open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Salmanazar III

**Salmanazar III** èra un sobeiran de l'Empèri Assirian que reinèt de 858 a 824 avC. Sa politica foguèt marcada per una tièra de campanhas militaras còntra leis estats vesins e per una extension dau territòri assirian.
Andarig

**Andarig** èra una ciutat de Mesopotamia antica que foguèt independenta au sègle XVIII avC. S'i debanèt una batalha (batalha dei Pòrtas d'Andarig) majora de la Revòuta dei Benjaminitas de 1773 aC
Dòge

[thumb|Retrach del 77 dòge de Venècia [Andrea Gritti per Tician.]]
Lo **dòge** èra lo primièr magistrat de qualques republicas italianas, subretot de Venècia e Gènoa. Eretièr del *[[dux]]*, foncionari bizantin del temps que Ravena e Venècia fasián partida de l'Empèri Bizantin, aquel foncionari vengut poderós ensagèt de crear una succession dinastica mas deguèt daissar la plaça, dels temps dels ducats medievals, a un personatge elegit per sos pars nòbles. Èra la sola magistratura amb lo procuraire de Sant Marc qu'èra viatgèra (dogat a vida generalament doat a un òme d'experiéncia). 

## Dòge de Venècia

A Venècia, lo dòge aviá per atribucions principalas: 
* de decidir la guèrra o la patz, 
* de comandar las armadas, 
* de nomenar a las foncions civilas e eclesiasticas,  * de presidir al senat: mas podiá pas prene cap de resolucion sens l'avís favorable del Conselh dels Dètz. 

La moneda èra batuda al nom del dòga, e non pas a sa armas; podiá causir una molhèr sonque a Venècia. En dintrant en carga se fiançava amb la mar Adriatica, usatge que faisiá sens dobte allusion a l’empèri que Venècia aviá sus las mars.

Lo primièr dòge foguèt Paolo Lucio Anafesto (697). Lo 120 e darrièr dòga, Ludovico Manin, èra en exercici quora la republica de Venècia foguèt conquistada per las armadas francesas (1797).

Los dòges venecians mai celèbres son los Dandolo, los Faliero, los Tiepolo e los Gradenigo.

## Dòge de Gènoa

A Gènoa, la dignitat de dòge foguèt creada en 1339 e foguèt d’en primièr conferada a vida, lo tot primièr dòga foguèt Simon Boccanegra; lo dòga deviá èsser de familha pldbeïana e de la faccion gibelina. D'entres aqueles dògas perpetuals: los noms de Guarco, Montaldo, Fregoso e Adorno, familhas en lucha perpetuala que mai d'un còp gaireben portèton la Republica cap al caós. 

En 1528, Andrea Doria faguèt decretar que s'eliriá un nòu dòga cada dos ans e que seriá causit dentre las familhas aristocraticas (28), aquel dòga deviá partejar lo poder amb un conselh de 400 membres, lo Senat, causits dins la noblessa e un censor e dos cònsols. Los Spinola, los Doria, los Grimaldi, los Imperiali, los Durazzo, los Balbi, los Pallavicino mas tanben los Lomellini, los Brignole-Sale son los mai celèbres. Gènoa arrestèt d’aver de dògas en 1797, lo darrièr foguèt Giacomo Maria Brignole Sale, sol dòga elegit dos còps, en 1779 e en 1795, a l’occupacion d'aquela republica per França.

En 1802, a l’imatge de França, la Republica liguriana se dotèt d’un dòge, membre de la familha dels Durazzo.

## Ligams extèrnes

* Salomon Reinach, Le mariage avec la mer, *Cultes, mythes et religions*, t. II, Éd. Ernest Leroux, París, 1906, pp. 206-219.
Rijeka

**Rijeka**, tanben coneguda jol nom italian de **Fiume**, es una vila e una municipalitat situada dins la baia de Kvarner, dins lo Comitat de Primorje-Gorski Kotar, en Croàcia. Al sens de 2001, la municipalitat comptava , que  de Croats,  de Sèrbes e  d'Italians e la vila sola comptava  abitants. Es la principala vila portuària del país.

## Istòria
### Una vila istoricament contestada

Los seus abitants son a l'ora d'ara subretot Croats mas una comunautat italiena importanta a visquèt a Rijeka/Fiume fins a 1945. Gaireben totes la quitèron aprèp la cession de la vila a Iogoslavia e son nomenats en italian *Esuli* (« exiliats »). De 1919 a 1920, Gabriele D'Annunzio ocupèron la vila que fasián pas partida d'Ístria annexada per Itàlia e a creèt l'efemèra Regéncia italiana de Carnaro, seguit per l'Estat liure de Fiume. La vila foguèt annexada per l'Itàlia en 1924 aprèp la signatura d'un tractat amb Iogoslavia. 

A la fin de la Segonda Guèrra mondiala la vila foguèt presa per las tropas iogoslavas de Josip Broz Tito. L'annexion a Iogoslavia foguèt formalizada pel tractat de París lo 10 de febrièr de 1947. Las execucions somàrias de ciutadans pròche del fascisme, de militaris mas tanben de civils (al mens 650 Italians foguèron tuats juste aprèp la fin de la guèrra), forcèt la majoritat dels  Italians (70 % de la populacion residenta abans de 1945) e quitat la vila. 

Malgrat las persecucions exercidas pel regime de Tito, una pichona minoritat italiana i demòra encora. A l'ora d'ara i a entre  e  Italians. Dispausan de quatre escòlas fondamentalas (primari + collègi) e d'un licèu. Dempuèi mai de 60 ans es publicat le quotidian en lenga italiana *[[La Voce del Popolo]]* fondat en 1885.

## Significacion del toponime
* Lo toponime croat « Rijeka » significa « riu » en croat.  
** En eslovèn, lenga eslava fòrça pròcha, la vila se nomena « Reka », mòt qu'a lo meteis sens (forma identica en sèrbe - qu'utiliza la forma « Rijeka » per la vila - e dins de dialèctes croats, qu'utilizan tanben Rika).
* Lo toponime italian « *Fiume* » es identic al nom comun *fiume*, significa « riu » e ven du latin *flumen*. 
* Lo toponime alemand « *Sankt Veit am Flaum* » (o « *Sankt Veit* ») signifie « Saint-Guy sur le Flaum », que « *Flaum* » ven tanben del latin *flumen*.
* En ongrés, la forma « *Szentvit* » foguèt remplaçada per « *Fiume* » dempuèi lo sègle XIX.

## Localitats
La municipalitat de Rijeka compta doas localitats: Rijeka e Sveti Kuzam.

## Nòtas e referéncias


## Annèxes

### Article connèxe
* Vilas de Croàcia

### Ligams extèrnes
*    www.rijeka.hr
*  Pòrt de Rijeka Authority
Urartu

**Urartu** èra un reiaume antic situat sus lo plan armèni. Format au sègle IX avC, venguèt una poissança majora de la region au sègle VIII avC capabla de resistir ais armadas assirianas. Dispareguèt au sègle VI avC dins de condicions mau conegudas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Teglath-Phasalar Ier

**Teglath-Phasalar Ier** èra un sobeiran de l'Empèri Assirian que reinèt de 1116 a 1077 avC. Assaièt de luchar sensa succès còntra lei migracions aramèas.
Amalfi

**Amalfi** es una comuna de la província de Salèrne dins la region de Campània en Itàlia. La Còsta amalfitana foguèt inscricha en 1997 sus la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat.

