open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nathalie Baye

[vinheta|Retrach de Nathalie Baye per l'[estúdio Harcourt (1994).]]
**Nathalie Baye**, nascuda lo 6 de julhet de 1948 a Mainneville (Eure), es una actritz francesa.

A obtengut quatre Cesar : dos còps aquel de la melhora actritz dins un segond ròtle, per *[[Sauve qui peut (la vie)]]* (1981) e *[[Une étrange affaire]]* (1982), e dos còps aquel de la melhora actritz, per *[[La Balance]]* (1983) e *[[Le Petit Lieutenant]]* (2006).

Es la maire de Laura Smet, filha qu'a agut en 1983 de sa ligason ambe lo cantaire popular francés Johnny Hallyday.
Emmanuelle Béart

vinheta|Emmanuelle Béart en 2000.
**Emmanuelle Béart**, nascuda en Occitània lo 14 d'agost de 1963 a Gassin (Var), es una actritz francesa.

Es d'origina josieva del costat de son paire Guy Béart, e a tanben d'originas grècas del costat de sa maire.

Es revelada en 1986 per sa proesa dins lo drama *[[Manon de las Fonts]]* de Claude Berri, una istòria de Marcèu Panhòl que se debana en Occitània e que foguèt d'alhor filmada en Lengadòc e en Provença, que li val lo Cesar del melhor segond ròtle feminin.
Juliette Binoche

[vinheta|Juliette Binoche al [Festenal de Canas en 2017.]]
**Juliette Binoche** es una actritz francesa, nascuda lo 9 de març de 1964 a París.

Es, ambe Julianne Moore, l'una de las doas actritz – e la primièra – a aver ganhat un prèmi d'interpretacion dins los tres mai grands festenals de cinèma que son Canas, Venècia e Berlin.
Nom de scèna

Un **nom de scèna** o **nom artistic** un pseudonim utilizat dins un encastre professional pels comedians, musicians e autres personnalitats dels mestièrs de l’espectacle.

## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Pseudonim
* Nom d'artista
* Prenom usual
Lengas kunama

Las **lengas kunama** son una branca de las lengas nilosaharianas parladas en Etiopia.

## Classificacion
Lo kunama es tradicionalament presentat coma una lenga constituent una cadena dialectala. Per Dimmendaal, es una pichona familha de lengas:
*kunama
*ilit
*bitama

## Referéncias


## Fonts
*  Gerrit J. Dimmendaal, s. d., *Nilo-Saharan: General overview*, de paréisser dins Bedilu Wakjira, Ronny Meyer, Yvonne Treis e Zelealem Leyew (eds.), The OxfordHandbook of Ethiopian Languages, Londres, Oxford University Press.
Sandrine Bonnaire

[vinheta|Sandrine Bonnaire en 2009 a la [Mòstra de Venècia 2009|<abbr>66<sup>e</sup></abbr> Mòstra de Venècia.]]
**Sandrine Bonnaire**, nascuda lo 31 de mai de 1967 a Gatnat (Alèir, Auvèrnhe), es una actritz, realisatritz e scenarista francesa. Foguèt la musa del realizator francés de soca occitana (sos parents èran d'Auvèrnhe) Maurici Pialat. 

Cesar del melhor espèr feminin en 1984, ganha en 1986 lo Cesar de la melhora actritz per son ròtle dins *[[Sans toit ni loi]]* e, en 1995, la copa Volpi de la melhora actritz a la Mòstra de Venècia per *[[La Cérémonie (filme, 1995)|La Cérémonie]]*.
Élodie Bouchez

[vinheta|Élodie Bouchez al [Festenal de Canas 2018.]]
**Élodie Bouchez**, nascuda lo 5 d'abril de 1973 a Montreuil, es una actritz francesa.

## Biografia

## Filmografia

## Teatre

## Distincions

### Recompensas

* Cesars :
** 1999 : Melhora actritz per *La Vie rêvée des anges*
** 1995 : Melhor espèr feminin per *Les Roseaux sauvages*

* Festenal de Canas :
** 1998 : Prèmi d'interpretacion feminina per *La Vie rêvée des anges* (prèmi partejat ambe Natacha Régnier)
* Festenal Internacional del Filme Francofòn de Namur 2018 : Bayard de la melhora comediena per son ròtle dins *Pupille*.

* Prèmi del Cinèma Europèu :
** 1998 : Melhora actritz per *La Vie rêvée des anges* (prèmi partejat partejat ambe Natacha Régnier)
* Prèmi Lumières :
** 1999 : Melhora actritz per *La vie rêvée des anges*
** 2019 : Melhora actritz per *Pupille*

### Nominacions

* Cesar :
** 2019 : Melhora actritz per *Pupille*

## Nòtas e referéncias



## Vejatz tanben
Lengas komanas

Las **lengas komanas** son una branca de las lengas nilosaharianas parladas en Etiopia e al Sodan.

## Classificacion intèrna
Las lengas komanas son:
*gwama
*komo
*uduk
*opo
Lo gule, una lenga atudada fa benlèu partida del koman.

## Classificacion extèrna
La classificacion del koman es discutida. Dempuèi Greenberg (1955), la familha es plaçada al sen del nilosaharian. Ehret (2001) la classifica coma una branca primària de la familha. Considera, coma d'autres lingüistas, que lo koman forma una sola familha amb lo gumuz.

Per Dimmendaal (2008), l'apartenéncia del koman al nilosaharian es pas provada, e vei lo koman coma una familha de lengas independenta.

## Referéncias


## Fonts
*  Joshua A.G. Smolders, 2019, *[https://journals.flvc.org/sal/article/view/114929/113330 Nominal and verbal number in Bilugu Opo]*, Studies in African Linguistics 48:1, p. 133-184.
*  Gerrit J. Dimmendaal, s. d., *Nilo-Saharan: General overview*, de paréisser dins Bedilu Wakjira, Ronny Meyer, Yvonne Treis e Zelealem Leyew (eds.), The OxfordHandbook of Ethiopian Languages, Londres, Oxford University Press.
Gumuz

Lo **gumuz** es una lenga del grop de la familha de lengas nilosahariana, parlada en Etiopia e al Sodan.

## Classificacion
La classificacion del gumuz es discutida. Per unes lingüistas constituís una lenga isolada dins lo nilosaharian. Una vista comuna es de lo classar amb las lengas komanas dins un grop komuz.

## Referéncias


## Fonts
*  Gerrit J. Dimmendaal, s. d., *Nilo-Saharan: General overview*, de paréisser dins Bedilu Wakjira, Ronny Meyer, Yvonne Treis e Zelealem Leyew (eds.), The OxfordHandbook of Ethiopian Languages, Londres, Oxford University Press.
Lengas agaw

Las **lengas agaw** (o lengas coshiticas centralas) son un grop de las lengas coshiticas parladas en Etiopia e en Eritrèa.

