Tren

vinheta|240x240px|Tren (Japon).

Un **tren** (var. **traïn**, **trèn**, **trin**) es una seguida de veïculs destinats al transpòrt de merças o de personas sus una linha de camin de fèrre. La propulsion o la traccion es assegurada per al mens una locomotiva e las cargas o los passatgièrs son transportadas dins de vagons. Las formas e las caracteristicas son generalament dictadas per las caracteristicas dels ralhs. Los trens mai ancians èran propulsats per de maquinas de vapor, mas los mai recents son moguts per un motor diesel o electric.

Lo tren foguèt un actor major de las primièras revolucions industrialas en Euròpa e als Estats Units. En efèit, a aquela epòca, permetèt una creissença sens precedents del transpòrt de matèrias primièras, de merças e de bens. Lo transpòrt de passatgièrs se desvolopèt tanben rapidament e malgrat l'aparicion de l'aviacion e del camion, lo tren gardèt un ròtle central dins los rets de transpòrt mondials. De recèrcas son aital totjorn en cors per concebre de sistèmas ferroviaris novèls coma los maglev.

## Istòria

### Etimologia

[left | 150px | thumb | Passatgers pujant al [Arc (Renfe)|Arco García Lorca]] 
Lo mot «tren» es uèi ligat al camin de fèrre. Pasmens la siá origina es fluviala, perque qu'existissiá dejà longtemps abans l'invencion del camin de fèrre.

Aquel mot o son equivalent es gaireben lo meteis en anglés, olandés, castelhan, catalan o italian que ven del francés *trainer*. Quauquas lengas germanicas, mai que mai l'alemand e las lengas escandinavas, utilizan *zug*, *tåg* e *tog*, aparentat al vèrb anglés *to tug*, que vòl dire traïnar.

### Desvolopament tecnologic del tren dins l'istòria

Aquel faguèt mai per la transformacion del monde e de l'umanitat que tot autre mejan de transpòrt, dempuèi que la barca venguèt la nau. Foguèt pels continents çò que foguèt la nau pels oceans. Ara se pòt veire l'automobila e l'avion coma mejans de transpòrt de granda velocitat pertot sus la tèrra e dins lo cèl a, mas abans, la nau e lo tren permetèron a l'òme de conéisser e dominar lo monde. 

En un cort espaci de temps s'inventèt la ròda pauc abans la descobèrta que se podiá guidar un veïcul. Ambedós eveniments se passèron, segurament, en Mesopotamia. 

#### Origina possibla
thumb|300px|Locomotritz de vapor d'un tren de passatgièrs (Earl Bathurst) 

Los carris anavan per de canèlas parallèlas cavadas dins los camins d'Ur. Los abitants lèu se mainèron qu'aquelas rainadas, quand èran prigondas, mantenián los veïculs sens sortir d'una senda e sens damejar los ostals al costat d'ont passavan, dins las estrechas carrièras de las vilas regadas per Tigre e Eufrates. Mas tard cobriguèron las carrièras poscosas o enfangadas amb de lausas, daissant, exprès, las regas necessàrias perque los carris seguiscan un camin fixe. Cal pas oblidar que la carreta de quatre ròdas èra alavetz una invencion recenta, e que son ais posterior èra pas orientable. 
Foguèt l'epòca del veïcul guidat, mas pas encara aquela del camin munit de ralhs. Aquela idèa venguèt aprèp quand dins las vias rainada prigondament se pausèt, tot lo long, de troncs d'arbre partits per la mitat per evitar que las ròdas de las carretas s'enfanguen. Foguèron los primièrs ralhs. Sens dobte, aquel sistèma s'espandiguèt ont ploviá fòrça e ont la pèira mancava.
[225px | thumb | Los trens nos pòdon facilament portar a luòcs alunhats, çai la linha de [Bernina Express en Soïssa]] 
En sa forma primitiva la ròda d'aquel sistèma semblava un rotlament, e, los troncs d'arbre en escaire (avets o Melzes) clavats sus d'autres troncs pus corts en formant d'angles dreches constituissián la via de ralhs montats sus travèrsas. E mai se trobèt d'agulhas rudimentàrias.

#### A la Revolucion Industriala

Al , en fòrça païses europèus comencèron a descobrir los vestigis d'aquel extraordinari Empèri Roman e apreissèron ciutats perfèitament traçadas amb sas fortificacions, espandits ostals de camp amb una espècia de calfatge central e aiga correnta, carrièras plan pavimentadas e tanben camins de pèiras dedicats per la circulacion de carretas amb de regas. Un d'aqueles camins se trobèt dins les Illas Britanicas, precisament ont s'enauçarà ben mas tard la gara de tren d'Abbeydore, a la frontièra d'Anglatèrra amb lo País de Galas. 

