open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Batalha de la Mar Jauna

La **batalha de la Mar Jauna** es una batalha navala que se debanèt lo 10 d'aost de 1904 durant la Guèrra Russojaponesa. Opausèt la flòta japonesa comandada per leis amiraus Togo Heihachiro e Dewa Shigeto (62 naviris) a una esquadra russa dirigida per l'amirau Wilhelm Withöft (24 naviris). L'objectiu dei Rus èra de rompre lo blocus de Port-Arthur per permetre a sei naviris de jonhér l'esquadra russa de Vladivostok en vista de constituïr una flòta pron poderosa per contestar la dominacion navala nipona. L'objectiu dei Japonés èra de blocar l'esquadra russa.

Lei Rus comencèron sa sortida lo 10 d'aost a 4h30 sensa cercar lo combat en causa de la superioritat numerica de son adversari. A 11h30, intrèt en contacte amb lei fòrças japonesas qu'asseguravan lo blocus au larg de Shandong. Pasmens, lei Japonés laissèron passar lei naviris per blocar tota retirada vèrs Port-Arthur sensa comprendre lo projècte de sortida vèrs Vladivostok de l'esquadra russa. Dins aquò, après quauqueis oras, la natura dau plan russa foguèt descubèrta per Togo Heihachiro. Après una perseguida, lo combat comencèt donc vèrs 17h45. Vèrs 18h, un obús tuèt l'amirau Withöft e plusors oficiers superiors. Aquò trebolèt lo comandament rus e lei naviris rus se dispersèron. Una partida poguèt s'entornar a Port-Arthur mai 5 naviris deguèron se refugiar dins lei pòrts de Tsingtao e de Saigon onte foguèron internats.

Se lei pèrdas foguèron relativament equilibradas (343 tuats per lei Rus còntra 224 per lei Japonés), la batalha s'acabèt per una victòria importanta per lei Japonés. D'efiech, l'esquadra russa poguèt pas rompre lo blocus e lei naviris internats èran perduts per la seguida deis operacions. De mai, lei Rus èran pas capables de reparar lei naviris presents a Port-Arthur. Lei Japonés poguèron donc aisament blocar lo rèsta de l'esquadra russa dau Pacific. Foguèron egalament en mesura de reparar sei naviris, çò que foguèt fòrça important per la batalha de Tsushima que veguèt la victòria definitiva de Tòquio dins lo conflicte.

## Liames intèrnes

* Guèrra Russojaponesa.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Rotem Kowner, *Dictionnaire historique de la guerre russo-japonaise*, Scarecrow, 2006.
* **[[francés|(fr)]]** Ian Nish, *Les origines de la guerre russo-japonaise*, Longman, 1985.
* **[[francés|(fr)]]** F. R. Sedwick, *La guerre russo-japonaise*, The Macmillan Company, 1909.

## Nòtas e referéncias
Marcel Saule

**Marcel Sause**, nascut en 1929 e mòrt en 2022, foguèt un ensenhant, botanista e dessenhaire occitan. Es particularament conegut per son òbra *La grande Flore illustrée des Pyrénées* qu'a escrita e dessenhada pendent mai de 25 ans. Sa filha Hélène Sause-Sorbé n'illustrèt las edicions.

## Biografia
Es nascut a Martèl en Carcin lo 28 de julhet del 1929, e defuntat lo 30 de novembre de 2022.

Recebèt en 2018 lo prètz Gandoger de la Societat botanica de França per sa publicacion de la *Nouvelle Flore Illustrée des Pyrénées*.

## Publicacions

* La grande flore illustrée des Pyrénées, Tarbes, Randonnées pyrénéennes, 1992, 765 p. (ISBN 2-905521-47-3).
* Nouvelle flore illustrée des Pyrénées, Pau, Éditions du Pin à crochets, 2018, 1379 p. (ISBN 978-2-911715-53-2).
* .
* « Un botaniste français à la rencontre des botanistes espagnols au cours des campagnes napoléoniennes », dans Les naturalistes français en Amérique du Sud. XVIe-XIXe siècle, coll. « Actes des congrès nationaux des sociétés historiques et scientifiques » (no 118), 1995, p. 319-330.
.
.
.
*
* En collaboracion
** amb Claude Dendaletche : 
** Amb Pierre Cascouat : .
** amb Jean Vivent : .

## Omenatges

* Un sendièr botanic pòrta son nom, situat dins la Vath de Varetons.

## Ligams extèrns
Lèi dei grands nombres

La **lèi dei grands nombres** es una lèi estatistica que considèra que, per una mòstra infinida, la frequéncia d'un eveniment es egala a son esperança matematica. Plusors teorèmas exprimisson aquela lèi coma la lèi febla dei grands nombres, la lèi fòrta dei grands nombres, lo teorèma centrau limit ò lo teorèma de Glivenko-Cantelli.

La lèi dei grands nombres s'aplica pas per de lèis de probabilitat sensa esperança coma la lèi de Cauchy.

## Liames intèrnes

* Estatistica.
* Probabilitat.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]**  Dominique Foata e Aimé Fuchs, *Calcul des probabilités : Cours, exercices et problèmes corrigés*, 2 edicion, Dunod, 1998.

## Nòtas e referéncias
Pònt de Chinvat

thumb|right|Representacion dau pònt de Chinvat sus un sarcofag sogdian (fin dau sègle VI).

Lo **pònt de Chinvat** es, dins lo zoroastrisme, lo pònt que separa lo mond dei vivents e lo mond dei mòrts. Es tanben lo luòc de jutjament de l'arma dau fidèu. Aquelei qu'an realizat mai de bòneis accions que de marridas pòdon contuniar vèrs l'Ostau dei Cants que correspònd au paradís. Leis autrei son dirigits vèrs l'Ostau dau Druj onte dèvon esperar un certan temps avans d'èsser acceptat dins l'Ostau dei Cants.

## Liames intèrnes

* Zoroastrisme.

## Bibliografia

* M. M. Dawson, *The Ethical Religion of Zoroaster*, Kessinger Publishing, 2005.
* C. F. Keary, Primitive Belief. Lond., 1882.

## Nòtas e referéncias
Ahura Mazda

**Ahura Mazda** es una divinitat importanta dins l'espaci iranian de l'Antiquitat Auta ai Temps Modèrnes. Ocupa un ròtle centrau dins lo mazdeïsme, lo zervanisme e lo zoroastrisme. Dins lo mazdeïsme, èran l'incarnacion dau Ben, lo « Senhor Savi », que luchava còntra lei demònis menats per Ariman. Dins lo zoroastrisme, aquela vision dualista foguèt reformada e Ahura Mazda i ganhèt la posicion de dieu unic e creator dau monde ordonat. Èra ansin lo creator dei principis bòn e marrit presents en cada èsser uman. Lo zervanisme es una religion ipotetica qu'auriá facilitada la transicion entre lo mazdeïsme e lo zoroastrisme. Ahura Mazda i tèn un ròtle similar au mazdeïsme. Pasmens, dins lei tres religions, Ahura Mazda e lo Ben son presentats coma venceires dau combat còntra lo Mau a la fin dei temps.

Ahura Mazda es sovent associat amb lo fuòc.

