open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ibuprofèn

L**'ibuprofèn** es la denominacion comuna internacionala de l'acid-alfa-metil-[4-(2-metilpropil)fenil]propanoïc. S'agís de la substància activa d'un medicament AINE (anti inflamatòri non esteroïdian) utilizat per soslatjar los simptòmas de l'artritis, de la dismenorrèa primària, de la pirexia; e coma analgesic, subretot en cas d'inflamacion.

L'ibuprofèn foguèt desvelopat per de cercaires de la firma Boots, dins los ans 1960, en seguida d'un tèst sistematic de las proprietats antipireticas e analgesicas de 600 moleculas potencialas. Es commercializat jos diferents noms comercials, per exemple Brufen, Advil, Nurofen, Upfen, Motrin, Algifen, Algifor...

## Indicacions
left|thumb|Comprimits d'ibuprofèn, <span class="nowrap"><span title="">200</span>&nbsp;<span title="milligramme">mg</span></span><span class="nowrap"></span>
L'ibuprofèn es un *anti inflamatòri non esteroïdian*. Es indicat, per l'adult e l'enfant, dins lo tractament de corta durada de la fèbre o de dolors cama mals de cap, estats gripals, dolors dentàrias, corbaduras e règlas dolorosas.

Es contra indicat per l'enfant en cas de varicela e per la femna presa passar sièis meses, lo paracetamòl essent indica dons aqueles cases.

## Mecanisme d'accion
L'ibuprofèn es un inibitor de la prostaglandina sintasi, tanben nomenat cyclo oxygenasi (COX). Aquel enzim cataliza la primièra estapa de la sintèsi dels mediators de l'inflamacion: prostaglandinas e tromboxanas. L'ibuprofèn, coma los autres AINE, limita l'activacion d'aquela via.

## Efèits segondaris
Los principals efièts segondaris indesirables de l'ibuprofèn son los seguents: gastritis, estomatita (inflamacion de la boca e de las gencivas), dolors abdominalas, veire ulceracion del tub digestiu passat 400&nbsp;mg. Aparéis escaçament: jaunissa, cefalèas, zonzonaments d'aurelha, somnoléncia e confusion. Fin finala, de manifestacions allergicas cutanèas e d'asma son a vegada observadas. L'ibuprofèn se deu pas associar amb un tractament amb de liti. En cas de dobte, se cal consultar lo mètge. Se deu pas l'utilizar per la femna presa pendent lo tresen trimestre a causa dels riscs cardiovascularis sul fètus, e de biais general lo paracetamòl serà preferit pendent l'emprenhament. Se pòt utilizar lors de l'alachament s'i a pas d'alternativa e après consultacion d'un mètge.

### Fotosensibilitat
Pendent una exposicion als UV de tipe A, l'ibuprofèn pòt provocar par fotosensibilizacion de las reaccions fotoquimicas provocant l'ensolelhada.

## Estereoquimia
left|thumb|Vista en perspectiva de l'enantiomèra R de l'ibuprofèn.
Sol l'enantiomèra de configuracion *S* de la molecula possèda una activitat medicamentosa eficaça. En efièt l'enantiomèra *R* es tres còp mens poderos.

## Ligams extèrnes

## Notas e referéncias
Lana de veire

La **lana de veire** es un materiau isolant de consisténcia lanosa obtenguda a partir de la fusion d'arena ò de veire reciclat. Inventada en 1938 per Russell Games Slayter, es fòrça utilizada per l'isolacion termica, l'isolacion fonica e la proteccion còntra l'incendi.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mario Beccaria

**Mario Beccaria** (nascut en 1920 a Sant'Àngel, mort en 2003) foguèt un òme politic italian del partit Democrazia Cristiana. Foguèt primièr cònsol de Sant'Àngel e membre de la Cambra dels deputats italiana.

## Sa vida

Nascut a Sant'Àngel lo 18 de junh de 1920, foguèt membre del conselh d’administracion de l'associacion de benfasença *Amundis*, qu'aviá per tòca de valorizar los cantaires e musicians locals, e venguèt primièr cònsol de 1960 a 1964.

Foguèt puèi deputat de 1968 a 1972 e de 1972 a 1976. L'administracion municipala de Sant'Àngel l'a onorat d'una carrièra amb son nom.;

## Referéncias

## Ligams extèrnes

* Mario Beccaria al Parlment Italien

## Nòtas

.
Pònt de Rei

Lo **Pònt de Rei** (Francés: *Pont du Roi*, Catalan: *Pont del Rei*) es un pont sobratz lo riu Garona e un pas frontalièr; connècte lo Val d'Aran, Espanha al departament de Nauta Garona, França.

## Istòria
Lo pas frontalièr foguèt utilizat per fòrça refugiats espanhòls que fugián a França pendent la Guèrra Civiu Espanhòla; e en l'autra direccion per Josieus que fugián de l'aucupacion nazi de França.
En 1944, lo pas foguèt lo ponch d'intrada e de retirada de las fòrças antifranquistas pendent la falhida invasion del Val d'Aran.

## Nòtas e referéncias
Durango (omonimia)

Lo nom de *Durango* pòt designar:
* Durango, ua comuna deu Bascoat, en Biscaia, Espanha
* Durango (estat), un estat de Mexic
* Victoria de Durango, la capitala de l'estat mexican de Durango
Zacatecas

La vila de **Zacatecas** es la capitala de l'estat mexican omonim localizat al nòrd del país. A una populacion de 115.000 abitants. Foguèt fondada lo 1546 per Juan de Tolosa, sus un jaciment important d'argent. Las minas que s'i faguèron atraguèron als colonitzadors espanhòls, e la vila se convertiguèt en un centre minaire important de Mexic. L'argent de Zacatecas e de la mina de Potosí (Bolívia) s'utilizèt per far las primièras monedas de pesi utilizadas arreu de l'Empèri Espanhòl. Uèi jorn lo torisme a remplaçat a la mineria coma activitat economica principala de la vila. Per los sieus bastiments ancians coloniales, lo centre istoric de Zacatecas es considerat Patrimòni Mondial de l'Umanitat dempuèi 1993.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial
Pèira de cèrvi

Una **pèira de cèrvi** es un monument megalitic de Mongolia e de Siberia datant principalament dau periòde 1100-800 av. JC.

Lei pèiras de cèrvi son generalament fachas de granit ò ròcas verdas e passan generalament un mètre d'autor (la pus auta aganta 4,5 m). An una fàcia ornada ambé de gravaduras qu'esgeneralament orientada vèrs l'èst. Aquelei gravaduras semblan anterioras a l'ereccion dei pèiras. D'otís de metau foguèron utilizats per lei gravaduras e d'otís de pèira per lo poliment. Lei representacions de cèrvis son lei pus frequentas mai se pòu tanben observar d'autreis animaus (tigre, vacas, granolhas... etc.), d'armas e d'otís, de motius e de visatges.

