open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ferdinand Castets

**Ferdinand Castets** (nascut a Bordèu le 29 d'abril de 1838 e mòrt a Marselha lo 24 de març de 1921) es un universitari e òme politic francès, decan de la Facultat de Letras de Montpelhièr e cònsol de la vila jos la Tresena Republica.

## Biografia

### Carrièra universitaria
Jean Charles Ferdinand Castets capita a la facultat de letras de Montpelhièr en 1876 coma cargat de cors puèi, en 1878, coma professor de literatura estrangièra. Trabalha particularament sus la cançon de gèsta italiana.

Se fa decan de la facultat lo 13 de decembre 1881, foncion qu'assurara cap a 1902. I a alara sièis cadièras dins la facultat : filosofia, istòria, literatura francesa, littérature estrangièra e doas cadièras de literatura anciana. Quand daissa son deganat en 1902, la facultat aculhís 147 estudiants.

Lo sèu deganat correspond amb l'installacion de la facultat dins lo palais universitari que partaja amb las facultats de sciéncias e de drech, carrièra de l'universitat.Pr'aquò, es considerat coma fondator del Museu dels Motlatges.

Se met a la retirada lo 1èr de novembre 1908, puèi retroba son filh a Marselha ont morís en 1921.

### Carrièra politica
Capitat al Clapas en 1878, Ferdinand Castets s'interessa rapidament a la vida comunala. Dintrat dins lo conseilh municipal en 1881, es elegit adjunt primièr de cònsol Alexandre Laissac en 1882.

En 1890, alara tornat conselhièr municipal, participa a la demission del conselh per s'opausar a la creacion d'una facultat de medecina a Marselha.

Lo 2 de febrièr 1893, ven cònsol de Montpelhièr, al benefici de divisions entre los radicals del conselh municipal opausant partidaris de Michel Vernière e d'Alexandre Laissac. Retroba pas son sèti de conselhèr municipal al temps de las eleccions de 1896. Es aital il est forçat de daissar sas foncions de cònsol.

## Òbras
1872 : *Eschine l’orateur : thèse pour le doctorat ès lettres présentée à la Faculté des lettres de Paris*

1875 : *Eschine : étude historique et littéraire*

1880 : *Turpini Historia Karoli magni et Rotholandi*

1880 : *Le romant de la vie des pères hermites (un miracle de Notre-Dame). Sonnet contenant une recette d’alchimie*.

1887 : *Deux manuscrits de l’histoire des fils Aymon*

1893 : Maugis d'Aigremont : chanson de geste

1895 : *Histoire véritable de Théodoric II, roi des Ostrogoths*

1901 : *Bourdaloue : la vie et la prédication d’un religieux au XVIIe siècle*

1908 : *I dodici canti : épopée romanesque du XVIe siècle*.

1909 : *La chanson des quatre fils Aymon*

## Nòtas e referéncias
Eddy de Pretto

**Eddy de Pretto** es un cantaire e rapaire francés, tanben autor e compositor, nascut lo 3 de mai de 1993 a París (França).

## Discografia
* 2018 : *Cure* 
* 2021 : *À tous les bâtards*
* 2023 : *Crash Cœur*
Pa de pagès

Lo ***Pa de pagès*** (prononciacion catalana: [ˈpa ðə pəˈʒɛs]; "pan del paisan" en catalan) es un tipe de pan tradicional de la cosina catalana. Es fach de manièra artesanala e cuèch dins un forn refractari, çò que li balha una crosta espessa que permet de conservar l'interior molet per fòrça temps. Son contengut en greissas es inferior a aquel del pan comun. Lo pa de pagès a una forma redonda e se vend generalament en dimensions de 250, 500 o 2000 gramas. Se pòt crompar entièr o trencat a lescas, e es sovent utilizat per preparar de *[[pa amb tomàquet]]*.

## Nom
Lo nom *pa de pagès* seriá aparegut a Barcelona entre la fin del sègle XIX e la debuta del sègle XX, pendent l’exòde rural. Es pensat que los fornèrs lo nomenaron aital per lo distinguir dels pans industrials.

## IGP Pa de Pagès Català
Dempuèi lo 20 de febrièr de 2013, lo *pa de pagès* fach en Catalonha es certificat amb una Indicacion Geografica Protegida (IGP), jos lo numèro de dossièr PGI-ES-0880. Es definit coma un pan tradicional, redond, amb de crosta crocanta, de molla tendra e de grands alveòls e fach manualament. Lo panes cuèch dins un forn amb de basa refractària.

La *Federació Catalana d'Associacions de Gremis de Flequers* impulsèt la creacion de l’Indicacion Geografica Protegida *Pa de Pagès Català* en octobre de 2010. Lo 20 de febrièr de 2013, la Comission Europèa publiquèt un reglament que declarava l’inclusion del *Pa de Pagès Català* dins la lista de las Indicacions Geograficas Protegidas.

## Referéncias
ATB

**ATB**, nascut **André Tanneberger** lo 26 de febrièr de 1973 a Freiberg (Alemanha), es un discjòquei e compositor de musica electronica de tècno dance. Mai precisament, es aparentat al genre trance.

Son primièr single, *9 PM (Till I Come)*, publicat en 1998, es tanben sa mai gròssa capitada internacionala. Pasmens, son títol mai conegut en Occitània es *Don't Stop!*, gròssa capitada en discotèca en 1999.
Operacion Bamberg

L’***Operacion Bamberg*** es una operacion militara menaa per los *[[Waffen-SS]]* e la *[[Wehrmacht]]* entre lo 26 de març e lo 2 d'abriu de 1942 en Bielorussia per assajar d'eliminar los grops de partisans sovietics dins lo districte de Hlusk. Pasmens, l'ataca èra en realitat orientaa còntra las populacions civilas e s'achabèt per la mòrt de  a  Sovietics e per la destruccion sistematica de tots los vilatges situats dins la zòna d'operacion. Consideraa coma un succès per las autoritats alemandas, venguèt lo modele de las operacions anti-partisans seguentas e d'unitats especializaas dins la destruccion de las populacions civilas bielorussas foguèron creaas.

## Ligams internes

* Ocupacion alemanda de Bielorussia.
* Segonda Guerra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Christian Baechler, *Guerre et extermination à l'Est. Hitler et la conquête de l'espace vital. 1933-1945*, París, Tallandier, 2012, 524 p.
* **[[francés|(fr)]]** Masha Cerovic, « « Au chien, une mort de chien ». Les partisans face aux « traîtres à la Patrie » », *Cahiers du Monde russe*, n° 49, 2008, pp. 239-262.
* **[[francés|(fr)]]** Masha Cerovic, *Les enfants de Staline : La guerre des partisans soviétiques (1941-1944)*, París, Seuil, 2018, 371 p.
* **[[francés|(fr)]]** Gaël Eismann e Stefan Martens, *Occupation et répression militaire allemandes : La politique de « maintien de l’ordre » en Europe occupée, 1939-1945*, París, Autrement, 2006, 259 p.

