open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Manuel Sanchis i Guarner

**Manuel Sanchis Guarner** (nascut e mòrt a Valéncia, 1911-1981) foguèt un dels mai eminents filològs valencians. Emai èra istorian e escrivan. 

Es autor d'una òbra vasta que comprén d'estudis de lingüistica, de literatura, d'istòria, d'etnografia e cultura populara, centrats sul País Valencian, mas tanben sul demai de l'anciana Corona d'Aragon e la Peninsula Iberica.
 
Demest sas òbras cal remarcar *La llengua dels valencians*, publicat en 1933 que coneguèt de reedicions multiplas; la *Gramàtica valenciana* (en 1950), *Els pobles valencians parlen els uns dels altres* (de sièis volums), o l*'Aproximació a la història de la llengua catalana* (en 1980). Collaborèt a d'òbras essencialas, coma per exemple lo *[[Diccionari català-valencià-balear]]* o la *Història del País Valencià*. En 1974 foguèt recompensat amb lo Premi d'Honor de les Lletres Catalanes.

## Biografia

Manuel Sanchis Guarner foguèt un dels participaires a l'elaboracion de las Normes de Castelló. Defendiá la tèsi que lo valencian es una modalitat dialectala d'una lenga comuna partetjada amb de variantas diferentas en Catalonha e a las Balearas, pr'aquò pas jamai subordinada o inferiora a elas. Expausèt aquelas idèas dins son libre La llengua dels valencians, en argumentar que degun dins lo passat aviá discutit l'unitat de la lenga al País Valencian.

Participèt a la Guèrra Civila Espanhòla en defensa de la Republica. Aquò li costèt de ne patir de represalhas pendent lo franquisme. Passèt pel camp de concentracion dels presonièrs politics de Salamanca fins a far son temps de condamnacion a Madrid (de 1939 a1943). Foguèt fòrabandit a Malhòrca entre 1943 e 1959 (periòde que s'i assolida sa collaboracion amb Francesc de Borja Moll per l'elaboracion del DCVB). En 1959 tornèt a València coma professor de francés a l'Institut San Vicente Ferrer fins que en 1960 foguèsse nomenat professor non numerari a l'Universitat de València. A la debuta de las annadas seissanta dintrèt dins l'Institut d'Estudis Catalans e foguèt expulsat de la societat culturala Lo Rat Penat per encausa de sa defensa de l'unitat de la lenga. En 1966 foguèt acceptat dins la Real Acadèmia de la Història. En 1978 foguèt victima d'un atemptat de bomba organizat per de sectors d'extrèmadrecha. Actualament son filh, que se ditz tanben Manuel Sanchis Guarner, es membre del Consell Valencià de Cultura.
En 2006 se celebrèt lo vint-e-cinquen anniversari de la mòrt de Manuel Sanchis Guarner amb una exposicion a l'Universitat de València organizada per l'Acadèmia Valenciana de la Llengua.

## Ligams extèrnes

* Archiu Manuel Sanchis Guarner (Biblioteca Valenciana)
* Informacion e biografia
* Lo valencianisme de Manuel Sanchis Guarner. Article al diari Avui
* Exposicion a l'Universitat de València
Sauset

* Sauset, comuna occitana de Droma
* Sauset, comuna occitana de Gard
* Sauset, comuna occitana d'Òlt
Bovinae

vinheta|Bovinae

Los **bovins** (***Bovinae***) constituisson una  dels bovids, mamifèrs romiants, que compren mantuna  importanta d'animals d'elevatge, en particular lo buòu, lo bufle, lo zèbu e lo iac. 
(Cal pas confondre, doncas, « bovins » amb « bovids », la primièra qu'es una soscategoria de la segonda. Los bovids recampan mai largament los caprins, ovins, antilòpas).

## Vejatz tanben

* 
* Bovids | Vaca
* Lista de las raças bovinas
* Lista de las raças bovinas de França
*Fòtos
Dracula

Un dels darrièrs, e benlèu lo darrièr dels mai grands de la literatura gotica, ***Dracula*** de Bram Stoker (1897) recupèra lo mite del vampir, introduit dins la literatura per John William Polidori, e realiza un roman amb una atmosfèra fosca e neblosa, que a son endedins l'orror e la menaça, de longa presentas, atacan los protagonistas, amb un crescendo d'emocions que mena a la descobèrta e a la desfacha finala del vampir. 

## La filmografia
Lo personatge del Conte Dracula es demorat fòrça popular dins lo cinèma dempuèi los primièrs filmes e recentament l'interès per aquesta figura a crescut mai encara coma se pòt veire dins lo nombre elevat de filmes que trachan dels vampirs.

## Ligams extèrnes
* MyDracula
Adrian

**Adrian**, pichon nom d'origina latina derivat d'Adria, vila de Venècia (que donèt son nom a l'Adriatica) se festeja lo *8 de setembre*.
## Adrians celèbres

*  **[[Adrian (emperaire)|Adrian]]** emperaire de Roma.
* **[[papa]]s** :
** Adrian I (772–795)
** Adrian II (867–872)
** Adrian III (884–885)
** Adrian IV (1154–1159)
** Adrian V (1276)
** Adrian VI (1522–1523)
* **[[sant]]s** : Se tròba dins lo martirològ quatre sants Adrian: 
**lo 1, Adrianus, qu'èra oficièr dins l'armada de Galèra e que combatiá los Crestians, se convertiguèt a la vista de l'eroïsme de sos enemics, e sofriguèt lo martir a Nicomedia vèrs 306 (se l'onora lo 8 de setembre)
**lo 2 patiguèt la mòrt a Cesarèa en Palestina, en 309 (se l'onora lo 5 de març)
**lo 3, sant Adrian de Cantorberí, foguèt mandat pel papa Vitalian presicar la fe en Grand Bretanha, e i moriguèt en 720 (se l'onora lo 4 de genièr)
**lo 4, evesque de St Andreu en Escòcia, patiguèt lo martir en 874 (se l'onora lo 4 de març).
* Adrian de Tir, retor grèc del sègle II.
* Adrian de Castello (v.1460–v.1521)
* Adrian d'Orleans, comte palatin
* Bon Adrian Jannot de Moncey (1754–1842) marescal d'Empèri
* Adrian Brody, actor
* Adrian Zeller, òme politic

## Prenoms associats
Adriana.

## Autras mencions d'Adrian
****[[Adrian (filme)|Adrian]]*** es un filme francés realizat per Fernandel en 1943.
Lindal de pauretat

Se compren per **lindal de [[pauretat]]** lo nivèl de revengut al dejós del qual es impossible de satisfaire las necessitats vitalas.

Existisson fòrça biaisses de definir la pauretat e de decidir ont situar lo lindal de pauretat. Dins lo cas de comparasons internacionalas es important d'utilizar las donadas actualizadas a paritat de poder adquisitiu (o PPP, en anglés). Se conselha d'eliminar las diferéncias que i poiriá aver dins los preses entre las divèrsas economias.

