open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tòni Escala

**Antònia Escala** (Tremp, 1961), mès coneishut coma *Tòni Escala*, ei ua escrivana occitana dera Val d'Aran ..

## Obràs

* *Tanplan tornec* (2004) (roman)
* *En vacances* (2007) (roman)
* *T'i maridaràs* (2007) (roman)
* *Moria!... Èm perduts!* (roman)
* *Hered* (2010) (roman)
* *101 pensades* (2019) (poesia)

## Ligams extèrnes
Aimeric Picaud

**Aimeric Picaud** (o **Aimery Picaud**) foguet un monge benedictin de Partenai, en Peitau, que viscut au seglhe XII. Es tradicionalament considerat coma l'autor de la Guida dau Pelegrin, escrich vers 1140, primiera òbra consagrada au pelegrinatge de Sent Jacme de Compostela.

Lo Codex Calixtinus es una òbra eclesiastica, la part dau capítol V qu'es atribuida a Picaud seriá estada destinada non pas aus pelegrins mas aus clhercs e es estat fòrça pauc difusada e legida. S'agiriá mai d'una òbra de "propaganda" de l'Eglheisa que d'un veritablha "guida toristica".

Se la Guida es son òbra, es probablhe—mas pas confermat—que Picaud parlava l'occitan ancian. Fa menciona dau mot "sentjacaïre", qu'es "sentjacaire" en lemosin moderne.

## Veire tanben
### Liams internes
### Liams externes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Hotchkiss H35

[thumb|right|[Fotografia d'un carri Hotchkiss H39.]]

Lo **Hotchkiss H35** es un carri leugier francés desvolopat durant leis ans 1930. Aperaquí  exemplaris foguèron produchs de 1935 a 1940, principalament destinats ai batalhons de carris de combat e ais unitats de cavalariá. Participèron a la Segonda Guèrra Mondiala e a la Premiera Guèrra Araboisralieana.

Concebut per sostenir leis unitats equipadas de carris B1 ò de SOMUA S35, lo H35 es similar au Renault R35. Es dotat d'un blindatge avans de 40 mm, relativament impressionant en 1940 e d'un armament leugier (un canon cort de 37 mm e una mitralhièra de 7,5 mm). Lei dimensions reduchas dau veïcul e una velocitat auta (30-40 km/h) melhoravan egalament sa proteccion. Pasmens, son autonòmia es tanben febla (129 km) e, coma defaut comun a totei lei carris francés dau periòde, son equipatge èra solament constituit d'un conductor e d'un cap de carri que dèu assegurar lo comandament dau veïcul, lei comunicacions amb leis autreis unitats, l'observacion de l'environament e lo foncionament dau canon. Per resòuvre aquelei problemas, una version dicha Hotchkiss H39, intrèt en servici en 1939 amb un canon pus poderós e mai d'espaci per l'equipatge.

Lo 10 de mai de 1940, aperaquí 810 carris Hotchkiss H35 e H39 èran disponibles sus lo territòri francés. Coma per d'autrei blindats francés de 1940, èran pauc adaptats a la guèrra de movement menada per leis Alemands car son autonòmia èra tròp febla. La màger part dei H35 foguèron donc abandonats per manca de carburants e la *[[Wehrmacht]]* poguèt ansin ne'n recuperar 600 après l'armistici. Rapidament obsolèts en causa de l'aparicion de carris mejans poderós coma lo T-34, foguèron principalament utilizats per l'entraïnament ò per missions d'ocupacion. Puei, foguèron transformats en canons automotors e en veïculs de sostèn. 12 carris H35, sasits en Anglatèrra, foguèron utilizats per lei Fòrças Francesas Liuras durant sei campanhas en Africa e en Siria. Totei foguèron destruchs. Après 1945, quauquei modèls foguèron venduts a l'armada israeliana. I demorèron en servici fins a 1952.

## Liames intèrnes


* Campanha de França (1940).
* Carri d'infantariá.
* Carri leugier.
* Renault FT-17.
* Renault R35.
* Segonda Guèrra Mondiala.


## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean-Gabriel Jeudy, *Chars de France*, E.T.A.I., 1997.
* **[[francés|(fr)]]** Pierre Touzin, *Les véhicules blindés français, 1900-1944*, EPA, 1979.

## Nòtas e referéncias
SOMUA S35

[thumb|right|[Fotografia d'un carri SOMUA S35 restaurat.]]

Lo **SOMUA S35** es un carri de cavalariá francés desvolopat durant leis ans 1930. Foguèt produch a 430 exemplaris entre 1935 e 1937. Participèt a la Segonda Guèrra Mondiala.

Destinat a la cavalariá, lo SOMUA S35 èra un carri fòrça modèrne a sa sortida. D'efiech, èra dotat d'un blindatge relativament espés (47 mm), d'un armament anticarri eficaç còntra la quasi totalitat dei blindats existents (un canon de 47 mm e una mitralhièra de 7,5 mm). Avián tanben una autonòmia importanta (entre 120 e 280 km). Pasmens, defaut comun a totei lei carris francés dau periòde, son equipatge èra tròp reduch amb un conductor, un operator ràdio e un cap de carri que deviá tanben assegurar lo tir au canon. De mai, l'entretença dau veïcul èra relativament costosa, çò que limitèt lo nombre d'exemplaris produchs.

Lo SOMUA S35 es sovent considerat coma lo melhor carri de la campanha de França. D'efiech, sa poissança de fuòc, son blindatge, son autonòmia e sa velocitat èran ben adaptats a la guèrra de movement menada per leis Alemands. De mai, son canon li permetiá de batre lo blindatge de totei lei carris en servici dins la *[[Wehrmacht]]* mentre que son blindatge èra capable d'arrestar totei leis obús anticarri alemands franc d'aquelei tirats per lei canons de 88 mm. En causa de la situacion generala de l'armada francesa en 1940, la màger part dei S35 foguèron donc abandonats per lor equipatge en causa d'una manca de carburant. Leis Alemands ne'n capturèron 297 exemplaris que foguèron principalament utilizats per l'entraïnament e la lucha còntra lei partisans. Après 1944, lei Francés recupèron quauquei S35 per equipar sei divisions blindadas encargadas d'assegurar lo sètge dei pòchis alemandas de l'Ocean Atlantic.

## Liames intèrnes


* Campanha de França (1940).
* Carri de cavalariá.
* Segonda Guèrra Mondiala.


## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Pascal Danjou, *L'Automitrailleuse de Combat SOMUA S 35*, Éditions du Barbotin, 2004.
* **[[francés|(fr)]]** Pierre Touzin, *Les véhicules blindés français, 1900-1944*, EPA, 1979.