## Nòtas e referéncias
Termocoble

thumb|right|Termocoble mesurant la temperatura ambienta.

Un **termocoble** (var. **termopar**) es un coble de materiaus que son efiech Seebeck es utilizat per mesurar una temperatura. Permèton de concebre d'instruments de mesura pauc costós capables de mesurar de gammas relativament larjas de temperaturas. Pasmens, pòion rarament agantar una precision inferiora a 0,1 °C.

## Ligams internes

* Efiech Seebeck.
* Temperatura.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ciutat Metropolitana de Sàsser

La **Ciutat Metropolitana de Sàsser** (*Ziddai (o Tziddai) metroporitana di Sàssari* en sassarés; *Tzitade metropolitana de Tàtari* en sard) es una division de la region de Sardenha dins l'estat italian. Creada per lei regionala en 2021, es installada lo primièr d'abrial de 2025. Son còde estatistic es 312 (las comunas an los còdes 112001 a 112066).

## Referéncias
Liane Foly

**Éliane Falliex**, dicha **Liane Foly**, nascuda lo 16 de decembre de 1962 a Lion (França), es sustot coneguda per èsser estada una cantaira populara francesa de la fin de las annadas 1980 fins a la debuta de las annadas 2000 ; es tanben actritz, imitairitz e quitament animatritz a la ràdio e a la television francesa.

Sos parents son de pènegres argerians arribats a Lion un pauc abans sa naissença en 1962. Dintra a 12 ans dins l'orquestra *Black And White* creat per son paire, e ne ven la cantaira, orquestra avent per musicians son fraire Philippe a la batariá e sa sòrre Corinne al piano.

En 1984, es remarcada a Lion per l'autor Philippe Viennet e lo musician André Manoukian, qui deven son companh : li escrivon sas primièras cançons. Aital, en 1987, **Liane Foly** obten un rendètz-vos a París ambe lo productor Fabrice Nataf per li presentar sas cançons : li signa alavetz un contracte en çò de l'ostal de disc *Virgin França*. 

Obten de succès tre son primièr album sortit en 1988, gràcias en particular a son títol *Ça va, ça vient* qu'es un tube en França ; dos autres 45 torns publicats en seguida, *Love me, love moi* e *Chéri*, obtenon tanben de resson. Mas es sustot son segond album *Rêve Orange*, publicat en 1990, que coneis una gròssa capitada populara en França, ambe en particular los dos tubes *Au fur et à mesure* (fin 1990) e *Goodbye Lover* (en 1991). **Liane Foly** obten quitament en França en 1991 la Victòria de la revelacion varietats femenina de l'annada. 

En 1993, sa cançon *Doucement* es tornarmai un tube, mas es fin finala en 1999 qu'obten sa mai gròssa capitada ambe aqueste còp una represa del títol *La vie ne m'apprend rien* de Daniel Balavoine : la cançon se classa n°2 al Top 50 en França.

## Discografia
* 1988 : *The Man I Love*
* 1990 : *Rêve Orange*
* 1993 : *Les Petites Notes*
* 1997 : *Caméléon*
* 1999 : *Acoustique*
* 2001 : *Entre nous*
* 2004 : *La Chanteuse de bal*
* 2008 : *Le Goût du désir*
* 2016 : *Crooneuse* (album de represas)

## Cançons mai conegudas
* *Ça va, ça vient* (1988)
* *Love me, love moi* (1989)
* *Chéri* (1989)
* *Au fur et à mesure* (1990)
* *Goodbye Lover* (1991)
* *Va savoir* (1991)
* *La belle et la bête* (1992, ambe Charles Aznavour)
* *Doucement* (1993)
* *Laisse pleurer les nuages* (1993)
* *Les yeux doux* (1994)
* *Des heures hindoues* (1994, represa d'Étienne Daho)
* *La vie ne m'apprend rien* (1999, represa de Daniel Balavoine)
* *On a tous le droit* (2001)
* *Être vrai* (2001)
* *Vivre* (2002)
* *Voilà, c'est fini* (2016, represa de Jean-Louis Aubert)

## Referéncias
Koto (grop)

**Koto** es un grop d'italo disco compausat a l'origina d'Anfrando Maiola e de Stefano Cundari, puèi un pauc mai tard del compositor neerlandés Michiel van der Kuy. 

**Koto** es mai que mai conegut pel tèma synthpop *Visitors* qu'a agut de resson en Occitània de caps la fin de l'annada 1985. Aquel tèma emplega un escapolon de la cançon *Thriller* de Michael Jackson.
Scotch

**Scotch** èra un grop d'italo disco actiu entre 1983 e 2003, compausat de Fabio Margutti (sintetizor) e Vince Lancini (cantaire). 

**Scotch** es mai que mai conegut per dos títols cantats en anglés, *Disco Band* e *Take Me Up* en 1985.
Arte da lingoa de Iapam

L’***Arte da lingoa de Iapam*** es una gramatica portuguesa dau japonés compilaa per lo missionari João Rodrigues al començament dau segle XVII. Es la gramatica japonesa completa mai anciana e una font d'informacions importantas sus lo japonés medievau tardiu.

## Ligams internes

* Japonés.

## Bibliografia

* **[[japonés|(ja)]]** *Nihon Koten Bungaku Daijiten: Kan'yakuban*, Tòquio, Iwanami Shoten, 1986.

## Nòtas e referéncias
Tractat de Moscòu (1990)

Lo **Tractat de Moscòu** (egalament dich **tractat 4 + 2** o **tractat 2 + 4**) es un tractat internacionau signat lo 12 de setembre de 1990 a Moscòu entre la Republica Federala Alemanda, la Republica Democratica Alemanda, los Estats Units, l'Union Sovietica, lo Reiaume Unit e França. Dins lo contexte d'afondrament dau blòt comunista a la fin de la Guerra Freja, defenís lo reglament de la question alemanda qu'èra pas estaa reglaa per los venceires de la Segonda Guerra Mondiala.

Aquel acòrdi fixèt ansin las frontieras alemandas en adoptant oficialament los limits eissits de l'ocupacion dau païs en 1945, organizèt lo retirament de las fòrças sovieticas estacionaas en RDA, confirmèt lo drech de Berlin de contractar liurament d'alianças internacionalas e enebiguèt la possession d'armas nuclearas, biologicas e chimicas per las fòrças armaas alemandas. Los drechs de las poissanças ocupantas en Alemanha (Estats Units, URSS, Reiaume Unit e França) foguèron pereu abolits. Aqueu tractat marca donc la restauracion de la sobeiranetat completa de l'Estat alemand.

## Ligams internes

* Ocupacion d'Alemanha.
* Guerra Freja.
* Segonda Guerra Mondiala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Klein + M.B.O.

**Klein + M.B.O.** es un grop d'italo disco basat a Milan (Itàlia). Actiu dins las annadas 1980, es estat format pels productors, compositors e adobaires Mario Boncaldo (d'Itàlia) e Tony Carrasco (dels Estats Units), ambe de còps la participacion al cant de Rossana Casale e de la corista americana Naimy Hacket.