Qualques uns dels biaisses pus utilizats per delimitar un lindal de pauretat son los seguents :
* En foncion de las prestacions socialas. Se l'estat garantís los revenguts minimals (salari minimum, pension minimala, etc.) se pòt considerar aquò coma un indicator de pauretat.
* Coma un percentatge de la renda per capita.
* Coma una quantitat fixa (corregida per l'inflacion). Ex: la Banca Mondiala utliliza sovent 1 dolar al jorn coma lindal de pauretat.

## Pauretat relativa
Se definís coma pauretat relativa la situacion dins la quala subrevenir als besonhs basics cobèrts, lo nivèl de revenguts es substancialament mai pichon que lo de la màger part de la populacion. Lo concèpte de pauretat relativa es sovent ligat al gra d'inegalitat d'una economia.

La Banca Mondiala per comparasons internacionalas utiliza per indicator de pauretat relativa la quantitat de 2 dolars al jorn. Dins lo contèxte de païses desvolopats, mas, sovent se pren coma referéncia 50% de la renda per capita d'una economia. L'INE, per exemple, utiliza 60% de la mejana dels revenguts per unitat de consomacion.

## Pauretat absoluda
Se definís coma pauretat absoluda lo nivèl de revenguts al dejós del qual es pas possible de satisfaire los besonhs basics. Aqueste nivèl depend pas de la distribucion de la renda e deu èsser lo meteis dins totes los païses.
La Banca Mondiala utiliza coma indicator de pauretat absoluda la quantitat de $1 dolar al jorn.
Sovent dins los païses desvolopats, se considèra tanben coma pauretat absoluda 50% del nivèl de pauretat relativa. Aquò vòl dire 25% de la renda per capita d'una economia.
Adrian (emperaire)

**Adrian** , en latin: Publius Aelius Hadrianus, (24 de genièr de 76  - 10 de julhet de 138), foguèt un emperaire roman. Succediguèt al seu paire adoptiu Trajan en 117 aprèp aver afortit son ligam amb la familha imperiala per son maridatge amb Vibia Sabina, una neboda de Trajan. 

## Rèine

Emperaire umanista, letrat, poèta, e pro pacific, estacava pas fòrça importància a las conquistas de Trajan sus Eufrates e trenquèt amb la politica expansionista del seu predecessor, li agradava mai de pacificar e organizar l'Empèri tot en afortissent las frontièiras. Foguèt lo primièr emperaire qu'organizèt fixament las limes e qu'apliquèt una politica estrictament defensiva.
Ganesha

thumb|left|200px|Ganesha montat suu son arrat.**Ganesha** (sanscrit : **गणेश** ; tanben conegut com **Ganapati** -sancrit : **गणपति** - o **Vinaika** - sancrit : **विनायक**) qu'ei un deu màgers dius Indians, venerat universaument peus indó e mei enlà per cèrtes jaisnistas e bodistas (e, mei enlà d'Índia, en Indonesia, Tailàndia e Cambòtja. 

Qu'ei mitologicament lo hilh de la divessa Parvati (tanben aperada Kali) e de Shiva. Qu'ei representat dab un còs d'òmi ventrut e un cap d'elefant qui'u manca ua defensa. Que'u representan tanben montat sus un arrat.

Qu'ei lo diu de l'astre, deus començaments e de las letras. Que's cred que pòt escobar los obstacles mes que'n pòt tanben apitar en contra deus qui non l'aunoran pas com cau.

Lo son culte qu'apareish plan constituit e identificat de cap aus sègles IV e V, durant l'Empèri Gupta (l'"Etat d'Aur" de la civilizacion classica índi). La sècta Ganapatya que venera Ganesha com lo diu màger. Lo son temple màger qu'ei lo Shri Moreshwar Mandir (o Temple de Ganesha a Morgaon) dens lo Disctricte de Pune, en Índia.

## Legendas
200px|thumb|left
De las divèrsas legendas contadas sus aqueth diu que podem mentàver las istòrias seguentas:

- Ganesha que ho creat per la Divessa Parvati quan Shiva èra absent. Parvati que domandè au son hilh de non pas deishar passar degun mentre que's banhava e per'mor d'aquò, Ganesha non deishè pas passar Shiva qui tornava. Esmalit, Shiva, qui non coneishèva pas ad aqueth mainatge, que l'escapcè còp sec en tot mandar lo son cap tan luenh que degun no'u podó pas jamei tornar trobar. Quan Shiva e vedó la tristessa e la colèra de Parvati, qu'aprometè de devarar sus tèrra e de's préner entau mainatge lo cap deu prumèr èste viu qui trobère. Que ho un elefant.

- Lo cap de Ganesha n'a pas qu'ua sola defensa. Que contan qu'ei per'mor que la se copè eth medish entà ne har un calam per escríver lo Mahabharata.

- Ganesha qu'aima hèra minjar e mei que mei las sucrarias. Un còp que s'èra hartat d'ofrendas qui l'avèvan hèitas e que se'n tornava sus l'esquia deu son arrat, ua sèrp qu'esparvolè la montura e lo diu que cadó en tot s'aubrir lo vente en en hasent càder las soa entralhas. Ganesha, que's prenó la sèrp entà se'n har ua cinta e que tornè pujar suu son arrat. Mes la lua que's trufè e, furiós, que's trenquè ua defensa entà la se lançar (auta version de l'origina de la soa defensa copada) en la maudisent. Repentida, la lua que li domandè perdon e, com ua malediccion no's pòt pas avalir mes sonque aleugerir, Ganeisha que la condemnè a créisher e a mermar e que maudigó los son devòts qui l'espièren durant lo Ganesh Chaturthi (los 10 dias de hèsta en aunor de Ganesha).
Autorota

Una **autorota** –**autovia**, **autopista**, **autostrada**– es una via de comunicacion rotièra de cauçadas separadas, reservada a la circulacion rapida de veïculs motorizats (automobilas, mòtos, camions). Comporta pas cap de crosadas e es accessibla per de punts adobats dins aquela tòca que li dison escambiadors. La primièra autorota del monde (a*utostrada* en italian), foguèt l'autorota dels Lacs, que foguèt bastida en 1924 per religar Milan a la region dels lacs (77 km).

## ''Status''
thumb|Ratificacion de la Convencion de Viena sobre la senhalizacion rotièra





|270x270px

Una definicion internacionala del concèpte de l'autorota es estada definida al moment de la Convencion de Viena sus la senhalizacion rotièra que foguèt seguida per mai d'unes païses europèus. Los païses qu'an pas signat utilizan de panèls locals coma en America o en Asia.

