open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arrondiment de Sarlat e La Canedat

L’**arrondiment de Sarlat e La Canedat**, dit *arrondiment de Sarlat* per tradicion, es una division administrativa e una anciana division electorala d’Occitània , dins l’estat francés.  Es situada en Perigòrd, dins lo departament de Dordonha e la region de Novèla Aquitània, anteriorament d'Aquitània e correspond mai o mens al Perigòrd Negre. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian sarladés e l'occitan lemosin dins la varianta perigòrda al nòrd del territòri, encara mai present dempuèi 2017. 

## Istòria
L'arrondiment se creèt en 1800, coma los autres arrondiments francés. Lo nombre de comunas èra de 122 en 2015.

Emb la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, lo nombre de cantons fuguèt devesit per dos, un canton novèl pòt èsser sus dos arrondiments. 

En 2017, modifiquèron la composicion dels arrondiments per tal de los adaptar als limits de las intercomunalitats e, eventualament, de las circonscripcions legislativas. 

## Composicion d'aicí a 2015

L'arrondiment compreniá 10 cantons :
* Canton de Belvés
* Canton d'Al Buga
* Canton de Carluç
* Canton de Doma
* Canton de Montinhac
* Canton de Salanhac e Aivigas
* Canton de Sarlat e La Canedat
* Canton de Sent Cibra
* Canton de Terrasson e La Vila Diu
* Canton de Vilafranca de Perigòrd

Emb 1 921 km², representava 21,2 % de la superficia del departament, e 17,9 % de sa populacion (al recensament de 2014). Lo nombre de comunas èra de 122 en 2015.

## Composicion dempuèi 2017
Lo tablèu presenta lo nombre de comunas per canton :

Lo nombre de comunas èra de 122 en 2015 e de 120 en 2016, pr'amor de la fusion del Cos e Bigaròca e Mosens, dins la comuna novèla del Cos, Bigaròca e Mosens, en 2016, d'una part, e de Belvés e Sench Amand de Belvés, dins la comuna novèla de País de Belvés, en 2016, d'autra part.

En 2017, l'arrondiment, agrandit emb 141 comunas (malgrat la fusion en 2017 de Chavanhac e Gresas dins la comuna novèla dels *Coteaux Périgourdins* (en francés), d'una part, de Castèls e Besenac dins la comuna novèla de Castèls e Besenac, d'autra part) representava 2 273 km², siá 25,1 % de la superficia del departament, e 19,8 % de sa populacion (al recensament de 2014).

L'arrondiment de Sarlat ganhèt las comunas de Limuèlh, venguda de l'arrondiment de Brageirac, Ajac d'Aubaròcha, Aserat, Autafòrt, Badafòu d'Ans, Barç, Boissuelh, La Chapela Sent Joan, Chornhac, Cosorn, Fòssamanha, Gabilhon, Granges d'Ans,  Limeirac, Montanhac d'Aubaròcha, Nalhac, Senta Aulaia d'Ans, Senta Orsa, Sent Tria, Telhòus, Lo Temple de Laguion, Tenon e Tortoirac vengudas de l'arrondiment de Periguers, siá 23 comunas. 

Pr'amor de la fusion  d'En Còli e Sench Amand de Còli en 2019, de Las Aisiás de Taiac e Siruèlh, Manàuria e Sent Circ dins la comuna novèla de Las Aisiás en 2019, l'arrondiment compren 138 comunas en 2020.

## Nòtas
Las Aisiás

**Las Aisiás** (*Les Eyzies* en francés) es una comuna novèla perigòrda creada lo 1èr de genièr 2019, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània. Recampa las ancianas comunas de Las Aisiás de Taiac e Siruèlh (capluòc), Manàuria e Sent Circ, vengudas caduna comunas delegadas.

## Geografia

## Toponimia
Veire a Las Aisiás de Taiac e Siruèlh, Manàuria e a Sent Circ.

## Istòria

## Administracion

## Demografia
* En  la populacion èra de  abitants.
* En  la densitat èra de 

## Luòcs e monuments
Veire a Las Aisiás de Taiac e Siruèlh, Manàuria e a Sent Circ.
## Personalitats ligadas emb la comuna
Veire a Las Aisiás de Taiac e Siruèlh, Manàuria e a Sent Circ.

## Veire tanben
* Comunas de Dordonha

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Canton del Boisson de Cadonh

Lo **canton del Boisson de Cadonh** es una anciana division administrativa del Perigòrd, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Brageirac, lo departament de Dordonha e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. Las 8 comunas son dempuèi 2015 dins lo canton de La Linda  e tanben dins la Comunautat de comunas de las Bastidas Dordonha-Perigòrd. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian, dins sa varianta brageiraguesa o sarladesa.

## Composicion

## Istòria
Los cantons de Cadonh e de Montferrand de Perigòrd se creèron en 1790 . Lo 13 de *brumaire* an X (4 de novembre 1801), lo canton de Cadonh se conservèt  e lo de Montferrand fuguèt suprimit; de las comunas d'aquel ancian canton passèron dins lo canton de Cadonh .

Lo 1èr de genièr de 1974, las tres comunas de Cadonh, Palairac e Urval (provisòriament per Urval) fusionèren (estatut de fusion-associacion) emb Lo Boisson e Cussac; la comuna novèla prenguèt lo nom del Boisson de Cadonh e venguèt capluòc del canton 

A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 21 de febrièr de 2014 que delimita los cantons del departament de Dordonha, lo canton del Boisson de Cadonh fuguèt suprimit .

## Nòtas
Rioni

**Rioni** pòt designar:

* Lo flume **[[Rioni (flume)|Rioni]]** dins l'oèst de Georgia, dit **Phasis** pels grècs ancians.
* **Rioni** lo plural de *[[Rione]]*, quartièrs del centre de Roma en Itàlia.
Muralha aureliana

La **muralha aureliana** es una encenta fortificada antica qu'enròda la vila de  Roma en Itàlia, bastida entre 271 e 282, pendent lo règne dels emperaires Aurelian e Pròbe. La muralha remplacèt la de Servi bastida al sègle IV abans JC.

Los murs enclausan las Sèt Còlas de Roma, lo Camp de Mart e, en riba dreita de Tibre, lo quartièr de Trastevere. Sembla que las ribas de Tibre situadas al dintre dels limits de la vila son estada daissada sens fortificacions, mentre que son estada fortificadas long del Camp de Mart. La superfícia totala enclausa es de 1400 ectaras. 

Aquela proteccion empachèt pas mai d'un sacatges de Roma durant lo sègle Ven e foguèt mesa a contribucion pendent los afrontaments entre los ostrogòts e lo general Belisari durant lo sètge de 537 al sègle VIen. En revenge, aparèt eficaçament Roma contra las atacas dels sarrasins de la Nauta Edat Mejana.