Lo projècte **Klein + M.B.O.** es mai que mai conegut per lor tèma *Dirty Talk* en 1982.
SU-122

[thumb|right|SU-122 conservat dins lo [museu dels blindats de Kubinka.]]

Lo **SU-122** es un canon automotor sovietica de la Segonda Guerra Mondiala. Intrat en servici en 1942, èra basat sus lo quadre dau T-34 e armat d'un obusier de 122 mm destinat a atacar los ponchs fortificats.  exemplaris foguèron produchs durant lo conflicte. Al combat, lo veïcule mostrèt son eficacitat durant los assauts còntra las fortificacions e sos obús avián una potença sufisenta per destruire un carri pesuc Tigre I. Pasmens, la precision de son canon èra limitaa e lor utilizacion coma arma anticarri èra donc pas totjorn adaptaa. Per corregir aqueu problema, los prumiers SU-122 foguèron associats amb de chaçaires de carris, mas l'idea foncionèt pas correctament. Los SU-122 foguèron donc organizats al sen de regiments distints d'artilharia mejana automotritz.

## Ligams internes

* Canon automotor.
* Segonda Guerra Mondiala.
* SU-152.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Steven J. Zaloga e James Grandsen, *Soviet Tanks and Combat Vehicles of World War Two*, Londres, Arms and Armour Press, 1984.

## Nòtas e referéncias
Jasenice (Lešná)

**Jasenice** es un vilatge e ua anciana comuna de la Republica chèca, dens lo districte de Vsetín. Dempuish lo purmèr de genèr de 1976 es ua seccion de la comuna de Lešná.

## Istòria
La purmèra mencion de Jasenice es de 1374, com part de la senhoria de Krásno. En 1406 trobam *Gessenycz*, en 1418 *Jesenicz* e en 1437 *Yessnicz*. Au s. XV passa dens la senhoria de Těšín. Es nommat *Morawsky Gesenicz* e en 1535 *Morawske Jasenicze*.

Èra un vilatge agricòle damb panieraires e tanben extraccion de calcari. Las minas de fèr de Na Šachtách et Na Mušině servèvan ende las hargas de Vítkovice. Eston barradas en 1853. La comuna èra deu districte de Valašské Meziříčí puish deu districte d'Vsetín. Estot annexada a Lešná lo purmèr de genèr de 1976.

## Referéncias
Casco (compositor italian)

**Salvatore Cusato**, dich **Casco**, èra un productor, compositor de musica sintetica (italo disco) e disjoquei italian, mai que mai conegut pel títol *Cybernetic Love* en 1983. Après 2003 a participat al projècte dance italian de Milan Eu4ya.

Defuntèt lo 30 de genièr de 2011.
Exercici Able Archer 83

L’**exercici Able Archer 83** es un exercici militar menat entre lo 7 e lo 11 de novembre de 1983 per l'OTAN en vista d'entrainar sos centres de comandament militars a las proceduras d'utilizacion de l'arma nucleara. Lo niveu de realisme de l'exercici e un contexte internacionau conflictau (invasion de Grenada, crisi dels euromissils, etc.) inquietèron fòrça una partia de l'estat-major sovietic. Plusors unitats de l'Armaa Roja foguèron plaçaas en estat d'alerta per se preparar a una ataca eventuala de l'OTAN. La situacion se normalizèt rapidament après lo 11, mas las fòrças nuclearas sovieticas demorèron en alerta durant plusors mes.

Aquel incident es considerat coma una de las crisis mai grevas de la Guerra Freja. Los Sovietics metèron en plaça l'operacion RYAN en vista de collectar d'informacions sus las intencions dels dirigents estatsunidencs. Los Estatsunidencs descurbiguèron pauc a cha pauc l'amplor de la reaccion sovietica e l'incident auriá permés de facilitar las discussions de la fin dels ans 1980 sus lo contraròtle dels arsenaus nuclears de las doas superpoténcias.

## Ligams internes

* Guerra Freja.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Taylor Downing, *1983: Reagan, Andropov, and a World on the Brink*, Da Capo, 2018. 
* **[[anglés|(en)]]** Beth A. Fischer, *The Reagan Reversal Foreign Policy and the End of the Cold War*, University of Missouri Press, 2000.

## Nòtas e referéncias
Merbromina

thumb|right|Formula de la molecula de merbromina.

La **merbromina** es un compausat quimic organomercuriau. Aient de proprietats antisepticas, èra lo principi actiu dau Mercurochrome, una solucion de merbromina a 2 % que foguèt fòrça utilizaa coma antiseptic locau durant lo sègle XX. Pasmens, los efiechs potencialament toxics del mercuri menèron a la retiraa de son autorizacion de venda dins plusors païs durant los ans 1990 e 2000.

## Ligams internes

* Antiseptic.
* Eosina.
* Mercurochrome.
* Organomercuriau.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Valerie Dore

**Valerie Dore** es un projècte musical d'italo disco, creat en 1984 pel productor Lino Nicolosi. 

*The Night*, *Get Closer*, *It's so easy*, los tres títols en anglés los mai coneguts de **Valerie Dore**, son estats enregistrats en estúdio per la cantaira italiana Dora Carofiglio. Puèi es l'italo-americana Simona Zanini (tanben cantaira de *Under the ice* de Topo & Roby e de *Comanchero* de Moon Ray) que prèsta sa votz en estúdio als autres títols del projècte **Valerie Dore**. 

Malgrat que las voses sián las de Dora Carofiglio e de Simona Zanini, a l'imatge (sus l'empont e a la television), **Valerie Dore** es incarnada per la cantaira italiana **Monica Stucchi**.

## Cançons mai conegudas en [[Occitània]]
* *The Night* (1985)
* *Get Closer* (1985)
* *It's so easy* (1985)
Charlotte Cardin

**Charlotte Cardin**, nascuda lo 9 de novembre de 1994 a Montreal (Quebèc), es una cantaira e compositora canadiana. Canta a l'encòp en francés e en anglés, sovent mesclant las doas lengas dins sas cançons. Comença a aver de resson dins son país, lo Canadà, tre la publicacion en 2016 d'un primièr mini-album, *Big Boy*, que conten entre autras la cançon *Dirty dirty*.   

Après èsser estada vertadièrament remarcada per sa cançon *Main Girl* en 2017-2018 puèi *Passive Aggressive* en 2020, recebèt fin finala en 2022 al Canadà lo prèmi del single de l'annada per sa cançon de 2021 *Meaningless*, tanben lo de l'album pop de l'annada per son primièr vertadièr album *Phoenix*. 

En 2023, sa cançon *Confetti* obten tanben un polit succès. Es seguida de *99 Nights* e *Jim Carrey*, dos autres singles tanben tirats de son segond disc. 

