open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ger (aiga)

**Ger** es una aiga d'Occitània, que raja dins lo departament de la Nauta Garona, e un afluent dirècte de Garona en riba dreita.

## Geografia

De ,  Ger es una ribièra de Comenge qu'a la font dins los Pirenèus al Cap de Gauch (), a , comuna de Mèles e se geta dins Garona a l'aval de Puntís d'Inard (en Nauta Garona), a .

## Departaments e comunas traversdas

* Nauta Garona : Mèles, Bots, Senguanhet, Milhars, Aspèth, Reculhèr, Soeish, Eth Espitau, Riucasèr, Puntís d'Inard, Era Barta d'Inard.

## Afluents principals

* Riu de Coma Talhada : 
* Barelha : 
* Rossinhòl: 
* Riu de Soeil : 
* Jòb : 
* Riu del Cavalièr de Sant Pau :
Jassuda Bédarride

**Jassuda Bédarride** (2 d'abriu de 1804, Ais de Provença - 4 de febrier de 1882, Ais de Provença) es un avocat e un òme politic provençau de la Segonda Republica. Republican, Bédarride foguèt premier cònsol d'Asi dau 10 de març de 1848 au 18 de mai de 1849. Durant aqueu periòde, inicièt la destruccion dau barri de la vila per i facilitar lei comunicacions.

## Liames intèrnes

* Ais de Provença.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Jean-Luc Lahaye

**Jean-Luc Lahaeye**, dich **Jean-Luc Lahaye**, nascut lo 23 de decembre de 1952 a París en França, es un cantaire francés.

Cantaire fòrça popular entre 1982 e 1987 gràcias als tubes *Femme que j'aime* (1982) e *Papa chanteur* (1985), ven alavetz tanben animator a la television en 1987, amb sa pròpria emission, *Lahaye d'honneur*, que ne canta el meteis lo generic : *Débarquez-moi*.

Son libre autobiografic de 1985, *Cent familhas*, es estat un succès en librariá. Dins aquel libre, evòca son passat dificil : mainatge, **Jean-Luc Lahaye** es estat plaçat a la DDASS, puèi, jovenòt d'un vintenat d'annadas un pauc desocialisat, sens marca, fa qualques pichons delictes e es condemnat a sièis meses de preson en 1976.

## Polemica

Dins las annadas 2000, es estat condemnat per la justícia en França per *corrupcion de menora*.

## Cançons mai conegudas
* *Femme que j'aime* (1982)
* *Appelle-moi Brando* (1983)
* *Décibelle* (1983)
* *Plus jamais* (1984)
* *Peur* (1985)
* *Pleure pas* (1985)
* *Papa chanteur* (1985)
* *Il faudrait que tu reviennes* (1986)
* *Djemila des lilas* (1987)
* *Débarquez-moi* (1987)
* *Dô l’enfant d’eau* (1988)
* *L'amour pour qui* (1989, en duò ambe son esposa *Aurélie*)
* *Partie sans laisser d’tendresse* (1989)
* *Il faut vivre* (1991)
* *Sans vous* (2004)

## Referéncias
Animau de companhiá

thumb|Gats domestics.

Un **animau de companhiá** es un animau integrat a una cellula familiala en cambi de sa preséncia, de sa beutat, de sa galoietat ò de sei talents. Se destrian ansin deis animaus domestics norrits per sa carn ò sa fòrça de trabalh. Lei cans, lei gats, d'aucèus (senilh...), de peis (peis roge...) ò de reptils (lizards...) constituïsson la màger part deis animaus qu'intran dins aquela categoria. Pasmens, dempuei leis ans 1970-1980, d'espècias novèlas i son pauc a pauc apondudas per l'evolucion dei mors. Per exemple, es lo cas dau furet ò dau coniu que son d'espècias domesticadas dempuei de sègles mai que son desenant considerats coma sei valors non utilitàrias.

Dins fòrça país, leis animaus de companhiá son l'objècte d'una legislacion particulara, especialament lei carnivòrs domestics coma lei gats, lei cans e lei furets. Leis animaus de leser son una varianta deis animaus de companhiá. Comprènon leis animaus utilizats per d'activitats de leser coma lei cavaus destinats a la practica de l'equitacion esportiva.

## Liames intèrnes

* Domesticacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Apèu (drech)

L’**apèu** es, en drech, una via que permet de contestar ò d'annular lo jutjament d'un tribunau. Sa definicion e sa mesa en òbra varian segon leis Estats. Pasmens, l'apèu es generalament dubèrt a totei lei partidas implicadas dins un procès e consistís a sasir una juridiccion identica ò superiora a aquela qu'a emés lo jutjament contestat per tornar jutjar un afaire en drech e en fach.

Lo drech d'apèu es un eiretatge deis Estats primitius onte lo poder èra generalament concentrat entre lei mans d'un individú unic (emperaire, faraon, califa, rèi, prince...). Per permetre lo foncionament de la justícia, son poder juridic èra donc sovent delegat a de jutges locaus encargats de gerir leis afaires de la vida vidanta. Dins aquò, cada justiciable aviá lo drech de demandar dirèctament un jutjament dau sobeiran, çò que menèt a la mesa en plaça de juridiccions superioras ai juridiccions localas. Aqueu sistèma s'es mantengut amb l'aparicion deis Estats modèrnes onte lo drech es generalament dich coma una cort de justícia suprèma (Cort de cassacion francesa, Cort Suprèma estatsunidenca...).

## Liames intèrnes

* Drech.
* Justícia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fisica atomica

La **fisica atomica** es la branca de la fisica qu'estúdia leis atòms coma de sistèmas isolats compausats dau nuclèu atomic e deis electrons. S'interèssa principalament a l'arrenjament deis electrons a l'entorn dau nuclèu e sus lei modificacions de l'organizacion intèrna d'aqueu darrier. Aquela definicion intègra leis atòms e leis ions. La fisica atomica es diferenta de la fisica nucleara que son objècte d'estudi es lo nuclèu atomic.

## Liames intèrnes

* Fisica dei particulas.
* Fisica nucleara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Orbita geoestacionària

thumb|right|Representacion dau principi de l'orbita geoestacionària.

L’**orbita geoestacionària** es una orbita circulara caracterizada per un periòde orbitau egau au periòde de rotacion de la planeta e una enclinason orbitala nulla (es a dire situada dins lo plan eqüatoriau de la planeta). Dins lo cas de la Tèrra, l'orbita geoestacionària se situa a una altitud de  km. Es frequentament utilizada per de satellits terrèstres car li permet de demorar en permanència au dessüs dau meteis ponch de l'eqüator.

## Liames intèrnes

* Orbita terrèstra bassa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Engèni quimic

[thumb|right|Colonas de [destillacion industrialas.]]