## Nòtas e referéncias
Mauriana

**Mauriana** (*Môrièna* en arpitan, *Maurienne* en francés) es una val alpenca situada dins lo departament de Savòia e la region Auvèrnhe Ròse Aups. D'una longor de , es traversada per la ribièra d'Arc. Correspond a una de las sièis províncias istoricas de Savòia, que foguèt una entitat territoriala romana (*pagus Maurianensis*), puèi un Comtat integrat al comtat de Savòia abans de venir una de las províncias administrativas (de 1723 a 1860) del ducat de Savòia.
Renault D1

[thumb|right|[Fotografia d'un carri Renault D1 en 1936.]]

Lo **Renault D1** es un carri leugier francés desvolopat durant leis ans 1920 per remplaçar lo carri Renault FT. 160 exemplaris foguèron produchs de 1930 a 1935. Participèron a la Segonda Guèrra Mondiala.

L'idèa iniciala de l'armada francesa èra de modernizar lei carris Renault FT de la Premiera Guèrra Mondiala. Pasmens, lei diferents projèctes mau capitèron car l'espaci laissat per lo motor èra insufisent. En 1923, comencèt donc l'estudi d'un carri novèu destinat a sostenir lo combat de l'infantariá. Per aquò, foguèt concebut un carri qu'es una mena de melhorament dau FT amb un blindatge espés (40 mm) e un canon cort de 47 mm, doas mitralhièras de 7,5 mm. Pasmens, coma per la màger part dei carris francés dau periòde, l'autonòmia èra febla (120 km) e lo cap de carri deviá assegurar tròp de ròtles diferents (cap de carri, tiraire...). Dins aquò, lo D1 èra relativament modèrne en 1930. En particular, foguèt lo premier carri francés dotat, tre sa concepcion, d'un sistèma de ràdiotelegrafia.

Considerats coma obsolèts en 1937, lei D1 foguèron mandats en Tunisia. Pasmens, en junh de 1940, 43 D1 operacionaus foguèron desplegats en França còntra la *[[Wehrmacht]]*. Participèron a divèrsei còntra-atacas mai son blindatge, tròp feble, èra vulnerable au tir dei canons anticarri de 37 mm. La màger part dei D1 foguèt donc destrucha. Lei D1 demorats en Africa participèron ai combats de 1942 e 1943.

## Liames intèrnes

* Carri leugier.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Pascal Danjou, « Le char D1 », *Revue Tank zone*, n° 17,‎ junh-julhet de 2011, pp. 14 à 21.

## Nòtas e referéncias
James Webb (telescòpi espacial)

Lo **telescòpi espacial ''James-Webb*** (en anglés: *James Webb Space Telescope*), tanben designat corentament per son acronim *'JWST*', es un [[telescòpi espacial]] [[infraroge]] de la [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]], desvolopat conjuntament amb l'[[Agéncia espaciala europèa]] (ESA) e l'[[Agéncia espaciala canadenca]] (ASC). Lo JWST, lo pus grand e pus onerós  telescòpi espacial jamai lançat dins l'espaci, es estat concebut per perseguir los trabalhs del [[Telescòpi espacial Hubble|telescòpi espacial *Hubble'']], en fasent pr'aquò d'observacions dins de longors d'onda pus longas. Son lançament se faguèt lo 25 de decembre de 2021.

Lo telescòpi foguèt lancat per una fusada Ariane 5, dempuèi la basa de Kourou en Guaiana francesa, e foguèt plaçat, après un transit d'un mes, en orbita a l'entorn del punt de Lagrange L2 del sistèma Solelh-Tèrra, situat a  de quilomètres de la Tèrra, del costat oposat al Solelh.
La Ròcha (Val Maira)

**La Ròcha** o **Ròcabruna** (*Roccabruna* en italian) es una comuna italiana de la comunautat montanhòla de la Val Maira, dins las Valadas Occitanas. Administrativament dins la província de Coni, dins la region de Piemont.

## Ruaas
Sant’Ana, Lhi Aclard, Lhia Ardevin, Lhi Belliard, Lhi Borbon, Bodoro, Bojalat,  Lhi Bonet, Lhi  Bornada, Lhi Bruna, Ca' Blancha, Lo Caire, Casetas,  Lhi Cesan, Lo Chastèl, Lo Ciri, La Comba, La Cort,  Lo Copet, Lhi Dao, Lhi Ercol, Lhi Fèrre, Lhi Filip, Folhençanas, La Fonfonalha, La Fucina, La Gardiòla, La Grangeta, La Granja, La Glèisa, La Gorra, L’Iscla, Sant Joan, Sant Julian, Lhi Jorcet, Lhi Maçon, Lhi Margaria, Lo Molin, La Morèta, Lhi Negòcis,  Lo Norat, Lhi Ogier, Prat Ros, Lhi Perotin,  Sant Ponç, Lhi Ragotier, Lhi Rebuf, Lhi Sandra, Lo Saret, Tavernòla, Tech del Prat, Tech Ros,  Lo Trobilh, Sant Tromè,  Lhi Ugòt, Lhi Vòli.
Freundel Stuart

**Freundel Stuart** (n. 1951) es avocat e òme politic de Barbados. Foguèt primièr ministre de 2010 a 2018.

## Referéncias
Mia Mottley

**Mia Amor Mottley** (n. 1965) es avocata e femna politica de Barbados. N'es primièra ministra dempuèi 2018.

## Referéncias
Teodòr de Cirene

[thumb|right|Representacion de l'[espirala de Teodòr.]]

**Teodòr de Cirene** ò **Teodòr lo Matematician** (465, Cirene - 398 avC, Cirene) es un matematician grèc de l'escòla pitagoriciana. Personalitat intellectuala importanta de la segonda mitat dau sègle V avC, es famós per sa participacion a la descubèrta dei nombres irracionaus.

La vida de Teodòr de Cirene es mau coneguda. Discípol possible de Protagoras (vèrs 490-420 avC), realizèt plusors viatges en Grècia, especialament a Atenas. Foguèt benlèu lo mèstre de Socrates (vèrs 470-399 avC), de Theetèt d'Atenas († 395/369 avC) e de Platon (427-348 avC). En mai dei matematicas, s'interessèt a l'astronomia, a la musica e a totei lei disciplinas que regardavan l'ensenhament. Èra tanben un filosòf reconegut de la vila de Cirene.

Teodòr de Cirene es principalament conegut per sei recèrcas sus lei nombres irracionaus. Amb d'autrei matematicians pitagoricians, estudièt plusors cas d'incommensurabilitat a partir de la racina carrada de 3. Demostrèt que totei lei racinas dei nombres entièrs non carrats fins a 17 èra de nombre irracionaus. Pasmens, lo metòde utilizat es desconegut. En 1941, Jakob Heinrich Anderhub (1894 – 1946) construguèt una espirala compausada de 16 triangles rectangles donant lei racinas dei nombres entièrs de 2 a 175. Benlèu utilizada per Teodòr, aquela construccion es desenant dicha espirala de Teodòr. Pasmens, un autre encaminament per obtenir lo meteis resultat foguèt prepausat per Hieronymus Georg Zeuthen (1839-1920). Es basat sus l'algoritme d'Euclid.

