Jòc de cartas espanhòl

vinheta|300x300px|Cartas Valencianas, edicion de 1778. Dins Lo caval de copas es escrich una frasa tipica de l'eròi ''“Ai va”''.
Lo **jòc de cartas espanhòl** es un nesmble de quaranta cartas. Existís de versions mens de cinquanta e cinc cartas per poder jogar a d'autres jòcs. Las cartas son destriadas en quatre ensenhas o *palos*. Las ensenhas son aur (*oro*), copa, espasas (*espadas*) e baston (*baston*), que cadun li correspond son iconografía caracteristica. Cada ensenha de dotze cartas: nòu cartas numerotadas del un a nòu, nomenadas cartas numericas e tres caras numerotadas de dètz a dotze. Ara, las figuras son la *sota* (amb lo nombre 10), lo  cavalièr (*caballero*), sovent se dich caval (*caballo*) malgrat qu'es un cavalièr montat (amb lo nombre 11) e lo rei (*rey*) (amb lo nombre 12). Totas las cara representan còrs entièr.

Sovent las cartas numericas s'arrèstan al nombre sèt, çò que fa un jòc de quaranta cartas.

Per unes jòcs las ensenhas se dividisson en corts (*cortos)*: aurs e copas, e larg (*largos)*: bastons e espasas.

Lo jòc espanhòl de quaranta cartas amb quatre ensenhas e tres caras es atestat almens dempuèi 1539 dins los *Dialògs* de Juan Vives, quitament se a las caras son cavalièr (*caballero*), reina e rei (*rey*).

Unas versions modèrnas pòdon inclure dos joquièrs, introdusits del jòc francés, fasent un jòc ciquentas cartas. 

Lo jòc espanhòl de cinquanta e cinc cartas es una version per poder jogar al poker, s'apondon a aqueste de quaranta uèch cartas quatre cartas amb lo nombre dètz, fasent un jòc cinquanta e doas cartas mai tres joquièrs fan lo total de las cinquanta cinc cartas, en mai los nombres de las figuras onze, dotze e tretze se substituisson per, *sotas* (J), de *cavals* (Q) e los *Reyes* (K) tanben lo nombre un ven la letra (A).

Lo jòc espanhòl es utilizat ara en Espanha, sud de França, en Latinoamerica, Filipinas (nomenat "calhi") e nòrd d'Africa. Foguèt utilizar al Portugal, Itàlia e tota Euròpa Occidentala, en parallel amb los jòcs locals.

## Caracteristicas generalas
Coma la majoritat dels jòcs europèus, lo jòc espanhòl se dividís en quatre ensenhas (*palos)* (aur, copa, espasa e bastons, sempre dins aqueste òrdre), dessenhats amb un lengatge iconografic caracteristic. Parteja tanben amb lo rèste dels jòcs la division entre *cartas numericas* e de *caras* (*sota*, *caval* e *rei*).

Mai sovent lo jòc espanhòl conten de quaranta e uèch cartas (nòu numericas e tres figuras de cada ensenha), coma la majoritat dels jòcs, que son de quaranta e uèch o cinquanta cartas.

La simbologia de las ensenhas dins lo jòc espanhòl es semblable a aquesta dels autres jòs, mas se destria de las autras per son iconografía caracteristica, e lo fach que las caras apareisson de còrs entièr. Tanben se singulariza per la cara del cavalièr (o "caval") que pren plaça de la figura de la reina qu'aparéis dins la majoritat dels autes jòs. Es caracteristic tanben del jòc espanhòl la numeracion de las figuras, que comença totjorn al 10, e mai se las cartas numericas s'arrèstan a 7, çò qu'es mai frequent.

La primièra carta del jòc espanhòl, numerotat amb l'1, se nomena “as”. Aquesta denominacion ven que la cara del dat qu'a un sol cercle, e que recep lo nom latin de "*as*" = "unitat".

La valor de las cartas depend del jòc, e mai se en general las caras valon mai que las cartas numericas. Quand Luis Vives descriguèt lo jòc en 1539, la valor de las cartas numericas dependiá tanben de l'ensenha: dins los aurs e copas las cartas bassas valián mai que las nautas, e dins los bastons e espasas lo contrari.
drecha|vinheta|Les espacis dins la partida superiora e inferiora de la linha qu'enquadra las cartas del jòc espanhòl (''pintas'') indican l'ensenha de la carta. Ua linha sens espaci indica aurs; un espaci es copas, doas es espasas e tres es bastos

