Alemanha

**Alemanha** (; en alemand *Deutschland*), oficialament la **Republica Federala dAlemanha** (en alemand *Bundesrepublik Deutschland*), es un país dEuròpa enviroutat per la Mar dau Nòrd, Danemarc e la Mar Baltica au nòrd, per Polonha e la Republica Chèca a lèst, per Àustria e Soïssa au sud e per França, Luxemborg, Belgica e lei Païses Basses a loèst. Amb mai de 80 milions dabitants, Alemanha es lo país pus poblat de lUnion Europèa e la premiera poissança economica dEuròpa.

## Istòria

### Antiquitat e periòde roman

Au sègle VI avC, lo territòri alemand èra poblat majoritàriament per de populacions cèltas. Dins lo corrent dei sègles seguents, dei tribús germanicas, probablament vengudas dEscandinàvia, sinstallèron pauc a pauc sus lo territòri actuau dei Païses Basses, dAlemanha e de la mitat orientala de Polonha. Lei tèxtes pus ancians mencionant la preséncia daquelei populacions son dorigina grèga e romana e datan dau sègle I avC. Labsència de documents pus vièlhs mostra quuna separacion politica importanta deviá existir entre leis Europèus dau nòrd e dau sud.

Pasmens, lei Germans representavan una menaça important per lEmpèri Roman e de guèrras acomencèron tre lo sègle I avC dins lo sud de França. La victòria dau consul Marius en 101 avC entraïnèt labandon deis ambicions germanicas sus Gàllia. Puei, la conquista romana de la region vèrs la mitat dau sègle I avC confirmèt aquela situacion e establiguèt definitivament lei tribús germanicas au nòrd de lEmpèri Roman. Maugrat de conflictes regulars, aquela frontiera demorèt relativament establa fins ais invasions barbaras de 406-407.

### LEdat Mejana e lo Sant Empèri Roman Germanic

[thumb|right|Representacion dau Sant Empèri Roman Germanic en [1789.]]

Après lafondrament de lEmpèri Roman dOccident au sègle V, lei barbars germanics creèron destats novèus en Euròpa Occidentala. Au sègle VI, lei Francs prenguèron lo contraròtle de la màger part de Gàllia e fondèron lEmpèri Merovingian. A la seguida duna crisi de succession, aquel empèri foguèt remplaçat en 751 per lEmpèri Carolingian questabliguèt sa dominacion sus Gàllia, Catalonha, Alemanha e nòrd dItàlia. En 843, lEmpèri Carolingian foguèt partejat entre lei tres eiretiers de Loís I lo Piós (814-840). Tres estats foguèron formats :
* Francia Occidentala que serà a lorigina dau Reiaume de França.
* Francia Mediana que serà partejada entre lei fius de Lotari I en 855 e serà plus jamai reünificada.
* Francia Orientala que serà a lorigina de lEmpèri Roman Germanic.
Lo Sant Empèri Roman Germanic foguèt una dei poissanças majoras de lEdat Mejana e sei caps foguèron capables unei còps dintervenir dins leis afaires intèrns de la papautat. Pasmens, ai sègles XI e XII, aquela influéncia entraïnèt una reaccion de la Glèisa quafebliguèt lo poder centrau de lEmpèri e favorizèt lautonomia de sei vassaus ja fòrça independents. Au sègle XVI e XVII, lei divisions religiosas dau continent europèus contunièron dafeblir lEmpèri car cada camp fondèron dalianças basada sus la religion e lei Protestants venguèron pron poderós per resistir a la repression. De 1618 a 1648, la Guèrra de Trenta Ans renfòrcèt aquelei divisions e la desfacha finala dau poder centrau marquèt limpossibilitat definitiva per lemperaire de fondar un poder centrau fòrt. Ansin, seis estats venguèron quasi totalament independents e Napoleon poguèt aisament dissòuvre lEmpèri en 1806 per una Confederacion Germanica sota protectorat francés.

### Lunificacion alemanda

[thumb|right|LEmpèri Alemand en [1871.]]

La Confederacion dau Rin sota protectorat francés safondrèt amb la desfacha napoleonca. Lo Congrès de Viena la remplacèt per una Confederacion Germanica gropant 39 estats còntra unei centenaus per lo Sant Empèri. Plaçada sota la direccion onorifica de la dinastia dei Habsborg, la confederacion va venir un luòc dafontrament entre Austria e Prussia. Defèct, Prussia contunièt sa politica dexpansion dins lo nòrd dAlemanha ja acomençada avans la Revolucion Francesa e se turtèt ais interés austrians. De mai, amb lo desvolopament deis idèas novèlas de la Revolucion, la nacionalisme faguèt son aparicion en Alemanha estructurant pauc a pauc de corrents politics favorables a son unificacion. Après una revirada entre 1848 e 1850, larribada au poder dau cancelier Bismark va permetre de complir aquela politica per una tièra de conflictes còntra Danemarc per un afaire de frontieras, còntra leis Austrians en 1866 per eliminar Viena de la gestion intèrna dAlemanha e còntra França per assegurar lunitat deis estats dau nòrd protestant amb leis estats dau sud catolic. Lo 18 de genier de 1871, la desfacha francesa permetèt la proclamacion de lEmpèri Alemand a Versailles. Pasmens, lannexion de lAlsàcia-Lorena va causar una fònt de conflicte permanenta en Euròpa e crear pauc a pauc un blòt de país (França, Reiaume Unit e Russia) opausat a la dominacion alemanda sus lo continent.