## Classificacion intèrna
Las lengas agaw son:
*awngi
*bilen o bilin
*khamtanga
*kemant o qimant

## Fonts
*  Paul D. Fallon, 2015, *[http://www.lingref.com/cpp/acal/44/paper3127.pdf Coronal Ejectives and EthioSemitic Borrowing in Proto-Agaw]*, dins Selected Proceedings of the 44th Annual Conference on African Linguistics (edit. Ruth Kramer, Elizabeth C. Zsiga, One Tlale Boyer), p. 71-83.
Kemant

Lo **kemant** (o qimant, qemant, kemantney) es una lenga afroasisatica del grop coshitic parlada en Etiopia. 

## Localisacion
Lo kemant es parlat dins la zòna Semien Gondar, situada dins la Region d'Amhara.

## Classificacion
Lo kemant es una de las lengas agaw, tamben nomenadas lengas coshiticas centralas.

## Referéncias


## Fonts
*Zelealem Leyew, 2000, *[https://web.archive.org/web/20211026080200/http://etd.aau.edu.et/bitstream/handle/123456789/6956/Zelealem%20Leyew%20Temesgen.pdf?sequence=1&isAllowed=y The Kemantney Language: A Sociolinguistic and Grammatical Study of Language Replacement]*, Tèsa Addis-Abeba.
Khamtanga

Lo **khamtanga** (o khimtanga, xamtanga) es una lenga afroasisatica del grop coshitic parlada en Etiopia. 

## Classificacion
Lo khamtanga es una de las lengas agaw, tamben nomenadas lengas coshiticas centralas.

## Referéncias


## Fonts
*Teshome Belay, 2015, *[http://etd.aau.edu.et/bitstream/handle/123456789/6901/Teshome%20Belay.pdf?sequence=1&isAllowed=y A Grammar of Khimt‘Anga]*, Tèsa, Addis-Abeba.
Bilen

Lo **bilen** (o bilin) es una lenga afroasisatica del grop coshitic parlada en Eritrèa e al Sodan. 

## Localisacion
Lo bilen es parlat dins la ciutat e la region de Keren en Eritrèa e a Kassala al Sodan.

## Classificacion
Lo bilen es una de las lengas agaw, tamben nomenadas lengas coshiticas centralas.

## Referéncias


## Fonts
*  Paul Fallon, 2001, *[http://journals.linguisticsociety.org/proceedings/index.php/BLS/article/view/3421/3119 Some phonological processes in Bilin]*, BLS 27, Special Session on Afroasiatic Languages, p. 49-60.
Lengas sudarabicas modèrnas

Las **lengas sudarabicas modèrnas** son un grop de lengas semiticas parladas al Iemèn e en Oman.

## Classificacion intèrna
Las lengas sudarabicas modèrnas son:
*mehri
*socotri 
*shehri o jibbali
*bathari
*harsusi
*hobyot

## Fonts
Innu-aimun

|tipologia       =
|couleurfamille  =skyblue
|familha         =Lengas algicas
:Lengas algonquianas 
::Lengas algonquianas centralas
:::Cree
::::**Montanhés**
|langueofficielle=
|officielle      =
|académie        =
|iso1            =
|iso2            =alg
|iso3            =moe
|iso5            =
|ietf            =moe
|type            =langue vivante
|étendue         =langue individuelle
|échantillon     =
|nomfamille      =
|auteur          =
|naissance       =
|période         =
|mort            =
|languefille     =
|typelangueconstruite=
}}

L’**innu-aimun**, totparier apelat **innu** o **montanhés** (*montagnais* en francés), es 'na linga parlada per los *[[Innu]]s*, un pòple autoctòne de l'Est dau Canadà. Qu'es 'na linga polisintetica.

Los *Innus* demoren dins las regions de la Côte-Nord, lu Nord-du-Québec e lu Saguenay-Lac-Saint-Jean, au Quebèc, e au Labrador.

L'innu-aimun, lu *cri* e l*'atikamekw* formen un continuum lingüistic, qui vai dau golfe dau Sant Laurenç juscant'a las montanhas Rochosas. 

Bien que 'la siá parlada per environ 11000 personas, la linga es menaçada d'extinccion.

L’innu-aimun es aura ensenhat dins las institucions tau que lu centre de lingas a l’Universitat de Montréal e a l’Institucion de Kiuna dins lu perfiu deus arts, letras e comunicacion

## Referéncias
Canton de Montuèg

Le **canton de Montuèg** es una division administrativa de Lengadòc,  venguda dempuèi 2015 sonque circonscripcion electorala, situada dins l'arrondiment de Montalban, le departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. 

En 2015, le canton garda 9 comunas, 6 del canton d'origina, una de l'ancian canton dels Sarrasins-2 e de l'arrondiment dels Sarrasins (Albafuèlha e la Garda), puèi 2 de l'ancian canton de Grisòlas (Bessens e Montbequin). 

De las 3 comunas perdudas, 2 son dempuèi 2015 dins le canton de Bèumont de Lomanha (Escatalens e Sent Porquièr), l'autra, Laveladiu, es dins le canton dels Sarrasins, mès en demorant dins l'arrondiment de Montalban. 

La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian, dins sa varianta meridionala.

**NB. Per de rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox que son las de la situacion d'abans 2015.**

## Composicion d'aquí a 2015

## Composicion dempuèi 2015

### Las comunas del canton ancian de Montuèg
* Bressòls; 
* La Cort de Sent Pèire;
* Finhan;
* Montbartièr;
* Montbeton;
* **[[Montuèg]]**.

### Las comunas de l'ancian canton de Grisòlas

### La comuna de l'ancian canton dels Sarrasins-2

## Istòria
Lo canton se creèc en 1790 dins lo districte dels Sarrasins de la Nauta Garona .

Le canton èra en 1801 de l'arrondiment dels Sarrasins, que passèc al Tarn e Garona quand le departament se creèc en 1808. En 1926, a l'ocasion de la supression de l'arrondiment de Moissac, quauques cantons ne profitèron per demandar a cambiar per l'arrondiment de Montalban, pr'amor de la proximitat e de relacions comercialas pus intensas ambe la prefectura. Atal se passèt pel canton de Montuèg , coma pels cantons de Grisòlas e de Verdun.

## Nòtas
Beja (lenga)

Lo **beja** es una lenga afroasisatica del grop coshitic parlada en Egipte, en Eritrèa e al Sodan, lo long de la còsta de la Mar Roja. 

## Classificacion
Lo beja, parlat per lo pòple de meteis nom, es l'unic membre del grop coshitic del nòrd.

## Fonologia
### Vocalas
Lo beja a sistèma vocalic simple : cinc vocalas , , , , , que poden èsser longas.

### Consonantas
Las consonantas del beja son:

## Referéncias


## Fonts
*  Klaus Wedekind, A. Musa, 2008, *[https://web.archive.org/web/20160506173929/https://www.afrikanistik-aegyptologie-online.de/archiv/2008/1283/beja_pedagogical_grammar_final_links_numbered.pdf Beja Pedagogical Grammar]*, Afrikanistik online, Vol. 2008.
Lengas coshiticas del sud

Las **lengas coshiticas del sud** son un grop de lengas coshiticas parladas en Tanzania.