Fin 2024, son companh, lo cantaire Aliocha Schneider, la convida per cantar ambe el sa cançon en francés *Ensemble*. Aquesta version en duò obten un polit succès. 

Publicada tanben en single tre fin 2023 al Canadà, la cançon *Feel good* de **Charlotte Cardin** deven un gròs tube en Occitània debut 2025 sonque. 

## Discografia
* 2021 : *Phoenix*
* 2023 : *99 Nights*
* 2023 : *Une semaine à Paris* (mini album) 
* 2024 : *A Week in Nashville* (mini album) 

## Cançons mai conegudas (en [[Occitània]])
* *Wicked Game* (2017, represa de Chris Isaak)
* *Main girl* (2017)
* *Dirty Dirty* (2018)
* *California* (2018)
* *Passive Aggressive* (2020)
* *Meaningless* (2021)
* *Scorpio Season* (2021)
* *Confetti* (2023)
* *Un peu trop* (2024)
* *Ensemble* (2024, de e ambe Aliocha Schneider)
* *Feel good* (2025)
* *Tant pis pour elle* (2025)

## Referéncias
Papirus ginecologic de Kahun

thumb|right|Vestigis del papirus.

Lo **papirus ginecologic de Kahun** es un texte medicau egipician datat de la XII dinastia, probablament escrich vers 1825 avC. Descriu plusors problemas pertochant la ginecologia, la grossessa e la fertilitat e los trachaments associats. En 2025, èra lo mai ancian document medicau trobat en Egipte.

## Ligams internes

* Egipte antic.
* Medecina.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Lesley Smith, « The Kahun Gynaecological Papyrus: ancient Egyptian medicine », *Journal of Family Planning and Reproductive Health Care*, vol. 37, n° 1, 2011, pp. 54-55.

## Nòtas e referéncias
Lynda Lemay

**Lynda Lemay**, nascuda lo 25 de julhet de 1966 a Portneuf (Quebèc), es una guitarrista e cantaira francesa del Canadà, tanben autora e compositritz. Canta dempuèi 1989.

## Referéncias
Diane Dufresne

**Diane Dufresne**, nascuda lo 30 de setembre de 1944 a Montreal (Quebèc), es una cantaira francesa del Canadà. Es tanben comediana e pintra. 

Sa carrièra de cantaira populara es estada lançada per son primièr tube en 1973, *J'ai rencontré l'homme de ma vie*, un títol escrich per l'autor quebequés Luc Plamondon (sus una musica de François Cousineau). A d'alhors jogat lo ròtle de *Stella Spotlight* en 1978 e 1979 dins la primièra version de l'opèra-ròck francofòn Starmania escrit tanben per Luc Plamondon (musicas de Michel Berger), interpretant en particular en 1979 la cançon *Les adieux d’un sex symbol*.
Constanci II

[thumb|right|Majorina de Constanci II batua entre [348 e 350.]]

**Constanci II** (7 d'aost de 317, Sirmium - 3 de novembre de 361, Mopsueste) es un emperaire roman que regnèt de 337 a 361. Segon fiu de Constantin, li succediguèt amb sos fraires Constantin II e Constans I. D'efiech, a aquela epòca, l'Emperi èra sovent devesit per facilitar sa defensa e son administracion.

Constanci es mau conoissut en despiech de la longor de son regne que laissèt pauc de documents escrichs. Al niveu religiós, èra partisan de l'arianisme e s'opausèt als partisans de l'ortodoxia. Achabèt pereu las reformas administrativas e economicas decidias per son paire coma la mesa en plaça del solidus. Aquò permetèt de renforçar l'Emperi que foguèt tornarmai unificat après los decès de Constantin II en 340 e de Constans I en 350 e la reviraa de la temptativa d'usurpacion menaa per Magnenci en 351.

En 357, Constanci deupuguèt organizar la defensa de Gàllia còntra d'invasions germanicas. I mandèt lo cesar Julian que capitèt d'arrestar las atacas a la batalha d'Estrasborg. Pasmens, lo venceire foguèt proclamat emperaire per sas tropas e assajèt d'usurpar lo poder. Constanci mobilizèt una armaa e se dirigiguèt vers Gàllia per l'afrontar, mas moriguèt durant lo viatge.

## Ligams internes

* Emperi Roman.
* Lista dels emperaires romans.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** André Chastagnol, *Le Bas-Empire*, Armand Colin, 2000.
* **[[francés|(fr)]]** Paul Petit, *Histoire générale de l’Empire romain, t. III Le Bas-Empire*, Seuil, 1974.

## Nòtas e referéncias
Magnenci

thumb|right|Peça de monea batua durant lo regne de Magnenci.

**Magnenci** (vers 303, Samarobriva - 11 d'aost de 353, Lugdunum) es un emperaire roman usurpator que dirigiguèt una partia de l'Emperi dau 18 de genier de 350 al 11 d'aost de 353. D'origina germanica, venguèt oficier superior de l'emperaire Constans I. A l'eissia d'un complòt, foguèt proclamat emperaire a Augustodunum e bateguèt las fòrças de Constans que foguèt assassinat durant sa retiraa vers Hispania. Vencut a Mursa en 351 puei als Mons Seleucus en 353 per Constanci II, l'emperaire d'Orient, se suicidiguèt a Lugdunum.

## Ligams internes

* Emperi Roman.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** André Chastagnol, *Le Bas-Empire*, Armand Colin, 2000.
* **[[francés|(fr)]]** Paul Petit, *Histoire générale de l’Empire romain, t. III Le Bas-Empire*, Seuil, 1974.

## Nòtas e referéncias
Auguste Gervais

[thumb|right|Auguste Gervais en [1917.]]

**Auguste Gervais** (6 de decembre de 1856, París - 30 d'aost de 1917, París) es un jornalista e òme politic francés de la fin dau segle XIX e dau començament dau segle XX. Especializat dins las questions militaras e colonialas, collaborèt amb plusors jornaus importants coma lo *National*, lo *Petit Journal*, lo *Matin* e l’*Aurore*. Foguèt pereu lo chef de gabinet dau generau Jean Thibaudin, ministre de la Guerra en 1883, deputat de 1898 a 1909 e senator de 1909 a 1917. Fasiá partia dels parlamentaris radicaus.

Es mai que mai conegut per èsser l'autor de l'article a l'origina de l'Afaire dau 15 còrs. D'efiech, a la demanda dau ministre de la Guerra Adolphe Messimy, publiquèt un article accusant a tòrt los soudats provençaus dau 15 còrs d'armaa de coardisa durant los combats en Lorena. Aquò entraïnèt l'execucion per l'exemple de dos soudats, Auguste Odde e Joseph Tomasini, e los òmes dau 15 còrs foguèron victimas de discriminacions dinque a la fin dau conflicte. L'escande suscitèt una viva emocion en Occitània e Gervais foguèt larjament descreditat. 

