Aurès

**Aurès** (del berbèr *Awras*) es un vast territòri montanhós istoric e etnolinguïstic dins l'èst d'Argeria, ont vivon majoritàriament los shauis, un grop berberofòn.

Aquela region èra coneguda dempuèi l'Antiquitat jol nom d**Aurasius mons'', [[toponim]] latin d'origina [[berbèr|berbèra]] significant «lo mont feram».
Aurès èra una partida del territòri de l'anciana [[Numidia]]. Cal apondre que quand [[Ibn Caldon|Ibn Khaldun]], istorian del [[sègle XIV]], parlava d'Aurès, indicava una zòna geografica mai larga que la de uèi.

== Geografia ==


=== Evocacion anciana ===
[[Fichièr:Aoures.JPG|thumb|Anciana mapa de ''Djebel Aoures'' per Luis RINN en 1893.]]
Le recit de [[Procòpi de Cesarèa|Procòpi]] dins las ''[[Guèrra dels Vandals]]'' indica qu'en [[539]], quand lo general bizantin [[Solomon (govenador)|Solomon]] foguèt enviat pel segond còp en Africa per l'emperaire [[Justinian]], pacifiquèt d'en primièr las províncias de [[Zeugitana]], de [[Numidia]] e de [[Byzacena]]. Volguèt en seguida sometre Aurès amb una partida de l'armada bizantina comandada per [[Gontaris]], venguda campar prèp del flume [[Abigas]], a costat de [[Baghaí]], una vila alara abandonada aprèp las atacas dels Aorasians. Aprèp un combat perdut, lo general bizantin se deguèt retirar, quand arribèt, amb la rèsta de l'armada, Solomon que li envièt d'ajudas e campèt a  mai naut.

=== Situacion ===

[[Fichièr:Les_monts_Atlas.png|left|thumb|upright=1.3|Releu del Nòrd d'Africa.]] 
[[Fichièr:IMG 1539.JPG|thumb|Imatge presa dempuèi lo vilatge dIghzar n Taqqa o Oèd taga dins Aurès.|ligam=Special:FilePath/IMG_1539.JPG]]

[[Fichièr:Chelia2.jpg|thumb|right|La selva de Bohmama ([[Chelia]]) entre la wilaya de [[Batna]] e [[Khenchela]].]]

Lo nom Aurès designa en majora partida tota la cadena orientala del massís d'[[Atlàs (massís)|Atlàs]], avent coma representant son suc de Chelia e subretot las ancianas vilas Mascula [[Khenchela]] e [[Lambèse]] Tazolt.

Segon Ammar Negadi :
* Segon los [[Romans]] e los [[Numids]] : [[Salluste]] descriu una cadena de sèrras que separa doas regions, l'una maritima (la còsta èst d'Argeria) e l'autra interiora (Tell). Los monts Aurès se terminan pel desèrt de [[Sahara]]. D'autras fonts indican coma nom de la cadena ''Auréus clupeus'' qu'aprèp venguèt ''Mons Aurasius''.
* Segon los geografs de l'Edat Mejada: Procòpi prepausèt una superfícia qu'anava de  a . [[Ibn Khaldon]] limita los Aurès pel reialme dels Kutumas, los [[Zibans]], lo [[Mzab]], l'Oèd righ. Ibn Khaldon designa per Aurès, lo reialme dels [[Zenètas]].
* L'istorian e geograf [[França|Francés]], [[Émile Félix Gautier]] (de l'Universitat d'Argièr) destria l'Aurès [[oriental]] de l'Aurès [[occidental]] d'aprèp los estudis d'[[Ibn Khaldoun]].
* Segon los [[Argeria]]ns : pendent l'ocupacion francesa, los responsables de l'[[Armada de liberacion nacionala]] (ALN) nomenèron Aurès per Wilaya I que correspond en superficia de  a . Aquela superfícia designa lo territòri [[shaui]], que conten una partida de la [[Hodna]] fins a la frontièra tunisiana e de Doucen a [[Aïn M'lila]].

=== Topografia ===
Aurès forma la partida èst de l'Atlàs presaharian que lo trescòl es lo mont [[Chelia]] a  d'altitud. 