## Liames intèrnes
* Megalit

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ofensiva dau Tet

L**'ofensiva dau Tet** se debanèt dins lo corrent de la Guèrra de Vietnam dau 30 de genier au 30 de setembre de 1968. Foguèt un ensems d'atacas organizadas per lo Vietcong, sostengut per lo Vietnam dau Nòrd, que mobilizèron  òmes dirigits per lo generau Vo Nguyen Giap. Èran dirigits còntra divèrsei posicions tengudas per lei tropas sud-vietnamianas e estatsunidencas qu'alinhavan aperaquí un milion d'òmes.

Mau coordenadas e dispersadas còntra un nombre tròp important d'objectius (un centenau de vilas foguèron atacadas), la màger part deis atacas foguèron rapidament rebutadas. Pasmens, dins la region de Hue, de Saigon e de Khe Sang, lei defensors foguèron esbrandats e de batalhas saunosas foguèron necessàrias per arrestar lei tropas comunistas. Militarament vencut, lo Vietcong ganhèt un succès de propaganda fòrça important car l'opinion publica estatsunidenca foguèt fòrça impressionada per la combativitat de la guerilha. Venguèt alora fòrça ostila a la perseguida de la guèrra entraïnant lo retirament progressiu dau còrs expedicionari estatsunidenc en 1973.

## Liames intèrnes

* Guèrra de Vietnam.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cochinchina

[thumb|right|La [colonialisme|colonia de Cochinchina au sen de l'Indochina Francesa.]]

**Cochinchina** es una província istorica dau sud dau Vietnam actuau. Correspond ai regions actualas dau deltà de Mekong e dau Sud-Èst.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Arandas (Jalisco)

200px|right|Arandas dins l'estat de Jalisco
**Arandas** es una vila de la region Altos Sur de l'estat de Jalisco a Mexic, situada a 100 km a l'èst de la vila de Guadalajara. La populacion se consacra principalament al sector terciari. Arandas es un centre important de produccion del tequila.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial
Vijaya

**Vijaya** èra una vila situat dins lei províncias centralas dau Vietnam actuau. Foguèt la capitala de Champa a partir de l'an 1000 quand l'anciana capitala, Indrapura, foguèt abandonada en causa de la menaça dei tropas de Dai Viet. Lo demorèt fins a 1471. Après la casuda de Champa, gardèt un certan ròtle avans son abandon definitiu. De vestigis importants son conservats e mostran una influéncia de la region d'Angkor sus l'arquitectura de la vila. 

## Liames intèrnes

* Vietnam.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tequila

Lo **tequila** es una bevenda alcolizada destillada que se fabrica dins los estats mexicans de Jalisco, Guanajuato, Michoacán, Tamaulipas e Nayarit. Se fabrica a comptar del *[[Agave tequilana]]*, una planta nadiua de Mexic.
Tequila (Jalisco)

**Tequila** (del nahuatl, que vòl dire «luòc de trabalh») es una vila de l'estat de Jalisco. La vila se tròba a la part nòrd-central de l'estat e es Patrimòni Mondial de l'Umanitat. L'activitat economica principala de la vila es la produccion de tequila e lo torisme associat a aquela produccion.

thumb|Esquèrra|200px|Los agaves (atzavares de tequila)

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial
Puerto Vallarta (Jalisco)

thumb|200px|Vista aeriana de Puerto Vallarta
**Puerto Vallarta** es una vila localizada dins l'estat de Jalisco, Mexic, a 20°&nbsp;62′&nbsp;Nòrd e 105°&nbsp;23′&nbsp;Oèst, a la còsta de la Baia de Bandièras, de l'ocean Pacific. Es un important centre de torisme e a l'encòp lo tresen pòrt comercial mai important de Mexic e la segonda vila en importància economica per l'estat de Jalisco. Lo 2003, Puerto Vallarta aviá una populacion aimada de 200.000 abitants, e lo meteis an, 5 milions de toristas visitèron la vila.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial
Francis Garnier

[thumb|right|[Fotografia de Francis Garnier dins lo corrent deis annadas 1860.]]

**Marie Joseph François Garnier** dich **Francis Garnier** (25 de julhet de 1839 – 21 de decembre de 1873) foguèt un oficier de marina e un explorator francés.

Originari d'una familha legitimista, venguèt oficier en 1857 e prenguèt rapidament la direccion dau continent asiatic. I participèt ai diferenteis operacions francesas organizadas dins la region coma l'expedicion punitiva còntra lo Palais d'Estiu de Pequin (1860). Venguèt famós per sa participacion a l'exploracion de Mekong dins lo corrent deis annadas 1860. En novembre de 1873, arribèt a Hanòi après d'incidents marchands francés e autoritats vietnamianas. I prenguèt lo contraròtle de la fortalesa e i proclamèt la libertat de navigacion sus lo Riu Roge. Pasmens, foguèt tuat en decembre per una ataca dei Pavalhons Negres.

Son nom foguèt donat a mai d'un naviri de la Marina Nacionala e a una vila d'Argeria dins lo corrent dau periòde coloniau.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Puebla de Zaragoza

La vila mexicana de **Puebla**, lo nom oficial que n'es **Eroïca Puebla de Zaragoza**, tanben coneguda amb lo sieu nom de fondacion **Puebla de los Ángeles** o **Angelópolis**, es la capitala e la vila mai granda de la estat omonim, e la quatrena mai granda de Mexic, amb 1.485.941 milions d'abitants (2005). Lo airal metropolitan de la vila compren d'autras 10 municipalitats de l'estat de Puebla e 13 del estat de Tlaxcala, amb una populacion totala de 2,6 milions abitants lo 2010, una de las aglomeracions mai grandas d'America del Nòrd.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial
Lanna

[thumb|right|Lanna e leis autreis [estats d'Asia dau Sud-Èst en 1400.]]

**Lanna** èra un reiaume asiatic tai centrat sus la vila de Chiang Mai dins lo nòrd de la Tailàndia actuala.

Fondat en 1259 per Mengrai que foguèt la vila de Chiang Rai en 1262 per i installar sa capitala, èra format de ciutats-estats relativament autonòma coma Chiang Mai (capitala a partir de 1296), de Lampang, de Nan e de Phrae. Situat entre Birmania e Tailàndia, tenguèt generalament lo ròtle d'estat tampon entre aquelei poissanças e foguèt regularament vassalizat per sei vesins. Pasmens, gardèt una autonòmia larga fins a son annexion oficiala au sen de Siam en 1892.

Encuei, lei populacions installadas sus l'ancian territòri de Lanna an gardat un particularisme culturau, especialament en matèria linguïstica, eissit dei sèt sègles d'autonòmia de la region.

## Liames intèrnes

* Chiang Mai.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Trailok

**Trailok** ò **Borommatrailokkanat** (1431-1488) foguèt lo rèi de Siam de 1448 a 1488. Succediguèt a son paire Borommarachathirat II (1424-1448) e foguèt remplaçat per son fiu Borommaracha III (1488-1491). Es considerat coma un dei sobeirans pus importants de l'istòria tai.

