open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Volcan sosmarin

[thumb|right|[Fotografia de *[[pillow lava]]s*, lavas caracteristicas deis erupcions sosmarinas.]]
[thumb|right|[Fotografia de fumaròlas somarinas.]]

Un **volcan sosmarin** es un volcan immergit dins una mar ò un ocean. En causa deis efiechs de la colona d'aiga, presenta de caracteristicas particularas coma una explosivitat demenida e un refrejament fòrça rapid de la lava. Lo resultat deis erupcions sosmarinas son donc aisats d'identificar en causa de la mesa en lava de ròcas caracteristicas coma lei *[[pillow lava]]*. En revènge, lor caractèr pauc violent complica fòrça lor deteccion. Lo volcanisme sosmarin demòra donc un fenomèn mau conegut, unicament descubèrt en 1650 amb una erupcion dau volcan de Santorin.

Lo nombre de volcans sosmarins es mau conegut. Sembla fòrça important e, segon certaneis estimacions, podrián èsser de 1,5 milions e representar 75% deis emissions magmaticas anualas. La màger part d'aqueleis edificis volcanics serián relativament pichons e situats lòng dei dorsalas oceanicas. Pasmens, au mens  volcans aurián una talha de mai d'un quilomètre. De mai, de formacions de volcans sosmarins son tanben possiblas dins de regions de ponch caud ò de subduccion.

Lei volcans sosmarins son un element fondamentau de la vida oceanica prefonda. D'efiech, sei fumaròlas son de fònts de calor e d'elements quimics susceptibles d'entretenir una fauna e una flòra adaptada a de condicions extrèmas.

## Liames intèrnes

* Ocean.
* *[[Pillow lava]]*.
* Volcan.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ninjago

**Ninjago** es una seria animada de television produsida per lo Grop Lego basada subre la colleccion dau meme nòm d'aquesta compania.
Mont sosmarin

thumb|right|Localizacion dei monts sosmarins pus importants.

Un **mont sosmarin** es una montanha ò un volcan immergit dins una mar ò un ocean. D'origina volcanica ò tectonica, fòrman generalament de grops que son la basa d'ecosistèmas particulars assostant una biomassa pus importanta que lei regions vesinas. Au mens  monts sosmarins son estats identificats mai lei dificultats per leis explorar limitan lei conoissenças sus aqueleis estructuras.

## Liames intèrnes

* Montanha.
* Volcan sosmarin.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Val Ges

La **Val Ges** o **Val de Ges** es una de las Valadas Occitanas.
vinheta
vinheta|esquèrra
Comunas: Endon, Entraigas, Vaudier.
Canton de Montinhac

Lo **canton de Montinhac** es una anciana division administrativa del Perigòrd, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Sarlat e La Canedat, lo departament de Dordonha e la region d'Aquitània, adara de Novela Aquitània. Dempuei 2015, Auriac de Perigòrd es dins lo canton dau Naut Perigòrd Negre e las autras 13 comunas son dins lo canton de la Vau de l'Òme (burèu centralizator : Montinhac) . La lenga autoctòna es l'occitan, lemosin perigòrd e lengadocian sarladés.

## Composicion

## Istòria
Lo canton de Montinhac e lo de Rofinhac se creèron en 1790 . Lo 13 de *brumaire* an X (4 de novembre 1801), lo canton de Montinhac se conservèt e lo de Rofinhac fuguèt suprimit .

A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 21 de febrièr de 2014 que delimita los cantons del departament de Dordonha, lo canton de Montinhac fuguèt suprimit, o, se se vòu, espandit au canton de la Vau de l'Òme .

Lo 1èr de genier de 2019, Sench Amand de Còli fusionet emb En Còli dins la comuna novela d'En Còli e Sench Amand.

## Nòtas
Arius

**Ari** o **Arius** (vèrs 250, Cirenaïca - 335 ò 336, Constantinòble) es un prèire e un teologian d'Alexàndria. Son ensenhament es a l'origina de l'arianisme, un movement teologic que foguèt condamnat coma eresia per lo concili de Nicèa en 325. Pasmens, aquel anatèma empediguèt pas l'arianisme de se difusar en Euròpa onte demorèt influent fins au començament dau sègle VIII.

La vida d'Arius es mau coneguda avans 313. Èra un prèire important d'Alexàndria, una vila majora de l'Empèri Roman, a l'origina d'un ensenhament religiós que sembla centrat sus dos ponchs :
* lo Dieu unic es non engendrat. En revènge, tot lo rèsta foguèt creat *ex nihilo* per sa volontat.
* lo *[[Logos (cristianisme)|Logos]]* es un intermediari entre Dieu e lo mond. Es anterior au mond materiau mai non etèrne car foguèt creat per Dieu.
Lo segond ponch aviá de consequéncias importantas per la teologia crestiana. D'efiech, dins aqueu cas, Jèsus vèn un uman inspirat per Dieu mai demòra una creatura naturala e mortala. D'autra part, se lo *[[Logos (cristianisme)|Logos]]* es estat creat, vèn una creatura falhibla e inferiora a Dieu.

Incompatiblas amb lei tèsis principalas dau cristianisme dau periòde, lei tèsis d'Arius foguèron condamnadas per un concili regionau organizat per lo patriarca Alexandre d'Alexàndria en 318. Leis evesques decidèron egalament d'excomunicar Arius qu'aviá refusat de se sometre. Pasmens, en l'abséncia de dògma clar, Arius obtenguèt lo sostèn d'un autre concili, reünit a Nicomèdia. De negociacions comencèron donc a l'iniciativa de divèrseis evesques per assaiar de trobar un compromés fins a l'organizacion dau concili de Nicèa que condamnèt clarament l'arianisme. Dins aquò, Arius gardèt lo sostèn de plusors prelats qu'assaièron d'organizar sa reintegracion dins la Glèisa.

La mòrt aguèt luòc dins de circonstàncias desconegudas en 335 ò en 336. Sa doctrina foguèt adoptada per lei pòbles barbars coma lei Gòts ò lei Vandals. Demorèt ansin presenta en Hispania fins a la conquista musulmana de la peninsula. Foguèt tanben sostenguda per l'emperaire Constanç II (337-361). Pasmens, demorèt minoritària au sen de la Glèisa.

## Liames intèrnes

* Arianisme.
* Cristianisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Comunautat de comunas de la Val de l'Òme

La **Comunautat de comunas de la Val de l'Òme ** es una intercomunalitat  perigòrda situada dins lo departament de Dordonha e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània. Son còdi SIREN es 200041168. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian sarladés e lo lemosin perigòrd.

## Istòria
La comunautat se creèt lo 1èr de genièr de 2014 per l'arrestat prefectoral n° 2013150-0004 del 309 de mai de 2013.

