Victor Hugo

[thumb|Retrach de Victor Hugo. [Léon Bonnat, 1879, Musèu d'Orsay.]]
	
**Victor Hugo** (26 de febrier de 1802, Besançon – 22 de mai de 1885, París) es un escrivan francés dau sègle XIX. Promotor e defensor dau romantisme, es l'autor d'una importanta òbra que compren de recuelhs de poesia, de pèças de teatre e de romans e ocupa una plaça centrala dins la literatura francesa gràcias a sei caps d'òbras. En particular, es l'autor dei romans *[[Lo darrier jorn d'un condamnat]]*, *[[Nòstra Dòna de París (roman)|Nòstra Dòna de París]]*, *[[Lei Miserables]]* e *[[Nonanta-tres]]*, dei pèças de teatre *[[Hernani]]* e *[[Ruy Blas]]* e dei recuelhs de poèmas *[[Lei Castigaments]]* e *[[Lei Contemplacions]]*.

Pasmens, l'influéncia d'Hugo se limitèt pas a la literatura. D'efiech, tre leis ans 1820, foguèt confrontat a la censura e, a partir deis ans 1830, s'engatjèt dins la vida politica. Inicialament monarquista, mostrèt rapidament un interès per la misèria dau pòble e una volontat de combatre leis injustícias. Aviâ ansin una posicion particulara au sen dei partisans de la Monarquia de Julhet. Pasmens, sei posicions socialas lo menèron a perseguir son evolucion politica e a venir republican a partir de 1846. Se raprochèt alora de Loís Napoleon Bonaparte e sostenguèt son eleccion coma president de la Republica après la revolucion de 1848. Rompèt totalament amb la drecha e s'opausèt ai lèis reaccionàrias adoptadas per redurre lo sufragi universau ò l'influéncia dei republicans sus l'educacion (lèi Falloux). Dins aquò, rompèt tanben amb Loís Napoleon Bonaparte e assaièt sensa succès de s'opausar au còp d'Estat de 1851. Obligat de s'exiliar, s'installèt a Guernesey e venguèt un adversari acarnat dau Segond Empèri. S'entornèt en França unicament après la proclamacion de la III Republica. Elegit deputat en 1870 e senator en 1876, sostenguèt l'installacion de la Republica, mai a partir de 1878, sa santat li permetèt pas de mantenir una activitat importanta.

En causa d'aqueu ròtle literari e politic, Victor Hugo foguèt considerat de son vivent coma una personalitat importanta de l'istòria de França. Aquela plaça foguèt confiermada pus tard per l'aspècte pionier de sei combats còntra la pena de mòrt ò en favor de l'unificacion europèa. Recebèt donc a sa mòrt d'obsèquias nacionalas e au mens dos milions de personas assistiguèron a son enterrament au Panteon. Son òbra demòra fòrça estudiada e es encara regularament l'objècte d'adaptacions ò de reedicions.

## Biografia

### Joventut e formacion

[thumb|right|Retrach de Victor Hugo en [1820.]]

Victor Hugo nasquèt lo 26 de febrier de 1802 a Besançon. Èra lo fiu de Joseph Léopold Sigisbert Hugo (1773-1828), un oficier de l'armada napoleonenca que venguèt generau en 1809, e de Sophie Trébuchet (1772-1821), una filha eissida de la borgesiá nantesa. Tre sa jovença, Victor Hugo mostrèt un interès important per la lectura. De mai, en causa deis afectacions de son paire en Espanha, foguèt rapidament capable d'aprendre l'espanhòu. En 1812, s'installèt a París amb sa maire — de fach separada de son marit – e foguèt en partida educat per lo generau Victor Fanneau de la Horie qu'èra son pairin e lo galant de sa maire. En 1815, intrèt a la pension Cordier e comencèt d'aprendre la rima e la versificacion en autodidacte amb leis encoratjaments de sa maire e d'un professor que corregissiá seis escrichs.

