open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ratatolha

La **ratatolha** o **ratatolha niçarda** es una especialitat culinària de Niça e de Provença. Es una especialitat compausada unicament de liumes, generalament de corgordetas, merenjainas, pebrons, cebas e tomatis cuèchs amb de l'òli d'oliva. Lu liumes son cuèchs generalament un per un cadun dau sieu costat e a la fin son mesclats (mas es tanben possible de cuèire toi lu liumes ensems).

## Liames extèrnes
*  Una recèpta de ratatolha
Patrimòni Mondial de l'Umanitat

Lo **Patrimòni Mondial de l'UNESCO** o **Patrimòni Mondial de l'Umanitat** es una lista de luòcs excepcional al nivèl natural o cultural designat per l'UNESCO, aquesta lista existís dempuèi lo 16 de novembre de 1972. La tòca primièra es de conservar los luòcs, en 2008 i a 851 luòcs classat al patrimòni, 660 culturals, 166 naturals e 25 mixtes, dins 141 estats amb 10 en Occitània.

En 2007, lo concèpte de Patrimòni Oral e Immaterial de l'Umanitat foguèt definit.

## Critèris de seleccion
Per figurar dins la lista del Patrimòni Mondial, i a 6 critèris pels luòcs culturals e 4 critèris pels luòcs naturals :
#### Luòc cultural
* Representar un cap d'òbra del gèni creator uman.
* Testimoniar d'un escambi d'influéncias considerable pendent un periòde donat o dins un airal cultural determinat sus lo desvolopament de l'arquitectura o de la tecnologica, de las arts monumentalas, de la planificacion de las vilas o de la creacion de païsatges.
* Aportar un testimoniatge unic o almens excepcional sus una tradicion culturala o una civilizacion viventa o desapareguda.
* Ofrir un exemple eminent d'una mena de construccion o d'ensemble arquitectural o tecnologica o de païsatges illustrat un o de periòdes significatius de l'istòria umana.
* Èsser un exemple eminent d'establiment uman tradicional, de l'utilizacion tradicionala del territòri o de la mar, que siá representatiu d'una cultura (o culturas), o de l'interaccion umana amb l'environament, especialament quand aqueste es vengut vulnerable jos l'impacte d'una mutacion irreversibla.
* Èsser dirèctament o materialament associat a d'eveniments o de tradicions viventas, d'idèas, de cresenças òbra artisticas e literàrias amb una significacion universala excepcionala.

#### Luòc natural
* Representar de fenomèns naturals o d'airals d'una beutat naturala e d'una importància estetica excepcionalas.
* Èsser d'exemples representatius de grands estadis de l'istòria de la tèrra, inclús lo testimoniatge de la vida, de procediment geologic en cors dins lo desvolopament de formas terrèstras o d'elements geomorfics o fisiografics amb una granda significacion.
* Èsser d'exemples representatius de procediments ecologics e biologics en cors dins l'evolucion e lo desvolopament d'ecosistèmas e comunautats de plantas e d'animals terrèstres, aqüatics, costièrs e marins.
* Conténer los abitats naturals pus representatius e pus importants per la conservacion *in situ* de la diversitat biologica, inclús los, ont subrevivon d'espècias menaçadas amb una valor universala excepcionala del vejaire de la sciéncia o de la conservacion.

## Occitània

En Occitània, 12 luòcs son dins la lista :
* Albi, centre istoric
* Monuments romans e romanics d'Arle
* Aurenja: teatre antic e Arc de Trionf
* Avinhon: lo Palais dels Papas, Pont d’Avinhon e ensemble episcopal
* Bordèu, Pòrt de la Luna
* Jurisdiccion de Sent Milion
* Los Camins de Sant Jaume
* Ciutat de Carcassona
* Pont de Gard
* Canal de las Doas Mars
* lo Mont Perdut
* Caunas ornadas de la valada de Vesera

## Ligams extèrnes
*   Sit oficial

## Nòtas
Emmy Rossum

**Emmanuelle Grey Rossum** (nascuda en 1986) es una actritz americana de cinèma.

* http://www.emmyrossum.com
* http://www.imdb.com/name/nm0002536/

## Biografia

### Jeunesse
Emmy Grey Rossum nais lo 12 de setembre de 1986 a Nòva York. Sos parents an divorciat quand aviá tres ans, en 1989, e es estada auçada per sa maire.

### Carrièra

#### Actritz
En decembre de 2009, rejonh l'equipa de l'adaptacion estatsunidenca de la seria britanica *[[Shameless]]*, que la vei tenir lo ròtle de Fiona Gallagher. Lo quatren episòdi de la setena sason, difusat lo 23 d'octobre de 2016, marca sas debutas coma realizatritz.

En agost de 2018, anóncia sa partença de la seria pendent la novena sason que debuta en setembre.

Lo 19 de mai de 2022, ten lo ròtle titola de la mini-seria *[[Angelyne]]*.
Greenwich Village

**Greenwich Village**, o simplament *The Village* coma l'apelan la màger part dels nòvayorkeses, es un quartièr de Nòva York, mai que mai residencial, situat dins lo sud oèst del *borough* de Manhattan.

## Localizacion

*The Village* es enrodat per Broadway a l'èst, lo fluvi Hudson a l'oèst, Houston Street al sud, e la carrièra 14 al nòrd. Los quartièrs qu'o enrodan son East Village a l'èst, SoHo al sud, e Chelsea al nòrd. East Village, qu'èra autrescòps conegut jol nom de Bowery o Lower East Side, es de còps que i a mencionat coma fasent partit de Greenwich Village. Es pasmens considerat coma un quartièr vesin.
Los noms dels luòcs a Nòva York càmbian, a causa de l'influéncia dels promotors imobilièrs, de las autoritats localas, o tot simplament per que lo nom agrada pas pus als abitants.

## Plan de la vila
Greenwich Village èra autrescòps un  vilatge rural pichon abans d'èsser inclús dins Nòva York. Per aquò, la disposicion de sas carrièras es diferenta de la màger part del plan cadastral en forma de grasilha de Manhattan (establit d'après lo *Commissioners' Plan* de 1811). Greenwich Village foguèt autorizat a manténer lo modèl del sieu traçat de carrièras quand lo plan foguèt mes en aplicacion, çò qu'a per efièch una disposicion que trenca amb l'estructura ordenada d'autras parts de la vila. Mantuna carrièras son estrechas e presentan de viradas en luòc dels caireforcs d'angles dreches. En mai, las carrièras del *Vilatge* pòrtan de noms puslèu que de numèros.