Aurès es una region que compren una cadena de montnaha e de planas s'qui s'espandisson sus l'actuala [[Argeria]] e l'actuala [[Tunisia]]. Es un massís que dona gaire de passatges nòrd/sud, mas qu'es parcialament traversat per una depression [[sinclinal]]a nòrd-èst/sud-oèst al fons de que raja l'[[oèd Abiod]].

* Las [[Cascadas|Horseshoes]] son fòrça nombrosas  pels rius d'Aurès, las mai conegudas son:
# Lo [[Canhon de Ghofi]] o los « Balcons de Ghofi »,
# L'Horseshoe de [[Chechar]] o [[Taberdga]].

<gallery>
Fichièr:El Kantara gorges 1899.jpg|[[El Kantara]]
Fichièr:Aurès Ghoufi.jpg|Bauces de [[Ghofi]] dins Aurès
Fichièr:Aurès ruisseau.jpg|Riu en Aurès
Fichièr:Paysage des Aurès. 1.jpg|Paisatge d'Aurès
Fichièr:Taberdga-3.jpg|[[Horseshoe]] de Taberdga, Chechar
Fichièr:Village dans les Aurès. 1.jpg|Vilatge en Aurès
Fichièr:Village dans les Aurès. 3.jpg|Vilatge en Aurès
Fichièr:Amantan.jpg|[[Amantana]]
</gallery>


* Los rius e  las estancas : [[Oèd Abiod]] (en amazigh Ighzer Amellal), estanca de [[Timgad]], Oèd Abdi (en amazigh Ighzer n'Abdi), Oèd el ahmer (en amazigh Ighzer Azggagh), Oèd Taga (en amazigh Ighzer n'Taqqa), estanca de Beni Haroun [[Wilaya de Mila]], palun de Medghassen (en amazigh Alma n'Imadghassen), palun de Draâ Boltif (en amazigh Alma n'Ighil n'Boltif), Chott Djendli, Chott Tincilt, Oèd El Madher, eca.
* Los monts : lo mont [[Chelia]]() ([[Batna]]- [[Khenchela]]), lo mont Boarif ([[Batna]]), còl du Telmet (en amazigh Tizi n'Talmet), (som dels Cèdres) prèp de [[Batna]], Chechar ([[Tbessa]]), Belezma ([[Batna]]), Awras ([[Batna]]), Mahmel, Mahmed [[Wilaya de Batna]]() [[Bozina]]), Noacer, lo som d'Oled Ali (en amazigh Tizi n'Ath Ali), lo còl Tifrasin (en amazigh Tizi n'Tifrassin), Djebel Ouled Aïcha (en amazigh Adhrar n'Ath Aicha), Djebel Ben Bouslimane (en amazigh Adhrar n'Ath Bou Sliman), Djbel Ali (en amazigh Ich n'Ali, près de Batna), eca.
* Las planas : Nerdi (Bouzina dins la Wilaya de Batna)
[[Fichièr:La_piscine_circulaire_Hammam_essalhine_khenchela_aures.jpg|thumb|La piscina circulara e la Font Cauda d'[[Hammam Essalihine]]]]
* Las selvas: los bòsques de [[Belezma]], los bòsques de Beni-Oudjnan, los bòscs de Beni Amloul (en amazigh Ath Melloul), los bòsques d'Oled Yakoub, selva de Boarif, selva de Legag, eca.
* Los espacis o pargues protegits: [[Pargue nacional de Belzma]]
* Los [[oasi]]s : [[El Kantara]], [[Ghoufi]], eca. 
* Los jaces e ressorsas naturalas: ciment, sal, mercuri, fèrre, zinc, coire, argent, aur, plomb, antimòni, fosfats, petròli, gas, fusta, eca.
* font termala: la Font cauda [[Hammam Essalihine]] de [[Khenchela]], font de [[Batna]] (Kasro), font de [[Biskra]], font de [[Guelma]] (hamam Maskhoutine), eca.

