Obelisc

[vinheta|[Obelisc de Luxòr a París.]]
Un **obelisc** es un monument de pèira en forma de pilar o colomna, de seccion cairada, amb quatre fàcias trapezoïdalas egalas, leugièrament convergentas, s'acabant en naut amb una pichona piramida nomenada *[[piramidon]]*. Lo mot *obelisc* deriva del grèc *obeliskos*, qu'es lo diminutiu d**obelos'' e significa ''agulha''.

Mai sovent, s'erigisson sus una basa de pèira [[Prisma|prismatica]]. Los obelisques antics son talhat d'un sol blòt de pèira (monolit). Lo primièr que se fa mencion datat a l'epoca d'[[Oserkaf]], [[faraon]] de la [[Vau dinastia egipciana|dinastia V]] d'[[Egipte antica|Egipte]] (2400 AbC). Se sap pas lo biais d'erigir aqueles monuments perque i a pas cap de documentacion egipciana o descrivent.

== Los obelisques egipcians ==


=== Çò que son los obelisques ===
Los obelisques son de monuments tipics de l'art egipcian; an, vertadièrament, una forma eleganta e delicata. Son pausats sus una basa cairada e s'acaban al naut superior per una [[Piramidion|punta piramidala]]. Mai sovent, aquela punta estava cobèrta per una fuèlha d'aur, o per un aliatge d'[[Argent (metal)|argent]] e d'[[aur]]. Los rais del [[Soleu|solelh]], rebatent aqueles revestiments metallics, produson de meravelhoses resplendors. La [[pèira]] de que son fachs los obelisques èra la [[sienita]] (ròca roja, de [[feldspat]], [[amfibòl]] e un pauc de [[qüars]]), nomenada atal que s'extrai de las peirièras de [[Assoan|Siene]], ara Assoan. Tanben s'utlizava s'utilitzava lo [[basalt]], de color gris escur, qu'èra alara d'una aparença mens visibla.
[[Fichièr:Unfinished_obelisk_in_Aswan_02.jpg|esquèrra|vinheta|330x330px|Obelisc inacabat d'Assoan.]]
Las dimensions dels obelisques èran divèrsas. Lo mai naut conegut es l'obelisc inacabat de las pèirièras d'Assoan e a una nautor de 41,71 m. Lo mai bas passa pas los dos mètres.

Los obelisques aurián pas mai qu'una funcion decorativa. Los faraons los enauçavan, mai sovent, a l'intrada dels temples. A vegadas, sus l'obelisc, son gravadas d'inscripcions qu'indicavan a quina [[divinitat]] estava dedicat, o ben l'eveniment politic o dinastic per que foguèt erigit. 

=== Cossí se realizan ===
Lo grand obelisc demorat inacabat dins las perièras d'Assoan mòstra la tecnica utilizada pels egipcians per obtenir de tals monuments. D'en primièr, s'asseguravan que la [[ròca]], d'ont se talharà l'obelisc, presentava pas cap de decas (asclas, fendilhas, etc.); après, amb de poderoses rajes d'aiga, se lissava perfièchament la ròca.
 
Après d'aquelas primièras operacions, se nivelavan plan la superfícia de la ròca. Per aquò, utilizavan de pèiras especialas fòrça duras, de 4 o 5 quilogamas caduna, que trobavan dins las vals desèrtas d'Egipte. un còp lissada la ròca, se traçava lo contorn de l'obelisc, e a l'entorn d'aquel s'excavava un clòt. Dins aquel, baissavan per i trabalhar los [[Esclavatge|esclaus]], que lo pretzfach èra un trabalh long e penós: polir la ròca amb de pèiras redondas e finas per lisar las fàcias lateralas de l'obelisc. La darrièra fàcia èra separada de la ròca maire mejans de còtas de [[fusta]] introduchas per de traucs fachs a intervals regulars. Las còtas, mai sovent, se dilatavan e se trencavan la pèira.

A aquela estapa de l'òbra, una multitud d'esclaus –fins a 5.000- utilizavan de còrdas espassas e de palfèrs per traire l'obelisc del trauc format e lo plaçar sus un empont especial pièjat sus de rotlèus. Amb aquel sistèma, l'obelisc èra transportat fins al Nil, ont se cargava dins de grandas naus per èsser transportat a destinacion.

=== Cossí se quilahvan ===
Arribat ont se deviá erigir, se presentava lo problema de quilhar l'obelisc sul blòt de pèira que n'èra lo pedestal.
 
A causa de la massa del monument (cal considerar qu'i a d'obelisques que pesan 500 tonas), l'òbra èra fòrça escalabrosa e fòrça complicada.

