1991

*Aquesta pagina concernís l'an *** del calendièr gregorian.*

__TOC__

== Eveniments ==

=== Occitània ===

=== [[França]] ===

[[Fichièr:French AMX-30 Desert Storm.jpg|thumb|right|Carri francés en [[Arabia Saudita]] pendant la [[Guèrra de Kuwait (1990-1991)|Guèrra de Kuwait]].]]

En genier e en febrier, participacion dau país a la [[Guèrra de Kuwait (1990-1991)|Guèrra de Kuwait]] ambé lo mandadís d'un còrs de  òmes. Capitèt sensa dificultat de menar una ofensiva sus lo flanc nòrd dei fòrças de la coalicion internacionala gropada a l'entorn deis [[Estats Units d'America]]. Lo 3 de junh, adesion oficiala de [[París]] au Tractat de Non Proliferacion Nuclera de [[1968]].

Regardant leis afaires intèrnes de [[França]], lo 12 d'abriu, foguèt adoptada una [[lei|lèi]] permetent d'aumentar lei competéncias de l'Assemblada de [[Corsega]]. Puei, lo 15 de mai, lo govèrn Rocard demissionèt e foguèt remplaçat per aqueu d'[[Édith Cresson]]. Pasmens, aquò permetèt pas de reglar lei crisis economica e sociala dau país (esmogudas dins de quartiers populars en mai e junh, discors *Le Bruit et l'Odeur* de [[Jacques Chirac]] lo 19 de junh). De mai, acomencèt l'[[Afaire dau sang contaminat]] per lo virüs dau [[SIDA]] lo 25 d'abriu.

=== Euròpa ===

==== [[Georgia (Caucàs)|Georgia]] ====

Independéncia dau país lo 9 d'abriu. En mai, [[Zviad Gamsakhourdia]] foguèt elegit president de la republica. Establiguèt rapidament un regime fòrça autoritari que causèt una guèrra civila entre sei partisans e seis adversaris a la fin de l’annada.

==== [[Polonha]] ====

Premiereis eleccions liuras en [[Polonha]] que marquèron la fin de la transicion vèrs lo [[capitalisme]]. Foguèron marcadas per una division importanta dei sufragis que ges de partit obtenguèt un resultat superior a 13%. Aquò foguèt a l'origina d'una instabilitat importanta dau [[govèrn]]. Pasmens, lei Premiers Ministres successius de l'annada ([[Tadeusz Mazowiecki]], [[Jan Bielecki]] e [[Jan Olszewski]]) poguèron impausar un programa economic fòrça liberau qu'entraïnèt un afondrament economic dau país e una crisi persistenta fins a [[1993]]. D'autra part, regardant sa [[diplomacia]], Polonha quitèt lo [[Pacte de Varsòvia]] lo 1 de julhet. Ambé l'acòrd deis autrei membres, l'aliança foguèt definitivament abandonada.

==== [[URSS|Union Sovietica]] ====

[[Fichièr:Image0 ST.jpg|thumb|right|Carri sovietic dins una carriera de [[Moscòu]] en aost de 1991.]]

Minada per una crisi economica grèva, per de dissensions intèrnas e per de movements independentistas au sen dei pòbles periferics, l'[[URSS|Union Sovietica]] s'afondrèt a cha pauc dins lo corrent de l'annada. En aost, de faccions conservatritz, sostengudas per lo KGB, assaièron de prendre lo poder per arrestar la deliquescéncia de l'estat sovietic. Arrestèron [[Mikhaïl Gorbachov]] e faguèron ocupar [[Moscòu]] per de fòrças militaras. Pasmens, a l'iniciativa dei liberaus dirigits per [[Borís Ieltzin]], de manifestacions foguèron organizadas e lei soudats sovietics, sensa òrdre precís, sostenguèron pas lo còp d'estat. [[Mikhaïl Gorbachov]] foguèt liberat e rintrèt dins la [[capitala]] sota la « proteccion » d'Ieltzin.