De 1817 a 1820, ganhèt plusors prèmis de l'Acadèmia dei Jòcs Floraus e obtenguèt una mencion a un concors de l'Acadèmia Francesa. Abandonant seis estudis en matematicas, decidèt alora de se consacrar definitivament a la literatura. Durant aqueu periòde, probablament en reaccion ais idèas de son paire, creèt una revista ultramonarquista amb sei fraires. En quatre mes, ne'n vendèt  exemplaris e lo rèi Loís XVIII li acordèt una renda annadiera de  F. Aquò li permetèt de venir escrivan professionau e de considerar l'idèa d'esposar son amiga Adèle Foucher (1803-1868).

Lo maridatge foguèt retardat per lo decès de la maire d'Hugo en 1821, mai aguèt finalament luòc en octòbre de 1822. Lo pareu aguèt cinc enfants : Leopold que moriguèt quauquei mes après sa naissença en 1823, Léopoldine Hugo (1824-1843), Charles Hugo (1826-1871), François-Victor Hugo (1828-1873) e Adèle Hugo (1830-1915). Durant sa vida, Victor Hugo aguèt tanben plusors mestressas. La pus coneguda foguèt l'actritz Juliette Drouet (1806-1883), mai se pòdon egalament citar l'escrivana Léonie d'Aunet (1820-1879) e la comediana Alice Ozy (1820-1893).

### Lo periòde romantic

Dins lo corrent deis ans 1820, Victor Hugo venguèt pauc a cha pauc una personalitat centrala dau Cenacle, un grop d'escrivans romantic que se reünissián en cò de Hugo ò dau critic literari Charles Nodier (1780-1844). Durant aqueu periòde, Hugo s'interessèt tanben a la pintura en descubrent l'obrador de Paul Huet (1803-1869) e se reconcilièt amb son paire. Pasmens, venguèt mai que mai un autor prolific amb lei publicacions dei romans *[[Bug-Jargal]]* (1820 e 1826), *[[Han d'Islàndia]]* (1823), lo *[[Darrier jorn d'un condamnat]]* (1829) e *[[Nòstra Dòna de París (roman)|Nòstra Dòna de París]]* (1831), dei recuelhs de poesia *[[Odas e Baladas]]* (1828), leis *[[Orientalas]]* (1829), lei *[[Cants dau crepuscul]]* (1835), lei *[[Votz interioras]]* (1837), lei *[[Rais e leis Ombras]]* (1840) e lei pèças de teatre *[[Hernani]]* (1830), *[[Marion de Lorme (Hugo)|Marion de Lorme]]* (1831), lo *[[Lo Rèi s'amusa|Rèi s'amusa]]* (1832), *[[Lucrezia Borgia (1833)|Lucrezia Borgia]]* (1833) e *[[Marie Tudor (1833)|Marie Tudor]]* (1833).

Promotor dau romantisme en França, Hugo i foguèt a l'origina de plusors revolucions literàrias importantas. Pasmens, suscitèt d'oposicions de part dei mitans conservators, en particular dei defensors dei principis de la literatura classica. Aquò menèt, per exemple, a l'enebiment de la pèça *[[Marion de Lorme (Hugo)|Marion de Lorme]]* per la censura reiala en 1829. L'episòdi pus famós d'aquela confrontacion es probable la « batalha d'Hernani », una pèça de teatre d'Hugo jogada per lo premier còp en 1830. L'òbra èra relativament susprenenta per lo public de l'epòca amb l'exaltacion d'un amor impossible, la denonciacion d'un poder esclerosat, una versificacion que seguissiá pas lei règlas tradicionalas e, benlèu encara pus novator, un refús de respectar la règla de l'unitat de temps e de luòc. Lei partisans dau classicisme assaièron d'organizar un tarabast per roïnar la representacion, mai se turtèron ais amics d'Hugo que preparèron la defensa de l'òbra amb lo Cenacle. Dins un ambient electric, la premiera de la pèça s'acabèt per lo succès dei romantics.