La pus granda part de la muralha aureliana demòra encara uèi, e  constituís lo limit administratiu del *[[Municipio Roma I]]*, batejat *Centro Storico*, dins loqual se trapan 20 dels 22 *[[rioni]]* (quartièrs istorics).
Termomètre

[thumb|right|[Fotografia d'un termomètre utilizat per mesurar la temperatura dins la vida vidanta.]]

Un **termomètre** es un instrument que permet de mesurar la temperatura. Eissit dau termoscòpi antic, lo termomètre es aparegut dins lo corrent dau sègle XVII a partir dei trabalhs de Galileo Galilei (1564-1642), de Santorio Santorio (1561-1636) e d'Evangelista Torricelli (1608-1647). Lo premier termomètre vertadier foguèt inventat per Ferrand II de Medicis (1610-1670) en 1654.

Lo principi generau de foncionament d'un termomètre es de mesurar l'efiech de la temperatura sus una proprietat fisica conegut d'un sistèma de referéncia. Plusors proprietats son utilizadas coma la dilatacion e la pression d'un còrs (solid, liquid ò gasós), l'evolucion dei proprietats electricas ò magneticas d'un sistèma ò l'evolucion deis emissions electromagneticas d'un còrs (en particular sa color). Pasmens, lei termomètres pus frequents son de termomètres de liquid (mercuri, alcòl) que son basats sus la dilatacion dau liquid dins un tube sarrat.

Leis aplicacions dei termomètres son fòrça variadas amb d'utilizacions dins la vida vidanta, en meteorologia, en medecina, en engenhariá e en sciéncias experimentalas.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Kelvin.
* Temperatura.
* Termocoble.
* Termodinamica.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Gas perfiech

Un **gas perfiech** (var. **gas perfièch**, **gas perfièit**) es un modèl termodinamic de gas que negligís leis interaccions intermolecularas au sen dau gas (levat lei collisions) e que considera coma negligible lo volum ocupat per lei moleculas de gas a respècte dau volum dau recipient contenent lo gas. Es donc un concèpte fòrça adaptat per descriure lo comportament d'un gas reau somés a de pressions bassas.

Desvolopat a partir dau sègle XVII, aqueu modèl es fondat sus l'observacion experimentala de gas. Foguèt formalizat durant lo sègle XIX e es liat a la lèi dei gas perfiechs formulada per lo premier còp en 1834 per lo fisician francés Émile Clapeyron (1799-1864) :


pV = nRT


Amb *p* la pression, *V* lo volum, *n* la quantitat de matèria, *R* la constanta dei gas perfiechs e *T* la temperatura.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Lèi dei gas perfiechs.
* Gas.
* Gas reau.
* Termodinamica.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Unitat de mesura

Una **unitat de mesura** es un escandau necessari per mesurar una grandor fisica. Permet de comparar de grandors de meteissa natura. Lo desvolopament continú dei sciéncias e dei tecnicas a entraïnat una multiplicacion d'aqueleis unitats. Ansin, a la fin dau sègle XIX, comencèt un important esfòrç internacionau destinat a uniformizar leis unitats utilizadas e a melhorar sei definicions. Per aquò, foguèt signada en 1875 la Convencion dau Mètre que fondèt leis institucions cargadas d'organizar aqueu trabalh :
* lo Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras.
* lo Comitat Internacionau dei Pes e Mesuras.
* la Conferéncia Generala dei Pes e Mesuras.

Uei, lo sistèma principau d'unitats de mesura es lo Sistèma Internacionau d'Unitats, sovent dich « sistèma SI », que tèn sèt unitats fondamentalas : lo quilograma, lo mètre, la segonda, lo mòl, la candela, lo kelvin e l'ampèr. Pasmens, existís d'autrei sistèmas fòrça utilizats e fondats sus l'usatge d'unitats coma lo grama ò lo centimètre.

## Denominacions e simbòls deis unitats

Per convencion, lei noms d'unitats son de noms comuns que prènon la marca dau plurau. La màger part an un simbòl que comença per una majuscula per leis unitats nomadas en onor d'una personalitat e una minuscula per leis autrei. Per exemple, lo pascal, que vèn dau sabent e teologian occitan Blaise Pascal (1623-1662), a per simbòl « Pa ». En revènge, lo simbòl dau mètre es « m ». L'excepcion unica es per lo litre que pòu s'escriure amb una minuscula ò una majuscula.

## Unitats derivadas dau Sistèma Internacionau d'Unitats

## Unitats tradicionalas non derivadas dau sistèma internacionau

En certanei sectors, d'unitats ancianas e non estandardizadas son totjorn utilizadas. Lei pus frequentas son :
* lo morgan (M) e lo centimorgan (cM) permèton de calcular la frequéncia de recombinason en genetica.
* lo curie (Ci) es una unitat de radioactivitat equivalenta a l'activitat d'una massa d'un grama de radi-226.
* lo carat es una unitat de mesura de massa dins l'industria de la joielariá.

## Annèxes

### Articles connèxes

* Convencion dau Mètre.
* Sistèma Internacionau d'Unitats.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Burèu Internacionau daus Pés e Mesuras, *Le Système international d’unités (SI)*, 9a edicion, 2019.

### Nòtas e referéncias
Lèi d'Ohm

[thumb|right|Retrach de [Georg Simon Ohm.]]

La **lèi d'Ohm**, ò **lèi fondamentala de l'electrocinetica**, es una lèi fisica empirica que lia l'intensitat *I* d'un corrent electric (en A) traversant un dipòl electric, la resisténcia electrica *R* d'aqueu dipòl (en Ω) e la tension *U* entre sei boinas (en V) segon la relacion :


U = R.I



Aquela lèi foguèt publicada per lo premier còp en 1827 per lo fisician alemand Georg Simon Ohm (1789-1854). Pasmens, l'importància d'aquela descubèrta foguèt pas compresa per la comunautat scientifica dau periòde e lo fisician francés Claude Pouillet (1789-1868) la trobèt tornarmai d'un biais independent en 1834. Aquò permetèt de donar mai d'interès ai trabalhs d'Ohm e d'utilizar la lèi per estructurar lei conoissenças dei contemporanèus sus l'electricitat. Ansin, la lèi d'Ohm es desenant considerada coma una relacion fondamentala en electricitat.