=== Clima ===

[[Fichièr:Khenchela-2.jpg|thumb|Lo mont de Boserdon ( a [[Hammam Essalihine]]]]

Los ivèrns son fòça fregs, la temperatura aten a vegada los -18&nbsp;°C sens factor umids. Los estius son fòrça cauds, fins a 50&nbsp;°C a l'ombra. Las variacions de temperatura son fòrça importantas dins aquela region del mond.

En Aurès, la temperatura estivala varia de 30&nbsp;°C a 38&nbsp;°C.

La quantitat de pluèja indica prèp de 325&nbsp;mm de mejana annadièr al nivèl de las grandas vilas mas aquelas quantitats son fòrça mai nautas als monts qu'i a de microclimas umids. Las nevadas arriban cada an a partir de la segonda mitat del mes de novembre e fins al començament de març. Los monts demoran nevats fins al mes d'abril veire al començament de mai. 
Alara que de pluèjas diluvianas son constatadas en Aurès, los damatges son considerables.

=== Fauna e flora ===
[[Fichièr:Quercus ilex2.jpg|thumb|upright=0.8|Los [[aglands]] de l'euse constituisson una partida importanta del regim alimentari en Aurès]]

* Los animals: l'[[ièna]], la [[lèbre]], lo [[rainal]], l'[[aigla]], lo [[singlar]], la [[cernalha]], la [[Tartuga]] [[Hermani]], lo [[chacal]] daurat, la [[cigonha]] blanca, lo [[guit]], lo [[Pteroclidiforme|ganga]] e lo [[caracal]] eca. Lo darrièr [[leon]] foguèt caçat al [[sègle XIX]] prèp d'[[Arris (Aurès)|Arris]]. 
Qualques espècias de peises vivon dins las aigas de rius prèp de [[Timgad]]. 
* La vegetacion : fòrça conifèrs e arbrilhons ([[cèdre]]s, [[pin blanc|pins blanc]], [[avet]], [[euse]], eca.). I a de [[palmièr]]s, lo [[cade]], Lo [[sause]], lo [[ginjorlièr]], lo [[tamarind]], los arbres fruchièrs ([[pomièr]], [[milgranièr]], [[albricotièr]], [[perièr]], [[figuièra]], [[olivièr]], [[ametlièr]], eca.)

== Istòria ==

=== L'Aurès guerrièr, tèrra de revòlta, de conquèsta e d'insomeses ===
en Aurès e sa tribú los [[shauis]] totjorn foguèt tèrra de revòltas e de començament de conflites dempuèi l'Antiquitat mas tanben abans

=== Recits istorics de l'antiquitat fins ara ===
[[Fichièr:Medghasen.jpg|left|thumb|[[Medghassen]] la sepultura dels reis [[Numid]]s e patriarca dels [[Zenèts]] segon Ibn Kheldoun]]
[[Fichièr:Timgad. 1.jpg|thumb|right|Roïnas de [[Timgad]] ]]
[[Fichièr:GM Massinissa.png|thumb|upright=0.8|[[Massinissa]], rei dels Massíls [[206]]- [[203]] puèis rei dels [[Numid]]s [[203]]-[[148]]. Ajudèt los [[Romans]] a vèncer [[Cartage]].]]

Lo mausolèu de [[Medghassen]] dins Aurès data de 300 ans AbC. S'agís d'un monument [[numid]]; es lo mai ancian de l'actuala Argeria. Aurès seriá estat lo fogal dels [[Zenèt]]s. Segon l'ipotèsi controversiada d'[[Ibn Khaldon]] [[Medghassen]] seriá lo patriarca dels [[Zenèt]]s.

Los Romans fondèron [[Lambèsa]] a [[Batna]] coma capitala del sètge roman. Fòrça vilas e capitalas se desvelopèron, [[Tobna]], [[Timgad]] (Batna), [[Cirta]] e [[Tiddis]] a [[Wilaya de Constantina|Constantina]], [[Madaura]] e [[Baghaï]] a [[Khenchela]], Theveste a [[Tebessa]], Diana ([[Zana]]) a Batna, [[Ipòna]] a [[Annaba]], [[Tibilis]] e Calama a [[Guelma]], Nicivibus o [[N'gaous]] a [[Batna]], Vescera a [[Biskra]], [[Djemila]], [[Thagaste]], vila natala de [[Agustin d'Ipòna|Sant Augustin]], [[Madaure]] ([[M'daoroch]]) dins la [[Wilaya de Souk-Ahras]], Sitifensium a [[Setif]].

