath lo dusau govèrn de Jacques Chirac de 1987 a 1988.
Peter Doig

**Peter Doig** (/ˈdɔɪɡ/ DOYG; Edimborg, 17 d'abril de 1959) es un pintre escocés. S'installèt a Trinitat e Tobago dempuèi 2002.

En 2007, sa pintura *White Canoe* foguèt venduda a Sotheby's per 11,3 milions de dolars, alara un recòrd d'enquant per un artista europèu vivent. En Febrièr de 2013, sa pintura, *The Architect's Home in the Ravine* (*L'Ostal de l'Arquitècte dins lo Ravin*), foguèt venduda per 12 milions de dolars a Londres. Lo critica d'art Jonathan Jones diguèt a son subjècte: "Doig es un joièl d'imaginacion veraia, trabalh sincèra e creativitat umila."
Carri Fiat M15/42

[thumb|right|[Fotografia d'un carri Fiat M15/42 dins un musèu.]]

Lo **carri Fiat M15/42** es un carri mejan de la Segonda Guèrra Mondiala concebut a partir dei carris Fiat M13/40 e M14/41. Èra dotat d'un motor pus poderós e de filtres pus eficaç per l'adaptar ai condicions duras dau clima saharian. Gardèt un canon de 47 mm coma armament principau e recebèt tres mitralhièras de 8 mm coma armament segondari. Èra capable d'agantar una velocitat de 40 km/h.

Lo M15/42 deviá corregir lei defauts de sei predecessors mai aviá de problemas identics : durada tròp importanta entre sa concepcion e son intrada en servici, simplificat tecnica per l'adaptar a l'otís industriau italian, armament tròp feble, blindatge riblat e tròp leugier, etc. Èra ansin obsolèt tre son intrada en servici au sen de la division Ariete II. La produccion comencèt tardivament e lo nombre d'exemplaris produchs es pauc clar amb de chifras anant de 90 a 333 segon lei fònts. Lo carri participèt ai combats entre Italians e Alemands per lo contraròtle de Roma après la capitulacion italiana dau 3 de setembre de 1943. Alemanha capturèt plusors desenaus exemplaris e perseguiguèt la produccion dins lo nòrd d'Itàlia. La *[[Wehrmacht]]* l'utilizèt en Iogoslavia per equipar leis unitats encargadas de combatre lei partisans.

## Annèxas

* Carri Fiat M13/40.
* Carri Fiat M14/41.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Filippo Cappellano, Pier Paolo Battistelli, *Italian Medium Tanks: 1939-45*, Osprey Publishing, 2012.

## Nòtas e referéncias
Carri Fiat L6/40

[thumb|right|Carri Fiat L6/40 dins un [musèu.]]

Lo **carri Fiat L6/40** es un carri leugier italian de la Segonda Guèrra Mondiala intrat en servici en 1941. Armat d'un canon de 20 mm e d'una mitralhièra de 8 mm, èra un veïcul fòrça leugier d'una massa de 6,8 t e d'un blindatge de 6 a 40 mm. Un motor de 70 cv permetiá d'agantar una velocitat de 42 km/h. Lo nombre d'exemplaris produchs es estimat entre 253 e 500 e lo Fiat L6/40 participèt ais operacions dins lei Balcans, sus lo frònt sovietic, en Africa dau Nòrd e en Sicília.

Lo Fiat L6/40 aguèt lei meteis problemas que lo rèsta de la produccion de carris italians. En mai d'una produccion insufisenta, èra obsolèt tre sa sortida en causa de la durada tròp lònga de sa concepcion. Per agravar aquelei defauts, la manca de carris dins l'armada italiana menèt a una utilizacion dau L6/40 coma carri mejan. Òr, èra vulnerable a la quasi totalitat deis armaments anticarri e son canon èra unicament eficaç còntra de blindats fòrça leugiers. Après la capitulacion italiana, leis exemplaris capturats per la *[[Wehrmacht]]* foguèron donc mandats dins lei Balcans per equipar d'unitats encargadas de luchar còntra de partisans.

