Montpelhierenc (sosdialècte)

Lo **montpelhierenc**, o mai rarament **montpelhieirenc**, es lo sosdialècte de l'occitan lengadocian caracteristic de la vila de Montpelhièr e de sa region pròcha, çò es mai o mens l'èst del departament d'Erau, fins a Seta. Amb lo cevenòl e lo bas-vivarés, es una varietat del lengadocian oriental. Aquesta varietat èra una de las mai emplegadas dempuèi la fin del sègle XIX fins a la debuta del sègle XX amb d'autors importants coma L'Escotaire, Alexandre Langlada de Lansargues, Renat Tulet de Poçan o Gustau Terond de Sant Martin de Londras. Aquela vitalitat se manifestèt per la creacion de la *[[Revue des Langues Romanes]]* e un jornal umoristic de granda difusion *[[La Campana de Magalona]]*. 

Entre los autres autors importants d'aqueste airal cal citar Joan Baptista Fabre, Max Roqueta o Joan Frederic Brun. Coneguèt tanben una granda profusion de lingüistas coma Alfons de Ròca-Ferrièr e Carles de Tortolon.

## Los estudis sul montpelhierenc

Aquesta varietat es estada pro estudiada e mai siá parcialament. Demest los trabalhs de dialectologia publicats cal citar d'en primièr l'òbra de Léon Lamouche que comparèt lo parlar de Lodeva amb lo montpelhierenc central e tanben amb lo parlar de Marsilhargues. Un autre estudi dialectal interessant es lo que faguèt l'alemand Otto Zaun suls parlars d'Aniana e de son environa (editat en 1914). Puèi, se publiquèron qualques gramaticas coma la d'Emili Masuc en 1899 sul parlar de Pesenàs a la termenera del besierenc (sosdialècte) o mai tard, en 1913, la de Loís Pastre sul parlar de Clarmont d'Erau.

En 1964 lo lingüista Louis Michel forniguèt tanben una sintèsi dels traches mai caracteristics del montpelhierenc dins son libre *La langue des pêcheurs du Golfe du Lion*. 

Finalament en 2002, Gaston Basalgas publiquèt la gramatica inedita del regent Gustau Terond sul parlar de Seta, lo setòri (sosdialècte).

## Elements de dialectologia

Lo montpelhierenc es un dels sosdialèctes mai particulars de l'ensems lengadocian. Preserva d'un costat de traches mai ancians e a l'encòp una continuitat o transicion amb lo dialècte provençal:

### Division dialectala

Lo montpelhierenc se devesís a la gròssa en tres varietats:

-Lo montpelhierenc oriental (País de Lunèl e de Vidorle) que marca la transicion cap al nimesenc amb una part orientala que presenta d'elements provençalizants (pèrdia de la marca de plural e article plural unic *lei*).

-Lo montpelhierenc central (Montpelhièr e sas environas fins a Nòstra Dòna de Londras al nòrd, amb Seta coma ponch mai occidental)

-Lo montpelhierenc occidental (a partir de Mesa/Vilamanda fins aperaquí Agde e Beçan) que presenta d'afinitats claras amb los parlars septentrionals coma lo roergàs.

### Fonetica
#### Vocalisme
- Conservacion del son [a] (amb de variacions) de la ***-a*** atòna finala (trach que s'espandís gaireben fins a Ròse a l'èst) amb un son pro semblant a [ə] dins qualques endreches, en particular vèrs la còsta, Montpelhièr inclús, coma la vocala dicha neutra del catalan. Aquesta [a] es ben clara dins lo ròdol de Lodeva. Ex: ***vaca*** ['baka] per ['bako̞] en occitan generalament e dins los parlars occidentals.

- Conservacion de la **O** brèva latina en diftong ***-uò-*** (prononciat [jɔ]) (trach partejat tanben per una partida del roergàs e de l'albigés) Ex: ***nuòch*** per ***nuèch/nuèit*** o **luònh** [jòn] per **luènh** dins las autras varietats lengadocianas. L'occitan d'Agde a repartit las doas formas foneticas *pluèja* ['plòt͡ʃò], *uèlh* [jòl] e *fuèlha* ['fèjo], *cuèissas* ['kèjsos].

- Conservacion de la o pretonica dins certans mots : *tantossada, orjolet, rajolet, tronada, luonchon*. A Lançargues e dins qualques vilatges dels environs, aquela repugnància per l'alteracion de la vocala o es ben plus marcada encara: longàs, encordat, grossi, crocut...

- **ò** es preservada al contacte d'una nasala. Ex: ***bòn***, ***fònt***, ***lòng*** etc... coma en provençal rodanenc, mentre que lo digraf: *-oa-* s'i pronóncia -ò-: ***doas*** [dɔs], ***coa*** [kɔ], ***proa*** [pRɔ], ***broa***  [bRɔ], mas aquel fenomèn es plan espandit en lengadocian.

