open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paul Hillier

Paul Hillier es un musician anglés e un director d'orquestra. Es nascut a Dorchester, Anglatèrra lo 9 de febrièr de 1949.
Cofondèt lo Hilliard Ensemble en 1974 aital coma lo Theatre of Voices en 1989.
Sa discografia es rica. En 2001, venguèt tanben lo conductor principal e lo director artistic del *[[Eesti Filharmoonia Kammerkoor]]* (Còr de cambra filarmonic d**Estònia'')

S'es interessat a la musica occitana anciana.

== Disques occitans ==

1. **Proensa** 1989. Publicat en [[Alemanha]]. Se tracha d'una antologia dels aires e cançons mai famoses. L'estile n'es particular mas l'albom es una capitada artistica. Aicí la lista de cançons e la durada:

Farai un vers
4:48


Reis Glorios 
9:26


Aissi Cum Es Genser Pascors 
11:34


L'autrier Una Sebissa 
9:45


Be M'an Perdut 
12:06


Can Vei La Lauzeta 
8:37


Pos Tornatz Sui 
9:26


Be.m Degra De Chantar'' 
4:22''




2. **Troubadours songs and medieval lyrics**, 1991. Publicat en [[Anglatèrra]]. 
Aquest opús es centrat sus las cançons de [[Bernart de Ventadorn]].

Aicí la lista de cançons:

''
Reis Glorios, Verais Lums E Clartatz 
Written-By – Guiraut de Borneil*


Can L'erba Fresch'e.lh Folha Par 
Written-By – Bernart de Ventadorn


Be M'an Perdut Lai Enves Ventadorn 
Written-By – Bernart de Ventadorn


Can L'erba Fresch'e.lh Folha Par (Instrumental Version) 
Written-By – Bernart de Ventadorn


Can Vei La Lauzeta Mover 
Written-By – Bernart de Ventadorn


Medieval Lyrics From England, France And Norway 
Worldës Blis 
Written-By – Anonymous


Planctus David 
Written-By – Peter Abelard* 


Wedding Song: Ex Te Lux Oritur O Dulcis Scocia 
Written-By – Anonymous''



3. **Distant Love*' (Cançons de [[Prèmi Jaufre Rudèl|Jaufre Rudel]]). [[Estats Units d'America|E.-U.]] (2000). Es encara un albom de bèl interès amb un mescladís entre l'ancian [[galician]] e l'ancian [[occitan]].

Aicí la lista de cançons e la durada:


*
Cantigas De Amigo

Prelude 	                3:28	

I. Ondas Do Mare De Vigo 	2:43	

II. Mandad' Ei Comigo 	        2:02	

III. Mia Irmana Fremosa 	2:07	

IV. Ai Deus Se Sab'ora Meu Amigo3:12	

V. Quantas Sabedes Amare Amigo 	1:32	

VI. En'no Sagrado En Vigo 	0:54	

VII. Ai Ondas Que Eu Vin Veere 	1:43	

Postlude 	3:54	

- 		
Quan Lo Rius La Fontana 	8:15	

Pro Ai Del Chan Essenhadors 	5:25	

Lanquan Li Jorn Son Lonc En Mai 5:58	

Belhs M'es L'Estius     	5:04	

No Sap Chantar Qui So Non Di 	7:12	

Quan Lo Rossinhols El Follos 	9:12	

Dansa. Instrumental Postlude 	4:54''

## Discografia

Caldriá pas créser que Paul Hillier s'interesse pas qu'a la cultura occitana. A tanben publicat un fum de disques ( gaireben un cinquantenat) de musica anciana. Sos tres disques occitans son çaquelà un enrequesiment de granda valor per los amoroses del trobadors.

Ligam per sa discografia:
http://www.allmusic.com/artist/paul-hillier-mn0000111274
Espelugas de Zugarramurdi

150px|right|thumb|Era galeria principau
150px|right|thumb|Akelarre de Zugarramurdi ena galeria principau
Eras **[[espeluga]]s de [[Zugarramurdi]]**, en Hauta Navarra, en País Basco, tanben aperadas , que constitueishen un extraordinari exokarst (karst superficiau) situat a  a sócoc deth center deth vilatge, suu camin vielh de Sara.

Er arriu d'Olabidea (tanben aperat *Infernuko erreka*, çò qui vòu díser "er arrivet der In·hèrn" en occitan), un cors d'aiga de hòrt debit enqüèra ath dia de uei, qu'a traucat dab eth temps un gran tunèl de  de longor,  de largor e  de hautor, er axe deth quau e correspond ar'orientacion NE-SW. Duas galerias mei hautas que dan sus aquera cavitat principau. Entà çò qui ei deth depòst arqueologic, Jose Migel Barandiaran ath cors d'ua prospeccion miada en 1935 que trobè beròis testimònis de ceramica preïstorica e lamas de silex, en tot arreconéisher un fàcies deth Magdalenian.

Era sua istòria qu'ei associada aras broishas. En 1610, er'Inquisicion qu'instruí un procès en vilatge.

### Nòtas
Mont Carmèl

Lo **mont Carmèl** (en ebrieu *הַר הַכַּרְמֶל‎‎*, Har HaKarmel, lo vinhal de Dieu) es un mont costièr en Israèl tresplombant la mar Mediterranèa. La vila d'Aifa se trapa per part bastida suls pendisses  del mont Carmèl, coma d'autres vilòtas, coma Nesher o Tirat Carmel.

## Istòria
thumb|left|Vista del mont Carmèl.

Segon la Bíblia, lo profèta Elia i demorava, çò qu'explica son autre nom de « mont Sant Elia », en arabi *جبل مار إلياس*, *Jabal Mar Elyas*. Es sul mont Carmèl, qu'afrontant los prèires de Bal al nom del Dieu d'Israèl, Elia faguèt los miracles destinats a probar als Israelians la falsetat de sas cresenças idolastras o sincretistas. Aprèp la victòria, los prèires de Bal foguèron executats.

Un òrdre religiós de la Glèisa Catolica Romana, l'Òrdre del Carmèl (Carmes e Carmelitas), foguèt fondat sul Mont Carmèl al sègle XII per Sant Bertòld (mòrt en 1195), pelegrin o Crosat, qu'amb qualques autres comencèt a viure en ermita en tèrra Santa sul mont Carmèl coma ja l'aviá fach d'en primièr lo profeta Elia. Aquel òrdre foguèt organizat vèrs 1209 per Sant Albert Avogadro, patriarca latin de Jerusalèm que li donèt una règla prescrivent la mai granda pauvretat, la solitud e lo regim vegetarian. Aquel òrdre es, mondialament, l'un dels mai importants òrdres catolics.

Los Carmelitas penson qu'una comunautat d'ermitas josieus vivián sul Mont Carmèl del temps d'Elia, mas se ne trapèt pas cap de pròba fins ara.