## Ligams internes

* Afaire dau 15 còrs.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** J. Y. Le Naour, *La légende noire des soldats du midi*, Éditions Vendémiaire, 2013.
* **[[francés|(fr)]]** André Payan-Passeron, *La bataille de Lorraine d'août et septembre 1914 : analyse stratégique et détaillée*, París, Éditions L'Harmattan, decembre de 2021, 424 p.

## Nòtas e referéncias
Encyclopaedia occitanica

***Encyclopaedia occitanica*** es una òbra postuma de Miquèu Miniussi, publicada per Xavier Bach en 2012.
Es una de sei primierei creacions, escricha de 1978 a 1983, que la laissèt acabada sota la forma d'un piquescrich. Coma o ditz Xavier Bach, “Aquest libre n'es pas una de veraia enciclopedia. Es au còr de la pensada de Miniussi que definís una Occitania de literatura e de poësia, luènh dei nacionalismes coma deis utopismes...” Conten sonque 31 articles.
Una edicion bilingüa occitan-francés pareguèt en 2022.
## Referéncias
Heaven 17

**Heaven 17** es un grop de synthpop anglés originari de Sheffield, (Anglatèrra). Es format en octobre de 1980 per Martyn Ware e Ian Craig Marsh, dos ancians musicians de The Human League, ambe Glenn Gregory al cant. 

Demest los títols mai coneguts de **Heaven 17**, se pòt per exemple citar *Let me go* publicat fin 1982, o encara *Temptation* (ambe la participacion al cant de la cantaira Carol Kenyon), títol synthpop de 1983 qu'es estat tanben représ en version black metal en 2006 per Cradle of Filth (ambe la participacion al cant de la cantaira Victoria Harrison).
Khatia Buniatishvili

right|thumb|Khatia Buniatishvili au Global Citizen Festival d'Hamburg
**Khatia Buniatishvili** (en georgian ხატია ბუნიათიშვილი, /xɑtˈiɑ buniɑtʰiʃvili), nascuda lo 21 de junh 1987  Batumi en Republica socialista sovietica de Georgia, es 'na pianista concertista georgiana naturalisada francesa.
Toène Tomàs

**Andr(i)eu Toène Tomàs**, nom d'estat *André Antoine Thomas*, (Sant Ariei la Montanha, 29 de novembre de 1857 - París, 17 de mai de 1935) foguèt un archivista, medievista, e filològ occitan, especialista de filologia romanica e de poesia provençala.

## Nòtas e referéncias
Lista dels elements quimics per nom

Los elements quimics son de substàncias que se pòdon pas separar en d'autras pus simplas. Cada element quimic es constituit d'atòms qu'an lo meteis nombre de protons dins son nuclèu. Aqueste nombre es conegut coma lo numèro atomic de l'element. Per exemple, los atòms de l'element carbòni (C) contenon 6 protons dins lor nuclèu, mentre que los atòms d'urani ne contenon 92.

Se coneis mai de 100 elements quimics diferents ; 93 son naturals, e los autres son generats artificialament. Cada element es representat per un simbòl d'una o doas letras. Los elements quimics son classats dins lo tablèu periodic.

## Lista dels elements quimics

# Idrogèn
# Èli
# Liti
# Berilli
# Bòr
# Carbòni
# Azòt
# Oxigèn
# Fluòr
# Neon
# Sòdi
# Magnèsi
# Alumini
# Silici
# Fosfòr
# Sofre
# Clòr
# Argon
# Potassi
# Calci
# Escandi
# Titani
# Vanadi
# Cròme
# Manganès
# Fèrre
# Cobalt
# Niquèl
# Coire
# Zinc
# Galli
# Germani
# Arsenic
# Selèni
# Bròme
# Cripton
# Rubidi
# Estronci
# Itri
# Zircòni
# Niòbi
# Molibdèn
# Tecnèci
# Rutèni
# Ròdi
# Palladi
# Argent
# Cadmi
# Indi
# Estam
# Antimòni
# Telluri
# Iòde
# Xenon
# Cèsi
# Bari
# Lantan
# Cèri
# Praseodimi
# Neodimi
# Prometi
# Samari
# Euròpi
# Gadolini
# Terbi
# Dispròsi
# Òlmi
# Èrbi
# Tuli
# Itterbi
# Luteci
# Afni
# Tantal
# Tungstèn
# Rèni
# Òsmi
# Iridi
# Platin
# Aur
# Mercuri
# Talli
# Plomb
# Bismut
# Polòni
# Astat
# Radon
# Franci
# Radi
# Actini
# Tòri
# Protactini
# Urani
# Neptuni
# Plutòni
# Americi
# Curi
# Berkèli
# Califòrni
# Einsteini
# Fermi
# Mendelèvi
# Nobèli
# Laurenci
# Rutherfòrdi
# Dubni
# Seabòrgi
# Bòhri
# Assi
# Meitnèri
# Darmstadti
# Roentgèni
# Copernici
# Nihòni
# Fleròvi
# Moscòvi
# Livermòri
# Tennessina
# Oganesson
The Human League

**The Human League** es un grop new wave anglés de la dralha dels novels romantics, originari de Sheffield (Anglatèrra), e mai que mai conegut en Occitània per lor tube synthpop *Don't You Want Me* en 1982.

Fondat a l'origina de caps 1977 per los Angleses Ian Craig Marsh e Martyn Ware, lo grop a cambiat de musicians e s'es estabilizat a l'entorn del cantaire Philip Oakey, vist que Ian Craig Marsh e Martyn Ware se'n tirèron tre 1980 per formar de lor costat un autre grop synthpop, Heaven 17, daissant lo drech al Philip Oakey de conservar lo nom **The Human League** per sa pròpia còla.
Acid selenic

[thumb|right|Representacion de la [molecula de l'acid selenic.]]

L’**acid selenic** es un acid de formula H2SeO4, analòg seleniat de l'acid sulfuric. Dins las condicions normalas de temperatura e de pression, forma un solide incolòre que fond entre 58 et 59 °C. En solucion dins l'aiga, es un oxidant mai poderós que l'acid sulfuric. Pòt ansin atacar l'aur e lo platin natiu. Pasmens, en despiech d'aquela proprietat, a ges d'aplicacion particulara dins l'industria chimica moderna.

## Ligams internes

* Seleni.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Bernd E. Langner, « Selenium and Selenium Compounds », dins *Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry*, Wiley-VCH, Weinheim, 2005.
* **[[anglés|(en)]]** Don M. Yost, *Systematic Inorganic Chemistry*, Read Books, 2007, pp. 343-346.
* **[[anglés|(en)]]** Mathias S. Wickleder, dins Francesco A. Devillanova (dir.), *New Perspectives in Sulfur, Selenium and Tellurium*, Royal Society of Chemistry, 2007, p. 353.

## Nòtas e referéncias
Canton d'Escalquens

Le **canton d'Escalquens** es una novèla circonscripcion electorala de Lengadòc, situada dins l'arrondiment de Tolosa, le departament de Nauta Garona e la region d'. Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, le territòri del canton èra dins le canton de Tolosa-14 e dins le canton de Frontonh. La populacion èra de 60 956 abitants en 2022 e la densitat de 897 ab/km². La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian, dins sa varianta meridionala.