## Nòtas e referéncias
Zona Èuro

Era Zona Èuro (var. **Zòna Èuro**) o **Eurolàndia** ei er ensems d'estadi membres dera Union Europèa (UE) qu'an adoptat er èuro e an creat, atau, ua union monetària.

I a 20 membres que formen era zòna èuro: Alemanha, Àustria, Belgica, Croàcia, Chipre, Eslovaquia, Eslovènia, Espanha, Estònia, Finlàndia, França (exceptadi es territòris deth Pacific, qu'utilizen eth franc CFP), Grècia, Irlanda, Itàlia, Letònia, Lituània, Luxemborg, Malta, es Païsi Baishi e Portugau. La Banca Centrau Europèa ei era entitat responsabla dera politica monetària des 20&nbsp;estats.

Ath delà d'aguesti 12 païsi existissen uns auti dehòra dera Union Europèa que tanben an er èuro coma moneda unica. Enter eri estàn Mónegue, Sant Marin, Ciutat deth Vatican (qu'emeten es sòns pròpris èuros gràcies a qu'an acòrds legaus damb era Union Europèa), Andòrra (a acòrds legaus damb era Union Europèa mès non emet èuros pròpris), Kosovo e Montenegro (non an acòrds legaus damb era Union Europèa).

## Ligams connèxes
* Èuro
* Euròpa
* Union Europèa
Dròga

Una **dròga**  es al sens etimologic una substància dotada de proprietats farmacologicas, emplegada bruta tala  que se tròba dins la natura o obtenguda après d'operacions de transformacions simplas.

Un autre sens del tèrme uèi mens utilizat es lo d'una substància naturala o sintetica emplegada coma matèria primièra  en quimia e dins l'industria de las  pinturas, tinturas ...etc

Uèi, per influéncia de l'anglés, lo mot *dròga* s'utiliza sovent coma sinonim de "medicament" al sens larg. Mas al sens estricte del tèrme una dròga es una substància amb d'efèctes subre lo sistèma nerviós central, amb la capacitat de modificar l'umor, la percepcion e subretot que crea generalament una addiccion e un sindròm d'abstinéncia. 

I a un grand nombre de drògas que se pòdon utilizar coma medicaments per de malautiás divèrsas. Mas fòrça drògas, al cant de lor possibla utilitat terapeutica, s'utilizan amb de fins recreativas, o per lors efèctes psicologics o sensorials. Aquò es un problèma social e de santat publica de primièr òrdre dins fòrça païses, pr'amor que la consomacion contunha de drògas crèa generalament una addiccion grèva. Las drògas an tanben d'efèctes nocius sus la santat, e sus lo comportament social del consomador. Las drògas son illegalas dins la majoritat dels païses, çò qu'a fach créisser lo mercat negre d'aquestas substàncias, amb lo sorgiment d'associacions criminalas que contraròtlan la contrabanda e la distribucion. Las drògas recreativas mai utilizadas se pòdon classificar en tres grops, segon lor efècte principal:
*Euforizants o excitants (cocaïna, amfetaminas, alcòl dins sa fasa primièra, nicotina dins sa fasa segonda, cafeïna).
*Sedatius e depressors (opiacis, eroïna, morfina, benzodiazepinas, ansiolitics, calmants musculars e ipnotics, alcòl dins sa fasa segonda, nicotina dins sa fasa primièra, barbiturics, cannabis, marijuana, inalants).
*Allucinogens (LSD, peiot). 

L'addiccion es lo besonh urgent de consomar de drògas regularament (èsser pas capable de moderar la consomacion o de la suprimir) es determinada per de fenomèns psicologics e fisics. Lo sindròm d'abstinéncia de mantuna drògas se manifesta per d'efèctes fisics que pòdon èsser mortals. Se pòdon contrarotlar amb de mesuras terapeuticas simptomaticas o de substitucion (amb de substàncias mens nocivas, d'efèctes parièrs, que se retiran progressivament).

## Referéncias
Paret d'Adrian

thumb|300px|right|Paret d'Adrian, Northumberland.
La **Paret d'Adrian** es una fortificacion de pèira e torba construida pels romans entre la Caledònia (Escòcia actuala) e la Província de Bretanha (Anglatèrra e País de Galas actuals). S'espandís sus a pauc près 120 km entre la ribièra Tyne e Solway Firth.
Aquesta muralha foguèt construida en seguida de la visita de l'emperaire Adrian vèrs l'an 122, per protegir la província romana de las atacas de las tribús Pictes de Caledònia, e permetre una certana estabilitat economica.

La Paret d'Adrian es classada per l'UNESCO coma sit del Patrimòni Mondial (*Limes Britannicus*).
thumb|right|300px|Mapa mostrant la localizacion de la Paret d'Adrian.
Autovia deth Nòrd-èst

Era **Autovia deth Nòrd-èst** (**A-2**) ei ua des sies autovies radials d'Espanha e era unica autovia radial de Catalonha, comunique Madrid damb Barcelona en tot passar per Guadalajara, Saragossa e Lhèida enter fòrça autes localitats. Aguesta via canalize, en tot servir-se deth tram La Jonquera - Barcelona dera Autovia deth Mediterrani, damb grana mesura eth trafic procedent des punts d'Euròpa que se placen ar èst des Pirenèus e que se dirigís principaument ath centre dera Peninsula Iberica en tot includir-i Portugau.
Parasit

Un **parasit** es un organisme que passa una granda partida de sa vida dins los teissits d'un autre organisme, e que i causa un damatge mas sens arribar a l'aucir dirèctament. Lo parasitisme existís dins totes los tipes d'èssers vius e dins totes los ecosistèmas. L'espècia que comença lo procèssus se nomena   e l'espècia parasitada se nomena . Lo parasitisme se produtz dins totes los tipes d'èssers vius e dins totes los ecosistèmas. Los damnatges causats pels parasits pòdon préne de formas variadas, dempuèi de patologias dirèctas fins a d'efèctes pus subtils coma de cambiaments de compòrtament de l'òste. Per exemple, las Cuculidae (cucus) meton lors uòus dins de nis d'autras espècias de manièra que lors creaturas siagan noiridas per d'autres parents;  las creaturas de las Cuculidae (cucus) creisson pus rapidament que las autras, e fins finala las van fòrabandir del nis. L'interaccion biologica entre l'òste e lo parasit pòt arribar a se convertir en simbiòsi se lo parasit alluòc de noire a l'òste li pòrta de benefici. Se distinguís dos tipes de parasitisme, lo necrofag e lo biotrofic. Los necrofags son de parasits qu'utilizan l'òste fins a çò que l'aucisson; per contra los biotrofics mantenon viu l'òste. Atanben se classifica en , en cas de parasits que demòran a l'exterior de l'òste e , en cas de parasits que demòran a l'interior de l'òste. Evolutivament, lo parasitisme biotrofic es un sistèma de vida fòrça capitat. Se s'usa una definicion larga, fins a la mitat de las espècias animalas an mantuna fasa de sa vida coma forma parasita, e lèu la totalitat dels animals salvatges albèrgan mantun parasit.
Robert Falcon Scott

thumb|243px|Robert Falcon Scott
**Robert Falcon Scott** (6 de junh de 1868; 29 de març de 1912) èra un oficièr de la Royal Navy e un explorador de l'Antartica. Dins la dicha 'Corsa cap al Pòl Sud' Scott arribèt segond, darrièr lo Norvegian Roald Amundsen, e moriguèt en tornar, amb sos quatre companhons, mentre ensajavan d'arribar a sa basa. Scott es vengut l'eròi mai celèbre e tragic de l'"edat eroïca" de l'exploracion de l'Antartica. 

