open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Accent agut

L’**accent agut** ( ´ ) es un diacritic de l'alfabet latin eritat de l'accent agut grèc o de l'apèx latin.

## Utilizacion

### [[Lengas romanicas]]

#### Accent tonic
En occitan, espanhòl, portugués, catalan l'accent agut s'utiliza per marcar l'accent tonic irregular per las vocalas Á á , É é , Í í , Ó ó , Ú ú .

#### Accent grafic

Es tanben un accent grafic sus la vocala *é* per destriar los omofons, per ex;*perque* (conjonccion) / *perqué* (adverbi interrogatiu).

S'utiliza per la meteissa rason sus la á. per ex en espanhòl: *mas* (« mai ») / *más* (« mas »)

En francés, l’accent agut es placat sus la letra *e* (« é ») per destriar lo fonèma  del fonèma  notat *e*.

En Italian, indica los sons mai tencats, o melhor de timbre mai tencat, **é** (/e/) e **ó** (/o/), e dins las grafias mai cercada *í* e *ú*.

### Lengas eslavas e ogricas

#### Accent tonic
L’accent tonic en rus es imprevisible e se deu aprene; pasmens, es abitualament pas marcat a l’escrich. L’accent agut servís a indicar l’accent tonic, subretot dins los diccionnaris e los manuals de russes pels estrangièrs, e excepcionalament per marcar l'accent quand lo contèxte permet pas de trencar (бо́льшие « mai grands » / больши́е « grands »).

#### Longor
En Ongrés, l’accent aigu servís a indicar una vocala longa *á*, *é*, *í*, *ó*, *ú*, mas dins lo cas de *a* e *e*, tanben modifica li timbre de la vocala: *a*  → *á*  ; *e*  → *é' . Plaçat sus la *ö* e la *ü*, pren la forma d’un [[doble accent agut]] *ő*, *ű*.*

En chèc e eslovac, l’accent agut apareis sus las vocalas *á*, *é*, *í*, *ó*, *ú* e *ý* per indicar qu'aquelas vocalas son longas. Dins aquelas lengas, *l* e *r* se pòdon considerear comade vocalas e, en eslovac, pòdon èsser longas: *ĺ* e *ŕ*.

#### Palatizacion
En bielorús e en Polonés l'accent sevís a indicar una palatalizaion: *ć* dona , *ń* dona , *ś* dona , *ź* dona , *dź* dona .

#### Autres usatges
En polonés *ó*, indique qu'aquela letra se pronóncia 

En sèrbocroat, la letra *Ć* representa lo son .

### Lengas amb tons

#### Vietnamian
Dins l’escritura vietnamiana quôc ngu, l’accent agut es nomenat « *sắc* » e indica una intonacion pujanta.

#### Transcripcion del chinés
En hanyu pinyin, l’accent agut indica un ton pujant: *á*, *é*, *í*, *ó*, *ú*, *ǘ*.

### [[Alfabet fonetic internacionau|Alfabet fonetic internacional]]
Sus tot simbòl de vocala (o de consonanta vocalizada), indica un tonème de registre naut.

## Nòtas e referéncias

## Bibliografia
* 

## Articles connèxes
* diacritic ;
* alfabet latin.
Macron (pintre)

[vinheta|Macron, Scèna de [libacion representada al centre d'un cilix de figuras rojas (c. 480 av. J.-C., Lovre).]]

**Macron** (en grèc ancian, **Μάκρων** [*Makron*]) es un pintre de vases grèc. Es actiu a Atenas dins los ans 490-480 AbC. Pasmesnse una sola òbra signada per Macron forguèt trobada, près 350 vases li son attribuits. Autor de figuras rojas, es considerat coma un dels melhors pintres de son epòca. Especializat dins la decoracion de tassas e de vases, i representa subretot de scènas de vida videnta.

## Nòtas e referéncias
Rothschild & Cie

**Rothschild & Cie** es una banca d'afaires francesa tornar creada per David de Rothschild en 1983 après la nacionalizacion  en 1981 de la Banca Rothschild per lo governament socialista de Pierre Mauroy, durant la presidéncia de François Mitterrand. Rothschild & Cie es una de la primièras bancas francesas dins lo domeni del conselh en fusion-acquisicion atal coma dins la banca privada qu'es son mestièr istoric. Aperten al grop Rothschild & Co.
Renaud Muselier

**Renaud Muselier** (Marselha, 6 de mai de 1959) es un òme politic occitan. Lo 15 de mai de 2017 ven president interin dau conseu regionau de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Es confirmat a la presidéncia puèi reelegit après leis eleccions regionalas de 2021.
Govèrn d'Édouard Philippe (1)

Lo **govèrn d'Édouard Philippe** es lo quaranten govèrn de la França jos la Cinquena Republica. Es lo primièr govèrn format jos la la presidéncia d'Emmanuel Macron.

## Composicion iniciala
Lo govèrn nomenat lo 17 de mai 2017 (lo Primièr ministre aviá estat nomenat lo 15 de mai) es compausat de vint-e-dos membres: detz-e-uèit ministres e quatre secrecretaris d'Estat. Amb:
* nòus ministres sens etiqueta, qu'un es de tendéncia ecologista (Nicolas Hulot) e un es orienta a drecha (Jean-Michel Blanquer) ;
* cinc ministres eissits de *[[La République en marche !]]* (REM), que quatre èran de pèr abans membres del PS e una del MoDem;
* dos ministres eissits del Parti socialista (PS);
* dos ministres eissits del Parti radical d'esquèrra (PRE ;
* dos ministres eissis del Mouvement democrata (MoDem);
* treis ministres eissits dels ''Républicains'' (LR), lo Premier ministre comprés. Mas Bernard Accoyer, secretari general de LR, considèra que « los membres [d'aquela] familha politica que causiguèron de rejónher aquel govèrn fan pas mai partit dels *Républicains* », pasmens inicièron pas de procediment d'exclusion contra eles.

## Galariá

### Premièr ministre

### Ministres d'Estat

### Ministres

### Ministras près d'un ministre

### Secretaris d'Estat

## Nòtas e referéncias
Nicolas Hulot

**Nicolas Hulot**, nascut lo 30 d'abril de 1955 a Lilla, es un jornalista, animator-productor de television, escrivan e òme politic, ministre d’Estat, ministre de la Transicion ecologica e solidària dins lo govèrn d’Édouard Philippe dempuèi le 17 de mai de 2017.

Vengut celèbre mercé a son emission de television *Ushuaïa*, s'engatja alara dins la proteccion de l'environament e la sensibilisacion del grand public sus las questions ecologicas.

En 1990, crèa la Fondacion Ushuaïa, que ven mai tard la Fondacion Nicolas-Hulot per la natura e l'òme. Criticat per una partida de l'ecoligisme francés per èsser tròp consensual, es lo coautor del *Sindròma del Titanic*, un film sortit en 2009 avent per tòca de cridar l’« urgéncia ecologica ».

