Cristòl Colomb

[thumb|right|Retrach postum de Cristòl Colomb realizat en [1519.]]

**Cristòl Colomb** (1451 - 20 de mai de 1506, Valhadolid) es un navigaire e un explorator italian au servici dei rèis d'Espanha que descurbiguèt America en 1492. En causa dei consequéncias considerablas d'aquela descubèrta, es una figura majora de l'istòria umana considerada coma l'iniciator dei Temps Modèrnes. Fa tanben partida dei marins pus famós dau periòde dei Grandei Descubèrtas.

Nascut dins la region de Gènoa, Cristòl Colomb èra lo fiu d'un teisseire. S'orientèt vèrs la marina e venguèt matalòt per lo còmpte dei familhas marchandas de la vila. En 1476, s'installèt en Portugau onte comencèt de s'interessar a la question de la rota deis Índias per l'oèst. Realizant un important estudi sus lo subjècte, prepausèt de menar una expedicion ai diferents sobeirans d'Euròpa Occidentala. Après mai d'un refús, obtenguèt lo sostèn dei Rèis Catolics. Arribèt ansin dins la region de Bahamas lo 12 d'octòbre de 1492 e, durant sei quatre expedicions, explorèt largament leis Antilhas. Fondèt tanben plusors colonias permanentas en Hispaniola.

Aqueleis establiments foguèron la basa de l'Empèri coloniau espanhòu. Colomb i metèt en plaça un sistèma d'esplecha dei populacions indigènas que foguèron obligadas de liurar de tributs regulars d'aur ò de coton per defugir de represalhas fòrça violentas. Organizèt tanben de fòrças militaras per sometre lei populacions indigènas entraïnant la mòrt de plusors centenaus de miliers d'Amerindians. Aquela politica foguèt a l'origina dau sistèma estendut a tot lo continent après la conquista deis Empèris Astèc e Inca. Pasmens, aquò escandalizèt la rèina Isabèla de Castelha qu'ordonèt l'arrestation de Colomb. S'aquela decision empediguèt pas la perseguida dei chaples d'indigèns, permetèt a la corona espanhòla de recuperar plusors privilègis de Cristòl Colomb sus lei tèrras descubèrtas. Liberat, Colomb tornèt trobar jamai tot son poder politic. En particular, foguèt excluch dei projèctes de desvolopament dei colonias espanhòlas e moriguèt en Espanha en 1506.

## Biografia

### Jovença e formacion

[thumb|right|Exemplar personau de Cristòl Colomb dau ''[Libre dei meravilhas*.]]

La jovença de Cristòl Colomb es pas documentada d'un biais precís. De mai, son racònte es complicat per leis afabulacions de Colomb eu meteis qu'assaièt de se donar d'originas prestigiosas. Es nascut dins la region de [[Gènoa]] entre lo 26 d'aost e lo 31 d'octòbre de [[1451]]. Èra l'ainat d'una [[familha]] de cinc [[enfant]]s. Son [[paire]], Domenico Colombo ([[1418]]-[[1496]]), èra un teisseire originari de [[Lombardia]]. Après de trèbols sociaus, quitèt [[Gènoa]] en [[1470]] per s'installar a [[Savona]] onte venguèt proprietari d'un establiment de [[Teissut|textil]] e d'una [[tavèrna]]. Pasmens, aguèt benlèu de problemas financiers car l'orientacion de Cristòl es estonanta dins una societat onte lo fiu ainat repreniá normalament l'activitat de son [[paire]]. Dicha Susanna Fontanarossa ([[1435]]-[[1489]]), sa maire es fòrça mau coneguda.