### Lei dos conflictes mondiaus

thumb|Presoniers sovietics au camp de Mauthausen.

Au començament dau sègle XX, lEmpèri Alemand èra la premiera poissança continentala e acomençava de menaçar la supremacia navala britanica entraïnant la formacion de la Tripla Entenduda entre França, Reiaume Unit e lEmpèri Rus. En 1914, Alemanha sengatjèt dins la Premiera Guèrra Mondiala amb son aliat austrian. Après lei premieras batalhas, levolucion dau conflicte foguèt blocada per lei progrès defensius e lei dos camps deguèron sorientar vèrs una guèrra de posicion lònga e murtriera. Sacabèt per una desfacha alemanda en 1918.

Lo Tractat de Versalhas, quorganizèt Euròpa après la guèrra, entraïnèt per Alemanha la pèrda de  km² e uech milions dabitants. Lo servici militari foguèt abolit e larmada limitada a  òmes. De mai, Alemanha foguèt jutjada responsabla de la guèrra e deguèt pagar de reparacions importants ai país venceires. Pus grèu, una partida dei territòris perduts venguèron rapidàment la fònt de crisis diplomaticas importantas coma lestatut de la vila de Dantzig o lo cas de la Silesia.

Aquò va permetre lo desvolopament dun corrent politic nacionalista poderós. La crisi economica de 1929, quaguèt de consequéncias grèvas en Alemanha, permetèt rapidàment au NSDAP, partit nacionalista e racista, de prendre lo poder dun biais legau en 1933. Son cap, Adolf Hitler, eliminèt rapidàment seis oposants e venguèt lo mèstre dau país après la dissolucion deis autrei partits politics e leliminacion dei comunistas. Fondèt un estat novèu dich Tresen Reich basat sus la superiotat de la « raça alemanda » que deviá assegurar sa subrevida en fàcia dei raças dichas inferioras e deis elements dichs degenerats, principalament lei Jusieus e leis Eslaus. Leis atrocitats daquela politica, especialament son sistèma dexterminacion massiva, va marcar durablament lumanitat e entraïnar ladopcion de mesuras doccupacion duras dau país après 1945. 

A partir de 1938, Hitler acomencèt una politica de revision dei frontieras dessenhadas per lo Tractat de Versalhas que va entraïnar lo començament de la Segonda Guèrra Mondiala sus lo continent europèu lo 1 de setembre de 1939. Lei premiereis annadas dau conflicte foguèron dominadas per lAlemanha Nazi que conquistèt una partida granda dEuròpa, especialament França puei la partida occidentala dUnion Sovietica. Pasmens, en 1942-1943, leis Aliats (URSS, Reiaume Unit, Estats Units, Canadà, França...) prenguèron lavantatge après una tièra de desfachas alemandas majoras (Stalingrad, Korsk...). En 1945, Alemanha foguèt envaïda e Hitler se suicidiguèt lo 30 dabriu.

### La division dau país e la reünificacion

[thumb|right|Zonas docupacions dAlemanha en [1945.]]

Devastada per la guèrra, Alemanha foguèt devesida entre Union Sovietica, Estats Units, Reiaume Unit e França. La situacion èra similara a Berlin devesit entre lei quatre venceires principaus de la guèrra europèana. De mai, lo país perdiguèt un nombre important de territòris. De projèctes foguèron estudiats per fondar una Alemanha novèla mai lo començament de la Guèrra Freja empachèt la conclusion dun acòrd e lo país demorèt devesit fins ai darriereis annadas de loposicion entre lÈst e lOèst. Dos estats foguèron donc creats :
* la Republica Federala dAlemanha (RFA) dins lei zonas docupacions deis aliats de lOTAN situadas dins la mitat occidentala.
* la Republica Democratica Alemanda (RDA) dins la zona docupacion sovietica situada au nòrd-èst.
Larribada de refugiats venent dei regions perdudas en 1945 permetèt a leconomia de compensar lei pèrdas de la guèrra e limpulsion donada per lo plan Marshall permetèt de restaurar rapidàment leconomia de la RFA. En revènge, la situacion foguèt diferenta en RDA que son desvolopament economic foguèt pus feble meme se lo país aviá un nivèu de vida entre lei pus auts dau blòt sovietic. De 1961 a 1989, la muralha de Berlin foguèt lo simbòl daquela division e lafondrament de lUnion Sovietica permetèt la reünificacion dau país e levacuacion de son territòri per la màger part dei fòrças estrangieras. Pasmens, lo nivèu economic diferent entraïnèt de dificultats economicas importantas dins lei regions de lex-RDA.