Après aver envisatjat sa candidature a l’eleccion presidenciala de 2007, per que las questions ecologicas urgentas pesan dins la campanha electorala, se retira en genièr de 2007, après la signatura del Pacte ecologic per gaireben totes los candidats. Candidat a la primària presidenciala ecologista de 2011 en vista de l'eleccion presidenciala francesa de 2012, es vencut per Eva Joly.

Foguèt ministre d'Estat, ministre de la Transicion ecologica e solidària, al sen del govèrn d'Édouard Philippe, entre lo 17 de mai de 2017 e lo 4 de setembre de 2018.
Jacques Mézard

**Jacques Mézard**, nascut lo 3 de decembre de 1947 a Orilhac, e un òme politic francés. Membre du Partit radical d'esquèrra, es senator del Cantal dempuèi setembre de 2008.
Es nomenat ministre de l'Agricultura e de l'Alimentacion lo 17 de mai de 2017 dins lo govèrn d'Édouard Philippe.

## Biografia

### Originas e formacion
Filh de Jean Mézard, Jacques Mézard es diplomat d'estudis superiors en drech privat.

### Carrièra
Avocat onorari, cònsol d'Orilhac e president de la Comunautat d'aglomeracion del bacin d'Orilhac, es elegit senator del Cantal lo 21 de setembre de 2018 e president del grop RDSE en setembre de 2011.

### Ministre de l'Agricultura
Lo 17 de mai de 2017, es nomenat ministre de l'agricutura del govèrn d'Édouard Philippe.

## Nòtas e referéncias
Gérard Collomb

**Gérard Collomb** (20 de junh de 1947, Chalon-sur-Saône (Sòna e Léger) - 25 de novembre de 2023, Lion), es un òme politic francés.

Membre del Partit socialista, es senator del Ròse de 1999 a 2017, cònsol màger de Lion de 2001 a 2017 e president de la metropòli de Lion de 2015 a 2017. Lo 17 de mai de 2017, ven ministre d'Estat, ministre de l'Interior dins lo govèrn d'Édouard Philippe.

## Biografia

### Familha
Gérard Collomb es lo filh de Marc Collomb (1906-2004), obrièr-metallurgista, sindicalista CGT e de Marcelle Cuissard (1910-2004), femna de sevici. Los parents son originaris de la region lionesa. A una sòrre aïnada Yvette Collomb (nascura en 1933).

Un primièr còp, en 1968, se marida amb Geneviève Bateau (nascuda en 1947), an dos filhs:
* Thomas Collomb (nascut en 1974), inspector de polícia.
* Anne-Laure Collomb (nascuda en 1976), bibliotecària a la Bibliotèca municipala de Lion.
Divorcian en 1994.

Amb sa companha Myriam, es lo paire d'Alexandre Collomb (nascut en 1996).

Gérard Collomb se marida un segond còp en 2001 amb Caroline Rougé (nascuda en 1976), an doas filhas:
* Clémence Collomb (nascuda en 2006).
* Camille Collomb (nascuda en 2007).

### Estudis e carrièra professionala
Après una* khâgne* al *lycée du Parc,* puis d'estudis superiors a la facultat de letras de Lion, Gérard Collomb ven professor afrejat de letras classicas en 1970.

Passionat de philosofias grèga e latina, una de sas principalas referéncias filosoficas es Saint Simon.

Es Francmaçon dempuèi 1989 e membre del Grand Orient de França.

## Mandats e foncions ministerialas

### Foncions ministerialas
* Depuis lo 17 de mai de 2017 : Ministre d'Estat, ministre de l'Interior

### Mandats parlementaris
* 21 de juin de 1981 - 1èr d'abril de 1986 : Députat de la 2a circonscripcion del Ròse.
* 16 de març de 1986 - 14 de mai de 1988:  Députat de la 2a circonscripcion del Ròse (2d mandat). 
* 2 de novembre de 1999 - 17 de junh de 2017 : Senator del Ròse (de nòu elegit lo 26 de setembre de 2004, e lo 28 de setembre de 2014).

### Mandats regionals
* 1992 - 1999 : Conselhièr regional de la region Ròse Alps.

### Mandats municipals
* 13 de mars de 1977 - 25 de març de 2001 : Cònsol màger de Lion.
* 25 de junh de 1995 - 25 de març de 2001: Cònsol màger del 9n arrondiment de Lion.
* 25 de març de 2001 - 17 de julhet de 2017: cònsol màger de Lion (de nòu elegit lo 9 de març de 2008, e le 30 de març de 2014).

### Mandats intercomunals
* 25 de març de 2001 - 1èr de genièr de 2015: President del Grand Lion (de nòu elegit lo 9 de març de 2008).
* 1èr de genièr de 2015 - 10 de julhet de 2017 : President de la metropòli de Lion.

### Autras foncions
* 1994 - 1999: Membre del Conselh economic e social.

## Bibliografia

### Publicacions sus Gérard Collomb
* .
* Vincent Cheynet, *Lyonnais, qui avez vous élu ?*, éditions de la Mèse, 2008.
* .
* .

### Publicacion de Gérard Collomb
* 

## Nòtas e referéncias
Sophie Cluzel

**Sophie Cluzel**, nascuda *Marchand* lo 7 de genièr de 1961 a Marselha, es una femna politica e militanta associativa francesa.

Es nomenada Secretària d'Estat encargada de las Personas handicapadas, dins lo govèrn d'Édouard Philippe jos la presidéncia d'Emmanuel Macron.

## Biografia

### Originas e formacion
Sophie Cluzel es maridada e maire de quatre enfants, qu'una filha trisomica nascuda en 1995, Julia. Presidenta de la Federacion nacionala de las associacions al servici dels escolans presentant una situacion de handicap (FNASEPH) dempuèi lo 2011.

Es una anciana escolana de Sup' de Co' Marseille (ara KEDGE Business School).

### Carrièra
Es la fondatritz de diferentas associacions d'escolarizacion d’enfants handicapats que presidís e que s'ocupa subretot de la trisomia 21. Dempuèi junh de 2011, es presidenta de la FNASEPH (las associacions al servici dels escolans presentant una situacion de handicap) e administratritz de l'UNAPEI de 2011 a 2013.

En genièr de 2012, organiza lo premièr *Grenelle de l'integracion* dels joves handicapats dins la societat, ont près de 50 associacions localas o nacionalas redigisson un recamp de mesuras que sont transmesas als candidats a l'eleccion presidenciala.

Lo 17 de mai de 2017, es nomenada Secretària d'Estat encargada de las Personas handicapadas al sen del govèrn d'Édouard Philippe.

