open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Edward Snowden

240px|thumb|Edward Snowden
**Edward Joseph Snowden** (Wilmington, Carolina del Nòrd, 21 de junh de 1983) es un ancian tecnician e emplegat de la CIA, que trabalhèt per una entrepresa en contracte amb l'agéncia nacionala de seguretat dels Estats Units (NSA), conegut per aver revelat a la premsa d'informacions classificadas sul programa de susvelhança electronica massisa de l'agéncia nacionala de seguretat dels Estats Units.). D'en primièr, Snowden revelèt amb *[[The Guardian]]* d'informacions classificadas sus divèrses programas nautament secrets de l'agéncia nacionala de seguretat dels Estats Units, inclusissent l'intercepcion de metadonadas telefonicas als Estats Units e lo programa de susvelhança PRISM, que lo jornal britanic publiquèt en junh de 2013. Snowden pretendèt que los esbrudiments èran un esfòrç per informar lo public sus çò que se faguèt en lo seu nom e çò que se faguèt contra el meteis

Aprèp aquelas revelacions, Snowden foguèt acusat d'espionatge e de	panatòri de propietat del govèrn dels Estats Units. Aquelas revelacions son lo fruch d'una de las divulgacions mai importantas de l'istòria de l'agéncia nacionala de seguretat dels Estats Units. Segon Matthew M. Aid, istorian dels sevicis de rensenhaments, las divulgacions organizadas per Snowden confirmèron las suspicions prigondas qu'existissián a l'entorn de l'idea que l'agéncia nacionala de seguretat dels Estats Units exercissiá una susvelhança fòrça mai intrusiva qu'o semblava.

Lo 14 de junh de 2013, lo procuraire federal dels Estats Units presentèt una demanda, que foguèt donada al public lo 21 del meteis mes, acusant Snowden de *panatòri de proprietat del Govèrn, comunicacion non autorizada d’informacion de defensa nacionala e comunicacion deliberada d’informacion classificada de comunicacions d’intelligéncia a de personas non autorizadas* (doas acusacions basadas sus la lei sus l'espionatge dels Estats Units de 1917).

Lo 23 de junh de 2013, lo govèrn d'Hong Kong anoncièt qu'aviá autorizat la sortida del país de Snowden. Segon lo New York Times, Snowden hauria daissèt Hong Kong per anar cap a Moscòu dins un avion de la companhiá Aeroflot. 

Tre julh de 2013, un analista e istorian expèrt en contraterrorisme american, John Schindler, denoncièt sa collusion amb los servicis secrets russes, lo FSB.

## Referéncias
Ningxia

**Ningxia** (chinés simplificat: 宁夏; chinés tradicional: 寧夏; pinyin: Níngxià), de son nom entièr **Region Autònoma Ningxia Hui** (chinés simplificat: 宁夏回族自治区; chinés tradicional: 寧夏回族自治區; pinyin: Níngxià Huízú Zìzhìqū), es una region autònoma de la Republica Populara de China, situada al nòrd-oèst e travèrsada pel Fluvi Jaune. Limita al nòrd per la region autònoma de Mongolia Interiora, a l'èst per la província de Shaanxi e al sud per la de Gansu.
Gansu

**Gansu** (chinés simplificat: 甘肃; chinés tradicional: 甘肅; pinyin: Gānsù; Wade–Giles: Kan1su4, xiao'erjing: قًا صُوَع; dungan: Гансў, Gansw) es una província de la Republica Populara de China situada dins la partida centre-nòrd del país.

## Geografia fisica

## Geografia umana

## Economia
Províncias de la Republica Populara de China

Una **Província**  (*sheng*), es la pus nauta division administrativa en Republica Populara de China. Existís 33 divisions d'aquela mena, despartida en 22 províncias, 4 municipalitats, 5 Regions autonòmas e 2 regions administrativas especialas.

## Tièra de las divisions de nivèl província

### Referéncias
Region administrativa especiala

Las **Regions administrativas especialas de la Republica Populara de China** son de territòris que son caiguts dins la sobeiranetat de la Republica Populara de China, mas que, pasmens, forman pas part de la China continentala.
Periòde dei Dinastias dau Nòrd e dau Sud

Lo **Periòde dei Dinastias dau Nòrd e dau Sud** es un periòde tradicionau de l'istòria de China que se debanèt de la disparicion dei Jin en 420 a l'unificacion de China per la dinastia Sui en 589. 

Lo nòrd dau país fuguèt lo teatre d'una tièra d'invasions nomadas entraïnadas per la destabilizacion prefondas dei pòbles asiatics ai sègles III-V. Ansin au sègle IV, maugrat divèrsei temptativas dei Jin per restaurar sa dominacion dins la region, divèrseis estats gaire estables se formèron e conoguèron de periòdes brèus de dominacion e un afondrament rapide. Aquela instabilitat s'acabèt a partir de 386 quand lei Toba, un pòble d'origina turca, acomencèt la conquista deis autrei principats per unificar tornarmai lo nòrd de China en 439.

Lei Toba prenguèron lo nom de dinastia Wei dau Nòrd e luchèron còntra la confederacion nomada dei Ruanruan. De 523 a 524, fuguèron afeblits per una guèrra civila intèrna entre lei Toba aguent adoptat lei tradicions e lei qu'èran demorats fidèus ai tradicions turcas. Lo conflicte se finiguèt per la division dau nòrd entre lei dos camps que formèron respectivament lei Wei Occidentaus e lei Wei Orientaus. Vèrs 550, lei premiers installèron sa capitala a Chang'an e formèron un estat poderós basat sus lei tradicions administrativas chinesas e lei tecnicas militaras dei pòbles nomadas. En 553, annexèron lo Sichuan actuau e prenguèron lo nom dinastia de Zhou dau Nòrd. En 577, conquistèron lei territòris tenguts per lei Wei Orientaus venguts Qi dau Nòrd d'aqueu temps. Pasmens, en 581, lei Zhou dau Nòrd fuguèron rebutats per lei Sui qu'acabèron la reünificacion de China.

Enterin, lo sud de China fuguèt dirigit per diferentei dinastias que se succediguèron ai sègles IV-V : lei Jin Orientaus (316-419), lei Song dau Sud (420-479), lei Qi dau Sud (480-502), lei Liang (502-556) e lei Chen (557-588). Franc de la region bassa de Iang Tsé, la mitat sud de China èra gaire poblada, dominada per de senhors locaus e de tribús localas autonòma. Lei dinastias dau sud èran donc feblas que sa capitala èra Nankin. Pasmens, protegidas deis invasions nomadas per la resisténcia deis estats dau nòrd ò la rivalitat entre principats nomadas, conoguèron un periòde de patz relativa e veguèron l'arribada progressiva d'abitants dau nòrd.

Un eveniment religiós important se debanèt durant aqueu periòde quand, au sègle II, lo bodisme arribèt en China per la Rota de la Seda. Aprofichant lo declin dei Han e dau confucianisme de la Cort imperiala, se desvolopèt gràcias a la conversion de certaneis envaïsseires au sègle IV. Permetèt de renfòrçar certaneis estats novèus e fuguèt finalament adoptat per de Chinés. En particular, a partir dei victòrias dei Toba, se multipliquèt lei monastèris bodistas. Enfin, au sègle VI, lei Sui permetèron son expansion vèrs lo sud dau país.