## Geografia

### Localizacion e frontieras

Lo país es situat dins lo centre dEuròpa au sud de la peninsula de Danemarc e au nòrd deis Aups soïssas entre la vallada dau Ren e la linha Oder-Nesse. Son territòri tèn una superficia egala a  km². Es enviroutat per Danemarc, Polonha, Republica Chèca, Àustria, Soïssa, França, Luxemborg, Belgica e Païses Basses. 

### Geografia fisica

thumb|right|Carta generala dAlemanha.

La geografia alemanda es dominada per lo Plan dEuròpa dau Nòrd quocupa lo nòrd, per de cadenas de montanhas ancianas e daltituds gaire autas au centre e per leis Aups e un bacin sedimentari au sud. Lei cimas principalas fan partida deis Aups amb daltituds entre  e  m. Leis autrei relèus alemand agantan rarament mai de  m. Tres fluvis principaus son situats dins aquelei sistèmas. Lo pus important es Ren que passa dins la mitat occidentala dau país e forma una vallada importanta deis Aups a la Mar dau Nòrd. Lo segond es Elba que prend sa fònt dins lei Monts dei Gigants en Republica Chèca e se trai dins la Mar dau Nòrd au nivèu dHamborg. Enfin, lo tresen es Danubi que passa dins lo bacin sedimentari dau sud.

### Clima

Alemanha es situada dins la zona temperada de lemisfèri nòrd e tèn un clima continentau temperat amb una influéncia oceanica venent dau nòrd-oèst. Es donc un clima de transicion entre aqueu dEuròpa atlantica e aqueu dEuròpa continentala. De mai, coma lo país subit linfluéncia dau ''Gulf Stream'' e de lanticiclon deis Açoras, a una doçor climatica pauc frequenta sota aquelei latituds. Au sud dau país, lo *foehn*, vent venent deis Aups, pòu agantar una velocitat de  km/h e aumenta la temperatura divèrn e de la prima accelerant la fonda de la nèu. Divèrn, dautrei movements dèr fregs vènon de Sibèria. Lo litorau es regularament somés a de tempèstas frequentas, especialament en causa duna amplitud de temperatura accentuada.

### Reparticion espaciala de la populacion

thumb|right|Densitat de populacion dAlemanha.

Amb 83,1 milions dabitants, Alemanha tèn una densitat de populacion de 233 ab/km². Aquela populacion es repartida principalament dins lo sud e loèst, principalament de lòng de la vallada dau Ren e dins la region de la Ruhr. En revènge, lei regions dau nòrd-èst son mens pobladas.

## Organizacion politica e sociala

### Forma de lestat

Leis institucions dAlemanha modèrna foguèron inspiradas per aquelei de lex-RFA formada a liniciativa de lOTAN en 1949. Es una republica federala compausada de setze länders amb Berlin coma capitala. Lo foncionament deis institucions es basat sus una Lèi Fondamentala contraròtlat per una Cort Constitucionala situat a Karlsruhe. Lo govern centrau socupa deis afaires estrangiers, de la defensa, dei questions de nacionalitat, de la moneda, dei frontieras, dau trafic aerian, dei pòstas e dei telecommunicacions e duna partida dau drech fiscau e de leconomia. Es dirigit per un cancelier elegit per lo Bundestag ques lo cap vertadier de lexecutiu. Lo pòsta de president de la republica existís mai es principalament onorific. Lo Parlament federau es compausat de doas assembladas :
* lo Bundestag que sei membres son elegits per quatre ans a lescrutinh mixte.
* lo Bundesrat que sei membres son de representants dei govèrns dei Länders. Cada Länder dona totei sei vòtes per o còntra una lèi.
Lo Bundestag es lassemblada principala mai lei poders dau Bundesrat an aumentat e dèu dara endavant se prononciar subre totei lei lèis pertocant lei budgets dei Länders. Aquelei darriers son autonòms per leis afaires deducacion, de recercas o denvironament.

### Simbòls de lestat

Lo drapèu dAlemanha es lo drapèu negre, roge e jaune ja adoptat per lei revolucionaris de 1848 e per la Republica de Weimar de 1919 a 1933. Foguèt tornarmai adoptat per la RFA e la RDA en 1949. Pasmens, en 1959, la RDA modifiquèt son drapèu per lintroduccion de seis armoriaus au centre de la benda roja.

Limne oficiau dau país es lo tresen coblet dau cant *Deutschlandlied*. Pasmens, en causa de lutilizacion dau tèxte entièr per lo Tresen Reich coma imne, son adopcion foguèt una fònt de problemas durant unei decennis après la fondacion de la RFA. Lusatge daquel imne foguèt tanben fòrtament limitat per leis Aliats après 1945 ais occasions majoras. Depuei la reünificacion, son utilizacion ses normalizat mai lutilizacion o lo cant dei doas premieras coblas es totjorn lexpression didèas politicas de drecha extrèma.