Greenwich Village acuèlh lo campús principal de l'Universitat de Nòva York.
Comuna (subdivision administrativa)

La **comuna** (del latin: *communia*) es una circonscripcion territoriala que pòt correspondre al territòri d'una vila o un vilatge. Es generalament la pus pichona subdivision administrativa. Es administrada per un cònsol màger (o primièr cònsol) e un conselh municipal elegit al sufragi universal. En occitan, lo tèrme designa tanben lo bastiment que i s’exercís aquela administracion.

## Emplec internacional
D'unes païses an adoptat lo nom de comuna (o omològ) coma nom de basa per la mai pichona unitat administrativa, sustot: Alemanha (*gemeinde*), Andòrra (*comú*), Argentina (comuna), Belgica (*commune / gemeente / gemeinde*), Chile (*comuna*), Colómbia (*comuna*), Danmarc (*kommune*), França (*commune*), Itàlia (*comune*), Luxemborg (*commune / gemeinde*), Païses Basses (*gemeente*), Pologne (*gmina*), Suècia (*kommun*), Soïssa (*gemeinde / commune / comune*) e Veneçuèla (*comuna*).  

## França

La **comuna** es una division administrativa, la circonscripcion la mai pichona del territòri francés. Una comuna correspond generalament al territòri d'una vila o d'un vilatge. Sa superfícia e sustot sa populacion pòdon variar considerablament (la pus poblada, París, possedís mai de dos milions d'abitants, las mens pobladas zèro.

Al 1r de març de 2007, existissiá  comunas en França (dont 214 en otramar) que cobrissián l'integralitat del territòri francés (a l'excepcion de Wallis e Futuna e de qualques territòris sens populacion permanenta), çò que representa environ la mitat del nombre total de comunas dins l'Union Europèa.

La lista seguenta recapitula lo nombre de comunas per departament o comunautat d'otramar. D'un biais general, los departaments situats al nòrd e a l'èst de França comptan mai de comunas que los situats al sud e a l'oèst. Los departaments e comunautats d'otramar tanben son largament mens devesits que los de la França metropolitana. Enfin, París e los departaments de sa pichona corona, del fach de lor talha pichona, ne còmptan fòrça mens.

## Itàlia
vinheta|187x187px|Corona pel títol de municipi (Itàlia)
La comuna (*comune* en italian), en l'ordenament juridic de la Republica Italiana, es una entitat locala territoriala autonòma previst per l'art. 114 de la Constitucion de la Republica Italiana. Pòt èsser subdividida en fraccions (*frazione*). Una comuna pòt de mai aver lo títol de vila. La disciplina generala es contenuda en lo decrèt legislatiu 18 d'agost de 2000, n. 267 e a coma organs politics lo conselh municipal, lo conselh municipal e lo cònsol.

## Portugal

## Vejatz tanben

* Ostal de comuna

## Bibliografia
* 

## Nòtas e referéncias
Vilas e vilatges florits

Lo **concors de vilas e vilatges florits** (francés : *Concours des villes et villages fleuris*) es un concors francés que designa los vilas e vilatges amb un fum d'espacis verd (arbres, pelencs, flors etc..). 

Las comunas son notada de 1 a 4 flors, segon l'importància dels espacis. En 2005, a l'entorn de 12 000 comunas an participada mas solament 3 039 comunas son classada e donc an la possibilitat de metre un panèl a l'intrada de la comunas. En 2005 solament 201  comunas an 4 flors qu'es la nòta maximala.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial

## Nòtas
Pargue Natural Regional dels Grands Causses

thumb|Lògo del Pargue
Lo **Pargue Natural Regional dels [[Grands Causses]]** es un pargue natural regional situat dins lo sud de Roergue, creat en 1995. Amb una superfícia de , es un dels pargues mai grands de França. Englòba 97 comunas, e demest elas, la vila de Milhau qu'es l'unica vila de mai de  estatjants dins un pargue natural.

## Ligams extèrnes
*   Sit oficial del Pargue

## Nòtas
Universitat de Nòva York

L’**Universitat de Nòva York** (en anglés : ***New York University*** (o **NYU**), ancianament *University of the City of New York*) es una universitat privada americana situada a Nòva York. Son campús principal es situat dins lo quartièr de Greenwich Village de Manhattan. Fondada en 1831 par l’òme politic american Albert Gallatin e un grope de nòvayorkés, l’Universitat de Nòva York es venguda la mai granda universitat privada de tòca non lucrativa del país, amb un nombre total d’estudiants que supera . L’Universitat amassa quinze establiments (*Schools*, *Colleges* e *Divisions*) despartits sus sièis campús a travèrs Manhattan.

thumb|left|250px|Escut de la NYU
## Ligams extèrnes
* Web oficial de l'Universitat de Nòva York

## Referéncias
Universitat Autonòma de Barcelona

thumb|right|250px||Campús de Bellaterra

L**'Universitat Autonòma de Barcelona**, sovent escaissada **l'Autònoma**, o **UAB** (en catalan: *Universitat Autònoma de Barcelona*) es una universitat publica catalana. creada en 1968, encara que l'origina del seu nom remonte a la Segonda Republica Espanhòla, quand l'Universitat de Barcelona, en vertut de la Lei d'Autonomia Universitària, cambièt son nom pel d'Universitat Autonòma de Barcelona. 
La màger part dels seus centres d'ensenhament e servicis extracademics son al Campús de Bellaterra situat a Cerdanyola del Vallès (Valés Occidental). Ten tanben de centres d'ensenhament a Sabadell (Valés Occidental), Manresa e dins la vila de Barcelona. Pendent l'annada academica 2002-03 comptava  estudiants de primièr e segond cicles e  de tresen cicle. Forma una part de la Ret d'Universitats Institut Joan Lluís Vives. Es una de las universitats pus famosas dins lo panorama universitari espanhòl.

## Ligams extèrnes
* Pagina web oficiala de l'Universitat Autonòma de Barcelona
Levi Eshkol

**Levi Eshkol** (Orativ, Ucraïna, 25 d'octobre de 1895 – Jerusalèm, 26 de febrièr de 1969 foguèt un politician israelian. Ocupèt la foncion de primièr ministre d'Israèl entre 1963 e 1969.
C++

Lo **C++** es un lengatge informatic, creat en 1985 per l'engenhaire informatician Bjarne Stroustrup, qu'es una evolucion del lengatge informatic C. Lo lengatge es gratuit, donc tot lo mond o pòt utilizar sens pagar de dreches.