## Liames intèrnes

* Carri leugier.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Chris Bishop, *The Encyclopedia of Weapons of World War II*, Barnes & Noble, Nòva York, 1998.

## Nòtas e referéncias
Carri Ansaldo P26/40

[thumb|right|Carri P26/40 a sa sortida d'usina en [1943.]]

Lo **carri Ansaldo P26/40** es un carri mejan italian de la Segonda Guèrra Mondiala intrat en servici en 1943. Inspirat per lo T-34, deviá permetre de dotar lei fòrças armadas italianas d'un carri modèrne capable de rivalizar amb lei carris mejans sovietics e aliats. D'una massa de 26 t, èra armat d'un canon de 75 mm d'una longor de 34 calibres qu'èra leugierament pus feble que lei canons equipant de carris similars. Lo blindatge aviá una espessor de 14 a 50 mm e l'armament segondari èra  compausat de doas mitralhièras de 8 mm.

Pasmens, lo P26/40 foguèt victima dei problemas d'organizacion de la produccion de guèrra italiana. Sa concepcion, iniciada en 1940, foguèt lònga e la produccion comencèt quauquei setmanas avans la capitulacion italiana. Ansin, lo P26/40 foguèt jamai utilizat per l'armada italiana e leis exemplaris produchs foguèron integrats a l'armada alemanda. La produccion totala foguèt de 103 unitats e una partida aviá pas de motor. Foguèron emplegats coma defensa estatica sus la Linha Gotica. Lei veïculs complèts equipèron tres companhiás que foguèron decimadas durant l'ofensiva aliada de la prima de 1945 dins lo nòrd d'Itàlia. Lei performàncias dau P26/40 i son desconegudas.

## Liames intèrnes

* Carri mejan.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** F Cappellano e P. P. Battistelli, *Italian Medium Tanks*, Osprey Publishing, 2012.

## Nòtas e referéncias
Carri Fiat 3000

[thumb|right|[Fotografia d'un Fiat 3000 a una data desconeguda.]]

Lo **carri Fiat 3000** es un carri leugier italian derivat dau Renault FT francés. Sa concepcion comencèt en 1918, mai foguèt alentida per la fin de la Premiera Guèrra Mondiala. D'una massa de 5,5 t, èra un blindat leugier armat de doas mitralhièras, çò qu'èra relativament ben adaptat ai condicions geograficas dau nòrd d'Itàlia. Pasmens, la produccion foguèt limitada a 140 exemplaris en causa de problemas industriaus e de la crisi economica en Itàlia au començament deis ans 1920.

La premiera version intrèt en servici en 1921 e quauqueis unitats foguèron vendudas a d'autrei país, especialament Etiopia. Participèt ai guèrras italianas a partir de 1926, compres a la Guèrra d'Etiopia. En causa de la manca de carris, foguèt utilizat durant la Segonda Guèrra Mondiala fins ai combats de Sicília en 1943. Totalament obsolèt, foguèt decimat per lei carris aliats.

## Liames intèrnes

* Carri leugier.
* Renault FT.

## Bibliografia

* **[[italian|(it)]]** Bruno Benvenuti e Ugo F. Colonna, *L'armamento italiano nella seconda guerra mondiale Carri armati in servizio fra le due guerre 1*, Roma, Edizioni Bizzarri, 1972.
* **[[anglés|(en)]]** Filippo Cappellano e Pier Paolo Battistelli, *Italian Light Tanks: 1919-45*, Osprey Publishing, 2012.
* **[[anglés|(en)]]** John Joseph Timothy Sweet, *Iron Arm: The Mechanization of Mussolini's Army, 1920-1940*, Stackpole Books, 2007.

## Nòtas e referéncias
Semovente da 47/32

[thumb|right|Semovente da 47/32 en [1942.]]