right|thumb|250px|La darrièra expedicion de Scott al Pòl Sud, lo 18 de genièr de 1912. De l'esquèrra a la drecha: Lawrence Oates, Henry Bowers, Edgar Evans, Robert Scott, Edward Wilson
Angelina Jolie

**Angelina Jolie Voight** (n. en 1975) es una famosa actritz americana de cinèma. Es tanben la femna de Brad Pitt. An 6 enfants.

## Biografia
La siá vena cinematografica ven dempuèi la mainadesa doncas qu'es filha de Jon Voight, ganhant del Oscar al melhor actor de 1978 per *Coming Òme* e de Marcheline Bertrand -americana d'origina franco-canadiana e mòrta lo 2007 per un càncer- que foguèt tanben actritz. Angelina foguèt apadrinada en lo sieu bateg per dos grands actors Maximilian Schell e Jacqueline Bisset. Los sieus parents se separèron quand ela aviá a pena dos ans. 

La siá primièra incursion dins lo cinèma foguèt lo 1983, amb a pena 7 ans, a la pellicula *Lookin ton Get Out*, al bòrd de lo sieu paire. Lo sieu primièr ròtle protagonista lo realizi d'ans après, lo 1993, a la pellicula Cyborg 2: L'ombra de cristall. Après qualqu'uns de cuertes e qualque pellicula pichona, lo 1995 realizèt la siá primièra pellicula importanta, Hackers. En aquela pellicula coneguèt lo qu'anèsse lo sieu marit Johnny Lee Miller. 

Lo 1998 va coprotagonizar la pellicula *Playing by heart* (*en Jogant amb lo còr*) amb un ample elenc d'estelas, coma Sean Connery, la veterana Gena Rowlands, l'actritz Gillian Anderson, la jove promesa Ryan Phillippe o lo famós presentador de la television americana Jon Stewart, que presentèt la gala dels prèmis Oscar lo 2006. 

Lo 1999 interpretèt un de los sieus melhors ròtles dins lo cinèma. Foguèt a la pellicula *Innocéncia interrompuda*, en donant vida a una pacienta d'un espital psiquiatric. La protagonista del film èra Winona Ryder, mas amb la siá interpretacion en impausant e convincent daissèt eclipsada critica e public. Amb aquel ròtle atenguèt lo sieu primièr Oscar coma melhor actritz segondària, e lo sieu tresen Glòb d'Aur, tanben en aquela categoria, entre fòrça autres prèmis. En mai de lo sieu ròtle en Innocéncia interrompuda protagonizèt amb Denzel Washington la pellicula *Lo colleccionaire d'uasses* en qui interpretava una agent del FBI. 

Als 21 ans d'edat se maridèt amb l'actor anglés Johnny Lee Miller, a qual coneguèt en lo rodatge d'una de las siás primièras pelliculas intitulada "Hackers". Mai tard se maridèt en segondas nupcias amb lo tanben actor Billy Bob Thornton, del que se va tanben divorciar.
Ala

[thumb|250px|Una [gaveta sus la plaja d'Atlantic City (Nòva Jersei, Estats Units).]]
[thumb|right|250px|Formas d'alas: a swept wing KC-10 Extender de la [Basa aeriana de Travis, Califòrnia, recarga en carburant una ala dèlta F/A-22 Raptor.]] 

Una **ala** es una superfícia que s'emplega per produire una fòrça aerodinamica normala a la direccion de movement per desplaçament dins l'atmosfèra de la Tèrra, l'aire o un autre mitan gasós, que facilita lo vòl. L'emplec primièr del mot se fasiá pels membres anteriors dels aucèls, mas son emplec es estat espandit per inclure las alas dels insèctes, las ratapenadas e los pterosaures e puèi las mecanicas fachas per l'òme. 

Una ala es una mecanica extrèmament eficaça per generar una fòrça ascensionala.
Sciéncias puras

Amb lo tèrme **sciéncias puras**, **sciéncias basicas** o **sciéndias fondamentalas** es designat las disciplinas que se dedican al desvolopament de teorias scientificas, sense tier en compte las suas possibilitats d'aplicacion dins mon real. Son opausadas a las sciéncias aplicadas que cercan la resolucion d'una problematica concrèta, en tot utilizar es coneissements scientifics.
Diccionari

vinheta|250px|Diccionari latin

Un **diccionari** es una lista de mots generalament classificats alfabeticament amb sas definicions, o una lista de paraulas amb las que son sas correspondentas dins d'autres lengas. Fòrça diccionaris contenon d'informacion suplementària, coma per exemple: d'informacion sus la prononciacion, les derivacions dels mots, d'exemples d'utilizacion, l'etimologia, d'illustracions, d'informacion sus l'utilizacion d'aquelas paraulas...

Lo metòde scientific per elaborar un diccionari se sona la **[[lexicografia]]**: es una branca de la lingüistica. Una persona que fa un diccionari en respectar aquel metòde es un **lexicograf**.

Se pòt distinguir un diccionari d'una enciclopèdia essencialament pel fach que lo diccionari se centra sul significat e l'emplec dels mots, mentre qu'una enciclopèdia ensaja de recopilar e d'organizar las coneissenças sus de tèmas plan variats. Per exemple, las enciclopèdias generalas an sovent d'articles suls toponims (païses, vilas, accidents geografics,...) e las biografias de personatges istorics.

## Menas de diccionaris
* Segon lo modèl de lenga:
** Los normatius: En general son faches per d'institucions que s'encargan de l'ortografia e la normativa d'una lenga. Aquestes diccionaris, doncas, sonque recampan çò "corrècte" e representan un modèl d'emplec de la lenga. O son, per exemple, lo Diccionari de l'Institut d'Estudis Catalans, lo Duden en Alemanha o lo de la Real Academia Española etc.
** Descriptius: Se limitan a descriure l'emplec real que fan de la lenga los usancièrs, independentament de se aqueste es corrècte o pas, e an pas per tòca d'establir cap de modèl de lenga. Son avantatge es que, per contra, tenon fòrça mai d'expressions e de paraulas que los diccionaris normatius. Son per exemple lo Diccionari català-valencià-balear per la lenga catalana o lo Diccionari de María Moliner per l'espanhòl.