Illustracion de la fama de Teodòr de Cirene dins lo mond antic, aparéis coma personatge dins lo dialòg *[[Theetèt (Platon)|Theetèt]]* de Platon.

## Liames intèrnes

* Espirala de Teodòr.
* Nombre irracionau.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Luc Brisson (dir.), *Théétète : Platon, Œuvres complètes*, Éditions Flammarion, 2008.

## Nòtas e referéncias
Carola Rackete

drecha|sens_quadre
**Carola Rackete**, nascuda lo 8 de mai de 1988 a Preetz (Schleswig-Holstein, Alemanha), es una capitani de naviri e una activista alemanda. Es coneguda per aver forçat lo blocatge italian en junh de 2019, a las comandas del naviri umanitari *Sea-Watch 3*, en seguida de qué foguèt arrestada e perseguida en justícia, especialament per , abans que la justícia italiana invalidèsse son arrestacion.

## Biografia

### Estudis e expedicions scientificas
Carola Rackete nais lo 8 de mai de 1988 a Preetz, a proximitat de Kiel, dins lo nòrd d'Alemanha, e grandís a Hambühren en Bassa Saxònia. Son paire es engenhaire electrician e sa maire comptabla. Es victima de secutament escolar pendent son adolescéncia.

Après un bachelierat en sciéncias nauticas a l'universitat de Jade a Elsfleth, en Bassa Saxònia, naviga pendent dos ans per d'expedicions scientificas en Artic e en Antartic dins l'encastre d'accions de l'institut Alfred Wegener per la recèrca polara e marina. Trabalha brèvament per una entrepresa de crosièras de luxe puèi acompanha un naviri oceanografic de Greenpeace e fa finalament un servici volontari europèu al sen del pargue natural dels volcans del Kamtchatka, abans de repréner sos estudis en 2015 e d'obténer un master en manejament environamental a l’universitat Edge Hill (Anglatèrra, Reialme Unit). Carola Rackete trabalha qualques meses pel British Antarctic Survey, que mena de recèrcas scientificas en Antartic, abans de s'engatjar dins l'umanitari.

### Engatjament umanitari
Participa pel primièr còp en junh de 2016 a una mission de secors en mar de personas migrantas en Mediterranèa amb l'ONG umanitària alemanda *[[Sea-Watch]]*.

En 2018, Carola Rackete pren tanben part a de recèrcas de naufragièrs dempuèi un avion, lo *Colibri*, per l'ONG francesa *Pilòts volontaris*.

## Distincions
La cònsol de París Anne Hidalgo desira decernir la medalha Grand Vermelh, la mai nauta distincion de la vila, a las doas capitanis del batèl *[[Sea-Watch|Sea-Watch 3]]*, Carola Rackete e Pia Klemp, per tornar afirmar son . Totas las doas refusan aquesta decoracion, denonciant l'ipocrisia de la vila de París.

## Nòtas e reférencias



## Veire tanben

### Articles ligats

* Sea-Watch
* Pia Klemp

### Ligams extèrnes
Regionalisme comerciau

Lo **regionalisme comerciau** es un tèrme que designa la conclusion d'acòrds comerciaus qu'implican una liberalizacion preferenciala dei mercats dei país signataris e lo mantenement de drechs de doana ò de barrieras tarifàrias amb lei país non membre. Lo regionalisme comerciau resulta d'un procès d'integracion economica d'un grop de país vesins. L'Union Europèa, l'ALENA e lo Mercosur son d'exemples de regionalismes comerciaus.

## Liames intèrnes

* Integracion economica.
* Liberalizacion economica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Transferiment de tecnologia

Un **transferiment de tecnologia** es una accion que consistís per un agent economic a metre a disposicion d'un autre agent una tecnica ò un saupre-faire de produccion. Es un concèpte qu'es present dins mai d'una activitat coma la formacion professionala, la valorizacion de la recèrca e desvolopament ò l'ajuda ai país en desvolopament. Per aquò, foguèron creats d'otís e de disciplinas coma l'ensenhament, lei brevets e lei mecanismes de cooperacion internacionala. Dins lo domeni economic e industriau, lei transferiments de tecnologia pòdon èsser considerats coma d'activitats sensiblas e èsser l'objècte d'una reglementacion dedicada. Per exemple, es sovent lo cas per lei tecnologicas militaras avançadas.

## Liames intèrnes

* Brevet.
* Formacion professionala.
* Tecnologia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Províncias d'Itàlia

Las **províncias d'Itàlia** son una division administrativa d'Itàlia. 

## Las províncias d'Itàlia uòi

## Ancianas províncias d'Itàlia
Ruf d'Avinhon

**Sant Ruf d'Avinhon** foguèt lo primier avesque d'Avinhon.

## [[Agiografia]]
## Òrdre

### Luòcs consagrats
*Abadiá de Sant Ruf de Valença

## Veire tanben
### Liames extèrnes
### Liames extèrnes
## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Memorial

left|50px ***Memorial*** (en rus: *Мемориал*; o *Memorial Society*) es una organizacion russa de defensa dels dreches umans e de preservacion de la memòria de las victimas del poder sovietic, especialament estalinian, mas tanben d'exaccions pus recentas commesas en Russia, especialament en Chechenia. Son origina remonta al periòde de la Perestroika, ont organizèt una assisténcia als presonièrs politics, victims del regim sovietic.

En 2021, est un malhum d'organizacions basadas en Russia, en Alemanha, en Cazacstan, en Itàlia, en Republica Chèca, en Belgica, en França e en Ucraïna. 

Foguèt dissolguda per la Cor suprèma russa lo 28 de decembre de 2021. Reçaup lo Prèmi Nobel de la Patz en 2022.

## Referéncias
Stand News

**Stand News** (chinés : 立場新聞) èra un site d'actualitats en linha gratuit e de tòca non lucrativa basat a Hong Kong, de 2014 a 2021. Fondat en decembre de 2014,  succedissiá  *House News*. Se concentrava principalament sus las questions socialas e politicas a Hong Kong e adoptava generalament una posicion editoriala prodemocracia.