Lo **Semovente L40 47/32** es un canon d'assaut italian intrat en servici en 1942. Utilizava lo quadre dau carri Fiat L6/40, un carri leugier obsolèt, coma basa per installar un canon anticarri de 47 mm. L'objectiu èra de melhorar la poissança de fuòc dei fòrças armadas italianas que mancavan d'armas per combatre lei blindats aliats e sovietics. La produccion foguèt de 475 exemplaris que foguèron utilizats dins l'armada italiana e dins la *[[Wehrmacht]]* après la capitulacion d'Itàlia.

Coma per leis autrei blindats italians de la Segonda Guèrra Mondiala, sa concepcion foguèt lònga e lo Semovente L40 47/32 èra obsolèt a son intrada en servici. En particular, lo canon de 47 mm èra incapable de traucar lo blindatge dei carris mejans advèrs. Pasmens, coma leis Italians mancavan de veïculs, foguèron obligats d'utilizar lo Semovente da 47/32 fins a la fin de la guèrra. Leis Alemands donèron leis exemplaris capturats ò produchs dins l'Itàlia ocupada a Eslovaquia e Croàcia.

## Liames intèrnes

* Canon d'assaut.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** F. Cappellano e P. P. Battistelli, *Italian light tanks, 1919–45*, Osprey Publishing, 2012.

## Nòtas e referéncias
Jon Fosse

Jon Fosse (Haugesund, 29 de setembre de 1959) és un prosista, autor dramàtic, poeta i assagista noruec. Reçaup lo Premi Nobel de Literatura de 2023.
Maria Helena Vieira da Silva

**Maria Helena Vieira da Silva** (Lisbona, 13 de junh de 1908 - Paris, 6 de març de 1992) foguèt una pintora abstracha portuguesa. Foguèt considerada coma un membre de tria del movement europèu d'expressionisme abstrach conegut coma Art Informel. Sas òbras presentan d'interiors complèxes e de vistas de la vila utilizant de linhas qu'exploran l'espaci e la perspectiva. Trabalhèt tanben dins lo tapissariá e lo veiral.
Starsailor

**Starsailor** es un grop de ròck anglés format en 2000 a Chorley dins Lancashire (Anglatèrra). Coneguts per mantuns títols classats dins los palmareses britanics (*Fever*, *Good Souls*, *Alcoholic*, *Lullaby*, *Poor Misguided Fool* etc), paradoxalament son coneguts en Occitània sonque per un sol títol,  un tròç electrò en mai d'aquò, una version adobada en 2004 de lor cançon *Four to the Floor* (un mesclatge de Thin White Duke a partir del repic de la dicha cançon). 

**Starsailor** es compausat de James Walsh (nascut en 1980) a la guitarra e al cant, de James Stelfox (nascut en 1976) a la bassa, de Ben Byrne (nascut en 1977) a la batariá e de Barry Westhead (nascut en 1977) al piano.
Simple Minds

**Simple Minds** es un grop pop ròck anglofòn escocés eissit del genre new wave originari de Glasgow (Escòcia). 

**Simple Minds** es estat al som de sa popularitat internacionala dins la segonda mitat de las annadas 1980, las doas cançons las mai conegudas en Occitània essent d'alhors d'aquela periòda, *Don't you (Forget about me)* en 1985 e *Mandela Day* en 1989. 

**Simple Minds** es estat fondat pel cantaire escocés *Jim Kerr* e lo guitarrista *Charlie Burchill*. Los autres sòcis del grop an cambiat segon las epòcas, se pòt citar entre autres lo bassista *Derek Forbes*, lo bataire *Brian McGee* o encara *Michael MacNeil* als clavièrs.

Per l'anecdòta, David Guetta a emprontat un tròç de la melodia de la cançon *Someone Somewhere in Summertime* (1982) per son títol *The World Is Mine* sortit en single fin 2004.

## Cançons mai conegudas
* *Promised You a Miracle* (1982)
* *Someone, Somewhere in Summertime* (1982)
* *Don't you (Forget about me)* (1985)
* *Alive and kicking* (1986)
* *Mandela day* (1989)
* *Belfast child* (1989, basat sus l'aire tradicional irlandés *She Moves Through the Fair*)
* *This Is Your Land* (1989)

## Referéncias
William Charles Redfield

thumb|right|Retrach de William Charles Redfield.