## Geografia

**Amalfi** se situa dins lo golf de Salerne dins la mar Tireniana. La còsta amalfitana es subretot constituida de bauces. La vila, ela meteissa, es implantada sus las parets e al fond d'una gòrja dubrissant sul pòrt e dominada pel mont Cerreto ().

## Istòria
Amalfi foguèt un dels principals pòrts d'Euròpa del sègle IX al sègle XII.

Las primièras mencions d'Amalfi remontan al sègle VI. La vila venguèt lèu una poténcia maritima fasent lo comèrci de las cereales, de sal e d'esclaus, exportant de fusta cap a Egipte e Siria e important en occident las sedas de l'Empèri Bizantin. Los marins d'Amalfi, los primièrs d'Occident a utilizar la bossòla, faguèron la fortuna de la vila. Al sègle IX, los marcands amalfitans utilizavan ja una moneda d'aur alara que la mai granda partida d'Itàlia encara practicava una economia d'escambis.

Las relacions d'Amalfi amb l'Orient son encara illustradas a l'ora d'ara per la catedrala que las pòrtas foguèron fondudas a Constantinòple en 1066 e menadas fins aquí per la mar. Tanben a la mitan del sègle XI (vèrs 1070), de marcands Amalfitans establits a Jerusalèm foguèron a l'origina de la fondacion de l'Òrdre de Sant Joan de Jerusalèm.

La Republica maritima independenta d'Amalfi atenguèt una populacion de prèp de  personas quand en 1131, foguèt conquerida pel rei Rogièr II de Sicília. La vila passèt en 1137 jos la dominacion de Pisa e comencèt a declinar rapidament. Pasmens, las Taulas amalfitanas, que foguèron lo primièr còde maritim, serviguèron a reglar la navigacion dins tota Mediterranèa fins a 1570.

Pertot, demòran de testimònis de l'edat d'aur d'Amalfi entre los sègles X e XII, quand aquela Republica maritima comerçava amb l'Orient, coma un campanil moresc, un plan urban calcat sul modèl arabia e un Dòma d'inspiracion bizantina. Totes los quatre ans, una corsa sus la mar es organizada per remembrar que los dògas de la ciutat rivalizèron amb aqueles de Venècia, Gènoa e Pisa pel contraròtle de la Méditerranèa.

## Torisme
Amalfi es una vila fòrça toristica. La beutat del site natural, lo dedal de carrieròlas miègjornalas e la mescla particulara d'influéncias culturalas vengudas de tota Mediterranèa ne faguèron une vila classificada al Patrimòni Mondial de l'Umanitat de l'UNESCO dempuèi 1997.

## Economia
Amalfi es coneguda per sa produccion de citrons de qualitat e son papièr fach man.

### Masatges
Lone, Pastena, Vettica, Pogerola, Tovere.

## Annèxes
### Articles connèxes

### Nòtas e referéncias


### Ligams extèrnes
*  Site oficial de la vila 
* Patrimòni de l'UNESCO
* Caminada dempuèi Amalfi
Franjo Gregurić

**Franjo Gregurić** (n. 1939) òme politic foguèt president del govèrn (primièr ministre) de Croàcia entre 1991 e 1992
Còsta amalfitana

La **còsta amalfitana** en Itàlia (en italian *Costiera amalfitana*), se trapa dins la província de Salèrne e comença aprèp la peninsula de Sorrente. S'espandís de Positano, a l'oèst, a Vietri sul Mare, a l'èst, sus prèp de  de còsta dins lo golf de Salèrne. 

La Còsta amalfitana es coneguda pel mond entièr pel seu relèu fòrça accidentat, la beutat e la granda diversitat dels seus païsatges, los seus vilatges pinctorescs. Lo seu nom li ven de la vila d'Amalfi, còr geografic e istoric de la Còsta. 

La Còsta amalfitana es classificada al Patrimòni Mondial de l'Umanitat dempuèi 1997.

Las principalas ciutats d'aquela còsta rocasuda espectaculara son, venent de Sorrente : Positano, Praiano, Amalfi e Ravello.

## Comunas
* Amalfi
* Atrani
* Cetara
* Conca dei Marini
* Furore 
* Maiori
* Minori
* Positano
* Praiano
* Ravello 
* Salerno 
* Scala 
* Tramonti
* Vietri sul Mare.

## Legenda
Se dich que quand volián escotar lo cant de las sirènas, los dieus de l'Olimp passavan per un camin que tresplomba la còsta amalfitana, de Bomerano a Nocelle. D'aquel balcon, vegèron tot le golf de Salèrne, dempuèi lo riu du Cilento fins a la punta de Sorrente, e encara mai a l'oèst, fins a Capri e los seus celèbres ròcs, las « faraglioni ». Podián tanben veire subretot lo pichon archipèla Li Galli, refugi de las femnas-peis de la vòtz embrueissada. Ara, las sirènas se calèron. Los dieus se retirèron. Mas lo camin, el, demòra, uèit quilomètres prèp del capval, d'èst en oèst. Es a Bomerano, un massatge d'Agerola, que se trapa (pas aisidament) lo començament. A l'esquina de la piazza Paolo Capasso, una carrièra davala fins al camin.

## Ligams extèrnes

* Côte amalfitaine sur le site de l'UNESCO
Sauli Niinistö

**Sauli Väinämö Niinistö** (n. 24 d'agost de 1948) politician, foguèt president de Finlàndia entre lo 1èr de març de 2012 e lo 1èr de març de 2024 .
Osijek

**Osijek** es la vila mai poblada de Croàcia e lo sèti del Comitat de Osijek-Baranja. Al sens de 2011, le comitat comptava  e la vila .

## Istòria

### Ligam extèrne
*  Site oficial
*  Osijek 031
Dieus olimpians

Los **dius olimpians** son las divinitats grègas que, segon la mitologia, demòran sul mont Olimp. 

Se noirisson d'ambrosia e de nectar, e engendron d'autres dieus. Davalon a vegada sus Tèrra d'entres los mortals, per los ajudar, los punir, mas tanben per s'unir, engendrant atal de miègdieus o eròis.

Tradicionalament, lo canon olimpian es limitat a dotze, sièis dieus e sièis divessas. La lista d'aqueles pasmens varièt segon las epòcas, e son al total quatorze diferents. Zèus, Èra, Poseidon, Arès, Ermès, Efèst, Atena, Apollon e Artèmis son totjorn comptats dins los dotze. Son completats per Estia, Demetèr, Afrodita, Dionís e Ades, que lor preséncia es variable.

Omèr, entre autres al cant I de l’*[[Iliada]]*, fa allusion a un lengatge dels dieus diferent d'aquel dels mortals, quora explica que l'Ecatonquire Briarèa se nomena Egeon dins la lenga dels dieus.