Efectiva lo  1èr de genièr de 2014, resulta de la fusion de :
* la comunautat de comunas de Tèrra de Cròsmanhon, que dins sa darrèra composicion correspondiá al canton d'Al Buga, puèi de las comunas de Las Aisiás de Taiac e Siruèlh, Rofinhac e Sent Sarnin de Relhac, Sench Amaci e Tursac (14 comunas);
* la comunautat de comunas de la Val de la Vesèra, que dins sa darrèra composicion correspondiá al canton de Montinhac, tirat las comunas d'Auriac de Perigòrd e Rofinhac e Sent Sarnin de Relhac (12 comunas).

Lo 1èr de genièr de 2017, la comunautat recebèt las comunas d'Audrics, que sortiá de la comunautat de comunas de Val de la Dordonha e Forèst Beceda e Limuèlh, que veniá de la comunautat de comunas del País de Vern e del Terrador de la Trufa Negra, suprimida. 

Lo 1èr de genièr de 2019, las comunas de Las Aisiás de Taiac e Siruèlh, de Manàuria e de Sent Circ fusionèron dins la comuna novèla de Las Aisiás. A la meteissa data, après la fusion de Sench Amand de Còli emb En Còli, que veniá de la comunautat de comunas dau Terrassonnés en Perigòrd Negre Tenon Autafòrt, la comuna novèla d'En Còli e Sench Amand causiguèt d'aderir a la CC de la Val de l'Òme.

## Composicion

## Veire tanben

*Comunas de Dordonha

## Nòtas
Najd

[thumb|right|Carta de la [Peninsula Aràbia amb la region de Nejd.]]

**Nejd** ò **Najd** es una region dau centre de la Peninsula Aràbia. Situada a una altitud compresa entre 762 e  m, es principalament ocupada per un platèu desertic. D'oasís i an permés lo desvolopament de vilatges e de vilas coma Riyad (4,4 milions d'abitants en 2010) ò Buraydah ( abitants).

Istoricament poblada per de tribús nomadas, Nejd èra una fònt de trèbols en causa deis incursions menadas per lei cavaliers d'aquelei tribús en direccion dei regions pus ricas. Ansin, lei poissanças dominantas d'Orient Mejan i mandèron regularament d'expedicions per la pacificar. Pasmens, aqueu contraròtle èra sovent unicament nominau. Dins lo corrent dau sègle XVIII, la region venguèt lo còr de la poissança de la dinastia saudita qu'i fondèt un premier estat en 1744. Maugrat una desfacha còntra leis Otomans en 1818, aqueu reiaume capitèt de subreviure en Nejd. Aprofichant lo declin otoman e la Premiera Guèrra Mondiala, se renforcèt a partir de 1902. Conquistèt pauc a pauc lo rèsta de la peninsula e venguèt la basa de l'Arabia Saudita modèrna.

## Liames intèrnes

* Arabia Saudita.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tupolev

**Tupolev** es una companhiá russa, d'origina sovietica, de defensa e de concepcion aerospaciala. Fondada per Andrei Tupolev (1888-1972), venguèt un dei constructors aeronautics principaus dau blòt socialista amb la concepcion e la fabricacion d'un centenau de modèls militars e civius. En 2006, l'entrepresa foguèt fusionada amb cinc autrei companhiás aerospacialas istoricas de Russia per formar la Companhiá Aeronautica Unificada (OAK). Tupolev venguèt una division de l'ensemble novèu.


Fichièr:CSA Tu-104A OK-LDC ARN May 1971.png|Fotografia d'un Tupolev Tu-104, premier avion de linha sovietic.
Fichièr:Tu-144.jpg|Fotografia d'un Tupolev Tu-144, avion de linha supersonic.
Fichièr:RA-64020,RED WINGS (2931401143).jpg|Fotografia d'un Tupolev Tu-204, avion de linha rus.
Fichièr:Tu-16 Badger E.jpg|Fotografia d'un Tupolev Tu-16, un bombardier estrategic de la premiera partida de la Guèrra Freja.
Fichièr:2013 Moscow Victory Day Parade (57).jpg|Fotografia d'un Tupolev Tu-160, un bombardier estrategic de la fin de la Guèrra Freja.


## Liames intèrnes

* Russia.
* URSS.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Comunautat de comunas de Sarlat-Perigòrd Negre

La **Comunautat de comunas de Sarlat-Perigòrd Negre** es una intercomunalitat  perigòrda situada dins lo departament de Dordonha e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània. Son còdi SIREN es 200027217. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian sarladés.

## Istòria
La comunautat se creèt lo 31 de decembre de 2010 e prenguèt efècte lo 1èr de genièr de 2011. Resulta de la fusion de :
* la comunautat de comunas del Perigòrd Negre, creada lo 30 de decembre de 1997 per efècte lo 1èr de genièr de 1998, que compreniá 7 comunas;
* la comunautat de comunas del Sarladés, creada lo 29 de decembre de 1999 per efècte lo 1èr de genièr de 2000, que compreniá 2 comunas al començament, puèi a partir del 19 de decembre de 2002, tanben 7 comunas .

La comunautat novèla nom gardèt qualque temps lo nom de *comunautat de comunas del Perigòrd Negre* e la residéncia a Vitrac, puèi, per l'arrestat n° 11/055 del 17 de mai de 2011, venguèt *comunautat de comunas de Sarlat-Perigòrd Negre*. La residéncia passèt a Sarlat .

Lo 1èr de genièr de 2011, la comuna de Carsac e Alhac quitèt la comunautat per aderir a la comunautat de comunas del Carlucés Tèrra de Fenelon (adara dins la comunautat de comunas del País de Fenelon).

La composicion actuala de la comunautat de comunas correspond a la del canton novèl de Sarlat e La Canedat. 

## Composicion

Lo conselh comunautari se compausa de 37 delegats (17 per Sarlat).

## Veire tanben

*Comunas de Dordonha

## Nòtas
Canton de Sarlat e La Canedat

Lo **canton de Sarlat e La Canedat** es una division administrativa de Perigòrd, venguda dempuei 2015 solament circonscripcion electorala, situada dins l'arrondiment de Sarlat e La Canedat, lo departament de Dordonha e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. A la refòrma cantonala de 2015, lo canton passet de 12 a 13 e Sarlat e la Canedat qu'èra capluèc, venguèt burèu centralizator . La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian, dins sa varianta sarladesa.

**NB. Per de las rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox (superficia, populacion, densitat, n° INSEE) son las de la situacion d'avant 2015.**

## Composicion avant 2015

## Istòria
Los cantons de Sarlat e de Marcais se creèron en 1790 . Lo 13 de *brumaire* an X (4 de novembre 1801), lo canton de Sarlat se conservèt e lo de Marcais fuguèt suprimit. En 1965, lo canton de Sarlat venguèt canton de Sarlat e La Canedat emb la fusion d'aquelas comunas .