**William Charles Redfield** (26 de març de 1789, Middletown - 12 de febrier de 1857, Nòva York) es un meteorològ estatsunidenc que tenguèt un ròtle important dins lo desvolopament de la meteorologia de la premiera mitat dau sègle XIX. En particular, observèt la direccion dei vents ciclonics e establiguèt l'estructura circulara d'aquelei tempèstas. En 1848, venguèt lo premier president de l'Associacion Americana per l'Avançament dei Sciéncias. Lo Mont Redfield foguèt nomat en son onor.

## Liames intèrnes

* Ciclon tropicau.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Peter Moore, *The Weather Experiment, les pionniers qui cherchaient à voir l'avenir*, Nòva York, Farrar, Straus et Giroux, 2005.

## Nòtas e referéncias
Thomas Struth

**Thomas Struth** (Geldern, 11 d'octobre de 1954) es un fotograf alemand conegut per sa seria *Museum Photographs*, retrachs de familha e fotografias en blanc e negre de las carrièras de Düsseldorf e Nòva York presas dins los ans 1970. Struth viu e trabalha ara entre Berlin e Nòva York.

### Ligams extèrnes
*Thomas Struth
Rufia

**Rufia** (*Rufìa* en piemontés, *Rüfìa* en padan normat; *Ruffia* en italian) es una comuna que foguèt part del marquesat de Saluças.

## Istòria
Atestat en 1143 coma *domus Rodulfi*, Rufia es un temps possession dels marqués de Saluças. 

A l’unificacion d’Itàlia, la comuna de *Ruffia* es dins la província de Coni, l’arrondiment de Saluças e lo canton de Vilanòva de Solaro. De 1928 a 1947 es fusionaa amb la comuna vesina d’Escarnafís sota lo nom d’Escarnafís e Rufia, qu’Escarnafís n’es lo chaplòc.
Escarnafís e Rufia

**Escarnafís e Rufia** (*Scarnafigi-Ruffia* en italian) es una anciana comuna italiana de la província de Coni, fusion provisòria de las comunas d’Escarnafís e de Rufia.

## Istòria
En 1928 las doas comunas d’Escarnafís e de Rufia son fusionaas pel regim fascista sota lo nom d’Escarnafís e Rufia. Escarnafís n’es lo chaplòc.
Las doas comunas son restablias en 1947.
Joao Grimaldo

**Joao Alberto Grimaldo Ubidia**, mai conegut coma **Joao Grimaldo** (Lima, Peró, 20 de febrièr de 2003) es un fotbolaire perovian. Jòga actualament amb l'Sporting Cristal.
ASU-57

[thumb|right|ASU-57 dins un [musèu.]]

L’**ASU-57** es un canon d'assaut leugier sovietica desvolopada durant la premiera partida de la Guèrra Freja per lei tropas aeroportadas. Produch de 1950 a 1962, aviá una massa de 3,4 a 4 t e un armament principau compausat d'un canon de 57 mm. L'armament segondari èra constituït per una mitralhièra de 7,62 mm e lo blindatge èra fòrça feble (6 mm) per redurre lo pes au maximom. Lo veïcul èra ansin vulnerable a una mitralhièra pesuca de 12,7 mm e sa defensa èra principalament assegurada per sa mobilitat.

L'ASU-57 foguèt utilizada per lei tropas aeroportadas sovieticas fins a son remplaçament per l'ASU-85 qu'èra dotat d'un canon pus poderós. Pasmens, foguèt considerat coma una capitada car, avans son adopcion, lei paracasudistas mancavan d'artilhariá. D'exemplaris foguèron tanben liurats a d'autrei país comunistas. Participèron a la Guèrra dei Sièis Jorns e a la Guèrra d'Ogaden. 