## Mausolèu del Bab e los baha'ins
Lo Mausolèu del Bab es situat sus la còsta del Mont Carmel çò que ne fa un site important pels baha'ins. Sus de laissas d'autres bastiments baha'ins formam lo centre administratiu mondial de lor religion.

## Waco
« Mont Carmèl » es lo nom qu'èra estat donat pels ''Branch Davidians'', una sècta crestiana dels Estats Units d'America, a lor demorança que s'i debanèt en abril de 1993 un sètge murtrièr que causèt la mòrt de 82 personas.

## Nòtas e referéncias


## Annèxas
### Articles connèxas
* Monastèri de Nòtra Dama del Mont Carmèl (Aifa)
* Òrdre del Carmèl
* balma de Nahal Me’arot

### Ligams extèrne
Paul Painlevé

**Paul Painlevé** (5 de decembre de 1863 - 29 d'octòbre de 1933) foguèt a matematician e un òme politic francés de la III Republica. Ocupèt dos còps lo pòste de President dau Conseu dau 12 de setembre au 13 de novembre de 1917 puei dau 17 d'abriu au 22 de novembre de 1925. A sa mòrt, de funeralhas nacionalas foguèron decididas e Painlevé foguèt enterrat au Panteon.
John Wheeler

**John Archibald Wheeler** (9 de julhèt de 1911, Jacksonville (Florida) - 13 d'abriu de 2008, Hightstown (New Jersey) èra un fisician teorician estatsunidenc. Es famós per sei trabalhs sus la fission nuclera e sus la teoria unificada qu'assaièt de desvolopar Albert Einstein. Foguèt tanben l'inventor dau mòt *« [[trauc negre]] »*.
Zazaki

Lo zazaki es una lenga iraniana parlada en Turquia , qu'inclutz una part Alemanha, e de Georgia.

### Ligams extèrnes
*  Arslan, İlyas. 2016. Verbfunktionalität und Ergativität in der Zaza-Sprache. Dissertation, Universität Düsseldorf.
*  Roşan Lezgîn, "Among Social Kurdish Groups – General Glance at Zazas", zazaki.net
*  Gippert, Jost. (1996) "Historical Development of Zazaki" University of Frankfurt
*  Zaza|Dımli People and ZazaLanguage
El Campillo

*El Campillo (Huelva), un municipi de la província espanhòla de Huelva e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
*El Campillo (Valhadolid), un municipi de la província espanhòla de Valhadolid e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
*El Campillo de la Jara,un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Villanueva de los Infantes

*Villanueva de los Infantes (Ciudad Real) – un municipi de la província espanhòla de Ciudad Real e de la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
*Villanueva de los Infantes (Valhadolid) – un municipi de la província espanhòla de Valhadolid dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Adalia

**Adalia** es un municipi de la província espanhòla de Valhadolid dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Rai de Schwarzschild

Lo **rai de Schwarzschild** es definit coma lo rai critic previst per la geometria de Schwarzschild : s'una estèla o un autre objècte aganta un rai egau o inferior a son rai de Schwarzschild, alora devèn un trauc negre e tot objècte s'aprochant a una distància inferiora podriá pas s'escapar.
Vera (aiga)

**Vera** es una ribièra d'Occitània que raja entre Roergue e Carcin. Es un afluent d'Avairon en riba esquèrra, doncas un sosafluent de Garona per Avairon, puèi Tarn.

## Geografia

La font de Vera es a Tais, suls penjals entre Albi e Carmauç prèp de las anciana minas de carbon de Carmauç. S'escampa dins Avairon a Borniquèl (Carcin) al començament de las Gòrjas d'Avairon.

## Departaments e comunas traversats

* Tarn : Vilanòva de Vera, Noalhas, Sestairòls, Caüsac de Vera, La Ròca.
* Tarn e Garona : Borniquèl

## Idrologia

Contrariament a fòrça aigas del bacin de Tarn,  Vera es pauc abondanta. Lo debit foguèt observat pendent un periòde de 38 ans (1971-2008), a Borniquèl, al jonhent amb Avairon . Lo bacin idrografic de la ribièra es de  siá gaireben la totalitat d'aqueste.

Lo debit a Borniquèl es de . 

Vera presenta de fluctuacions sasonièras pron marcadas, amb un periòde de nautas aigas en ivèrn e al printemps (debit mesadièr mejan entre 3,08 e , de decembre a abril inclúsv(amb un maximum en febrièr). Dempuèi lo mes de mai, lo debit merma aviadament e la aigas bassas van de julhet a setembre, (debit mesadièr mejan anant fins a  en agost). 

L'estiu, l'aiga se pòt trobar gaireben a sèc. 

Las aigadas pòdon èsser importantas en proporcion de la talha de l'aigavèrs.

## Annèxes
### Articles connèxes

* Castèl de Borniquèl
* Cap découverte

### Ligams extèrnes

* Banque Hydro - Station O5754020 - La Vère à Bruniquel (Synthèse) 
* Site SANDRE

## Nòtas e referéncias
Fonfría

*Fonfría (Teròl) – un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
*Fonfría (Zamora) – un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Villaescusa

*Villaescusa (Cantàbria), un municipi espanhòl de la comunautat autonòma de Cantàbria.
*Villaescusa (Zamora), un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
*Villaescusa de Haro, un municipi de la província espanhòla de Cuenca e de la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
*Villaescusa de Roa, un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
*Villaescusa la Sombría, un municipi de la província espanhòla de Burgos e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Muel

*Muel (Saragossa), un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
*Muel (Ille et Vilaine), una comuna bretonaHOMÓNIMOS, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Mara (omonimia)

*Mara (animal), un mamifèr arroganhaire originari de Patagonia.
* Mara (lenga), una lenga tibetobirmana d'Índia e de Birmania.
*Mara (Saragossa), un municipi espanhol de la província de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
*Mara (Itàlia), un municipi italiano de la província de Sàsser dins la region de Sardenha.
Abanto

**Abanto** es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Ainzón

**Ainzón** (en aragonés e en espanhòl) es un municipi de la província aragonesa de Saragossa, dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Coreses

**Coreses** es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Saint-Agnan (Sòna e Léger)

**Saint-Agnan** es una comuna francesa  administrada per lo departament de Sòna e Léger de la region de Borgonha Franca Comtat, ancianament de Borgonha.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Bagüés

thumb|250px|Vista de Bagüés

**Bagüés** es un municipi de la província aragonesa de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Castejón de Valdejasa

**Castejón de Valdejasa** (en aragonés: **Castellón de Val de Chasa**) es un municipi de la província de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Subrahmanyan Chandrasekhar

**Subrahmanyan Chandrasekhar** (19 d'octòbre de 1910, Lahore (Empèri Britanic) - 21 d'aost de 1995, Chicago (Estats Units d'America)) èra un astrofisician e matematician estatsunidenc d'origina indiana. Foguèt laureat dau Prèmi Nobel de Fisica en 1983.
Villacid de Campos

230px|vinheta|esquèrra
**Villacid de Campos** es un municipi de la província espanhòla de Valhadolid dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Longás

**Longás**, **Longars** (en aragonés) es un municipi de la comarca de las Cinco Villas, dins la província espanhòla de Saragossa e la Comunautat Autonòma d'Aragon.

