open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antigèn

En immunologia, un **antigèn** (Ag) es una molecula o una estructura moleculara, que pòt èsser presenta a l'exterior d'un patogèn, e que pòt èsser ligada a un anticòs especific o a un receptor d'antigèn de las cellulas B. La preséncia d'antigèns dins lo còs amoda normalament una responsa imunitària. L'abreviacion Ag significa un generator d'anticòs.

Los antigèns son "ciblats" pels anticòsses. Cada anticòs es especificament produit per lo sistèma imunitari per correspondre a un antigèn après que de cellulas del sistèma immunitari sián dintradas en contacte amb el; aquò permet una identificacion precisa o una correspondéncia de l'antigèn e l'aviada d'una responsa adaptativa. Òm ditz que l'anticòs "correspond" a l'antigèn dins lo sens ont se pòt ligar amb el en rason d'una adaptacion dins un fragment de ligason a l'antigèn. Dins la magèr part dels cases, un anticòs adaptat pòt pas reagir e se ligar qu'a un antigèn especific; dins d'unes cases, pr'aquò, los anticòses pòdon reagir d'un biais crosat e se ligar a mai d'un antigèn.

Los antigèns son de proteïnas, de peptids (cadenas d'acids aminats) e de polisacarids (cadenas de monosacarids / sucres simples), mas los lipids e los acids nucleïcs vengan pas d'antigèns que quora son combinats amb de proteïnas e de polisacarids. 

L'antigèn pòt venir de l'interior del còs ("autoantigèn") o de l'environament extèrne ("non-se"). Lo sistèma immunitari identifica e ataca los antigèns extèrnes "non-se" e reagís generalament pas als autoantigèns en rason de la seleccion negativa de las cellulas T dins lo timus.

Los vaccins son d'exemples d'antigèns jos una forma immunogèna, que son intencionnalament administrats a un recebeire per induire la fonccion de memòria del sistèma immunitari adaptatiu al respècte dels antigèns del patogèn qu'envasisson aqueste recebeire. Los vaccins contra lo virus de la gripa sasonièra ne son un exemple corrent.
Grop de Bloomsbury

Lo **Grop de Bloomsbury** (*Bloomsbury Group*, *Bloomsbury Set* ò *Bloomsbury* en anglés) èra un grop format per plusors personalitats universitàrias e intellectualas de l'elèit britanic entre lo començament dau sègle XX e la Segonda Guèrra Mondiala. Principalament eissits de l'Universitat de Cambridge, sei sòcis èran liats per de liames d'amistat e lo foncionament dau grop es quasi desconegut e es l'objècte de mai d'una controvèrsia. Sei sòcis principaus èran Virginia Woolf, E. M. Forster, John Maynard Keynes, Duncan Grant, Vanessa Bell, Roger Fry, Desmond MacCarthy, Clive Bell e Leonard Woolf.

## Liames intèrnes

* Societat secrèta.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Juche

[thumb|right|[Fotografia de la Torre dau Juche de Pyeongyang.]]

Lo **juche** es l'ideologia nacionala de la Corèa dau Nòrd. Desvolopada per son premier president, Kim Il-sung, que dirigiguèt lo país de 1948 a 1994, es inspirada per lo nacionalisme corean, per divèrsei principis istorics liats ai monarquias coreanas dei periòdes precedents, per l'antiimperialisme e per lo marxisme leninisme. Son objectiu es de menar lo país vèrs l'independéncia gràcias a la construccion d'una economia nacionala e d'una organizacion de defensa militara autonòmas. Es acompanhada per un esfòrç de propaganda intensa, principalament basat sus l'estalinisme e sus lei rites reiaus coreans, que permet de legitimar lo poder de la « dinastia » dei Kim.

## Liames intèrnes

* Corèa dau Nòrd.
* Independéncia.
* Marxisme.
* Nacionalisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sylvain Tesson

thumb|Sylvain Tesson (2011)
**Sylvain Tesson**, nascut lo 26 d'abril de 1972 a Paris, es un escrivan viatjaire francés. Geograf de formacion, causiguèt jove de far de viatges e d'expedicions dins de condicions sovent extrèmas (traversadas de continents a bicicleta o a pè) que ne portèt de quasernets o de filmes. Autor de racontes de viatge e de libres de reflexion, foguèt laureat de nombroses prèmi literaris dont lo prèmi Goncourt de la nouvelle en 2009 e lo prèmi Renaudot en 2019.
Tèrra de Francés Josèp

[thumb|right|Imatge satellit de l'archipèu en [2011.]]

La **Tèrra de Francés Josèp** es un archipèla d'origina volcanica de la Mar de Barents situat au nòrd de la Nòva Zembla. Compren 191 illas d'una superficia totala de  km² que son somesas a un clima polar. Foguèt oficialament descubèrta en 1875 per l'expedicion austroongresa de Julius von Payer (1841-1915) e Karl Weyprecht (1838-1881). Pasmens, foguèt benlèu observada per lo navegaire Nils Fredrik Rønnbeck (1820-1891) dins leis ans 1860. L'archipèla recebèt lo nom de l'emperaire Francés Josèp I d'Àustria (1848-1916) mai foguèt pas annexat.

Durant la premiera partida dau sègle XX, leis illas foguèron revendicadas per Norvègia e per Russia. Aquò durèt fins a son annexion definitiva en 1926 per l'URSS. Lei Sovietics i fondèron quauquei basas militaras ò meteorologicas e l'accès ais illas foguèt reduch per de mesuras administrativas. Durant la Guèrra Freja, foguèt considerada coma una posicion estrategica per defendre lo nòrd de l'Union Sovietica e l'espaci entre la Tèrra Francés Josèp, la Nòva Zembla e Siberia foguèt utilizat per mai d'un entraïnament militar. Après 1991, un santuari naturau i foguèt creat per protegir la fauna e la flòra. Uei, Russia garda quauquei installacions dins l'archipèla mai lo nombre d'ocupants es feble (17 en 2013).

## Liames intèrnes

* Mar de Barents.
* Ocean Artic.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cobol

thumb|right|Exemple de programacion cobol.

**Cobol** es un lengatge de programacion creat en 1959. Son nom es l'acronim dau tèrme anglés *Common Business Oriented Language*. Son objectiu èra de crear un lengatge comun per la programacion d'aplicacions de gestion. Ansin, aqueu lengatge es uei principalament utilizat dins lei sectors de la banca, deis asseguranças e de l'administracion.

## Liames intèrnes

* Lengatge de programacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Disqueta

[thumb|right|[Fotografia de tres modèls de disqueta.]]

