Via Lactèa

thumb|right|Lo Chamin de Sant Jaume dins lo cèu nuechenc de l'emisferi nòrd.

La **Via Lactèa** (var. **Via Lachenca**) ─comunament nomenaa lo **Chamin de Sant Jaume** (var. **Camin de Sant Jacme**)─ es la galaxia onte se tròban lo Sistèma Solar e la Tèrra. Es una galaxia espirala barraa de 100 a 400 miliards d'estelas. Es conegua despuei la Preïstòria car forma una faissa blanchassa dins lo ceu nuechenc. Pasmens, sa natura precisa demorèt ignoraa fins au desvolopament de l'astronomia moderna.

La Via Lactèa es la segonda galaxia mai importanta dau Grop Locau, l'ensemble de las galaxias situaas dins la vesinança de la Terra. A un diametre de  a  ans lutz e se seriá formaa rapidament après lo Big Bang. Son estructura actuala seriá aparegua fai 7 a 10 miliards d'ans. Plusors galaxias satellitas orbitan a l'entorn de son centre galactic. Las doas mai importantas son los dos Nívols de Magellan. Dins quatre miliards d'ans, la Via Lactèa deuriá intrar en collision e fusionar amb la Galaxia d'Andromeda. Lo resultat serà probablament una galaxia elliptica.

## Istòria

### Las observacions e teorias anticas

D'observacions dau Chamin de Sant Jaume son atestaas tre l'Antiquitat dins mai d'una region. D'efiech, la concentracion d'estelas dau plan galactic es aisament visibla de nuech. Plusors legendas e racontes mitologics foguèron escrichs per explicar sa preséncia. Las prumieras temptativas d'explicacions « racionalas » foguèron l'òbra de filosòfs grecs. Aristòtel (384-322 avC), dins lo quadre de son Univèrs compausat d'esferas perfectas, la considerèt coma un fenomene atmosferic situat dins la region sublunana. Teofrast (371-288 avC), un discípol d'Aristòtel, pensava que la Via Lactèa èra la sutura dels dos emisferis de l'esfera celestiala.

Pasmens, la vision d'Aristòtel èra pas unica en Grècia. Democrit (v. 460-370 avC) e Anaxagores (v. 500-428 avC) pensava que la Via Lactèa èra constituïda d'una multituda d'estelas luechencas e tròp pichonas per èsser observablas a uelh nud. Aquela concepcion èra probablament originària d'Índia.

Au segle II apC, Claudi Ptolemeu (v. 100-168 apC) sintetizèt lo saber antic sus lo Chamin de Sant Jaume dins son òbra principala, l**[[Almagest]]''. Principalament inspirat per las concepcions aristotelicianas, lo sistema de Ptolemeu èra compausat d'un ensemble d'esferas centraas sus una Tèrra situaa au centre de l'[[Univèrs]]. Per eu, la Via Lactèa èra donc pereu un fenomene [[meteorologia|meteorologic]].

=== Lo periòde medievau ===

Durant l'[[Edat Mejana]], las ideias de [[Claudi Ptolemeu|Ptolemeu]] se difusèron dins lo monde arabomusulman, eiretier de la mager part dau saber grec ancian. Se mantenguèron pereu en [[Euròpa]], siá gràcias a un accès dirècte als textes antics siá gràcias a la difusion de [[traduccion]] d'obratges arabis. Demorèron preponderantas fins au segle XV en despiech de contestacions recurrentas. Per exemple, tre lo [[sègle VI|segle VI]], lo [[filosofia|filosòfe]] [[neoplatonisme|neoplatonician]] [[Olimpiodòr lo Jove]] ([[495]]-[[570]]) contestèt la natura [[temps (meteorologia)|meteorologic]] de la Via Lactèa per dos arguments : las [[planeta]]s passan davant la Via Lactèa dins lo ceu e la Via Lactèa a ges d'efiech sus la [[parallaxi]].