Lo gentilici es **pecero -a**.

## Ligams extèrnes

*  Pachina web municipal.
Lucena de Jalón

**Lucena de Jalón** es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Paul Xuereb

**Pawlu (Paul) Xuereb** (1923-1994) professor e òme politic foguèt president de Malta entre 1987 e 1989.

## Referéncias
Toivo Mikael Kivimäki

**Toivo Mikael Kivimäki** (1886-1968) diplomatic e òme politic foguèt primièr ministre de Finlàndia entre 1932 e 1936.
Villavellid

**Villavellid** es un municipi de la província espanhòla de Valhadolid dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Phu Quoc

Las **illas Phú Quốc** (en vietnamian *Phú Quốc*) son un archipèla de sèt illas majoras, quatre illas menoras e dos illons de l'ocean Pacific, golf de Thailand, situats al sud-oèst del Hà Tiên, davant las còstas de Cambòtja. Se tròba entre los 10° 13' 44*  de latitud Nòrd, e entre los 103° 57' 26* de longitud èst.                                                                                                                     
Administrativament, constituisson una districte de la província de Kien Giang amb lo nom de **Huyện Phú Quốc**. La siá capitala es Dương Đông.
Phu Quoc a una superfícia de 574 km² (leugièrament mai pichon qu'Alemanha). Lo clima es tropical e monsonic; l'umiditat es de 74% en mejana durant l'an. Las temperaturas oscillan entre 22 °C e 35 °C. 
I a doas capitalas: Dương Đông.
Oseja

**Oseja** (en aragonés: **Osella**) es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Pina de Ebro

**Pina de Ebro** es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.

## Personalitats ligadas ambe la comuna
* Jessica Redrado Torta, cantaira de *jota*
Viñas

vinheta

**Viñas** es un municipi de la província espanhòla de Zamora dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
Sos del Rey Católico

**Sos del Rey Católico** (en aragonés: **Sos d'o Rei Catolico**) es una vila e comuna de la província espanhòla de Saragossa, en Aragon.
Sisamón

**Sisamón** es un municipi de la província espanhòla de Saragossa dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Tauste

**Tauste** (espanhòl), **Taust** (aragonés), **Taüst** (catalan), **Deustia** (basco), es un municipi de la comarca de las Cinco Villas, dins la província espanhòla de Saragossa e la Comunautat Autonòma d'Aragon.
Ceron

**Ceron** es una ribièra d'Occitània que raja entre Roergue e Carcin. Es un afluent d'Avairon en riba esquèrra, doncas un sosafluent de Garona per Avairon, puèi Tarn.

## Geografia
Coron nais dins lo departament d'Avairon, e dintra dins lo departament de Tarn. Se jeta dins Avairon en riba esquèrra a Milhars.

## Idrografia
La linha de l'aigavèrs (Ceron e afluents) es de 294 km. Ceron constituís amb la restanca de Sant Girault (1986) una retenguda d'aiga importanta e capitala per Avairon que li dona un debit regular tot l’an (subretot en periòde de secada)

## Principals luòcs traversats

* Tarn : Carmauç, Monestièr, Salas, Còrdas, Milhars

## Idrologia

Lo debit de Ceron foguèt observat sus un periode de 41 ans (1968-2008), a Milhars, localitat de confluéncia amb l'Avairon . La superfícia prisa en compte i es de  o gaireben la totalitat de l'aigavèrs del riu.

Lo modul del riu a Milhars est de . 

Lo Ceron presenta de fluctuacions sasonièras de debit pron marcadas, amb un periòde de nautas aigas d'ivèrn-prima portant lo debit mensual mejan a un nivèl situat entre 6,55 e , de genièr a abril inclusit. Al mes de mai, lo debit merma aviadament per arribar al periode de bassas aigas de julhet a octobre, amb d'una bassa du debit mejan mensual anant fins a  en agost, çò que demòra encara consistent. Pasmens los cambis de debit pòdon èsser mai importants segon los ans e per de periodes mai corts. 

Las aigadas pòdon èsser importantas, tant mai que l'aigavèrs es pron espandit.

Lo debit instantanèu maximal marcat a Milhars foguèt de  le 4 febrièr 2003, alara que lo debit jornalièr maximal marca èra de  lo 14 de decembre de 1981. De talas aigadas serián doncas destinada a tornar dos còp per sègle es mejana.

Al total, Ceron es un riu pauc abondant plan inferior a la mejana del bacin de Garona

## Annèxes
### Articles connèxes

### Ligams extèrnes

* Banque Hydro - Station O5664010 - Le Cérou à Milhars (option Synthèse)
* Site du SANDRE - recherche libre

## Nòtas e referéncias
Selva (omonimia)

Una **selva** es un massís boscat.

## Tipes de selva e bòsc
* Selva pluviala
* Selva temperada
* Bòsc mediterranèu 
* Selva tropicala
* Selva boreala

## Toponimia
* Selva, una comarca de Catalonha
* Selva, un municipi de las Illas Balearas
* La Selva, una comuna d'Avairon
* Gajan de la Selva, una comuna d'Aude
Athletic Club

L**'Athletic Club**, sonat de còps, e d'un biais incorrèct, *Athletic Bilbao*, fondat en 1898. 07. 18, es un club de fotbòl de la ciutat de Bilbao en País Basco que participa au campionat d'Espanha de fotbòl.

A la particularitat qu'es unenca dins l'Euròpa tota per un club professionau de far jogar dins son equip solament de jogaires que son naissuts au País Basco ò qu'an de rasigas bascasΥ ò que li son estats abalits esportivament.

Amb lo Real Madrid e lo FC Barcelona, fa partida dei tres clubs d'espòrts espanhòus que sa proprietat es de sei sòcis e que participèron cada annada despuei sa creacion au campionat de premiera division espanhòla sènsa jamai èstre relegat.

Son estadi San-Mamés, escais nomat *la Catedrala* pòu reçaupre 40 000 personas

Son camisòt es ralhat de rotge e blanc e sei bralhetas e caucetas son negras.
Performativitat

La nocion de **performativitat** es nascuda en seguida dels trabalhs de J. L. Austin. Es pas el que farguèt lo tèrme, mas lo succès del concèpte d'enonciat performatiu (un dels concèptes centrals de son libre *[[How to Do Things With Words]]*),  insipirèt la creacion d'aquel tèrme que s'aplica d'ara enlà tanben a las sciéncias socialas, la literatura, l’economia....

