Espèctre politic

Un **espèctre politic** es un sistèma per caracterizar e classificar diferentas posicions politicas en relacion las unas amb las autras sus un o mai d'axes geometrics que representan de dimensions politicas independentas.alt=|vinheta|275x275px|Grafic d'espèctre politic de dos axes amb un axe socioeconomic orizontal e un axe sociocultural vertical, ideologicament representatiu — un exemple d'un modèl frequentament utilizat de l'espèctre politic.La màger part dels espectres de longa data incluson la dimension esquèrra-drecha, que se referissiá a l'origina als disposicions de sètis dins lo parlament francés aprèp la Revolucion Francesa (1789-1799), amb de radicals assetats a esquèrra e d'aristocratas assetats a drecha.  Alara que lo comunisme e lo socialisme son generalament considerats internacionalament coma d'esquèrra, lo conservatisme e lo faissisme son considerats internacionalament coma de drecha.  Lo liberalisme pòt significar de causas diferentas dins de contèxtes diferents: de còps a esquèrra (liberalisme social), de còps a drecha (liberalisme classic). Los qu'an una vision intermediària son de còps classats coma centristas . Aquò dit, los liberals e los neoliberals son sovent nomenats de centredrecha tanben. La politica que rebuta l'espèctre convencional esquèrra-drecha es sovent coneguda coma politica sincrètica,   e mai se l'etiqueta tend a caracterizar incorrèctament las posicions qu'an una localizacion logica sus un espectre de dos axes, perque apareisson aleatòriament agropats sus un espectre d'esquèrra a drecha d'un axe.vinheta|300x300px|Exemple d'un diagrama d'espèctre politic.|esquèrraLa sciéncia politica e los scientifics politics an sovent soslinhat qu'un sol axe esquèrra-drecha es tròp simplista e insufisent per descriure la diversitat qu'existís dins las cresenças politicas, e doncas inclutz d'autres axes.   E mai se los mots descriptius als pòls opausats pòdon variar, los axes dels espectres biaxials populars son generalament devesits entre de questions economicas (sus una dimension esquèrra-drecha) e de questions socioculturalas (sus una dimension autoritat-libertat).  

## D'unes modèls
Lo primièr modèl de l'espèctre politic plaça los divèrses punts de vista lo long d'un axe que sos extrèms son d'esquèrra e de drecha . Aquela distincion apareguèt a l'origina dins l' Ancian Regim del parlament francés al sègle XVIII, ont los parlamentaris alinhats amb cèrts corrents politics s'assetavan a esquèrra o a drecha dins lo plen.

Divèrses cercaires an cercat a distribuir l'espèctre politic d'un biais formal e objectiu. Qualques critèris prepausats son:

* **Individualisme** *contra* **comunitarisme** ;
* Lo ròtle de la religion dins lo govèrn (**laïcitat**);
* L**'intervencionisme** *VS* lo **multilateralisme** dins la politica exteriora;
* **[[Pacifisme]]** *VS* '''militarisme''' dins l'expression politica;
* **[[Liberalisme]]** *VS* '''proteccionisme''' dins lo comèrci internacional;
* **Multiculturalisme** *VS* '''nacionalisme''' per l'organizacion de las culturas dins la societat;
* **Centralisme** *VS* '''federalisme''' dins l'organizacion del govèrn.

Demest los divèrses modèls prepausats, los modèls a dos aisses prepausats per Hans Eysenck e David Nolan se destacan. Eysenck manten l'axe entre esquèrra e drecha representant la politica economica e apond un axe vertical, distribuissent los aspèctes entre liberal (aval) e autoritari (amont). Lo modèl de Nolan, a son torn, presenta un axe associat a la libertat economica e un autre associat a la libertat personala.

### Leonard W. Ferguson
En 1950, Leonard W. Ferguson analizèt las valors politicas en utilizant dètz escalas mesurant las actituds cap a: lo contraròtle de la naissença, la pena de mòrt, la censura, lo comunisme, l'evolucion, lo drech, lo patriotisme, lo teïsme, lo tractament dels criminals, e la guèrra . En presentant los resultats de l'analisi factorial, foguèt capable d'identificar tres factors, que nomenèt "religionisme", "umanitarisme" e "nacionalisme". Definiguèt *lo religionisme* coma la cresença en Dieu acoblada a d'actituds negativas cap a l'evolucion e lo contraròtle de la naissença; *L'umanitarisme* coma essent ligat a d'actituds opausadas a la guèrra, a la pena de mòrt, e al tractament dur dels criminals; e "Nacionalisme" coma la variacion d'opinions sus la censura, la lei, lo patriotisme, e lo comunisme.

Aqueste sistèma foguèt obtengut empiricament, puslèu que de concebre un modèl politic sus de basas purament teoricas e de lo testar; La recèrca de Ferguson èra exploratòria. Coma resultat d'aqueste metòde, cal far attencion a l'interpretacion dels tres factors de Ferguson, perque l'analisi factorial estamparà un "factor" abstrach que lo factor real existís objectivament o pas. E mai se la replicacion del factor "nacionalisme" èra incoerenta, "religionisme" e "umanitarisme" aguèron un fum de repeticions per Ferguson e d'autres.  