## Nòtas e referéncias
Frédérique Vidal

**Frédérique Vidal**, nascuda lo 6 de mai de 1964 a Mónegue, es una femna politica e bioquimista francesa. 

Presidenta de l’universitat de Niça-Sofia-Antipolis de 2012 a 2017, es nomenada Ministra de l'Ensenhament superior, de la Recerca e del Novelum dins lo govèrn d'Édouard Philippe jos la presidéncia d'Emmanuel Macron lo 17 de mai de 2017.

## Biografia

### Originas e estudis
Frédérique Vidal estitulària d'una mestresa de bioquimia a l'universitat Niça-Sofia-Antipolis, d'un diplòma d’estudis aprigondidas (DEA) a l'Institut Pasteur e sosten sa tèsi de doctorat en sciéncias biologicas e fondamentalas aplicadas a l'universitat de Niça-Sofia Antipolis en 1993 sul tèma de la regulacion de l'expression genica en foncion del cicle cellular e del contraròtle de la division cellulara pendent lo desvolopament precòç de l'embrion de mirga amb una pròva de doas novèlas interaccions ADN - proteïnas.

### Carrièra scientifica
Comença sa carrièra dins la recerca e developament dins lo privat e trabalha un an pel grop Virbac, entrepresa farmaceutica veterinària. Especialista en genetica moleculara, se qualifica a las foncions de mèstre de conferéncias a l'universitat Niça-Sofia-Antipolis en 1994, puèi a aquela de professora de las universitats en bioqumia, biologia moleculara e cellulara en 2002.  

### Carrièra administrativa e politica
De 1999 a 2003, es membra exteriora del conselh scientific de l'Institut nacional de recerca medicala.

D'abril de 2012 a mai de 2017, es presidenta de l'universitat Niça-Sofia-Antipolis. Amb aquel títol, es al conselh d'administracion de l'observatòri de la Còsta d'Azur. 

A partir de 2013, es trasaurièra de la Coordinacion de las Universitats de Recerca Intensiva Francesa (CURIF), qu'un dels objectiu es de "far coneisser melhor als decideires politics e economics e als líders d’opinion lo ròtle e las activitats de las universitats de recerca intensiva."

Lo 17 de mai de 2017, ven Ministra de l'Ensenhament superior, de la Recerca e del Novelum dins lo govèrn d'Édouard Philippe jos la presidéncia d'Emmanuel Macron. 

## Nòtas e referéncias
Mosqueton

Un **mosqueton** es una arma de fuòc derivada d'un fusiu. N'es una version pus corta e pus leugiera destinada ais unitats de cavalariá e d'artilhariá. Foguèt fòrça utilizat en França entre lei sègles XVIII e XX.

## Liames intèrnes

* Arma de fuòc

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Accent grèu

L’**accent grèu** ( ` ) es un diacritic de l'alfabet latin que torna dins mai d'uns alfabets.

## Alfabet grèc
L'accent grèu grèc apareisson, en grèc ancian, sonque la darrièr sillaba d'un mot, dins las escasenças s'aquela èra grèva. Lo tèrme grèu ven del latin *gravis* (pesuc), el meteis traduch del grècc βαρύς, que designava aquela intonacion.

## Alfabet cirillic
L’accent grèu de l’alfabet cirillic es a vegada utilizat en bulgar per indicar l’accent tonic per una vocalas *а̀ *, *ѐ*, *ѝ*, *о̀ *, *у̀ *, *ъ̀ *, *ю̀ *, *я̀ *.

## Alfabet latin
Dins l'alphabet latin, l'accent grèu es dirèctament manlevat de l'alfabet grèc. Mens corrent que l'accent aigu, se sirua mai sovent sus la vocalas A, E, O e U, dins las lengas seguentas:

* En catalan (*accent greu* ou *obert*), indica la posicion de l'accent tonic irregular e tanben l'aperturea de la vocala /e/ e /o/ (que pòdon èsser obèrta o barradas) :
** à (*català*)
** è (*enciclopèdia*)
** ò (*història*)

* En occitan :
** **à** se pronóncia [a]
** **è** se pronóncia 
** **ò** se pronóncia 

* En Gaelic escocés, marca una vocala longa.

* En francés :
** à: per destriar d'omonims (*la* / *là*, *ça* / *çà*) ;
** è: per la prononciacion del /ɛ/ obèrt;
** ù: sonque pel mot *où*, (pronom relatiu o adverbi interrogatiu) / *ou*, (conjonccion)

* En galés, l'accent grèu es utilizat per marcar una vocala corta dins un mot que, dins lo cas contrari, seriá prononciat amb una vocala longa, coma *mẁg* (« tassa ») e *mwg* (« fum »).

* En italian, apareis sonque coma [Accent tonic; indica la prononciacion obèrta de la ''e'' e de la ''o''. Sus la ''i'' e la ''u'', se pòt tanben metre l’[accent agut:
** à (*libertà*)
** è (*caffè*)
** ò (*parlò*)
** ù (*virtù* o *virtú*)
** ì (*partì* o *partí*)

* En norvegian, l'accent grèu indic que la sillaba que diacrita es accentuada, per diferenciar de mots coma *og* (« e ») et *òg* (« tenben »).

* En portugués :
** à (*à*, *àquele*): indica la crasi entre la preposicion *a* o amb l'article definit *a*, o amb lo pronom relatif *aquele* e sas formas reflectidas.

* Dins de lengas amb tons, coma lo vietnamian, l'accent grèu indica un ton davalant.

* Dins de lengas amb tons africanas, coma lo tshiluba, l’accent grèu indica un ton bas.

* En hanyu pinyin (transcripcion del mandarin), l’accent grèu indica un ton davalant: *à*, *è*, *ì*, *ò*, *ù*, *ǜ*.

* En escritura dialectala alemanica, l'accent grèu indica la prononciacion mai dubèrta de las vocalas. s'utiliza sus la vocalas *e, i, o, ö, u, ü* que venon [ɛ, ɪ, ɔ, œ, ʊ, ʏ].

## Nòtas e referéncias

## Articles connexes
* Diacritic
Deus vult

**Deus vult !** (*Deus vult* en latin classic, *Deus lo vult* en latin tardiu, *Deus lo volt* en occitan ancian, *Dieus (lo/le) vueut* en lenga d'oïl, en occitan modèrn *Dieu o vòl !*) èra un crit de raliament dels crosats lançat abans los combats contra las tropas enemigas. Foguèt emplegat tre que la primièra crosada. Es tamben la devisa de l'Òrdre equèstre del Sant-Sepulcre de Jerusalèm, cavalièrs catolics.
Francisco Guterres

**Francisco Guterres** (Ossu, Timòr Èst, 7 de setembre de 1954), escaissat *Luo Olo* es un òme politic timorés. Lo 20 de març de 2017 es elegit quatren President d’aquel estat. Dintra en foncions lo 20 de mai.
Ministre

Un **ministre** (al femenin: **ministra**) es un agent o una agenta del poder de  govèrn qu'es al cap d'un ministèri o d'un departament ministerial, coma las finanças, la defensa o la santat. Dirigís los departaments ministerials que son jos los sieus òrdres, representa l'Estat al subjècte del sieu ministèri (o departament ministerial) e representa son administracion al sen del govèrn. Mai sovent es jos la direccion d'un Primièr ministre (en França, au Canadà o en Grand Bretanha per exemple), d'un president del Conselh (en Itàlia), d'un cancelièr federal (en Alemanha e en Àustria) o d'un president del govèrn en Espanha e president als Estats Units d'America. Mai sovent es responsable debans lo poder legislatiu de la bona execucion dels servicis que dirigís.