A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 21 de febrièr de 2014 que delimita los cantons del departament de Dordonha, lo canton de Sarlat e La Canedat fuguèt agrandit : gardet las 12 comunas del canton vièlh e recebèt la comuna de Sent Vincenç de Còssa, venguda del canton de Sent Cibra, suprimit . Lo total demòra a 13 comunas en l'abséncia de tota fusion.

## Composicion après 2015

Lo canton de Sarlat e La Canedat garda las comunas del canton vièlh e n'ajusta una, Sent Vincenç de Còssa (7,19 km²,  abitants en . Aquela comuna es de la Comunautat de comunas de Sarlat-Perigòrd Negre, que adara correspond exactament al canton novèl.

## Nòtas
Judaïsme ortodòx

Lo **judaïsme ortodòx** es un corrent dau judaïsme modèrne que compren l'ensemble dei movements qu'assaian de respectar lei precèptes eissits dei lèis divinas escricha e orala coma leis ensenhan la tradicion, lei reflexions de divèrsei teologians istorics (autoŕs dau Talmud, Maimonides, Yosef Karo...) e lei rabins. Es aparegut a partir de la fin dau sègle XVIII en reaccion au judaïsme reformat. Es format de plusors corrents pauc units entre elei (*[[Hassidim]]*, sionistas religiós, ortodòxs estatsunidencs, *[[Haredim]]*) que son principalament installats en Israèl, dins la region de New York e en Euròpa Occidentala. Se caracterizan per lo refús de reconóisser leis autrei formas de judaïsme coma una maniera corrècta de seguir lei precèptes divins, per una maufisança a respècte de la tecnologia modèrna e per lo refús de reconóisser lei conversions au judaïsme acceptadas per lei reformats ò lei conservators. Un nombre important de comunautats ortodòxas refusan tanben de se mesclar amb de personas exterioras, çò que pòu menar a la formacion de quartiers especifics. Enfin, leis autoritats religiosas i tènon un ròtle primordiau car son cargadas de definir l'aplicacion de la lèi dins la vida vidanta.

## Liames intèrnes

* Judaïsme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Observatòris dau Mauna Kea

[thumb|right|[Fotografia de plusors observatòris dau Mauna Kea.]]

Leis **Observatòris dau Mauna Kea** son un ensemble d'observatòris astronomics installats a la cima dau Mauna Kea (Hawaii). Fondat en 1967-1968, ocupa una superficia de 2 km² e dispausa de plusors telescòpis poderós capables d'observar l'Univèrs dins plusors raionaments (visible, infraroge...). En particular, assosta l'observatòri W. M. Keck qu'es format de dos telescòpis d'un diamètre de 10 m.

## Liames intèrnes

* Observatòri astronomic.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Judaïsme reformat

Lo **judaïsme reformat** es un corrent dau judaïsme modèrne aparegut dins lo corrent dau sègle XVIII. Foguèt iniciat per un ensemble de fidèus e de teologians demandant de simplificar la liturgia e lei rites e d'abandonar de practicas jutjadas obsolètas. Aquò menèt a la formacion d'un movement desirós d'adaptar la Lèi Divina a l'evolucion de la vida modèrna e qu'assaia de facilitar l'integracion dei judieus au sen de la societat. Lo reformisme judieu es una tendància fòrça presenta en America dau Nòrd e dins lei país anglosaxons. Ei ua forma de judaïsme que remembra a es practiques deth rabi Joelioc karika en era sua collection de sermons amb mossen Josep Dumont en Occitania.

## Liames intèrnes

* Judaïsme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Movement Massorti

Lo **Movement Massorti** ò **judaïsme conservator** es un corrent dau judaïsme modèrne aparegut dins lo corrent dau sègle XIX. Es una tendància intermediària entre lo judaïsme reformat e lo judaïsme ortodòx. A respècte deis autrei movements judieus actuaus, lei conservators assaian de mantenir una via intermediària entre l'abandon de la tradicion per lei reformators e lo refús dau cambiament deis ortodòxs. Per aquò, seguisson la *[[Halakah]]* mai acceptan son evolucion segon leis evolucions de la societat. Per exemple, reconoisson la possibilitat per lei femnas de venir rabin e mai se la causa demòra rara.

## Liames intèrnes

* Judaïsme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Relòtge atomic

[thumb|right|[Relòtge atomic de cèsi utilizat per definir lo temps legau francés dins lo corrent deis ans 1980.]]

Un **relòtge atomic** es un relòtge qu'utiliza la frequéncia dau raionament electromagnetic emés per un electron durant son passatge d'un nivèu d'energia a un autre per assegurar l'exactitud e l'estabilitat de l'oscillator dau mecanisme. Inventat en 1949, aqueu concèpte mostrèt rapidament son eficacitat e, en 1967, lei relòtges atomics de cèsi-133 foguèron utilizadas per definir la segonda e lo temps atomic internacionau. Aqueu darrier permet de definir lo temps universau coordenat qu'es l'escala de temps civiu utilizat per la màger part dei país dau mond. 

## Liames intèrnes

* Segonda.
* Temps.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Astrolabi

[thumb|right|[Fotografia d'un astrolabi iranian dau sègle XVIII.]]

Un **astrolabi** es un instrument astronomic d'observacion e de calcul analogic. Aparegut durant l'Antiquitat, l'astrolabi foguèt melhorat per leis Arabs. Permet de mesurar l'autor deis estelas dins lo cèu, compres lo Soleu, e de determinar l'ora de l'observacion e la direccion de l'astre gràcias a una projeccion plana dau cèu e de l'esfèra locala (projeccion estereografica). Foguèron utilizats fins au sègle XVIII e son remplaçament per de lunetas (per mesurar la posicion dau Soleu) e de relòtges (per determinar l'ora).

Un astrolabi es compausat de plusors discs e règlas permetent de definir de linhas de mira permetent de realizar lei diferentei mesuras autorizadas. Lo versò es sovent format d'un disc plen e d'una linha de mira que permèton de determinar l'autor d'un astre. Lo rectò es generalament fach de plusors discs traucats contenent lei linhas permetent de calcular l'ora, una carta simplificada dau cèu e una segonda linha de mira.

## Liames intèrnes

* Relòtge.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canton de Sent Cibra

Lo **canton de Sent Cibra** es una anciana division administrativa del Perigòrd, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Sarlat e La Canedat, lo departament de Dordonha e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. Dempuei 2015, Sent Vincenç de Còssa es dins lo canton de Sarlat e La Canedat, Las Aisiás de Taiac e Siruèlh, Sench Amaci e Tursac son dins lo canton de la Val de l'Òme (burèu centralizator : Montinhac) e las autras 10 comunas son dins lo canton de la Val Dordonha (burèu centralizator : Sent Cibra) . La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian sarladés.

