open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gror

**Frór** es un personatge de l'univèrs de fantasia de l'escrivan J.R.R. Tolkien a la Tèrra Mejana. Es un nan de l'ostal dels barbalongas, segond filh del rei Dain I e qu'a coma ancessor dirècte lo pròpri Durin I. Es fraire de Thror e Gror e doncas familha dirècta de nans coma Thrain II, Thorin II Escutdegarric, Dain II Pedefèrre, Fili e Kili.

Fror nasquèt en l'an 2552 de la Tresena Edat e moriguèt en l'annada 2589 de la quita edat. Nasquèt al Reialme nan de las Montanhas Grisas e ailà demorèt pendent sa braca vida fins que l'an 2589 de la Tresena Edat lo nan e son paire, lo rei Dain I, foguèron aucits per un dragon de fred que veniá de Forodwaith. Los nans que poguèron subreviure aquel fach se devesiguèron en dos grops; d'unes segussián lo pepin del rei, Thror, e marchèron al Reialme d'Erebor. Los autres, la majoritat, se n'anèt amb lo filh pichon, Gror vèrs la Colina de Fèrre.
Dain I

Dain I, filh de Nain II, foguèt lo darrièr rei de l'Ostal de Durin que governèt sus tota sa nacion. 

Pendent son règne las atacas dels dragons a las minas dels nans d'Ered Mithrin contunhèron. Lo quite  Dain foguèt aucit en l'annada  2589 de la Tresena Edat per un dragon de fred. Foguèt succedit per los sieus filhs Thror e Gror, qu'abandonèron Ered Mithrin e fugiguèron al sud. Ailà los nans se devessiguèron entre los barbalongas, que se n'anèron amb Thror al reialme d'Erebor e los nans que, dirigits per Gror, marchèron fins las Montanhas de Fèrre.
Nain II

Dins l'univèrs imaginàri de J. R. R. Tolkien, **Nain II** (2338 - 2585 T. E.) foguèt un nan de la dinastia dels Durin. Nascut a **Ered Mithrim**, es filh d'Oin I. Pendent lo règne de Nain II, los nans demorèon uroses a Ered Mithrim, fins que foguèron atacats per de dragons. Nain II aguèt dos filhs: Dain I e Borin.
Oin I

Dins l'Univèrs imaginàri de Tolkien, **Oin** es un nan del linhatge dels Durin. Nasquèt a Ered Mithrim en 2238 de la Tresena Edat, es filh de Gloin I. Moriguèt en l'an 2488 de la Tresena Edat.

Oin foguèt lo rei de las Montanhas Grisas de l'Ostal de Durin, l'eretièr de Gloin I. Pendent son règne los nans de la nacion de Durin encara demoravan a las Montanhas Grisas del Nòrd. Pendent son règne los trasgues de las Montanhas Nebladissas comencèron tornar se organizar e l'Ombra cresquèt. 

Mai tard, e pendent lo règne de Dain I, los nans foguèron obligats de marchar a las Montanhas Grisas pr'amor de l'arribada dels dragons. Oin aviá 250 annadas quora moriguèt e aquò vòl dire que regnèt pendent 103 ans. L'eretièr del reialme foguèt Nain II.
Jerzy Brzęczek

thumb|250px|Jerzy Brzęczek
**Jerzy Józef Brzęczek** (Truskolasy, Polonha, 18 de març de 1971) es un entrainador e ancian fotbolaire polonés.
Eä

**Eä** es lo nom elfic de l'univèrs imaginàri creat per l'escrivan britanic J. R. R. Tolkien.

Eä es la paraula que Ilúvatar utiliza per crear lo Mond e vòl dire "siá" mas atanben "lo Mond que es". Es una paraula quenya per nomentar tota la creacion. L'istòria de la creacion del Mond per Ilúvatar e los Ainur es contada a l'Ainulindalë, primer conte de lo Silmarillion. Dins d'Eä se tròba Arda, . Lo centre d'Eä es lo Fuòc Sagrat. A la mitologia de Tolkien, Arda foguèt al començament un mond plan qu'aprés lo cambi del mond, vendriá un mond redond.

Tolkien volguèt tanplan balhar una segonda perspectiva d'una segonda creacion, e atal se pòt  comparar la creacion de la realitat, a partir d'idèas, amb çò que se debana dins una istòria fictiva: lo legeire dintra a l'istòria e se rend pas compte qu'es una istòria que se desvolopa dins un segond tèrme, mas s'i submergís e n'emergís cossí o faguèron los Ainur dins la creacion d'Ilúvatar.

### Referéncias
Valar

Los **Valar** (singular Vala) son los Poders d'Arda al mond fantastic de la Tèrra Mejana creat per John R.R. Tolkien.

Los Valar son los catorze esperits poderoses de la raça dels Ainur que dintrèron a Arda aprés la siena creacion, per rengar las causas e luchar contra lo mal menat per Melkor.

Al començament demorèron a l'illa d'Almaren, mas apuèi sa destruccion e plan abans lo revelhar dels elfs, s'establiguèron a Aman e alià i fondèron  Valinor. 

Son los mai importants dels Ainur, testimònis de las visions d'Eru, e responsables de la creacion d'Arda. Per ansin, Melkor anèt a Arda per la reclamar per el.

Los Valar an pas una forma concreta, maugrat que sovent pòdon èsser vists jos l'aparénçia d'elfs o d'òmes. Totun, que son desir es demorar dins l'invisibilitat. 

Los Valar son pas de dieus, malgrat que los òmes sovent los veson aital. Son mai que mai d'emissaris o de regents d'Eru, lo Dieu de l'Univèrs de Tolkien, qu'interven pas normalament dins los afars del Mond. 

### Noms
Aquestes sen los noms dels Valar cossí los nomentavan los Eldar. A la Tèrra Mejana podián èsser coneguts amb d'autres noms d'origina Sindarin; Varda, per exemple, èra atanben coneguda amb lo nom d'Elbereth. Los ômes los coneissián amb d'autres noms, de còps divins, e los nans nomenavan Aulë,  son creador, Mahal. Los noms dins aquesta listat son pas reals e se pòdon pas trobar en cap de luòc mas solament lors títols (l'excepcion es Oromë. Los Valar mascles son nomenats "Senhors dels Valar", e las femelhas son nomentadas "Reinas dels Valar" o Valier.

### Senyors dels Valar

Manwë Súlimo, Rei dels Valar

Ulmo, Rei del Mar

Aulë, lo Fabre

Oromë Aldaron, lo Grand Caçaire

Mandos (Namo), lo Jutge

Irmo (Lorien), Mèstre del Desir

Tulkas Astaldo, Campion de Valinor

### Reinas de los Valar
Varda Elentari, Reina de las Estelas, femna de Manwë

Yavanna Kementari (Palurien), Balhadora de fruches, femna d'Aulë

Nienna, Senhora de la Compassion e lo Dòl

Estë, la Doça, femna de Lorien

Vairë, la teisseira, femna de Mandos

Vana, la eternament Jove, femna d'Oromë

Nessa, la Dançaira, femna de Tulkas

### D'autres noms
Los Aratar (Sindarin: los Suprèms) son los uech Valar majors: Manwë, Varda, Ulmo, Yavanna, Aulë, Mandos, Nienna e Oromë. Melkor, lo mai poderós de totes, es pas considerat un d'aqueles. 