## Referéncias


## Article connèxe
* *[[Dii Consentes]]*, equivalent roman
Calmon

**Calmon** es un es una vila de l'estat brasilièr de Santa Catarina. Ten son nom del ministre Miguel Calmon du Pin e Almeida, de l’ostal occitan de Calmont, sortit de Caors.
Lebon Régis

thumb|250px|Situacion geografica de la vila de Lebon Régis dins l'estat
**Lebon Régis** es  una vila de l'estat brasilian de Santa Catarina.
Presidente Castello Branco (Santa Catarina)

**Presidente Castello Branco (Santa Catarina)** es un es una vila de l'estat brasilièr de Santa Catarina.
Riqueza (Santa Catarina)

**Riqueza** es una vilòta situada dins l'estat brasilian de Santa Catarina. Sa populacion èra estimada a 4.838 abitants en 2010.
São Joaquim (Santa Catarina)

**São Joaquim** es un es una vila de l'estat brasilièr de Santa Catarina. 
Sa populacion totala èra 25&nbsp;122 abitants en 2009. Sa superfícia totala es 1886 km².
[thumb|left|300px|[Nèu a São Joaquim.]]
Phan Thiet

**Phan Thiet** (en vietnamian *Thành phố Phan Thiết*) es la vila de la provincia de Binh Thuan, Vietnam. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2009. Sa superfícia totala es 206&nbsp;km².
Sainte-Colombe (Ròse)

**??** en arpitan (*Sainte-Colombe* en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups.

## Geografia

### Comunas vesinas

 400px|left||Distanças e posicion relativa 
 



## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Wendy Schaal

thumb|250px|Wendy Schaal en 2010
**Wendy Schaal** (Chicago, Illinois, 2 de julhet de 1954) es una actritz e doblaira americana. Es famosa per èsser la votz de Francine Smith, un dels personatges principals de la sèria animada de television *[[American Dad]]*.
Antuco (volcan)

L**'Antuco** ( m) es un volcan actiu situat dins lo centre-sud de Chile.

## Vejatz tanben
* Antuco

## Ligams extèrnes

*  Antuco — Andeshandbook.org
Sant Joaquim

**Sant Joaquim** pòt essèr:
* São Joaquim, una comuna de  l'estat brasilièr de Santa Catarina
* Sant Joaquim, lo pair de Maria segon la Bíblia.
Sam Elliott

**Sam Elliott** (Sacramento, Califòrnia, 9 d'agost de 1944) es un actor estatsunidenc de cinèma, teatre e television. Sa  filmografia inclutz de títols coma *[[Butch Cassidy and the Sundance Kid]]* (1969), *[[Mask]]* (1985), *[[Belesa mortala]]* (1987), *[[Fins al limit]]* (1991), *[[Tombstone]]* (1993), *[[Lo grand Lebowski]]* (1998), *[[Tèrra de cowboys]]* (1998), *[[We Were Soldiers]]* (2002), *[[Hulk (filme)|Hulk]]* (2003), *[[Thank You for Smoking]]* (2003), *[[The Alibi]]* (2006) e *[[Up in the Air]]* (2009).
### Referéncias
Nathan Lane

**Joseph "Nathan" Lane** (Jersey City, 3 de febrièr de 1956) es un actor de teatre, cinèma e television american, gannhant en doas ocasions del Prèmi Tony e del Prèmi Emmy. Es conegut principalment pels seus ròtles de Mendy dins *[[The Lisbon Traviata]]*, Albèrt dins *[[The Birdcage]]*, Max Bialystock dins *[[The Producers]]*, Ernie Smuntz dins *[[MouseHunt]]*, Nathan Detroit dins *[[Guys and Dolls]]*, Pseudolus dins *[[A Funny Thing Happened on the Way to the Forum]]*; e pel seu doblatge dins *[[The Lion King (filme)|The Lion King]]* e dins *[[Stuart Little]]*. En 2006 recebèt una estela al Hollywood Walk of Fame, e en 2008 foguèt admés al American Theatre Hall of Fame.
Gennaro Gattuso

**Gennaro Ivan Gattuso**, conegut coma **Rino Gattuso ** (n. 9 de genièr de 1978) es un fotbolaire italian qu'actualament joga en lo FC Sion, de Soïssa.

## Biografia
**Gennaro Gattuso** comencèt en jogant al fotbòl e al rugbi, mas se decantèt pel primièr, en seguint los passatges de lo sieu paire, fotbolaire de la quatrena division italiana. 

Comencèt en jogant a las categorias inferioras del Perugia Calcio e plan lèu demostrèt una granda capacitat defensiva e tactica al centre del camp. Lo 22 de decembre de 1996 debutèt a la Serie A, amb solament dètz-e-sèt ans, contra lo Bologna FC. Debutèt amb la Seleccion sub-18 e ganhèt lo campionat juvenil italian. Amb 19 ans, e dètz partits a la Serie A, fichèt pel Glasgow Rangers de la Premier League Escocessa. 

Amb Walter Smith coma entrenador, joguèc abitualament al centre del camp, en aprenent l'estil de jòc dur del fotbòl escocés, en venent un mieicampiste de contencion amb fòrça contacte fisic amb los rivales. Amb la marcha de l'entrenador britanic al Everton Football Club, e l'arribada de Dick Advocaat a la banqueta, **Gattuso** comencèt a jogar de defensa, posicion a la que se sabèt pas adaptar. Après aquela sason, tornèt a la Serie A italiana, en fichant pel Salernitana.
Rixensart

**Rixensart** es una comuna de la província bèlga del Brabant Valon. Comptava 22.017 abitants en genièr de 2013.
Courteney Cox

Courteney Cox es una actritz, productritz e realizatritz de cinèma americana nascuda lo 15 de Junh de 1964 a Birmingham (Alabama). Venguèt coneguda per son ròtle dins la seria televizada *[[Friends]]* entre 1994 e 2004.
Bastogne

**Bastogne** (alemand : *Bastnach*, luxemborgés : *Baaschtnech*, neerlandés : *Bastenaken*) es un vila de la província bèlga de Luxemborg situada en Valonia .

Coneguda mai que mai per lo sètge subit per la vila durant la batalha de las Ardenas en 1944, la vila garda plusors monuments commemoratius d'aqueste eveniments, que lo pus important es lo memorial del Mardasson, inaugurat en 1950.

Bastogne constituís en mai una de las etapas-claus de la "classica" Lièja-Bastogne-Lièja, la "degana" de las corsas ciclistas, creada en 1892, e es dins aquesta vila que foguèt organizat de 1902 a 1907, lo Circuit de las Ardenas, la primièra corsa automobila majora disputada sus circuit tancat.

## Galariá


File:Gare Bastogne-Sud.jpg|L'anciana gara de Bastogne Sud.
File:2009-03-01 Gare Bastogne nord 01.jpg|L'anciana gara de Bastogne Nòrd en 2009, uèi un restaurant.
File:PLACE MCAULIFFE IN BASTOGNE BELGIUM.jpg|Sherman e bòrna, plan McAuliffe.
File:Sherman a Bastogne 2.JPG|Sherman del plan McAuliffe.
image:Bastogne 0012.JPG|Le monument McAuliffe.
File:PATTON MEMORIAL IN BASTOGNE.jpg|Lo monument Patton.
Saint-Vith

**Saint-Vith** (en alemand *Sankt Vith*, luxemborgés *Zënt*/*Sënt Väit*, *Sëm Vekt*) es una vila bèlga de la província  de Lièja, en Valonia. 