L’**engèni quimic**, ò **engèni dei procès fisicoquimics**, designa l'aplicacion de la quimia fisica au nivèu industriala. A per objectiu la transformacion de la matèria dins un quadre industriau e consistís en la concepcion, lo dimensionament e lo foncionament d'un procès implicant una ò mai d'una transformacion quimica ò fisica. D'efiech, lei metòdes utilizats dins un laboratòri son sovent pas adaptats a la produccion industriala d'un ponch de vista economica e tecnica. L'engèni quimic intervèn alora per permetre aqueu passatge dau laboratòri a l'usina en respectant un ensemble de constrenchas economicas, tecnicas, environamentalas e reglementàrias. Sa mesa en òbra es generalament lo pretzfach d'engenhaires quimistas aguent estudiat lei transformacions, lei transpòrts e lei transferiments de la matèria, de l'energia e de la quantitat de movement.

## Liames intèrnes

* Engenhariá.
* Industria quimica.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** D. Ronze (dir.), *Introduction au Génie des Procédés*, Lavoisier Tec & Doc, 2008.

## Nòtas e referéncias
Industria quimica

[thumb|right|[Fotografia d'una rafinariá de petròli, un exemple d'installacion pesuca destinada a produrre de compausats quimics simples.]]

L’**industria quimica** es lo sector industriau que son activitat consistís a fabricar de produchs per lo mejan de sintèsis quimicas contrarotladas. Sei brancas principalas son la petroquimia, la quimia fitosanitària, l'industria farmaceutica, la fabricacion de polimèrs, la fabricacion de pinturas e l'oleoquimia. Es una industria de tipe procès. Es tradicionalament devesida en tres brancas principalas que son la quimia de basa (ò quimia pesuca) que produtz de moleculas simplas en quantitats importantas, la quimia fina (ò quimia d'especialitat) que produtz de compausats complèxs a partir de substàncias simplas e la quimia farmaceutica que produtz de medicaments.

## Liames intèrnes

* Engèni quimic.
* Industria.
* Quimia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Religions tradicionalas africanas

Lei **religions tradicionalas africanas** designa l'ensemble dei religions autoctònas istoricament practicadas en Africa, especialament en Africa Subsahariana, avans l'arribada dei religions abraamicas importadas (cristianisme e islam). Consideradas coma d'animismes, aquelei religions presentan de trachs comuns coma l'existéncia d'un dieu creator iniciau, l'existéncia de divinitats liadas ai diferenteis aspèctes de la vida e de la natura, un culte dei rèires, un culte deis esperits, un cicle de reïncarnacions e la necessitat de seguir un percors iniciatic. Pasmens, en despiech d'aquelei similituds dins l'estructura prefonda de sei crèires, lei religions tradicionalas africanas an d'aspèctes diferents dins la vida vidanta (dieus, luòcs sacrats e rites diferents).

Aquelei crèires son encara fòrça vivaças dins lo Golf de Guinèa, en Africa Centrala, en Tanzania e en Madagascar. Lo nombre d'adèptas es estimat entre 100 e 200 milions mai lo calcul es fòrça malaisat en causa de l'existéncia de sincretismes importants amb lo cristianisme e l'islam. Per exemple, un African musulman ò crestian pòu tenir còmpte de l'influéncia d'amulets ò de fetiches que son normalament d'elements associats ai religions tradicionalas.

## Liames intèrnes

* Africa.
* Animisme.
* Religion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Quimia macromoleculara

[thumb|right|Fibras de [cellulòsa liadas per de liasons idrogèn, un exemple de macromoleculas observats en d'organismes vivents.]]

La **quimia macromoleculara** ò **quimia dei polimèrs** es la branca de la quimia qu'estúdia la fabricacion e la transformacion dei macromoleculas. En particular, s'interèssa ai reaccions de polimerizacion, de modificacions quimicas dei macromoleculas e de degradacion dei macromoleculas. Apareguda durant lo sègle XIX, es venguda una disciplina importanta de la quimia modèrna en causa de l'importància dei materiaus polimèrs dins la societat modèrna e de l'importància dei macromoleculas dins lei procès biologics.

## Liames intèrnes

* Macromoleculas.
* Plastics.
* Polimèrs.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Poissança (fisica)

La **poissança** es, en fisica, es la quantitat d'energia per unitat de temps provesida per un sistèma a un autre. Correspònd ansin a un debit d'energia. Dins lo Sistèma Internacionau d'Unitats, son unitat de mesura es lo watt (W). Lo cavau vapor es encara fòrça utilizat per certaneis aplicacions coma la mesura de la poissança dei motors. Dins lo parlar de la vida vidanta, la nocion de « poissança » designa sovent un sistèma caracterizat per de debits d'energia importants. Per exemple, un motor de 200 W es considerat coma pus poderós qu'un motor de 100 W.

Segon lo domeni de la fisica estudiat, la poissança a de definicions diferentas. En electricitat, la poissança instantanèa d'un dipòl es egala au produch de la tension entre sei boinas e de l'intensitat dau corrent electric que passa a l'interior. En mecanica, la poissança instantanèa es puslèu egala au produch de la fòrça aplicada a un sistèma e de sa velocitat.

## Liames intèrnes

* Watt.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Salvatore Adamo

**Salvatore Adamo**, o simplament **Adamo**, es un autor, compositor e cantaire francés italobèlga.

Adamo es d'origina italiana : es nascut lo 1èr de novembre de 1943 a Comiso en Sicília ; la familha emigrèt en Belgica en 1946. Se passèt l'enfància a Jemappes (Belgica) dins lo monde dels obrièrs carbonièrs d'Enaut. 

Començèt de cantar en 1960 en francés e obtenguèt una capitada internacionala a partir de 1964 ambe lo tube *Tombe la neige* (Tomba la nèu). Demest los autres títols fòrça coneguts de Salvatore Adamo, se pòt tanben citar *Mes mains sur tes hanches* (Mas mans sus tas ancas, en 1965) e *Inch'Allah* (Se Diu o vòl, en 1967). 

Salvatore Adamo es amb Jacques Brel e Frédéric François un dels cantaires francofòns de Belgica mai populars, cantaire mai que mai emblematic de las annadas 1960.

Salvatore Adamo canta en uèch lengas, mai que mai en francés, en alemand, en italian e en espanhòu. Mas canta tanben un pauc en anglés, japonés, portugués e neerlandés. 