### Organizacion territòriala

thumb|310px|thumb|right|Los Estats federats alemands

Alemanha es devesit en 16 païses (*Länder*) o estats. Cada estat a un parlament (*Landstag*), un govèrn (*Landesregierung*), una constitucion e una organizacion intèrna pròpria. Es sobeiran en matèria de cultura, deducacion, dorganizacion de la polícia, de drech locau e la Federacion pòu aumentar aquelei domenis per ladopcion de lèis especialas. Per aquò, tèn lo drech de levar fiscalitat  e reçaup un budjet de lestat federal. Enfin, fau notar que la sobeiranat subre certanei domenis es pas clarament definida entre lEstat federal e lei Länder per la Lèi Fondamentala dAlemanha, especialament lo drech civiu, lo drech penau, lo drech economic, lo drech dau trabalh, la politica energetica o la circulacion automobila.

### Lengas
Lalemand es la lenga oficiala de lEstat meme sexistís unei lengas minoritàrias istoricas que son oficialament protegidas. Sestima ques parlat per aperaquí 92% de la populacion. Dins aquò, la mitat solament utilizariá lalemand estandard dich *Hochdeutsch* e lo rèsta parlariá un autre dialècte alemand. Lei lengas protegidas son :
* lo danés dins lei regions pròchas la frontiera amb Danemarc.
* lo frison septentrional e lo frison orientau parladas en Schleswig-Holstein e Bassa Saxònia.
* lo romaní.
* lo aut sorab e lo bas sorab parlats en Brandeborg e Saxònia.
Leis autrei minoritats, coma leis emigrats recents mai tanben lei Polonés, an ges de drechs lingüisitcs.
Ses estat parlat occitan dins los vilatges vaudés dAlemanha fins a la primièra mitat del s. XX.

## Economia

Leconomia alemanda ocupa lo quatren reng mondiau après leis Estats Units, China, Japon e davans França e Reiaume Unit. Es principalament orientada vèrs leis exportacions permetent au país de realizar regularament dexcedents comerciaus importants. Dins aquò, aquela orientacion necessitèt de reformas importantas de la legislacion dau trabalh. Ansin, un nombre grand dAlemand ocupan dara endavant demplechs de temps parciau e son venguts de trabalhaires precaris.

### Demografia

thumb|right|Reparticion de la populacion per temps e sèxe (2021).

Segon lo recensament del 9 de mai de 2011, la populacion alemanda èra de 80 219 695. Aqueu nombre es relativament estable dempuèi la mitat deis annadas 1990 e la populacion totala a quitament un pauc demenit dempuei son maximum de 2002 (82,54 milions). Aquò es causat per la demenicion de la feconditat (1,39 en 2010) e una immigracion relativament febla. De mai, aquela populacion es mai e mai vièlha amb un percentatge de mai de 60 ans de la societat ques passat de 24,9% en 2005 a 26,3% en 2010. Pasmens, Alemanha demorèt lo segond estat pus poblat dEuròpa après Russia mai davans França, Reiaume Unit e Itàlia.

### Axes de communicacion e transpòrts

Leis axes de communicacion naturaus dAlemanha son lei valladas formats per lei fluvis principaus, especialament la vallada dau Ren, e lo plan dau nòrd en contacte amb la Mar dau Nòrd e la Mar Baltica. Aquela region assosta unei pòrts importants coma Hamborg o Brèma. Existís de rets de canaus en cors de modernizacion e un ret rotièr que son desvolopament foguèt ajudat per labsència de relèus importants dins la màger part dau país. De còls existisson dins leis Aups per passar en Soïssa e Austria e a lora dara un ensems de rotas modèrnas permet de comunicar sensa problema amb lei regions montanhosas situadas aus sud.

### Agricultura e ressorsas minieras

En 2008, lo sector primari alemand representa aperaquí 0,9% dau PIB e emplega 2,4% de la populacion activa dau país. 35% de la superficia dau territòri son utilizats per la cultura, 20% per lo norrigatge e 30% per la silvicultura e la fòrest. Lagricultura es la tresena dEuròpa après França e Itàlia. Son estructura es marcada per la division anciana dau país. Lei tenements son fòrça mecanizats e relativament pichons a lOèst. En revènge, a lÈst, lagricultura es principalament basada subre lo ret de cooperativas format per la RDA. Lei produccions principalas son lei cerealas (blat, séguel...), lo lach e lo norrigatge dei bovins. 

Lo sector minier alemand es vengut relativament marginau dins leconomia dau país. Lei produccions principalas son lo lignit (1 reng mondiau), lo carbon, la sau e lo gas naturau. Pasmens, lo país es fòrça dependent de limportacion de ressorsas dempuei lei país estrangiers per assegurar sei besonhs en matèrias premieras.

### Indústria

Alemanha es una poissança industriala mondiala majora. Son sector secondari emplega 33% de la populacion activa. Lei sectors principaus son la construccion automobila ( emplechs en 2004) que representa 40% de seis exportacions, lelectrotecnica ( emplechs en 2004), la construccion mecanica ( emplechs en 2004), la quimia e lalimentar.