Lorien e Mandos son de fraires e son coneguts amassa amb lo nom de Fëanturi o "Mèstres dels Esperits".

### Referéncias
Manwë

**Manwë** Súlimo (del Valarin Mânawenûz) es un personatge fictiu de l'univèrs de J.R.R. Tolkien, la Tèrra Mejana. Es un Ainu, lo rei dels Valar, marit de Varda Elentari, fraire del Senhor Escur Melkor (Morgoth), e Rei d'Arda. Viu sus lo Mont Taniquetil, la montanha mai nauta del mond. Es lo mai grand en autoritat, mas pas en poder, dels Valar.

Manwë s'abilla amb vestits blus e a tanben los uelhs blaus. A un sceptre de safir fach per el per los Nholdor. Los Vanyar son los sieus elfs preferits, e demoran amb el e Varda al Mont Taniquetil.

Manwë vòl dire 'Lo Benesit'. Sulimo vòl dire "Lo Senhor dels Vents". Los sieus títols includison 'Lo Vielh Rei', 'Lo Rei d'Arda', 'Senhor de l'Alenar d'Arda', e 'Senhor de l'Oèst'.

Manwë es, amassa amb Melkor, lo mai ancian dels Ainur, e lo que compren melhor la volontat d'Eru. Quora Melkor semenèt la discòrdia dins la Musica dels Ainur, Manwë finiguèt per aver tot lo pes de la simfonia. Quand Arda foguèt creada, Manwë ne foguèt nomentat governador, e pr'aquò son títol mai comun es lo de "Lo Vielh Rei". Manwë èra un regent bon, compassiu, sens desir de poder per el. Mas comprenguèt pas ben lo mal e tanpauc lo reconeguèt en son fraire. Liberèt Melkor de Mandos, en tot li permetre manejar Fëanor, empeissonar los Dos Arbres, assassinar Finwë, robar los Silmarils e causar la revòlta dels Nholdor. Per caufar los Eldar, faguèt que Aulë fabriquèsse lo Solelh e la Luna, pr'amor que sabiá que lo revelhar dels Atani èra pròche, e envièt Thorondor e las Aglas a susvelhar. Aprés la casuda de Morgoth, Manwë l'exilièt al void. A la Batalla Dinal, quand Melkor fugiguèt, es dich que lo Vielh Rei e lo Senhor Escur luchèron als replanats de Valinor.

### Referéncias
Mont Taniquetil

**Taniquetil** o "Naut Pic Blanc", es la mai nauta montanha d'Arda dins la Tèrra Mejana e fa partida de las Montanhas Pelori, situadas a la còsta d'Aman. En naut del mont Taniquetil i demora Ilmarin, al Palais del rei amb la Reina dels Valar. Los Vaniar, demoran atanben a la montanha que la nomentan  Oiolossë, que vòl dire "Totjorn Blanc coma la nèu". La montanha es al mateis luòc a Arda que lo Mont Olimp dins la Mitologia Grèga. Es la Montanha ont aviá lo tròn Manwë, e ont regnèt fòrça temps amb Varda.
Ulmo

**Ulmo** ˈulmo (del valarin Ulubôz, Ullubôz via Ulumō) Senhor de las aigas e Rei de la Mar es, a la mitologia de John R.R. Tolkien referida a la Tèrra Mejana, un Vala.

Es lo tresen Vala en importància, aprés Manwë e Varda, e fòrça amic del primièr. Ulmo jamai fisèt Morgoth e aqueste aviá paur de la mar e atanden de Varda pr'amor que la mar pòt pas èsser mestrejada. Ulmo aviá pas d'ostal a Valinor, e preferissiá demorar dins la mar o los rius.

Lors vassals Ossë e Uinen èran los Maiar mai pròches als elfs, e a travérs d'eles, Ulmo aprenguèt fòrça causas dels afars dels Primièrs Filhs d'Eru.
Aulë

**Aulë** ˈau̯le es, a la mitologia de John R.R. Tolkien de la Tèrra Mejana, un Vala. Los nans lo nomentan Mahal que vòl dire Lo Grand. Es lo marit de Yavanna, creador de las formas d'Arda.

Impacient per l'arribada dels filhs d'Eru sus la Tèrra Mejana, Aulë creèt los nans segon imaginava coma serián aquels. Eru volguèt pas que los nans apareguèssen a la Tèrra Mejana abans que lors filhs, los elfs e pr'aquò los mantenguèt en letargia aprés qu'Aulë repentit, los aufrís e Eru los adoptèsse coma filhs pròpris.

Quora los elfs arribèron a Valinor, los Noldor venguèron lors discípols en l'art de fargar, e Fëanor son alumne privilegiat. Aital foguèt coma poguèt crear los joièls mai cars: los Silmarils.
Oromë

**Oromë** es, dins la mitologia de John R.R. Tolkien de la Tèrra Mejana, un Vala, atanben conegut amb los noms d'Aldaron, Araw (Sindarin), Bema, Tauron, Lo caçaire dels valar, Lo grand cavalier e Senhor de las forèsts. Es lo fraire de Nessa e marit de Vana.

Pendent los Jorns dels Dos Arbres, quora los Valar se retirèron de la Tèrra Mejana, Oromë continuèt caçant a las forèsts d'aquelas tèrras e foguèt aital lo primièr dels Valar que descobriguèt los elfs a la riba del Lac Cuivienen. Los menèt a Valinor dins lo grand viatge e foguèt lo primièr en los nomentar Eldar.

Coma grand caçaire foguèt celèbre per la sieuna lucha contra Morgoth.

Es lo portaire de la còrna dels Valar (Valaroma) a aun un caval estonant (Nahar).
Tulkas

**Tulkas** lo Fòrt es, dins la mitologia de John R.R. Tolkien de la Tèrra Mejana, un Vala, tanplan conegut amb lo nom d'Astaldo. Es lo marit de Nessa. Foguèt lo darrièr dels Valar en baissar a Arda, quora saupèt sus la guèrra contra Morgoth, que ne fugiguèt abans la sieuna arribada, en tot començar la prima d'Arda. Es lo mai combatiu de totes los Valar.

### Referéncias
Vana

**Vana** (quenya IPA: [ˈvaːna] - "polida") es un personatge fictiu de l'univèrs de J.R.R. Tolkien, la Tèrra Mejana. Es una Ainu, femna d'Oromë e pichona sor de Yavanna.

Tanben es coneguda coma la Totjorn Jove. Se ditz d'ela que  "totas las flors li donan la benvenguda e florisson quand agacha; totes los aucels cantan amb la siena arribada." Demora en de jardins plens de flors e sovent visita son marit Oromë als bòsques.
Yavanna

**Yavanna** Kementari es, dins la mitologia de John R.R. Tolkien de la Tèrra Mejana, una Vala. Son  primièr nom vòl dire Balhadora de Fruches e lo segond Reina de la Tèrra. Tanben es nomenada Palurien. Es la femna d'Aulë e responsabla dels fruches e de totas las causas que creisson al mond.

Quora Eru permetèt que los nans d'Aulë visquèssen, Yavanna auguèt paur que copessen totes los arbres qu'ela aviá creat. Eru responguèt a aquel problèma en tot crear los èssers que podián los protegir.
Mandos

vinheta|Luthiel davant Mandos don palais.
**Mandos**, atanben nomentat Namo, es un persontage fictiu creat per John R.R. Tolkien dins la siena òbra sus la Tèrra Mejana.