Fa partit de la Comunautat germanofona de Belgica e constituís una de las 9 comunas de lenga alemande de Belgica.

Donèt son nom al País de Saint-Vith (*Zënt-Väiterland*), region ont la lenga vernaculara tradicionala es lo luxemborgés.

Sos abitants se sonan los Saint-Vithois e Saint-Vithoises.
Wanze

thumb|250px|Pont del Père Pire a Wanze
**Wanze** es una comuna valona de la província bèlga de Lièja.
Charleroi

**Charleroi** (en valon *Tchålerwè* ) est une vila francofòna de Belgica, situada en Region valona, dins la província d'Enaut, al ras de Sambre. Es lo capluòc de l'arrondiment administratiu de Charleroi qu'engloba 14 comunas sus una superfícia totala de 554,55 km2.

Grand centre rotièr e ferroviari, Charleroi compta aperaquí 200 000 abitants (425 000 dins l'aglomeracion – la 5ena de Belgica – que s'espandís de Thuin a Sambreville). Elle est ainsi la primièrq comuna vallona, la segonda aglomeracion vallona après Lièja en nombre d'abitants e la tresena comuna bèlga. Los abitants li dison los caroloregians (per abreviacion : carolos).

Charleroi es un centre industrial : siderurgia, veirariás, produits quimices, construccions electricas, construccions mecanicas. La vila es al centre d'un vast bacin carbonièr, ara totalament abandonat, que li dison  *País negre*.

Charleroi ten une dimension culturala importanta gràcia a nombroses musèus e salas d'espectacles. Vegèt espelir nombroses talents de dessenhaires de benda dessenhada amb la famosa escòla de Marcinelle, que las estatuas dels personatges ondran la vila. Charleroi es un important centre d'ensenhament.

Charleroi, rica en infrastructuras e en clubs d'espòrt, est tanben presente sul plan esportiu.

Charleroi est la capitala sociala de Valonia. Es lo sètge de las institucions socialas de la Region valona, coma lo FOREM o la SWCS.

Après un long periòde de declin, la vila, jos l’impulsion d’actors publics e privats, se torna orientar tre 2008 e investit massissament, d’un latz dins la renovacion e la creacion d’infrastructuras e d’eveniments culturals en tot tornar balhar una plaça à l’iniciativa ciutadana, e d’autre latz investit dins les infrastructuras, lotjaments e servicis dins la tòca de tornar venir d’aici 2025 un punt estrategic e atrasent pels abitants, los visitaires e los investissors.
Mons (Belgica)

**Mons (Belgica)** es una comuna de la província bèlga de Enaut. 
**Mons** (en picard *Mont*, en neerlandés e alemand *Bergen*) es una vila de Belgica situada en Valonia. Anciana capitala dels comtes de Hainaut, capluòc de la província de Hainaut, vila principala de l’arrondiment de Mons, es lo sèti d’una de las cinc cors d’apèl del país. La populacion montesa èra de 95334 abitants en 2018 e son aglomeracion aviá 258490 abitants.

Mons se situa a  al sud-oèst de la capitala Brussèlas, a aperaquí  al nòrd-èst de París, a   l’èst de Lilla e a aperaquí  a l’oèst d’Aquisgran. La vila de Mons es localizada a la crosada dels aisses autorotièrs importants E19 (Amsterdam-Anvèrs-Brussèlas-Paris) e E42 (Lilla-Charleroi-Lièja-Francfòrt de Men).
Beernem

thumb|250px|Castèl de Bulskampveld

**Beernem** es una comuna de la província bèlga de Flandra Occidentala.
Dentergem

thumb|250px|Ostal de la Comuna de Dentergem

**Dentergem** es una comuna de la província bèlga de Flandra Occidentala.
Cortrai

**Cortrai** (*Courtrai* en grafia mistralenca e en francés) es una vila de la província bèlga de Flandra Occidentala.  

vinheta|esquèrra|360px|Courtrai

vinheta|esquèrra|360px|Courtrai

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Ostende

**Ostende** (neerlandés: *Oostende*; francés: *Ostende*; alemand: *Ostende*; flamenc occidental :*Ostende*) es una vila costièra bèlga, situada dins la província  de Flandra Occidentala dins la Region flamenca. Compren los quartièrs de Mariakerke, Raversijde, Stene e Zandvoorde, e la vila d'Ostende propriament dita, la mai granda de la còsta bèlga.
## Referéncias
Copahue (volcan)

L**'Copahue** ( m) es un volcan actiu situat entre la província deu Neuquén en Argentina e la region del Biobío, Chile.

## Ligams extèrnes

*  Copahue — Andeshandbook.org
Molenbeek-Saint-Jean

**Molenbeek-Saint-Jean** (prononciacion en francés: [moː.lən.ˌbeːk sɛ̃ ˈʒɑ̃]; en neerlandés *Sint-Jans-Molenbeek*) es una comuna de la region bèlga de Brussèlas Capitala.
Paidika: The Journal of Paedophilia

***Paidika: The Journal of Paedophilia*** foguèt una revista academica en anglés consacrada a l'estudi de la pedofilia, publicada als Païses Basses entre 1987 e 1995. Entre los membres de lo sieu conselh editorial, qualqu'uns d'eles dirèctament ligats a l'activisme pedofile, i aviá d'expèrts coma Frits Bernard, Edward Brongersma, Vern L. Bullough E Donald Ora Mader.

Pendent los sieus nòu ans d'existéncia, la revista publiquèt un grand nombre d'articles largament documentats. L'estudi de D. Ora Mader sus la pederastia a la Bíblia e l'estudi transcultural de Robert Bauserman sus la pedofilia masculina son los sieus trabalhs mai citats. D'autra banda, tot çò que se sap sus la pedofilia de personatges coma Karol Szymanowski  e Jacques de Adelswärd-Fersen es a travèrs de *Paidika*.

La publicacion foguèt atacada amb frequéncia e descreditada coma "revista pedofila". Lo fach qu'aguès un caractèr activista faguèt que fòrça minimizèsson l'importància de las investigacions publicadas. Bullough E d'autras foguèron atacats per far partida de lo sieu conselh de redaccion e los sieus opausants tractèron de descreditar los academics qu'avián publicat d'articles o de concedidas entrevistas a la revista (coma Bruce Rind, Robert Bauserman e Ralph Underwager).