- La **u** i es articulada [ø] coma dins la màger part del litoral lengadocian. De notar una alternança dins la prononciacion de cèrts mots e son extension a de cases non-etimologics : *premièr* e *prumièr* (o *permièr*), *medicin* e *mudicin*, *lendeman* e *lundeman*, etc. Als environs d'Aspiran, lo mot *tèrra* deven 'turra'.

- Lo sufix **-cion** es prononciat [siw] a l’oèst del domeni dit **país dau tambornet** (seguint la linha de partiment que passa(va) dins Montpelhièr per Figairòlas, los Arceus), e [siun] a l’èst del domeni, dit **país dau buòu** (que sa linha passa(va) dins Montpelhièr pel Pont Trencat, Las Aubas, Merdanson) amb ja de traches del provençal: ex. nacion [nasiw] e [nasiun], television [telebiziw] e [telebiziun].

- E tampada dins lo mot *vielh(a)* a Lodeva (?).

- Un trach menor e esporadic a Lodeva, sens dobte pres dels parlars pus septentrionals : lo passatge a > o en posicion pretonica dins certanas fòrmas verbalas monosillabicas : *fa caud* [fo kaw], *va plan* [bo pla], *m'a donada* [mo du'nada]. Aquel fenomèn tòca tots los futurs formats sus lo vèrb Aver : [se'rò] (serà), [ten'drò] (tendrà), [òw](an, tresena persona del plural del vèrb Aver).

#### Consonantisme

- Una de las caracteristicas mai particularas del montpelhierenc es la transformacion de la ***-r-*** intervocalica e après semi-consòna en una mena de [d] feblament articulat (fricatiu)  (realizacion que se retròba parcialament dins qualques parlars roergasses): ***cara*** ['kada], ***pèira*** ['pɛjda]. Dins cèrtas localitats del litoral pòt arribar a disparéisser.

- Conservacion de la destriança del ***v*** e del ***b*** etimologics, contràriament al lengadocian occidental (e al lodevés) : [avyò-avyè] (aviá), [vòst(r)e] (vòstre), [vi'lat͡ʃe] (vilatge), ['ventre] (ventre), ['vèspre] (vèspre), etc. 

- La ***-l*** finala se vocaliza après *a*, *e*, *i*, *o*: ***fiu***, ***muòu***, ***sau***, ***mèu***, ***tau(s)*** (o ***tal(s)***),  ***quau(s)***. Pasmens s'i pronóncia [l] la resultanta de -LL- latina e lo digraf ***-lh***. Ex: ***martèl***, ***capèl***, ***miralh***, exceptat dins los articles contractes qu'i es generalament "**dau"** (existís pr'aquò una realizacion [daj] dins una bèla part del montpelhierenc occidental. A Lodeva non i a pas de vocalizacion de la *-l* finala (com en lengadocian occidental) : *cal*, *qualques*, *ostal*, *antal*, *voldràs*, etc. 

- Simplificacion de la prononciacion dels grops de consonantas en fin de mot: ***-cs***, ***-gs***, ***-ps***, ***-ts*** que s'i pronóncian [s] (e tanben [ʧ] per *-ps* e *-ts* final o per *-tz-* a l'interior d'un mot) ***-chs*** que se fa [ʧ] dins lo montpelhierenc central e una part de l'oriental. Dins lo parlar de Montpelhièr: ***baugs***,  (que son singular es **bòsc** [bɔs]), ***ròcs***, ***pòsts***, ***gaugs*** (que son singular es **gaug** ['gaw]), **nuòchs**, **fachs**, ***còps***, ***pòts***, e ***dotze***, ***tretze*** se pronóncian coma ['baus], ['bɔses], ['Rɔʧ], ['pɔses], ['gaws], ['njɔs], ['fas], ['kɔʧ], ['pɔʧ] e [duʧe], [treʧe], mentre qu'en parlar de Lodeva se tròba: ['njɔtʃes], ['fatʃes]. En morfologia, coma dins lo besierenc (sosdialècte) lo present d'indicatiu ***trobatz*** se pronóncia [tru'βas]. 

- I pòt aver de plurals sensibles abusius qu'afècten las ***-rs*** finalas que venon *-ses* al plural: ***flor*** (plural: ****florses*** ['fluzes]).
Lo plural de *pè* es *peses*.

-La palatala **-lh-**, en posicion intervocalica, s'i pronóncia generalament [j] (trobam tanben aquesta iodizacion del provençal fins al narbonés e mai en catalan oriental).