## Liames intèrnes

* Fuòc
* Mazdeïsme
* Zervanisme
* Zoroastrisme

## Bibliografia

* Pierre Briant, *Histoire de l’Empire perse, de Cyrus à Alexandre*, Fayard, 1996.

## Nòtas e referéncias
Temple de fuòc

Un **temple de fuòc** es lo luòc de culte dau zoroastrisme. Es normalament format d'un bastiment unic que contèn plusors salas pichonas. La pus importanta es aquela qu'assosta lo fuòc sacrat, simbòl d'Ahura Mazda. Existís tres nivèus de temples classats segon lor importància : un *Atash Bahram* es lo tipe de temple lo pus important, un *Atash Adaran* ocupa una posicion intermediària e un *Atash Dadgah* es lo tipe de temple lo mens important.

A temps passat, i aviá tres *Atash Bahram* que tenián una importància superiora. Dichs « Grands Fuòcs » ò « Fuòcs Reiaus », èran situats a Adur Burzen-Mihr, Adur Farnbag e a Adur Gushnasp. Segon la legenda, èran estats creats per Ahura Mazda eu meteis. Sa localizacion es pas ben conoissuda e èran probable liats au poder reiau en Pèrsia.

## Liames intèrnes

* Zoroastrisme

## Bibliografia

* Delphine Menant, « L'entretien du feu sacré dans le culte mazdéen », *Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres*, vol. 46-2, pp. 101-111.

## Nòtas e referéncias
ZSU-23-4

thumb|right|ZSU-23-4 durant un entraïnament.

Lo **ZSU-23-4** ***Shilka*** es un canon antiaerian automotor desvolopat durant leis ans 1950 per l'URSS per remplaçar lo ZSU-57-2. Construch sus la basa dau carri leugier PT-76, es destinat a l'acompanhament e a la proteccion deis unitats motorizadas e blindadas. Per aquò, es armat de quatre canons automatics de 23 mm dirigits per radar. Es protegit per un blindatge feble mai aquò èra pas un problema vertadier car lo ZSU-23-4 es pas destinat au combat dirècte còntra d'autrei veïculs.

La produccion comencèt en 1964 e s'acabèt en 1982. Aperaquí  exemplaris foguèron fabricats. Un tèrç foguèt exportat vèrs de país aliats per lei Sovietics. Lo ZSU-23-4 aguèt un succès important durant la Guèrra de Kippur au sen de l'armada egipciana. Pasmens, leis Israelians s'adaptèron e l'ataquèron amb d'armas de portada pus lònga. Durant la Guèrra de Kuwait (1990-1991), lei pilòts occidentaus adoptèron de tacticas similaras. Lei Sovietics utilizèron de ZSU-23-4 en Afganistan per sostenir d'unitats engatjadas dins de combats terrèstres. Après la Guèrra Freja, una tala utilizacion foguèt egalament observada en Chechenia e en Siria, especialament per luchar còntra lei tiraires d'elèit durant lei combats urbans.

Totjorn considerat coma una menaça seriosa per leis aeronaus modèrnes, compres leis avions de combat, lo ZSU-23-4 èra encara en servici dins un trentenau de país en 2020.

## Liames intèrnes

* Lucha antiaeriana.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Mike Guardia, *Self-Propelled Anti-Aircraft Guns of the Soviet Union*, t. 222, Osprey Publishing, coll. « New Vanguard », 2015.
* **[[anglés|(en)]]** Steven J. Zaloga, *ZSU-23-4 Shilka & Soviet Air Defense Gun Vehicles*, Concord, 1993.

## Nòtas e referéncias
Irma Sèthe

[right|thumb|220px|Retrèit d'Irma Sèthe, de [Théo van Rysselberghe, 1894.]]

**Irma Sèthe** (Brussèlas, lo 27 d'abril de 1876 – Nòva York, 12 de mai de 1958) que ho ua violonista bèlga, ua de las màgers de la soa generacion.

Que vadó a Brussèlas en 1876. Qu'arrecebè ua educacion musicau qui fin finala e impressionè la mair qui la hesó dintrar au Conservatòri reau de Brussèlas a 12 ans.

Que decidí qu'aus 40 ans e abandonaré pas sonque la soa carriera mès tanben que deisharé de jogar lo vriulon. Morigó en 1958 a 82 ans. Lo son miei-vriulon qui utilizava quand èra joena que dintrè dens la colleccion de la bibliotèca reiau de Belgica en junh de 2022.

## Bibliografia
* Volker Timmermann, "Saenger-Sethe, Irma, Sophie" *Drinker Institut für muzikwissenschaftliche Frauen-und Geschlechterforschung*, 2016
* Silke Wenzel, "Irma Saenger-Sethe", *Musik und Gender im Internet*, 2017
* Marie Cornaz, *À la redécouverte d'Eugène Ysaÿe*, Turnhout, Brepols, 2019 (pp. 60-92, 286, 310)
## Referéncias

## Ligams extèrnes

* Irma Saenger-Sethe
La Bouche

thumb|right|250px|Melanie Thornton ('''La Bouche''') en 2001

**La Bouche** es un projècte tècno-dance anglofòn alemand fondat en 1993 per Amir Saraf e Ulli Brenner, e produit en 1994 per Frank Farian (que foguèt tanben lo productor de Boney M e de Milli Vanilli), amb la cantaira americana Melanie Thornton (nascuda lo 13 de mai de 1967 a Charleston) e lo rapaire, american tanben, Lane McCray (nascut lo 13 d'abril de 1962 a Anchorage). 

**La Bouche** foguèt amb Masterboy e Culture Beat l'un dels mai populars d'aqueste estili tècno dance englobat uèi au sens larg dins l'eurodance, derivat dins las annadas 90 de la house e sosgenre comercial de la tècno qu'èra au som entre 1992 e 1996. Aital, entre 1994 e 1996, **La Bouche** a avut de nombroses [tubes](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)), en particular *Be my lover* en 1995. 

La paura Melanie Thornton defuntèt dins un accident d'avion lo 24 de novembre de 2001.

Per l'anecdòta, David Guetta a adobat une version novèla de *Be my lover* en 2023.

## Cançons mai conegudas
* *Sweet dreams* (1994)
* *Be my lover* (1995)
* *Fallin' in love* (1995)
* *I love to love* (1996)
* *You won't forget me* (1996)

## Referéncias
Joan de Cabanas (escrivan auvernhat)

**Joan de Cabanas** (nascut *Jean-Marie Bonhomme* a Orlhac o 29 de junh de 1908 e mòrt a Orlhac lo 11 d'abril de 1991) èra un poèta auvernhat, autor d'òbras en  occitan orlhagués e en francés.

## Biografia

## Òbras

* *Tròbas en Carlades, Fé frança familha*, 1976, Orlhac
* *Mestierals d'Auvernha.* Poèmas de dialècte occitan caraldézien. Abans-prepaus de Maurice Delort de Vic-de Carladés, 1974, Orlhac, Edicions Gerbert.
* *L'Olt, terra mervilhosa. *Poèma en lenga d'òc, Concors dels Jòcs florals del Carcin. 1986, Orlhac.
* *Al cor del païs verd*, (1990), Orlhac, Edicions Gerbert.