## Ligams intèrns

* Periòde dei Tres Reiaumes.
* Dinastia Jin (265-420).
* Dinastia Sui.
* Republica Populara de China.
* Bodisme.
Tamim bin Hamad al-Thani

**Tamim bin Hamad al Thani** es l'actual emir de Qatar.

Es filh de Hamad bin Khalifa al Thani e de Mozah bint Nasser Al Missned.

Succedís al paire après l'abdicacion lo 25 de junh de 2013.
Charlotte's Web (filme, 1973)

***Charlotte's Web*** es un filme d'animacion american producha per Hanna-Barbera Productions e sortit en 1973 per Paramount Pictures. Lo filme es realizat per Charles A. Nichols e Iwao Takamoto e basat sul roman omonim de E. B. White.
Lo Libre de la Jungle (filme, 1967)

***Lo Libre de la Jungla*** (originalament en anglés: *The Jungle Book*) es un filme d'animacion american sortit en 1967. Es una adaptacion del libre omonim de Rudyard Kipling.
Lo Rei leon

***Lo Rei leon*** (originalament en anglés: *The Lion King*) es un film d'animacion american produch per Walt Disney Feature Animation e sortit en 1994. Es le 32 film de la seria *Walt Disney Animated Classics*.
Pinyin

Lo tèrme **pinyin** (chinés: 拼音; pinyin: *Pīnyīn*; oficialament: *Hanyu Pinyin*; en chinés simplificat: 汉语拼音; en chinés tradicional: 漢語拼音, pinyin: Hànyǔ Pīnyīn), o mai formalament **hanyu pinyin**, designa lo sistèma fonetic oficial de trancripcion del chinés en caractèrs latins en China, Taiwan, e Singapor. Es sovent utilizat per ensenhar lo mandarin estandard e ortografiar los noms chineses  dins las publicacions estrangièras e pòt èsser utilizat coma metòde de sasida per dintrar los caractèrs chineses dins los ordenadors.

## Prononciacion

### Prononciacion de las inicialas o consonantas

### Prononciacion de las finalas o vocalas

## Referéncias
Estat sobeiran

Un **estat sobeiran** es una entitat juridica non fisica del sistèma legal internacional qu'es representada per un govèrn centralizat que ten una autoritat suprema e independenta sus una aira geografica. Possedís una populacion permanenta, un govèrn, e la capacitat de tenir de relacions amb d'autres estats sobeirans. Es tanben generalament considerat coma un estat que non es dependent ni subjècte de cap autre poténcia o estat.

Lo tèrme ''país'' es sovent colloquialament utilizat per referir-se a d'estats sobeirans, e mai se designa, a l'origina, sonque una region geografica, e pòt doncas èsser somés a l'autoritat d'un govèrn exterior que contraròtla aquela region. Anglatèrra, Escòcia e Galas son d'exemples de païses que non son d'estats, dempuèi l'existéncia del Reialme Unit.

## Nòtas e referéncias
Filme

Un **filme** es un procediment fotografic que consistís a projectar d'imatges successius en sequéncias sus un ecran, amb una velocitat tala que balha l'illusion qu'aquestes imatges son en movement.
Oigor

L**'oigor** es una lenga turquesa parlada principalament pel pòble oigor. La comunautat lingüistica compta entre 8 a 13 milion de locutors. Existisson de diasporas significativas en Cazacstan e Ozbequistan, aital coma de comunautats oigors expatriadas. Gaudís d'un estatut oficial dins la Region Autonòma de Xinjiang, que depend administrativament de la Republica Populara de China (RPC).

## Nòtas

## Referéncias
Cascada

[vinheta|Cascada , [Ontàrio , Canadà]]
Una **cascada** o un **saut** (var. **chorrèra**) es un luòc ont l'aiga sauta per dessús un obstacle.
Garum

Lo garum, o *liquamen* (que vòl dire « chuc » o « salsa » en latin) èra una salça, lo principal condiment utilizat a Roma dempuèi los etrusques e en Grècia antica (*garos*). S'agissiá de carn o de tripalha de peis, o encara d'ustras, qu'avián rebolhits longtemps dins una fòrta quantitat de sal, per evitar tot poiriment. Dintrava dins la composicion de fòrça plats, per encausa de son fòrt gost salat.

## Origine du garum
Lo *[[siqqu]]* es una salça mesopotamiana a basa de peisses lactofermentats. Aquel condiment a la sabor e als efluvis fòrça poderoses èra utilizat dins los païses de l'Orient Mejan. Foguèt adoptat puèi pels Grècs, e pels Romans, amb lo nom de garum.

## Lo garum a l'epòca romana
Una mèscla de garum amb d'òli o de vin, nomenat *œnogaros*, dintrava dins la confeccion del galavard.

Lo garum mai celèbre, dich garum dels alliats (*garum sociorum*), èra fabricat en Betica (coma Baelo Claudia), dins lo sud de l'Espanha actuala, amb de ton roge que migra de l'Atlantic a la Méditerranèa. Se ne fasiá una granda pèsca, que lo produch èra comercializat salat. Lo quite garum, èra fach de sang, d'uòu e de tripas de peis, mesclat amb fòrça sal (al mens 50 % del volum total)..

De garums de mendre qualitat, preparats dirèctament amb la carn del ton, o d'un autre peis (coma lo vairat), èran fabricats dins tot lo Bacin Mediterranèu. Totes aqueles garums èran comercializat dins d'anfòras pichonas, per encausa del prètz del contengut. Se comercializava tanben l*'allec* (lat. *hallex*), mens car, qu'èra çò que demorava quand lo dessús liquid aviá estat levat.

## Lo garum ara
En 2008, d'arqueològs utilizèron lo rèste del darrièr lòt de garum de Pompei qu'èra a basa de bòga, un pei que s'amassa l'estiu.

La sabor del garum semblariá a aquela del nuoc-mâm vietnamian e aquela de l'allec del surströmming suedés.

Lo garum es a l'origina del *[[pissalat]]*, fach de sardinas e d'anchòias, consomit dins la region de Niça.

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben
### Articles connèxes
* Nuoc-mâm
* Pissalat 

### Ligams extèrnes
Bibliotèca Nacionala d'Alemanha

La **Bibliotèca Nacionala d'Alemanha** (en alemand *Deutsche Nationalbibliothek*, *DNB*) es la bibliotèca oficiala d'Alemanha. Utiliza la classificacion Gemeinsame Normdatei.
Estat federat

Un **estat federat** es una comunautat territoriala e constitucionala que forma part d'una union federala. Aqueles estats diferisson dels estats sobeirans, pr'amor qu'an transferit una porcion de sa sobeiranetat a un govèrn federal.

## Referéncias
Capsicum frutescens

**Capsicum frutescens** qu'ei ua espècia de pipèr originària de Mexic apertenent a la familha Solanaceae.
Aquesta planta qu'ei utilizada tà har la saussa aperada tabasco
Províncias de Canadà

Canadà es constituït de dètz **províncias** segon la Lei constitucionala de 1867.