## Liames intèrnes

* Canon d'assaut.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** J. Zaloga Steven, J. Hull Andrew e R. Markov David, *Soviet/Russian Armor and Artillery Design Practices: 1945 to Present*, Darlington Productions, 1999, pp. 288–291.

## Nòtas e referéncias
Albèrga de Pèiravelha

L'albèrga de Peyrebeille es situada sus la comuna de La Narsa, en Ardecha. Se tròba a mai o mens   del borg, al limit de las comunas de Issanlàs e La Vilata, sus la N102, al crosament de la D16, a prèp de 1200 m d'altitud, sus un platèl escampat per la burle. Elle es mai coneguda jol nom de ***l'Albèrga roja***.

Dins lo corrent del sègle XIX, foguèt lo luòc d'un afar criminal, dicha  « l'afar de l'Albèrga roja », qui, en rason del contèxt politic de l'epòca, prenguèt una proporcion qu'es pas de creire. Aital d'unes son arribats a pretendre qu'èra estada lo teatre d'una cinquantena d'omicidis, de nombroses vòls e de malfachen tot genre. Los proprietaris de l'establiment, los esposes Martin e lor vailet Jean Rochette, foguèron condemnats a mòrt e guilhotinats. Pasmens sola la mòrt d'un client, Jean-Antoine Enjolras, es clarament establida. D'un autre costat son cadavre es estat retrobat dins la campanha vesina e pas res pròva que siá estat tuat a l'albèrga.

## Istòria
Pendent prèp de vint-e-tres ans, a l'entorn de las annadas 1805-1830, los esposes Pierre e Marie Martin (nascuda Breysse), d'ancians bordièrs paures venguts proprietaris de l'albèrga de Peyrebeille, aurián destrossats mai de cinquanta viatjaires abans de lor quitar la vida. A lor mòrt, lor fortuna foguèt avalorada a 30 000 francs-aur.
Aurián agut per complices lor domestic Jean Rochette, escaissat « Fetiche », e lor nebot, André Martin. Lo cara maurèla de Jean Rochette o farà descriure a tòrt dins la literatura romaneca coma un mulatre originari d'America del Sud. En fach, èra ben d'ardecha
La capitada del coble Martin (en 1830, fisan l'albèrga a un gerent e vivon desenant de lors rendas) e lo fòrt caractèr de Pierre Martin, qui o fasiá crentar dins lo vesinatge, avián atrach sus eles la gelosiá de las gents del luòc e los conduguèron a lor pèrda. La preissa donèt alara diferents subernòms a « l'albèrga de Pierre Martin », tals que « l'albèrga roja », « l'albèrga sanglante », « l'ossuari » o  lo « copa-gargamèla ».

### Emission radiofonica

* « L'afar de l'Albèrga roja » lo 31 de decembre de 2015 dins *L'Ora del crim* de Jacques Pradel sus RTL
* « L'afar de l'Albèrga roja » lo r de  de  dins *Hondelatte conta* sus Euròpa 1

### Libres
Lars

**Lars** qu’ei un toponim occitan:
* Lars, ua anciana comuna d’Armanhac, reünida a Calhavet en 1821
* Lars, ua comuna de Bearn.
Lars (Armanhac)

**Lars** (*Laas* o *Las* en francés) qu’ei ua anciana comuna d’Armanhac, reünida a Calhavet en 1821. Administrativament qu’èra dens lo canton de Vic de Fesensac e l’arrondiment d’Aush dens lo departament de Gers.


[{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q80514",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010"  }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q123017997",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff1111", "title": "Lars" }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q123018026",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff9911", "title": "Siurac" }}]
Siurac

**Siurac** es un toponim occitan:
* Siurac, comuna d’Albigés
* Siurac, anciana comuna d’Armanhac, reünida a Calhavet en 1821
* Siurac, comuna de Carcin
* Siurac e Florés, comuna de Gasconha
Loís Giraud

**Loís Giraud** nascut lo 15 de junh de 1805 a Pèrnas ont moriguèt lo 30 de novembre de 1883, es un òme politic occitan e francés.