Son rèine foguèt marcat per un renfòrçament important dau poder reiau e l'adopcion d'una tiera de reformas que donèron una estabilitat fòrça importanta au reiaume a respèct deis estats vesins. En particular, establiguèt una burocracia centralizada que demorèt en plaça fins au sègle XX, definiguèt d'un biais clar lei rengs au sen de l'aristocracia e creèt un sistèma de tribut permetent d'assegurar lei finanaças dau reiaume. Premier rèi siamés que venguèt monge bodista, foguèt tanben a l'origina de la bastida de mai d'un temple. En revènge, dins lo domeni militar, deguèt sostenir doas guèrras malaisadas còntra Lanna que capitèt dos còps d'ocupar de partidas importantas de Siam avans d'èsser vencut en causa de trèbols intèrnes.

## Liames intèrnes

* Lista dei rèis de Tailàndia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lovek

**Lovek** ò **Longvek** èra una vila de Cambòtja que foguèt la capitala dau país de 1553 a 1618.

Chausit per lo rèi Ang Chan I (1516-1566) coma capitala d'un Empèri Khmer vengut una poissança menora après la destruccion quasi totala d'Angkor, la ciutat èra situada entre Phnom Penh e lo litorau sud de Tonlé Sap. Dins lo corrent dau sègle XVI, foguèt visitada per de missionaris e d'explorators europèus coma lo Portugués Diogo Beloso d’Amarante. En 1593, foguèt conquistada per lo rèi siamés Naresuan (1590-1605) e Cambòtja venguèt un protectorat siamés que sa capitala foguèt transferida a Oudong en 1618.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Dòra (aiga)

**Dòra** es una aiga d'Occitània que la màger part delh bacin es situat dins lo departament de Puèi de Doma. Longa d'aperaquí  , es un dels tres principals afluents d'Alèir (amb Siola e Alanhon). A sa font dins los monts de Liuradés e se geta dins Alèir en riba drecha qualques centenas de mètres après la dintrada dins lo departament del meteis nom.
## Referéncias
David Granger

**David Granger** (nascut lo 15 de julhet de 1945 a Georgetown, Guyana) es òme politic e president de Guyana dempuèi lo 16 de mai de 2015.
Taksin

**Taksin** (17 d'abriu de 1734 - 6 d'abriu de 1782) foguèt un generau e un rèi de Siam que reinèt a partir de Thonduri, a l'oèst de Bangkòk, de 1767 a 1782. Se proclamèt rèi après la destruccion d'Ayuthia per lei Birmans en 1767 e foguèt reversat per un de sei subordenats que venguèt rèi sota lo nom de Rama I (1782-1809). Es considerat coma un dei sobeirans pus importants de l'istòria tai e lo jorn de son coronament, lo 28 de decembre, es uei un jorn nacionau d'omenatge a sa memòria en Tailàndia.

Fiu d'un foncionari de l'adminstracion siamesa, venguèt governador de províncias e participèt a la defensa dau reiaume après lo començament de l'invasion birmana de 1764. Participèt a la defensa d'Ayuthia e capitèt de s'escapar amb una pichona armada avans l'afondrament definitiu de la capitala tai lo 7 d'abriu de 1767. Dins un contèxte de fragmentacion politic de Siam, prenguèt lo contraròtle dau litorau orientau. Una brèva campanha dins aquela region li permetèt de prendre possession d'un important arsenau, d'una flòta e de recebre lei servicis de plusors oficiers. Lo 7 de novembre, conquistèt la vila de Thonburi que venguèt sa capitala e infligiguèt una desfacha ai Birmans que marquèt l'acomençament de la reconquista de Siam. Lo 28 de decembre de 1768, i foguèt coronat rèi de Siam. Puei, fins a 1778, menèt una tiera de campanhas militaras que li permetèron de rebutar leis armadas birmanas, de restaurar l'influéncia tai en Laos e en Cambòtja e d'èsser reconegut coma rèi legitim per Vietnam e China. En parallèl, restaurèt l'administracion, l'economia e la vida religiosa dau país. Pasmens, perdiguèt la rason a la fin de son rèine, benlèu tre 1781. En març de 1782, foguèt donc declarat fòl, reversat per un còp d'estat e rapidament executat. Lei rebèls laissèron lo poder au generau Chao Phraya Chakri que venguèt rèi e qu'es de còps considerat coma l'organizator dau còp d'estat.

## Liames intèrnes

* Lista dei rèis de Tailàndia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Luang Prabang

**Luang Prabang** es una vila dau nòrd de Laos que teniá  abitants en 2012. Abitada dempuei lo millenari VIII av. JC, foguèt la capitala dau país dau sègle XIV a 1563 (formalament lo demorèt fins a 1946). Es un pòrt situat lòng de Mekong dins una region montanhosa d'accès malaisat. Aquel isolament a favorizat la conservacion dau patrimòni culturau de la ciutat, especialament sei temples e sei monastèris, qu'es classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO dempuei 1995.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lan Xang

**Lan Xang** èra un reiaume asiatic situat en Laos qu'existiguèt de 1354 a 1707.

Fondat au sègle XIV per lo prince Fa Ngum, senhor educat a la Cort d'Angkor, que capitèt d'unificar Laos sota sa direccion. I installèt sa capitala a Luang Prabang e favorizèt la difusion dau bodisme dins son reiaume ambé l'ajuda deis emperaires khmers. Maugrat sa feblessa demografica, aquel estat capitèt de prendre lo contraròtle dau quart nòrd-oèst d'Indochina. Pasmens, deguèt generalament tenir còmpte deis interès e deis ambicions deis estats vesins pus poderós. Au sègle XVI, assaièt sensa succès de conquistar Lanna onte se turtèt ai ambicions dei Birmans e foguèt obligat de s'aliar ai Siamés. En 1563, la capitala foguèt transferida de Luang Prabang a Viengchan, vila pus alunchada de la frontiera. Lan Xang conoguèt son apogèu durant lo rèine de Souligna Vongsa (1637-1694). Sobeiran pacific, respectava escrupulosament la lèi e condamnèt a mòrt son fiu ainat per adultèri. Aquò entraïnèt de guèrras de succession que minèron rapidament lo reiaume e lo fragmentèron.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Phetsarath Rattanavongsa

**Phetsarath Rattanavongsa** (19 de genier de 1890 - 14 d'octòbre de 1959) èra un prince e un òme politic laossian. Fondèt lo Lao Issara, premier partit politic nacionalista e independentista de Laos.

Foncionari superior de l'administracion coloniala, èra responsable deis afaires indigèns en 1923 e venguèt rapidament popular au sen de la populacion. Se preocupèt de la modernizacion de l'administracion e de la justicía. Assaièt tanben de demenir lo nombre de foncionaris vietnamians en Laos au profiech de foncionaris laos, de limitar l'immigracion dei Vietnamians dins lo país e de mantenir una identitat lao especifica au sen de l'Indochina Francesa.