Per aquesta darrièra, las detz províncias son : Albèrta, Colómbia Britanica, Illa del Prince Edoard, Manitòba, lo Nòu Brunswick, la Nòva Escòcia, Ontàrio, Quebèc, Saskatchewan, e Tèrranòva e Labrador.

Las províncias son d'Estats que possedisson, dins lors camps de competéncias legislativas, de poders sobeirans, independentament del govèrn federal. 

Nòtas:
# Just abans de la formacion de la confederacion Ontàrio e Quebèc formavan la Província de Canadà
# Nòva Escòcia, Nòu Brunswick, la Colómbia Britanica e l'Illa del Prince Edoard èran de colonias desseparadas quand dintrèron dins la confederacion. Abans de la seuna dintrada Tèrranòva èra un Domini de la Comunitat Britanica. 
# Manitòba se conformèt al meteis temps que los Territòris del Nòrd oèst. 
# Saskatchewan e Albèrta foguèron creats a partir del Territòri del Nòrd-oèst.
Veracruz (estat)

**Veracruz**  (nom oficial: *Veracruz de Ignacio de la Llave*) es un dels 31 estats federats que constituisson Mexic.
Sonora

**Sonora** es un dels 31 estats federats que constituisson Mexic.
L'estat es devesit 72 municipalitats; la capitala n'es Hermosillo.

Sonora es situat al nòrd-oèst de Mexic, confronta los estats de Chihuahua a l'èst, Bassa Califòrnia al nòrd-oèst e Sinaloa al sud. Al  nòrd, bordeja la frontièra Mexic-Estats-Units amb los estats d'Arizòna e Nòu Mexic, e a l'oèst ocupa una part significativa de la còsta del Golf de Califòrnia.
Gliese 667

**Gliese 667**, tanben dich **HR 6426** o **MLO 4**, es un sistèma estelar de tres estèlas situat a 23 annadas lutz de la Tèrra dins la constellacion de l'Escòrpi. Es compausat de :
* Gliese 667 A, una naneta aranja de tipe K3V que sa talha representa 77% d'aquela dau Soleu e sa luminositat 13%.
* Gliese 667 B, una naneta aranja de tipe K5V. A un diamètre egau a 44% dau diamètre solar e una luminositat egala a 5%.
* Gliese 667 C, una naneta roja de tipe M2V qu'a un diamètre egau a 20% dau diamètre solar e una luminositat egala a 0,3%. Tres planetas (Gliese 667Ca, Gliese 667Cb e Gliese 667c) son estadas descubèrtas a l'entorn d'aquela estèla. La preséncia de doas planetas suplementàrias es tanben sospichada per leis astronòms. Gliese 667c se situa dins la zòna favorabla a l'existéncia d'aiga liquida e a una massa de tipe terrèstra. L'existéncia de la vida i es donc, a l'ora d'ara, considerada coma una possibilitat.

## Nòtas e referéncias
Alas de l'Aigla

Leis **Alas de l'Aigla** son un alinhament de remarca de tres estèlas de la constellacion de l'Agla. Es compausat d'Altair (α Aql), Alshain (β Aql) e Tarazed (γ Aql).

## Ligams intèrns

* Agla (constellacion).
Chihuahua

** Chihuahua** pòt designar:

En *[[Geografia]]*:
* un estat de Mexic. Veire: **[[Chihuahua (estat)]]**.
* una vila de Mexic. Veire : **[[Chihuahua (vila)]]**
* un desèrt del nòrd de Mexic e del sud dels Estats Units: lo **[[desèrt de Chihuahua]]. 

En ''[[Zoologia]]'': 
* una espècia de can: lo **Chihuahua'''.
Tabasco

** Tabasco** pòt designar:
* *[[Geografia]]*: un estat de Mexic. Vejatz **[[Tabasco (estat)]]**.
* *[[Cosina]]*: una salsa pimentada. Vejatz :**[[Tabasco (salsa)]]**
* *[[Botanica]]*: la planta qu'ei utilizada per har la salsa. Vejatz :**[[Capsicum frutescens]]**
Cencha d'Orion

La **Cencha d'Orion** es un asterisme famós de la constellacion d'Orion compausat d'Alnitak (ζ Ori), d'Alnilam (ε Ori) e de Mintaka (δ Ori) que son tres estèlas supergigantas fòrça lusentas e quasi alinhadas.
Paul Sereno

200px|vinheta|drecha|Paul Sereno
**Paul Callistus Sereno** (vadut en 1957) ei un paleontològ american dera Universitat de Chicago qu'a descurbit quaqu'es espècias de dinosaures en diuersi continents. A menat excavacions en lòcs coma Mongolia Interiora, Argentina, Marròc e Nigèr (1). Qu'ei un professor ena Universitat de Chicago e tamben un explorador resident dera National Geographic.

Ei eth hilh d'un cartièr dera pòsta (2) e professor d'art ena Prairie Elementary. Paul Sereno demorec pendent era sua infancia en Naperville, Illinois, e se grasec ena Naperville Central High School. Eth sòn descurbiment més conegut ei eth deth *Sarcosuchus imperator* (tamben conegut coma Supercroc) en Hadaoufaoua, en eth desèrt deth Tenere, en eth Nigèr.

Es fossil descrits per Sereno e sòn equipa son:

**Dinosaures** 

º  Afrovenator

º  Nau metriau tath Charcharodontosaurus

º  Deltadromeus

º  Ecarcharia

º  Eodromaeus

º  Eoraptor

º  Erliansaurus

º  Graciliceratops

º  Nau materiau tath Nerrerasaurus

º  Jobaria

º  Kryptops

º  Neimongosaurus

º  Nigersaurus

º  Naues especias de Psittacosaurus

º  Rajasaurus

º  Reptorex

º  Rugops

º  Spinastropleus

º  Suchominus

**D'autes reptils fossils**:

º  Marasuchus

º  eth Pterosaures african

º  Sarcosuchus imperator

º  Anatosuchus minor

º  Araripesuchus

º  Keprosuchus

º  Leganosuchus thaumestes

º  Laganosuchus maghrebensis

En 14 d'aost de 2008 Sereno auia discurbit un cementeri dera Edat de Peira en Gobero, en eth desèrt saharian deth Nigèr. Atau, e damb eth sòn grop d'arquològs i trabalhéc pendent ueit ans (3)(4). A sigut aperat pera revista *People* coma ua des 50 persones més beròies dera planeta.

Eth doctor Sereno a confundat eth Project Exploration (http: //www.projectexploration.org ), ua organizacion educatiua sens ànim de lucre tà encoratjar es més joens tà seguir estudis de sciencia.

Gesséc en eth video de 2009 *Dinosaur discoveries* en tot retipant un aute classic dera CBS, Walter Kronkite (1991). Aguest video siguec vist de nau en eth Disney Channel finau ans 1990.

Fichièr:Paul_Sereno_in_2007.jpg

## Referencies

1. ^ Briggs, Helen (12 December, 2007). "New meat-eating dinosaur unveiled" (Web). News article about; Carcharodontosaurus iguidensis was one of the largest meat-eaters that ever lived. BBC NEWS. Retrieved 2007-12-15. 