Durant lo resta de l'[[Edat Mejana]], plusors [[astronomia|astronòms]] arabis e persans avancèron d'arguments seriós en favor d'una origina estellara, sensa sapar l'autoritat acordat a l**Almagest*. Per [[Al-Biruni]] (v. [[973]]-[[1050]]), lo Chamin de Sant Jaume èra un achampament d'estelas nebulosas nombrosas. [[Alhazen]] (v. [[965]]-[[1040]]) refutèt la teoria de [[Claudi Ptolemeu|Ptolemeu]] en mesurant la [[parallaxi]] de la Via Lactèa. Coma [[Olimpiodòr lo Jove|Olimpiodòr]], trobèt un resultat nul indicant una distància fòrça importanta. Enfin, au [[segle XII]], [[Avempace]] suggeriguèt qu'un fenomene de [[refraccion]] engendrat per l'[[atmosfera terrestra|atmosfera]] empachava de veire distintament las estelas formant la Via Lactèa. En [[1117]], sostenguèt sa tesi en observant l'aspecte de [[Mart (planeta)|Mart]] durant una [[conjoncion]] amb [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]].

=== L'aparicion dels instruments d'observacion e la conjectura de Kant ===

[[Fichièr:Herschel-Galaxy.png|thumb|right|Esquema de la galaxia segon [[William Herschel]].]]

En [[1610]], [[Galileo Galilei]] ([[1564]]-[[1642]]) observèt la Via Lactèa amb son [[telescòpi]]. Aquò li permetèt d'establir sa natura « d'amàs d'estelas pichonas ». Durant lo segle XVIII, lo progrès tecnic e la multiplicacion de las observacions permetèron l'emergéncia de plusors modeles per explicar sa natura e son estructura. En [[1734]], lo [[Suècia|Suedés]] [[Emanuel Swedenborg]] ([[1688]]-[[1772]]) avancèt l'ideia que las [[galaxia]]s èran d'univèrs-illas. Quauques ans mai tard, en [[1750]], [[Thomas Wright (astronòm)|Thomas Wright]] ([[1711]]-[[1786]]) prepausèt un modele de nívol aplatit en forma de disc. Lo [[Solelh|Soleu]] fasiá partia d'aquelas estelas. Lo [[filosofia|filosòf]] [[Jean-Henri Lambert]] ([[1728]]-[[1777]]) arribèt a la meteissa conclusion en [[1761]].

En [[1755]], lo filosòf [[Immanuel Kant]] ([[1724]]-[[1804]]) conjecturèt que lo Chamin de Sant Jaume poguèsse èsser un objecte en [[rotacion]] compausat d'un gròs nombre d'[[estela]]s retenguas per la [[gravitacion|gravitat]]. Suggeriguèt pereu que de « [[nebulosa]]s » visiblas dins lo ceu nuechenc èran en realitat d'autras [[galaxia]]s. En [[1796]], dins un obratge de vulgarizacion intitulat *Exposicion dau Sistema dau Monde*, [[Pierre-Simon de Laplace]] ([[1749]]-[[1827]]) desvolopèt una ideia identica.

A la fin dau segle XVIII, [[William Herschel]] ([[1738]]-[[1822]]) publiquèt la prumiera descripcion [[sciéncia|scientifica]] de la Via Lachenca en realizant un inventòri de las estelas presentas dins las diferentas regions dau ceu. Aquò lo menèt a plaçar lo [[Soleu]] a proximitat dau centre galactic, çò qu'es erroneu. De mai, per posicionar las autras estelas, se fondèt sus d'ipotesis egalament faussas : luminositat intrinseca identica, relacion de [[proporcionalitat]] entre la distància e la [[magnitud aparenta]] e abséncia d'extincion interestellara. En [[1845]], las observacions de [[William Parsons]] ([[1800]]-[[1867]]) li permetèron de diferenciar [[galaxia elliptica|galaxias ellipticas]] e [[galaxia espirala|galaxias espiralas]]. Destrièt pereu de fònts luminosas distintas dins de « [[nebulosa]]s », çò que renforcèt la conjectura de Kant.