## Composicion

## Istòria
Lo canton de Sent Cibra se creèt en 1790 . Lo 13 de *brumaire* an X (4 de novembre 1801), lo canton de Sent Cibra se conservèt .

A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 21 de febrièr de 2014 que delimita los cantons del departament de Dordonha, lo canton de Sent Cibra fuguèt suprimit, o, se se vòl, espandit al canton de de Val Dordonha .

Lo 1èr de genièr de 2016, Lo Cos e Bigaròca fusionèt emb Mosens, lo 1èr de genièr de 2017, Castèls fusionèt emb Besenac e le lo 1èr de genier de 2019, Las Aisiás de Taiac e Siruèlh fusionet emb doás comunas del canton d'Al Buga.

## Nòtas
Ròcaplata

**Ròcaplata** (oficialament *Roccapiatta* en italian) la es una anciana comuna de 298 ectars de la província de Turin, annèxaa a Sant Second lo 31 de mai de 1928.

La es aüra una ruaa de la comuna de Prarustin, administrada per la ciutat metropolitana de Turin e la region de Piemont dins l'estat italian.

## Istòria
A l’unificacion italiana, Ròcaplata la es una comuna del canton de Sant Second dins l’arrondiment de Pinairòl e la província de Turin. Lo 31 de mai de 1928 lo regim fascista l'annèxa amb Prarustin a Sant Second. Lo 27 de junh de 1959, Sant Second la es restablit dins sos limits de 1928. Lo decret indica que per lo còp las ancianas comunas de Prarustin e Ròcaplata a son fusionaas dins una comuna que pren lo nom de Prarustin.

## Referéncias
Saturn V

[thumb|right|[Fotografia de la fusada Saturn V utilizada per la mission *[[Apollo 4]]*.]]

**Saturn V** es una fusada espaciala estatsunidenca utilizada per la NASA de 1967 a 1973 dins lo quadre dau programa Apollo. Desvolopada au començament deis ans 1960, permetiá de plaçar una carga utila de 118 tonas en orbita bassa e de 47 tonas en orbita lunara. Pasmens, son còst important e l'abandon dei missions lunaras la privèt d'utilitat, çò qu'entraïnèt son retirament. En 2024, demorava la fusada pus poderosa utilizada dins l'istòria de l'aeronautica.

## Liames intèrnes

* Fusada.
* NASA.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sagèu postau

[thumb|right|[Fotografia de sagèus postaus francés.]]

Un **sagèu postau** es una vinheta emesa per una administracion postala per afranquir lo corrier fisat a la pòsta.

L'idèa dau sagèu postau apareguèt en Belgica vèrs 1830. Pasmens, conoguèt pauc d'aplicacions vertadiaras avans son adopcion per la pòsta britanica en 1840. Marquèt una revolucion importanta dins lo domeni dau transpòrt dau corrier. D'efiech, avans son aparicion, la pagament dau transpòrt, de còps fòrça costós, èra realizat per lo destinatari. Mai d'una letra èra donc refusada, çò que complicava lei comunicacions e entraïnava de pèrdas per l'administracion postala qu'aviá transportat lo corrier non acceptat. Lo sagèu postau permetèt d'inversar lo procès de pagament e de melhorar la fisabilitat de la distribucion. Lo sagèu postau se difusèt donc rapidament dins lei país occidentaus e sud-americans.

Lei sagèus modèrnes son formats d'un ensemble d'elements grafics obligatòris que son lo nom dau país emetor en alfabet latin e la valor fiscala. Segon lei país, d'autreis inscripcions pòdon aparéisser coma lo tipe de sagèu (dins lei país qu'utilizan per exemple de sagèus fiscaus), lo nom de l'administracion postala, lo nom de l'estampariá ò lo nom dau creator dau sagèu.

D'efiech, lei sagèus son venguts un element de l'identitat nacionala de plusors país. Sa concepcion obeís donc a de règlas particularas destinadas a assegurar sa qualitat. En parallèl, aquò a menat a l'aparicion de la filatelia qu'es una sciéncia que s'interessa a l'estudi e a l'evolucion dei sagèus postaus.

## Liames intèrnes

* Corrier.
* Filatelia.
* Pòsta.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
VAZ-2101

[thumb|right|[Fotografia d'una VAZ-2101 en 1980.]]

La **VAZ-2101**, sovent dicha **« Lada »** en Euròpa Occidentala, es una automobila fabricada per lo constructor russa, d'origina sovietica, Lada-AvtoVAZ. Èra basada sus la Fiat 124 amb de modificacions au nivèu dau motor, dau sistèma de rotlament e dei sistèmas de caufatge e de desgibratge per l'adaptar ai rotas e ais ivèrns de l'Union Sovietica. Foguèt producha de 1970 a 1988 e obtenguèt un succès important en URSS e foguèt exportada dins certanei país occidentaus.

## Liames intèrnes

* Automobila.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lin Dan

[thumb|right|[Fotografia de Lin Dan en 2008.]]

**Lin Dan** (nascut lo 14 d'octòbre de 1983, Longyan) es un jogaire de badminton chinés en activitat de 2000 a 2020. Venceire de 57 tornegs, ganhèt lo torneg olimpic de simple en 2008 e 2012 e foguèt 16 còps campion dau mond (en simple e en còla).

## Liames intèrnes

* Badminton.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Roger Bannister

[thumb|right|[Fotografia de Roger Bannister en 2009.]]

**Roger Bannister** (23 de març de 1929, Harrow - 3 de març de 2018, Oxford) foguèt atlèta britanic especializat dins lo mieg fons. Es famós per aver establir lo premier recòrd dau mond inferior a 4 minutas sus lo mila lo 6 de mai de 1954 e per sa rivalitat amb l'Australian John Landy. Ganhèt tanben una medalha d'aur ai campionats europèus de 1954 ( m) e una medalha de bronze a l'edicion de 1950 (800 m). Après sa carriera esportiva, acabèt per seis estudis per venir neurològ. Participèt tanben a la formacion deis instuticions esportivas britanicas dins lo corrent deis ans 1970.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Alice Walker

[thumb|right|[Fotografia d'Alice Walker.]]

**Alice Malsenior Walker** (nascuda lo 9 de febrier de 1944, Eatonton) es una escrivana estatsunidenca favorabla ai movements per lei drechs dei dei femnas, dei Negres e dei Palestinians. Son roman pus famós, *[[La Color porpra]]*, recebèt lo Prèmi Pulitzer per la ficcion en 1983. Depintant la lucha d'una femna negra còntra lo racisme dei Blancs e lo patriarcat dei Negres, foguèt adaptat au cinèma per Steven Spielberg en 1985.

