Guèrra de Tròia

[thumbnail|300px|''Tròia en flamas'', pintura de [Johann Georg Trautmann (1713–1769)]]
La **Guèrra de Tròia** foguèt, segon la legenda, una guèrra de las armadas aquèas (es a dire, grègas) contra la vila de Tròia en Asia menora, seguissent lo rapte (o seduccion) d'Elena d'Esparta per Paris. La guèrra es un dels eveniments mai importants de la mitologia grèga e es contat dins un cicle de poèmas epics que sonque dos, l**[[Iliada]]'' e l''[[Odissèa]]'' d[[Omèr]], demorèron entièrs. L''Iliada'' descriu un episòdi ja avançat la guèrra, e l''Odissèa'' explica lo viatge de retorn d'un dels caps grècs, [[Ulisses]]. De poètas grècs posteriors descriguèron d'autres partidas de l'istòria, e tanben lo poèta roman [[Virgili]] dins son ''[[Eneïda]]''.

Los grècs ancians cresián que los fachs contats per Omèr èran essencialament certans (situavan la guèrra als sègles XIII AbC o sègle XII AbC, coïncidissent amb la casuda de l'Empèri [[Itita]]; atal las datas prepausadas de la fin de la guèrra èran [[-1184|1184 AbC]] -segon [[Eratostènes]]-, [[-1208|1208 AbC]] -notat sul marbre de Paros- o [[-1250|1250 AbC]] -segon [[Erodòt]]-) e localizan Tròia sus la riba dels [[Dardanèls]] dins l'actual nòrd-oèst de [[Turquia]]. 

Dins los temps modèrnes, la guèrra e la vila tanben son consideradas coma mitologicas. Mas en [[1870]], l'arqueològ alemand [[Heinrich Schliemann]] realizèt d'excavacions e trobèt de pèiras que fòrça arqueològs pensan identificar coma de la vila de Tròia. Pasmens, i a pas cap de certitud que la Tròia d'Omèr aja existit, e encara mens que los fachs contats del cicle de la Guèrra de Tròia sián vertadièrs.

== Precedents ==

=== L'avarícia de Laomedont e lo rapte d'Esiòna ===

Segon la mitologia grèga, pendent lo regne de [[Laomedont]], [[Apollon]] e [[Poseidon]] se rebellèron contra [[Zèus]]. Aqueles los castiga a venir pendent un an esclaus del [[rei de Tròia]].

Laomedont lor ordena de bastir una muralha indestructibla per Tròia. Dins aquela tasca foguèron ajudats pel semidieu [[Eac]], perque lo monarca aviá promés en cambi una bona recompensa. Quand acabèt, lo rei lor refusèt la paga promesa e Poseidon envièt un monstre marin per que mange la filha del rei, [[Esiòna]].

Davant la paur dels ciutadans, Esiòna sortiguèt de Tròia per se liurar al monstre mas, dins aquel moment, passava [[Eracles]]. Laomedont li ofriguèt la man de sa filha se la salvava. Un còp lo monstre mòrt, lo rei nega sa filha a Eracles. Aquel, furiós, tuèt Laomedont e totes los seus filhs (levat [[Priam]], futur rei) e seduguèt Esiòna a çò d'Eac (tanben enganat per Laomedont) e la maridèt amb lo filh d'Eac, [[Telamon]].

Priam demandèt pendent d'ans lo retorn de sa sòrre, mas ela èra esposa astruga e aguèt un filh [[Teucre]].