2.^ Spalding, D.A.E., 1993, Dinosaur Hunters: 150 years of extraordinary discoveries, Key Porter Books, Toronto, p. 284 

3.^ Dell'Amore, Christine (14 August, 2008). "Ancient Cemetery Found; Brings "Green Sahara" to Life" (Web). News article about; Dinosaur hunters have stumbled across the largest and oldest Stone Age cemetery in the Sahara desert. NATIONAL GEOGRAPHIC NEWS. Retrieved 2008-08-15. 

4.^ Gwin, Peter (September, 2008). "Green Sahara" (Web). Feature story about; Lost Tribes of the Green Sahara - How a dinosaur hunter uncovered the Sahara's strangest Stone Age graveyard. NATIONAL GEOGRAPHIC. Retrieved 2008-08-15. 

## Pagines Web

·	Paul Sereno's website 

·	National Geographic biography for Paul Sereno 

·	Five Ancient Crocs
Coahuila de Saragossa

**Coahuila de Saragossa**  (oficialament en espanhòl: *Estado Libre y Soberano de Coahuila de Zaragoza*), sovent abreujat en **Coahuila** es un dels 31 estats federats que constituisson Mexic.
Coahuila borda los Estats mexicans de Nuevo León a l'èst, Zacatecas al sud, e Durango e Chihuahua a l'oèst. Al nòrd, Coahuila presenta un troç de 512 quilomètres de la frontièra entre Mexic e los Estats Units, tocaa l'Estat american de Tèxas long del Rio Grande (Río Bravo del Norte). Amb una superfícia de 151 563 quilomètres carrats, es lo tresen pus grand Estat del país. Compren 38 municipalitats (*municipios*). En 2010, la populacion de Coahuila èra de 2 748 391 abitants.

Las cinc pus grandas vilas de Coahuila son la capitala de l'Estat, Saltillo, Torreón, Monclova (anciana capitala de l'Estat), Ciudad Acuña e Piedras Negras.
Michoacán d'Ocampo

**Michoacán d'Ocampo**, sovent abreujat en **Michoacán**, es un dels 31 estats federats que constituisson Mexic. La capitala n'es Morelia.
Guerrero

**Guerrero** , oficialament l'Estat liure e sobeiran de Guerrero (*Estado Libre y Soberano de Guerrero*), es un dels 31  estats federats de Mexic. Es devesit en 81 municipalitats, sa capitala es Chilpancingo e sa pus granda vila Acapulco.

Es situat dins lo sud-oèst de Mexic. Es bordat pels Estats de Michoacán al nòrd e a l'oèst, l'Estat de Mexic e Morelos al nòrd, Puebla a nòrd-èst e Oxaca a l'èst.

L'estat foguèt nomenat  d'après Vicente Guerrero, un dels cap pus importants de la guèrra d'independància mexicana e lo segond  president de Mexic. Es lo sol Estat mexican nomenat d'après un president. L'entitat modèrna existiguèt pas qu'en 1849, quora foguèt descopada dins los territòris dels Estats de Mexic de Puebla e Michoacán.
Canis dirus

***Canis dirus*** o ***Aenocyon dirus*** , de còps nomenats **lop sinistre** o **lop terrible**, es una espècia de canid atudat de granda talha que viviá en America e en Siberia pendent lo Pleistocèn. Lo site ont se son trobats mai de rèstas fossilas de Canis dirus es Rancho La Brea, prèp de Los Angeles, que i foguèron descobèrtas qualques 3500 esqueletas entièras. D'unas caracteristicas presentas en aqueste site fan pensar que los lops terribles, coma fòrça d' autres canids, èran d'animals sociables que vivián e caçavan en tropelada.
Glyptodon

Lo **glyptodon**, que lo nom significa *dents gravadas*, es un genre de tató gigant pesant entrò 1,4 tona que viviá durant lo Neogèn en America del Sud, sus una aira de reparticion que compren Brasil, Argentina e Bolívia. Aquel genre fa partit del superòrdre dels Xenarthra (ex-*edentats*) e de l'òrdre dels Cingulata, mamifèrs placentaris apareguts en America del Sud.

Òm estima que lo genre *Glyptodon* apareguèt i a aperaquí 30 milions d'annadas e desapareguèt i a 11000 ans, après l'arribada de l'òme modèrne sul continent american.

Segon d'unas recercas, lo glyptodon vivía dins la pampa que cobrissiá una granda part de l'America del Sud. Daissèt tanben de patadas en America del Nòrd.
Mamot lanós

Lo **mamot lanós** (*Mammuthus primigenius*) foguèt una espècia de mamifèr de la familha dels elefantids uèi desapareguda. Amb son espessa forradura de long pelses, èra una espècia adaptada al clima extrèm de l'edat de gèl. *Mammuthus primigenius* aviá una talha similara a la de l'elefant asiatic actual. Se son trobat fòrça òsses e de defensas corbadas, e tanben de còsses entièrs congelats, d'exemplars d'aquesta espècia de mamot en Siberia, per las islas de l'Artic e en America del Nòrd. Lo primièr especimèn complèt d'aqueste animal se descobriguèt en 1806, près de la desbocadura del riu Lena, en Siberia.
Barnum Brown

**Barnum Brown** (Carbondale, Kansas, 12 de febrièr de 1873 – Nòva York, 5 de febrièr de 1963) foguèt un paleontològ nòrd-american. 

## Biografia
Filh d'una familha de granjers, lo sieu interès pels fossils comencèt als 21 d'ans, quand apletèt d'exemplars per Samuel Wendell Williston. En 1895 atenguèt apletar un cran complèt de Triceratòps, en entrant dos ans après a far partida del Musèu d'Istòria Naturala de Nòva York.

Entre 1902 e 1910 catèt en lo jaciment del cretacèu superior de Hell Creek (Montana), a on localizèt los rèstes de dinosaures gigantescs, coma lo Tyrannosaurus Rex (Òm dels teropòdes carnivòrs mai grandes del cretacèu), descrich per Henry Fairfield Osborn en 1905 e l'Ankylosaurus (1908), un gigantesc dinosaure acoraçat del meteis periòde. Tre 1910 passèt a catar al jaciment de Ret Deer River, en Albèrta (Canadà), tanben del Cretacèu superior.

En el descriu divèrses dinosaures nòus coma los hadrosaures Corythosaurus, Saurolophus (1912) e Kritosaurus (1914); los ceratopsids Anchiceratops e Leptoceratops (1914) e lo Pachycephalosaurus (1943), un dinosaure ornitopòde de cran engrosat.