Mandos lo Jutge es lo Vala responsable dels Palais de Mandos ont se pausan los esperits dels elfs assassinats (se non que serián immortals). Es lo marit de Vairë e lo fraire de Lorien e Nienna.

Es sevèr e sens passion, e jamai desbremba res. Es lo Vala que malasiguèt los Noldor quora marchèron d'Aman, e conselhèt que poguèsson pas tornar (aquò arribèt d'èsser gaireben una venjança). Mas a diferéncia de Morgoth, las sieunas malediccions son pas cruselas o venjativas per desir pròpri. Son la volontat d'Erue e seràn jamai dichas se i a pas l'òrdre de las dire de Manwë. Solament un còp foguèt pietós, quand Luthien cantèt las penas que patiguèt amb Beren, a Beleriand. En aquel moment, e amb lo consentiment de Manwë, diguèt de paraulas.

Doas foguèron las profecias de Mandos: La Profecia del Nòrd o La Fatalitat dels Noldor, ont prediguèt totes lo problèmas e penas qu'auriàn los Noldor e que los secutariàn dempuèi alara e la Segonda Profecia de Mandos, qu'anoncièt la fin del Mond a Dagor Dagorath, la Batalha de les batalhas.

### Referéncias
Morgoth

vinheta|Morgoth pendent lo començament del temps.
**Mórgoth** Bauglir, incialament conegut coma Melkor, es un personatge fictiu de l'univèrs de J.R.R. Tolkien, la Tèrra Mejana. Morgoth es un personatge del quite òrdre que los Valar, que dempuèi lo començament del temps s'es corromput e venguèt per ansin lo primièr Senhor Escur. 

A l'òbra de Tolkien, Morgoth solament apareis coma una persona dins Lo Silmarillion, mas aurà, totun, una influéncia giganta en d'òbras posterioras. Lo Senhor Escur Sauron,per exemple, atanben conegut coma Lo Senhor dels Anèls èra estat son sirvent. 

### Nom
Quora èra considerat coma Valar, èra conegut coma Melkor. Totun, aprés sa corrupcion e quand comencèt luchar contra los pòbles d'Arda, los elfs Nholdor lo coneisseràn coma Morgoth Bauglir.

Morgoth pot èsser revirat coma "Enemic escur", o "Foscor Abominabla" (raiç MOR: nègre, fosc, ombra; e GOS/GOTH: Abominacion, Terror), e Bauglir vòl dire "Tiran" o "Oprimeire" (raiç MBAW: obligar, forçar, oprimir).

### Istòria
Abans la creacion d'Arda, Melkor èra lo mai poderós dels Ainur. Cada Ainur aviá lors pròpris "talents", mas Molkor ne manejava plan.Coma fa un nenon arrogant,competiguèt amb Eru (tanben conegut com L'Unic o Iluvatar, lo paire de totes) a la Musica dels Ainur. Melkor èra gelós de son paire e voliá crear e governar el. Demorèt fòrça temps en tot assajar de trobar lo Fuòc Secret sens compréne que aquesta èra una qualitat exclusiva d'Eru e que solament i podiá arribar a travèrs Eru. 

Pendent sa recerca del Fuòc Secret se separèt d'Eru e los autres Ainur e los sieus pensaments s'alonhèron de mai en mai de l'armonia e las sieunas gènts. Pendent la Granda Musica dels Ainur, Melkor assagèt de cambiar lo tema e introduire los elements pròpris que el cresiá necessaris. En tot far aquel esfòrç fòrça Ainur anèron amb el - los qu'avián mens volontat - e poguèt atal crear un 'contra-tema' al tema principal d'Eru; mas, en realitat, en tot èsser creat, Melkor podiá pas crear e la soleta causa que podiá far èra descobrir o imitar. La musica que fasiá èra 'brusenta' e 'vanitosa', e, frustrat per son malescaduda en poder pas superar la musica d'Eru, assagèt de ne corrompre l'armonia, e atal corrompèt tot çò que podiá pas dominar, e corrompèt tota la Musica.

Ironicament, los assags de Melkor cambièron pas realament la Musica, solament l'avián facha mai complèxa: la musica pròpria d'Eru ganhava en prefondor e en beutat per rapòrt a las tristas dissonánçias de Melkor. Atal, quand l'Ainu Ulmo canta a l'aiga, Melkor vòl la destrusir pr'amor qu l'aiga èra pas una creacion sieuna ne podiá pas la contrarotlar. Donèt a l'aiga un fred extrem e una calor extrema mas amb aquò poguèt pas destrusir l'aiga e, sens o voler, foguèt aquò l'origina dels nívols, la pluèja, le nebla, la nèu o lo glaç.
Vaniar

Dins lo mond imaginàri de J. R. R. Tolkien, los Vanyar son lo primièr dels clans dels elfs. D'acòrd amb la legenda, foguèt fondat per Imin, lo primièr elf que se revelhèt a Cuivienen, la sieuna femna Iminyë e dotze collègas mai. Mas foguèt Ingwë, l'ambaissador vanya qu'acompanhèt Oromë a Valinor que ne venguèt lo sieu rei 

Los Vanyar èran lo clan amb mai de gènts. Lo sieu nom vòl dire "Blonds" en quenya, pr'amor de lors caracteristics pels blonds. Eles se nomentavan Minyar, "primièrs", pr'amor que foguèron los primièrs elfs que se revelhèron e los primièrs que comencèron lo viatge cap a Valinor.

Ingwë es nomentat Rei Suprèm dels Elfs. Viu al pè del Mont Taniquetil jos las dependéncias de Manwë. Un autra vanya notable foguèt Indis, la segonda femna de Finwë i papeta de Galadriel, que li transmetèt lors pels del color de l'aur.

Fòrça paucs vanyar son estat vists a la Tèrra Mejana, pr'amor que totes anèron a Valinor e i son demorats dempuèi alara.

### Referéncias
Cuivienen

Dins l'univèrs fictiu de J. R. R. Tolkien, **Cuivienen** es lo luòc ont los quendi o elfs nasquèron. Son nom (cuivier+nen) vòl dire «aiga del revelhar» e es dich que èra una badiá de la Mar interiora d'Helcar, al lonhan orient de la Tèrra Mejana, creat per l'enfonzament de la colomna que sosteniá la lutz d'Illuin. Lo Revelhar dels elfs se debanèt en de temps arcaics, pendent l'Edat dels Arbres, mas fòrça sègles apuèi, lo mond foguèt cambiat per los desparièrs trebolums e guèrras e i a pas tornada possibla a Cuivienen. 

Los elfs foguèron cridats aquí quand los eldar abandonèron Cuivienen cap a Aman a ponent, convocats pel vala Oromë. Aqueles que volguèron demorar a la Tèrra Mejana foguèron nomentats Avari (elfs escurs pr'amor que rvolguèron pas acceptar la crida dels Valar e jamai veguèron lor lutz).
Irmo

**Irmo** o Lorien es, dins la mitologia de John R.R. Tolkien de la Tèrra Mejana, un Vala. Lo sieu nom original vòl dire Mèstre del desir, mas atanben a lo títol de Mèstre dels Somis. Lo nom de Lorien ven del luòc ont demora a Valinor. Es lo fraire de Mandos e de Nienna, e lo marit d'Estë..