Una **disqueta** (ò **disc sople**) es un supòrt d'estocatge de donadas informaticas amovible. Inventada en 1950, èra basada sus un disc magnetic protegit. Conoguèt plusors versions que foguèron fòrça utilizadas fins ais ans 1990. A partir d'aqueu periòde, foguèron pauc a pauc remplaçadas per d'autrei supòrts amovibles coma lei claus USB. En parallèl, venguèt possible de gardar una quantitat importanta de donadas sus lei discs durs deis ordinators personaus. Dins mai d'un logiciau, La produccion foguèt ansin arrestada en 2011. Pasmens, dins mai d'un logiciau, l'icòna d'enregistrament es totjorn representada per una disqueta.

## Liames intèrnes

* Disc dur.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Óblast d'Arkhangelsk

L**'Óblast d'Arkhangelsk** (en rus:Арха́нгельская о́бласть, *Arkhanguelskaïa oblast*) es una division territoriala de Federacion de Russia, o óblast. L'óblast d'Arkhangelsk cobrís una superfícia de . Comprend l'archipèla de Francés Josep, la Nòva Zembla e lo districte autonòm de Nenetsia e las illas de Solovetsky dins la mar Blanca.  Sa populacion èra de 1 227 626 abitants al recensament de 2010.

La vila d'Arkhangelsk, amb una populacion de 348 716 abitants al recensaent de 2010, es lo centre administratiu de l'óblast. La segonda pus granda vila es Severodvinsk, qu'abriga Sevmash, lo principal chantièr naval de la marina russa. Entre las vilas pus pobladas e pus ancianas de l'óblast, òm tròba Kholmogory, Kargopol e Solvychegodsk; existís un cèrt nombre de monastèris ortodòxes russes, dont lo monastèri Antoniev Siysky e lo site del patrimòni mondial de las illas Solovetsky dins la mar Blanca.

Lo cosmodròm de Plesetsk es un de las tres basas espacialas de Russia (las doas autras essent Kapustin Yar dins l'óblast d'Astrakhan e Yasny dins l'óblast d'Orenbourg).
Nòva Zembla

thumb|right|Imatge satellit de la Nòva Zembla.

La **Nòva Zembla** (en rus: *Но́вая Земля́*, AFI: [ˈnovəjə zʲɪmˈlʲa], lit. "Nòva Tèrra"), es un archipèla rus de  km² situat entre la Mar de Barents e la Mar de Kara. Fòrça montanhós, es un prolongament dei Monts Oral qu'es compausat de doas illas principalas (Severny au nòrd e Iujny au sud) separadas per lo Destrech de Matochkin. Sa capitala es Belushya Guba.

Lo periòde de premier poblament deis illas es desconegut. Lei Rus semblan lei conoisser dempuei lo sègle XI mai l'endrech èra ja restat per de grops de Nenets. Pasmens, en causa de l'ostilitat dau clima locau, la populacion i demorèt totjorn febla. Avans leis ans 1950, èra estimada a 400 abitants installats dins 10 vilatges de caçaires e d'ostaus isolats. Amb la Guèrra Freja, l'Union Sovietica i fondèt de basas militaras. I menèt tanben d'assais nuclears e i abandonèt de quantitats importantas de curum nuclear. Explorèt tanben la region e i descurbiguèt de ressorsas naturalas importantas (coire, plomb, zinc). La populacion agantèt quauquei miliers de personas, principalament installats dins la capitala. En 2012, èra estimada a  abitants, compres un centenau de Nenets.

## Liames intèrnes

* Mar de Barents.
* Mar de Kara.
* Nenets.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Illa Alexandre

thumb|Localizacion de l'Illa Alexandre

L’**Illa Alexandre** ò **Tèrra d'Alexandre** es l'illa pus importanta d'Antartida. D'una superficia de ,9 km², es situada dins la Mar de Bellingshausen a un quarantenau de quilomètres dau litorau occidentau de la Peninsula Antartica. Foguèt descubèrta lo 21 de genier de 1821 per l'expedicion d'exploracion dirigida per Fabian Gottlieb von Bellingshausen (1778-1852) que li donèt lo nom de l'emperaire Alexandre I (1801-1825). La descubèrta de sa natura insulara foguèt pas compresa avans 1940 e l'illa foguèt inicialament dicha Tèrra d'Alexandre.

La cima pus auta de l'illa es lo Mont Stephenson ( m). L'illa foguèt revendicada en 1908 lei Britanics qu'installèron una basa dins lo corrent deis ans 1950. Administrèron l'endrech coma una partida dau territòri antartic britanic fins a la signatura dau Tractat Antartic. Uei, la basa es venguda una estacion meteorologica. Chile e Argentina an tanben emés una revendicacion sus lo territòri.

## Liames intèrnes

* Antartida.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canton d'Àrreu

Eth **canton d'Àrreu** qu'ei ua anciana division administrativa de Gasconha e de Comenge, en Vath d'Aura, suprimida en 2015, situada dens eth arrondiment de Banhèras de Bigòrra, eth departament deths Hauts Pirenèus e era region de Mieidia-Pirenèus, ara d'. Eras 19 comunas que son despuish 2015 dens eth canton de Nestés, Aura e Loron (burèu centralizator Capvèrn). Que son tanben totas dens era CC d'Aura e Loron (residéncia Àrreu). Era lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon. Eth canton qu'utiliza eth article pirenenc. 

## Composicion

## Istòria
Eths cantons d'Àrreu e eth de Sarrancolin que's creèn pendent era Revolucion . 

En 1801, eth canton d'Àrreu qu'estó conservat e eth de Sarrancolin suprimit .

Aras eleccions departamentalas dau 22 de març de 2015, en aplicacion deth decret deth 25 de heurèr de 2014 qui delimita eths cantons deths Hauts Pirenèus, eth canton d'Àrreu qu'estó suprimit.

Eth 1èr de gèr de 2019, eras comunas de Veireda e Jumet e de Camors que fusionèn ena comuna navèra de Veireda, Jumet e Camors.

## Nòtas
Óblast de Mormansk

L**'óblast de Mormansk** (en rus: *Му́рманская о́бласть*) es una division territoriala de la federacion de Russia. Sa capitala administrativa es la vila de Mormansk.

## Geografia
Situat a l'extrèm nòrd de la Russia d'Euròpa, l'óblast cobrís una superfícia de  e engloba la peninsula de Kola. Confronta al nòrd la mar de Barents, a l'èst e al sud la mar Blanca, al sud la republica de Carèlia e a l'oèst Finlàndia e Norvègia.

