open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maltés

Lo **maltés** (autonim: *Malti*) es una varietat autoctòna de la lenga aràbia parlada a Malta. Uèi lo jorn, los filològs consideran lo maltés coma un idiòma pro diferenciat qu'aparten a la familha semitica. Es la lenga nacionala de la Republica de Malta, cooficialament amb l'anglés.

Es una lenga per elaboracion que deriva de l'arabi dialectal de Magrèb. La nòrma lingüistica del maltés es independenta e acumula de traches diferencials a respècte de l'arabi: utiliza l'alfabet latin en luòc de l'alfabet arabi e accèpta un grand nombre de manlèus a l'italian e a l'anglés.

La pus anciana documentacion en maltés es un poèma que data de 1585, mas compausat al .

## Referéncias
Lengas semiticas

Las **lengas semiticas** son una familha de lengas d'Africa e d'Asia e quitament d'Euròpa (a Malta). Fan partida de la familha mai larga de las lengas afroasiaticas.

Las mai conegudas son l'amara e d'autras lengas d'Etiopia e Eritrèa, l'arabi, lo maltés, l'ebrieu, l'aramèu e ancianament l'akkadian, lo fenician, l'assirian... Mas i a un grand nombre de lengas semiticas, tant dins l'espaci coma dins lo temps.

## Fogal
La lengas semiticas son la sola branca de l'afroasiatic que, abans l'expansion de l'arabi en Africa al sègle VII, se trobava essencialament en Asia, mas tanben dins una pichona part d'Africa amb las lengas semiticas etiopianas (dins de regions d'Eritrèa e Etiopia). Certans universitaris pensan qu'a una epòca antica (o preïstorica), de locutors del semitic passèron la mar Roja per anar del sud d'Arabia cap a Eritrèa e Etiopia, mentre que d'autres, coma A. Murtonen (seguit per Martin Bernal), contèstan aquela vision e suggerisson que la branca semitica es ben originària d'Etiopia (doncas près del fogal african de l'afroasiatic) e que se seriá difusada durant lo Neolitic en Arabia e a l'Orient Mejan.

## Vejatz tanben
*Lengas per familha
Lengas sinotibetanas

thumb

Las **lengas sinotibetanas** (acronim: **ST**) forman una familha de lengas, originàrias d'Asia (Asia de l'Èst, Asia del Sud-Èst, Asia Centrala, Asia del Sud). Se compausan mai que mai de doas brancas:
* las lengas tibetobirmanas (las pus celèbras son lo tibetan e lo birman).
* las lengas siniticas o "chinés" al sens larg (la pus celèbra es lo chinés al sens estrech).

## Vejatz tanben
* Lengas per familha
Islandés

Lenga germanica parlada en Islàndia, l**'islandés** (nom autoctòn: *íslenska*) a per raiç istorica lo noroèc, qu'èra practicat dempuèi l'Edat Mejana dins los païses escandinaus (Suècia, Danemarc, Norvègia e Islàndia). L'isolament d'Islàndia e son importanta cultura de l'escrich an permés una conservacion excepcionala de la lenga originala, non solament dins sa version escricha, mas tanben dins sa version orala. Gràcias a aquela conservacion excepcionala, un Islandés d'uèi es totjorn capable de legir sens granda dificultat una saga que son aujòl escriguèt al sègle XIII.

## Ligams extèrnes

* Vocabulari islandés-catalan
Lengas oceanianas

Las **lengas oceanianas** son un sosgrop de lengas malaiopolinesianas orientalas. S'espandisson sus una region mai granda que forma une triangle que va de Nòva Guinèa a l'oèst a l'Illa de Pascas a l'èst e a Hawaii al Nòrd.

## Classificacion intèrna
La classificacion de l'oceanian es segon Blust (1999), Lynch, Ross e Crowley (2002) e Wilson (2012). En 2007 Ross e Næss an prepausat de gropar las lengas utupua-vanikoro e las lengas reef islands dins un grop de nivèl primièr, las lengas temotu. La classificacion de l'utupua-vanikoro ne'n fasiá fins ara, un grop de l'oceanian central-oriental.
*lengas oceanianas
**lengas amiralat
**oceanian residual
***yapés
***lengas sant matiàs
**lengas temotu
**lengas oceanianas de l'oèst
***lengas sarmi-jayapura
***lengas nòva-guinèa del nòrd
***lengas de la poncha papoasiana
***lengas mesomelanesianas
**oceanian central-oriental
***lengas salamonicas del sud-èst
***lengas micronesianas
***lengas oceanianas del sud
***lengas oceanianas centralas
****lengas rotuman-fijian de l'oèst
****lengas polinesianas-fijian de l'èst
*****lengas tongicas
*****lengas polinesianas
******polinesian de l'èst-polinesian isolat del nòrd
******polinesian isolat
******polinesian

## Nòtas e referéncias

## Fonts
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
*  Robert Blust, 2014, *Some Recents Proposals Concerning the Classification of the Austronesian Languages*, Oceanic Linguistics 53:2, p. 300-391.
*  Malcom Ross, Åshild Næss, 2007, *[https://web.archive.org/web/20200929153338/https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstream/1885/20053/2/01_Ross_An_Oceanic_Origin_for_Aiwoo%2C_2007.pdf An Oceanic Origin for Äiwoo, the Language of the Reef Islands?]*. Oceanic Linguistics. 46:2, p.456–498.
Neerlandés

Lo **neerlandés** (autonim: *Nederlands* ) es una lenga germanica occidentala parlada dins los Païses Basses (aital coma dins las èx-colonias), Flandra (en Belgica), e dins un petit territòri del nòrd de França, nomenat Westhoek. 

Lo neerlandés es tradicionalament nomenat «**olandés**» (*Holands*) en occitan en rason de la supremacia economica de la província d'Olanda dins de l'aire neerlandofòna (a partir de la mitat del ). D'autra part, en Flandra, se sòna abitualament «**flamenc**» (*Vlaams*).

Sembla plan a l'anglés mas despartitz semblanças gramaticalas amb l'alemand.

## Referéncias
Sorab

Lo **sorab**, tanben nomenat **lusacian**, **sèrbe de Lusàcia** o **vende** (autonim: *serbšćina*), es una lenga eslava parlada dins lo país istoric de Lusàcia, dins l'èst de l'estat d'Alemanha, dins los länder de Brandeborg e Saxònia.

Lo sorab benefícia de mesuras de proteccion dins l'estat alemand, ça que la patís una diglossia al profièch de l'alemand.

Los dos dialèctes del sorab son a l'origina de doas varietats estandard:
* Lo **[[Bas Sorab|bas sorab]]**, al nòrd de Lusàcia, cap a Brandeborg e la vila de Chośebuz (Cottbus).
* L**'[[Aut Sorab|aut sorab]]**, al sud de Lusàcia, cap a Saxònia e la vila de Budyšin (Bautzen).

## Galariá

Image:Лужицкие сербы на карте Германии.svg|En roge: zona del sorab (o Lusàcia) dins l'estat alemand
Image:Smoler_korta01.jpg|Lo domeni lingüistic sorab en 1843
Image:Cottbus zweisprachige Strassenbezeichnung zugeschnitten.jpg|Placa de carrièra dins la vila de Chośebuz (Cottbus) en alemand e en sorab.
Image:Bautzen Ortsschild.jpg|Panèl d'intrada de la vila de Budyšin (Bautzen) en alemand e en sorab.