## Per aprigondir

### Articles connèxes

* Auvèrnhe
* Occitan
* lengadocian
* Dialècte orlhagués

### Ligams extèrns
* Notices d'autorité : 

* VIAF 
* ISNI 
* BnF (données) 
* Sudoc 
* WorldCat  

## Nòtas e referéncias
Chenin blanc

Lo **Chenin blanc** ès un vitatge principalament destinat a la produccion de vins blancs. Adaptat a las vendémias tardivas, permet lo desvolopament de poiridura nòbla e una concentracion dels sucres. Sa qualitat globala es mejana mas establa. Dins sa region d'origina (Anjau, Torena), pòt dintrar dins la fabricacion de vins mièg-sec e doces, eventualament de garda. Dins las autras regions ont es cultivat (Argentina, Chile, Califòrnia, Nòva Zelanda, Africa del Sud e Austràlia), produtz de vins mièg-secs de qualitat mejana.

## Galariá fotografica


Chenin blanc - Ampélographie.jpg|
Chenin (Cépage de France).jpg|
Chenin blanc grapes.jpg|
Chenin - leaves.jpg|{{center|


## Articles connèxas

* Vin blanc
* Vitatge
Gewürztraminer

Lo **gewürztraminer** es un vitatge utilizat per la produccion de vins blancs. Caracteristic dels vinhals d'Alsàcia e d'Alemanha, es egalament cultivat dins lo nòrd d'Itàlia e d'Àustria. Los vins eissits d'aquel vitatge an un gost caracteristic de fruches marcats per de nòtas especiadas. Pasmens, sa vinificacion es complèxa e s'adapta mal als climats cauds. Fòra de las regions viticòlas d'Euròpa Centrala, sa preséncia es donc limitada.

## Galariá


Gewürztramine Viala et Vermorelr.jpg|
File:Gewurtztraminer.jpg|
Gewürztraminer.jpg|
Gewürtraminer - leaves.jpg|


## Articles connèxes

* Vin blanc
* Vitatge
Merlot

Lo **Merlot** es un vitatge destinat a la produccion de vins rogs. Vinificat sol, a un gost plegadís e fruchat, una color escura e d'aròmas plan fruchats. Es utilizat dins lo vignole bordalés per la fabricacion dels vins de Pomirau e de Sent Milhon mas domina pas totjorn l'assemblatge. En efièch, s'agís d'un vitatge precòç qu'es expausat als risques de gelada. Sa vinificacion es egalament complèxa e, d'unas annadas, la produccion es nulla.

En defòra dels domenis de Pomirau e de Sent Milhon, los vins de Merlot devon èsser consumits lèu. Pasmens, a causa del prestigi de Pomirau e de Sent Milhon, es un vitatge qu'es estat adoptat dins mantuna region del mond, sustot en Califòrnia, en vista d'imitar l'assemblatge bordalés. Actualament, lo resultat d'aquelas temptativas es pas encara conegut.

## Galariá fotografica


Merlot - Amplélographie.jpg|
Merlot.jpg|
Merlot Grape.jpg|
Merlot leaf.JPG|


## Articles connèxes

* Vin roge
* Vitatge
Scatman John

**Scatman John**, o de còps simplament **Scatman**, de son nom vertadièr *John Paul Larkin*, es un cantaire anglofòn e pianista american nascut lo 13 de març de 1942 e mòrt lo 3 de decembre de 1999 a Los Angeles (Califòrnia). 

*John Paul Larkin* nais a El Monte, en Califòrnia. Sofrís de quequejadís. A 12 ans, apren lo piano, e a 14 ans, a cantar lo scat.

Jòga de piano per dissimular sa paur de parlar, fins al jorn ont descobrís que son andicap li balha d'unas proessas vocalas.

Aital, obten de resson en Alemanha tre la fin de l'annada 1994 amb sa cançon entitolada *Scatman*. *Scatman* es una mescla de scat e de tècno-dance : la cançon amb son famós frasejat *Ski Ba Dop Ba Dop Bop* s'espandís alavetz en 1995 capvath lo mond entièr e lo *single* se vendrà aital a mai de sièis milions d'exemplars.

## Discografia
* 1995: *Scatman’s World*
* 1996: *Everybody Jam!*
* 1999: *Take Your Time*

## Cançons mai conegudas
* *Scatman - Ski-ba-bop-ba-do-bop* (1995)
* *Scatman's World* (1995)
* *Song of Scatland* (1995)

## Referéncias
Ostau dei Cants

L**'Ostau dei Cants** es, dins lei religions mazdeïsta e zoroastriana, lo luòc de residéncia dau dieu Ahura Mazda. Correspònd au paradís crestian. Son accès necessita de passar per lo pònt de Chinvat, lo pònt que separa lo monde dei vivents e lo monde dei mòrts, e de passar lo jutjament deis armas. Lei fidèus dignes d'intrar dins l'Ostau dei Cants contunian son camin. Lo rèsta es dirigit vèrs l'Ostau dau Druj, que correspònd a l'infèrn crestian, onte devèon esperar un certan temps avans d'accedir au paradís.

## Liames intèrnes

* Ahura Mazda
* Mazdeïsme
* Paradís
* Zoroastrimse
Skutterudita

thumb|right|Skutterudita.

La **skutterudita** es un minerau blanc estanh ò gris acier. D'una duretat de 5,5 a 6 e d'una densitat compresa entre 6,1 e 6,9, es compausada d'arseniur de cobalt (CoAs3). Forma de cristaus cubic mai aquò es rar. Pus sovent, forma d'agregats granulars. Son esclat es metallic. La skutterudita a un ponch de fusion bas mai lo procès libèra de vapors d'arsenic. Es egalament solubla a caud dins una solucion d'acid nitric e es pas fluorescenta.

Geologicament, se forma dins lei venas idrotermalas de temperatura mejana ò auta. Es sovent associada amb l'arsenopirita, l'argent natiu, lo bismut natiu, la cobaltita, la niccolita e la calcita. Lei jaciments pus coneguts se tròban en Norvègia, en Espanha, en Alemanha, en Marròc, ais Estats Units e en Canadà. Sa preséncia es limitada en Occitània onte ges de jaciment important sembla existir. La skutterudita es utilizada coma minerau per la produccion d'arsenic, de cobalt e de niquèl.

## Liames intèrnes

* Minerau.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sent Martin de las Ometas

**Sent Martin de las Ometas** (*Saint-Martin* o *Saint-Martin-de-las-Oumettes* en francés)  qu'es ua anciana comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus, ara dens la comuna de Maurós.

## Geografia
Sent Martin de las Ometas (glèisa, castèth, dus o tres ostaus) qu'es au cairehorc entre la RD 13 e la RD 170, a l'èst de Maurós.

## Toponimia
Segon Dauzat e Rostaing, *Sant Martin* que veng deu nom latin de *Martinus*, avesque de Tors, evangelizator de la Gàllia. Lo vocable qu'indica la parròpia data de la Hauta Edat Mejana.
*Las Ometas* qu'es lo diminutiu femenin de *om* (latin *ulmus*), qui designa oms joves.
Lo determinant qu'es recent : au sègle XVI, *Saint Martin de Lebretville* (en francés) que vengoc « de Lomanha », puish « de Las Ometas» au sègle XVII .