Pasmens, l'ipotèsi dei dificultats financieras de Domenico Colombo es mau segura car son fiu aguèt accès a una educacion relativament avançada. En particular, estudièt la [[cosmografia]], l'[[astrologia]] e la [[geometria]] e legiguèt lo *Libre dei meravilhas* de [[Marco Polo]] ([[1254]]-[[1324]]), l’*Imago mundi* de [[Pierre d'Ailly]] ([[1351]]-[[1420]]), l’*Historia rerum ubique gestarum* dau [[papa]] [[Piu II]] ([[1458]]-[[1464]]), una traduccion de l’*Istòria Naturala* de [[Plini lo Vièlh|Plini l'Ancian]] ([[23]]-[[79]]) e la *Geometria* de [[Claudi Ptolemèu]] ([[mòrt]] en [[168]]). Son interès per la marina auriá ansin poscut aparéisser amb leis activitats marchandas liadas a la [[tavèrna]] de son paire.

Dins lo corrent deis ans 1470, Cristòl Colomb venguèt [[matalòt]] sus de [[naviri]]s operant per lei familhas marchandas de [[Gènoa]], especialament lei Centurion, lei Di Negro e lei Spinola. Sei viatges son relativament mau segurs car Colomb i apondiguèt de detalhs dobtós. Dins aquò, realizèt plusors viatges importants en [[Mar Mediterranèa]] ò en [[Euròpa Occidentala]] que li permetèron d'acampar un peculi sufisent per obtenir son independéncia financiera e ajudar son paire.

=== La question de la rota de l'Orient ===

==== L'installacion de Colomb en Portugau ====

En [[1476]], l'expedicion marchanda de Colomb foguèt atacada per de [[corsari]]s [[França|francés]] au sud de la [[Peninsula Iberica]]. Lo marin foguèt obligat de se refugiar a [[Lisbona]] onte son fraire [[Bartolomeo Colomb|Bartolomeo]] teniá una barraca de [[cartografia|cartograf]]. Après l'acabament de sa mission vèrs [[Londres]], Colomb demorèt dins la [[capitala]] [[Portugal|portuguesa]] de [[1477]] a [[1485]]. En [[1479]], se maridèt amb [[Filipa Moniz Perestrelo]] (vèrs [[1458]]-[[1480]]), la filha de [[Bartolomeu Perestrelo]] (vèrs [[1395]]-[[1457]]) qu'èra estat governador de l'illa de [[Porto Santo]] dins l'[[archipèla de Madèira]]. Pasmens, sa [[femna]] moriguèt après la naissença de son fiu [[Diego Colomb]] l'an seguent.

Aqueu [[maridatge]] dirigiguèt l'interès de Colomb vèrs l'[[oèst]] car lo pareu anèt s'installar a [[Porto Santo]]. Ansin, lo marin [[Gènoa|genoés]] i entendiguèt parlar d'indicis a prepaus de l'existéncia de tèrras situadas au delà de l'[[Ocean Atlantic]]. Obtenguèt tanben de [[carta]]s dei [[vent]]s e dei corrents dei possessions portuguesas de l'[[Ocean]], probablament realizadas per son bèupaire. Lo trabalh amb son fraire li permetèt egalament de melhorar son mestritge de la [[cartografia]].

==== La question de la longor de la rota vèrs l'Orient ====

[[Fichièr:Martin Behaim 1492 Ocean Map.png|thumb|right|Representacion de la carta geografica de [[Martin Behaim]].]]
[[Fichièr:Carte de Toscanelli.jpg|thumb|right|Carta de [[Paolo Toscanelli]].]]

Cristòl Colomb comencèt d'imaginar son projècte de viatge [[ocean]]ic vèrs l'[[oèst]] a partir de [[1484]]. D'efiech, au contrari d'un crèire frequent dins la societat actuala, mai d'un sabent [[Edat Mejana|medievau]] imaginava una [[Tèrra]] [[esfèra|esferica]]. Ansin, la possibilitat d'arribar en [[Orient]] en passant per l'[[Ocean Atlantic]] èra pas totalament considerada coma impossibla. En revènge, se pausava la question de la longor dau camin. Segon leis evaluacions [[Grècia|grègas]], especialament aquelei d'[[Eratostenes]] ([[-276|276]]-[[-194|194 avC]]) qu'èran relativament pròchas de la realitat, lo trajècte èra fòrça lòng e en fòra dei capacitats [[logistica]]s de la fin dau sègle XV.