### Servicis

Coma per leis autreis economias desvolopadas, lo sector terciari es la premiera fònt demplechs dAlemanha e representa mai de 28 milions demplechs. Dos sectors principaus compausan lei servicis. Leis activitats financieras èran lo premier en 2008 amb 30,5% deis emplechs dau sector terciari. Lo comèrci, lei transpòrts e la restauracion son lo segond amb 18%.

## Diplomàcia e defensa

### Politica estrangiera

Alemanha fa partida de la màger part deis institucions internacionalas majoras coma lUnion Europèa ques membre fondator, lONU e seis organismes, lOTAN, dau Conseu dEuròpa e lOMC. Dempuei la Segonda Guèrra Mondiala e la fondacion de la RFA en 1949, lei principis de la politica estrangiera dAlemanha son lo desarmament e lo contraròtle deis armaments, lajuda au desvolopament e la defensa dei drechs de lòme. De mai, es fòrça investida dins la proteccion de lenvironament e lo dialògue entre lei culturas. En causa deis atrocitats de lolocaust, lo país a renonciat dadoptar una politica dexpansion militara e de mejans de pression militara meme se tèn una armada poderosa.

Dempuei la fin de la Guèrra Freja, lo país a repres sa sobeiranetat complèta per lo Tractat de Moscòu meme saqueu tractat impausèt de limitacions militaras totjorn en vigor a lora dara. Doas dinamicas mai o mes opausadas defenisson donc la politica dAlemanha actuala en matèria dafaires estrangiers. Lo premier es la defensa de seis interés nacionaus coma referent duna poissança granda e lo segond es la perseguida duna projeccion post-nacionala de lidentitat alemanda defòra dei revendicacions nacionalistas. Per aquò, la país a desvolopat de relacions politicas o economicas fòrta amb leis ancians país comunistas dEuròpa de lÈst, amb Israèl, amb Russia e subretot amb França.

### Fòrças armadas

Maugrat seis objectius de contraròtle deis armaments, Alemanha tèn una armada nombrósa e modèrna dicha *Bundeswehr*. En 2008, es devesit entre cinc brancas que son :
* larmada terrèstra dicha *Heer* que teniá  òmes.
* larmada aeriana dicha *Luftwaffe* que teniá  òmes.
* la marina militara dicha *Deutsche Marine* que teniá  òmes.
* lo servici medicau centrau dich *Zentraler Sanitätsdienst* que teniá  òmes.
* lo servici logistic e organisacionau dich *Streitkräftebasis* que teniá  òmes.

## Cultura

Alemanha fa partida de la zona cultura de la civilizacion occidentala europèa. Alemanha es leiretier de la cultura dei principats germanicas dau Sant Empèri Roman Germanic, i comprés la partida alemanda dÀustria-Ongria.

### Arquitectura

Tre lepòca dei Carolingians, sota limpulsion de lemperaire e de sei prelats, Alemanha bastiguèt dedificis religiós nombrós quun nombre feble existís totjorn a lora dara coma la chapèla palatina dAquisgran. Aquelei bastiments èran realizats segon un plan centrat e lo massís occidentau dich Westwerk. Es un còrs de bastiments quasi autonòm a respèct de la nef constituís duna tor massiva duneis estancis sovent enviroutant per doas torrèlas descaliers. 

Au sègle X, la restauracion de lautoritat imperiala entraïnèt laparicion dun art religiós novèu amb de glèisas grandas ai fustatges de fusta coma a Hildesheim o Gernrode. Au sègle XI, lestil renan se desvolopèt e se caracterizèt per lexisténcia de tres absidas formant un treule coma a Colonha. Lart gotic faguèt son aparicion vertadiera en Alemanha vèrs la mitat dau sègle XIII. Loriginalitat alemanda foguèt lutilizacion de la brica, magerament dins lo nòrd dau país (Schwerin, Lubeck...). Una autra caracteristica dau gotic alemand foguèt ladopcion de glèisas-halas (*Hallenkirche*) inspirada per larquitectura cisterciana (Marborg). Lei nefs lateralas i foguèron bastidas a la mema autor que la nef centrala. Entre lei sègles XIV e XV, lo gotic tardiu dominèt amb la construccion de la catedrala dUlm. Dins la borgesiá, se bastiguèt dostaus a pinhons aumentats de torrèlas destil italian.

Pendent la Renaissança, aquela influéncia italiana se confirmèt dins lo sud dau país. Larquitectura baroca sespandiguèt après la guèrra de Trenta Ans. Lei mèstres principaus daqueu movement foguèron Johann Michael Fischer, lei fraires Asam, Dominikus Zimmermann, Johann Balthasar Neumann e Matthäus Daniel Pöppelmann. En Prussia, apareguèt lo rococo frederician desvolopat per Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff que son òbra principala foguèt lo palais de Sanssouci. A partir deis annadas 1750, lei cavaments de Pompèi entraïnèron una evolucion vèrs ladopcion de tecnicas e de tematicas greco-romanas. Lart francés foguèt tanben popular durant aqueu periòde.