[[Massinissa]], nascut vèrs [[-238|238 AbC]] dins la tribú dels [[Massíls]] (''Mis Ilès'') e mòrt al començament de genièr de [[-148|148 AbC]], unifiquèt [[Numidia]]. Fòrça reis li succediguèron.

Fòrça caps berbèrs se revoltèron enseguida dins Aurès. [[Tacfarinas]] (primièr sègle après Crist), combat l'[[Empèri Roman]] jol reialme de l'emperaire [[Tibèri]]. [[Faraxen]], en [[253]], venent del [[Djurdjura]], ataquèt la [[Numidia]] romana, amb l'ajuda de cinc tribús, los Quinquegentiani e los Babars e les tribús originàrias d'Aurès, del sud e d'Hodna. Foguèt pres a [[Lambèsa]], a 10&nbsp;km de [[Batna]] vèrs [[260]] ApC . Las inscripcions qu'indican sa captura pels Romans son a [[Lambèsa]]. Se pòt tanben citar lo nom de [[Iabdas]], rei d'Aurès, vèrs 536. 

Los [[Vandals]] e los [[Empèri Bizantin|Bizantins]] influencièron la region. De revòltas foguèron contada pels istorians coma dels [[Zenèts]]..   

Enseguida, los musulmans arribèron per islamizar la region. [[Koceila]] e [[Dihya]] s'imposèron al nòrd de la region e dins tot l'èst d'Africa del Nòrd. 

Al [[sègle VII]], d'aprèp [[Ibn Khaldon|Ibn Khaldun]], Aurès èra subretot abitats dels [[Aurebas]], tribú de [[Koceila]], dels [[Zenèt]]s [[Djerawa]], tribú de la reina [[Kahena|Kahina]]-Dihiya, e dels [[Hoaras]]. Las tribús [[Aurebas]] son tanben descrichas coma essent originaris de l'actuala [[Libia]].

L'unitat politica e administrativa de la Berberiá Orientala e Centrala èra en granda partida realizada per [[Kusayla]] que s'èra convertit a l'Islam. Dempuèi alara, un conflicte esclatèt entre aquel cap berbèr e lo cap de las armadas [[Califat Omeia|omeias]]. [[Cairoan]] foguèt presa per Koceila, aquel darrièr tornèt al cristianisme. [[Oqba Ibn Nafi Al Fihri|Oqba Ibn Nafaa]] tuèt Koceila. [[Dihya]], dicha la Kahina, prenguèt lo cap de la resisténcia. Eissida de la tribú dels [[Djerawa]] foguèt elegida o nomenada a aquela carga pel conselh de la confederacion de las tribús. [[Dihya]] tuèt [[Oqba Ibn Nafi Al Fihri|Oqba Ibn Nafaa]] segon Ibn Khaldoun, venjant Koceila.

[[Dihya]] procedèt atal a la reünificacion de fòrça tribús de l'Africa del Nòrd orientala e del Sud. Dihya vencèt per dos còps la granda armada [[Califat Omeia| Omeia]] mercé a l'apòrt dels cavalièrs dels [[Ayth Ifren]]. Regnèron sus tota l'[[Ifriqiya]] pendent cinc ans. Dihia foguèt vencuda dins una darrièra batalha contra los Omeias. Foguèt la sola femna de l'istòria a combatre l'empèri omeia. Aprèp la desfacha de la Kahina, la populacion d'Aurès, region a l'encòp entre las actualas Argeria e Tunisia e una partida de l'actuala Libia (la província de l'[[Ifriqiya]]), aderiguèt al principis de l'Islam. 