## Classificacion intèrna
Las lengas coshiticas del sud son:
*aasax
*kw'adza 
*lengas rift de l'èst
**lengas rift de l'èst meridionalas
***burunge
**lengas rift de l'èst septentrionalas
***lengas iraqw
****iraqw
****gorowa
***alagwa 

## Referéncias

## Fonts
*  *[https://glottolog.org/resource/languoid/id/sout3054 Classificacion dins Glottolog]*
Ongota

L**'ongota** (o birale, autonim **iifa ʕoŋɡota** « boca dels Ongota ») es una lenga isolada parlada dins lo sud-oèst d'Etiopia. 

## Fonologia
### Vocalas
L'ongota a sistèma vocalic simple : cinc vocalas , , , , , que poden èsser longas.

### Consonantas
Las consonantas del ongota son:

## Referéncias


## Fonts
*  Graziano Savà, Mauro Tosco, 2000, *[https://journals.flvc.org/sal/article/view/107366/102687 A Sketch of Ongota, a Dying Language of Southwest Ethiopia]*, Studies in African Linguistics 29:2, p. 59-135.
Morra

La **morra** es un jòc d’azard que dos jogaires se mòstran simultanèament un cèrt nombre de dets, tot en anonciant cadun la soma presumida de dets quilhats per ambedos jogaire. Ganha qui devina aquesta soma.

Los nombres son bramats: un, dos, tres, quatre, cinc, sièis, sèt, uèit, nòu e morra (per dètz)

Lo nom « morra » ven de l'italian dialectal que vòl dire *retard*. Los nombres son acompanhats d'expressions mai o mens coloradas e los participants braman per intimidar l'adversari.

## Istòria

La morra es un jòc fòrça ancian e es documentat dins fòrça nòtas istoricas. La primièra mencion al subjècte del jòc de la morra ven de l'Egipte antica d'una tomba d'un naut dignatari de la Dinastia XXV se vei clarament lo defunt l'accion de tirar lo braç amb un nobre cara a cara amb una autra persona.

## La morra dins las òbras culturalas

* Aqueste jòc es fòrça ancian, es per exemple evocat dins lo *[[Satiricon (roman)|Satiricon]]* de Petròni. Los Romans lo nomenavan *micatio*.
* Ciceron conta que per designar un *òme levat de tota suspicion,* èra d'usatge de dire*: Dignus est, quicumque in tenebris mices*'.
* Rabelais escriu dins son Pantagruel (Libre IV, Capítol XIV):  « *Les paiges jouaient à la mourre à belle chiquenaude* ».
* Dins son opèra *Rita o lo marit batut*, Gaetano Donizetti met en scèna dos òmes que jògan una femna a la morra e enganan per pèrdre, pas un dels dos volent se maridar a una furia.
* Dins lo roman *Lo Cant del mond* de Giono, segonda partida, capítol III : « Dins totes aquestes carris levat dins aqueste de Gina se jogava las cartas o los dats, o, una mena de morra ont calliá bramar de chifres quilhant los dets de la man drecha. »
* Dins lo libre *Lo Paire dels nòstres paires*, Bernard Werber ne fa una adaptacion amb de pèiras.

## Variantas

* En Tèrra d'Islam, lo jòc es conegut jol nom de mukhàraja (« çò qui fa sortir »).

* En Val d'Aosta, Savòia, Valés e dins lo domèni francoprovençal, se brama: eun, do, trë, càtro, tchisse (o *« tòtta man »* es a dire « la man entièra »), chui, sat, ouette, nou, dji (o *« totte man »* es a dire « las doas mans »).

* I a una version al Japon que se jòga a mai dos jogaire: cacun son torn, se dich «  X » ont X es un nombre.
*: Al mèsme moment, totòm lèva, zèro, un o dos poces. Se lo nombre anonciat correspond al nombre de poce, lo ganhant del torn utiliza un poce de mens.
*: Un jogaire avent pas pus de poce ganha e se retira, alara que lo darrièr jogaire amb un (o dos) poces demorants pèrd lo jòc.

* Lo jòc pòt tanben se jogar amb de multiples de cinc, lo jogaire decidís de dobrir sa man o de gardar son ponh quichat, es lo "5,10,15"

## Bibliografia

* Pascal Colletta, *La Mourra Bella : histoire et histoires d’un jeu interdit*, Nice, Serre, Patrimoine Régional, 2006.

## Ligams extèrnes

* Agachs plan illustrats sus la morra
* jòc de la morra dins un festenal occitan https://www.youtube.com/watch?v=5KwVpm3zM8k
* Ficha d'inventari de la mourra de Levens (06)

## Nòtas e referéncias
Lengas kuliak

Las **lengas kuliak** son una pichona familha de lengas parladas dins lo nòrd-èst d'Oganda. son sovent vistas coma apartenent a las lengas nilosaharianas.

## Classificacion intèrna
Las tres lengas kuliak son:
*ik
*nyang'i
*soo o tepeth

## Classificacion extèrna
La classificacion del kuliak demòra dificila. Dempuèi Greenberg (1963), la familha es plaçada al sen del nilosaharian. Ehret, Bender e Dimmendaal sègon aquesta classificacion. D'autres lingüistas veson lo kuliak coma una familha de lengas independenta, per manca de pròvas claras de son afiliacion.

## Referéncias


## Fonts
*  Terrill B. Schrock, 2014, *[https://www.lotpublications.nl/Documents/374_fulltext.pdf A grammar of Ik (Icé-tód): Northeast Uganda's last thriving Kuliak language]* Utrecht, LOT.
*  Terrill B. Schrock, 2017, *[http://langsci-press.org/catalog/view/98/165/616-1 The Ik Language: Dictionary And Grammar Sketch]*, African Language Grammars and Dictionaries 1, Berlin, Language Science Press.
Shabo

Lo **shabo** (o chabu, mikeyir, autonim **chawi kaw** // « boca del país chabu ») es una lenga isolada parlada dins lo sud-oèst d'Etiopia. 

## Fonologia
### Vocalas
Lo shabo a un sistèma vocalic compausat de sèt vocalas , , , ,  , , que poden èsser longas.

### Consonantas
Las consonantas del shabo son:

## Referéncias


## Fonts
*  Kibebe Tshay Taye, 2015, *[http://etd.aau.edu.et/bitstream/123456789/8399/1/17.Kibebe%20Tsehay.pdf Documentation and grammatical description of Chabu.]* tèsa, Addis Ababa University.
Adean

L’**Adean** es lo premier eon de l'istòria de la Tèrra. Sei limits aproximatius van de la formacion de la Tèrra (-4,54 miliards d'ans) a l'aparicion de la vida (-3,8 miliards d'ans). Es mau conegut en causa de la dificultat de trobar de traças geologicas d'aqueu periòde.

Segon lei teorias actualas, la premiera de l'Adean veguèt la diferenciacion de la Tèrra amb la mesa en plaça de son nuclèu metallic. Vèrs -4,45 miliards d'ans avans l'èra nòstra, aqueu procès foguèt probable trebolat per l'impacte d'un planetoïde gigant a l'origina de la Luna. Pasmens, sembla acabat vèrs 4,4 miliards d'ans. La segonda partida es caracterizat per la formacion progressiva de la crosta terrèstra. D'efiech, la preséncia d'aiga a la superficia venguèt pron importanta per autorizar la formacion de ròcas dau tipe granit, pus leugieras que lei ròcas magmaticas basalticas, que s'amolonèron per formar de protocontinents. Vèrs 4,1-3,9 miliards d'ans, aquela quantitat d'aiga foguèt benlèu aumentada per lo Grand Bombardament Tardiu. Aquò auriá favorizat la formacion deis oceans e l'aparicion de la vida que marca lo començament de l'eon seguent.