Las estapas successivas de l'enauçament d'un obelisc, segon una de las tecnicas mai probablas utilizada pels egipcians èran:
* 1a. La partida inferiora de l'obelisc èra pièjada al pedestal sus que se deviá enauçar. L'obelisc èra plaçat de biais qu'un caire de sa basa pòsca s'inserir dins una regòla practicada al pedestal, que limpe pas alara que se quilhava. Començava alara lo pretzfach de la plaçar en posicion verticala.[[Fichièr:Héliopolis200501.JPG|vinheta|293x293px|L'obelisc d'Eliopolis, lo mai ancian conegut.]]
* 2a.  A mesura que l'obelisc se quilhava, mejans de còrdas, se plaçava de material en dejós (mai sovent, de bricas) e se realizava un tèrraplen. 
* 3a. A un cèrt moment, lo tèrraplen atengava una nautor tala que se podava plaçar l'obelisc verticalament sul pedestal. 

=== Obelisques egipcians mai celèbres ===
Alara que los obelisques son tipicament egipcians, ara mai aqueles se trapan dins los autres païses que non pas en Egipte. Aquò a per causas: 1) unes obelisques foguèron portats fora del territòri egipcian per de conquistadors estrangièrs; 2) d'autres se trapan roïnats a causa de [[Tèrratrem|tèrratrems]] o enfonsaments del sol.
 
Per exemple, dins la ciutat de Karnak, dels tretze grands obelisques ne demoran pas mai que tres.

Dels grans obelisques egipcians, son celèbres aqueles erigits per òrdre de Totmosis I.

Una autra ciutat de l'[[Egipte antica]] ont foguèron quilhats fòrças obelisques es [[Iono|Eliopòlis]]. Prèp d'aquela ciutat se tròba l'obelisc mai ancian conegut, bastit 1950 ans AbC.

L'obelisc de [[Loxòr|Luxòr]] a una granda volor a causa dels ieriglifs que pòrta. Aquel obelisc foguèt erigit per òrdre del faraon [[Ramses II]] ([[Segle XIII|sègle XIII]] AbC) a costat d'un altre d'identic que se trapa ara a [[París]].

Quand los romans conquistèron l'Egipte (sègle I AbC) portèron a [[Roma]] fòrça obelisques. Allà foguèron obliats fins al [[segle XVI]]. Entre [[1586]] (an que lo papa [[Sixte V]] ordenèt que se se restaure los obelisques) fins al [[XVIII]], fòrça d'aqueles monuments foguèron quilhats sus divèrsas plaças romanas.

Tamben a [[París]], [[Londres]], [[Nòva York]] e [[Constantinòble]] èran censadas aver un obelisc egipcian.

A Nòva York, i a l'obelisc besson d'aquel enauçat a Londres, sus la riba del [[Tamèsi]]. Ambdos obelisques, nomenats ***agulhas de [[Cleopatra VII|Cleopatra]]**', an mai de 3450 ans d'edat.

== Etiopia ==
[[Fichièr:Stela_aksum.jpg|vinheta|Obelisc a Axom]]

La vila d'[[Axom]], anciana capitala de l'Empèri axomita, possedís fòrça obelisques antics en forma d'estèlas, qu'un, portat en Itàlia pendent l'occupacion de l'[[Etiopia]], i foguèt tornar en 2005 e quilhat en 2008. D'escavacions arqueologics menenadas a sa basa permetèron de comprene los biais d'enauçament, e per consequéncia de mostrar la nautor d'origina d'aquelas estelas gigantas integrada alara dins d'empont. Una d'aquela uitament abans son abatatge mai grand e mai naut monolit jamai quilhat dins l'istòria de l'òme, èra de  fòra del sol.

== Obelisques modèrnes ==
Los fòrça nombroses obelisques modèrnes son d'edificis de maçonariá o de beton, sovent fòrça nauts coma lo [[Washington Monument]] (nautor ), situat [[Washington, DC|Washington, D.C.]], ( [[Estats Units d'America|EUA]]), l'[[obelisc de Buenos Aires]], , enauçat en 1936 pels 400 ans de la fondacion de la vila o l'obelisc de la *Praça dos Restauradores* a Lisbona.
[[Fichièr:Obelisk_at_night.JPG|vinheta|L'obelisc de Buenos Aires.]]

D'autres, pasmens, contunhan la tradicion antica de l'obelisc monolit coma lo [[monolit]] en [[marbre de Carrare]], erigit per [[Benito Mussolini]] sul [[Foro Italico]], à [[Roma]] e tanben a Roma la *Via della Conciliazione* — perçada en 1936-50 per ligar la [[Basilica de Sant Pèir|Basilica de Sant Pèire]] al centre de la capitala — es bordada d'obelisques utilizats coma de lampadaris
[[Fichièr:St. Peter's Basilica (51188242904).jpg|vinheta|Via della Conciliazione, a Roma.]]

== Referéncias ==
<references />
* [[Enciclopèdia Estudiantil]] *Col·leccionable nº. 111, de 19 de gener de 1965, IX, pàgs. 118-19 (Registre nº. 4977/62)''