## Exemple simple

Lo còde seguent aficha un simple messagte : "Adieu !"

```cpp
#include <iostream>

int main()
{
    std::cout << "Adieu !" << std::endl;
}
```


## Ligams extèrnes
*  Un sit a prepaus del C++
Milton Obote

**Apollo Milton Opeto Obote**, òme politic, foguèt president d'Oganda en doas ocasions: entre 1966 e 1971, e entre 1980 e 1985.
Cagaraula

right|thumb|Cagaraula.
La **cagaraula** (var. lo **cagaròl**, lo **cagaròu**, lo **carcòlh**, lo **cargòlh**, la **cagolha**, l'**escagaròl**, l**'escargòlh**, lo **cacalaus**, la **cacalausa**...) es lo tèrme que s'aplica a la majoritat dels mollusques terrèstres amb cauquilha de la classa dels gasteropòdes, que lor talha e &nbsp;or forma es fòrça  variada, e tanben a cèrts gasteropòdes aqüatics coma los planorbidèus, sovent apelats *cagaròls netejaires* pels afogats d'aqüariofilia.
Abondance (formatge)

L**'Abondance** es un formatge francés de Nauta Savòia. Es un formatge a basa de lach de vaca que benefícia d'una AOC dempuèi 1990 amb un afinatge de 3 mes minimum e un pes de 7 a 12 kg.  Lo nom del formatge ven de la val del meiteis nom : la Val d'Abandonce.

Es un formatge fòrca ancian, a partir del sègle XII los monges fabrican ja aquel formatge e en 1381 lo formatge es sus la taula  del conclau acampat en Avinhon per l’eleccion del papa.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial

## Nòtas
Tòni Estanguet

**Tòni Estanguet** (Pau, lo 6 de mai de 1978) qu'ei un canoïsta bearnés.
Qu'ei  tres còps campion olimpic (en 2000 a Sydney puish en 2004 a Atenas e 2012 a Londres), triple campion deu mond individuau (2006, 2009, 2010) e doble campion deu mond per equipa (2005, 2007). A l'escadença deus Jòcs Olimpics de Pequin en 2008 que ho causit pòrtadrapèu de la delegacion francesa.

Lo son hrair Patrici Estaguet que ho medalhat de bronze aus Jòcs Olimpics d'Atlanta.
Catalisador

thumb|Esquèma de l'idrogenacion d'un ligam doble C=C, catalisat per un metal
En quimia, un **catalisador** (del grèc: καταλύτης, *catalytēs*), es una substància qu'aumenta la velocitat d'una reaccion quimica, mas que se consumís pas dins la reaccion.

Existisson dos tipes de catalisadors,

* *Omogenèu*: se tròban dins la meteissa fasa que los reactius e productes. Los catalisadors omogenèus reagisson amb un o mai d'un reactiu per formar un intermediari que après va evoluir cap als productes finals de la reaccion. Per exemple,

:A + C -> AC

:AC + B -> AB + C,

:ont A, B son los reactius, C es lo catalisador, AC es un intermediari de reaccion e AB es lo producte.

* *Eterogenèu*: se tròban dins una fasa diferenta dels reactius e productes. Lo cas abitual es lo d'un catalisador solid e de reactius e productes en solucion. Los reactius son adsorbits a la superfícia del catalisador, de tal biais que qualques ligams quimics s'aflaquisson en permetent l'evolucion cap als productes.

A nivèl energetic la foncion del catalisador es de demenir l'energia de l'estat de transicion, doncas l'energia d'activacion de la reaccion.
Los catalisadors principals son los metals de transicion, que sián jos la seuna forma metallica o formant de complèxes.

## Vejatz tanben
* Enzim - biocatalisadors
Gant

**Gant** (*Gan* en francés) qu'ei ua comuna de Bearn administrada peu departament francés deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

Que ho fondada en 1335 com ua bastida per Gaston II de Fois-Bearn qui'u dé lo nom de la vila flamenca de Gant en sovièr de la soa campanha en Flandra. 

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [gan]. Las fòrmas ancianas que son *Guan*, en 1258, *Gant* en 1385, *Guant* en 1559, *Gand* en 1675, *Gan* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Per Dauzat, lo nom qu'ei escur; que supausa *Gant* vien benlhèu deu prelatin *ganda*, « terren rocalhós ». 

Miquèu Grosclaude que constata Dauzat coneishèva pas l'origina istorica de Gant, creada en 1335 com ua bastida per Gaston II de Fois-Bearn qui'u dé lo nom de la vila flamenca de Gant en sovièr de la soa campanha en Flandra .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

* Danièle Sallenave, academiciana francesa, que l'arrèrpairbon èra de Gant.

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics
## Ligams extèrnes

## Nòtas
John Butler Yeats

thumb|right|John Butler Yeats

**John Butler Yeats** (n. en 1839, m. en 1922) foguet un dessenhaire nòrd-irlandés, paire del dramaturg William Butler Yeats e del dessenhaire Jack Butler Yeats.
C (lengatge)

vinheta|Kenneth Thompson e Dennis Ritchie
Lo **C** es un lengatge informatic creat en 1972 per los engenhaires Kenneth Thompson e Dennis Ritchie. Es lo lengatge qu'a permés de desvolopar lo nuclèu dels sistèmas operatius Linux e Windows.

## Exemple simple
Lo còde seguent aficha un simple messagte : "Adieu !"

```c
#include <stdio.h>
 
int main(void)
{
    printf("Adieu !\n");
    return 0;
}
```
Loxodonta

Lo genre **Loxodonta**,dens la familha Elephantidae, es lo genre deus **elefants africans**, amb 2 espècias:
* *[[Loxodonta cyclotis]]* (l'elefant deu bòsc d'Africa)
* *[[Loxodonta africana]]* (l'elefant d'Africa de la savana).
Adrenalina

260px|thumb|right|Estructura de l'adrenalina
L**'adrenalina** o **epinefrina** es una ormona e un neurotransmetor, un aminoalcòl secretat per las capsulas suprarenalas. Es secretada en situacions d'estrès e provòca l'excitacion de l'organisme: ipertension sanguina, dilatacion dels bronquis... Forma de cristals que s'enfosquisson amb l'aire e la lutz; cap a  se fondon. Es solubla dins de solucions aquosas d'alcalis minerals; dins una solucion neutra o alcalina s'oxida e produsís d'adrenocròm.

## Istòria
En mai de 1886, William Batas descriguèt la descobèrta de la substància produsida per la glandola adrenala dins la revista *New York Medical Journal*. Malgrat aiçò, foguèt identificada en 1895 per Napoleon Cybulski, un fisiologista polonés. La descobèrta foguèt repetida en 1897 per John Jacob Abel. Jokichi Takamine, un quimista japonés, descobriguèt la meteissa ormona en 1900, sens coneissença de las descobèrtas anterioras. Foguèt sintetizada artificialament pel primièr còp per Friedrich Stolz en 1904.