Lorien e Mandos son los Fëanturi, Mèstres dels Esperits. Lorien, lo mai jove d'ambedos, es lo mèstre de las visisons e dels somis. Lors jardins a Lorien, ont demora amb la sieuna femna Estë la Doça, son lo luòc mai magic del mond e son plens d'esperits. Totes aqueles que demoran a Valinor pòdon se pausar e de frescor a la fònt d'Irmo e Estë.

Quora lo solelh e la luna foguèron creats per Varda, aquesta decidiguèt que los dos vaissèls demorarián per totjorn al cèl. Foguèt principalament mercés a las pregarias d'Irmo e d'Estë, en tot soslinhar que dormir e se pausar serián forabandits de la Tèrra Mejana, que Varda tornèt considerar sa decision e laissèt un temps de nuèch .

Aprés la naissença de Fëanor, Miriel la sieuna maire, femna de Finwë, declinèt e Manwë la liurèt a Irmo per la suenhar.

### Referéncias
Nienna

**Nienna** es la Senhora de la Mercé totjorn de dòl. Foguèt la Mèstra d'Olórin, e plora totjorn. Mas plora pas per ela; e totes aqueles que la tròban aprenon de pietat, d'esfòrç e d'espèr. Balha fòrça a aqueles que son a la Cambra de Mandos. Las sieunas lagremas son per pietat e espèr e pas per tristesa e sovent an de fòrça; atal ela plorèt per los Dos Arbres amb las sieunas lagremas que tombèron sus aqueles e apuèi netegèt la lordièra d'Ungoliant e l'envièt lonh après que foguèron destruches. Aprés la senténcia que tombèt sus Melkor demandèt de lo laissar liure e poguèt pas veire lo demòni dins el. A pas cap de parelha coneguda.
Valinor

vinheta|Valinor segon una interpretacion.
**Valinor** (La Tèrra dels Valar) foguèt lo reialme dels Valar a la terra d'Aman, ont marchèron quora Melkor los forabandiguèt d'Almaren,Dins lo mond fictiu creat per J.R.R. Tolkien, .
La vila mai importanta del reialme es Valimar, ont demoran los valar e los vanyar. Dos vilas importantas mai son Alqualondë e Tirion, vilas ont demoran los teleri e los noldor. Lo reialme tanben a una illa abitada prèp de la còsta orientala, nomentada Tol Eressëa.

### Geografia
Cada valar a son pròpri domeni a Valinor ont demora e pòt cambiar l'environament se vòl. Yavanna, la valia de la natura, la creissença e l'abondància, demora als camps del sud de l'illa. Al nòrd-èst d'aqueles camps viu lo vala de la  caça, Oromë, als Bòsques d'Oromë plens d'animals salvatges. Nienna, la valia solitària de la tristesa e la paciéncia, viu isolada a l'oèst de l'illa a las Cambras de Nienna ont plòra totjorn e agacha la mar. Al sud de las Cambras de Nienna i a las Cambras de Mandos. Mandos, fraire de Nienna, es lo vala del mai enlà e totes los que mòron i arriban. Amb Mandos i viu la sieuna femna Vairë la Teisseira, que tèis los fils del temps.

A l'èst de las Cambras de Mandos i a lo lac de Lorellin, a dins son centre i a l'Illa d'Estë. Al sud de l'illa de la valia i a los jardins de Lorien, son marit e vala dels somis.

Al nòrd i a los ostals d'Aulë lo Fabra, marit de Yavanna, e, a la fin, al nòrd-èst i a los Ostals de Manwë e Varda, lo matrimòni dels valar mai poderoses.

A l'oèst i an los Dos Arbres de Valinor, Telperion e Laurelin.

Lo continent de Valinor èra encerclat d'aiga per tres costats e lo nòrd limitava amb una zòna de glacièrs e amb lo Helcaraxë.

Aprés la casuda de Numenor, las tèrras immortalas fogueron cambiada a Arda pr'amor que caliá que los òmes i poguèssen arribar mai. Solament los elfs podián i arribar a travèrs del Camin Drech, amb lors vaissèls que podián sortir del mond e arribar fins a Valinor.

Cal confondre Valinor amb las forèsts de Lorien a la Tèrra Mejana, creats pel quite vala.
Hermerswiller

**Hermerswiller** (oficialament en francés, çò meteis en alemand estandard) o **Hemersweiller** (nom ancian) es una anciana comuna alsaciana. Dempuèi 1974, es una comuna associada de la comuna de Hoffen. Administrativament, es del departament del Bas Ren e de la region del Grand Èst de l’estat francés.

## Geografia

Es de la region naturala d’Oltrabòsc (*Unteremwàld* en alsacian, *Outre-Forêt* en francés), al nòrd del bòsc de Hagenau, en Alsàcia Bassa.

## Istòria

En 1974, es annexada per Hoffen que ne ven comuna associada.
Varda

vinheta|Varda dins lo Silmarillion.
**Varda** Elentári es un personatge fictiu de l'univèrs de J.R.R. Tolkien, la Tèrra Mejana. Es una Ainu, e femna de Manwë.

Es dich que Varda es tròp polida per èsser descricha amb de paraulas; la sieuna cara irràdia la lutz d'Iluvatar. Viu amb Manwë, e son lo govèrn d'Arda. Quora son amassa, Manwë "pòt veire mai enlà que cap uelh, a travérs la nèbla, a travérs l'escuritat, e a travérs las ligas de l'ocean", e Varda "pòt ausir mai clar que cap aurelha en tot escotar los sons de las voses que cridan dempuèi l'èst a l'oèst". Varda creèt las estelas abans que los Valar descendèsson al mond, e organizèt las constellacions, que la mai importanta es la Fauç dels Valar (la Granda Orsa).

Varda vòl dire 'sublim' o 'enauçada'. Elentari vòl dire 'Reina de las Estelas'. Tanben es coneguda amb lo títol de Tintalle, que vòl dire 'Encendaira de las Estelas'. En sindarin tanben es coneguda coma 'Elbereth' (Reina de las Estelas), 'Gilthoniel' (Encendaira de las Estelas) e 'Fanuilos' (Totjornblanca). En Telerin es coneguda coma 'Baradis'

### Imne dels Elfs de Rivendell
Un dels tèxtes en sindarin mai longs de Lo Senhor dels Anèls es un imne que cantan los elfs de Rivendell a Varda, e que se pòt trobar al capítol Fòrça Encontres (Libre II, 1r capítol). Lo tèxt es aqueste:

A Elbereth Gilthoniel,                       **Oh Reina de las Estelas, Encendaira de las Estelas**

silivren penna míriel                         **Reflèxes que tomban brillants coma de joièls**

o menel aglar elenath!                     **Del firmament [la] gloria [de] l'armada d'estelas!**

Na-chaered palan-díriel                   **A distáncias remotas as escrutat**

o galadhremmin ennorath,              **Dempuèi de tèrras mejanas d'arbres plens**

Fanuilos, le linnathon                      **Totjornblanca, a tu te cantarai**

nef aear, sí nef aearon!                   **En aqueste costat de l'ocean, aquí en aqueste costat del Grand Ocean!**

### Referéncias
Estë

vinheta|Estë, la valar femenina que suenha, segon Tolkien.
**Estë**, tanben coneguda coma la Brava e la que Suenha de nafraduras e fatiga (Estë "the Gentle", "the healer of hurts and of weariness" en l'original anglés), es un personatge fictiu qu'aperten al mond imaginàri de l'escrivan britanic J. R. R. Tolkien, dins son roman Lo Silmaríllion. Es una Ainu, dauna de Valar; femna d'Irmo.