En corrent alternatiu, la resisténcia electrica es remplaçada per l'impedància *Z* dau dipòl. La relacion s'escriu alora en notacion complèxa :


\underline{U}=\underline{Z} \cdot \underline{I}



De variantas de la lèi existisson per l'adaptar a divèrsei sistèmas. En particular, au nivèu locau, existís una lèi d'Ohm locala que permet de liar la densitat de corrent \vec{\jmath} (en A.m-2), la conductivitat electrica \sigma (en S.m-1) e la fòrça electromotritz \vec{E} (en V) segon la relacion :


\vec{\jmath}=\sigma \, \vec{E}


## Liames intèrnes

* Electricitat.
* Intensitat.
* Lèis de Kirchhoff.
* Resisténcia electrica.
* Tension electrica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Francis Hallé

vinheta|Francis Hallé (2022).
**Francis Hallé**, nascut lo 15 d'abril de 1938 e mòrt lo 31 de decembre de 2025, foguèt un botanista e biologista francés. Èra especialista de la selva pluviala tropicala e de l'arquitectura dels arbres. Es conegut per lo primièr "carràs de las cimas" que metèt en plaça amb un aerostat en 1986. Èra professor emeriti de l'Universitat de Montpelhièr.

En 2010, amb Luc Jacquet collaborèt al projecte de filme per Wild-Touch, *La Forêt des pluies*, un documentari suls bòsques primaris.

## Referéncias


## Ligams extèrnes
*SNACK 3: I am a Tree / Workshop with Francis Hallé and Peter Del Tredici Essays by Hanna Barefoot and Lucy McFadden. Drawings by Katherine Cannella, Amanda Coen, Jennifer Livingston, Matthew Scarnaty, and Rachel Vassar. Photos by Leena Cho and Brian Osborn
Muralha serviana

La **Muralha serviana** (en latin:* Murus Servii Tullii*; en italian: *Mura Serviane*) èra una anciana muralha defensiva bastida a l'entorn de la vila de Roma al començament del sègle IV abans JC. Lo mur foguèt bastit en tuf volcanic e mesurava fins a 10 m de naut a redòls, 3,6 m  de larg a la basa, 11 km de long, e auriá agut 16 pòrtas principalas, mas cap subrevisquèt pas, e enclausiá una superfícia totala de 2,5 km2. Al sègle III de nòstra èra, foguèt remplaçada per la construccion de la muralha aureliana quora la vila de Roma se desvolopava al delà del limit del mur servian.
Filatelia

[thumb|right|[Fotografia d'un albom contenent una colleccion de sagèus postaus.]]

La **filatelia** es la sciéncia de l'estudi dei sagèus postaus ò fiscaus e deis objèctes connèxs coma lei marcas d'afranquiment. Apareguda dins leis ans 1850, es una consequéncia de l'invencion dei sagèus postaus e lo mot « filatelia » foguèt probablament creat, tre 1864, per Gustave Herpin (1820-1900).

Emés en 1840 au Reiaume Unit, lo premier sagèu postau modèrne foguèt imitat per d'autrei país coma França, Soïssa, Brasil ò leis Estats Units d'America. Marcant una revolucion importanta dins la ditribucion e l'acaminament dau corrier, venguèt rapidament, coma la moneda, un supòrt de l'identitat nacionala que suscitèt l'interès de colleccionaires. A partir deis ans 1860, entraïnèt tanben l'emergéncia d'un mercat estructurat a l'entorn de catalògs de referéncia depintant leis emissions de sagèus de cada país.

## Liames intèrnes

* Corrier.
* Pòsta.
* Sagèus.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Paleografia

[thumb|right|Facsimile dau testament de [William Shakespeare, un exemple de tèxte susceptible d'èsser estudiat per de paleografs.]]

La **paleografia** es la sciéncia qu'estudia leis escrituras ancianas en vista de'n permetre la lectura, de seguir l'evolucion de l'escrich e de determinar lei condicions aguent permés sa produccion. Amb la filologia, la codicologia ò la diplomatica, es una importanta sciéncia auxiliara de l'istòria.

La paleografia es probablament apareguda durant lo sègle XVII amb la publicacion dei premiereis estudis sistematics sus l'escritura dau latin. L'obratge *[[De re diplomatica]]* de Jean Mabillon (1632-1707) sembla de tenir un ròtle important dins aquel emergéncia amb la definicion de plusors tèrmes tecnics totjorn utilizats a l'ora d'ara. Puei, a partir dau sègle XIX, la disciplina se devesiguèt amb la formacion de brancas especializadas dins un alfabet (latin, grèc...) ò dins un supòrt donat (papier, papirús...).

## Liames intèrnes

* Escritura.
*Philippe Bobichon, *[https://www.academia.edu/44071487/Le_lexicon_Mise_en_page_et_mise_en_texte_des_manuscrits_h%C3%A9breux_grecs_latins_romans_et_arabes Le lexicon : Mise en page et mise en texte des manuscrits hébreux, grecs, latins, romans et arabes]*

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Escala de Beaufort

[thumb|right|Retrach de [Francis Beaufort, creator de l'escala que pòrta son nom.]]

L’**escala de Beaufort** es una escala de mesura empirica de la velocitat mejana dau vent basada sus seis efiechs observables. Sa premiera version foguèt concebuda per l'amirau britanic Francis Beaufort (1774-1857) en 1805. Destinada ai marins, èra fondada sus leis efiechs observables a la superficia dei mars e deis oceans. Èra acompanhada per d'òrdres precís regardant la conducha d'adoptar segon la fòrça dau vent. D'efiech, durant lei guèrras napoleonencas, la marina britanica aviá recrutat un nombre important d'oficiers inexperimentats per formar seis equipatges. Aviá donc besonh d'elements de formacion per demenir lo nombre d'accidents entraïnats per lo vent.

L'interès e la facilitat d'utilizacion de l'escala permetèron sa difusion rapida. Foguèt ansin adoptada per lei meteorològs que prepausèron divèrsei melhoraments per l'adaptar ai condicions terrèstras. Ansin, maugrat l'aparicion d'anemomètres precís permetent de mesuras instantanèas de la velocitat dau vent, demòra utilizada per mai d'un oficier e per la màger part dei cartas meteorologicas.

## Definicion

La version actuala de l'escala de Beaufort foguèt oficializada en 1946 per l'Organizacion Meteorologica Mondiala. Es basada sus la mesura dau vent mejan que correspond a la velocitat mejana dau vent mesurada durant un periòde de 10 mn.