Pasmens, per apielar son idèa, Colomb utilizèt d'autreis estimacions per demenir la distància supausada en [[Euròpa]] e [[Asia]]. Per exemple, preferiguèt lei mesuras de l’*Imago mundi* de [[Pierre d'Ailly]]. De mai, inicièt benlèu una correspondància amb lo [[geografia|geograf]] [[Martin Behaim]] ([[1459]]-[[1507]]), autor d'un glòbe terrèstre famós que representa lei [[continent]]s [[asia]]tic e [[Euròpa|europèu]] separat per l'[[Ocean Atlantic|Atlantic]], e amb lo sabent [[Florença|florentin]] [[Paolo Toscanelli]] ([[1397]]-[[1482]]), autor de cartas destinadas a encoratjar la cèrca de la rota de l'oèst. Aquò permetèt a Colomb de donar una basa racionala a son projècte per o presentar ai sobeirans [[Peninsula Iberica|iberics]].

==== Lei dificultats d'organizacion de l'expedicion ====

Colomb demandèt lo sostèn dei rèis de [[Portugal|Portugau]], de [[Reiaume de Castelha|Castelha]] e d'[[Reialme d'Aragon|Aragon]] per finançar son expedicion. Se turtèt a mai d'un refús. D'efiech, en [[Portugal|Portugau]], lei sabents de la cort de [[Joan II de Portugau|Joan II]] ([[1481]]-[[1495]]) èran en desacòrdi amb lei calculs optimistas dau Genoés. De mai, lei Portugués preferissián concentrar seis esfòrç sus l'exploracion de la rota [[africa]]na vèrs leis [[Índia]]s ont èran a enregistrar de succès importants amb leis expedicions de [[Vasco da Gama]].

Après aquela revirada, Colomb quitèt [[Portugal|Portugau]] per anar en [[Espanha]]. Gràcias a l'ajuda dei franciscans, obtenguèt una  audiéncia reiala en [[1486]]. [[Isabèl Ièra de Castelha|Isabèla de Castelha]] li donèt una pension mai sei conselhiers refusèron de sostenir lo projècte. Colomb demandèt alora – sensa succès – lo sostèn de [[França]], d'[[Anglatèrra]] e, tornarmai, de [[Portugal|Portugau]]. Recebèt ges de respònsa mai aquel activisme inquietèt finalament lei [[Rèis Catolics]]. Per empedir la descubèrta de la rota novèla per un reiaume rivau, acceptèron d'ajudar Colomb en [[1492]].

=== La premiera expedicion e la descubèrta d'America ===

==== La traversada de l'Ocean Atlantic ====



Lo 17 d'abriu de [[1492]], Colomb recebèt de privilègis excepcionaus. Lei [[Rèis Catolics]] lo nomèron « amirau de la Mar Oceana 
», li donèron lo títol de vice rèi de totei lei tèrras susceptiblas d'èsser descubèrtas e li laissèron un desen de l'[[aur]], deis [[espècia (cosina)|espècias]] e dei pèiras preciosas que seràn trobats durant l'expedicion. Colomb obtenguèt tres [[naviri]]s, dichs *Santa María*, *La Niña* e *La Pinta*, amb 90 òmes d'equipatge. La durada dau viatge èra estimada a dos [[mes]].

La partença aguèt luòc lo 3 d'aost de [[1492]] a partir dau [[pòrt]] de [[Palos de la Frontera]]. Entre lo 6 d'aost e lo 9 de setembre, una escala se debanèt dins leis [[Illas Canàrias]] afin de cargar lo materiau necessari a la traversada (viures, [[aiga]], [[fusta]]). Puei, gràcias ais informacions acampadas durant la preparacion de l'expedicion, Colomb se dirigiguèt vèrs lo [[sud]] per trobar leis [[alisis]] (e evitar lei patrolhas portuguesas a l'entorn deis [[Açòres]]).