La capitala Mormansk es lo pòrt d'estaca dels bresa glaç nuclears de l'Artic rus. La vila militara vesina de Severomorsk es lo pòrt qu'assosta la flòta del Nòrd. 

La natura garda dins la region una plaça preponderenta amb de païsatges de tondra e de taiga, e nombrosas aigas.
Buc

**Buc** pòt designar:
*Un buc, estructura gaireben tancada que servís per abalir las abelhas domesticas.

*En toponimia*:
* Buc una comuna francesa del Territòri de Belfòrt dins la region Grand Èst.
* Buc una comuna francesa de las Yvelines dins la region Illa de França.
Kralendijk

**Kralendijk** (, *KRÓ-len-dèyk*; del neerlandés "kralen", coral e "dijk", escuèlh o barrièra, "barrièra de coral") es una ciutat de l’illa de Bonaire, dins los Païses Basses Caribencs qu’es la capitala de la comuna d'otramar del meteis nom. A  abitants (2017).
Boriàtia

La **Republica de Boriàtia** (rus: *Респу́блика Буря́тия*, tr. *Respublika Buryatiya*, AFI: [rʲɪsˈpublʲɪkə bʊˈrʲætʲɪjə]; boriat: *Буряад Улас*, romanizat: *Buryaad Ulas*, prononciat [bʊˈrʲɑːt ʊˈlɑs], mongòl: *Буриад Улс*, romanizat:* Buriad Uls*) es un Subjècte de la Federacion de Russia (una republica), situada en Siberia en Asia. Ancianament part del Districte federal Siberian, aparten a l'Extrèm Orient Rus  dempuèi 2018. La capitala es la vila de Olan-Ode. La superfícia es de 351300 km2 amb una populacion de 972021 abitants al recensament de 2010.
La Republica se situa al sud de Siberia long de la riba èst del lac Baikal.
Wilhelmina Mary Wiacek

**Wilhelmina Mary Wiacek** (14 de novembre de 1916-Brantford (Ontario), 17 de julhet de 2016) es una romanista canadenca. Estudièt al St. Michael’s College de l'Universitat of Toronto, puèi a la Sorbona ont obtenguèt lo doctorat. Foguèt d'annadas ensenhaira de francés a l'escòla de Leaside, a Toronto.
Publiquèt en 1968 un lexic dels noms de lòc dins las òbras dels trobadors.
## Referéncias
🇨

**** (*REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER C*) es un caractèr d'Unicode que son còdi es 1F1E7 (127464 en decimal). Es mai sovent representat coma una C en pichonas capitalas, o una C blanca sus un fons blau.

## Referéncias
* The Unicode Consortium. ''The Unicode Standard''.
Canton de Sent Laurenç de Nestés

Eth **canton de Sent Laurenç de Nestés** qu'ei ua anciana division administrativa de Gasconha e de Comenge, en Nestés, suprimida en 2015, situada dens eth arrondiment de Banhèras de Bigòrra, eth departament deths Hauts Pirenèus e era region de Mieidia-Pirenèus, ara d'. Eras 18 comunas que son despuish 2015 dens eth canton de La Varossa, en francés (pleonasmic) *La Vallée de la Barousse* (burèu centralizator Lanamesa). Que son tanben totas dens era comunautat de comunas de Nestés e Varossa (residéncia Sent Laurenç de Nestés). Era lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon. Eth canton qu'utiliza eth article pirenenc. 

## Composicion

## Istòria
Eth canton de Nestièr que's creè en 1790 puish eth de Sent Laurenç de Nestés en 1791, pr'amor deras dificultats de passar Nèsta . 

En 1801, eth canton de Nestièr qu'estó conservat e eth de Sent Laurenç de Nestés suprimit . Eth 2 d'abrièu de 1870, l'emperaire Napoléon III ordena eth transferiment deth caplòc de justícia de patz a Sent Laurenç de Nestés.

Aras eleccions departamentalas dau 22 de març de 2015, en aplicacion deth decret deth 25 de heurèr de 2014 qui delimita eths cantons deths Hauts Pirenèus, eth canton de Sent Laurenç de Nestés qu'estó suprimit.

## Nòtas
Bashcortostan

La **Republica de Bashkortostan** (en rus: *Респу́блика Башкортоста́н*, tr. *Respublika Bashkortostan*, AFI: [rʲɪsˈpublʲɪkə bəʂkərtɐˈstan]; en bashquir: *Башҡортостан Республикаһы*, ancianament *Bashquiria*), es un subjècte federal de Russia. Es situada entre  Vòlga e los Orals. La capitala es la vila d'Ofa. Amb una populacion de 4 072 292 abitants al recensament de 2010, Bashkortostan es la republica pus poblada de Russia.

Bashkortostan, la primièra autonomia etnica en Russia, foguèt fondada lo 28 de novembre de 1917. Lo 20 de març de 1919, foguèt transformada en Republica sovietica bashquira, la primièra Republica socialista sovietica autonoma en RSFSR. 

Conformament a la Constitucion de Bashkortostan e a la Constitucion de la Federaction de Russia, Bashkortostan es un Estat, mas a pas de sobeiranetat. Lo 11 d'octobre de 1990, Bashkortostan a adoptat la Declaracion de sobeiranetat de l'Estat, mas o abandonèt puèi. Lo 11 d'octobre es la fèsta de la Republica en Bashkortostan.
Comunautat de comunas de Nestés e Varossa

Era **Comunautat de comunas de Nestés e Varossa** qu'ei ua intercomunalitat comengesa, situada dens lo departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Eth son còdi SIREN qu'ei 200070829.

## Istòria
Era comunautat de comunas qu'estó creada lo 1èr de gèr de 2017. Qu'ei formada per fusion de la comunautat de comunas de Varossa (en francés *Communauté de communes Vallée de la Barousse*), creada en 1995, e dera comunautat de comunas deth canton de Sent Laurenç de Nestés, creada lo 1èr de gèr de 2017. La prumèra que corresponè ath canton de Maulion de Varossa e la segonda ath canton de Sent Laurenç de Nestés.

## Composicion

## Véder tanben

*Comunas deths Hauts Pirenèus

## Nòtas
Comunautat de comunas deths Pirenèus Vaths deths Gaves

Era **Comunautat de comunas deths Pirenèus Vaths deths Gaves** qu'ei ua intercomunalitat bigordana, situada dens lo departament deths Hauts Pirenèus e era region d',ancianament de Mieidia-Pirenèus. Que correspón haut o baish ath Lavedan. Eth son còdi SIREN qu'ei 200070811.