## J. L. Austin e los actes de paraula

Dins son trabalh per definir los actes de paraula, Austin finiguèt per aclarir e aprigondir sa reflexion, en dintrar dins lo camp de la pragmatica. De fach, abandonèt sa primièra classificacion de frasas constativas e performativas per prepausar una tripla classificacion:

* **un acte locucionari** (i.e. los enonciats eles-meteisses)
* **un acte illocucionari** (se parla alavetz de fòrça illocutòria, i.e. çò que lo locutor ensaja de far amb son acte locucionari)
* **un acte perlocucionari** (se parla alavetz d'efièch perlocutòri, i.e. l'efièch de l'acte de paraula produch sus l'interlocutor)

## La posteritat del tèrme

Aqueles concèptes trobèron lèu d'autras utilizacions. Es vertat que la performativitat non solament pòt èsser utilizada pels estudis literaris mas tanben pels sociològs que son sensibles als problèmas de poder. Clarament, la performativitat pòt èsser interpretada coma una relacion de poder, que rementa un dels objectius de la retorica e de sa volontat de convéncer. Es aital que de feministas americans coma Judith Butler, insistiguèron sul poder del discors que, per o far brac, modèla las consciéncias.
Messier 87

[thumb|right|Fotografia presa per lo telescòpi Hubble d'un giscle de matèria emes per [Messier 87|M87.]]

**Messier 87** (tanben dich **M87**, **Virgo A** o **NGC 4486**) es una galaxia eliptica supergiganta situada dins la constellacion de la Verge. Se situa a 53,5 milions d'annadas lutz de Tèrra. Tèn un nuclèu actiu caracterizat per d'emissions importantas de raionament e de giscles de matèria. Aquò es generalament considerat coma lo signe de la preséncia d'un trauc negre supermassís au centre de la galaxia.
Philosophiae Naturalis Principia Mathematica

***Philosophiae naturalis principia mathematica*** (« Principis matematicas de la filosofia naturala » en occitan) es l'òbra majora dau scientific Isaac Newton (1643-1727), pareguda en 1687. Obratge fòrça important dins l'istòria de la fisica e dei sciéncias en generau, contèn lei lèis dau movement a l'origina de la mecanica classica e establís de liames amb d'autrei lèis coneguts coma lei lèis de Kepler e amb de domenis coma la mecanica dei fluids. De mai, per expausar sei teorias, Newton foguèt obligat de desvolopar lo calcul infinitesimau.

## Liames intèrnes

* Isaac Newton.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Quattrocento

Lo ***Quattrocento***, contraccion de *millequattrocento* en italian, correspond al sègle XV italian; aprèp l'Edat Mejana s'i debanèt lo movement nomenat la Primièra Renaissença, començament del periòde istoric de la Renaissença.
 
 

## Milan
En 1450 à Milan, mejans las victòrias de Francesco Sforza, lo poder passa dels Visconti als Sforza. Ludovico Sforza faguèt apèl a Leonardo da Vinci per li comandar una estatua equèstra magnifica de grandor e de prestigi, per far amagar lo sovenir de la dinastia qu'aviá remplaçat. L'estatua demorèt a l'estat de plans del mèstre.

## Venècia
Venècia espandiguèt son contraròtle al delà de la mar Adriatica, mejans Creta e Chipre en 1489, puèi fondèt la Liga de Venècia.

## Florença

Jos l'influéncia dels Medicis a Florença, los arts coneguèron una evolucion. Cosme de Medicis participava al mecenat d'artistas majors coma Paolo Uccello o Fra Angelico. 

Los florentins contunhèron lor dominacion sur Toscana en l'emportant sus Pisa en 1406. Pasmens, en 1494, Pèire II de Medicis perguèt la sobeiranetat de Florença a l'occasion dels eveniments de l'arribada de l'armada de Carles VII de França, cap a Nàpols per Lombardia; caçada pels florentins, sa familha s'anèt en exili. Savonarola ne tirèt profeit e establiguèt une teocracia dins la vila.

## Estats pontificals
Aquela fin del *Quattrocento* illustra los trebolums simptomatics d'aquela epòca ligats a aquela zona geografica: un intrigant prince d'origina valenciana, Cesar Borgia, tentèt en 1501 d'usurpar lo poder en Romanha aparat pel seu paire, que se trobèt èra lo papa. Aquela collusion d'interèsts, en mai de provocar las fulminacions de Savonarola, constituís unas de las inspiracions pel *[[Lo Prince|Prince]]*, tractat qu'escriguèt lo sègle seguent Maquiavèl a Florença.

## Vejatz tanben
### Ligamss intèrnes

* Istòria d'Itàlia
* Teocracia a Florença

* Primièra Renassença (movement artistic pendent lo Quattrocento)
Sansepolcro

**Sansepolcro** es una comuna dans la província d'Arezzo dins la region Toscana en Itàlia.

## Toponimia
L'ancian toponim *Borgo San Sepolcro* se referís, segon la tradicion, al nom de dos pelegrins, Egidio e Arcano, qu'aurián bastit una glèisa pichona e un oratòri qu'auriá conservat de rèstas del tombèl del Crist. La denominacion latina del luòc seriá estat *Biturgia*.

## Géografia
Amb prèp de , Sansepolcro es la comuna mai importanta de Valtiberina (naut val de Tibre).

## Cultura
### Monuments
Coma fòrça de vilas italianas ancianas d'origina miègjornala, compòrta un centre istoric, *le Borgo*, dins de barris e sovent bordat d'una fortalessa, e d'un desvelopament en periferia, mai recentament, de demoréncias e d'industrias localas. Los monuments se situan totjorn dins *le Borgo*:
* Lo Duomo: la catedrala de San Giovanni Evangelista.
* La glèisa de San Lorenzo e la *Deposizione di Cristo* de Rosso Fiorentino (1528)
* La glèisa de Santa Maria dei Servi e  *l'Assunzione della Vergine e quattro Santi*, triptic de Matteo di Giovanni
* La fortalessa mediceana
; Musèus
* Lo *[[Museo Civico di Sansepolcro]]* :
** Lo poliptic de Piero della Francesca : *[[Madonna della Misericordia|La Madone de Misericòrdia]]* 
** La fresca de Piero della Francesca : La *[[Resurreccion (Piero della Francesca)|Resurreccion]]*.

* Lo Museo della Vetrata Antica
* lo Museo della Resistenza di Sansepolcro
* La fondacion Pero della Francesca installada dins lo seu ostal natal
* l'estatua del peintre dins lo jardin en fàcia

## Personnalitats

* Andrea Dotti, religiós de l*'Ordine dei Servi di Maria*, venerat coma monge beatificat (Sansepolcro, 1256 - Barucola, 31 août 1315)
* Piero della Francesca, pintre (Sansepolcro 1420 - Sansepolcro 1492)
* Luca Pacioli, dich *Luca di Borgo*, monge matematician (Borgo Sansepolcro 1445 - Roma 1514)
* Santi di Tito (Borgo San Sepolcro, 1536 - Florença, 1603), pintre manierista italian de l'escòla florentina.
* Remigio Cantagallina (Sansepolcro, 1582 – Florence, 1656), gravaire e pintre
* Angiolo Tricca (Sansepolcro, 1817 - Florence, 1884), pintre

## Economia
En 1827, Giovanni Battista Buitoni e son esposa Giulia Boninsegni creèron a Sansepolcro una entrepresa que produguèt la marca omonima, ara proprietat de Nestlé.