Lo viatge conoguèt ges de dificultat e es ben conegut car foguèt contat per plusors cronicaires que poguèron consultar lo [[libre de bòrd]]. En despiech de la legenda, leis equipatges menacèron pas de se revòutar quauquei jorns avans la descubèrta de la premiera illa lo 12 d'octòbre de [[1492]]. En revènge, i aguèt ben quauqueis inquietuds e Colomb escondèt de còps l'importància dei distàncias percorregudas. De mai, i aguèt una decepcion importanta amb l'intrada dins la [[Mar dels Sargasses |Mar dei Sargàs]] que foguèt inicialament presa per una tèrra.

==== La premiera exploracion deis illas caribas ====

[[Fichièr:Cristòl Colomb - Premiera expedicion.png|thumb|Trajècte seguit per la premiera expedicion de Cristòl Colomb.]]

La premiera illa descubèrta per l'expedicion èra dicha « [[Guanahani]] » per leis indigèns. Foguèt dicha [[San Salvador (Bahamas)|San Salvador]] per l'amirau. Correspond probablament a l'[[Watling|illa Watling]] mai aquò es pas totalament segur. Lo premier rescòntre amb leis indigèns – de [[Taïnos]] – foguèt corau e Colomb li ofriguèt divèrsei presents. En cambi, lei marins recebèron de [[papagai]]s, dau [[coton]] e dau [[tabat]]. Pasmens, lei discussions foguèron malaisadas en causa de l'abséncia d'[[interprèt]] e leis [[Espanha|Espanhòus]] imaginèron l'existéncia d'un reiaume ric situat sus una [[illa]] au sud-èst de lor posicion.

Assaiant de descubrir aqueu reiaume misteriós, Colomb descurbiguèt [[Cuba]] lo 28 d'octòbre. Pasmens, la preséncia possibla d'[[aur]] dins la region avivèt lei cobesiás e, lo 23 de novembre, l'equipatge de *La Pinta* abandonèt l'expedicion per assaiar de descubrir lo reiaume misteriós. Arribèt a [[Hispaniola]] onte trobèt quauquei tròç de [[metau preciós|metaus preciós]]. De son caire, Colomb deguèt faciar la pèrda de la *Santa María* que s'encalèt sus un escuelh lo 24 de decembre. En causa de la pichona talha de *La Pinta*, foguèt donc necessari de crear un [[fortin militar|fortin]], dich [[La Navidad]], onte 39 òmes foguèron laissats en esperant lo viatge de retorn de Colomb. Lo retorn de *La Pinta* cambièt pas la situacion.

Lo viatge de retorn vèrs [[Espanha]] foguèt malaisada en causa d'una violenta tempèsta que separèt tornarmai lei dos [[naviri]]s lo 12 de febrier de [[1493]]. Colomb capitèt pasmens d'arribar dins la baia de [[Tage]] lo 4 de març de [[1493]]. La novèla de son succès i èra ja conegut car *La Pinta* èra arribada a [[Baiona (Pontevedra)|Baiona]] en [[Galícia]] lo 3. Après un acuelh mitigat de part de [[Joan II de Portugau|Joan II]], Colomb foguèt fòrça celebrat a son retorn en [[Espanha]] lo 15. Foguèt anoblit e obtenguèt sensa difficultat lei mejans necessaris a l'organizacion d'una segonda expedicion.

=== La segonda expedicion ===

==== La cèrca dau continent asiatic ====

[[Fichièr:Cristòl Colomb - Segonda expedicion.png|thumb|Trajècte de la segonda expedicion de Cristòl Colomb.]]

La segonda expedicion de Colomb èra d'una amplor fòrça superiora a la premiera. Constituïda de 17 vaissèus e de , quitèt [[Cadis]] lo 25 de setembre de [[1493]] per lei [[Illas Canàrias|Canàrias]] onte recuperèt de plantums de [[cana de sucre]] per assaiar de leis aclimatar en [[America]]. D'efiech, l'objectiu dau viatge èra de fondar d'installacions permanentas dins la region.