Son nom vòl dire 'calma'. "Gris son lors vestits e la calma es son don". Demora amb lo sieu marit Irmo als jardins de Lorien a Valinor. Dormís de dia a l'illa del Lac Lorellin. Es la senhora del suènh e la tranquilitat que libera de la fatiga e l'inquietud.

Viu en los sieus jardins, los Jardins de Lorien, a Valinor. Totjorn vestida de gris, dormís pendent lo jorn a l'illa del lac Lorellin.

### Referéncias
Vairë

**Vairë** la Téisseira es un personatge fictiu de l'univèrs de J.R.R. Tolkien, la Tèrra Mejana. Es una Ainu, femna de Mandos e la responsable de teissir l'istòria del mond.

Vairë és inclusa entre las Valier, las reinas dels Valar. Maugrat que son poder o prestigi es pas tan gran coma lo d'autres, las sienas filaturas de l'istòria revestisson las Cambras de Mandos, ont sembla demorar.

Lo sieu nom en quenya vòl dire 'téisseira'. A las etimologias (Lo camin perdut e d'autres escrichs), i a la revirada al sindarin: Gwîr.
Granda Musica

La **Granda Musica** o Ainulindalë es l'edat inclusa a la primièra part de Lo Silmarillion, una amassada dels mites fictius de la Tèrra Mejana escrichs per J.R.R. Tolkien  e publicats après la mòrt de l'escrivan per son filh Chritopher Tolkien.

Lo tèrme Ainulindalë ven del quenya e vòl dire La Musica dels Ainur, o dins una revirada mai literala la Canson dels Sagrats. Es prononciat "Ai-niu-LÍN-dal-e" (en quenya se ditz aital.)

La Granda Musica dels Ainur a un luòc important dins lo cicle de Tolkien, pr'amor que parla del mite de la creacion o cosmologia de la Tèrra Mejana. L'istòria comença per un void abstracte, abans lo començament del temps e descriu lo començament del Mond, pensat e dessenhat per volontat de Dieu, conegut dins l'univèrs de Tolkien coma Eru o Illuvatar.

### Referéncias
Eru

**Eru**, dins l'òbra de J. R. R. Tolkien, es atanben conegut amb lo nom d'Iluvatar « paire de tot » (Dieu), es lo dieu creador d'Eä e son nom vòl dire « l’Un ». Tolkien lo considerava pas coma una divinitat inventada mas benlèu coma una representacion del dieu crestian. 

### Referéncias
Iluvatar

**Iluvatar** es lo dieu creador, atanben nomenat Eru, que demora a las cambras intemporalas. A creat los Ainur amb lo Fuòc Etèrn. Aital, dubrís una partida de son esperit per los balhar coneissença, un pauc a cadun. Apuèi, quora los Ainur cantan los grands temas de l’Ainulindalë (« Musica dels Ainur » en quenya, o tanplan la Granda Musica), lor dona tres grands temas reflèxe de çò qu'a d'arribar, basicament la creacion d'Arda, la Tèrra. A la fin del cant, Iluvatar fa néisser lo Mond qu'a vist e divèrses Ainur i baissan per poder complir lor cant.

Totun, Iluvatar desvela pas plusors causas als Ainur : la creacionn dels Elfs e dels Òmes, lo destin dels Òmes, la fin del mond. Aquò pòt èsser legit al roman de Tolkien Lo Silmarillion.

Dins l'istòria d’Eä, Iluvatar solament interven tres còps. Lo primièr per santificar la creacion dels Nans per Aulë. Lo segond per modificar la morfologia d’Arda pr'amor que los Valar l'i an demanat quora los Numenoreans arriban a Aman pendent la fin de la Segonda Edat: arranca Valinor d'Arda e enfonsa Numenor, l’illa dels Òmes revoltats. Lo tresen còp per far ressucitar Olorin (qu'aviá mòrt en tot luchar contra lo Flagèl de Durin) e apuèi lo tornar enviar per finir son trabalh a la Tèrra Mejana jos una nòva forma: Gandalf lo Blanc.
Bolg

**Bolg** es, dins l'univèrs de J.R.R. Tolkien, lo filh de l'uruk Azog, assassin de Thror a las minas de Moria.

Bolg dirigiguèt l'ataca dels orcs e los wargs a la Batalha de las Cinc Armadas, e la sieuna escòrta nafrèt de manièra greva Thorin, que moriguèt pauc aprés. Bolg moriguèt a la quita batalha, aucit per Beorn, que lo descrassèt. Quora aquò se debanava l'armada dels uruks s'escampilhèt e lors enemics (d'elfs del Bòsc, d'òmes d'Esgaroth e nans) los secutèron fins los liquidar gaireben totes.
Bëor

**Bëor** lo Vielh, dins lo mond legendari de J.R.R. Tolkien, foguèt lo cap del Primièr Ostal dels Edain, los òmes del nòrd, que menèt son pòble a las tèrras de Beleriand. Dempuèi alara aquela nacion seriá coneguda coma lo pòble de Bëor per l'onorar. 

Lo sieu linhatge governèt lo primièr ostal jos los reis dels noldor, e foguèt ancessor de Beren Erchamion.

Bëor dirigiguèt las sieunas gènts pendent la part finala de la sieuna marcha vèrs l'oèst. Los menèt a travèrs las Montanhas Blavas fins que l'an del Solelh de 310 arribèron a las forèsts d'Ossiriand. Ailà trobèt qui seriá son amic, lo senhor elf Finrod Felagund, que lèu aprenguèt la lenga dels òmes e i parlèt fòrça temps. Aconselhat per Finrod, Bëor dirigiguèt son pòble a las planuras d'Estolad, e ailà abdiquèt en son filh Baran per dintrar al servici de Finrod e anar viure a Nargothrond, ont demorèt fins la fin de la sieuna vida.

Lo nom original de Bëor èra Balan. Quand dintrèt al servici dels elfs recebèt lo nom de Bëor, que en la lenga de la sieuna gènt vòl dire "vassal" o "servent". Atanben foguèt conegut entre los edain coma "Lo Vielh", pr'amor que demorèt fins los 93 ans, e tanplan coma "lo Sabent".
Procès de Nuremberg

Lo **procès de Nuremberg** es lo procès intentat, davant un tribunau militar, per lei venceires de la Segonda Guèrra Mondiala a 24 responsables e a 8 organizacions dau III Reich inculpats de crimes còntra la patz, de crime còntra l'umanitat e de crimes de guèrra. Menat per una comission quadripartita (Union Sovietica, Estats Units d'America, Reiaume Unit, França), durèt dau 20 de novembre de 1945 au 1 d'octòbre de 1946.