## Geografia

## Istòria

## Cultura

## Evenements

## Administracion

### [[Frazione]]
Gragnano, Gricignano, Melello, Montagna, Santa Fiora.

## Vejatz tanben
* Piero della Francesca
* Eduino Francini

## Nòtas e referéncias


## Ligams extèrnes
Bois-Guillaume-Bihorel

**Bois-Guillaume-Bihorel** es una novèla comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Lo 4 de julhet de 2011 foguèt votada en conselh municipal la fusion de Bihorel e Bois-Guillaume jol nom de la municipalitat novèla de Bois-Guillaume-Bihorel. Aquela fusion fogu&egrave;sse efectiva al 1 de geni&egrave;r de 2012.
## Geografia

### Comunas vesinas

 400px|left||Distanças e posicion relativa 
 



## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Enonciat performatiu

Es un concèpte creat per J. L. Austin dins son libre *[[How to Do Things With Words]]*. La performativitat definís la qualitat d'un enonciat que realiza, per sa sola enonciacion, l'accion que descriu.

## Origina del concèpte

Dins son libre *[[How to Do Things With Words]]* (= Coma far de causas amb los mots), J. L. Austin interroga la natura prigonda dels enonciats. Vei una diferéncia fondamentala entre dos tipes de frasas:

* las que describon o constatan quicòm e que se podòn pensar en tèrmes de vertat o de falsetat. Las sona "constativas".
* las que se pòdon pas pensar en tèrmes de vertat o falsetat e crean l'accion qu'enoncian. Las sona **performativas**.

## Exemples

Aquí qualques exemples:

* accepti tas excusas
* lo tribunal vos condamna a tres ans de prison
* te prometi de far aquò deman
* vos balhi ma demission

Per exemple: *te prometi* (performatiu) *de venir deman*. L'accion es prometre e es realizada per lo quite acte de paraula que consistís a dire qu'òm promet.
*Bategèt* *lo paure can magre « Manja-quand-n’a »* (Cantalausa). Batejar es aicí un enonciat performatiu vist que realiza l'accion de donar un (escais)nom.
Robert Oppenheimer

**Julius Robert Oppenheimer** (22 d'abriu de 1904 - 18 de febrièr de 1967) èra un fisician estatsunidenc. Venguèt famós per son òbra dins lo desvolopament de l'arma nucleara estatsunidenca pendent la Segonda Guèrra Mondiala e son òbra en mecanica quantica.
Augustin Fresnel

**Augustin Jean Fresnel** (10 de mai de 1788 - 14 de julhet de 1827) èra un fisician francés. Foguèt lo fondator de l'optica modèrna que venguèt famós per son òbra sus la teoria ondulatòria de la lutz.
Singularitat gravitacionala

Una **singularitat gravitacionala** es un luòc de l'espaci temps onte lei grandors fisicas utilizadas per mesurar lo camp gravitacionau vènon infinidas.
Disc d'acrecion

Un **disc d'acrecion** es una estructura astronomica formada per de matèria en orbita a l'entorn d'un objècte centrau qu'es generalament una estèla mai pòu tanben èstre una naneta blanca, una estèla de neutrons o un trauc negre. En causa dei fòrças de gravitacion e dei tuerts entre lei particulas dau disc, la matèria formant aqueu darrier es caufada e vèn la fònt d'emissions de raionaments electromagnetics.
Cygnus X-1

**Cygnus X-1** es un sistèma binari X situat dins la constellacion de Cigne. I foguèt descubèrt lo premier trauc negre conegut en 1971.
Es la font de rais X de nauta energia mai brilhanta que se pòt observar dins lo cèl,  que foguèt identificada per Tom Bolton dins las installacions de l'Universitat de Toronto. 

Lo sistèma se tòba a 8.000 annadas lutz (2.500 parsecs) e fa partit d'un sisèma binari a costat d'una estèla supergiganta blava d'una magnitud aparenta de 8,9. Se tracta d'un objècte fòrça compacte que la massa es entre 7 e 13 còps la massa del Solelh.
Flavius Arcadius

**Flavius Arcadius** (377-408) èra lo premier emperaire de l'Empèri Bizantin. Fiu de Teodòsi I e d'Aelia Flacilla, reinèt de 395 a sa mòrt. Son fiu Teodòsi II li succediguèt. De 395 a 400, son rèine foguèt marcat per l'influéncia granda de sei conselhiers e son poder personau acomencèt solament après l'eliminacion d'aquelei darriers. Per la seguida, luchèt activament còntra lo paganisme e l'arianisme.
Teodòsi II

**Teodòsi II** (10 d'abriu de 401 - 28 de julhèt de 450) èra lo segond emperaire de l'Empèri Bizantin de 408 a sa mòrt. Èra lo successor de son paire Flavius Arcadius e foguèt remplaçat per Marcian que venguèt lo marit de sa sòrre a la seguida d'un complòt per la succession. Son rèine foguèt marcat per la controvèrsa religiosa a prepaus dau nestorianisme e per de guèrras frontalieras còntra lei Huns e lei Pèrs.
Kazallu

**Kazallu** èra lo nom d'una ciutat-estat de Mesopotamia antica. Probablament situat a un quinsenau de quilomètres au sud de Babilònia, la vila foguèt conquista e destrucha per Sargon d'Akkad vèrs lo sègle XXIV o XXIII avC. Après la fin de la tresena dinastia d'Ur, Kazallu venguèt independenta avans de passar sota la dominacion de Larsa au sègle XIX avC.
Ergosfèra

L**'ergosfèra** es una region de l'espaci temps de forma ellipsoïdala situada a l'entorn de l'orizont deis eveniments d'un trauc negre en rotacion. Se definís coma una zona de l'espaci temps qu'intra en movement dins lo sens de rotacion dau trauc negre en causa de l'importància de sa gravitat. Pròche de l'orizont, aquela fòrça pòu venir tant importanta qu'un objècte podriá pas se desplaçar dins lo sens opausat sensa passar la velocitat de la lutz. Lei còrs e lo raionament pòdon s'escapar de l'ergosfèra normalament. Dins aquò, en causa de l'efèct entraïnat per la rotacion dau trauc negre, pòdon aver a la sortida una energia pus importanta qu'a l'intrada. Aquela energia es presa au moment angular dau trauc negre causant donc una demenicion de sa velocitat de rotacion.
Esfèra de fotons

Una **esfèra de fotons** es una zona de l'espaci temps onte la gravitat es pron important per entraïnar la mesa en orbita dei fotons.
Eridu

**Eridu** èra una ciutat-estat de Mesopotamia situat dins lo país de Sumer. Es considerada coma una dei vilas umanas pus ancianas de l'Istòria. Fondada probablament vèrs 5000 avC, agantèt son apogèu vèrs 2900 avC e èra alora un dei centres majors de la region. Per la seguida, declinèt au profiech d'Ur e i a gaire de vestigis d'una ocupacion importanta après 2050 avC.
Uruk

**Uruk** èra una ciutat-estat de Mesopotamia antica situada dins lo país de Sumèr. Lo sèti foguèt ocupat tre lo començament dau periòde d'Obeïd vèrs 5000 avC fins au sègle III av. Aguèt un ròtle important ai nivèus politic fins au sègle XX avC e religiós fins a son abandon.
Enonciat

Un **enonciat** es, en pragmatica, l'acte de paraula minimal, mai reduch qu'una proposicion.