Foguèt lo fondador e lo primièr director del canal de Carpentràs.

## Mandats
Loís Giraud es elegit cònsol de Pèrnes a tres ocasions: de 1833 a 1835, de 1844 a 1848 e de 1853 a 1865. Es egalament conselhièr general durant 24 ans, de 1846 a 1870.

## Distincions e omenatges
Loís Giraud es nomenat cavalièr de la Legion d'onor per Napoleon III. En 1925, un *Monument a Louis Giraud* es inaugurat a Pèrnes per celebrar son accion dins la creacion del canal. Aqueste es inscrich al títol dels monuments istorics, dempuèi 2009.

Lo campus agricòla de Carpentràs (UFA, CFPPA e licèu) pòrta son nom en son omenatge.

## Ligams extèrnes

* Biografia de Loís Giraud (en francés)

## Nòtas e referéncias
Loís Guiraud

**Loís Guiraud**, nascut lo 24 d'agost de 1907 a Lunel (Erau) e mòrt lo 7 de març de 2001 a Nimes (Gard), es un istorian occitan. 

## Biografia
Istorian occitan, a obrat a la coneissença de la lenga provençala. Passionat pel Felibritge, a escrich mantas òbras. Foguèt recompensat en 1998 per la distincion de la cigala d'argent.

## Bibliografia
Òbras publicadas :

** *Au sujet des Félibres rouges*, 1991 ;
** *L'affaire de la Fondation [[:fr:Diez|Diez]] et le Félibrige*, 1992 ;
** *[[:fr:Frédéric_Mistral|Mistral]] et le drame [[:fr:Catharisme|Albigeois]]*, 1993 ;
** *Quelques remarques sur le Félibrige*, 1994.
** *Lis arquin dou prince felibre irlandes*, 1995

## Nòtas e referéncias


## Ligams extèrns
Jules de Vinols de Montfleury

**Jules de Vinols de Montfleury** es un òme politic occitan nascut lo 30 de junh de 1820 a Crapòna (Naut Léger) e defuntat lo 1r d'abril de 1901 al Puèi de Velai (Naut Léger).

## Biografia
Eissit d'una familha nòbla, es recebut a l'escòla militara de Sant-Cyr en 1839, mas renóncia a la carrièra militara. Après aver trabalhat qualque temps amb son paire al burèu de l'enregistrament del Puèi de Velai, se consagra a la gestion de sas proprietats. Es administrador de l'espital del Puèi, conselhièr municipal del Puèi e conselhièr general del canton de Crapòna de 1867 a 1871. Es deputat de Naut Léger de 1871 a 1876, sièja amb los legitimistes e es inscrit a la reünion dels Réservoirs. 

Es estat president de la Société d'agriculture, sciences, arts et commerce du Puy e a aquel títol a redigit un diccionari de « patés vellavien » (occitan de Velai) (en linha : https://archive.org/stream/vocabulairespato00vinouoft#page/n9/mode/2up). Es tanben l'autor de memòrias politicas (en linha : https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5778513f/f10.image) e participèt a las Tablettes historiques du Velay

Es inumat al cementèri de Nòrd al Puèi de Velai.

## Referéncias

## Sorsas

* « Jules de Vinols de Montfleury », dins Adolphe Robert et Gaston Cougny, *Dictionnaire des parlementaires français*, Edgar Bourloton, 1889-1891.
Invencion

Lo tèrme **invencion** pòu correspondre a :
* dins lo domeni tecnic, una invencion es una caua inventada ò imaginada.
* en drech, una invencion es una caua protegida per un brevet.
* en musica classica, una invencion es una forma musicala.
* en arqueologia, una invencion es la descubèrta d'una caua esconduda.
* en religion, una invencion correspònde a la descubèrta d'uni relíquias e a la fèsta celebrada en memòria d'aquela descubèrta.
Escritura visigotica

[vinheta|350x350px|Letras de l'[alfabet en minusculas e majusculas de l'escritura visigotica.