Après los sieus servicis pendent la Primièra Guèrra Mondiala, estudièt tre 1921 qualques jaciments de Kansas e Wyoming, a on estudièt de divèrses rèstes de dinosaures e pterosaures.
Corythosaurus

***Corythosaurus*** (gr. "lausèrp amb casc") es un genre representat per una unica espècia de dinosaure hadrosaurid, que visquèt a de fins del periòde Cretacèu, fa aperaquí unes 70 de milions d'ans, en lo Campanian, en çò qu'es uèi America del Nòrd. Corythosaurus Es classificat adondi un hadrosaurid, en las sosfamilhas Lambeosaurinae. En essent ligat a d'autres hadrosaurids coma Hypacrosaurus, Lambeosaurus e Olorotitan. Amb excepcion d'Olorotitan totes partejan los crans e las crestas similaras.
Mary Anning

**Mary Anning** (21 de mai de 1799 – 9 de març de 1847) foguèt una paleontològa, colleccionaira e comerçanta de fossils anglesa del començament del sègle XIX. De per son abiletat per trobar e preparar de fossils, eissits dels jaciments marins de l'èra jurassica  de la region de Lyme Regis ont viviá, realizèt un grand nombre de descobèrtas importantas. Las mai notablas son lo primièr esqueleta d'ictiosaure d'èsser identificat corrèctament, los primièrs dos esqueletas de plesiosaures descobèrts, lo primièr esqueleta de pterosaure trobat fòra d'Alemanha e qualques fossils de peisses importants. Las siás observacions aguèron un ròtle important dins la descobèrta del fach que los fossils de belemnits contenon de sacs de tencha fosilizada e que los coprolits, coneguts a l'epòca coma de pèiras bezoar, son en realitat de matèrias fecalas fosilizadas. Quand lo geològ Henry De la Beche pintèt Duria Antiquior, la primièra scèna preïstorica largament difusada, se basèt en granda part suls fossils qu'Anning aviá trobat e vendèt de còpias pel sieu benefici. La siá òbra foguèt fondamentala dins los cambiaments qu'arribèron al començament del sègle XIX dins las idèas scientificas sus la vida preïstorica e l'istòria de la Tèrra.
Miocèn

Lo **Miocèn** es lo quatren periòde geologic de l'Èra Cenozoïca. Comencèt fa 23,03 milions d'ans e finiguèt fa 5,332 milions d'ans. En aqueste periòde contunhèt l'enauçament de montanhas coma los Pirenèus, los Alps o Imalaia. L'erosion creada per aquesta orogenèsi foguèt a l'origina de la formacion de sediments e de depauses de petròli dins de zònas qu'èran de fòssas marinas de pauca prigondor. La temperatura èra mai bassa qu'a l'ora d'ara e se formèt la calòta glaciària en Antartida.

Las plantas e los animals del Miocèn èran pro modèrns. Lo nom de Miocèn ven dels mots grècs μείων (meiōn, “mens”) e καινός (kainos, “nòu”) e significa "mens nòu" en fasent allusion al fach que l'epòca presentava 18% d'invertebrats marins de mens que lo Pliocèn. Los mamifèrs e los ausèls èran plan establits. Proliferèron las espècias de mamifèrs, entre elas lo rinocèros, lo gat, lo camèl e lo caval amb sas formas primitivas; entre aquestes son incluses los grandes monards, qu'en mai d'Africa, vivián tanben en Asia e al sud d'Euròpa. En las mars, proliferèron balenas e fòcas.
Eocèn

L**'Eocèn** es una epòca geologica de la Tèrra, la segonda del periòde Paleogèn en l'Èra cenozoïca. Compren lo temps entre la fin del Paleocèn (fa 55,8 ± 0,2 milions d'ans) e lo començament de l'Oligocèn (fa 33,9 ± 0,1 milions d'ans).	Lo nom d'Eocèn, definit pel britanic Charles Lyell, proven dels mots grècs *eos *(ἠώς, 'alba') e *kainos* (καινός, 'nòu'), en fasent referéncia a l'aparicion dels òrdres modèrns de mamifèrs pendent aquesta epòca.
Coma per fòrça autres periòdes geologics, los estrats que delimitan aqueste periòde son plan identificat, e mai qu'aguèssen pas pogut èsser datats amb totala precision.
### Subdivisions
### Paleografia
Pendent aquesta epòca se formèron qualques unas de las cadenas de montanhas mai importantas del mond, coma los Alps o Imalaia
### Clima
Pendent aquesta epòca aguèron luòc de cambiaments climatics importants coma lo maximal termic del Paleocèn-Eocèn, qu'aumentèt la temperatura de la planeta e marquèt lo començament d'aquesta epòca geologica, l'eveniment Azolla, un refrescament global que provoquèt las primièras glaciacions,
L'Antartida comencèt lo periòde entornejat de bòsques tropicals, e o acabèt amb l'aparicion de las primièras calòtas polaras. Existisson una multitud de jaciments paleontologics en divèrses luòcs del mond que confirman aquestes faches, coma lo jaciment de Messel, en Alemanha, o la Formacion Green River, en America del Nòrd.

### Vida animala
Las ausèls predominavan sus tèrŕa e los primièrs cetacèus comencèron son desvolopament en mar. En mai, l'espècia de sèrp mai granda qu'a existit data de l'Eocèn, e se produsiguèt una granda expansion e diversificacion de las formigas. 
D'eveniments d'escantiment massís coma la* [[Grande Coupure]],* que marca la fin de l'Eocèn.
Vernhòla (peis)

La **vernhòla** (*Phoxinus phoxinus*) es una espècia de peis.

## Sinonims
bòia, boèina, boirèl, boiròt, boseira, crebat, ganèla, gardescha, garlesca, gargari, lòcha, lusièra, rabasan, rabesan, rabòta, rabotilh, relesque, rogièra, vairon.

## Ligams extèrnes
*
Preocupacion menora (LC)

L'estatut **preocupacion menora** es un  nivèl febla de preocupacion de l'IUCN per la viabilitat de las espècias.
Boroughs de Nòva York

La vila de Nòva York, es devesida en cinc distictes o **boroughs**. Aquesta division correspond a una mena d'arondiment o de districte municipal.

La ciutat de Nòva York es coneguda tanben en anglés coma *The Five Boroughs*. Aquesta frasa es utilitzada per se referir a la vila se meteissa e evitar confusions amb l'Airal metropolitan de Nòva York. 

Los cinc boroughs son:

* Bronx (Comtat de Bronx)
* Brooklyn (Comtat de Kings)
* Manhattan (Comtat de Nòva York)
* Queens (Comtat de Queens)
* Staten Island (Comtat de Richmond)
Édouard Herriot

**Édouard Herriot**, òme politic n.1872 e m.1957, foguèt Primièr ministre de França entre lo 14 de junh de 1924 e lo 10 d'abril de 1925, entre lo 19 de julhet de 1926 e lo 21 de julhet de 1926, e entre lo 3 de junh de 1932 e lo 14 de decembre de 1932.
Domenge Dugay

**Domenge Dugay** que ho un poèta e un mètge gascon deu sègle XVII traductor d'Oraci e gerdonat peus Jòcs Floraus. Originari de Lavardens, qu'estudiè a Tolosa abans d'i tornar practicar sa sciéncia e son art.
Palamedes Tronc de Codolet

thumb|250px|Pagina manuscrita de ''Lo trompa cu pòt''
**Palamedes Tronc de Codolet** que ho un escrivan provençau deu sègle XVII. Qu'ei l'autor d'ua adaptacion en occitan de *[[La Farce de Maître Pathelin]]* : *Lei Forbariá dau siècle, o lo trompa cu pòt* (sia *Lei Fourbaries dau siecle, ou lou troumpo qu poout* en la grafia originau). Segon Robèrt Lafont, que ho "[...] jogada en 1684 e estampada sonque en 1757.".