## Liames intèrnes

* Escala dei temps geologics.
* Eon.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Hadiyya

L**'hadiyya** (autonim, **hadiyyi̥ suume** « la boca dels hadiyya » or **hadiyyi̥ sagara** « la votz dels hadiyya ») es una lenga del grop de la familha de lengas afroasiatica de la branca coshitica, parlada en Etiopia.

## Localisacion
L'hadiyya es parlat dins la Zòna Hadiyya de la Region dels pòbles del Sud. I a quatre dialèctes, lo leemo, lo badawacho, lo shashogo e lo sooro. 

## Referéncias


## Fonts
*  Tadesse Sibamo Garkebo, 2015, *[https://web.archive.org/web/20201024021333/http://etd.aau.edu.et/bitstream/handle/123456789/16308/Tadesse%20Sibamo.pdf?sequence=1&isAllowed=y Documentation and Description of Hadiyya (A Highland East Cushitic Language of Ethiopia)]*, tèsa, Addis-Abeba.
Lengas coshiticas orientalas de las tèrras nautas

Las **lengas coshiticas de las tèrras nautas** son un grop de las lengas coshiticas parladas en Etiopia.

## Classificacion intèrna
Las lengas coshiticas de las tèrras nautas son:
*burji
*sosgrop sidaama-hadiyya-kambaata 
**hadiyya-kambaata 
***hadiyyaic 
****hadiyya
****libido
***kambaataic 
****alaba-k'abeena
****kambaata
**sidaama-gedeo 
***gedeo
***sidamo

## Referéncias


## Fonts
*  *[https://glottolog.org/resource/languoid/id/high1285 Classificacion dins Glottolog]*
Dahalo

Lo **dahalo** (autonim, **ʔáfo gúħooni** « la lenga del pòble ») es una lenga del grop de la familha de lengas afroasiatica de la branca coshitica, parlada al Kenya.

## Localisacion
Los dahalo se nomenan guħo gʷitstso, e lor lenga es ʔáfo gúħooni. Èran de caçaires-culhidors nomads que se son sedentarizats. Vivon dins la Província de la Còsta, près del riu Tana, demest de populacions bantos, a laqualas s'assimilan. La lenga es en dangièr.. 

## Classificacion
Lo dahalo es tradicionalament vist coma una lenga coshitica del sud, mas per Tosco ten mai de traches que n'en fan una lenga coshitica orientala de las tèrras bassas.

## Referéncias


## Fonts
*  Mauro Tosco, 1991, *A Grammatical Sketch of Dahalo - including texts and a glossary*, Kuschitische Sprachstudien 8. Hamburg, Amborg, Helmut Buske Verlag.
Lengas coshiticas orientalas de las tèrras bassas

Las **lengas coshiticas de las tèrras nautas** son lo grop principal de las lengas coshiticas parladas en Etiopia, en Eritrèa, a Jiboti, en Somalia e al Kenya.

## Classificacion intèrna
Las lengas coshiticas de las tèrras bassas son:
*grop saho-afar 
**afar
**saho
*grop coshitic oriental de las tèrras bassas del sud
**sosgrop principal
***lengas omo-tana 
****lengas omo-tana de l'èst
*****baiso-jiiddu 
******baiso
******jiiddu
*****babarre-tunni 
******dabarre
******tunni
*****girirra
*****karre-boni 
******aweer
******garre
*****maay
*****rendille
*****somali
****lengas omo-tana de l'oèst
*****arbore
*****daasanach
*****elmolo
***lengas oromoïdas
****konsoïd
*****gidole-bussa 
******bussa
******dirasha
*****konso
****oromo
*****borana
*****orma
*****oromo de l'èst
*****waata

Demoran unas lengas a la classificacion problematica:
*dahalo
*dullay: gawwada, tsamai
*yaaku
*boon

## Referéncias


## Fonts
*  *[https://glottolog.org/resource/languoid/id/lowl1267 Classificacion dins Glottolog]*
Dirasha

Lo **dirasha** (o gidole, autonim, **dirashitata**, **dirayta**, **diraytata**) es una lenga del grop de la familha de lengas afroasiatica de la branca coshitica, parlada en Etiopia.

## Localisacion
Lo dirasha es parlat dins lo district especial Dirashe de la Region dels pòbles del Sud, A l'oèst del lac Chamo.

## Classificacion
Lo dirasha es una lenga coshitica orientala de las tèrras bassas. Fa partida d'un pichon sosgrop apelat konsoïd, que las autras lengas son lo konso e lo bussa.

## Referéncias


## Fonts
*  *Wondwosen Tesfaye Abire, 2006, *[https://web.archive.org/web/20160310013457/http://ntnu.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A124234 Aspects of Diraytata Morphology and Syntax: A Lexical-Functional Grammar Approach]*, tèsa, University of Trondheim.
E mi chanto

**E mi chanto**, chant tradicionau de las Valadas Occitanas, 'donc en vivaroaupenc.

## Paraulas

**E mi chanto**

*Nòta de principi de chant : MI*

 
E mi chanto, mi chanto plhan plhan (1)

E mi chanto, mi chanto a mia mòda

Mi chantario 'mé vos bèla bèla filha

Mi chantario d’encuei a doman........*bis*

 
E chamino, chamino plhan plhan

E chamino, chamino a mia mòda

Chaminario ‘mé vos bèla bèla filha

Chaminario d’encuei a doman........*bis*

 
E deviso, deviso

E deviso, deviso

Devisario

Devisario..............................*bis*

 
E mi balo , mi balo

E mi balo, mi balo

Mi balario

Mi balario ....................*bis*

 
E mi bevo, mi bevo

E mi bevo, mi bevo

Mi beverio

Mi beverìo.................. *bis*

 
E calinho, calinho

E calinho, calinho

Calinhario

Calinhario....................*bis*

(1) -PL- palatalisat dins las valadas occitanas d’Italiá :
Ex : *Plan* ven *plhan* [´pjaŋ],
Queu chamjament se produit dins 'na majoritat de las combinasons de la « l » : 
blat : *blhat* [´bja] – flor : *flhor* [´fjuR] – clar : *clhar* [´kjaR] etc…

=Autra version=
E mi chanto, mi chanto, plan plan

e mi chanto, mi chanto a mia mòda

Mi chantariu 'bo vos bèla, bèla filha

mi chantariu da encuei a deman

E mi bevo...

E mi sòno...

E mi calinho...

## Referenças
Libido (lenga)

Lo **libido** (o mareko, autonim, **libixxiso**) es una lenga del grop de la familha de lengas afroasiatica de la branca coshitica, parlada en Etiopia.

## Localisacion
Lo libido es parlat dins los districts Mareko e Mesqan de la Zòna Gorague de la Region dels pòbles del Sud. 