En 1941, dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala, s'opausèt pas a l'ocupacion japonesa d'Indochina e aprofichèt la situacion per preparar l'independéncia que foguèt finalament proclamada en 1945 sota la pression de Tòquio. Tornèt afirmar l'independéncia dau país après la capitulacion japonesa e foguèt nomat Premier Ministre per un conseu gropant lei caps dei principalei tendàncias independentistas, especialament sei fraires Souphanouvong e Souvanna Phouma. Pasmens, poguèt pas empachar lo retorn dei Francés en març-abriu de 1946 e deguèt s'exilar en Tailàndia. Rintrèt en Laos en 1957 onte moriguèt en 1959 en causa d'una emorragia cerebrala.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Piper nigrum

Lo **Pebrièr negre** o **Pebre negre** (***Piper nigrum***) es una liana de la famillha des Piperacèas originària de la còsta de Malabar. Aquela planta es cultivada dins la zona tropicala per las baias que donan una espècia cercada: lo **[[pebre]]**.

## Nom
* Nom scientific: *Piper nigrum* L., 1753
* Nom acceptat: Pebre negre o Pebrièr negre
* Autres noms vulgars (vulgarizacion scientifica): Pebre blanc, Pebre verd
* Noms vernaculars (langatge corrent), podent designar d'autras espècias: Pebrièr o Pebre

## Lo pebre

Segon lo tractament e l'estadi de culhida, las granas donan:
* de pebre negre (baias entièras secadas culhidas madura), lo mond entièr consomís de pebre negre, mas degun sap pas d'ont ven. Al contraire dels vins e formatges, res obliga a mencionar son origina. « Los primièrs plants cultivats al Bresil, a Madagascar o endacòm mai venon totes del Kerala », pracisa lo Doctor Sanna, ancian director de l'institut indian de recerca sus las espècias, qu'estudia *Piper nigrum*. Dins l'Antiquitat, los grans negres èran utilizats de moneda d'escambi coma títol que l'aur o lo sal;
* de pebre blanc (baias secadas que se levèt las envolopas) ;
* de pebre verd (baias frescas conservadas umidas).
Lo pebre una espècia quasiuniversalament consomida. Sa savor picanta es duguda a d'amids.

## List de las varietats
thumb|Pebrièr negre
* *Piper nigrum var. macrostachyum* C. DC.
* *Piper nigrum var. nigrum*

## Cultura
Una malautiá ravatja los plants de pebrièr dempuèi 1992. Contamina lo sòl e provòca un poiriment racinal subte. Lo fongi *Phytophtora capsici*, que paréis a una alga, n'es l'origina. Pòt demorar d'ans dins lo sol. Aquelas cellulas se reproduson amb la calor e las pluèjas. L'ONU financièt un programa de recerca per combatre la malautiá.

## Notas e referéncias




## Ligams extèrnes
* JSTOR Plants : ''Piper nigrum'' (en) 
* 
* GRIN : <small>espèce </small>''Piper nigrum''  L. (en) )
* 
* 
*  Tropicos : ''Piper nigrum'' L. (en) (+ liste sous-taxons)
*
Vickers 6-Ton

Lo **Vickers 6-Ton** ò **Vickers Mark E** èra un carri de combat leugier britanic desvolopat dins lo corrent deis ans 1920 per la companhiá Vickers. Pas adoptat per l'armada britanica, foguèt fòrça exportat en Euròpa onte conoguèt divèrsei melhoraments e versions novèlas. Per exemple, lo carri 7TP polonés ò lo T-26 sovietic èran de Vickers 6-Ton modificats. 

Lo Vickers 6-Ton e sei derivats foguèron utilizats per lei tropas republicanas en Espanha (T-26) onte infligiguèron de pèrdas importantas ais Italians a la batalha de Guadalajara (1937) e per lei Finlandés e lei Sovietics durant la Guèrra d'Ivèrn onte mostrèron sei limits en fàcia deis armas anticarris e dei blindats pus recents. Au començament de la Segonda Guèrra Mondiala, lo Vickers 6-Ton e sei derivats èran lo carri pus frequent après lo carri Renault FT-17. Pasmens, franc dei combats còntra lei Japonés a Khalkhin Gol, sei performàncias èran totalament insufisentas e, après 1941, son usatge foguèt limitat ais operacions còntra lei partisans.

## Liames intèrnes

* Carri de combat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Halifax (Nòva Escòcia)

**Halifax** es la capitala de la província canadenca de la Nòva Escòcia.

Es tanben lo sèti de la Corona provinciala de la Nòva Escòcia e la mai granda municipalitat de l'èst de Canadà.

La vila es un grand centre economic amb fòrça servicis governamentals e d'entrepresas del sector privat. Los grands emplegaires son lo ministèri de la Defensa nacionala, diferents servicis del govèrn federal e lo pòrt d'Halifax.

La populacion de la vila èra de  abitants en 2011. Es un dels grands pòrts de pesca mai grand del monde e la mai granda basa navala militara canadenca. Halifax constituís la vila mai poblada de la còsta atlantica de Canadà. Es la segonda mai granda vila costièra del país, après Vancouver, en Colómbia Britanica. La vila amassa aperaquí 40 % de la populacion de la Nòva Escòcia e 15 % de la de las províncias atlanticas.

Halifax es una de las pus vièlhas vilas de Canadà pr'amor que foguèt fondada lo 21 de junh de 1749, per Edward Cornwallis arribant dins lo pòrt de Chebucto, precedent  colons. La vila èra alavetz un abans-pòst britanic. Èra lo sèti de la *[[North America and West Indies Station]]* e de la *[[Royal Navy]]*. 
### Referéncias
Còsta de Malabar

thumb|Mapa dels districtes d'Índia formant la còsta de Malabar.
La **còsta de Malabar** es una partida del litoral d'Índia. Es situada dins lo Sud Oèst de la peninsula indiana, entre lo Territòri de Goa al nòrd e lo cap Comorin al sud, e forma mai que mai lo rivatge dels Estats del Kerala e del Karnataka.

## Geografia

La còsta es banhada per la mar de las Laquedivas. L'interior de las tèrras es formada d'una plaina costièra alongada entre la mar e los Ghats occidentals. Dins lo Sud de Kerala, un ensems de lònas, los Backwaters, s'espandisson reire de la còsta de Malabar.

La còsta de Malabar, e subretot lo penjal occidental dels Ghats, que fan obstacle a la monson, es la region mai umida de l'Índia del Sud.

## Istòria
Del temps dem Raj britanic, la region èra una partiada de la presidéncia de Madras fins a la formacion del Kerala en 1956 per sa reunion amb lo principat de  Travancore Cochin.