=== Pelèu e Tètis, la Poma e lo Jutjament de Paris ===

[[Zèus]] venguèt rei dels dieus desfasent son paire [[Crònos]]. Aquel darrièr qu'aviá desfach son paire [[Uranus]]. Zèus crenguèt qu'un de sos filhs seguiguèsse l'exemple, e atal, quand una profecia augurava que lo filh de la ninfa [[Tètis (maire d'Aquiles)|Tètis]] (qu'èra son amanta) seriá mai gran que son paire, leu faguèt casar Tètis amb un vièlh rei escrancat, [[Pelèu]]. 
[[Fichièr:Rubens - Judgement of Paris.jpg|thumbnail|300px|dreta|''Lo jutjament de Paris'', de [[Rubens]]]]

Totes los dieus foguèron convidats al casament de Pelèus e Tètis, levat [[Eris (mitologia)|Eris]], la Discòrdia. Ofensada, se faguèt invisibla e daissèt sus la taula una poma daurada en que i aviá inscrich lo mot ''Kallisti'' ("A la mai bèla"). La poma foguèt reclamada per [[Èra]], [[Atena]], e [[Afrodita]]. Se disputèt fòrça qui la prendriá, e cap dels dieus gausèt pas s'aventurar sus una opinion en favor d'una demandaira per paur d'ofensar las altras doas. Fin finala, Zèus ordonèt que la disputa se tancariá amb lo Jutjament donat per [[Paris]], prince de Tròia, que seriá estat educat coma pastre perque una profecia aviá predit que causariá la casuda de la vila. Las divessas temptèron de seduire lo pastre: Atena li ofriguèt la saviesa e abilitat dins la batalha, Èra li ofriguèt lo poder politic e lo contraròtle de tota [[Asia]], e Afrodita li ofriguèt l'amor de la femna mai bèla del monde. Paris donèt la poma a Afrodita, e tornèt a Tròia.

De Pelèu e Tètis nasquèt un filh, [[Aquiles]]. Se profetizèt que moririá jove, e a Tròia. Amb l'esperança de l'aparar, quand èra encara mainat, sa maire lo banhèt dins lo riu [[Stix]], lo fasent invulnerable de tota part levat lo talon que la maire teniá. Grandissent venguèt lo guerrièr pus poderós de totes los mortals.

=== La fugida de Paris e Elena ===

Afrodita concediguèt a Paris l'amor de la femna mai bèla del monde, qu'èra [[Elena de Tròia|Elena]], una de las filhas del rei d'[[Esparta]] [[Tindarèu]]. Sa maire èra [[Lèda]], que seriá estada sedusida per [[Zèus]] prenent la fòrma d'un cicne, e es pas clar quines dels quatre filhs de Lèda èran de Zèus o de Tindarèu. Elena aviá fòrça pretendents, e son paire crenguèt qu'en causissent cap per paur que los autres respondan amb violéncia. A la fin, un dels pretendents, Odissèu (o "Ulisses", en latin) d'[[Itaca]], prepausèt un dessenh per resòlvre lo dilèma: totes los pretendents deurián jurar, malgrat las protestacions, que defendrián lo matrimòni d'Elena quin que siá lo causit. 

Elena causiguèt [[Menelau]], que alara viviá amb son fraire [[Agamemnon]] a la cort de Tindarèu dempuèi l'exili de sa tèrra d'[[Ciutat d'Argos|Argos]] quand son oncle aviá tuat son paire e n'aviá usurpat lo tròn. Menelau eretèt del tròn d'Esparta, amb Elena per reina, e Agamemnon se maridèt amb la sòrre d'Elena [[Clitemnestra]] e recuperèt lo tròn d'Argos. 

En una mission diplomatica a Esparta, Paris tombèt amorós d'Elena e, amb l'ajuda d'Afrodita, la raubèt o seduguèt (las versions vàrian) e se la menèt a Tròia coma esposa. Menelau envièt un messatgièr a Tròia demandant lo retorn d'Elena, mas lo rei [[Priam]], remembrant de sa sòrre [[Esiòna]], refusèt que tornèsse. D'aquel biais, totes los reis e princes de Grècia foguèron reclamats per complir lor jurament e recuperar Elena.

=== Lo recrutament de l'armada grèga ===

A aquela epòca, [[Ulisses|Odissèu]] ja èra maridat amb [[Penelòpa]] e veniá d'aver un filh, [[Telemac]]. Ulisses ensagèt per engana d'evitar la guèrra. Simulèt la foliá en semenant de sal dins los camps. Mas foguèt desmascarat per [[Palamedes]].