Dessús e al dejós de d'unas de sas variantas (nòta : J e U existissián pas encara).]]
*L'escritura visigotica* es apareguda a la nauta Edat mejana. Aquela escritura es eissida de la cursiva romana de la peninsula Iberica e de Septimània.

Se faguèc servir l'escritura aquela despèi lo sègle 7n entrò lo sègle 13n, mai que mai dins los territòris jol domini visigotic (d'ont lo sieu nom).

L'escritura visigotica es particularament coneguda demest los lingüistas amor de la letra visigotica “z” ⟨ꝣ⟩, que balhèc naishença a la letra “ç”.
Nurmijärvi

vinheta|125px
**Nurmijärvi** es una comuna de Finlàndia, en Uusimaa. Sa populacion èra estimada a 44 437 abitants, en 2023. Sa superficia totala es 367,26&nbsp;km².

## Liames intèrnes
* Aleksis Kivi
Heinävesi

vinheta|125px
**Heinävesi** es una comuna de Finlàndia, en Karelia del Nòrd. Sa populacion èra estimada a 3 061 abitants, en 2023. Sa superficia totala es 1 319,57&nbsp;km².
Vihti

vinheta|125px
**Vihti** (*Vihti* en finlandés; *Vichtis* en suedés) es una comuna de Finlàndia, en Uusimaa. Sa populacion èra estimada a 28 954 abitants, en 2023. Sa superficia totala es 567,06&nbsp;km².
Georges St-Pierre

vinheta|GSP sorrisent (2014)
**Georges Saint-Pierre** (escaissat "*GSP*" o "*Rush*", nascut lo 19 de mai de 1981 a Sant-Isidòr a Quebèc, es un practicant Quebequés d'arts marcialas mixtas (MMA). 

Es uèi considerat coma l'un dels mai grands combatents en MMA de tota l'istòria. A l'encòp complèt, umil, respectuós, e plan atletic, mostrèt pendent sa carrièra sa neta superioritat fisica e tactica sus sos adversaris.

Deten una cencha negra en karaté kyokushin (3na dan) aital coma en jiu-jitsu brasilian.

En novembre de 2006, ven un primièr còp lo campion dels peses mis-mejans de l'Ultimate Fighting Championship (UFC) en batent l'american Matt Hughes, mas o pèrd, en despièch de pronostics favorables, tre sa primièra defensa de cap a Matt Serra, al mes d'abril de 2007. Qualques meses mai tard, es coronat campion interimari dels peses mis-mejans e recupèra enfin son títol en abril de 2008 de cap al quitament Serra. aqueste còp, o defend nòu còps consecutius abans d'anonciar, en decembre de 2013, qu'abandona son títol e que se retira de la competicion per un certan temps.

En febrièr de 2017, una signatura novèla amb l'UFC es oficializada e Sant Pèire s'impausa tre son retorn de cap a Michael Bisping en novembre de 2017 per venir lo campion novèl dels peses mejans de l'UFC. Un mes après la conquista de la cencha, anóncia sofrir d'una malautiá (coliti ulcerosa) e preferir daissar lo títol vacant.

Georges St-Pierre es nascut a Sant-Isidòr, a Quebèc, Canadà. Sos dos parents son d'origina francesa. Comença los espòrts de combat a l'edat de 7 ans per aprene a se defendre contra l'intimidacion dins son mièg escolar e desvolopar la fisança en soi. En parallèl, se passiona per las malescadudas e es classat demest los 25 melhors joves dins aquela disciplina a Quebèc a sos dètz ans. Daissarà tombar las malescadudas per se consacrar pas qu'a las arts  marcialas. St-Pierre comença bèl primièr lo caraté kyokushin e se met puèi al ju-jitsu en seguida del decès de son professor de caraté. Mai tard, practica tanben la lucha e sòmi de venir campion de l'Ultimate Fighting Championship en vesent Royce Gracie ganhar l'UFC 1 en 1993. Ven membre e se desmarca dins l'equipa nacionala canadiana de luta.