Vèrs la mitat dau sègle XIX, darquitèctes revendiquèron una forma pus adaptada a son epòca que foguèt caracterizada per una diversitat granda destils. Lei principaus foguèron lo neoclassisme prussian e lo neogotisme vengut dAnglatèrra que foguèt associat au nacionalisme romantic alemand. Un exemple daquel estil es la catedrala de Colonha rebastida entre 1842 e 1863. Puei, au sègle XX, se desvolopèt un movement gropat a lentorn de la nocion destetica industriala. Après 1945 e fins ais annadas 1970, larquitectura foguèt marcada per lo besonh rapide de bastiments après lei destruccions de la guèrra. Lestil de lepòca foguèt alora caracterizat per la foncionalitat e lei critèris economics. Dempuei leis annadas 1990, de trabalhs grands de restauracion foguèron realizats o son en cors de realizacion, magerament dins la capitala. Lei caracteristicas daquela arquitectura son generalament lo modernisme e ladaptacion ai besonhs ecologics de la planeta.

### Literatura e filosofia

La literatura alemanda es fòrça rica e leis escrivans majors i son nombrós. Es apareguda sota lo rèine de lEmpèri Carolingian e lo cant de Hildebrand (vèrs 820) es generalament considerat coma lòbra fondatritz daquela literatura. La segonda òbra majora alemanda de lEdat Mejana foguèt lepopèia dei Nibelungen au sègle XII. Puei, ai sègles XIII e XIV, se fau notar lei trabalhs de Wolfram von Eschenbach (*Parceval*), Ulrich von Zatzikhoven e mèstre Eckhart.

Ai sègles XVI e XVII, la literatura foguèt marcada per lo cant puei per leis eveniments de la Guèrra de Trenta Ans que foguèt una fònt dinspiracion importanta per lei testimònis. Lo sègle seguent foguèt caracterizat per lo movement dei Lutz, relativament important en Alemanha. En particular, un movement dominat per de personas coma Johann Wolfgang von Goethe o Friedrich von Schiller per denonciar lestructura de la societat alemanda dirigida per la noblesa e la borgesiá e còntra lei principis moraus de lepòca. Foguèt renfòrçat per lo corrent dau classicisme. Au sègle XIX, apareguèt lo romantisme que teniá divèrsei produccions diferentas e sinspirèt fòrtament de la tradicion e dei legendas germanicas. Pendent la premiera mitat dau sègle XX, se desvolopèron lexpressionisme e lo simbolisme. Se fau tanben notar lòbra originala de Kafka. Dins leis annadas 1930, lapparicion e la presa dau poder per lei Nazis entraïnèt la fugida dunei escrivans alemands defòra dau país. Après 1945 e leis atrocitats de la guèrra, la litetura alemanda foguèt magerament regardada per de questions moralas e per la descripcion dau monde reau.

De son caire, la filosofia alemanda a una influéncia fòrça importanta subre lo monde occidentau. Foguèt originària de lintroduccion au sègle XII dei sciéncias grègas e aràbias dins leis universitats dau país. Au sègle XVII, foguèt marcada per lòbra de Leibniz puei per lo movement dei Lutz au sègle XVIII. Kant i aguèt un ròtle primordiau per son trabalh subre lei limits de la conoissança e de la percepcion umanas amb son òbra que son influéncia despassèt largament lei frontieras de la zona de cultura alemanda.

Au sègle XIX, la màger part dei filosofs principaus daquel epòca foguèron alemands coma Schopenhauer, Sigmund Freud per lo desvolopament de la psicanalisi, Marx e Engels per lo desvolopament dau communisme o Friedrich Nietzsche per lestudi de la condicion umana. Au sègle seguent, Alemanha contunièt dassostar de filosofs majors maugrat laparicion descòlas concurrentas dins lei país vesins coma França. Dun biais generau, la literatura e la filosofia alemanda demorèron entre lei pus importantas dau sègle XX amb lo gasanh duech prèmis Nobels per dautors de nacionalitat alemanda e de treize per dautors de lenga alemanda.

### Pintura

La pintura alemanda tèn dos periòdes principaus que son lei sègles XV-XVI e XIX-XX.

Dins lo corrent dei sègles XIV e XV, la pintura alemanda foguèt influenciada per lart de la gravadura de la fusta e per de tematicas tragicas (Apocalipsi...). Dos corrents existián durant aqueu periòde. Lo premier (Wilhem de Herle, Stephan Lochner, Bertram von Minden...) dominèt dins lo nòrd dau país e privilegièt de contorns marcats. Lo segond (Lukas Moser, Konrad Witz...) es mai marcada per linfluéncia italiana e de personatges mai estirats e proporcionats. Quauqueis artistas (Martin Schongauer...) assaièron de fusionar lei doas tendéncias. Lo sègle seguent foguèt caracterizat per la transicion entre lo gotic e la Renaissança. Lei tematicas demorèron marcadas per laspèct religiós. Lartista pus conegut daqueu periòde es Albrecht Dürer (1471-1528) magerament famós per sei gravaduras.