S'acabèt per la condamnacion a mòrt de Hermann Göring (cap de la *Luftwaffe* e successor designat d'Adolf Hitler), de Hans Franck (governador generau de Polonha, d'Alfred Jodl (cap d'estat-major de la *Wehrmacht*), d'Ernst Kaltenbrunner (cap de l'ofici centrau de la seguretat dau Reich), de Wilhelm Keitel (ministre de la Guèrra), d'Alfred Rosenberg (teorician dau nazisme, ministre dei territòris ocupats a l'Èst), de Fritz Sauckel (responsable de la deportacion de la man d'òbra fòrçada), de Wilhelm Frick (ministre de l'Interior, governador de Boèmia-Moràvia), Joachim von Ribbentrop (cap de la diplomacia dau Reich), d'Arthur Seyss-Inquart (organizator de l*'[[Anschluss]]*, ministre dei territòris neerlandés ocupats) e de Julius Streicher (propagandista nazi). D'autreis accusats foguèron condamnats a de penas de preson coma l'amirau Dönitz (successor d'Adolf Hitler), Rudolf Hess (successor designat d'Adolf Hitler fins a 1941) e Albert Speer (ministre de l'armament). En mai d'aquò, plusors organizacions, especialament la SS, lo RSHA e la Gestapo, foguèron declaradas « organizacions criminalas », çò que permetèt de'n jutjar lei sòcis.

Lo procès de Nuremberg permetèt, per lo premier còp, d'aplicar la nocion de crime còntra l'umanitat qu'es un aspèct major de la justícia internacionala actuala. Son modèl foguèt adoptat per la seguida per d'autrei procès de criminaus de la Segonda Guèrra Mondiala coma lo tribunau militara internacionau per l'Extrèm Orient. Enfin, la condamnacion dei caps principaus de l'Alemanha Nazi permetèt d'organizar la denazificacion dau país e de jutjar lei foncionaris e lei militars aguent participat ai crimes ordonats per lo regime hitlerian.

## Liames intèrnes

* Crime còntra l'umanitat.
* Crime còntra la patz.
* Crime de guèrra.
* Tribunau militara internacionau per l'Extrèm Orient.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Angband

**Angband**, dins lo mond mitologic de la Tèrra Mejana de J.R.R. Tolkien, es lo nom de la fortalesa del Senhor Escur Morgoth. "Ang-band" vòl dire"Preson de Fèrre" en sindarin.

Morgoth la bastiguèt abans de la Primièra Edat, e Sauron ne foguèt lo sieu comandant. La situèt a las Montanhas de Fèrre, al nòrd de Beleriand coma una fortalesa per s'aparar dels valar se volián l'atacar.

D'efièch, los valar ataquèron Morgoth, lo tornèron agafar e destrusiguèron la sieuna fortalesa principal d'Utumno. Pendent las tres edats que Morgoth foguèt en preson, Sauron demorèt a Angband en tot crear una armada d'orcs per son senhor.

Quan Morgoth foguèt liberat, tornèt a la Tèrra Mejana e anèt a Angband, ont enauçèt una montanha volcanica giganta sus la fortalesa per la protegir, nomenada Thangorodrim.

Morgoth regnèt dempuèi Angband fins la fin de la Primièra Edat, quand patiguèt una desfacha a la Guèrra de la Colèra, Thangorodrim foguèt desrocat e Angband destrusida.
Eldar

Los **Eldar** son una raça fictiva creada per J. R. R. Tolkien dins son mond imaginàri de la Tèrra Mejana.

Eldar es lo plural d'elda, que en quenya vòl dire «pòble de las estelas».

### Istòria
Lo nom d'Eldar es donat als elfs que comencèron la Granda Marcha dels Elfs: los Vanyar, los Noldor e los Teleri (maugrat que, originalament, la paraula èra per nomentar totes los elfs).

Foguèron convidats a daissar Cuivienen, luòc ont nasquèron, e viatjar cap a Aman per la Vala Oromë. Qualqu'unes prenguèron un autre camin e son coneguts coma los Noldor. Un còp a Beleriand Ulmo dirigiguèt los Vanyar e los Noldor fins a Aman, e los Teleri demorèron endarrièr. Apuèi, divèrses Teleri contunhèron lo camin de lors fraires e un còp a Aman demorèron, de primièr, a Tol Eressëa, e puèi a Alqualondë. Los Teleri demorèron definitivament a Beleriand e foguèron coneguts coma los Sindar.

Los Vanyar visquèron a Valinor, los Teleri a Eldamar e los Noldor, pr'amor de son jurament a Feanor, emigrèron tornarmai a la Tèrra Mejana.
Primièra Edat

La **Primièra Edat**, dins lo mond imaginàri creat per J.R.R. Tolkien, es un periòde de la Tèrra Mejana que començèt amb la sortida del Solelh e finiguèt amb la Guèrra de la Colèra (e pendent aquela Morgoth patiguèt una granda desfacha). La majoritat de donadas publicadas sus aqueste periòde an coma origina Lo Silmarillion.

Pendent aquesta primièra edat se debanèt la gloria dels elfs e dels òmes de Beleriand e la sieuna desfacha finala davant lo Senhor Escur, Morgoth. Fin finala, los Valar, Mair e elfs de Valinor ajudèron los abitants de la Tèrra Mejana pr'amor de la peticion d'Earendil. Pendent la Guèrra de la Colèra l'armada amassa de dieus, d'òmes, d'elfs e d'aglas poguèt véncer las armadas de Morgoth e aital finiguèt son règne a Angbad aprés que lo barrèron dins lo void. 

### Referéncias
Segonda Edat

La **Segonda Edat** es un periòde dins l'òbra de J.R.R. Tolkien. Començèt amb la desfacha de Morgoth e la fondacion de Mithlond e finiguèt amb la victòria de la Darrièra Aliança contra Sauron.

La Segonda Edat coneguèt la gloria e la destruccion de Numenor, la guèrra entre Sauron e los elfs e la destruccion del règne dels Gwaith-i-Mirdain. Aprés l'arribada dels exiliats dunedain se debanèt la Batalha de Dagorlad entre los elfs (dirigits per Gil-Galad), los dunedain (dirigits per Elendil e lors filhs) e los nans amb las fòrças de Sauron; a la fin la Darrièra Aliança aguèt una victòria pirrica pr'amor que pendent la guèrra i moriguèron Gil-Galad, Elendil, Anarion e fòrça autres braves guerrièrs. Isildur moriguèt pauc aprés en una emboscada premanida pels orcs e atal se perdèt l'Anèl Unic.
Jorns dels Dos Arbres

Los **Jorns dels Dos Arbres**, dins la mitologia de John R.R. Tolkien creada a la Tèrra Mejana, es l'edat compresa entre los Jorns de las Lampas e los Jorns del Solelh . Son sièis edats amb d'aperaquí 10.500 ans.

Lo començament dels Jorns dels Arbres ven soslinhat per la creacion dels dos arbres, Laurelin e Telperion per Yavanna. La fin dels jorns dels arbres arriba amb la mòrt d'aqueles e la naissença de la Luna e lo Solelh. Los fachs mai importants d'aqueles jorns son :

La retirada dels Valar a Aman, mentre Morgoth domina la Tèrra Mejana.
Yavanna crea los arbres a Valinor.
Aulë crea los nans e Yavanna crea los ents, mas Eru vòl que se revelhon pas abans que los elfs.
Eru revelha los elfs.
Eru revelha los nans e los ents.
La majoritat dels elfs comènça lo viatge a Valinor, guidats per Oromë.
Morgoth e na Ungoliant aucisson los Dos Arbres.
Billy the Kid

**Billy the Kid** (mòrt lo 14 de julhet de 1881, Fort Sumner) es un famós bandit estatsunidenc qu'es una figura legendària dau periòde dau *[[Far West]]*. Pasmens, sa vida reala es mau coneguda car es l'objècte de biografias e de testimoniatges contradictòris. Vengut criminau en 1877, participèt a la guèrra dau comtat de Lincoln, conflicte entre doas bandas rivalas per lo contraròtle d'aqueu territòri, en 1878 e subrevisquèt a la desfacha de seis emplegaires. En fugida, assaièt de negociar ambé la justícia estatsunidenca mai foguèt condamnat a mòrt e, finalament, abatut per lo sherif Pat Garrett en 1881.