### L'engatjament en politica

[thumb|right|Victor Hugo en [1849.]]

Après la revolucion de 1830, Victor Hugo venguèt un escrivan reconegut que se ralièt au regim de Loís-Felipe en 1837. Pauc a cha pauc, Hugo intrèt dins lo ceucle intim dau rèi. Aquò li permetèt de recebre d'onors importants coma una eleccion a l'Acadèmia Francesa en 1841 e una nominacion coma par de França en 1845. En parallèl de sa carriera literària, s'interessèt ansin a la politica en plaidejant còntra la pena de mòrt ò còntra d'injustícias socialas (en particular lo trabalh deis enfants).

Au nivèu literari, Hugo obtenguèt un succès major en 1838 amb la pèça de teatre *[[Ruy Blas]]*. Pasmens, lo public s'alassèt dei dramas romantics e leis òbras seguentas recebèron d'acuelhs pus mitigats. En 1843, *[[Lei Borggravis|lei Borggravis]]* foguèt un succès popular amb 33 representacions, mai foguèt tanben drama romantic que suscitèt l'interès d'un larg public. La meteissa annada, la vida de Hugo foguèt marcada per la negada accidentala de sa filha Léopoldine. Arrestèt alora de publicar durant dètz ans e se concentrèt sus la vida politica e mondana.

Vengut republican vèrs 1846, foguèt elegit deputat de la II Republica coma candidat dau partit de l'òrdre. Pasmens, desaprovèt la violéncia de la repression de l'insureccion de junh de 1848. Totjorn sensible ai questions socialas, se raprochèt pauc a cha pauc de Alphonse de Lamartine puei de Loís Napoleon Bonaparte. Rompèt ansin amb la drecha e s'opausèt a plusors lèis reaccionàrias adoptadas per redurre lo drech de vòte e la libertat de la premsa. S'opausèt tanben a la lèi Falloux que permetèt ai congregacions religiosas de prendre lo contraròtle de l'ensenhament en França fins a la fin dau sègle XIX. Dins aquò, s'alunchèt pauc a cha pauc de Loís Napoleon. Lo 2 de decembre de 1851, assaièt ansin de s'opausar au còp d'Estat amb d'autrei deputats republicans, mai foguèt obligat de s'enfugir en Belgica. Un mes pus tard, faguèt partida dei 66 parlamentaris bandits per un decrèt imperiau que demorèt en vigor fins a 1859.

### L'exili

[thumb|right|Victor Hugo en [1861 durant un viatge a Brussèlas.]]

En 1855, Hugo s'installèt a Guernesey. I menèt una vida enujosa e la familha se dispersèt lentament. Per exemple, Adèle Foucher realizèt de viatges frequents a París e Brussèlas per defendre leis interès literaris e financiers de son marit. Adèle Hugo anèt en Canadà per i seguir un oficier britanic e Charles Hugo imitèt sa maire avans de se fixar en Belgica en 1865. La meteissa annada, François-Victor Hugo s'installèt tanben dins la capitala bèlga. En 1868, Adèle Foucher moriguèt e Hugo acompanhèt l'ataüt fins a la frontiera francesa. Hugo eu meteis realizèt plusors viatges amb Juliette Drouet.

Lo periòde de l'exili veguèt una represa de l'activitat literària de Hugo. Tres caps d'òbra de sa carriera foguèron publicats durant aquela epòca : lei *[[lei Castigaments|Castigaments]]* en 1853, lei *[[lei Contemplacions|Contemplacions]]* en 1856 e lei *[[Lei Miserables|Miserables]]* en 1860. Pasmens, escriguèt d'òbras desenant mens conegudas coma lei *[[Lei Trabalhaires de la Mar|Trabalhaires de la Mar]]* en 1866. Après lo trionf dei *[[Lei Miserables|Miserables]]*, Hugo decidèt de portar la barba. Prenguèt ansin sa figura e son estatura de patriarca de la literatura francesa e de consciéncia morala de la vida politica nacionala.