## Ròtle biologic
* L'adrenalina es secretada per las capsulas suprarenalas en situacions d'estrès e dintra dins lo sistèma circulatòri per preparar rapidament l'organisme a reagir en cas d'urgéncia. 
* Aumenta, a travèrs de la siá accion sul fetge e los muscles, la concentracion de glucòsa dins la sang. Aiçò se produsís perque, coma lo glucagon, l'adrenalina mobiliza las resèrvas de glicogèn epatic e, a diferéncia del glucagon, tanben las resèrvas muscularas. 
* Aumenta la tension arteriala: aiçò se produsís dins las arteriòlas, ont una vasoconstriccion va provocar una aumentacion de la pression. 
* Aumenta lo ritme cardiac. 
* Aumenta la frequéncia de respiracion.
* L'aumentacion del taus d'oxigèn e de glucòsa dins los muscles e lo cervèl provòca una aumentacion temporària de las capacitats fisicas e mentalas de l'individú. 
* Dilata la pupilha en melhorar la vision.
Glucagon

Lo **glucagon** es una ormona peptidica de 29 aminoacids qu'agís dins lo metabolisme dels glucids. A un pes molecular de 3485&nbsp;Da e foguèt descobèrt en 1923 per Kimball and Murlin. Aquesta ormona es sintetizada per las cellulas α del pancreas (en de luòcs aperats illòts de Langerhans).

Son estructura primària es:
NH2-His-Ser-Gln-Gly-Thr-Phe-Thr-Ser-Asp-Tyr-Ser-Lys-Tyr-Leu-Asp-Ser-Arg-Arg-Ala-Gln-Asp-Phe-Val-Gln-Trp-Leu-Met-Asn-Thr-COOH

Es una ormona qu'elèva lo nivèl de glucòsa dins lo sang, al revèrs de l'insulina que lo baissa. Quand l'organisme necessita mai de sucre dins lo sang, las cellulas alfa del pancreas elabòran de glucagon. Aqueste glucagon mobiliza las resèrvas de glucòsa presentas dins lo fetge en forma de glicogèn.
Biomolecula

Lei **biomolecula**s son lei moleculas que constituïsson leis èssers vivents. Lei quatre bioelements mai abondoses dins leis èssers vivants son lo carbòni, l'idrogèn, l'oxigèn e l'azòt, e representan a l'entorn de 99% de la massa de la majoritat dei cellulas.
Crocus sativus

Lo **safran** (*Crocus sativus*), es una planta cultivada de la familha de las Iridacèas. La flor possedís tres estigmatas (extremitats distalas dels carpèls de la planta).

Estils e estigmatas son sovent secats e utilizats en cosina coma espècia (assasonament o agent colorant jaune). Lo safran es un dels ingredients del bolhabaissa e de la *paella valenciana*.

Lo nom de *safran* deriva del latin vulgar *safranum* e aqueste de l'arabi *aṣfar* (أَصْفَر), que significa .

La planta es originària de l'Orient Mejan. Lo safran cultivat proven de l'espècia originària de Creta (sa cultura i es atestada tre l'epòca minoïca, dins de frescas) nomenada *Crocus cartwrightianus*. Actualament es una planta estèrla que se reprodutz per cabòças (o pus precisament *còrms*).

Dins sa composicion quimica entran entre autres: picrocrocina, safranòl, carotenoïdes e crocina. A de proprietats medicinalas.

Foguèt longtemps una merça entre las mai caras al mond per unitat de pes. 

## Cultura

Actualament lo safran es cultivat de la Mediterranèa Occidentala fins a Cashmir. Necessita un clima mediterranèu amb d'estius secs (tròp de pluèja lo pòt poirir), una prima moderadament plujosa e qualques pluèjas abans la culhida, que se fa en auton. Resistís a de geladas de fins a  e a las nautas temperaturas estivalas. En Espanha es una cultura tipica de la region de La Mancha (comarca meridionala de la Meseta). Malgrat son prètz elevat (que cal separar manualament las estigmatas de la flor), es en decadéncia en Espanha.

## Nòtas
Espècia (cosina)

Leis **espècias** son de plantas aromaticas de sabor fòrta o tanben de preparacions fachas a partir de mesclums d'aquelei plantas. S'utilizan en pichona quantitat dins la cosina coma conservador, condiment o colorant. Fau diferenciar leis espècias d'autrei produchs utilizats per perfumar lei plats, coma leis èrbas aromaticas o la frucha. Son per la majoritat de produchs exotics. Leis espècias èran un dei produchs comerciaus mai cars pendent l'Antiquitat e l'Edat Mejana. Un grand nombre d'espècias èran utilizadas autrei fes en medecina.
Òsa

thumb|upright=0.7|Fructòsa
Leis **òsas** o **monosacarids** son lei glucids mai simples, que contenon de tres a sièis atòms de carbòni. La formula bruta es (CH2O)*n* onte n ≥ 3. Se nomenan en fasent referéncia au nombre de carbònis (3-7), fenit per lo sufixe *-òsa*. La cadena carbonada dei monosacarids es pas ramificada e totei leis atòms de carbòni mens un contenon un grop idroxil (-OH). L'atòm de carbòni restant es jonhut a un grop carbonil (C=O). S'aquest grop carbonil es dins l'extrèmitat de la cadena, se tracta d'un grop aldeid (-CHO) e l'òsa recep lo nom d'aldòsa. Se lo carbòni carbonilic es dins una autra posicion, se tracta d'una cetòna (-CO-) e l'òsa recep lo nom de cetòsa.

Ansin per leis **aldòsas** de 3 a 6 atòms de carbòni avèm: 
*3 carbònis: triòsas, i a un: D-gliceraldeid. 
*4 carbònis: tetròsas, i a dos, segon la posicion dau grop carbonil: D-eritròsa e D-treòsa. 
*5 carbònis: pentòsas, i a quatre, segon la posicion dau grop carbonil: D-ribòsa, D-arabinòsa, D-xilòsa, D-lixòsa. 
*6 carbònis: exòsas, i a uech, segon la posicion dau grop carbonil: D-alòsa, D-altròsa, D-glucòsa, D-manòsa, D-gulòsa, D-idòsa, D-galactòsa, D-talòsa.
Lei **cetòsas** de 3 a 6 atòms de carbòni son: 
* Triòsas: i a un: diidroxiacetòna. 
* Tetròsas: I a un: D-eritrulòsa.
* Pentòsas: I a dos, segon la posicion dau grop carbonil: D-ribulòsa, D-xilulòsa.
* Hexòsas: I a quatre segon la posicion dau grop carbonil: D-sicòsa, D-fructòsa, D-sorbòsa, D-tagatòsa.
Purina

La **purina** es un compausat organic biciclic (format de dos anèls jonches entre els). Se nomenan **purinas** los compausats derivats de la purina. Doas de las basas azotadas dels acids nucleïcs, adenina e guanina son de purinas.
Dins l'ADN aquelas basas, a travèrs de ligams idrogèn se jonhon amb sas complementàrias las pirimidinas; la timina e la citosina. Dins l'ARN, la complementària de l'adenina es l'uracil e pas la timina.