## Istòria
Sent-Martin qu'estoc senhoria e parròpia .  
En 1836, la comuna de Sent Martin de las Ometas qu'estoc incorporada a Maurós .

### Istòria de la glèisa
En 1729, Francés « Tolosa » Claveria, nadiu de Gasconha, après que hascoc fortuna a las Americas, leguèt 15.000 liuras a la parròpia entà bastir la capèra, en demandar que sia dita tot dia ua missa bassa peu sàlvament de son arma. La construccion estoc entrepresa a 500 mètres d'un ancian edifici religiós, demolit au seguit.

Au miei deu sègle XVIII, la glèisa que's trobava dens un estat deplorable. Çaquelà, la riquessa de la parròquia aumentèc, crompèren ua meitaderia e profieitec d'ua situacion financièra confortabla. En 1759, l’avesque de Leitora la sanccionèc en restrénher los trabalhs. Que caloc alavetz dètz ans per que la reconstruccion comencèsse.

La glèisa qu'estoc acabada en 1779, conformament a la volontat de Tolosa.

## Demografia

* Lo n° INSEE qu'es estat cambiat per rasons practicas.

## Lòcs e monuments
* Glèisa d'estile Regéncia
## Personalitats ligadas dambe la comuna
## Véser tanben
## Ligams extèrnes
* http://www.saintmartin.sitew.eu/
## Nòtas
Revòuta dei Cascavèus

thumb|Portrachs de Richelieu.
thumb|Enric II de Borbon-Condé.
La **Revòuta dei Cascavèus** es una insureccion populara provençala que se debanèt en 1630 per s'opausar a un projècte de reforma de l'administracion fiscala reiala decidit per lo cardenau de Richelieu. Lo tèrme « cascavèu » remanda au simbòl d'identificacion utilizat per leis insurgents.

En 1630, Ais de Provença èra estada tocada per una importanta epidemia de pèsta. Dins aqueu contèxte, la promulgacion per Richelieu de l'Edicte deis Elegits, un edicte de centralizacion que prevesiá de transferir a de delegats reiaus lo poder tengut per lo Parlament d'Ais en matèria de collècta e de reparticion deis impòsts, entraïnèt lo maucontentament de la màger part dei parlamentaris e de la noblesa provençala. Leis elèits locaus sostenguèron donc l'insureccion de la populacion d'Ais que crenhava una importanta inflacion. Lo movement se desvolopèt alora e lo Parlament d'Ais refusèt d'enregistrar l'Edicte deis Elegits.

Lo movement popular se transformèt rapidament en insureccion còntra totei leis elèits. Lo castèu de la Barbent e plusors bastidas foguèron cremats per leis insurgents. Leis oficiers reiaus encargats de transferir la Cort dei Còmptes d'Ais a Tolon foguèron egalament atacats. Per restablir l'òrdre, Richelieu mandèt una armada de  òmes comandada per Enric II de Borbon-Condé. En parallèl, la noblesa provençala abandonèt lo movement, espaurida per lei destruccions. Lei fòrças reialas poguèron donc prendre lo contraròtle de la vila sensa dificultat. Richelieu abandonèt son projècte mai, en cambi, lo Parlament d'Ais foguèt somés a una emenda considerabla de 1,5 milions de liuras.

## Liames intèrnes

* Ais de Provença.
* Cardenau de Richelieu.
* Parlament d'Ais.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Henri Grégoire, « Les impôts en Provence avant la Révolution », *Bulletin de l'Académie Du Var*, vol. 50-51, 1882, pp. 82-84.

## Nòtas e referéncias
Caius Sextius Calvinus

**Caius Sextius Calvinus** es un òme politic e generau de la Republica Romana. Es famós per aver fondat la vila d'Aquæ Sextiæ (Ais de Provença).

Sa vida es pauc coneguda. Elegit cònsol per l'annada 124 avC, foguèt cargat de perseguir l'intervencion militara de Roma iniciada en 125 avC dins lo sud-èst de Gàllia. En 123 avC, obtenguèt una importanta victòria amb la destruccion de l'oppidum d'Entremont, la capitala dei Sallavis. Puei, fondèt la colonia militara d'Aquæ Sextiæ (Ais de Provença) per contraròtle la region e acabèt la somission dau país coma procònsol. Après aqueu succès, lo rèsta de sa vida es quasi desconeguda mai una inscripcion de 92 avC indica qu'èra benlèu encara vivent a aquela epòca.

## Liames intèrnes

* Ais de Provença.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Karlsbad

**Karlsbad** es una vila alemanda del *[[Länder alemands|Land]]* de Baden-Württemberg, près de Karlsruhe. Sa populacion èra estimada a 15&nbsp;944 abitants en 2021. Sa superfícia totala es 38,02&nbsp;km².

La comuna es creada lo 1èr de setembre de 1971 per la fusion de las comunas d’Auerbach, Ittersbach, Langensteinbach, Mutschelbach (fusion d'Obermutschelbach, Mittelmutschelbach e Untermutschelbach en 1936) e Spielberg. Lo vilatge vaudés d’Untermutschelbach fa desenant part del territòri de la vila.
Lebanon Hanover

**Lebanon Hanover** (Liban Hannover) es un duò ròck anglofòn format en 2010 a Sunderland en Anglatèrra per la Soïssa *Larissa Georgiou* (àlias *Larissa Iceglass*) e lo Britanic *William Morris* (àlias *William Maybelline*). Fondan **Lebanon Hanover** en 2010 aprèp s'èsser encontrats a Sunderland, la vila natala de *Maybelline*, ont *Iceglass* i passava sas vacanças. Aprèp aver escrich en una setmana mantuns títols del primièr album *The World Is Getting Colder* en çò de *Maybelline*, lo duò partís sus Berlin (Alemanha) per contunhar lor projècte musical. Dempuèi, lo duò altèrna entre Alemanha e Anglatèrra : lo nom del grop, **[[Liban]] [[Hannover]]**, fa resson a-n'aquel costat apatrida del duò. 

La musica de **Lebanon Hanover** es generalament associada a l'estili dark wave, minimalista e inspirada pel pòst-punk de las annadas 1980 e de son resson, lo ròck gotic. 

Lo tròç lo mai conegut de **Lebanon Hanover** es *Gallowdance* de 2013.

## Discografia
* 2012: The World Is Getting Colder 
* 2012: Why Not Just Be Solo 
* 2013: Tomb for Two 
* 2015: Besides the Abyss 
* 2018: Let Them Be Alien 
* 2020: Sci-Fi Sky 

## Referéncias
Foreigner

**Foreigner** es un grop anglofòn de *hard ròck* originari de Nòva York (Estats Units). Es format en 1976 per dos musicians britanics professionals, *Ian McDonald* e *Mick Jones*, *Mick Jones* qu'es estat a un moment dat (entre 1965 e 1974) guitarrista de Johnny Hallyday, amb *Lou Gramm*, un cantaire american (cantaire del grop fins a 2003). 