## Istòria
Era comunautat de comunas qu'estó creada lo 1èr de gèr de 2017 , per fusion dera comunautat de comunas dera Vath d'Argelèrs de Gasòst, dera comunautat de comunas dera Vath de Sent Savin,
dera comunautat de comunas dera Vath d'Asun e dera comunautat de comunas deth País Tòi, en integrant era comuna sola de Gavarnia e Gèdra.

Era comunautat de comunas dera Vath d'Argelèrs de Gasòst que's creè eth	20 de deceme de 1996, qu'avè 16 comunas e Argelèrs de Gasòst per residéncia.

Era comunautat de comunas dera Vath de Sent Savin que's creè eth 15 de deceme de 1997, qu'avè 7 comunas e Sent Savin per residéncia.

Era comunautat de comunas dera Vath d'Asun que's creè eth 29 de deceme de 2005, qu'avè 10 comunas e Arrens e Marçós per residéncia. Eth 1èr de gèr de 2014, eras comunas d'Arbiost e de Herrèra que partín per era comunautat de comunas deu País de Nai.

Era comunautat de comunas deth País Tòi que's creè eth 18 d'abriu de 1997, qu'avè 15 comunas e Vielar per residéncia.

## Composicion

## Véder tanben

*Comunas deths Hauts Pirenèus

## Nòtas
Canton d'Aussun

Eth **canton d'Aussun** qu'ei ua division administrativa de Gasconha, en Bigòrra, venguda despuish 2015 sonque circonscripcion electorala, situada dens eth arrondiment de Tarba, eth departament deths Hauts Pirenèus e era region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. En 2015, eth territòri deth canton estó pas modificat. Eth son n° INSEE qu'ei ara 6509. Era lenga autoctòna qu'ei eth occitan gascon. 

**NB. Per rasons tecnicas, ua partida deras informacions dera Infobox (superficia, populacion, densitat, n° INSEE) que son eras dera situacion d'abans 2015.**

## Composicion

## Istòria
Eth canton d'Aussun que's creè en 1790 dins eth districte de Tarba . 

En 1801, eth canton d'Aussun qu'estó conservat . 

Aras eleccions departamentalas deth 22 de març de 2015, en aplicacion deth decret deth 25 de heurèr de 2014 qui delimita eths cantons deths Hauts Pirenèus, eth canton d'Aussun qu'estó conservat.

## Nòtas
D'aquí d'alai

***D'aquí d'alai*** es un periodic gratuit sus Internet escrich en lemosin.
Pareis dempuei decembre de 2020.

## Referéncias


## Ligams
* '''D'aquí d'alai'''
Las Vinhetas

***Las Vinhetas*** es un periodic virtual gratuit de vinhetas traduchas en occitan.
Pareis dempuei septembre de 2020 jol format d'un blòg mas tanben sus Instagram e Facebook.

## Referéncias


## Ligams
* '''Las Vinhetas'''
Canton de La Barta de Nestés

Eth **canton de La Barta de Nestés** qu'ei ua anciana division administrativa de Gasconha, en Comenge e en Bigòrra, mèi que mèi en Nestés e enas Baronias, suprimida en 2015, situada dens eth arrondiment de Banhèras de Bigòrra, eth departament deths Hauts Pirenèus e era region de Mieidia-Pirenèus, ara d'. 6 deras 20 comunas (Eths Arrodèths, Asca, Bulan, Espeisha, Lomner e Vathsèra) que son despuish 2015 en canton dera Vath d'Arròs e deras Baïsas, damb Tornai per burèu centralizator e eras autas 14 que son en canton de Nestés, Aura e Loron, damb Capvèrn per burèu centralizator. Que son tanben totas ena CC deth Plan de Lanamesa (residéncia Lanamesa). Era lenga autoctòna qu'ei eth occitan gascon. Eth canton qu'utiliza eth article pirenenc. 

## Composicion

## Istòria
Eth canton de La Barta de Nestés que's creè en 1790 dens eth districte deth medish nom . 

En 1801, eth canton de La Barta de Nestés qu'estó conservat .

Aras eleccions departamentalas dau 22 de març de 2015, en aplicacion deth decret deth 25 de heurèr de 2014 qui delimita eths cantons deths Hauts Pirenèus, eth canton de La Barta de Nestés qu'estó suprimit.

## Nòtas
Chen Zuyi

**Chen Zuyi** es un pirata chinés dau premier decenni dau sègle XV. Originari de Guangdong, una província maritima dau sud de China, foguèt mencionat per lo premier còp en 1400. En 1405, aprofichèt l'abséncia dau governador de l'importanta pòrt de Palembang, au nòrd-èst de Sumatra, per prendre lo contraròtle de la vila e se'n proclamar rèi. Reüniguèt una flòta d'un quinzenau de naviris e de plusors miliers d'òmes que foguèt la premiera fòrça pirata de la region. Pasmens, en causa d'aquela poissança, foguèt atacat per la flòta imperiala de l'amirau Zheng He. Totalament batut, Chen Zuyi foguèt capturat e executat dins la vila de Nanquin.

## Liames intèrnes

* Piratariá.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Dominique Lelièvre, *Le dragon de lumière*, Olizane Eds, 2004, pp. 269-270.

## Nòtas e referéncias
Los demònis

***Los demònis*** (títol original en rus: *Бѣсы*), es un roman de Fiodor Dostoievskii que foguèt publicat en fulheton entre 1871 e 1872 dens la gaseta russa *Lo messatgièr*. Narra l'istòria d'una banda de revolucionaris russes que vòl desquilhar l'òrdre de la societat russa tsarista. Lo capmèstre de la banda, Piotr Stepanovitch, es lo filh d'un intelectual liberal de las anadas 1840 (per aquò, Dostoievskii vòl mostrar la filhacion entre lo liberalisme de las anadas 1840 e lo niilisme socialista de las anadas 1870, loquin a fach las generacions que faran la revolucion russa de 1917).

Dostoievskii era devengut conservador e nacionalista russe (panslavista) aprés èsser estat brèument revolucionari. Amb *Los demònis*, vòl mostrar las consequenças e las crenhenças que sentís à propaus del socialisme niilista (o niilisme socialista, o del socialisme e del niilisme que son ligats per el) e, de fach, son òbra propausa una critica clarvesenta del totalitarisme.
Satiricon

Lo ***Satiricon*** (de còps sonnat al plural : ***Satirica***) es un roman antic escrich en latin e atribuit a l'autor roman Petròni. Aquest roman, un dels premièrs de la literatura mondiala, mescla los stiles de langatge, lo latin classic e la lenga vulgària. De mai, es una pintura de la societat romana decadenta del premièr sègle abans J.C.