## Bibliografia
### Òbras de Tronc de Codolet
* Tronc de Codolet, Palamède. *Lei Fourbaries dau siecle, ou lou troumpo qu poout, coumedio en très actes et en vers pronvençanx, réprésentado à Salon... en 1684, et coumpousado par Palamède TRONC DE CODOLET, natif de la même ville...*. Manescrit disponible en linha sus gallica.bnf.fr
* Tronc de Codolet, Palamède. *Lei fourbaries dau siecle, ou Lou troumpo qu poou : coumedio en tres actes*. Coulougno [Colonha] : aquo de J. Marteou, 1757.
* Tronc de Codolet, Palamède - Benazra, Robert. *Abrégé de la vie et de l'histoire de Michel Nostradamus : imprimé et manuscrit du XVIIIe siècle *. Brussèlas : Ramkat, 2001.

### Bibliografia critica
*Bonafous, Norbert. *Revue de Marseille et de Provence fondée et publiée au profit des pauvres. Douxième année*. Olive : Marseille, 1866. (75-81) Disponible sur Google books

*Lafont, Robèrt. *Nouvelle histoire de la littérature occitane*. P.U.F. : París, 1970.(443)
Arnaut Ernèst Junqua

**Arnaut Ernèst Junqua** (en francés, Arnaud Ernest Junqua), vasut lo 16 de febrèr de 1816 a Leitora (Gers), mòrt lo 31 de genèr 1893, es un militari francés deu Segond Empèri.
## Biografia
Son grand-pair, Arnaut Junqua, es lo purmèr sos-prefeit de Leitora en 1792, causit per sas qualitats republicanas. Es un òme imposant, de nauta talha (prèp de 2 métres, e Arnaut Ernèst mesurara 2,04 m). Sa mair, Cécile Belliard, es la hilha de Jeanne Lannes, sòr deu marescau Joan Lannes.

Arnaut Ernest s’engatja dins l’armada en 1834. En 1851, es capitani dens lo 1èr regiment de carabinèrs.
Se retròva dins lo regiment de coirassèrs de la Garda imperiala. Obten la Legion d’Onor lo 23 de mai 1855. Aquèste annada, la rèina Victòria deu Reiaume Unit ven a París tà visitar l’Exposicion universau, e s’arrestant davant Arnaut Ernèst Junqua qu’es de faccion. « O, lo polit oficièr » ! çò ditz. Mès tard, lo soldat contarà coma es partit dins una aventura entà trobar lo famós diamant Koh-i-Noor, e lo balhar a la rèina. Junqua èra conegut coma lo perfèit Gascon, contaire d’« istòrias vertadèras o inventadas — mès sovent inventadas ».

De 1857 a 1859, totjorn capitani, es commandant en segond deu Escadron deus Cent-Gardes.

En 1859 es hèit cap d’escadrons au 12e régiment de dragons de Valencienas, e recep lo grade d’Oficièr de la Legion d’Onor.

Se retira deu servici en 1870 e s’en torna dens sa vila natala, on morís lo 31 de genèr de 1893.

## Nòtas e referéncias

## Honts
* Cent-Gardes
* Albert Verly, *L'escadron des cent-gardes*, Paul Ollendorff, Paris, 1894
Fusada

[thumb|Enlairament de la fusada Saturn V de la mission [Apollo 11]]

Una **fusada** es en astronautica un veïcul capable de daissar  l'atmosfèra terrèstra e de ganhar l'espaci gràcia a un motor de fusada en emportant a l'encòp lo combustible e lo comburant necessaris a son fonccionament. Las pus gròssas fusadas construchas, coma Saturn V, permeton de plaçar fins a  en orbita bassa. 

La sciéncia de las fusadas foguèt teorizada pel rus Constantin Tsiolkovski a la fin del sègle XIXen e mesa en pratica tre 1935 per Hermann Oberth, puèi desvolopada per los cercaires alemands dins una tòca militara per la concepcion dels V1 puèi dels V2 durant la Segonda Guèrra Mondiala. A comptar de la fin de las annadas 1950, las fusadas son estadas utilizadas per metre en orbita de satellits a de fins comercialas o de recerca, mandar de sondas espacialas cap a las autras planetas del sistèma solar e mandar d'òmes dins l'espaci. La tecnologia de las fusadas a pas gaire evoluït dempuèi la fin dels ans 1960.
Crusafontia

**Crusafontia cuencana** ei ua especia de mamifèr que demorec pendent er inici deth Cretacèu. Sonqu'ei coneguda mercés ath descorbiment de quauques dents e s'a rebastit eth sòn aspècte se basant en esqueletas d'especias prèpas. 

Probaubaments se comportaua coma un petit esquiròu, héie 10,2 cm e viuie sus es arbes. Era sòn dieta comptaue damb noses, fruches e granes. Era forma des uassi dera pelvis mos ditz que daue a lutz es sòns hilhs pòc desvolopats. Pr'açò se cre que *Crusafontia* siguec un marsupial.

Arrecebec eth sòn nom deth paleontològ catalan Miquel Crusafont i Pairó.
Orquèstra

Una **orquèstra**, es un ensems musical compausat de musicians instrumentistas que lo nombre es convencionalament superior a 10 e que la composicion depend del repertòri abordat. Lo musician qu'o dirigís es nomenat cap d'orquestre.

Las orquèstras prenon d'aspèctes diferents segon lo tipe de concèrt jogat.

[250px|right|thumb|Lo [director d'orquestra|director Simon Rattle e l'Orquèstra Filarmonica de Berlin.]]

En mai de l'orquèstra simfònica tal que se conéis popularament, podèm trobar d'altre tipes de grops orquestrals segons lo repertòri l'òbra a interpretar, coma per exemple: l'orquestra de cambra (un format redusit de la formacion simfonica), l'orquèstra de còrdas (amb sonque una representacion d'aquel tipe d'instruments), l'orquèstra simfonica amb còr, l'orquèstra simfonica amb solistas vocals o instrumentals, eca. E encara, l'instrumentacion pòt variar pro en funcion del critèri del compositor, atal coma lo nombre total de partisipants de l'orquèstra. Mas se se limitam a l'esquema mai corrent d'orquèstra, podém citar certans instruments coma:

## Instruments

Los instruments que compausan l'orquèstra simfonica son mobroses, mas los mai comuns son los seguents:

## Vejatz tanben

## Tipes d'oquèstra
* Orquèstra de plèctres
### Orquèstras en occitània
* Orquèstra Nacionala del Capitòli de Tolosa
Bambi

**Bambi** es un filme d'animacion american produit per Walt Disney e sortit en 1942. Es una adaptacion del roman *Bambi, Eine Lebensgeschichte aus dem Walde* (*Bambi, l'istòria d'una vida dins las bòsc*) de Felix Salten, e es le 5e filme de la seria *Walt Disney Animated Classics*.
Saint-Oyen (Val d'Aosta)

**Saint-Oyen** (en italian: *Sant'Eugendo*) es una comuna italiana de la Val d'Aosta. Sa populacion èra estimada a  abitants, lo 31 de decembre de 2011. Sa superfícia totala es 9,42&nbsp;km². Son cònsol se sona Natalino Proment.