## Istòria
Lo substantifu *ministre* es un manlèu del latin **, adjectiu que significa "servicial", "encargat".

La designacion dels ministres e la creacion de ministèris son ligats a la construccion de l'Estat en Euròpa. Los primiers *ministres* son a l'encòp d'executants al servici del sobeiran dins unes domènis particulars, e sos conselhièrs pròches. Amb aquel títol forman lo "Conselh" del rei, de qui tiran lors poders. Aqueles lo realizan en matèria de polícia, finanças, relacions estrangièras per exemple. Arribada la separacion dels poders, los ministres venguèron d'agents del poder executiu, mai sovent responsables debans lo poder legislatiu, a vegada pòt passar lo contraròtle se mejans lo cap de l'executiu, coma als Estats Units d'America.

## Nòtas e referéncias

## Articles connèxes
* Primièr ministre
* Govèrn
Jöns Jacob Berzelius

**Jöns Jacob Berzelius** (20 d'aost de 1779, Väversunda Sörgår – 7 d'aost de 1848, Estocòlme) es un quimista suedés de la premiera mitat dau sègle XIX. Autor d'una òbra fòrça importanta e de plusors descubèrtas majoras, es considerat coma un dei fondators de la quimia modèrna.

## Biografia

Fiu d'un institutor, comencèt d'estudis de medecina en 1796 a l'universitat d'Uppsala. Aqueu periòde li permetèt de descubrir la quimia onte se destrièt rapidament. Tre 1800, èra conegut per d'experiéncias sus leis aigas mineralas de Medevi. En 1802, venguèt mètge e quimista. A partir de 1806, ajudèt lo scientific suedés Wilhelm Hisinger (1766-1852) dins l'escritura de publicacions regardant la fisica, la quimia e la mineralogia. Puei, ensenhèt la botanica e la medecina de 1807 a 1831 e la quimia de 1815 a 1832. 

## Òbra scientifica

### Recèrcas sus leis elements quimics

Berzelius foguèt lo premier quimista analista e se destrièt ambé la descubèrta de plusors elements quimics : cèri en 1807, selèni en 1817 e tòri en 1829. En mai d'aquò, dos autreis elements foguèron identificats per lo premier còp per seis estudiants : lo liti en 1817 e lo vanadi en 1830. Enfin, Berzelius foguèt lo premier quimista que capitèt d'isolar lo silici (1823), lo zircòni (1824]]) e lo titani.

### Invencion de la nomenclatura quimica modèrna

Berzelius aguèt un ròtle pionier dins lo domeni de la quimia organica ambé l'estudi dei combinasons dau sofre ambé lo fosfòr e de la reactivitat dau fosfòr. Aquò li permetèt de melhorar la teoria atomistica que començava de se difusar au sen de la comunautat scientifica. Publiquèt tanben una taula dei massas molecularas e atomicas relativament precisas. Aqueu trabalh entraïnèt de reflexions sus lo biais d'escriure e de representar lei reaccions quimicas. D'efèct, lei notacions dau periòde, eissidas de l'alquimia, èran gaire practicas dins una disciplina marcada per la multiplicacion dei descubèrtas. 

Berzelius prepausèt donc una notacion novèla per exprimir la composicion dei còrs. Basada sus lo latin, permetiá d'escriure de formulas quimicas similaras ai formulas algebricas. Jutjat simple e eficaç, aqueu sistèma foguèt adoptat per lo rèsta dei quimistas e es a l'origina dirècta dei reglas actualas de nomenclatura.

### Mineralogia

Berzelius participèt a l'adopcion d'una reflexion basada sus la conoissença deis elements quimics per explicar lei proprietats dei mineraus. Aquò èra una evolucion importanta car au començament dau sègle XVIII, la mineralogia èra encara una sciéncia relativament arcaïca qu'utilizava pauc lei progrès permés per l'aparicion dau metòde scientific. De mai, Berzelius identifiquèt plusors mineraus coma la cerita (1804) ò l'albita (1815). 

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Mineralogia.
* Quimia.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Chimenea (fornet)

La **chimenea**,  terma espanhòu que vòu dire chaminada, o *brasero mexican*, es un fornet mobile d'origina mexicana. Es compausat d'una pieça de ceramica (en generau), emb una bocha e 'na pita chaminada en dessus. Es utilizat coma barbacua mai que coma fornet.
Tomida femina

La **tomida femina** es lo poèma mai ancian que se conserva en occitan. Trobat als marges d'un tractat medic latin escrich entre los sègles IX e X, presenta una lenga amb una fòrta influéncia del latin vulgar. Lo poèma canta lo dolor d'una maire en lo moment de la part, una femna qu'a lo sieu filh al ventre e que mercés al fèrre e la fusta (probablament instruments de las Infermièras e lo supòrt per la femna que parís) se libèra del mal, que lo arriba a la maire tèrra. Se recitava probablament de la part dels assistents a la part per l'aleugerir, a faiçon de encantacion o distraccion. Lo poèma èra escrich al revèrs, amb lo primièr vèrs a bas de malgrat se basa en lo anàfora, la repeticion de la paraula "tomida" ("conflada") per far referéncia als organs de l'embarassada e coma aquel conflament li causa dolor, un dolor qu'a mesura qu'avança lo cant passèt per los sieus organs, de mai en mai extèrne, fins sortir del còrs e acabar a la maire tèrra o l'exteriora, de retorn a la natura que la a provocada quand s'es creat la vida.

Lo tèxt del poèma es lo seguent:

## Referéncias
Theodor Fontane

**Theodor Fontane** (Neuruppin, 30 de decembre de 1819, Berlin, 20 de setembre de 1898) es un escrivan alemand d'origina occitana.

Son òbra es classada dins lo realisme alemand. Fa una critica de la borgesiá del s. XIXen.

Günter Grass ne faguèt lo personatge principal del roman *Tota una istòria*.
## Biografia
Theodor Fontane es lo filh d'un farmacian d'una familha d'uganauds occitans installats en Prussa. Après d'estudis de farmacia, abandona lo trabalh per se consagrar a l'escritura, primièr d'articles dins lo *Dresdner Zeitung*.
Josep Ros

thumb|180px|Josep Ros
**Josep Ros** (en francés: *Joseph Roux*; Tula, 19 d'abril de 1834 – 5 de febrier de 1905) fuguet un eclesiastic, escrivan e lingüista occitan de Lemosin. Autor de la *Chanson lemozina*, es tanben famós per sa gramatica occitana publicada en 1895.