Quand las purinas son metabolizadas produsisson d'acid uric que se cristalliza dins las articulacions, pòt provocar la gota. La pèrda de guanina o d'adenina per l'eliminacion del ligam glucosidic entre la basa e la desoxiribòsa, es una lesion de l'ADN nomenada *despurinizacion*.
Pirimidina

La **pirimidina** es un compausat organic, semblable al benzèn, mas amb un anèl eterociclic: dos atòms d'azòt substituisson lo carbòni dins las posicions 1 e 3. Se nomenan **pirimidinas** o derivats pirimidinics, los derivats de la pirimidina. Tres de las basas dels acids nucleïcs (citosina (C), timina (T) e uracil (U)), son derivats pirimidinics. En l'ADN e l'ARN, aquelas tres basas forman de ligams idrogèn amb las siás purinas complementàrias.
Basa azotada

Una **basa azotada** es un compausat organic que gracia a sos proprietats de basa a un parelh solitari d'electrons d'un atòm d'azòt. Las basas azotadas principalas son l'adenina, la guanina, la timina, la citosina e l'uracil, fan partida del material genetic, mas trobam tanben las aminas coma l'amòni (NH3), la trietilamina, la piridina.
Las basas azotadas se pòdon classificar en dos grops: purinas, adenina (A) e guanina (G); e pirimidinas, citosina (C), timina (T) e uracil (U). Aquelas basas forman la part principala dels nucleotids, e las interaccions entre la adenina/timina e la guanina/citosina son la basa del còde genetic universal. En l'ARN l'uracil substituissi la timina.

### Purinas

### Pirimidinas
Polisacarid

Los **polisacarids** son de polimèrs d'òsas, los que son jonchs per de ligams glucosidics. Aquestes compausats arriban a aver un pes molecular fòrça naut, que depend del nombre de residus o unitats de monosacarids que participan a son estructura. Aqueste nombre es gaireben totjorn indeterminat, variable dins de marges, a diferéncia de çò qu'arriba amb los biopolimèrs informatius, coma l'ADN o los polipeptids, qu'an dins lor cadenas un nombre fixe de pèças, en mai d'una sequéncia especifica.
Disacarid

Los **disacarids** son un tipe de glucid, formats de l'union de dos monosacarids identics o distints mejançant un ligam glucosidic, monocarbonilic o dicarbonilic, que pòt en mai èsser α o β en foncion del -OH emiacetal. Los disacarids mai comuns son:
*sacaròsa: formada de l'union d'una glucòsa e una fructòsa. La sacaròsa es lo sucre comun. 
*lactòsa: formada de l'union d'una glucòsa e una galactòsa. Es lo sucre del lach.
*maltòsa, isomaltòsa, trealòsa, celobiòsa: formadas totas de l'union de doas glucòsas, son diferentas en dependent de l'union entre las glucòsas. 
La formula empirica dels disacarids es C12H22O11. Los ligams covalents entre dos monosacarids provòcan l'eliminacion d'un atòm d'idrogèn d'un dels monosacarids e d'un grop idroxil de l'autre monosacarid. Dins la mucosa del tube digestiu de l'òme existisson d'enzims sonats disacaridasas, qu'idrolisan lo ligam glucosidic per l'absorcion intestinala.
Sacaròsa

La **sacaròsa** o **sucròsa** (nom quimic del sucre de taula) es un disacarid format d'una molecula de glucòsa e un autre de fructòsa. Son nom quimic es: alfa-D-glucopiranosil(1->2)-beta-D-fructofuranosid. 
Sa formula quimica es:(C12H22O11) Es un disacarid qu'a pas de poder reductor sul licor de Fehling.
Maltòsa

La **maltòsa** es un disacarid format de doas glucòsas jonhudas per un ligam glucosidic produsit entre l'oxigèn del primièr carbòni anomeric (provenent de -OH) d'una glucòsa e l'oxigèn apartenent al quatren carbòni de l'autra. Per aiçò aqueste compausat se sona tanben *alfa glucopiranosil(1-4)alfa glucopiranòsa*. En se produsint, la dicha union se libèra una molecula d'aiga e las doas glucòsas demòran jonhudas mejançant un oxigèn monocarbonilic qu'agís coma pont. La maltòsa presenta son estructura lo OH emiacetalic per çò qu'es un sucre reductor, dona la reaccion de Maillard e la reaccion de Benedict. Se pòt obténer per l'idrolisi de l'amidon e del glicogèn. Sa formula es C12H22O11.
Autotrofia

L**'autotrofia** qu'ei la capacitat metabolica d'un organisme viu de sintètizar biomoleculas organicas a partir de moleculas mineraus.

Aquesta capacitat qu'ei partatjada peu vegetaus clorofilians (qui utilizan l'energia de la lutz entà sintetizar los lors compausat organics e qui son alavetz qualificat de fototròfs o autofototròs, los cianobactèris e los bactèris sulfurós.

L'autotrofia que s'opausa a l'eterotrofia (qui implica l'incapacitat de prodúser las moleculas organicas shens l'ingestion d'autas moleculas organicas).

Los organisme autotròf que son productors dens la cadena trofica.
Anabolisme

L**'anabolisme** qu'ei l'ensemble de las reaccions de las vias metabolicas qui mia de cap a la sintèsi de las moleculas dab las quaus be son bastits los organismes vius. Que's tracta generaument de reaccions de reduccion qui an besonh d'energia (generaument hornida per l'ATP) entà debanà's.

L'anabolisme que s'opausa au catabolisme qui ei l'ensemble de las reaccions quimicas dab las quaus las moleculas organicas be son oxidadas entà provesir las cellulas en energia.

La fotosintèsi e lo cicle de Calvin que son reaccions anabolicas.
Catabolisme

Lo **catabolisme** qu'ei l'ensemble de las reaccions e de las vias metabolicas qui degradan las moleculas organicas entà liberar energia qui pòt estar conservada dehens moleculas energeticas com l'ATP.

Dehens lo metabolisme, lo catabolisme que s'opausa a l'anabolisme qui ei l'ensemble de las reaccions e de las vias metabolicas qui mian de cap a la sintèsi de las biomoleculas qui basteishen los èsters vius.

Au maugrat qui las reaccions catabolicas e pòsquin estar devisedas en catabolismes deus glucids, deus lipids, deus protids o deus acids nucleïcs, aquestas divèrsas vias que son estretament ligadas (e qu'ac son tanben dab las vias anabolicas)

La respiracion e la betaoxidacion que son vias catabolicas.
Acid ribonucleïc de transferiment

right|thumb|200px|Estructura dau '''ARN de transferiment'''
L**'ARN de transferiment** o **ARNt** es un tipe d'acid ribonucleïc encargat de transportar leis aminoacids aus ribosòmas per los incorporar a las proteïnas, pendent lo procès de sintèsi proteïca.
Ligam glicosidic

Un **ligam glicosidic** (**glucosidic** o **osidic**) qu'ei un ligam covalent enter dus grops OH (idroxils) de duas moleculas d'òsas entà formar un disacarid o un polisacarid. La formacion d'un ligam glucosidic que libera ua molecula d'aiga per desidratacion.