Qualques caracteristicas:
* l'enonciat depend del contèxte e de las condicions de l'enoniacion per èsser interpretat.
* es l'unitat minimala de sens, que pòt èsser interpretada en tèrmes de falsetat o de vertat.
Periòde d'Uruk

Lo **periòde d'Uruk** es un estadi dau desvolopament de la civilizacion protoistorica de Mesopotamia antica durant lo millenari IV avC. Foguèt caracterizat per l'aparicion e lo desvolopament dei premiers sistèmas de comptabilitat o d'escritura e un cambiament major dins l'organizacion urbana que veguèt una aumentacion de la talha dei vilas e la formacion dei premiers estats. Per exemple, la vila d'Uruk agantèt probablament una superficia situada entre 250 e 300 ectaras e la vila de Habuba Kabira presentèt un grop urban de 22 ectares protegit per un barri. A respèct dei periòdes precedents, la talha dei monuments principaus aumentèt tanben fòrtament. Ansin, lo temple D de l'Eanna a una superficia de 4 000 m² còntra solament 280 m² per aqueu d'Eridu, pus grand temple conegut per lo periòde d'Obeïd. Lei tombas presentèron un movement identic. Aquelei fachs mòstran donc un poder pus fòrt e capable de mobilizar de mejans importants durant una durada lònga.

## Liames intèrnes

* Mesopotamia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Periòde d'Obeïd

Lo **periòde d'Obeïd** es una epòca protoistorica de Mesopotamia Anciana situada aperaquí entre 6500 e 3750 avC. Son site principau es Eridu amb 19 nivèus d'ocupacion. Aqueu periòde es devesit en cinc epòcas pus pichonas :
* Obeïd 0.
* Obeïd 1 onte la cultura d'Obeïd foguèt presenta en Bassa Mesopotamia a l'entorn d'Eridu. Foguèt similara a la cultura de Samarra mai presentèt ja de diferéncias.
* Obeïd 2 onte la cultura d'Obeïd se desvolopèt e se mesclèt ai culturas de Samarra e de Tell Halaf.
* Obeïd 3 quand la cultura d'Obeïd se desvolopèt egalament en Mesopotamia Auta e sus lei ribas de la Mar Mediterranèa. Lei vilatges èran pas encara de vilas mai lor talha e lor organizacion venguèron pus importantas. Aquela epòca foguèt tanben marcada per l'aparicion dei premiers cementèris.
* Obeïd 4 onte lei premiers temples son fachs a Eridu e belèu Uruk. De mai, l'agricultura aigada permetèt una aumentacion dei concentracions umanas.

## Liames intèrnes

* Mesopotamia.
* Periòde d'Uruk.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Robert A. Carter e Graham Philip, *Beyond the Ubaid : Transformation and Integration in the Late Prehistoric Societies of the Middle East*, Chicago, The Oriental Institute of the University of Chicago, 2010.

## Nòtas e referéncias
Actes locucionaris

En linguistica e per seguir J. L. Austin dins son libre *[[How to Do Things With Words]]*, un acte locucionari es lo simple fach d'emetre un enonciat. Es de destriar de l'acte perlocucionari e de l'acte illocucionari.
Comèrci internacional de la sòja

La sòja es producha mai que mai en America del Nòrd e del Sud. Los consumidors mai nombroses son çaquelà en Asia, çò que genera de fluxes cap a l'Asia.

Es tanben un de las denadas mai importantas dels mercats agricòlas internacionals. Es la tèrça perçò qu'es de la quantitat e la segonda per la valor (seguís l'alimentacion preparada industrialament mas es abans lo blat).

## Exportators

Aicí la lista dels 5 principals exportators.

*Donadas extrachas de la banca de donadas de la [[FAO]], 2010.*

La tonada s'es negociada entre 420$ e 530$. La quantitat totala exportada a ajonch 95 660 512 tonadas e gaireben 44 000 000 000$.

Lo comèrci es dominat per la competicion Mercosur-Alena. Los E.-U. representan 44,3% de las exportacions mondialas, Brasil 27,0%, Argentina 14,2%, los autres païses 14,5%.

## Importators

*
*Donadas extrachas de la banca de donadas de la FAO, 2010.**

Lo mercat es a l'ora d'ara desequilibrat amb un importator principal, China (59,6%). Tots los autres importators son minors. 
Tot ben que i aja un desenvolopament de mercats novèls, la configuracion actuala risca de s'esperlongar qualques annadas.
Ur-Nammu

**Ur-Nammu** ò **Ur-Namma** èra un governador puei rèi d'Ur que venguèt lo fondator de la tresena dinastia d'Ur e reinèt de 2112 a 2095 avC. Rebutèt lo rèi d'Uruk Utu-hegal e establiguèt sa dominacion sus lo país de Sumèr.
Lugalbanda

**Lugalbanda** es lo tresen rèi legendari de la ciutat-estat d'Uruk. Segon la Lista reiala sumeriana, reinèt durant  ans e èra lo paire ò lo grand de Gilgamesh.

## Liames intèrnes

* Gilgamesh.
* Mesopotamia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gudea

**Gudea** èra un ensi de la ciutat-estat de Lagash que reinèt de 2141 a 2122 avC. Es famós per lei vestigis arqueologics importants de son rèine.
Estèla dei Voutors

[thumb|right|[Fotografia dei fragments descubèrts de l'estèla e de sa talha supausada.]]

L**'Estèla dei Voutors**, o **Estèla de victòria** d'Eannatum, es una estèla realizada per celebrar la victòria dau rèi Eannatum de la ciutat-estat de Lagash còntra la vila rivala d'Umma. Descubèrta dins lei roïnas de Girsu, es lo premier vestigi conegut de l'istòria umana tractant d'una victòria militara e dau ròtle guerrièr dau sobeiran. L'estèla complèta es pas coneguda car solament quauquei fragments son estats identificats. Pasmens, sembla un ensemble complèx mesclant registres, racòntes e representacions de la campanha.