## Òbras
Prince de Mónegue

Lo **prince** o la **princessa de Mónegue** es lo sobeiran de la ciutat-Estat de Mónegue, segon la constitucion monegasca del 17 de decembre de 1962. Definís lo govèrn del principat coma una monarquia constitucionala ereditària. Lo prince de Mónegue es lo cap de l'Estat monegasc e representa lo principat al respècte de las poténcias estrangièras.

## Accession al Tròn
Per exercir sas foncions de Prince de Mónegue, l'edat de la majoritat es fixat a detz e uèit ans. La regéncia es organizada per los estatuts de l'Ostal sobeiran.

Mai sovent, l'eritièr de la Corona monegasca, s'es l'ainat o l'ainada legitim(a) del Prince sobeiran, es titulat de prince ereditari de Mónegue e de marqués dei bauç.

## Competéncias
Lo Prince a las foncions e las competéncias seguentas:
* representa lo Principat al respècte de las poténcias estrangièras,
* signa e ratifica los tractats e acòrdis internacioanls. Los comunica al Conselh nacional, mejans lo Ministre d'Estat, abans lor ratificacion,
* exercís lo drech de gràcia e d'amnistia, e tanben lo drech de naturalizacion e de retorn dins la nacionalitat,
* e conferís los òrdres, títols e autres distinccions.

## Succession
L'article 10 de la Constitucion dispausa que *« la succession al Tròn, obèrta per seguida de decès o d'abdicacion, se realiza dins la descendéncia dirècta e legitima del Prince regnant, per òrdre de primogenitura amb prioritat mascla al meteis gra de parentat »*.

En cas de manca de descendéncia dirècta e legitima, *« la succession se realiza al benefici dels fraires e sòrres del Prince regnant e de lors descendents dirèctes e legitims, per òrdre de primogenitura amb prioritat mascla al meteis gra de parentat ».* L'article apond : *« se l'eritièr que seriá estat cridat per pujar sul Tròn en vertut dels alineas precedents es defunt o renoncièt abans l'obertura de la succession, la devolucion se realiza al benefici dels sieus descendents dirèctes e legitims, segon l'òrdre de primogenitura amb prioritat mascla al meteis gra de parentat ».*

Fin finala, se las disposicions precedentas permeton pas de povesir la vacança del Tròn, *« la succession se realiza al benefici d'un collateral designat pel Conselh de la Corona susr avís confòrme del Conselh de regéncia. Los poders princièrs son provisòriament exercits pel Conselh de regéncia »*.

L'eritièr del Tròn, es pas membre de la familha princièra, deu obligatòriament adoptar lo nom e las armas dels Grimaldi.

## Titulatura e predicatura
Lo prince sobeiran de Mónegue es designat coma altesa serenissima, predicat balhat pel rei Loís XIV de França. Mai lo prince a fòrça autres títols rarament utilizats, sol aquel de marqués deis Bauç pòt designar lo prince eritièr del principat. Lo prince Rainier III èra l'òme mai titulat de la planèta amb 142 títol oficials.

Los autres títols venguèron totes monegascs après la Revolucion francesa:

## Articles connèxes
* Lista dels sobeiran de Mónegue
* Illas del Prince de Mónegue

## Ligams extèrnes
*  Site oficial

## Nòtas e referéncias
*
Republica federala de Iogoslavia

La **Republica federala de Iogoslavia** es lo regim politic de la Iogoslavia après lo cambiament constitucional de 1992 e l'abandon de tota referéncia al socialisme.

La RF de Iogaoslacia desapareis en 2003 a l'escasença de la creation de la Serbia e Montenegro, Estat que a son torn va desapareisser en 2006 après l'independéncia del Montenegro.

### Nòtas e referéncias

## Annèxes

### Vejatz tanben

### Articles connèxes

### Ligams extèrnes
Casaus (omonimia)

**Casau, casaus** qu'ei un toponim e un antroponim occitan.

## Toponims
* Casaus comuna de Fesensaguet (Gèrs)
* Casaus anciana seccion de Moncrabeu annexada per Lanas en 1859
* Casaus Vilacomdau dens lo Gers
* Casaus de Larbost en Nauta Garona
* Casau de Lairiça en Nauta Garona
* Casaus de Savés dens lo Gers
* Casau Gitat en Gironda
* Casaunaus en Nauta Garona
* Casaus, un arriu afluent de Lui.
* la lagua de Casaus e Sanguinet
## Antroponims
* Edoard Casaus (1889-1974), un escalpraire occitan
* Ipolit Casaus (1770-1846), un militar occitan de la revolucion e de l'empèri

## Tanben véder
* Casaubon
* etc.
Gorg de Tasana

Le **gorg de Tasenat** (o **gorg de Tasenac**) z-es un lac de cratèr o estanh d'origina volcanica situat a l'extrème nòrd de la Linha daus Puèis.

### Situacion
thumb|left|upright=0.8|alt=Lo gorg en novembre vist dau chaminon|Le gorg en novembre vegut dau viòu
Se tròba a una vintena de quilomètres au nòrd-oèst de Riam, a  au nòrd-èst de Manzat e a  au sud de Charbonèiras las Vèlhas. z-Es defendut de lai nadar.

### Topografia
Le cratèr a una plondor de  (o de  en tenent compte daus sediments) e un diamètre de  en mejana. Un chaminon de  fai le torn de l'estanh entre bòsc e ròcs.

## Geologia
S'agís d'un maar, un cratèr volcanic produit per una explosion freatomagmatica. Se formèt fai  ans aumens, segon l'estudi daus sediments. Après l'arrèst de l'activitat eruptiva le gorg se rempliguèt progressivament d'aiga provenent dau riu de Ròcha Aguda, que rajava près dau volcan.

## Fauna
La fauna aqüatica se compausa mai que mai de pèrchas, de bechets, de carpas, de pèrchas solelh, de peissons blancs *Rutilus rutilus*, de trueitas, de saumonids *Salvelinus alpinus*, d'anguilhas, de chambres e de medusas d'aiga doça *Craspedacusta sowerbyi*.
Anna de Kyiv

**Anna de Kyiv** o **Anna Iaroslavna** (1024-1075), princessa de Kyiv, reina consòrta de França (1051-1060), l'esposa de rei Enric I de França e regenta de França (1060-1061). Es la filha de prince Iaroslav I de Kyiv e sa esposa Ingegerda de Suècia.
Gilda

**Míriam Alejandra Bianchi** (11 d'octòbre de 1961, Buenos Aires - 7 de setembre de 1996, Villa Paranacito), dicha **Gilda**, es una cantairitz e una compositritz argentina de cumbia de la premiera mitat deis ans 1990.