## Liames intèrnes

* *[[La Color porpra]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Amir Khusrow

thumb|right|Representacion d'Amir Khusrow datant dau sègle XVII.

**Amir Khusrow** (1253, Patiyali - 1325, Delhi) es un musician e un poèta indian. Mistic sofi, es un poèta major de la literatura persana de la fin de l'Edat Mejana. En particular, es l'autor dau poèma epic *[[Leis Uech Jadins dau paradís]]* e es considerat coma lo fondator dau *[[gawwali]]*, una musica religiosa utilizada en Índia e en Paquistan per lei movements sofis.

## Liames intèrnes

* *[[Leis Uech Jardins dau paradís]]*.
* Literatura persana.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fraires Grimm

[thumb|right|[Daguerreotipe dei fraires Grimm realizat en 1847.]]

Lei **Fraires Grimm**, Jacob Grimm (1785-1863) e Wilhelm Grimm (1786-1865), èran de lingüistas, de filològs e de collectors de còntes alemands dau sègle XIX.

Après d'estudis de drech, lei dos fraires venguèron professors a l'Universitat de Göttingen. Revocats en 1837 per aver protestat còntra l'abrogacion de la constitucion de Hannover en 1837, foguèron emplegats a l'Universitat de Berlin en 1841. Lei dos fraires son famós per son trabalh de collècta dei creacions poeticas e còntes populars. Començat en 1806, menèt a la publicacion de plusors recuelhs a partir de la sintèsi de plusors versions dei tèxtes enregistrats per obtenir d'òbras mesclant poèsia, realisme, fantastic, umor e crudelitat.

En parallèl, aqueu trabalh permetèt ai fraires Grimm d'estudiar de dialèctes germanics ancians. S'interessèron donc a identificar leis evolucions de la lenga alemanda. Publiquèron sei resultats dins una *Gramatica* (1837), una *Istòria de la lenga alemanda* (1848) e un diccionari istoric (1861), obratges a l'origina de la filologia alemanda.

## Liames intèrnes

* Cònte.
* Romantisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Carl Sandburg

[thumb|right|[Fotografia de Carl Sandburg en 1955.]]

**Carl Sandburg** (6 de genier de 1878, Galesburg - 22 de julhet de 1967, Flat Rock) es un poèta estatsunidenc d'origina suedesa.

Nascut dins un mitan popular, comencèt de trabalhar a 13 ans avans de s'engatjar dins l'armada durant la Guèrra Ispanoestatsunidenca de 1898. Se son unitat foguèt pas mandada vèrs lo teatre d'operacions, aquela experiéncia li permetèt d'anar a l'Universitat. En parallèl, participèt a l'organizacion de partits socialistas e venguèt secretari dau premier cònsol de Milwaukee en 1910. Comencèt alora d'escriure d'articles de premsa, çò que li permetèt de venir escrivan.

Son òbra es marcada per plusors recuelhs de poèmas utilizant generalament de vèrs liures escrichs amb un ritme assaiant de crear un espaci artificiau menaçant e exaltant, similar a una vila modèrna, e una votz populara e realista. Seis òbras principalas son *[[Chicago Poems]]* (1916), *[[Cornhuskers]]* (1918), *[[Smoke and Steel]]* (1920) e *[[The People, Yes]]* (1936). Sandburg escriguèt tanben una biografia d'Abraham Lincoln, quauquei romans e una autobiografia. Recebèt tres Prèmis Pulitzer.

## Liames intèrnes

* Poesia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Dashiell Hammett

[thumb|right|Òbra de Dashiell Hammett publicada dins la revista ''[Black Mask*.]]

*'Dashiell Hammett** (27 de mai de [[1894]], [[Baltimore]] - 10 de genier de [[1961]], [[New York]]) es un [[literatura|escrivan]] e [[scenari|scenarista]] [[USA|estatsunidenc]] de la premiera mitat dau sègle XX.

Après una enfança dificila dins una familha paura, comencèt de trabalhar a 14 ans dins de sectors variats (corsier, emplegat d'una companhiá de [[camin de fèrre]], clergue a la Borsa...) avans de venir [[detectiu privat]] per l'[[agéncia Pinkerton]] durant sièis ans. Demissionèt car, coma simpatizant [[comunisme|comunista]], refusèt de participar ais activitats antigrèvas de l'agéncia. Pasmens, aquela experiéncia li permetèt de menar d'enquistas sus d'afaires importants e de descubrir l'elèit estatsunidenc dau periòde e lo [[crim organizat]].

A la fin deis [[ans 1920]], imaginèt un estil novèu de [[roman policier]] que foguèron publicadas dins la revista ''[[Black Mask]]''. I obtenguèt plusors succès literaris importants amb de [[roman]]s denonciant la corrupcion au sen de l'elèit economic e politic coma ''[[La Meisson roja]]'' ([[1928]]), ''[[Sang maudit]]'' ([[1928]]), ''[[lo Faucon de Malta]]'' ([[1930]]) ò ''[[la Clau de vèire]]'' ([[1931]]). Durant leis ans 1930, Hammett veguèt sei libres adaptats au cinèma e comencèt de trabalhar coma [[scenari|scenarista]] per [[Hollywood]]. Pasmens, au començament de la [[Guèrra Freja]], i foguèt secutat, e brèvament arrestat durant lo [[maccartisme]], en causa de seis idèas [[progressisme|progressistas]]. Excluch de l'industria cinematografica, venguèt alcoolica e moriguèt en [[1961]].

Dashiell Hammett es considerat coma lo fondator dau [[roman sorn]] modèrne impausant lo personatge dau [[detectiu privat]] dur e determinat obligat d'evoluir dins d'univèrs onte lei nocions de ben e de mau son pauc claras. Aquel estil, dich ''Hard-boiled School'', marquèt una rompedura importanta amb leis òbras d'autors coma [[Agatha Christie]] ([[1890]]-[[1976]]) que metián en scena de personatges pus aristocratics. Aquel estil demòra uei un aspècte major dei romans ò dei films policiers modèrnes.

== Liames intèrnes ==

* [[Roman policier]].
* [[Roman sorn]].

== Bibliografia ==

* **(fr)** Claude Mesplède (dir.), ''Dictionnaire des littératures policières, vol. 1 : A - I'', Joseph K, coll. « Temps noir », 2007, pp. 923-926.
* **(fr)** Claude Mesplède, ''Les années "Série noire" : bibliographie critique d'une collection policière, vol. 1 : 1945-1959'', Editions Encrage, coll. « Travaux » (n°13), 1992.
* **(fr)*' Claude Mesplède, *Les années "Série noire" : bibliographie critique d'une collection policière, vol. 2 : 1959-1966'', Editions Encrage, coll. « Travaux » (n°13), 1993.