### Franja
Es tanben pròpri al jòc espanhòl l'emplec de la franja (*orlas o pintas*), un còdi d'espacis dins la linha qu'enquadra l'iconografía de cada carta e qu'indica son ensenha: sens d'espacis indica d'aurs; un espaci indica de copas; dos indica d'espasas; tres indica bastons. L'aparicion de las *pintas* pòt èsser la consequéncia de l'adopcion de la iconografía de còrs entièrs per las figuras, que permet pas d'identificar l'ensenhal de las mèsma pel tèrmz inferior. Disn lo jòc francés, en mai de que dejò lo nombre i a una miniatura de l'ensenha correspondenta, la figura apareis de mièg còrs e duplicada simetricament en diagonala, de se reconéis l'ensenha dempuèi quin tèrme que siá.
centrat|vinheta|Franjas modèrnas amb doas signaturas identicas, dispausadas simetricament.

## Iconografia e origina
La division del jòc en quatre ensenha, amb una iconografia semblabla a l'actuala per los destriar, aparéis ja dins una baraja jòc de cartas descobèrt al Palais (uèi musèu) Topkapi. Lo jòc es incomplèt e sembla que s'utilizava de cartas d'un autre ensems per completar las cartas perdudas ja dins l'antiquitat. A l'origina l'ensems contendriá dètz cartas numericas en cada ensenha e tres cara. Las ensenhas d'aqueste jòc otoman representan: pal del jòc de pòlo, de monedas, d'espasas e de copas. Dins aqueste mèsme jòc apareisson tres caras, descrichas "malik" (rei), nā'ib malik (vice rei o governador), thānī nā'ib (segond Governador o segond). Las figuras possedisson pas cap d'iconografía (i a pas representacion umana) e se las reconeis pas que per l'inscripcion. A l'origina se pensa qu'i aviá una quatrena figura (àhad a lo-'arkān malik, l'"ajudant" mas mai recentament se considèra qu'es d'autra designacion pel "rei". Es possible que lo jòc incluguèsse l'equivalent de la carta del "joquièr".
drecha|vinheta|320x320px|Quatre exemples de cartas del jòc de cartas otomana trobada dins lo Palais Topkapi e interpretadas coma un exemple de l'origina dels jòcs europèus. Representan las ensenhas d'"aurs", "pal", "copa" e "d'espasa"
Se pensa que los jòcs europèus procedisson del jòc otoman, e qu'aquesta seriá una evolucion del Persan, qu'aqueste a son còp vendriá del jòc chinés o indian. L'origina del jòc en China fa debat qu'i a pas testimòni quin que siá d'un ensems de cartas China abans las cartas venet d'occident. En 1665, l'espanhòl Fernández de Navarrete "vegèt a Canton de cartas perfièchament comparablas a las europèas". Las cartas utlizadas al Japon al sègle XVIII venon de portugal, e lo tèrme del jòc (per exemple "karita" 

## Dessenhs espanhòls

### Jòcs ancians
[vinheta|Baraja Del Naipero Phelippe Ayet, [sègle XVI. Modèl de 1574 trobat dins l'Ostal e Tor dels Lujanes.]]

### Contemporanèus
vinheta|300x300px|Jòc de cartas d'estil espanhòl, de 40 cartas, amb un tèma GNU.|esquèrra
En 1868, un estampaire burgalés d'origina francesa, establit en Vitòria, Heraclio Fournier, presentèt son jòc litograficada, que lo dessenh foguèt premiat a l'Exposicion Universala de París. Mas lo dessenh definitiu del jòc espanhòl que se conéis uèi se bassa sus diferentas "visions" artisticas o rusticas que realizèt Augusto Ríus pel quita Fournier.

I a fòrça tipes de dessenhs pel jòc espanhòl. Aquestes vàrian entre las regions d'Espanha e America Latina. Las figuras càmbian d'unas epòcas a d'autras: los cavals pòdon èsser montats per de cavalièrs o d'amazònas. Las *sotas* pòdon èsser pro ambiguas al respècte de son sèxe; de fach, son sempre de cara femenina, e vestits d'òmes, o tanben amb de barba.

Dins los modèls mexicans, a l'origina dessenhats per Don Clemente, la *sota* es una figura femenina, dins los jòcs espanhòls ancians, coma dins lo modèl catalan, la *sota* se representa per un òme. Las nomadas "goyescas" possedisson un grand atrach artistic per representar las figuras amb de pinturas realizadas per l'artista Clemente Roxas en 1815.

### Estils

#### Modèl castelhan
Lo modèl castelhan, qu'es lo mai utilizat, a un format de quaranta e uèch cartas mai lo joquièrs de 95 x 73 mm. Son fòrça variats entre se mas concèrvan los aurs coma de monedas d'aur amb de figuras ravadas, a la diferéncia dels modèls italians e catalans, que torna utilizar de gravacion de solelhs e flors.

