open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Economia de Sri Lanka

L'economia de Sri Lanka es dependenta principalament de l'exportacion de produchs primaris, coma lo tè, lo cauchó e sos derivats. La posicion geografica de l'isla fa que la siá capitala, Colombo, siá un dels pòrts mai importants del Ocean Indian. 

Dempuèi 1977, lo país a cambiat, en quitant un modèl economic socialista per adoptar un modèl d'economia de mercat, orientat vèrs l'exportacion. Lo 1983 s'inicièt una guèrra civila entre las etnias cingalesa e la minoritat tamil, que s'esperlonguèt fins a 2009 en causant de grands damatges a l'economia del país. Mas malgrat la guèrra, lo produch interior brut del país cresquèt gaireben 5% a l'an en los darrièrs 10 ans. Las despensas del govèrn en desvolopament e en lo combat als Tigres de Desliurança de Tamil Eelam faguèron amb que lo PIB cresquèsse gaireben 7% a l'an entre 2006 e 2008.

Lo sector primari ocupa près de la mitat de la populacion activa. Los principals produchs agricòlas son lo te (que n'es lo tresen productor mondial), l'arròs, lo cauchó e lo coco.

Lo sector segondari ocupa solament un sièisen de la populacion activa. Las indústrias extractivas principalas son lo grafit (primièr productor mondial), las pèiras preciosas de la region de Radnapura e la sal comuna (Anayiravu, Puttalam, Palaviya). Mai interès economic an l'ilmenita e mineralas parionas, extraches dels sables. Las indústrias manufactureras son pauc desvolopadas, e la majoritat derivan de las activitats agropecuarias coma la produccion de copra, de sucre, òlis, de la pèl, lo cauchó (pneumatics), de la fusta e lo papièr, la cervesa, lo tabac e lo coton. Autras indústrias destacadas son las del ciment e lo bastiment, la refinatge de petròli e autras indústrias quimicas (fems, produchs farmaceutics), ceramica e siderurgia, mas se tròban frenadas per la manca d'energia. Las principalas indústrias son localizadas a Colombo, Maha Nuwara e Jaffna.

L'estat encoratja tanben los investiments estrangièrs. 

## Nòtas & referéncias
Końskowola

**Końskowola** es un vilatge dau sud-èst de Polonha amb una populacion de 2188 abitants, entre Puławy e Lublin subre lo riu Kurówka. Es situat dins la comuna (en polonés *gmina*) de Końskowola e lo destrech (en polonés *powiat*) de Puławski, qu'es una subdivision administrativa dau Voivodat de Lublin.

## Istòria
Lo vilatge foguèt probable fondat au sègle XIV sota lo nom de *Witowska Wola*. Lo nom actuau data dau sègle XIX.

Końskowola èra un important mercat alimentari. Se i trobava pereu de manufacturas nombrosas de textil. Pron de personas provenent d'autrei regions de Polonha mai tanben de Saxònia emigrèron dins la vila.

Dempuei, son istòria es estada liada an aquela de tota la region. Après la tresena division de Polonha en 1795, la vila foguèt annexada per Àustria. En 1809, faguèt partida dau ducat de Varsòvia e finalament dau Reiaume de Polonha en 1815. Après la revòuta de genier, en 1870, Końskowola perdèt definitivament l'estatut de vila. Pendent la Revolucion Russa de 1905, de nombrosei manifestacions e grèvas de solidaritat i foguèron organizadas. En 1918, Końskowola foguèt reïntegrada a Polonha.

Lo 15 de setembre de 1939, Końskowola foguèt presa per lei tropas alemandas que l'ocupèron fins au 25 de julhet de 1944. Lei nazis i installèron un camp de presoniers e un autre de trabalhs forçats. Lo premier foguèt lèu sarrat, mai lo segond restèt actiu fins a 1943. Tanben s'i establiguèt un guèto poblat subretot de josieus originaris d'Eslovaquia. En octobre de 1942, la populacion dau guèto (de 800 a 1000 personas), comprés lei fremas e leis enfants, foguèt liquidada.

## Divèrs
Son de remarcar lei glèisas dau sègle XVII. I son enterrats lei poètas Franciszek Dionizy Kniaźnin e Franciszek Zabłocki.

## Liame extèrne
*  Istòria de la vila
Joana III de Navarra

**Joana III de Navarra**, princessa de la **maison de Labrit** (en francés: *Jeanne d'Albret*; Saint-Germain-en-Laye, 7 de genèr de 1528 – París, 9 de junh de 1572), que ho reina de Navarra, comtessa de Foish e vescomtessa de Bearn. Qu'èra la hilha de Margarida de Navarra e d'Enric de Labrit, e la mair deu Noste Enric. Convertida au protestantisme, qu'ensagè de l'impausar a Bearn en tot entrar en conflicte dab França.

Joana de Labrit qu'esposè Guillaume de Clèves (1516-1592) en purmèras nòças lo 13 de julhet de 1541. Aqueth maridatge que ho anullat en 1546 mercés au coratge e la determinacion (excepcionaus per aqueras temporas) d'aquera mainada (non nubila alavetz) qui he rampèu a totas las pressions deus sons parents e especiaument deu son oncle lo rei de França François 1èr. Qu’anè dinc a non pas prononciar la paraula *òc*, en tot adobar las aparéncias, entà s'i escàder a obtiéner l’anullacion. 

En segondas nòças qu'esposè Antòni de Borbon a Molin, lo 20 d'octobre de 1548. D'aqueth maridatge que vadón :
* Enric, duc de Baumont (1551-1553)
* Enric (1553-1610), conegut com lo Noste Enric, rei de Navarra en 1572 dab lo nom d’Enric III, rei de França en 1589 dab lo nom d'Enric IV
* Loís-Carles (1555 - 1557), comte de Marles
* Magdalena (1556 - 1556)
* Caterina de Borbon (1559 - 1604), comtessa d'Armanhac e de Rodés, regenta de Navarra peu son hrair, rei de França

A despieit d'estar vaduda a la cort catolica de Joan de Labrit, que recebó l'influéncia de la soa mair, la reina e escrivana Margarida de Navarra. Aquesta qu’èra pro ubèrta de cap a l'umanisme, a las ideas e aus òmis de la Refòrma. Que preparè la conversion, en 1560, de Joana de Labrit, qui seguí la conversion d'Antòni de Borbon. En 1561, ua ordonança soa qu'autorizè lo protestantisme en Bearn. Que he arrevirar lo catequisme de Jean Calvin, que fondè l'universitat protestanta d'Ortès e que he arrevirar los psaumes en bearnés per Arnaut de Saleta, suu modèle de l'arrevirada de Clément Marot.

A la fin de la soa vita, que negociè dab la reina Caterina de Medici, lo maridatge deu Noste Enric dab Margarida de França dab la condicion qu’aquesta e podosse demorar catolica. Joana de labrit que's morí lo 9 de junh de 1572 abans la nòça celebrada lo 18 d'agost, qui ho marcada peu massacre de la Sant Bertomiu.
Economia de Belize

Dins la pichona economia de Belize, lo torisme es la principala font de renda, seguit de l'exportacion de produchs de la mar, fruches citrics, cana de sucre, banana e de ròbas. La descobèrta de borsas petròli en 2006 impulsèt l'economia, e aguèt una creissença de la produccion en 2009.

