Escorbut

L**'escorbut** es una malautiá deguda a una caréncia en vitamina C (acid ascorbic) que se traduch per l'èsser uman, dins sa forma greva, per la casuda de las dents e la puruléncia de las gengivas, d'emorragias, puèi la mòrt. 

L'escorbut foguèt demostrat a la Renaisença, pendent las primièras exploracions maritimas mondialas. Èra present sus tèrra e sus mar fins al sègle XIX. Cal esperar las annadas 1930 per lo veire plenament reconegut coma una malautiá de caréncia alimentària. 

Dins sa forma istorica, l'escorbut gaireben desapareguèt dins los païses industrializats. Demora d'actualitat dins las populacions precàrias, e dins dos païses en desvelopament tocats per la guèrra o la famina (camp de refugiats sens ajuda alimentària).

## Etimologia
*Scorbutus* es la latinizacion de tèrmes vulgars presents dins de lengas medievalas d'Euròpa del Nòrd: del neerlandés mejan *scorbut *o* scheurbuik*, de l'ancian suedés *skorbjub*, del danés *scorbuck*, tèrmes que l'origina seriá dins le norroèc (vielh islandzs) *skyrbjugr*. 

Al subjècte del sens, existís dos ipotèsis: aquesta qu'explica *skyrbjurg* par « edèma (*bjugr*) venent del lach calhat *(skyr)* », e *scheurbuik* per « trencar, esquiçar (*schoren*) lo ventre (*bük*) ». 

Pendent lo comèrci dels esclaus, l'escorbut foguèt nomenat « mal de Luanda ». Se nomenèt tanben « pèsta de mar » o « mal de tèrra ».

## Epidemiologia

L'escorbut, dins sa forma istorica, es plan rare dins los païses desvelopats, tan rare qu'un sol cas d'escorbut merita d'èsser publicada dins la premsa medicala. Als EUA, s'agís mai sovent d'adolescents avent un regim alimentari exclusiu aberrant: bonhetas e cafè negre, o entrepans amn burre de cacauèts. En França de cases foguèron signalats en 2014 e 2015, e tanben en Austràlia en 2016, cases ligats a de malas abituds alimentàrias

.

Desapareguèt pas totalament e demora d'actualitat, que, un manca en vitamina C (preescorbut) pòt aparéisser quand las condicions socioeconomicas ne permeton pas pus una alimentacion variada e equilibrada. Aquò pòt èsser lo cas de d'unas personas vivent solas e patissent d'alcolisme, de personas d'edats isoladas, de personas sens domicili fixe.

Un estat « preescorbutic » es tanben favorizat pel tabagisme, los trebles psiquiatrics, de patologias digestivas (trebles de l'absorpcion intestinala), càncer o sida. Tot çò que diminuís los apòrts o aumenta los besonhs (creissença, prensa, alachament...).

Dins los païses en desvelopament, l'escorbut pòt venir un problèma de santat publica dins los camps de refugiats: coma los refugiats etiopians al Sodan e en Somalia en 1989 (l'incidéncia de l'escorbut dins la populacion de 6 camps variava de 14 a 44 %). Senon los cases d'escorbut son paus signalats, que los produchs frescs son gaireben disponibles, o puslèu a causa d'un sistèma de santat insufisent per los detectar.

L'escorbut es present pendent de situacions de famina (secada dels païses cauds, o ivèrns longs dels païses fregs).

## Fisiopatologia
Gaireben totes los vertebrats produson d'espereles de vitamina C, subretot al nivèl del fetge. Es pas lo cas de l'Òme e dels grands monins ominoíds, del cavia, e d'una espècia de quiroptèrs. Las sèrvas en vitamina C dependon alara pas que dels apòrts alimentaris, senon i a risc de degenerescéncia articulàrias e gingivalas grevas. 

En abséncia de vitamina C, la formacion del collagèn es travada. Lo collagèn es una glicoproteïna, compausant subretot del teissut conjonctiu. Aquesta malautiá del collagèn representa la lesion màger bioquimica de l'escorbut. Mai, la vitamina C es indispensabla a fòrça reaccions bioquimicas dins l'organisme.