**Foreigner** a vendut mai de 80 milions d'albums capvath lo monde entièr, dont la mitat (37,5 milions) als Estats Units. Demest lors cançons mai conegudas, se pòt citar los tubes internacionals *Urgent* o *I Want to Know What Love Is* dins las annadas 1980. Lo nom del grop es **Foreigner** (estrangièr) pr'amor que quitamen basats als Estats Units (a Nòva York), tres de sos membres son en realitat Britanics : *Mick Jones*, *Ian McDonald* e tanben lo bataire *Dennis Elliott*.

Mantuns musicians an participat al grop, fin finala, *Mick Jones* es lo sol sòci original, demorat dempuèi la fondacion del grop en 1976. Dempuèi 2005, lo cantaire del grop es *Kelly Hansen*. 

## Discografia
* 1977: *Foreigner* 	
* 1978: *Double Vision* 	
* 1979: *Head Games *
* 1981: *4*
* 1984: *Agent Provocateur*
* 1987: *Inside Information*
* 1991: *Unusual Heat*
* 1994: *Mr. Moonlight*
* 2009: *Can't Slow Down*

## Cançons mai conegudas
* *Juke box hero* (1981)
* *Urgent* (1981)
* *Waiting for a girl like you* (1982)
* *I want to know what love is* (1985)
* *That was yesterday* (1985)
* *Say you will* (1987)
* *I Don't Want to Live Without You* (1988)
* *Lowdown and dirty* (1991)
* *White Lie* (1994)

## Referéncias
Union de comunas de Diez

L’**Union de comunas de Diez** (Mont Carlòta) es una union de comunas dins lo país de Renània e Palatinat, en Alemanha. Sa superfícia es de 106,22 km². Aviá  abitants en 2021. Es creada a l’entorn de la comuna de Diez lo 1èr de julhet de 1991. Caup la colonia valdesa de Charlottenberg.
## Compausicion
Grant Lee Buffalo

**Grant Lee Buffalo** es un grop anglofòn american de ròck originari de Los Angeles, en Califòrnia. Es estat format en 1991 pel cantaire e guitarrista *Grant Lee Phillips*, amb *Paul Kimble* a la bassa e *Joey Peters* a la batariá, tres ancians sòcis dins las annadas 1980 d'un grop de ròck que se sonava *Shiva Burlesque*. 

L'estili de **Grant Lee Buffalo** es una mena de fòlc ròck noisy amb quitament d'influéncias country. La cançon la mai coneguda de **Grant Lee Buffalo** e tanben caracteristica del dit estili es la balada *Fuzzy*, succès internacional en 1994. 

En 1997, lo bassista *Paul Kimble* quita lo grop, e en 1999 lo grop se separa. *Grant Lee Phillips* contunha alavetz sa carrièra en sòlo.

En 2011, lo grop se torna formar per qualques concèrts als Estats Units e en Euròpa.

## Discografia
* 1993: *Fuzzy*
* 1994: *Mighty Joe Moon*
* 1996: *Copperopolis*
* 1998: *Jubilee*

## Referéncias
Jil Caplan

**Jil Caplan**, escais de *Valentine Guillen-Viale*, es una cantaira francesa nascuda a París (França) lo 23 d'octobre de 1965.

De caps 1986, rencontra lo productor *Jay Alanski* e aital van trabalhar amassa pel primièr album de **Jil Caplan**, *À peine 21*. Obten còp-sèc un gròs succès amb sa cançon *Oh tous les soirs* a la fin de l'annada de 1987. Doas autras cançons tiradas d'aqueste primier album, *Comme sur une balançoire* e *Cette fille n'est pas pour toi*, an tanben de resson en 1988. 

En 1991, es la consecracion amb son segond album, *La Charmeuse de serpents* (sortit en 1990), que se vend a 300 000 exemplaris, e demòra encara uèi sa mai gròssa capitada comerciala. *La Charmeuse de serpents* conten dos tubes incontornables de l'annada de 1991 en França, *Tout c'qui nous sépare* (en realitat sortit en single a la tota fin de 1990) e sustot *Natalie Wood*, o tanben encara *As-tu déjà oublié* sortit en *single* en 1992.

En seguida, demòra encara una cantaira reconeguda en França amb qualques autres tubes minors (*La frontière* en 1993, *La grande malle* en 1994, *L'Âge de raison* en 1996), mas sens tornar obténer una capitada comerciala e populara comparabla a la qu'a avut en 1991 amb l'album *La Charmeuse de serpents*.  

## Discografia
* 1987 : *À peine 21*
* 1990 : *La Charmeuse de serpents*
* 1993 : *Avant qu'il ne soit trop tard*
* 1996 : *Jil Caplan*
* 2001 : *Toute crue*
* 2004 : *Comme elle vient*
* 2007 : *Derrière la porte*
* 2017 : *Imparfaite*
* 2023 : *Sur les cendres danser*

## Cançons mai conegudas
* *Oh tous les soirs* (1987)
* *Comme sur une balançoire* (1988)
* *Cette fille n'est pas pour toi* (1988)
* *Tard dans la nuit* (1989)
* *Tout c'qui nous sépare* (1990)
* *Natalie Wood* (1991, represa de *Jay Alanski*)
* *As-tu déjà oublié* (1992)
* *Parle-moi (entre les tombes)* (1992)
* *La frontière* (1993)
* *La grande malle* (1994)
* *Les deux bras arrachés* (1994)
* *L'Âge de raison* (1996)

## Referéncias
S-Express

**S-Express**, de còps escrit **S'Express**, èra un grop anglofòn del Reialme Unit de musica electronica de la tota fin de las annadas 80, emblematic de l'estili house. Lor titòl *Theme from S-Express*, basat sus un escapolon del tròç disco *Is It Love You're After* del grop american *Rose Royce*, es estat un tube enòrme en 1988 (n°1 al Reialme Unit, n°2 en França), l'un dels mai gròsses d'aqueste estili. 

## Discografia
* 1989 : *Original Soundtrack*
* 1990 : *Intercourse*

## Cançons mai conegudas
* *Theme from S-Express* (1988, basat sus *Is It Love You're After* del grop american *Rose Royce*)
* *Superfly guy* (1988)

## Referéncias
1O1

**One O One**, puslèu escrit **1O1**, foguèt un projècte anglofòn efemèr de musica house a l'iniciativa del discjòquei‎ e productor bèlga **Praga Khan** (de son nom vertadièr : Maurice Joseph François Engelen) ambe al cant Nikkie van Lierop (de son nom vertadièr : Anita Dominika Cornelia van Lierop) en parallèl dels Lords of Acid, lor formacion principala. Lo títol lo mai conegut de **One O One** es sa version de *Rock to the beat*, tube en Euròpa en 1988-1989, en realitat una represa contemporanea d'un escur tròç house de 1988 del discjòquei american Kevin Saunderson. 

La version de *Rock to the beat* per **One O One** es un tròç emblematic del new beat, es a díser lo resson e la responsa de la còsta continentala (Païses Basses, Belgica e Nòrd de França) a la house britanica. D'aquesta passa, **One O One** es l'un dels projèctes entremiei los mai coneguts d'aqueste jos-genre dich new beat de la periòda 1987-1990, còsta Confetti's, Bassline Boys e quitament Technotronic, de Belgica tanben.  