## Referéncias


## Fonts
*  Deressa Dinkessa, 2016, *[http://etd.aau.edu.et/bitstream/handle/123456789/16302/Dinkessa%20Deressa.pdf?sequence=1&isAllowed=y Documentation and Description of Libido People Traditional Ceremonies: Marriage and Conflict Resolution]*, tèsa, Addis-Abeba.
Permafròst

thumb|right|Imatge satellit dei regions de permafròst: permafròst permanent (roge/mauva), permafròst sasonier (irange), permafròst esporadic (jaune).

Lo **permafròst** o **pergelisòu** (var. **pergelisòl**) es un sòu gelat, caracteristic dei regions polaras, format de brigas de ròcas, de sediments e de glaç. Son espessor pòu agantar plusors quilomètres dins lei regions polaras e subpolaras somesas a de temperaturas frejas tota l'annada. Dins lei regions pus temperadas, un permafròst sasonier pòu existir. 

Lei sòus son classificats coma permafròst continú (90–100 % de l'espaci), permafròst discontinú (50–90 %), permafròst esporadic (mens de 50 %). Ocupa 24 % dei sòus de l'emisfèri nòrd.

Geologicament, lo permafròst es fach de tres jaç. La partida superiora es dicha "activa" pr'amor es susceptible desgelar durant lei setmanas pus caudas entraïnant sa transformacion. A una espessor de 2 a 3 mètres. Lo jaç intermediari es pus important (3,5–8 m). Es somés a de variacions de temperatura mai demòra en dessota dau ponch de congelacion de l'aiga. Enfin, la zòna inferiora conoís ges de variacion sasoniera.

Dempuei la fin dau , lo rescaufament climatic entraïna la disparicion progressiva dau permafròst. Aqueu fenomèn es l'objècte d'estudis importants car lei terrenhs degelats an tendància de liberar de substàncias polluentas (mercuri, metan, etc.) que son susceptiblas de causar de problemas environamentaus grèus. De mai, es un indicator aisat de seguir per mesurar l'importància de l'aumentacion dei temperaturas.

## Articles connèxes
* Clima polar

## Bibliografia
* 
* 

## Referéncias
Ebridas

Las **Ebridas**, (en gaelic escocés *Na h-Innse Gall*, en anglés *Hebrides*) son un archipèla de la còsta oèst d' Escòcia. L'archipèla se devesís en dos grop d'illas: las Ebridas interioras (en gaelic : *Na h-Eileanan a-staigh*) e las Ebridas exterioras (en gaelic : *Na h-Eileanan Siar*), separadas per la mar de las  Ebridas e lo Little Minch. Aquelas illas an una longa istòria de poblament que remonta al Mesolitic e sas culturas foguèron successivament influenciadas per los pòbles de lengas celtica, noroèc e anglesa. Aquela diversitat se tradutz dins la toponimia.

Las Ebridas foguèron une granda font d’inspiracion de la literatura en gaelic escocés e de la musica gaelica. Uèi, l'economia de las illas depend de pichonas expleitacions agricòlas, de la pesca, del torisme, de l'industria petrolièra e de las energias renovelablas. Las Ebridas an una biodiversitat mendra que la rèsta d'Escòcia, mas an una preséncia significativa de fòcas e d'aucèls de mar.
Valadas de Lans

Las **valadas de Lans** (*Valli di Lanzo* en italian, *Valade 'd Lans* en piemontés, *Valâdes at Lans* en francoprovençau) son tres valadas deus Aupes grais piemontés, situadas entre la valada d'Orco au nòrd e lu vau d'Ors au sud. 'Las prenen lu nom de la vila de Lans (*Lanzo Torinese* en italian) situada a lurs piès e son parcorregudas per las tres branchas deu flume Stura di Lanzo. 'Las fan partida de las valadas arpitanas deu Piemont.

## Referenças

## Liams
*https://web.archive.org/web/20200308184043/http://www.vallidilanzo.to.it/ Site de las Valadas de Lans
Valada d'Orco

La **valada d'Orco**, 'pelada maitot *vau de Locana* o *vau de Ceresole*, es 'na valada italiana situada dins los *[[Alps|Aupes]] grais* dins la vila metropolitana de Turin. 'La se troba au sud deu vau d'Aosta e au nòrd de las valadas de Lans. 'La fai partida de las valadas arpitanas deu Piemont.

## Geografiá
thumb|left|Carta de localisacion dins la vila metropolitana de Turin.
Valadas arpitanas dau Piemont

Las **Valadas arpitanes dau Piemont** (en arpitan: *Valâdes arpitanes du Piemont*) son las partidas d'amont de las valadas dau Nòrd-Oèst de la provincia de Turin, dins lu Piemont (Itàlia), qui son de tradicion linguistica arpitana (dialecte valsoanin), coma lu Vau d'Aosta, la Savòia, la Bressa, lu Valés. 'Las cubren un territòri de 1 589,06 km² emb 65 995 abitants. 

## Valadas
Las uèch valadas, dau nòrd au sud, son:

* Vau  Soana (*Vâl Soana*)
* Vau d'Orco (*Vâl d'Orco*)
* Valadas de Lans (*Vâlades at Lans*):
**Vau Grande (*Vâl Grande*)
**Vau d'Ala (*Vâl d'Ala*)
**Vau de Vieu (*Vâl di Viù*)
* Naut Vau d'Ors (*Vâl Cenischia*)
* Vau d'Ors (*Vâl Susa*), partida bassa de la valada 
* Vau  Sangon (*Vâl Sangon*)
Val Cenischia

**Cenischia** (*Vâl Cenischia* en arpitan, *Val Cenischia* en italian e *Val Cenise* en francés) es 'na corta valada situada dins la zòna occidentala deu Piemont, situada lateralament dins lu Vau d'Ors. N-i cola lu torrent *cenischia*. La partida nauta de la valada es francesa. La cultura locala se caracterisa per la preservacion de tradicions aupinas tipicas, coma la dança de las espadas o la festa de l’orsa.
Qüartet Kocian

Lo **Qüartet Kocian**, en chèc *Kocianovo kvarteto*, es un qüartet de còrdas chèc del sègle XX, fondat en 1972. Son primièr nom èra *Novèl Qüartet de Còrdas* (traduccion de Nové smyčcové kvarteto) e l'ensemble compreniá tres musicians de l'Orquèstra Simfonic de Praga e Pravoslav Kohout . Se tornèt batejar Qüartet Kocian en 1975, d'après lo nom del violonista Jaroslav Kocian (1883-1950 .

## Istòria

## Composicion
Los musicians d'origina èran Pravoslav Kohout, (1èr violon), Jan Odstrčil (2nd violon), Jiří Najnar (alto), Václav Bernášek (violoncèl). En 1975, Pavel Hůla (23 de genièr 1952 - 7 de decembre 2021) prenguèt la plaça de primièr violon. 

Dempuèi 2001 (segon un article de 2009), la composicion es : Pavel Hůla (1èr violon), Miloš Černý (2nd violon), Zbyněk Paďourek (alto) e Václav Bernášek (violoncèl) . Après que l'altista dels Kocian arrestèt, en 2010, Pavel Hůla remplacèt Václav Remeš en tant que primièr violon del qüartet Pražák . Las informacions mancan per actualizar l'article, mès se pòt que'l Qüartet Kocian siá ara una formacion del passat.