## Annèxs

### Liames intèrnes

* Anemomètre.
* Francis Beaufort.
* Meteorologia.
* Vent.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Villa Borghese

La **Villa Borghese** es un pargue public de la vila de Roma en Itàlia, contenent un cert nombre de bastiments, de musèus (veire Galleria Borghese) e d'atraccions. Es lo tresen pus grand pargue public de Roma (80 ectaras) après los de la Villa Doria Pamphili e de la Villa Ada. Los jardins foguèron amenatjats per la Villa Borghese Pinciana, bastida per l'arqiitecta Flaminio Ponzio, d'après de croquisses de Scipione Borghese, que ne faguèt un luòc de fèsta e per abrigar sa collecion d'art. Los jardins tals que son uèi foguèron creats a la fin del sègle XVIIIen.
Epigrafia

[thumb|right|[Fotografia de la Pèira de Roseta, objècte arqueologic necessitant d'èsser estudiat segon lei règlas de l'epigrafia.]]

L’**epigrafia** es una sciéncia auxiliara de l'istòria qu'estudia leis inscripcions realizadas sus de materiaus imputrescibles coma la pèira, l'argiela ò lo metau. A per objectiu de lei datar, de lei plaçar dins son contèxte, de lei tradurre e de determinar leis informacions que pòdon n'èsser deduchas. Es una disciplina fòrça importanta per l'estudi dei periòdes istorics ancians coma l'Antiquitat.

L'epigrafia es una sciéncia anciana qu'es apareguda durant la premiera mitat de l'Edat Mejana amb de personalitats coma Dhul-Nun al-Misri (796-859) ò Abu Muhammad al-Hasan al-Hamdani (893-954) dins lo mond arab e Shen Kuo (1031-1095) en China. En Euròpa, son desvolopament es pus tardiu e comencèt probablament amb Georg Fabricius (1516-1571). Es uei devesit entre plusors brancas especializadas dins una cultura donada.

## Liames intèrnes

* Diplomatica.
* Escritura.
* Filologia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Missil balistic

Un **missil balistic** es un missil capable de mandar de cargas militaras sus una trajectòria balistica, es a dire unicament influenciada per la gravitat e la velocitat comunicada per una fasa d'acceleracion iniciala. Aqueu tipe de missil a sovent una portada importanta e es destinat a tirar d'ogivas nuclearas. Son apareguts durant la Segonda Guèrra Mondiala amb lo missil V-2 desvolopat per Alemanha. Se generalizèron au començament de la Guèrra Freja dins lo quadre de la dissuasion nucleara. Pasmens, de modèls dotats d'una carga convencionala foguèron tanben desvolopats. De concepcion pus simpla, permèton de prolongar l'accion de l'artilhariá gràcias a una portada superiora.

Lo foncionament de basa d'un missil balistics es organizat a l'entorn de tres fasas :
* una fasa d'acceleracion realizada amb de motors poderós permet de comunicar una velocitat iniciala auta au missil. L'objectiu es de sortir lo missil dei jaç dens de l'atmosfèra per aumentar sa portada.
* una fasa balistica onte lo missil es generalament somés a la gravitat.
* una fasa d'intrada deis ogivas dins l'atmosfèra.

Lei missils balistics son uei una arma frequenta car la màger part dei poissanças regionalas ne'n dispausan. Dins aquò, sa concepcion e son desvolopament demòran l'apanatge dei país tecnologicament avançats.

## Liames intèrnes

* Missil.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Rione

Un **rione** (plural: rioni) es un quartièr dins mai d'una vilas italianas e especialament a Roma. Un rione es una subdivision territoriala. Las pus grandas subdivisions administrativas de Roma son los *municipi*, los rioni son pas utilizat que dins lo centre istoric. Lo mot deriva del latin *regiones*, las 14 subdivisions de Roma impausada per August. Lo tèrme foguèt adoptat coma sinonim de *quartiere* dins la comuna italiana.

## Veire tanben
*Subdivision administrativa de Roma
Missil balistic de portada intermediària

Un **missil balistic de portada intermediària** (o **IRBM** per l'anglés *intermediate range ballistic missile*) es un missil balistic d'una portada compresa entre  e  km. Similars ai missils intercontinentaus (ICBM), aquelei missils son generalament destinats a assegurar de missions de dissuasion nucleara sus de teatres de la talha d'un continent. Un exemple caracteristic es lo missil S3 francés de la Guèrra Freja.

## Liames intèrnes

* Arma nucleara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Alta-au-fuòc

Una **alta-au-fuòc** (var. **alt-al-fuòc**, **alta-au-fuec**, **cessatz-lo-huec**) es una pausa deis ostilitats durant un periòde de guèrra. Es generalament un acòrd bilaterau negociat e signat per de representants de cada partida en conflicte. Pasmens, pòu de còps èsser proclamat unilateralament per un dei protagonistas. Una alta-au-fuòc compren generalament tres partidas depintant la durada de la pausa, la zòna geografica regardada e la definicion deis accions enebidas. Significa pas la fin dau periòde de guèrra o lo restabliment de la patz.

## Liames intèrnes

* Guèrra.
* Patz.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Neptuni

Lo **neptuni** es un element quimic de simbòl *Np*, de numèro atomic 93 e de massa atomica 237,048. Premier element transuranian sintetizat, son isotòp 239 foguèt obtengut en 1940 per lei fisicians estatsunidencs Edwin McMillan (1907-1991) e Philip Abelson (1919-2004) a partir dau bombardament d'una mòstra d'urani per de neutrons. Uei, 20 isotòps son estats identificats. Totei son radioactius mai lo neptuni-236 e lo neptuni-237 an de periòdes radioactius lòngs ( ans e 2,4 milions d'ans).

Lo neptuni es un metau argentat que sa temperatura de fusion es de 664 °C. Es produch dins lei reactors nuclears. Seis aplicacions son limitadas :
* lo neptuni-236 pòu permetre de produrre de neutrons termics.
* lo neptuni-237 es l'objècte d'estudis per servir a la fabricacion d'armas nuclearas.

## Liames intèrnes

* Element quimic.
* Radioactivitat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sergent

**Sergent** es un reng militar de sosoficier qu'es generalament situat, dins leis armadas modèrnas, entre lei rengs de caporau e aquelei d'adjudant. Sei missions tradicionalas son de comandar un grop de combat (generalament 8 a 12 òmes) ò de servir d'adjonch a un oficier (luòctenent o capitani). Lei sergents modèrnes ocupan donc una posicion fondamentala dins l'organizacion de mai d'una armada modèrna car se tròban a la joncion entre leis òmes dau reng e leis oficiers.