Georges St-Pierre comença sa carrièra professionala en AMM dins l'organizacion canadiana *Universal Combat Challenge*. Lo 25 de genièr de 2002, afronta Ivan Menjivar pendent l'UCC 7 e empòrta aquel combat.

En junh de la meteissa annada, es réinvité a l'UCC 10 per tal d'encontrar Justin Bruckmann, actual campion dels peses mis-mejans de l'organizacion. Despenja alara sa primièra cencha de campion.

Quatre meses mai tard, defend son títol alara l'UCC 11 de l'11 d'octobre de 2002 de cap a Travis Galbraith que fa sas debutas dins la promocion. Coma pendent la precedenta partida, mena lèu son adversària al sòl. Un còp passat en contraròtle lateral, garça dels còps de coide a la cara qu'acaban per li balhar la victòria per *TKO* après doas minutas de combat.
Ubisoft

Ubisoft (ancianament Ubi Soft Entertainment) es una entrepresa francesa de desvolopament, d'edicion e de distribucion de videojòcs, creada en març de 1986 pels cinc fraires Guillemot, originaris de Carentoir dins lo Morbihan, en França.

Ubisoft es detentor de nombrosas franquesas a capitadas talas coma Rayman, Los Conilhs Cretins, Prince of Persia, Assassin's Creed, Far Cry, Watch Dogs, Just Dance, TrackMania e Tom Clancy.
vinheta|Logo
La societat s'es diversificada en transpausant sas franquesas de videojòcs dins los domenis de la benda dessenhada dempuèi 2009 amb Los Dos Reialmes e del cinèma e de la television dempuèi 2011 amb sa filiala Ubisoft Mocion Pictures. 

## Origina del nom
Lo nom de la societat es compausat del prefix « Ubi », que d'unes interprètan coma essent l'acronim d'Union dels bretons independents. La societat fa pasmens estat d'una raiç ligada al tèrme d'ubiqüitat, pegant perfièchament a son catalòg de títols variats. Lo sufix « soft » rampèla lo mot « logicial » significant « logicial » en anglés. Christian Guillemot, l'un dels cinc fraires cofondators d'Ubisoft a declarat a aqueste prepaus en novembre de 2014 : « I a fòrça bretons qu'aimarián qu'Ubi significa Union dels bretons Independents, Union per una Bretanha independenta o intelligenta. En realitat, Ubi es un nom inventat per mon fraire Gérard perque trobava qu'aquò sonava plan ». En 2012 pendent una entrevista, Yves Guillemot desvèla que lo tèrme « ubiqüitat », que significa existir pertot a l'encòp, es causit, perque los quatre fraires vòlon qu'Ubisoft se desvolope « dins lo mond entièr de la sòrtaaquí », sus una proposicion de Gérard.

## Ubi Free
De decembre de 1998 a març de 1999, dels emplegats d'Ubisoft protèstan anonimament contra los metòdes d'administracion de l'entrepresa en lançant sus internet Ubi Free, lo « primièr sindicat virtual ». Suscitant de nombroses articles dins la premsa francesa, Ubi Free fustigava dins sos articles e sas cronicas signadas « Albert » lo management dels dirigents d'Ubisoft e denonciava una comunicacion intèrna « infantilisante », dels contractes de trabalh « precaris », lo non-pagament del temps de trabalh suplementari, l'inegalitat salariala entre òmes e femnas, e sustot l'abséncia d'estructuras permetent lo dialòg social dins lo grop. Una tribuna i publicava de reaccions e comentaris de salariats, èx-salariats o simples internautas.

La direccion d'Ubisoft a reagit en organizant dels « reünions de dialòg » amb lo personal, en anonciant l'organizacion d'eleccions de delegats del personal e en metent en plaça las 35 oras. En març de 1999, los creators d'Ubi Free an gelat lo sit, estimant aver emplenat lor mission qu'èra « una presa de paraula, pas una presa de poder ». Sortit de l'anonimat, Jérémie Lefebvre, l'un dels creators d'Ubi Free, a puèi publicat un roman inspirat d'aquela experiéncia