## Ligams extèrnes
* https://web.archive.org/web/20120723080951/http://www.concerts-prague.cz/Kocian/index.html
* https://web.archive.org/web/20200604232023/https://www.ceskyhudebnislovnik.cz/slovnik/index.php?option=com_mdictionary&task=record.record_detail&id=5646 (16 de febrièr 2009)

## Nòtas e Referéncias
Iraqw

L**'iraqw** es una lenga del grop de la familha de lengas afroasiatica de la branca coshitica, parlada en Tanzania.

## Localisacion
Los iraqw vivon dins la region d'Arusha, entre los lacs Manyara e Eyasi.

## Classificacion
L'iraqw es una lenga coshitica del sud.

## Fonologia
Los tablèus mostran la fonolgia de l'iraqw amb l'ortografia practica, las consonantas e las vocalas.

### Vocalas

### Consonantas

## Referéncias


## Fonts
*  Marten Mous, 1993, *A Grammar of Iraqw*, Kuschitische Sprachstudien 9, Hamburg, Hemut Buske Verlag
Konso

Lo **konso** (autonim **ʔaafa ʔa χonsóʔ**) es una lenga del grop de la familha de lengas afroasiatica de la branca coshitica, parlada en Etiopia.

## Localisacion
Lo konso es parlat dins lo district especial Segen de la Region dels pòbles del Sud. Lo konso se nomenan χonsitta e apelan la lenga ʔaafa ʔa χonsóʔ.

## Classificacion
Lo konso es una lenga coshitica orientala de las tèrras bassas. Fa partida d'un pichon sosgrop apelat konsoïd, que las autras lengas son lo dirasha e lo bussa.

## Fonologia
Los tablèus mostran la fonologia del konso amb l'ortografia practica, las consonantas e las vocalas.

### Vocalas

### Consonantas

## Referéncias


## Fonts
*  Ongaye Oda Orkaydo, 2013, *[https://www.lotpublications.nl/Documents/326_fulltext.pdf A Grammar of Konso]*, Lèida, LOT.
*  Marten Mous, Ongaye Oda Orkaydo, 2009, *The semantics of Clause Linking in Konso*, dins *The Semantics of Clause Linking: A Cross-Linguistic Typology* (ed. R. M. W. Dixon, Alexandra Y. Aikhenvald), p. 336-355, Oxford Universuty Press.
Bussa

Lo **bussa** (o mosiya, autonim, **mositacha**) es una lenga del grop de la familha de lengas afroasiatica de la branca coshitica, parlada en Etiopia.

## Localisacion
Lo bussa es parlat dins la zòna Omo del Nòrd de la Region dels pòbles del Sud, près del lac Chamo. Los bussa se nomenan mosiya, lo tèrme bussa es utilizat per los pòbles vesins.

## Vitalitat
Los bussa son 19000, mas solament una part de la populacion parla encara la lenga. Las estimacions varian de 1500 (Dimmendaal e Voeltz 2007) e 6000 locutors (Wedekind 2002). Dins lo nòrd del país bussa, lo zayse, una lenga omotica remplaça lo mositacha. D'autres bussa parlan oromo o gamo. La lenga es menaçada.

## Classificacion
Lo bussa es una lenga coshitica orientala de las tèrras bassas. Fa partida d'un pichon sosgrop apelat konsoïd, que las autras lengas son lo konso e lo dirasha.

## Referéncias


## Fonts
*  Erika Harlow, 2016, *[https://www.canil.ca/wordpress/wp-content/uploads/2016/09/Harlow_Erica_final-thesis.pdf Phonology of Mosiye]*, tèsa, Trinity Western University.
Uniformitarisme

L’**uniformitarisme** (ò **actualisme**) es un principi de basa de la geologia modèrna. Per un sistèma geologic donat, postula que lei procès que se son aplicats dins lo passat contunian de s'aplicar a l'ora d'ara. Segon aquela vision, l'estudi dei fenomèns geologics actuaus es donc centrau per comprendre leis eveniments ancians. L'uniformitarisme s'opausa au catastrofisme.

## Liames intèrnes

* Catastrofisme.
* Geologia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** François Michel, *Dictionnaire illustré de géologie. Initiation aux sciences de la Terre*, París, Belin, 2016.

## Nòtas e referéncias
Actualisme

L’**actualisme** es un tèrme que designa divèrsei corrents de pensada que se focalizan sus lei causas actualas :
* en filosofia : actualisme.
* en geologia : actualisme.
Saho

Lo **saho** (ሳሆኛ/ቋንቋ ሳሆ) es una lenga del grop de la familha de lengas afroasiatica de la branca coshitica, parlada en Eritrèa e en Etiopia.

## Localisacion
Lo saho es parlat majoritariamant en Eritrèa, e en Etiopia dins la region Tigre. Los saho son partits en sièis tribús, los asa'orta (ʡasaawurta), los turwaa, los meniferi, los debri-mela (debrimeela), los hado e los irob que vivon subretot en Etiopia.

## Classificacion
Lo saho es una lenga coshitica orientala de las tèrras bassas. Fa partida d'un pichon sosgrop amb l'afar. 

## Referéncias


## Fonts
*  *Esayas Tajebe, 2015, *[http://etd.aau.edu.et/bitstream/handle/123456789/16303/Esayas%20Tajebe.pdf?sequence=1&isAllowed=y Descriptive Grammar of Saaho]*, tèsa, University of Trondheim.
Sidamo (lenga)

Lo **sidamo** (autonim **sidaamu afoo**, **sidaamu qaale**) es una lenga del grop de la familha de lengas afroasiatica de la branca coshitica, parlada en Etiopia.

## Localisacion
Lo sidamo es parlat majoritariamant dins l'anciana zòna Sidamo de la Region dels pòbles del Sud venguda en 2020 l'estat de Sidama. Los sidamo se nomenan sidaama. La lenga es apelada sidaamu afoo « la boca dels sidaama » o ben sidaamu qaale « los mots dels sidaama ».

## Classificacion
Lo sidamo es una lenga coshitica orientala de las tèrras nautas. Fa partida d'un pichon sosgrop amb lo gedeo. 

## Referéncias


## Fonts
*  Sileshi Werkneh et al, 2007, *Sidaama-Amharic-English dictionary*, Addis Abeba, Master Printing Press.
Wiernsheim

**Wiernsheim** es 'na comuna de Baden-Württemberg en Alemanha, 'la es situada dins l'arrondiment d'Enz, dins l'aira urbana *Nordschwarzwald*, dins lu district de Karlsruhe. N-i 'ribeten mai d'una familha **vaudesa** deu Piemont. 'Las fondeten lu vilatge de Serres ente podem trobar la *Waldenserstraße*, la ruá deus vaudés. L'occitan vivaroaupenc n-i era parlat enquera dins l'annadas 40.

## Bessonatges

* New Harmony (Indiana, Estats Units)
* Pinasca (Itàlia)
* Ayancık (Turquia)
Afar

L**'afar** es una lenga del grop de la familha de lengas afroasiatica de la branca coshitica, parlada en Eritrèa, en Etiopia e a Jiboti.