## Cançons mai conegudas
* *Tombe la neige* (1964)
* *Vous permettez, Monsieur ?* (1964)
* *Les filles du bord de mer* (1964)
* *Dolce Paola* (1964)
* *La nuit* (1965)
* *Mes mains sur tes hanches* (1965)
* *Une mèche de cheveux* (1966)
* *Inch' Allah* (1967)
* *F.... comme femme* (1968)
* *J'avais oublié que les roses sont roses* (1972)
* *C'est ma vie* (1975, tanben en 2008 en duò ambe Isabelle Boulay)

## Referéncias
Claude Oronce Fine de Brianville

**Claude Oronce Fine de Brianville** (8 d'abril de 1608-setembre de 1674) es un clèrgue e istorian del s. XVII. Abat de Saint-Benoît de Quinçay, en Peitau, publiquèt fòrça libres d'istòria e d'eraldica.

Dins son abreujat metodic de l'istòria de França, publicat en 1664 e mai d'un còp reeditat, fa servir lo mot “Occitanie” en francés.

## Biografia
Es lo filh de François Fine e Catherine de Berard e nebot del geograf Oronce Fine. Los Fine (Fina) son un ostal occitan sortit de Daufinat Naut (a l'entorn de Gap).
## Òbras
* *Jeu d'armoiries des souverains et estats d'Europe, pour apprendre le blason, la géographie et l'histoire curieuse*. Lyon: Benoît Coral, 1659
* *Abregé Methodique De L'Histoire De France. Par la Chronologie, la Genealogie, les Faits memorables & le Caractere Moral & Politique de tous nos Rois. Enſemble leurs Portraits, enrichis de Symboles & de leurs Armoiries priſes ſur leurs Monnoyes, leurs Seaux, & diuers autres monumens. Auec leurs veritables Deuiſes*. Paris: Chez Charles de Sercy, 1664, 2a edicion 1667...
* *Histoire sacrée en tableaux pour Monseigneur le Dauphin avec leur explication suivant le texte de l'Écriture*. Paris Chez Charles de Sercy, 1670-1675
* *Devise pour le roy sur les préparatifs de la campagne de l'an 1672*. 1672
Procès adiabatic

Un **procès adiabatic** es, en termodinamica, una transformacion realizada sensa transferiment termic entre lo sistèma estudiat e son environament. Es un cas important de transformacions termodinamicas car, en l'abséncia de cambis de calor, permet de simplificar leis eqüacions depintant lo sistèma. De mai, de procès adiabatics son implicats dins lo cicle de Carnot e dins de tecnicas de refrejament per evaporacion d'aiga.

## Liames intèrnes

* Calor.
* Termodinamica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Plumas

**Plumas** (nom complèt:  **Plumas: estudis de literatura d'òc modèrna e contemporanèa**, ISSN 2967-7734) qu'ei ua revista publicada dempuish 2021 per l'Université Paul-Valéry, Montpellier III, l’équipe de recherche ReSO e lo CIRDOC – Institut occitan de cultura.. Sa tòca qu'ei de crear, en ligam damb çò qui ja existeish, un territòri navèth, dedicat unicament a l'estudi de la literatura occitana modèrna e contemporanèa, dempuish las purmèras renavidas barròcas dinc a uei. 
## Ligam extèrne
* Sit de ''Plumas''

## Referéncias
Frankenau

**Frankenau** es una comuna d’Èssa. Conten l'anciana colonia vaudesa de Louisendorf.


[{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q249066",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010"  }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q1482040",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010"  }}]
Knittlingen

**Knittlingen** es una comuna alemanda que caup Kleinvillars.


[{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q80565",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010"  }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q560980",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010"  }}]
Corres

**Corres** (Cairàs) es un vilatge vaudés dins l’estat de Baden-Württemberg, en Alemanha.

Administrativament, es integrat dind lo tèrme municipal d'Ötisheim, coma Schönenberg, autre vilatge vaudés.

## Geografia

[{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q83208",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010" }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q65244917",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff1111", "title": "Schönenberg" }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q97309707",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff9911", "title": "Corres" }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q120490778",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ffff11", "title": "Sengach" }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q1549750",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "331100", "title": "Großvillars" }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q1773936",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "331100", "title": "Kleinvillars" }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geopoint",  "ids": "Q53283524",  "properties": {  "fill": "#ff0",  "stroke": "#ff0000", "marker-color": "331100", "title": "Pinache" }}]


## Referéncias
Idrogenoïd

Un **idrogenoïd** es un atòm qu'a gardat unicament un electron en orbita a l'entorn de son nuclèu. Es donc un cation monoelectronic qu'a una estructura similara a aquela de l'atòm d'idrogèn. Sa caracteristica principala es d'aver un espèctre electromagnetic similar a aqueu de l'idrogèn e interpretable dins lo quadre dau modèl de Bohr. D'exemples d'idrogenoïd son l'atòm H, leis ions He+, Li2+ ò Be3+, l'anti-atòm d'idrogèn, lo positròni e lo muòni.

## Liames intèrnes

* Atòm de Rydberg.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mutacion (genetica)

[thumb|right|[Flor presentant un petal jaune en causa d'una mutacion.]]

Una **mutacion genetica** es una modificacion de l'informacion genetica dau genòma contenguda dins una cellula. Pòu entraïnar la disparicion d'un caractèr preexistent ò l'aparicion d'un caractèr novèu. Es generalament lo resultat de la modificacion d'un segment d'ADN, mai ò mens important, portat per un cromosòma mai dins de cas extrèms, es acompanhada per un cambiament de l'estructura ò dau nombre de cromosòmas. Lei modificacions pus frequentas son la pèrda d'un fragment de cromosòma (delecion), l'insercion d'un tròç d'ADN (insercion) e lo destacament d'un segment de cromosòma e sa fixaxion sus un autre (translocacion). Un nombre important de mutacions entraïnan de problemas de foncionament grèus e s'acaban per la mòrt de la cellula. Pasmens, lei mutacions viablas son de fenomèns estables (transmissibles a la descendéncia dei cellulas modificadas), rars, especifics (regardan generalament un trach precís) e espontanèus. Pasmens, i a de compausats quimics, dichs « mutagèns », que son capables d'aumentar la frequéncia dei mutacions. Lei mutacions que tòcan lei cellulas pòdon èsser transmesas a la descendéncia. Son donc lo motor de l'evolucion en permetent l'aparicion d'espècias novèlas. D'efiech, s'una mutacion viabla ofrís d'avantatges adaptatius a un individú, a mai de possibilitats d'èsser tornarmai transmesas.

## Liames intèrnes

* ADN.
* Evolucion.
* Genetica.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** C. Devillers e H. Tintant, *Questions sur la théorie de l'évolution*, Presses Universitaires de France, 1996.

## Nòtas e referéncias
Mel & Kim

**Mel & Kim** es lo nom d'un grop *pop dance* anglés del Reialme Unit compausat de doas sòrres, *Melanie* e *Kimberly Appleby*, qu'a conegut un gròs succès entre 1986 e 1988 pendent la periòde house, çò que fa que son de còps aparentadas a n'aquel genre musical, mentre que d'autres dison qu'es puslèu un duò tardiu de hi-NRG britanica. 