A part de sigur la version originala americana de 1988 de *Rock to the beat* per Kevin Saunderson, existís en realitat doas versions europèas per **One O One**, la segonda version foguèt la comercializada en 1989 en França jol nom **One O One Electric Dream** (una produccion francesa de  *Sonia Belolo* e *Stéphane Belolo*), après n'aver tirat los escapolons dels mots *exctasy* e *acid* que geinavan pr'amor d'apologia del consum de drògas distibuïdas en discotèca, remplaçats alavetz per *fantasy* (creacion, imaginacion) e *new beat*.  

## Lo single ''Rock to the beat''
* la version belga (1988) per **1O1** (*Maurice Engelen* e *Nikkie van Lierop*) : https://www.youtube.com/watch?v=AUofNgU7gOo
* la version francesa (1989) per **One O One Electric Dream** (*Sonia* e *Stéphane Belolo*) : https://www.youtube.com/watch?v=wRpthWfmywg

## Vejatz tanben
* Lords of Acid

## Referéncias
Marcus Licinius Crassus

thumb|right|Bust de Crassus.

**Marcus Licinius Crassus** (vèrs 115 avC, Roma - 53 avC, Carrhes) es un òme politic e un generau roman que tenguèt un ròtle important durant lo periòde finau de la Republica. Nascut dins una importanta familha de la noblesa romana, eiretèt d'una fortuna considerabla e la desvolopèt mai gràcias au comèrci d'esclaus qualificats, a la produccion miniera e a la crompa e venda de bens immobiliers. Es ansin considerat coma l'òme pus ric de l'istòria de Roma.

En parallèl de seis activitats economicas, Crassus comencèt una carriera politica coma cap militar de Lucius Cornelius Sulla durant la Segonda Guèrra Civila de la Republica Romana (83-82 avC). S'impausèt definitivament dins la vida politica romana après sa victòria còntra leis esclaus en revòuta menats per Espartac (73-71 avC). Intrèt alora en rivalitat amb Pompèu e lei dos òmes se partejèron lo poder. Crassus sostenguèt tanben l'associacion de Juli Cesar, çò que menèt a la formacion dau Premier Triumvirat entre Pompèu, Cesar e eu.

Lei tres associats dominèron lo sistèma politic roman de 60 a 53 avC mai aquela aliança èra instabla en causa de l'òdi entre Pompèu e Cesar. Dins aquò, foguèt renovelada en 56 avC. Cesar ja ocupat en Gàllia, Pompèu obtenguèt lo contraròtle d'Hispania e Crassus de Siria. Coma procònsol d'aquela darriera província, Crassus preparèt una campanha còntra lei Parts, enemics principaus de Roma en Orient Mejan. Pasmens, son ataca s'acabèt per lo desastre militar de Carrhes lo 9 de junh de 53 avC. Obligat de menar una retirada malaisada amb lei subrevivents de son armada, Crassus moriguèt durat de negociacions amb lo generau part Surena dos jorns après sa desfacha.

La mòrt de Crassus entraïnèt la dissolucion de l'aliança entre Cesar e Pompèu. Ansin, tre 49 avC, lei dos generaus decidèron de reglar sei dissensions per fòrça.

## Liames intèrnes

* Espartac.
* Part (empèri).
* Triumvirat (premier).

## Bibliografia

* Plutarc, *Vida de Crassus*.
* **[[francés|(fr)]]** Jérôme Carcopino, *Jules César*, Presses universitaires de France, 1968.
* **[[francés|(fr)]]** Giusto Traina, *Carrhes, 9 juin 53 avant J.-C. : Anatomie d'une défaite*, Les Belles Lettres, 2011.

## Nòtas e referéncias
Marian Anderson

[thumb|right|Marian Anderson en [1940.]]

**Marian Anderson** (21 de febrier de 1897, Filadèlfia - 8 d'abriu de 1993, Portland) es una contralto estatsunidenc dau sègle XX. Nascuda dins una familha negra, aguèt quauquei dificultats au començament de sa carriera en causa de seis originas. Pasmens, en 1925, sa votz li permetèt de venir famosa, especialament gràcias a sei representacions a Nòva York. Ansin, maugrat que lo racisme contunièsse de la privar de certaneis oportunitats, venguèt una estar mondiala a partir de 1930 amb de viatges en America dau Nòrd e en Euròpa. Tanben, trabalhèt amb mai d'un cap famós (Toscanini, Monteux, Ormandy, Horenstein...). Cantava principalament de *[[lied|lieder]]* d'oratorio mai èran egalament capabla d'interpretar d'òbras en provenància dau negro spiritual. Se retirèt en 1965.

## Liames intèrnes

* Opèra.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Charles Patterson, *Marian Anderson*, F. Watts, 1988.

## Nòtas e referéncias
Frederick Ashton

thumb|right|Frederick Ashton.

**Frederick Ashton** (17 de setembre de 1904, Guayaquil - 18 d'aost de 1988, Suffolk) es un dançaire britanic dau sègle XX. Aguèt un ròtle major dins la creacion dau balet britanic contemporanèu en compausant mai d'un seissantenau d'òbras d'estil neoclassic. En 1935, integrèt lo Vic-Wells Ballet que venguèt pus tard lo Royal Ballet. Ne'n foguèt director artistic en 1938, director adjonch en 1952 e director en 1962.

## Liames intèrnes

* Balet.
* Dança.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Geraldine Morris, *A Network of Styles: Discovering the Choreographed Movement of Frederick Ashton*, University of Surrey, 2000.

## Nòtas e referéncias
Robert Boyle

thumb|right|Retrach de Robert Boyle.

**Robert Boyle** (25 de genier de 1627, Lismore Castle - 31 de decembre de 1691, Londres) es un fisician e quimista irlandés de la segonda mitat dau sègle XVII. Pionier de la recèrca experimentala, estudièt divèrsei proprietats de l'aire après aver melhorat lo termomètre de Galilei e la maquina pneumatica d'Otto von Guericke. Puei, descurbiguèt una premiera version de la lèi de compressibilitat dei gas, favorizèt l'introduccion de la nocion modèrna d'element quimic e descurbiguèt lo ròtle de l'oxigèn dins la combustion e dins la respiracion. Enfin, prepausèt una classificacion deis acids, dei basas e dei saus.

Boyle ocupa una plaça importanta dins l'istòria de la quimia. D'efiech, l'ensemble de sei descubèrtas representan una rompedura majora amb lei sabers medievaus qu'èran encara inspirats per lei trabalhs d'Aristòtel. Menèt a de progrès importants que permetèron la fondacion de la quimia modèrna a la fin dau sègle XVIII. En mai d'aquò, Boyle reüniguèt plusors sabents au sen d'un grop que foguèt a l'origina de la creacion de la *[[Royal Society]]*.

## Liames intèrnes

* Experiéncia.
* Quimia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Charles Ramond e Myriam Dennehy, *La Philosophie naturelle de Robert Boyle*, Vrin, 2009.

## Nòtas e referéncias
Margaret Court-Smith

[thumb|right|Margaret Court-Smith en [1970.]]