500px|thumb|Formacion d'un ligam glucosidic
Acid ribonucleïc ribosomic

L**'acid ribonucleïc ribosomic** o **ARNr** es l'ARN mai abondós de la cellula. Es format d'una sola cadena de nucleotids, encara que presenta de zònas de dobla eliç a causa de sa conformacion tridimensionala. Aqueste tipe d'ARN presenta las caracteristicas seguentas: 
* Fa partida de las subunitats del ribosòma amassa amb qualques proteïnas. 
* Participa en la sintèsi de proteïnas dins lo ribosòma. 
* Existisson de divèrses tipes d'ARNr, cadun amb una talha e estructura caracteristica. 
Los ARNr son classificats tradicionalament segon lor coeficient de sedimentacion, mesurat en svedbergs (*S*). Dins los organismes procariòtas existisson tres ARNr distints (5*S*, 16*S* e 23*S*) e dins los organismes eucariòtas quatre (5*S*, 5'8*S*, 18*S*, 28*S*). Dins los procariòta, los ARNr 23*S* e 5*S* fan partida de la subunitat màger dels ribosòmas, alors que l'ARNr 16*S* fa partida de la subunitat mendre. Dins los eucariòtas, los ARNr 5*S*, 5'8*S* e 28*S* fan partida de la subunitat màger dels ribosòmas, alors que l'ARNr 18*S* fa partida de la subunitat mendre.
Casèrta

**Casèrta** (en italian *Caserta*) es una vila d'Itàlia, en Campània, e lo capluòc de la província de Casèrta.
Operon

Un **operon** qu'ei un ensemble de gèns estructuraus regulats per ua medisha sequéncia de regulacion (promotor e operator). 

thumb|center|1000px|Operón Lac

Istoricament lo purmèr operon estudiat que ho l'operon lac.

L'operon que's compausa de :
* Un promotor : qu'ei ua sequéncia situada abans los gèns estructuraus e qui ei reconeguda per l'ARN polimerasa.
* Un operator on e's fixa la proteina regulatriz.
* Un gèn regulator qui còda per la proteina regulatriz.
* Lo(s) gèn(s) estructurau(s) qui còdan per (los) polipeptid(s) (generaument enzim(s)).
Operon lac

L**'Operon lac** qu'ei un operon (lo purmèr estudiat istoricament) descobèrt en çò deu bactèri Escherichia coli qui còda e qui regula la sintèsi de tres enzims implicats dens lo metabolisme de la lactòsa. Aqueste operon qu'ei regulat, enter autas causas, per la concentracion en glucòsa e en lactòsa.

L'operon lac qu'ei compausat de :
* 3 gèns estructuraus : lac z (qui còda per la sintèsi de la β-galactosidasa), lac y (qui còda per la sintèsi de la galactósido permeasa) e lac a (qui còda per la sintèsi de la tiogalactósido transferasa).
* Lo gèn promotor.
* Lo gèn operator.
* Lo gèn repressor qui còda per la proteïna Lac I qui's fixa sus l'operator en bèth empachar l'ARN polimerasa de s'i hicar.
Eterotrofia

L**'eterotrofia** qu'ei l'incapacitat per un èste viu d'incorporar lo carbòni minerau entà sintetizar las soas biomoleculas organicas. L'eterotrofia que s'opausa a l'autotrofia qui ei la capacitats d'un èste viu a sintetizar las soas moleculas organicas a partir de moleculas inorganicas.

L'eterotrofia qu'implica donc peus organismes eterotròfs d'ingerir moleculas organicas produsidas per organismes autotròfs.

Dens la cadena trofica los eterotròf que son consumidors.

## Referéncias
Bèta oxidacion

La **bèta oxidacion** qu'ei ua via metabolica ciclica de dregadacion deus acids gras qui's debana en 4 reaccions qui libera moleculas d'acetilCoA (compausadas de dus carbònis) qui pòden alavetz entrar dehens la via catabolica deu cicle de Krebs. A despart de l'acetilCoA la reaccion que libera tanben ua molecula d'acilCoA qui torna entrar dehens lo cicle de la bèta oxidacion entà continuar de degradar la longa cadena carbonada lipidica deus acids gras.
Drosophila melanogaster

La **Drosophila melanogaster** (aperada mei simplament **drosofila** o **mosca deu vinagre**) qu'ei ua mosca (diptèr) hèra comunament emplegat peus experiments genetics. Qu'ei, per aquesta rason, un deus insèctes los mei estudiats per l'òmi (com ac son tanben Escherishia coli en çò deus bacteris e lo milhòc e lo tobac en çò de las plantas).

Un deus avantage d'emplegar ua tau mosca com organime modèu qu'ei la repiditat deu son cicle de generacion (2 setmanas, haut o baish) e la quantitat d'individús sus cada generacion (de cap a 400 uèus)qui ajuda a hargoar resultas estatisticas significativas.
Glucogenesi

La **glucogenesi** qu'ei la via anabolica qui permet la sintesi de glicogèn a partir de moleculas de glucòsa. 

Aqueste glicogèn que constitueish alavetz ua resèrva de glucòsa qui pòt tornar estar liberat arron de la glicogenolisi.

L'equacion balanç de la reaccion qu'ei :
::n C6H12O6 (glucòsa) → (C6H10O5)n (glicogèn) + (n-1) H2O

Dens l'organisme uman, la glucogenesi qu'ei estimulada per l'insulina e qu'evita l'acumulacion de glucòsa dens la sang.

La glucogenesi qu'ei la via inversa de la glicogenolisi (favorizada peu glucagon e desfavorizada per l'insulina) qui libera moleculas de glucòsa-6-fosfat qui poden dar moleculas de glucòsas.
Glicogenolisi

Era **glicogenolisi** qu'ei era via metabolica qui libera moleculas de glucòsas a partir deth glicogèn.

Qu'ei era via metabolica invèrsa dera glucogenesi e qu'ei favorizada pera liberacion de glucagon e desfavorizada pera insulina.
Arrens

**Arrens** qu'ei ua vila de la vath d'Ausun en Bigòrra qui's juntè dab ua auta tà formar la comuna d'Arrens-Marsós. 

Qu'ei la vila nadau de l'escrivan bigordan de lenga occitana Miquèu de Camelat.
Severo Ochoa

**Severo Ochoa de Albornoz** (n. en 1905, m.1993) foguèt un cercaire espanhòl. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1959, amb Arthur Kornberg, per son trabalh sus la sintèsi de l'ARN.
Arthur Kornberg

**Arthur Kornberg** (n. 3 de març de 1918 a Nòva York - m. 26 d'octobre de 2007 a Stanford) foguèt un bioquimista, mètge e cercaire american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1959, amb Severo Ochoa, per son trabalh sus la sintèsi de l'ADN.