Entre sei cançons pus famosas, se pòdon citar *Ámame suavecito*, *Corazón valiente*, *Corazón herido*, *Tu cárcel*, *Fuiste*, *No me arrepiento de este amor*, *No es mi despedida*,* Como tú*, *Paisaje*, *No te quedes afuera*, *Se me ha perdido un corazón*, *Rompo las cadenas* e *Te cerraré la puerta*. Sa carriera brèva (1990-1996) e sa mòrt, a l'apogèu de son succès, dins un accident de veitura la transformèron en una icòna de la cultura populara argentina.

## Liames intèrnes

* Cumbia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sandro

**Roberto Sánchez** (19 d'aost de 1945, Buenos Aires - 4 de genier de 2010, Guaymallén), dich **Sandro**, es un cantaire, un actor, un musician e un compositor argentin de baladas romanticas, de musica rock'n'roll e de pop.

Comencèt sa carriera dins lo corrent deis ans 1960 e aguèt un ròtle importanta dins la difusion dau rock'n'roll en America Latina. Autor de 52 albums, vendèt entre 8 e 22 milions de discs. Entre sei cançons pus famosas, se pòdon citar *Dame fuego*, *Rosa Rosa*, *Quiero llenarme de ti*, *Penumbras*, *Porque yo te amo*, *Así*, *Mi amigo el Puma*, *Tengo*, *Trigal* e *Una muchacha y una guitarra*. Menèt tanben una carriera cinematografica ambé 16 films coma actor ò realizator.

## Liames intèrnes

* Rock'n'roll.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pachamama

**Pachamama** es una divinitat sud-america liada a la cultura andina. Es la divessa-tèrra de mai d'una cultura de la region, compres leis Incas, e es sovent liada a de rites de fertilitat. Après l'arribada deis Espanhòus e l'imposicion dau cristianisme, son influéncia comencèt de demenir au profiech dau culte de la Verge. Pasmens, dispareguèt pas totalament e se mantenguèt au sen de certanei comunautats quíchoas e aimaras. Dempuei la fin dau sègle XX, son culte conoís una mena de resurgéncia sota l'influéncia de movements *[[New Age]]* que l'an adoptada au sen de son panteon.

## Liames intèrnes

* Empèri Inca.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Quebrada de Humahuaca

La **Quebrada de Humahuaca** es una gòrga d'origina tectonica e fluviala situada au nòrd-oèst d'Argentina dins la província de Jujuy. Son nom vèn de la vila de Humahuaca. En causa de l'interès de sei païsatges e de la preséncia de vestigis precolombians e coloniaus, foguèt classada au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO en julhet de 2003.


Image:Quebrada de Humahuaca.JPG|Vau de la Quebrada de Humahuaca
Image:Pucará de Tilcara 01.JPG|Pucará de Tilcara
Image:Huma1.JPG|Purmamarca e lo Cerro de los Siete Colores
Image:Jujuy-Maimara-P3120154.JPG|*Maimará*, vilatge au pè de la Quebrada
Image:Hornocal.JPG|Hornocal


## Liames intèrnes

* Humahuaca.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cal Orcko

**Cal Orcko** es un site paleontologic de Bolívia situada dins la region de la vila de Sucre. Es format d'un bauç d'aperaquí 80 m d'autor e de  m de longor onte son estadas observadas lei piadas de 293 espècias de dinosaures dau Cretacèu Superior.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Resèrva de Bosawás

La **resèrva de Bosawás** es una resèrva naturala situada en Nicaragua lòng de la frontiera ambé Honduras. Protegís una seuva eqüatoriala qu'es la segonda pus granda dau continent american. Amb una superficia de  km², cuerb 15% dau territòri nicaragüenc. En 1997, foguèt classada coma resèrva de biosfèra per l'UNESCO.

## Liames intèrnes

* Resèrva naturala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bacin de Petén

Lo **bacin de Petén** es una region geografica de Mesoamerica situada dins la partida septentrionala de Guatemala. Centre major de la civilizacion maia, es uei una zòna d'interès toristica amb un nombre important de vestigis arqueologics.

## Istòria

Tre la premiera mitat dau milleni I avC, lo bacin èra un centre important de la civilizacion maia onte se trobavan lei ciutats de Nakbé, d'El Mirador, de Naachtun, de San Bartolo e de Cival. Durant lo periòde classic (vèrs 200 - 900 apC), la region èra probablament poblada per de milions d'abitants. En particular, s'i trobava la ciutat-estat de Tikal que fasiá partida dei poissanças maias pus importantas. Pasmens, l'intensivitat de l'agricultura necessària per produrre la norridura demandada per aquela populacion demeniguèt rapidament lei ressorsas dei sòus. Lo bacin conoguèt alora una lònga crisi alimentària e demografica ai sègles IX e X. Durant aqueu periòde, la populacion demeniguèt probablament de dos tèrç.

Après lo periòde classic, l'arribada de malautiás veïculadas per leis Espanhòus agravèt mai l'afondrament demografic. Ansin, en 1524-1525, quand Hernán Cortés agantèron per lo premier còp dins la region, i trobèron solament de vilatges e una populacion dispersada e pauc nombrosa. Pasmens, lei darrierei ciutats maias de l'endrech resistiguèron d'un biais acarnat fins a 1697 (Tayasal). Après la conquista, leis Espanhòus fondèron la vila de Flores en plaça de Tayasal.

## Sites arqueologics

Gràcias a son istòria rica, lo bacin de Petén presenta un nombre fòrça important de sites arqueologics majors :
* lòng dau riu Usumacinta : Uaxactún, Tikal (classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat), Holmul, La Sufricaya, Machaquilá, Naranjo, Nakum, Piedras Negras e Altar de Sacrificios.
* lòng dau riu San Pedro Mártir : Waka.
* dins la region de Petexbatún : Ceibal e Aguateca.
* lòng dau riu La Pasión : Cancuén.
* lòng dau lac Yawha : Topoxté e Yaxhá.
  
## Liames intèrnes

* Civilizacion maia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tazumal

**Tazumal** es un site arqueologic maia situada au Salvador. Fa partida dau complèx arqueologic de Chalchuapa.

Poblat tre lo periòde preclassic, l'endrech venguèt un centre demografic important durant lo periòde classic (200-900 apC) en despiech d'una destruccion probabla per una erupcion dau volcan Ilopango a la fin de l'epòca preclassica ò au començament dau periòde classic. A son apogèu, la ciutat aviá de liames importants ambé Teotihuacan, Kaminaljuyu, Copán e probablament Chichen Itza. Lo site foguèt abandonat vèrs 1200 au profiech d'un autre endrech de Chalchuapa.