Lei [[naviri]]s arribèron dins leis [[Antilhas]] lo 4 de novembre. Après la descubèrta de divèrseis illas, Colomb arribèt a [[La Navidad]] per i trobar lei rèstas cremats dau [[fortin]] e de quauquei cadabres. Segon leis explicacions deis indigèns, de combats serián estats entraïnats per l'aviditat e la violéncia deis [[Espanha|Espanhòus]]. Abandonant l'endrech, Colomb fondèt una basa novèla, dicha [[La Isabela]], a proximitat d'un jaciment supausat d'[[aur]]. Puei, mandèt 12 [[naviri]]s en [[Espanha]] per raportar la situacion. De son caire, prenguèt 3 autrei vaissèus per perseguir l'exploracion e arribar dins lei territòris dau « Grand Khan ». Reconoguèt ansin una partida dau litorau sud de [[Cuba]] e descurbiguèt [[Jamaica]].

==== Lo començament de la colonizacion ====

La segonda expedicion de Colomb veguèt la mesa en plaça dei premierei basas dau sistèma [[colonialisme|coloniau]] [[Espanha|espanhòu]] en [[America]]. D'efiech, a partir de [[La Isabela]], l'esplecha deis indigèns comencèt d'èsser organizada. Leis « Indians » foguèron obligats de provesir un [[tribut]] regular format d'[[aur]] e de [[coton]]. Aquelei que refusèron s'enfugiguèron dins lei [[montanha]]s ò assaièron de se revòutar. La premiera insureccion aguèt luòc lo 27 de març de [[1495]] mai foguèt aisament reprimida.

Aquelei combats permetèron ais [[Espanha|Espanhòus]] de capturar d'[[esclavatge|esclaus]] e de renfòrçar sa dominacion sus l'illa d'[[Hispaniola]]. Marquèron lo començament d'una grèva crisi [[demografia|demografica]] que veguèt la quasi disparicion de la populacion de l'illa que passèt d'au mens  abitants en [[1492]] a solament  en [[1522]]. Aguent laissat son fraire [[Bartolomeo Colomb|Bartolomeo]] coma governador, Colomb decidèt de s'entornar en [[Espanha]] en [[1496]] amb 500 esclaus [[arawak]]s. Solament 300 arribèron a destinacion e [[Isabèl Ièra de Castelha|Isabèla de Castelha]], escandalizada, ordonèt sa liberacion. De mai, lo viatge foguèt pas considerat coma un succès important car Colomb, maugrat sei descubèrtas, entornèt ges de richessa

=== La tresena expedicion ===

[[Fichièr:Cristòl Colomb - Tresena expedicion.png|thumb|Trajècte de la tresena expedicion de Cristòl Colomb.]]

En causa de la [[Premiera Guèrra d'Itàlia]] ([[1494]]-[[1497]]), la tresena expedicion de Colomb foguèt pas organizada avans [[1498]]. Amb 3 [[naviri]]s, Colomb quitèt la [[Peninsula Iberica]] lo 30 de març de [[1498]] e se dirigiguèt vèrs lo [[sud]]. Arribèt ansin per lo premier còp sus lo [[continent]] [[america]]n eu meteis dins la region d'[[Orinoco]] lo 5 d'aost. Après aver explorar l'endrech, anèt a [[Sant Domingo|La Nueva Isabela]] (uei [[Sant Domingo]]), [[vila]] novèla fondada per remplaçar [[La Isabela]] coma [[capitala]] [[colonialisme|coloniala]].

I descurbiguèt una situacion malaisada amb de tensions grèvas entre son fraire e l'alcalde [[Francisco Roldán]], en revòuta còntra l'autoritat dau governador. Per amaisar la situacion, Colomb deguèt negociar amb l'alcalde. Acceptèt d'establir au profiech dei rebèls un sistèma d'[[esclavatge]] deis « Indians » que serviguèt pus tard de basa au « repartimiento », concession institucionalizada de la man d'òbra indigèna ai [[colonialisme|colons]].