## Biografia
Nasquèt lo 1918 dins la vila de Nòva York en una familha d'immigrantas de Galítzia. Estudièt de sciéncias al City College de Nòva York e posteriorament medecina a l'Universitat de Rochester, ont se doctorèt l'an 1941. Après trabalhar pendent dètz ans al Servici de Salut Publica dels Estats Units, l'an 1953 foguèt nomenat cap del Departament de Microbiologia de l'Universitat Washington de Saint Louis, e lo 1959 foguèt nomenat cap del Departament de Bioquimia de l'Universitat de Stanford a Califòrnia. En aquel departament trabalhèt tanben coma professor emerit dempuèi l'an 1988, que se retirèt. Moriguèt a Stanford lo 2007.
Robert W. Holley

**Robert William Holley** (n. en 1922, m.1993) foguèt un cercaire american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1968, amb Har Gobind Khorana e Marshall W. Nirenberg, per son trabalh sus la sintèsi de las proteïnas e pus particularament l'estudi de l'ARNt de l'alanina.
Marshall Warren Nirenberg

**Marshall Warren Nirenberg** (n. en 1927) es un cercaire american. A recebut lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1968, amb Har Gobind Khorana e Robert William Holley, per son trabalh sus la sintèsi de las proteïnas e pus particularament la descripcion del còde genetic.
Pierre Camani

**Pierre Camani** es un òme politic nascut en 1952 a Sant Leugèr (Òlt e Garona). Sòci del Partit Socialista francés dempuèi 1984, es elegit en 2001 cònsol de Puèimiclan e conselhièr general de Seissas. En març de 2008, deven president del Conselh general d'Òlt e Garona.
Nucleosid

Un nucleosid es un compausat resultant de l'union covalenta d'una basa azotada (pirimidina o purina) a un sucre de 5 atòms (pentòsa) de carbòni (ribòsa o desoxiribòsa). D'exemples de nucleosids son la citidina, l'uridina, l'adenosina, la guanosina, la timidina e l'inosina. Lei nucleosids se pòdon  combinar amb un grop fosfat (acid fosforic: H3PO4) mejançant determinadas quinasas de la cellula, produsent lei nucleotids, lei compausants moleculars basics dau ADN e dau ARN. Lei nucleosids pòdon èsser de dos tipes, en foncion de la pentòsa que contenon:
***Ribonucleosids**: La pentòsa es la ribòsa 
***Desoxiribonucleosids**: la pentòsa es la 2-desoxiribòsa
Ligam idrogèn

En quimia, un **ligam idrogèn** es una interaccion atractiva entre moleculas. Malgrat qu'es lo tipe d'interaccion molecular mai importanta, es un tipe de ligam flac en comparason amb los ligams covalents e ionics. Lo tipe pus comun de ligam idrogèn s'establís entre un atòm de idrogèn ligat a un eteroatòm electronegatiu, nomenat donator d'idrogèn (oxigèn, azòt o fluòr), e un segond atòm electronegatiu qu'agís coma acceptor. L'idrogèn que pren part a un ligam idrogèn de carga positiva interagís electrostaticament amb los parelhs electronics de l'acceptor. Totun, lo ligam idrogèn es pas solament una interaccion electrostatica, e a fòrça caracteristicas associadas abitualament al ligam covalent. La fòrça del ligam idrogèn depend sustot dels atòms donator e acceptor e de son entorn quimic. L'exemple pus conegut de ligam idrogèn es lo que s'establís entre de moleculas d'aiga. L'oxigèn de l'aiga es ligat amb dos idrogèns, e a tanben un parelh electronic pas ocupat. D'aquela manièra, pòt agir coma donator e acceptor d'idrogèn al meteis temps. La ret de ligams d'idrogèn que se forma entre moleculas d'aiga fa que l'aiga a de proprietats fisicoquimicas remarcablas. Lo ligam d'idrogèn s'utiliza tanben extensivament dins de procèsses de reconeissença moleculara, e determina en granda part l'estructura tridimensionala de las proteïnas e dels acids nucleïcs. Se son descriches recentament d'autres tipes d'interaccions semblablas al ligam de l'idrogèn classic. Per exemple, d'interaccions ont intervenon d'idrogèns ligats amb d'atòms pauc electronegatius, coma lo carbòni, o d'interaccions entre dos atòms d'idrogèn.

## Ligams intèrnes

* Fòrças de van der Waals.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ligam covalent

Lo **ligam covalent** (var. **liame covalent**) es un tipe de ligam quimic onte dos atòms partejan un parelh d'electrons o mai. L'atraccion que resulta de la comparticion d'aqueles parelhs d'electrons manten amassa la molecula. Los atòms tendon a partejar d'electrons de tala manièra que lor rusca demòre plena. Aquel tipe de ligam es mai fòrt que lo ligam idrogèn e similar en fòrça al ligam ionic. Lo ligam covalent se tròba abitualament entre atòms amb electronegativitat semblabla, ont cap dels dos atòms a pron energia per arrancar un electron d'un autre atòm. Lo ligam covalent es pus comun entre los atòms non metallics, mentre que lo ligam ionic es pus comun entre dos atòms de metal o entre un atòm de metal e un non metallic. A diferéncia del ligam ionic, que la fòrça d'atraccion electrica non direccionala manten amassa los ions, lo ligam covalent es extrèmament direccional. Es per aiçò que las moleculas covalentas tendon a formar un nombre relativament pichon de formas caracteristicas, amb de ligams dispausats segon d'angles determinats.

## Ligams intèrnes

* Ligam ionic.
* Ligam metallic.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Facón

Lo **facón** (deu portugués *"faca"*, "cotèth") qu'ei un coteràs de la pampa un deus elements de l'equipament tradicionau deu gaucho.

Com d'autes objèctes gauchesques, lo son mango que pòt estar d'argent (resulta de l'isollament istoric de l'arriu de la Plata on a còps, l'argent de las minas de Bolívia b'era lo metau de mei bon trobar).

Lo facón qu'ei un utís utilizat peus tribalhs deu camp. Quan los gauchos e's neurivan quasi exclusivament de las vacas liuras de la pampa desèrta, que permetava de'n copar tòç.