Lo camin de fèrre arribèt amb la Revolucion Industriala apareissent en Anglatèrra durant los sègles  e . Lo constructor de la primièra locomotiz lo 25 de julhet de 1814, que condiguèt mas tard en un tren, foguèt George Stephenson. 

Lo destin inicial de la locomotiz se passèt dins las minas de carbon. En sa primièra demostracion capitèt arrossegar una carga de quaranta tonas a una velocitat de sièis quilomètres per ora. 

En 1823, lo Parlament anglés aprovèt l'acte qu'assegurava a George Stephenson l'exclusivitat d'un projècte, que sa finalitat èra d'unir los vilatges de Stockton e Darlington per mejan d'una via ferrada.

## Tipes de trens
thumb|right|240px|Tren de granda velocitat.
I a divèrses tipes de trens dessenhats per diferents usatges. Un tren pòt consistir en una combinason d'una o mas locomotoritz amb un o mas vagons i cada tren. Las vias ferradas pòdon èsser de diferentas largor. I a diferents tipes de trens: atmosferic, monorailh, LGV, maglev, mètro pneumatic, funicular e cremalhièra.

Los trens pòdon transportar passatgièrs, marchandisas o èsser mixtes.

### Trens de passatgièrs
[thumb|Interior d'un vagon de tren de passatgièrs en [Finlàndia.]]
Un tren de passatgièrs es un veïcul de transports de viatjaires. Lo tren pòt èsser una unitat multipla autopropulsada, o una combinason de locomotritz amb vagons o veituras. Los trens viatjan entre estacions o garas, ont los passatgièrs embarcan e desembarcan. Dins la majoritat dels cases, los trens de viatjaires an en un orari establit e dreches d'ocupacion privilegiat de via suls dels trens de marchandisa.

#### Trens de longa distància
Los trens de longa distància viatjan entre diferentas vilas o regions e a vegadas entre diferents païses. A vegadas an un vagon restaurant per permetre als passatgièrs de manjar durant lo viatge. Lo tren de nuèch a vagons previst per dormir.

##### Tren de granda velocitat
[thumb|right|Tren [Shinkansen de la seria 500.]]

Los trens de granda velocitat (TGV) son de trens que circulan a de velocitats mejanas superioras a 200&nbsp;km/h. Uèi ara lo material mobil pus modèrne pòt capiter lo 350 o 400&nbsp;km/h amb granda seguretat. Lo primièr tren de granda velocitat foguèt lo japonés Shinkansen (*tren bala*) que comencèt de foncionar en 1964. Aqueles tipes de trens son competitius amb l'avion se la distància excedís pas 500 o 600&nbsp;km.

Per causa de seguretat aquel tipes de trens pòdon pas circular per vias convencionalas, mas sus de linhas de grandas velocitat.

##### Maglev

Lo maglev es lo nom d'un tren que fonciona amb la tecnologia de la levitacion magnetica, e la principala diferéncia amb los trens convencionals es qu'existís pas de contacte entre lo veïcul e la via e aquò es possible amb l'usatge de camps magnetics. Per poder atenher la velocitat de 500&nbsp;km/h fa longtemps que i a de recèrcas en la tecnologia maglev. 

##### Tren interurban
Los trens interurbans son de trens qu'efectuan servici de connexion entre vilas. Pòdon èsser omnibus (arrèst dins totas las garas), express (arrèts dins las vilas pus grandas) o dirèctes (sens arrèst intermèdi).

##### Tren regional
Un tren regional es un tren que connècta vilatges e vilas, lo parcors es pus grans que aquel dels trens interurbans e es pas solament lo ligam entre los principals centres de populacion mas tanben servís el transit local.

#### Trens de corta distància
##### Tren de banlèga
Qualques vilas an de malhums de trens de banlèga que servisson una vila e son entorn. Aquel sistèma es utilizat en airals metropolitans per satisfar la nauta demanda. Qualques vagons an zònas sens sètis, per demorar de pè, cargar bicicletas. En qualques cases los trens pòdon èsser de doble estatge. 

##### Mètro
[thumb|230px|Tren de la serie 3000 del [mètro de Barcelona.]]

Los trens metropolitans, de transit rapid o mètro son de trens amb una granda frequéncia de passatge e son separats dels autres mòdes de transpòrt e i a pas de passatges de meteis nivèl. Los mètros poden èsser sosterrats a travèrs de tunèls per tota la ciutat, mas tanben pòdon èsser totalament en superficia, en viaducte o mixte.