Stand News foguèt classat al primièr reng en tèrmes de credibilitat entre los medias d'informacion en linha a Hong Kong dins dos sondatges d'opinion menats per l'Universitat chinesa de Hong Kong en 2016 e 2019.[1][2]

Lo 29 de decembre de 2021, dins un contèxte de repression creissenta dels medias pel governament chinés après la promulgacion en 2020 de la lei sus la securitat nacionala de Hong Kong, Stand News foguèt perquisicionat per las fòrces de poliça de Hong Kong, qu'arestèron  los cadres superiors e gelèron los actius de l'entrepresa. En consequéncia, comme Apple Daily pus lèu la meteissa annada, Stand News foguèt constrenh de licenciar son personal e de cessar sa publicacion.[3]
Lo Capítol (Marselha)

Lo **Capítol** es un quartier dau de Marselha, plaçat entre Canebiera e l'Estacion de Sant Carles. Tèn la forma d'un quadrilatèr termejat per lo aut de Canebiera e lo començament dau baloard de la Magdalena (ara de la Liberacion) au miejorn, la carriera Bernex e la partença dau baloard Nationau au levant, lo baloard Voltaire au nòrd, e lei baloard Dugommier e Garibaldi au cochant. Costeja lei quartiers de Sant Carles au nòrd, Thiers au sud, e Belsunce a l'oest.

## Toponimia
Lo nom vèn dau *Cors dau Capítol*, nom vièlh dau Cors Joseph-Thierry. Lo « capítol » en question èra un capítol de religiós (lo latin *capitulum*, « sommet, tête », dona en occitan provençau *Capítol )*.
Brevet

thumb|right|Brevet estatsunidenc enregistrat en 1996.

Un **brevet** es una disposicion legala que dona a un inventaire un monopòli sus l'utilizacion de sa descubèrta. Aqueu sistèma es supausat favorizar l'innovacion de la part deis agents economics car pòdon beneficiar plenament dei revenguts liats a lor invencion. Pasmens, per empedir lo mantenement d'un monopòli durant una durada tròp lònga, la durada d'aquela proteccion deis interès de l'inventaire es limitada a 20 ans maximom. D'autrei limits pòdon èsser previstas per la lèi per protegir l'interès public. De mai, en cambi de la proteccion legala ofèrta per lo brevet, l'inventaire dèu descriure precisament sa descubèrta dins lo tèxte dau brevet.

## Liames intèrnes

* Drech dei brevets.
* Invencion.
* Proprietat intellectuala.

## Bibliografia

* Alain Beltran, Sophie Chauveau e Gabriel Galvez-Behar, *Des brevets et des marques : une histoire de la propriété industrielle*, Fayard, 2001.
* François Lévêque e Yann Ménière, *Économie de la propriété intellectuelle*, La Découverte, 2003.

## Nòtas e referéncias
Clausa de la nacion pus favorizada

La **clausa de la nacion pus favorizada** es una clausa frequenta dins lei tractats de comèrci internacionau. Cada Estat signatari d'un acòrd comportant aquela clausa s'engatja a acordar automaticament ais autreis Estats signataris totei leis avantatges comerciaus donats a un país tèrç. Segon lei tractats concluts, la clausa pòu s'aplicar a una partida ò a la totalitat dei cambis entre leis Estats signataris.

## Liames intèrnes

* Comèrci internacionau.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Euclid lo Socratic

**Euclid lo Socratic** ò **Euclid de Megara** (vèrs 450 avC, Megara - vèrs 366 avC, Megara) es un filosòf grèc de l'Antiquitat. Discípol de Socrates (vèrs 470-399 avC, reculhiguèt una partida de sei discípols après l'execucion dau mèstre. Foguèt tanben lo fondator de l'escòla filosofica de Megara que son objectiu foguèt de conciliar lei ponchs de vista de l'escòla d'Elèa (Parmenides, Zenon...) sus l'unicitat de l'Èsser amb l'ensenhament de Socrates sus lo Ben. La filosofia d'Euclid desvolopèt donc l'idèa d'una identitat entre l'Èsser e aqueu Ben. Son escòla perdurèt après sa mòrt fins au sègle III avC.

## Liames intèrnes

* Escòla de Megara.
* Parmenides.
* Socrates.
* Zenon d'Elèa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Allobrògues

Los **allobrògues** (var. nic. **allobrògui**) son un pòble gallés qu'abitavan un territòri entre Isèra, Ròse, e los Aups dau Nòrd. Sa vila principala foguet Viana. Passavan dins l'Antiquitat per de grands guerriers.

Au singular, los apelam un **allobrògue** ò una **allobròga**.

## Veire tanben
### Liames externes
### Liames externes
## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Abüs de posicion dominanta

Un **abüs de posicion dominanta** es un tèrme que designa lo comportament d'una companhiá d'una dispausa d'una part de mercat importanta e que l'utiliza per redurre la concurréncia sus aqueu mercat. Per exemple, lo fabricant d'un ben fòrça vendut pòu impausar ai distributors de clausas que limitan lo nombre de produchs similars prepausats dins la meteissa seccion. Dins fòrça país, de disposicions legalas existisson per empedir e sancionar un tau comportament.

## Liames intèrnes

* Concurréncia.
* Mercat.

## Bibliografia

* Gildas de Muizon e Yann Ménière, *Cours d'Économie industrielle : propriété intellectuelle et concurrence*, Master MTI - Université de Paris Dauphine, 2008.

## Nòtas e referéncias
Agent economic

Un **agent economic** es un tèrme que designa una persona morala ò fisica que participa a l'activitat economica. Actor principau dei modèls economics, sa definicion varia segon lei corrents de pensada economica.

## Liames intèrnes

* Economia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Austeritat (politica economica)

L**'austeritat** es una politica economica que consistís a redurre la demanda en vista d'alentir l'aumentacion dei pretz. N'existís doas declinasons principalas :
* dins lo domeni budgetari, una tala politica a per objectiu de demenir lei despensas publicas.
* dins lo domeni monetari, a per objectiu de redurre lo ritme de la progression de la massa monetària.
A tèrme mejan ò lòng, l'austeritat dèu restaurar la fisança deis agents economics en estabilizant l'inflacion ò en melhorant la competitivitat economica d'un país dins un contèxte de crisi economica. Pasmens, a tèrme cort, una politica d'austeritat mau calibrada pòu agravar fòrça la situacion.

## Liames intèrnes

* Crisi economica.
* Economia.
* Inflacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Burocracia

La **burocracia** es una forma d'organizacion dau trabalh que son accion es definida per de proceduras reglementàrias, es a dire per la lèi. Es sovent una administracion publica que seis agents son recrutats per examen ò concors, complisson una carriera, dèvon obeïr ais òrdres donats per lor superior ierarquic e trabalhar dins un sector especializat. L'interès dau sistèma es de sortir lo sector considerat deis imperatius de foncionament dau mercat. Pasmens, aquò demenís sovent la capacitat d'innovacion e lei còsts de foncionament d'una burocracia pòdon èsser importants.

Per extension, aqueu tèrme a aquistat un caractèr pejoratiu liat ai pesantors e a la rigiditat dau formalisme e de l'accion administrativa. Dins certanei cas, pòu tanben s'observar una monopolizacion dau poder au profiech deis interès dei burocratas, situacion grèva car favoriza fòrça lo desvolopament de la corrupcion.