=== L'arrestation de Colomb ===

En causa dei tensions generalas en [[Hispaniola]], lei [[Rèis Catolics]] mandèron un enquistaire, [[Francisco de Bobadilla]], per seguir la situacion. Tre son arribada [[Francisco de Bobadilla|Bobadilla]] s'acipèt de la vision de sèt Espanhòus penduts a [[Sant Domingo]]. De mai, descurbiguèt la gestion marrida de la colonia per lei Colomb (pagament irregular dei soudats, conversions tròp limitadas...). S'aliant amb [[Francisco Roldán|Roldán]], ordonèt l'arrestation dei Colomb (Cristòl, [[Bartolomeo Colomb|Bartolomeo]] e [[Diego Colomb|Diego]]) e se proclamèt governador. Puei, mandèt lei tres presoniers en [[Espanha]] e accelerèt la mesa en plaça de l’*encomienda*. Aquò èra lo transferiment dei responsabilitats de proteccion e d'evangelizacion d'un grop d'Indians dau rèi a un individú privat. En cambi, aquel individú podiá exigir un [[tribut]] ò de [[corvada]]s. Amb lei [[malautiá]]s importadas d'[[Euròpa]], accelerèt la disparicion deis indigèns.

[[Francisco de Bobadilla|Bobadilla]] foguèt tanben fòrça criticat per sei decisions car [[Isabèl Ièra de Castelha|Isabèla de Castelha]] èra fòrça ostila a tota mesura de reduccion deis Indians en [[esclavatge]]. Remplaçat tre [[1502]], foguèt tuat per una tempèsta durant lo viatge de retorn en [[Espanha]]. De son caire, Colomb foguèt liberat après sièis setmanas de preson mai, en fòra de son títol onorific de vice rèi, perdiguèt totei sei privilègis. Aquò marquèt lo començament d'un lòng procès amb la corona espanhòla que s'acabèt après sa [[mòrt]] per un compromès que permetèt a son fiu d'obtenir divèrsei possessions en [[America]].

=== La quatrena expedicion ===

[[Fichièr:Cristòl Colomb - Quatrena expedicion.png|thumb|Trajècte de la quatrena expedicion de Cristòl Colomb.]]

Cristòl Colomb aguèt lo drech d'organizar une quatrena expedicion en [[1502]] amb quatre [[caravela]]s. Per [[Espanha]], après la descubèrta de la rota africana deis [[Índia]]s per [[Vasco de Gama]] ([[1469]]-[[1529]]), l'enjòc èra important per pas laissar a [[Portugal|Portugau]] lo monopòli dau comèrci amb [[Asia]]. L'objectiu de Colomb èra donc d'explorar vèrs l'[[oèst]] e lei sobeirans li enebiguèron d'acostar sensa necessitat a [[Sant Domingo]].

Aqueu viatge es mau conegut car Colomb tenguèt ges de jornau. Pasmens, son fiu [[Ferrand Colomb]], nascut en [[1488]] après una liason entre son paire e [[Beatriz Enríquez de Arana]], auriá pres quauquei nòtas. Utilizadas pus tard per escriure una [[autobiografia]] de Cristòl Colomb, son la fònt principala sus lo trajècte seguit per l'expedicion. Lei [[naviri]]s explorèron lo [[litorau]] de la [[Còsta Rica]] vèrs lo [[sud]] fins a l'istme de [[Panama]]. Puei, anèron vèrs lo nòrd onte deguèron s'arrestar a [[Jamaica]] en causa de degalhs tròp importants (25 de junh de [[1503]]). Tocat per lo [[paludisme]], Colomb deguèt subreviure un an sus l'illa fins a l'arribada de secors dempuei [[Sant Domingo]] (junh de [[1504]]). Puei, quitèt la region en setembre per arribar en [[Espanha]] en novembre.

=== Fin de vida ===

[[Fichièr:Sevilla cathedral - tomb of christopher columbus.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la [[tomba]] actuala de Cristòl Colomb.]]