##### Tramvia
[thumb|230px|Un tramvia tirat per cavals en 1890 a [Londres.]]

Un tramvai es un tipe de tren de mendre capacitat, es un veïcul unic o mai d'un connectats. Circulan per las carrièras de la vila, a vegadas separats d'autres modes de transpòrt o d'autres partejan l'espaci amb la circulacion automobila.

Actualament la granda majoritat de tramvais utilizan cables aèris amb font electrica mas qualques vilas (coma Bordèu) començan de far circular tramvias electrics sens cables.

##### Tren leugièr

Un tren leugièr es un tren qu'es a mièg camin entre un tramvia e un tren. A grandas frequéncias de passatge coma los mètros e a diferéncia d'aquel pòdon aver passatges de nivèl. 

##### Monoralh

### Trens de merças
[thumb|Un tren electric al [Reialme Unit]]
[thumb|Un servici als [Estats Units d'America]]
Es un tipe de tren destinat al transport de merças o de materials. Uèi en Euròpa la majoritat de las merças son transportadas per transpòrt rotièr, mentre qu'als Estats Units d'America lo tren fa un usatge mai grans del trens de merças que de passatgièrs.

Lo transpòrt de merças per tren es fòrça economic, subretot quand cal transportar material a forra borra de grandas distàncias, e tanben es mas eficaç energeticament que lo transpòrt per rota. A partir de 32&nbsp;km los còstes del transport poirián èsser ja efectiu. 

Lo principal desavantatge del transpòrt ferroviari de merças es lo manca de flexibilitat. Per aquela rason, lo tren perdèt los clients qu'utilizavan aquel tipe de transpòrt per passar al transpòrt per rotaa, alara que los govèrns encoratjan l'utilizacion dels trens de merças.

### Autres tipes de trens
En mai dels trens de passatgièrs e de merças, i a d'autres tipes de tren que s'utilizan per la construccion, mantenença e ensag pendent la construccion de las linhas de camin de fèrre. En Soïssa existís de trens d'urgéncias que s'utilizan en cas d'encendis dins los tunèls. 

Los trens de trabalh consistisson en trens equipats amb motors per capitar operacions coma manipular, tractar, ensajar catenàrias, qualques uns son equipats de gruas, etc.

## Cronologia dels recòrds de velocitat

* 1 octobre del 1964: inauguracion de la linha Tokaido Shinkansen, en Japon comença l'èra de la granda velocitat ferroviària. Creacion dels legendari *trens bala* que unís Tòquio a Osaka.

* 6 de març de 1974: Jòrdi Pompidor decidís dins son darrièr conselh dels ministres de crear un tren de granda velocitat en França.

* 26 de febrièr de 1981: lo TGV despassa la velocitat de 380&nbsp;km/h, batent lo recòrd de velocitat sus linha ferrada. 

* 22 de setembre de 1981: François Mitterrand inaugurèt los 417 km de la linha TGV entre París e Lion.

* 18 de mai de 1990: Una unitat del TGV-Atlantic circula a 515&nbsp;km/h, fixant un nòu recòrd mondial de velocitat que demorèt pendent 17 ans.

* 2 de junh de 1991: Alemanha inaugura lo primièr servici regular de l'InterCityExpress (ICE) entre Hamburg e Munic.

* 13 d'abril de 1992: Espanha inaugura sa primièra linha de granda velocitat de Sevilha a Madrid amb los trens AVE, derivats del TGV francés.
 
* 14 de novembre de 1994: Lo primièr Eurostar percorrís l'Eurotunèl jos la Marga i realiza en tres oras son primièr viatge comercial entre París e Londres.

* 3 de Junh de 1998: Accident amb victimas mortalas dins un tren de granda velocitat. Un ICE alemand tusta a 200&nbsp;km/h un pont: 101 mòrts e 88 ferits.

* 29 de genièr del 2001: Itàlia e Françasignan un acòrdi per unir Lion amb Turin amb una linha de granda velocitat. Circulacion prevista en 2015 e per aquò far cal construir un tunèl internacional de 52 km jols Alps.

* 3 d'abril de 2007: Una unitat V-150 (de dos estatges) del TGV francés capita 574&nbsp;km/h sus la linha París-Estrasborg, batent lo recòrd de velocitat sus ralh.

## Galariá

File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in Indonèsia, #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22
File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C full computer control locomotive in Indonesia, #CC204-06
[...]


## Annèxas

### Articles connèxes
* Locomotiva
* Mètro
* Tramvai
* Vagon

### Bibliografia

*  
*  
*  

### Ligams extèrnes
* 
* 

### Nòtas e referéncias