## Liames intèrnes

* Administracion.
* Corrupcion.
* Lèi.
* Organizacion dau trabalh

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Critias

**Critias** (vèrs 460, Atenas - 403 avC, Atenas) es un filosòf e un òme politic atenenc de la segonda mitat dau sègle V avC.

Nascut dins una familha nobla, foguèt format a la retorica per lei sofistas e venguèt benlèu un discípol de Socrates. Durant la darriera partida de la Guèrra de Peloponès (431-404 avC), venguèt una personalitat importanta dau partit aristocratic coma sostèn d'Alcibiades. Probablament ostracizat après la revirada deis expedicions militaras menadas per Alcibiades, poguèt tornar venir a Atenas après la desfacha de 404 avC. I venguèt alora un dei caps dau partit oligarquic.

Gràcias a aquela posicion, Critias foguèt chausit per leis Espartencs per far partida dei « Trenta » captaus encargats de redigir una constitucion oligarquica per Atenas. Critias venguèt rapidament un membre influent d'aqueu grop. Obtenguèt ansin l'execucion de Teramenes, lo cap de la faccion moderada dei Trenta, çò que li permetèt d'impausar sa volontat au rèsta dau conseu. Après aquel eveniment, lo regim dei Trenta venguèt una tirania, responsabla de chaples e de confiscacions. Aquò facilitèt l'insureccion dei partisans de la democracia dirigits per Trasibul. Critias foguèt tuat per leis insurgents a la batalha de Muniquia.

Considerat coma un intellectau brilhant avans son accession au poder, Critias aparéis dins tres dialògs de Platon. Pasmens, son ròtle dins la tirania dei Trenta a laissat l'imatge d'un cap crudèu e sanguinari e seis adversaris auràn pas de dificultats per restablir la democracia.

## Liames intèrnes

* Atenas.
* Conseu dei Trenta.
* Critias (Platon).

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** D. Nails, *The People of Plato: A Prosopography of Plato and Other Socratics*, Hackett Publishing, 2002.

## Nòtas e referéncias
Wilhelm von Leeb

[thumb|right|[Fotografia de Wilhelm von Leeb en 1940.]]

**Wilhelm von Leeb** (5 de setembre de 1876, Landsberg am Lech – 29 d'abriu de 1956, Füssen) es un manescau alemand de la premiera mitat dau sègle XX.

Fiu d'un oficier de l'armada bavaresa, Wilhelm von Leeb s'engatjèt dins l'armada alemanda en 1895. Participèt ansin coma oficier a la repression de la Revòuta dei Boxers (1899-1901) e a la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918). Après 1918, von Leeb demorèt dins l'armada e foguèt nomat generau en 1930. Catolic conservator, èra pauc favorable au nazisme mai Adolf Hitler li donèt de responsabilitats pus importantas gràcias a seis estats de servici exemplars. Participèt ansin a l'ocupacion de Checoslovaquia coma cap d'armada (1938) e a la campanha de Polonha coma cap d'un grop d'armadas (1939).

Opausat a una ataca còntra França, von Leeb foguèt pasmens encargat, tornarmai a la tèsta d'un grop d'armadas, de rompre lei defensas de la Linha Maginot en mai de 1940. Aqueu succès li permetèt de venir manescau. Puei, en 1941, comandèt l'avançada dau grop d'armadas Nòrd de la *[[Wehrmacht]]*. Conquistèt lei regions balticas e enceuclèt Leningrad. Dins aquò, de desacòrds l'opausèron a Hitler a prepaus de la conducha deis operacions dins la region. Lo 15 de genier de 1942, von Leeb perdiguèt son comandament e foguèt plaçat dins la resèrva fins a la fin de la guèrra.

Arrestat en 1945 per leis Estatsunidencs, von Leeb foguèt condamnat a tres ans de preson per un tribunau militar estatsunidenc per crime còntra l'Umanitat. D'efiech, durant l'invasion de l'URSS, aviá transmés a sei subordenats leis òrdres destinats a facilitar l'execucion dei judieus, dei comunistas e dei civius sospichats de resisténcia. Pasmens, la pena foguèt limitada car l'acusacion poguèt pas produrre de documents mostrant un ròtle dirècte de von Leeb dins lei chaples realizats per lei SS dins sa zòna de comandament.

## Liames intèrnes

* Segonda Guèrra Mondiala.
* *[[Wehrmacht]]*.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Valerie Hebert, *Hitler's Generals on Trial: The Last War Crimes Tribunal at Nuremberg*, University Press of Kansas, 2010.
* **[[anglés|(en)]]** Geoffrey P. Megargee, *Inside Hitler's High Command*, University Press of Kansas, 2000.

## Nòtas e referéncias
Percy Liza

**Carlos Percy Liza Espinoza**, mai conegut coma **Percy Liza** (Chimbote, Peró, 10 de mai de 2000) es un fotbolaire peroan. Jòga actualament amb l'Sporting Cristal.
Corala

[thumb|right|[Fotografia dei Còrs de l'Armada Roja, una dei coralas pus famosa dau sègle XX.]]

Una **corala** (var. **canteria**) designa, dins la musica occidentala, un ensemble vocau constituit de cantaires cantant collectivament sota la direccion d'un cap de còr. Apareguda durant l'Antiquitat en Grècia, aqueu tipe d'ensemble venguèt una basa fondamentala dau cant liturgic crestian durant l'Edat Mejana e la Renaissença. Demorèt popular dins lei país anglosaxons e rus durant lei periòdes seguents onte se diversifiquèt amb l'adopcion d'estils de musica novèus durant lei periòdes romantics, modèrnes e contemporanèus.

## Liames intèrnes

* Cançon.
* Musica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Interval (musica)

thumb|Representacion dei dos tipes d'interval musicau.

Un **interval** entre doas nòtas es, en musica, l'escart entre seis autors respectivas. Es dich armonic se lei doas nòtas son emesas simultanèament e melodic se lei doas nòtas son emesas successivament. Leis intervals son caracteristics d'una escala musicala e, ben sovent, d'una cultura musicala.

Fisicament, un interval correspònd au rapòrt entre lei frequéncias dei doas nòtas. Pasmens, aqueu tipe de representacion a de limits per la percepcion umana, especialament per d'instruments inarmonics coma lo piano.

## Liames intèrnes

* Musica.
* Solfègi.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Pierre-Yves Asselin, *Musique et tempérament*, Jobert, 2000.

## Nòtas e referéncias
Instrument de percussion

[thumb|right|[Fotografia de tambors japonés, exemple d'instrument de percussion membranofòn.]]