La revirada dau còp d'estat entraïnèt l'acceleracion de l'afondrament dau poder centrau sovietic ambé la multiplicacion dei declaracions d'independéncia dei Republicas Socialistas. Lo 8 de decembre, lei presidents de [[Russia]], d'[[Ucraïna]] e de [[Bielorussia]] se reüniguèron a [[Minsk]] per publicar una declaracion anonciant la dissolucion de l'URSS e son remplaçament per una Comunanutat deis Estats Independents (CEI) de definir. President sensa país, [[Mikhaïl Gorbachov]] deguèt finalament s'enclinar e demissinèt de la presidéncia de l'Union dei Republicas Socialistas Sovieticas lo 25 de decembre. L'endemans, la dissolucion dau país eissit de la [[Revolucion Russa]] foguèt oficialament proclamada marcant la fin de la [[Guèrra Freja]]. Foguèt remplaçat au sen deis institucions internacionalas per la [[Russia|Federacion de Russia]].

=== [[America]] ===

==== [[Belize]] ====

Reconóissança oficiala de la sobeiranetat beliziana per Guatemala en 1991. Aquò permetèt lo retirament de l'importanta garnison britanica demorada dins lo país dempuei son independéncia en [[1981]]. Pasmens, la situacion foguèt pas reglada per aquel acòrd car [[Guatemala]] contunièt de revendicar  km² de territòri belizian. 

=== Asia ===

==== [[Cazacstan]] ====

Independéncia dau país lo 16 de decembre.

==== [[Iraq]] ====

Perseguida e fin de la crisi dubèrta ambé l'invasion de [[Kowait]] per Iraq en aost de [[1990]]. D'efèct, lei negociacions regardant lo retirament e lo reglament dau deute iraquians mau capitèron en despiech dei temptativas de mediacion [[URSS|sovietica]]. Lo 17 de genier, la coalicion internacionala menada per leis [[USA|Estatsunidencs]] acomencèt una campanha de bombardament aerian còntra l'armada iraquiana e leis infrastructuras dau país. L'aviacion iraquiana foguèt pas capabla de defendre son espaci aerian e lei tropas terrèstras subiguèron de pèrdas grèvas en fàcia deis armaments modèrnes utilizats per lei poissanças occidentalas. [[Saddam Hussein]] assaièt alora succès de desviar lo conflicte vèrs [[Israèl]] e mandèt plusors míssils còntra lo territòri israelian. Son objectiu èra d'entraïnar una repòsta israeliana qu'aurià benlèu causat lo retirament dei país arabis de la coalicion. Pasmens, sota la pression de [[Washington]], Israèl renoncièt a una repòsta. Puei, lo 25 de febrier, lei fòrças terrèstras de la coalicion ataquèron lo sud d'Iraq e [[Kowait]]. Largament destruchas per lei bombardaments aerians, leis unitats iraquianas s'afondrèron rapidament. Après un centenau d'oras de combat, un trentenau de divisions iraquianas èran estadas anientadas e [[Saddam Hussein]] foguèt obligat d'acceptar lei condicions de la coalicion per obtenir un alta-au-fuòc (28 de febrier). Entre  e  soudats iraquianas foguèron tuats entre genier e febrier e aperaquí  bleçats.

Aquela desfacha e lei dificultats d'avitalhament dins lo sud dau país entraïnèt rapidament una tiera d'insureccions. Tre lo mes de març, de revòutas acomencèron dins lei regions chiistas e curdas. La Garda Republicana — qu'aviá gardat mai d'una unitat en resèrva — reagiguèt rapidament ambé l'acòrd tacit de Washington que voliá pas reversar Saddam Hussein e lo laissèt liurament reprimir lo movement chiista. Entre lo 7 e lo 14 de març, prenguèt l'avantatge sus l'insureccion chiista que mancava d'organizacion e d'armament. Lo 17 de març, lo fugau de l'insureccion ([[Basra]]) èra sota contraròtle (de combats limitats contunièron pasmens fins au començament d'abriu). Puei, l'armada iraquiana se dirigiguèt còntra lei Curds e reconquistèron lei vilas principalas dau nòrd (28 de març - 3 d'abriu). Lei combats s'arrestèron lo 5 d'abriu sota la pression estatsunidenca e lei territòris encara tenguts per lei Curds formèron un Curdistan Iraquian autonòm.