### Comparason amb d'autras lengas eslavas
Finés

Lo **finés** (autonim: *suomi*) es una lenga fino-ogrica parlada per lei populacions de cultura finesa, mai que mai en Finlàndia, en Carèlia (Russia) e dins un canton au nòrd-èst de Suècia.
Lengas frisonas

[thumb|left|200px|[Senhalizacion bilinga#Alemanha|Senhalizacion bilinga en alemand e frison oriental en Saterland]]

Las **lengas frisonas** (en frison occidental: *West-Frysk*; oriental: *Nordfriisk*) constituisson una familha de lenguas de las lengas germanicas. Es parlada dins lo nòrd dels Païses Basses, principalament dins la província de Frísia (en frison occidental: *Fryslân*) per aperaquí 440.000 locutors, en Alemanha al Saterland per 1.000 a 2.500 personas e tanben per 8.000 a 10.000 en Frísia orientala (en frison oriental: *Nordfraschlönj*). 

Es devesit tradicionalament en tres varietats, e mai se mantun lingüista consideran que son tres lengas diferentas, que son dificilament intelligiblas entre elas: lo frison oriental, lo frison occidental e lo frison septentrional. De totes tres sonque lo frison occidental compta amb una tradicion literària importanta.

Per çò qu'es de son estatut, las varietats de Saterland e de Frisa del Nòrd son reconegudas e protegidas coma lengas regionalas en Alemanha mentre que lo frison occidental es una de las lengas oficialas dels Païses Basses.
Danés

Lo **danés** (autonim: *dansk* ) es una lenga escandinava, parlada essencialament en Danemarc, aital coma en Scània (Suècia).

## Referéncias
Indi (lenga)

L**'indi** (autonim हिन्दी *hindī*, ) es una lenga indoariana, apartenent a la familha indoeuropèa. Parlat dins una zona plan vasta del nòrd d'Índia, l'indi ten la foncion de lenga comuna e oficiala en Índia. Es gaireben la meteissa lenga que l'ordo: indi e ordo son doas lengas per elaboracion qu'apertenon al diasistèma comun nomenat *[[indostani]]*. L'indi s'escriu amb l'alfabet devanagari mentre que l'ordo utiliza l'alfabet arabi.

L'indi es la mai parlada de las lengas d'Índia: d'aprèp l'edicion de 1999 del World Almanach, mai de 360 milions de personas l'utilizarián coma primièra lenga. 

Oficialament, deuriá servir de lingua franca en Índia, çò que, dins los faches, es pas lo cas perque solament 50% de la populacion declara l'utilizar.

## Referéncias
Indi (element)

L**'indi** es un element quimic de numèro atomic 49 situat dins lo grop 13 de la taula periodica dels elements e de simbòl **In**. Es un metal pas gaire abondant, malleable, facilament fusible e quimicament semblant a l'alumini a al galli, mas mai semblant al zinc (de fach, la principala font d'obtencion d'aqueste metal son las minas de zinc).
Barbastre

**Barbastre** (en aragonés SLA/GO *Balbastro*, en castelhan *Barbastro*) es una vila dins la Comunautat Autonòma d'Aragon. Es lo capdulh de la comarca del Semontano de Balbastro.

## Nòtas
Semontano de Balbastro

Lo **Semontano de Balbastro** (nom aragonés SLA/GO) (en castelhan *Somontano de Barbastro*), çò es lo "Piemont de Barbastre", es una comarca oficiala de la Província d'Òsca, en Aragon. 

*Capdulh: Barbastre
*Superfícia: 1166,60 km2
*Populacion:  ab. (2002)

## Ligams
*Semontano de Balbastro
Província de Coni

La **província de Coni** (en italian: *provincia di Cuneo*; en piemontés: *provincia ëd Coni*) es una província de Piemont en Itàlia ; son capluòc es Coni. Es limitròfa amb los Aups Maritims e la província d'Impèria al sud. Una part occidentala e aupenca d'aquela província se tròba en Occitània, dins las Valadas Occitanas.

## Geografia

## Istòria

La es creaa pel *Decreto Rattazzi* (*Regio Decreto 3702* delh 23 d'octobre de 1859), e la es pas estaa modificaa manca per la cession a França de Tenda, la Briga e qualques parçans de Vinai e Vaudier (patz de París delh 10 de febrièr de 1947).

## Tanben veire
* Lista de las comunas de la província de Coni
Myomerozoa

Entre los Cordats los **Miomerozoaris** presentan al cors de lor desvolopament embrionari una segmentacion d'abans en arrièr del mesodèrma en metamèr. Aquestes metamèrs qu'enquadran lo tube nerviós e la còrda pòdon donar naissença a d'organs o de formacions muscularas. Los adultes son de simetria bilaterala.

D'aqueste grop deriva los Cefalocordats amb una còrda que se prolonga en abans de la boca e los Craniats que desvolopan un cran a partir d'arc cartilaginós e de placas fibrosas.
Baden-Württemberg

**Baden-Württemberg** (; en alemand: * Baden-Württemberg* ) es un estat (*Land*) situat dins lo sud d'Alemanha. Baden-Württemberg es per son importància demografica e economica lo tresen land d'Alemanha. Sa capitala n'es Stuttgart, vila pus poblada e economicament pus importanta. 

Los luòcs toristics pus coneguts son la Selva negra *(Schwarzwald)*, lo lac de Constança *(Bodensee)*, lo Jura soab *(Schwäbische Alb)*, las clastras de Maulbronn e las vilas de Heidelberg, Stuttgart, Karlsruhe, Friborg de Brisgau, Baden-Baden, Offenburg, Tübingen, Ulm e Constança.

Bade-Wurtemberg confronta França e Soïssa. En Alemanha, confronta los Länder de Renània-Palatinat, de Èssa e Bavièra.

## Istòria
En Baden-Württemberg, los valdeses originaris d’Occitània cisalpina (actualament sota dominacion italiana) e del Dalfinat (Cairàs) s’installèron tre lo segle 17. Foguèron diches iganauds coma aicí o coma ailà *welch* o *waldenser* que significa tot ce qu’es d’origina neo latina. Los occitans de las valadas si repartiguèron entre comunas nòvas que creèron (comunas d’origina occitana solida) e d’autras vilas fondaas per d’uganauds franceses, francoprovençals o demièg las vilas alemandas existentas. D’unes temptèron de tornar dins lor vilas d’originas, foguèt sonat “*La Gloriosa rentraa*” mas trobèron pas que devastacion. Avèm las traças toponimicas occitanas qualques exemples (equivalent en francés, italian, alemand), *Peirosa* (Perosa Argentina It., *Perouse* Al.), Li *Vialars* (Villar Perosa It.), *Pinascha* (Pinasca It., *Pinache* Al.), *Serres*, *Corres*, *[[Großvillars|Grosvillar]]*, *Borcet* (Bourset Fr., *Neuhengstett* Al.)...
L’airal es situit al nòrd oèst de Stuttgart. Si serviguèron del francés coma lenga liturgica e de l’occitan coma lenga familiala. Los toponimes correspònden als vilas/vilatges/vialars d’ont venion, principalament de las valaas occitanas cisalpinas nodencas coma la Val Pelíç, Germanasca e Clhuson.

## Geografia

## Economia

## Ligams extèrnes
* [Estudi (en alemand) deu parlar [vivaroalpenc|vaudés] de Borcet / Neu-Hengstett]

## Referéncias
Lion

**Lion** (; en francés *Lyon* , en arpitan: *Liyon* ) es una vila de França, a l'èst, e es lo capluòc de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, de la Metropòli de Lion e del departament de Ròse.
Es la tresena vila de França amb  abitants. L'aglomeracion de Lion, poblada de  abitants, es la segonda de França. Es traversada per Ròse e Sòna.

Sos abitants son apelats amb lo gentilici **lionés -esa**.
Lion a una situacion de caireforc geografic, al nòrd del corredor rodanenc que corrís de Lion a Marselha. Situada entre lo Massís Central a l'oèst e los Alps a l'èst, la vila de Lion ocupa una posicion estrategica dins la circulacion nòrd-sud en Euròpa. Anciana capitala de las Gàllias del temps de l'Empèri roman, Lion es lo sèti d'un arquevescat que lo sieu titulari portava lo títol de primat de las Gàllias. Lion venguèt una vila de comerci e una plaça financièra de primièr òrdre a  la Renaissença. Sa prosperitat economica foguèt portada successivament per la sedariá, puèi per l'aparicion de las industrias especialament textilas, quimicas, e pus recentament, per l'industria de l'imatge.

Lion, istoricament vila industriala, aculhiguèt al sud de la vila nombrosas industrias petroquimicas long de Ròse, nomenat lo corredor de la quimia. Après la partença e la barradura de las indústrias textilas, Lion s'es progressivament recentrada sus los sectors d'activitat de tecnicas de punta, talas que la farmacia e las biotecnologias. Lion es tanben la segonda vila estudianta de França, amb quatre universitats e plusors grandas escòlas. Enfin, la vila a conservat un patrimòni arquitectural important anant de l'epòca romana al sègle XX en passar per la Renaissença e, per exemple, los quartièrs del Lion Vièlh, de la còla de Fourvière, de la peninsula e de las pendas de la Croix-Rousse son marcats sus la lista del patrimòni mondial de l'UNESCO.

## Geografia
center|700px|thumb|Vista de Lion dempuèi un pont sus Ròse, al fons lo tuc de la Crotz Roja

## Istòria
Lo luòc de Lion es estat ocupat dempuèi la preïstòria e la primièra vila data de la Roma anciana. Una citacion de l'istorian :ca:Fernand Braudel presenta plan la riquesa e la complexitat de l'istòria de Lion: « *Lo destin de Lion es pas mai simple qu'aquel del flume. Tota vila, sens dobte, es un èsser complicat, Lion mai qu'una autra, frapa l'istorian per la siá riquesa, las siás bruscas transformacions, las siás originalitats, quitament las siás estranhesas. Es pas la meteissa vila d'un sègle dins lo sègle seguent e, mai obligada que dispausada del sieu plen grat, passa sens fin d'una originalitat a una autra. Es, ela sola, un malaisit problèma per l'istorian de França, benlèu lo problèma clau, segurament l'indicator clau* ».

### Toponimia
La forma *Lion* pòt venir, puslèu que del latin *Lugdunum*, d'una forma iper-corregida **Lugudunum*, segon Dauzat.

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna

* Clemença de Borges, poetessa nascuda a Lion.

## Veire tanben
* École centrale de Lyon
* Institut polytechnique des sciences avancées

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Galas

Lo **País de Galas**, tanben conegut coma **Galas**, es un país constitutiu del Reialme Unit. Se trapa en Euròpa del Nòrd-Oèst, al centre-oèst de l'illa de Grand Bretanha. Confronta Anglatèrra a l'èst, lo canal de Bristòl al sud e la mar Celtica al sud-oèst. 

## Istòria

## Politica

## Geografia
Bordejat per Anglatèrra a l'èst, la mar d'Irlanda al nòrd e a l'oèst, e pel le canal de Bristòl al sud, sa superfícia totala es de 20 779 km2. Situat en màger part sus l'illa de Granda Bretanha, ten mai de 2 700 km de còstas e una cinquantena d'illas, que la mai granda es Anglesey (Ynys Môn).
Son territòri es en granda part montanhós, ont los soms mai nauts sont situats dins las regions del nòrd e del centre, amb lo mont Snowdon (Yr Wyddfa) coma punt culminant. Lo país se situa dins la zona temperada nòrd e ten un clima oceanic. Sa populacion èra estimada a 3,1 milions d'abitants en 2018.

## Vilas importantas
* **[[Cardiff]]**
* **[[Swansea]]**
* '''Newport'''
* Barry, Vale of Glamorgan
* Wrexham
* Llanelli, Carmarthemshire
* Cwmbran, Torfaen
* Pontypridd, Rhondda Cynon Taff
* Bridgend
* Port Talbot
* Neath
* Merthyr Tydfil
* Aberystwyth, Ceredigion
* Caernarfon, Gwynedd
* '''Bangor''', Gwynedd
* Monmouth
* Caerphilly
* Carmarthen
* Pembroke
* Helygain

## Economia
*De veire: Economia del País de Galas.*

## Voses connèxas
*Lista de personatges galeses

## Nòtas

## Referéncias


## Ligams extèrnes
Gnathostomata

Los **Gnatostòmes** son d'animals « de maissas ».
Pòrtan aqueste nom dos taxons :
*los Gnathostomata o vertebrats de maissas,
*e un grop d'orsins de maissas...
Tirana

**Tirana** es la capitala e la principala vila d'Albania. En 2005, sa populacion èra oficialament de  abitants, mas n'i a qu'estiman que lo nombre exacte se poiriá aprochar d'un milion d'abitants. 

## Ligams extèrnes

*   Sit oficial de la vila
* Plan de Tirana (1,35MB)
* Aligança francesa de Tirana

thumb|700px|left|Panorama de la plaça de Skanderbeg a Tirana
Astúrias

**Astúrias**, oficialament lo **Principat d'Astúrias**, es una comunautat autonòma espanhòla de subdivision uniprovinciala, situada dins lo nòrd de la peninsula Iberica. Recebèt lo nom de «Principat» per de rasons istoricas, en qualitat de títol nobiliari atribuit a l'eretièr del Reialme d'Espanha, creat per Joan I de Castelha en 1388. La capitala n'es Uviéu, confòrmament a l'article 5 de son estatut d'autonomia. La ciutat mai poplada de la comunautat es Xixón. 

Banhada al nòrd per la mar Cantabrica, es limitròfa a l'oèst amb Galícia (província de Lugo), al sud amb Castelha e Leon (província de Leon), a l'èst amb Cantàbria. 

La lenga oficiala d'Astúrias es l'espanhòl, mas ten doas lengas pròprias sens caractèr d'oficialitat: l'asturian e l'eonavienc que gaudisson d'una proteccion dins l'estatut d'autonomia d'Astúrias.

## Etimologia
Lo mot *Astúrias* deriva del pòble antic dels asturs, los primièrs abitants de la val del flume Astura (ara Esla). «Astur» ven de la raiç celtica *-stour* que significa «flume» o «ribièra».

## Geografia
Amb un territòri de 10 603,57 km2, es la comunautat autonòma espanhòla mai montanhosa, amb 35 % del territòri que presenta de desnivèls superiors a 50 % e 65 % de desnivèls de mai de 30 %.

Lo clima es de tipe oceanic, amb de precipitacions abondosas repartidas tota l'annada.

## Demografia

### Dinamica de populacion
La populacion actuala se caracteriza per possedir lo taus de mortalitat pus naut d'Espanha (12 per mil) e lo taus de natalitat pus bas (6 per mil), de tal biais que dempuèi 1987 la populacion demesís, per en causa d'una natalitat de 42 %, encara que las ciutats grandas mantenon lor populacion. 

## Lengas
Lo castelhan es l'unica lenga oficiala d'Astúrias, encara que l'idiòma tradicional de la màger part de la populacion foguèsse l'asturian fins a la debuta del . La primièra mencion dins aquel romanç del Reialme de Leon es lo *[[Document de Kesos]]* que data de l'an 959. 

Se parla tanben l'eonavienc entre los flumes Eo e Navia. Filologicament non aparten pas a l'asturleonés que se sarra del grop galèc-portugués coma o demòstran los documents mai ancians.

## Articles connèxes
* Asturian
* Comunautat autònoma
* Espanha

## Nòtas

## Referéncias
Auts Aups

Los **Auts Aups** o **Auts Alps** (mens localament *Nauts Aups, Nauts Alps*) (05) son un departament de l'estat francés situat entierament en Occitània. Fan partia de la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur e de la region istorica dau Daufinat.

Lo chapluec es Gap.

### Eraudica
Coma la mai granda part dei departaments, leis Auts Aups an pas d’escut oficial.
Pasmens dins l’Armorial de Traversier (1842) e l’Atlas de Levasseur (1854) s’utilizava l’escut de Gap, dins sas variantas del temps.

COA of Hautes-Alpes département (Traversier Armorial).svg|Escut del departament segond l’Armorial de Traversier (1842)
COA of Hautes-Alpes département (Levasseur Atlas).svg|Escut del departament segond l'atlas de Levasseur (1854)
Blason département fr Hautes-Alpes.svg|Escut propausat per Robert Louis (annadas 1950) pel departament
Blason Gap.svg|Escut de la ciutat de Gap
Blason_Chorges.svg|Escut de la ciutat de Chorge (primièra prefectura)
Blason_Embrun.svg|Escut de la ciutat d’Ambrun
Blason ville fr Briançon (Hautes-Alpes).svg|Escut de la ciutat de Briançon
Blason_Serres.svg|Escut de la ciutat de Sèrres

## Tanben veire
* Comunas deis Auts Aups
* Cantons deis Auts Aups
* Arrondiments deis Auts Aups
* Agropaments de comunas deis Auts Aups
Buebi

**Buebi** ò **Buèbi** (*Bobbio Pellice* en italian) es una comuna de la província de Turin.
Sabem que los colons de La Gàrdia fugissen deu vau Pèlis, e se pensa que partissen particuliarament de quela comuna aus segles  XII e XIII.
Chaumont (Val d'Ors)

**Chaumont** (*Cháumount* dins la nòrma de l'escòla dau Pò, *Chiomonte* oficialament en italian) es una comuna d'Occitània, dins la Val d'Ors (Valadas Occitanas). Administrativament es dins la Ciutat Metropolitana de Turin e la region de Piemont de l’estat italian.

## Geografia
La comuna s’estend mai que tot a l’envèrs ente arriba au Plan dau Frais, velh pastural que dins le sècle passat es vengut un pòst famós pel torisme de l’esquí. Es ben probable qu’en origina le vilatge se trobesse dau cant virat au solelh, au lòng del la velha via galoromana e après se sie desvelopat ente se tròba per le chambiament de traçat de la via. Es encara ben clara la part centrala d’origina medievala atraversaa da la via principala que partaja le país en quatre quartiers: 
* a l’oèst Le Riu, le plus velh, marcat dau cors dau riu e au som de la part occidentala da la Pòrta de França, que a pus laissat traça; 
* le quartier Fond de Juilarda; 
* au centre dau país le quartier de La Plaça ente se tròben lo mai des maisons
* a l’est Le Puèi qu’es mai recent.
Dau cant de l’adreit se tròben, sus una dòuça penta au metz de vinhas, las Ramats, una anciana proprietat de l’Abadia Novalesa, abitats dempuèi l’epòca preistorica (rests retrobats a La Madalena que van dau Neolitic mai recent a la segunda Etat dau Fèrre). 
## Istòria
L’ancian vilatge, já testimoniat ental 739 coma *Camundis* dins le testament d’Abbone relatiu a la fondacion de l’Abadia de Novalèisa, devaria prene son nom da la forma Caput montis o moncium, que clarzis ben l’origina. Chaumont aul es estat per ben quatre sècles la bòina dau Daufinat quand fasia partia dels Escartons fins au Tractat d’Utrecht dau 1713 ente a passat a los Savòia.

## Personas ligadas a la comuna
* Giorgio Des Geneys, amiral creator de la flòta del reialme de Sardenha, naissut a Chaumont en 1761
* Joan Sibille, lingüista occitan especialista dau vivaroaupenc que sos aujòus venon de Chaumont

## Ligams extèrnes
* Sit oficial de la comuna
* Estatut de la comuna
* Sit oficial de la fraccion del Plan dau Frais
* Presentacion en occitan de Chaumont sul sit de ''Chambra d’Oc''

## Nòtas e referéncias
Las Clavieras

**Las Clavieras** (*Claviere* oficialament, en italian) es una comuna occitana de Daufinat, dins la Val d'Ors (Valadas Occitanas). Es administrativament dins la província de Turin (a partir de 2015, la Ciutat Metropolitana de Turin) e la region de Piemont de l’Estat italian.

## Istòria
En 1947 pèrd una gròssa part del territòri cedit a França (comuna de Montginebre).
Finistrèlas

**Finistrèlas** o **Fenestrèlas** (*Fenestrelle* en italian) es una comuna de la Val Cluson, dins las Valadas Occitanas. Administrativament es dins la Ciutat Metropolitana de Turin, dins la region de Piemont e l'Estat italian.

## Istòria
Fins a 1714, Finistrèlas èra en Daufinat.
En 1927, Finistrèlas annèxa Mentolas e Ussiau. Ussiau la es restablia en 1948.
L'Envèrs de Pinascha

**L'Envèrs de Pinascha** (*Inverso Pinasca* en italian) es una comuna es una comuna italiana de las Valadas Occitanas. Administrativament es dins la Ciutat Metropolitana de Turin, dins la region de Piemont.
Fa partia de la Comunautat montanhòla de las Vals Cluson e Germanasca.
Lusèrna e Sant Joan

**Lusèrna e Sant Joan** o **Luserna e Sant Joan** (*Lusèrna Sant Jan* o *Lusèrna Sent Jan* dins l'us italianizat o afrancesat, *Luserna San Giovanni* en italian) es una comuna occitana de las Valadas occitanas, situada dins la Ciutat Metropolitana de Turin.
La comuna es la fusion, lo 1èr de genièr de 1872, de las doas comunas de Lusèrna e Sant Joan.

De 1928 a 1947 li foguèron annexaas las comunas de Luserneta e Roraa.

Ven considerat de Lusèrna lo trobador sonat Pèire Guilhèm del qual se son gardadas qualques composicions poeticas.
## Referéncias
Luserneta

**Luserneta** o **Lusernèta** (*Lusernetta* en italian) es una comuna de la província de Turin.

## Referéncias
Angruenha

**Engruenha** (o *Angruenha*) (*Angrogna* en italian) la es una comuna occitana de la Val Pèlis, dins las Valadas valdesas. Administrativament, la es dins la Ciutat metropolitana de Turin e la region de Piemont de l'estat italian.
## Geografia

## Istòria
Engruenha la èra sota la dominacion dels senhors de Lusèrna. Tre 1332, los registres de l'inquisicion fan mencion de preséncia valdesa. Los abitants tuan lo prèire e caçan los inquisitors. Al sègle XVI, la comunautat la ensaja de s'afranquir daus senhors. En 1484 e 1488, baton de tropas mandaas pels senhors e per la glèisa, e venon de fach independents. Après lo sinòde de Champforan (1532) la comença lo conflicte amb l'ostal de Savòia. Lo tractat de Cavors, en 1561, la met Angruenha dins l'espaci ont lo protestantisme es tolerat.

Del temps del departament de Pò, Angruenha la es dins lo canton de La Tor. Sota la restauracion piemontesa, la es dins lo canton de Lucerna. La demanda d'èstre restacaa a La Tor en 1889, mas la capita pas.

### Toponimia
*Engronia* e *Hengronia* son atestats en 1232. La grafia d'origina es probablament *Engronha* (l’a iniciala es refacha jos influéncia francesa).

## Administracion

### [[Masatge italian|Masatges]]
Baussan, Martel, Pradeltorno (Prat del Tòrn?), Serre.

### Comunas limitròfas
Lo Perrier, Praal, Praamòl, Sant German de Cluson, Prarustin, Lo Vilar de Pèlis, Bricairàs, La Tor, Lusèrna e Sant Joan.

## Referéncias
Massèl

**Massèl** (*Massello* en italian) es una comuna de la Val Sant Martin, dins las Valadas occitanas. Administrativament, es dins la ciutat metropolitana de Turin e la region de Piemont de l'estat italian.
Ors (comuna)

**Ors** o **Ols** (*Oulx* en italian e en francés) es una comuna de  abitants de las Valadas Occitanas. Administrativalemnt, es dins la Ciutat Metropolitana de Turin e la region de Piemont de l’estat italian. Apelada *Ulzio* en italian pendent lo periòde faissista). Localament, i apelen **la Vièra** (**Vièrë**) lo borg, la partida nauta de la comuna.

## Geografia
Ors la es dins la Val d'Ors o Val Dueira que lo riu principal la es Dueira. 

La comuna la es dins l'Union montanhòla de l'Alta Val de Susa.

## Istòria

Lo 4 de mai de 1928, lo regim fascista la i annèxa las comunas de Beulard, Savors e del Sause. Sola la comuna del Sause la serà restauraa lo 25 de julhet de 1947. Lo 16 de junh de 1937, lo nom la es italianizat en *Ulzio*. Lo nom tradicional la serà pas restaurat abans lo 22 de novembre de 1960.

### Ruaas

(Dins la grafia francesa utilisada oficialament)

Amazas, Auberges, *Beaulard*, Beaume, Chateau-Beaulard, Clots, Constans, Gad, Malefosse, Monfol, Pierremenaud, Puy, Royeres, San Francesco, San Marco, *Savoulx*, Signols, Soubras, Vazon, Villard.

## Liams extèrnes

*  ''Ël patouà d'Ours'' (sit de la comuna d'Ors)

## Nòtas
Peirosa

**Peirosa** (*Perosa Argentina* en italian, *Perosa* en piemontés) es una comuna occitana de la província de Turin, dins la region de Piemont, en Itàlia.

Al pè de la Val Germanasca, Peirosa fa partia de la Comunautat montanhòla de las Vals Cluson e Germanasca.

## Borjaas
En grafia locala:
* l’Airo
* la Baiso
* lou Brancà
* Brandouneunnho
* lî Bréss
* la Briéro (la Brìëro)
* lou Casas
* lâ Briéra (lâ Brìëra)
* Chalvëniéro
* la Chalm
* lou Chabot
* Champlan
* la Chapèllo
* Cheréna
* la Cléo
* Lou Clot
* lâ Couloumbiéra
* Coumbovachìe
* lâ Coumba
* lî Coutandin
* lou Fort
* la Gataoudìo
* lî Gîli
* lâ Granja
* lâ Graviéra
* la Jartouziéro (la Jartouzìëro)
* lî Lajart
* lou Loubìe
* lou Mian
* lâ Moulìëra
* lou Pasoou
* P(ë)lisìe
* la Pësquiéro
* lou Peui
* lî Pouét
* Prajarìo
* lâ Presa
* lou Quint
* lî Raoudour
* lou Riou Agréou (lou Riou Agrévou)
* lî Roubèrt
* San Sebastian
* lâ Sannha
* lou Sarét
* lî Salvagge
* lou Sère
* lâ Sinquëtta
* lî Touran
* lî Baral
* la Vacharìo
* lî Viâl

## Peirosa en Occitània
thumb|center|600px|Vilas principalas d'Occitània

## Istòria
La borjaa de Lo Mean a fesiá comuna fins a 1928. De 1928 a 1954, la comuna de Pomaret èra annexada a Peirosa.

Per de siècles al es istat francés (1120-1713): l'èra una comuna de confinh enter lo Piemont e lo Delfinat.

## Personalitats
* Los paires de l'actor Fernandel èran de Peirosa.
* Dino Tron, musicaire dal grop Lou Dalfin es originari de Lo Mian.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial de la comuna de Peirosa
* Sit oficial en occitan de la comuna de Peirosa
Lo Perrier

**Lo Perrier** o **Perier** (*Perrero* en italian, *Le Perrier* en francés) es una comuna de la Val Sant Martin, una de las Valadas Occitanas, a 63 kilomètres de Turin. 

Administrativament es dins la Ciutat Metropolitana de Turin, dins la region de Piemont e l'Estat italian.

Segond l'estatut comunal, s'i parla patés, francés e italian.
## Geografia
### Evolucion de la populacion




Abans 1931, *total de la populacion de las comunas fusionaas en 1928*.

## Istòria

Lo Perrièr passèt jos la dependéncia de L'Abaia Santa Maria de Pinairòl a sa creacion en 1064.

Foguèt la capitala de la Republica del Sal de 1704 a 1708.

En 1928, lo regim fascista annexèt al Perrier las comunas de Bovièla, Chabrand, Faet, Manelha, Riuclaret, Sant Martin e Travèrsa.  Las comunas annexadas son pas restablias a la liberacion.

### Lista dels primièrs cònsols del Perrier

## Referéncias
Comarcas d'Aragon

Las **[[comarca]]s d'[[Aragon]]**, segon lo descopatge oficial de la region d'Aragon, son aquestas.
 



**No.**
**Nom**
**Capdulh**
**Província**



1
Jacetània
Jaca
Òsca, Saragossa



2
Alto Gállego
Samianigo
Òsca



3
Sobrarb
Boltanha
Òsca



4
Ribagòrça
Graus
Òsca



5
Cinco Villas
Exeya d'os Caballers
Saragossa



6
Hoya de Huesca / Plana de Uesca
Òsca
Òsca, Saragossa



7
Somontano de Barbastro
Barbastre
Òsca



8
Cinca Medio
Montson
Òsca



9
La Litera / La Llitera
Tamarit de Llitera
Òsca



10
Bajo Cinca / Baix Cinca
Fraga
Òsca, Saragossa



11
Monegros
Sarinyena
Òsca, Saragossa



12
Tarazona y el Moncayo
Tarazona
Saragossa



13
Campo de Borja
Borja
Saragossa



14
Aranda
Illueca
Saragossa



15
Ribera Alta del Ebro
Alagón
Saragossa



16
Valdejalón
L'Almunia de Donya Godina
Saragossa



17
Saragossa
Saragossa
Saragossa



18
Ribera Baja del Ebro
Quinto
Saragossa



19
Bajo Aragón-Caspe / Baix Arag&oacute;-Casp
Casp
Saragossa



20
Comunidad de Calatayud
Calatayú
Saragossa



21
Campo de Cariñena
Carinyena
Saragossa



22
Campo de Belchite
Belgit
Saragossa



23
Bajo Martín
Íxar
Teròl



24
Campo de Daroca
Daroca
Saragossa



25
Jiloca
Calamocha
Teròl



26
Cuencas Mineras
Utriellas
Teròl



27
Andorra-Sierra de Arcos
Andorra
Teròl



28
Bas Aragon
Alcanyiz
Teròl



29
Comunidat de Teròl
Teròl
Teròl



30
Maestrat
Cantaviella
Teròl



31
Sierra de Albarracín
Albarrazín
Teròl



32
Gúdar-Javalambre
Mora de Rubielos
Teròl



33
Matarranya 
Vall-de-roures
Teròl



## Vejatz tanben
* parçan o comarca
* parçans d'Occitània
* comarcas de Catalonha
Província d'Òsca

La **província d’Òsca ** (*província de Uesca* en aragonés SLA, *provinzia de Uesca* en aragonés GO, *provincia de Huesca* en castelhan) es una província d'Aragon en Espanha.
Prarustin

**Prarustin** o **Prarostin** (*Prarostin* o *Prustin* en piemontés, *Prarostino* en italian) es una comuna italiana de la comunautat montanhòla  del Pè de Montanha, dins las Valadas Occitanas. Administrativament dins la província de Turin, dins la region de Piemont.

Son chapluòc ilh es lo vilatge de Sant Bertomieu.

La consol es Patrizia Giachero (2009).

## Liams extèrnes
* Site de la comuna

## Referéncias
Talpinae

La sosfamilha dels **Talpinae** amassa de mamifèrs cavaires apertenent a la familha dels Talpidats (Talpidae). Aqueles animals, menas de talpas, comprenon tanben los desmans.

La sosfamilha de las **talpas** compren mai d'un genre :
* *[[Condylura]]* Illiger, 1811 
* *[[Euroscaptor]]* Miller, 1940  
* *[[Mogera]]* Pomel, 1848    
* *[[Nesoscaptor]]* Abe, Shiraishi and Arai, 1991  
* *[[Neurotrichus]]* Günther, 1880 
* *[[Parascalops]]* True, 1894 
* *[[Parascaptor]]* Gill, 1875 
* *[[Scalopus]]* Desmarest, 1804 
* *[[Scapanulus]]* Thomas, 1912 
* *[[Scapanus]]* Pomel, 1848 
* *[[Scaptochirus]]* Milne-Edwards, 1867
* *[[Scaptonyx]]* Milne-Edwards, 1872 
* *[[Talpa]]* Linnaeus, 1758 
* *[[Urotrichus]]* Temminck, 1841
Apis mellifera

L**'abelha mellifèra** o **abelha comuna europèa** (*Apis mellifera*; , 1758) es una espècia d'imenoptèr fòrça difusa a travèrs lo mond.

En 2007, los *media* avertiguèron sul dit desòrdre de l'esfondrament de las ruscas. Las abelhas europèas patisson de pèrdas significativas dins totas las regions del mond dempuèi gaireben dotze ans. Las causas non son pas encara completament establidas (s'apunta lo microorganisme *[[Nosema]]*). Las desaparicions van de 50% a 90% de las populacions segon los lòcs del mond.

## Referéncias
Grand Bretanha

La **Grand Bretanha** (var. **Gran Bretanha**; en anglés *Great Britain*/*Britain*; en gaelic escocés *Breatainn Mòr*; en galés: *Prydain Fawr*; en cornic: *Breten Veur*) es una illa bèla del nòrd-oèst d'Euròpa. Es la pus importanta de l'archipèla de las illas Britanicas. 

Dins lo contèxt de l'Edat Antica, la Grand Bretanha tanben se pòt sonar **Albion** e **Britània**.

Uèi aquela illa forma la part mai importanta del Reialme Unit e aperten a aquel estat. De còps, se ditz inexactament *Grand Bretanha* per designar lo *Reialme Unit*. 

L'illa se compausa a l'ora d'ara de quatre nacions istoricas: Anglatèrra, dins la màger part de l'illa, Escòcia, al nòrd, lo País de Galas, al centre-oèst e Cornoalha, al sud-oèst. Lo gentilici es **britanic -a**.
Província de Teròl

La **província de Teròl** (en aragonés: *província de Tergüel*; en catalan: *província de Terol*; en espanhòl: *provincia de Teruel*) es una província d'Aragon, en Espanha.
Chiroptera

L'òrdre dels **quiroptèrs** (***Chiroptera***) es un òrdre de mamifèrs volants, comunament apelats **ratapenadas** ( var. **ratapenaa**

**ratapinhata**; **ratacauva**, **soritz-cauva**, **tinhahús**; **relhacauda**; **pissarata**, **pissaròta**). L'òrdre dels quiroptèrs es lo segond dels mamifèrs en nombre d'espècias (prèp de 950), es davançat per l'òrdre dels rosegaires. Çaquelà, sembla qu'aqueste òrdre siá lo primièr en nombre d'individús (dos tèrces dels mamifèrs vivents son de ratapenadas).

La caracteristica mai remarcabla de las ratapenadas es que sas patas de davant son desvolopadas coma d'alas, çò que fa qu'es lo solet mamifèr del mond capable de volar d'un biais natural; d'autres mamifèrs, coma los esquiròls volants e qualques marsupials pòdon planar sus de distàncias limitadas mas son pas capables d'un vòl vertadièr sostengut. Lo nom de *Chiroptera* se pòt traduire a partir dels mots grècs per "man ala", coma l'estructura de l'ala dobèrta es plan semblanta a la d'una man umana dubèrta, amb una membrana (patagium) entre los dets que s'espandís tanben entre la man e lo còs.

S'estima qu'existisson aperaquí 1100 espècias de ratapenadas dins lo mond, çò que representa gaireben 20% de totas las espècias de mamifèrs. Environ 70% de las ratapenadas son d'insectivòrs. Del demai, la màger part se noirisson de frucha e de sos sucs; tres espècias se noirisson de sang e qualques autras caçan de vertebrats. Aquestas darrièras ratapenadas incluson las Phyllostomidaes d'America Centrala e d'America del Sud, e las ratapenadas pescairas (Noctilionidae) que se noirisson de peis. Almens doas espècias conegudas de ratapenadas se noirisson d'autras ratapenadas: la ratapenada espectrala o *American False Vampire bat* e la macroderma gigas d'Austràlia. Malgrat lo clima freg, existisson sièis espècias de ratapenadas en Alaska.

Qualques espècias pus pichonas de ratapenadas son d'importantas pollinizairas de cèrtas flors tropicalas. D'efièch, divèrsas plantas tropicalas se trapan ara totalament dependentas d'elas, pas solament per la pollinizacion, mas per l'espandiment de sas granas après aver manjat sos fruches. Aqueste ròtle explica las preocupacions per l'environament quand una ratapenada es introduita dins un contèxt novèl. Tenerife nos porgís un exemple recent amb l'introduccion de la Rosseta egipciana.

## Classificacion e evolucion
thumb|140px|left|''Corynorhinus townsendii''
thumb|left|140px|''Acerodon jubatus''
Sirenia

[thumb|right|200px|Una [Trichechidae|Serena]]
Los **sirenians** (òrdre de ***Sirenia***) son de mamifèrs marins erbivòrs.
Caprinae

Aquesta sosfamilha dels bovidae (artiodactils), creada per John Edward Gray (1800-1875) en 1821, compren en particular las cabras, fedas e isards.

Se distingís mantun genres e espècias :
* *[[Ammotragus]]* Blyth, 1840.
** *[[Ammotragus lervia]]* (Pallas, 1777) — moflon de punhets
* *[[Budorcas]]* Hodgson, 1850.
** *[[Budorcas taxicolor]]* Hodgson, 1850 — taquin.
* *[[Capra]]* Linnaeus, 1758 (cabras e cabras salvatjas).
** *[[Capra caucasica]]* Güldenstaedt and Pallas, 1783 — cabra del Caucàs occidental.
** *[[Capra cylindricornis]]* (Blyth, 1841) — cabra del Caucàs oriental.
** *[[Capra falconeri]]* (Wagner, 1839) — markhor.
** *[[Capra hircus]]* Linnaeus, 1758 — cabra domestica.
** *[[Capra ibex]]* Linnaeus, 1758 — cabra salvatja dels Alps.
** *[[Capra nubiana]]* F. Cuvier, 1825 — Cabra salvatja de Nubia.
** *[[Capra pyrenaica]]* Schinz, 1838 — Cabra salvatja dels Pirenèus.
** *[[Capra sibirica]]* (Pallas, 1776) — yangir.
** *[[Capra walie]]* Rüppell, 1835 — Cabra salvatja d'Abissinia.
* *[[Hemitragus]]* Hodgson, 1841 — tahrs.
** *[[Hemitragus hylocrius]]* (Ogilby, 1838) — tahr des Nilgiri. 
** *[[Hemitragus jayakari]]* Thomas, 1894  — tahr d'Arabia.
** *[[Hemitragus jemlahicus]]* (H. Smith, 1826) — tahr de l'Imalaia o jharal
* *[[Naemorhedus]]* Hamilton Smith, 1827 (serows).
** *[[Naemorhedus baileyi]]* Pocock, 1914 — cabra salvatja de Nepal.
** *[[Naemorhedus caudatus]]* (Milne-Edwards, 1867). 
** *[[Naemorhedus crispus]]* (Temminck, 1845).
** *[[Naemorhedus goral]]* (Hardwicke, 1825) — goral.
** *[[Naemorhedus sumatraensis]]* (Bechstein, 1799) — serow.
** *[[Naemorhedus swinhoei]]* (Gray, 1862) — cabra de Taiwan.

* *[[Oreamnos]]* Rafinesque, 1817.
** *[[Oreamnos americanus]]* (Blainville, 1816) — cabra de montanha

* *[[Ovibos]]* Blainville, 1816.
** *[[Ovibos moschatus]]* (Zimmermann, 1780) — buòu muscat.

* *[[Ovis]]* Linnaeus, 1758 (motons e moflons).
** *[[Ovis ammon]]* (Linnaeus, 1758) — moflon mediterranèu, argali
** *[[Ovis aries]]* (Linnaeus, 1758) — moton domestic
** *[[Ovis canadensis]]* Shaw, 1804 — moflon canadian
** *[[Ovis dalli]]* Nelson, 1884 — moflon de Dall
** *[[Ovis nivicola]]* Eschscholtz, 1829 — moflon de las nèus
** *[[Ovis vignei]]* Blyth, 1841 — urial

* *[[Pseudois]]* Hodgson, 1846 — bharals.
** *[[Pseudois nayaur]]* (Hodgson, 1833) — moton blau salvatge
** *[[Pseudois schaeferi]]* Haltenorth, 1963 — bharal
* *[[Rupicapra]]* Blainville, 1816
** *[[Rupicapra pyrenaica]]* Bonaparte, 1845 — isard
** *[[Rupicapra rupicapra]]* (Linnaeus, 1758)— camós
Cyprinodontiformes

Los **Ciprinodontifòrmes** forman un òrdre de peisses de nadarèlas raionadas (Actinopterygii), compausat principalament de pichons peisses d'aiga dolça. Son estrechament ligats als aterinifòrmes e son de còps que ia confonduts amb eles. Aquelt òrdre conten fòrça peissses d'aqüari fòrça populars, coma los killies e los Poeciliidats.

## Lista dels [[Sosòrdre (biologia)|sosòrdres]], [[Familha (biologia)|familhas]] e [[Sosfamilha (biologia)|sosfamilhas]]
* sosòrdre *[[Aplocheiloidei]]*
** familha *[[Anablepidae]]* Garman, 1895
*** sosfamilha *[[Anablepinae]]* Garman, 1895    
*** sosfamilha *[[Oxyzygonectinae]]* Parenti, 1981  
** familha *[[Aplocheilidae]]* Bleeker, 1860
** familha *[[Fundulidae]]* Jordan e Gilbert, 1882
** familha *[[Goodeidae]]* Jordan, 1923
*** sosfamilha *[[Empetrichthyinae]]* Jordan, Evermann e Clark, 1930    
*** sosfamilha *[[Goodeinae]]* Jordan, 1923 
** familha *[[Poeciliidae]]* Garman, 1895
*** sosfamilha *[[Aplocheilichthyinae]]* Myers, 1928    
*** sosfamilha *[[Poeciliinae]]* Garman, 1895
*** sosfamilha *[[Procatopodinae]]* Fowler, 1916  
** familha *[[Profundulidae]]* Hoedeman e Bronner, 1951
** familha *[[Rivulidae]]* Myers, 1925
** familha *[[Valenciidae]]* Parenti, 1981

* sosòrdre *[[Cyprinodontoidei]]*
** familha *[[Aphaniidae]]* Sethi, 1960
** familha *[[Aplocheilichthyidae]]* Sethi, 1960
** familha *[[Cyprinodontidae]]* Gill, 1865 
*** sosfamilha *[[Cubanichthyinae]]* Parenti, 1981    
*** sosfamilha *[[Cyprinodontinae]]* Gill, 1865
** familha *[[Orestiidae]]* Jordan, 1923

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
*
Barcelona (província)

La **província de Barcelona** es una division administrativa espanhòla de segond nivèl dins la Comunautat Autonòma de Catalonha. La capitala es Barcelona. Lo còde postal e estatistic n'es **08**.
Aqüari

thumb|300px|

Un **aqüari** (del latin *aquarius*, resèrva d'aiga) es una gàbia de veire per servar de plantas aqüaticas e d'animals (peisses vius). Una persona qu'a un aqüari es un aqüariofil.
Geoquimia

La **geoquimia** es la branca de la geologia e de la quimia qu'estúdia la composicion e lo comportament quimic de la Tèrra, determinant l'abondància absoluda e relativa dels elements quimics, distribucion e migracion dels elements entre las diferentas parts que forman la Tèrra (idrosfèra, atmosfèra, biosfèra e geosfèra) utilizant coma principalas mòstras los minerals e las ròcas compausant l'escòrça terrèstra, ensajant de determinar las leis o principis sus los quals se basa tala distribucion e migracion.
Sciéncias naturalas

Lei **sciéncias naturalas** son de sciéncias qu'an per objècte l'estudi de la natura. Lei sciéncias naturalas estúdian leis aspèctes fisics, non umans dau mond.
Coma grop, lei sciéncias naturalas se desseparan dei sciéncias socialas, d'un costat, e deis arts e umanitats de l'autre. 

Lo tèrme *sciéncia naturala* es tanben emplegat per diferenciar la "sciéncia" vista coma una disciplina que seguís lo biais scientific, e "sciéncia" vista coma un ròdol de conoissença en generau, coma lei sciéncias informaticas, o tanben la sciéncia de la teologia.

Sciéncias naturalas:
* Biologia
** Botanica
** Zoologia
* Fisica
* Geologia
* Quimia
Didelphidae

**Sariga** es un nom donat als mamifèrs marsupials americans de la  dels **didelfidats** (***Didelphidae***). Lo mai gròs es la Sariga de Virginia (*Didelphis virginiana*), que se pòt trobar dins totes los Estats Units. L'airal de distribucion dels didelfidats s'espandís de la mitat sud dels Estats Units al nòrd d'Argentina.La màger part de las sarigas son arboricòlas ; los pès prensils son provesits d'onglas robustas. La sariga a de mors nocturnas e arboricòlas ; es un predator de reptils, d'ausèls e de mamifèrs pichons. Las femèlas "sarigan" aprèp 8 a 14 jorns de gestacion ; lo pichon viu puèi durant mai de cent jorns dins lo marsupium (pòcha sul ventre) de sa maire.

## Classificacion

Son devesits en doas sosfamilhas : los Caluromyinae e los Didelphinae  

* Sosfamilha Caluromyinae  
** genre *Caluromys*  
*** *Caluromys derbianus * 
*** *Caluromys lanatus * 
*** *Caluromys philander * 
** genre *Caluromysiops*  
*** *Caluromysiops irrupta * 
** genre *Glironia*  
*** *Glironia venusta*  
* Sosfamilha Didelphinae  
** genre *Chironectes* 
***   *Chironectes minimus* - chironecte 
** genre *Didelphis*  
*** *Didelphis albiventris * 
*** *Didelphis aurita * 
*** * [[Didelphis marsupialis]] * 
*** * [[Didelphis virginiana]]*, opossòm de Virgínia
** genre *Gracilinanus*
*** *Gracilinanus aceramarcae * 
*** *Gracilinanus agilis * 
*** * Gracilinanus dryas * 
***  *Gracilinanus emiliae * 
***  *Gracilinanus marica * 
***  *Gracilinanus microtarsus  * 
** genre *Lestodelphys*
***  *Lestodelphys halli*
** genre *Lutreolina* 
***  *Lutreolina crassicaudata*
** genre *Marmosa* 
*** *Marmosa andersoni* 
*** *Marmosa canescens* 
*** * [[Marmosa lepida]] * 
*** *Marmosa mexicana* 
*** *Marmosa murina * 
*** *Marmosa robinsoni* 
*** *Marmosa rubra* 
*** *Marmosa tyleriana*  
*** *Marmosa xerophila * 
** genre *Marmosops* 
**** Marmosops cra*cens  
*** *Marmosops dorothea * 
*** *Marmosops fuscatus * 
*** *Marmosops handleyi * 
*** *Marmosops impavidus * 
*** *Marmosops incanus *  
**** Marmosops invictus * 
*** *Marmosops noctivagus* 
*** *Marmosops parvidens* 
** genre *Metachirus*
***  * Metachirus nudicaudatus * 
** genre *Micoureus* 
*** * Micoureus alstoni * 
*** *Micoureus constantiae *  
*** *Micoureus demerarae *  
**** Micoureus regina* 
** genre *Monodelphis* 
*** *Monodelphis adusta*  
*** *Monodelphis americana * 
*** *Monodelphis brevicaudata * 
*** *Monodelphis dimidiata * 
*** *Monodelphis domestica * 
*** *Monodelphis emiliae * 
*** *Monodelphis iheringi * 
*** *Monodelphis kunsi * 
*** *Monodelphis maraxina * 
*** *Monodelphis osgoodi * 
*** *Monodelphis rubida * 
*** *Monodelphis scalops * 
*** *Monodelphis sorex * 
*** *Monodelphis theresa * 
*** *Monodelphis unistriata * 
** genre *Philander*
*** *Philander andersoni * 
*** *Philander opossum* - quatre uèlhs 
** genre *Thylamys*
*** *Thylamys elegans*  
*** *Thylamys macrura * 
*** *Thylamys pallidior * 
*** *Thylamys pusilla * 
*** *Thylamys velutinus*

Sembla que lo clichat famós (al pròpri e al figurat !) de la sariga que pòrta sos pichons enrotlats sus sa coa concernís pas que lo grop dels filanders.
Ucraïnian

thumb|249x249px|Illustracion d'un libre en ucraïnian.
L**'ucraïnian** o **ucraïnés** (autonim: украї́нська мо́ва, *ukraiinska mova*) es una lenga del sosgrop de las lengas eslavas orientalas (familha de las lengas eslavas). Es la lenga oficiala de l'estat d'Ucraïna, s'escriu amb un alfabet cirillic amb qualques leugièras adaptacions. A una partida de son vocabulari qu'es comun amb las lengas eslavas vesinas, subretot amb la lenga bielorussa, lo polonés e plan segur lo rus e tanben l'eslovac.

La lenga ucraïniana es sovent en competicion amb lo rus o amb de formas dialectalas intermediàrias sus son territòri. Sa situacion sociala es encara precària ara per ara e son futur incertan.

Actualament, la lenga ucraïniana se tròba en situacion difícila, ja que sovent la lucha en condicions inegalas amb lo rus, se podriá comparar amb l´occitan, catalan, breton, galego, aragonés, asturiano, euskera, etc. en fàcia del castelhan o francés, d'un biais mai o mens grand.

## Literatura

Demest los escrivans mai importants de la literatura ucraïniana cal citar lo filosòf Hryhori Skovoroda, los escrivans Mykola Kostomarov, Mikhaylo Kotsyubinsky, Taras Shevchenko, Ivan Franko, e Lesia Ukrainka.

## Lexic

* *Привіт* [pry'vit] - Adieu (arribada)
* *Дякую* ['djakuju] - Mercé
* *До побачення* [do po'bachennja] - Adieu (despartida)
* *Так* ['tak] - Òc
* *Ні* ['ni] - Non

## Ligams extèrnes

* Diccionari anglés-ucraïnian/ucraïnian-anglés en linha de Slovnenya
Província de Saragossa

La **província de Saragossa** (*província de Zaragoça* en aragonés SLA, *probinzia de Zaragoza* en aragonés GO, *provincia de Zaragoza* en castelhan) es una província d'Aragon (Espanha).
Lhèida (província)

Era **província de Lhèida** (en catalan: *província de Lleida*; en espanhòl: *provincia de Lérida*) ei ua division administrativa espanhòla de dusau nivèu dens la comunitat autonòma de Catalonha. En aquera província, es lengues oficiaus son lo catalan, l'espanhòl e l'occitan aranés, d'acòrd damb er Estatut d'autonomia de Catalonha. Era capitau n'es Lhèida. Es Servicis Estatics Espanhòus li conferisson eth còdi postau e estatistic **25**.

## Referéncies