Un **instrument de percussion** es un instrument de musica que permet de produrre un son gràcias au tust ò au gratatge d'una membrana ò d'un materiau ressonant. Son gropats en quatre categorias principalas :
* leis instruments membranofòns produson un son gràcias au tust d'una pèu animala ò sintetica tibada sus un fust.
* leis instruments idiofòns utilizan lei proprietats dau materiau de l'instrument eu meteis per produrre un son.
* leis instruments cordofòns produson un son gràcias ai proprietats de còrdas percutidas. Tradicionnalemnt, leis instruments d'aqueu grop son classats dins leis instruments de còrdas.
* leis instruments electrofòns utilizan l'oscillacion d'un corrent electric per produrre un son qu'es unicament audible per lo mejan d'un aut-parlaire.
Certaneis instruments de percussion pòdon faire partida de plusors categorias. En particular, es lo cas dau còrs uman qu'es membranofòn, idiofòns e cordofòns.

## Liames intèrnes

* Musica.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** James Blades, *Percussion Instruments and Their History*, 1970.

## Nòtas e referéncias
Instrument de còrdas

[thumb|right|[Fotografia d'un laüt, un exemple d'instrument de còrdas peçugadas.]]

Un **instrument de còrdas** es un instrument de musica que permet de produrre un son gràcias a la vibracion d'una ò de mai d'una còrda. Son gropats en tres categorias :
* leis instruments de còrdas fretadas que necessitan generalament de fretar lei còrdas amb un arquet. Dins quauquei cas, d'autreis otís pòdon èsser utilizats coma un disc dins la vièla.
* leis instruments de còrdas peçugadas que necessitan de peçugar lei còrdas manualament (dirèctament amb lei mans ò amb un plectre) ò mecanicament.
* leis instruments de còrdas percutidas que necessitan de percutir lei còrdas siá manualament siá mecanicament (generalament amb de martèus). 

## Liames intèrnes

* Còrda (musica).
* Instrument de còrdas fretadas.
* Instrument de còrdas peçugadas.
* Instrument de còrdas percutidas.
* Musica.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Curt Sachs, *The History of Musical Instruments*, W. W. Nortan & Company, 1940.

## Nòtas e referéncias
Ignazio Cassis

**Ignazio Cassis** (Sessa, Tresa, Tecin, 13 d'abril de 1961) es un òme politic soís. Vice-president de la Confederacion en 2021, es elegit a la presidéncia confederala per 2022.
Waltzing Matilda

**Waltzing Matilda** es una cançon populara australiana patriòtica

## En occitan

I aviá un còp un pòrc-gandièr acampat près un estanyol,
jos l' ombra d'un eucaliptus,
E mentre esperava que boriguèsse l'aiga de la siá tetera, cantava:
Vendràs a valsejar amb ieu, Matilda.

Valsejarem, Matilda, valsejarem, Matilda
Vendràs a valsejar amb ieu, Matilda.
E mentre esperava que boriguèsse l'aiga de la siá tetera, cantava:
Vendràs a valsejar amb ieu, Matilda.

Una feda davalèt beure a la estanyol
Lo pòrc-gandièr sautèt e amb jòia la prenguèt
E tot cantaire metèt la feda a lo sieu sarró
Vendràs a valsejar amb ieu, Matilda.

Valsejarem, Matilda, valsejarem, Matilda
Vendràs a valsejar amb ieu, Matilda.
E tot cantaire metèt la feda a lo sieu sarró
Vendràs a valsejar amb ieu, Matilda.

Arribèt subitament lo proprietari naut de la siá pura sang
Seguit d'un, dos, tres polícias a caval,
De qual es la feda qu'as mes al sarró?
Vendràs a valsejar amb ieu, Matilda.

Valsejarem, Matilda, valsejarem, Matilda
Vendràs a valsejar amb ieu, Matilda.
De qual es la feda qu'as mes al sarró?
Vendràs a valsejar amb ieu, Matilda.

D'un bot lo pòrc-gandièr sautèt al estanyol
“Pas m’enxampareu viu jamai” diguèt
E la siá fantauma se pòt sentir en passar près de la estanyol,
Vendràs a valsejar amb ieu, Matilda.

Valsejarem, Matilda, valsejarem, Matilda
Vendràs a valsejar amb ieu, Matilda.
E la siá fantauma se pòt sentir en passar près de la estanyol, 
Vendràs a valsejar amb ieu, Matilda.
Acordeon

[thumb|right|[Fotografia d'un acordeon piano e d'un acordeon cromatic.]]

Un **acordeon** es un instrument de musica de la familha deis instruments de vent. Derivat dau sheng asiatic, l'acordeon modèrne es aparegut en Euròpa durant la premiera mitat dau sègle XIX. Es compausat d'un bofet e de dos claviers que permèton d'entraïnar de sopapas liadas a de lamas metallicas que vibran durant lo passatge de l'aire. Plusors variantas d'acordeon existisson coma l'acordeon cromatic, l'acordeon diatonic ò l'acordeon piano.

## Liames intèrnes

* Instrument de musica.
* Instrument de vent.
* Musica.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Pierre Monichon, *L'Accordéon*, Van de Velde et Payot, 1985.
* **[[francés|(fr)]]** Pierre Monichon e Alexandre Juan, *L’Accordéon*, Cyrill Demian, 2012.

## Nòtas e referéncias
Tuba (instrument)

[thumb|right|[Fotografia de dos tubas.]]

Lo **tuba** es un instrument de musica de vent de la familha deis instruments de coire. Aparegut au sègle XIX après l'invencion dau piston, es un instrument de trauc conic qu'es lo coire pus grèu deis orquèstras modèrnes. N'existís quatre variantas principalas caracterizadas per la longor de son tube e lo nombre de pistons.

## Liames intèrnes

* Instrument de coire.
* Instrument de vent.
* Piston.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** C. Bevan, *The Tuba Family*, Piccolo Press, 2000.
* **[[francés|(fr)]]** Charles Koechlin, *Les instruments à vent*, PUF, coll. « Que sais-je ? » (n° 267), 1948.
* **[[francés|(fr)]]** François Poullot, *À propos du tuba*, Gérard Billaudot, 1987.

## Nòtas e referéncias
Instrument de vent

[thumb|right|[Fotografia d'un tuba, un exemple d'instrument de vent que fa partida de la categoria deis instruments de coire.]]

Un **instrument de vent** es un instrument de musica que permet de produrre un son gràcias ai vibracions d'una colona d'aire entraïnadas per l'alen d'un musician (flaüta, trompeta...), d'una bofariá mecanica (acordeon, òrgue...) ò d'una pòchi d'aire (sansonha...). Son gropats en doas familhas principalas :
* leis instruments de fusta que produson un son gràcias a la vibracion d'un enche ò au passatge de l'aire a travèrs un biseu.
* leis instruments de coire que produson un son gràcias ai labras dau musician.
Aquelei categorias despendon unicament dau mòde de produccion dau son. Ansin, es possible de trobar un instrument de coire fach de fusta.