## Liames intèrnes

* *[[Far West]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Beleriand

**Beleriand** foguèt, a l'òbra de J.R.R. Tolkien, una region de la Tèrra Mejana. S'espandissiá dempuèi las Montanhas Blavas (Ered Luin) fins lo grand Belegaer. Limitava al nòrd amb las Montanhas de Fèrre. Al començament aqueste tèrme èra utilizat per nomentar las tèrras de la còsta situadas al sud de Nevrast e Hitlum mas, a la fin, lo tèrme foguèt tanben utilizat per nomenar totas las tèrras a l'oèst d'Ered Luin (ont demoravan los nans).

Los eldar crotzeron Beleriand en son camin a Valinor e los elfs grises, falathrim e nandor i demorèron per i viure, e ailà coneguèron Thingol e Melian la Maia; e al còr de Beleriand (Doriath) fondèt Elwë son reialme. Quora Morgoth comencèt d'atacar los sindar arribèron del nòrd los noldor forabandits que tustèron aisidament los orcs de Morgoth. Los princes dels noldor fondèron lors reialmes a l'exili a Beleriand (Hitlum, Nargothrond, Gondolin, Thargelion...)

Temps apuèi arribèron los òmes del nòrd d'Hildorien: èran los edain, los paires dels òmes, que s'alièron amb los elfs. D'òmes, d'elfs e de nans patiguèron longas guèrras contra lo Senhor Escur e pauc a cha pauc declineron fins que Beleriand venguèt un fèu de Morgoth. Foguèt alavetz quand l'armda de Valinor ataquèt Melkor e lo venquèt; e pr'amor del grand truc entre lo poder de l'Oèst e del Nòrd, Beleriand s'esfonzèt jos la mar; solament demorèt intacta una part d'Ossiriand nomenada Lindon e foguèt ailà ont Gil-Galad e la rèsta d'elfs se refugièron. Dempuèi alara plusors elfs marchèron cap a Valinor, d'autres s'enfonsèron a la Tèrra Mejana e fondèron lo reialme dels Gwaith-i-Mirdain, qualqu'unes anèron a viure amb los elfs silvans e los governèron e fòrça d'eles demorèron per viure a Lindon amb Guil-Galad e Cirdam, lo Mèstre d'Aissada. Quora Cirdam fondèt las Radas Grisas (Mithlond) comencèt la Segonda Edat.

### Referéncias
Alqualondë

**Alqualondë** es un luòc fictiu qu'aperten al mond imaginàri creat per l'escrivan e filològ britanic J.R.R. Tolkien. Es citat en son darrièr roman Lo Silmarillion. Alqualondë es una vila portuària que los elfs teleri bastiguèron a la còsta d'Eldamar, a Aman. Lo sieu nom en quenya vòl dire "pòrt dels cignes", pr'amor que los vaissèls que bastissián los releri avián forma d'aucèl.

En aquesta vila viviá lo rei Olwë, fraire de Thingol. La sieunas còstas èran plenas de joièls que los teleri avián escampat aprés los aver recebut coma un present dels nholdor. En aquela vila se desvolopèt un dels episòdis mai negres de l'istòria dels elfs, lo Chaple d'Alqualondë, que se debanèt pendent l'exili dels nholdor d'Aman en son camin a la Tèrra Mejana.
Nazgul

vinheta|Nazgûl qu'agacha lo crepuscul.
Un **nazgûl** o espèctre de l'anel es lo nom donat a de personatges del libre The Lord of the Rings, de J.R.R. Tolkien. Son una comunautat de 9 espèctres del costat fòsc que en temps ancians èran estats reis dels òmes, mas foguèron someses a l'escuretat pr'maor de sa avarícia, pròpria de la raça umana a la saga de Tolkien, enganats per Sauron, lo Senhor Escur, quora aqueste lor ofriguèt los nou anèls del poder. En èsser someses a l'escuretat, venguèron d'espèctres de l'anèl unic (que los donèt una longevitat infinita fins a la destruccion de l'anèl únic).

Lor cap es lo masc de las tèrras d'Àgmar e mèstre de Minas Morgul. Foguèt el que nafrèt de manièra greva lo portaire de l'anèl en Amon Sûl, en tot li enfonzar un punhal malesit. Los autres nazguls son Khamûl, Dwar de Waw, Ji Indur Dawndeath, Akhorahil, Hoarmurath, Adunaphêl, Ren e Uvatha. Als libres es pas clara la sieuna origina e plusors pòdon èsser de femnas. 

Òm los representa coma de fantaumas amagats jos de grandas tunicas negras e d'armaduras a las  extremitats, sens arribar d'èsser vists. Al primièr libre de la saga, La Comunautat de l'Anèl, cavalcan sus de cavals negres, mas quora l'aiga los pren als gas de Bruinen, son cambiats a de grandas bèstias que vòlan. Apuèi tornan aparéisser tornarmai en tot dirigir las armadas de Sauron pendent la Guèrra de l'Anèl en tot cavalcar sus de bèstias amb d'alas.
Jorns de las Lampas

Los **Jorns de las Lampas**, dins lo mond imaginàri creat per J. R. R. Tolkien a la Tèrra Mejana, son los Jorns dels Valar, una epòca de l'istòria de la Tèrra Mejana que durèt 33.530 ans solars (3.500 ans valians).
Los jorns de las lampas son lo primièr periòde d'Arda. Començan quora los valar finisson son trabalh, aprés la Primièra Guèrra amb Morgoth, qu'es vencut mercés a l'intervencion de Tulkas lo Fòrt.

Al començament d'aquela epòca, la vala Aulë crea doas grandas lampas dels Valar: Illuin e Ormal, prèp dels dos extrèms nòrd e sud de la Tèrra Mejana, respectivament. Alara Arda encara èra plana, e pas esferica. Apuèi, Yavanna donèt forma a las creaturas, los olvar -de vegetals- e los kelvar -d'animals-. Los Valar e los Maiar arribèron pendent aquela epòca a las regions centralas de la Tèrra Mejana ont bastiguèron lor primièr ostal permanent a Arda: Almaren. Comença alavetz çò qu'es conegut coma «la Prima d'Arda», epòca que lo mond èra polit e bèl, plen de vida tanben dins la Tèrra Mejana. 

Alara, los Valar se regaudiguèron e faguèron una granda fèsta ont Tulkas maridèt la valië Nessa. Foguèt alavetz quuora Morgoth, mercés al sieus espias qu'aviá encara dins los Valar, profechèt l'escasença per se venjar e amb totes lors fidèls servents bastiguèt una granda fortalesa a Utumno, al nòrd-èst de la Tèrra Mejana, a l'ombra de las Montanhas de Fèrre qu'el aviá bastit. Dempuèi ailà l'escuretat comencèt créisser e arroïnèt la Prima d'Arda, mas los Valar, en la siena fèsta e amb la lutz de las lampas, o veguèron pas fins que foguèt tròp tard e Morgoth ja aviá fach tombar las doas lampas. Atal demorèt Almaren destrusit e los Valar fugiguèron per totjorn de la Tèrra Mejana.