[[Agamemnon]] envièt de messatgièrs a totes los reis de Grècia per tal que vengan a la guèrra, mas lo rei [[Cinires]] de [[Chipre]] envièt pas qu'una nau vertadièra e quaranta nòu de joguina.

L'oracle [[Calcas]] aviá predit que los grècs capitarián pas sens Aquiles. La maire d'aquel, [[Tètis (maire d'Aquiles)|Tètis]], sabent qu'Aquiles moririá s'anava a Tròia, lo diguisèt de femna e l'amaguèt a la cort del rei [[Licomèdes (paire de Deidamia)|Licomèdes]] a [[Sicros]]. Ulisses e [[Ajax lo Grand|Ajax]] caçavan. Segon una de las versions faguèt sonar un còrn, e Aquiles sautèt endavant e brandiguèt sa lança per lutar contra los falses invasors. Segon una autra, faguèt passar de mercants que ofrián jòias e armas, e descobriguèron Aquiles entre las femnas perque demorèt sol a contemplar las armas.

Aprèp, una flauta de mai de mila naus foguèt enviada, jol capitenajat d'[[Agamemnon]]. Mas quand arribèron a [[Aulis]], los vents venguèron marrits. Uns de dire que la divessa [[Artèmis]] castigava atal Agamemnon per aver tuau un cèrvi sagrat (o aver tuat un cèrvi en tèrra sagrada), e de se pretendre melhor caçaire qu'ela. L'unic biais d'apasimar Artèmis seriá de sacrificar la filha d'Agamemnon [[Ifigenia]]. Segon d'autras versions o faguèt, alara que d'autres afirman que sacrifiquèt una cèrvia el luòc.
[[Fichièr:THAM-Battle at the ships sarcophagus.jpg|thumbnail|esquerra|300px|Combat dels vaissèls davant Tròia, bas relèu d'un sarcofag ([[sègle III]])]]
Los grècs tanben portèron los òsses de [[Pelòps]], paire d'[[Atrèu]] e aujòl d'Agamemnon e Menelau per los ajudar a ganhar la guèrra, perque un oracle afirmava que serián necessaris per la victòria.

Las fòrças grègas son descrichas amb detalh dins lo catalòg de naus del segond libre d'[[Iliada]]. Èra de 28 contingents de la Grècia continentala, [[Peloponès]], las [[Dodecanès|illas dodecanèsas]], [[Creta]] e [[Itaca]], per un total de prèp de  òmes.

Las fòrças troianas totjorn dins l**Iliada*, èran las meteissas qu'aquelas del troians, capitanejadas per [[Ector]], e d'autres aliats: dardanis, zeleians, adrastis, percotians, pelasgs, tracis, lancièrs cicons, arquièrs peonis, alizonts, misis, frigis, meonis, milesis e licis.

== La Guèrra ==

=== Arribada ===
Un oracle aviá predit que lo primièr grèc a marchar en tèrra troiana seriá lo primièr a morir. [[Protesilau]], capitani dels filacians, compliguèt la profecia; èra lo pòrta bandièra dels grècs e casèt per la lança d'Ector. Pasmens, los assalidors poguèron bastir una barralha de fusta e un campament militar sus la plaja, prèp dels vaissèls.

Aprèp la batalha, los grècs faguèron a [[Protesilau]] de funeralhas de dieu, e [[Ermès]] lo menèt veire per un darrièr còp son esposa abans de lo conduire cap a l'[[Adès]]. Sa femna, [[Laodamia]], desirava de l'acompanhar dins la mòrt. Aprèp la mòrt de [[Protesilau]], son fraire [[Podarces]] prenguèt son ròtle dins la guèrra.