## Liames intèrnes

* Instrument de coire.
* Instrument de fusta.
* Musica.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Georges Gourdet, *Les instruments à vent*, Que sais-je ? n°267, Presses Universitaires de France, 1967.

## Nòtas e referéncias
Instrument musical

[thumb|right|[Pintura representant plusors instruments de musica ancians.]]

Un **instrument musical** es un objècte que permet de produrre un son contrarotlat per un musician. Aquel objècte pòu èsser estat concebut per aquela rason ò èsser estat destorbat de son usatge normau. La votz e lei mans son tanben consideradas d'instruments de musica quand son utilizadas per realizar una òbra musicala.

L'usatge d'instruments es atestat tre la Preïstòria coma lo mòstra la descubèrta de flaütas fabricadas i a  ans sus un site arqueologic de Jura. L'ensemble deis instruments utilizats per una òbra, per una societat ò una epòca donada es dich « instrumentarium ». L'estudi academic deis instruments de musica es dicha organologia. Aquela disciplina a permet de definir de categorias d'instruments coma leis instruments de vent, leis instruments de còrda e leis instruments de percussion.

## Liames intèrnes

* Instrument de còrdas.
* Instrument de percussion.
* Instrument de vent.
* Musica.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Margaret J. Kartomi, *On Concepts and Classifications of Musical Instruments*, University of Chicago Press, 1990.
* **[[anglés|(en)]]** Curt Sachs, *The History of Musical Instruments*, Dover Publications, 1940.

## Nòtas e referéncias
Opèra (quartier de Marselha)

vinheta|250x250px| Plaça dau Generau de Gaulle  (anc. de la Borsa)
**L'Opèra** es un quartier dau Premier arrondissement de Marselha pròche dau Pòrt Vièlh. I trovam l'Opèra municipala bastida sus lo « Grand-Teatre » vièlh, lo Palais de la Borsa e lo començament de la carriera de Sant Ferriòu la carriera pedoniera e sei botigas. 

## De veire tanben

* Opèra municipala de Marselha

## Liame intèrne
Estadisticas dei quartiers: Premier arrondissement de Marselha
Cambridgeshire

**Cambridgeshire** (en abreujat Cambs.) es un comtat de l'èst d'Anglatèrra, limitròf de Lincolnshire al nòrd, de Norfolk al nòrd-est, de Suffolk a l'èst, d'Essex e de Hertfordshire al sud, e de Bedfordshire e Northamptonshire a l'oèst. La vila de Cambridge n'es lo capluòc. Après la restructuracion del *Local Government Act* en 1972, lo Cambridgeshire modèrne se formèt en 1974 per la fusion de dos comtats administratius : Cambridgeshire e l'illa d'Ely, comprenent lo comtat istoric de Cambridgeshire (i comprés l'illa d'Ely) ; e Huntingdon e Peterborough, comprenent la comtat istoric de Huntingdonshire e Soke de Peterborough, fasent istoricament partit de Northamptonshire. Cambridgeshire engloba la màger part de la region conegusa jol nom de *Silicon Fen*.
Darjeeling

**Darjeeling** pòt designar:
** Darjeeling una vila e son districte dins l'Estat del Bengala Occidental en Índia.
** Darjeeling, lo tè cultivat dins la region.
** *[[Darjeeling Himalayan Railway]]*, un famós tren de montanha (via estrecha) entre New-Jalpaiguri e Darjeeling.
Darjeeling (vila)

**Darjeeling** (en bengali : [ˈdarˌdʒiliŋ], en nepalés : [darˈd͡ziliŋ]) es una vila e una municipalitat de l'Estat indian del Bengala Occidental. Se tròba dins Imalaia a una altitud de 2 000 mètres. Es conegut per l'industria del tè, las vistas panoramicas sus la tresena pus nauta montanha del monde, Kangchenjunga, e lo *[[Darjeeling Himalayan Railway]]*, un camin de fèrre de montanha de via estrecha que figura sus la Lista del patrimòni mondial de l'UNESCO. Darjeeling es lo sètge del districte de Darjeeling qu'a un estatut parcialament autonòm sonat Administracion territoriala de Gorkhaland dins l'Estat de Bengala occidental. Es tanben una destinacion toristica populara en Índia.

Al començament del sègle XIXen , pendant lo règne de la Companhiá de las Índias orientalas en Índia, un sanatorium e un depaus militar foguèron installats dins la region. Mai tard, de vastas plantacions de tè foguèron establidas, los productors de tè desvolopèron d'ibrids de tè negre e creèron de tecnicas novèlas de fermentacion. Un tè Darjeeling distinctiu emergiguèt, que venguèt internacionalement reconegut e se classèt entre los tès negres pus populars al monde. Lo camin de fèrre Darjeeling Himalayan religant la vila e las planas del nòrd de Bengala foguèt acabat en 1881 e compta qualquas unas de las escassas locomotivas de vapor en servici en Índia.

Darjeeling compta mai d'unas escòlas privadas d'estil britanic que trason d'escolans d'Índia e dels païses vesins. La cultura de la vila rebat son mitan demografic diversificat que compren los Lepcha, Khampa, Kirati, Gorkha, Newari, Sherpa, Bhutia, Bengalin e d'autres grops etnolinguistics indians. Darjeeling e Kalimpong a proximitat èran los centres del movement Gorkhaland dins las annadas 1980. 
## Galariá

Image:Houses by the Tea plantations, Darjeeling.jpg|Abitacions
Image:Darjeeling West Bengal India (4).JPG|Carrièra de Darjeeling
Image:Buddhist Temple Darjeeling West Bengal India (3).JPG|Temple bodista
Image:Loreto Convent Darjeeling West Bengal India (2).JPG|Convent Loreto
Image:St Joseph's.jpg|Le Collègi de Sant Josep, a North-Point.
Image:Darjeeling_War_Memorial,_at_Batasia_Loop,_Darjeeling,.jpg|Memorial de guèrra
Image:A tea plantation in Darjeeling.jpg|Plantacions de tè
Image:Kanchenjunga India.jpg|Kangchenjunga
File:Darjeeling St. Andrew's Church.jpg|Glèisa de Sant Andrèu, bastida en 1843
Darjeeling, India, Darjeeling city center at dusk, Clock tower.jpg
Darjeeling, India, Darjeeling Himalayan Railway, Mountain railways of India.jpg
Darjeeling, India, Wild forest park near Darjeeling.jpg
Jòrgi Guingoïn

**Jòrgi Guingoïn** (en son parlar lemosin nadiu), d'alhors **[[Jòrdi]]**, **Guingoin**, etc. (*Georges Guingouin* en francés; 1913, Manhac la Vau - 2005, Tròias), foguèt un comunista antifascista e un daus chaps principaus de la Resisténcia Francesa pendent la Segonda Guèrra Mondiala.