## Diccionaris occitans
*Diccionari general occitan de Cantalausa. Edicion aumentada en occitan e en francés per Miquèl Joffre
*Dicodòc: multidiccionari occitan

## Vejatz tanben
* lexicografia
Biografia

Una **biografia** (del grèc *bios* ("vida") e *graphein* ("escriure"), es un genre de la literatura (o d'autres mejans, coma lo cinèma) basat sus la narracion escricha d'un personatge. Generalament, s'emplega lo mot *biografia* per de narracions sus de personatges pas fictius. Una biografia escricha sul quite autor se sona una autobiografia.

Una biografia es quicòm mai qu'una recopilacion de donadas (naissença, educacion, trabalh, etc.) o un curriculum vitae. Normalament, evòca tanben las emocions e los sentiments de la persona de cap a las experiéncies de sa vida.

Las biografies mai ancianas que se conescan son las qu'escriguèron los escribes de l'Antiquitat (Egipte anciana, Mesopotamia, divèrsas biografias de l'Ancian Testament e, mai avant, las biografias de la Grècia Anciana e los evangèlis, que contavan la vida de Jèsus de Nasaret. En general, la rigor istorica d'aquelas biografias es pro limitada.

Pendent l'Edat Mejana, los escrivans principals de biografias son los monges, qu'escrivon mai que mai sus de personatges religioses. Per çò qu'es de las tèrra occitanas conven citar las Vidas, biografias escrichas a prepaus dels trobadors. Es tre lo sègle XVII que s'entamena l'escritura de las biografias modèrnas suls personatges illustres. Uèi la biografia es un genre plan popular, tant en literatura coma al cinèma.
Bèc

[thumb|right|250px|Bèc d'un carnassièr: lo [voltor.]]

[thumb|right|250px|Lo bèc d'un [Cicne.]]

[thumb|right|250px|[Northern Gannets billing.]]

[thumb|right|250px|Lo bèc d'un [Flamenc]]

Lo **bèc** es una estructura anatomica extèrna dels aucèls que, a mai de servir per manjar, es emplegada per grooming, manipular d'objèctes, tuar de presas, furgar lo sòl per manjar, la seduccion, e noirir los pichons. 

## Anatomia
Los bècs pòdon variar d'un biais significatiu en talha e forma en foncion de las espécias. Lo bèc se compausa d'una maissa anteriora: la maxilla, e d'una maissa inferiora, la mandibula. La maissa es bastida d'òsses, abitualament balmats o poroses pr'amor de reduire lo pes per volar. La superfícia exteriora del bèc es cobèrta d'una capa plan dura de queratina que se sona la **ranfotèca**. Entre lo jaç exterior dur e l'òs i a un jaç vascular que conten mantun vaissèl sanguin e las terminasons nervosas. 

Lo bèc ten dos trauquets que se sonan **narras**, connectats a la partida balmada interiota del bèc e aital al sistèma respiratòri. Per d'unes aucèls, se situan dins una estructura carnosa, sovent cerosa, a la basa del bèc que se sona lo **cere** (del latin *cera*. Los falcons, los papagais, las palombas e los skuas son d'aucèls qu'an un ceres.
Pluma

thumb|Pluma
thumb|Estructura detalhada d'una pluma

Las **plumas** son d'estructuras queratinosas de la pèl dels aucèls. Son estructura es mai complèxa que la de las autras parts dels vertebrats coma las escatas, lo pel, las banas, etc. Son fondamentalas per volar, que forman la superficia portadoira de l'ala. Lo plumatge forma un jaç dens, isolant, que protegís l'animal de l'aiga e del fred. Las plumas tenon a mai d'autras foncions ligadas a sa color e a sa visibilitat, coma la reconeissença entre membres d'una meteissa espècia, lo camoflatge, la diferenciacion de sexes e la seduccion.

## Primièra aparicion

Apareguèron las primièras plumas suls dinosaures. D'estudis recents an demostrat que lo Shuvuuia, lo Microraptor e d'autres dinosaures descobèrts aquestes darrièrs ans avián de plumas o d'estructuras mai simplas: las (protoplumas). Las plumas avián al començament una foncion qu'aviá pas res de comun amb lo vòl. Probable que d'en primièr foguèron emplegadas per la termorregulacion e per la seduccion, coma uèi fan qualques aucèls. Posteriorament, los dinosaures arboricòlas adaptèron son emplec per poder planar, e puèi es probable que d'aquí sortiguèsse sa foncion essenciala actualament.

## Articles connèxes

* Fanèra
* Pterilia

## Ligam extèrne
*  Vejatz un esquèma detalhat de la pluma d'ausèl

## Nòtas e referéncias
King Kong

**King Kong** (lo Rei Kong en occitan) es lo nom del gorilla gigant de ficcion originari de l'imaginària Isla del Cran (*Skull Island* en anglés), qu'es estat lo protagonista de maites filmes que sovent pòrtan son nom. Lo primièr es lo King Kong de 1933, la novèla edicion de 1976 e finalament lo filme de Peter Jackson de 2005, sens comptar las nombrosas seguidas e tot çò que i es ligat. 

Dins lo filme original, lo nom del protagonista es Kong -- nom que li an balhat los abitants de "Skull Island" dins l'Ocean Indian, ont Kong viviá demest d'autres animals de dimensions gigantinas coma de sèrps, de pterosaures e de dinosaures. 'King'(lo Rei) foguèt apondut al nom per un equip de rodatge americana menada pet Carl Denham que captura Kong e lo mena a Nòva York per l'exibir. Kong s'escapa e escala l'Empire State Building (o lo World Trade Center dins la version de 1976) ont es tuat per de pilòts d'avion. Pr'aquò, "foguèt la beltat que tuèt la bèstia," que pugèt al gratacèl sonque per ensajar de protegir l'actritz Ann Darrow (Dawn dins la version de 1976).
World Trade Center

Lo **World Trade Center** (Centre del Comèrci Mondial) de Nòva York èra un complèxe de sèt edificis situat dins la part sud de l'isla de Manhattan (en anglés: *Lower Manhattan*), celèbre mai que mai per sas torres bessonas o *Twin Towers*, e per l'atemptat de l'11 de setembre de 2001 que las tombèt. Quand tombèron las torres (sonadas WTC 1 e WTC 2) los autres gratacèls menors (WTC 3, WTC 4, WTC 5, WTC 6 e WTC 7) tanben foguèron destruïts o destrantalhats d'un biais desreversiu, e doncas abatuts los meses seguents. 

## Las ''Twin Towers''
Las torres bessonas foguèron bastidas per l'arquitècte nipoamerican Minoru Yamasaki entre 1966 e 1977.  
Cada torre aviá una aira de &nbsp;m². S'agissiá fin finala (amb lo Pentagòn e la Muralha de China) de l'òbra mai impausanta que construiguèron jamai los òmes sus la Tèrra.