Ai sègles XVII e XVIII, linfluéncia italiana demorèt importanta e lei capitalas dei principats aculhiguèron de pintors italians o francés nombrós. Lo sègle XIX acomencèt amb lo desvolopament de lestil Biedermeier exaltant lei valors de la borgesiá. Puei, la pintura alemanda foguèt marcada per lo movement romantic amb de tematicas misticas e malancònias. Lei pintors principaus dau periòde foguèron Caspar David Friedrich o Philipp Otto Runge. Un grop de pintors basats a Roma prepausèt la renovacion de lart per la religion. Après leis eveniments de la revolucion de 1848, certanei pintors foguèron tanben inspirats per la politica coma Alfred Rethel. Dautrei pintors assaièron de conciliar realisme e subrenaturau. Enfin, lo simbolisme foguèt representat per dartistas coma Max Klinger o Franz von Stuck.

Lexpressionisme foguèt lo corrent major dau sègle XX. Es a lorigina dunei grops coma lo fauvisme, lo cubisme o lo futurisme. Aqueu movement apareguèt a Viene e sespandiguèt dins lei mitans artisticas alemands a partir de 1905. Paula Modersohn-Becker nen foguèt una dei premieras representanta. En Alemanha, aqueu movement, fòrça tormentat e sorn, dominèt lactivitat cultura fins a la presa dau poder per lei Nazis. En 1905, lei pintors Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel e Karl Schmidt-Rottluff creèron lo movement Die Brücke. Gràcias a de dessenhs ai trachs rapides e ai colors vivas, volián donar la prioritat a lespontaneïtat, lesmoguda e la subjectivitat. A Munich, en 1911-1912, Franz Marc, Vassily Kandinsky, August Macke e quauqueis autreis artistas creèron lo movement Cavalier Blau amb lobjectiu dabondonar lo realisme per un art mai abstrach. Après la guèrra, leis expressionistas formèron lo grop Objectivitat Novèla. Seis òbras testimonièron dau pessimisme daqueleis annadas. Se pòu citar Max Beckmann, George Grosz e Otto Dix. Certanei pintors desvolopèron tanben un movement surealista. Dins aquò, aquela riquesa de movements artisticas foguèt arrestada per larribada dHitler que jutgèt aquelei formas darts coma desgeneradas, dangerosas e non adaptadas a la societat nazi.

### Musica

Alemanha es estada fòrça rica dun nombre important de compositors, de cantaires, dinstrumentistas e de caps dorquèstra. Es especialament la tèrra deleccion dau lied e de lopera meme se leis estils de la sinfonia e dau poëma sinfonic i an conegut de desvolopaments majors.

La musica alemanda faguèt son aparicion durant lEdat Mejana dins lei cors dei principats dau país magerament ai sègles XIV e XV. Lei fònts dinspiracion principalas èran la poësia francesa o alemanda. Organizats en companhiás, lei menestrels alemands daquela epòca introduguèron lart de la polifonia dins la region. Sota linfluéncia deis escòlas francesas e flamandas de la Renaissança, la polifonia se desvolopèt fòrtament a la fin dau sègle XV amb de compositors coma Heinrich Finck e Thomas Stoltzer. Au sègle seguent, evolucionèron vèrs la formacion de coralas liturgicas que foguèron a lorigina dau lied, dau singspiel e dau desvolopament dinstruments coma lòrgue. Au sègle XVII, aquelei movements serán tanben a lorigina dau premier opera alemand.

A partir de la fin dau sègle XVII, la musica alemanda venguèt independenta de la Glèisa meme se lei tematicas religiosas i demorèron fòrça importantas. Lei genres principaus venguèron la toccata e la fuga. Leis autors majors daqueu periòde foguèron Johann Sebastian Bach, Georg Friedrich Haendel e Georg Philipp Telemann. Au sègle XVIII, lEscòla de Mannheim melhorèt la forma de la sinfonia e son òbra foguèt tanben a lorigina dun estil dopera novèu sota linfluéncia de Christoph Willibald Gluck.

Lexpansion de la musica sinfonica se faguèt ai nivèus de lorquestracion e de lescritura que venguèron mai complexas e dramaticas e non plus solament matematicas. Lo piano foguèt linstrument major daquela evolucion. Es lepòca que veguèt laparicion de lieder e doperas en alemand. A la fin dau sègle XVIII, lo classicisme de la Cors de Viena aguèt una influéncia decisiva que permetèt de fixar lei formas diferentas de la musica classica. Ludwig van Beethoven foguèt lo solet dei tres classics de Viena (Haydn, Mozart et Beethoven) nascut en Alemanha. Inventèt un lengatge duna expressivitat granda e seis òbras per piano, sei sinfonias e son opera unic *Fidelio* demorèron coma de caps dòbras majors de la musica.