=== Lo Grand Debat ===



En [[1917]], [[Heber Doust Curtis|Heber Curtis]] ([[1872]]-[[1942]]) observèt la nòva [[SN 1885A]] dins la « [[Galaxia d'Andromeda|Granda Nebulosa d'Andromeda]] ». En estudiant d'imatges [[fotografia|fotografics]] mai ancians, descurbiguèt onze [[nòva]]s suplementàrias e calculèt sa luminositat. En mejana, obtenguèt una valor detz còps inferioras a las autras nòvas. Establiguèt ansin a la distància entre la Via Lactèa e la « Granda Nebulosa » a  [[annaa lutz|ans lutz]]. Venguèt ansin un partisan de la teoria dels univèrs-illas e considerèt las galaxias espiralas coma de [[galaxia]]s independentas. Aquò entraïnèt lo [[Grand Debat (astronomia)|Grand Debat]] entre [[Heber Doust Curtis|Heber Curtis]] e [[Harlow Shapley]] ([[1885]]-[[1972]]). Lo segond èra opausat a l'existéncia de galaxias independentas, mas deguèt s'enclinar en [[1924]] après la descubèrta d'una [[estela variabla]] [[cefeida]] dins la Nebulosa d'Andromeda, desenant vengua la [[Galaxia d'Andromeda]].

=== L'estudi moderne dau Chamin de Sant Jaume ===

Après l'achabament dau [[Grand Debat (astronomia)|Grand Debat]], los [[astronomia|astronòms]] comencèron d'estudiar las estructuras galacticas per determinar la posicion dau [[Solelh|Soleu]] dins la [[galaxia]] e l'organizacion generala de la Via Lactèa. En [[1920]], [[Jacobus Kapteyn]] ([[1851]]-[[1922]]) prepausèt un modele de [[galaxia elliptica]] d'un [[diametre]] de 50 [[annaa lutz|ans lutz]]. Lo [[Solelh|Soleu]] i èra plaçat vers lo centre. Dos ans mai tard, mostrèt lo fenomene de rotacion galactic. Pasmens, lo modèl elliptic pausava de problemas. En [[1930]], [[Robert Jules Trumpler]] ([[1886]]-[[1956]]) suggeriguèt un modele de [[galaxia espirala]] dotat d'un bulb centrau que s'impausèt rapidament au sen de la comunautat scientifica.

Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los mejans tecnics permetèron de destriar d'estructuras mai finas. Ansin, a partir dels [[ans 1950]], plusors braç espiraus foguèron descubèrts. Uei, cinc braç principaus son estats identificats, mas existís pereu de braç menors mens ben coneguts. Dins los [[ans 1990]], l'existéncia d'una barra centrala foguèt pauc a pauc sospichaa. Aquò foguèt confirmaa en [[2005]] amb las mesuras realizaas per lo [[telescòpi espaciau]] *Spitzer*. En parallele, avancèt pauc a cha pauc l'ideia de la preséncia d'un [[trauc negre supermassís]] au centre de la galaxia. Associat amb la fònt de raionaments X [[Sagittarius A*]], foguèt descubert en [[1974]]. Pasmens, l'acceptacion de la [[natura]] de l'objecte avancèt lentament. Passèt d'etapas decisivas dins lo corrent dels [[ans 2000]]-[[Ans 2010|2010]] amb la descuberta d'objectes similars dins d'autras galaxias. Finalament, lo [[trauc negre]], d'una [[massa]] estimaa a 4,152 milions de [[massa solara|massas solaras]], foguèt [[fotografia|fotografiat]] en [[2022]] per una còla internacionala.

== Formacion e evolucion ==

Segon las [[conoissença]]s actualas, la formacion de las [[galaxia]]s es la consequéncia de concentracions de [[matèria]] formaas après lo [[Big Bang]]. La Via Lactèa se seriá ansin formaa a partir d'una d'aquelas concentracions. La data d'aquel eveniment es pas conegua, mas aguèt probablament luòc fai 10 a 13,5 miliards d'ans coma per la màger part de las autras galaxias. A partir de l'estudi de la formacion de l'[[amàs globular]] [[Messier 4|M4]], un temps de 12 a 13,5 miliards d'ans es frequentament avançat. L'estudi de las estelas mai vielhas de la galaxia dona de temps similars : 13,2 miliards d'ans per [[HE 1523-0901]] e 13,6 miliards d'ans per [[HD 140283]].