Après aquelei combats, Iraq demorèt sota embarg e leis Estats Units e seis aliats defendiguèron tanben l'utilizacion d'avions militars dins la màger part de l'espaci aerian iraquian. Aquel embarg anava entraïnar una crisi economica e sanitària grèva ambé l'afondrament de l'economia dau país e la reaparicion de malautiás grèvas coma lo colerà. Pasmens, Saddam Hussein capitèt de se mantenir au poder.

<gallery>
File:Guèrra dau Golf (25-28 febrier de 1991).png|Ofensivas terrèstras de la fin de la Coalicion estatsunidenca durant la Guèrra dau Golf (25-28 de febrier de 1991).
File:Destroyed Iraqi T-54A or Type 59.JPEG|[[Fotografia]] d'un carri iraquian destruch.
File:IrakDesertStorm1991.jpg|Veïculs militars e civius iraquianas destruchs dins la region de [[Basra]].
File:Bradley on fire.jpg|Veïcul blindat estatsunidenc en fuòc après un tir de carri iraquian.
File:Iraqi Type 69 destroyed by the French 6th Light Armored Division during the Gulf War.JPEG|Soudats francés e estatsunidencs a l'entorn d'un carri iraquian abandonat.
File:Type 69 Operation Desert Storm.jpg|Carri iraquian destruch per un tir de carri britanic.
</gallery>
==== [[Ozbequistan]] ====

Independéncia dau país lo 1 de setembre.

==== [[Quirguizstan]] ====

Independéncia dau país lo 31 d'aost.

==== [[Tatgiquistan]] ====

Independéncia dau país lo 9 de setembre.

==== [[Turcmenistan]] ====

Independéncia dau país lo 27 d'octòbre.

=== Arts ===

*

=== Sciéncias e tecnicas ===

==== [[Fotografia]] ====



Sortida dau [[Kodak DCS 100]] que foguèt lo premier [[aparelh fotografic]] numeric. Limitat ai professionaus durant leis ans 1990, l'usatge d'aqueu tipe d'aparelhs anava se generalizar a partir deis ans 2000 e marginalizar la [[fotografia argentica]].

==== [[Informatica]] ====

Desvolopament de la premiera version dau [[sistèma operatiu]] [[Linux]] per l'informatician [[Finlàndia|finlandés]] [[Linus Torvalds]] (nascut en [[1969]]).

=== Economia ===

* 

== [[:Categoria:Naissença en |Naissenças]] ==
* [[10 de febrièr]] - [[Emma Roberts]], actritz e modèl americana
* [[16 de febrièr]] - [[Sami Niemi]], saltaire amb esquís finlandés
* [[17 de febrièr]] - [[Ed Sheeran]], cantaire e cantautor anglés
* [[14 d'abril]] - [[Constance Jablonski]], modèl francesa
* [[15 d'abril]] - [[Anastasia Vinnikova]], cantaira bielorussa
* [[23 de mai]] - [[Lena Meyer-Landrut]], cantaira alemanda
* 23 de mai - [[Sarah Jarosz]], cantautora e musiciana americana
* [[30 de mai]] - [[Johan Martial]], fotbolaire francés
* [[14 de junh]] - [[Erick Barrondo]], atlèta guatemaltec
* [[21 d'octobre]] - [[Jackie Chamoun]], esquiaira alpina libanesa
* [[4 de novembre]] - [[Yann Phesans]], actor francés
* [[22 de novembre]] - [[Ossi-Pekka Valta]], saltaire amb esquís finlandés
* [[1 de decembre]] - [[Sun Yang]], nataire chinés
* [[2 de decembre]] - [[Charlie Puth]], cantaire american