## Localisacion
L'afar es parlat dins l'èst d'Eritrèa, l'oèst de Jiboti e dans la region Afar en Etiopia.

## Classificacion
L'afar es una lenga coshitica orientala de las tèrras bassas. Fa partida d'un pichon sosgrop amb lo saho. 

## Referéncias


## Fonts
*  Mohamed Hassan Kamil, 2015, *[https://tel.archives-ouvertes.fr/tel-01368253/document L'afar : description grammaticale d'une langue couchitique (Djibouti, Erythrée et Ethiopie )]*, tèsa, Université Sorbonne Paris Cité.
Plasmoquina

thumb|right|Representacion de la plasmoquina.

La **plasmoquina** es un medicament antipaludic descubèrt en 1926 per una còla de la companhiá alemanda Bayer. Es un derivat dau blau de metilèn que sei proprietats antipaludicas èran conegudas dempuei 1891. Aquela descubèrta encoratjèt lei recèrcas sus lei moleculas de la familha deis amino-8-quinolèinas entraïnant la concepcion de plusors antipaludics novèus durant leis ans 1930. 

La plasmoquina es fòrça eficaça còntra *[[Plasmodium vivax]]* e *[[Plasmodium ovale]]* e pòu atacar lo parasit durant totei leis etapas de son cicle uman. Pasmens, seis efiechs toxics son pus importants que d'autrei moleculas similaras. Ansin, es uei un tractament rar qu'es utilizat dins de cas d'ineficacitat deis antipaludics estandards.

## Liames intèrnes

* Paludisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Poliovirús

[thumb|right|[Fotografia dau poliovirús.]]

Lei **poliovirús** son de virús, dau genre *[[Enterovirus]]*, que son leis agents responsables de la poliomieliti. Atestats tre l'Antiquitat Auta, n'existís tres tipes diferents que son existéncia foguèt demostrada per lei trabalhs dei mètges Karl Landsteiner (1868-1943) e Erwin Popper (1879-1955) en 1908-1909. Objècte de recèrcas importantas, es la buta d'una campanha d'exterminacion menada per l'Organizacion Mondiala de la Santat dempuei la concepcion de vaccins eficaç e pauc costós dins leis ans 1950. Dins la natura, es ansin vengut un virús fòrça rar, acantonat dins quauquei regions isoladas d'Afganistan e de Paquistan. En revènge, es totjorn largament utilizat en laboratòri dins lo quadre d'experiéncias sus lei virús d'ARN.

## Liames intèrnes

* Poliomieliti.
* Virús d'ARN.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canon antiaerian

Un **canon antiaerian** es un canon de calibre mejan ò gròs creat per protegir l'infantariá, lei veïculs, lei naviris ò un luòc donat còntra leis atacas aerianas (avions, elicoptèrs, missils...). Son desvolopament e son evolucion es donc fòrça liat a aquela de l'arma aeriana.

L'idèa apareguèt en 1870 durant lo sètge de París per lei Prussians qu'assaièron de destrurre lei balons francés. Foguèt represa durant la Guèrra Italoturca quand una mitralhièra capitèt d'abatre un avion. Se desvolopèt durant la Premiera Guèrra Mondiala e se generalizèt durant l'entre doas guèrras e la Segonda Guèrra Mondiala. En particular, tenguèron un ròtle fòrça important durant la defensa britanica còntra lo *[[Blitz]]*. De son caire, leis Alemands desvolopèron de canon poderós de 37 mm e 88 mm. Lo segond venguèt famós gràcias a sa version anticarri.

Après 1945, lo ròtle dau canon demeniguèt en causa de l'aumentacion de la velocitat deis avions militars modèrnes. Pasmens, son totjorn d'armas eficaças còntra leis aeronaus operant a bassa altitud. Per aquò, lei sistèmas actuaus son equipats de mecanismes electropneumatics, sovent comandats per radar, que permèton un ciblatge e un tir rapide. Certanei modèls son tanben dotats d'una cadéncia de tir considerabla (mai de  còps/mn) per arrestar lei missils.


3inch20cwtAAGunHMASAustraliaDecember1918.jpeg|Canon britanic QF20 (1914)
Bundesarchiv Bild 101I-219-0597-15, Russland-Mitte-Süd, leichte Flak, Josef Niemitz.jpg|Canon alemand 2-cm Flak 30 (1930)
Bofors-p004596.jpg|Canon Bofors 40 mm suedés (1930)
File:Zu-23-2-belarus.jpg|Canon ZU-23-2 sovietic (1960)
Canon de 20 mm forbin.JPG|Canon de 20 mm modèl F2 francés (1983)
Meppen - WTD91 (TdBW) 109 ies.jpg|Sistèma alemand MANTIS (2011)


## Liames intèrnes

* Aviacion militara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Charles Lyell

thumb|right|Retrach de Charles Lyell.

**Charles Lyell** (14 de novembre de 1797 - 22 de febrier de 1875) es un geològ escocés dau sègle XIX, famós per aver popularizat lo principi de l'uniformitarisme.

Nasquèt a Kinnordy dins una familha de dètz enfants. Botanista, son paire lo dirigiguèt vèrs l'estudi de la natura au collègi d'Exeter puei a l'Universitat d'Oxford. Charles Lyell foguèt ansin diplomat en geologia en 1816. Adoptèt leis idèas de James Hutton sus l'origina plutonica dei ròcas e viatjèt en França e en Itàlia. Aquò li permetèt de descubrir qu'èra possible d'identificar lei jaç geologics contenent de fossils en foncion dei fossils presents. Imaginèt ansin la premiera escala dei temps geologics. Pus important, capitèt de liar lei teorias de James Hutton amb lei principis de l'estratificacion, çò que foguèt una etapa importanta dins l'istòria de la geologia.

A partir de 1830, comencèt de publicar sei *Principis de geologia* que demorèron la referéncia de la disciplina fins a sa mòrt. En particular, i presentèt lo principi de l'uniformitarisme que postula que la Tèrra seriá estada lentament faiçonada per de procès que contunian a l'ora d'ara. Lèi de basa de la geologia modèrna, aquela idèa foguèt largament acceptada gràcias au trabalh de Lyell.

Charles Lyell recebèt la *[[Royal Medal]]* en 1834, la medalha Copley en 1858 e la medalha Wollaston en 1866. Venguèt sòci de la *[[Royal Society]]* en 1826 e foguèt anoblida en 1848. Enfin, foguèt lo president la *Geological Society of London* en 1835-1836 e en 1849-1850.

## Liames intèrnes

* Catastrofisme, principi opausat a l'uniformitarisme.
* Geologia.
* James Hutton.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Copa dau Monde de la CONIFA de 2020

La **Copa dau Monde ConIFA 2020** es la tresen copa dau monde organizada per la Confederacion deis Associacions de Fotbol Independentas (ConIFA) dau 31 de mai au 7 de junh de 2020. Per causa de la pandèmia, siguèt anullada.