**Margaret Court-Smith** (nascuda lo 16 de julhet de 1942, Albury) es un jogairitz australiana de tennis que foguèt professionala de 1959 a 1977. Nascuda dins una familha d'esportius, mostrèt de qualitats de jòc au servici, a la volada e en fons de terren. Ganhèt ansin 24 tornegs dau Grand Chelem amb 11 succès a l'Open d'Austràlia (1960-1966, 1969-1971 e 1973), 5 a l'US Open (1962, 1965, 1969, 1970 e 1973), 5 a Roland-Garros (1962, 1964, 1969, 1969 e 1970) e 3 a Wimbledon (1963, 1965 e 1970). En mai d'aquò, ganhèt 42 autrei títols dau Grand Chelem en doble e foguèt premiera mondiala en simple e en doble.

## Liames intèrnes

* Tennis.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Societat sabenta

[thumb|right|Sèti de l'[Institut de França, una dei societats sabentas pus importantas de França.]]

Una **societat sabenta** o **societat scientifica** es una associacion d'artistas, de sabents ò d'erudits especialistas d'una disciplina artistica, literària ò scientifica. Lei societats sabents conoguèron un desvolopament important dins lo corrent dau sègle XVIII. Trabalhan sovent en collaboracion amb de musèus, d'escòlas, d'universitats, d'organismes de conservacion deis archius e d'autrei societats sabentas. An tanben un ròtle major dins la valoracion e la proteccion dei sabers locaus.

## Liames intèrnes

* Art.
* Literatura.
* Sciéncia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean-Pierre Chaline, *Les sociétés savantes*, Aubier-Montaigne, 1999.

## Nòtas e referéncias
Leninisme

Lo **leninisme** es l'ideologia fondada sus lei teorias de Vladimir Ilich Ulianov (1870-1924) dich « Lenin ». Derivat dau marxisme, es una adaptacion dei doctrinas de Karl Marx (1818-1883) destinat a conquistar e conservar lo poder dins l'Empèri Rus dau començament dau sègle XX. Dins aquela concepcion, lo partit comunista a l'origina de la revolucion comunista èra vist coma l'otís principau de la direccion de la lucha dau proletariat còntra la borgesiá.

Après la presa dau poder per lei bolchevics e la mòrt de Lenin, lo leninisme, qu'èra encara un ensemble divèrs de directivas provisòrias, foguèt estructurat per Estalin (1878-1953). Desenant fondat sus de principis quasi dogmatics, lo leninisme prenguèt lo nom de « marxisme-leninisme ». Inspirèt lo foncionament de l'Union Sovietica e dei país dau blòt de l'Èst fins a la fin de la Guèrra Freja. Pasmens, uei, lo leninisme es largament descreditat per l'afondrament finau dau blòt sovietic 

## Liames intèrnes

* Comunisme.
* Marxisme.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Dominique Colas, *Lénine et le léninisme*, Presses universitaires de France, 1987.

## Nòtas e referéncias
Yazz

**Yazz**, escais de *Yasmin Evans*, nascuda lo 19 de mai de 1960 a Londres (Anglatèrra). es una cantaira anglofòna britanica de pop dance, qu'a conegut un succès enòrme a la fin de las annadas 1980, en particular en 1988 amb lo títol *The Only Way Is up*, represa house d'una cançon del cantaire *soul* american Otis Clay. 

## Discografia
* 1988: Wanted
* 1994:	One on One
* 1997: The Natural Life
* 2008: Running Back to You
* 2011: This is Love

## Cançons mai conegudas
* *The Only Way Is up* (1988, **Yazz & The Plastic Population**, represa d'Otis Clay)
* *Stand Up for Your Love Rights* (1989)
* *Fine Time* (1989)

## Referéncias
The Shamen

thumb|right|'''The Shamen''' en 1990

**The Shamen** èra un grop de musica electronica anglofòna escocés, format en 1985 a Aberdeen (Reialme Unit) per *Colin Angus* (nascut lo 24 d'agost de 1961), *Derek McKenzie* (nascut lo 27 de febrièr de 1964), *Keith McKenzie* (nascut lo 30 d'agost de 1961) e *Peter Stephenson* (nascut lo 1èr de març de 1962). Al debut, se definisson simplament coma un grop de *ròck independent* amb d'influéncias musicalas psiquedelicas assumidas, mas intègran lèu tre la fin de las annadas 80 d'elements house dins lor musica, venent alavetz pionièrs de l'ensaj de mescla *ròck-dance*. Obtenon una capitada comerciala internacionala en 1993 amb *L.S.I. (Love Sex Intelligence)*, *Phorever people* e *Ebeneezer goode*, tres títols tirats de lor album *Boss Drum*.

Lo grop se separa en 1999. 

## Discografia
* *Drop* (1987)
* *In Gorbachev We Trust* (1989)
* *Phorward* (1989)
* *En Tact* (1990)
* *Boss Drum* (1992)
* *Axis Mutatis / Arbor Bona Arbor Mala* (1995)
* *Hempton Manor* (1996)
* *UV* (1998)

## Cançons mai conegudas
* *L.S.I. (Love Sex Intelligence)* (1993)
* *Phorever people* (1993)
* *Ebeneezer goode* (1993)

## Referéncias
Consòrci

Un **consòrci** es un gropament d’entitats ò d'organismes en vista d’operacions comuni. Li organizacions a l'origina dau consòrci pòdon exercir dins de domenis variats coma l'industria, lo comèrci, l'educacion ò la politica. Totun, son generalament d'entrepresas ò de bancas. Lo tèrme es sovent informal que la lèi non definisse precisament la natura d'un consòrci. Per exemple, en França ò au Reiaume Unit, lu gropaments d'entrepresas son regits per lo drech aplicable ai contractes ordinaris.

## Ligams intèrnes

* Coentrepresa
* Economia
Meitneri

Lo **meitneri** (simbòle Mt) es l'element quimic de numèro atomic 109. Sintetizat per lo premier còp en aost dau 1982 gràcias a una reaccion nucleara entre d'atòmes de bismut-209 e de fèrre-58, es un transactinide fòrça radioactiu e instable. En efècte, son isotòp mai estable, lo meitneri-282, a un periòde radioactiu de 1,1 min. Coma es situat en dessota de l'iridi dins la classificacion periodica dei elements, lo meitneri presenta probablament li proprietats quimiqui d'un metal de transicion. Lo sieu nom foguèt chausit en onor de la fisiciana alemanda Lise Meitner (1878-1968).

## Ligams intèrnes

* Lise Meitner
* Transactinide

## Bibliografia

* D.C. Hoffman, A. Ghiorso e G.T. Seaborg, *The Transuranium People: The Inside Story*, World Scientific, 2000.
* H. Kragh, *From Transuranic to Superheavy Elements: A Story of Dispute and Creation*, Springer, 2018.

## Nòtas e referéncias
Alvin Ailey

[thumb|right|Alvin Ailey en [1955.]]

**Alvin Ailey** (5 de genier de 1931, Rogers - 1 de decembre de 1989, Nòva York) es un dançaire e coregraf estatsunidenc dau sègle XX. Eissit d'una familha negra de Tèxas, s'interessèt a la dança a partir de 1942. Director artistic dau Lester Horton Dance Theatre tre 1953, fondèt rapidament lo sieu grop e la sieuna escòla. Seis òbras s'inspirèron principalament dau jazz e dau negro spiritual mai integrèron d'autrei corrents de la dança classica e modèrna. Alvin Ailey aguèt ansin un ròtle major dins la popularizacion de la dança modèrna durant la segonda mitat dau sègle XX.