Istoricament, lo tèrme « sergent » es aparegut durant l'Edat Mejana per designar de soudats permanents qu'èran au servici de chivaliers o d'autoritats localas (vilas, abadiás, corporacions...). Au combat, èran cargats de remplaçar lei chivaliers o de dirigir de grops de combatents mens experimentats. Puei, au sègle XVI, l'armada francesa utilizèt de « sergents de batalha » destinats a organizar lo desplegament de l'armada avans una batalha. Aquò prefigura son ròtle actuau que prenguèt pauc a pauc sa forma dins lo corrent dau sègle XVII

## Liames intèrnes

* Organizacion militara.
* Reng militar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Comunautat de comunas del País de Fenelon

La **Comunautat de comunas del País de Fenelon** es una intercomunalitat  perigòrda situada dins lo departament de Dordonha e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània. Son còdi SIREN es 200040830. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian sarladés.

## Istòria
La comunautat se creèt lo 1èr de genièr de 2014 per l'arrestat prefectoral n° 2013149-0001 del 29 de mai de 2013.

Efectiva lo  1èr de genièr de 2014, resulta de la fusion de :
* la comunautat de comunas del Carlucés Tèrra de Fenelon (nom supausat), que dins sa darrèra composicion correspondiá al canton de Carluç (11 comunas);
* la comunautat de comunas del Salanhagués (nom supausat), que dins sa darrèra composicion correspondiá al canton de Salanhac e Aivigas (8 comunas).

La CC compren donc 19 comunas e correspond als ancians cantons de Carluç e de Salanhac e Aivigas. Son nom foguèt lo d'una anciana intercomunalitat, suprimida en 2003, situada al sud del canton de Carluç.

## Composicion

## Veire tanben

*Comunas de Dordonha

## Nòtas
Kuehneromyces mutabilis

[thumb|right|[Fotografia de plusors especimens de foliòta cambiadissa après una pluèja.]]

La **foliòta cambiadissa**, ***Kuehneromyces mutabilis*** en latin, (var. **alomèra**, **aubarata**, **bidaleta**, **biulerata**, **budanha** e **butanha**) es un bolet dau genre *[[Kuehneromyces]]* de la familha dei *[[Strophariaceae]]*.

Es un bolet gregari amb un capèu poput convèx que tend a s'espandir tot en gardant un mamèu centrau. Es jaunàs e pus sorn vèrs lo centre. Se fendascla durant lei periòdes eissuchs mai pòu venir lusent se lei condicions meteorologicas son umidas. Lei lamellas son jaunassas mai viran pauc a pauc vèrs lo brun rolh. Leis espòras son de color brun ferruginós. Lo pè es alongat e sinuós. Pòrta un anèu sorn, fragil e fugidís. Sa partida superiora es jauna e sa partida inferiora es eiriçada de flòcs escaumós bruns.

Comestible excellent, aquela foliòta a una carn blancassa que vèn pus sorna vèrs la basa dau pè. A una sabor doça mai es conselhat de gardar unicament lei capèus deis especimens joves. Se tròba principalament sus lei socas dei fuelhuts, especialament lei faus, onte fòrma de metas de la prima au començament de l'ivèrn. Pasmens, pòu de còps venir sus de conifèrs.

Lo risc de confusion pus grèu es amb *[[Galerina marginata]]* qu'es un bolet mortau que creis sus lei socas de conifèrs.

## Liames intèrnes

* Foliòta.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mycena inclinata

[thumb|right|[Fotografia d'una mata de micenas clinadas.]]

La **micena clinada** (***Mycena inclinata*** en latin) es un bolet dau genre *[[Mycena]]* de la familha dei *[[Mycenaceae]]*. Es un pichon bolet de 2 a 5 cm amb un capèu convèx campanelat de color gris marron. Es considerat coma una espècia sensa interès culinari que creis sus lei socas de fuelhuts durant l'autona. De confusions son possiblas amb d'espècias vesinas, principalament *[[Mycena galericulata]]*.

## Liames intèrnes

* *[[Mycena]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Guèrra de trencadas

La **guèrra de trencadas** es una forma de guèrra onte lei combatents s'assostan dins de linhas fortificadas, principalament formadas de trencadas, que li permèton de se protegir còntra lei tirs d'armas leugieras e d'artilhariá. 

Se d'exemples de trencadas son coneguts durant l'Antiquitat o l'Edat Mejana, son usatge venguèt pus frequent après sa teorizacion per Vauban (1633-1707) per organizar l'ataca de fortalesas defendudas per una artilhariá poderosa. Se generalizèt a partir de la segonda mitat dau sègle XIX quand l'aumentacion de la letalitat dau fuòc marquèt la fin dei formacions sarradas basadas sus l'impacte de la massa. Venguèt lo simbòl de la Premiera Guèrra Mondiala onte foguèt la causa principala de l'encalament dau conflicte.

Après 1918, la mecanizacion dei combats, l'aparicion de l'aviacion e lei melhoraments de l'artilhariá an demenit l'importància de la guèrra de trencadas. Pasmens, la guèrra de trencadas demòra fòrça utilizada, compres dins de guèrras modèrnas, quand lei combats son blocats e lei combatents de cada camp obligats de demorar sus sei posicions. De mai, l'usatge de trencadas es totjorn frequent per renfòrçar la defensa d'una posicion de combat.

## Liames intèrnes

* Premiera Guèrra Mondiala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tricholoma sulphureum

[thumb|right|[Fotografia d'una mata de tricolòmas sofrats.]]

Lo **tricolòma sofrat** (***Tricholoma sulphureum*** en latin) es un bolet dau genre *[[Tricholoma]]* e de la familha dei *[[Tricholomataceae]]*.

Es un bolet de color jaune sofre amb un capèu de 6 a 10 cm, inicialament convèx, e que tend a s'aplatir. Lei lamellas son jaunas, espessas e espaçadas amb d'esppòras de color blanc jaune. A una odor fòrça caracteristica de sofre. Es una espècia toxica que creis de julhet a octòbre dins lei seuvas de fuelhuts sus de terrens acids. De confusions son possiblas amb d'autreis espècias de tricolòmas que son egalament jaunas coma lo tricolòma porporat.

## Liames intèrnes

* *[[Tricholoma]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Echinoderma asperum

[thumb|right|[Fotografia d'un especimen de *[[Echinoderma asperum]]*.]]

***Echinoderma asperum*** es un bolet dau genre *[[Echinoderma]]* de la familha deis *[[Agaricaceae]]*.

Es un bolet de talha mejana amb un autor de 5-15 cm e un capèu d'un diamètre de 10 cm. Aqueu capèu es blancàs amb d'escaumas brunas, conicas e dreiçadas. Lei lamellas son liuras, fòrça densas e blancas. Lo pè es cilindric e pòrta un anèu. Sa partida superiora es blanca e sa partida inferiora es pus sorna amb d'escaumas similaras a aquelei dau capèu. Leis espòras son blancas. 