A l'origina, la Via Lactèa aviá probablament una forma [[esfera|esferica]] e absorbiguèt probablament una galaxia de la talha dau [[Grand Nívol de Magellan]] fai 10 miliards d'ans. En revenge, despuei aquela data, i aguèt ges de fusion amb una autra galaxia importanta. Lo disc galactic e los braç espiraus se serián formats fai 7,1 a 10,5 miliards d'ans.

Los calculs actuaus permèton de preveire una collision entre lo Chamin de Sant Jaume e lo [[Grand Nívol de Magellan]] dins un miliard d'ans. Puei, dins quatre miliards, una collision ben mai importanta aurà luòc entre la Via Lactèa e la [[galaxia d'Andromeda]]. Aquò entraïnarà la formacion d'una [[galaxia elliptica]] e, gràcias a la mescla dels [[gas]] contenguts dins las doas galaxias, un intens periòde de formacion d'[[estela]]s. Aquò deuriá durar un miliard d'ans. Puei, dins cinc miliards d'ans, la formacion estellara deuriá venir rara dins la galaxia eissia de la fusion de la Via Lactèa e de la [[galaxia d'Andromeda]].

== Caracteristicas e estructura ==

=== Talha e massa ===

La Via Lactèa es la segonda mai granda galaxia dau [[Grop Locau]] après la [[galaxia d'Andromeda]]. Lo diametre de son disc es estimat entre  e  [[annaa lutz|ans lutz]]. Pasmens, d'observacions menaas amb los [[telescòpi]]s [[Large Sky Area Multi-Object Fibre Spectroscopic Telescope|LAMOST]] e [[Sloan Digital Sky Survey|SDSS]] suggerisson un diametre de  ans lutz. Mas las [[estela]]s serián raras dins la region situaa en delà de  ans lutz. L'espessor dau disc es de  ans lutz en mejana.

L'estimacion de la [[massa]] de la Via Lactèa varia segon los metòdes utilizats per faire lo calcul. Los resultats actuaus van de 5,8.10<sup><small>11</small></sup> a 2,3.10<sup><small>12</small></sup> [[massa solara|massas solaras]]. Pasmens, la màger part dels estudis pervenon a una valor compresa entre 1 e 1,5.10<sup><small>12</small></sup> [[massa solara|massas solaras]]. La determinacion de la massa de [[matèria negra]], « matèria » ipotetica invisibla mas sensibla a la [[gravitat]], es la causa principala d'aquela incertituda. D'efiech, segon las conoissenças actualas, aquela matèria seriá lo compausant mai important de la galaxia.

=== Composicion ===

La Via Lachenca es compausaa de 100 a 400 miliards d'[[estela]]s. L'incertitud es la consequéncia de la dificultat de deteccion de las estelas pichonas e pauc lusentas que semblan d'èsser relativament nombrosas. Lo nombre de [[nebulosa planetària|nebulosas planetàrias]] es estimat a . Lo nombre de planetas es desconegut, mas lo nombre important d'[[exoplaneta]] descubertas suggerís un nombre fòrça important.

=== Estructura ===

==== Generalitats e quadrants galactics ====

[[Fichièr:Milky Way 2005.jpg|thumb|right|Vista d'artista de la Via Lactèa.]]

Segon las [[conoissença|conoissenças]] actualas, la Via Lachenca seriá una [[galaxia]] [[galaxia espirala barraa|espirala barraa]] de [[Classificacion de Vaucouleurs|tipe SB(rs)bc II]]. Es donc compausaa d'un centre galactic, d'una barra centrala e d'un disc contenent de braç espiraus.