### Lo retorn en França

[thumb|right|Fotografia dei funeralhas nacionalas de Victor Hugo lo 31 de mai de [1885.]]

En setembre de 1870, la desfacha de Napoleon III e la proclamacion de la Republica permetèron lo retorn de Victor Hugo en França. Recebèt un acuelh trionfau de part dei Parisencs e sostenguèt la defensa de la vila durant lo sètge menat per lei Prussians en 1870-1871. Elegit a l'Assemblada Nacionala a la fin de la guèrra, demissionèt rapidament per protestar còntra l'invalidacion de l'eleccion de Garibaldi. La mòrt sobda de son fiu Charles l'alunchèt de la Comuna de París, mai protestèt energicament còntra la violéncia de la repression. Puei, favorable a l'amnistia dei Comunards, foguèt batut a plusors eleccions legislativas complementàrias en 1871 e en 1872 en causa de son sostèn ais insurgents.

En parallèl, Hugo escriguèt l’''Annada terribla'' e *[[Nonanta-tres]]*. Seis òbras teatralas tornèron venir popularas. Per exemple, *[[Ruy Blas]]* foguèt tornarmai jogat en 1872 e *[[Marion de Lorme (Hugo)|Marion de Lorme]]* en 1873. Durant aqueu periòde, foguèt tanben un dei centres de la vida intellectuala francesa e Hugo recebiá regularament de personalitats importantas coma lei fraires Goncourt, Édouard Lockroy (1838-1913), Georges Clemenceau (1841-1929) ò Leon Gambetta (1838-1882). En 1876, Hugo foguèt finalament elegit au Senat. I adoptèt de posicions opausadas au president monarquista Mac Mahon, mai foguèt victima d'un important malaise que metèt fin a seis activitats politicas en 1878.

Fins a sa mòrt, Hugo reduguèt tanben son activitat literària que se limitèt desenant a la publicacion de recuelhs de poèmas escrichs dins leis ans 1850-1870. Demorat una referéncia nacionala, moriguèt lo 22 de mai de 1885 en causa d'una congestion pulmonara. D'obsèquias nacionalas foguèron ordonadas per li rendre omenatge e lo Panteon foguèt tornarmai secularizat per recebre son còrs. Dos milions de personas assistiguèron a la ceremònia.

## Òbras

### Leis òbras avans l'exili

#### Lo premier periòde poetic

Lo premier periòde poetic de Victor Hugo dura de 1822 a 1840. Es marcat per la publicacion de plusors recuelhs de poèmas que mòstran l'evolucion progressiva de l'autor deis idèas monarquistas e catolicas de sa jovença vèrs una posicion pus moderada. Aquela evolucion se tròba tanben au nivèu de l'estil, a l'origina liric e classic, que laissa pauc a cha pauc mai de plaça a d'elements romantics.

Lo premier recuelh d'aqueu periòde es *[[Odas e Baladas]]* qu'es una compilacion de poèmas pareguts entre 1822 e 1827. Son de tèxtes d'aqueu recuelh que li permetèron de ganhar plusors prèmis ai Jòcs Floraus de Tolosa durant leis ans 1820. *[[Odas e Baladas]]* es clarament marcat per leis idèas monarquistas e religiosas d'Hugo, mai lei poèmas pus tardius mòstran ja d'evolucions. I a egalament quauquei libertats presas a respècte dei règlas de la poesia lirica classica. Lo recuelh seguent, lei *[[Leis Orientalas|Orientalas]]*, revendica ansin d'intrada la libertat creatritz de l'artista e celèbra Napoleon e la libertat grèga.