## Referéncias

## Ligams extèrnes
* ''Paidika: The Journal of Paedophilia'', archiu de contenguts.
Nergal

**Nergal** (ܢܪܓܐܠ en aramèu, נרגל en ebrieu, *Nergel* en latin) qu'èra lo diu sumerian e babilonian deus In·hèrns, lo santuari principau deu quau e's trobava dens la ciutat-estat de Kutha. Lo son nom en sumerian que significa , valent a díser de l'In·hèrn. Totun, que sembla que s'agisca d'ua divinitat akkadiana, per'mor a l'epòca sumeriana, la divessa deus In·hèrns qu'èra Ereshkigal. Dens la dusau meitat deu millenni III abC, Nergal que vadó l'espós d'aquera, çò qui ei descrivut dens lo Mite de Nergal e Ereshkigal.
Tè de yuja

vinheta|yujacha e yujacheong

Mena de tè corean fach amb de *[[yuja-cheong]]* (mescladís de yuja e mèl). En corean, *Yuja* vòl dire *[[Citrus junos]]* e *cha* "tè".

Es tradicional e sas virtuts son ben conegudas per apasimar los simptòmas del raumàs.
Yuja

Nom corean del *[[yuzu]]* (*Citrus ichangensis x C. reticulata var. austera)*, mena de mandarina d'Asia orientala.

Lo nom *[[yuzu]]* es mai conegut e emplegat dins los païses occidentals. Ven del chinés 柚子, *yòu zi* que significa pompelmós.
Wendigo

Lo **wendigo** es una creatura subrenaturala, marrida e canibala qu'es originària de la mitologia deis Amerindians algonquians de Canadà. Segon la legenda, designa la transformacion fisica entraïnada per la consumacion de carn umana.
A.C. Bradley

**Andrew Cecil Bradley**, (26 de març de 1851- 2 de setembre de 1935) foguèt un universitari anglés, critic magèr de Shakespeare, e influencièt la critica fins a las annadas 1970. Es encara considerat coma son mai grand critic.

## Vida
A.C. Bradley nasquèt a Park Hill, dins Surrey. Estudièt a Balliol College, Oxfòrd, puèi i lecturèt en literatura e en folosofia de 1854 a 1861.
Ensenhèt tanben a Liverpol e Glasglow abans de s'en tornar a Oxfòrd après 1901. Es d'aquela epòca que datan sas òbras majoras.

## Òbras

- 1904: *Shakespearean Tragedy* ( la tragedia shakespeariana ): dins aquel libre de referéncia donèt sa vision de la tragedia. Sa critica es puslèu modèrna pel periòde vist que, influenciat per Hegel,  vei puslèu la tragedia coma una dialectica.

-1909: *Oxford Lectures on Poetry* (lecturas d'Oxfòrd subre la poesia).

### ligams

''Shakespearean Tragedy''  by A.C. Bradley Tèxte integral de son libre mai reputat.
Dédé

***Dédé*** es un roman francés escrich per Achille Essebac e publicat en 1901 a París per l’editoriala Ambert. L’òbra atenguèt un grand nombre de reimpressions, en i comprenent una edicion illustrada per Georges Bigot, e venguèt la granda referéncia literària dels pedofiles de la *[[Belle Époque]]* fins als ans trenta.

L’argument del roman, escrich en primièra persona, se centra en l’admiracion sensuala de Marcel Thellier, d’unes 30 ans, cap a André Dalio, nomenat afectuosament Dédé, dempuèi que se coneguèron a l’edat de 14 ans a l’escòla catolica ont totes dos residissián, fins a la mòrt de Dédé, amb 16 ans. Quinze ans après, obsessionat pel remembre d’en Dédé, Marcel viatja a Verona per visitar lo sieu cavòt e experimenta una granda decepcion en constatar que degun pas se’n remembra d’André dins la vila. De passada per Venècia se crosa per edart amb un gondolaire adolescent e sedusent, tanben nomenat Dédé, mas renóncia a viure amb el çò qu'auriá pogut viure amb l’autre Dédé. L’òbra s’acaba amb l'evocacion fantaumagorica de la resurreccion d’una multitud d’adolescents mòrts abans qu'aguèsson pogut conéisser l’amor.

Escrich en un lengatge poetic e al meteis temps impregnat de gravetat, l’estil de *Dedé* es extrèmament dirècte, sustot en comparason amb *[[Les amitiés particulières]]* de Roger Peyrefitte. Encara uèi, dempuèi d’un cèrt punt d'enguarda, se pòt considerar lo roman mai bèl consacrat a l’amor pederastic que s’a publicat en francés. 

## Referéncias
Actes illocucionaris

Un **acte illocucionari** es un acte de paraula, atal coma lo definiguèt J. L. Austin dins son libre *[[How to Do Things With Words]]*.

## Classificacion e definicion
D'unes que i a dison que tot acte de paraula es un acte illocucionari. 

Pasmens J. L Austin, distinguís clarament los tipes. Un acte locucionari es l'acte de dire quicòm, mentre que l'acte illocucionari es l'acte realizat en dire quicòm.

Contrasta tanben amb l'acte perlocucionari qu'es l'acte realizat per far cambiar quicòm en cò de l'interlocutor.

Es de notar que J. L. Austin distinguiá los actes illocucionari e perlocucionari amb l'ajuda del tèste "in/by" (en/per). Segon Searle (1975), çaquelà, abandonèt aquest tèste.

## Searle e los tipes d'actes illocucionaris
Searle, que reprenguèt las òbras de J. L. Austin, definiguèt 5 classas d'actes illocucionaris e propausèt una novèla taxonòmia:

* assertiu: obligacion de vertat del locutor
* directiu: demandas e òrdres
* commissiu: promessas e obligacions avenidoiras
* expressiu: attituds e emocions del locutor (mercejaments, felicitacions...)
* declaratiu: que cambia la realitat per lo simple fach de declarar (batejar, nomejar, condamnar...) (cf. performatiu).

## Fòrça illocucionària

E mai se la nocion èra pas encara tròp clara en cò de J. L. Austin, foguèt desvolopat per qualques de sos seguidors (David Holdcroft).

La fòrça es de legar amb l'intencion d'exprimir un acte illocucionari.

## Bibliografia

* Austin, John L.: How to Do Things With Words. Oxford: Oxford University Press, 1962.
* Searle, John R.: “A Taxonomy of Illocutionary Acts”, in: Günderson, K. (ed.), Language, Mind, and Knowledge, Minneapolis, vol. 7, 1975.
How to Do Things With Words

**How to Do Things With Words** es un libre de J. L. Austin publicat postumament e que recampa una seria de lecturas fachas a Oxfòrd (1950-1954) e Harvard (1955). Foguèt publicat en 1962 e aguèt una influéncia majora sus las linguistica de las annadas 1960 e 1970.

Dins aquel libre, Austin s'interessa als actes de paraula e la performativitat.

En occitan, òm pòt prepausar la revirada seguenta: *Coma far de causas amb de mots*.

En francés, es conegut jol nom *Quand dire c'est faire*. Primièra revirada 1970.