Per se reperar dins la galaxia, un sistema de [[coordenaas]] es estat creat per los [[astronomia|astronòms]]. Per convencion, lo [[Solelh|Soleu]] es plaçat au pòl nòrd galactic e lo Chamin dau Sant Jaume es devesit en quatre sectors circulars dichs « quadrants galactics ». La mieja drecha que va dau Soleu au centre galactic es associat a l'angle 0°. Los quadrants son ansin definits :
* 1 quadrant galactic : 0° ≤ longituda (*ℓ*) ≤ 90°.
* 2<sup><small>nd</small></sup> quadrant galactic : 90° ≤ *ℓ* ≤ 180°.
* 3 quadrant galactic : 180° ≤ *ℓ* ≤ 270°.
* 4 quadrant galactic : 270° ≤ *ℓ* ≤ 360°.

==== Lo centre galactic ====

[[Fichièr:EHT Saggitarius A black hole.tif|thumb|right|[[Fotografia]] dau [[disc d'accrecion]] de [[Sagittarius A*]].]]



Lo [[centre galactic]] pòu èsser assimilat a una [[esfera]] de  [[annaa lutz|ans lutz]]. Es una region contenent una concentracion auta d'[[estela]]s vielhas. La barra centrala de la galaxia se tròba pereu dins la region. Sa longor es estimaa entre  e  [[annaa lutz|ans lutz]] e podriá èsser constituïda de doas barras distintas. Conten una part importanta de l'[[idrogene]] [[molecula]]r de la galaxia e, vista despuei l'exterior, deu n'èsser la region mai luminosa.

Lo centre galactic assosta un [[trauc negre supermassís]] que sa [[massa]] es estimaa entre 4,1 e 4,5 milions de [[massa solara|massas solaras]]. Lo [[trauc negre]] es assimilat a la fònt de raionaments X [[Sagittarius A*]]. En mai de [[2022]], una fotografia dau disc d'accrecion foguèt presa per un ensemble de [[radiotelescòpi]]s.

==== Los braç espiraus ====

[[Fichièr:Milky Way Arms.svg|thumb|right|Esquema presentant la posicion dau [[Solelh|Soleu]], dau [[centre galactic]] e dels braç espiraus actualament identificats.]]

Dins las regions alunchaas de l'influéncia [[gravitacion|gravitacionala]] de la barra centrala, las [[estela]]s e los nívols de [[gas]] e de poussa forman un ensemble de braç espiraus. Au mens quatre estructuras d'aqueu tipe son estaas identificaas. Las mai importantas regions de formacion d'[[estela]]s se tròban dins los braç. Pasmens, lo nombre de braç e lor posicion precisa son pas encara segurs. D'efiech, lor deteccion es pas simpla e las regions situaas a l'opausat dau centre galactic son pas directament observablas. Cau nòtar que las zònas situaas entre los braç son pas vuejas : contenon solament una concentracion mai febla d'[[estela]]s, de [[gas]] e de poussa.

==== La ròda galactica e las galaxias satellitas ====

Lo disc galactic es enviroutat per una ròda, mai o mens esferica, qu'es compausaa de [[gas]], d'[[estela]]s vielhas e d'[[amàs globular|amàs globulars]]. 90 % d'aquelos objectes se situan a mens de  ans lutz dau [[centre galactic]]. Pasmens, quauques [[amàs globular|amàs globulars]], coma [[PAL 4]] e [[AM1]], orbitan a mai de  ans lutz. Aperaquí 40 % dels amàs seguisson una [[orbita]] retrograa. Lo [[gas]] de la ròda es fòrça diluït, çò que permet pas la formacion d'estelas dins la region.

Lo satellit mai important dau Chamin de Sant Jaume es lo [[Grand Nívol de Magellan]], una galaxia espirala barraa nana situaa a  ans lutz. Deuriá fusionar amb la Via Lactèa dins 1 a 2,4 miliards d'ans. Lo segond satellit mai important es lo [[Pichon Nívol de Magellan]], un ensemble de doas galaxias nanas irregularas que se situa a  ans lutz dau centre galactic. D'autras galaxias nanas, mens importantas, orbitan a l'entorn dau Chamin de Sant Jaume. Totes aquelos satellits son estats desformats per las [[fòrça]]s de [[marèia]], çò qu'entraïnèt la formacion de corrents d'[[estela]]s e de gas entre aquelas galaxias e la galaxia nòstra.