La *-j/-g* se pronóncia [t͡ʃ] (***gelat*** [t͡ʃalat]) a Montpelhièr e mai a l'oèst fins un pauc mai enlà del flum Erau (e en Bas Lengadòc), alara qu'en montpelhierenc oriental (dont lo lodevés, a l'excepcion del mot *jutge* ['jyt͡ʃe]) per contra n'es [d͡ʒ] la realizacion normala. S'es perduda donc l'oposicion sorda / sonòra dels sons africats /tch/ e /dj/ : *charra* (de 'charrar') se pronóncia com *jarra*, un *chai* com *jai* (de 'jaire'), *chucar* com *jucar*, *facha* (de faire) com *faja*, etc. Ara, a Lodeva l'africada **-ts-** en la fin dels mots, notadament los plurals, se pronóncia [t͡ʃ] : *prat* [prat͡ʃ], *cargat* [kar'gat͡ʃ], *varlets* [var'let͡ʃ], *còps* [cot͡ʃ], *patz* [pat͡ʃ], etc.

### Morfologia
### Morfologia verbala
-La primièra persona del present del vèrb ***èsser*** i es generalament ***siái*** (realizat [ˈsjɛj] en montpelhierenc central e [ˈsjɔj] en occidental). Trobam [ˈsɔj] en besierenc e **siáu** [ˈsjɔw] en narbonés (sosdialècte) (pasmens amb doas franjas de [ˈsɛj]). La quatrena persona es ***siám*** a Seta e Lançargues. En futur ***sarem*** per ***serem*** a Lançargues.

-La desinéncia de primièra persona de l'indicatiu present se fa amb ***-e*** (com en lengadocian oriental) contràriament al besierenc e coma dins lo rodanenc (sosdialècte) (mai a l'oèst es ***-i***). Ex: mtp. ***cante*** vs. bes. ***canti*** e per la segonda persona ***-es*** en lòc de l'occidental ***-as***.

-Lo subjontiu del vèrb ***èsser*** es ***siegue*** (se pòt escriure: 'siágue'. ***siaga*** [ˈsjagɔ] a Pesenàs). Es refach sus 'sià' (

## Ligams extèrnes
* Per escotar lo montpelhièrenc L'enregistrament ven dau grope d'espectacle folklorizant lo "Mimosa". Lo tèxte es tirat de "Vèrs la tèrra" 1930 dau felibre Causson de l'Olivièr, famós cançonejaire de la Campana de Magalona.
* ''Grammaire Languedocienne - Dialectes de Montpellier et de Lodève'', Léon Lamouche
* Article sus l'occitan montpelhieirenc
* [''Lo balès dialectic'', [Joan Frederic Brun] ]
* Article sus l'occitan cevenòl e montpelhieirenc
* Article sus l'occitan cevenòl e montpelhieirenc (seguida e fin)
* Le parler vieux palavasien (La lenga dau país de Palavàs) pichòta gramatica e lexic occitan-francés
* Le sous-dialecte bas-languedocien de Clermont l'Hérault, ed. J. Comet, Perpinhan, 1913
* Glossaire botanique languedocien, français, latin de l'arrondissement de Saint-Pons (Hérault) précédé d'une étude du dialecte languedocien, Melchior Barthés
* L'occitan montpelhieirenc in ''Discours sur les langues dans l'aire méditerranéenne'', Teddy Arnavielle e Cristià Camps
* Qualques caracteristicas del lengadocian mediterranèu, Claudi Balaguer (a partir de p.181)
* "Note sur le sous-dialecte de Montpellier"
* "Note sur une variété du sous-dialecte de Montpellier" (parlar de Lançargues)
* "Éléments de grammaire languedocienne - dialecte languedocien cettois, Gustave Thérond, Institut d'études occitanes, 2002"
* Estudi del dialècte de Beçan
* ''Recueil de cantiques et de Noëls, traduits en languedocien ou patois de Montpellier'', seguit de la parabòla de l'enfant prodig e d'un pichon recuèlh de provèrbis
* Cançon de Beçan, en parlar beçanenc 
* Sit sus l'occitan montpelhierenc e sa literatura
* Tèxtes en montpelhieirenc de la ''Revue des Langues Romanes'
* Fables, contes et autres pièces en vers, patois (sic) de Montpellier, Auguste Tandon
* Fables, contes et autres poésies patoises, François Raymond Martin
*''Las fogaças de Mèstre Prunac, Poesias patoesas causidas dins sas uvras'', Jacques Liberat (parlar setòri)
* Poemas de Jacques Liberat Prunac dedicaçats a Rosalie Prunac per son oncle (tèxte manuscrit) (parlar setòri)
* Les loisirs d'un Languedocien, François-Raymond Martin
* Pichòt Talamus (cronica en occitan montpelhierenc antic
* ''Lo rosari - Le Rosier alchimique de Montpellier'' editat per Antoine Calbet, occitan del S. XIV seguit de nòtas e comentaris
* "Lo Maset" conte reculhit en 1874, p.35
* ''La fònt de Sant Bertomieu'' cançon populara en montpelhierenc