Abans lo Raj britanic, lo Malabar fuguèt jos la dominacion de Pandya fins a 600 jol nom de Malâkotta, o Mâlâyâ, Mâlâkuta, puèi foguèt divisat en principautats coma aquelas de Kolathiri de Kasaragod, de las Zamorins de Calicut ou de las Valluvokonathiri de Walluvanad.

## Demografia
I a sus la còsta de Malabar de vilas portuàrias istoricas, coma Calicut (Kozhikode), Cochin (Koshi), Mahe, Quilon (Kollam) e Cranganore (Kodungallur), la *Muziris* de l'Antiquitat, que foguèron de centres de comèrci importants de l'ocean Indian pendnet de sègles, frequentats pels Fenicians, los Romans, los Chineses, los Arabs. A causa de lor oberturas cap a la mar e lo comèrci maritim, las vilas de la còsta de Malabar son fòrça cosmopolitas e aculhiguèron d'ora de comunautats crestianas, josievas e musulmanas.

## Referéncias




## Articles connèxes
* Còsta de Coromandel
* Backwaters
Malabar

**Malabar** pòt designar:

## Toponimia
* la **[[còsta de Malabar]]**, un litoral d'Índia.
* **[[Malabar (Kerala)|Malabar]]**, una region d'Índia correspondent als districtes de l'Estat del Kerala situats al nòrd del riu Ponnani.
* **[[Malabar (volcan)|Malabar]]**, un volcan d'Indonesia.
* **[[Malabar (Indonesia)|Malabar]]**, localitat d'Indonesia.
* **[[Malabar (Trinitat e Tobago)|Malabar]]** , una vila de Trinitat e Tobago.
* **[[Malabar (Sydney)|Malabar]]**, un quartièr e una plaja de la vila de Sydney en Austràlia.
* l**'[[illa de Malabar]]**, illa inabitada de las Seichèlas.
* **[[Malabar (Florida)|Malabar]]**, vila costièra del comtat de Brevard (Estat de Florida), EUA.
Hamilton (Ontàrio)

thumb|Vista aeriana de la vila de Hamilton

**Hamilton** es una vila portuària de la província canadenca d'Ontàrio, situada a l'extrèm occidental del Lac Ontàrio. En 2011, sa populacion èra estimada a 519,949 abitants.
Sèrgi III

**Sèrgi III** (mòrt lo 14 d'abriu de 911) foguèt lo 119 papa de la Glèisa Catolica dau 29 de genier de 904 au 14 d'abriu de 911. Succediguèt a Leon V (julhet-decembre de 903) e foguèt remplaçat per Anastasi III (911-913).

Originari de Roma, s'opausèt a la politica dau papa Formòsi (891-896) e sostenguèt lo Sant Empèri Roman Germanic dins lei conflictes que tocavan Itàlia. En particular, participèt au concili cadaveric cargat de condamnar Formòsi après sa mòrt. En 898, assaièt de venir e organizèt una eleccion en sa favor còntra lo futur Joan IX (898-900) qu'èra lo candidat oficiau de l'emperaire. Pasmens, poguèt finalament pas empachar l'elecccion de son rivau. Excomunitat e exilat, foguèt pas autorizat a rintrar dins la vila santa avans lo periòde de trèbols deis annadas 903-904. Gràcias au sostèn dau còmte de Tusculum [[Teofilacte I, foguèt elegit papa lo 29 de genier de 904.

Son pontificat foguèt marcat per l'influéncia de son protector, [[Teofilacte I, que donèt probablament mai d'un òrdre au papa. Ansin, tre lo començament de son rèine, foguèt benlèu obligat d'executar lo papa Leon V e l'antipapa Cristòfor. Puei, prenguèt divèrsei mesuras per condamnar lei partisans e lei decisions de Formòsi ò, au contrari, annular lei condamnacions presas còntra seis adversaris. Per exemple, annulèt lei condamnacions dau concili cadaveric. Regardant la guèrra civila per lo tròne imperiau entre Berenguer I d'Itàlia e Loís lo Bòrni, assaièt inicialament de mantenir la division de l'Empèri que li donava una certana autonòmia. Pasmens, sostenguèt finalament lo partit de Loís lo Bòrni car Berenguer I d'Itàlia aviá laissat sei vassaus atacar lo territòri pontificau. Enfin, Sèrgi III menèt de trabalhs importants dins lo Palais de Latran.

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Anastasi III

**Anastasi III** (mòrt en junh de 913) foguèt lo 120 papa de la Glèisa Catolica d'abriu de 911 a junh de 913. Succediguèt a Sèrgi III (904-911) e foguèt remplaçat per Landon (913-914).

Eissit de l'aristocracia romana, èra benlèu lo fiu illegitim de son predecessor Sèrgi III. Son pontificat es fòrça mau conegut mai se debanèt durant un periòde d'afebliment de la papautat qu'èra sota l'autoritat dau còmte de Tusculum Teofilacte I.

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Landon

**Landon** (mòrt en febrier ò en març de 914) foguèt lo 121 papa de la Glèisa Catolica de julhet ò aost de 913 a febrier ò març de 914. Succediguèt a Anastasi III (911-913) e foguèt remplaçat per Joan X (914-928). Relativament brèu, son pontificat es fòrça mau conegut car la màger part dei documents de la cancelariá de Landon son perduts. Pasmens, foguèt marcat per lo renfòrçament de la menaça representada per lei pilhards arabis installats lòng dau litorau italian que capitèron d'organizar mai d'una incursion còntra la region de Roma.

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Arandas (omonimia)

Lo nom de *Arandas* pòt designar:
* Arandas, una comuna francesa situada dins la region de Ròse-Alps
* Arandas (Jalisco), una vila del estat mexican de Jalisco
* Arandas (cratèr), un cratèr d'impacte de la planeta Mart
Arandas (cratèr)

right|thumb|cratèr marcian "Arandas"

**Arandas** es un cratèr d'impacte de la planeta Mart situat a 42.7° Nòrd e 15.1° Oèst (42.4° Nòrd e 344.9° Èst). L'impacte causèt una dubertura de 24,76 quilomètres de diàmetre en la superfícia del quadrangle MC-04 de la planeta, conegut coma quadrangle *Mare Acidalium.* Lo cràter foguèt fotografiat pel primièr còp en 1976 per la sonda Viking 1.

## Nòtas e referéncias
Canton deu Costalat de Shalòssa

Lo canton deu "Costalat de Shalòssa", entrat en aplicacion a la prima de 2015, qu'aplèga las 50 comunas deus cantons vielhs d'Amor (16 comunas), de Monthòrt (21 comunas) e de Mugron (13 comunas).