## Composicion
{|class= "wikitable"

## Istòria
Lo canton fosquèc creat per las eleccions departamentalas de 2015, en seguida del decret del 13 de febrièr de 2014  
, en aplicacion de las leis del 17 de mai de 2013 (lei organica 2013-402 e lei 2013-403).

## Nòtas
Ebreu biblic

[thumb|right|[Estela de Mesha, una inscripcion en ebreu biblic dataa de 850 avC.]]

L’**ebreu biblic** es un ensemble de dialectes arcaïcs utilizats per redigir las partidas mai ancianas de la Bibla ebraïca e plusors documents antics. Èra probablament la lenga jornaliera dels Ebreus de l'Antiquitat avans lo segle V avC. Demorèt ensenhat dins las escòlas religiosas josiesas e crestianas. Foguèt pereu fòrça estudiat per los lingüistas e los arqueològs. Aquò permetèt sa conservacion e son utilizacion coma basa de l'ebreu moderne.

## Ligams internes

* Ebreu.
* Bibla ebraïca.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Bonnie Pedrotti Kittel, Vicki Hoffer e Rebecca Abts Wright, *Biblical Hebrew: A Text and Workbook Yale Language Series*, Nòu Haven e Londres, Yale University Press, 1989.

## Nòtas e referéncias
Copa olimpica

La **copa olimpica** es un guerdon creat per Pierre de Coubertin en 1906 per fin d'onorar las vilas e las organizacions aient trabalhat en favor dau movement olimpic.

## Ligams internes

* Jòcs Olimpics.
* Òrdre olimpic.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Afaire Schnaebelé

thumb|Illustracion de l'arrestacion dau comissari Schnæbelé dau caire francés de la frontiera.

L’**afaire Schnaebelé** es un incident frontalier francoalemand qu'aguèt luòc lo 20 d'abriu de 1887. Lo comissari de polícia Guillaume Schnæbelé (1831-1900), invitat per un omològ alemand per discutir de questions de servici, foguèt arrestat per espionatge a son intrada en Alemanha. Segon divèrsei testimònis, l'intervencion alemanda se debanèt en partida sus lo territòri francés, çò que una viva reaccion de René Goblet, president dau Conseu. Sostengut per lo generau Boulanger, ministre de la Guèrra, prepausèt de mandar un ultimatum exigissent la liberacion dau comissari e de mobilizar la resèrva per se preparar a una guèrra. S'aquela solucion foguèt refusada per lo president Jules Grévy, lo cancelier Otto von Bismarck acceptèt rapidament de liberar Guillaume Schnæbelé.

En França, aquel afaire renforcèt la popularitat dau generau Boulanger. Pasmens, lo bellicisme dau generau inquietèt tanben plusors personalitats politicas importantas coma Georges Clemenceau. Boulanger perdiguèt ansin rapidament lo sostèn d'una partida dei radicaus. Per conservar lo poder, amorsèt son evolucion vèrs lo programa populista que menèt a la crisi boulangista.

## Liames intèrnes

* Georges Boulanger.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** William D. Irvine, *The Boulanger Affair Reconsidered*, Oxford University Press, 1989.
* **[[francés|(fr)]]** Bertrand Joly, *Aux origines du populisme : histoire du boulangisme*, París, CNRS Éditions, 2022, 600 p.
* **[[francés|(fr)]]** Benoît Vaillot, *L'invention d'une frontière: entre France et Allemagne, 1871-1914*, CNRS éditions, 2023, 510 p.

## Nòtas e referéncias
Grand Trek

thumb|right|Esquema generau de las migracions boers dau Grand Trek.

Lo **Grand Trek** es una migracion collectiva de plusors miliers de Boers de la colonia dau Cap cap a las terras del nòrd-est de l'Africa dau Sud actuala. Consequéncia de las tensions entre los Boers e las autoritats colonialas britanicas, comencèt en 1834-1835 e menèt al passatge de las montanhas de Drakensberg. Las migracions foguèron pereu favorizaas per las faminas engendraas per lo Mfecane qu'avián decimat una partia de las populacions indigenas. Pasmens, lo movement dels Boers suscitèt d'oposicions armaas e plusors combats jalonèron lo desplaçament. Plusors combats aguèron pereu luòc entre Boers e Zolos. Las migracions s'achabèron en 1839-1840 e los Boers fondèron los estats de Natal, d'Aurenja e de Transvaal durant los ans 1840.

## Ligams internes

* Boers.
* Mfecane.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** John Gooch, *La guerre des Boers: direction, expérience et Image*, Abingdon, Routledge Books, 2000.
* **[[francés|(fr)]]** Gilles Teulié, *Histoire de l'Afrique du Sud, des origines à nos jours*, Tallandier, 2019.

## Nòtas e referéncias
Nombre d'oxidacion

Lo **nombre d'oxidacion** (n.o.), o **gra d'oxidacion** (d.o.), es lo nombre de cargas elementàrias realas o fictivas que pòrta un atòm dins una espècia quimica (molecula, radical o ion). Aquel nombre, que descriu l'estat d'oxidacion de l'atòm, caracteriza l'estat electronic de l'element quimic correspondent en tot considerar la carga reala (dins lo cas d'un ion monoatomic) o fictiva (s'aqueste element es combinat).
Configuracion electronica

En fisica atomica coma en quimia quantica, la **configuracion electronica**, que li dison tanben **estructura electronica** o **formula electronica**, descriu la distribucion dels electrons d'un atòm, d'una molecula o d'una espècia quimica dins un ensemble de foncions d'onda que correspond a d'orbitalas atomicas o a d'orbitalas molecularas. Per exemple, la configuracion electronica a l'estat fondamental d'un atòm d'oxigèn es .
## Referéncias
Grop del tablèu periodic

vignette|Taula periodica de 18 colomnas, amb Lu e Lr dins lo grop 3
Un **grop del tablèu periodic** compren los elements quimics d'una mema colomna del tablèu periodic. Lo tabèu estandard es constituit de , mentre que las colomnas contenent los elements del blòc f son pas numerotats. Los electrons de valéncia dels elements d'un meme grop partejan la mema configuracion electronica, çò que lor porgís de proprietats quimicas e fisicas semblablas. 

Existís tres sistèmas de numerotacion dels grops. Lo sistèma modèrne de numerotacion de 1 à 18 es recomandat per l'IUPAC. Remplaça dos sistèmas pus ancians que prestavan mutualament a confusion. Los grops pòdon tanben èstre designats pel nom de son element pus leugièr, veire per de noms d'usatge.
Familha d'elements quimics

Los elements quimics son tradicionnalament regropats en ensembles mai o mens formals en foncion de las proprietats fisicas e quimicas de sos còs simple a l'estat estandard. D'unes d'aqueles regropaments repondon a de definicions de l'UICPA, d'autres son en usatge en çò dels quimists sens qu'una definicion rigorosa lor siá associada ; la lista dels elements concernits pòt donc variar d'una font a l'autre.
vignette|320x320px|Taula periodica dels elements

## Regropaments definits per l'UICPA

:
Rai de covaléncia

En quimia, lo **rai de covaléncia** correspond a la mitat de la distància entre dos nuclèus atomics identics ligats per une ligason covalenta. Per de ligasons omonuclearas A-A, Linus Pauling causiguèt lo rai covalent egal a la mitat de la longor de la ligason simpla dins la molecula.
Es exprimit en picomètres o en angströms.