Ibn Khaldoun escriguèt que lo comandant [[Musa ben Nusayr]] aumentèt los seus militars en exigissent  Berbèrs d'Ifriqiyya (qu'Aurès èra partit)''<u>[pas clar]</u>'' per tornar islamizar las demai populacions situadas a l'Oèst de sa província (Ifriqiya); cal precisar qu'en arabi l**Oèst* o *Occident* o *País del solelh clocant* se dich *Magrèb* e tanben d'una partida de l'islamizacion del Magrèb ja comencèt jol precedent Oqba e que i a de milièrs de quilomètres entre l'Aurès de l'Edat Mejana o Cairoan e [[Tanger]] es a dire a de meses de marcha e encara mai de tribús berbèrs a convertir o tornar coma lo menciona Ibn Khaldoun. Ibn Khaldon jamai escriguèt que los  òmes exigits serviguèron a la conquèsta d'[[Andalosia]], d'Espanha o de l'occident crestian. Ibn Khaldon escriguèt segon la conquèsta del Magrèb per las tropas de [[Musa ben Nusayr]], Tariq, governador de Tanger, i demorèt amb  berbèrs venent d'èsser convertits acompanhat de 27 Arabis cargat de lor formacion coranica, sens cap d'autre precision, coma l'origina de las etniás presentas. Es solament aprèp aver jutjat l'Islam pan ancrorat al [[Marròc]] que Moussa Ibn Noçaïr tornèt en Ifriqiya que demandèt en [[711]] [[Tariq ibn Ziyad]] demorant a Tanger de conquerir Espanha. 
         
Enseguida, de conflites entre Berbèrs e dinastias arabias ([[Califat Omeia|Omeias]], [[Fatimidas]], [[Califat abbassida|Abbassidas]]) son senhaladas pels istorians dins la region d'Aurès coma [[Al Bakri]] e [[Ibn Khaldon]].

[[Abu Yezid]] de la tribú dels [[Banon Ifren]] capvirèron los [[Fatimids]] ajudat per las tribús [[Zenèt]]s d'Aurès mas foguèt vencut pels [[Zirids]], aliats dels primièrs temps als Fatimids.

Los [[Hilaliens]] ganhèron la batalha contra los [[Berbèrs]]. I aguèt un acòrdi entre ambedoas partidas. Los Hilaliens venguts amb lors familhas vivián amb los Berbèrs amb a vegadas de tensions. Seguèt un periòde d'unificacion amb la dinastia dels [[Almoads]] (dinastia berbèr). Aprèp, los [[Hafsides]](dinastia berbèr) prenguèron tota la region fins a l'arribada dels [[Empèri Otoman|Otomans]]. 

Al [[sègle XIX]] la region foguèt mièg conquerida per [[França]]. De revòltas ([[Ahmed Bey]], los [[Zaatcha]]s, los movements nacionalistas argerians) se faguèron contra l'ocupacion francesa fins al començament de la Guèrra d'Argeria. Aurès es un territòri qu'abriguèt mai de 20 mila maquisards. L'[[Armada francesa]] patiguèt sa mai granda desfacha aprèp [[Indochina]] dins Aurès. 

A causa de la geografia, Aurès es dificils d'accès per las fòrças estrangièras. Pasmens l'islamizacion ganhèt sus aquel relieu escalabrós. L'armada francesa donèt l'escais als combatents d'Aurès, los òmes invisibles.  Mas las lutas intèrnas faguèron de ravatges dins tota la region e dins [[Argeria]] pendent la [[Guèrra d'Argeria]] e los començaments de l'[[Argeria]] independanta.

La partida occidentala d'Aurès fa partit de l'actuala [[Argeria]] aprèp l'independéncia de [[1962]].

== Populacion ==

Aquela region abriga las tribús [[shauis]]. Mas amb lo temps e del meteis biais qu'al nòrd d'Argeria, d'argerians de totas originas confondudas s'i installèron, subretot dins las vilas.
 
La region d'Aurès compren las [[Wilaya d'Argeria|wilayas]] de, [[Batna]], [[Khenchela]], [[Om el Boaghi]], [[Sok-Ahras]], [[Tebessa]] e la partida nòrd de la wilaya de [[Biskra]]. 