Es una espècia toxica s'es manjada amb d'alcòl. Pasmens, a un gost aigre e una odor pudenta que dissuadís normalament l'amassaire. Es un bolet que creis dins lei seuvas de fuelhuts durant l'autona. De confusions son possiblas amb *[[Echinoderma hystrix]]*. 

## Liames intèrnes

* *[[Echinoderma]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Desèrtas

vinheta

**Desèrtas** (*Désertes*, oficialament, en "italian") la es una anciana comuna de las Valadas occitanas, dins la Val d'Ors. En 1928 la es annexaa a Cesana. La es aüra administrativament una borjaa de la comuna de Cesana, dins la Ciutat Metropolitana de Turin e la region de Piemont de l’Estat italian.

## Istòria
Pendent la darriera ocupacion francesa, la èra una comuna del departament de Po.
Canton de Carluç

Lo **canton de Carluç** es una anciana division administrativa del Perigòrd, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Sarlat e La Canedat, lo departament de Dordonha e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. Las 11 comunas son dempuèi 2015 dins lo canton de  Terrasson e La Vila Diu  e tanben dins la Comunautat de comunas del País de Fenelon. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian, dins sa varianta sarladesa.

## Composicion

## Istòria
Lo canton de Carluç se creèt en 1790 . Lo 13 de *brumaire* an X (4 de novembre 1801), lo canton se conservèt .

A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 21 de febrièr de 2014 que delimita los cantons del departament de Dordonha, lo canton de Carluç fuguèt suprimit .

## Nòtas
Rodoret

**Rodoret** (*Rodoretto* en italian) la es una anciana comuna de la Val Sant Martin, dins las Valadas Occitanas. La es aüra una ruaaa de la comuna de Praal, administrativament dins la ciutat metropolitana de Turin e la region de Piemont de l’estat italian.

## Istòria
A l’unificacion italiana, Rodoret (oficialament *Rodoretto*) la es una comuna del canton del Perrier e de l’arrondiment de Pinairòl de la província de Turin. La chapluòc la èra a la ruua La Vila. En 1870, Rodoret la es annèxaa a la comuna vesina de Praal.

## Personalitats ligadas a la comuna
Oriana Fallaci la conta l'estòria de sos aujòls, d'unes sortits de Rodoret, dins *Un cappello pieno di ciliegi*. 

## Referéncias
Oudemansiella mucida

[thumb|right|[Fotografia d'una mata de mucidulas viscosas.]]

La **mucidula viscosa** (***Oudemansiella mucida*** en latin) es un bolet dau genre *[[Oudemansiella]]* e de la familha dei *[[Physalacriaceae]]*.

De 3 a 10 cm, lo capèu es blanc e emisferic mai pòu pauc a pauc venir gris clar e s'aplatir. Lei lamellas son orizontalas e blancas amb una aresta bruna. Lo pè es blanc e pòrta un anèu blanc gris dins sa partida inferiora. L'ensemble dau bolet a generalament un aspècte viscós. Creis, de la fin de l'estiu a l'autona sus de fuelhas vivents ò mòrts. L'espècia es pas toxica mai presenta ges d'interès culinar.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Stropharia caerulea

[thumb|right|[Fotografia de dos especimens de *Stropharia caerulea*.]]

***Stropharia caerulea*** es un bolet dau genre *[[Stropharia]]* e de la familha dei *[[Strophariaceae]]*.

Lo capèu es de color blau, vèrd ò jaune amb un diamètre de 4 a 8 cm. Vèn viscós durant lei periòdes umids. Lei lamellas son blavas, brunas ò mauvas. Lo pèu, de color blau ò vèrd, es esquamós e pòrta un anèu fin pauc visible que dispareis generalament rapidament.

Es una espècia probablament toxica que sa consumacion es desconselhada. Creis dins leis espacis dubèrts coma lei terrens vacents de julhet a decembre. De confusions son possiblas amb d'autrei bolets dau genre *[[Stropharia]]*, especialament lo *[[Stropharia aeruginosa]]*.

## Liames intèrnes

* *[[Stropharia]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cronologia

La **cronologia** es la sciéncia qu'estudia l'òrdre dei datas e deis eveniments istorics dins lo temps. Es una disciplina auxiliara de l'istòria coma la diplomatica, l'epigrafia ò la numismatica.

La cronologia es probablament apareguda avans l'istòria car mai d'una cultura ò d'un pòble desvolopèt, tre l'Antiquitat, de sistèmas per enregistrar leis eveniments considerats coma importants. Fins au sègle XVIII, demorèt fòrça liada ais evolucions dei calendiers. Pasmens, a partir deis ans 1750, de questions apareguèron regardant la verificacion dei datas. Ansin, de metòdes foguèron pauc a pauc desvolopats per s'assegurar de l'autenticitat dei fachs enregistrats (comparason de fònts istoricas, metòde de datacion scientifica...). En parallèl, apareguèt tanben l'importància de la chausida de « l'eveniment zèro » de la cronologia e dau ròtle de l'autor dins la representacion deis eveniments.

## Liales intèrnes

* Calendier.
* Istòria.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sun Tsu

[thumb|right|Estatua de Sun Tsu en [Japon.]]

**Sun Tsu** es lo nom d'un generau chinés de la premiera partida dau Periòde dei Reiaumes Combatents qu'es l'autor de *[[L'Art de la Guèrra]]*, un important tractat militar datat dau sègle V avC. 

L'existéncia de Sun Tsu es incertana car lei documents que lo mencionan foguèron redigits quauquei sègles après sa mòrt supausada. Lo pus disèrt es Sima Qian (145-86 avC) que foguèt lo premier istorian chinés. Segon eu, Sun Tsu èra un oficier superior dau rèi Helü de Wu (514-496 avC) cargat de planificar una ataca còntra lo reiaume de Chu. En despiech de fòrças numericament inferioras a son adversari, auriá ganhat una victòria brilhanta a Boju en 506 avC. Leis autreis autors citant lo nom de Sun Tsu, Xun Zi (313-238 avC) e Han Fei Zi (279-232 avC), dònan ges de detalh sus sa vida.

Aquela abséncia d'elements sus Sun Tsu laissa donc de dobtes importants sus son existéncia car, en defòra dau racònte de Sima Qian, la preséncia de Sun Tsu es pas atestada a la batalha de Boju. De mai, durant lo Periòde dei Reiaumes Combatents, leis escrivans utilizavan rarament son nom vertadier per signar seis òbras. Ansin, dempuei lo sègle XII, plusors ipotèsis designan divèrsei militars dau sègle V avC coma autor de *l'Art de la Guèrra*. Entre lei pus frequents, se pòdon citar Wu Zixu, lo veinceire vertadier de Boju, ò Sun Bin, un generau de l'armada de Helü. Enfin, se supausa de còps que lo nom « Sun Tsu » foguèt imaginat a posteriòri per atribuïr una paternitat famosa a l'obratge. Ansin, aqueu darrier podriá èsser una òbra regularament melhorada fins a sa compilacion definitiva en 1078. En particular, foguèt probablament modificat per lo ministre Cao Cao (155-220 apC), autor dau premier commentari conegut sus l'obratge.