De dimensions variablas anant dinc a l'endom d'ua espada medievau, qu'èra tanben ua arma indispensabla deus gauchos solitaris dens lo lor desèrt shens cap lei e biais d'adobar los ahars en duel (dab lo poncho enrollat autor deu braç en guisa d'escut).
Sixto Palavecino

**Sixto Palavecino** (Barrancas, departament de Salavina, província de Santiago del Estero, Argentina, lo 31 de març de 1915 - Santiago del Estero, lo 24 d'abriu de 2009) qu'ei un vriulonaire argentin de la província de Santiago del Estero e un gran poeta de lenga quíchoa qui a tradusit dens aquesta lenga lo gran poema epic gauchesc Martín Fierro.

## Ligam extèrne
Per escotar Sixto Palavecino, picar sus "escuchar" :
https://web.archive.org/web/20080307045104/http://www.aleroquichua.org.ar/sitio/musica5.php
Oscar Palavecino

**Oscar Palavecino** (Rancho El Ñato, departament Rivadavia, província de Salta, lo 18 de deceme de 1959) conegut deu son nom d'empont **El Chaqueño Palavecino** qu'ei un cantaire de folclòre argentin originari d'ua region argentina coneguda com lo Chaco salteño (qui ei en vertat la region deu Chaco pertanhent a la província de Salta). 

Que comencè com musician amator en tot har lo cauhaire de colectivo dinc a que hosse descobèrt en 1992 a l'escadença de la hestejada de Cosquín (amassa annau màger deus musicians de folclòre argentin). En 1993 que vadó unicament musician professionau.

Com lo Chaco b'ei ua region partatjada dab Paraguai e que, en mei d'aquò, Salta que costeja tanben Bolívia, la musica deu Chaqueño qu'ei marcada peus ritmes e per las orquestracions deu nòrd d'Argentina, de Bolívia e de Paraguai. Qu'ei dens l'encastre d'aquesta tripla influéncia que la soa musica e la deus sons musicians qu'a dat un vam navèth a la chacarera, la grana dança de Salta de de Santiago del Estero.

## Discografia
**Pa' Mis Abuelos Esta Zamba* (1987)
**Pa'l Tío Pala* (1989)
**El Alma De Filipito* (1995)
**20 Éxitos Del Zorzal Chacosalteño* (1996)
**Salteño Viejo* (1997)
**Apenas Cantor* (1998)
**Chaqueñadas* (1999)
**La Ley Y La Trampa* (2001)
**La Pura Verdad* (2003)
**Juan De La Calle * (2004)
**20 Grandes Éxitos* (2005
**En Vivo Buenos Aires* (2005, viu)
**El Gusto Es Mío* (2006)
**Chaco Escondido* (2007)

## Ligams extèrnes

*ChaquenoPalavecino.com.ar (sit oficiau).
Gaucho

200px|thumb|left|Duel gaucho au facón e au poncho (qui serveish alavetz d'escut)
[200px|thumb|Gaucho de [Argentina.]]
**Gaucho** (paraula castelhana ortografiada *gaúcho* en portugués) qu'ei lo nom dat d'un biais generau au cavaèr qui guardan las vacas en Argentina, Uruguai, Paraguai, Chaco bolivian, Chile meridionau e Rio Grande do Sul en Brasil).

Lo gauchos que son los parions deus cowboys americans, deus llaneros veneçolans, deus capiras de São Paulo, e deus gardians provençaus.

Deu biais de víver (caracterizat per la libertat, lo solèr e l'independéncia) deus gauchos e de las loas regions que gessí ua cultura, un folclòre e ua quita literatura gauchesca (qui l'òbra la mei representativa qu'ei lo Martín Fierro de l'escrivan argentin d'orgina bearnesa José Hernández.

Lo gaucho qu'ei associat dab lo chivau, lo recado (pèth d'aulha qui remplaça la sera), la guitarra, lo mate, lo facón (ganivet gaucho), lo capèth nodat entà qui non s'envoli pas, lo poncho, lo recado (la cinta de cuer semiada de monedas) o la cinta de tela, las boleadoras.

## Immigracion
### Gauchos judius
A partir de 1888, emigrants judius que s'installèn en Argentina mercés a l'ajuda d'ua organizacion deu baron Hirsch aperada Jewish Colonization Association. Qu'èran ashkenazim originaris de Polonha e de l'Empèri Rus que huegèvan los progroms. 

Qu'installèn colonias dens la província de Entre Ríos e Santa Fe. La principau que ho Moïseville uei apareda Moisés Ville (Santa Fe). D'autas colonias que hon fondadas arron en Santiago del Estero, La Pampa e dens la Província de Buenos Aires (Colonia Lapin ).

En ua o duas generacions qu'adoptèn lo biais de víver tradicionau deus gauchos.

## Emigracion

### Emigracion de gaúchos en Brasil
[200px|thumb|Gaúcho de [Rio Grande do Sul, Brasil, suu son recado.]]
A causa de nauta emigracion de gaúchos de Rio Grande do Sul pels estats del Paraná, Mato Grosso do Sul, Mato Grosso e estats del nòrd de Brasil, la cultura gaucha es fòrça difonduda en la rèsta de Brasil. Existisson près de 1,5 milion de gauchos escampats per Brasil.

### En [[Paraguai]]

En Paraguai existisson  gaúchos e descendents, venguts del Rio Grande do Sul per crompar tèrra a causa del millor valor de tèrras.

## Veire tanben
* Pintrura : Florencio Molina Campos
* Rodeo Chileno
* Farra do Boi
* Churrasco
Boleadoras

Las **boleadoras** o *bolas* que son un utís e ua arma a l'origina utilizada peus indigènas de Patagònia e de la pampa puish peus gauchos. Las boleadoras que son constituidas de tres pèiras envolopadas dens borsòtas de cuer arreligadas dab còrdas de cuer tressat. Que pòden estar lançadas de cap aus pes d'un animau (com lo nhandó o la vaca) en tot s'i ennrollar peu har cáder en tot l'immobilizar.
Poncho

250px|left|thumb|Poncho
Lo **poncho** (paraula d'origina quíchoa) qu'ei ua pelha originària de la Cordilhera deus Andes. Qu'ei constituit d'un tròç de tela rectangular dab un horat per deishar passar lo cap.

Hèit a l'origina de lan de lama o d'alpaca, qu'ei uei produsit internacionaument en materiau impermeable com proteccion contra la ploja.

Lo poncho que hè partida de l'equipament tradicionau deus gauchos qui, enrollat autorn deu braç, e l'utilizavan deu temps d'autes còps com escut contra armas blancas.
Gardian (Camarga)

Un **gardian** es un cavalier que garda lei manadas de buòus en Camarga.

Trabalhan amb un ficheiron (mena de forca de tres dents) en mai dau chivau.

Vivián a passat temps dins d'ostaus fachs de sanhas que se son vuei modernizats.

Son biais de viure es estat celebrat per l'òbra de l'escrivan provençau Folco de Baroncelli-Javon mai tanben per Josèp D'Arbaud, dins "la Bèstia dau Vacarés".