Las cançons las mai conegudas de **Mel & Kim** son *Showing out* (1987), *Respectable* (1987, n°1 al Reialme Unit) e *That's the way it is* (1988).

La paura *Melanie* defuntèt d'un càncer en genièr de 1990.
808 State

**808 State** èra un grop de musica electronica britanic fondat en 1988 a Manchester (Anglatèrra). Èra compausat de *Graham Massey*, *Martin Price* e *Gerald Simpson*. Lor titol lo mai conegut es *Pacific State*, enregistrat en 1989.
Adeva

**Adeva**, nascuda **Patricia Daniels** en 1960, es una cantaira anglofòna afroamericana de house e R&B originària de Paterson (Nòva Jersei), als Estats Units. Es mai que mai coneguda pels tubes *Respect* en 1989, una represa house de la famosa cançon d'Otis Redding, *Warning* (en 1989 tanben), e *I thank you* en 1990.
Naruto

**Naruto** (ナルト?) es un shōnen manga escrich e dessenhat per Masashi Kishimoto. Naruto es estat prépublié dins lo setmanièr Weekly Shōnen Jump de l'editor Shūeisha entre setembre de 1999 e novembre de 2014. La seria es estada compilada en 72 tòms. La version francesa del manga es publicada per Kana entre 2002 e 2016.

En seguida de sa capitada jos forma de manga, una adaptacion n'anima es realizada pels estúdios Pierrot e Aniplex e es difusada sus TV Tòquio dempuèi 2002. Una segonda partida del raconte a tanben espelit e es estada tornada nomenar ''Naruto Shippuden'' pendent son adaptacion. La seria animada es difusada en França dempuèi lo 2 de genièr de 2006 sus Game One aital coma sus NT1 e sus Cartoon Network dempuèi 2007. En Belgica, es difusada sus Club RTL dempuèi 2008. 

## Istòria

### Prològ
L'origina de Naruto se debana dins un mond rétro-futurista ont, malgrat que de nombrosas tecnologias modèrnas ajan espelit, los ninjas e los samorais son demorats de vertadièras poténcias militaras. Cada país a un vilatge, que representa la fòrça militara del país, dirigit per un Kage. Los vilatges, per lors ninjas, se liuran de las guèrras.
vinheta|Logo del manga
Dins aquel mond ninja, existís nòu creaturas gigantescas, apeladas las « Demònis a coas », que pòdon èsser sageladas dins un uman après una ceremonia. L'uman ven un òste e dispausa alara de sa poténcia. Dotze annadas abans la debuta del raconte, l'una d'aquelas creaturas ataca lo vilatge amagat de las fuèlhas del País del Fuòc, Konoha. Es capturada e la mitat de son esperit es estada sagelada dins un nenon nommat Naruto Uzumaki pel quatren Hokage : Minato Namikaze, fasent d'el l'òste del demòni a 9 coas, Kurama. 

#### Synopsis
L'istòria comença pendent l'adolescéncia de Naruto, cap a sos dotze ans. Orfanèl ase e grand farcejaire, fa totas las bestiesas possiblas per se far remarcar. Son sòmi : venir lo melhor Hokage per tal d'èsser reconegut pels abitants de son vilatge. En efièch, lo demòni rainal a nòu coas sagelat en el a atisat la crenhença e lo mesprètz dels autres vilatgeses, que, amb lo temps, fan pas mai de diferéncia entre Kurama e Naruto. Malgrat aquò, Naruto s'entraina dur per tal de venir genin, lo primièr nivèl en çò dels ninjas. Après aver mancat l'examèn genin 3 còps, arriba fin finala a recebre son bendèl frontal de Konoha. Es alara inclús dins una equipa de tres aprendisses ninjas, amb Sakura Haruno e lo talentós Sasuke Uchiwa que vòl venjar las personas caras a sos uèlhs, en tuant son fraire Itachi Uchiwa. Pauc après, encontran lor jōnin (ninja de classa superiora), lo que s'ocuparà de lor formacion : lo misteriós Kakashi Hatake.

Al començament crench e mespresat per sos pars, Naruto va pauc a cha pauc montar en poténcia e ganhar lo respècte e l'afeccion de las vilatgés gràcia, sustot, als combats dantesques qu'emportarà de cap als enemics mai poderoses del mond ninja.
Crystal Waters

**Crystal Waters**, nascuda en 1961 a Filadèlfia (Pensilvània, Estats Units), es una cantaira anglofòna afroamericana mai que mai coneguda pels tubes *pop dance* *"Gypsy Woman (She's Homeless)"* e *"Makin' Happy"* en 1991, e *"Destination Calabria"* en 2007, una mescla adobada pel discjòquei Alex Gaudino basada sus *"Calabria"* de Rune RK.

A tanben agut en 1994 un gròs succès ambe la cançon *"100% Pure Love"* dins d'unes païses, en Austràlia, en Finlàndia, als Païses Basses, en Soïssa, al Reialme Unit e als Estats Units, mas curiosament, pas en Occitània ont aquesta cançon es pas brica coneguda.
Burgwald

**Burgwald** es una comuna alemanda d’Èssa. Es creada en 1971 per reünion de la comuna vaudesa-uganauda de Wiesenfeld e de las comunas de Birkenbringhausen e d’Ernsthausen. S’i apond en 1974 la comuna de Bottendorf.


[{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q560980",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010"  }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q2569426",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010"  }}]
Latino Party

**Latino Party** èra un projècte house / eurodance basat en França a l'iniciativa del productor **David Fairstein** (de son nom vertadièr : *Fabrice Cuitad*, que collaborarà lèu en seguida al primièr album d'Enigma), amb doas joves femnas, *Manuella* e *Angelica*, e dos joves, *Moossa* e *Emy*, encontrats dins una discotèca a Eivissa (Balearas). Foguèron actius entre 1989 e 1994. Lors paraulas mesclan escapolons d'espanhòu e d'anglés. 

## Cançons mai conegudas
* *Esta Loca* (1990)
* *The Party* (1990, basat sus *Esta Loca*, amb un escapolon de *Don't go* de Yazoo)
* *Tequila* (1991, amb un escapolon de *Just can't get enough* de Depeche Mode)
* *Aprovecha* (1992,  amb un escapolon de *Highway to hell* de AC/DC)

## Referéncias
Iio

**Iio**, estilizat **iiO**, e prononciat "a-iò", èra un grop de musica electronica basat a Nòva York (Estats Units) compausat de la cantaira anglofòna e compositritz **Nadia Ali** (nascuda a Trípol, en Libia, lo 1er d'agost de 1980) e del productor de disques american **Markus Moser**. 