## Liames intèrnes

* *[[L'Art de la Guèrra]]*.
* Periòde dei Reiaumes Combatents.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Adrienne Blanc

Hyacinthe Marie Adrienne BLANC que neish a Mont de Marsan (Lanas) lo 31 de genèr de 1884. Que’s marida en 1915 dab l’engenhaire e astronòme Julian Peridièr. N’auràn pas nat mainat. 

Qu’escriu dab lo nom Adrienne Blanc-Péridier e tanben dab lo chafre Adrienne Boglione.

Pendent la guèrra 1914-1918, qu’ei infirmièra d’ambulància. Que publica en 1918 un recuelh poetic de grana escaduda : *Le cantique de la Patrie 1914-1917*, aus edicions Plon.

Que rejonh l’Union Nationale pour le Vote des Femmes a partir de la fin de la guèrra. Que defenerà la causa de las Hemnas tota la vita. Qu’escriu en 1936 la biografia de Juliette Adam, ua feminista francesa presenta au moment de la signatura deu tractat de Versalhas lo 28 du junh de 1919.

Adrienne Blanc qu’escriu mei de 80 pèças: poèmas, romans, òbras de musica religiosa e pèças de teatre (comedias e tragedias) de quaus un vintenat de pèças de teatre per mainats qui seràn sovent jogadas en França e dens los país francofònes. Los libes sons mei coneguts que son benlèu *Le cantique de la Patrie 1914-1917, La Hitilleyre*, contes e poèmas landés, e *Rencontre*, un estudi psicologic en fòrma de roman, ecriut dab lo poèta egipcian Joseph Ascar Nahas. Lo poèta e jornalista gersés Armand Praviel qu’escrivirà : “*Mme Blanc-Péridier s'est penchée pour écouter les voix qui montent de la terre des Landes et nous en apportent l'écho musical léger, infiniment délicat*.”

Que recep lo títol de Chevalier de la Légion d’Honneur. Que’s mòr lo 6 d’aost 1965 au Hogar (Gèrs, Armanhac).

La sua bibliografia.
En Còli e Sench Amand

**En Còli e Sench Amand** (*Coly-Saint-Amand* en francés) es una comuna novèla d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha e la region de Novela Aquitània. Se creet lo 1er de genier de 2019 per fusion de las comunas de Sench Amand de Còli, lo chapluòc, e En Còli.

## Geografia
## Toponimia
Veire a En Còli e a Sench Amand de Còli.
## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Dordonha

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Los Termes Perigòrds

**Los Termes Perigòrds** (nom supausat), en francés *Les Coteaux Périgourdins*, es una comuna novela d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània,  ancianament d'Aquitània. Au 1èr de genier 2017, gropelet Gresas e Chavanhac que ne'n son las comunas delegadas desempuei. Lo chapluòc es Chavanhac.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Dordonha

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Armillaria mellea

thumb|Mata d'armillars de mèu.

L’**armillar de mèu** (***Armillaria mellea*** en latin) es un bolet dau genre *[[Armillaria]]* e de la familha *[[ Physalacriaceae]]*.

Es una espècia polimòrfa que pòu presentar de variacions relativament importantas entre dos ensembles d'especimens. Lo capèu, de 1 a 15 cm, es inicialament emisferc e sarrat per una vela blanca. Vèn pauc a pauc convèx avans de s'aplatir. Es de color jaune clar a brun rogenc e pus sorn dins sa partida centrala. Lei lamellas son inegalas e blancas. Viran pauc a pauc vèrs lo jaune e, de còps, vèrs lo brun. Leis espòras son blancas. Lo pè es prim mai robust. Pòu agantar una talha de 2 a 20 cm. Pòrta un anèu blanc membranós. Sa partida superiora es blanca e sa partida inferiora es pus sorna, sovent d'una color similara aquela dau capèu.

La carn es blanca. L’armillar de mèu èra aperavans jutjat coma comestibla mai es uei considerat coma toxic. Creis sus lei fuelhuts vivents ò mòrts, e pus rarament sus lei conifèrs, de la fin de l'estiu au començament de l'ivèrn. Es un parasit de mai d'una espècia d'aubre utilizada en silvicultura. De confusions son possiblas amb d'autreis armillars. 

## Liames intèrnes

* *[[Armillaria]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canton de Terrasson e La Vila Diu

Lo **canton de Terrasson e La Vila Diu** es una division administrativa de Perigòrd, venguda dempuei 2015 solament circonscripcion electorala, situada dins l'arrondiment de Sarlat e La Canedat, lo departament de Dordonha e la region d'Aquitània, aura de Novela Aquitània. A la refòrma cantonala de 2015, lo canton passet de 16 a 28 comunas (aura, 26) e Terrasson e La Vila Diu qu'èra chapluòc, venguet burèu centralizator . La lenga autoctòna es l'occitan lemosin, dins sa varianta perigòrda.

Remarca. Yves Lavalade escriu *diu, Diu* , adonc *La Vila Diu* e pas *La Vila Dieu*.

**NB. Per de las rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox (superficia, populacion, densitat, n° INSEE) son las de la situacion de davant 2015.**

## Composicion davant 2015

## Istòria
Los cantons de Terrasson, de La Bachalariá e de La Cassanha se creèron en 1790 . Lo 13 de *brumaire* an X (4 de novembre 1801), lo canton de Terrasson fuguèt conservat e los autres dos suprimits.

A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 21 de febrièr de 2014 que delimita los cantons del departament de Dordonha, lo canton de Terrasson e La Vila Diu fuguèt agrandit : perdet 7 comunas dau canton vielh (qu'anèren al canton dau Naut Perigòrd Negre), mas recebèt tot lo canton de Carluç e tot lo canton de Salanhac e Aivigas . Lo totau èra de 28 comunas en 2015.

Lo 1er de genier de 2017, las comunas de Gresas e Chavanhac se gropeleren emb lo nom daus Termes Perigòrds. Lo canton avia 27 comunas.

Lo 1er de genier de 2019, En Còli fusionet emb Sench Amand de Còli emb lo nom d'En Còli e Sench Amand. En 2020, tota la comuna novela passet au canton de La Vau de l'Òme. Lo canton baisset a 26 comunas.