Aqueras comunas, dab lo nom deu canton vielh abreujadament (A, Mo, Mu), que son :
* Amor (A);
* Argelòs (A);
* Arsague (A);
* Basserclas (A);
* Bastenas (A);
* Bonaguarda (A);
* Brassempoi (A);
* Cassen (Mo); 
* Castanhós-Solens (A);
* Castèthnau de Shalòssa (A);
* Caupena (Mu);
* Clarmont  (Mo);
* Doasit (Mu);
* Donzac (A);
* Gamarde (Mo);
* Garrei (Mo);
* Gaujac (A);
* Gibret (Mo);
* Gòs (Mo);
* Gossa (Mo);
* Hauriet (Mu);
* Hins (Mo);
* La Hòssa (Mu);
* Larbei (Mu);
* Laureda (Mu);
* Loèr (Mo);
* Lórquen (Mo);
* Mailís (Mu);
* Marpaps (A);
* Monthòrt (Mo);
* Mugron (Mu);
* Nassiet (A);
* Nerbis (Mu);
* Nossa (Mo);
* Onard (Mo);
* Osort (Mo);
* Poiartin (Mo);
* Poiana (Mo);
* Pomarés (A);
* Preishac (Mo);
* Los Sarrasins (A);
* Sent Aubin (Mu);
* Sent Joan de Lièr (Mo);
* Sent Jors d'Auribat (Mo);
* Sòrt (Mo);
* Toloseta (Mu);
* Vaths (Mu);
* Veirias (A);
* Vergüei (Mu);
* Vic d'Auribat (Mo).
Ibn Dawud

**Abu Bakr Mohamed Ibn Dawud** ou **Ibn Dawud** (868 - 909) èra un jurista iranian zahirit e un poèta de lenga arabi.

Coma jurista a Bagdad, Ibn Dawud es l'autor de la primièra fatwa que provoquèt la condamnacion e l'execucion d'al-Hallaj.

Coma poèta es considerat coma lo « *teorician del [[fin' amor]]* », al punt que se pòt demandar se sa teoria penetrèt pas en Occident e influencièt l'Edat Mejana occitan.

## Òbra
Es l'autor de fòrça libres coma « Kitab az-Zahra » (Libre de la flor). Dins aquel obratge tracta de fòrça tèmas, coma l'amor, que siá fisic o platonic.

Segon Henry Corbin, aquel tèxte es 
::*« lo cap d'òbra e la soma de la teoria platoniciana de l'amor en lenga arabi ».*

Segon Jean-Claude Vadet
::*« La mai granda originalitat [d'Ibn Dawud] es d'aver cercat de liberar a tot pretz una morala cortesa independanta de la religion, coma de la mistica. »*

## Notas e referéncias
San José (Califòrnia)

**San José** (prononciat en anglés* [sæn oʊˈzeɪ]*; espanhòl per "Sant Josèp", prononciat [saŋ xoˈse]), es una vila de l'estat de Califòrnia, als Estats Units e es la capitala del comtat de Santa Clara. La vila es situada al sud de la baia de San Francisco, dins los limits de la Silicon Valley. En 2003, la populacion s'enauçava a 925.000 abitants, çò que ne fasiá la desena vila en populacion dels Estats Units. San José es la vila màger de l'airal de la baia de San Francisco, qu'a unes 7 milions d'abitants en total. Entre las vilas mai importantas de l'airal se tròban tanben San Francisco e Oakland.

## Nòtas e referéncias
Silicon Valley

right|400px|thumb|Vista panoràmica de Silicon Valley.
**Silicon Valley** (o **Val del Silici**) es lo nom de la region sud de l'airal de la Baia de San Francisco, al nòrd de Califòrnia, Estats Units. Demòra comprés entre la Val de Santa Clara e la mitat sud de la Peninsula de San Francisco, en una region qu'abasta dempuèi Menlo Park fins a San José, lo centre que se'n situariá a Sunnyvale.

Lo tèrme *Silicon Valley* foguèt inventat pel jornalista Dòn C. Hoefler en 1971. *Silicon* (Silici), ven de la nauta concentracion d'indústrias dins la zòna, ligadas als semiconductors e los ordenadors; *Valley* se fa referéncia dins la Val de Santa Clara (Santa Clara Valley), e mai se se poiriá a l'ora d'ara tanben aplicar als environs, a ambedós costats de la baia, que fòrça d'aquelas indústrias se son espandits cap a el.

## Entrepresas de renom
Milièrs d'entrepresas de nauta tecnologia an establit las siás sieus generales a Silicon Valley; la seguenta lista son qualques unas que ne figuran a Forbes 500: Adobe Systems | Advanced Micro Devices | Agilent | Altera | Apple Inc. | Applied Materials | BEA Systems | Cadence Design Systems | Cisco Systems | eBay | Electronic Arts | Google | Facebook | Hewlett-Packard | Intel | Intuit | Juniper Networks | Knight-Ridder | Maxtor | National Semiconductor | Network Appliance | Oracle Corporation | SAP | Siebel | Sun Microsystems | Symantec | Synopsys | Tesla, Inc. | Veritas Software | Yahoo!| Informatica Corporation.
Oracle Corporation

[right|300px|Burèus centrales d'Oracle a [Redwood City (Califòrnia, Estats Units).]]
**Oracle Corporation** (Nasdaq: ORCL) es una entrepresa americana, situada a Silicon Valley, Califòrnia, que desvolòpa logicial per gerir basas de donadas electronicas e de produchs ligats. Fondada en 1977, es una companhiá cap en lo sieu sector. En 2005, aviá a l'entorn de 50.000 trabalhadors dins 145 païses.

Lo 27 de genièr de 2010 se completèt la crompa de Sun Microsystems de la part d'Oracle per unes 7.400 milions de dolars.

## Nòtas e referéncias
Universitat de Harvard

thumb|right|300px|Harvard, edificis ancians de l'Universitat
L**'Universitat de Harvard** (en anglés: *Harvard University*), o simplament **Harvard**, es una universitat privada estatunidenca situada a Cambridge, Massachusetts. Fondada en 1636, es considerada coma l'establiment d'ensenhament superior mai ancian dels Estats Units 

A l'ora d'ara, Harvard es una de las universitats americainas mai prestigiosas. Mai de 40 titulars del Prèmi Nobel sòrton d'Harvard. Segon lo Classament academic de las universitats mondialas es la numèro un (aquel classament, en anglés *Academic Ranking of World Universities*, es establit per de cercaires de l'Universitat Jiao Tong de Shanghai). Fa partida de la *[[Ivy League]]*, associacion informala amassant las uèit universitats mai ancianas e mai famosas dels Estats Units. Harvard es tanben l'universitat pus rica del mond. Lo còs ensenhant es constituit de 2497 professors, per  estudiants *undergraduate* (primièr cicle) e  estudiants *graduate* (segond e tresen cicles). Harvard atira d'estudiants del mond entièr (132 nationalitats representadas en 2004).