**Iio** es conegut per son tube de 2001, *Rapture*, e tanben per *Is it love*, succès de 2007 de còps creditat del sol nom de **Nadia Ali**.

## Discografia
* 2005 *Poetica – Top Electronic Albums number*
* 2011 *Exit 110*

## Referéncias
Lèsbos

**Lèsbos**, apelada tradicionalament **Metelin** en occitan (*Λέσβος* en grèc, AFI ['lezvos], sovent transliterat **Lesvos**; *Midilli Adası* en turc), es una illa de Grècia. Sa capitala es la vila de Mitilena o Metelin.
Antitrinitarisme

L’**antitrinitarisme** designa, dins la teologia crestiana, un ensemble de temptativas de refús dau dògma dau Dieu unic trinitari presents en lo Dieu Creator, Jèsus e en l'Esperit Sant. Èra una vision influéncia durant l'Antiquitat e la premiera partida de l'Edat Mejana amb de corrents coma l'arianisme, lo docetisme e l'ebionisme. Pus tard, inspirèt de movements opausats a la Glèisa de Roma coma lo catarisme occitan e, mai que mai, lo protestantisme.

## Liames intèrnes

* Cristianisme.
* Trinitarime.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bomb the Bass

**Bomb the Bass** foguèt un grop britanic creat pel discjòquèi e productor **Tim Simenon**, emblematic del fenomèn house music. Son primièr tube, *Beat Dis*, eissit de l'album *Into the Dragon*, foguèt numèro 2 al Reialme Unit en 1988. Los autres titols los mai coneguts de **Bomb the Bass** son *Megablast* e *Say a Little Prayer*, en 1988 tanben, e *Winter in July* en 1991.

**Tim Simenon** e **Bomb the Bass** an tanben produch lo single house *Buffalo Stance* que lancèt en 1989 la carrièra de la cantaira suedesa Neneh Cherry.
Josep Rodríguez Ferrer

Josep Rodríguez Ferrer  (Barcelona, 16 de març de 1982) es un filològ, escrivan e professor catalan.

Debutèt coma autor publicat en 2018 amb dos poèmas e lor seguèt un recuèlh de contes l'an seguent. Pasmens, se ne destaca *Mentre durin les espelmes* (Mentre que demoran las candèlas), son primièr roman, ambientat a Barcelona e editat per Voliana Edicions en 2021. Constituís lo primièr Boys Love escrich en catalan. L'idèa nasquèt dins un cors d'istòria de la literatura catalana LGBTI impartida per Sebastià Portell quand s'avisèt que s'i aviá pas fach cap d'istòria queer amb una fin feliç.
Deep Forest

**Deep Forest** es un grop de musica electronica de França, a l'origina compausat d**'Éric Mouquet** e de **Michel Sanchez**. Lors composicions son una mescla de musicas del monde, de new age, de musica electronica e d'influéncias divèrsas (jazz fusion, ròck). 

Lor tròç lo mai conegut se ditz *Sweet lullaby*, tube en 1992 en França, als Païses Basses, en Norvègia, en Austràlia e al Reialme Unit. Es una version electronica d'una breçairòla cantada en langa baegu (una lenga de las Illas Salamon), sonada *Rorogwela*. 

En 1995, empòrtan lo *Grammy* del melhor album de *musicas del monde* per l'album *Boheme*.

## Discografia
* 1992 : *Deep Forest*
* 1994 : *World Mix* (novèla edicion de l'album *Deep Forest*, ambe 4 mesclatges)
* 1995 : *Boheme*
* 1998 : *Comparsa*
* 2000 : *Pacifique* (benda sonòra del film Le Prince du Pacifique)
* 2002 : *Music Detected*
* 2004 : *Kusa no Ran* (Japon sonque, benda sonòra del film Kusa no Ran)
* 2008 : *Deep Brasil*
* 2013 : *Deep India*
* 2013 : *Deep Africa*
* 2016 : *Evo-Devo*
* 2018 : *Epic Circuits* (amb lo musician Gaudi)
* 2020 : *Deep Symphonic*
* 2021 : *Eponymous* (novèla version del primièr album *Deep Forest*, amb nòus adobaments)

## Referéncias
Kitarō

**Kitarō** (喜多郎) es un musician multi-instrumentista de musica new age nascut lo 4 de febrièr de 1953 a Toyohashi al Japon.

## Discografia
* 1978 : *Ten Kai / Astral Voyage / Astral Trip*
* 1979 : *Dai Chi / Full Moon Story*
* 1979 : *Oasis*
* 1980 : *Silk Road* 
* 1980 : *Silk Road II*
* 1980 : *In Person Digital*
* 1980 : *Silk Road Suite*
* 1981 : *The World of Kitaro*
* 1981 : *Ki*
* 1981 : *Theme of Radio House Ginga* 
* 1983 : *Silk Road III Tunhuang* 
* 1983 : *Seinnen Joo*
* 1983 : *Angel Queen* 
* 1983 : *Silver Cloud* 
* 1984 : *Silk Road IV Ten Jiku* 
* 1984 : *Four Seasons of Quality (New Theme Music Of Tenjin Chikagai)* 
* 1985 : *Sei Ho / Endless Journey / Toward the West*
* 1987 : *The Light of the Spirit*
* 1990 : *Kojiki*
* 1992 : *Dream* (amb Jon Anderson e sa filha, Deborah Anderson)
* 1993 : *Heaven & Earth (Entre Cèl e Tèrra)*
* 1994 : *Mandala*
* 1994 : *Tokusen II*
* 1995 : *An Enchanted Evening* 
* 1996 : *Peace On Earth*
* 1998 : *Gaia Onbashira* 
* 1999 : *Noah's ark*
* 1999 : *Thinking of You'
* 2000 : *Ancient*
* 2001 : *An Ancient Journey* 
* 2003 : *Sacred Journey of Ku-Kai*
* 2005 : *Sacred Journey of Ku-Kai Vol. 2*
* 2006 : *Spiritual Garden*
* 2007 : *Sacred Journey of Ku-Kai Vol. 3*
* 2009 : *Impressions Of The West Lake*
* 2010 : *Sacred Journey of Ku-Kai Vol. 4*
* 2013 : *Final Call*
* 2017 : *Sacred Journey of Ku-Kai Vol. 5''