## Autras informacions
Produccion d'electricitat:  (2004)
Consomacion d'electricitat:  (2004)
Deficit comercial: US$ 173,4 milions (2006)

## Nòtas & referéncias
Moon Geun Young

thumb|right|Moon Geun Young (2010)
**Moon Geun Young**(n. en 1987) es una famosa actritz coreana de cinèma.

## Filmografia
* 1999 : 길 위에서 (*[[On the Way]]*)
* 2002 : 연애소설 (*[[Lovers' Concerto (filme)|Lovers' Concerto]]*) 
* 2003 : 장화·홍련 (*[[2 sœurs]]*)
* 2004 : 어린 신부 (*[[My Little Bride]]*) 
* 2005 : 댄서의 순정 (*[[Innocent Steps]]*) 
* 2006 : 사랑따윈 필요 없어 (*[[Love Me Not]]*)

## Ligams extèrnes
*
Joan Armand deu Peirèr, comte de Tres Vièlas

**Joan Armand deu Peirèr, comte de Tres Vièlas** (Auloron, 1598 - Tres Vièlas, Sola, lo 8 de mai de 1672) que ho un militar bearnés au servici deu reiaume de França. Pròche deu rei Loís XIII e enemic deu cardinau de Richelieu, qu'inspirè Alexandre Dumas e qu'ei un deus personatges deu son roman : *Los tres mosquetaris*.

## Biografia
Joan deu Perièr, pair de Joan Armand deu Peirèr, que's he nòble en crompant tèrras nòblas dens la ciutat de Tres Vièlas en Bascoat. Lo son hilh que vadó a Auloron en 1598 e qu'entrè dens l'armada com mosquetari en 1676. Que participè au sièti de La Rochèla en 1647 e 1648 e que vadó capitani lòctenent deus mosquetaris. En 1640 que recrutè tres mosquetaris dens lo son entoratge bearnés : Atòs d'Autaviela (lo son cosin), Isaac de Portau (lo son onco per aligança) e Enric d'Aràmits (recomandat per Francés de Guilhon, senhor deus Essarts).Ligat de luenh au complòt de l'ahar de Cinq-Mars contra Richelieu (shens i participar, qu'èra prèst a agir contre lo cardinau s'atau e hosse l'òrdi deu Rei), aqueste que demandè l'exilh de l'oficièr bearnés qui, totun, tornè crubar lo comandament deus mosquetaris deu Rei en 1642, a la mort deu cardinau. Arron la mort de Loís XIII, la reina Ana d'Àustria que'u recompensè en tornant la tèrra nòbla de Tres Vièlas en comtat. De son costat, lo cardinau Mazarin, maucontent de non pas aver podut autrejar lo gavidament deus mosquetaris au nebòt Mancini, que suprimí los regiment. Lo comte, tanben governador deu País de Foish, que's retirè alavetz dens la soa tèrra de Tres Vièlas on e's morí.
Montanhas Rocosas

thumb|right|300px|Situacion de las Montanhas Rocosas en America del Nòrd.

Las **Montanhas Rocosas** (var. **Montanhas Rochosas, Montanhas Rocoï**), o simplament las **Roc(h)osas** / **Rocoï**, son una longa cadena de montanha situada dins lo nòrd-oèst d'America. Las Montanhas Rocosas s'espandisson sus mai de 4800&nbsp;km del nòrd de la Colómbia Britanica, en Canadà, fins al Nòu Mexic, als Estats Units. Lo pic pus naut es lo Mont Elbert, en Colorado, amb 4401&nbsp;m en dessús del nivèl de la mar. Lo Mont Robson en Colómbia Britanica, amb 3954&nbsp;m es lo som pus naut dins la partida canadiana.

Lo sistèma de las Montanhas Rocosas dintre los Estats Units forma una "region fisiografica" (vejatz http://en.wikipedia.org/wiki/United_States_physiographic_region). E mai apertengan a la Cordilhièra Pacifica, las Montanhas Rocosas an pas d'èsser confondudas amb la Cadena Costièra Pacifica (Pacific Coast Ranges) qu'es localizada directament a la broa de l'ocean Pacific.
[thumb|left|200px|Lac Moraine, [Albèrta, Canadà]]
Al Estats Units las pujadas pus impressionantas al dessús de las Grandas Planas incluson la cadena nomenada Front Range situada entre lo nòrd de Colorado e lo nòrd del Nòu Mexic, en Wyoming amb las sèrras apeladas Wind River Range e Big Horn Mountains, e en Montana amb las Crazy Mountains e amb lo "front" de las Montanhas Rocosas que s'espandís dins l'extrèm sud-oèst d'Albèrta en Canadà (conegut coma Clark Range).

La cadena Wasatch Range, prèp de Salt Lake City en Utah, dessepara lo Grand Bacin de las montanhas a l'oèst.
Joan de Lassala

**Joan de Lassala** (; en francés: *Jean Jacques Lassalle*; Ardiòs e Ishèra, Bearn, 3 de mai, 1955) es un politician occitan de nacionalitat francesa.

## Biografia
Nascut dins la comuna d'Ardiòs e Ishèra, es eissit d'una família de pastors que praticavan l'estivatge (transumància). Sa lenga maternela es l'occitan bearnés. La bòria es tenguda per son fraire, Julien Lassalle. 

Joan de Lassala es paire de quatre enfants: Alizée, Geoffray, Amaury e Thibault Lassalle, jogador de rugbí.

## Carrièra politica
Foguèt eligit a l'Assemblada Nacionala de la Republica Francesa pel partit UDF. Pròche de Francés Vairon, qu'a mantun còp fait parlar d'el, es conegut per aver cantat *[[Aqueras montanhas]]* durant l'emicile de l'Assemblada Nacionala per protestar contra la non afectacion d'un còrs de polícia al col de Sompòrt. 

Participèt a una grèva de la fam contra la preséncia de l'usina japonesa Toyal Europe dins la val d'Aspa. Lo 10 d'octobre de 2016, fondèt son pròpi partit, ''Résistons !'', après aver quitat lo Movement Democrata. Es estat en seguida candidat a las eleccions presidencialas francesas de 2017, puèi, de 2022.Es tanben president de l'Institucion Patrimoniala de l'Aut Bearn. 

Al mes de genièr de 2024, sostenguèt las manifestacions dels agricultors. Foguèt candidat dins lista electorala "Aliança Rurala" a las eleccions europèas del 9 de junh de 2024. Non es pas estat eligit. 

## Nòtas

## Referéncias
Economia de las Bahamas

[thumb|250px|left|[Nassau.]]
Las Bahamas son un país en desvolopament estable, amb una economia basada sus lo torisme e d'activitats bancàrias. 

Lo torisme sol ne representa mai de 60% del PIB e emplega dirèctament o indirècta, la mitat de la man d'òbra de l'archipèla. 

L'expansion constanta d'aicesta activitat resultèt en creissença de l'ofèrta d'otèls e l'expansion del bastiment d'abitatges, qu'avián condusit a una creissença solida del PIB durant d'annadas, abans 2006, mas dempuèi aquel an i aguèt una casuda del nombre de toristas e visitors .