De recèrcas foguèron menadas sus lo site dins lo corrent deis ans 1940 per l'Estatsunidenc Stanley Boggs (1910-1991) que comencèt tanben de trabalhs de restauracion. En 1947, lei vestigis foguèron classats monuments istòric nacionau per lo govèrn salvadorian. Pasmens, lei recèrcas s'arrestèron après la partença de Boggs. Au començament dau sègle XXI, certaneis estructuras s'afondrèron entraïnant la mobilizacion de doas còlas d'arqueològs per estudiar tornarmai lo site.

## Liames intèrnes

* Civilizacion maia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Brasa

[drecha|vinheta|Brasas de [carbon]]
[drecha|vinheta| En [Austràlia, un fuòc que lo vent escampilha fòrça brasas]]
[drecha|vinheta|Brasas de [Carbon vegetal utilizadas per la cosesson]]
Las **brasas** son de carbons ardents eissus de la combustion de la fusta, de carbon, o d'un autre material constituit de carbòni portat a nauta temperatura. Aquela fasa de combustion particulara seguís una combustion primària qu'es mens cauda.

Las brasas pòdon aténher de temperaturas fòrça nautas que n'i a mai de partidas volatilas (endotermicas). Donan una quantitat de calor importanta longtemps après l'atudament de las flamas e pòdon respelir un fuòc mòrt en aparéncia, representant atal un dangièr d'incendi segon las escasenças. Per defugir lo risc, se recomanda de vojar d'aiga o de tèrra sus las brasas e demorar vigilant. Las brasas son responsablas de fòrça represas de fuòc de bòsc que pòdon reviscolar mai de 48 oras après l'amoçatge.

Las brasas irradian una calor mai omogèna e constanta que las flamas d'un fuòc. Son sovent utilizadas en cosina per tres rasons diferentas:  
* De lor combustion eman gaireben pas que de CO2. Los fums son gaireben pas toxics, alara qu'es pas lo cas de las combustions primàrias. Pensam a las cosessons amb barbacoas e asts mas quand los aliments son dirèctament en contacte, i a de fums toxics.
* Per las cosessons de vigilar, abans lo sègle XIX, totas las femnas d'ostal cosián sus la brasa mas dins una aisina (padena, caçòla o pairòl). Per susvelhar aqueles mitonaments, es pla melhor d'èsser sus la brasa; totas aquelas cosinas avián un potatgèir es a dire una mena de cosinièra amb brasas. La femna d'ostal èra pas geinada per las solhaduras enquitranadas de la combustion primària e per las longas flamas.
* La poténcia se podava contrarotlar pel reglatge de l'aire primari o en plaça una lausa a l'interfàcia.
Las brasas dona de lutz segon lor temperatura (de brasas irange son mai caudas que de brasas roge escur).

Quand lo combustible est tot consumit, demora pas mai que los rèstes non combustibles que conteniá: las cendres. Son formadas d'elements metallics presents dins la fusta o lo carbon e oxidats pendent la combustion (oxids de calci, de potassi…). Las cendres contituisson tanben des granas de carbòni non brutlats que son de pichonas brasas amoçadas abans de brutlar complètament e que donan a las cendres una couleur grisa. Quand se plaça las cendres dins un fuòc violent, ne sortisson gaireben blancas.

## Vejatz tanbn

## Nòtas e referéncia
Barbacoa

vinheta|Una barbacoa bastida.
vinheta|BBarbacoa realitzada a la Patagònia, Argentina
La **barbecoa** (tradicionalament **brasièra**) es una aisina de cosesson. Los aliments son plaçats sus una grasilha o un ast e son expausats a la radiacion d'una font de calor. La noirudura atal preparada es nomenada «carbonada» o «grasilhada». La cosesson es mai sovent realizada en plen aire.

Lo mot barbacoa pòt tanben designar un repai, sovent festiu, pendent que s'utiliza aque aparela aisina.

## Origina

L’etimologia retenguda pels linguistas es la seguenta: ven l'ispanoamerican *barbacoa*, d'un mot arawak designant una canissa servissent a rostir o fumar la vianda. Lo tèrme passèt en Euròpa mejans l'anglés american *barbecue* dins los ans 1950.

## Tecnica d'alucatge de las barbacoas de carbon de vegetal o de fusta
Las barbacoas de gas e electrica dona pas cap dificultat d'alucar, al contrari d'aquelas de fusta o de carbon vegetal. Existís diferentas solucions: papièr jornal (jornal agorrufar, entorchat), produch aluca fuòc (natural: briquetas de carbon vegetal solida, parafina, esca; chimic : liquid aluca fuòc, gèl o cubs o pasta), aluca barbacoa electric.

## Toxicitat
La combustion incomplèta de las grassas animalas al contact de las flamas de carbon vegetal dona de benzopirèns coneguts coma cancerigèns. Las concentracions en benzopirèn pòdon aténher 10 μg/kg de vianda. Un bistèc atal grasilhat pòt contener, en benzopirèn, l'equivalent de 600 cigaretas.

## Diferentas categorias de barbacoas
vinheta|Barbecoa d'usatge unic
Existís mai d'una mena de barbacoas:
* las barbacoas de combustion: los aliments son cuèchs sus de brasas obtengudas brutlant de fusta o de carbon vegetal ;
* las barbacoas de gas: los aliments son cuèchs mejans la combustion de gas butan o propan, dirèctament o mejans de lausas refractàrias;
* las barbacoas de fums: la cosesson se realiza dins una encencha ont se brutla doçament de fusta qu'emet de fum. La cosesson es donada per coagulacion de l'albumina a de temperaturas variant de 80&nbsp; a 100&nbsp; ;
* las barbacoas electricas;
* las barbacoas d'usatge unic;
* las barbacoas verticalas: un inventor lengadocian de Bram) del sistèma de capvirament de la grasilha per la barbacoa de cosesson verticala, Raymond Garcia, foguèt primat.

Fichièr:Tesco-gazdasagos2.jpg|Barbacoa d'escasença
Fichièr:Propane smoker.jpg|de gas
Fichièr:Barbecue côtes de porc.jpg|de grasilha classica
Fichièr:Traditional BBQ.jpg|bastida
|realizat per una vòta


## Notas e referéncias
Catedrala de San Lorenzo

La **catedrala de San Lorenzo** es una catedrala catolica de la vila de San Lorenzo en Paraguai. Bastida dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XX, es lo sèti dau diocèsi de San Lorenzo.

## Liames intèrnes

* Catedrala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Jesús de Tavarangue

**Jesús de Tavarangue** èra una reduccion jesuita situada a Itapua en Paraguai. Inicialament installada an Alto Parana (1685), la reduccion foguèt desplaçada a Itapua en 1760. Lei trabalhs de construccion èran pas encara acabats quand lei jesuitas foguèron expulsats de Paraguai en 1767. Lei roïnas foguèron classadas – ambé d'autrei vestigis de reduccion – au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat en 1993.