## Eraldica

## Nòtas e referéncias


## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial de l'Universitat de Harvard
PHP

thumb|right|Logo oficial de PHP
**PHP** es un lengatge de programacion interpretat que s'utiliza per generar paginas web de forma dinamica. S'executa al servidor, per aquel motiu al navigador web lo li arriba ja la pagina en format HTML, podent pas ne visualizar lo còdi php. Malgrat qu'es mens popular, pòt tanben s'utilizar per generar interfícies de comandas e d'aplicacions executables amb interfície grafica. Dispausa de versions tant per Windows com per GNU/Linux, aital coma d'autras.

PHP se distribuissi jos la *licéncia PHP*, que la Free Software Foundation qualifica coma logicial liure. Las siglas son un acronim recursiva de **P**HP: **H**ipertext **P**reprocessor, malgrat que originalment èran las siglas de *Personal Home Page Tools*.
Java (lengatge)

thumb|right|150px|Duke, la mascòta del Java.
Lo **Java** es un lengatge de programacion dessenhat lo 1990 per James Gosling amb autres companhs de Sun Microsystems a comptar de C++. Dempuèi la siá naissença foguèt pensat coma un lengatge orientats a objèctes. Entre lo 13 de novembre de 2006 e mai de 2007 Sun liberèt parts de Java coma logicial liure de còdi dubèrt amb licéncia GPL. Es un dels lengatges de programacion mai utilizada, e s'utiliza tant per aplicacions web coma per aplicacions de escriptori.

## Nòtas e referéncias
Intel

**Intel** (Nasdaq: INTC) es una entrepresa multinacionala fondada per Gordon Moore e Robert Noyce en 1968, que fabrica microprocessadors, circuits integrats especializats e d'autres dispositius electronics.  

Gordon Moore o Robert Noyce volián nomenar a l'entrepresa 'Moore Noyce', mas sonava pas gaire plan per una entrepresa de compausants electronics, — Moore Noyce se sembla fonèticament a 'More Noise': mai bruch ont 'bruch' en l'electronica significa interferéncias pas desiradas (parasitàries) — e decidiguèron prene las siglas de 'Integrated Electronics' (Electronica Integrada). Aquel nom èra enregistrat per una cadena otelièra, e lor calguèsse crompar los dreches per poder l'utilizar.

La companhiá comencèt coma fabricanta de memòrias abans de donar lo grand saut cap als microprocessadors. Lo primièr microprocessador d*Intel* foguèt creat lo 1971 per facilitar lo dessenh d'una calculadora. Alloc d'aver de dessenhar desparièrs circuits integrats per cada part de la calculadora, ne dessenhèron un que segon un programa emmagazinat a la memòria fasiá unas accions o unas autras (un microprocessador). Se contunha uèi lo jorn en debatent sus l'autoria del primièr microprocessador. 

*Intel* domina lo mercat dels microprocessadors x86. A l'ora d'ara, l'unic competitor important de *Intel* dins lo mercat dels microprocessadors x86 es Advanced Micro Devices AMD, entrepresa qu'Intel arribèt amb el a un acòrdi per'mor de partejar tecnologia: cada sòci podiá utilizar las innovacions tecnologicas patentades per l'autre sens qu'aiçò representèsse cap de còst.
Mendoza

Lo nom de *Mendoza* pòt designar:
## [[Argentina]]
* Província de Mendoza, una província d'Argentina
* Vila de Mendoza, la capitala de la província de Mendoza
* lo riu Mendoza, de la província omonima

## Personalitats
*Carlos Antonio Mendoza, president de Panamà
*Íñigo López de Mendoza, poeta castelhan de la Prerenaissença
*Pedro de Mendoza, conquistador espanhòu
Morelia

thumb|Centre istoric de Morelia
**Morelia** (que se pronóncia *Morélia*) (de 1545 a 1828, **Valladolid**), es la capitala de l'estat de Michoacán a Mexic, localizada dins la val de Guayangareo. En 2005 aviá una populacion de 608.049 personas. Lo sieu centre istoric es estat designat Patrimòni de l'Umanitat.

Morelia foguèt fondada lo 18 de mai, 1541 pel virrei Antonio de Mendoza, amb lo nom de Valladolid. En 1582 la vila de Valladolid se convertiguèt en la sedença de l'administracion de la Província de Mechuacán (anciana ortografia de Michoacán) jos l' administracion de la Novèla Espanha. Pendent lo periòde del virregnat se realizèron d'importants bastiments coma la catedrala de la vila, l'aqüeducte, lo Palai de Govèrn, lo Palai Clavijero e de nombroses temples, convents e ostals ancians. Lo conservatòri de Musica de las Ròsas de Morelia es un dels mai ancians del continent american, e conten l'òrgue tubular mai grand del continent. Foguèt la vila natala de José María Morelos y Pavón, qui amb Miguel Hidalgo y Costilla, participèt al començament del movement d'independéncia de la Nòva Espanha. En onor a Morelos, la vila foguèt reanomenada "Morelia" lo 12 de setembre, 1828.

## Ligams extèrnes
*
Pátzcuaro

thumb|250x250px|Plaza principala Vasco de Quiroga.
**Pátzcuaro** (en purépecha *Paskwarho*) es una vila de l'estat mexican de Michoacán. En l'antiquitat èra la tèrra dels indigènas que se nominaven a se meteisses purépechas, tanben coneguts cossí tarascos. Pátzcuaro se tròba categoritzat per la Secretaria de Torisme coma un dels *Pòbles Magics*. Es entèsta de la municipalitat del meteis nom.
Olimpia

**Olimpia** (grèc: *Ὀλυμπία*; grèc ancian: /ˈolympia/; grèc modèrn: /oliˈbia/ *Olympía*), un santuari de la Grècia antica situat a Elis dins la peninsula de Peloponés, es conegut per èsser estat lo site dels Jòcs Olimpics de l'antiquitat a l'epòca classica.

Los Jòcs Olimpics se tenián cada quatre ans durant l'Antiquitat classica, entre lo sègle XVIII abC e lo sègle IV apC.
Los primièr Jòcs Olimpics se tenguèron en onor de Zèus.
### Referéncias

### Ligams  extèrnes
*  Vidèo en occitan del CRDP de Tolosa: ''Olimpia, ciutat deus Jòcs''
Jens Gieseke

**Jens Gieseke** (1964) es un istorian alemand.

## Òbras
* *Mielke-Konzern. Die Geschichte der Stasi 1945-1990*, Stuttgart 2001, ISBN 3-421-05481-9.
* *Handbuch der kommunistischen Geheimdienste in Osteuropa 1944-1991*, coescrich amb Lukasz Kaminski e Krzysztof Persak, Göttingen 2009, ISBN 978-3-525-35100-0.