Dempuèi alara los Valar marchèron a viure al continent d'Aman, que fortifiquèron en tot bastir las Montanhas Pelori. Amb la creacion dels Dos Arbres, comencan los Jorns dels Dos Arbres o Jorns de las Estelas.
Tulkas lo Fòrt

**Tulkas lo Fòrt** es, dins la mitologia de John R.R. Tolkien de la Tèrra Mejana, un Vala, tanben conegut amb lo nom d'Astaldo. Es lo marit de Nessa. Foguèt lo darrièr dels Valar en baissar a Arda, quora saupèt que i aviá de guèrra contra Morgoth, que fugiguèt abans la siena arribada, e començar la prima d'Arda. Es lo mai combatiu de totes los Valar.

### Referéncias
Khuzdul

Lo **Khuzdul** es una lenga creada per J.R.R. Tolkien dins lo mond imaginàri de la sieuna òbra sus la Tèrra Mejana. Foguèt la lenga dels nans inventada per Aulë  que l'ensenhèt als paires dels nans quan se revelhèron.

Los nans la consideravan una lengua secreta e fòrça paucas personas que foguèssen pas mèmbres d'aquela raça l'aprenguèron.
Cirth

vinheta|Tauleta amb de runas Cirth.
Lo **cirth** (en sindarin: de runas) es un alfabet creat pel filològ e escrivan J.R.R. Tolkien per son mond imaginàri de la Tèrra Mejana. Segon la mitologia de Tolkien aqueste alfabet foguèt creat per Daeron de Doriath pendent la Tresena Edat de l'empresonament de Morgoth per l'utilitzar en de gravaduras.

Maugrat que los Sindar las utilizèron gaire fins gaireben la fin de la Primièra Edat del Solelh, foguèron adoptadas pels Khazad (nans), que las espandiguèron per tota la Tèrra Mejana.

Las cirth originalas formavan un tipe asistematic, parièr que totes lors derivats, coma Angerthas Moria, mas pas las Angerthas Daeron.

Nomenadas de certhas en quenya e de runas en oestron.

Las Angerthas Daeron son 60 letras
Oestron

L**'Oestron** es una lengua inventada per J.R.R. Tolkien dins  la sieuna òbra literària de la Tèrra Mejana. Plusors còps es nomentada Lenga Comuna. Pendent lo temps de la Guèrra de l'Anèl, l'Oestron èra la lenga de totes los òmes e hobbits que demoravan en de zònas que bèl temps èra apertenián a Gondor e Arnor, e tanplan los abitants de las ribas occidentalas de l'Anduin, mas pas los abitants del bòsc de Druadan, los Dudendalins, e los Rohirrim. L'Oestron, èra una lenga franca a las tèrras a l'oèst de Rhûn, èra la lengua publica dels nans, e la basa de divèrsas lengas dels orcs. A l'origina l'oestron èra una barreja d'Adûnaic e de las lengas dels pòbles de las còstas de la Tèrra Mejana. Aquesta barreja se produsiguèt pendent lo long de la Segonda Edat amb l'establiment de colonias de numenoreans a las còstes de la Tèrra Mejana. Aprés l'arribada d'Elendil, recebèt d'importantas aportacions del Sindarin, i foguèt aital que la lenga s'espandiguèt. La lengua dels hobbits es un dialècte campanhard de l'oestron. Las lengas dels òmes de Rhovanion de Rohan èran pròches de l'oestron, car totas avián coma ancessor la lenga dels Edain e lors parents.
Olwë

**Olwë** es un personatge fictiu de l'univèrs de J.R.R. Tolkien, la Tèrra Mejana. Foguèt Rei dels Teleri a Aman, e fraire d'Elwë (Thingol), rei dels Sindar.

Elwë e Olwë èran senhors del tresen clan dels elfs, los Teleri, e amassa dirigiguèron son pòble dempuèi lo lac Cuivienen cap a l'oèst. Dels tres clans dels elfs, los teleri èran los mai lents e quora arribèron a l'ilha movedissa de Tol Eressëa los autres ja avián marchat. Demorèron doncas a Beleriand en tot esperar que Tol Eressëa tornèsse.

Pendent lo sieu sojorn a Beleriand, Elwë dessapareiguèt e Olwë finiguèt de menar los teleri a Valinor. Un còp ailà fondèron divèrsas vilas que Alqualondë ne foguèt una e ont Olwë s'establiguèt coma Rei dels Teleri a Aman.

La sieuna filla Eärwen maridèt Finarfin, de la casa de Finwë.
Luthien

vinheta|La tomba de Tolkien e la siena femna Edith.
**Luthien** Tinuviel es un personatge fictiu de l'univèrs de J.R.R. Tolkien, la Tèrra Mejana. Foguèt una elf, la pus bèla de totes los filhs d'Iluvatar, filha del rei Elu Thingol de Doriath e Melian la Maia.

La sieuna istòria d'amor amb lo mortal Beren es un dels racontes de l'Antiquitat mai importants, reflectit milièrs d'annadas apuèi en Aragorn e Arwen. Luthien vòl dire "Genta", e Tinuviel vòl dire "Rossinhol". Aqueste darrièr escais li foguèt donat per Beren aprés l'ausir cantar.

Tolkien basèt lo personatge en la siena femna Edith.

Luthien s'enamorèt de Beren, un òme de l'Ostal de Bëor. La relacion èra pas possible dempuèi lo començament pr'amor que Luthien èra la mai aimada filha del rei dels elfs de Beleriand e d'una maia, del temps que Beren èra un mortal fugitiu de las fòrças del Senhor Escur.

Thingol decidiguèt arrestar lo matrimòni de Beren amb la sieuna filha, e pr'aquò li demandèt una mission impossibla: li aviá de portar un dels Silmarils que Morgoth aviá dins la sieuna corona. Mas Beren marchèt sens o voler son paire per ajudar Beren en la sieuna mission. Plusors perilhs aprés, amb un raubatòri comés pels filhs de Feanor, la fugida de la preson de Sauron e la mòrt del sieu amic Finrod Felagund, la parelha poguèt complir la sieuna mission mas pauc aprés Beren moriguèt. Luthien moriguèt de dòl e un còp a las Cambras de Mandos demandèt al vala la vida de Beren e atanben la sieuna. Mandos acordèt tornar Beren a la vida amb la condicion que quora arribèsse lo sieu jorn ambedos moririán coma d'òmes mortals. Foguèt l'unic còp que Mandos foguèt compassiu e atal lo sacrifici de Luthien foguèt gigant en tot renonciar a la sieuna vida immortala. 

Retornats a la Tèrra Mejana, s'establiguèron a Ossiriand, e aguèron un filh, Dior. Beren demandèt los nans de metre lo Silmaril raubat a Morgoth dins un joièl, lo Nauglamir, que donèt a Luthien. Es dich que quora ela l'aviá la sieuna belesa e la de la gemmna fasián d'ela la creatura mai bèla que jamai existiguèt. 

La parelha moriguèt al còp, e lo Nauglamir foguèt per son filh Dior.
Lengas germanicas occidentalas

Las **lengas germanicas occidentalas** forman la mai granda de las tres brancas de la familha de las lengas germanicas, incluent notadament l’alemand (al sens larg, valent a dire lo bas alemand, l’alemand mejan e lo naut alemand), l’anglés (e l'scòts) e lo neerlandés, mas tanben l’afrikaans, lo frison e lo yiddish.