En espanhòl, *Cómo hacer cosas con palabras: Palabras y acciones*. Primièra revirada 1982.
Constanta de Planck

La **constanta de Planck**, que ten son nom del fisician alemand Max Planck, es una constanta fisica notada h e utilizada per descriure la talha dei quantas. Sa valor es egala a : h ≈ 6,62606957×10-34 ± 0,000 000 29×10-34 J.s.
Louis Aragon

**Louis Aragon** (París, 3 d'octobre de 1897 - 24 de decembre de 1982) èra un poèta e novellista francés. 

## Biografia

Aprèp aver participat al dadaïsme, foguèt un dels fondadors del surrealisme (*Le Paysan de Paris*) al costat d'André Breton e Philippe Soupault. Mai tard militèt al Partit Comunista Francés, demorant membre lo rèsta de la seuna vida mas sens perdre lo seu esperit critic (*Odes à Maurice Thorez*). Foguèt amb Robert Desnos, Paul Éluard, Jean Prévost, Jean-Pierre Rosnay e d'autres, dentre los poètes que prenguèron resolgudament partit, pendent la Segonda Guèrra Mondiala, per la Resisténcia contra lo nazisme (*Le Crève-Coeur*).

La seuna poesia dels ans 1940 es inspirada per l'amor a la seuna esposa, Elsa Triolet (*Les Yeux d'Elsa*), conhada de Maiakovski. De la seuna òbra aparéis en filigrama la secreta ferida d'aver pas èsser reconegut pel seu paire, Louis Andrieux, diplomata, 30 ans mai vielh que la seuna maire, que decidiguèt, per preservar l'onor de la seuna familha e del seu amant, de lo far passar pel seu fraire petit. Evòca çò que foguèt lo secret de la seuna vida dins lo libre de poèmas titulat *Domaine Privé*.

En 1957 recebèt lo Prèmi Lenin de la Patz entre los pòbles.

Causit Academician pel Goncourt en 1967, demissionèt l'an seguent. Foguèt inumat al parque del Molin de Villeneuve, de la seuna propietat, a Saint-Arnoult-en-Yvelines, al costat de la seuna femna Elsa Triolet que repausa alà dempuèi 1970.

## Òbra
Signa una òbra poetica pluriala, que la pròsa lo disputa a la poèsia de forma fixe, que fa un novelum. Aprèp un primièr periòde fòrça liure marcada pel surrealisme e los jòcs de lengatge, tornèt a una forma mai classica de poèsia (vers mesurats e rimats), fòrça inspirada per Guillaume Apollinaire, per contar melhor çò  de França (e de la resisténcia) a l'ora de la Segonda Guèrra mondiala. Aprèp guèrra, l'aspècte politic de sa poèsia s'amaga totjorn mai davant lo seu aspècte liric. Sens jamai reniar aquel retorn al classicisme, i intègra totjorn mai de formas mai liuras, s'aprochant del surrealisme dels seus començaments qu'afirmèt jamai aver reniat.

Son òbra romanèsca seguís los contorns de la produccion del seu sègle (qu'inventa en partida), roman surrealiste, realista, puèi novèl roman. Son desir de roman jamai foguèt contradit, malgrat la mesfiança dels seus amics surrealistas, puèi aquela dels comunistas qu'aurián volgut que siá mai exaltat pel Partit, sens parlar d'aquela de las criticas (subretot de drecha) que pesavan quèran lo comunista avant de veire l'escrivan, causa qui le vexava.

Poèta major de la segonda partida del sègle XX, pagèt fòrça car un engatjament politic qu'amaga mal la seuna influéncia e sa plaça primièra dins la literatura francesa contemporanèa. Uns dels seus tèxtes foguèron popularizats per de compositaires o cantaires que totjorn èra pas en acòrdi amb la seuna pensada politica coma Léo Ferré, Georges Brassens, Marc Ogeret, Jean Ferrat, eca.
Vladimir Kotelnikov

**Vladimir Aleksandrovich Kotelnikov** (6 de setembre de 1908 - 11 de febrièr de 2005) èra un astronòm sovietic que foguèt un pionier de l'observacion radar.
Giuseppe Colombo

**Giuseppe Colombo**, dich **Bepi Colombo** (2 d'octòbre de 1920 - 20 de febrièr de 1984) èra un matematician, un astronòm e un engenhaire italian magerament famós per sei trabalhs en astrodinamica.
Canal de Joncion

thumb|Canal de joncion
thumb|Canal de joncion a Salèlas d'Aude
thumb|Lo canal de joncion rejònh Aude
Lo **canal de joncion** tanben nomenat **canal de Narbona** es  un canal de Lengadòc que liga lo Canal de Miègjorn al Canal de la Robina mejans l'Aude.

## Percors
Lo canal es tot situat sus la comuna de Salèlas d'Aude, mesure 8 quilomètres de long, son traçat es tot drech, compta 7 esclusas (ara automatizadas) sul seu percours per ratrapar una desnivelacion de mai de 22 mètres. 
Permet de jònher lo Canal de las Doas Mars a Aude (confluéncia al luòc dich Galhostin), puèi al Canal de la Robina, constituís lo trach d'union entre lo canal del miègjorn e Narbona, puèi a La Novèla.

Arriba a Narbonne al nivèl de La Robina, un ancian lièch d’Aude utilizat per la navigacion dins l’Antiquitat e bastit en canal dempuèi 1686.

Bastit al començament segon las normas de Riquet, foguèt mai tard alargat al gabarit Freycinet. L'alimentacion en aiga se fa pel canal du Miègjorn. Une granda partida del seu cors es bordada d'arbres sus cada broa.

## Istòria

## Vejatz tanben

### Articles connèxes

* canal
* Canal de las Doas Mars
* Canal de la Robina
* Narbona
* Salèlas d'Aude

### Ligams extèrnes
* Gallica - Joseph Dutens - Histoire de la navigation intérieure de la France 1829 (p.130)
* Informations sur le canal de jonction
Radioactivitat α

thumb|Emission d'una particula α.

La **radioactivitat α** es una forma de radioactivitat caracterizada per la desintegracion d'un nuclèu X qu'emet un nuclèu d'èli, dich particula α, e un nuclèu atomic novèu amb un nombre de massa demenit de 4 e un numerò atomic demenit de 2 :
: {}^{A}_{Z}\hbox{X}\;\to\;^{A-4}_{Z-2}\hbox{Y}\;+{}^{4}_{2}\hbox{He} .
Victor Shklovsky

thumb|Victor Shklovsky

En rus, Ви́ктор Бори́сович Шкло́вский. Autra ortografia occitana possibla: Viktor Shklovsky.

Formalista rus, foguèt un dels membres mai coneguts del formalism rus. 

Nascut en 1893, moriguèt en 1984. Es particularamanet conoscut per son concèpte de defamiliarizacion. Amb aquò vòl dire que l'art existís per far retrobar lo sens prigond de tota causa vist que tota causa se fossiliza en literatura e ven un cliché. Tanben l'art es lo mejan mai adapatat per nos far retrobar la sensacion de la vida e son esséncia.
Boris Eikhenbaum

En rus,  Борис Михайлович Эйхенбаум. (Boris Mikhailovich Eikhenbaum).

Formalista rus (1886- 1959), foguèt un amic de Schklovsky. Fondèron amassa la *Societat per l'estudi del lengatge poetic* (OPOJAZ).

Sa critica se caracteriza per un positivisme evident. Nega tota importància a las especulacions filosoficas, psicologicas o a las interpretacions purament esteticas.