Lo passatge mai conegut es lo de la taulejada en cò Trimalcion.

## Sinòpsi

Lo roman mescla vèrs e pròsa, latin classic e vulgar. Lo títol es d'alhors un derivat dau latin **satura** que vòu dire . En de mai, se nòta clarament lo juec de mot entre  (aquelei que lo van legir comprendràn perqué) e  (fau pas oblidar que se tracta d'un roman per partida picaresc). Cònta leis aventuras, dins una Roma decadenta, de dos gorrinets, Encòlpi e Ascilt, e tanben dau joine amador d'aqueu d'aquí, Giton. Durant sei viatges, seràn convidats per un ric afranquit, Trimalcion an una ribòta dei bèlas. Lei convidats charran d'elei e de la vida en generau. Lo roman enclause tanben d'autreis aventuras coma un naufragi ò un viatge en Itàlia Meridionala. Lo fieu conductor dau racònte es probable la colèra de Priap, congreiada per Encòlpi après que tuèt una auca, aucèu sacrat dau Dieu.
Benquèr e Molèra

**Benquèr e Molèra** (*Benqué-Molère* en francés) qu'ei ua comuna navèra d'Occitània, en Gasconha, situada en departament deths Hauts Pirenèus dera region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Despuish eth 1èr de gèr de 2017, qu'aplega eras comunas de Benquèr (caplòc) e de Molèra, **shens formacion de comunas delegadas** .

## Geografia

## Toponimia
### Benquèr
Véder ath article Benquèr

### Molèra
Véder ath article

## Istòria

## Administracion

## Demografia
En 2014, Benquè qu'avè 83 abitants e ua densitat de 40 ab/km², Molèra 36 e 21.
* En  era populacion qu'èra de  abitants e era densitat qu'èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab era comuna

## Véder tanben
* Comunas deths Hauts Pirenèus

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Torre de dats

[thumb|right|[Fotografia d'una torre de dats dau sègle VI.]]

Una **torre de dats** es un objècte, aparegut au sègle I apC, qu'es utilizat per de jogaires per lançar de dats. Lei dats son largats a la cima de la torre e rebomban sus divèrsei plataformas escondudas a l'interior avans de sortir sus l'airau de jòc. Aquelei dispositius permèton d'eliminar certanei metòdes de tricha e son donc utilizats per permetre ai jogaires de lançar lei dats d'un biais equitable.

## Liames intèrnes

* Dat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canton de Lanamesa

Eth **canton de Lanamesa** qu'ei ua anciana division administrativa de Gasconha,  en Bigòrra, benlèu en Comenge e ena anciana diocèsi d'Aush, suprimida en 2015, situada en arrondiment de Banhèras de Bigòrra, eth departament deths Hauts Pirenèus e era region de Mieidia-Pirenèus, ara d'. Capvèrn qu'ei ara burèu centralizator deth canton navèth de Nestés, Aura e Loron, 8 comunas que son en navèth canton dera Varossa, en francés (pleonasmic) *La Vallée de la Barousse* (burèu centralizator : Lanamesa) e eras autas 17 comunas que son en navèth canton de dera Vath d'Arròs e deras Baïsas (burèu centralizator : Tornai). **Totas eras comunas que son ena [[Comunautat de comunas deth Plan de Lanamesa|CC deth Plan de Lanamesa]] (residéncia [[Lanamesa]])**. Era lenga autoctòna qu'ei eth occitan gascon. Eth canton qu'utiliza eth article pirenenc. 

## Composicion

## Istòria
Eth canton de Lanamesa que's creè en 1790 en districte de Banhèras de Bigòrra . 

En 1801, eth canton de Lanamesa qu'estó conservat . Borg de Bigòrra qu'estó tanben caplòc de canton enter 1790 e 1801 .

Aras eleccions departamentalas dau 22 de març de 2015, en aplicacion deth decret deth 25 de heurèr de 2014 qui delimita eths cantons deths Hauts Pirenèus, eth canton de Lanamesa qu'estó suprimit e Lanamesa qu'ei ara burèu centralizator deth canton dera Varossa.

Despuish eth 1èr de gèr de 2017, era comuna navèra de Benquèr e Molèra qu'aplega eras comunas de Benquèr (caplòc) e de Molèra, perimidas (pas de comunas delegadas).

## Nòtas
Comunautat de comunas deth Plan de Lanamesa

Era **Comunautat de comunas deth Plan de Lanamesa** qu'ei ua intercomunalitat mèi que mèi bigordana e comengesa, situada en departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Qu'ei sostitolada  « Nestés-Baronias-Baïsas » en eth logò per la diferenciar de l'anciana comunautat de comunas deth Plan de Lanamesa (2003-2013), fusionada eth 1èr de gèr de 2014 dab era comunautat de comunas deras Baïsas. Eth son còdi SIREN qu'ei 200070787.

## Istòria
Era comunautat de comunas que's creè eth 1èr de gèr de 2017 per eth arrestat prefectorau deth 1èr de julhet de 2016 qui ordenè era fusion de tres comunautats de comunas   :
* Comunautat de comunas deth Plan de Lanamesa e deras Baïsas (residéncia : Lanamesa, 20 comunas);
* Comunautat de comunas deth Nestés e deras Baronias (residéncia : La Barta de Nestés, 15 comunas);
* Comunautat de comunas deras Baronias  (residéncia : Sarlabons, 23 comunas).

## Composicion

## Véder tanben

*Comunas deths Hauts Pirenèus

## Nòtas
Canton de La Lobèra

Lo **canton de La Lobèra** qu'ei ua anciana division administrativa de Gasconha, en Bigòrra, suprimida en 2015, situada en l'arrondiment de Tarba, lo departament deus Hauts Pirenèus e la region de Mieidia-Pirenèus, ara d'. La comuna de Hins qu'ei ara en lo canton de la Hauta Bigòrra (burèu centralizator : Banhèras de Bigòrra), la de Soas en lo canton d'Aurelhan e las autas 6 comunas en lo canton de l'Ador Mejan (burèu centralizator : Barbadan Devath).

La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon. Lo canton utiliza pas l'article pirenenc, a despart deu sud (a l'entorn d'Hins). 

## Composicion

## Istòria
Lo canton que's creèt en 1982, en totalitat o en partida a partir deu canton de Semiac .

A las eleccions departamentalas deu 22 de març de 2015, en aplicacion deu decret deu 25 de heurèr de 2014 qui delimita los cantons deus Hauts Pirenèus, lo canton de La Lobèra qu'estó suprimit.