#### Lei romans d'avans l'exili

Avans l'exili, de 1820 a 1834, Victor Hugo escriguèt e publiquèt plusors romans coma *[[Bug-Jargal]]*, un racònte de la revòuta dei Negres de Sant Domingo e *[[Han d'Islàndia]]*, un roman adaptat d'escrichs de jovença. Aqueleis òbras suscitèron un certan interès dins lei mitans romantics e *[[Bug-Jargal]]* foguèt publicat dins la revista *[[Le Conservateur Littéraire]]*.

*[[Lo Darrier Jorn d'un Condamnat]]*, paregut en 1829, es lo premier roman famós de sa carriera. Descriu la fin de la vida d'un òme condamnat a mòrt e constituís un plaid en favor de l'abolicion de la pena de mòrt. Cinc ans pus tard, Hugo escriguèt *[[Claude Gueux]]*, un cort roman denonciant lo sistèma penitenciari e la disproporcion dei penas e dei delictes de l'epòca. Aquelei romans marquèron ansin l'aparicion deis idèas progressistas d'Hugo.

Pasmens, lo roman pus famós d'aqueu premier periòde romanesc es *[[Nòstra Dòna de París (roman)|Nòstra Dòna de París]]*. A l'origina, Hugo voliá escriure un roman istoric segon lo modèl de Walter Scott (1771-1832). Dins aquò, l'escritura foguèt trebolada per la Revolucion de 1830. Desplacèt alora son racònte a la fin dau rèine de Loís XI e desvolopèt d'idèas eissidas de la pensada de Lamennais (1782-1854), un precursor dau catolicisme liberau e sociau, e de Benjamin Constant (1767-1830), un sostèn liberau de la monarquia de Julhet.

#### Lo periòde teatrau

De 1827 a 1843, Hugo foguèt un deis autors de teatre principaus de França. Promotor dau drama romantic, se reclamèt de William Shakespeare (1564-1616) e de Friedrich Schiller (1759-1805) e prepausèt una dramaturgia simpla amb de personatges somés a de fòrças fondamentalas poderosas. Per aquò, abandonèt lei règlas dau teatre classic, en particular lei personatges complèxes e lei finesas psicologicas. Au contrari, lei personatges d'Hugo son rapidament caracterizats e aisament identificables. Enfin, fau nòtar la preséncia dau pòble dins lo racònte siá indirèctament (*[[Cromwell (Hugo)|Cromwell]]*) siá dirèctament (*[[Ruy Blas]]*).

De mai, l'òbra teatrala de Hugo aguèt un ròtle major dins l'afiermacion de son apartenéncia au movement romantic e dins l'evolucion de sa pensada politica. D'efiech, lo prefaci de *[[Cromwell (Hugo)|Cromwell]]* – una pèça quasi injogabla de 6 a 7 oras – èra un manifèst en favor dau romantisme e de la rompedura amb lo classicisme. Puei, la batalha d'Hernani marquèt lo succès dei romantics e lor existéncia dins l'esfèra artistica francesa. Pasmens, aquelei succès empachèron pas d'atacas regularas de part dei mitans conservators. Ansin, plusors pèças d'Hugo foguèron enebidas per leis autoritats. De mai, divèrsei campanhas foguèron organizadas per trebolar la preparacion ò l'organizacion de sei representacions.

### Leis òbras dau periòde d'exili

#### ''Lei Castigaments''

Après lo còp d'Estat e lo començament de son exili, Hugo publiquèt en aost de 1852 un panflet intitulat *[[Napoleon lo Pichon]]* qu'es considerat coma un cap d'òbra d'aqueu genre literari. Puei, contunièt seis atacas còntra Napoleon III amb lo recuelh de poèmas satirics *Lei [[Lei Castigaments|Castigaments]]* publicat en 1853. I utilizèt una versificacion e de tons variats per denonciar lei còps d'Estat de Napoleon Bonaparte e de Loís Napoleon Bonaparte. Pasmens, se Napoleon I es criticat dins l'òbra, son nebòt es ridiculizat e accusat d'aprofichar d'èsser un òme sensa talent aprofichant la glòria de son oncle per legitimar sei crimes.