## L'11 de setembre

Cap a las 9 oras del matin de l'11 de setembre de 2001, dos avions de linha (de l'American e de la United Airlines) s'espotiguèron, l'un qualques minutas après l'autre, contra las doas torres, en i causar un incendi e la destruccion parciala de mantun nivèl. Après doas òras las doas torres se son afondradas, causant la mòrt de 2817 personas.
Quintanilla de Onsoña

*Quintanilla de Onsoña*
ProvínciaPaléncia
GentileQuintanillenses
Lengües oficiauscastelhan
Populacion (2005)211
Superfícia52,06 km2
Densitat de populacion4 ab./km2


## Generalitat

**Quintanilla de Onsoña** ei una vila d'Espanha, situada ena region istorica de Castelha e Leon. 

## Ligams

*  Quintanilla de Onsoña
Agostinho Neto

**António Agostinho Neto** (1922-1979) mètge, escrivan e òme politic foguèt lo primièr president d'Angòla entre 1975 e 1979.
Valdas Adamkus

**Valdas Adamkus**, engenhaire n. 1926 foguèt dos còps president de Lituània, de 1998 a 2003 e de 2004 a 2009.
Moscòu

**Moscòu** (en rus: Москва*, Moskva*) es la capitala de Russia e la vila pus granda d'Euròpa. Moscòu se situa al ras del riu Moskova. La vila se situa dins la part europèa de Russia e administrativament dins lo districte federal central. Moscòu ten l'estatut de vila d'importància federala. La vila es enclavada dins l'óblast de Moscòu, mas n'es administrativament independenta.

Moscòu es a l'encòp la vila pus poblada d'Euròpa, amb mai de dotze milions d'abitants *[[intra muros]]*, segon lo recensament oficial de 2014 e près de quinze milions d'abitants dins l'aira urbana, e la pus estenduda (mai de ). Es tanben la vila europèa del budgèt pus enauçat comparat a lo de las autras capitalas europèas ( de dollars en 2012). Es lo sèti economic, politic e universitari de Russia, amassant 8,9 % de la populacion del país. Sos abitants son los *moscovitas*.
Foguèt la capitala de l'Union Sovietica entre 1918 e 1991. 

Moscòu joguèt un grand ròtle dins l'istòria de Russia. D'en primièr vila modesta del nòrd de la Rus' de Kyiv, prenguèt puèi la seguida de Kyiv, après la descomposicion politica de la Rus' puèi las invasions mongolas del sègle XII. Foguèt la capitala del Grand ducat de Moscòu abans que Pèire lo Grand transferisca la capitala a Sant Petersborg, que demòra capitala de l'Empèri rus entrò la Revolucion d'Octobre, après que Moscòu venguèt capitala de la jova Republica socialista federativa sovietica de Russia puèi en 1922, de l'Union de las Republicas Socialistas Sovieticas. Moscou es tanben coneguda per son patrimòni arquitectural : lo Kremlin amb sos palais e sas glèisas, coma la Catedrala de Sant Basili lo Benurós sus la plaça Roja, la Catedrala del Crist Salvador e las sèt Sòrres estalinianas. Lo monastèri Danilòv de Moscòu es tanben lo sèti del patriarca de la Glèisa ortodòxa russa.
Dario Fo

left|80px|

Dario Fo (1926–2016) foguèt un actor, escrivan e director italian de teatre.

A recebut lo Prèmi Nobel de Literatura en 1997.

## Ligams extèrnes

* Dario Fo Official Web Site
*
Theodor Svedberg

**Theodor Svedberg** (n. en 1884, m.1971) èra un quimista suedés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1926.
Son trabalh suls colloïdes enfortiguèt la teoria dels movements Brownians desvolopada per Albert Einstein e pel geofisician polonés Marian Smoluchowski. Durant sas recèrcas desvolopèt la tecnica de l'ultracentrifugacion analitica e demostrèt l'utilitat d'una tecnica aital per tal de distinguir una proteïna pura d'una autra e per li atribuir un pes molecular.
Jean Baptiste Perrin

Jean Baptiste Perrin (n. en 1870, m.1942) foguèt un fisician francés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1926.
Genolh

Lo **genolh** (var. **jolh**) es una articulacion del còrs. Es format per l'extremitat distala del femur, per l'extremitat proximala de la tíbia (e per la rotula). 

Lo genolh ten de ligaments que estabilizan l'articulacion, ajudats pel menisc (intèrne o medial e extèrne o lateral), qu'estabilizan lo genolh, e amortisson al nivèl dels cartilags, absorbisson los impactes e chòcs.

La clau per l'articulacion corrècta del genolh es l'estabilitat de l'articulacion. La configuracion ossosa, los menisques, los ligaments, la capsula e los muscles que enròdan l'articulacion del genolh produsisson son estabilitat. Los ligaments son los estabilizadors primièrs per la translacion anteriora e posteriora, e per la rotacion intèrna e extèrna de l'articulacion del genolh. Lo ligament crosat anterior (LCA) es la restriccion predominanta al deslogament tibial anterior, ja que accepta 75 % de la fòrça en extension completa e un addicional de 10 % (fins a 90 °) de flexion del genolh.  
Las lesions dels ligaments pòdon èsser causadas per una fòrça que fa que l'articulacion exceda son amplitud de movement (ADM) normal.Del meteis biais una iperextension forçada del genolh pòt causar una rompedura dels ligaments posteriors. D'unas fòrças excessivas pòdon causar de rupturas de ligaments, una força de bassa importància tanben pòt causar de rompeduras dins los ligaments aflaquits per l'edat, las malautiás, l'immobilizacion, los esteroïdes o una insufisença vasculara. Per evitar aqueles problèmas, un enfortiment dels muscles d'aquesta articulacion complèxa, amb una orientacion corrècta de la postura, farà que las personas sejan cautelosas e mai seguras dins la practica dels espòrts coma lo fotbòl, lo basquet e l'atletisme.

### Ligam extèrne

*  genou.com, sit d'informacion generalista
Intelligéncia

vinheta|Corba representativa del quocient intellectual (QI).

L**'intelligéncia** (del latin *intelligentia*, el meteis eissit de *intelligere,* «comprendre») es una capacitat de l'esperit que comprén maites abilitats mentalas ligadas, coma per exemple las capacitats de rasonar, de far de plans, lo fach de resòlvre de problèmas, de pensar d'un biais abstracte, de comprendre las idèas e lo lengatge e tanben d'aprendre. 