## Nòtas e referéncias
Emily Dickinson

[thumb|right|[Daguerreotipe d'Emily Dickinson realizat vèrs 1846-1847.]]

**Emily Dickinson** (10 de decembre de 1830, Amherst - 15 de mai de 1886, Amherst) es una poetessa estatsunidenca dau sègle XIX. Quasi desconeguda de son vivent, es uei considerada coma una autritz majora de la literatura estatsunidenca.

Après aver estudiar durant sa jovença a l'académia d'Amherst e au seminari femenin dau Mont Holyoke, s'entornèt dins sa familha onte menèt una vida reclausa. Entretenguèt pasmens una correspondéncia amb d'amics e escriguèt  poèmas, sovent brèus, inspirats per son educacion calvinista e victoriana, sa paur de la mòrt e son crèire en la predetestinacion. Son estil èra inspirat per lo lirisme e lo laconisme e capable de mesclar d'aspècte opausat coma lo concrèt e l'abstrach.

Son òbra literària foguèt descubèrta après sa mòrt. Son premier recuelh foguèt publicat en 1890 mai lo contengut dei tèxtes èra estat modificat per respectar lei règlas de publicacion dau periòde. Foguèt necessari d'esperar 1955 per veire la publicacion dau premier recuelh complèx. Aquò compliquèt l'analisi dei poèmas d'Emily Dickinson e la portada de son trabalh apareguèt lentament.

## Liames intèrnes

* Poesia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Maia Sandu

vinheta|186x186px|Maia Sandu en 2024.
**Maia Sandu** (Risipeni, districte de Fălești, 24 de mai de 1972) es una femna politica moldava, del Partit accion e solidaritat.

De 2012 a 2015 foguèt ministra de l'educacion.

En 2016 pèrd l'eleccion presidenciala contra Igor Dodon.

En 2019 es cap del govèrn (de junh a novembre, son partit èra tresen a las eleccions legislativas).

Lo 15 de novembre de 2020 es elegida presidenta de Moldàvia. Dintra en foncions lo 24 de decembre.
Comunautat de comunas de Val de la Dordonha e Forèst Beceda

La **Comunautat de comunas de Val de la Dordonha e Forèst Beceda** es una intercomunalitat  perigòrda situada dins lo departament de Dordonha e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània. Son còdi SIREN es 200041051. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian sarladés.

## Istòria
La comunautat se creèt per l'arrestat prefectoral n° 2013149-0009 del 29 de mai de 2013 e prenguèt efècte lo 1èr de genièr de 2014. Resulta de la fusion de :
* la comunautat de comunas d'Entre Nausa e Beceda Perigòrd Negre, creada lo 14 de decembre de 2001 emb efècte lo 1èr de genièr de 2001, que compreniá 13 comunas (las del canton de Belvés, fòra Sieurac);
* la comunautat de comunas de la Val de la Dordonha, creada lo 29 de decembre de 1994 emb efècte lo 1èr de genièr de 1995, que compreniá 4 comunas al començament, puèi progressivament 11 comunas, Sieurac e 10 de las comunas del canton de Sent Cibra.

La comunautat novèla compreniá 24 comunas a l'origina. Aquel nombre baissèt a 20, a causa :
* d'una partença, Audrics, lo 1èr de genièr de 2017, per la comunautat de comunas de la Val de l'Òme;
* de fusions de comunas, Lo Cos e Bigaròca e Mosens, d'una part, de Belvés e de Sench Amand de Belvés, lo 1èr de genièr de 2016, de Castèls e Besenac, lo 1èr de genièr de 2017. 

## Composicion

Lo conselh comunautari se compausa de 42 delegats (6 per Sent Cibra).

## Veire tanben

*Comunas de Dordonha

## Nòtas
Canton de Belvés

Lo **canton de Belvés** es una anciana division administrativa del Perigòrd, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Sarlat e La Canedat, lo departament de Dordonha e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. Dempuèi 2015, las 14 comunas son dins lo canton de la Val Dordonha (burèu centralizator : Sent Cibra) . La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian sarladés.

## Composicion

## Istòria
Lo canton de Belvés se creèt en 1790 . Lo 13 de *brumaire* an X (4 de novembre 1801), lo canton de Belvés se conservèt e recebèt 4 comunas del canton d'Orlhac, suprimit .

A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 21 de febrièr de 2014 que delimita los cantons del departament de Dordonha, lo canton de Belvés fuguèt suprimit .

Lo 1èr de genièr de 2016, Belvés fusionèt emb Sench Amand de Belvés dins la comuna novèla de País de Belvés.

## Nòtas
Erich Maria Remarque

**Erich Maria Remarque**, nascut Erich Paul Remark, (22 de junh de 1898, Osnabrück - 25 de setembre de 1970, Locarno) es un escrivan germanoestatsunidenc, figura majora dau movement pacifista dau sègle XX.

Engatjat volontari dins l'armada alemanda en 1916, participèt a la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) e foguèt bleçat en 1918. Après lo conflicte, venguèt jornalista e publiquèt *[[A l'Oèst, ren de nòu]]* en 1929. Criticant la guèrra e son absurditat vista per un jove soudat, lo roman obtenguèt un succès considerable e foguèt adaptat au cinèma tre 1930. Pasmens, foguèt tanben durament criticat e enebit en Alemanha per lei nazis en 1933. Obligat de s'exiliar en Soïssa,Erich Maria Remarque  s'installèt finalament ais Estats Units d'America e foguèt naturalizat estatsunidenc en 1947. Publiquèt d'autrei romans importants fins a sa mòrt coma *[[Arc de Trionf (roman)|Arc de Trionf]]* (1946) ò *[[Un temps per viure, un temps per morir]]* (1954).

## Liames intèrnes

* *[[A l'Oèst, ren de nòu]]*.
* Pacifisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Comunautat de comunas de Doma-Vilafranca de Perigòrd

La **Comunautat de comunas de Doma-Vilafranca de Perigòrd** es una intercomunalitat  perigòrda situada dins lo departament de Dordonha e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània. Son còdi SIREN es 200041440. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian sarladés.

## Istòria
La comunautat se creèt per l'arrestat prefectoral n° 2013149-0007 del 29 de mai de 2013  e prenguèt efècte lo 1èr de genièr de 2014. Resulta de la fusion de :
* la comunautat de comunas del canton de Doma, creada lo 24 de decembre de 1997 emb efècte lo 1èr de genièr de 1998, que compreniá 14 comunas, las del canton de Doma;
* la comunautat de comunas del País del Castanh, creada lo 4 de decembre de 1999 emb efècte lo 1èr de genièr de 2000, que compreniá a partir de 2001 9 comunas, las del canton de Vilafranca de Perigòrd.