## Liames intèrnes

* Mesopotamia.
* Sumèr.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ningirsu

**Ningirsu** èra una divinitat de Mesopotamia antica que foguèt lo dieu protector de l'estat de Lagash.
Lagash

**Lagash** èra un ciutat-estat de Mesopotamia antica situat dins lo país de Sumèr. Vila santa de la divinitat Ningirsu, Lagash foguèt mai d'un còp la capitala d'un estat mesopotamian poderós. Vèrs la mitat dau millenari III avC, la vila èra regularament en conflicte amb Umma avans d'èstre conquista per Sargon d'Akkad au sègle XXIV o XXIII avC. Assaièt unei còps de se revòutar còntre sei successors e venguèt solament tornarmai independenta durant lo declin d'Akkad sota la direccion de la segonda dinastia de Larsa. Pasmens, la vila passèt sota lo contraròtle de la tresena dinastia d'Ur au sègle XXI avC. La casuda d'Ur a partir deis annadas 2020 avC permetèt la formacion d'un estat pichon centrat sus la vila durant una partida dau sègle XX avC. Pasmens, aquò empachèt pas lo declin de la ciutat que foguèt abandonada au sègle XVII avC.
Habuba Kabira

**Habuba Kabira** èra un sèti arqueologic de Mesopotamia antica situat dins lo nòrd de Siria. Destruch per la bastida de la restanca Al-Assad, assostava lo barri pus ancian conegut de l'Istòria umana.
Umma

**Umma** èra un ciutat-estat de Mesopotamia antica. Foguèt una dei premierei vilas poderosa de la region e formèt un dei premiers empèris coneguts de l'Istòria vèrs 2450 avC. Vèrs aqueu periòde, la vila deguèt faciar l'ostilitat regulara de Lagash. Ai sègles XXIII avC, la vila foguèt conquista per Akkad. Aprofichèt lo declin d'aquel empèri per venir tornarmai independenta avans de faire partida dau territòri de la tresena dinastia d'Ur fins a 2017 avC. Per la seguida, la vila declinèt e faguèt partida deis estats dominant lo país de Sumèr.
Girsu

**Girsu** èra una vila de Mesopotamia antica situat dins lo relarg de la ciutat-estat de Lagash. Èra lo centre economic e religiós dau territòri.
Eannatum

**Eannatum** èra un sobeiran de la premiera dinastia de la ciutat-estat de Lagash. Reinèt vèrs 2455-2426 avC.
Elam

[thumb|right|Localizacion dau país d'Elam en [Mesopotamia vièlha.]]

**Elam** es un país ancian ocupada la partida sud-oèst dau plan iranian pendent lo periòde de Mesopotamia antica. Devesit entre doas regions principalas centradas a l'entorn de Susa e d'Anshan, son poblament es atestat dempuei la fin dau millenari IV avC. Assostava divèrseis estats poderós que foguèron regularament en relacion e en lucha còntra aquelei de Mesopotamia.
Kaku

**Kaku** èra lo cap d'una revòuta majora dei ciutats dau país de Sumèr còntra la dominacion d'Akkad après la mòrt de Sargon. Maugrat l'aliança de la màger part dei vilas dau sud de Mesopotamia, son movement foguèt finalament esquichat.
Lista reiala sumeriana

La **Lista reiala sumeriana** es un tèxte istoriografic mesopotamian antic tractant de l'istòria de la region dempuei seis originas escrich a partir dei tradicions regionalas.
Lugal-kinishe-dudu

**Lugal-kinishe-dudu** èra un sobeiran d'Uruk que reinèt vèrs la fin dau sègle XXIV avC que succediguèt a son paire Enshakushana, fondator de la segonda dinastia d'Uruk segon la Lista reiala sumeriana.
Entemena

thumb|260px|Un dels documents diplomatics mai ancians coneguts, escrich sus un clavèl d'argila, dictat pel rei Entemena
**Entemena** èra un sobeiran de la ciutat-estat mesopotamiana de Lagash que reinèt vèrs 2400 avC.
Rimush

**Rimush** èra un rèi d'Akkad que reinèt de 2279 a 2270 avC. Foguèt lo successor de Sargon d'Akkad e foguèt remplaçat per Manishtusu. Son epòca acomencèt per una revòuta fòrça violenta dei vilas de Bassa Mesopotamia dirigida per Kaku d'Ur ajudat per lei ciutats d'Adab, Lagash, Zabalam e Kazallu. La repression foguèt relativament malaisada mai capitèt finalament. Foguèt lo premier d'un empèri que subrevisquèt a son fondator.

## Liames intèrnes

* Empèri d'Akkad.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Abu Salabikh

**Abu Salabikh** es un site arqueologic de Mesopotamia antica dei Dinastias Arcaïcas vèrs lo millenari III avC. Son nom ancian es mau conegut e podriá èstre Eresh o Kesh. Lo luòc foguèt abandonat a partir dei sègles XXIV-XXIII avC.
Eresh

**Eresh** èra una ciutat-estat de Mesopotamia antica. Sa localizacion es totjorn mau coneguda e podriá correspòndre a Ur o Abu Salabikh. Conquista per Sargon d'Akkad, participèt sensa succès a la revòuta iniciada per Iphur-Kish de Kish còntra Naram-Sin.
Enshakushana

**Enshakushana** èra un sobeiran de la ciutat-estat d'Uruk que reinèt au sègle XXIV avC famós per seis inscripcions descubèrtas per leis arqueològs. Èra lo fiu d'Ellili d'Ur e capitèt d'establir sa dominacion sus lo sud de la region après sa victòria còntra Enbi-Ishtar de Kish.
Estendard d'Ur

thumb|380px|Vista generala de l'Estendard d'Ur.

L**'Estendard d'Ur** es una òbra sumeriana datant probablament dau sègle XXVII avC. Foguèt descobèrta dins lo cementèri reiau d'Ur per l'arqueològ anglés Leonard Woolley dins las annadas 1920.
Enlil

[thumb|right|Estatueta d'Enlil dau periòde [-1800|1800-1600 avC descubèrta dins lei roïnas de Nippur.]]

**Enlil** (en sumerian) ò **Ellil** (en akkadian) èra una dei divinitats principalas de la religion mesopotamiana antica. Probablament liat au vent, foguèt considerat coma lo rèi d'aqueu panteon durant la segonda mitat dau millenari III e la màger part dau millenari II avC. Ansin, dins lei concepcions politicas e religiosas dau periòde, èra la fònt de la legitimitat dei sobeirans. Aviá tanben un ròtle dins plusors òbras literàrias coma l’*[[Epopèia de Gilgamesh]]*.

Son santuari principau èra situat dins la vila sumeriana de Nippur. Enjòc de plusors conflictes en causa de son prestigi religiós, aquela ciutat foguèt regularament restaurada per lei sobeirans mesopotamians pus poderós fins au periòde aquemenida.