## Participants

Lei còlas calificadas per la competicion son :

* Karpatalya
* Ossetia dau Sud
* Armènia Otomana
* Jersei
* Cornoalha
* Darfor 
* Chagos Island
* Matabelelàndia
* Cabilia
* Sahara Occidental
* Panjab
* Corèa
* Eelam Tamol
* Cascàdia
* Mapuche
* Mariya

## Liames intèrnes
*Copa dau Monde de la CONIFA de 2014
*Copa dau Monde de la CONIFA de 2016
*Copa dau Monde de la CONIFA de 2018
*Copa dau Monde de la CONIFA de 2022

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Alimentacion pel sòl

[vinheta|Ralh central d'alimentacion pel sòl del [tramvai de Bordèu.]]
L**'alimentacion pel sòl**, o **APS**, es un metòde d'alimentacion electrica pels tramvais se substituissent, dins d'unas zònas de centre vila, a la linha aeriana de contacte.

Aqueste sistèma foguèt concebut en 1994 per l'inventor Michael Goulet, puèi recuperat per Innorail (filiala a l'epòca de SGTE). La societat foguèt integrada a Alstom, e es basada en pròcha banlèga de Marselha.

Aqueste metòde consistís en l'implantacion d'un tresen ralh al mièg dels dos autres e en l'utilizacion de « fregadors » conductors jos lo tramvai. Lo ralh d'alimentacion es segmentat en tròçs que son alimentats unicament quand son entièrament recobèrts pel tram, evitant atal tot risc d'electrocucion pels autres usatgièrs (pedons, cicles, motocicles).

## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Sistèma d'electrificacion ferroviària
* Captatge del corrent
* Tramvai
Sorbus aria

L**'Albièr**, **Albièr blanc**, o **Sorbièr dels Alps** (***Sorbus aria***) es un arbre de la familha  Rosacèas originari del sud d'Euròpa.

## Descripcion
thumb|left|200px|Fuèlhas e flors
thumb|left|200px|Fuèlhas blancas dessós

L'albièr blanc es un arbre ermafrodit de camba dreita e de forma ovoïda que pòt mesurar de 3 a .

L'escòrça es grisa, las fuèlhas altèrnas, irregularament dentadas, tomentosas blancas dessós.

Pòrta al mitan de la prima d'inflorescéncias en corimbe pollinizadas per entomogamia.

Los fruits (alisas) son de drupas escampilhadas per via endozoocòra.

L'albièr blanc presa las zonas de ròcas, bòsques sècs, las cassanhas pubescentas, fajedas sècas, bòsques de puèges e de combas de tendància sèca, pinedas, bòsques acidofils submontanhòls e montanhòls, limit de bòsc.

## Proprietats
Son fruit es pas toxic: es considerat coma comestible, mas sa carn es farinosa e d'una sabor a l'encòp acidulada e sucrada. Servís de còps que i a per aprestar de confituras après las premièras geladas.

## Sosespècias e varietetats
* *Sorbus aria* (L.) Crantz subsp. *aria* dels bòsques caducifoliats medioeuropèus, basofils, oligotrofils
* *Sorbus aria* (L.) Crantz subsp. *aria* var. *incisa* dels bòsques caducifoliats medioeuropèus, basofils, montanhòls dels vabres
* *Sorbus aria* (L.) Crantz subsp. *cretica* des  bòsques caducifoliats medioeuropèus, basofils, occidentals

## Ibrid
Lo crosament de l'albièr blanc amb lo perièr commun donèt naissença a un ibrid intergeneric nomenat ×''Sorbopyrus auricularis'' dich *perièr de [[Bollwiller]]*.

## Referéncias


## Veire tanben
### Article connèxe
* *[[Sorbus torminalis]]*

### Ligams extèrnes
* 
* 
* Site de l'académie de Besançon

### Bibliografia
Gedeo

Lo **gedeo** (autonim **gedeuffa**) es una lenga del grop de la familha de lengas afroasiatica de la branca coshitica, parlada en Etiopia.

## Localisacion
Lo gedeo es parlat majoritariamant dins la zòna Gedeo de la Region dels pòbles del Sud. La lenga a tres dialèctes, lo riibata, lo riiqata e lo suubo.».

## Classificacion
Lo gedeo es una lenga coshitica orientala de las tèrras nautas. Fa partida d'un pichon sosgrop amb lo sidamo. 

## Referéncias


## Fonts
*  Mathewos W. Georgis, 2010, *[http://etd.aau.edu.et/bitstream/handle/123456789/16279/Mathewos%20W.%20Giorgis.pdf?sequence=1&isAllowed=y Verbal Morphology of Gedeo]*, tèsa, Addis Abeba.
Tennet

Lo **tennet** es una lenga nilosahariana del grop surmic parlada al Sodan del Sud. 

## Localizacion
Lo tennet es parlat per 10000 Tennet que vivon dins 10 vilatges dins l'estat d'Equatòria Orientala. Se maridan sovent amb lors vesins lopit, un pòble de lenga nilotica. Pr'aquò, la lenga se manten.

## Fonologia
### Vocalas
Lo tennet a un sistèma vocalic basat sus una diferenciacion segon lo 'endrech d'artculacion, coneguda sos lo nom d'ATR: son prononciadas siá  amb l'avançament, siá amb la retractacion de la raiç de la lenga.
Las vocalas amb avançament de la raiç de la lenga son , , , , . 
Las vocalas amb retractacion de la raiç de la lenga son , , ,  , .

Las primièras son escrichas amb un macron sos las letras. Las vocalas podon èsser longas, en aquel cas son escrichas dobladas. Exemples:
:cé̱é̱z *ostal*, jo̱o̱re̱ *montanha*, keelang *leopard*

### Consonantas
Las consonantas del tennet son presentatas amb l'ortografia pratica:

### Tons
Lo tennet es una lenga tonala, amb un ton naut, un ton bas, un ton montant e un ton davalant.

## Referéncias


## Fonts
*  Adelino Amargira, 2015, *Number and case inflection in Tennet noun and adjective*, dins Nilo–Saharan: Linguistic Analyses and Documentation (eds, Norbert Cyffer, Osamu Hieda, Angelika Mietzner, Doris Payne, Anne Storch), Nilo-Saharan Vol. 28, p. 9-20, Colonha, Rüdiger Koeppe.
Sinyar

Lo **sinyar** (autonim, ) es una lenga nilosahariana parlada al Chad dins la província de Waddai e al Sodan, al sud del Darfor. 

## Classificacion
Lo sinyar es plaçat dempuèi lo trabalh de classificacion de Tucker e Bryan (1956) al sen de las lengas bongo-bagirmi, un grop de las lengas sodanicas centralas. Boyeldieu nòta que la lenga èra pauc documentada e que son estudi recent de la lenga confirma pas la preséncia del sinyar dins lo bongo-bagirmi.

## Referéncias


## Fonts
*  Pascal Boyeldieu, 2015, *Case Alignment(s) in Sinyar*, dins Nilo–Saharan: Linguistic Analyses and Documentation (eds, Norbert Cyffer, Osamu Hieda, Angelika Mietzner, Doris Payne, Anne Storch), Nilo-Saharan Vol. 28, p. 21-36, Colonha, Rüdiger Koeppe.