Lo 1èr de gèr de 2017, la comuna de Hins, de la CC de la Hauta Bigòrra, que passè a l'arrondiment de Banhèras de Bigòrra.

## Nòtas
Tarn (Lemosin)

**Tarn** es una viala e una parròfia lemosina restachada dempuei la revolucion a la comuna d'Aissa, administrativament dins lo departament de Nauta Vinhana.

## Geografia
Tarn surplomba la viala d'Aissa, a 1 km dau pont de Viena.

## Toponimia
*Tarn* es un nom identique a l'aiga lengadociana, que seriá lo gallic *Tarnis*, vengut de l'indoeuropèu **terh2*, « traversar » . Lo nom seriá donc liat a l'aiga vesina, que siá Viena o (pusleu) son afluent l'Aisseta.
Totparier, i a una autra faiçon de veire las chausas. Marcel Villoutreix explica *Tarn* per un nom latin d'òme empleiat sol, *Tarinus*. *Tarn* seriá la propietat de *Tarinus* .

## Istòria
Tarn, anciana paròfia, fusquèt incorporada a Aissa entre 1790 e 1794 .

## Nòtas
MP40

Lo **MP40** abreviacion de **Maschinenpistole 38**) es un pistolet mitralhaire alemand intrat en servici en 1940 e utilizat per la *Wehrmacht* fins a 1945. Es una simplificacion de son predecessor, lo MP38, destinada a aumentar la produccion per contentar lei besonhs fòrça importants de l'armada alemanda. Gardèt donc lei trachs caracteristics d'aquela arma coma lo cargaire de 32 cartoches (9 mm Parabellum), la massa de 4,70 kg, la cròssa amovibla e una portada eficaça de 100 m. En revènge, la capacitat de tirs foguèt melhorada per la passar de 380 còps/mn a 500-600 còps/mn.

Aqueu pistolet mitralhaire foguèt utilizat per totei lei brancas de la Wehrmacht fins a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala. Foguèt tanben utilizat per mai d'una unitat sovietica car, segon la situacion, èra pus simple per lei soudats de l'Armada Roja de trobar de municions dins lei posicions alemandas ocupadas que d'esperar l'avitalhament de sa logistica. Après 1945, lo MP40 demorèt en dotacion dins plusors armadas modèrnas (França, Isralèl, país de l'Èst...) fins ais ans 1960. Au començament dau sègle XXI, èra encara utilizat en Africa.

## Liames intèrnes

* Pistolet mitralhaire.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sten

Lo **Sten** es un pistolet mitralhaire britanic intrat en servici en 1941 e principalament utilizat durant la Segonda Guèrra Mondiala. Produch a quatre milions d'exemplaris, es una arma simpla, relativament leugiera (3,6 kg), poderosa (9 mm Parabellum) e capabla de tirar de 500 a 600 còps/mn a una portada eficaça de 100 m. Son aspècte particular ne'n faguèt una arma emblematica dau conflicte, especialament per lei movements de resisténcia que l'utilizèron fòrça gràcias a l'ajuda mandada per lei Britanics.

Dins lei fachs, foguèt un pistolet mitralhaire presat per sa poissança de fuòc a corta portada e sa simplicitat d'utilizacion. En particular, foguèt fòrça utilizat per leis unitats leugieras, compres aquela de la *Wehrmacht*. En revènge, mancava de fisabilitat car son mecanisme de cargament sus lo costat èra sensible. Après 1945, lo Sten foguèt utilizat per lei país eissits de l'Empèri Britanic, especialament Israèl, fins ais ans 1960-1970.

## Liames intèrnes

* Pistolet mitralhaire.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Thomson (pistolet mitralhaire)

Lo **Thomson** es un pistolet mitralhaire estatsunidenc desvolopat a la fin deis ans 1910 per John T. Thompson. N'existís plusors variantas que foguèron utilizadas fins a la Guèrra de Corèa. Èran d'armas relativament pesucas (mai de 4,7 kg sensa lo cargaire) destinadas a tirar la municion poderosa de .45 ACP. La cadéncia de tirs se situava entre 600 e 800 còps/mn e la portada eficaça èra de 50 m. Dispausavan de selectors de tir permetent de chausir lei mòdes semiautomatic o automatic.

Amb son cargaire tambor de 100 cartochas, l'arma venguèt famosa durant la *[[Prohibition]]* en causa de son utilizacion per lei movements criminaus estatsunidencs. En 1941, durant la Segonda Guèrra Mondiala, una version simplificada foguèt concebuda per equipar lei tropas estatsunidencas e aliadas. Maugrat una portada eficaça pus febla que son adversari alemand dirèct (lo MP40 capable de tuar a 100 m), demorèt una arma presada en causa de la poissança dau .45 ACP. Foguèt tanben utilizada en Corèa entre 1950 e 1953. Pasmens, après aquela data, sei limits tròp importants entraïnèron son abandon dins la màger part deis armadas modèrnas. Demorèt utilizada per de movements de guerilha fins ais ans 1970.

## Liames intèrnes

* Pistolet mitralhaire.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lucha antiaeriana

La **lucha antiaeriana** es l'ensemble dei mesuras destinadas a redurre l'eficacitat deis operacions aerianas enemigas. Es basada sus l'utilizacion d'armas terrèstras, navalas, sosmarinas e aerianas associadas a de sistèmas de deteccion, de comanda e de contraròtle. Es apareguda durant lo sètge de París de 1870-1871 e es venguda una dimension majora dau combat modèrne. Dins la màger part dei país, la lucha antiaeriana a per objectiu la proteccion dau territòri nacionau mai lei fòrças armadas pus modèrnas dispausan de capacitats ofensivas permetent d'enebir un espaci aerian donat a d'aeronaus enemics.

En causa de l'evolucion regulara de l'aviacion, la lucha antiaeriana a conegut mai d'una evolucion tecnica amb l'aparicion e la disparicion d'armaments especializats. Fins ais ans 1950, dominèron lei canons que foguèron pauc a pauc remplaçats per lei missils per lei sistèmas de portada corta a lònga. Pasmens, lo canon, gràcias a sa reactivitat superiora ai batariás de missils, demòra encara fòrça utilizat per leis armaments raprochats. De mesuras passivas (camoflatge...) son tanben fòrça utils. 