Pasmens lo país shaui es mai vaste e compren, en mai d'Aurès, d'autras wilayas e s'espand sus una partida de la wilaya de [[Tebessa]] e lo sud de la wilaya de [[Guelma]].

== Cultura ==

=== Una cultura mai d'un còp millenària ===
La region dispausa d'un vaste potencial cultural e lo tèrme « cultura » es vaste. Atal « culturalament » parlant, vaquí qualques personalitats eissidas d'Aurès:

* [[Koceila]], prince berbèr d'Aurès al sègle VII
* [[Kahena]], reina guerrièra berbèra zenèta d'Aurès  que se batèt contra los Omeiadas pendent l'expansion islamica en Africa del Nòrd al sègle VII
* [[Mostefa Ben Bolaid]] (1917-1956), un dels caps istorics del [[Front de liberacion nacionala (Argeria)|FLN]] pendent la [[guèrre d'Argeria]], d'escais lo *Paire de la Revolucion Argeriana*
* [[Larbi Ben M'Hidi]] (1923-1957), combatent e eròis de la guèrra d'independéncia

=== Praticas culturalas de la region d'Aurès ===
La [[circoncision]] es una practica millenària en Aurès segon totjorn lo meteis ceremonial.

=== Artesanat ===
[[Fichièr:Aurès.Tasse.JPG|thumb|right|Tassa d'Aurès (vèrs 1970)]]
[[Fichièr:Aurès.Tasse décorée.JPG|thumb|right|Terralha decorada d'Aurès (vers 1970)]]
[[Fichièr:Oiseau, poterie des Aurès.jpg|thumb|right|Aucèl, terralha d'Aurès (vèrs 1970)]]
==== Terralha ====
Segon mai d'un istorians, las terralhas d'Aurès apareguèron dins las especificitats plasticas de lor decòrs talhats e de lors formas carenadas, coma mai pròchas de las primièras formas de l'art [[berbèr]].

; Originas
« Coma malgrat la colonizacion romana de [[Lambèsa]], los berbèrs Chaoïa demorèron alunhat dels grands corrents » exteriors, « se pòt admetre qu'aquela ornamentacion de relieu [...] caracteristica de la terralha berbèra vertadièra, diriam primitiva. », çò escriguèt [[Arnold van Gennep]]. [[Gabriel Camps]] supausa « una origina [[Sicília|sicílio]][[Itàlia|italica]] », pensa qu'aquel decòrs, s'espandiguèt al [[Calcolitic]] dins une region anant de las còstas de la [[Tunisia]] fins a en Aurès

; Caracteristicas
Decoradas de relieu o de talhs, las terralhas d'Aurès son enducha d'una laca roja escura o bruna, lo « loq », practica a l'encòp ornamentala e impermeabilizant las terralhas.

Lo « tarbot » a un perfil original, redond al bòrd, sens mesplan, clinant leugièrament cap a l'exterior en quatre punts oposats, sovent soslinhat d'òscas. 

Le « fán », utilizat per còser la galèta, es pas vernissada mas ornada de releus amb de linhas e punts roges.

D'autres terralha, benlèu de joguinas, an de formas d'animals (coma d'aucèls).

==== Tissatge ====
[[Fichièr:Tissage des Aurès.JPG|thumb|left|Tissatge d'Aurès, region de Ghofi (vèrs 1970)]]
La tecnica del tapís de lana es pas locala, son los tissatges, les cobèrtas, coissins e saquetas pal grans que son caracteristics de l'estil d'Aurès. A la lana sivent se mèscla lo pel de cabra.

Los « tellis » son sovent compausat de bendas de coulors, mas se los pòt ornar d'orlats o de linhas coirats. De larges registres sombres, sur lesquels un décor semble brodé, de pèças en lasange se pòdon apondre a la superfícia. .