La musica romantica dau periòde seguent foguèt la continuitat daqueu movement e la musica alemanda venguèt universala. Dau concerto au lied, de la sinfonia a lopera, la musica se nacionalizèt e se desvolopèt encara dun biais qualitativa e quantitativa. Prestigi e rivalitat i foguèron tant personau que nacionau. La premiera mitat dau sègle XIX veguèt lespandiment de la musica romantica. Richard Wagner renovelèt lo genre de lopera en donant una importància novèla a lorquestracion. Se pòu tanben citar Max Bruch, Carl Reinecke, Engelbert Humperdinck e Richard Strauss.

Aqueu patrimòni musica foguèt largament recuperat per lo poder nazi e uneis artistas foguèron compromés amb aqueu regime coma Richard Strauss e Carl Orff. La recuperacion de lòbra de Richard Wagner foguèt tanben una caracteristica de la propaganda nazi. Dins aquò, maugrat un desvolopament important, leis artistas e leis òbras daqueu periòde obtenguèron pas una popularitat importanta. Après la guèrra, se desvolopèt la musica contemporanèa amb larribada deis instruments electronics.

### Cinèma

Lo cinèma alemand conoguèt una expansion rapida tre sa naissança. En 1914, existiá  salas de cinèma dins lo país e lei studios de Babelsberg foguèron entre lei premiers creats subre lo continent europèu. Après una reorganizacion dau sector, leis annadas 1920 veguèron lo succès dau cinèma expressionista. Lo premier cap dòbra dau genre foguèt *Lo Gabinet dau Doctor Caligari* en 1919. Puei, Fritz Lang realizèt *Lo Doctor Mabuse* e Friedrich Wilhelm Murnau lo famós *Nosferatu lo Vampiri* e *Lo Darrier deis Òmes*. Lannada 1926 foguèt aquela de *Metropolis* de Fritz Lang. Puei, aqueu darrier realizèt en 1931 lo premier succès dau cinèma parlant alemand amb *M lo Maudit*. Lannada davans, Marlene Dietrich venguèt famosa amb lo film *LÀngel Blau*.

Larriba dau nazisme marquèt lutilizacion dau cinèma au profiech de la propaganda dau regime. Leis òbras pus coneguts daqueleis annadas foguèron lei films de Leni Riefenstahl. Après la guèrra, lo cinèma alemand aguèt de dificultats per se restaurar. Son renovèu se debanèt dins leis annadas 1960 amb dautors coma Werner Herzog e Volker Schlöndorff. Dempuei, unei realizators alemands an obtengut un raionament internacionau important coma Rainer Werner Fassbinder dins leis annadas 1970 o Wolfgang Becker e Florian Henckel von Donnersmarck dins leis annadas 2000. Berlin es venguda una dei capitalas dau cinèma europèu gràcias a lestructuracion dun festivau major de cinèma dins la capitala alemanda dempuei 1951.

## Religion

Lo nòrd dAlemanha foguèt a lorigina de lemergéncia dau protestantisme ai sègles XVI e XVII. La region foguèt prefondament marcada per lei conflictes religiós coma la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648) e la reparticion dei religions subre lo territòri despend encara fòrtament dei resultats daquelei combats. Ansin, lo nòrd e lèst assosta totjorn principalament de protestants representant aperaquí 30,8% de la populacion. Lei catolics nen forman aperaquí 31,4% e son magerament presents dins lo sud dau país. Se fau tanben notar la preséncia dun nombre important dabitants sensa religion (34,1%) dins lèst dAlemanha e la region dHamborg. Enfin, dempuei quauqueis annadas, lislam (4,3%) se desvolopèt gràcias a larribada dimmigrants turcs magerament dins la Ruhr e lo relarg de Berlin.

## Nòtas e referéncias


## Bibliografia

*  *Die geheim gehaltene Geschichte Deutschlands - Vom Beginn der Neuzeit bis 1914 (Band 2)*, Frank Fabian, Verlag Geschichte & Politik, 22 de novembre de 2013 
*  *Storia della Germania, Gustavo Corni*, Il Saggiatore, 25 de setembre de 2017 
*  *A Short History of Germany*, S. H. Steinberg, Cambridge University Press, 17 d'avril de 2014 
*  *The Origins of the Authoritarian Welfare State in Prussia*, Hermann Beck, University of Michigan Press, 1995 
*  *The History of the Holy Roman Empire: 1st Century A.D. - 19th Century*, James Bryce─1èr vescomte de Bryce, E-Artnow Publisher.
*  *La Politique internationale de l'Allemagne─Une puissance malgré elle*, Hans Stark, Presses Universitaires du Septentrion, 2011 
*  *Allemagne 1945-1961─De la « catastrophe » à la construction du Mur. Volume 1/3*, Jean-Paul Cahn & Ulrich Pfeil, Presses Universitaires du Septentrion, 2019 

### Ligams extèrnes

*  Pagina oficiala dAlemanha
*  Govèrn dAlemanha
*  Presidéncia dAlemanha
*  Parlament dAlemanha