## Liames intèrnes

* Companhiá de Jèsus.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Diego de Almagro el Mozo

**Diego de Almagro el Mozo** (1522, Panamà - 16 de setembre de 1542, Cuzco) èra un *[[conquistador]]* espanhòu deis ans 1530-1540. Èra lo fiu dau *[[conquistador]]* Diego de Almagro (vèrs 1475 - 1538) e d'una indigèna.

Acompanhèt son paire tre 1531 e participèt a la conquista espanhòla de l'Empèri Inca sota la direccion de Francisco Pizarro (1471 ò 1476 - 1541). En particular, participèt a la presa de Cuzco (1533). Pasmens, lo clan de Pizarro capitèt de prendre solet lo poder dins la capitala inca. En 1538, aquò entraïnèt un conflicte que s'acabèt per la captura e la mòrt de son paire a l'eissida de la batalha de Las Salinas.

Après aquela revirada, Diego de Almagro el Mozo federèt un pichon grop de partisans de son paire per contuniar la lucha. Lo 26 de junh de 1541, capitèron d'intrar dins lo palais de Francisco Pizarro e de l'assassinar. Lei conspirators assaièron de prendre lo poder en Peró mai foguèron batuts lo 16 de setembre de 1542 a Chupas. Capturat, el Mozo foguèt executat après un brèu procès.

## Liames intèrnes

* *[[Conquistador]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ofelia Hooper

**Ofelia Hooper Polo** (13 de novembre de 1900, Las Minas - 23 de setembre de 1981) èra una professora e una intellectuala panamenca dau sègle XX. Aguèt un ròtle important dins l'estructuracion de la sociologia modèrna en Panamà. Menèt tanben de trabalhs pioniers dins son país en agricultura e luchèt per la defensa dei drechs fondamentaus.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Clara González

**Clara González** (11 de setembre de 1898, Remedios - 11 de febrier de 1990, Panamà) èra una intellectuala, una frema politica e una magistrata feminista panamenca dau sègle XX. Diplomat de drech en 1922, creèt lo Partit nacionau feminista e militèt en favor dau sufragi femenin. Après d'estudis suplementaris ais Estats Units d'America en 1927-1930, comencèt una carriera de professor. En 1945, foguèt elegida deputada. Participèt au govèrn entre 1945 e 1946 coma vice-ministre dau trabalh, deis afaires sociaus e de la santat publica e faguèt partida de l'assemblada constitucionala que donèt lo drech de vòte ai fremas en 1946.

## Liames intèrnes

* Feminisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pargue nacionau de Chagres

Lo **pargue nacionau de Chagres** es una resèrva naturala situada dins lo centre de Panamà. Creat en 1985, cuerb  km² que son principalament formats de regions umidas (seuvas pluvialas, rius...). Permet tanben de protegir una zòna de fònts que son aiga es importanta per lo foncionament dau canau transoceanic e per l'avitalhament de la capitala panamenca.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lac de Coatepeque

Lo **lac de Coatepeque** es un lac volcanic situada dins la mitat occidentala dau Salvador. Se formèt entre  e  avC après una violenta erupcion qu'entraïnèt l'afondrament d'una partida dau volcan. Ambé 26 km² de superficia, es un dei lacs pus estenduts dau país. Fa partida de la resèrva d'Apaneca-Llamatepec.

## Liames intèrnes

* Volcan.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
San Andrés

**San Andrés** (aperavans dich **Campana San Andrés**) es un site arqueologic Civilizacion maia dau Salvador. Fondat vèrs 900 av.C dins la vau de Zapotitán, l'endrech foguèt abandonat vèrs 250 après una erupcion dau volcan Ilopango. Pasmens, foguèt tornarmai ocupat dins lo corrent dau sègle V avans de venir un centre politic regionau de remarca entre lei sègles VI e IX.

A son apogèu, San Andrés aviá de liames importants ambé Copán e son ret comerciau s'estendiá fins au territòri dau Belize actuau. Après 900, coma lo rèsta de la civilizacion maia classica, la vila conoguèt una lònga crisi e un declin. Foguèt definitivament abandonat vèrs 1200.

## Liames intèrnes

* Civilizacion maia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cerro Ancón

Lo **Cerro Ancón** es una còla de 199 mètres d'altitud situada dins la vila de Panamà qu'es un simbòl nacionau dau país. Leis Estatsunidencs i installèron lo sèti de l'administracion dau canau transoceanic e de son comandament militar regionau. Abandonèron aqueleis installacions après lo tractat de 1977.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Momias chinchorros

Lei **momias chinchorros** son de momias umanas eissidas de la cultura chinchorro. Aquela cultura existiguèt de  a  avC lòng dau litorau dau Chile septentrionau e dau Peró meridionau. Foguèt lo premier pòble qu'utilizèt de tecnicas de momificacion artificialas e lei momias chinchorros son donc lei pus ancianas conegudas a l'ora d'ara. Certanei datan de  avC.

## Liames intèrnes

* Cultura chinchorro.
* Momias.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Bernado T. Arriaza, *Beyond Death: The Chinchorro Mummies of Ancient Chile*, Smithsonian Institution (1995).

## Nòtas e referéncias
Julieta Venegas

**Julieta Venegas** (nascuda lo 24 de novembre de 1970, Long Beach) es una autora, una compositritz e una cantairitz mexicana de musica pop e de rock'n'roll. Capabla de parlar espanhòu, anglés e portugués e de jogar de plusors instruments, a ganhat sièis Latin Grammys e un Grammy Award.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pèira dau Soleu

La **Pèira dau Soleu**, de còp dicha **calendier astèc** ò **cuauhxicalli**, es una òbra majora e famosa de l'art astèc. Es un disc de 3,6 mètres de diamètre e de 1,22 mètre d'espessor realizat dins un blòt monolitic de basalt. Son pes es d'aperaquí 24 tonas. Èra probablament un cuauhxicalli, es a dire un autar e un receptacle de sacrifici. Foguèt escultat durant lo rèine d'Axayacatl (1469-1479) per la fèsta dau fuòc novèu de 1479.

## Liames intèrnes

* Civilizacion astèca.
* Cuauhxicalli.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pargue nacionau Noel Kempff Mercado

Lo **pargue nacionau Noel Kempff Mercado** es una resèrva naturala dau nòrd-èst de Bolívia. Creat lo 28 de junh de 1979, pòrta lo nom dau naturalista bolivian Noel Kempff Mercado assassinat dins lo pargue en 1986. Foguèt classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO en 2000.

Amb una superficia de  km², una altitud situada entre 100 e 750 m, un clima tropicau e de precipitacions anualas entre  e  mm, permet de protegir cinc tipes d'ecosistèmas : seuva pluviala d'altitud, seuva pluviala negada lòng dei rius, seuva eissucha, savana d'altitud e paluns de savana.

## Liames intèrnes

* Patrimòni Mondiau de l'Umanitat.
* Resèrva naturala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias