open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bactrian

Lo **bactrian** es una lenga iraniana atudada que foguèt parlada en Bactriana en Afganistan actual. Èra la lenga de l'Empèri koshan e foguèt tamben utilizada per los kidaritas e los alchons sus lor moneda.

## Classificacion
Lo bactrian es una lenga iraniana orientala qu'es donc pròcha de las autras lengas iranianas mejanas conegudas en Asia Centrala e en Turkestan, lo sogdian, lo khotanés e lo khwarezmian.

## Atestacion de la lenga
Longtemps, lo bactrian foguèt sonque conegut per l'inscripcion del rei koshan Kanishka (127-150), descubèrta a Surkh Kotal, en Afganistan, dins las annadas 1950, e per de legendas numismaticas, tamben que per qualquas inscripcions malaisidas de decifrar.

En 1993, una nòva inscripcion de Kanishka foguèt trobada a Rabatak, mas la descubèrta màger passèt pauc après amb l'aparicion de 150 documents possedits per de personas en Pakistan e originaris del principat de Rob, l'actuala Rui en Afganistan. Foguèron publicats per Nicholas Sims-Williams. Subretot escriches sus de cuèr, los documents son de contractes comercials, de contractes de maridatge o de letras de correspondéncia personala. Permeton l'analisi de la gramatica e l'atestacion d'un vocabulari ric.

## Escritura

L'originalitat de la lenga es qu'es ecricha amb una version adaptada de l'alfabet grèc. lo bactrian utiliza la letra *sho* (Ϸ, ϸ) per representar lo , rendut per *š* dins la transcripcion latina. Exemples:
:καφþο (kafšo): cauçadura
:þaρo (šaro): vila
:þao (šao) : rei
:þaραβο (šarabo) : satrapa
La lenga continuèt d'èsser utilizada longtemps après la casuda de l'Empèri koshan al sègle III apC. Se tròba encara sus l'inscripcion de Tochi e de fragments de manuscrits maniquèus del sègle IX.

## Referéncias

## Fonts
*  Saloumeh Gholami, 2009, *[https://ediss.uni-goettingen.de/bitstream/handle/11858/00-1735-0000-000D-EF94-2/gholami.pdf?sequence=1 Selected Features of Bactrian Grammar]*, tèsa, Göttingen.
Aslan Bzhania

**Aslan Bzhania** (n. a Tamysh, en Abcazia, lo 6 d'abril de 1963) foguèt lo president d’Abcazia de 2020 a 2024.
Òrdre Sobiran e Militar de Malta

|- valign="top"
| **[[Lista de las capitalas del mond|Sèti]]** || Roma
|- valign="top"
| **[[Lista dels grandmèstres de l'òrdre de Malta|Grandmèstre]]**
| John Timothy Dunlap

|}
L’**Òrdre Sobeiran Militar e Espitalièr de Sant Joan de Jerusalèm, de Ròdas e de Malta**, conegut simplament coma l’**Òrdre de Malta**, es un ordre religiós catolic del caractèr tradicionalament militar, chevaleresc e nòble. L’Òrdre de Malta, amb sèti a Roma, es considerat com un subjècte sobeiran pel drech internacional.

## Istòria
Fondat a Jerusalem al sègle XIen per de comerçants amalfitans, nasquèt a l’escasença de las  crosadas e tre lo començament aguèt a l’encòp una activitat espitalària e militària. Es uòi reconegut internacionalament per maites estats coma un subjècte de drech internacional. La siá sedença centrala, qu’a cambiat de luòc en divèrsas escasenças, se tròba dins la vila de Roma, a la *Via dei Condotti* près de la plaça d'Espanha. Aquela bastissa e lo Palais de l'Aventin, que fonciona coma son ambaissada davant la Santa Ses e Itàlia, an estatut de extraterritorialitat.
Desèrt de Chihuahua

Lo **desèrt de Chihuahua** (en espanhòl: *Desierto de Chihuahua, Desierto Chihuahuense*) es un desèrt e una ecoregion cobrissent una part del nòrd de Mexic e del sud-oèst dels Estats Units. Ocupa una granda part de l'oèst de Tèxas, una part de las val mejana e bassa del Rio Grande e la val bassa del Rio Pecos al Nòu Mexic, e una part del sud-èst d'Arizòna, e las parts centrala e nòrd del replanat mexican. Es bordat a l'oèst per la vasta cadena occidentala de la Sierra Madre, e per las bassas tèrras del nòrd-oèst de la cadena orientala de la Sierra Madre. Del costat mexican, cobrís une granda part de l'Estat de Chihuahua, e de l'Estat de Coahuila, lo nòrd-est de Durango, l'extrême nòrd de Zacatecas e una pichona parts occidentala de Nuevo León. Amb una superfícia d'aperaquí 362 000 km2, es lo segond pus grand desèrt de las Americas e lo pus grand d'America del Nòrd.
## Clima
Lo desèrt es principalament un desèrt d'ombra pluviometrica pr'amor que las doas principalas cadenas de montanhas que bordan lo desèrt, la Sierra Madre Occidentala a l'oèst e la Sierra Madre Orientala aà l'èst blocan respectivament la màger part l'umiditat de l'ocean Pacific e del golf de Mexic. Sul plan climatic, lo desèrt a un clima sèc amb una sola sason de pluèjas en estiu e de pichonas quantitats de precipitacions al començament de l'ivèrn. La màger part de las pluèjas d'estiu tomban entre la fin de junh e la debuta d'octobre, pendent la monson nòrdamericana, quora l'aire umid del golf de Mexic penetra dins la region. En rason de sa posicion al dintre de las tèrras e d'una altitud pus enauçada que lo desèrt de Sonora a l'oèst, variant principalament de 600 a 1 675 m d'altitud, lo desèrt a un clima leugièrament pus suau en estiu. Las temperaturaes son de l'òrdre de 35 a 40 ° C e los ivèrns fresques o freds amb de geladas ocasionalas. La temperatura mejana annadièra dins lo desèrt es de 24 ° C , variadissa amb l'altitud. Las temperaturas pus caudas se produson dins las zonas de bassa altitud e dins las vals. Las regions del nòrd an d'ivèrns pus rigoroses que la part sud e pòdon recebre de tempèstas de nèu. Las precipitacions annadièras mejanas pel desèrt de Chihuahuan son de 235 mm amb una gama d'aperaquí 150 à 400 mm), e mai que recépia mai de precipitacions que los autras ecoregions caudas del desèrt. Près dels dos terces de las estacions de la zona arida an de totals annadièrs comprés entre 225 e 275 mm . Las nevadae son secassas, fòra sus las crèstas. Lo desèrt es pron jove, qu'existís pas que dempuèi 8 000 ans.
Zabolistan

**Zabolistan** es una region istorica d'Asia Centrala situada dins lo Sud-Èst d'Afganistan. Correspond a las províncias afganas actualas de Zabol e Ghazni.

## Fonts

## Nòtas e referéncias
Purugupta

**Purugupta** foguèt un emperaire gupta que regnèt de 467 a 473. Succediguèt a Skandagupta.

## Règne
Purugupta es conegut per lo sagèl de nalanda descubèrt en 1927-1928. Aquest sagèl d'argila de l'emperaire Narasimhagupta ditz qu'es lo filh de Kumaragupta II e lo felen de Purugupta. Un autre sagèl de Budhagupta lo presenta coma lo filh de l'emperaire Purugupta.

## Referéncias

## Fonts
*  Ashvini Agrawal, 1989, *[https://books.google.de/books?id=hRjC5IaJ2zcC&pg=PA315&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Rise and Fall of the Imperial Guptas]*, New Delhi, Motilal Banarsidass.
Budhagupta

**Budhagupta** foguèt un emperaire gupta que regnèt de 476 a 495. Succediguèt a Kumaragupta II.
 
## Règne
Jos lo règne de Budhagupta, los huns alchons, qu'avián ja estats rebutats per Skandagupta, tornèron atacar l'Empèri gupta dempuèi Panjab. Aquel còp foguèron victorioses e s'apoderèron una granda part del Nòrd d'Índia. Una inscripcion de la fin del sègle V trobada a Eran, en Madhya Pradesh, pòrta lo nom de Toramana, lo paire de l'emperaire alchon Mihirakula.

## Referéncias

## Fonts
*  Ashvini Agrawal, 1989, *[https://books.google.de/books?id=hRjC5IaJ2zcC&pg=PA315&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Rise and Fall of the Imperial Guptas]*, New Delhi, Motilal Banarsidass.
Vishnugupta

**Vishnugupta** foguèt lo darrièr emperaire gupta que regnèt vèrs 540 a 550. Succediguèt a Kumaragupta III.
 
## Referéncias

## Fonts
*  Michael Witzel, 2003, *Das alte Indien*, C. H. Beck Wissen, Munic, Verlag C. H. Beck.
*  Ashvini Agrawal, 1989, *[https://books.google.de/books?id=hRjC5IaJ2zcC&pg=PA315&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Rise and Fall of the Imperial Guptas]*, New Delhi, Motilal Banarsidass.
Ghatotkacha

**Ghatotkacha** foguèt un rei gupta que regnèt de la fin sègle III apC al començament sègle IV apC.

## Règne
Ghatotkacha èra rei de Magadha. Son règne se debanèt entre lo de Sri Gupta, lo fondador de la dinastia e lo de son filh Chandragupta Ièr, lo fondador de l'Empèri Gupta.

## Referéncias

## Fonts
*  Michael Witzel, 2003, *Das alte Indien*, C. H. Beck Wissen, Munic, Verlag C. H. Beck.
Sri Gupta

**Sri Gupta** (o Shri Gupta) foguèt un rei gupta que regnèt a la fin sègle III apC.

## Règne
Gupta, qu'èra rei de Magadha, es lo fondador de la dinastia gupta.

## Referéncias

## Fonts
*  Michael Witzel, 2003, *Das alte Indien*, C. H. Beck Wissen, Munic, Verlag C. H. Beck.
Jaunay-Marigny

**Jaunay-Marigny** es una comuna novela francesa dau departament de Viena e de la region de Novela Aquitània, creada lo  de genier de 2019 apres la fusion de las ancianas comunas de Jaunay-Clan e Marigny-Brizay.
## Geografia

### Comunas limitròfas

## Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
*  - ''.
## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat
## Demografia

## Lhuecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de Viena

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Canton de Castèthnau de Ribèra Baisha

Lo **canton de Castèthnau de Ribèra Baisha** qu'ei ua anciana division administrativa de Gasconha, en Bigòrra e Armanhac (mès probablament tota en Bigòrra per la diocèsi d'Ancian Regime), situada dens l'arrondiment de Tarba, lo departament deus Hauts Pirenèus e la region de Mieidia-Pirenèus, ara d'. Dab la refòrma de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, lo canton qu'ei suprimit e que passa dab las suas 8 comunas dens lo navèth canton de *Vath d'Ador-Arrostanh-Madiranés*, atau com lo canton de Mauborguet e lo canton de Rabastens de Bigòrra. Totas las comunas que son de la comunautat de comunas d'Ador Madiran de 2017 ençà. La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon. Lo canton utiliza pas l'article pirenenc. 

## Composicion

## Istòria
Lo canton que's creè autanlèu la Revolucion .

## Nòtas
Comtat de Donegal

Lo **Comtat de Donegal** (en gaelic irlandés : *Contae Dhún na nGall*) es una circonscripcion administrativa de la Republica d'Irlanda que si situa sus la còsta oèst de l'illa dins la província de Ulster.

Lo Comtat còmpta mai d'una zòna onte lo gaelic rèsta fòrça vivaç.
Coulommiers

**Coulommiers** pòt èsser:

* Coulommiers (Sèina e Marna), una comuna de 
* Coulommiers-la-Tour, una comuna de 
## Veire tanben
* Colombiers
* Colombièrs
* Coulombiers
Indoescitas

Los **indoescitas** fuguèron un pòble nomada que s'installèt en Afganistan, especialament en Bactriana vèrs 140 abC, puèi conquistèt una part del nòrd d'Índia. 

## Nom e Origina

Lo nom d'indoescita es donat als escitas qu'imigrèron dins lo mond indian. Los tèrmes escita e saka son sinonims. Escita èra utilizat per los grècs, mentre que saka èra lo nom donat per los aquemenidas per de nomadas iranians que vivián en Asia Centrala e al nòrd del Pont Euxin.

La migracion dels escitas vèrs lo Sud es ligada a aquela dels yuezhi. Los yuezhi vivián dins las Regions de l'Oèst, nom donat par los chineses a de regions sovent pobladas de nomads. Vèrs 177 abC, los xiongnu desfaguèron los yuezhi que fugiguèron en Asia Centrala. Lor migracion butèt davant els los escitas que prenguèron tamben lo camin del Sud. En 129 abC, los yuezhi envasiguèron Bactriana.

Vèrs 140 abC, los escitas dintrèron dins lo sud d'Afganistan e s'establiguèron dins lo Sakastan « lo país dels sakas », un nom que mudèt en Seïstan, per venir l'actual Sistan.

Segon las fonts chinesas, los escitas, menats per Maues, seguèron una rota mai a l'èst, a travèrs lo Pamir e la valada de Gilgit, per arribar en Cashmir.

## Istòria en Índia
### Reialme indoescita
Vèrs 120 abC, Maues fondèt lo reialme indoescita que conquistèt de territòris dins lo nòrd d'Índia, subretot en eliminant los reialmes grecoindians.

### Satrapas occidentals
Segon la tradicion jaïna, un autre grop de sakas venguts del sud d'Afganistan, envasiguèron lo Sindh, puèi lo Gujarat e lo Rajasthan dusqua Deccan e Concan. Son coneguts jos lo nom de satrapas occidentals o kshatrapa.

## Referéncias

## Fonts
*  R. C. Senior, 2005, *Indo-Scythian Dynasty*, Encyclopaedia Iranica, V:5, p. 485-487, available online at http://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1 (accessed on 20 May 2020).
*  Michael Witzel, 2003, *Das alte Indien*, C. H. Beck Wissen, Munic, Verlag C. H. Beck.
Leon de Trípols

[thumb|right|Representacion dau pilhatge de [Tessalonica dins un manuscrit bizantin dau sègle XI ò XII.]]

**Leon de Trípols** es un renegat e un marin grèc de la premiera partida dau sègle X qu'èra au servici deis Arabes. Nascut dins una familha bizantina, foguèt capturat per d'Arabes e convertit a l'islam. Comencèt alora una carriera de marin que li permetèt de venir amirau. Durant leis ans 900-910, menèt divèrseis expedicions en Mar Egèa còntra lei vilas e lei naviris bizantins. En particular, capitèt de pilhar Tessalonica en 904, menacèt Constantinòble tres ans pus tard e infligiguèt una importanta desfacha a la flòta imperiala en 912. Demorèt una menaça importanta fins a la destruccion de sa flòta en 924 per Joan Radinos. Segon lei racòntes de la batalha, capitèt de s'enfugir mai la fin de sa vida es desconeguda.

## Liames intèrnes

* Empèri Bizantin.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Rashad Khoury Odetallah, *"Leo Tripolites - Ghulām Zurāfa and the Sack of Thessaloniki in 904"*, *Byzantinoslavica*, **56** (1) : 97–102.

## Nòtas e referéncias
Miquèu II l'Amorian

[thumb|right|''[Solidus* dau rèine de Miquèu II.]]

*'Miquèu II l'Amorian** ([[770]], [[Amorium]] - 2 d'octòbre de [[829]], [[Constantinòble]]) foguèt emperaire de l'[[Empèri Bizantin]] dau 25 de decembre de [[820]] au 2 d'octòbre de [[829]]. Succediguèt a [[Leon V l'Armèni]] ([[813]]-[[820]]) e foguèt remplaçat per [[Teofil (emperaire bizantin)|Teofil]] ([[829]]-[[842]]).

Nascut dins una familha modèsta d'[[Amorium]] en [[770]], intrèt dins l'armada onte sei competéncias li permetèron de venir [[generau]]. En [[813]], sostenguèt lo còp d'Estat organizat per [[Leon V l'Armèni]] per reversar l'emperaire [[Miquèu Ièr Rangabé|Miquèu I Rangabé]] ([[811]]-[[813]]). Pasmens, lei relacions entre lei dos òmes se degradèron. En [[820]], participèt a un complòt còntra [[Leon V l'Armèni|Leon V]]. Descubèrt, foguèt arrestat e [[Pena de mòrt|condamnat a mòrt]]. Dins aquò, sei partisans capitèron d'assassinar l'emperaire e de lo liberar.

Vengut emperaire après aqueu succès, Miquèu II perseguiguèt la politica de son predecessor en matèria [[religion|religiosa]]. En particular, ordonèt de contuniar lei persecucions còntra leis adversaris de l'[[iconoclasme]]. Una partida dei maucontents sostenguèt alora la revòuta dau generau [[Tòmas l'Eslau]]. La [[guèrra civila]] durèt de [[822]] a [[824]]. Gràcias a l'ajuda dei [[Bulgaria|Bulgars]], poguèt resistir e [[Constantinòble]] e, pauc a pauc, blocar lei rebèls. Maugrat una resisténcia acarnada, foguèron obligats de capitular e Tòmas foguèt executat.

Lo rèsta de son rèine foguèt marcat per la perseguida dei guèrras còntra leis Arabes que capitèron de conquistar [[Creta]] en [[823]] e de desbarcar en [[Sicília]] en [[829]]. En parallèl, inicièt una tiera de reformas destinadas a reorganizar l'armada. Perseguidas per sei successors, son a l'origina de la [[Renaissença bizantina]] de la fin dau sègle IX e dau sègle X.

== Liames intèrnes ==

* [[Empèri Bizantin]].
* [[Iconoclasme]].
* [[Lista deis emperaires bizantins]].

== Bibliografia ==

* **(en)*' Warren T. Treadgold, *The Byzantine Revival, 780–842'', Stanford University Press, 1988.

## Nòtas e referéncias
Sogdian

Lo **sogdian** es una lenga iraniana atudada que foguèt parlada en Sogdiana en Tatgiquistan, Ozbequistan, e tamben en Cazacstan e Quirguizstan actuals. 

## Classificacion
Lo sogdian es una lenga iraniana orientala qu'es donc pròcha de las autras lengas iranianas mejanas conegudas en Asia Centrala e en Turkestan, lo bactrian, lo khotanés e lo khwarezmian.

## Descubèrta de la lenga
Longtemps, lo sogdian foguèt sonque conegut per qualques mots dins l'òbra d'Al-Bironi. La lenga foguèt vertadierament descubèrta al començament del sègle XX, per las expedicions alemandas, britanicas, puèi francesas, japonesas e russas dins los oasis del Turkestan.

L'exploracion dels sites arqueologics metèt al jorn fòrça manuscrits dins fòrça lengas, lo chinés, lo pèrsa mejan, lo part, lo khotanés e demest aquelas una lenga desconeguda que foguèt identificada coma lo sogdian. Lor preséncia lonh de Sogdiana mostrèt que lo sogdian èra una lingua franca sus la Rota de la Seda. En 1933, los arqueològs sovietics trobèron dins un castèl del Mont Mugh, dins la valada de Zarafshan, de novèls tèxtes en sogdian. Los manuscrits van del sègle IV al sègle IX.

## Escritura
Los manuscrits que son sovent de natura religiosa, bodistas, crestians e maniquèus, son escriches dins d'alfabets diferents per cada religion. Pasmens mòstran pauc de varacion dins la lenga.

## Referéncias

## Fonts
*  Iosif M. Oranskij, 1977, *Les langues iraniennes*, traduit per Joyce Blau, Institut d'études iraniennes de l'Université de la Sorbonne Nouvelle, documents et ouvrages de référence 1, París, Librairie C. Klincksieck.
Lista dels presidents de las Maldivas

thumb|200px|Blason de las Maldivas.
Lo **president** esas lo cap d'Estat e cap de govèrn de las Maldivas. Vaquí la lista dels presidents e caps de govèrn de las Maldivas, de 1953 fins a uèi.

## Presidents de la Primièra Republica (1953-1954)

## Soltanat de Maldivas (1954 fins a 1968)

Durant lo periòde de soltanat (1954 fins a 1968) Muhammad Fareed Didi foguèt lo soltan del país.

## Presidents de la Republica (Dempuèi 1968)
Kidaritas

Los **kidaritas** son una dinastia de huns blancs o de chionitas qu'installèron un reialme en Bactriana al sègle IV apC.

## Origina
L'origina e l'afiliacion etnica dels kidaritas es escura e discutida. Segon Göbl (1967), los kidaritas fan partida dels huns blancs. Argumenta que i aja quatre pòbles « huns » en Índia e dins lo mond iranian de l'Antiquitat tardiva, los chionitas, e tres grops de huns blancs, los alchons, los kidaritas e los eftalitas.

Una autre vista es de los considerar coma fasent partida dels chionitas.

## Istòria

A la fin del sègle IV, los koshanosassanidas perdèron lo poder en Bactriana e en Gandhara. Las peças de moneda mòstran un rei Kidara. Los reis kidaritas, Kirada, Peroz e Kidara pòrtan lo títol de *kushanshah* (rei koshan) pres als koshanosassanidas.

Lo reialme kidarita foguèt butat fòra de Bactriana per los eftalitas vèrs 440, e subrevisquèt qualques temps dins lo Panjab.

## Lenga
La lenga parlada per los kidaritas es mesconeguda. Sus lors peças de moneda, utilizavan l'escritura indiana brahmi e tamben lo bactrian, una lenga iraniana qu'èra escricha amb l'alfabet grèc.

## Referéncias

## Fonts
*  E. V. Zeimal, 1996, *[https://books.google.de/books?id=883OZBe2sMYC&pg=PA38&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The Kidarite kingdom in Central Asia*, dins History of Civilizations of Central Asia, Volume III: The Crossroads of Civilizations: A.D. 250 to 750]*,p. 119–135, Paris, UNESCO.
*  Robert Bracey, n. d., *The Later Kushans, Kidarites, Kushanshahs''.
Part (lenga)

Lo **part** es una lenga iraniana atudada que foguèt parlada en Partia e que foguèt la lenga oficiala de l'Empèri Part. 

## Classificacion
Lo part es una lenga iraniana del nòrd-oèst qu'es donc pas diractament aparentada a las autras lengas iranianas mejanas conegudas en Asia Centrala e en Turkestan, lo sogdian, bactrian, lo khotanés e lo khwarezmian.

## Istòria
Lo part es atestat dins los tres primièrs sègles après Crist, dins l'empèri Part. Pasmens los tèxtes son rares, qu'aquela epòca l'elita parta contiunhèt a utilizar lo grèc, lenga ereretada dels seleucidas.

Pasmens la màger part dels testimònis de la lenga que nos son parvenguts venon de Turkestan Oriental. Al començament del sègle XX, fòrça manuscrits maniquèus en part foguèron trobats  per las expedicions alemandas, britanicas, puèi francesas, japonesas e russas dins los oasis del Turkestan, subretot a Torfan.

L'exploracion dels sites arqueologics del Turkestan metèt al jorn fòrça manuscrits dins fòrça lengas, lo chinés, lo pèrsa mejan, lo sogdian, lo khotanés.

Al temps de la conquista araba que metèt fin a l'Empèri Sassanida, lo part aviá cessat d'èsser parlat, almens dins los centras urbans, e èra remplaçat per lo pèrsa mejan. La « lista des pòbles » sogdiana del sègle IX menciona pas de pòble part.

## Referéncias

## Fonts
*  A. Ghilain, 1939, *Essai sur la langue parthe. Son système verbal d'après les textes manichéens du Turkestan Oriental*, Bibliothèque du Muséon, volume 8, Louvain, Institut Orientaliste, Université de Louvain.
*  Iosif M. Oranskij, 1977, *Les langues iraniennes*, traduit per Joyce Blau, Institut d'études iraniennes de l'Université de la Sorbonne Nouvelle, documents et ouvrages de référence 1, París, Librairie C. Klincksieck.
Marçós

**Marçós** (*Marsous*  en francés) qu'ei ua anciana comuna gascona de Bigòrra, en Lavedan e ena Vath d'Asun, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Despuish eth 1èr de gèr de 1973, qu'ei fusionada dab Arrens dens era comuna d'Arrens e Marçós.

## Geografia
Eth vilatge de Marçós qu'ei a mensh de 2 km d'Arrens (e a 1300 m d'Aucun).

## Toponimia
Era prononciacion qu'ei [mar'sus]. Eras fòrmas ancianas que son *Marcaos*, en 1036 e en 1114, *Fortels de Marsaos*, cap a 1069, *Marchaos*, en 1131-1134, *Marsos* cap a 1200-1230 e en 1256, *Marsaos*  en 1285, *Marssos*, *Marsos*, en 1313, *de Marssonis*, en 1342, *Marsons* en 1429, *Marsous*, en 1614, *Marsous* (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII) .

Miquèu Grosclaude qu'ei eth prumèr toponimista qui s'ocupa de Marçós. Qu'explica eth nom per un nom latin d'òmi, *Marcianus* dab eth sufixe *-òs* (meilèu que *Marcius* o *Marcio*, pr'amor d'eras fòrmas ancianas qui hèn pensar a ua segonda sillaba anciana en *-a-* e a ua tombada de *-n-* intervocalica). Mès, s'eth sufixe d'origina ei *-òs*, çò qui sembla normau, era prononciacion [-us] que demanda explicas. Miquèu Grosclaude que supausa shens certitud era vocala que's barrèt devath era influéncia de *-n-* .

## Istòria
* Marçós que fusionè dab Arrens per fusion simpla eth 1èr de gèr de 1973 . Era comuna que vienó Arrens e Marçós (*Arrens-Marsous* en francés).

## Demografia

## Lòcs e monuments

Église_Saint-Martin_de_Marsous_(Hautes-Pyrénées)_1.jpg|Era glèisa de Sent Martin.
Lavoir de Arrens-Marsous (Hautes-Pyrénées) 1.jpg|Eth lavadèr.
Monument aux morts de Arrens-Marsous (Hautes-Pyrénées) 2.jpg|Eths morts per la França.


## Personalitats ligadas dab era comuna
## Véder tanben
* Comunas deths Hauts Pirenèus

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Khotanés

Lo **khotanés** (o saka, sace, saka khotanés, o ancianament indoescita) es una lenga iraniana atudada que foguèt parlada en Xinjiang en Tatgiquistan, dins l'ancian reialme de Khotan. 

## Classificacion
Lo khotanés es una lenga iraniana orientala qu'es donc pròcha de las autras lengas iranianas mejanas conegudas en Asia Centrala e en Turkestan, lo bactrian, lo sogdian e lo khwarezmian.

## Descubèrta de la lenga
La lenga foguèt descubèrta al començament del sègle XX, per las expedicions alemandas, britanicas, puèi francesas, japonesas e russas dins los oasis del Turkestan, subretot dins aquela de Khotan. L'exploracion dels sites arqueologics metèt al jorn fòrça manuscrits dins fòrça lengas, lo chinés, lo pèrsa mejan, lo part, lo sogdian e demest aquelas lo khotanés. 

Los manuscrits khotaneses son datas del sègle VII al sègle X. La lenga èra encara parlada al sègle XI, epòca ont foguèt remplaçadas per de parlars turqueses. D'autras formas de la lengas foguèron identificadas tal que lo tomshoqés, parlat dins l'oasi de Tomshoq. De mai, los lingüistas distinguisson lo khotanés ancian del khotanés tardiu.

## Escritura
Los manuscrits son de documents comercials o de tèxtes religioses bodistas que son escriches dins una escritura brahmi. Al contrari del sogdian o del part, los tèxtes son vocalisats, es a dire que las vocalas son escrichas.

## Referéncias

## Fonts
*  Iosif M. Oranskij, 1977, *Les langues iraniennes*, traduit per Joyce Blau, Institut d'études iraniennes de l'Université de la Sorbonne Nouvelle, documents et ouvrages de référence 1, París, Librairie C. Klincksieck.
*  Л. Г. Герценберг, 2000, *Xoтаносакский язык* dins Языки мира. Иранские языки III - Восточноиранские языки, Moscòu, Indrik.
*  Ronald Eric Emmerick, 1968, *Saka Grammatical Studies*, London Oriental Series 20, Londres, Oxford University Press.
*  Ronald Eric Emmerick, P.O. Skjærvø, 1982, *Studies in the Vocabulary of Khotanese I*, Viena, Verlag der österreichischen Akademie der Wissenschaften.
*  Ronald Eric Emmerick et P.O. Skjærvø, 1987, *Studies in the Vocabulary of Khotanese II*, Viena, Verlag der österreichischen Akademie der Wissenschaften.
Sirdarià

**Sirdarià**, (prononciacion persana: [siːɾ dæɾˈjɒː]), istoricament conegut amb lo nom de **Jaxartes** (grèc ancian: Ἰαξάρτης), es un flume d'Asia centrala. Le nom, manlevat al persan, significa literalament la mar de Syr ou la ribièra de Syr. La font se situa dins las montanhas de Tian Shan en Quirguizstan e dins l'èst d'Ozbequistan e raja sus 2 212 quilomètres a l'oèst e al nord-oèst a travèrs Ozbequistan e lo sud de Cazacstan entrò lo nòrd de la mar d'Aral. Es un dels dos principals flumes qu'alimentan lo bacin endorreïc de la mar d'Aral, l'autre essent Amodarià (Jayhun). À l'epòca sovietica, de vasts projèctes d'irrigacion foguèron bastits a l'entorn dels dos flumes, desvirèron sas aigas per asagar las tèrras agricoles e provoquèron, pendent l'èra postsovietica, la quasi-disparicion de la mar d'Aral, autrecòps lo quatren pus grand lac del monde.
Basilica de Saint-Denis

La **basilica de Saint-Denis** es una glèisa d'estil gotic situada al centre de la vila de Saint-Denis, a 5 quilomètres al nòrd de Paris dins lo departament francés de Sèina Saint Denis en region Illa de França. Es un dels edificis religioses mai importants d'Illa de França. Una glèisa gotica foguèt bastida entre 1135 e 1144, comendada per l'abat Suger. La Basilica de Saint-Denis es lo cemitèri deus reis de França. Venguèt monument istoric en 1862. L'edifici abriga una orguena Cavaillé-Coll, bastida en 1841. La basilica foguèt una abadiá fins a 1792. La fondacion del diocèsi de Saint Denis en 1966 transformèt la glèisa en catedrala.

## Galariá

Basilica di saint Denis esterno 04.JPG
Image:Basilica di saint Denis vetrata 05.JPG
P3050226 Basilique Saint-Denis Portail central reduct.JPG


## Vejatz tanben
* Lista dels monarcas de França
* Catedrala
* Pierre Pincemaille

## Bibliografia
* 

## Ligams extèrnes
* Sit oficial

## Referéncias e nòtas
Crisi sanitària de Flint

vinheta|Lo riu Flint dins lo centre-vila de Flint.
La **crisi sanitària de Flint** es una crisi sanitària ligada a la contaminacion de l'aiga potabla, dempuèi 2014, a Flint dins lo Michigan, als Estats Units.

La crisi remet en question lo tractament environamental de populacions paures e negres dins una vila d'un autre costat victima d'un declin urban marcat dempuèi d'annadas. Entraïnèt la reestructuracion e la mesa jos tutèla de la municipalitat.

A la seguida del cambiament, decidit pel governador del Michigan Rick Snyder (Partit Republican) en 2013-14, de la font d'aprovisionament de la vila en aiga, anteriorament crompada a la vila de Detroit puèi posada dins lo riu Flint, aquesta a conegut una contaminacion al plomb, suscitant un risc de santat publica seriós. La contaminacion troba son origina dins l'estat de las canalizacions vielhissentas del sistèma de distribucion, que contenon de plomb. Aquestas foguèron corroïdas per la preséncia de l'aiga de lo riu Flint, qu'a pas subit los tractaments apropriats.

En novembre de 2015, mantuna familhas depausan un recors collectiu al nivèl federal contre lo governador del Michigan, Rick Snyder, d'unes responsables locals e de foncionaris de l'Estat. D'autras accions judiciària seguisson.

En genièr de 2016, la vila es declarada en estat d'urgéncia pel governador. Lo president dels Estats Units Barack Obama relèva lo nivèl a un nivèl federal, autorizant atal una ajuda suplementària de la Federal Emergency Management Agency (FEMA) e del Departament de la Seguretat interiora dels Estats Units.

Davant l'importància de la crisi sanitària, lo governador presenta d'excusas publicas e mantun responsables demissionan.  

## Nòtas e referéncias

## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Mari Copeny
* Rick Snyder
* Saturnisme
* Legionellòsi
Elizabeth Cotten

**Elizabeth Cotten**, dicha **Libba**, nascuda lu 5 de janvier 1893 e mòrta lu 29 deu mes de juin 1987, es 'na musiciana estatsuniana de blues e de folk. 'La era coneguda per estre autodidacta e per pas conestre las tecnicas musicalas convencionalas. 'La aiá la particularitat de tener sa guitarra a l'envers, çò que l'oblijava a jugar las melodias avèque lu gròs det e las bassas avèque los autres dets. Sa tecnica especiala fit nomada *Cotten Picking*.

Apres 'ver mes de costat un pauc d'argent, 'la s'ufriguet a uèch ans sa prumiera guitarra que 'la nomet *Stella*, puèi escrisset a partir de sos dix ans sas prumieras propras chançons, que *Freight Train*, que fit una de las mai reconegudas e popularia.
Musica folclorica

La **musica folclorica** o **folk** (tanben ortografiat **fòlc** en occitan) amassa una varietat de genres musicaus qu'emergigueten a la debuta deu segle XX, associats a la musica tradicionala. 

Au mitan deu segle XX, considerada d'abora coma un sosgenre de la musica *soul*, 'na musica folk popularia evolua de la musica folk tradicionala. Queu procediment 'riba a la cima de sa popularitat dins l'annadas 60. Quela novela fòrma de musica es 'pelada *musica folk* o *musica folk contemporana* o *folk revival music* per mielhs la diferenciar. Queu tipe de folk implica totparier deus genres dichs *fusion* coma lu *folk rock*, l*'electric folk*, lu folk metal e autres.

## Referéncias
Khwarezmian

Lo **khwarezmian** (o khwarazmian, corasmian, khorezmian, coresmian) es una lenga iraniana atudada que foguèt parlada en Khwarezm en Ozbequistan, e tamben en Cazacstan e Turcmenistan actuals. 

## Classificacion
Lo khwarezmian es una lenga iraniana orientala qu'es donc pròcha de las autras lengas iranianas mejanas conegudas en Asia Centrala e en Turkestan, lo bactrian, lo khotanés e subretot del sogdian.

## Descubèrta de la lenga
Lo khwarezmian foguèt identificat al començament del sègle XX per de glòsas contengudas dins de manuscrits en lenga aràbia, subretot lo *Qunyat al-munya li tâtmin al-ghuna*, un tractat juridic. En 1948, un exemplari del diccionari d'arabi *Muqaddimat al-’adab* qu'èra glosat en khwarezmian foguèt descubèrt, mas jamai publicat. 

Qualques materials epigrafics del sègle II apC existisson dins una escritura aramèa, sus de monedas, de fusta o de cuèr. La lenga foguèt remplaçada per de parlars turqueses a la fin de l'Edat Mejana.

## Escritura
Los materials khwarezmians dels manuscrits arabis son escriches amb l'alfabet arabi e son datats dels sègles X e XIV.

## Referéncias

## Fonts
*  Iosif M. Oranskij, 1977, *Les langues iraniennes*, traduit per Joyce Blau, Institut d'études iraniennes de l'Université de la Sorbonne Nouvelle, documents et ouvrages de référence 1, París, Librairie C. Klincksieck.
*  David N. MacKenzie, 1990, *The Khwarezmian Element in the *Qunyat Al-Munya* *, Londres, School of Oriental and African Studies, University of London.
*  Д. И. Эдельман, 2000, *Xopeзмийский язык*, dins Языки мира, Иранские языки III, Восточноиранские языки, p. 95-105, Moscòu, Indrik.
*  A. A. Фpeйман, 1951, *Xopeзмийский язык. Maтерилы и иccледования, 1*, Moscòu, Izdatel'stvo Akademii Nauk SSSR.
Amidon (Dakota del Nòrd)

**Amidon** es una ciutat de l'estat american de Dakota del Nòrd. Sa populacion èra estimada a 20 abitants en 2010. Sa superfícia totala es .
Pèrsa ancian

Lo **pèrsa ancian** es una lenga iraniana atudada que foguèt parlada en Persida. Foguèt una de las lengas utilizada per l'Empèri Aquemenida. 

## Classificacion
Lo pèrsa ancian es una lenga iraniana de l'oèst. Quand los pèrsas prenon los poder als sobeirans arsacidas de l'Empèri Part, al sègle II apC, la lenga a evoluat e es venguda lo pèrsa mejan.

## Documents de la lenga
Lo pèrsa ancian es sobretot conegut per d'inscripcions reialas degudas a Darius Ièr. la mai granda, que se tròba près de l'actuala Kermanshah, es l'inscripcion de Bisotun. D'autras, fachas per Darius Ièr o Xerxes Ièr, son a Naqsh-e Rostam, a Susa o a Persepolis. Pauc nombrosas, son tamben d'un interès lingüistic limitat, que lor contengut es sovent fach de listas de pòbles e de paises someses als aquemenidas.

## Escritura
Las inscripcions en pèrsa ancian son escrichas amb una escritura cuneïforma.

## Referéncias

## Fonts
*  Iosif M. Oranskij, 1977, *Les langues iraniennes*, traduit per Joyce Blau, Institut d'études iraniennes de l'Université de la Sorbonne Nouvelle, documents et ouvrages de référence 1, París, Librairie C. Klincksieck.
Canton d'Aucun

Eth **canton d'Aucun** qu'ei ua anciana division administrativa de Gasconha, de Bigòrra e de Lavedan situada dens eth arrondiment d'Argelèrs de Gasòst, eth departament deths Hauts Pirenèus e era region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. Eras 10 comunas que son despuish 2015 dens eth canton d'Era Vath deths Gaves (burèu centralizator Argelèrs de Gasòst). 9 comunas que son tanben totas dens era comunautat de comunas deths Pirenèus Vaths deths Gaves (residéncia Argelèrs de Gasòst), despuish 2017; eras autas duas que son dens era CC bearnesa deu País de Nai. Era lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon. Eth canton qu'utiliza eth article pirenenc. 

## Composicion

## Istòria
Eth canton que's creè pendent la Revolucion . Lo son prumèr nom qu'estó canton d'Asun (caplòc a Arrens puish à Aucun) en 1790, vienut d'Aucun en 1801 .

## Nòtas
Pèrsa mejan

Lo **pèrsa mejan** es una lenga iraniana atudada que foguèt parlada dins l'Empèri Sassanida. 

## Classificacion
Lo pèrsa mejan es una lenga iraniana de l'oèst. Es lo descendent del pèrsa ancian, atestat a partir del sègle III apC, quand los pèrsas fondèron l'Empèri sassanida. La lenga foguèt parlada dusqua après la casuda dels sassanidas dusqua los sègles VIII o X, epòca ont evoluèt per venir lo persan actual.

## Documents de la lenga
Lo pèrsa mejan es conegut per d'inscripcions reialas sassanidas, per d'òbras literàrias zoroastrianas e tamben per de manuscrits maniquèus. Aquestes foguèron descubèrts en Turkestan al començament del sègle XX, demest de tèxtes dins d'autras lengas, lo chinés, lo sogdian, lo part, lo khotanés.

## Escritura
Lo pèrsa mejan èra escrich amb doas escrituras. Los tèxtes zoroastrians utilizan un alfabet vengut de l'Avesta que nòta las vocalas. Al contrari los manuscrits maniquèus de Turkestan son redigits dins una escritura de tipe aramèu sens vocalizacion.

## Referéncias

## Fonts
*  Iosif M. Oranskij, 1977, *Les langues iraniennes*, traduit per Joyce Blau, Institut d'études iraniennes de l'Université de la Sorbonne Nouvelle, documents et ouvrages de référence 1, París, Librairie C. Klincksieck.
Al-Muqtadir (Abbassida)

**Al-Muqtadir** (13 de novembre de 895, Bagdad - 31 d'octòbre de 932) foguèt lo califa dau Califat Abbassida dau 14 d'aost de 908 au 31 d'octòbre de 932. Succediguèt a son fraire Al-Muktafi (902-908) e foguèt remplaçat per Al-Qahir (932-934).

Son rèine marquèt una etapa decisiva dins l'afebliment dei califas abbassidas. D'efiech, foguèt marcat per una instabilitat importanta au sen dau govèrn amb una succession rapida de visirs qu'empediguèt l'adopcion d'una politica establa e coerenta. De mai, la gestion dei finanças, ja problematica sota sei predecessors, s'agravèt privant lo poder de ressorsas en despiech d'impòsts relativament importants. Enfin, lo califa èra dins la dependent de sei mercenaris turcs per assegurar sa seguretat. Ansin, l'emir Munis al-Muzaffar foguèt probablament lo cap vertadier dau Califat durant tot lo rèine d'Al-Muqtadir.

Dins aqueu contèxte, lo periòde d'Al-Muqtadir veguèt la perseguida dau declin de la poissança abbassida. En Anatolia, foguèt obligat d'acceptar divèrsei conquistas bizantinas e de prepausar un important recapte en cambi de la liberacion de presoniers musulmans. Dins lo rèsta de l'Empèri, la preséncia abbassida èra menaçada en Egipte e lei Hamdanides de Mossol venguèron *[[de facto]]* independents. Aquò entraïnèt de trèbols intèrnes grèus e una premiera temptativa de còp d'Estat aguèt luòc en 929 au profiech d'Al-Qahir, fraire cadet d'Al-Muqtadir. Lo projècte mau capitèt mai lei combats laissèron una armada devesida e afeblida. Dins de circonstàncias mau conegudas, entraïnèron tanben una guèrra civila entre lei fòrças de l'emir Munis e dau califa que foguèt tuat sus lo prat batalhier en 932. Lo venceire placèt alora Al-Qahir sus lo tròne.

## Liames intèrnes

* Califat Abbassida.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Internacionala Progressista

L**'Internacionala Progressista** (*Progressive International* en anglés) es una organizacion internacionala reünissent de militants e de las organizacions progressistas d'esquèrra. Sos principals partidaris son Bernie Sanders e Yanis Varoufakis e es estat lançada pel Sanders Institute e DiEM25. Varoufakis, un cofondator de DiEM25, declarèt dins un editorial que l'Internacionala Progressista es creada "per mobilizar las gents a travèrs del mond per transformar l'òrdre mondial e las institucions que lo faiçonan". L'Internacionala Progressista es estat anonciada lo 30 de novembre de 2018 pendent un eveniment del Sanders Institute al qual an participat nombroses politicians, economistas e militants progressistas, dont Naomi Klein, Cornel West, Fernando Haddad, Jeffrey Sachs, Niki Ashton e Ada Colau. Es estat oficialament fondada e lançada lo 11 de mai de 2020 al mièg de la pandemia de coronavirus per contrar la resurgéncia percebuda del nacionalisme.

D'unas de las vidèos promocionalas del projècte son estadas produitas per Means TV, lo studio darrièr la campanha publicitària de la deputada americana Alexandria Ocasio-Cortez.

## Personalitats ligadas amb l'organizacion
* Niki Ashton
* Noam Chomsky
* Ada Colau
* Rafael Correa
* Fernando Haddad
* Naomi Klein
* Katrín Jakobsdóttir, primièra ministra d'Islàndia
* Jeffrey Sachs
* Bernie Sanders, senator estatsunidenc
* Carola Rackete
* Arundhati Roy
* Yanis Varoufakis
* Cornel West

## Ligams extèrnes
* Site web de l'organizacion

## Nòtas e referéncias
Sent Juèli e Vèrn

**Sent Juèli e Vèrn** (*Saint Géry-Vers* en francés) es dempuèi lo 1èr de genièr de 2017 una comuna novèla de Carcin, dins lo departament d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Acampa las ancianas comunas de Sent Juèli e de Vèrn, vengudas comunas delegadas.

## Administracion

## Demografia
* Populacion :  ()
* Densitat :  

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Òlt
* 
* L'occitan de Carcin

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Franquesa (espòrt)

Una **franquesa** es una equipa esportiva admesa dins una liga professionala barrada gràcias a la crompa de sa plaça e que despend de son proprietari que pòu generalament liurament la vendre ò la transferir dins una autra vila. Son frequentas dins lei ligas professionalas d'America dau Nòrd e d'Oceania.

Es un concèpte qu'es globalament en oposicion amb la nocion de « club esportiu » que son d'equipas esportivas liadas a un endrech e somesas a un sistèma de promoccion e de relegacion au sen d'un ensemble de campionats. Dins aquò, existís de situacions mixtas coma de franquesas evolucionant dins de campionats ò apartenent a de fans, çò que limita lei possibilitats de transferiment. De mai, dins certanei cas, es possible de desmainatjar un club dins una autra vila coma o mòstra lo cas dau premier Tolosa Fotbòl Club que foguèt absorbit per lo Red Star en 1967.

## Liames intèrnes

* Club esportiu.
* Espòrt professionau.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Aquilégia pirenenca

L**'aquilégia deus Pirenèus** o **fliscòt, campaneta** o **guant de Nosta Dauna**, (*Aquilegia pirenaica*) qu'ei ua espècia de plantas erbacèas deu genre Aquilegia (las aquilégias), de la familha de las Ranunculaceae. Qu'ei riala e endemica deus Pirenèus. De petita talha enter 10 e .

## Caracteristicas
### Organes reproductors
* Color dominanta de las flors : blau a vriulet
* Periòde d'es.hlorir : mai tà julh

### Abitat e espartida
* Abitat tipe : ròcas e pelosas rocalhosas en terrenh de preferéncia calcari de la lea subalpina
* Area de reparticion : orofite deus Pirenèus

## Galeria

Fichièr:Aquilégia pirenenca.jpg|alt=Aquilégia deus Pirenèus o Fliscòt|Aquilégia deus Pirenèus o Fliscòt
Fichièr:Campaneta.jpg|alt=aquilégia pirenenca, o fliscòt o campaneta o guant de Nosta Dauna. Salias de Bearn. 2020 CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)|Aquilégia pirenenca, abriu de 2020, Salias de Bearn

## Véder tanben

## Ligam intèrne

* Flòra deus Pirenèus

## Bibliografia

* Philippe Mayoux, Fleurs des Pyrénées : faciles à reconnaître, 65420 IBOS, Rando Editions, janvier 2004, 64 p. (ISBN 978-2-84182-214-0, notice BnF no FRBNF39244302), p. 12
Oleoducte Keystone

L**'oleoducte Keystone** es un malhun de pipelines de petròli situat en Canadà e als Estats Units, mes en servici en 2010 e apertenent a la companhiá TC Energy. S'estend del bacin sedimentari de l'Oèst canadenc en Albèrta entrò las rafinariás d'Illinois e de Tèxas,  e als pargues d'estocatge de petròli e a un centre de distribucion de pipelines a Cushing, en Oklahoma. Le pipeline venguèt celèbre quora una quatrena fasa prevista, Keystone XL, suscitèt l'oposicion de las associacions environamentalas, venent un simbòl de la batalha contre lo cambiament climatic e los combustibles fossils. En 2015, Keystone XL foguèt temporiament retardat pel president de l'epòca, Barack Obama. Lo 24 de genièr de  2017, lo president Donald Trump prenguèt de mesuras visant a permettre l'acabament del pipeline.

En 2013, las doas primièras fasas avián la capacitat de liurar entrò 590 000 barrals per jour (94 000 m3 / j) de petròli dins las rafinariás de Midwest. La fasa III a la capacitat de liurar  entrò 700 000 barrals per jour (110 000 m3 / j) a las rafinariás de Tèxas. A títol de comparason, la produccion de petròli als Estats Units èra en mejana de 9 400 000 barrals per jorn (1 490 000 m3 / j) al primièr semèstre de 2015, amb d'exportavions brutas de 500 000 barrals per jour (79 000 m3 / j) entrò julhet de 2015.

L'oleoducte Keystone XL en projècte (de còps que i a abreujat en  KXL, XL signifciant "limitat a l'exportacion") (la fasa IV) religariá los terminals de la fasa I a Hardisty, en Albèrta, e a Steele City, en Nebraska, per un itinerari pus cort e un tudèl de pus grand diamètre. Traversariá Baker, Montana, ont lo petròli brut leugièr produit per los Estats Units del bacin Williston (formacion Bakken) de Montana e de Dakota del Nòrd seriá apondut al debit de Keystone de petròli brut sintetic (syncrude) e de bitume diluït (dilbit ) de las sablas bituminosas de Canadà.
NHS

**NHS** pòt significar :

* *[[National Health Service]]*, lo sistèma de santat del Reialme Unit,
* *[[Lòc istoric nacional de Canadà|National Historic Site of Canada]]*, un lòc istoric canadian,
* N-Hydroxysuccinimide, un compausat organic.
Balanhans

**Balanhans** (*Balagnas* en francés) qu'ei ua anciana comuna gascona de Bigòrra, en Lavedan, dens era arribèra de Sent Savin, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Despuish 1846, qu'ei incorporada a Laur e Balanhans.

## Geografia
Eth ancian borg de Balanhans qu'ei ath sud de Laur, dens era arribèra deth Gave de Pau, dit locaument Gave de Lavedan, dens eth territòri dera arribèra de Sent Savin, près dera RD 921, anciana RN 21.

## Toponimia
Eras fòrmas ancianas que son *Balaias*, en 1036, cap a 1085, en 1105, etc, *Balagnas*, *Balanhas* au sègle XIIau, *Arnaldus de Balanians* en 1131-1134, *Baleignans* en 1168, *Vitale de Balayes*, cap a 1180, *de Balanhanis*, en 1379, *Balanhaas*, *Balanhas*, en 1429, *Balagnas* sus era mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIIIau. Era prononciacion qu'ei [bala'ɲas] .

Albèrt Dauzat qu'explica eth nom, shens certitud, per un nom latin d'òme inatestat, **Balanius*, dab eth sufixe *-anum* . Miquèu Grosclaude qu'accèpta la proposicion de Dauzat, modificada per Jacques Boisgontier, qui pensa a un sufixe d'apertenéncia au plurau, *-anos* (*Balanianos agros*, donc eths camps de *Balanius*). Miquèu Grosclaude que constata lo nom latin *Balanius* ei inatestat e que's pòt benlhèu derivar deth nom latin (atestat) *Ballius* .
Xavier Delamarre, meilèu que per un nom latin, qu'explica Balanhans per un nom celtic, **Balanios*. Balanhans qu'èra donc segon Delamarre *Balaniānon*, la proprietat de *Balanios, inatestat (mes *Balanos* qu'ei coneishut) .
Segon Xavier Ravier, era fòrma *Balaias* que sembla correspóner ara prononciacion dera epòca : supression de *-n-* intervocalica quitament quand èra palatalizada (*-nh-*); qu'en demorè ua traça qui permetó eth restabliment dera nasala dentala .

## Istòria
Balanhans qu'èra ua comunautat diferenta de Laur, qu'èra deth país e senescaucia de Bigòrra, en Lavedan, dens era arribèra de Sent Savin. Que ho deth canton de Sent Savin en 1790, puish d'Argelèrs de Gasòst en 1801 .
 

En 1846, que fusionèn era comuna de Balanhans dab Laur .

## Demografia

Eth n° INSEE qu'ei estat cambiat per rasons practicas.

## Lòcs e monuments
Era glèisa de Sent Laurenç.

## Personalitats ligadas dab era comuna
## Véder tanben
* Comunas deths Hauts Pirenèus

## Nòtas
Caps del govèrn d'Andòrra

thumb|200px|Blason d'Andòrra.
Lo primièr ministre es lo cap de govèrn (*Cap de Govern* en catalan) d'Andòrra. Vaquí la lista de caps de govèrn d'Andorra de 1982 fins a uèi.
Koshanosassanidas

Los **Koshanosassanidas** son una dinastia que règnet sus un reialme vassal de l'Empèri sassanida en Afganistan, especialament en Bactriana, vèrs 230 a 365. Son subretot atestats per l'emission de monedas.

## Nom e Origina
Los Koshanosassanidas remplacèron los koshans al començament del sègle III, quand los sassanidas tornèron conquistar Bactriana e Gandhara. Los sobeirans continuan a portar lo títol de *koshanshah* « rei koshan ».

Dispareguèsson en 365, amb la conquista de Bactriana e Gandhara per los kidaritas.

## Dinastia
Los reis koshanosassanidas coneguts son:
*Ardashir Ièr Koshanshah (230–245)
*Peroz Ièr Koshanshah (245–275)
*Hormizd Ièr Koshanshah (275–300)
*Hormizd II Koshanshah (300–303)
*Peroz II Koshanshah (303–330)
*Varahran Koshanshah (330-365)

## Referéncias

## Fonts
*  A. D. H. Bivar, 2016, *The History of Eastern Iran*, The Cambridge History of Iran, Volume3 (1), THE Seleucid, Parthian ans Sasanian Periods, Ehsan Yarshater (editor), p. 181,-231, Cambridge, Cambridge University Press.
Empèri seleucida

L**'Empèri seleucida** es un estat ellenistic fondat per Selèuc Ièr e eissit de las conquistas d'Alexandre lo Grand, qu'existiguèt de 312 abC a 63 abC. S'espandissèt, a son maximum, sus Mesopotamia, Siria, Asia menora e lo mond iranian.

## Selèuc Ièr e la fondacion de l'empèri
La mòrt d'Alexandre lo Grand en -323 menèt a una guèrra de succession entre sos generals d'origina macedonians, sonats los diadòcs. Lo diadòc Selèuc Ièr arribèt en -312 a establir son poder a Babilònia, en Mesopotamia e lèu poguèt s'apoderar Mèdia e Susiana.

En -303, aviá pres lo contraròtle de la part orientala de l'empèri d'Alexandre, dusqua l'Indus, que deguèt pasmens daissar a Chandragupta Maurya. En -301, aliat a Lisimac desfaguèt Antigòn lo Bòrni en Asia menora, e recebèt Siria per prètz de la victòria. En -305 fondèt la capitala de Seleucia en Mesopotamia, mas tanlèu -300, la transportèt a Antiòquia en Siria. A partir d'aquest moment, lo centre del poder seleucida s'alunhèt d'Iran e dels territòris orientals de l'empèri. En -305, la desintegracion de l'estat d'Alexandre lo Grand es complèta. Selèuc Ièr pren lo títol de rei, parièr que lo lagida Ptolemèu Ièr en Egipte.

## Dinastia
Los emperaires seleucidas son:
*Selèuc Ièr (305-281)
*Antiòc Ièr (281-261)
*Antiòc II (261-246)
*Selèuc II (246-225)
*Selèuc III (225-223/222)
*Antiòc III (222-187)
*Selèuc IV (187-175)
*Antiòc IV (175-164)
*Antiòc V (164-162)
*Demètri Ièr (162-150)
*Alexandre Balas (150-145)
*Antiòc VI (145-143/142)
*Demètri II (145-139/138)
*Diodòt Trifon (142-138)
*Antiòc VII (139/138-139)
*.....
*Antiòc VIII (125-96)
*Selèuc VI (96-94)
*Demètri III (98-87)

## Referéncias

## Fonts
*  E. Bickerman, 1983, *The Seleucid Period*, The Cambridge History of Iran, Volume3 (1), THE Seleucid, Parthian ans Sasanian Periods, Ehsan Yarshater (editor), p. 3-20, Cambridge, Cambridge University Press.