Trèma

Lo **trèma** o **punt de dierèsi** ( ¨ ) es un signe diacritic de l'alfabet latin eritat del trèma grèc. Es format de dos punts juxtapausats. 

Lo trèma es a vegada lo meteis signe grafic que l’umlaut alemand, pasmens possedís una significacion e una origina diferentas.

## Emplec dins l'alfabet latin

### En occitan

#### Usatge obligatòri
Lo trèma s’emplega de biais obligatòri per indicar que *i* e *u* fan un iat (abséncia de diftong) amb la vocala precedenta: aï, eï, aü, eü, oü. Ex: esbaïr, saïn, Preïstòria, aürós, reünir, groüm. 

Excepcions:
* Lo trèma s’emplega pas sus *i, u* plaçadas davant una autra vocala, quitament se i a un iat possible: pueril [pye'ril], tuar [ty'a],  triar [tri'a]
* S’emplega pas lo trèma dins las vocalas doblas, que fan un iat en general: niilisme [nii'lizme]

#### Usatge facultatiu
Lo trèma es d'usatge facultatiu per destriar:
* *qu* prononciat [k]: quotidian, saquejar, quimia de *qu/qü* prononciat [kw] amb un trèma facultatiu: ubiquitat o ubiqüitat, adequat o adeqüat, equacion o eqüacion.
* *gu* prononciat /g/: reguèrgue, Guiana, guitarra de *gu/gü* prononciat /gw/ amb un trèma facultatiu: linguistic o lingüistic, bilingue o bilingüe, exsangue o exsangüe, pinguin o pingüin.

### En catalan
En catalan, la *dierèsi* tambe s'utiliza sus las vocalas *i* e *u* per indicar qu'aquelas non forman lo diftong, mas un iat, amb la vocala anteriora: *veïna*, *llaüt*, *agraït*, *continuï*, *obeïes*...

S'indica lo trèma dins los cases seguents:
* Quand noscal prononciar una **u** que poiriá èsser muda: *al-gues* / *ai-gües*, *tan-ques* / *pas-qües*.
* Quand la **i** o la **u** poirián far un diftong amb la vocala anteriora e las nòrmas de l'ortografia non permeton accentuar: *pa-ís* / *pa-ï-sos*, *ai-re* / *ra-ïm*, *ei-na* / *ve-ï-na*, *cui-na* / *ru-ï-na*, *diu*, *di-uen* / *di-ürn*, *peu* / *peülla*.
* Quand i a una **e** entre vocalas non es una consonanta: *bis-ca-ia / bis-ca-ï-na*, mas in-clo-ï-a (d**incloure'').
I a d'excepcions per
* Pels mots començats pels prefixes **anti-*, *co-*, *contra-*, *re-*, "tele", "ràdio","semi" seguits de vocala: exemple *reunir*, *antiimperialisme*, *contraindicació*, *reunificació*.
* Pels mots acabats en vocala + los sufixos *-isme*, *-ista*, "us", "um": exemple *egoisme*, *altruisme*, *altruista*... .
* Dins las formas verbalas d'infinitiu, gerundiu, dins los futurs e condicionals acabats per una vocala + IR (tresena conjugason): exemples: *trair, traint, trairà, trairia*, però en cambi se al participi *traït* o al present *traïm, traïu*.

=== En francés ===
En francés coma en grèc, lo trèma se pòt plaçar sus las vocalas *e*, *i*, *u* (e *y* dins de noms d'ostal) per indicar, normalament, que la vocala que precedís la cal prononciar de biais separat e fa pas partit d'un [[digramma]]. Per exemple, *maïs* /ma.is/ (milh) e *mais* /mɛ/ (mas).

=== En espanhòl ===
En [[Espanhòu|espanhòl]] corrent lo trèma (*diéresis*) non s'emplega que sus la 'u' afin d'indicar qu'aquela letra se deu prononciar quand apareis dins los grops "güi" (lingüística [liŋˈgwistika]) e "güe" (agüero [aˈɰweɾo]). En [[castelhan ancian]] lo trèma aviá lo meteis ròtle dins d'autres grops coma "qüa", "qüe" e "qüi", per donar los groos [kwa], [kwe] e [kwi] que son ara escrich 'cua', 'cue' e 'cui' respectivament.  

Una tresena escasença es aquela de la poetica, ont un trèma sus la *'primièra*' de las doas vocalas per destruire lo [[diftong]] resultant e crear atal un iat: süave [su.ˈa.βe] non pas [ˈswa.βe].  

=== En albanés ===

Dins l'afabet [[albanés]] la letra *ë*  es independanta. Es plaçada après la letra *e*.

=== En suedés e finés ===
Dins los alfabets [[suedés]] e [[finés]], *ä* e *ö* son de letras independantas. Son plaçadass a la fin de l'alfabet, après *z* e [[Å (letra)|å]], e an la metaissa origina que la *ä* e la *ö* alemandas.

=== En ongrés ===
En [[ongrés]], *ö* e *ü* son de letras independantas, plaçadas après las *ó* e *ú*. Le trèma ongrés fa passar una vocala dicha «grèva» o «prigonda» (formada amb tot lo volum de la boca e ressonant dins la garganta) cap una vocala «aguda» (formada amb un volum bucal sarrat per la lenga e ressonant dins lo fons de la boca). Lo trèma long ongrés es encara una simpla modificacion de la longor del son. Atal, la *ö* longa es *ő* e la *ü* longa es *ű*. Son tanben de letras destriadas de l'alfabet ongrés.

=== Lengas oceanianas ===
Lo trèma es utilisat pels lingüistas dins de lengas du [[Vanuatu]] coma l'[[Araki (langue)|araki]] e lo [[Mavea (langue)|mavea]], per presentar las [[Consonanta lingolabiala|consonantas linguolabialas]]: *m̈* [n̼], *p̈* [t̼], *v̈* [ð̼].

Es utilisat en [[tahitian]] per notar la particula de rempèl *ïa*.

== Emplec dins l'alfabet cirillic ==

=== En rus ===
Lo [[rus]] utilisa lo trèma sus la letra *е* per notar lo son [jo] accentuat. Atl vèm *все* («totes») e *всё* («tot»). La letra *ё* apareis sovent en remplaçament d'una letra *е* o *о* jos l'accent, per exemple *весёлый* («gaujós») / *весело* («gaujosament»). Mas aquel destriament apareis rarament fòra delsobratges destinats a l'ensenhament: s'escrui egalament *все* o *всё*, lo lector deu far la diferéncia a l'oral. La letra *ё* nota tanben a vegada los sons [ø] e [œ] dins la transcripcion de mots estrangièrs.

=== En ucraïnés ===
L'[[ucraïnés]] non coneis la *ё* russa, mas utilisa lo trèma per destriar *ї* [ji] de *і'' [i].

## Articles connèxes
* Alphabet latin
* Diacritic
* Umlaut
## Nòtas e referéncia