Colomb moriguèt lo 20 de mai de [[1506]] mens de dos ans après la fin de son quatren viatge. Contràriament a la [[legenda]], visquèt pas dins la misèria e obtenguèt lo pagament d'una partida dei revenguts deis [[Índia]]s. Dins aquò, retrobèt pas lei privilègis acordats en [[1493]]. Foguèt inicialament enterrat a [[Valladolid]] mai son còrs foguèt desplaçat plusors còps durant l'istòria coloniala d'[[Espanha]] : a [[Sant Domingo]] en [[1541]], a [[L'Avana]] en [[1795]] e a [[Sevilha]] en [[1898]].

Son fiu [[Diego Colomb|Diego]] contunièt de reclamar la restitucion dei privilègis cedits en [[1492]]. Sensa obtenir un contentament totau de sei revendicacions, foguèt nomat governador deis [[Índia]]s en [[1508]] e vice rèi en [[1511]]. Après sa [[mòrt]], sa frema negocièt per son fiu [[Luis Colón de Toledo]] ([[1520]]-[[1572]]) un acòrdi diferent li permetent d'obtenir divèrsei tèrras ([[ducat de Veragua]] e [[marquesat de Jamaica]]) en cambi de l'abandon oficiau dei drechs inicialament donats.

== Òbra ==

=== La descubèrta d'America ===

Se lo [[continent]] [[america]]n foguèt de segur descubèrt i a  a  ans per lei rèires dei pòbles amerindians, Cristòl Colomb foguèt l'explorator que permetèt a [[Euròpa]] de prendre consciéncia de l'existéncia d'[[America]]. Pasmens, Colomb eu meteis comprenguèt jamai la natura de sa descubèrta e pensèt fins a sa [[mòrt]] aver trobat de regions orientalas d'[[Asia]].

Es ansin l'explorator [[Florença|florentin]] [[Amerigo Vespucci]] ([[1454]]-[[1512]]) que foguèt lo premier qu'afiermèt l'existéncia d'un [[continent]] « novèu » entre [[Euròpa]] e [[Asia]]. Per aquò, aquela massa de tèrras foguèt dicha [[America]] en son onor per lei [[geografia|geografs]] dau sègle XVI. Lo nom de Colomb foguèt unicament utilizat per nomar [[Colómbia]], descubèrta per lo [[Gènoa|Genoés]] durant son tresen viatge.

=== La fondacion de l'empèri coloniau espanhòu ===

La fondacion de [[colonialisme|colonias]] permanentas e la mesa en plaça de sistèmas d'esplecha de la man d'òbra indigèna per Cristòl Colomb marquèron la creacion de l'Empèri coloniau d'[[Espanha]]. D'efiech, tre leis ans 1490, la [[politica]] de Colomb e de sei fraires adoptèt de trachs caracteristics de la futura societat [[colonialisme|coloniala]].

Lei pus importants son aquelei que prefiguran l’*encomienda* e lo *repartimiento*. Generalizats ai conquistas ulterioras deis [[Espanha|Espanhòus]], èran destinats a esplechar la man d'òbra locala per assegurar la rendabilitat deis expedicions de Colomb e, pus tard, de tota l'entrepresa [[colonialisme|coloniala]]]. Ansin, en [[Hispaniola]], totei lei tres [[mes]], leis Indians de mai de 14 ans devián liurar una certana quantitat d'[[aur]] ò subir de represalhas [[sang|saunós]] ([[amputacion]] dei [[man]]s...). Puei, aquelei castigs foguèron pauc a pauc remplaçats per l'[[esclavatge]] e lo [[tribut]] per la possibilitat d'exigir una quantitat de trabalh de part deis indigèns.

D'autra part, Colomb observèt la feblessa [[tecnologia|tecnologica]], [[militar]]a e [[politica]] dei societats indigènas. Comprenguèt pauc a pauc que la conquista e l'annexion dei tèrras descubèrtas èra possibla. Comuniquèt aquela informacion a sei sobeirans, çò que foguèt a l'origina dau fenomèn dei *conquistadors* que destruguèron leis empèris [[mesoamerica]]ns durant lei sègles XVI e XVII.