==== La rotacion galactica ====

Las [[estela]]s e lo [[gas]] de la Via Lactèa orbitan a l'entorn dau centre galactic a de [[velocitat]]s compresas entre 210 e 240 km/s. Aqueu fenomene es pas explicat car las [[velocitat]]s observaas seguisson pas las [[leis de Kepler]]. Aquò es sovent vist coma una pròva de l'existéncia de la [[matèria negra]]. Dins aquò, la natura d'aquela matèria es pas encara ben determinaa. Son existéncia es pereu encara contestaa per una partia de la comunautat scientifica.

== Observacion ==

=== Observacion a uelh nud ===

[[Fichièr:Milky Way multispectral SMIL.svg|thumb|right|Observacion multiespectrala de la Via Lactèa.]]

L'observacion de la Via Lactèa a [[uelh]] nud es relativament facila dins un ceu sorn. D'efiech, aparéis coma una faissa clara de lutz blancha que percor tota la vòuta celesta de [[Cassiopèa (constellacion)|Cassiopèa]] a la [[Crotz dau Sud]]. S'i concentra un nombre d'[[estela]]s ben mai important que dins las autras regions dau ceu. Las regions mai luminosas se situan dins l'aisse de las [[constellacion]]s de l'[[Escorpion (constellacion)|Escorpion]], dau [[Sagitari (constellacion)|Sagitari]] e dau [[Ophiuchus|Serpentari]], es a dire dins la direccion dau centre galactic. Pasmens, la faissa blancha es de còps interrompua per de regions sornas que correspòndon a de [[nebulosa]]s sornas. La disposicion particulara dau Chamin de Sant Jaume dins lo ceu nuechenc es degua a l'enclinason relativament importanta entre lo plan orbitau de la [[Terra]] – l'[[ecliptica]] – e lo plan eqüatoriau de la galaxia. En causa dau fenomene de [[precession dels equinòccis]], aquela enclinason varia sensiblament en foncion de l'epòca.

=== Observacion amb d'instruments ===

L'observacion de la Via Lactèa amb d'instruments permet d'observar mai de detalhs. Pasmens, la rechercha scientifica necessita d'observar las estructuras galacticas dins de [[electromagnetisme|raionaments]] non visibles. D'efiech, los nívols de gas e de poussa de la region centrala blocan rapidament l'observacion d'aquelas zònas dins lo domeni visible. En revenge, los raionaments X passan aisament aquelos nívols, çò que permet d'observar lo [[trauc negre]] centrau. En causa de las particularitats de l'observacion astronomia dins aquelos raionaments, fòrça [[telescòpi]]s dedicats a l'observacion de la Via Lactèa son plaçats en [[orbita]] a l'entorn de la [[Tèrra]].

== Articles connèxes ==

* [[Galaxia]]
* [[Galaxia d'Andromeda]]
* [[Galaxia espirala]]
* [[Galaxia espirala barraa]]
* [[Grop Locau]]
* [[Nívols de Magellan]]

== Bibliografia ==
* *'(fr)** Frédéric Chaberlot, ''La Voie Lactée : Histoire des conceptions et des modèles de notre galaxie des temps anciens aux années 1930'', CNRS, 2003.
* **(fr)** Ferdinand Hoefer, ''Histoire de l'astronomie depuis ses origines jusqu'à nos jours'', París, Hachette, 1873.
* **(fr)** Jean-Pierre Luminet e Marc Lachièze-Rey, ''De l'infini... : Mystères et limites de l'Univers'', París, Dunod, 2005.
* **(en)** Fulvio Melia, ''The galactic supermassive black hole'', Princeton, PUP, abriu de 2007.
* **(en)*' Steven Weinberg (trad. Jean-Benoit Yelnik), *Les Trois Premières Minutes de l'Univers'', París, Seuil, coll. « Point », 1978.

## Referéncias