## Liames intèrnes

* Dança.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Thomas F. DeFrantz, *Dancing Revelations: Alvin Ailey's Embodiment of African American Culture*, Oxford University Press, 2004.

## Nòtas e referéncias
MARRS

**MARRS**, taben de còps escrit **M|A|R|R|S**, **M/A/R/R/S** o **M.A.R.R.S.** es un projècte de musica electronica eissit de la collaboracion entre *Colourbox* e *Ar Kane*, dos gropes angleses del label independent *4AD*.

En 1987, an publicat lo tròç *Pump Up the Volume* que foguèt una capitada enòrma (foguèt lo primièr tròç house n°1 al Reialme Unit), devengut aital culte en fasent de la *[[House|house music]]* un estili popular. Aital, **MARRS** es considerat coma pionièr del genre house.
Samuel Crompton

[thumb|right|Samuel Crompton vèrs [1800.]]

**Samuel Crompton** (3 de decembre de 1753, Bolton - 26 de junh de 1827, Bolton) es un inventor britanic famós per aver concebut en 1779 una maquina permetent de fielar de coton per obtenir un fieu fin e resistent. Dicha *[[mule-jenny]]*, èra una maquina ibrida que resultava de la combinason de la *water frame* de Richard Arkwright (1732-1792) e de la *Spinning Jenny* de James Hargreaves (1720-1778). Accelerèt fòrça l'industrializacion dau sector textil britanic en entraïnant una demenicion dei còsts de produccion dei matèrias premieras necessàrias a la fabricacion de vèstits.

Crompton aguèt pas lei mejans per depausar un brevet per protegir son invencion. Foguèt donc rapidament copiada per leis industriaus britanics. Pasmens, recebèt un prèmi de  liuras votat per lo Parlament en 1812.

## Liames intèrnes

* Revolucion Industriala.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Edward Baines, *History of the cotton manufacture in Great Britain*, H. Fisher, R. Fisher, and P. Jackson, 1835.
* **[[anglés|(en)]]** Gilbert J. French, *The Life and Times of Samuel Crompton, Inventor of the Spinning Machine Called the Mule*, Simpkin, Marshall, and Company, 1859.

## Nòtas e referéncias
Lo Lioran

thumb|right|250px|Lo Lioran

**Lo Lioran** es una estacion d'esquí  dau Massís Central, situada au còr daus monts de Cantal, principalament dins la comuna de la Vaissièra, dins la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.

Lo sieu domeni esquiable, qu'alterna bòsques e  montanhas, es un daus melhors equipats dau Massís Central, especialament per l'existéncia d'un teleferic que puja duscas au Plom dau Cantal. En 1965 se bastiguèt lo teleferic, que foguèt renovat en 1980, que sortís de l'estacion de tren dau Lioran.

## Referéncias

* Sit oficial
Garbic

**Garbic** (fòrma provisòria d'après lo nom francés) qu'es ua anciana comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Despuish 1965, qu'ei dens la comuna de Montferran (de) Savés. Lo n° INSEE qu'èra 32137.

## Geografia
Lo vilatge de Garbic qu'es près de l'anciana rota (deu sègle XVIII pr'aquò) Aush-Tolosa.

## Toponimia
### Garbic (nom supausat)
Ni Dauzat nimei Negre non disen arren de Garbic.
### Aigabèra (nom supausat)
Lo nom que sembla evident, mes i a pas d'arriu vertadèr. En 1801, lo nom qu'es escriut *Aygnebers* (sic, per *Ayguebers*). Lo vilatge qu'es sus un penent, mes près de l'aigavèrs entre los afluents de Marcaua, de Sarrampion e quitament de Sava. Quina es la fòrma orala ?

## Istòria
Abans la revolucion, Garbic qu'èra parròpia e Aigavèrs o Aigabèra èra pas parròpia .
En 1823, la comuna d'Aigabèra qu'estoc annexada a Garbic .
Lo 20 de heurèr de 1965, Garbic que fusionèc dab Montferran (de) Savés per fusion simpla .

## Administracion
Abans 1801, la comuna qu'èra deu canton de Montferran, puish que passèc au canton de l'Isla de Baish (arrondiment de Lombèrs abans 1926, puish arrondiment d'Aush).

## Demografia

### Demografia Aigabèra

## Lòcs e monuments
* Glèisa Sent Martin de Garbic (sègle XIX)

## Personalitats ligadas damb la comuna
## Véser tanben
* Montferran (de) Savés
* Comunas de Gers

## Ligams extèrnes
* Garbic suu site de l'INSEE
## Nòtas
Escriba sedut

L**'escriba sedut** qu'èi ua egipciana en calcari datada de la IVau o Vau dinastia (tant vau díser, de cap a -2600), trobada dens ua tomba de Saqqara en Egipte per l'arqueològ francés Auguste Mariette en 1850 a l'escasènça de la soa recercta escaduda deu Serapeum.

Que ho alavètz mandada au Musèu deu Lovre on es ua o dilhèu, la pèça mestressa de la colleccion d'antiquitats egipcianas e un deus mèi famós cap d'òbra conegut de l'art de l'Egipte antic.

Las condicions d'excavacion, a maugrat que hosse descobert per Mariette, qui vodè la soa vita entà imposar la recèrca e la consivacion jus lo pilhatge e lo mercat, hèn que se sap au dia de uei pauc causa sus aquesta òbra ; lo nom que s'èi perdut e que s' sap qu'èra dehens ua tomba. La qualitat e l'òbra, sustot dada l'epòca hèra anciana, que muisha que s' deu tracta d'ua custòdis de la autas, e qu'aquesta esculptura qu'èra de segur vodada a celebrar lo culte e arrecéber ofrandas entà defunt.
Capa electronica

En quimia e en fisica atomica ua **capa electronica** es una orbita prèsa per un elèctron autorn deu nuclèu atomic.
Mohammad Shahabuddin Chuppu

**Mohammed Shahabuddin Chuppu** (মোহাম্মদ সাহাবুদ্দিন চুপ্‌পু, nascut lo 10 de decembre de 1949) es un jurista e politician de Bangladèsh qu'es vengut lo 22en e actual president de Bangladèsh. Foguèt nominat per la Liga Awami de Bangladesh coma lo sieu candidat per l'eleccion presidenciala de 2023. 

## Vida personala
Shahabuddin es maridat amb Rebecca Sultana, una anciana secretària del Govèrn de Bangladèsh. Amassa an un filh.
Josée Massi

**Josée Massi** (n. a Lion lo 6 de genièr de 1951) es una femna politica. Es conselhièra departamentala dau canton de Tolon 1, dins lo Var dempuèi 2021 e conselhièra municipala de Tolon dempuèi 2014. Adjoncha, ven la cònsola de Tolon a la destitucion d'Hubert Falco en abril de 2023.
Nicole Kidman

thumb|Nicole Kidman (2015)
**Nicole Kidman** (nascuda en 1967 a Honolulu, Hawaii) es una actritz de cinèma americana.

= Ligams extèrnes =

* Nicole Kidman, *imdb.com*