Per el, l'evolucion de la literatura deu èsser vista coma quicòm d'independent d'autras consideracions.
Batalha de Mantinèa (418 avC)

La **batalha de Mantinèa** se debanèt en 418 avC durant la Guèrra de Peloponès. Opausèt lei fòrças de la Liga de Peloponès dirigidas per Esparta a una coalicion gropant Atenas, Argos, Mantinèa e Elis. S'acabèt per una victòria espartenca que permetèt a la ciutat dau sud de Peloponès de gardar son influéncia sus la region e d'empachar una generalizacion de sa revòuta.
Homo habilis

**Homo habilis** èra una espècia dau genre *[[Homo]]* que viviá i a aperaquí 2,5-1,8 milions d'annadas dins l'èst e lo sud d'Africa. Teniá una talha situada entre 1,20 e 1,50 m e una capacitat craniana entre 550 e 800 cm3. Es contemporanèu de las industrias liticas pus ancianas conegudas a l'ora d'ara.
Aquesta espècia foguèt descrita en 1964 per Louis Leakey, Phillip Tobias e John Napier, a la seguida de la descobèrta en 1960 dels primièrs fossils de l'espècia sul site d'Olduvai en Tanzania.

Tenent compte de sa longevitat, *Homo habilis* coabitèt saique en Africa tant amb d'espècias d*[[Australopitèc]]s* e de *[[Paranthropus|Parantròp]]s*, pus primitivas, coma amb son descendent probable *[[Homo ergaster]]*, pus avançat.
## Referéncias
International Journal of Greek Love

***International Journal of Greek Love*** foguèt una revista academica publicada entre genièr del 1965 e novembre del 1966 als Estats Units pel numismata Walter Breen (jol pseudonim J. Z. Eglinton), consacrada als estudis literaris, istorics, sociologics, psicologics e d’autres ligats al fenomèn de l’"amor grèc", definit coma "l’amor entre òmes e adolescents".

Malgrat la siá fugacitat e circulacion redusida, la publicacion, que foguèt una temptativa pionièra de publicar una revista scientifica consacrada a l’estudi de la pederastia, aguèt una influéncia considerabla entre los academics omosexuales e dobriguèt camin a d'autras importantas publicacions de caractèr activista o academic sul tèma.

L’article de Jonathan Drake sus la prostitucion a Turquia contunha d'èsser una de las fonts mai citadas sus l’omosexualitat dins aquel país. L’article de Hammond sul *[[Paidikion]]*, un manuscrit anonim de tèma pederàstic de 570 paginas escrichas per Kenneth Searight, creador de la lenga auxiliar sona, pels volts de l’an 1917, e l’estudi de Marion Z. Bradley Sus l’"amor grèc" femenin en la literatura modèrna, son d'autras collaboracions que serviguèron pel debat. 

## Referéncias

## Ligams extèrnes
* International Journal of Greek Love, edicion digitalizada dels dos numèros de la revista.
Destroyer

***Destroyer*** foguèt una revista omosexuala consacrada a la beutat juvenila masculina, estampada e publicada oficialament a la Republica Chèca entre 2006 e 2010, e distribuida a internacionalament a travèrs del sieu web.

A diferéncia de la majoritat de revistas omosexualas, *Destroyer* se centrèt exclusivament en los mainats e los adolescents. Amb un dessenh similar al de revistas coma *[[Playboy]]*, conteniá de fotografias, ensages, entrevistas, reportatges, articles sus cultura e relats. Compreniá pas nudes de gojats mendres de 18 ans e doncas èra legal dins totes los païses ont l'omosexualitat es legala.

La publicacion foguèt fruch de la creativitat de Karl Andersson, un professional suedés de la revista. En total se publiquèron 10 numèros, lo darrièr en genièr de 2010. Arribèt a aver de lectors dins 37 païses.

Foguèt fòrça criticada dempuèi los mejans de comunicacion per supausadament "sexualisar" l'enfància, mas Andersson s'aucèt rapidament en defensa de la siá publicacion e concediguèt d'entrevistas per argumentar contra los sieus detractors.

## Referéncias

## Ligams extèrnes
* Web oficial
Yaqub ibn Tariq

**Yaqub ibn Tariq** (en arab: يعقوب بن طارق; mòrt en 796 AbC) èra un astronòm e matematician pèrsa que moriguèt a Bagdad.

## Òbras
Las òbras atribuidas a Yaqub ibn Tariq inclusisson:
* *Zīj maḥlūl fī al‐Sindhind li‐daraja daraja* ("Taulas Astronomicas tables dins lo *Sindhind* resolgudas per cada gra"),
* *Tarkīb al‐aflāk* ("Disposicion de la òrbas"),
* *Kitāb al‐ʿilal* ("rasonament"),
* *Taqṭīʿkardajāt al‐jayb* ("Distribucion dels *kardajas* del sine"), e
* *Mā irtafaʿa min qaws niṣf al‐nahār* ("Elevacion lo long de arc meridian").
Una òbra astrologica nomenada *Al‐maqālāt* (Capítols) li es tanben atribuit amb una autra font desconeguda.

Lo *Zīj*, escrich vèrs 770, es basat sus una òbra sanskrita, lo *[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]*.. Aquela òbra foguèt portada a la cort d'Al-Mansur per Sindh, segon un astronòm Sindhi nomenat Kankah.

Lo tractat de cosmografia de *Tarkīb al‐aflāk* o lo plaçament e talha dels còrses celèstes. Estimèt la talha e distàncias dels còrs celèstes mejans las òbras d'al-Bīrūnī d'Índia; segon el, Yaqub ibn Tariq estimèt lo radi de la Tèrra a , lo diamètre de la Luna e Marcuri a  (4,8 rais de la Tèrra), e lo diamètre d'autres còrses (Vènus, Solelh, Mart, Jupitèr, a Saturne) a  (19,0 radis de la Tèrra.)

## Nòtas
Najib Mikati

**Najib Azmi Mikati** (n. 1955) es un entrepreneire e òme politic libanés, que devenèt primièr ministre de Liban lo 13 de junh de 2011.
Stubby Kaye

**Bernard Kotzin**, mai conegut coma **Stubby Kaye** (Nòva York, 11 de novembre de 1918 - Rancho Mirage, Califòrnia, 14 de decembre de 1997) foguèt un actor american. Aqueste actor comic excellèt dins lo genre de las comèdias.
Saad Hariri

**Saad-eddine Rafiq Al-Hariri** (n. 1970) òme d'afars e òme politic foguèt primièr ministre de Liban entre 2009 e 2011 e tornarmai dempuèi 2016.
Haussà

Pòble d'Africa occidentala e centrala que parla lo haussà.

## Situacion generala

### Païses abitats

Los haussà vivon mai que mai dins 2 païses: Nigèria e Nigèr. Pasmens se tròba de Haussàs dins mai d'un païs african: Benin, Chad, Cameron, Togo, Ghanà, Libia, Sodan, Centrafrica, Gabon, Mali, Togo.... I a tanben qualques Haussàs emigrats en Euròpa e en America. 

### Nombre e reparticion

Al total, i auriá al mens 39 660 000 Haussàs en 2012. Cal notar pasmens que la proporcion donada de 32% per Nigèria, es pauc cresibla. Correspondriá puslèu a la proporcion d'estatjants que pòdon parlar haussà. Lor lenga servís tanben de lingua franca dins lo nòrd de Nigèria, Nigèr e, parcialament, dins qualques regions de Ghanà, Cameron, Chad e Benin.