== [[:Categoria:Decès en |Decèsses]] ==
* [[8 de genièr]] - [[Steve Clark]], guitarrista britanic ([[Def Leppard]]) (n. [[1960]])
* [[11 de genièr]], [[Carl David Anderson]], fisician american, Prèmi Nobel (n. [[1905]])
* [[17 de genièr]] - Rei [[Olav V de Norvègia]] (n. [[1903]])
* [[30 de genièr]] - [[John Bardeen]], fisician american, Prèmi Nobel (n. [[1903]])
* [[6 de febrièr]] - [[Salvador Luria]], biològ italian, Prèmi Nobel (n. [[1912]])
* [[21 de febrièr]] - [[Margot Fonteyn]], dançaira britanica (n. [[1919]])
* [[2 de març]] - [[Serge Gainsbourg]], cantaire francés (n. [[1928]])
* [[12 de març]] - [[Ragnar Granit]], neuroscientific finlandés, Prèmi Nobel (n. [[1900]])
* [[17 de març]] - [[Pilar Primo de Rivera]], politiciana espanhòla (n. [[1907]])
* [[20 de març]] - [[Jan Alfred Szczepański]], critic de literatura, de teatre e de cinèma polonés (n. [[1902]])
* [[24 de març]] - [[Albert Järvinen]], musician de *rock* finlandés (n. [[1950]])
* [[3 d'abril]] - [[Graham Greene]], escrivan, autor de teatre e critic de literatura anglés (n. [[1904]])
* [[1 de mai]] - [[Cesare Merzagora]], president provisòri d'Itàlia (n. [[1898]])
* [[21 de mai]] - [[Rajiv Gandhi]], primièr ministre d'Índia (n. [[1944]])
* [[23 de mai]] - [[Jean Van Houtte]], primièr ministre de Belgica (n. [[1907]])
* [[6 de junh]] - [[Stan Getz]], saxofonista de [[jazz]] american (n. [[1927]])
* [[15 de junh]] - [[William Arthur Lewis]], economista de Santa Lucia, Prèmi Nobel (n. [[1915]])
* [[6 de julhet]] - [[Anton Yugov]], primièr ministre de Bulgaria (n. [[1904]])
* [[24 de julhet]] - [[Isaac Bashevis Singer]], escrivan polonés american, Prèmi Nobel (n. [[1902]])
* [[3 d'agost]] - [[Ali Sabri]], primièr ministre d'Egipte (n. [[1920]])
* [[2 de setembre]] - [[Alfonso García Robles]], diplomata mexican, Prèmi Nobel (n. [[1911]])
* [[3 de setembre]] - [[Frank Capra]], realizator de cinèma american (n. [[1897]])
* [[7 de setembre]] - [[Edwin Mattison McMillan]], quimista american, Prèmi Nobel (n. [[1907]])
* [[26 de setembre]] - [[Billy Vaughn]], cap d'orquèstra american (n. [[1919]])
* [[28 de setembre]] - [[Miles Davis]], musician de jazz e compositor american (n. [[1926]])
* [[13 d'octobre]] - [[Daniel Oduber Quirós]], president de Còsta Rica(n. [[1921]])
* [[24 d'octobre]] - [[Gene Roddenberry]], creator de la seria de television *Star Trek'' (n. 1921)
* 5 de novembre - Fred MacMurray, actor american (n. 1908)
* 6 de novembre - Gene Tierney, actritz americana (n. 1920)
* 18 de novembre - Gustáv Husák, president de Checoslovaquia (n. 1913)
* 23 de novembre - Klaus Kinski, actor alemand (n. 1926)
* 24 de novembre - Eric Carr, musician american (Kiss) (n. 1950)
* 24 de novembre - Freddie Mercury, cantaire e compositor britanic (Queen) (n. 1946)
* 1 de decembre - George Joseph Stigler, economista american, Prèmi Nobel (n. 1911)
* 6 de decembre - John Richard Nicholas Stone, economista britanic, Prèmi Nobel (n. 1913)
* 9 de decembre - Berenice Abbott, fotografa americana (n. 1898)
* Ivan Roa Christian, magistrat de Pitcairn (n. 1919)

## [[Prèmi Nobel]]
* Prèmi Nobel de Fisica : Pierre-Gilles de Gennes
* Prèmi Nobel de Quimia : Richard R. Ernst
* Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Erwin Neher, Bert Sakmann
* Prèmi Nobel de Literatura : Nadine Gordimer
* Prèmi Nobel de la Patz : Aung San Suu Kyi 
* Prèmi Nobel d'Economia : Ronald Coase
__NOTOC__
__NOTOC__