Au nivèu literari, se *Lei Castigaments* son una òbra politica, lo recuelh contèn tanben d'elements metafisics. Aquò prefigura la tonalitat dei *Contemplacions* que foguèron publicadas tres ans pus tard.

#### ''Lei Contemplacions''

*Lei [[Lei Contemplacions|Contemplacions]]* es un recuelh de poèmas escrichs entre 1841 e 1855 que foguèt publicat en 1856. Es compausat de 158 poèmas devesits en sièis libres. Lei tèmas abordats son principalament l'amor, la jòia, la mòrt, lo dòu e divèrseis aspèctes mistics. La remembrança i ocupa tanben una plaça centrala e Hugo experimentèt lo genre de l'autobiografia versificada. Enfin, lo recuelh es un omenatge a Léopoldine, la filha d'Hugo mòrta negada en 1843. L'estructura dei Contemplacions rebat donc aquelei preocupacions multiplas. Una premiera partida, intitulada « A passat temps », evòca la jovença, leis amors e lei premierei consideracions d'Hugo sus la misèria dau monde. Una segonda partida, « Uei », tracta dau dòu e dei temptativas d'establir una forma de comuniacion amb sa filha defunta, puei de l'energia retrobada e dei certituds. La meditacion i es utilizada per trobar de rasons novèlas de viure e l'ambient vèn pauc a cha pauc subrenaturau e fantastic.

#### ''Lei Miserables''

thumb|Retrach de Cosette dins l'edicion originala de Les Misérables de 1862, realizat per Émile Bayard

Imaginat a partir de 1845, *[[Lei Miserables]]* foguèt lo projècte principau d'Hugo entre 1860 e 1862. Es considerat coma una òbra majora de la literatura francesa amb de reedicions regularas dempuei sa publicacion. Leis adaptacions cinematograficas son tanben frequentas amb un quinzenau de films ò de serias televizadas recensadas entre 1934 e 2018. Es un roman sociau, istoric e filosofic que son racònte se situa entre 1815 e 1832 e seguís plusors personatges eissits dei classas popularas. Per aquò, utilizèt d'estils romanescs diferents coma lo roman melodramatic popular inspirat per Eugène Sue (1804-1857), la fresca istorica imaginada per Honoré de Balzac (1799-1850), la saga literària dominada per l'eròi mitic e lo roman didactic permetent d'alternar desvolopament de l'intriga e digressions.

*[[Lei Miserables]]* foguèt mau acuelhit per l'elèit literari classic. L'usatge de l'argòt, la complasença per lei revolucionaris republicans ò la morala dau libre foguèron fòrça criticats per de personalitats coma Lamartine, Barbey d'Aurevilly, Dumas, Flaubert, Baudelaire ò lei fraires Goncourt. Pasmens, lo succès popular e comerciau foguèt immediat e l'obratge foguèt rapidament traduch dins mai d'una lenga.

#### ''Lei Trabalhaires de la Mar''

Lei *[[Lei Trabalhaires de la Mar|Trabalhaires de la Mar]]* es un roman publicat en 1866. L'intriga presenta de similituds importantas amb *Nòstra Dòna de París*. Seguís l'istòria d'un colòs, dich Gilliatt, que dèu afrontar mai d'una espròva per obtenir la man de Déruchette. Pasmens, en son abséncia, Déruchette s'enamora dau pastor Ebenezer. Gilliatt se sacrifica alora per permetre lo maridatge e la fugida dei dos amants. Pasmens, lo quadre es pus modèrne e s'inspira de la societat capitalista britanica e de la vida dei marins de Guernesey.

