Arle

**Arle** (en francés *Arles*) es una vila d'Occitània, en Provença e es la capitala de Camarga. Es una comuna dau departament dei Bocas de Ròse dins la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Son animal totemic es lo leon.
Lo gentilici es **arlatenc -a**.

## Toponimia
Lo nom d’*Arle* deriva d’*Arelate*, mot d’origina celtica significant *luec situat près de l’estanh*, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. 
Durant l'Edat dau Fèrre (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus oppida celtics de Mediterranèa.
Vèrs 50 av. J.-C., Juli Cesar sona encara la ciutat *Arelate* dins sei *[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]* (I, 36, 4)*.

Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom *Arelate* sia estat abreujat en *Àrele*, a l'origina de la fòrma occitana. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?).

Sos escainoms istorics son *Arle lo Blanc* a l'[[Edat Mejana]] e *Arles en France* ("Arles en França") abans [[1789]].

==Geografia==
Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion.
La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats.

==Quartiers==
La vila se compausa de nòus quartiers:
*L'Autura
Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila.
*La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila)
Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat.  Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat.
*Lo Mejan
Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins.
Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila.
Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila.

*La Roqueta
Sonat autrecòps, *Borg dei Porcelets* o *Vielh Borg* lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta.
Lo nom de *Borg deis Porcelets* remonta au sègle  quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de *Vielh Borg* li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo *Borg Nòu*. 
Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants  que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis.

*La Cavalariá / Pòrtanhèl
*Lo Barriòl (au sud)
*Lo Trebon (au nòrd)
*[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst)
*[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst)

== Istòria ==

=== Lo periòde preroman ===

Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de *Massalia*]] i fondèron un *emporion* que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC.

Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei *Nearchi*, un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus.

A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei *Nearchi* integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de *Massalia.* A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]].

=== Lo periòde roman ===

==== La fondacion de la colonia d'Arelate ====

Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt *de facto* en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI<sup>a</sup> Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean.

==Eraldica==
[[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]]

==Administracion==







==Demografia==


==Luòcs e monuments==
[[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]]
[[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]]
* Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman.
*[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]]
*[[Glèisa de Sant Trefume]]
*[[Abadiá de Montmajor]]
*[[Obelisc d'Arle]]
*[[Vènus d'Arle]]

==Personalitats liadas ambé la comuna==
* [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un *Tractat de destrar e d'atermenar''.
## Camin de Compostèla
La Via Tolosana dei camins de Sant Jacme debuta a Arle.

## Veire tanben

## Liames extèrnes

## Nòtas