### Causas bioquimicas
vinheta|modèl 3 D d'una molecula d'acid ascorbic (vitamina C).
Lo collagèn es una proteïna plan establa en forma de fibra, que l'estabilitat es realizada en granda partida per un enzim (prolina idroxilasa) qu'idroxila las prolinas (constituissentas del collagèn) en idroxiprolina. Aqueste enzim es una metalloproteïna qu'utiliza un ion de fèrre jos forma Fe2+. 

La vitamina C participa al manten de l'ion fèrre jos sa forma redusida Fe2+, l'empachant de s'oxidar (proprietat antioxidanta, o reductritz), assegurant le bon foncionament de l'enzim (se nomena aquò un cofactor enzimatic). Quand la vitamina C ven de mancar, los ions ferroses de la prolina idroxilasa s'oxidan en Fe3+ e fa l'enzim inactiu. Atal las eliças de collagèns venon paure en idroxiprolina, çò que li fa pèrdre en estabilitat e çò qui fragiliza totes los teissuts. 

Mai, l'accion antioxidanta de la vitamina C s'arrèsta pas qu'al cation fèrre: pendent las idroxilacions dels gropaments prolina e subretot lisina del collagèn per ataca d'una molecula de dioxigèn, un atòm d'oxigèn es utilizat per l'idroxilacion d'un aminoacid, mas l'autre atòm es present jos forma de radical liure O. Aqueste essent un poderós oxidant, fragiliza los capillars coma aquestes de las gengivas (lo teissut gingival es ricament vascularizat tot essent expausat), d'ont la manifestacion de l'escorbut. En consequéncia, la liberacion de dos atòms d'idrogèn per l'acid ascorbic va enebir l'ataca oxidanta del radical, segon la reaccion seguenta: 2 H + O → H e protegir tanben los degalhs d'aquestes radicals suls teissuts.

### Consequéncias
La caréncia experimentala del cobai, coma l'escorbut de l'Òme, provòca des trebles dentaris e ossoses, una fragilizacion de las parets dels vaissèls, un retard de cicatrizacion al nivèl de las plagas.

Mai, los trebles metabolics e endocrinians pòdon aparéisser: al respècte dlas ormonas de las surrenalas (sensibilitat a  l'estrès; pel cobai estérilitat o avortament); trebles de l'absorpcion del fèrre e de las graissas; oxidacion exageradas de la melanina amb pigmentacion de las gengivas; alentiment sus las autras vitaminas (cap a de caréncias vitaminicas associadas).

Enfin la caréncia en vitamina C induch una mendre resisténcia a las infeccions (agravacion de la tuberculòsi pel cobai), coma una mendre resisténcia al freg.

## Manifestacions clinicas
Apareisson après 1 a 3 meses de caréncia absoluda en acid ascorbic, quand l'ensems total de l'organisme es inferior a 300 mg et l'ascorbemia (taus d'acid ascorbic dins lo sang) es inferior a 2 mg/l.

### Fasa del començament
L'escorbut se manifèsta d'en primièr par de la fatiga, una pèrda d'apetit (anorexia) e un amagriment. Aquesta fatiga s'accompanha de dolors muscularas difusas, e articulàrias tocant subretot lo maluc e lo genolh. 

L'examèn pòt mostrar une pallor de la pèl e de la mucosas (començament d'anemia) e dels edèmas discrèts de las cavilhas.

Istoricament, aquesta fatigabilitat rapidament intens provocavan una incapacitat de manobrar d'equipatges de la marina de vela. Fòrça naufragis foguèron la consequéncias d'un escorbut marin.

### Fasa d'estat
Los trebles precedents s'agravon. La fasa d'estat acaba per associar de biais caracteristic una gingivita, un sindròma emorragic, e de trebles cutanèus e de las fanèras (pels, ungles). 

#### Gingivita
Las gengivas son d'en primièr rojas e confladas, puèi violencas e sanguinosas e fin finala ulceradas e subreinfectadas. Las dents venon mobilas fins a càser.

Aquesta gingivita ipertrofica emorragica es pas sempre presenta; es absenta epl subjècte ja edentat (nenon e vielhs).

#### Sindròma emorragic
vinheta|Equimòsis sus la camba, degudas a  l'escorbut. Dessenh realizat segon un malaut d'una nau espital dins las annadas 1840.
Las emorragias son d'en primièr cutanèus, jos la forma d'un purpura fach de petequias centradas suls folliculs piloses. S'étendon enseguida en capas formant d'equimòsis.