### Leis òbras dau retorn en França

Après son retorn en França, Hugo publiquèt plusors recuelhs de poèmas e lo roman *[[Nonanta-tres]]*. Lo recuelh *[[L'Annada terribla]]* laissèt son nom au periòde 1870-1871 marcat per la guèrra francoprussiana e l'insureccion de la Comuna. Pasmens, l'òbra pus importanta de la darriera partida de la carriera d'Hugo es probable *[[Nonanta-tres]]*, un roman utilizant lei guèrras de Vendèa per descriure l'oposicion entre lei monarquistas absolutistas, lei republicans idealistas e lei republicans intransigents. Lo libre foguèt un succès comerciau amb  exemplaris venduts en dos ans.

Plusors òbras postumas foguèron publicadas, mai que mai de recuelhs de poèmas e de pèças de teatre. La màger part foguèron escrichs durant lo periòde d'exili, mai una òbra de jovença – lo *Castèu dau Diable* qu'es inacabada – foguèt editada en 1939. La pus famosa es probable Torquemada, una pèça que denóncia lo fanatisme religiós en s'inspirant dau monge Tomás de Torquemada (1420-1498).

## Annèxas

### Liames intèrnes


* II Republica.
* II<small><sup>nd</sup></small> Empèri
* Batalha d'Hernani.
* *[[Lei Castigaments]]*.
* *[[Lei Contemplacions]]*.
* Còp d'Estat dau 2 de decembre de 1851.
* Drama romantic.
* *[[Nòstra Dòna de París (roman)|Nòstra Dòna de París]]*.
* Romantisme.


### Òbra complèta

**Odes et poésies diverses* (1822)
**Odes* (1823)
**Han d'Islande* (1823)
**Nouvelles Odes* (1824)
**Bug-Jargal* (1826)
**Odes et Ballades* (1826)
**Cromwell* (1827)
**Les Orientales* (1829)
**Le Dernier jour d'un condamné* (1829)
**Hernani* (1830)
**Notre-Dame de Paris* (1831)
**Marion Delorme* (1831)
**Les Feuilles d'automne* (1831)
**Le roi s'amuse* (1832)
**Lucrezia Borgia* (1833)
**Marie Tudor* (1833)
**Littérature et philosophie mêlées* (1834)
**Claude Gueux* (1834)
**Angelo, Tyrant of Padua* (1835)
**Les Chants du crépuscule* (1835)
**La Esmeralda*, libretto d'una opèra (1836)
**Les Voix intérieures* (1837)
**Ruy Blas* (1838)
**Les Rayons et les Ombres* (1840)
**Le Rhin* (1842)
**Les Burgraves* (1843)
**Napoléon le Petit* (1852)
**Les Châtiments* (1853)
**Les Contemplations* (1856)
**La Légende des siècles* (1859)
**Les Misérables* (1862)
**William Shakespeare*, ensag (1864)
**Les Chansons des rues et des bois* (1865)
**Les Travailleurs de la Mer* (1866)
**La voix de Guernsey* (1867)
**L'Homme qui rit* (1869)
**L'Année terrible* (1872)
**Quatrevingt-treize* (1874)
**Mes Fils* (1874)
**Actes et paroles – Avant l'exil* (1875)
**Actes et paroles – Pendant l'exil* (1875)
**Actes et paroles – Depuis l'exil* (1876)
**La Légende des Siècles 2e série* (1877)
**L'Art d'être grand-père* (1877)
**Histoire d'un crime* 1a part (1877)
**Histoire d'un crime* 2a part (1878)
**Le Pape* (1878)
**La Pitié suprême* (1879)
**Religions et religion* (1880)
**L'Âne* (1880)
**Les Quatres vents de l'esprit* (1881)
**Torquemada* (1882)
**La Légende des siècles* Tòm III (1883)
**L'Archipel de la Manche* (1883)


### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Raymond Escholier, *Victor Hugo raconté par ceux qui l'ont vu*, París, Librairie Stock, 1931.
* **[[francés|(fr)]]** Yves Gohin, *Victor Hugo*, París, Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1987.
* **[[francés|(fr)]]** Florence Naugrette, *Le Théâtre romantique*, París, Seuil, coll. « Points Essais », 2001.

### Nòtas

### Referéncias