## Nòtas & referéncias
Economia de Suècia

L'economia de **[[Suècia]]** es la 35ª màger del mond. Es una economia de mercat orientada a las exportacions, regulada per l'Estat, amb un sistèma de distribucion modèrna, amb telecomunicacions intèrnas e extèrnas fòrça desvolopadas e una fòrça laborala ben capacitada.

La fusta, l'energia idraulica e lo fèrre son los recorses basics d'una economia extrèmament orientada al comèrci internacional. Lo sector de l'engenhariá representa 50% de la produccion e de las exportacions. Las telecomunicacions, l'indústria de l'automobila e l'indústria farmaceutica son tanben importantas. L'agricultura representa mens de 2% del Produch interior brut e de l'ocupacion del pòble suedés.

## Nòtas & referéncias
Marcèu Amont

**Marcèu Amont** (en francés : **Marcel Amont**) qu'ei lo nom d'empont deu cantaire e actor bearnés **Marcèu Miramont** (Bordèu, lo 1èr d'abriu de 1929 - Saint-Cloud, lo 8 de març de 2023). Que conegó ua fama de las granas en França dens las annadas 50 e 60. Los sons pairs que deishèn la dura vita aspesa entà anar tà Bordèu on lo pair entrè dens los camins de hèr e la mair dens l'espitau. Joen, que he lo musician (bateria e saxofòn) e l'actor au Conservatòri d'Arts Dramaticas. En 1951 que se n'anè entà París on viscó quauques annadas professionaument mauaisidas dinc a la soa entrada, en 1953, dens la tropa de Jean Nohain on conegó lo succès com actor e la soa escaduda com cantaire dens lo Music Hall parisenc a partir de 1954 mercés a la quau Bruno Cocatrix e'u he cantar a l'Olympia dens l'espectacle d'Édith Piaf.

Au ras de la soa grana carrièra artistica en francés, qu'enregistrè regularament disques en bearnés. Lo son darrèr qu'ei ua mesa en musica de tèxtes famós de, enter autes : Jacòb de Gassion, Alèxi Peiret, Xavièr Navarròt, Filadèlfa de Gerda, Simin Palay e Rogèr Lapassada. Qu'a escrivut libes sus la gasconicitat e la musica bearnesa.

En octobre de 2021, que pareish lo son prumèr roman a las edicions Cairn, *Adieu la belle Marguerite*  («Adiu, bèra Margalida»).

## Discografia bearnesa

*1962: *Chanson de la vallée d'Aspe du Béarn et des Pyrénées*.
*1979: *Que canto en biarnés*.
*1981: *Que conta en bearnés* 
*1981: *La hesta*.
*1987: *Marcèu Amont canta los poètas gascons*.
*1997: *Marcèu Amont canta los poètas gascons* (en disc compacte).

## Ligam extèrne
Musèu de las Bèras Arts de Pau

Lo **Musèu de las Bèras Arts de Pau** que ho inaugurat en 1864 a l'iniciativa de la *Societat Bearnesa deus Amics de las Arts* dab ua colleccion de sonque vint e cinc òbras ; que ho espandit en 1874 per donacions deu colleccionaire bearnés Loís La Casa. L'annada 1878 que ho marcada per la presentacion deu Burèu de Nava Orleans d'Edgar Degas. En 1931 qu'estreè lo son bastiment actuau bastit suu plans de Jacques Ruillier (1901-1986). 

[300px|left|thumb|[Edgar Degas : Un Bureu de coton a Nava Orleans - 1873]]Uei lo dia, la soa colleccion, la màger de la Region d'Aquitània après la deu Musèu de las Bèras Arts de Bordèu, qu'ostenda òbras de Bruegel, Egar Degas, El Greco, Guillaumin, Jordaens, Lhote, Morisot, Nattier, Diego Ribera, Rubens, Joaquín Sorolla, Van Loo e Zurbaran e d'artistas regionaus com Eugèni Devéria (1805-1865) e Victor Galòs (1828-1879)

## Ligam extèrne
*  Sit en francés deu musèu Musée des Beaux-Arts de Pau
Prince d'Astúrias

Lo títol **prince d'Astúrias**, *de facto* actualament **princessa d'Astúrias**, es lo títol onorific principal qu'es accordat a l'eiretièr del tròn d'Espanha.

Lo primièr prince d’Astúrias èra Enric III (Burgos, 4 d’octòbre de 1379 – Toledo, 1406). L'actual titular es Leonor de Borbon dempuèi lo 19 de junh de 2014.
Economia d'Ucraïna

Après Russia, la Republica Socialista Sovietica d'Ucraïna èra la mai importanta republica de l'Union Sovietica en tèrmes economics. Lo sieu sòl fèrtil produsissiá 1/4 de la produccion agricòla sovietica. Après l'independéncia en 1991 lo sieu govèrn liberèt la majoritat dels prèses e ensagèt de començar un procès de privatizacion, mas aiçò sofriguèt de fòrtas resisténcias dins lo govèrn e lo legislatiu. La produccion en 1999 caiguèt a mens de 40% de la de l'an 1991.

Ucraïna es fòrça dependenta de las fonts d'energia de Russia. Gaireben 3/4 del gas natural e del petròli consomat dins lo país, plan aital 100% del combustible nuclear son importat.

Lo produch interior brut cresquèt mai de 7% a l'an entre 2006 e 2007 impulsat pels prèses internacionals de l'acièr. Malgrat aiçò, en 2008 lo país comencèt a èsser afectat per la crisi internacionala e en 2009 la creissença caiguèt de mai de 14%, una de las piègers retraccions economicas del mond.

## Referéncias
Vath de Varetons

Era **vath de Varetons** o meilèu **Varetons** (en francés *vallée de Barétous*, en basc *Baretetze* o *Baretos*) qu'ei dab era vath d'Aspa e era vath d'Aussau ua deras tres vaths pirenencas de Bearn. Qu'ei tòcatocanta dab eth Bascoat. Que compta sheis comunas : Aràmits, Lana en Varetons, Areta, Ansa, Hiars e Issòr. Que comunica dab era vath de Roncal en Hauta Navarra peu còth dera Pèira Sant Martin.

## Istòria
Aràmits que vedó a nàisher eth Enric d'Aràmits, famós mosquetari deth medish nom e Issòr qu'ei era vila nadau deth pair de Joan Martin Pueyrredon, purmèr cap d'Estat argentin. Areta, ua deras comunas dera vath, que ho quasiment sancerament destrusida per un terratrem en 1967.

## Toponimia
Eth toponime *Varetons* apareish sota eras grafias *Baratos* (1290, títous de Bearn), *la tèrra de Baretoos* (1376, mòstra militar de Bearn), *Varatoos* (1385, censièr de Bearn) e *Barethous* (1477, Títous de la Vath d'Aspa .

Pau Raimond nòta, en otra, qu’au segle XVIIIau  *Baretous* èra prononciat *Baretòn(s)*.

*Varetons* qu'ei format de :
* *var-*, deth latin *vallem*, « vath », com Varossa (= vath d'Orsa), *Varescó* (= vath d'Escó) e probablament *Varlanés* (= vath de Lana);
* eth resultat deth sufixe diminutiu latin *-attum*;
* eth resultat deth sufixe latin diminutiu o atenuatiu *-ones* (plurau de *-onem*).
Eth sens globau qu'ei atau « eras petitas vaths ». Non cau díser, donc, « en vath de Varetons », mès « en Varetons » .

## Tradicion
Eth 13 de julhet, ara Pèira Sant Martin, pastors bascos dera vath de Roncal e bearnés dera vath de Varetons qu'aunoran un tractat d'ajuda mutuau vilh de sheis sègles conegut com era Junta de Roncal.

## Dialècte
Eth parlar biarnés de Varetons, apelat *[[aspés-varetonés]]*, se distingueish deu gascon e de son sosdialècte pirenenc, per una fonetica caracteristica e especificitats lexicaus.
La Pèira Sant Martin

La Pèira Sant Martin qu'ei ua estacion d'esquí bearnesa dens la comuna d'Areta, vath de Varetons. Qu'ei tanben un site d'espeleologia dab lo gorg de la Pèira Sant Martin.
Goreta

**Goreta** qu'ei ua estacion d'esquí de la vath bearnesa d'Aussau situada dens la comuna d'Aigas Bonas suu camin deu còth d'Aubisca. Dab las soas 36 pistas balisadas qu'ei la màger estacion deus Pirenèus franceses.
Rosselhon (omonimia)

**En Catalonha**:

* **[[Rosselhon]]** es una comarca de la Catalonha Nòrd.
* **[[Rosselhon (província)|Rosselhon]]** es una anciana província del Reialme de França.
* Lo **[[comtat de Rosselhon]]** es un ancian comtat.

**En Occitània:**

* **[[Rossilhon]]** (amb una *i*) es una comuna occitana de Vauclusa.
Companhiá de Jèsus

Right|320px|thumb|Version del sagèl de la Companhiá de Jèsus.
Right|320px|thumb|Santuari de Loiola: Basilica de Loiola.
La **Companhiá de Jèsus** (var. **Companhia de Jèsus**) (*Societas Jesu S.J.* en latin) es un òrdre religiós catolic fondat en 1540 per sant Ignasi de Loiola, que foguèt puèi canonizat coma sant Ignasi de Loiola. Los membres d'aquel òrdre son popularament coneguts coma **jesuistas**. Amb lèu  membres, es l'òrdre pus important de la Glèisa Catolica actuala. Per lor formacion estricta de mai de 10 ans (estúdian la filosofia e la teologia, al delà de realizar de "practicas" dins de domenis fòrça diferents e d'estudiar de lengas divèrsas) los jesuistas foguèron pendent mai de quatre sègles los líders intellectuals del catolicisme. Los jesuistas realizan los tres vòts abituals de la vida religiosa (obediéncia, pauretat e castedat), mas al delà fan un vòt extra d'obediéncia al papa de Roma. La Companhiá de Jèsus es estada una organizacion religiosa qu'a recebut d'elògis e de criticas e qu'es sempre al centre de la polemica. Los jesuistas foguèron los líders de la Contrareforma, que foguèt la reaccion catolica al Protestantisme. Dempuèi sa fondacion, s'es dedicat especialament al camp de l'ensenhament. Molière, Descartes, Pascal e Voltaire, entre d'autres, foguèron ensenhats per de jesuistas. L'òrdre foguèt dissolgut pel papa pendent un periòde long del sègle XVII. En Espanha pendent la Segonda Republica foguèt tanben dissolgut pr'amor que la Constitucion Republicana establissiá (sembla qu'exprèssament contra la Companhiá de Jèsus) que los òrdres religioses podián pas aubedir a un govèrn estrangièr (Vatican, dins aquel cas). Ça que la, los jesuistas foguèron pas expulsats e lors collègis continuèron jos formas juridicas divèrsas. L'organizacion intèrna de l'òrdre a lo caractèr militar de son fondador Íñigo de Loiola, e lo membre dirigent de l'òrdre s'apèla general. Mantun membre de la Companhiá de Jèsus sosten la Teologia de la Desliurança contra l'esplecha sociala, subretot en Ispanoamerica. I a  membres. La devisa dels jesuistas es AMDG (*Ad Majorem Dei Gloriam*).
Economia d'Uruguai

L'economia d'Uruguai es basada fòrtament en las exportacions de produchs agropecuaris, en una man d'òbra fòrça qualificada, e de nauts nivèls de despensas socialas. Après  una creissença de 5% a l'an entre 1996 e 1998, l'economia sofriguèt una recession entre 1999 e 2002, après las crisis economicas dels vesins del Mercosur, Brasil e Argentina. Coma exemple, a Argentina retirèt grand volum de depauses dels bancas uruguaianas en 2001 e 2002, la que causa resultèt en una especulacion amb la moneda uruguaiana e una creissença del caumatge. Lo PIB en aqueles dos ans queiguec gaireben 20%, en essent 2002 lo pièger an de la crisi. Una renegociacion del deute amb lo sector privat en 2003 restaurèt la confidança publica. Mercé a aiçò, e la una arribada dels prèses de las *commodities* exportadas pel país, l'economia tornèt créisser, en arribant a aperaquí 8% l'an entre 2004 e 2008. En 2009 la creissença foguèt solament 1,7% mas lo país sofriguèt pas una recession mercé a las politicas monetària e fiscala eficaças adoptadas.

#### Caracteristicas
Los bestials ovin e bovin son los pus importants; carn, lana, cuèr e d'autres sosproductes constituiguèron totjorn las principalas exportacions. De mendre importància per l'economia son los cultius agricòla, entre eles, lo blat, lo ris e la sòja. La carn representèt 37% del total de las exportacions en 2006.

Las ressorsas mineralas son escassas, mas l'industria cresquèt mercé a las importacions de combustibles e produchs primaris. La principala indústria es la d'aliments, seguida per la textila e la quimia. Una indústria qu'a crescut a la fin del sègle XX e al començament del XXI es la del logicial, la qu'efectua de reüsidas exportacions pas tradicionalas.

La ret de rotas es bona e lo torisme creis rapidament. Lo torisme e los servicis financièrs constituisson d'importants recorses economics.

### Transpòrts
La ret viària nacionala de l'Uruguai compta amb 8705 km de rotas d'un o mai de carrils, mai de 2300 km d'autopistas o autovias segon la *National Geographic*, que se distribuisson en los  de territòri e servisson en mai de tres milions d'abitants e desenas de milièrs de toristas, la que causa significa un dels mai nauts indèxes d'accèsses a divèrsas parts del territòri d'America Latina.

Los camins de fèrre uruguaians comptan amb aperaquí 2900 km de linhas, de 1435 mm, traccion Diesel e solament 11 km de dobla via.

L'Uruguai a aperaquí 64 aeropòrts o d'aerodròms segondaris, que nòu n'an pista d'aterratge asfaltada, en essent los autres cinquanta cinc, aerodròms segondaris o pistas d'emergéncia amb la pista amb paviment leugièr.