A mai se fòrça gents consideran que lo concepte d'intelligéncia a una extension plan mai ampla, per exemple dins la sciéncia cognitiva e en informatica, dins cèrtas escòlas de psicologia, l'estudi de l'intelligéncia considera generalament aquesta aptitud coma diferenta de la creativitat, la personalitat, l'estructura del caractèr, o la saviesa. L'intelligéncia, es sovent mesurada amb de tèsts de quocient intellectual (abrejat QI) a mai d'autres tèsts d'aptitud. Aqueles tèsts son cada còp mai emplegats dins la vida escolara, professionala e tanben militara que se pensa qu'es un biais eficaç de determinar e/o predire lo comportament

## Nòtas e referéncias
Intestin

thumb|right|200px|L'intestin dins lo sistèma digestiu, entre estomac e anús
En anatomia, l**'intestin** o **budèl** (var.**budèu**, **budèth**)  es la porcion del canal alimentari que va de l'estomac a l'anús e qu'en çò dels umans e d'autres mamifèrs, consistís en dos segments: l'intestin grèule (o **intestin prim**) e l'intestin gròs (o colon). L'intestin prim dels umans se subdevesís en duodenum, jejunum e ileum mentre que lo budèl gròs se repartís en caecum, colon e rectum.

## Vejatz tanben
Valéry Giscard d'Estaing

**Valéry Giscard d'Estaing** (*Valèri Giscard d'Estanh* en occitan, 1926-2020), engenhaire e òme politic occitan e francés, foguèt cònse de Chamaleiras de 1967 a 1974, president de la Republica Francesa de 1974 a 1981 e president del Conselh regional d'Auvèrnhe de 1986 a 2004.

## Familha
L'ostau de Giscard es un ostau borgés. Lo grand de Valèri, un autre Valèri, ensaja de badas d'apondre al nom "de la Tour Fondue". Es lo paire, Edmond, que fa oficializar en 1922 l'apondon de "d'Estaing" (d'Estanh). La relacion genealogica amb l'ostau d'Estanh es çaquelà dobtosa.
La Cobertoirada

**La Cobertoirada** (*La Couvertoirade* en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants.

## Luòcs e monuments
## Imatges

La Couvertoirade , Maison de la Scipione . jpg.jpg|Ostal de la Scipione.
Le_village_de_La_Couvertoirade_vu_des_remparts.JPG|Lo vilatge
La-Couvertoirade.jpg|Lo vilatge
Chateau_couvertoirade.JPG|Lo castèl
Anciens-remparts-à-La-Couvertoirade-IMG_0146-.jpg
Ramparts_of_La_Couvertoirade_(2).jpg
La_Couvertoirade-Château-20130516.jpg
La_Couvertoirade-Hôtel_de_Grailhe_VI-20130524.jpg
La_Couvertoirade-Hôtel_de_Grailhe-Blason-20130524.jpg
LA_Couvertoirade-Hôtel_de_la_Scipione-20120624.jpg
France_Aveyron_la_Couvertoirade_Eglise_02.jpg
France_Aveyron_la_Couvertoirade_Eglise_00.jpg
La_Couvertoirade-Logis_communal-20130524.jpg
Cimetière_,_tombe.jpg
La_Couvertoirade_stele_discoidale.JPG
La_Couvertoirade-Pierre_tombale_4-20130516.jpg
LA_Couvertoirade-Lavogne_et_bassin_à_décantation-20120624.jpg
La_Couvertoirade-La_lavogne-Rigole_du_bassin_de_décantation-20130516.jpg
Windmill_of_the_Redounel_in_La_Couvertoirade_(10).jpg


## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Avairon

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Laissac

**Laissac** (*Laissac* en francés) es una anciana comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Dempuèi 2016 es comuna delegada e capluòc de la comuna novèla de Laissac e Severac.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Avairon
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Peiralèu

**Peiralèu** (*Peyreleau* en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
La situacion de Peiralèu es una crosada relativament importanta entre la RD 907 que ven de Milhau (e de Rodés), que contunha cap a Santa Erímia e la RD 996 que va a Maruèis, mas lo site es lo d'un pompidor pauc marcat sus un travèrs. La realitat de la crosada es al Rosièr. Dins aquelas condicions, la foncion de capluòc de canton èra pas que nominala : la gendarmariá es a Ribièira, lo Crèdit Agricòla al Rosièr (agéncia completa ?).

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En 1806, d'autras comunas (Mostuèjols...) èran recensadas amb Peiralèu .

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Avairon
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Managua

Managua es la capitala de Nicaragua. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2006. Sa superfícia totala es 544 km².
L'Espitalet de Larzac

**L'Espitalet de Larzac** (*L'Hospitalet-du-Larzac* en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

Comuna  del Causse de Larzac.

## Istòria
L’Espitalet ten son nom e son origina d’un espital que lo vesconte de Milhau, Gilbèrt o Guibèrt fondèt en 1108 sus Larzac.

En 1174, Anfós II d'Aragon faguèt donacion de l'espital a Joan, prior del monastèri de Cassanh de la diocèsi de Besièrs, la glèisa de Sant Estève de Larzac aperteniá al monastèri de Gellone dempuèi lo sègle XIen, e lo Roquet, e lo mas Trinquièr relevavan dels Templièrs dempuèi 1158. Los priors de Cassanh demorèron los senhors de l’Espitalet de 1174 à 1789.

La sèti de la parròquia èra a Sant Estève de Larzac, que la glèisa aroïnada existís encara a un quilomètre de Roquet, sus la comuna de Senta Aulària de Sarnon, e la parròquia dependiá del monastèri de Gellone. Existissía alara una capèla a l'Espitalet pel servici de l’espital.

La fortificacion de l'espital comencèt al sègle XVen e provoquèt lo transferiment a l'Espitalet del sèti de la parròquia.

La glèisa actuala foguèt bastida en 1764, saique sus l’emplaçament d’una pus anciana.

La comunautat èra administrada per dos consuls, renovelats cada an. L’eleccion se debanava lo primièr dimenge de setembre, après la messa parroquiala, davant la pòrta del cementèri. Son ròtle èra de levar la talha e las redevanças senhorialas.

Lo borg aviá una escòla amb un regent qu'ensenhava la lectura, l'escritura e la pregària.

Le 30 de setembre de 1807, la parròquia s'alarguèt amb los mas d’Egalièra, del Sambuc, Trinquièr e Roquet.

En 1834, la comuna de l’Espitalet foguèt creada, en devesir la comuna de La Cavalariá.

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Avairon
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Joule

Eth **joule** (**J**) ei era unitat d'energia e trabalh en Sistèma Internacionau d'Unitats (SI). Se definís coma 1 kg × m² × s-2 = 1 N × m = 1 W × s. Un joule ei eth trabalh de besonh entà exercir era fòrça d'un newton pendent ua distància d'un mètre. Siguec nomentat atau en aunor deth fisician James Prescott Joule.
Valhadolid

**Valhadolid** (AFI: ; en espanhòl: *Valladolid*, AFI:  ) es un ciutat espanhòla situada dins lo nòrd-oèst de la peninsula Iberica, capitala de Castelha e Leon aital coma de la província omonima. Lo gentilici n'es **valhisoletan**, -**ana**. 
thumb|242x242px|Municipi de Valhadolid (''ayuntamiento'').