## Originas e genetica

Segon d'analisis geneticas recentas los Haussàs son aparentats geneticament a las populacions niloticas e an tanben reçauput qualques elements d'Asia occidentala. 

Es per aquò que se pensa a l'ora d'ara que los Haussàs son de Nilotics que foguèron linguisticament assimilats per d'Afro-asiatics.
Via Aquitània

thumb|250px|Via Aquitània (en roge) e las autras vias romanas

La **Via Aquitània** (del latin: *Via Aquitania*) èra una calçada romana bastida en 118 AbC en Gàllia coma camin de penetracion fins al nòrd de Gàllia, Aquitània, dempuèi la còsta mediterranèa. Començava a *Narbo Martius* (Narbona), la capitala de la província romana de Narbonesa. Ailà se connectava amb la Via Domícia. Dempuèi *Narbo Martius* s'anava cap a l'Ocean Atlantic, passant per Tolosa, e s'acabava a *Burdigala* (Bordèu), durant aproximativament 400 quilomètres.

Mai tard, durant l'Edat Mejana, tanben se nomenava "Vía Aquitania" la calçada romana XXXIV o Ab Asturica Burdigalam (Astorga-Bordèu), qu'èra utilizada coma rota afluenta pels pelegrins franceses que prengavan lo Camin de Sant Jaume.
 

## Fondator
Gnaeus Domitius Ahenobarbus, amb Quint Fabio Maxim Alobrogic, derrotèt las tribís gallias dels alobrogs e los arvèrnes en 121 AC. En 118 AbC, fundèt la vila de Narbo Martius, (Narbona), e bastiguèt la Via Domícia per far mai aisit lo viatge cap al sud dels Pirenèus. La Via Aquitània es una branca de la Via Domícia que pasa pel sud-oèst de la Gallía dins la província de Aquitània. Se sap pas quin comendaèt la Via Aquitánia, mas es probable que siá Domitius Ahenobarbus per fin de contraròtlar mai aisidament la tributs de las trubús recetament conquerida.

## Itinerari de la Via Aquitània
La Via Aquitània èra la principala via romana de la província d'Aquitània. Sas limitas son, al sud los Pirenèus, a l'oèst l'Ocean Atlantic, e al nòrd lo riu Lèger.
La Via Aquitània començava a Narbona, e s'i connectava a la Via Domícia. Narbona èra la primièra colonia romana de Gàllia, de vocacion agricòla. 
En mai de Narbona, doas vilas importantas, Tolosa e Bordèu, se trapavan lo long de la via, principala rota comerciala que las ligava a l'Atlantic
A Tolosa, la Via Aquitánia copa de carrièras que menan al nòrd (cap a Lion subretot, qu'èra en aquel temps l'interseccion de las rotas galas). Tolosa mas venguèt la capitala dels Visigòts. La Via Aquitània s'acabava a Burdigala, (Bordèu). Bordèu èra una importanta vila comerciala a causa de la proximitat de l'Ocean Atlantic. Aprèp que Gàllia foguèt devesida en tres províncias: Aquitánia, Belgica, e Lugdunensis, Bordèu venguèt la la capitala d'Aquitánia. La Via Aquitánia ligava aquelas importantas vilas dels sud de Gàllia.

Una autra via fasiá comunicar Bordèu amb Astorga, passant per: Pampalona, Virovesca (Briviesca) e Pallantia (Paléncia)

### Nòtas


## Vejatz tanben
Tresena Guèrra Punica

La **Tresena Guèrra Punica** foguèt la darriera partida dau conflicte entre Roma e Cartage. Se debanèt de 149 a 146 avC e s'acabèt per la destruccion de Cartage e lo partiment de son territòri entre Roma e seis aliats africans.

## Liames intèrnes

* Cartage.
* Guèrras Punicas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Martin Marcoartu

**Martin Marcoartu Rotaeche** qu'ei un avocat basco vadut l'11 de noveme de 1964 a Bilbao, on e's tròba lo son gabinet. Que hasó los sons estudis de Dret a l'Universitat de Deusto.

## Referéncias
Haussà (lenga)

Lo **haussà** ( dens la lenga ) es una lenga afroasiatica, del grop chadic, parlada en Africa occidentala e centrala.
Es la principala lenga del grop chadic e una de las lengas majoras d'Africa.

## Classificacion
Lo haussà fa partida de la larga familha de las lengas afro-asiaticas, ramificacion chadica.

Las lengas chadicas an tres brancas: occidentala, centrala e orientala. Lo haussà fa partida del grop occidental. Cal notar que tot ben que las lengas chadicas compten mai d'un centenat de lengas, lo haussà sol representa gaireben 80% del nombre total de locutors de la ramificacion chadica.

## Estatut

Es una de las tres lengas africanas majoras oficialas de Nigèria e la mai importanta.

Es una lenga nacionala de Nigèr e es parlat per la majoritat de la populacion. 

Es tanben una de las lengas nacionalas dins qualques autres païses (Benin, Chad, Cameron).

Es tanben una lenga veïculara largament utilizada en Africa occidentala e centrala (de Ghana a Sodan).

## Dialectologia

Lo haussà a un vintenat de dialèctes. Es lo de Kano (*Kananci*) que sèrv de referéncia e de basi a la lenga estandarda. 

## Nombre de locutors

Als 50 000 000 de locutors de lenga mairala (que representa mai o mens lo nombre de Haussàs), cal ajustar un nombre desconegut de locutors qu'utilizan lo haussà coma lenga segonda. Cal pasmens reconéisser que lo nombre de 70 000 000 (sovent donat) es del tot possible vist que la lenga domina lo nòrd de Nigèria e Nigèr tot.

Los paises que comptan lo nombre mai grand de Haussàs son:

- Niger: al recensament de 2001 55,4% se declarèt haussà (en 1988 èran 53%). Amb una populacion de 18 000 000 en 2015 se pòt estimar a gaireben 10 000 000 los Haussàs d'aqueste país.

- Nigèria: 22% de la populacion ( 40 000 000 sus una populacion totala de 180 000 000 en 2015) se declara haussà.

De minoritats haussàs vivon de Ghana duscas Sodan e lor lenga es tanben sovent utilizada coma lenga franca.
Josefina Aldecoa

thumb|Josefina Aldecoa (2005)
**Josefina Rodríguez de Aldecoa** o *Josefina Aldecoa* (8 de març de 1926–16 de març de 2011) foguèt una pedagòga e escrivana espanhòla de lenga espanhòla. Josefina, doctoressa en Pedagogia, nascuda en La Robla (Leon) foguèt fondadora del collègi *Colegio Estilo*. Moric en Mazcuerras, Cantàbria.

Foguèt esposa del tanben escrivan Ignacio Aldecoa. 

## Obras
* *El vergel* (1988)
* *Historia de una maestra* (1990)
* *Mujeres de negro* (1994)
* *La fuerza del destino* (1997)
* *El enigma* (2002)
* *Hermanas* (2008)