## Nòtas e referéncias
Carduèlh

**Carduèlh** (òc ancian: *Carduel*) es, dins la legenda arturiana, una vila del reialme "Gales" (nom fr), l'una de las tres residéncias principalas del Rei Artús, amb Camelòt e Carleon (noms de verificar).

Lo sit de Carduèlh poiriá èsser identificat a la vila de Carlisle dins lo nòrd d'Anglatèrra, o a la capitala dels Silurs, al País de Galas (uèi comtat de Monmouth).

Crestian de Tròias, dins *[[Lo cavalièr del leon]]*, la situa al País de Galas. Es ailà que se ten lo repais de la Pentacosta al cors de lo qual Calogrenant (nom fr) conte son aventura, e ailà egalament que se retòrna lo jove Perceval per venir cavalièr. Dins lo poèma *[[Méraugis de Portlesguez]]*, lo judici per despartatjar Meraugís e Gauvanh (traduccions supausadas), totes dos amoroses de Lidònia (traduc. supausada), s'i ten egalament.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Carlisle

**Carlisle** (en cumbric: *Caer Luel*;en scòts: *Cairel*, *Cairl*, *Caeril*; en gaelic escocés: *Cathair Luail*) es una vila britanica dins lo comtat de Cumbria, a  al sud d'Escòcia. Es lo centre administratiu del districte de la ciutat de Carlisle dins lo nòrd-oèst d'Anglatèrra. La vila es situada al jonhent de las ribièras Eden, Caldew e Petteril. Carlisle es tanben dins lo comtat istoric de Cumberland. Al recensament de 2001, la populacion de Carlisle èra de 71 773 abitants. Detz ans mai tard, al recensement de 2011, la populacion de la vila èra passada a 75 306.

Lo començament de l'istòria de Carlisle es marcat per son estatut de colonia romana, establida per desservir los fòrts de la paret d'Adrian. A l'Edat Mejana, en rason de sa proximitat amb lo Reialme d'Escòcia, Carlisle venguèt un bastion militar important ; Lo castèl de Carlisle, encara relativament intacte, foguèt bastit en 1092 per William Rufus e serviguèt de preson a Maria Stuart, reina d'Escòcia en 1568. Lo castèl abriga uèi lo regiment del duc de Lancaster e lo musèu del regiment frontalièr. Al començament del sègle XIIen, Enric Ièr autorisèt la fondacion d'un priorat a Carlisle. La vila a acquis le statut de ville, lorsque son diocèse a été formé en 1133 e lo priorat venguèt la catedrala de Carlisle.

L'introduccion de la fabricacion textila pendent la revolucion industriala inicièt un processus de transformacion socioeconomica a Carlisle, que se desvolopèt en una vila industriala densament poblada. Aquò, combinat a sa posicion estrategica, permetèt lo desvolopament de Carlisle coma vila ferroviària importanta, amb set companhiá ferroviàrias que partejan la gara de Carlisle.

Escaissada la Granda Vila Frontalièra, Carlisle es uèi lo principal centre cultural, comercial e industrial de las Borderlands. Abriga lo campús de l'Universitat de Cumbria e una varietat de musèus et de centres culturals.
Pèire Boissière

vinheta|Pèire Boissièra en 2005.
**Pèire Boissièra**, estilizat **Pèire Boissière**, nascut a Gavaudun lo 18 de mai de 1944 e mòrt lo 8 de genièr de 2022 a Vilanuèva d'Òlt a l’atge de 77 ans, èra un poèta e cantaire, defensor de la lenga occitana e de sa cultura. Èra tanben contaire e factor de joguets sonòrs vegetals e de jòcs tradicionals.

## Biografia
[vinheta|Pèire Boissièra conta a l'[Escòla Occitana d'Estiu|EOE en 2016.]]
Engenhaire agronòm de formacion, trabalhèt en America Centrala quand èra jove, puèi dins l’ensenhament agricòla, abans de se consacrar sonque a son art.

Dins las annadas 70, faguèt de collectatges de cants tradicionals en Auvèrnha, Agenés e Gasconha. Puèi comencèt de los cantar. Son repertòri s’espandèt amb de tèxtes de trobadors, de romanças judeo-espanholas e catalanas, de poèmas en occitan qu’aviá mes en musica (16e, 17e, 19e), de corridos mexicans e de cançons francesas (Bobby Lapointe, Charles Trenet…) .

Animator de l'Escòla Occitana d'Estiu pendent una trentenada d’annadas e president dins las annadas 2010, faguèt tanben de conferéncias toponimicas dins l’encastre de la «Quinzaine Occitane du Lot-et-Garonne» pendent d’annadas.

S’engatgèt  dins l’occitanisme politic al Partit Occitan. Foguèt conse de La Cauçada de 1995 a 2001, puèi adjunt al conse de Gavaudun. 

## Discografia
* 1999 : *Cap Negra*
* 2006 : *Margarida*
* 2019 : *De tot un pauc*

## Referéncias

## Ligams extèrnes
*sit web (archiu)
*pagina Bandcamp
Ciutat de Carlisle

La **Ciutat de Carlisle** es un districte administratiu local de Cumbria en Anglatèrra que ten l'estatut de ciutat e de districte non metropolitan que cobrís un airal pus vast que la vila de Carlisle  e compren las vilas de Brampton e Longtown, e los vilatges periferics coma Dalston, Scotby e Wetheral. En 2011, lo districte aviá una populacion de 107 524 personas, e una superfícia de 1 039,97 quilomètres carrats.

Los limits actuals de la ciutat son estats definits dins l'encastre de las disposicions de la lei de 1972 sus l'administracion locala e cobrisson la fusion de dos ancians districtes d'administracion locala, la vila e lo comtat de Carlisle e lo districte rural frontalièr de Cumberland. La vila de Carlisle partetja una frontièra amb Escòcia (al nòrd) e es delimitada al sud-oèst per l'arrondiment d'Allerdale e al sud pel districte d'Eden. Lo comtat de Northumberland èst a l'èst.

E mai que los limits actuals datan del sègle XXen, la ciutat tira sas originas d'un abans-pòst roman del sègle I associat a la paret d'Adrian. La colonia Britonic que se desvolopèt a partir d'aqueste luòc foguèt destruita pels daneses en 875. La region faguèt partit de las nautas tèrras del sud d'Escòcia, fins que siá colonizada pel rei Guilhèm II d'Anglatèrra en 1092. Guilhèm II bastiguèt lo castèl de Carlisle, qu'abriga un musèu militar . La catedrala de Carlisle, fondada al sègle XIIen, es una de las pus pichonas d'Anglatèrra.