#### Modèl de Cadís
Lo modèl de Cadís es mai simple, en essent lo dessenh mai ancian dels modèls espanhòls. Lo formato es de quaranta e uèch cartas de 95 x 62 milímetros. Possedís de colors distintivas que simplifican son interpretacion.

#### Modèl catalan
Lo modèl catalan es lo mai extic. Remplaça lo dessenh de la cara per aqueste d'un solelh pels aurs. Aqueste modèl, a un format de quaranta e uèch cartas en mai dels joquièrs de 95 x 61 mm.

## Dessenhs italians

### Modèl de Sicília
De quaranta cartas e 82 x 51 mm, aquestas cartas an un dessenh rustic romanic: la figura pels aurs es romana. En mai, las copas son representadas per d'aisina on se sèrv l'òli d'oliva dins l'anciana Roma.

### Modèl de Nàpols
Conten quaranta cartas dins un formato de 65 x 44 mm. Son fòrça simples amb un fons blanc e amb sens franja al bòrd de la carta. Las figuras an còrs complèts.

### Modèl de Sardenha
Aqueste es fòrça elegant, de quaranta cartas e de 88 x 58 mm. Dins los aurs, juna corona d'oliviès apareis a l'entorn de la figura del centre. Dins aqueste jcò las figuras se representan de frent amb d'armaduras complèxas e i a una ensenha de fàcia e en naut.

### Modèl de Trieste
Aqueste modèl es de quaranta cartas en un formato de 100 x 54 mm. Aqueste lòc es divisat de mitat amb un platèl qu'inclutz escrich en italian l'ensenha e lo nombre o figura. En mai, las figuras se repetisson de pès a estomac coma dins los jòcs Angleses. Loos aurs se representan amb de monedas o de flors

## Dessenhs franceses
Lo jòc del Aluette utiliza 48 naipes del modèl espanhòl. 

La fabrica de Thiers a exportat aqueste tipe de baraja pel mercat espanhòl fins al sègle XVII.

Se far la correspondéncia de las ensenhas amb los jòc francés. Los tréboles son las fuèlhas del basto, los carrèls (diaments) son de riquesa coma l'aur, las picas son la punta de las lanças e lo còr de Jesús se correspond al calici.

## Jòc de Sevilha dels sègles XIV - XV
Lo jòc de cartas mai ancian localizat en Espanha es un ensems trobat en Sevilha. Es al musèu Fournier catalogat  *“Itàlia 2”* e que per l'estil grafic datan de las annadas 1400. Dividida en quatre *“familhas”* en de sequéncias correlativas de 12 (48), mancan 8 cartas e demoran 40. Cada ensenha va del 1 (as) al 9 e s'acaba amb tres cartas de cara. Mancan lo 4 e 5 de l'ensenha supausat coma d'Aurs, lo 2 e lo 5 de çò que se supausan de Copas, lo 9 e *“sota”* d'Espasas e l'as e lo 6 de çò que se supausa siatz Bastons. Lo musèu dispausa d'analistas de Bèlas arts.

## Fabricacion
I aviá diverentas fabricas dins lo territòri peninsular, que necessitava de l'autorizacion reala per garantir que sa fabricacion foguèsse corrècta e evitar d'aqueste biais que se poguèsse jogar amb de trapèlas.

Dins lo sègle XVIII, una d'aquestas fabricas èra plaçada en Macharaviaya (Màlaga) proprietat de la familha Gálvez, qu'obtenguèron de la corona l'exclusivitat de fabricacion per las Indias Occidentalas.

Las cartas mai conegudas en Espanha son ara fabricadas per Heraclio Fournier, la primièra de totas en Burgos, après en Vitòria e uèi en Vila-real d'Alaba (Alaba). Cartamundi Espanha, S.L., Filial del Grop Cartamundi, es una autra de las mai importantas. En Catalonha i a *Naipes Comas*, fondada en 1797 e aquerida per Cartamundi en 2010.

Al Mexic, Productos Liegi, S.A. Produsís la màger quantitat dels jòcs espanhòls.

Just Rodero e hijos SAIC es la principala productora argentina de cartas de jòc, amb mai de 70 ans d'istòria, de tipe espanhòl o francés e exportant dins los mercats de païses mejancièrs.

## Vejatz tanben

* Jòc de cartas alemand
* Jòc de cartas Anglés
* Jòc de cartas francés
* Taròt (Cartas)

## Referéncias

## Ligams extèrnes