Uei, la lucha antiaeriana es formada de plusors jaçs capables de tractar un tipe de menaça donat que li permèton d'assegurar tres missions principalas :
* autodefensa de fòrças engatjadas sus un teatre.
* defensa mobila per seguir un grop d'unitats en movement.
* defensa d'un ponch ò d'un element important (pònt, naviri, capitala...).
* creacion de zòna d'interdiccion aeriana.

## Liames intèrnes

* Aeronau.
* Canon antiaerian.
* Missil.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Comunautat de comunas d'Aura e Loron

Era **Comunautat de comunas d'Aura e Loron** qu'ei ua intercomunalitat comengesa, situada dens lo departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Eth son còdi SIREN qu'ei 246500573.

## Istòria
Era comunautat que's creè lo 26 de deceme de 1995 dab eth de *comunautat de comunas deths Vesiaus d'Aura* (CCVA). Qu'avèva alavetz 9 comunas e era soa residéncia a Gredian.

Eth 1èr de gèr de 2017, en aplicacion dera lei NOTRe deth 7 d'agost de 2015, eth perimètre de la CCVA qu'estó alargat a las comunautats de comunas d'Aura, dera Hauta Vath d'Aura, d'Aura 2008 e dera Vath de Loron (qui corresponèva au canton de Bordèras de Loron). Era omunautat de comunas comptava atau 47 comunas que representavan l'ensemble deras vaths d'Aura e de Loron, eths tres cantons d'Àrreu, de Vièla (d'Aura) e de Bordèras de Loron. Que prengó alavetz eth nom de « comunautat de comunas d'Aura e Loron » e eths sons estatuts qu'estón modificats per l'arrestat prefectorau n°65-2016-12-30-003. 

Eth 1èr de gèr de 2019, eras comunas de Veireda e Jumet e de Camors que fusionèn ena comuna navèra de Veireda, Jumet e Camors. Era comunautat compren pas que 46 comunas ara.

NB. Era comunautat de comunas  deths Vesiaus d'Aura avè pas eth medish n° SIREN qu'era comunautat actuau. En aqueth sens, era data deth 1èr de gèr de 2017 que correspon a ua navèra creacion.

## Composicion

## Véder tanben

*Comunas deths Hauts Pirenèus

## Nòtas
🇨🇿

**** es un emoji que son nom es **Flag of Czechia** (bandièra de Chequia) e representa Chequia. 
Dins la nòrma Unicode, son còde combina 🇨 (**1F1E8** *REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER C*) e 🇿 (**1F1FF** *REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER Z*).

## Referéncias
* Flag for Czechia (Czech Republic)", *Emojipedia*
* "Full Emoji List", Unicode Consortium
Comunautat de comunas dera Hauta Bigòrra

Era **comunautat de comunas dera Hauta Bigòrra** qu'ei ua intercomunalitat bigordana, situada en departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Eth son còdi SIREN qu'ei 246 500 482.

## Istòria
Era comunautat de comunas que's creè en deceme de 1994. Eth cònsol màger de Banhèras, Roland Castells, que volè aplegar totas eras comunas deth canton de Banhèras de Bigòrra e deth de Campan. L'intercomunalitat que comencè dab 16 comunas fondatritz e la darrèra qu'estó Astèr qui entrè en 2011. Era comuna de Hins, deth ancian canton de La Lobèra, qu'ei tanben aderenta de la CC.

## Véder tanben

*Comunas deths Hauts Pirenèus

## Composicion

## Nòtas
Maquina de Turing

[thumb|right|[Fotografia d'un modèl raprochat d'una maquina de Turing.]]

En informatica abstracha, la **maquina de Turing** (acronim: **MdT**) es un modèl de foncionament d'un aparelh mecanic de calcul imaginat en 1936 per lo matematician britanic Alan Turing (1912-1954). Son objectiu èra de donar una definion precisa dau concèpte d'algoritme e de procedura mecanica. Es totjorn fòrça en informatica per formalizar la nocion de calcul e pausar un limit clar entre lei problemas calculables e lei problemas incalculables. Marquèt una etapa importanta dins l'aparicion dei premiereis ordinators.

Es compausada de quatre elements :
* d'un riban infinit constituït casas consecutivas contenent lo simbòl d'un alfabet donat. Cada alfabet contèn un simbòl especiau dich « simbòl blanc » e d'autrei simbòls.
* un sistèma de lectura/escritura que permet de legir e escriure lei simbòls sus lo riban.
* un registre d'estat qu'enregistra l'estat actuau de la maquina. Lo nombre d'estats possibles es finit e existís un estat especiau, dich estat de començament que correspond a l'estat iniciau de la maquina avans sa mesa en foncionament.
* una taula d'accions qu'indica a la maquina lo simbòl d'escriure sus lo riban, la maniera de desplaçar lo sistèma de lectura, l'estat novèu (segon lo simbòl legit) e l'estat actuau de la maquina. S'i a ges d'accion per una combinason donada d'un simbòl legit e d'un estat, la maquina s'arrèsta.

## Liames intèrnes

* Alan Turing.
* Informatica.
* Ordinator.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Òs de Lebombo

L’**òs de Lebombo** es un baston de comptatge datat de  a  ans. Permetiá probablament de seguir lo cicle lunar gràcias a un ensemble de 29 òscas. En 2021, èra lo baston de comtatge pus ancian descubèrt per d'arqueològs.

## Liames intèrnes

* Baston de comptatge.
* Edat de la Pèira.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Zuse Z3

[thumb|right|[Fotografia de la replica dau Z3 construcha dins leis ans 1960.]]

Lo **Zuse Z3** es un calculator de retransmeteires electromecanics concebut per l'engenhaire alemand Konrad Zuse (1910-1995). Èra la premiera maquina programabla automatica e es de còps considerat coma lo premier ordinator. Foncionava a una frequéncia de 5 a 10 Hz e podiá esplechar de mots d'una longor de 22 bits. Lo còdi èra estocat dins de ribans perforats.

Acabat a Berlin en 1941, lo Z3 foguèt utilizat per de recèrcas estatisticas sus lei vibracions deis alas d'avion fins a sa destruccion per de bombardaments aerians en 1943. Una replica foguèt construcha dins lo corrent deis ans 1960 per la companhiá Zuse KG.