=== La disparicion dei Taïnos ===

La politica iniciada per Colomb entraïnèt la disparicion rapida de la màger part dei Taïnos de l'illa d'[[Hispaniola]]. D'efiech, utilizèt rapidament la violéncia per impausar l'òrdre espanhòu dins la region. Tre [[1495]] per exemple, menèt una violenta incursion que s'acabèt per la captura de  [[Arawak]]s. Puei, organizèt de tropas a l'entorn d'unitats de soudats ben [[arma (guèrra)|armats]] e de [[can]]s per percórrer rapidament la region, sometre lei comunautats, reprimir lei temptativas d'insureccion e secutar lei pòchis de resisténcia. Relativament eficaça, aquela [[estrategia]] entraïnèt la mòrt de  a  Amerindians avans l'arrestacion de Colomb. Pasmens, sei successors perseguèron sa politica e l'agravèron. En [[1530]], segon [[Bartolomé Casaus]] ([[1484]]-[[1566]]), solament 600 Tainos èran totjorn en [[vida]].

== Posteritat e eiretatge ==

[[Fichièr:Monument de Christophe Colomb.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau monument de [[Barcelona]] en onor de Cristòl Colomb.]]

Cristòl Colomb es un personatge [[istòria|istoric]] fòrça famós reconegut coma un navegator e un explorator excepcionau. Sa posteritat a variat segon leis epòcas. Fins a la segonda mitat dau sègle XX, èra relativament positiva. Per exemple, lo 12 d'octòbre es commemorat dins la màger part dei país [[america]]ns ([[USA|Estats Units d'America]] e [[America Latina]]) e en [[Espanha]]. Autre exemple, en [[1893]], una exposicion de sièis mes sus Colomb atraiguèt 27 milions de visitors. De mai, plusors [[vila]]s [[america]]nas an una carriera ò una plaça importanta nomada en son onor. En fòra de [[Colómbia]], doas capitalas d'[[Estats dels Estats Units|estats]] estatsunidencs ([[Ohio]], [[Carolina del Sud|Carolina dau Sud]]) an una [[capitala]] portant lo nom de Colomb. Es tanben lo cas dau [[riu]] [[Colómbia (flume)|Colómbia]]. 

Pasmens, dempuei la fin dau periòde [[colonialisme|coloniau]], l'eiretatge colombian es vist d'un biais pus nuançat en causa de son ròtle important dins la mesa en plaça dau sistèma coloniau en [[America]] e dins lei chaples de populacions indigènas. En particular, se Colomb es considerat coma lo fondator de l'America actuala, lo 12 d'octòbre es vengut una celebracion mesclant fèsta e reget segon leis endrechs e lei comunautats. De mai, sei temptativas de lausar sa vida en trafegant la sieuna [[autobiografia]] son d'ara endavant mielhs coneguts per leis [[Istòria|istorians]]. Ansin, la moralitat dobtosa de Colomb a participat a la degradacion de son imatge

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===
<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[America]].
* [[America precolombiana|America Precolombiana]].
* [[Bartolomeo Colomb]].
* [[Colonialisme]].
* *Conquistador*.
* [[Diego Colomb]].
* *Encomienda*.
* [[Grandas descobèrtas|Grandei Descubèrtas]].
* [[Hispaniola]].
* [[Rèis Catolics]].
</div>

=== Bibliografia ===

* *'(fr)** [[Denis Crouzet]], ''Christophe Colomb : Héraut de l'Apocalypse'', Payot, 2006.
* **(fr)** [[Jacques Heers]], ''Christophe Colomb'', Hachette, 1991.
* **(fr)** [[Michel Lequenne]], ''Christophe Colomb : amiral de la mer océane'', Gallimard, coll. « Découvertes Gallimard : histoire », 2005.
* **(fr)*' [[Samuel Eliot Morison]], *Christophe Colomb, Amiral de la Mer océane'', 1974.

### Nòtas e referéncias