## Referéncias
Tour de France

Lo Torn de França es una competicion ciclista per etapas masculina que travèrsa França amb d'incursions ocasionalas dins los païses vesins. Sa primièra edicion a luòc en 1903 per aumentar las vendas del jornal L'Auto, organizada per Henri Desgrange e Géo Lefèvre. Dempuèi, la corsa a luòc cada annada, exceptat pendent las doas guèrras mondialas. Sovent apelat « lo Torn » tota cort, o « la Bocla Granda », ganha en importància e en popularitat al fil de las edicions; la participacion s'alarga, se passa d'un escauton principalament francés las primièras annadas, a d'edicions comptant fins a 40 nacionalitats, sa durada es alongada e sa portada s'espandís dins lo mond entièr. Difusat a la television dins 190 païses, lo Torn de França es lo 3en eveniment esportiu lo mai agachat, darrièr los Jòcs Olimpics d'estiu e la Copa del mond de fotbòl.
Lo Torn de França, lo Torn d'Itàlia e lo Torn d'Espanha constituïsson los tres grands torns. Lo Torn de França es lo mai ancian, es considerat coma lo mai prestigiós dels tres e coma la mai granda corsa ciclista del mond. Tradicionalament, la corsa se debana principalament al mes de julhet. Malgrat que lo trajècte càmbie cada annada, lo format de la corsa demòre lo meteis amb almens doas corsa al temps, lo passatge per las cadenas de montanhas dels Pirenèus e dels Alps e l'arribada suls Camps-Élysées a París. Las edicions modèrnas del Torn de França se compausan de 21 etapas despartidas sus un periòde de 23 jorns e cobrisson près de 3 500 quilomètres.
Lo Torn es una de las espròvas de l'UCI World Torre, çò que significa que las equipas son en majoritat compausadas d'UCI WorldTeams, a l'excepcion de las equipas que los organizators convidan. Après cada etapa, los tempses dels correires son ajustats amb lors tempses precedents. Lo correire amb lo temps total mai feble es classat primièr del classament general e pòrta lo plan cobejat malhòt jaune o distinguissent d'autres correires. Lo classament general es lo mai famós dels classaments perque determina lo venceire del Torn, mas d'autres classaments segondaris son organizats pendent lo Torn : lo classament per ponches pels sprinteurs, lo classament de la montanha pels escalaires, lo classament dels joves pels correires de 25 ans e mens, e lo classament per equipas per las equipas mai rapidas a l'arribada dels Camps-Élysées.

Quatre correires an emportat cinc còps lo Torn de França : Jacques Anquetil, Eddy Merckx, Bernard Hinault e Miguel Indurain, ven puèi Christopher Froome, amb quatre capitadas a son actiu. Colombia e l'America latina coneisson una primièra capitada amb Egan Bernal pendent l'edicion 2019.
Pinocchio (filme, 1940)

Pinocchio es un filme d'animacion american produch per Walt Disney Productions e sortit en 1940 per RKO Radio Pictures. Es lo segond filme d'animacion de Disney.
Mae de la Concha

**María Asunción Jacoba Pía de la Concha García-Mauriño**, dicha **Mae de la Concha** (nascuda lo 25 de julhet de 1954 a Jijon) es una femna politica asturiana del partit Podemos.

Lo 19 de junh de 2023, ven presidenta interimària del govèrn autonòm de las Illas Balearas.
Classificacion deis anfibís

* Òrdre : Anura (anoras)
** Familha : Allophrynidae
** Familha : Arthroleptidae
** Familha : Ascaphidae
** Familha : Astylosternidae
** Familha : Bombinatoridae
** Familha : Brachycephalidae
** Familha : Bufonidae
** Familha : Centrolenidae
** Familha : Dendrobatidae
** Familha : Discoglossidae
** Familha : Heleophrynidae
** Familha : Hemisotidae
** Familha : Hylidae
*** Sosfamilha : Hemiphractinae
*** Sosfamilha : Hylinae
*** Sosfamilha : Pelodryadinae
*** Sosfamilha : Phyllomedusinae
** Familha : Hyperoliidae
*** Sosfamilha : Hyperoliinae
*** Sosfamilha : Leptopelinae
** Familha : Leiopelmatidae
** Familha : Leptodactylidae
*** Sosfamilha : Ceratophryinae
*** Sosfamilha : Cycloramphinae
*** Sosfamilha : Eleutherodactylinae
*** Sosfamilha : Leptodactylinae
*** Sosfamilha : Telmatobiinae
** Familha : Limnodynastidae
** Familha : Mantellidae
*** Sosfamilha : Boophinae
*** Sosfamilha : Laliostominae
*** Sosfamilha : Mantellinae
** Familha : Megophryidae
** Familha : Microhylidae
*** Sosfamilha : Asterophryinae
*** Sosfamilha : Brevicipitinae
*** Sosfamilha : Cophylinae
*** Sosfamilha : Dyscophinae
*** Sosfamilha : Genyophryninae
*** Sosfamilha : Melanobatrachinae
*** Sosfamilha : Microhylinae
*** Sosfamilha : Phrynomerinae
*** Sosfamilha : Scaphiophryninae
** Familha : Myobatrachidae
** Familha : Nasikabatrachidae
** Familha : Pelobatidae
** Familha : Pelodytidae
** Familha : Petropedetidae
** Familha : Pipidae
*** Sosfamilha : Dactylethrinae
*** Sosfamilha : Pipinae
** Familha : Ranidae
** Familha : Rhacophoridae
*** Sosfamilha : Buergeriinae
*** Sosfamilha : Rhacophorinae
** Familha : Rheobatrachidae
** Familha : Rhinodermatidae
** Familha : Rhinophrynidae
** Familha : Scaphiopodidae
** Familha : Sooglossidae

* Òrdre : Urodela (urodèlas)
** Familha : Ambystomatidae
** Familha : Amphiumidae
** Familha : Cryptobranchidae
** Familha : Dicamptodontidae
** Familha : Hynobiidae
** Familha : Plethodontidae
*** Sosfamilha : Desmognathinae
*** Sosfamilha : Plethodontinae
** Familha : Proteidae
** Familha : Rhyacotritonidae
** Familha : Salamandridae
** Familha : Sirenidae

* Òrdre : Gymnophiona (gimnofiònes)
** Familha : Caeciliidae
*** Sosfamilha : Caeciliinae
*** Sosfamilha : Typhlonectinae
** Familha : Ichthyophiidae
** Familha : Rhinatrematidae
** Familha : Scolecomorphidae
** Familha : Uraeotyphlidae
Andrable

**Andrable** (*Andrable* en francés) es una aiga occitana dins los departaments de Naut Léger, Léger e Puèi de Doma. Es un afluent d'Ança, donc un sosafluent de Léger.

D'amont en aval, travèrsa las comunas de Sent Clamenç (font), La Chal, La Chapela d'ès Montarchier, Montarchier, Estivalelhas, Apinac, Merle e Lenhec, Sant Pal de Chalancon, Vau Privaa, Bo(e)isset, Tiranges, Bàs (confluença).
Frison occidental

Lo **frison occidental** (autonim: *Frysk*, *West-Frysk*) es una lenga frisona parlada dins la província de Frísia, al nòrd dels Païses Basses. Lo frison occidental es estrechament ligat al frison oriental, malgrat que presente de diferéncias significativas sul plan lingüistic.