## Bibliografia
* Renato Vallet *Saint-Oyen: una storia*, Aosta: La Vallée, 1996 
* *Saint-Oyen(s): un saint... trois villages*, Aoste: La Vallé, 1996
* Laura Decanale Bertoni (a cura di), *Comune di St. Oyen: archivio storico (1586-1956), archivi aggregati (Congregazione di carità, ECA), documenti della Confrérie de Sainte Croix di Aosta, documenti del comune di Etroubles*, 1997
Onda (omonimia)

* Onda: propagacion d'una perturbacion produsent sus son passatge una variacion reversibla de proprietats fisicas localas
** qu'un exemple son las **[[èrsa|ondas]]** en mar
* Onda ràdio
* L'onda rabalaira es l'onde qu'es difusada a l'entorn de la zona d'ombra d'una superfícia d'un còrs elastic.
* Onda sismica
* Ondas Martenot: instrument francés de musica electronica
* Onda mecanica
* Onda orografica
* Onda plana
* Onda luminosa o electromagnetica, de mèsme natura
* Onda evanescenta
* Onda estacionària
* Onda gravitacionala
* Onda de gravitat

## Vejatz tanben
* **[[Onda (País Valencian)]]** un municipi de la província espanhòla de Castelló
Eduard Ripoll

220px|vinheta|esquèrra
**Eduard Ripoll** i Perelló, vadut en Tarragona, en 1923, e mort en Barcelona en 2006, siguec un arqueològ e istoriador catalan. Estudiec en er Institut de Paleontologia Umana de Paris es ans 1950 e 1951 damb er abat Breuil.

Siguec doctor ena Universitat de Barcelona des de 1956 e siguec tamben deisheble de Lluís Pericot. Siguec conservator adjonch en eth Museu Arqueològic de Barcelona de 1947 a 1952. Dempúes siguec eth sòn conservator e director de 1961 a 1980. Dirigec tamben eth Museu Monogràfic d'Empúries (Catalonha) e en eth Museu Arquologic Nacionau de Madrid de 1981 a 1986.

Trabalhec enes escauacions d'Empúries e ena balma d'Ambrosio, en Espanha. Era sua especialitat eren es cultures paleolitiques e era peintura rupestre dera zona cantabrica e catalana. Tamben se dediquec as ibèrs a as colonies gregues en Catalonha.

Siguec professor agregat de Preïstoria ena Universitat Autonoma de Barcelona demest 1968 e 1980 e tamben catedratic dera UNED des de 1981. Siguec president dera Academia de Bones Letres en Barcelona de 1996 a 2006. Tamben siguec membre deth *Deutsches Arquäologisches Institut* , dera *Union Internationale de Sciences Préhistoriques et Protohistoriques* e dera *Reiau Academia de Beres Arts de Sant Jordi* en Barcelona.

## Bibliografia

º  Miscelánea en homenaje al Abate Henri Breuil (1964 i 1965) 

º  El paleolítico medio en Cataluña, damb H. de Lumley (1965) 

º  La cueva de las Monedas de Puente Viesgo (Santander) (1972) 

º  Miscelánea Arqueológica. XXV aniversario de los Cursos de 

Prehistoria y Arqueología de Ampurias (1974), amb M. Llongueras 

º  Olèrdola: història de la ciutat i guia del conjunt monumental i   

Museu monogràfic (1977) 

º  Els orígens de la ciutat romana d'Empúries (1978) 

º  Sobre els orígens i significat de l'art paleolític (1981) 

º  Els grecs a Catalunya (1983) 

º  El abate Henri Breuil (1877-1961) (1995) 

º  El arte de los cazadores paleolíticos (2002)
Lluís Pericot

**Lluís Pericot** i Garcia, vadut en Girona en 1899 (1)e mort en Barcelona en 1978, siguec un arqueològ e preïstoriador (2). Hilh de familha de Torroella de Montgrí, siguec vadut en Girona. Aciu, eth sòn pair, Joan, trabalhaua coma farmaceutic militar.

Estudiec enquiar Institut de Girona e dempús estudiec Istoria ena Universitat de Barcelona en tot éster un deisheble de Pere Bosch i Gimpera. En 1925 auec eth doctorat en Madrid damb era tesi *Era civilizacion megalitica e era cultura pirinenca*.

Ocupec era catedra de Preïstoria, en prumèr lòc en Santiago de Compostel·la e dempús en València. Siguec escauador der important jadiment arqueologic dera Balma deth Parpalló, en eth parçan valencian dera Safor, proche de Gandia, sus eth què publiquéc ua memoria en 1942.

Siguec especialista en eth Paleolitic Superior en es Païses Catalans. en 1933 tornec a Barcelona e trabalhéc coma professor d'etnologia. Quan Bosch i Gimpera s'exiliéc per arrasons politiques, Lluís Pericot siguec capmestre dera escola d'arqueologia de Barcelona e vicepresident deth Conselh Superior d'Investigacions Scientifiques (CSIC).

## Bibliografia

Lluís Pericot publiquéc diuersi trabalhs scientifics e es sues recerques aueren un gran arreconeishment a nivèu internacionau.

º  Prehistoria de la península ibérica (1923) 

º  La civilización megalítica catalana y la cultura pirenaica (1925) tesi doctoral 

º  La España primitiva y romana (1934) 

º  La América indígena (1936) 

º  La cueva del Parpalló (1942), 

º  Grandeza y miseria de la prehistoria (1948) 

º  Las raíces de España (1952) 

º  La España primitiva (1950) 

º  Prehistoria de Marruecos: el paleolítico (1957) 

º  Manual de Prehistoria africana (en col·laboració amb Miquel Tarradell, 1961), 

º  Cincuenta años de prehistoria (1964). 

º  The Balearic Islands (1973; en castellà, Las Islas Baleares en los tiempos prehistóricos, 1976), 

## Referéncies

1.- ↑ Castells, Pere. «El darrer adéu a un amic entranyanble: el Dr. Lluís Pericot» (PDF). Libre dera Festa Major [Torroella de Montgrí], 1979, p.  [Consulta: 20 març del 2012]. 

2.- ↑ Ripoll Perelló, Eduard. «Necrologia - PROF. LLUÍS PERICOT I GARCIA (1899-1978)» (PDF). , 1979, p. 507-536 [Consulta: 20 març del 2012]. «Inclodís ua relacion extensa de més de tres-centes referéncies bibliografiques sus es publicacions deth Dr. Pericot»
Segonda batalha de Chuenpi

La **segonda batalha de Chuenpi** se debanèt lo 7 de genier de 1841 durant la Premiera guèrra de l'òpi (1839-1842). Opausèt una flòta britanica compausada de 12 naviris de la *Royal Navy* ò de la Companhiá deis Índias dirigida per James Bremer a una flòta de 15 naviris de l'Empèri Qing comandada per Kuan T'ien-p'ei. Lei naviris chinés èran tanben sostenguts per de fòrts terrèstres. Se debanèt après la captura dau pòrt de Chusan per lei Britancis (julhet de 1840) e la revirada de negociacions regardant la dubertura de China au comèrci mondiau e la cession d'un pòrt chinés ai Britanics. Lo 5 de genier de 1841, lei Britanics acomencèron de preparar una ataca còntra la vila de Canton defendudas per unei flòtas en posicion dins la region dau Deltà dau fluvi dei pèrlas.