Pòt èstre mesurat gràcia a la difracion electronica o a la difraccion dels rais X.

En fasent la soma dels rais de covaléncia 
de dos atòms distints òm obten una aproximacion de la longor de la ligason covalenta que podrián formar.

Dins la classificacion periodica : dins una familha (colomna), aumenta quora lo numèro atomic Z aumenta car lo nombre de jaces electronics augmenta, e dins un periòde (linha), demesís quora Z aumenta car l'afinitat electronica aumenta.
Gürcan Gürsel

**Gürcan Gürsel** (nascut lo 15 de març de 1959 a Turhal, Turquia) es un dessenhaire e tanben autor de benda dessenhada turc. Es lo creator de mantuna serias originalas, sustot *Top 15*.

## Vida e òbra

Gürcan Gürsel frequentèt l'Acadèmia de las Bèlas arts d'Istambol de 1977 a 1981. Trabalhèt pendent mai de 20 ans dins la revista satirica turca de critica sociala Gırgır, mas tanben per las revistas *Çarşaf*, *Fırt*, *Laklak*, *Avni*, *Fırfır* e *Dıgıl*. Trabalhèt tanben per l'edicion turca de la revista satirica estatsunidenca *[[Mad]]*.

En 1988, mudèt en Belgica e creèt mantunas serias de bendas dessenhadas plan popularas en França e en Belgica. Son estil de dessenh s'inspira de la tradicion de l*'[[Escòla Marcinelle]]*. Al delà de l'aspècte umoristic, sas bendas dessenhadas esportivas se distinguisson per un lagui grand del detalh dins los movements.

## Òbras (seleccion)

* *Blagues Coquines* (1993 ; erotisme) amb Dany
* *Les Foot Furieux* (2004 ; sul fotbòl)
* *Quels métiers!* 
* *La restauration* (2006)
* *Top 15* (2007 ; sul rugbi)
* *C'est Hockey* (2014; sul hockey)
* *Sea Sex & Sun/Sea Surf & Sun* (2015)
* *Les Fous Furieux du Rugby* (2019)
Yasmina Khadra

**Yasmina Khadra** nascut lo 10 de genièr de 1955 a Kenadsa es un escrivan Argerian. 

## Biografia

### Formacion militar
Mohammed Moulessehoul es nascut a Kenadsa (actuala wilaya de Béchar) lo 10 de genièr de 1955. En 1964, es enviat a l'escòla dels cabdèts de la Revolucion d'El Mechouar a Tlemcen per tal d'o formar al grade d'oficiar. A 23 ans, sortís sos-lòctenent de l'Acadèmia militara de Cherchell, abans de servir coma oficiar dins l'armada argeriana pendent vint e cinc ans. Pendent la guèrra civila argeriana, dins las annadas 1990, es l'un dels principals responsables de la lucha contra l'AIS puèi lo GIA, en particular en Oranie. Atenh lo grade de comandant.

Argumenta sos dreches a la retirada e quita l'armada argeriana en 2000 per se consacrar a l'escritura.

### Carriera literari
A 18 ans, Mohammed Moulessehoul acaba son primièr recuèlh de novèlas qu'es publicat onze ans après, en 1984. Publica tres recuèlhs de novèlas e tres romans jos son pròpri nom de 1984 a 1989 e obten mantun prètz literari, demest los quals lo del Fons internacional per la promocion de la cultura (UNESCO) en 1993. Per escapar al Comitat de censura militara, instituït en 1988, òpta per la clandestinitat e publica son roman *Le Dingue au bistouri*, lo primièr dins la seria de las « Comissària Llob ». Escriu pendent onze ans jos diferents pseudonims e collabòra a mantun jornal argerian e estrangièr per defendre los escrivans argerians. En 1997 pareis en , en çò de l'editor parisenc Baleine,  qu'o revèla al public grand, jol pseudonim Yasmina Khadra.

## Carrièra politica
A la demanda del president Abdelaziz Bouteflika, es nommat director del Centre cultural argerian de París en 2008, foncion a la quala a mes fin lo 29 de mai de 2014, après qu'aguèt parlat de « absurditat » e de « fugida endavant suicidària » a prepaus del quatren mandat de Bouteflika.

Lo 2 de novembre de 2013, anóncia èsser candidat a la venenta eleccion presidenciala argeriana. A exclús tot eventual pairinatge d'un partit politic, e afirmat qu'anava recoltar las signaturas necessàrias per oficializar sa candidatura. Segon son descompte, reculhís pas que 43 000 signaturas suls 60 000 necessaris e mal escai a depausar sa candidatura al près del Conselh constitucional abans la barradura.

## Obras

* *Cousine K*, 2003, Julliard (Pocket 2004)
* *La Part du mort*, 2004, Julliard (Gallimard, Folio policier 2005)
* *Les Sirènes de Bagdad*, 2006, Julliard (Sedia, Alger 2006) (Pocket 2007) (France Loisirs 2007)
* Lo Quatuor Argerian : *Morituri, Double blanc, L'Automne des chimères, La Part du mort* (2008)
* *Ce que le jour doit à la nuit*
Periòde de la taula periodica

Dins la taula periodica dels elements, un **periòde** es una linha de la taula. Los elements quimic d'un meme periòde an lo meme nombre de jaces electronics. Set periòdes contenon los 118 elements observats, e un ochen periòde ipotetic es postulat.

L'organizacion de la taula en linhas nomenadas periòdes e colomnas nomenadas grops mostra la periodicitat de las proprietats fisicoquimicas dels elements quand lo nombre atomic aumenta. Los elements d'un meme grop an de proprietats semblablas malgrat una massa atomica diferenta, mentre que los elements adjacents dans un meme periòde an una massa similara mas de proprietats quimicas diferentas.

## Ligams intèrnes

* Atòm.
* Taula periodica.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Paul Depovere, *La classification périodique des éléments. La merveille fondamentale de l'Univers*, De Boeck Supérieur, 2002.