## Lingüistica
Lo frison occidental aparten a la branca anglo-frisona de las lengas germanicas, que compren tanben l'anglés, lo frison oriental e lo bas-alemand. A evoluït a partir del frison antic, qu'èra parlat dins la region tre lo sègle . Al fil del temps, lo frison occidental a patit d'influéncias de lengas vesinas coma lo neerlandés e l'alemand, çò qu'a entrainat de cambiaments lingüistics.

La gramatica del frison occidental es similara a la de las autras lengas germanicas. Utiliza d'articles definits e indefinits, de pronoms personals, d'adjectius e de vèrbs conjugats. Lo frison occidental se caracteriza per la preséncia de diftongs, que son de combinasons de vocalas dins una sola sillaba. Aqueles diftongs fan venir lo frison occidental de mal prononciar pels neo-locutors.

## Dinamica
La literatura en frison occidental remonta al sègle , amb d'escriches religioses e de traduccions biblicas. Pendent los sègles seguents, la lenga es estada utilizada dins la poesia, la pròsa e lo teatre. Lo frison occidental coneguèt  tanben un periòde de reviscòl al sègle , amb d'esfòrces per promòure son utilizacion dins l'educacion e los mèdias.

Malgrat aqueles esfòrces, lo frison occidental rèsta menaçat a causa de l'influéncia dominanta del neerlandés e de l'anglés. Nombroses locutors joves aiman mai utilizar aquelas lengas mai espandidas dins la vida vidanta e dins los mèdias. Pasmens, existís d'iniciativas qu'an per tòca de preservar e de promòure lo frison occidental, coma de corses de lenga, des festenals culturals e de projèctes de traduccion.

## Bibliografia

*  
*  
*  
*  

## Voses connèxas

* Lengas frisonas
Prasat

thumb|right|Exemple de prasat.

**Prasat** es un tèrme tai e khmer que significa « palais » ò « castèu ». Per extension, pòu tanben designar de « temples ». Es una estructura caracteristica de l'arquitectura khmer que tèn una forma de torre massisa facha de pèira. Contèn generalament de cellulas pichonas dedicadas a un culte.

## Liames intèrnes

* Arquitectura khmer.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** S. Sribhadra, E. Moore e M. Freeman, *Palaces of the gods, khmer architecture in Thailand*, River Books, 1992.

## Nòtas e referéncias
Temple montanha

[thumb|right|Lo [Phnom Bakheng d'Angkor, un exemple de temple montanha.]] 

Un **temple montanha** es un tipe de temple, d'origina khmer, bastit a la cima d'una piramida de plusors nivèus. Representa lo mont Meru, situat en Índia, qu'es considerat coma lo luòc de vida dei dieus. Inspirat per l'arquitectura indiana, lo temple montanha venguèt ansin un simbòl de l'arquitectura khmer medievala.

## Liames intèrnes

* Arquitectura khmer.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Henri Stierlin, *Architecture universelle, Angkor*, Office du livre, 1970.

## Nòtas e referéncias
Eric Rohmer

**Maurice Schérer**, dich *Éric Rohmer* [eʁik ʁomɛʁ], es un realizator francés, nascut lo 21 de març de 1920 a Tula (Corresa) e mòrt l'11 de genièr de 2010 dins lo 13en arrondiment de París. Considerat, amb Jean-Luc Godard, François Truffaut, Claude Chabrol e Jacques Ribla, coma l'una de las figuras màgers de l'Èrsa Novèla, a obtengut en 2001 a la Mostra de Venècia un Leon d'aur per l'ensemble de sa carrièra.

Coma sos camaradas de l'Èrsa Novèla, Éric Rohmer a començat sa carrièra dins lo cinèma coma critica. Après aver redigit sos primièrs articles a la fin de las annadas 1940, rejonh los Quasèrns del cinèma pauc après lor creacion a la debuta de las annadas 1950. Es redactor en cap de la revista de 1957 a 1963. Parallèlament a sa carrièra de critica, realiza tot lo long de las annadas 1950 dels cortmetratges e, en 1959, son primièr longmetratge,*Le signe du Lion* (Lo Signe del Leon). A la diferéncia dels de Claude Chabrol, François Truffaut e Jean-Luc Godard, sos primièrs films encontran pas cap de capitada.

## Eretatge
Lo cineasta corean Hong Sang-Soo reivindica l'eretatge d'Éric Rohmer.

L'òbra de Rohmer es reconeguda coma una òbra a despart. Sa productritz a la Companhiá Éric Rohmer, Françoise Etchegaray, li vei pas de descendéncia. Pasmens, d'unes cineastas son sovent qualificats de « rohmérians » per la critica cinematografica. Es per exemple lo cas del cineasta corean Hong Sang-soo. Per Jean-François Rauger, critic al jornal *[[Le Monde]]*, la faiçon de Hong Sang-soo « de captar la persisténcia d'una forma de marrida fe en çò dels personatges del film fa de realizator corean lo sol eretièr indiscutible d'Éric Rohmer». Hong Sang-soo reivindica el meteis clarament l'influéncia de Rohmer. Tot parièr, l'òbra d'Emmanuel Mouret es tanben sovent considerada coma pròcha de la de Rohmer. Lo mejan metratge Un mond sens femnas (2012) de Guillaume Brac es estat comparat per un fum de criticas a un film de Rohmer.

Lo film Maestro, realizat per Léa Fazer e sortit en 2014, es un omenatge dirècte a Éric Rohmer e a son univèrs. S'agissiá a l'origina d'un projècte de l'actor Jocelyn Quivrin a que l'idèa èra estada inspirada per son experiéncia sus las Amors d'Astrée e de Céladon : Michael Lonsdale i interprèta lo ròtle del realizator Cédric Rovère e l'istòria se debana sul filmatge d'un film inspirat de l*'Astrée*. Maestro es dedicat a Éric Rohmer e a Jocelyn Quivrin, defuntats a qualques meses d'interval.

Dins son primièr album, Clio (2016), la cantaira Clio fa omenatge a Éric Rohmer amb la cançon Éric Rohmer es mòrt.
Empèri Khmer

[thumb|right|L'Empèri Khmer au [sègle XII.]]