## Composicion après 2015

### Las comunas dau canton vielh de Terrasson e La Vila Diu
Las 9, puei 7 comunas.

### Totas las comunas dau canton de Carluç
Las 11 comunas.

### Totas las comunas dau canton de Salanhac e Aivigas
8 comunas.

## Nòtas
Mont Fumaiolo

Lo **mont Fumaiolo**, que culmina a  d'altitud, es una montagnha dels Apenins toscan-romanhòls situada dins la província de Forlì-Cesena, dins la region d'Emília e Romanha en Itàlia.

## Geografia
Situat a l'extremitat sud de la plana de Pò, marca lo limit entre la província d'Arezzo en Toscana e la província de Pesaro e Urbino dins las Marcas.

Per sos travèrses naisson los flumes Savio e Tibre (*Tevere* en italian), lo flume sacrat de Roma.

Situat a une cinquantena de quilomètres de Cesena, domina las vilas de Bagno di Romagna e Verghereto, e la val de Marecchia.
Municion

Una **municion** es un ensemble destinat a cargar una arma de fuòc. Au minimom, es formada d'una carga propulsiva e d'un projectil. Pasmens, se pòdon tanben trobar de projectils multiples, un estui o de sistèmas permetent d'estabilizar la trajectòria d'un projectil. De mai, la natura dei projectils es tanben fòrça variabla (bala, explosiu, arma quimica, arma nucleara...).

Lei municions son pas aparegudas amb lei premiereis armas de fuòc. D'efiech, fins au sègle XIX, la màger part deis armas necessitavan de cargar separament la pouvera e lei projectils. Aquò complicava lo procès de cargament qu'èra generalament lòng e complèx. De mai, lei premierei pouveras èran sovent fòrça sensiblas a l'umiditat. Per resòuvre aqueu problema, foguèron adoptadas, au començament dau sègle XIX, de pouveras pauc sensiblas a l'aiga que podián èsser alumadas per una capsula contenent una substància explosiva (amòrsa). L'impermeabilitat de l'arma èra tanben melhorada en envolopant la bala dins un papier graissós.

Pus simple, aqueu metòde foguèt melhorat amb la concepcion de la premiera cartocha en 1808 per leis engenhaires Jean Samuel Pauly e François Prélat. D'efiech, aguèron l'idèa de reünir dins un ensemble unic l'amòrsa, la carga e lo projectil. Aquò permetiá un tir pus rapid mai lei cartochas, sovent fachas de papier, èran fragilas. Pasmens, lei conflictes dau sègle XIX coma lei guèrras de l'unificacion alemanda o la Guèrra de Secession ne'n demostrèron l'interès. Lo problema dau papier foguèt pauc a pauc corregit amb l'adopcion de l'estui metallic, aparegut dins lo corrent deis ans 1830, çò que permetèt l'industralizacion dei procès de fabricacion de municions.

Uei, cada armada dispausa de quantitats importantas de municions adaptadas a totei lei tipes d'armas de fuòc. Son generalament gardadas dins d'endrechs especiaus destinats a lei protegir còntra d'atacas enemigas e a limitar lo risc d'explosion de la totalitat dau depaus.

## Liames intèrnes

* Arma de fuòc.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Luòctenent

**Luòctenent** es un reng militar que correspond a un reng d'oficier subaltèrn generalament situat entre lei rengs de sosluòctenent e de capitani. Dins la màger part dei fòrças armadas modèrnes, un luòctenent comanda una seccion o un peloton de 25 a 40 òmes.

Lo nom dau reng vèn de l'apelacion dei personas cargadas de tenir una posicion o un ròtle durant l'Edat Mejana en plaça dau titulari de la carga. Ansin, en França, existiá lo reng de « luòctenent generau dau Reiaume » que designava un individú cargat de remplaçar lo rèi dins certanei cas o per certanei missions en temps de guèrra o dins lei colonias. Lo reng modèrne apareguèt dins l'armada de Loís XIV quand foguèt creat un reng d'adjonch cargat de sostenir un capitani. Se difusèt pauc a pauc dins leis autreis armadas. Uei, es generalament lo premier reng ocupat per leis oficiers a la sortida de l'escòla militara. Dins certanei cas, pòu èsser egalament ocupat per de sosoficiers après lo passatge d'un examen.

## Liames intèrnes

* Organizacion militara.
* Reng militar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Major

**Major** es un reng militar que correspond generalament au premier reng d'oficier superior e que situa entre lei rengs de capitani e de luòctenent-coronèu. Pasmens, existís d'excepcions coma França onte correspond au reng pus aut dau còrs dei sosoficiers. Dins lei dos cas, l'origina dau reng sembla francesa :
* un reng d'adjonch d'un coronèu o d'un governador de fortalesa.
* de rengs de sosoficier cargat d'organizar la tropa.

## Liames intèrnes

* Armada.
* Reng d'oficier.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Procuraire

Un **procuraire** es un representant legau cargat de sostenir una accusacion durant una enseguida judiciària. Son estatut varia fòrça segon lei país e lei sistèmas judiciaris. Dins lei país de drech germanoroman, es generalament un magistrat qu'es lo representant dau Ministèri public. Dins lei país de *[[common law]]*, es generalament un avocat que representa una partida o, d'una maniera pus reducha, l'Estat. Dins certanei contèxtes, un procuraire es dich « avocat generau ».

## Liames intèrnes

* Drech penau.
* Ministèri public.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canton d'Al Buga

Lo **canton d'Al Buga** (o benlèu **del Buga**) es una anciana division administrativa del Perigòrd, suprimida en 2015, situada dins l'arrondiment de Sarlat e La Canedat, lo departament de Dordonha e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. Las 10 comunas son dempuèi 2015 dins lo canton de la Val de l'Òme (burèu centralizator : Montinhac)  e tanben dins la Comunautat de comunas de la Val de l'Òme. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian, dins sa varianta sarladesa.

## Composicion

## Istòria
Lo canton d'Al Buga se creèt en 1790 . Lo 13 de *brumaire* an X (4 de novembre 1801), lo canton se conservèt .

A las eleccions departamentalas del 22 de març 2015, en aplicacion del decret del 21 de febrièr de 2014 que delimita los cantons del departament de Dordonha, lo canton d'Al Buga fuguèt suprimit .

## Nòtas
Sant Crespin (omonimia)

## Toponimia
* Sant Crespin, comuna occitana de 
* Saint-Crespin-sur-Moine, comuna francesa de Maine e Léger
* Saint-Crespin, comuna francesa de la Sèina Maritima
* Sent Crespin e Carlucet, comuna occitana de 
* Sent Crespin de Richemont, comuna occitana de