## Nòtas e referéncias
Blòc de la taula periodica

Un **blòc de la taula periodica** es un ensemble de grops d'elements quimics que los electrons de valença ocupan, a l'estat fondamental, d'orbitalas que partejan lo meme nombre quantic azimutal , es a dire apartenent als memes sos-jaces electronics. Aqueles sos-jaces essent designats per las letras *s*, *p*, *d*, *f* veire *g*, los blòcs correspondents son designats per las memas letras. Se distiguisson aital quatre blòcs dins la taula periodica estandart, e mai un cinquen qu'apareis a partir de l'ipotetic periòde 8 de la taula periodica :

* blòc ''s'' per  = 0 ;
* blòc ''p'' per  = 1 ;
* blòc ''d'' per  = 2 ;
* blòc ''f'' per  = 3 ;
* blòc ''g'' per  = 4 dins las taulas periodicas estendudas.

Lo tèrme foguèt saique introduch en 1928 per Charles Janet.

## Ligams intèrnes

* Atòm.
* Taula periodica.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Paul Depovere, *La classification périodique des éléments. La merveille fondamentale de l'Univers*, De Boeck Supérieur, 2002.

## Nòtas e referéncias
Nivèl energetic

Un **nivèl d'energia** es una quantitat utilizada per descriure los sistèmas en mecanica quantica e per extension dins la fisica en general. Se i a ben quantificacion de l'energia, a un nivèl d'energia donat correspond un « estat del sistèma » donat ; o ben mai d'un estats dits « degenerats ». La nocion de nivèl d'energia foguèt prepausada en 1913 pel fisician danés Niels Bohr.

Aital, los estats que pòt préner un atòm son sovent descrits en primièra aproximacion pels diferents nivèls d'energia de sos jaces electronics, çò que permet de predire son espectre d'emission o d'absorpcion dels fotons.

La teoria de la mecanica quantica modèrna donant una explicacion d'aqueles nivèls d'energia en tèrmes d'equacion de Schrödinger foguèt avançada per Erwin Schrödinger e Werner Heisenberg en 1926.

## Ligams intèrnes

* Atòm.
* Mecanica quantica.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Paul Depovere, *La classification périodique des éléments. La merveille fondamentale de l'Univers*, De Boeck Supérieur, 2002.

## Nòtas e referéncias
Lin Zexu

[thumb|right|Retrach de Lin Zexu realizat en [1850.]]

**Lin Zexu** (30 d'aost de 1785, Fuzhou - 22 de novembre de 1850, Puning) es un foncionari, un militar e un erudit chinés dau periòde Qing. Governaire de las províncias de Hunan e de Hubei, èra opausat al comerci de l'òpi e adoptèt de mesuras energicas coma la destruccion sistematica dels estòcs. Nomat en Guangdong en 1839, i contunhèt sa politica. Aquò menèt a la destruccion de  t de dròga, mas sa politica suscitèt l'ostilitat dels marchands britanics. Lo Reaiume Unit aprofechèt la situacion per iniciar la Prumiera Guerra de l'Òpi e atacar Canton. Lin Zexu organizèt las defensas, mas après plusors victòrias aisaas, la flòta britanica menacèt la vila. Inquiet, l'emperaire Daoguang ordonèt l'exili de Lin Zexu que foguèt enviat dins l'estepa mongòla dinque a 1845. Durant aqueu periòde, documentèt las tradicions localas. Après son retorn, venguèt tornarmai de governaire de província.

## Ligams internes

* Emperi Qing.
* Prumiera Guerra de l'Òpi.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Julia Lovell, ""The opium war: drugs, dreams and the making of China"", Basingstoke/Oxford, Picador, 2011. 

## Nòtas e referéncias
Silbannac

thumb|right|Peça de moneia portant lo títol e lo nom de Silbannac.

**Silbannac** († 253) es un emperaire roman usurpator que reinèt durant quauquas setmanas, probablament en 253, durant la crisi dau segle III. Es unicament conoissut per la descuberta de peças de moneia portant son títol e son nom. La qualitat e lor ornamentacion laissan pensar a una fabricacion per lo talhier monetari de Roma a partir d'un modele imaginat per l'emperaire Emilian. Silbannac poiriá donc èsser un partisan d'aquel emperaire qu'auriá gardat lo poder durant un breu periòde après son assassinat. Totun, d'autras ipotesis existisson e plaçan son rèine en Gàllia entre 249 e 260.

## Ligams internes

* Lista deis emperaires romans.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Sylviane Estiot, « L'empereur Silbannacus, un second antoninien », *Revue numismatique*, 6 seria, t. 151,‎ 1996, pp. 105-117.

## Nòtas e referéncias
Entalpia de fusion

L**'entalpia de fusion** (symbole : \Delta{}H_{fus}) es l'energia absorbida jos forma de calor per un còs quora passa de l'estat solid a l'estat liquid a temperatura e pression constantas. Al punt de fusion d'un còs pur, es pus comunament dicha **calor latenta de fusion** car es dins  aquela forma de calor que l'energia es absorbida e l'absorption se fa sens auçada de la temparatura. Servís a desorganizar las ligasons intermolecularas que mantenon las moleculas ensemble e non a « caufar » al sens comun del tèrme. Aital, quora se caufa d'aiga contenent de conglaçs, la temperatura del sistèma demòra de pertot egala a 0 gras Celsius tant que los conglaçs an pas completement fondut .
Entalpia de vaporizacion

L**'entalpia de vaporizacion** d'un compausat quimic (ancianament **calor latenta de vaporizacion**) es la diferéncia d'entalpia mesa en jòc durant la vaporizacion d'un mòl d'aquel compausat. Es notada \Delta_\text{vap} H segon lo *[[Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry|]]* e s'exprimís en joules per mòl) (de simbòl J/mol) dins lo Sistèma Internacional d'Unitats.

Per exemple, l'entalpia de vaporizacion de l'aiga es definida per la diferéncia d'entalpia acompanhnant la transformacion seguenta :

:\rm H_2O \left( liq \right) \to H_2O \left( gas \right)
Batalha de Lexington

[thumb|right|Representacion de la batalha realizaa en [1775.]]

La **batalha de Lexington** es una escaramocha que se debanèt lo 19 d'abriu de 1775. Marca tradicionalament lo començament de la Guerra d'Independéncia dels Estats Units. Après de setmanas de tension, una fòrça britanica comandaa per Francis Smith (700 òmes) foguèt charjaa de trobar e de destruire d'entrepaus d'armas tenguts per los milicians de la region de Boston. Avertits, los *Patriots* desplacèron las armas e mobilizèron de tropas per combatre los Britanics. Aquò menèt a una tiera de combats dins las regions de Lexington e de Concord. Mai nombrós amb  combatents a la fin de la jornaa, los milicians prenguèron l'avantatge. Totun, una sortia de la garnison de Boston menaa per lo generau Hugh Percy permetèt a Smith de retirar sas tropas dins la vila. Los milicians bloquèron alora las rotas e comencèron lo setge de la vila. Las perdas foguèron de 93 òmes per los Estatsunidencs (49 tuats) e de 300 òmes per los Britanics (73 tuats).

## Ligams internes

* Guerra d'Independéncia dels Estats Units.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Bernard Cottret, *La Révolution américaine : La quête du bonheur 1763-1787*, París, Perrin, 2003, 525 p.

## Nòtas e referéncias