## Nòtas e referéncias
Lar

**Lar** (*L'Arc* en francés) es un flume costier de Provença (Bocas de Ròse e Var). Nais a Porciu dins Var a 470&nbsp;m d'altitud, au pè dau Mont Aurelian, e raja sus 85&nbsp;km en passant per Ais de Provença e l'aqüeducte de Ròcafavor.
Mongo Santamaría

Mongo Santamaría (n. **Ramón Santamaría** en 1922, m.2003) foguèt un musician (percussionista) cuban de jazz.

## Discografia
**Tambores y Cantos* (1955)

**Afro-Roots* (1958)

**Yambu: Mongo Santamaria y Sus Ritmos Afro Cubanos* (1958)

**Mongo* (1959)

**Our Man in Havana* (1959)

**Mongo en La Habana* (1960)

**Sabroso!* (1960)

**Go, Mongo!* (1962)

**Pussy Cat* (1965)

**Afro-American Latin* (1969)

**Amanecer* (1977)

**Soy Yo* (1987)

**You Better Believe It* (1979)

**Mambo Mongo* (1993)

**Mongo Returns* (1995)

**Conga Blue* (1995) 

**Come on Home* (1997)

**Mongo Santamaria* (1998)
Niels Bohr

left|80px|Medalha prèmi Nobel

**Niels Henrik David Bohr** (n. en 1885, m.1962) foguèt un fisician danés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1922.
Poténcias de l'Axe

thumb|309x309px|
L'expression «**Poténcias de l'Axe**» (var. **Poténcias de l'Èish**, **Poténcies der Èish**, **Poténcias de l'Ais**) designa los Estats avent combatut contra los Aliats pendent la Segonda Guèrra Mondiala. 

Lo tèrme es estat tornat popular per Benito Mussolini que, pendent un discors tengut a Milan lo  de novembre de 1936, a definit l'acòrdi estipulat lo 24 d'octobre precedent entre Alemanha e lo Reialme d'Itàlia coma un "axe", e per aquela rason apelat l'«Axe de Roma-Berlin». Lo pacte d'acièr ulterior, estipulat per las doas poténcias lo 22 de mai de 1939, representava lo primièr nuclèu de l'aliança militara, espandida mai tard a Japon amb lo pacte tripartit del 27 de setembre de 1940 (egalament conegut amb lo nom d'«Axe Roma-Berlin-Tòquio»).

Puèi, d'autres Estats an egalament rejonch la coalicion en rejonhent lo Pacte tripartit. L'Axe, format abans tot per las nacions insatisfachas de l'òrdre geopolitic creat a l'endeman de la Primièra Guèrra Mondiala, èra cimentat per las afinitats ideologicas dels regims autoritaris que los governavan, e aviá per mira de constituïr un «Òrdre novèl» que veiriá la supremaciá d'Alemanha en Euròpa continentala, d'Itàlia en Mediterranèa e de Japon en Extrèm-Orient. Politicament, aviá per mira de contrar lo capitalisme de las democracias occidentalas (Reialme-Unit, França e Estats Units) e lo bolchevisme de l'Union Sovietica.

## Nòtas e referéncias
An tropic

Un **an tropic** ei eth temps que se deven enter dus passi successius dera Tèrra peth prumèr punt d'Aret. Aguest punt dera orbita dera Tèrra mèrque eth començament dera primauera entà que er èish dera Tèrra coïncidís damb er èish dera esfèra celèsta, dempús que pendent er iuèrn aguest èish age estat inclinat, damb eth pòl nòrd dera Tèrra cap ath costat opausat ath Solei.
Segrià

**Segrià** () es ua comarca de Catalonha que eth caplòc ei Lhèida. Ei era comarca mès poblada dera província de Lhèida damb ua poblacion de  abitants.

## Municipis

|}

## Toponimia
*Segrià* ven de *(Pagus) *Sicorianus*. Es un derivat del nom de Segre (del latin *Sĭcŏris*) e designa ara la comarca, dins la tradicion un territòri pus larg. Las fòrmas ancianas son *Sigriano* en 1153, *de parte Secriani* en 1149-1162, *Segriano* en 1172, *Sagria* en 1174, *Segrià* en 1213, 1291, 1359, *Sichiriano*, fòrma arcaïca arabomossaraba, en 1090
.

## Nòtas
Almacelles

**Almacelles** ei un municipi dera província catalana de Lhèida, dera Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e dera comarca de Segrià, 49,03 km² e 7.018 abitants.

## Toponimia
La prononciacion es [awma'seʎes] o [alma'seʎes] (en progrès). Las fòrmas ancianas son *Almazelles* en 1134, *Almacelles* en 1208, *Almaselles* en 1285, *Almacelles*, *Almasselles* en 1315, etc. Ven de l'arabe vulgar *al-ma'salla*, « oratòri » e especialament « oratòri fòra près d'una aglomeracion » (aicí Lhèida, a 10 km) .
### La Saira
Es una deformacion de *La Saida*. Lo nom pòt venir de l'arabe *Za<small>c</small>ida*, « annèxa, accessòria » .

## Nòtas
Ajuntament

Un **ajuntament** ei era organizacion de govèrn e administrativa d'un municipi ena Val d'Aran e en Espanha. Està compausat per alcalde o baile e cònsols, e es foncionaris que trabalhen subordinadi ad aguesta estructura politica. Eth conjunt de cònsols (includit er alcalde) forme eth plen der ajuntament, que n'ei eth maxim organ de poder, damb era capacitat de nomenar e destituir er alcalde.
Alcalde

En Espanha e dins sas èx-colonias, l**'alcade** (de l'arabi: قاضى‎, *al-qāḍī*; significant jutge) es tradicionalament un magistrat que representa l'autoritat d'un ajuntament (conselh municipal).
En occitan, son equivalent es lo cònsol màger (o *cònsol major*).

## Autres noms
* *Alcalde* (fem. alcadesa) – manlèu de l'arab classic, clarament un ispanisme unicament utilizat en aranés. 
* *Baile* (fem. bailessa) – Forma pròpria de la Val d'Aran – eissit del latin *baiŭlus* [ sul modèl del francés ancian *baillie*].

## Aplicacion actuala
### Argentina
En Argentina, lo cap de l'administracion de las ciutats importantas en plaça d'alcalde s'apèla intendiente. 
### Espanha
En Espanha, la persona que presidís un «ayuntamiento» o una «corporación municipal» se sona *alcalde*, o l'organ administratiu d'un ''municipio'', parièr al conselh municipal.

## Nòtas e referéncias