L’**Empèri Khmer** (ò **Empèri d'Angkor**) es un reiaume medievau que foguèt una dei poissanças dominantas en Indochina dau sègle IX au sègle XIII. Fondat per Jayavarman II en 802, succediguèt ai reiaumes e ai principats chenlas e venguèt un centre politic, economic e culturau major de la region. En particular, es a l'origina dau complèx d'Angkor que foguèt la capitala de l'Empèri durant la màger part de son existéncia. Pasmens, declinèt au començament dau sègle XIII en causa de problemas economics intèrnes e d'una tièra de guèrras perdudas còntra lei Tais de Siam. A partir de 1352, Angkor foguèt pilhada mai d'un còp per lei Siamés. La data de 1431 es tradicionalament retenguda per marcar la fin de l'Empèri mai aquò es convencionau. La monarquia khmer dispareguèt pas après aquela data mai se fragmentèt, perdiguèt son influéncia regionala e foguèt de còps vassalizada per lei reiaumes vesins.

## Liames intèrnes

* Angkor.
* Cambòtja.
* Lista dei sobeirans de Cambòtja.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Sachchidanand Sahai, *Les institutions politiques et l'organisation administrative du Cambodge ancien (VIe – XIIIe siècles)*, École française d'Extrême-Orient, 1970.
* **[[francés|(fr)]]** Thierry Zéphir, *L'empire des rois khmers*, Gallimard, 2008.
* **[[anglés|(en)]]** Takashi Suzuki, *The history of Srivijaya, Angkor and Champa*, Mekong Publishing, 2019.

## Nòtas e referéncias
Sandra

**Sandra Ann Lauer**, coneguda per son pichon nom **Sandra** (Saarbrücken, 18 mai 1962) es una cantaira populara anglofòna alemanda, tanben de nacionalitat francesa per son paire. 

Es estada l'una de las cantairas las mai popularas en Euròpa entre 1985 e 1992, doncas cantaira emblematica de la new wave tardiva, se pòt aital véser una ligason entre sa baissa de popularitat al començament de las annadas 1990 amb l'aflaquiment del dit genre new wave. 

## Biografia

Membre del grop disco *Arabesque* de 1978 fins a 1984, comença en seguida una carrièra sòlo còsta Michael Cretu, musician alemand d'origina romanesa, que ven son marit en 1988. Aqueste li compausa un tròç new wave, *(I'll Never Be) Maria Magdalena*, que fa referéncia a Marlene Dietrich (*Maria Magdalena* es son pichon nom vertadièr) que ven una capitada internacionala en 1985.

**Sandra** a vendut mai de trenta milions de disques dins lo monde. Se *Maria Magdalena* demòra sa mai gròssa capitada, es tanben coneguda per d'autres tubes màgers de la fin de las annadas 1980 coma *In the Heat of the Night* en 1986, *Everlasting Love* (represa de [Robert Knight](https://en.wikipedia.org/wiki/Robert_Knight_(musician))) en 1987 o encara *Heaven Can Wait* en 1988.

En parallèla de sa carrièra coma cantaira solò, de 1990 fins a 2003, pausèt sa votz sus las composicions del famós projècte electro new age Enigma, creat per son marit Michael Cretu.

Se canta mai que mai en anglés, a agut cantat tanben en alemand (sa lenga mairala) e quitament un pauc en francés (per exemple, per la part en francés de *Sadeness* d'Enigma).

## Discografia
* 1985 : *The Long Play*
* 1986 : *Mirrors*
* 1988 : *Into a Secret Land* 
* 1990 : *Paintings in Yellow* 
* 1992 : *Close to Seven* 
* 1995 : *Fading Shades* 
* 2002 : *The Wheel of Time* 
* 2007 : *The Art of Love* 
* 2009 : *Back to Life* 
* 2012 : *Stay in Touch* 

## Cançons mai conegudas
* *(I'll Never Be) Maria Magdalena* (1985)
* *In the Heat of the Night* (1986)
* *Innocent love* (1986)
* *Hi, Hi, Hi* (1986)
* *Everlasting Love* (1987, represa de [Robert Knight](https://en.wikipedia.org/wiki/Robert_Knight_(musician)))
* *Heaven Can Wait* (1988)
* *Secret land* (1988)
* *We'll be together* (1989)
* *Around my heart* (1989)
* *Hiroshima* (1990)
* *(Life May Be) A Big Insanity* (1990)
* *Don't be aggressive* (1992)

## Referéncias
Sètge de Constantinòble (674-678)

[thumb|right|Utilizacion dau [fuòc grèc per un naviri bizantin.]]

Lo **sètge de Constantinòble de 674-678** es lo premier sètge de la capitala de l'Empèri Bizantin per leis Arabis. Foguèt lo resultat d'una campanha metodica que permetèt a la marina aràbia de conquistar plusors illas e pòrts de la Mar Egèa en 672-673. Puei, prenguèron la peninsula de Cizic per i establir una basa ivernenca. Cada prima, de 674 a 678, ataquèron Constantinòble avans de se replegar per passar l'ivèrn. En parallèl, de combats opausèron lei Bizantins e leis Arabis en Anatolia. Lo sètge de 674-678 es donc puslèu una campanha aràbia iniciada en 672. Leis operacions s'arrestèron après una tièra de victòrias navalas de l'Empèri qu'utilizèt lo fuòc grèc per prendre l'avantatge. Tanben, lei combats terrèstres s'acabèron per de succès bizantins en Siria onte de populacions crestianas èran intradas en revòuta còntra lo poder omeia. Un tractat de patz foguèt finalament signat en 678-679 entre lei doas poissanças. Lei Bizantins i obtenguèron lo pagament d'un tribut durant 30 ans e l'evacuacion de plusors posicions encara tengudas per leis Arabis.

Lo debanament precís dau sètge es pauc clar. Son racònte classic es aqueu redigit per Teofan lo Confessor (759-817 ò 818). Pasmens, dins lei tèxtes arabis, l'existéncia d'un sètge de Constantinòble es pas clara. D'efiech, indican ben lo començament de combats vèrs 673 e l'arribada d'una expedicion a l'entorn de Constantinòble en 676. Plaça la destruccion de la flòta aràbia en 674 durant una batalha au larg de Cilícia. Enfin, parla de còntra-ofensivas bizantinas en Siria en 677-678. Menaçats de perdre una region primordiala a l'estabilitat dau Califat, leis Omeias acceptèron de signar una patz en 678 ò en 679 amb Constantinòble.

## Liames intèrnes

* Constantinòble.
* Guèrras Arabobizantinas.
* Sètge de Constantinòble (717-718).

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Marius Canard, « Les expéditions des Arabes contre Constantinople dans l'histoire et dans la légende », *Journal asiatique*, vol. 208, 1926, pp. 61-121.
* **[[anglés|(en)]]** James-Howard Johnston, *Witnesses to a world crisis : historians and histories of the Middle East in the seventh century*, Oxford University Press, 2010

## Nòtas e referéncias