La comunautat novèla compreniá e compren (en 2020) 23 comunas. 

## Composicion

## Veire tanben

*Comunas de Dordonha

## Nòtas
Canton de Tenon

Lo **canton de Tenon** es una anciana division administrativa del Perigòrd, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Periguers, lo departament de Dordonha e la region d'Aquitània, adara de Novela Aquitània. Dempuèi 2015, Tenon es lo burèu centralizator del canton dau Naut Perigòrd Negre, mas totas las comunas de l'ancian canton ne'n son pas: La Boissiera d'Ans (venguda comuna delegada) e Brochau son dins lo canton d'Eila-Loa-Auvesera (burèu centralizator : Eissiduelh) . La lenga autoctòna es l'occitan lemosin, dins sa varianta perigòrda.

## Composicion

## Istòria
Los cantons de Tenon e de Senta Orsa (*Orsa* en 1793) se creeron en 1790 . Lo 13 de *brumaire* an X (4 de novembre 1801), lo canton de Tenon fuguèt conservat e recebet de comunas dau canton de Senta Orsa (Senta Orsa, Gabilhon) e dau canton de Cujac (La Boissiera d'Ans, Brochau e Montanhac d'Aubaròcha), suprimits.

A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion dau decret dau 21 de feurier de 2014 que delimita los cantons del departament de Dordonha, lo canton de Tenon fuguet suprimit. 

Lo 1er de genier de 2017, la comuna de La Boissiera d'Ans venguet comuna delegada de Cujac Auvesera Vau d'Ans.

Las comunas de La Boissiera d'Ans e de Brochau, que son de la Comunautat de comunas d'Eila-Loa-Auvesera en Perigòrd, passeron en 2017 dins l'arrondiment de Nontronh; las autras 9 comunas, que son de la Comunautat de comunas dau Terrassonnés en Perigòrd Negre Tenon Autafòrt, passeron dins l'arrondiment de Sarlat e La Canedat. Paguna comuna es donc demorada dins l'arrondiment de Periguers.

## Nòtas
Liber ignium

Lo ***Liber ignium ad comburendos hostes*** (« Libre dei fuòcs per cremar seis enemics »), sovent abreujat ***Liber ignium*** (« Libre dei fuòcs »), es un obratge tecnic redigit au sègle XIII. Son autor, dich Marcus Graecus, es totalament desconegut. Son trabalh es una colleccion de 35 preparacions pirotecnicas coma la fabricacion dau fuòc grèc, la preparacion dau saunitre, la fabricacion de la pouvera ò la realizacion d'una fusada. L'origina dei recèptas sembla arabogrèga mai certanei procès son d'apondons bizantins.

Lo *Liber ignium* es un obratge fòrça important per l'istòria dei sciéncias car una partida dei substàncias descrichas èran desconegudas en Euròpa Occidentala avans lo sègle XIII. De mai, permet de detalhar lei procès de fabricacion primitiu de la pouvera ò dei premiereis armas incendiàrias.

## Liames intèrnes

* Fuòc.
* Pirotecnia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gino Bramieri

**Luigi Bramieri** (nascut a Milan lo 22 de junh de 1928, defuntat a Milan lo 18 de junh de 1996) foguèt un important actor italian e umorista de cinèma e de teatre del sègle XX.

Italo Terzoli e Enrico Vaime foguèron sos autors de referéncia, obtenguèt de succèses  bèls al teatre amb sos escenaris, de *La sveglia al collo* a *Anche i bancari hanno un'anima* e *[[La vita comincia ogni mattina]]*.

En mai de sa granda mestresa dels sketches comics e per crear de personatges e de caricaturas, son especialitat foguèt de contar de galejadas, en general fòrça brèvas (de còps que i a solament doas frasas), e sovent surealistas.;  

## La Carrièra

### Television

* 1954: *Esami di maturità*,de Ladislao Fodor
* 1960: *Manettoni e Pippo Fantasma* de Alda Grimaldi
* 1961: *L'amico del giaguaro* de Vito Molinari
* 1964: *Biblioteca di Studio Uno: Il dottor Jekyll e mister Hyde* de Antonello Falqui
* 1964: *Biblioteca di Studio Uno: Al Grand Hotel* de Antonello Falqui
* 1967: *Graditi ospiti* de Vito Molinari
* 1968: *Felicita Colombo* de Antonello Falqui
* 1973: *Hai visto mai?* de Enzo Trapani
* 1974: *Un mandarino per Teo* de Eros Macchi
* 1975: *Punto e basta* de Eros Macchi
* 1979: *Anche i bancari hanno un'anima* de Pietro Garinei et Gino Landi
* 1979: *Mai di sabato signora Lisistrata* de Vito Molinari
* 1980-1988: *G. B. Show* de Gino Landi
* 1990: *Risate il Capodanno*
* 1992-1995: *Nonno Felice* de Giancarlo Nicotra
* 1995: *La sai l'ultima?*
* 1995: *Norma e Felice* de Giorgio Vignali

### Ràdio

* *Batto quattro*, de Terzoli et Vaime
* *Gran Varietà*, 1967 et 1968
* *Patatine di contorno*, 1976

## Autres imatges


Image: Gino_Bramieri_and_Lola_Falana.jpg|Gino Bramieri e Lola Falana, en 1973.
Image:Bramieri Mondaini Vianello.jpg|Gino Bramieri amb Sandra Mondaini e Raimondo Vianello en  1958.


## Referéncias

## Ligams extèrnes

* Gino Bramieri Official Site
*
Fusiu de caça

Un **fusiu de caça** es una arma de fuòc formada d'un canon lòng e d'una cròssa d'espatla. Destinada a la caça, tira generalament de cartochas contenent de plombs o de balas pesucas. La portada dei municions es sovent febla mai aquò es pas un problema vertadier car una portada lònga es rarament necessària. Lo fusiu de caça es un derivat d'armas dei sègles XVI-XVIII coma l'arcabusa o lo mosquet. Es subretot adaptat per la caça pichona e mejana. Per la caça de talha pus gròssa, l'adopcion d'una carabina de caça es conselhada e mai se l'utilizacion d'un fusiu demòra possibla. Existís de variantas militaras o policieras dei fusius de caça per d'usatges que necessitan una poissança de fuòc importantas dins d'espacis claus.

## Liames intèrnes

* Caça.
* Fusiu.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Missil antiradar

Un **missil antiradar** es un missil especializat dins la destruccion d'objectius se comportant coma una fònt d'emissions radar. Generalament tirat per un aeronau o un naviri, es destinat a assegurar la proteccion d'una zòna de bombardar en i suprimissent lei radars utilizats per la defensa antiaeriana advèrsa. En combat navau, aquela particularitat permet egalament de menaçar lei naviris embarcant lo radar atacat. Per aquò, un missil antinaviri es generalament un missil de crosiera equipat d'un radar passiu, que li permet de detectar e de seguir leis emissions radar, e d'una propulsion poderosa que li permet d'atacar d'objectius situats a de distàncias importantas. Existís tanben de variantas capablas d'atacar lei fònts GPS.