### Hans Eysenck
Pauc aprèp, Hans Eysenck comencèt de recercar las actituds politicas en Grand Bretanha . Cresiá que i aviá quicòm d'existencialament similar entre los nazis d'un costat, e los comunistas de l'autre, malgrat lors posicions opausadas sus l'axe esquèrra-drecha. Coma Hans Eysenck o descriguèt dins son libre de 1956 *Sense and Nonsense in Psychology*, Eysenck compilèt una lista de declaracions politicas trobadas dins de jornals e de panflets politics e demandèt a las personas lor acòrdi o desacòrdi amb caduna. En sometent las valors d'aqueste questionari al meteis procès d'analisi factorial utilizat per Ferguson, Eysenck traguèt dos factors, qu'apelava " *Radicalisme* " (*R-Factor*) e " *Tender-Mindedess* " (*T-Factor*).

Malgrat la diferéncia de metodologia, de localizacion e de teoria, los resultats obtenguts per Eysenck e Ferguson s'alinhèron; simplament virar dos dels factors d'Eysenck de 45 grases produsís los meteisses factors de *religionisme* e *d'umanitarisme* identificats per Ferguson en America. 

Las dimensions d'Eysenck de "R" e "T" foguèron trobadas per d'analisi factoriala de valors en Alemanha, Suècia,  França,  e Japon . 

Un resultat interessant observat per Eysenck dins son trabalh de 1956 foguèt qu'als Estats Units e Grand Bretanha, la màger part de la variacion politica èra englobada per l'axe esquèrra/drecha, del temps qu'en França, l'axe "T" èra mai grand, e a l' Orient Mejan, la sola dimension trobada èra l'axe "T". "Demest los arabis de l'Èst, se trobèt que, del temps que la dimension es " *d'esperit dur/tendre* " clarament exprimida dins las relacions observadas entre diferentas actituds, i a pas res que correspond al continuum radical-conservator." 

### Milton Rokeach
Insatisfach del trabalh de Hans J. Eysenck, Milton Rokeach desvolopèt son pròpri modèl de dos aisses de valors politicas en 1973, basat sus las idèas de *[[Libertat (filosofia)|Libertat]]* e *[[Egalitat]]*, que descriguèt dins son libre, *La natura de las valors umanas.* 

Milton Rokeach argumentèt que la diferéncia de definicion entre la politica d'esquèrra e de drecha èra que l'esquèrra insistiguèt mai sus l'importància de l'egalitat que la drecha. Malgrat sas criticas de l'axe *dur e tendre* d'Eysenck, Rokeach postulèt tanben una similitud fondamentala entre lo comunisme e lo nazisme, en afirmant qu'aqueles grops valorizan pas la libertat tant coma los socialdemocratas e los socialistas democratas, e escriguèt que "lo modèl de doas valors presentat aicí sembla a l'ipòsi d'Eysenck". 

### Hannah Arendt
Hannah Arendt prepausèt en 1951 dins « Las originas del totalitarisme »  la classificacion de l'espèctre politic considerat « consensus demest los istorians d'uèi".  Hannah Arendt utiliza pas los tèrmes "esquèrra" e "drecha". Per Arendt avèm "l'ensemble dels dos regims totalitaris, coma lo nazisme, los regims liberals e los regims autoritaris (Itàlia, Espanha, Ongria, America Latina) que venon de las categorias classicas de dictatura e tirania, organizadas per Aristòtel ."

## Nuanças
Aqueles modèls foguèran pensats amb un vejaire occidental de la politica, dins un contèxt de desvolopament dels Estats-nacions, de racionalizacion administrativa e d’ideologia liberal-democratica. Aquela basa epistemologica fa que privilegian certanas nocions (coma la separacion estricta dels poders, la representativitat electorala o l’individú coma unitat politica fondamentala), que son pas necessàriament pertinentas dins d’autras tradicions politicas. Per aquò, lor utilizacion per descriure o interpretar d’autras societats pòt menar a de biais de lectura parcialament etnocentrics.

Aprèp la Revolucion Francesa, i a una defensa mai granda de centralizacion administrativa e de difusion progressiva del paradigma republican. Aquela genealogia intellectuala condiciona lor estructura: supausan una concepcion particulara del poder, de la ciutadaniá e de la legitimitat, fortament marcada per l’experiéncia istorica occidentala. Aplicats a d’autras regions del mond, aqueles quadres teorics pòdon invisibilizar d’autras formas d’organizacion politica, d’autras nocions de comunautat o d’autras modalitats de decision collectiva (per exemple la democracia dirècta). Per aquò, es necessari de los situar e contextualizar criticament abans de los mobilizar per compener una societat.

## Vejatz tanben

* Ideologia & Politica 
* Esquèrra & Drecha 
* Nazisme & Comunisme 
* Liberalisme & Capitalisme

## Referèncias