Vesent las immensas [[muralhas]] de [[Tròia (Anatolia)|Tròia]], los grècs decidiguèron d'assetjar la [[ciutat]] fins que se rendan. Pendent lo sètge i aguèt d'escarmossas ocasionalas; [[Ajax lo Grand|Ajax]] saquegèt [[Tràcia]] per dos còps e [[Aquiles]] comandèt d'expedicions cap a las ciutats vesinas de [[Lesbos]], [[Focèa]], [[Colofó]], [[Esmirna]], [[Clasomenés]], [[Cime]], [[Egialos]], [[Dardania (Misia)|Dardania]], [[Tenos]], [[Adramiti]], [[Colona]], [[Antandros]] e [[Tebas]] d'[[Ipoplacia]].

=== Criseida e Briseida ===
Coma comandant en cap, Agamemnon prenguèt lo primièr lo botin e emportèt coma esclava [[Criseida]], alara qu'[[Aquiles]] causiguèt [[Briseida]].

Mas Criseida èra filha de [[Crisas]], un prèire d'[[Apollon]]. Lo prèire ofriguèt un enòrme rescat per sa filha, mas coma se refusèt, preguèt Apollon que castiguèsse los grècs. L'[[armada]] grèga patiguèt malautiá, e Agamemnon deguèt tornar Criseida.

Agamemnon exigiguèt que en compensacion a l'esclau que aviá perdut, se li donèsse Briseida qu'Aquiles s'aviá enamorant. Ofensat e indignat per Agamemnon, Aquiles refusèt la luta e abandonèt l'armada dels grècs.

Pasmens que grècs èran destinats a ganhar la guèrra, [[Aquiles]] demandèt a sa maire Tètis que intervenga davant [[Zèus]] per li demandar que los grècs pòscan pas véncer fins qu'Agammemnon li aja demandat perdon. Lo jorn seguent los grècs foguèron fòrça castigats dins la batalha, e totes los guerrièrs principals levat Ajax foguèron plan ferits los enebent contunhat la luta aquel jorn. Los troians, capitanejats per [[Ector]], avançavan dangierosament cap al campament grèc.

Alara qu'Aquiles refusava de lutar, son amic [[Patròcle]] li demandèt sas armas perque los troians pensen qu'Aquiles aviá tornat a la guèrra. Ector pensant que Patròcle èra Aquiles lo tuèt e demorèt amb l'armadura d'Aquiles. Fòl de ràbia, Aquiles s'anèt venjar. Se carguèt d'una nòva armadura que [[Tètis (maire d'Aquiles)|Tètis]] aviá comandat a [[Efèst]], tuèt Ector, e rebalèt son còs nud darrièr un carri fasent tres torns de las muralhas de Tròia jos la vista de totes los seus. Refusèt de tornar lo còs als troians per far los rites funeraris. [[Priam]], amb la proteccion dels dieus, anèt en persona veire Aquiles e li supliquèt que li tornèsse lo còs de son filh. Alara Aquiles compatiguèt perque se remembrava lo seu paire, e autregèt una trèva de dotze jorns per poder far las funeralhas d'Ector.

=== La mòrt d'Aquiles ===

Après la mòrt d'Ector, Aquiles venquèt [[Memnon d'Etiopia]], [[Cicnus]] de [[Colonae]] e la guerrièra de las [[amazonas]] [[Pentesilia]]. Pendent aquela seria de campanhas victoriosas, Paris lo matèt per mejan d'una flècha empoisonada que foguèt guidada per Apollon fins al seu talon. Coma foguèt tuat per engana amb l'intervencion d'un dieu, se considèra qu'Aquiles moriguèt sens jamai èsser estat vencit sul prat batalhièr. Sos òsses foguèron mesclats amb aqueles de Patròcle, e se celebrèron las funeralhas en son onor.

=== L'armadura d'Aquiles e la mòrt d'Ajax ===

L'armadura d'[[Aquiles]] foguèt objècte d'una peleja entre Ulisses e Ajax. Se pelejant per ela al final guanhèr Ulisses. Ajax venguèt fòl de ràbia a sautèt al mitan d'un dels tropèls dels grècs (pensant qu'èran sos companhons) e comencèt de matar la oelhas. Aprèp, se suïcidèt.