## Liames intèrnes

* Missil.
* Radar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Carmen Scarpitta

**Carmen Scarpitta** (nascuta a Los Angeles lo 26 de mai de 1933, defuntada a Cabo San Lucas lo 26 d'abril de 2008) foguèt una actritz italiana de cinèma e de teatre.

Apareguèt dins mai de 30 filmes entre 1960 e 2001.

## La Carrièra
### Teatre

**Adelchi* de Alessandro Manzoni, dir. Vittorio Gassman, (1960)
**Oresteia* de Esquil, dir. Vittorio Gassman, (1960)
**Un marziano a Roma* de Ennio Flaiano, dir. Vittorio Gassman, (1960)
**[[Così è (se vi pare)]]* de Luigi Pirandello, dir. Mario Ferrero, (1964)
**L'attenzione* de Alberto Moravia, dir. Edmo Fenoglio, (1967)
**Visita alla prova de L'isola purpurea*, de Mikhaïl Boulgakov, dir. Raffaele Maiello, (1968)
**[[La vita comincia ogni mattina]]*, de Terzoli & Vaime, dir. Pietro Garinei, (1981)

## Referéncias

## Ligams extèrnes

*
Lança-flamas

[thumb|right|[Fotografia d'un soudat alemand utilizant un lança-flamas en URSS durant la Segonda Guèrra Mondiala.]]

Un **lança-flamas** es una arma concebut per projectar un liquid enflamat. Es generalament utilizada per un fantassin ò per un veïcul militar. L'efiech letau es obtengut en arrosant dirèctament la victima, en l'expausant a una calor importanta ò en consumant l'oxigèn dins un espaci sarrat. L'arma a tanben d'efiechs esglasiants sus l'adversari. D'usatge frequent de la Premiera Guèrra Mondiala ais ans 1970-1980, lo lança-flamas foguèt pauc a pauc remplaçat per leis armas termobaricas a la fin dau sègle XX.

## Liames intèrnes

* Arma.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Metropòli europèa de Lilla

La **Metropòli europèa de Lilla** (**MEL**) es una intercomunalitat francesa de tipe metropòli, compausada a l'entorn de las vilas de Lilla, Roubaix e Tourcoing situada al centre del departament del Nòrd dins la region dels Nauts de França. 
Dempuèi 2020, la MEL amassa 95 comunas sus un territòri de 672km2 ont demòran aperaquí 1,2 milion d’abitants. Situada al centre d'una aira geografica densament poblada, a l’extrèm oèst de la plana d'Euròpa del Nòrd, es enrodada al sud pel bacin minièr del Nòrd-Pas-de-Calais e al nòrd per Belgica amb que parteja 84km de frontièra.
La trama de l’aglomeracion que cobrís la MEL s’es formada durant lo sègle que precediguèt la Primièra Guèrra mondiala, quora la revolucion industriala menèt a l’emergéncia, entre la vila de Lilla embarrada dins sas fortificacions e la frontièra belga, de doas poderosas ciutats industrialas, Roubaix et Tourcoing. Es completada per la decision de l’Estat, a la fin de las annadas 1960, de crear una vila nòva, venguda Villeneuve-d'Ascq, a l’èst de Lilla e al sud del pòl Roubaix-Tourcoing. Ne resulta una configuracion multipolara constituïda de quatre comunas principalas enrodadas d’un semenadís de comunas pus pichonas, entre lasqualas la comuna de Lila  compta pas que per 20 % de la populacion totala, çò que ne demesís fortament sa dominacion malgrat de sa centralitat istorica.
Canton d'Autafòrt

Lo **canton d'Autafòrt** es una anciana division administrativa dau Perigòrd, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Periguers, lo departament de Dordonha e la region d'Aquitània, adara de Novela Aquitània. Dempuèi 2015, 12 comunas son dins lo canton dau Naut Perigòrd Negre mas Charvés e Cubas es dins lo canton d'Eila-Loa-Auvesera (burèu centralizator : Eissiduelh) . La lenga autoctòna es l'occitan lemosin, dins sa varianta perigòrda.

## Composicion

## Istòria
Lo canton d'Autafòrt se creet en 1790 dins lo districte d'Eissiduelh . En 1793, ganhet doas comunas destachadas de la Corresa, Cojors e Telhòus.

Lo 13 de *brumaire* an X (4 de novembre 1801), lo canton d'Autafòrt fuguèt conservat e recebet de comunas dau canton de Senta Orsa (La Chapela Sent Joan, Chornhac, Granges d'Ans, Senta Aulaia d'Ans e Lo Temple de Laguion), dau canton de Cujac (Sent Perdon d'Ans, nom supausat), e dau canton de Janiç (Boissuelh e Cubas), suprimits.

A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion dau decret dau 21 de feurier de 2014 que delimita los cantons del departament de Dordonha, lo canton d'Autafòrt fuguet suprimit. 

La comuna de Charvés e Cubas, qu'es de la Comunautat de comunas d'Eila-Loa-Auvesera en Perigòrd (e tanben dins lo canton d'Eila-Loa-Auvesera), passet en 2017 dins l'arrondiment de Nontronh; las autras 12 comunas, que son de la Comunautat de comunas dau Terrassonnés en Perigòrd Negre Tenon Autafòrt, passeron dins l'arrondiment de Sarlat e La Canedat. Paguna comuna es donc demorada dins l'arrondiment de Periguers.

## Nòtas
Italo Terzoli

**Italo Terzoli** (nascut lo 18 de genièr de 1924 a Trieste – defuntat lo 13 de mai de 2008 a Milan) foguèt un escrivan, dramaturg e realizator italian.

Filmèt amb d'actors que venguèron fòrça famós coma Gino Bramieri, Raimondo Vianello, Sandra Mondaini, Carmen Scarpitta e Wanda Osiris.

## À la Radio RAI

**Tira, mola e meseda*, de Terzoli, Carosso, e Silva - (1949-1950 e 1950-1951)
**Colpo di vento*, (1956)
**Batto quattro*, musical, avec Enrico Vaime (1967-1976)
**Gran varietà*, avec Enrico Vaime (1978-1979)

## Èrvue

**Tre per tre... Nava* de Faele, Mario Ferretti, Carlo Silva e Italo Terzoli - 1953.
**[[La vita comincia ogni mattina]]* - 1981.

## Referéncias

## Ligams extèrnes

*