==== Jòias ====
[[Fichièr:Bijou chaouis.jpg|thumb|right|Jòias shauis, Musèu de l'òme, París]]

=== Escultura ===


=== Pintura ===
;; Los pintres orientalistas
Fòrça pintres europèus e subretot francese, orientalistas, pintavan pedent lor demoranças en Aurès de paisatges e retraches, coma [[Gaston Bouchinet]] ([[Los Sarrasins]], 1898 - [[Verdun de Garona]], 1966), [[Eugène Deshayes]] (Argièr, 1862 - Argièr 1939), Paul Fenasse (Argièr, 1899 - New Braulnfeg, Tèxas, 1976), [[Eugène Girardet]] (París, 1853 - París, 1907), Louis Granata (Spezzano Grand, 1901 - [[Selon de Provença]], 1964), Édouard Herzig (Neuchâtel, 1860 - Argièr, 1926),  Roger Irriéra ([[Bordèu]], 1884 - [[Ais de Provença]], 1957), L. (Léonie?) Lebas, [[Constant Louche]] (Argièr, 1880 - Grenòble, 1965), Fritz Müller (Blida, 1867 - Argièr, 1926), [[Maxime Noiré]] (Guinglange, Mosèla - 1861 - Argièr 1927), Jules Van Biesbroeck (Portici, Itàlia, 1873 - Brussèlas, 1965).  

;; Los pintres argerians contemporanèu

D'artistas , coma Jeballah Bellakh, nasquèron e vivon dins de vilas d'Aurès. D'autres son morts coma [[Abdo Tamine]] e [[Cherif Merzogui]]. E mai imigrèron cap a [[Euròpa]] coma [[Hoamel Abdelkhader]] que viu en [[Itàlia]].

=== Musica ===
Lo folklore es diversificat dins las regions d'Aurès. La musica tradicionala es paln representada. Los primièrs cantaires amb vam internacional son [[Aissa Jermoni]] e [[Ali Khencheli]]. L'estile de musica [[Rahaba]] es pròpri a tota la region d'Aurès. E mai, d'autres estiles de musica existisson coma l'estile araboandalós]], amb [[Salim Hallali]] o [[Youcef Bokhantech]].   

Un autre genre de musica moderna shaui s'impausèt dins la region. Aquela musica atipica es una mescla d'inspiracions de [[rock]], de [[blues]], de [[folk]] e de [[raï]] en lenga shaui e arabi. Qualques instruments de musica son pròpris a la region coma la [[Gasba]] e d'autres coma la [[Zorna]] son especifics a l'ensems de la musica orientala.

=== Literatura ===
* Qualques escrivans escriguèron dins las lengas arabi e francesa, es lo cas de [[Kateb Yacine]]. 
* La poèsia orala, los contes e legendas fan l'objècte d'estudi pels especialistas en literatura e lenguistica.
* [[Mohamed Hamouda Bensai]] (1902-1998) èra ensagista e filosof.
* La granda romancièra soïsse [[Isabelle Eberhardt]] (1877-1904) demorèt a [[Batna]].
* Èran tanben Batnéens los escrinans: [[El hachemi Saidani]] (mòrt en 2005), [[Mohamed Nadir Sebaa]] (nascut en 1956), [[Abderezzak Hellal]] (nascut en 1951), [[Beïda Chikhi]], Doctor d’Estat e professor a la [[Sorbona]], eca.
* D'autors d'origina francesa escriguèron tanben de libres que tractan de tèmas ligats a ;'Aurès e a la vila de Batna coma Jean-Pierre Marin, [[Jean-Noël Pancrazi]] (nascut en 1949), [[Liliane Raspail]], Jean Pèrés e Eugène Delessert, eca.
* Claude-Pierre-Hypoplyte Polain, istorian, moriguèt lo 17 de març de 1876 a Batna. 
* [[Anna Gréki]] (1931-1966) foguèt escrivana e militanta de la causa del [[Front de Liberacion Nacionala (Argeria)]].
* Los autors [[Redha Malek]] (nascuda en 1931), [[Mustapha Bekkouche]] (nascut en 1930), [[Amar Mellah]] (nascut en 1938), Merarda Mostefa Bennoi, [[Ali Merouche]] escriguèron de libres documentaris e istorics.  
* La poèsia arabia: le poèta [[Mohamed Laïd Al-Khalifa]] (1904-1979), [[Mohamed el akhdar el Saihi]], [[Mohamed Ababsa El Akhdari]], escriguèron de poèmas sus Batna e en Aurès.
* [[Messaod Nedjahi]] escriguèt de romans en lenga francesa sus la vida dels shauis..
* [[André Gide]] (1868-1951) visitèt en Aurès. Èra amic de [[Mohamed Hamoda Bensai]] (1902-1998).
* [[Liliane Amri]] (nascuda en 1939), maridada a un shaui, es l'autora del roman *La Vie à tout prix*. Es una autobiografia e descriu de la vida d'Aurès, subretot de las femnas pendent los ans 1960 a 1990. Parla parfaitement shaui e contribuguèt al desvelopament de la region d'Aurès.
* [[Germaine Tillion]] (1907-2008) demorèt en Aurès pendent d'ans. Faguèt grand trabalh scientific sus la region d'Aurès. Envièt de letras al govèrn francés per defendre la causa dels Argerians pendent la Guèrra d'Argeria.
* Dins son òbra, Mathéa Gaudry descriguèt la vida de las femnas Shauis, los usatge e cotumas d'aquela region subretot dins lo periòde colonial de [[1929]]. Fa l'istoric de la [[Kahena|Kahina]].
* Bachir Rahmani (1957), mètge escrivan, escriguèt "Amrir", (2002).
* Saleh Bezzala, poèta de lenga shaui.
* Nassira Belloula, nascuda a Batna e autora de mai d'un romans, recits e ensags coma *La Revanche de May*, *Visa pour la Haine*, *Rebelle en toute demeure*, *Djemina* o *Les Belles Algériennes*.