Dins los 450 km de còstas sul Río de la Plata e 220 km de còstas marinas se plaçan coma pòrts principals lo Pòrt de Montevideo, Colonia del Sacramento, Fray Bentos (en realitat, en l'extrèm sud del riu Uruguai), Nueva Palmira, La Paloma, Piriápolis e Punta del Este.

## Referéncias

*Monedas Uruguai
Economia de Nicaragua

Nicaragua, lo país pus paure d'America Centrala e lo segond pus paure de l'emisfèri, a un grèu problèma de subocupacion e praubesa disseminats. L'acòrd de liure comèrci entre los Estats Units e l'America Centrala es en vigor dempuèi 2006 e a ampliat las possibilitats d'exportacion per fòrça produchs agricòlas e manufacturats.

Los textils e lo vestiari respondon per gaireben 60% de las exportacions nicaragüencas, mas los auments del salari minim durant lo govèrn Daniel Ortega auràn de redusir aquel avantatge comparatiu de l'industria. Ortega a promogut la creacion d'entrepresas binacionalas administradas per las entrepresas petrolifèras estatalas de Nicaragua e Veneçuèla. Aquelas iniciativas, amassa amb lo flac sistèma legal, poiràn prejudiciar lo clima per inversions d'entrepresas localas e estrangièras en un futur prèp.

## Referéncias
Armand de Sillèga d'Atòs d'Auta Viela

**Armand de Sillèga d'Atòs d'Autaviela** (Bearn, 1615 - lo 21 de deceme de 1643), qu'èra un mosquetari bearnés qui inspirè, en lo balhant lo son nom, lo personatge fictiu d**'Athos** dens la trilogia de l'escrivan francés Alexandre Dumas.

Lo son nom que vien deu vilatge d'Atòs près de Sauvatèrra e d'Auta Viela. Capdet, qu'avó de cercar lo son aviéner dens l'armada en prohèitant de l'ajuda deu comte de Tres Vièlas, lo son cosin, qui'u he entrar en çò deus mosquetaris deu Rei en 1640. Que's morí chic adarron.
Vic Vilh

Lo **Vic Vilh** (deu latin *Vicus Vetellus*, lo "País Vielh") qu'ei un parçan de Bearn situat dens lo nord-oèst. Qu'ei banhat per Ador e que costeja Armanhac e lo Bearn Ancian qui'u conquestè enta'u juntar a la vescomtat. Las soas vilas principalas que son Lenveja e Garlin (a còps que s'i horneish Montanèr e lo son parçan : lo Montanerés).

Qu'ei lo terrador deu vin de Madiran.

Lo gentilici qu'ei **vicvilhon -a**.
Pic de Mieidia d'Aussau

Eth Pic de Mieidia d'Aussau o **Aussau** qu'ei un som de Bearn e era montanha emblematica d'aqueth país dab eths sons 2884&nbsp;m.
Artés (Bearn)

**Artés**  (*Arthez-de-Béarn* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa qui hè partida deu departament deus Pirenèus Atlantics e de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia
Artés qu'ei situat au nòrd de Bearn près d'Ortès e tòcatocant dab Lac.

### Comunas tanhentas
* Hagetaubin de capvath 
* Mespleda, Arganhon e Mont a l'oèst 
* Lac de capsús
* Castilhon
* Urdès
* Poms

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [ar'tes]. Las fòrmas ancianas que son *Artes* en 1220, *Artesium*, en latin, en 1305, *Arthes* en 1345, *Arthees* en 1385, *Ercies*, *Erciel*, *Hereciel*, *Harciel* ! (Froissart), *Arthes* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Dauzat que pensa *Artés* ei un tèma escur, probablament aquitanic, dab lo sufixe prelatin *es(um)* . 

Segon Miquèu Grosclaude, que i a dens lo nom lo radicau basco-aquitan, « preindoeuropèu d'origina mediterranèa » *arte*, « euse, Quercus ilex », mès qui cambiè de sens per designar ua vegetacion brostèra, sustot on i a pas d'euse ([arbo mediterranèu]. Lo sufixe qu'ei basco, dab shiulanta (*-etz*) e qu'a probablament un sens collectiu .

## Istòria
Situada suu camin romieu de la Via Podiensis (enter Morlana e Seuvalada) que possedeish un espitau fondat en 1154 per l'Òrdi de Malta : la comanda de Caubin. Artés qu'èra ua plaça hòrta qui he partida deu hialat de hortalessas de Gaston Fèbus. Dens lo denombrament d'aqueth sobeiran, que contava 255 huecs vius ; com dens d'autas vila de Bearn, ua partida d'aquesta populacion qu'èra cagòts qui non podèvan pas utilizar sonque la hont loa : la hont deus cagòts. En 1569, durant las guèrras de religion, las òsts protestantas de Gabriel I de Mongomery qu'aucidón los set hrairs qui i demoravan. Venut a la Revolucion, l'espitau que ho restaurat en 1966 peus *Amics de Caubin*, ua associacion apitada entàd aqueth prètzhèit.

Artés que ho la tèrra de la Baronia d'Andons qui la darrèra barona e ho Corisanda d'Andonhs, l'aimadora deu Noste Enric.

En francés, que horniscon *-de-Béarn* au nom oficiau de la comuna en 1950.

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants.

## Lòcs e monuments
* Comandaria de Caubin


Chapelle de Caubin Arthez.jpg|La capèra de Caubin
Chapelle de Caubin 12.jpg|La capèra, auta vista
Chapelle de Caubin 13.jpg|L'interior de la capèra
Chapelle de Caubin 11.jpg|Lo jacent deu baron d'Andonsh
Mairie Arthez.jpg|La maison comuna, dab lo drapèu de las duas vacas


## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## [[Heraudica]]
100px|thumb|left|Escut d'Artés100px|thumb|left|Dusau escut d'Artés
Lo purmèr escut d'Artés que's blasona atau :*deu camp d'aur cargat d'un leon rampant de sinoples lampassat de gules qui ei d'Andonhs, deu cap d'aur cargat de tres paus de gules qui son de Fois*. Lo dusau que's blasona atau : *deu camp d'aur cargat d'ua barra de sable*.

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Artés

**Artés** pòt designar:
* de comunas occitanas:
** Artés ua comuna de Bearn
** Artés (Lengadòc) una comuna de Lengadòc
** Artés (Armanhac) ua comuna d'Armanhac
** Artés d'Asson
* una comuna catalana:
** Artés (Bages)
* un país/parçan francés:
** Artés (província)
Ana Torroja

**Ana Torroja** (Madrid, lo 28 de decembre de 1959), de son nom d'ostal Ana Torroja Fungairiño, z-es la chantaira espanhòla delh grop Mecano, lo grop lo mai coneissut de la movida espanhòla. 

## Discografia de Mecano
* *Mecano* (1982) 
* *¿Dónde Está El País De Las Hadas?* (1983) 
* *Ya Viene El Sol* (1984) 
* *Entre El Cielo Y El Suelo* (1986) 
* *Descanso Dominical* (1988) 
* *Aidalai* (1991) 
* *Ana|Jose|Nacho* (1998)

## Discografia d'Ana Torroja coma Solista
* Puntos Cardinales (1997). 
* Points Cardinaux (1997). 
* Pasajes de un sueño (1999). 
* Girados en Concierto, embe Miguel Bosé (2000). 
* Ana Torroja (2001). 
* Frágil (2003). 
* Esencial (2004). 
* Me Cuesta Tanto Olvidarte (2006). 
* **Sonrisa** (2010).

## External Links

* Mecano WebSite Oficial - Mecano
Glutèn

Lo **glutèn** es una proteïna ergastica amòrfa que se trapa dins la semença de fòrça grans combinada amb l'amidon. Representa 80% de las proteïnas del blat e se compausa de gliadina e glutenina. Lo glutèn es responsable de l'elasticitat de la massa de farina, çò que permet sa fermentacion e la consisténcia elastica e espongosa dels pans e de las massas enfornadas. 

## Obtencion
Lo glutèn se pòt obténer a partir de la farina de blat e de mantun gran, en lavant l'amidon. Per aquò se forma una massa de farina e aiga, que se lava puèi amb d'aiga, fins a que l'aiga sorta neta. Pels emplecs quimics (non alimentaris) es preferible d'utilizar una solucion salina. Lo produch resultant aurà una textura pegosa e fibrosa, parièra a la de la pasta mastegoma.

## Utilizacion
Après coseson, lo glutèn aquerís una consisténcia fèrma e pren de sabor del bolhon que i es cuèch. Aquela proprietat fa que siá apreciat coma remplaçant de la carn dins las codinas vegetarianas e bodista. En fornat, lo glutèn es lo responsable que los gases de la fermentacion sián gardats a l'interior de la massa, en fasent qu'aquela puège. Après la coseson, la coagulacion del glutèn es la responsabla que lo pan se desfole pas après codut.

## Malautiás ligadas al glutèn
L'intolerància al glutèn, apelada *[[celiaquia]]* o *malautiá celiaca*, necessita de far de dietas liuras de glutèn, que dana la mocosa de l'intestin prim e empacha una digestion normala. Après suprimir lo glutèn de la dieta l'intestin fonciona tornarmai normalament. Las personas celiacas an una predisposicion genetica, eretada, a l'intolerància al glutèn, mas desvolopan pas necessàriament la malautiá. Se recomanda que la noiridura dels nens abans los sièis meses contenga pas de glutèn, pr'amor qu'una administracion primairenca podriá desencadenar l'intolerància. Quand se manifèsta la malautiá celiaca pòt venir sivèr acompanhada d'una intolerància temporària a la lactòsa. Los autistas pòdon èsser sensibles al glutèn e a la caseïna (la proteïna del lach), substàncias que i semblan d'interferir lor neurotransmetors opiacis. D'autras malautiás que se tractan tanben amb una dieta liura de glutèn son la dermatiti erpetifòrma, l'artriti reumatoïda e l'esquizofrenia.

## Grans
Lo glutèn se tròba dins los grans de blat, d'òrdi, de blat, d'espelta, de kamut e de triticale.

Los autres grans son liures de glutèn; per exemple: 
* Ris (dins totas sas varietats).
* Milh 
* Civada (pòt aver de glutèn per contaminacion crosada amb d'òrdi e de blat, per exemple, se creisson pròches). 

Evidentament, la soia, lo blat negre (*[[Fagopyrum esculentum]]*) o las semenças de virasolelh son liures de glutèn.
Mecano

**Mecano** z-es grop lo mai coneissut de la movida espanhòla.

José María Cano coneissèt Ana Torroja a l’universitat. Decidiguèron de cantar embe Nacho Cano, lo fraire de José María. A la debuta le grop se ’peliá "José María Cano y amigos" ; après se’pelèt Mecano. 

Ana Torroja z-es la chantaira espanhòla delh grop, José María e Nacho son los musicians de Mecano. 

## Discografia de Mecano
* “Mecano” (1982) 
* “¿Dónde Está El País De Las Hadas?” (1983) 
* “Ya Viene El Sol” (1984) 
* “Entre El Cielo Y El Suelo” (1986) 
* “Descanso Dominical” (1988) 
* “Aidalai” (1991) 
* “Ana|José|Nacho” (1998)

## Bibliografia de Mecano
# Singla, Joan. . Ed. Martínez Roca, 1984. ISBN : 84-270-0871-6.

# Mecano (El Libro). Ed. Luca, 1992. ISBN : 84-87491-05-7. 

# Del Amo, Carlos e Adrados Libro, Javier. . Ed. La Esfera De Los Libro, 2004. ISBN : 8497341775.

## Ligams extèrnes
* Ana Torroja WebSite Oficial - Ana torroja
* Mecano WebSite Oficial - Mecano
Orsonede

**Orsonede** [ʀsʉˈnədə]  o [ʁsuˈnydə] (en francés *Orsonnette*) z-es una anciana comuna d'Auvèrnha, dins le departament dau Puèi de Doma e la region Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.

Dempuèi le 1èir de janvèir 2016 z-es comuna delegada de la comuna novèla de Lenede e Orsonede.
Orsonede z-es au pè dau suc de Lenede a 12&nbsp;km de Soire.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
*Orsonede* z-es citat dins le Cartulari de Çausselenjas (que datariá dau sègle XII) embei le nom d' *Orsonide* (i representariá un *e* barrat). Segon Dauzat en 1931, aquò-es un nom format embei un radicau escur e le sufixe inaccentuat d'origina preceltica e que los gallés adoptèron, *-ate*, que formava doncas de proparoxitons; après, *-a-* pòsttonic venguèt *-e-*  a data anciana, puèi le nom chamgèt d'accentuacion e venguèt paroxiton a la fin de l'Edat Mejana; Dauzat considerava que *-ate*, productiu davant la romanizacion, s'aplicava a de noms d'aglomeracions mai o mens importantas  o a de regions (los noms de pòbles gallés, per exemple, son en *-ates*) e rarament a de bens ruraus; le sufixe *-ates* representava especificament le nom daus abitants de l'aglomeracion o de la region; la sola chausa segura z-es que le nom s'achabava en *-onate*, mas se sap pas si l'iniciala z-èra *O-* o *U-*, si *s* representava *s*, *ci* o *ti*, ni si lai aviá pas una vocala (autra que *-a-*) entre *r* e *s* . Dauzat se garda de parlar d' *Orsonede* dins son diccionari e Delamarre ne'n ditz pas ren dins le sieune, çò que z-es tipique d'una granda indecision. Delamarre cita pasmens le nom de persona *Orcios*, a l'origina d'Orsay ; mas per un nom de persona d'aquela epòca, n'òm pòt pas evitar la question de son sens concret, benliau derivat d' *orco-*, « petiòt pòrc » , çò que permetriá d'utilizar un nom comun pusliau qu'un nom de proprietari, que Dauzat refusa mai o mens per de noms achabats per *-ate*. Mas l'incertituda demòra totala.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments
* Gleisa de Santa Magdalena, romanica, classada monument istoric en 1907 

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben

## Liams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Diarrèa

La **diarrèa** (tèrme medical), sonada tanben l'escorrença o l'escorrement (tèrmes corrents), es pas una malautiá mas lo simptòma d'un tresvirament. Consistís en l'evacuacion frequenta de matèrias fecalas aigosas, çò que provòca una absorcion bassa de liquids e substàncias nutritivas. La diarrèa ven generalament amb de dolor, de fèbre, de vòmit, de flaquesa o una pèrda de l'apetit. D'après las chifras de l'Organizacion Mondiala de la Santat, la diarrèa es una de las causas principalas de mòrt dins los païses sosdesvolopats o del Tèrç Mond. 

## Causas
Pòt èsser causada per una infeccion virala o per de toxinas bacterianas, per una lesion, per una malautiá, per una allergia, per l'intolerància al glutèn (celiaquia), a la fructòsa, a la lactòsa... o per un excès de vitamina C. Ven amb de dolor de ventre e de vòmit. La diarrèa arriba quand lo colon absorbís pas de fluide sufisent. Un colon damat o conflat pòt pas absorbir l'aiga e la matèria fecala ven aigosa. La diarrèa pòt menar a una desidratacion grèva que pòt èsser mortala. Pòt tanben èsser un simptòma de malautiás pus seriosas, coma la disenteria, lo còlera o lo botulisme e pòt tanben èsser indicativa d'un sindròm cronic coma la malautiá de Crohn. Los pacients d'apendiciti an pas normalament de diarrèa mas aquela es un simptòma comun d'un apendix trincat. La diarrèa es tanben un dels efèctes de la contaminacion grèva per radiacion. Pòt èsser causada per la consomacion excessiva d'alcòl. Lo tractament terapeutic comun contra la diarrèa consistís a consomir d'aiga amb de sals mineralas essencialas, en quantitat sufisenta per remplaçar la pèrda dels liquids.
Cagòt

vinheta|Processò de cagòt: devián portar une pata d’auca jauna, alara simbòl d'impuretat.|upright=1.3

Los **cagòts** (tanben aperats **capòts**, **crestians** o **gesitans**) qu'èran un grop sociau horabandit de la populacion bearnesa e gascona qui avèva obligacion de víver estremat de la rèsta de la societat : qu'utilizavan los lors putz pròpis e las loas honts shens poder utilizar los autes, sovent b'entravan dens las glèisas pas sonque per la loa pòrta exclusiva e qu'escotavan la messa a despart de la populacion ; que'us èra vedat de guardar lo bestiar, laurar o quin aute tribalh qui hosse en relacion dab l'alimentacion. En consequéncia que s'especializèn dens lo mestièr de carpentèr. Non podèvan pas maridà's sonque dab d'autes cagòts. En 1514, un grop d**'agotes** (nom balhat aus cagòts en Navarra) que's planhè auprès deu papa Leon X de las discriminacions qui pativan. Dinc au sègle XV lo lor hat non ho pas autant mauaisit com après. Vastin Lespin que relhèva ua purmèra mencion de la paraula "gesitan" en 1488.

## Origina

Qu'ei un deus enigmas màgers de l'istòria bearnesa e gascona (e tanben navarresa e espanhòla). Que s'i a perpausat l'etimologia "can gòt" vienent d'un mesprètz antic ipotetic e infondat peu pòble gòt (au contra, lo gran istorian bearnés deu sègle XVII, Pèir de Marca, que perpausè l'etimologia "caça Gòts" com se hossin estats acaçats peus Gòts) ; d'autas ipotèsis com ua ascendéncia sarrasina, catara o ladras (puish que l'exclusion qui pativan e sembla viéner d'ua met de contagion) que hon perpausadas, mes cadua qu'ei denegada per las honts istoricas.

L'ipotèsi la mei sostienguda uei lo dia qu'ei la de la lèpra, en tot saber que las malaudias de la pèth, per aqueths temps, n'èran pas hòrt coneishudas (que n'i a mei d'ua detzena). Que i a tanben la proximitat deus « arabs » de l'auta part deus Pirenèus, vienguts de país on la lèpra i èra endemica. Las leproserias que's trobavan au pè deus pòrts, com a Auloron. De mei, los cagòts que's mentavan "gesitans" per la Shalòssa, que cau arreligar lo mot dab un personatge de la Bíblia, Gehasí, qui estó condemnat per lo son mèste Elisèu d'aver tota la soa descendéncia leprosa per aver pecat (2 Reis, V). Enfin, n'ei pas un mistèri que i a, uei lo dia dens lo monde, leprós estremats en endrets a despart, dab la lor descendéncia (Tichilesti, Romania).

En bearnés la paraula "cagòt" qu'ei demorada com un epitèt abaishant e mespresant.
Silybum marianum

vinheta|Silybum marianum

Lo **cardon de Maria**, **cardet marian, cardon marbat o cardon de nosta-dauna** (*Silybum marianum*) es una planta erbacèa annala o besannala, originària d'Euròpa e distinguibla aisidament per las franjas de color blanca de sas fuèlhas. 

## Descripcion
alt=Cardon marbat Cardon nosta-dauna (Bearn)|vinheta|Cardon marbat o Cardon de nosta-dauna (Bearn)
Fuèlhas ovalas de fins a 30&nbsp;cm, distribuidas en roseta, bròques amb de subregessents irregulars e espinas, color verda brilhanta amb de nèrvis blancs; autor entre 20 e 180&nbsp;cm; flors de color rosa intens qu'aparéissen generalament lo segond an, que pòdon aténher fins a 8&nbsp;cm de diamètre, estaminas interioras soldadas dins un solet fes, bracters en forma de ponch corb. 

## Abitat
Lo cardon de Maria se trapa dins la natura al sud d'Euròpa, nòrd d'Africa, e Orient Mejan; e se cultiva en Ongria, Argentina, Veneçuèla e China. 

## Emplec terapeutic
Las semenças del cardon de Maria s'utilizan dempuèi l'Antiquitat amb d'aplicacions terapeuticas, pr'amor que se n'obten de substàncias (la silimarina e son derivat, la silibinina) que s'utilizan dins las afeccions cronicas del fetge e de la vesicula biliara e dins lo tractament de l'intoxicacion per las amanitas (*[[Amanita phalloides]]*, *[[Amanita muscaria]]*...).
Economia de Jordania

Jordania es un país pichon amb paucas ressorsas naturalas, petròli e aiga. Pauretat, caumatge e inflacion son de problèmas fondamentals mas lo rei Abdullah II, dempuèi que montèt sul tròn en 1999, a pres cèrtas mesuras economicas amb per tòca la d'amelhorar la vida de sos conteirals.Lo país contunha de seguir los programas del Fons Monetari Internacional FMI, en tot practicar una politica monetària prudenta e far progrèsses substancials amb las privatizacions.

## Referéncias
Joseba Lakarra

**Joseba A. Lakarra** (Arratzu, 1 de genièr de 1962) es un lingüista de Biscaia au País Basc. Ensenhaire de l'Universitat dau País Basc, foguèt lo degan de la Facultat de Geografia e Istòria (2004). Desvolopa la recèrca actuala pus importanta dau protobasc. En 2011 publiquèt amb Íñigo Ruiz l'òbra complèta de Koldo Mitxelena. Aquel obratge, subvencionat per la Deputacion Forala de Guipuscoa, compta dotze volums. 

## Libres
**Towards a History of the Basque Language*
**Current Issues in Linguistic Theory 131*. 1996 

## Articles
* *Reconstructing the Pre-proto-Basque root*. 1996
* *Towards a History of the Basque Language*, realizat en collaboracion ambé José Ignacio Hualde.
* ''Hizkuntzalaritza konparatua eta aitzineuskararen erroa'', "Uztaro"" 25, 47-110 1998
* ''Ná-De-Ná'', "Uztaro" 31, 15-84 1999
* ''Protovasco, munda y otros: Reconstrucción interna y tipología holística diacrónica'', in "Oihenart, Quadèrns de Lenga e Literatura", "I Jornadas de Lingüistica Bascoromanica", Eusko Ikaskuntza, Sant Sebastian
* "Informe sobre supuestas inscripciones eusquéricas en Veleia" 2008
Lei Deixona

La **lei 51-46** de  l'11 de genièr de 1951 *relativa a l'ensenhament de las lengas e dels dialèctes locals* dicha **lei Deixona** foguèt la primièra lei francesa qu'autorizèt l'ensenhament de las lengas regionalas de França (segon la terminologia oficiala).

Autorizava l'ensenhament facultatiu del basc, del breton, del catalan e de l'occitan.

De decrets ulteriors i apondèron lo còrs (decret 74-33 del 16 de genièr de 1974), lo tahitian (decret 81-553 del 12 de mai de 1981) e las lengas melanesianas (decret 92-1162 del 20 d'octobre de 1992) (l'ajië, lo drehu, lo nengone e lo paicî).

D'autra part, lo decret n° 70-650 del 10 de julhet de 1970 permetèt d'integrar las lengas dichas  dins las disciplinas presas en compte dins l'atribucion del bachelierat.

Foguèt nomenada *lei Deixona* del nom de Maurici Deixona qu'èra d'aquel temps lo raportaire de la comission parlamentària de l'Educacion Nacionala e qu'aviá presentat lo projècte de lei.

La lei Deixona es estada abrogada: es estada remplaçada per la lei Bas-Lauriol de 1975 puèi per la lei Toubon de 1994.

### Ligams extèrnes
*  La lei Deixona e los decrets successius

### Referéncias
Mari

**Mari** pòt èsser:
* Mari (mitologia), una divessa basca
* Mari (vila), en Mesopotamia antica
* lo mari (lenga)
** Mari Èl, lo país de la lenga mari
Albèrt Dauzat

thumb|250px|Retrach d'Albèrt Dauzat

**Albèrt Dauzat** (en francés *Albert Dauzat*) (Garait, 4 de julhet de 1877 – París, 31 d'octobre de 1955) èra un lingüista occitan. Son òbra fondamentala a permés d'avançar dins la coneissença de l'occitan, dau francoprovençau e dau francés, especialament en lingüistica istorica (sobretot en fonetica istorica), en etimologia, en onomastica e en dialectologia. 

Maugrat son aportacion bravament preciosa per la coneissença de la lenga occitana, Dauzat aviá una concepcion fòrça diglossica e sosteniá la dominacion de la lenga francesa: en particular, foguèt ostil a la lei Deixona. Son trabalh sobre l'occitan es purament descriptiu. Tota son òbra scientifica es redigida en francés.

Dauzat èra nascut en Lemosin mas, per la dialectologia occitana, trabalhèt especialament sobre son parlar familhal auvernhat de Vinzèla (dins la comuna de Bançat).

Dauzat èra format a la filologia tradicionala (lingüistica tradicionala dominanta dau sègle XIX) e aviá pas gaire participat au desvolopament de l'estructuralisme que revolucionèt la lingüistica a partir de 1913. En tot cas l'òbra de Dauzat es d'una excellenta qualitat e d'una granda rigor dins l'enchastre de la filologia, e aquò fai qu'es encara una referéncia per los lingüistas contemporanèus que trabalhan sobre l'occitan. La sola excepcion notabla a aquela rigor son sas etimologias daus toponims, que son pas totas demostradas e que son de còps especulativas; pasmens representan una avançada qualitativa a respècte de son epòca. 

## Sas òbras
Lista non exaustiva.
*DAUZAT Albert (1899) *Morphologie du patois de Vinzelles*, París
*DAUZAT Albert (1906) *Géographie phonétique d’une région de la Basse-Auvergne*, París, reedicion IEO París, 2010 en linha
*DAUZAT Albert (1915) *Glossaire étymologique du patois de Vinzelles*, Montpelhièr: Societat d’Estudis Occitans, 1 vol. e 1 suplement en linha
*DAUZAT Albert (1928) *Essais de géographie linguistique. Deuxième série: problèmes phonétiques*, París: Honoré Champion
*DAUZAT Albert (1946) *Les noms de personnes, origines et évolution*, París: Delagrave
*DAUZAT Albert (1946) *Les patois, évolution, classification, étude*, París: Delagrave
*DAUZAT Albert (1980) *Dictionnaire étymologique des noms de famille et prénoms de France*, París: Larousse
*DAUZAT Albert, & DESLANDES Gaston, & ROSTAING Charles (1978) *Dictionnaire étymologique des noms de rivières et de montagnes en France*, París: Klincksieck
*DAUZAT Albert, & DUBOIS Jean, & MITTERAND Henri (1971) *Nouveau dictionnaire étymologique et historique*, París: Larousse
*DAUZAT Albert, & ROSTAING Charles (1963) *Dictionnaire étymologique des noms de lieux en France*, París: Guénégaud

## Bibliografia sobre Dauzat
Lista non exaustiva.
**Albert Dauzat et le patrimoine linguistique auvergnat, colloque de Thiers, 5-7 novembre 1998* (2000), Saint-Gervais-sous-Meymont: Parc naturel régional Livradois-Forez/CNRS
*Joan Pèire Chambon (1996) = Jean-Pierre CHAMBON, "Albert Dauzat" [H. Stammerjohann (1996) *Lexicon grammaticorum. Who’s Who in the History of World Linguistics,* Tübingen, p. 226]

## Ligams extèrnes
* Articles d'Albèrt Dauzat disponibles en linha
Milh

Lo **milh**, (*Zea mays*) es una planta de la familha de las graminèas (bauca) que pòt aver sièis mètres d'altitud, mas normalament atenh dos mètres. Las fuèlhas, pus grandas que la majoritat de las graminèas, enròdan la cana. Fa de flors masculinas  e femeninas, e de grans dins de cariopsi dispausats en linha. Cada fila pòt variar entre uèch e trenta grans. Lo milhòc es originari d'America, e foguèt la basa alimentària de las civilizacions precolombinas de clima tropical o subtropical.

## Noms vernaculars
L'occitan coneis diferentas variantas dialectalas: **milhòc**, **milhàs**, **milhòca**, **milgròs**, **blat d'Espanha**, **blat de Turquia**, **blat** (**de**) **turc**, **blat turqués**, **turguet**, **blat de Barbaria**, **blat maure**, **blat** (**de**) **mòro**, **blat del Levant**, **blat de las Índias**, **indon**, **blat amar**, **blat marés**, **gròs milh**, **gròs blat**, **blat roge** o encara en lemosin **bigarraud** o **bigarroelh**   (var. *bigarreu*, *bigarrat*, *garrolh*)

vinheta|esquèrra|300px|Plantacion de milh