Aquestas emorragias cutanèas pòdon s'accompanhar d'emorragia dins las articulacions (emartròsi), dins los muscles e las gainas dels nèrvis (ematòmas prigonds donant de « paralisias dolorosas »), dins los òsses en creissença (escorbut del pichon enfant).

Al complet, tota emorragia exteriorizada pòt se veire: sagnament de nas (epistaxis), ocular, digestiva, genitala...

#### Sindròma cutanèu
La pèl ven seca e espessa (iperqueratòsi) fins a l'ictiòsi pigmentada (pèl escatosa bronzada). Lo malaut pèrd sos pèls (alopecia), los cabèls demorants s'enròtlan sus eles mèsmes. Un sindròma sec pòt arribar (abséncia de saliba amb ipertrofia de las parotidas).

Las plagas fan pas crèta.

### Fasa terminala
Sens tractament, tots los trebles s'agravon e se conjugan fins a la caquexia e a la mòrt: incapables de se tenir de pè, los subjèctes atenguts morisson d’agotament, d'emorragia viscerala, d'una complicacion infecciosa mai sovent respiratòri, d'una ataca cardiaca amb mòrt subita.

## Signes biologics
L'escorbut s'accompanha d'una anemia ligada de diferentas causas: emorragias, emolisi intravasculària, e subretot a de caréncias associadas (fèrre, folatas...). Aquesta anemia es ipocròma, normo- o macrocitària (globul roge, contenent mens d'emoglobina, de talha normala o aumentada).

D'autres trebles resultan d'una denutricion globala: cai de globuls blancs (leucopenia), del taus sanguin d'albumina e de colesteròl.

Lo diagnostic es afirmat per l'ascorbamia (taus d'acid ascorbic dins lo sang). En principi, l'escorbut aparéis quans aqueste taus es inferior a 2 mg/l, las valors normalas essent de 5 a 16 mg/l (28 a 91 μmol/l). Aquestas valors se devon interpretar dins lo contèxte. 

La melhora confirmacion del diagnostic es la disparicion dels simptòmas après tractament per vitamina C.

## Malautiá de Barlow
vinheta|Radiografia d'un genolh escorbutic. La flècha indica lo començament d'una « linha escorbutica »: benda fòrça densa separada de la diafisa per una estrecha zona clara non omogenèa.
Es un escorbut infantil (nenon) descrich pel mètge anglés Thomas Barlow (1er baronnet) (1845-1945) que destria aquesta malautiá del raquitisme en 1883. Aqueste escorbut ven dins las sisas socialas aisidas. La malautiá es deguda a l'abandon de l'alachament maternal pels primièrs lachs industrials (lach de vaca bolhida) desprovesida de vitamina C (destrucha pelss procediment de caufatge). La « malautiá de Barlow » serà levada per l'apond de chuc d'irange dins la poparèla.

Normalament, lo recent nascut presenta una ascorbemia superiora a aquesta de sa maire, dispausant d'una sèrva relativa de vitamina C, manguda per l'alachament mairal. Pel nenon exclusivament noirit als primièrs lachs de consèrva, la malautiá aparéis après lo 6n mes (a vegada mai d'ora o solament dins la 2a annada).

Comença per una pèrda d'apetit, un arrèst de la presa de la pes, una pallor, seguida d'un sindròma dolorós dels membres provocant agitacion, brams e insomnia (plors a la mobilizacion dels membres). Los signes ossoses son al primièr plan: a la palpacion doça, i a de tumefaccions ossosas, subretot al nivèl del femur o de las articulacions condrosternalas (entre l'estèrnum e las còstas). La gingivita aparéis qu'amb las primièras pujadas dentàrias.

Las dolors ossosas son ligadas a las emorragias sosperiostadas. La radiografia pòt mostrar los trebles del periòst (ematòmas sosperiostats) e de l'estructura ossosa (osteoporòsi amb aspècte en « veire pilat », la « linha escorbutica » separant la diafisa de las extremitats, alargiment de l'extremitat anteriora de las còstas...).

Non tractada, l'evolucion contunha coma per l'escorbut de l'adult. L'escorbut infantil es rapidament curable per la presa de vitamina C, las lesions ossosas garisson sens daissar de sequèlas (al contrari del raquitisme).

## Tractament

### Curatiu
Lo tractament d'un escorbut declarat consistís en 1 g de vitamina C per jorn (per l'adult), repartís en diferentas presas quotidianas que l'absorpcion intestinala e l'eliminacion renala son saturablas a partir de 100 mg d'apòrt.

La durada del tractament es d'unes 15 jorns, se fa per via orala (o parenterala en cas de malautiá per malabsorpcion). Lo sindròma emorragic desaparéis en 48 oras, e l'amelioracion globala se fa en 15 jorns.

L'abandon d'un eventual regim aberrant e tornar a una alimentacion normala son necessaris.

### Preventiu
La prevencion se fa per une alimentacion equilibrada e rica en fruchs e legums frescs. Per la sola prevencion d'escorbut, 10 mg per jorn de vitamina C sufison. Las recomandacions actualas (150 a 200 mg per jorn) correspondent a la prevencion d'autres riscs de santat per insufiséncia de vitamina C. Pòdon variar segon los païses, l'edat e la situacion del subjècte (per exemple de 50 mg / jorn per un noirigat fins a 2 g / jorn per un pacient en reanimacion jos nutricion parenterala).

Los tauses en vitamina C indicats per las taulas alimentàrias son aquestas de l'aliment crud e fresc. Cal prene en compte lo fach que la vitamina C pòt se degradar mai o mens rapidament segon las condicions de conservacion, del'estocatge, e segon lo mòde de cuècha.

## Istòria de la malautiá
Del vejaire logic, l'escorbut vengut possible quand los primats ominoíds perdèron lor capacitat de sintèsi de vitamina C a partir dels glucids (pèrda de gèns dels enzimas permetent aquesta biosintèsi). Aquesta pèrda podèt arribar sonque dins un environament favorable permetent un apòrt alimentari regular de vitamina C (fruchs e logums, vianda fresca cruda...), l'escorbut podent apréisser a l'escasença d'un cambiament de mitan: sason, climat, mòde de vida... condicionant las fonts alimentàrias disponiblas.

### Antiquitat e Edat Mejana
Es probable que l'escorbut existava dins l'Antiquitat, per exemple pendent las guèrras de sètge, mas se pòt pas pretendre que la malautiá èra reconeguda dels mètges portant un nom. Los passatges de tèxtes antics atribuits a l'escorbut (Ipocrates, Plini...) son d'interpretacions ancianas, dobtoses o discutidas pel istorians modèrnes (tot damatge de la boca amb pudentor es pas de segur un escorbut). Se conéis pas d'exemple paleopatologic d'escorbut anterior a l'Edat Mejana. 

Los estudis publicats dels cases mai ancians pòrtan sus d'esqueletas medivals escandinaus, e dels còrs inumats pendent lo sètge d'Anvèrs (1584-1585). Lo diagnostic es considerat coma plan probable fàcia als ematòmas sosperiostats calcificats, e de racinas dentàrias vengidas negras per emorragia.

aquesta relativa raretat dins l'antiquitat s'explicariá pel fach que, quitament en periòde de famina, los vegetals rics en vitamina C mancavan pas als bòrds de la Mediterranèa, e que la navigacion demorava de cabotatge o de corta durada. A l'interior de las tèrras, l'escorbut deviá èsser mai probable: una mencion d'escorbut demora possible dins un tèxte de Mesopotamia que foguèt comparat a un passatge del Libre de las Lamentacions.

A l'Edat Mejana, de descripcions probablas d'escorbut se trapan dins los tèxtes de Jacques de Vitry e Jean de Joinville, cronicaires de las crosadas del sègle XIII.

### Renaissença al sègle XVIII
L'escorbut aparéis en plena lutz a la Renaissença. Istoricament, l'emergéncia de l'escorbut ten tant de la tecnologia que de la nutricion. Una novèla tecnologia permet de construire de naus capablas de navigacion al luènh (aparicion de la caravèla). De viatges pendent de meses venon possibles, amb de naus sempre mao grands (fins a d'equipatges de 500 òmes e mai al sègle XVIII).  
vinheta|''Thuya occidentalis'', 1812.

#### Exploracions e comèrci
Las primièras descripcions claras de la malautiá nomenada en latin *scorbutus* o *scorbuto*, en anglés *scurvy*, apareisson al sègle XV, es reconeguda coma novèla e frequenta pels cirurgians de marina. Dins aqueste sens, l'escorbut pòt èsser vist coma la primièra malautiá professionala identificada. L'escorbut es manifestat en mar a partir de dotze setmanas (1497, Vasco de Gama), quinze setmanas (1519, Magellan), lo primièr pèrd en onze mese cent vint marins sus cent seissenta, lo segond pèrd en tres ans dos cent quaranta e set marins sus dos cent seissenta e cinc. 

Entre lo 14 de decembre de 1535 e lo 15 d'abril de 1536, pendent la segonda expedicion de Jacques Cartier al Canadà, vint e cinq dels cent detz òmes d'equipatge morisson a la malautiá. Un jorn, Cartier encontra Domagaya, filh del cap nadouek-iroquoien Donnacona, que semblatocat per la misteriosa malautiá. Unes jorns mai tard, lo torna veire, mas aqueste còp en perfiècha santat. L'interròga e aqueste li parla d'un arbre nomenat *annedda* (benlèu lo *thuya occidentalis*):  « Caliá pilar la rusca e las fuèlhas de la quita fusta, e metre lo tot bolhir dins l'iaga.  Los marins se reviscilan lèu mercé a lor beure. Se legís tanben que se seriá agit puslèu d'una infusion d'agulhas e de rusca de pin. Ara se fa una medecina, lo picnogenòl.
vinheta|<center>''Agrums''<br />Bartolomeo Bimbi (1648-1730)</center>
Los primièrs observators nòtan que l'estat dels malauts melhora lèu pendent las escalas, quand los produchs frescs disponibles, subretot los fruchs del genre *citrus* (citron, irange, pamplemós,). En 1604, l'explorator François Martin menciona, dins sa *Description du premier voyage fait aux Indes orientales*, qu’« i a pas res de melhor per se preservar d'aquesta malautiá que de prene sovent del chuc de citron o d'irange, o manjar sovent de fruch, o alara fcaldrà far provision des siròps de limon, de vineta, d'agradèla, d'una èrba nomenada coclearia, que sembla porter en se lo verai antidòte, e ne prene user sovent ».

A la mèsma epòca, dins sas *Observations...*, lo navigateur Richard Hawkins pretend qu'en vint ans de mar, a podut veire près de detz mila cases d'escorbut. 

Se la prevention de l'escorbut es reconeguda de biais empiric, l'escorbut maritim demora. Per explicar aquò, los istorians evòcan los problèmas logistics e tecnics de provesiment de naus sempre mai grandas e nombrosas. Las grandas flòtas mèrça europèas son aquestas de l'Euròpa del Nòrd, los melhors fruchs son dins lo Sud e se gardan mal. Los assags de ne gardar lo chuc fa que venon mens eficaces.

La Companhiá neerlandesa de las Índias orientalas cerca a resòlvre lo problèma per de plantacions a Santa Elana e a Maurici. En 1661, lo cap de Bona Esperança es signalat coma portant près de mila citroniers. D'assags d'òrt de bòrd son fach. Pendent lo sègle XVIII, la navigacion de mèça redusís la gravetat de l'escorbut dels equipatges, mercé a la regularitat de las linhas comercialas e de las escalas preestablidas. 

Mercé a aquò, e als fruchs e legums embarcats, Marion-Dufresne (1724-1772) o Surville (1717-1770) podèron explorar la Nòva Zelanda, seguent James Cook. Pasmens, al subjècte de l'exploracion du Pacifica, los istorians donan una importança determinanta a l'invencion del cronomètre de marina permetent de calcular la longitud amb mai de precision.

#### Mondializacion de la guèrra navala
N'es autrament per las flotas de guèrra de las grandas poténcias europèas. Lo contraròtle mondial de las mars pren lo pas sus la defensa costièra. La guèrra maritima se jòga ara sus de fòrça longas distàncias, e de longas duradas (guèrra del blocus) amb de fòrça grandas naus cargadas d'infanteriá de marina. Dins aquesta condicions e a aquesta escala, lo provisionament en fruchs pòt pas gaire seguir.
vinheta|micro-cristals de vitamina C (microscopia en lutz polarizada) 250x.
En 1747, a bòrd del *HMS Salisbury*, James Lind realiza une experiéncia mostrant que las iranges e los citrons garisson l'escorbut; es lo primièr assag clinic. Destrièt los malauts en tres grops: aquestes que prenon los fruchs frescs, aquestes que prenon de cidre, e aquestes que prenon d'autres medecinas de l'epòca. Lo primièr grop melhora lèu, seguit pel segond, alara que lo tresen melhora pas. Publica aquestes resultats en 1754 dins son *Tractat de l'escorbut*. Los istorians discutisson de la valor d'aquesta experiéncia, que se trapa pas de vitamina C dins lo cidre modèrne, mas segon la fabricacion tradicionala, lo cidre del sègle XVIII auriá podut ne conténer (cidre del Devon).

Los resultats de Lind foguèron pas confirmats a son epòca, que lo quita Lind podèt pas reproduire son experiéncia. Causissent per la seguida de concentrar lo chuc de citron per caufatge e transformacion en siròp per un melhor estocatge, destruisiá sens lo saber de vitamina C.

En 1766, l'anglés Samuel Wallis es un dels primièrs de metre en practica las idèas de Lind a bòrd del *HMS&nbsp;*Dolphin** embarcant a son bòrd d'aliments d'origina vegetala e d'agrums. 

En 1795, lo cirurgian naval Gilbert Blane, administrator de la Royal Navy, reforma entièrament l'igièna navala. Reglamenta una racion quotidiana de chuc de citron per cada marin: tres quarts d'onça (21 ml), amb de 10 % d'alcol. Aquesta bevenda demorarà un secret militar fins a 1840. Serà disponible per la marina marcanda britanica, de biais oficial, en 1844. Aquí tanben, sens lo saber, Blane provocava la cristallizacion de l'acid ascorbic en preséncia d'alcol, çò qu'assegurava una conservacion eficaça.

1805: l’invencion per Nicolas Appert de la consèrva alimentària permetèt una alimentacion equilibrada e donc vitaminada pels marins

### Influéncia de l'escorbut sus las poténcias maritimas
Lo manjar embarcats sus las naus europèas del sègle XV al XVIII èran subretot de salasons, de legums secs e de biscuits per des rasons ligadas a la conservacion dels aliments. Mas aquestes contenent pas de vitamina C, ne resultèt de cases d'escorbut pendent fòrça expedicions al long (mai de sièis setmanas a mai de tres meses en mar, segon l'estat nutricional individual al partir). Atal 60 % de l'equipatge de Vasco de Gama foguèt tocat per l'escorbut pendent son primièr viatge a las Índias. De poténcias avián adoptat, de biais empiric, d'aliments contenent de vitamina C per las racions dels marins; foguèt lo cas dels Olandeses qu'embarcavan de la chocrota (caulet *Brassica oleacera)* dins los vitges cap a Java. 

Los istorians considèran que las doas causas màger de mortalitat en mar, pendent l'epòca classica, son l'escorbut e lo tifus. La mortalitat ligada a l'escrbut maritim foguèt estimada a mai d'un milion de victimas entre 1600 e 1800. Per la sola marina marcanda francesa (1750-1800), una campanha en drecha linha ca a las Antilhas se sòlda per una mortalitat globala (totas las causas confondudas) de 5 %. Sus las rotas cap l'Extrèma Orient, lo taus de mortalitat es de 50 % al sègle XVI e cai a 20 % en dos sègles. 
[vinheta|Batailha navala de [Kiberen|Quiberon en 1759, per Richard Paton (1707-1791).]]
La mortalitat es encara mai nauta a bòrd de las naus de guèrra (amolonant de marins e de soldats, navigacion interminabla, demorança en rada, crosièra de blocus...). A l'epòca elisabetana, la marina britanica enregistra d'ecatombas (los detz mila mòrts par escorbut, indicats per Hawkins, serián en dejós de la vertat). Jos Loís XIV, la mortalitat demora pro fèble. Lo sègle mai tragic es lo XVIII, las guèrras navalas prenent un vam mondial: la *[[Royal Navy]]* pèrd, ela sola, 75 000 d'òmes per malautiá (escorbut, tifus...) pendent la guèrra de Set Ans.

Adoptant, de biais reglamentari, de racions alimentàrias antiscorbuticas per la *Royal Navy*, l'Anglatèrra foguèt la primièra poténcia maritima a eliminar l'escorbut, e aquò en dos ans (1795-1797). La flota britanica dispausa tanben d'un avantatge non negligible sus las poténcias concurrentas al començament del sègle XIX, per exemple contra la flota francesa en Mediterranèa. Aqueste avantatge se traduguèt per de victòrias navalas coma aquesta de Trafalgar, o per la colonizacion de l'Austràlia e de la Novèla Zelanda.

Sens aquesta novèla igièna navala (contraròtle de tifus e eliminacion de l'escorbut), la *Royal Navy* auriá podut manténer 500 naus en operacions amb 140 000 òmes d'equipatge, en exerçant una pression victoriosa surs las còstas europèas (1795-1820).

### Sègles XIX e XX
[alt=|vinheta|Descripcion de l'escorbut en [1683 : « *Lo Scorbut eft un mal qui prend fouvent en Mer, principalement dans les voyages de long cours : on lappelle mal de Terre, à caufè que la Terre eft le feul remède pour le guérir quand il neft pas beaucoup invétéré. Il sengendre par les alimens que Ton prend en Mer »,* in *Description de l'Univers*, Alain Maneson Mallet.]]
L'importança de l'escorbut merma a partir del sègle XIX, pendent que la mai granda velocitat de las naus de vapor redusís lo temps de demorança en mar. Pasmens, de cases de « escorbut terreètre » son signalats dins de comunautats mai o mens tancadas, coma las prisons, los espitals, los talhièrs. Aquestas « epidèmias » son en general tractadas de biais eficaç per un regim alimentari a basa de fruchs e legums frescs, o mai sovent de trufas.

Mas aquò es pas sempre possible. Atal la granda famina en Irlanda que seguèt la pèrda de la culhida de poma de tèrra en 1845-1846, es acompanhda d'una epidèmia d'escorbut. Malgrat una importacion de milh qu'acabèt amb la fin de la famina, l'escorbut demorèt. La trufa joguèt un ròtle important contra l'escorbut pendent lo sègle XIX. Son taus en vitamina C es mediòcre, mas podava èsser consomada en granda quantitat, se gardant aisidament, subretot en ivèrn; mai pendent la cuècha, la vitamina C es pro protegida per la massa del tubercul.

L'eficacitat de la trufa contra l'escorbut maritim auriá estat remarcada d'en primièr pels baleinièrs americans, un mejan qu'es tanben adoptat pels velièrs marcands franceses. La darrièra pèrda d'una nau francesa per escorbut se debanèt en 1915. Naufraguèt als Açòres du cap-hornièr *Bidart*, un grand velièr de fèrre, qu'aviá refach sa provisions en Novèla Caledònia son estòc de trufa.

L'escorbut aparéis quand lo provesiment seguís pas mai: pendent la ronçada cap a l'aur en calofòrnia a partir de 1848 (Passar las Montahas Rocosas essent l'equivalent d'un long viatge en mar), pendent la guèrra de Crimèa, dins los camps de prisonièrs (camp d'Andersonville) pendent la guèrra de Secession, pendent lo sètge de París (1870-1871). De cases d'escorbut arribèron pendent las primièras expedicions cap a l'Artic.

Al sègle XX, de cases d'escorbut foguèron signalats pendent la Primièra Guèrra mondiala, subretot dins las tropas britanicas colonialas indianas (campanha de Mesopotamia); e tanben dins lo nòrd de la Russia en 1919.

## Referéncias

## Vejatz tanben

### Bibliografia

* (en) Kenneth J. Carpenter, History of Scurvy and vitamin C, Cambridge University Press, 1986 (ISBN&nbsp;9780521347730)
* Gilbert Buti, *Marins provençaux et scorbut. Vaincre la "peste de mer" à Toulon au XVIIIe siècle*, p.&nbsp;327-343, dans *Provence historique*, tome 55, fascicule 221, 2005 (''lire en ligne'')

### Articles connèxes

* Agrum
* Avitaminòsi

### Ligams extèrnes

* 
* 
* Guillaume Sentenac, Le scorbut au XXIe siècle, une nouvelle maladie ?, Thèse de l'Université de Rouen, 27 janvier 2016 (lire en ligne)
*