open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gavin Newsom

**Gavin Christopher Newsom** (San Francisco, 10 d'octobre de 1967) es un politician e òme d'afaires american e—dempuèi genièr de 2019—lo 40en governador de Califòrnia.
## Cònsol de San Francisco
## Luòctenent-governador de Califòrnia
## Governador de Califòrnia

### Pena capitala
### Cleméncia
### Environament
### Regulacion de las armas de fuòc
### Assisténcia sanitària
### Pandemia de coronavirus
### Granda vitessa ferroviària
### Sensostal e penuria de lòtjaments
### Fracturacion idraulica
### Genocidi dels amerindians
### Viatges personals
### Gestion de l'aiga
## Vida personala
Sant Enric

**Sant Enric** (en francés *Saint-Henri*) es un quartier dau 16<sup>en</sup> arrondiment (e 8<sup>en</sup> sector) de Marselha, en Provença, en Occitània.

Administrativament, es dins la comuna e l’arrondiment de Marselha e lo departament francés dei Bocas de Ròse. Son còde estatistic (INSEE) es 13**216**04. Sa populacion en 2015 es de  abitants.

## Istòria
Lo quartier es creat en 1946. Es la seguida de l’anciana parròquia e comuna d’Ensen Sant Enric.
## Referéncias
Xârâgurè

Lo **xârâgurè** es una lenga oceaniana parlada a Nòva Caledònia. 

## Localizacion
Lo xârâgurè èra parlat al sègle XIX, sus la còsta de l'illa. Uèi, mas que lo vilatge de Ouinané (Wîînârî) demòra dins la region. Jos la pression de la colonizacion francesa, los xârâgurè son anats sus la còsta èst, a Borendy e tamben a Thio, ont trabalhan dins las minas de niquèl.

## Classificacion
Lo xârâgurè es una lenga caledoniana, un grop de las lengas oceanianas del sud restacat a las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.

## Referéncias

## Fonts
*  Claire Moyse-Faurie, 2012, *[https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01477378/document Haméa et xârâgurè, langues kanak en danger]*, UniverSOS: Revista de Lenguas Indigenas y Universos Culturales, Universitat de València, p.73-86.
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Mont Whitney

Le **mont Whitney** (en paiute: *Too-man-i-goo-yahen*; anglés:*Mount Whitney*) es la cima pus nauta de la  Sierra Nevada en Califòrnia e dels Estats Units atenent amb  d'altitud.  Foguèt batejat pels sòcis del *California Geological Survey*, qu'ensagèron son ascension en 1864, mas  son d'autoctòns que capitèron la pujada pel primièr còp en 1873. Mantunas observacions scientificas, especialament de caractèr astronomic, i foguèron menadas a la fin del sègle XIXen e al començament del sègle XXen. L'accès al som es fòrça presat e fa mestièr de l'obtention d'un permés. La montanha es protegida per la resèrva integrala John Muir e la selva nacionala d'Inyo a l'èst, mentre qu'es enclausa dins lo pargue nacional de Sequòia a l'oèst.

## Geografia
thumb|left|upright=1.2|Representacion dempuèi l'oèsst del mont Whitney e dels soms a l'entorn en tres dimensions.

Lo mont Whitney se situa dins l'oèst dels Estats Units, al centre de l'Estat de Califòrnia, al limit entre los comtats de Tulare a l'oèst e d'Inyo a l'èst. Se trapa a  a l'oèst de Lone Pine, a  a l'oèst-nòrd-oèst de Visalia, mentre que Los Angeles es a  al sud e Sacramento, la capitala de l'Estat, e San Francisco son a aperaquí  al nòrd-ouest. Las còstas de l'ocean Pacific se trapan a  al sud-oèst. Domina la val d'Owens a l'èst, ont passa la rota 395. Le som s'enauça à  d'altitud, dins la bordura orientala de la Sierra Nevada, çò que ne fa le dotzen som del país mas lo pus enauçat dels Estats Units atenents. Sa proeminéncia est de  ; le som pus enauçat pus pròche es lo Nevado de Toluca a mai de  al sud-èst, en Mexic. Lo mont Whitney domina mai d'un lacs glaciaris : a l'oèst lo lac Arctic, lo lac Guitar e los lacs Hitchcock qu'alimentan lo Whitney Creek, un afluent de la ribièra Kern ; a l'èst lo lac Iceberg, los lacs Boy Scout e lo lac Frog qu'alimentan una branca del Lone Pine Creek, qu'aperten al bacin de la ribièra Owens mas dont las aigas son integralament desviradas cap a l'aqueducte de Los Angeles.

Le mont Whitney es nascut del procediment que formèt la Sierra Nevada. Es constituït de granit emés en prigondor al Cretacèu. Durant lo Neogèn, lo soslevament de la cadena long de la falha normala que la separa de la província geologica de Basin and Range, a l'èst, a permés la formacion de glacièrs e d'escolaments fluvials que participèron a l'erosion e metèron a jorn lo granit.

Le som ten un clima alpenc. Se situa al delà de l'estatge alpenc, çò qu'explica que paucas plantas butan pas a la cima. *[[Polemonium eximium]]* es una planta en cossin endemica de la Sierra Nevada adaptada a aquelas condicions de vida. Cap animal viu pas durablament dins aquel mitan, mas s'i pòt encontrar lo Pichon apollon (*Parnassius phoebus*) e lo Roselin de cap gris (*Leucosticte tephrocotis*).

## Referéncias
Nyelâyu

Lo **nyelâyu** (o nyâlayu) es una lenga oceaniana parlada a Nòva Caledònia. 

## Localizacion
Lo nyelâyu es parlat dins lo nòrd-èst de la Grande Terre, a Balade, dins la comuna de Pouébo. Un dialècte de la lenga es parlat dins las Illas Belep. Segon McCracken (2013), lo belep e lo nyelâyu de Balade son pas mutualament intelligibles

## Classificacion
Lo nyelâyu es una lenga caledoniana, un grop de las lengas oceanianas del sud restacat a las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.

## Referéncias

## Fonts
*  Chelsea McCracken, 2013, *[https://scholarship.rice.edu/bitstream/handle/1911/71287/MCCRACKEN-THESIS.pdf?sequence=1&isAllowed=y A grammar of Belep]*, tèsi, Rice University.
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Sîshëë

Lo **sîshëë** (o sishë, siche, zire) es una lenga oceaniana parlada a Nòva Caledònia. La lenga es atudada. 

## Localizacion
Lo sîshëë èra parlat dins las comunas de Bourail e de Moindou.

## Classificacion
Lo sîshëë es una lenga caledoniana, un grop de las lengas oceanianas del sud restacat a las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.

## Referéncias

## Fonts
*  Weniko Ihage, 2014, *[http://www.culture.gouv.fr/content/download/107157/1253456/version/3/file/lc_26_kanak_def.pdf L'Académie des langues kanak]*, Les langues kanak de Nouvelle-Calédonie, Langues et cité 26.
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Pandemia de Covid-19

La **pandemia** de Covid-19 es una pandemia d'una novèla malautiá infecciosa, apelada Malautiá de coronavirus de 2019 o simplament Covid-19, provocada per lo SARS-CoV-2. Comença oficialament lo 17 de novembre de 2020 dins la vila de Wuhan (Província dau Hubei, Republica Populara de China) davant de s'escampar per tot lo monde. 

L'Urgéncia de Santat Publica de Portada Internacionala es declarada per l'Organizacion Mondiala de la Santat lo 30 de genier de 2020.

En julhet de 2020, mai de 200 país son tocadas per lo virús, a ja tuat mai de 590 000 personas per un totau de mai de 13 milions cas confiermats.

## Cronologia de la Pandemia
La malautiá seriá aparegut entre Octòbre e Decembre 2019 e lo premier pacient oficiau es identificat lo 1er Decembre 2019 dins la Província de Hubei, en China.

## Referéncias
Canton de Damasan

Lo **canton de Damasan** es ua anciana division administrativa d'Agenés, situada en Gasconha, dens l'arrondiment de Nerac, lo departament d'Òut e Garona e la region d'Aquitània, adara de Navèra Aquitània. 9 de las 11 comunas son despuish 2015 dens lo canton de Lavardac, las autas duas, Cauvèiras e Hargas d'Orbisa, son deu canton deus Bòscs de Gasconha. La lenga autoctòna es l'occitan gascon occidentau (prononciacion [-ə] de la finala *a* pòsttonica ).

## Composicion

## Istòria
Lo canton se creèc pendent la Revolucion . I agoc tanben un canton de Pug d'Agenés entre 1790 e 1801 .

## Nòtas
Canton de Lavardac

Lo **canton de Lavardac** es ua division administrativa d'Agenés, venguda en 2015 simpla circonscripcion electorala, situada en Gasconha, dens l'arrondiment de Nerac, lo departament d'Òut e Garona e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. En 2015 conservèn lo canton damb totas las 11 comunas e i ajustèn 9 de las 11 comunas deu canton de Damasan. 10 comunas de l'ancian canton son d'Albret Comunautat, mès Sent Laurenç, qu'a son borg simplament separat deu Pòrt Senta Maria per un pont sus Garòna, es de la Comunautat de comunas deu Jonhent e deus Tuquets de Preishàs. La lenga autoctòna es l'occitan gascon, au limit enter l'occidentau e l'orientau (prononciacion [-ə] de la finala *a* pòsttonica a l'oèst e [-ɔ] a l'èst; la prononciacion [-ɔ] èra majoritària dens lo canton d'avant 2015, mès l'urbanizacion e la francizacion an provocat recentament ua evolucion cap a [-ə] a Lavardac, Barbasta, Viana e Huugaròlas ).   

**N.B. Ua partida de las informacions de l'infobox (n° INSEE, superficia, populacion, densitat, mapa) correspon au canton ancian de Lavardac.**

## Composicion
## Composicion d'aquí a 2015

## Composicion dempui 2015

Lo canton navèth de Lavardac compren 20 comunas, totas las 11 comunas de l'ancian canton e 9 comunas de 11 de l'ancian canton de Damasan , dispareishut.

### Las comunas de l'ancian canton
Las 11 comunas.

### 9 comunas deu canton suprimit de Damasan
* Ambruç
* Busèth
* ***[[Damasan]]***
* Monurt
* Pug d'Agenés
* Rasimet
* Sent Lèu
* Sent Leugèr
* Sent Per de Busèth

## Istòria
Lo canton se creèc pendent la Revolucion . I agoc tanben un canton de Laussinhan o Barbasta entre 1790 e 1801 .

## Nòtas
Marselha 15 e 16

Lo **uechen sector de Marselha** o **Marselha 15 e 16** es un sector municipal de la vila de Marselha administrat per un conselh de sector e un cònse de sector. Es creat en 1975 e compren los 15<sup>en</sup> e 16<sup>en</sup> arrondiments de Marselha. Sa populacion es de  abitants ().

Istòria

Lo sector es creat en 1975 (lei n°75-1333 del 31 de decembre de 175) e dintra en vigor a las eleccions municipalas de 1976. La reorganizacion de 1982 redusís lo nombre de sectors a 6. L'ancian uechen sector deven lo seisen sector. Lo uechen sector es restablit en 1987 dins los meteisses limits.
Colecistocinina

La **colecistocinina** (ò **CCK**) es una ormòna peptidica gastrointestinala secretada per la mucosa dau duodenum. Identicada en 2002 per una còla de l’*[[Imperial College]]* de Londres, sa produccion es estimulada per l'arribada de lipids ò de peptids (proteïnas) dins l'intestin. Permet la liberacion deis enzims contenguts dins lo pancrèas e la vesicula biliara.

## Liames intèrnes

* Duodenum.
* Sistèma digestiu uman.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Secretina

La **secretina** es una ormòna intestinala secretada per un grop de cellulas, dichas cellulas S, de la mucosa dau duodenum. Sa produccion es estimulada per la preséncia d'una aciditat dins la lutz intestinala en sortida de l'estomac. Entraïna la secrecion d'ions HCO3- per lo pancrèas, çò que permet neutralizar leis acids gastrics.

## Liames intèrnes

* Duodenum.
* Sistèma digestiu uman.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Arrondiment d'Estrasborg

L’**arrondiment d’Estrasborg** es una division administrativa francesa de l’Alsàcia Bassa, dins lo país d’Alsàcia e Lorena. Creat en 1800 a partir de l’ancian districte del meteis nom, es suprimit en 1871 que fa plaça als districtes d’Estrasborg Ciutat e Estrasborg Campanha. Es tornar creat en 2015 per lo cambiament de nom de l’arrondiment d’Estrasborg Ciutat e la supression de l'arrondiment d'Estrasborg Campanha. Es espandit al territòri de la metropòli europèa d’Estrasborg lo 1èr de genièr de 2017. Compta desenant las 33 comunas d’aquela metropòli.

## Referéncias
Marselha 16

Lo **16<sup>en</sup> arrondiment municipau de Marselha** (o **Marselha 16**) es una division administrativa e estatistica de la ciutat de Marselha. Es administrat cotria ambe lo [15<sup>en </sup>) arrondiment dins lo 8en sector municipau.

Es devesit en 4 quartiers:

* L'Estaca
* Lei Rius
* Sant Andrieu
* [Sant Enric.
Cellula S

Lei **cellulas S** son de cellulas de la mucosa dau duodenum que produson la secretina, una ormòna qu'entraïna la secrecion d'ions HCO3- per lo pancrèas. Aqueleis ions permèton de neutralizar l'aciditat dau quime en sortida de l'estomac.

## Liames intèrnes

* Duodenum.
* Pancrèas.
* Sistèma digestiu uman.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ercolano

**Ercolano** es una vila italiana de la Ciutat Metropolitana de Nàpols, dins la region de Campània.

Li disián autrecòps Resina, entrò 1969 quora foguèt tornar batejada Ercolano, en referéncia a la ciutat romana antica d'Erculan que las roïnas se trapan sul territòri comunal.

## Geografia
Ercolano se trapa sus las ribas de la baia de Nàpols, al pè de Vesuvi que se situa a l'èst, dins la banlega sud-èst de la vila de Nàpols.
Comunautat de comunas deus Tuquets e Lanas de Gasconha

La **Comunautat de comunas deus Tuquets e Lanas de Gasconha**  es ua intercomunalitat vasadesa e agenesa, situada dens lo departament d'Òut e Garona e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Son còdi SIREN es 244701355. La lenga autoctòna es l'occitan gascon occidentau.

* Ficha Banatic : https://web.archive.org/web/20210118072123/https://www.banatic.interieur.gouv.fr/V5/recherche-de-groupements/fiche-raison-sociale.php?siren=244701355
* Ficha INSEE : https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-244701355

## Istòria
La comunautat se creè per arrestat prefectorau deu 27 de deceme 1996 . S'espandí lo 31 de deceme 2012 a las comunas de Castèlgelós e de Cauvèiras .

## Composicion

Entre parentèsis, l'apertenéncia istorica : Vasadés o Agenés.
* Alon (Agenés)
* Antanhac (Vasadés)
* Anzèth (Agenés)
* Argenton (Vasadés)
* La Bastida Castèthamorós (Agenés)
* Bausiac (Vasadés)
* Boglon (Vasadés)
* Bossés (Agenés)
* Castèlgelós (Vasadés)
* Cauvèiras (Agenés)
* Durança (Agenés)
* Garin (Vasadés)
* **[[Lo Gresèth e Cavanhan]]** (Agenés : Lo Gresèth; Vasadés : Cavanhan)
* Hargas d'Orbisa (Agenés)
* Hoalhés (Agenés)
* Lairitz e Montcassin (Agenés)
* Pindèras (Agenés)
* Pocinhac (Vasadés)
* Pompunha (Agenés)
* La Reunion (Agenés)
* Romestanh (Vasadés)
* Rufiac (Vasadés)
* Sautmejan (Agenés)
* Senta Gema e Martalhac (Agenés)
* Senta Marta (Agenés)
* Sent Martin de Curton (Vasadés)
* Vilafranca deu Cairan (Agenés)

## Véser tanben

*Gropaments de comunas d'Òut e Garona
*Arrondiments d'Òut e Garona
*Comunas d'Òut e Garona

## Nòtas
Sorrento

**Sorrento** es una vila italiana de la Ciutat Metropolitana de Nàpols, dins la region de Campània. Se trapa al sud-èst de la baia de Nàpols sus la còsta septentrionala de la Peninsula de Sorrento. Destinacion toristica presada, ten una vista privilegiada sus Nàpols e lo Vesuvi de l'autre costat de la baia.
Waamwang

Lo **waamwang** es una lenga oceaniana parlada a Nòva Caledònia. La lenga es atudada.

## Localizacion
Lo waamwang èra parlat dins la comuna de Voh. En 1940, i aviá encara qualques locutors.

## Classificacion
Lo waamwang es un dels dialèctes de la region de Voh-Koné, amb lo hmwaveke, lo hmwaeke e lo vamale, l'haveke, l'haeke e lo bwatoo.

Es una lenga caledoniana, un grop de las lengas oceanianas del sud restacat a las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.

## Referéncias

## Fonts
*  Jean Claude Rivierre, Sabine Ehrhart, Raymond Diéla, 2006, *Le bwatoo et les dialectes de la région de Koné (Nouvelle-Calédonie)*, SELAF 435, Langues et Cultures du Pacifique, 17, París, Peeters.
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Castellammare d'Estàbia

**Castellammare d'Estàbia** (en italian; *Castiellammare 'e Stabbia* en napolitan) es una comuna italiana de la Ciutat Metropolitana de Nàpols en Campània. Es situada al ras del golf de Nàpols aperaquí 30 quilometres al sud èst de Nàpols, sus la rota de Sorrento.

La vila foguèt bastida sule site d'Estàbia, un luòc de vilegiatura presats dels romans, mas que cremèt durant l'erupcion del Vesuvi de l'an 79. 3 villas anticas se visitan, la Villa San Marco, la Villa Arianna e la villa d'Oplontis .
Camps Flegrèus

Los **Camps Flegrèus** (en italian: *Campi Flegrei*; en napolitan: *Campe Flegree*; del grèc ancian φλέγω *phlego*, lit. "cremar") son un grand volcan situat a l'oèst de Nàpols, en Itàlia. Foguèt declarat pargue regional en 2003. La zona de la caldeira se compausa de 24 cratèrs e edificis volcanics; la màger part d'entre eles se trapan jos l'aiga. L'activitat idrotermala pòt èsser observada a Lucrino, Agnano e dins la vila de Pozzuoli. I a tanben de manifestacions gasosas efusivas dins lo cratèr Solfatara, ostal mitologic del dieu roman del fuòc, Vulcan. Aquesta zona es susvelhada per l'Observatòri del Vesuvi.

La zona presenta tanben de fenommèns bradisismics, que son pus evidents al Macellum de Pozzuoli (identificat a tòrt coma un temple de Serapis): de traças daissadas per de mollusques marins sus des colomnas de marme mòstran que lo nivèl del site respècte al nivèl de la mar a cambiat.
Torre Annunziata

**Torre Annunziata** en italian, (*Torr'Annunziata* en napolitan) es una comuna italiana de 41 918 abitants dins la Ciutat Metropolitana de Nàpols en Campània.

S'espandís al dintre del golf de Nàpols dins una estreita faissa de tèrra enrodada pel Vesuvi e la mar: la comuna se trapa dins la zona roja del Vesuvi, es una importanta estacion balneària dins lo pague regional del flume Sarno, que ne delimita la frontièra sud amb sa boca.

Dempuèi sa fondacion, aguèt coma activitats principalas la pesca, lo comerci, lo torisme e la produccion de pastas, talament que foguèt qualificada de capitala de l'art blanc, en rason de la produccion massisa qu'atenguèt son apogèu dins lo periòde dentre doas guèrras, amb mai de seisenta molins e fabricas de pastas, amb las marcas *Voiello* e *Setaro* entre las mai conegudas e guerdonadas al monde. Dempuèi lo periòde de la primièra revolucion industriala, foguèt un important centre de produccion, d'en primièr dins la metalurgia e la siderurgia, e al jorn de uèi, nautic e farmaceutic. Aculhís tanben lo tresen pus grand pòrt de la region. Abriga tanben la *Real Fabbrica d'Armi di Torre Annunziata*, la principala fabrica d'armas de tot lo reialme de las doas Sicílias, uèi gerida par l'armada italiana.

La vila s'enauça suls vestigis de l'antica Oplontis, ciutat residenciala imperiala e patriciana, sebelida per l'erupcion de Vesuvi de 79, que ne serva l'estacion termala activa e lo site arqueologic, reconegut dempuèi 1997 au Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO.

## Comunas vesinas
Boscoreale, Boscotrecase, Castellammare di Stabia, Pompei, Torre del Greco, Trecase
Golf de Nàpols

Lo **golf de Nàpols** (en italian: *Golfo di Napoli*; en napolitan: *Gurfe 'e Napule*), conegut tanben coma **baia de Nàpols** (en italian: *Baia di Napoli*), es un golf d'aperaquí 15 quilomètres de larg situat long de la còsta sud-oèst d'Itàlia (província de Nàpols, region de Campània). Se dobrís a l'oèst sus la mar Mediterranèa. Es bordat al nòrd per las vilas de Nàpols e de Pozzuoli, a l'èst pel Vesuvi, e al sud per la peninsula de Sorrento. La peninsula separa lo golf de Nàpols del golf de Salèrn, que compren la còsta amalfitana.

Las illas de Capri, Iscla e Procida son situadas dins le golf de Nàpols. La region es una destinacion toristica, amb las roïnas romanas de Pompeï e d'Erculan al pè de Vesuvi (destruïts durant l'erupcion de Vesuvi de 79 après JC), long de la còsta nòrd.

Amb l'illa d'Iscla e los golfs de Pozzuoli e Gaeta, las aigas localas abrigan de varietats de balenas e de dalfins, i comprés de rorquals comuns e cachalòts.
Ensen Sant Enric

**Ensen Sant Enric** (*Séon-Saint-Henry* en francés) es una anciana comuna provençala, dins lo departament dei Bocas de Ròse, ara part de Marselha, sota lo nom de quartier de Sant Enric.

## Istòria
La parròquia d’Ensen es devesida en doas au s. XVIII: Ensen Sant Andrieu e Ensen Sant Enric.

A la Revolucion francesa, Ensen o Ensen Sant Enric es capluec dau canton dau meteis nòm, dins lo districte de Marselha.
Canton de Marselha

Lo **canton de Marselha** es una division administrativa francesa creada en 1790, dins lo districte de Marselha e lo departament dei Bocas de Ròse. Sa compausicion es pas coneguda, mas compreniá pas tota la comuna de Marselha: i aviá quatre autres cantons dins lo Terrador de Marselha: Castèu Gombèrt, Ensen Sant Enric, Masargas e Sant Marcèu.
Albret Comunautat

**Albret Comunautat** es ua intercomunalitat agenesa, situada dens lo departament d'Òut e Garona e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Son còdi SIREN es 200 068 948. La lenga autoctòna es l'occitan gascon, au limit entre occidentau e orientau.

* Ficha Banatic : https://web.archive.org/web/20200721015607/https://www.banatic.interieur.gouv.fr/V5/recherche-de-groupements/fiche-raison-sociale.php?siren=200068948
* Ficha INSEE : https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200068948

## Istòria
La comunautat se creè per fusion de la Comunautat de comunas deus Tuquets de l'Albret (residéncia : **[[Francescàs]]**), de la Comunautat de comunas de la Vath d'Albret (**[[Nerac]]**) e de la Comunautat de comunas deu Mesinés (**[[Mesin]]**).

Sembla que la comuna de Sent Laurenç èra de de la Comunautat de comunas de la Vath d'Albret en 2016 (mès es benlèu ua error). En tot cas es adara dens la Comunautat de comunas deu Jonhent e deus Tuquets de Preishàs .

## Composicion
Entre parentèsis, la residéncia de l'anciana comunautat avant 2017.
* Andiran (Francescàs)
* Barbasta (Nerac)
* Bruish (Nerac)
* Busèth (Nerac)
* Calinhac (Francescàs)
* Espiens (Francescàs)
* Francescàs (Francescàs)
* Hius (Francescàs)
* Lo Hrèisho (Francescàs)
* Huugaròlas (Nerac)
* Lanas (Mesin)
* Lavardac (Nerac)
* Mesin (Mesin)
* Montanhac d'Auvinhon (Francescàs)
* Montcauv (Francescàs)
* Montcrabèu (Francescàs)
* Montesquiu (Nerac)
* Montgalhard (Nerac)
* La Montjòia (Francescàs)
* **[[Nerac]]** (Nerac)
* Lo Nom Diu (Francescàs)
* Podanàs (Mesin)
* Pompièir (Nerac)
* Rehaut e Lissa (Mesin)
* Lo Saumont (Francescàs)
* Senta Maura de Peirac (Mesin)
* Sent Pèr e Sent Simon (Mesin)
* Sentralha (Nerac)
* Sent Vincenç de la Montjòia (Francescàs)
* La Sèrra (Nerac)
* Sòs (Mesin)
* Toarç (Nerac)
* Viana (Nerac)

## Véser tanben

*Gropaments de comunas d'Òut e Garona
*Arrondiments d'Òut e Garona
*Comunas d'Òut e Garona

## Nòtas
Cantons de Marselha

Lei **Cantons de Marselha** son de divisions administrativas o electorala de la comuna de Marselha.

En 1790, Marselha es capluec dau districte dau meteis nòm. Lo districte es devesit en 7 cantons: Marselha, Masargas, Seon Sant Enric, Castèu Gombèrt, Cassís e La Ciotat. Los cinc premiers son uèi dins la comuna de Marselha.Canton de

En 1800, Marselha deven capluec d'arrondiment. La comuna es devesida en 6 cantons, numerotats de Marselha 1 a Marselha 6.
Bwatoo

Lo **bwatoo** es una lenga oceaniana parlada a Nòva Caledònia. 

## Localizacion
Lo bwatoo èra parlat dins l'illa de Koniène. Los bwatoo vivon ara dins los vilatges d'Oundjo e Népou.

## Classificacion
Lo bwatoo es un dels dialèctes de la region de Voh-Koné, amb lo hmwaveke, lo waamwang, l'haeke, lo vamale e lo hmwaeke, e l'haveke.

Es una lenga caledoniana, un grop de las lengas oceanianas del sud restacat a las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.

## Referéncias

## Fonts
*  Jean Claude Rivierre, Sabine Ehrhart, Raymond Diéla, 2006, *Le bwatoo et les dialectes de la région de Koné (Nouvelle-Calédonie)*, SELAF 435, Langues et Cultures du Pacifique, 17, París, Peeters.
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Sormiu

## Toponimia
Lo nom de la calanca de Sormiu es atestat : *Colla de Sormil*, 1348 (Arc. Municip.), *Puteus de Sormils*, 1431 (idem), *Vallon de Sormieu*, 1614.
Carpesanha

**Carpesanha** es una montanha, un quartier administratiu e un camp militar a Marselha.

## Toponimia
Lo nom es atestat : *Carpesayna* /kazrpe'zaŋɔ/ 1332 (notari), *Domus de Carpesanha* 1339 (Arc. Municip.), *Carpesanha* 1590 (idem), *Ecclesia de Carpesanha* 1363 (Arch. Avesc.), *Carpeanha* 1486 (idem). Lo nom evolucionèt logicament en Carpianha* per evitar l'iatus, çò qu'es pas en contradiccion ambe la fòrma francesa.
Lo Rosilh (Marselha)

## Toponimia
Lo nom es atestat : *Lo Rosilh* 1297 (Arc. Municip.), *Lo Roil* 1345 (idem), *Al Roilh* 1383 (idem)... La lectura. "a la francesa dei letra "oi" prononciadas /uɛ/ fins au sègle XVIIn an donat l'escritura francesa "Roue(t)".
Canton de Nerac

Lo **canton de Nerac** es ua anciana division administrativa d'Agenés, situada en Gasconha, dens l'arrondiment de Nerac, lo departament d'Òut e Garona e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. En 2014, suprimín lo canton de Nerac, mès Nerac vengoc burèu centralizator deu canton de l'Albret, qu'amassa totas las comunas de son ancian canton, totas las deu canton de Francescàs e totas las deu canton de Mesin. La lenga autoctòna es l'occitan gascon orientau (prononciacion [-ɔ] de la finala *a* pòsttonica), près deu limit entre l'occidentau e l'orientau; la prononciacion de l'èrra multipla es venguda la deu francés ).   

## Composicion

## Istòria
Lo canton se creèc pendent la Revolucion . I agoc tanben un canton de Montanhac d'Auvinhon enter 1790 e 1801 .

## Nòtas
Lengas epi-efate

Las **lengas epi-efate** son un grop de lengas oceanianas parladas a Vanuatu. Las lengas son parladas dins las illas d'Epi, d'Efate e dins l'archipèla de las illas Shepherd.

## Classificacion
L'epi-efate es una branca de las lengas oceanianas del sud, perpausada per Lynch, Ross e Crowley (2002).

La classificacion intèrna de l'epi-efate es:
*lengas epi
**lewo
**lamen
**bierebo
**baki
**maii
**bieria
*lengas shepherd-efate del nòrd
**namakura
**nakanamanga *nguna, efate del nòrd*
**lelepa

## Referéncias

## Fonts
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Linha Maginot

La **linha Maginot**, del nom del ministre de la Guèrra André Maginot, èra una linha de fortificacions bastida per França  long de la frontièra amb Belgica, Luxemborg, Alemanha, Soïssa e Itàlia entre 1928 e 1940.
Canton d'Aubanha Èst

Lo **canton d'Aubanha Èst** es una anciana division administrativa, estatistica e electorala francesa de l'arrondiment de Marselha e dau departament dei Bocas de Ròse. 

Portava lo còde estatistic (INSEE) 13 **54** (forma corta) o 13 3 54 (forma longa).

## Compausicion
Lo canton compreniá 6 comunas: un tròç d'aquela d'Aubanha e autras cinc entièras.

## Istòria
Lo canton es creat en 2003 a partir de comunas daus cantons d'Aubanha e de La Ciutat.

A las eleccions de 2004, lo centrista Roland Giberti (cònse de Gemenòs, UDF, puèi NC) n'es elegit conselhier generau. Es reelegit en 2011.

Lo canton es suprimit en 2015.
Canton de Mesin

Lo **canton de Mesin** qu'es ua anciana division administrativa en màger part agenesa, situada en Gasconha, dens l'arrondiment de Nerac, lo departament d'Òut e Garona e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Despuish 2015, lo canton de Mesin qu'es suprimit e las 7 comunas son dens lo canton de l'Albret, damb Nerac per burèu centralizator. La lenga autoctòna qu'es l'occitan gascon, au limit enter l'orientau (prononciacion [-ɔ] de la finala *a* pòsttonica) e l'occidentau (en petita partida; prononciacion [-ə] de la finala *a* pòsttonica).   

## Composicion

## Istòria
Lo canton se creèc pendent la Revolucion . I agoc tanben un canton de Sòs enter 1790 e 1801 .

## Nòtas
Monterrey

**Monterrey** es la capitala e la vila pus granda de l'estat mexican de Nuevo León. En 2010 aviá 1 130 960 abitants e  415 000 abitant per l'airal metropolitan. Escaissada la "Ciutat de la Montanha" e la "Sultana del Nòrd", es la tresena vila de Mexic en poulacion e en importància.

Modèrne centre industrial e commercial situat al pè de la Sierra Madre Orientale, Monterrey foguèt fondada per Diego de Montemayor en 1596.
Lengas vanuatu del nòrd

Las **lengas vanuatu del nòrd** son un grop de lengas oceanianas parladas a Vanuatu. Las lengas son parladas dins las illas Torres, las illas Banks, a Espiritu Santo e sus l'illa de Pentecòsta.

## Classificacion
Lo vanuatu del nòrd es una branca de las lengas oceanianas del sud, perpausada per Lynch, Ross e Crowley (2002).

La classificacion intèrna del vanuatu del nòrd es:
*lengas banks-torres
**lengas torres
***hiw
***toga
**lengas banks
***lehali
***lehalurup
***mwotlap
***mota
***vatrata
***mosina
***nume
***koro
***wetamut
***lakona
***merlav
*lengas santo del nòrd-oèst
**valpei
**nokuku
**vunapu 
**piamatsina
**tolomako
**tasmate
*lengas santo del sud-oèst
**wusi
**akei
**malmariv
**navut
**merei
**wailapa
**fortsenal
**roria
**amblong
**morouas
**tangoa
**araki
**mafea
**tutuba
**aore
**tamabo
**narango
**tambotalo
*sakao
*lengas santo de l'èst
**lorediakarkar
**shark bay
**butmas-tur
**polonombauk
*lengas ambae-maewo
**marino
**maewo central
**baetora
**ambae del nòrd-èst
**nduindui
**raga

## L'ipotèsi del vanuatu nòrd-central
Clark (2009) amassa lo vanuatu del nòrd amb lo vanuatu central e l'epi-efate dins un grop sonat las lengas vanuatu del nòrd-central. Seguís la proposion de las lengas hebridèas del nòrd de Pawley (1972), una ipotèsi anciana ja evocada per Ray, Capell e Grace al sègle XX.

Lynch (2018) dobta fortament de la validitat d'aquel grop. Clark reconstruís un protovanuatu nòrd-central, que Lynch estima èsser en fach tan pròche del protooceanian, que la possibilitat d'un grop vanuatu nòrd-central n'es d'un biais fondamental afeblida. De mai las innovacions comunas que Clark dona per justificar lo ligam entre las lengas del nòrd e del centre, se tròban pas dins totas la lengas, çò qu'invalida l'ipotèsi d'una origina comuna.

## Referéncias

## Fonts
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
*  John Lynch, 2018, *[https://web.archive.org/web/20200714082445/https://www.langlxmelanesia.com/LLM%20Vol.%2036_Lynch_PNCV.pdf Final Consonants and the Status of Proto-North-Central Vanuatu]*, Language & Linguistics in Melanesia, Journal of the Linguistic Society of Papua New Guinea 36, p. 14-24.
Districtes dei Bocas de Ròse

Los **districtes dei Bocas de Ròse** son una anciana division administrativa de l’Estat francés dins lo departament dei Bocas de Ròse.

Son creats en 1790 e suprimits tre 1795.

Sèt districtes foguèron creats en 1790:
* Ais
* Arle
* Ate
* Aurenja
* Marselha
* Selon
* Tarascon

En 1792, lo departament es espandit amb l'annexion dau districte:
* Avinhon

En 1793, lo departament es demesit per la creacion dau departament de Vauclusa que reçaup tres districtes:
* Ate
* Aurenja
* Avinhon

## Tanben veire
* Cantons dei Bocas de Ròse
* Arrondiments dei Bocas de Ròse
* Comunas dei Bocas de Ròse
Canton de Peliçana

Lo **canton de Peliçana** es una division administrativa (estadistica e electorala) dau departament francés dei Bocas de Ròse creada en 1790 dins lo districte de Selon. Es suprimit en 1801, puei restablit en 1993.

## Tanben vèire
* Peliçana, lo capluec
* Cantons dei Bocas de Ròse
Marseille

**Marseille** es un toponim francés:
* **Marseille**, dempuei 1908 **[[Marseille en Beauvaisis]]**, una comuna de Beauvaisis, dins lo departament d'Oise.
* **Marseille-lès-Aubigny**, dempuei 1996 **[[Marseilles lès Aubigny]]**, una comuna de Berric, dins lo departament de Char.
Es tanben utilizat fòra França:
***Marseille**, lo nom francés de la vila occitana de **[[Marselha]]**.
Savosavo

Lo **savosavo** es una lenga papó parlada a las Illas Salamon. 

## Localizacion
Lo savosavo es parlat dins l'illa de Savo, situada al nòrd-oèst de Guadalcanal.

## Classificacion
Lo savosavo es una de las quatre lengas papós parladas a las Illas Salamon, amb lo bilua, lo touo e lo lavukaleve. Lo tèrme de papó suggerís pas una afiliacion lingüistica, mas significa que lo savosavo es pas una lenga austronesiana. Foguèt sovent perpausat que las quatre lengas papós de las Illas Salamon, que son separadas geograficament, constituïscan una familha linguistica, las lengas salomon central. Pasmens, los elements que qu'establisson aquest ligam son escasses e las lengas son de veire coma quatre lengas isoladas.

## Referéncias

## Fonts
*  Angela Terril, 2011, *Language in contact: An Exploration of Stability and Change in the Salomon Islands*, Oceanic Linguistics 50:2, p. 312-337.
Lengas mesomelanesianas

Las **lengas mesomelanesianas** son un grop de lengas oceanianas parladas a Papoa-Nòva Guinèa e a las Illas Salamon. 

## Classificacion

Las lengas mesomelanesianas son, dins la classificacion de Lynch, Ross e Crowley (2002), una dels quatre grops que constituïsson l'oceanian de l'oèst.

La classificacion intèrna del mesomelanesian es:
*bali–vitu 
**bali *uneapa* 
**vitu *muduapa* 
*lengas willaumez   
**bola 
**bulu
**meramera
**nakanai
*lengas nòva-irlanda-salamonic del nòrd-oèst
**lengas tungag–nalik
***tigak
***tungag *lavongai*
***tiang
***kara
***nalik 
***laxudumau
**lengas tabar
***madara *tabar*
***lihir
***notsi
**lengas madak
***barok
***lavatbura-lamusong
***madak
***tomoip
**lengas sant george
***tanga
***sursurunga
***konomala
***niwer mil
***warwar feni
***fanamaket
***lengas patpatar–tolai
****patpatar
****lungalunga *minigir*
****tolai *kuanua*
***lengas label–bilur
****label 
****bilur
***lengas kandas–ramoaaina
****kandas
****ramoaaina
***siar
***lengas salamonicas del nòrd-oèst

## Referéncias

## Fonts
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Lengas salamonicas del nòrd-oèst

Las **lengas salamonicas del nòrd-oèst** son un grop de lengas oceanianas parladas a Papoa-Nòva Guinèa e a las Illas Salamon. 

## Classificacion

Las lengas salomonicas del nòrd-oèst  son, dins la classificacion de Lynch, Ross e Crowley (2002), una dels grops de lengas mesomelanesianas, al sen de laquelas son la branca magèr de las lengas saint george. Lo mesomelanesian constituís un dels quatre grops de l'oceanian de l'oèst.

La classificacion intèrna del salomonic del nòrd-oèst es:
*lengas nehan-bougainville del nòrd
**solos  
**nehan  
**lengas buka   
***petats 
***halia
**lengas saposa-tinputz
***taiof
***saposa
***hahon
***tinputz
***teop
**papapana
*lengas piva-banoni
**piva
**banoni
*lengas mono-alu
**mono-alu
**torau
**uruava
*lengas choiseul
**vagua
**varisi
**ririo
**sisiqa
**babatana
*lengas nòva georgia-isabel
**lengas nòva georgia
***ghanongga
***lungga
***simbo
***nduke
***roviana
***ughele
***hoava
***marovo
***vangunu 
**lengas isabel
***zabana *kia*
***kokota 
***lagu
***zazao
***blablanga
***mainge
***gao

## Referéncias

## Fonts
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Antilopins

Los **antilopins** (Antilopinae) son una sosfamilha (biologia) de bovids que la màger part de las espècias (4/5) se tròban en Africa, al sud de Sahara. L'autra part es en Asia, al sud d'Imalaia, e en Africa del Nòrd (Al Marròc n'i a 5 espècias per exemple). Existís mai d'una vintenat de genres d'antilòp que se pòdon èsser de còps fòrça diferents.

## Veire tanben
* Antilòp

## Nòtas e referéncias
Paul Reynaud

**Paul Reynaud**, nascut lo 15 d'octobre de 1878 a Barcilona de Provença (Aups Basses) e mòrt lo 21 de setembre de 1966 a Neuilly-sur-Seine, foguèt un òme d'estat francés. Deputat dels Aups Basses (uèi Aups de Provença Auta), puèi de París, foguèt mantun còps ministre durant la Tresena Republica, especialament ministre de las Finanças en 1938 dins lo governament Daladier.

Foguèt President del Conselh del 22 de març al 16 de junh de 1940, fonccion que cumulèt amb la de ministre dels Afars estrangièrs puèi de ministre de la Guèrra. Al començament de la Segonda Guèrra Mondiala, après la desbranda de junh de 1940, Paul Reynaud, alara en desacòrd amb los principals membres del governament e responsables militars per la conducha de tenir, demissionèt e foguèt remplaçat pel marescal Pétain, que signèt l’armistici. Durant l'occupacion, foguèt d'en primièr empresonat en França per lo regim de Vichèi, puèi a partir de 1942, en Alemanha pel IIIen Reich.

Après la guèrra e l'empresonament, sa carrièra politica contunhèt entrò son decès dins las annadas 1960.
Canton de Semebian

Lo **canton de Semebian** es una anciana division administrativa de Bordalés, en Medòc, situada dens l'arrondiment de L'Esparra, lo departament de Gironda e la region d'Aquitània, adara de Noèra Aquitània. Las 7 comunas son dempui 2015 dens lo canton dau Nòrd-Medòc, burèu centralizator a L'Esparra. La lenga autoctòna es l'occitan gascon medoquin, emb de las particularitats de transicion emb los ancians parlars nòrd-occitans de Santonge e una curiositat : la prononciacion [-u] de la finala *a* pòsttonica.

## Composicion

## Istòria
Lo canton se creèt pendent la Revolucion . 

## Nòtas
Comunautat de comunas de Medòc Atlantic

La **Comunautat de comunas de Medòc Atlantic** es una intercomunalitat bordalesa de Medòc, situada dens lo departament de Gironda e la region de Noèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Son còdi SIREN es 200070720. La lenga autoctòna es l'occitan medoquin, de tipe gascon occidentau e mèi o mens bordalés.

* Ficha Banatic : https://web.archive.org/web/20200727131741/https://www.banatic.interieur.gouv.fr/V5/recherche-de-groupements/fiche-raison-sociale.php?siren=200070720
* Ficha INSEE : https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200070720

La comunautat hè partida dau sindicat mixte País de Medòc.

## Istòria
La comunautat se creè per arrestat prefectorau deu 12 de decembre 2016 , en fusionant la Comunautat de Comunas de la Punta de Medòc e la Comunautat de Comunas deus Lacs Medoquins, qu'arribavan pas aus 15 000 abitants exigits per la lei NOTRe.

## Composicion
Entre parentèsis, l'anciana comunautat (abracada e en majusculas) e l'ancian canton.
* La Canau (LACS; Castèthnau de Medòc)
* Carcan (LACS; Sent Laurenç de Medòc)
* Graian e l'Espitau (PUNTA; Semebian)
* Hortin (LACS; Sent Laurenç de Medòc)
* Jau, Dinhac e Hloirac (PUNTA; Semebian)
* Naujac (PUNTA; L'Esparra)
* Cairac (PUNTA; L'Esparra)
* Sent Bebian de Medòc o Semebian (PUNTA; Semebian)
* **[[Solac (Gironda)|Solac]]** (residéncia) (PUNTA; Semebian)
* Talaits (PUNTA; Semebian)
* Valeirac (PUNTA; L'Esparra)
* Vendais e Montalivet (PUNTA; L'Esparra)
* Vençac (PUNTA; Semebian)
* Lo Verdon de Mar (PUNTA; Semebian)

## Veire tanben

*Gropaments de comunas de Gironda
*Arrondiments de Gironda
*Comunas de Gironda

## Nòtas
Cumbria

**Cumbria** es un comtat non metropolitan mai que mai rural del nòrd-oèst d'Anglatèrra. E mai que fòrça vast,  Cumbria es un dels comtats mens densament poblats d'Anglatèrra, amb 74 abitants per km². L'essencial de l'economia es basada sul torisme gràcia a la belesa dels paisatges, especialament dins lo pargue nacional de Lake District.

## Geografia

[vignette|gauche|Lo lac de Wast Water dins lo [pargue nacional de Lake District.]]

Lo comtat es bordat a l'oèst per la mar d'Irlanda, al sud per Lancashire, al sud-èst pel Yorkshire del Nòrd e a l'èst pels comtats de Durham e de Northumberland (cadena de Pennines). Escòcia se situa just al nòrd.

Una granda part del comtat es montanhosa e compren lo som pus naut d'Anglatèrra, lo pic Scafell, que culmina a . Totas las montanhas d'Anglatèrra que despassan los  d'altitud son en Cumbria. En mai, los lacs  pus grands d'Anglatèrra i son situats, dont lo lac Windermere ().

Las vilas pus pobladas del comtat son respectivament Carlisle e Barrow-in-Furness. Cumbria es lo tresan comtat d'Anglatèrra en superfícia, mas solament lo quatren (sus 48) per la populacion.
## Referéncias
Ans 1410

../.. | Sègle XIII | Sègle XIV | Ans 1400 | ** Ans 1410** | Ans 1420 | Ans 1430 | Ans 1440 | ../..

## Istòria

**1410-1411** : represa de la guèrra entre Polonha-Lituània e l'Òrdre Teutonic amb una desfacha importanta dei Teutonics a la batalha de Grunwald. L'Òrdre perdiguèt plusors miliers d'òmes e mai d'un oficier important, compres lo Grand Mèstre Ulrich von Jungingen. Polonha-Lituània aprofichèt aqueu succès per venir la poissança principala de la region au tractat de Torun signat l'an seguent.

**1413-1414** : en Etiopia, abdicacion dau negus Dawit I au profiech de son fiu Tewodros I (1413-1414) qu'aguèt un rèine brèu car moriguèt tre l'annada seguenta. Yeshaq I venguèt finalament negus e deguèt faciar una ataca generala deis estats musulmans d'Africa Orientala.


**1415** : batalha d'Azincourt entre Francés e Anglés. La cavalariá pesuca francesa i foguèt tornarmai anientada, çò que permetèt ais Anglés e ai Borgonhés d'estendre son influéncia en França.

**1415** : en Africa Orientala, conquista dau pòrt de Zeila per leis Etiopians (→ 1424).

**1417** : en Mesoamerica, mòrt dau *[[tlatoani]]* Huitzilihuitl. Durant son rèine, capitèt de desvolopar Tenochtitlan e de demenir lei tributs pagats au rèi d'Azcapotzalco. Son fiu Chimalpopoca li succediguèt

## Cultura

## Sciéncias e tecnicas

**1418** : mòrt dau matematician egipcian Ahmad al-Qalqashandi, autor de l'enciclopèdia *Subh al-a 'sha* que conteniá un trabalh sus la criptografia considerat coma important per sei contemporanèus. Dins aquò, aquela òbra es perduda e desconeguda a l'ora d'ara.

## Decès


* Ahmad al-Qalqashandi, sabent arabe.
* Hasdai Crescas, filosòf sefardita.
* Dawit I, negus d'Etiopia.
* Huitzilihuitl, *[[tlatoani]]* astèc.
* Tewodros I, negus d'Etiopia.
* Ulrich von Jungingen, Grand Mèstre de l'Òrdre Teutonic.


## Liames intèrnes

* Batalha de Grunwald.
* Guèrra de Cent Ans.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Sylvain Gouguenheim, *Tannenberg : 15 juillet 1410*, Tallandier (2012).

## Nòtas e referéncias
Òsc

L**'òsc** es 'na linga auèi dispareguda, qu'aparten au grope sabelic de las lingas italicas, 'tachadas a la granda familha de las lingas europeanas. Quo es 'na linga cosina deu latin (que 'parten, se, a la brancha latino-falisca de las lengas italicas), avèque lu quau 'la parteja una estructura grammaticala comuna.
Blanhan e Prinhac

**Blanhan e Prinhac** (*Blaignan-Prignac* en francés) es una comuna noèra medoquina de Guiana, lingüisticament gascona, administrada pr'au departament de Gironda de la region de Noèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

La comuna resulta de la fusion de Blanhan e de Prinhac de Medòc lo 1èir de genèir 2019. Lo caplòc de la comuna noèra es a Cauçan, borg de l'anciana comuna de Blanhan (Blanhan es qu'un ancian castèth). Blanhan a l'estatut de comuna delegada, Prinhac, qu'es pr'aquò l'anciana comuna mens poblada e shens foncion de caplòc, a perdut tota existéncia administrativa .

## Veire tanben
* Comunas de Gironda
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Districte de Marselha

Lo **districte de Marselha** es una anciana division administrativa dau departament dei Bocas de Ròse. Creat amb lo departament en 1790, es suprimit en 1795.

Caupiá lei cantons seguents:
* canton de Marselha
* canton de Cassís
* canton de Castèu Gombèrt
* canton de La Ciutat
*canton d'Ensen
* canton de Masargas
*canton de Sant Marcèu
Ans 1420

../.. | Sègle XIV | Ans 1400 | Ans 1410 | ** Ans 1420** | Ans 1430 | Ans 1440 | Ans 1450 | ../..

## Istòria

**1421** : victòria francoescocesa de Baugé (21 de març) còntra una armada anglesa. Aquò permetèt au rèi Carles VII de renfòrçar sa posicion.

**1422** : illustracion de la renaissença de la poissança otomana, lei Turcs organizèron un sètge de Constantinòble (junh-aost). Per aquò, utilizèron per lo premier còp de pèças d'artilhariá. Pasmens, son assaut generau foguèt durament rebutat e lo sultan Murad II decidèt puslèu d'atacar Salonica (→ 1423)

**1423** : incapables de defendre Salonica, lei Bizantins donèron la vila ai Venecians (→ 1425).

**1424** : en Africa Orientala, conquista de la capitala etiopiana per una coalicion musulmana. De milièrs d'Etiopians foguèron desportats en Iemèn mai lo negus Yeshaq I capitèt de reconquistar una partida dei territòris perduts.

**1425** : restauracion de la patz entre Bizantins e Otomans. Constantinòble i perdiguèt la màger part de son territòri e deguèt desenant pagar un tribut anuau ai Turcs. L'emperaire Manual II Paleòleg moriguèt après la signatura d'aqueu tractat e laissèt lo poder a son fiu Joan VIII Paleòleg. Aqueu darrier devesiguèt lo rèsta de l'Empèri amb sei fraires per ne'n melhorar la defensa.

**1426-1428** : en Mesoamerica, après la captura e l'execucion dau cap astèc Chimalpopoca per Maxtla, eiretier dau sobeiran d'Azcapotzalco, formacion de la Tripla Aliança entre Tenochtitlan, Texcoco e Tlacopan. Aquò entraïnèt un conflicte còntra Azcapotzalco.

**1427** : reconquista de certaneis illas de la Mar Egèa per lei Bizantins après una victòria còntra lo senhor e marchand italian Carlo Tocco.

**1429** : en Etiopia, mòrt dau negus Yeshaq I que foguèt remplaçat per son fiu Andreyas.

## Cultura

**1420** : acabament de la construccion de la premiera partida dau Temple dau Cèu de Pequin. Considerat coma lo simbòl de l'arquitectura chinesa tradicionala, lo bastiment conoguèt de trabalhs d'agrandiment importants en 1749 e foguèt classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat en 1998.

**1421** : acabament de la bastida de la Mosqueta Vèrda de Bursa. Es una mosqueta de dos minarets d'estile otoman classic qu'èra inspirat per l'art bizantin mai gardava dei trachs fòrça importants eissits deis estats musulmans de Mediterranèa Orientala e d'Orient Mejan (Seldjokides, Iranians, Egipcians).

**1426** : acabament de l’*[[Anonciacion (Fra Angelico, Madrid)|Anonciacion]]* de Fra Angelico. Es una pintura religiosa inspirada per l'art de la Renaissença.

## Sciéncias e tecnicas

## Decès


* Chimalpopoca, *[[tlatoani]]* astèc.
* Manual II Paleòleg, emperaire bizantin.
* Andrei Rublev, pintre rus.
* Yeshaq I, negus d'Etiopia.


## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Marquesian

Lo **marquesian** es una lenga oceaniana parlada a Polinesia Francesa. 

## Localizacion e dialèctes
Lo marquesian es parlat a las Illas Marquesas, un archipèla del nòrd de Polinesia Francesa.

La lenga se parteja en dos grops de dialèctes, lo marquesian del nòrd e lo marquesian del sud. Las diferéncias marcadas entre los dos fan que son de còps classats coma doas lengas.

## Classificacion
Lo marquesian es una lenga polinesiana, un grop de las lengas oceanianas centralas restacat a las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana. Lo marquesian es pròche del mangarevan e de l'hawaiian. 

## Fonèmas
Los fonèmas consonantics del parlat marquisian del nòrd de Nuku Hiva son:
:p, t, k, ʔ, v, m, n, h
La lenga a cinc vocalas que tenon totes d'equivalents longs:
:a, e, i, o, u 

## Referéncias

## Fonts
*  Jean-Michel Charpentier, Alexandre François,  2015, *[https://filesender.renater.fr/download.php?vid=22973c07-549f-06c9-02ba-00002da92ab3 Atlas linguistique de la Polynésie française]*, Berlin, De Gruyter Mouton, Papeete, Université de la Polynésie française.
*  John Lynch, 2002, *Marquesan*, dins John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley (eds.), The Oceanic Languages, p. 865-876, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.