=== Dança ===


== Annèxes ==
=== Articles connèxes ===

* [[Berbèrs]]
* [[Shaois]]
* [[Shaoi]]

=== Bibliografia ===

* *Histoire des Berbères*, Ibn Khaldoun, trad., William Mac-Guckin de Slane, Ed Berti, Argièr 2003
* Léon Souguenet, *Julia Donia : Missions dans l'Aurès (1915-1916)*, ed.[[Éditions Renaissance du Livre]], 1928.
* Ernest Mercier, *Histoire de l'Afrique septentrionale (Berbérie) depuis les temps les plus reculés jusqu'à la conquête française (1830)* 1868, tome 1, p.&nbsp;188.
* [[Gabriel Camps|Camps Gabriel]], *Monuments et rites funéraires protohistoriques, Aux origines de la Berbérie*, París, Arts et Métiers graphiques, 1962 (630 p.) [Chapitre IV, *La poterie peinte*, p. 320-417]. 
* *Jeux de trames en Algérie*, Argièr, Ministère de l'agriculture et de la réforme agraire, 1975 [*Tissage de la montagne, les Aurès*, p. 111-117]. 
* J. B. Moreau, *Les grands symboles méditerranéens dans la poterie algérienne*,Argièr, SNED, 1977 [*Lampes des Aurès*, p. 169-188].
* *À la rencontre de la poterie modelée en Algérie*, Argièr, Ministère de l'agriculture et de la réforme agraire, 1982 [*Poterie des Aurès*, p. 118-129].
* [[Tahar Djaout]], *L'Invention du désert*, Éditions du Seuil, París, 1987, 31-33.
* [[Kateb Yacine]], *Parce que c'est une femme*, tèxtes reünits per Zebeïda Chergui, teatre, [entrevista de Kateb Yacine amb El Hanar Benali, 1972, *La Kahina ou Dilhya*; *Saout Ennissa*, 1972; *La Voix des femmes* e *Louise Michel et la Nouvelle Calédonie*], París, Ed. Éditions des Femmes - Antoinette Fouque, 2004, 174 p.
* [[Gisèle Halimi]], *La Kahina'', Plon, 2006: Pocket, 2009 ISBN 978-2-266-17407-7

### Nòtas e referéncias


#### Mapas
* Mapa del Magrèb abans l'arribada de l'Islam / Numidia e Empèri roman
* Mapa d'Aurès, de l'Ifriqya e de l'Empèri Omeiada en l'an 700
* Mpa del Magrèb en 800