=== Lo caval de Tròia ===

L'episòdi del [[Caval de Tròia]] es lo final de la guèrra. Los grècs (o Ulisses, segon qualques escrichs) dessenhèt la construccion d'un caval de fusta, animal qu'èra sacrat pels troians. Foguèt bastit per [[Epeius]] e qualques guerrièrs grècs s'amaguèron dedins (Ulisses, [[Leontèu (mitologia)|Leontèu]], Menelau, [[Diomèdes d'Argos|Diomèdes]], [[Neoptolem]] e detz-e-sèt mai). Lo rèsta de l'armada grèga simulèt l'abandon del sètge e los troians interpretèron lo caval coma una dona per la patz. Un espion grèc, [[Sinon]], convenquèt los troians que lo caval èra una dona fasent taire los avertiments de [[Laocon]] e [[Cassandra]]. Coma lo caval èra tròp grand passava pas per la pòrta de la ciutat, destruiguèron una partida de la muralha per lo far entrar.

Los troians, aüroses que lo sètge de dos ans se termine, passèron una nuèch de fèsta e gorrinatge. Quand los grècs sortiguèron de l'interior del caval, la ciutat èra en plen repaus e la presa foguèt aisida. Lo sacatge durèt tres jorn e tres nuèchs e tuèron totes los òmes e mainats, e faguèron esclaus totas las femnas e mainats. Las riquesas foguèron saquejadas, e de l'esplendida ciutat ne demorèt pas que roïnas.

Existís un debat sus l'existéncia reala del caval de fusta. Qualques sabents afirman que lo Caval de Tròia èra en realitat un botaire sostingut de quatre pilars, que auriá portat aquel nom. Lo fach qu'auriá destruït las muralhas per far entrar confirmariá aquela tèsi.

== La Guèrra de Tròia e l'art ==

=== Literatura ===
* Robert Graves: *La guerra de Troia*. Editorial Empúries. ISBN 978-84-7596-063-0
=== Pintura ===
<gallery>
Imatge:Giovanni Battista Tiepolo 042.jpg|G. B. Tiepolo, *La Flauta grèga a Aulís*, detalh, villa Valmarana
Imatge:Giovanni Battista Tiepolo - The Sacrifice of Iphigenia - Villa Valmarana.jpg|G. B. Tiepolo, *Lo Sacrifici d'Ifigenia*, villa Valmarana
Imatge:Giovanni Battista Tiepolo 044.jpg|G. B. Tiepolo, *Euribatés e Taltibios menan Brisèis a Agamemnon*, villa Valmarana
Imatge:GD Tiepolo Construction du cheval de Troie.jpg|G. D. Tiepolo, *Construccion del caval de Tròia*, National Gallery
Imatge:The Procession of the Trojan Horse in Troy by Giovanni Domenico Tiepolo (cropped).jpg|G. D. Tiepolo, *Procession del caval de Tròia*, National Gallery
Imatge:JL David Les funérailles de Patrocle.jpg|J.-L. David, *Las Funeralhas de Patròcle*, National Gallery of Ireland
Imatge:G_Cadès_Achille_et_Briséis.jpg|G. Cades, *Aquilled e Brisèis*, dessenh, Musèu Fabre, Montpelhièr
</gallery>

=== Cinèma ===
* *Helen of Troy* ([[1956]]), de [[Robert Wise]].
* *La Guerra di Troia* ([[1961]]), de [[Giorgio Ferroni]].
* *Troy* ([[2004]]), de [[Wolfgang Petersen]].
=== Opèra ===
* *Il ritorno di Ulisse in patria* ([[1641]]), de [[Claudio Monteverdi]].
* *Les Troyens* ([[1858]]), d'[[Hector Berlioz]].
* *La belle Hélène* ([[1864]]), de [[Jacques Offenbach]].
* *Troilus and Cressida* ([[1954]]), de [[William Walton]]. 
* *King Priam'' (1961), de Michael Tippett.

## Nòtas e referéncias