## Referéncias

* 

## Liames extèrnes
*  Jens Gieseke (Zentrum für Zeithistorische Forschung)
El Paso (Tèxas)

**El Paso** es la capitala del comtat d'El Paso dins l'estat de Tèxas, al sud-oèst american. Segon lo Cens del 2011, compta una populacion de 649.121 abitants; es la sièisena vila mai granda de Tèxas e la 19a mai granda dels Estats Units d'America, aital coma la setena vila qu'a crescut mai pendent los ans 2000-2006.
Allemagne d’aujourd’hui

**Allemagne d’aujourd’hui** es una revista scientifica francesa. Creada en 1950.

## Liames extèrnes
*  Sit oficial
Charlotte (Carolina del Nòrd)

**Charlotte** es una vila situada al Comtat de Meclemborg, dins l'estat de Carolina del Nòrd dels Estats Units d'America e d'unes 700.000 abitants, que la fa la dètz-e-setena vila mai poblada dels Estats Units. La siá densitat es de pauc mens de 1.000 per km². Dos dels bancs mai importants del país coma Wachovia e Bank of America an la siá sedença corporativa a Charlotte.
El Paso (omonimia)

Lo nom d*El Paso* pòt designar:
* El Paso, un municipi de las Illas Canàrias.
* El Paso (Tèxas), una vila del estat de Tèxas als Estats Units
Raúl Sendic

**Raúl Sendic** - chafrat *el Bebe* - que ho un deus principaus capdaus e fondators deu moviment guerrillero uruguaian Tupamaros. 

Qu'èra d'origina bascas deus Pirenèus Atlantics. Qu'estudè lo dret e que comencè politicament epr deféner los "*cañeros*", tan vau díser los copaires de canaveras de sucres qui los sons drets legaus b'èran pas briga repèctats per los sons patrons. 

Que s'oposè a la dictatura dab operacions de las audaciosas coma la presa de l'escòla de la marina shens non pas tirar nat còp de huec e en preséncia deus militars en bèth gahant las soas armas. 

Que ho arrestat de detengut per la dictatura en 1970 mes que he partida de la famosa evasion de Punta Carreta dab autes membres deu moviment MLN-Tupamaros. En 1973, eth, e mantuns autes capdaus d'aqueth moviment que ho tornats arrestar (dens los cas de Sendic, aqueth que resitè armas en mans e que ho herit a la maishera, çò que lo balhore dificultats d'elocucions entà la resta de la soa vita) e que vadèn alavètz ostages de la dictatura, biais peu quau aquestas e las se virè entà acabar dab la resisténcia armada deu tupamaros. A maugrat de la fin de las operacions de guerrilla en solidaritat dab los ostages, Sendic, atau com los autes presoèrs politics, que demorèn desprovesits de cap biais de comunicacion e toturats o embarrats dens hèras maishantas condicions sanitàrias. 

Eth, amassa dab eth sons camaradas que hon liberatsen 1985 dab lo retorn de la democracia e lo son moviment Tupamaros que s'inclusí dehens lo Frente Amplio dab lo quau "Pepe" Mujica, ancian camarada tupmaro presoèr com Sendic e vadore presidnet de la Republica quaues annadas après la mort de Sendic. 

Que's morí en França on la soa maladia de Charcot b'èra tractada.
Paragòge

La **paragòge** (del grèc παραγωγή) es una mena de metaplasma que se crea gràcias a l'ajust d'un o mai d'un fonèma non etimologic. Aparten a la categoria de l'epentèsi.

## Exemples
*Egomet* en latin per *ego*.

*Avecque* en francés per *avec*

## Referéncias
Trípol (Grècia)

**Trípol **(grèc: *<span class="lang-el" lang="el">Τρίπολη</span>*, *Tripoli* o *<span class="lang-el" lang="el">Τρίπολις</span>*, *Tripolis*), ancianament *Tripolitsa*, *Tripolitza*, *Tripolizza* ou *Tropolitza* (grèc : Τριπολιτσά) es lo cap luòc del districte regional d'Arcadia dins lo centre de la peninsula del Peloponés, al pe del mont Apano-Khrepa (massís del Menale), al mièg d'una plana fertil. 

Uèi ara, Trípol es la capitala de la periferia (region administrativa) del Peloponés, e lo sèti de la recentat Universitat del Peloponés.

## Istòria
La vila fuguèt fondada vèrs lo sègle XIV. Son nom grèc de « *Tripolitsa* » poiriá far referéncia a las tres vilas alara abandonadas de Mantinèa, Tegèa e Pallantio. A l'Edat Mejana, aparéis jols noms de « Dobrolica » significant en eslau, segon las interpretacions, « bon luòc » o « vila dels garrics  », de « *Drobolitsa* » significant en valac « traucejat, partejat », de « *Tripolizza* » pels geneses e los venèts al sègle XVII, et de « *Tarabolusa* » pels turcs. Segon d'autras fonts, seriáestat fondada vèrs 1450 per des refugiats d'origina eslave del sud e valaca venguts del nòrd de Grècia.

Après la Guèrra de Morèa (1684-1699), Trípol venfguèt veneta per 16 ans, fins a 1715, retorn de Turcs que, en 1770, ne faguèron la capitala del Peloponés: fòrça Turcs s'i installèron. Pendent la guèrra d'Independéncia grèga, Theodoros Kolokotronis la prenguèt lo 5 d'octobre de 1821 e i massacrèt la populacion turca al Sètge de Tripolizza. Ibrahim Pacha la tornèt prene en junh de 1825 e la faguèt destriure en 1828. La tornèt bastir la Grècia independanta.

## Demografia

## Vejatz tanben

### Notas
Santa Marta (Colómbia)

**Santa Marta** (oficialament, en castelhan, *Distrito turístico, cultural y histórico de Santa Marta*) es una vila colombiana, capital del departament del Magdalena, a la region del mar Cariba, situada a la baia de Santa Marta. Segon lo recensament del 2005, i aviá 447.857 abitants.

Foguèt fondada lo 29 de julhet de 1525 pel conquistador espanhòl Rodrigo de Bastidas. Es la vila mai anciana a Colómbia e la segonda mai anciana de l'America del Sud. Cal destacar que, a la Quinta de San Pedro Alejandrino, una isènda situada alavetz als entorns de la vila e uèi apertenenta dins lo quartièr de Mamatoco, lo 17 de decembre del 1830 i moriguèt lo *libertador* Simón Bolívar.
Santa Marta (omonimia)

Lo nom de *Santa Marta* pòt designar:
* Santa Marta, un municipi espanhòl d'Extremadura
* Santa Marta (Colómbia), una vila colombiana
* Santa Marta (Marselha), un quartier de la vila francesa de Marselha
* Santa Marta (Òlt e Garona), una comuna de Gasconha, departament d'Òlt e Garona
.dell

**** (del fondator Michael Dell) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa americana Dell Inc.. Es en servici dempuèi lo 14 d’octobre de 2015.

## Referéncias
.aramco

**** (acorcha d’*Arabian American Oil Company*, companhiá aràbia-americana de petròli) es un nom de domeni depausat per Aramco Services Company, una filiala de l’entrepresa d’estat saudiana Saudi Aramco. Es en servici dempuèi lo 15 d’octobre de 2015.

## Tanben veire
* .ارامكو

## Referéncias e nòtas