## Liames intèrnes

* Mesopotamia.
* Nippur.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Enbi-Ishtar

**Enbi-Ishtar** èra un sobeiran de la ciutat-estat de Kish que reinèt au sègle XXIV avC. Foguèt desfach per son rivau Enshakushana d'Ur.
Subartu

**Subartu** o **Subar** èra un territòri dins lo nòrd de la Mesopotamia Antica.

## Liames intèrnes

* Mesopotamia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Agga

**Agga** o **Akka** èra segon la Lista reiala sumeriana un sobeiran de la ciutat-estat de Kish que reinèt vèrs 2585 avC.
Mesalim

**Mesalim** (o **Meselim** o **Mesilim**) èra un sobeiran de Kish que rèine vèrs 2550 avC durant lo periòde dei Dinastias Arcaïcas. Sembla d'èstre lo senhor de Luga-shag-engur de Lagash e Nin-kisalsi d'Adab. Arbitrèt tanben un conflicte entre Lagash e Umma. Es un dei premierei personas que son nom es conegut per lei descubèrtas arqueologicas.
Maria Caterina Cadiera

**Maria Caterina Cadiera** (Tolon, 1709) sieguèt una tolonenca perseguida en justícia per mascariá e fin finala considerada coma innocenta e coma abusada per lo prèste jesuista Jean-Baptiste Girard. 

Aqueste famós afaire, fòrça seguit alara, virè lèu-lèu en ataca contra lei jesuistas ambé lo sostien de la populacion tolonenca per Caterina Cadiera e qu'inspirè lo roman filosofic e pornografic en francés *[[Thérèse Philosophe]]*.
Eshnunna

**Eshnunna** èra una ciutat-estat de Mesopotamia antica. Durant l'afondrament de la tresena dinastia d'Ur, la vila capitèt de venir lo centre politic d'un reiaume independent qu'aguèt una influéncia majora dins la region fins a sa conquista per Babilònia en 1756 avC.
Nippur

**Nippur** èra una ciutat de Mesopotamia antica situat dins lo nòrd de la region. Luòc de culte principau dau dieu Enlil, aguèt un ròtle politic fòrça important per lei reaiumes locaus.
Susa (Iran)

**Susa** èra una ciutat de Mesopotamia antica situada au sud-oèst dau plan iranian. Vila fòrça importanta d'Elam, aguèt un ròtle politic major durant lei periòdes elamitas e aquemenida.
Lugal-zagesi

thumb|right|Extension dau reiaume de Lugal-zagesi vèrs la mitat dau sègle XXIV avC.

**Lugal-zagesi** èra un sobeiran d'Umma que fondèt lo premier empèri conegut dins lo país de Sumèr au sègle XXIV avC. La fin de son rèine s'acabèt per sa desfacha e sa captura per Sargon d'Akkad que prenguèt lo contraròtle de son territòri.
Tresena dinastia d'Ur

thumb|right|Extension dau territòri de la tresena dinastia d'Ur.

La **tresena dinastia d'Ur** èra una dinastia de la ciutat-estat d'Ur que capitèt d'unificar la region sota sa dominacion de 2112 a 2004 avC. Foguèt compausada de cinc sobeirans que foguèron Ur-Nammu, Shulgi, Amar-Sin, Shu-Sin e Ibbi-Sin.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Iphur-Kish

**Iphur-Kish** èra un cap de la ciutat mesopotamian de Kish qu'organizèt una revòuta còntra Akkad au començament dau rèine de Naram-Sin. Maugrat lo sostèn de Sippar, d'Eresh e de Kazallu, son movement foguèt vencut.
Awan

**Awan** èra una ciutat-estat o una region de l'Elam antic. Foguèt una poissança majora dins lo sud-èst d'Iran au millenari III avC qu'èra en relacion ambé leis estats de Mesopotamia.
Marhashi

**Marhashi** èra un reiaume antic situat sus lo plan iranian que se desvolopèt entre 2500 e 1900 avC. Dispareguèt vèrs 1800-1700 avC.
Manishtusu

**Manishtusu** èra un sobeiran d'Akkad que reinèt vèrs 2270-2255 avC. Èra lo fraire de son predecessor Rimush. Dirigiguèt divèrsei campanhas còntra lei reiaumes dau plan iranian.

## Liames intèrnes

* Empèri d'Akkad.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Amar-girid

**Amar-girid** èra un cap de la vila d'Uruk que dirigiguèt sensa succès una revòuta d'Uruk, d'Ur, de Lagash, d'Adab e de Shuruppak còntra Naram-Sin.
Adad-nerari Ier

**Adad-nerari Ier** èra un sobeiran de l'Empèri Assirian que reinèt vèrs 1308-1275 avC. Succediguèt a Arik-den-ili e foguèt remplaçat per Salmanazar Ier. Après un afebliment relatiu sota lei rèines de sei predecessors, sa politica foguèt marcada per una extension novèla de l'Empèri còntra Babilònia au sud e lo reiaume d'Hanigalbat a l'oèst.
Assur-Uballit II

**Assur-uballit II** es un sobeiran assirian que reinèt de 612 a 609 avC. Succediguèt a Sin-shar-ishkun (625-612 avC) e foguèt lo darrier rèi d'Assiria. D'efiech, generau probablament eissit de la familha reiala, assaièt de mantenir la dominacion assiriana en Siria après la conquista d'Assiria per lei Medes e lei Babilonians en 614-612 avC. Recebèt l'ajuda d'Egipte, inquieta de la formacion d'un reiaume de Babilònia tròp poderós. Pasmens, foguèt batut e probablament tuat durant lo sètge d'Harran, batalha que marquèt la disparicion definitiva de l'Empèri Assirian en 609 avC.

## Liames intèrnes

* Assiria.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ekallatum

**Ekallatum** èra una ciutat-estat de Mesopotamia antica. Aguèt un ròtle politic important ai sègles XIX e XVIII avC quand venguèt lo centre dau Reiaume d'Auta Mesopotamia. Sa conquista per leis Elamitas en 1765 avC marquèt la fin d'aquela influéncia.

## Liames intèrnes

* Mesopotamia.
* Reiaume d'Auta Mesopotamia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** N. Ziegler e D. Charpin, *Mari et le Proche-Orient à l’époque amorrite*, Essai d’histoire politique, París, 2003.

## Nòtas e referéncias
Reiaume d'Israèl

Lo **Reiaume d'Israèl** (var. **Reialme d'Israèl**) (ממלכת ישראל *Mamleḥet Yisrael* en ebrieu) èra un estat antic situat dins lo nòrd de Palestina, que sa capitala èra Samària. Se formèt vèrs 930 avC après la division dau reiaume ebrieu de Salamon fins a sa conquista per l'Empèri Assirian en 720 avC. Aguèt un ròtle politic important dins la region au sègle VIII avC.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias