Baix Pallars

**Baix Pallars** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Palhars Sobiran.

## Toponimia
*Baix Pallars* es un toponime artificial, conservat per l'ajuntament maldespièit de proposicions de lo remplaçar pel nom dels vilatges pus importants, Gerri de la Sal, qu'es lo cap del municipi, o lo de Gerri, Peramea e Montcortès.
### Baén
La prononciacion es [ba'jen], [ba'en] e de fòrmas intermediàrias. Las fòrmas ancianas son *Bahen* en 772, 807, 809, 1276, *Baiene* en 863 o 870, etc. Es probablament un nom bascoïde, çò pus mens de la branca iberobascoaquitanica, quitament se i a de semblanças ambe de noms o sufixes indoeuropèus (celtics o de la cultura dels camps d'urnas). La rasic basca *bag-* es desvolopada dins lo sens de privacion. L'etimologia seriá **bage-nn*, « travèrses elevats, pauc fertils, despolhats » en contraste ambe'ls pus basses vestits de culturas o de bòsques .

### Buseu
La prononciacion es [bu'zew]. Las fòrmas ancianas son *Boisice* en 817, *Buisece* en 839, *Buisede* en 849 e dins las fòrmas dobtosas o mal escritas, *Oez* en 893, *Bisutile* en 930, *Ice* en 807. L'etime es bascoïde, *Ibos-Itze*. *Bos* a benlèu un sens idrografic (cf. l'aiga *Bosia*) .
### Cuberes
La prononciacion es [ku'beres]. Las fòrmas ancianas son *Cuberes* en 814 e 1359. Es un dericat de *cuba* (latin *cūpa*) + *-er*, *-era*; la basa del sens de *cup, cuba* es de « cuba per trepejar lo rasim, tina » . Sens topografic ?

### Lo Soi
Seriá benlèu una varianta de l'adjectiu *sull*, « descornat, escapitat, descabeçar », en parlant per exemple d'un puèg sense punta, o per un nom de persona d'un òme demingat, descasut .
### Solduga
Es un nom aparentat a Soldeu, ancian *Saldeu*. *Solduga* es associat a *Salduba*, nom de doás vilas ibèras, una de Betica e l'autra es l'ancian nom de Saragossa, anterior a *Caesaraugusta* (*Saldubia*, *Salluvia*). Soldeu èra **Sal'dube*, mentre que *Solduga* èra **Sal'duba*. En ibèr, i aviá pas de distincions de longor entre vocalas (pas de brèvas e de longas); los romans o prononciava tot en brèvas, d'aquí *Sol'dŭbe*, mès a l'ocasion en longas, segon la règla latina de l'accentuacion dels paroxitons, donc **Sol'dūba*. Per Solduga, i a pas de fòrmas ancianas, mès de noms de personas, Augerot Çaldua, citat en 1518, Artal Saldua, Pere Saldua. Coma per Soldeu e coma per las vilas anticas de Salduba, la fòrma d'origina es en *Sal-* (mudat pus tard en *Sol-*, coma se passa sovent en catalan : *estalviar* > *estolviar*, *saldar*/*soldar*, *salsa*/*solsir*). Tanben, lo *-g-* es epentetic (cf. catalan *dues* > *dugues*). Probablament, lo nom es aparentat al nom basc de persona, *Çaldubi*, de bon explicar : *çaldi (-du)*, « chaval » + *bi*  *Soldeu*  (coma *crŭce* > *crou* > *creu*) .
### Useu
La prononciacion es [u'zew]. Las fòrmas ancianas son *Ysen* a l'entorn de 777, *Ossese* en 782, *Osset* en 809, *Osez* en  1163, *Oseze* al sègle XIII benlèu, *Oseu* en 1359. L'origina es una rasic protobasca ligada ambe de pichonas divessas redobtables que representan las fòrças de la natura, les *Matres Useae*, atestadas dins una inscripcion romana d'Àlaba, benlèu en relacion ambe una rasic basca *us-* o *aus-*, que significa « borrisca ». L'etimologia d'Useu, **us-itze*, fa allusion als còps de vents, que son fòrts pr'amor de l'auçada. Non i a cap de ligam, segur, ambe Usès, *Ucetium* .
### Vilesa
Ven de *Vilella* .
### Gerri de la Sal
La prononciacion es ['ʒɛrri]. Las fòrmas ancianas son *Gerrensi monasterio* en 806, *Ger* en 807, *Gerre* en 839, *Gerr* en 839, *Gerr* en 973, *Gerris* en 981, *Gerre* en 1359. Ven de la basa bascoïda *Agirr-*, *Agerr-*, « manifèst, evident, dobèrt, expausat (al vent, etc) ». Gerri es dins l'unica partida plana e dobèrta que la Noguera Pallaresa travèrsa de la val d'Àneu a la Conca de Tremp. Signat J.F.C. . A perdut la vocala iniciala A-, confonduda ambe la preposicion locativa a, a comparar ambe 22039 Ayerbe, que l’aragonés garda *en* dins aqueste usatge .
### Bresca
La prononciacion es ['breska]. Las fòrmas ancianas son *Brescha* en 1163, *Brescha*, *Bresch* en 1518 (nom de lòc utilizat coma nom de persona e masculinizat). Benlèu una allusion als merlets del castèl o a la siloeta dels ostals . Lo nom comun *bresca* a lo meteis sens qu'en occitan.
### Enseu
La prononciacion es [an'sew]. Las fòrmas ancianas son sovent incorrèctas : *Usés* en 807, *Ensedez*, *Ensedegh* un pauc après, *Insitile* en 868, *Enseu* en 1260, *Ausen* (= *Anseu*) en 1359. I a tres vilatjòts atenents, Enseu, Useu, Buseu, ambe la terminason bascoïda *-itze*, cambiada regularament en *-eze* > *-eu*. La rasic es lo mot pastoral basc *antzu*, segon los lòcs « craba », « auelha », « animal estèrle ». L'iniciala *antz-* es cambiada en *-en* e lo *-d-* s'avalís entre vocalas. I a pas d'explicacion aisida per *-d-*. I a sovent en basc una *-n-* unitiva, donc benlèu *antz-en-itze*, dissimilacion de *-n-* en *-d-* > *Ensedeze* > *Enseu* .
### Montcortès
La prononciacion es [moŋkor'tes]. Las fòrmas ancianas son *Mont Cortes* en 1094-1100, *Montcortes* en 1120, *Monte Curtes* en 1163, etc. Ven de *Monte cortense*, « montanha ont i a de *corts* (estables) e de *cortals* (parguias, polassariás, parcs de la polalha). Signat JFC .
### Ancs
La prononciacion es [aŋks] o  [aŋs]. Las fòrmas ancianas son *Anchos* en 966, *Panchos* en 966 (error per *Hanchos*), *Hanes* en 1164 (error probabla per *Hancs*). Los noms catalans en *anc-* venon de mots indoeuropèus (e per la Catalonha, mai que mai sorotaptics, tissa de Joan Coromines, de la cultura dels camps d'urnas) qu'an lo sens de « cauna, espeluga » e de « canton, caire, recanton, cantonada » .
### Bretui
La prononciacion es [bre'tuj]. Las fòrmas ancianas son *Bretui* en 1154 e 1164, *Bertuy* en 1281. Vendriá del nom de persona *Brittus*, segon Rohlfs, acostumat a las explicacions antroponimicas. En realitat, es un nom prelatin, format ambe'l sufixe *-tŏi* e la meteissa rasic que dins *Borte*, *Borts*, *Borito* e *Borén*, lo basc *buru*, « cap, cima », en coërencia ambe la situacion enlairada del vilatge. Los sufixes *-tŏi* e *-ti* altèrnan en basc. A costat de *búru-ti* > *Borte*, lo *Bertui* de 1281 es probablament una dissimilacion de **Bortoi*, de **Bŭrutŏi*, « los caps ». En posicion pretonica, a la diferéncia de *Borte*, *Borts*, lo passatge a *Bertui* es aisit (> *Bretui*). Lo catalan *bret*, « rusat, astuciós », explica la dita « Qui ha passat per Bretui i no ha estât burlat ha passat per
l'infern i no s'ha cremat » : los de Bretui se trufan del monde que passan o los enganan .
### Cabestany
Escrit *Camp Stagnum* en 1237. Deriva de *Caput stagni* .
### Mentui
La finala en *-ui* indica una origina iberobasca, mès s'agís pas del sufixe *-tŏi* : en basc, darrèr *-n*, *t* se muda obligatòriament en *d*. La rasic del nom es lo basc *mendi*, « montanha », mès lo mot es estat influenciat per lo sinonime latin e romanic *monte*. L'etime es *mend-ŏi* .
### Peracalç
La prononciacion es [pra'kals] o [pera'kals]. L'explicacion es dins la frasa « tapar una porta o pas a pedra i calç », mès s'utiliza tanben, non solament per tapar, mès per bastir .
### Sellui
Es un nom prelatin de la copiosa seria en *-ui*, (de *-ŏi*, mès lo sens del sufixe es pas conegut). La rasic es lo basc *çulo*, « trauc », mès una *l* en basc supausa una [anciana] *-ll-* en iberobasc. *Sellui* es una dissimilacion de *Çulloi* .
### Peramea
La prononciacion es [pra'mea] o [pra'meja] (lo contributor a ausit lo segond dins lo vilatge cap a 2015). Las fòrmas ancianas son *ad Petra medie* en 849, *castro Petrameia* en 850, *Petramedis* en 981-985, *Petra Media* (mai d'un còp), *Perameya* en 1387, etc. Los ostals del pòble se seguisson de tots los costats, cap a la cima ont i a un grand castèl rocós. Lo parlar
bascoromanic de l'airal obesís pas al tractament catalan en diftongue català de *e* davant *iod* .
### Balestui
La prononciacion es [bales'tuj]. Las fòrmas ancianas son *Balastuy* en 850 e 1081, *Balastui* en 908, 1163 e 1164, *Valestui * en 949. L'origina d'aquela finala *-ui* es lo sufixe basc *-oi* e la rasic es generalament basca tanben, mès s'agís pus exactament de *-tŏi*. Lo sens de *-tŏi* es « lòc de, plantacion de ». La rasic es de pus mal definir : *beresi*, « clapa, taca, de bòsc bas », « casse petit », *beratz*, « lòc erbós », *belatz*, « esparvièr », *baratz*, « òrt ». Signat XT. Lo pus probable es *belatz-toi*, « lòc plen d'herbatges » (> *Balestui* ambe metatèsi, o *Balastui*, ambe assimilacion de las vocalas. Signat JC (Joan Coromines) .
### Canals
La prononciacion es [ka'nals]. Las fòrmas ancianas son *Eccl. Ste. Eulalie de Canalibus*, sense data, *Canals* en 1359. Es un canal d'asagatge, besal » .
### Cortscastell
Es dins un pichon airal nommat *Pla de Corts*. La prononciacion es [kuskas'teʎ] o [puskas'teʎ]. Las fòrmas ancianas son *Curtes castello* en 949, *Curtes castel* en 1083, *Curtocastello* en 1164, *Cortscastell* en 1338, etc. Es pas una simpla aglutinacion de *corts* e de *castell*, mès lo resultat de *cortis castellum*, ambe *cohors* o *cohortis* al genitiu, « lo castèl de Corts » (del pichon país de Pla de Corts). Lo nom de *Pla de Corts* es ancian, atestat tanlèu 817 *territorio Cortetano*, en 839, *area de Gerre sive de Cortis*. Quin es lo sens d'aquel *cortis*, de *cohors* ? Benlèu lo de « domeni rural » o de « ostal rustic senhoral », en partent d'una nocion coma « claus rustic o adjacent a un ostal de campanha »; lo latin *cohors*, *-rtis*, romanic *corte* es conegut al sens de « ostal senhoral » o « vilatge ». Signat XT, que cita Coromines .

## Istòria
Lo municipi se creèt en 1969 en amassant los ancians municipis de Baén, Gerri de la Sal, Montcortès de Pallars i Peramea.  **Baén** compreniá tanben Buseu, Castellnou, Cuberes, el Pui, Sant Sebastià de Buseu, Sarroca, lo Soi, Solduga (i l'Espluga de Cuberes), Useu, Vilesa. 
**Gerri de la Sal** compreniá tanben Bresca, Enseu.  
**Montcortès de Pallars** compreniá tanben Ancs, Bretui, Cabestany, Mentui, Peracalç, Sellui. 
**Peramea** compreniá tanben Balestui, Canals, el Comte, Cortscastell, Puiol.

## Nòtas