La batalha s'acabèt per una victòria britanica aisada gràcias a la superiotat tecnologica e tactica dei naviris britanics. D'efèct, lei pèrdas britanicas fuguèron limitadas a 38 bleçats. Au contrari, la flòta chinesa fuguèt esquichada ambé la pèrda de 11 naviris, de 500 a 600 tuats e 200 a 300 bleçats. Lei fòrts chinés que participèron a la batalha fuguèron tanben neutralizats. Durant lei mes seguents, lei Britanics contunièron d'eliminar lei flòtas chinesas dins lo Deltà e avançèron vèrs Canton que fuguèt ocupada de març a junh de 1841. Après la batalha, lo governador de Canton acceptèt la cession de Hong Kong ai Britanics, lo pagament d'una indemnitat de guèrra importanta e la dubertura dau pòrt de Canton au comèrci internacionau. Pasmens, aquelei condicions fuguèron refusadas per l'emperaire e la guèrra contunièt fins a la victòria finala de l'Empèri Britanic en 1842.

## Ligams intèrns

* Premiera guèrra de l'òpi.
* Dinastia Qing.
* Empèri Britanic.
* Tractats inegaus.
August Grisebach

**August Heinrich Rudolf Grisebach** (Hannover, 17 d'abril de 1814 - Göttingen, 9 de mai de 1879) foguèt un botanista, geobotanista e fitogeograf alemand.
Antoine Laurent de Jussieu

**Antoine Laurent de Jussieu** (Lion, 12 d'abril de 1748 – París, 17 de setembre de 1836) foguèt un botanista francés. Sa contribucion dins l'estudi de las plantas foguèt considerabla que foguèt lo estat lo primièr que prepausèt una classificacion naturala de las plantas amb flors, bastida a partir de las recercas inedichas de son oncle Bernard de Jussieu, sistèma que perdura encara parcialament uèi.
Adli Mansor

thumb|Adli Mansor
**Adli Mansor** (francés *Adly Mansour*, n. 1945) es lo president interimari d'Egipte dempuèi lo 3 de julhet de 2013.
Gordy

***Gordy*** es un filme american realizat per Mark Lewis e sortit lo 12 de mai de 1995. Foguèt distribuit per Miramax Family Films.

## Sinòpsi
Lo filme racònte las aventuras d'un pichon pòrc nomenat Gordy.
Liberacion dau Martegue

La **Liberacion dau Martegue** designa l'ensems deis accions e dei combats que se debanèron entre lo 20 e lo 21 d'aost de 1944 e que permetèron la liberacion de la vila dau Martegue durant la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945).

Tre la capitada dau desbarcament aliat de Provença e l'avançada d'un còrs estatsunidenc vèrs Sisteron, la garnison alemanda, compausada de  òmes de la 338 division d'infantariá, preparèt sa retirada e la destruccion deis infrastructuras e dei pònts martegaus. Lei principaus naviris situats dins lo pòrt, coma lo paquebòt *[[Ville d'Alger (paquebòt)|Ville d'Alger]]*, foguèron tanben sabordats. De son caire, la Resisténcia martegala, que la màger part de sei caps foguèron capturats lo 8 de junh de 1944, aguèt de dificultats per s'organizar. Fin finala, una delagacion menada per Marc Reimberg foguèt mandada au sèti de la *Kommandantur* locala per demandar la rediccion deis Alemands. Pasmens, ges de respònsa foguèt donada a aquel ultimatum car la garnison alemanda abandonèt la vila dins la nuech dau 20 au 21 d'aost. Durant sa retirada, destruguèt lei quais e lei pònts, compres lo pònt de camin de fèrre entre Marselha e Miramàs.

L'endemans, lo 21 au matin, la populacion ocupèt pauc a pauc lei carrieras per observar lei degalhs. D'aqueu temps, unei grops de resistents s'organizèron per atacar lei darriers grops de soudats alemands e cercar de soudats isolats dins lei *blockhaus* lòng de la costat. Uneis escaramochas se debanèron donc au sud-èst de la vila sus la rota vèrs Marselha e au nòrd sus la rota vèrs Istre. D'atacas menadas per de vedetas alemandas dempuei l'estanh de Bèrra foguèron tanben rebutadas dins lo corrent de la jornada. Aquelei combats s'acabèron per la mòrt de 10 soudats e la captura de 63 autres dins lei rengs alemands còntra un mòrt e 10 bleçats per la Resisténcia.

Lo 22, leis Estatsunidencs mandèron un grop de tres carris de combat prendre lo contraròtle de la vila e dei presoniers. Una garnison estatsunidenca s'installèt per la seguida dins la vila per reparar leis installacions dau pòrt utilas per l'avitalhament deis armadas aliadas avançant dins la Vau de Ròse. Una partida de la 338 division d'infantariá alemanda foguèt destrucha pendent la batalha de Montelaimar (21-29 d'aost de 1944).

## Ligams intèrns

* Desbarcament de Provença

## Bibliografia

* Jacky Rabatel, *Une ville du midi sous l'occupation Martigues 1939-1945*, Centre de développement artistique et culturel (1986).

## Nòtas e Referéncias
Etnia

Una **etnia** (del grèc: ἔθνος, *ethnos*) es un grop d'umans que presentan una comunitat de caractères de civilizacion, e que s'identifican entre eles segon lors afinitats recipròcas. L'apartenéncia a una etnia es doncas ligada a lors caracteristicas culturalas, lingüisticas, socialas, antropologicas, istoricas, geograficas o religiosas.

Al sens estreit, lo mot *etnia* pòt designar una comunitat de locutors amb la meteissa lenga mairala. Dins aquel cas, cal rampelar tanben l'omogeïnitat culturala d'un grop sociolingüistic. Una etnia non es l'Estat nacional —que non cal confondre amb la nocion d'«Estat nacion»―, e pòt èsser egalament format d'una diversitat d'etnias. Per exemple, la nacion francesa, al sens istoric e institucional, conten divèrsas etnias dins son territòri nacional.   

## Referéncias
Clamenç IV

**Clamenç IV** (var. **Clement IV**) (**Gui Folcòi** o **Foulques** o **Foucault**), (nascut un 23 de novembre a la fin del sègle XII, a Sant Geli, près de Nimes – mòrt lo 29 de novembre de 1268 a Vitèrbe, Itàlia) foguèt lo 183en papa de la Glèisa Catolica. Lo sieu pontificat s'estendèt del 5 de febrièr de 1265 al 29 de novembre de 1268. Es lo siesen papa francés.
Hominoidea

Los **Hominoideas** son una superfamilha de primats, qu'inclutz los umans. Jos aquesta classificacion actuala, i a doas familhas viventas d'hominoidaes:
* la familha Hylobatidae que consistís en 4 genres e 12 espècias de gibons
* la familha Hominidae consistent en los gorillas, chimpanzés, orangotans e umans, collectivament coneguts coma  "grands monins".