## Liames intèrnes

* Ordinator.
* Konrad Zuse.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Arquitectura de von Neumann

L’**arquitectura de von Neumann** es un modèl per un ordinator qu'utiliza una estructura d'estocatge unica per conservar leis instruccions e lei donadas demandadas ò produchas per lo calcul. Aquelei maquinas son tanben dichas ordinator de programa enregistrat. Foguèt desvolopada en junh de 1945 per una còla d'engenhaires dirigida per lo fisician John von Neumann (1903-1957). Es formada de quatre partidas :
* una unitat aritmetica e logica (ò unitat de tractament) que realiza leis operacions de basa.
* una unitat de contraròtle cargada dau sequenciatge deis operacions.
* una memòria centrala que contèn lei donadas e lo programa necessari au foncionament de la maquina. Es devesida entre una memòria  volatila (programas e donadas en cors de foncionament) e una memòria permanenta (programas e donadas de basa).
* de dispositius d'intrada-sortida que permèton de comunicar amb l'exterior.
Aquel esquèma foguèt a l'origina deis ordinators classics, dichs « sequenciaus », que dominèron lei mejans de tractament de l'informacion fins a la fin dau sègle XX.

## Liames intèrnes

* Ordinator.
* John von Neumann.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mars 2020

**Mars 2020** es una mission espaciala d'exploracion de Mart desvolopada per la NASA, que lo lançament capitèt lo 30 de julhet de 2020 e son arribada a la superfícia de Mart es prevista lo 18 de febrièr de 2021. La mission es principalament orientada sul mandadís de Perseverance a la superfícia de Mart, un rover derivat de son predecessor Curiosity per reduire los costs, al qual mantun melhoraments foguèron portats. En mai del rover, i aurà tanben un dròne de demonstracion.

Los objectius principals de la mission son d'estudiar l'abitabilitat de Mart, d'enquestar sus son passat e de cercar de traças d'una  vida biologica eventuala. D'un autre costat, l'estocatge d'escapolons geologics es previst per permetre a una futura mission de los tornar sus Tèrra per los analisar amb precision.
Canton de Campan

Eth **canton de Campan** qu'ei ua anciana division administrativa de Gasconha,  en Bigòrra, suprimida en 2015, situada en arrondiment de Banhèras de Bigòrra, eth departament deths Hauts Pirenèus e era region de Mieidia-Pirenèus, ara d'. Eras comunas que son ara deth canton navèth dera Hauta Bigòrra (burèu centralizator : Banhèras de Bigòrra). Que son tanben ena comunautat de comunas dera Hauta Bigòrra (residéncia Banhèras de Bigòrra). Era lenga autoctòna qu'ei eth occitan gascon. Eth canton qu'utiliza eth article pirenenc.

## Composicion

## Istòria
Eth canton de Campan que's creè en 1790 en districte de Banhèras . 

En 1801, eth canton de Campan qu'estó conservat . 

Aras eleccions departamentalas dau 22 de març de 2015, en aplicacion deth decret deth 25 de heurèr de 2014 qui delimita eths cantons deths Hauts Pirenèus, eth canton de Campan qu'estó suprimit.

## Nòtas
Tractat de Francfòrt

Lo **Tractat de Francfòrt**,  es lo tractat de patz signat entre França e Prússia lo 10 de mai de 1871, que , metèt fin oficialament a la guèrra de 1870.
Las negociacions foguèron entamenadas, a Versalhas, per Adòlf Tiers e Jules Favre tre lo 23 de febrièr amb lo cancelièr imperial Otto von Bismarck. Abotiguèron lo 26 de febrièr a la signatura dels preliminaris a Versalhas. 
Las discussions contunhèron a Brussèlas, puèi a Francfòrt.

Las condicions impausadas per Bismarck prevesián l'annexion per l'Empèri alemand d'Alsàcia e  d'una partida de Lorena qu'avián autrecòps apertengut al Sant Empèri Roman Germanic e lo pagament d'una indemnitat de guèrra de cinc miliards de francs-or de versar en tres ans.

Foguèron annexats :
* En Alsàcia : los departaments del Bas Ren e del Naut Ren levat l'arrondiment de Belfòrt ;
* En Mosèla : los arrondiments de Sarreguemines, Metz, Thionville e 11 comunas de l'arrondiment de Briey, especialament aquelas ont se debanèron de batalhas (Saint-Privat-la-Montagne) ;
* En Meurthe : los arrondiments de Sarrebourg (mens 9 comunas) e Château-Salins ;
* Dins los Vòges : los cantons de Saales e Schirmeck.

La França perdiguèt , 1694 comunas e 1597000 abitants. Lo territòri cedit compreniá 20 % del potencial minièr e siderurgic francés, e la ligason per canals entre lo canal de l'Èst e lo canal de Ròse a Ren.
Batalha de la Wilderness

thumb|right|Campanha de Richmond-Petersburg e començament dau sètge de la region per lei Nordistas.

La **batalha de la Wilderness**' se debanèt dau 5 au 7 de mai de 1864 durant la Guèrra de Secession (1861-1865). Opausèt una armada unionista de  òmes comandada per lo generau Ulysses S. Grant ai fòrças sudistas de Robert E. Lee ( òmes). S'acabèt per un resultat indecís qu'es generalament considerat coma un succès defensiu confederat.

Après lei combats de 1863, leis armadas nordistas e sudistas s'installèron lòng de la Rapidan River per passar l'ivèrn. A la prima, lo generau Grant decidèt de passar lo riu per atacar dirèctament son adversari. De son caire, lo generau Lee lo laissèt realizar son movement per atacar seis alas e lei combats comencèron lo 5 de mai après lo rescòntre deis avans-gàrdias. En despiech de son inferioritat numerica, lei Sudistas aprofichèron sa conoissença dau terrenh per infligir de pèrdas a son adversari. Dins aquò, poguèron pas menar de còntra-ofensivas capablas de rompre lei linhas nordistas. Lo 7, en fàcia d'aqueu blocatge, Grant decidèt de desengatjar sei fòrças per contornejar lo dispositiu confederat per l'èst, çò que menèt a la batalha de Spotsylvania (8-21 de mai de 1864) e a la campanha de Richmond-Petersburg que s'acabèt per lo sètge de la capitala sudista.

Au nivèu uman, aqueu premier combat de la campanha s'acabèt per de pèrdas de  per lei Nordistas còntra  per lei Sudistas. Dins aquò, Grant dispausava de renfòrç pus importants per tornar formar seis efectius.

## Liames intèrnes

* Guèrra de Secession.
* Campanha de Richmond-Petersburg.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Spotsylvania

thumb|right|Campanha de Richmond-Petersburg e començament dau sètge de la region per lei Nordistas.

La **batalha de Spotsylvania** se debanèt dau 9 au 21 de mai de 1864 durant la Guèrra de Secession (1861-1865). Opausèt una armada nordista de  menats per lo generau Ulysses S. Grant ai  òmes dau generau sudista Robert E. Lee. S'acabèt per un resultat indecís qu'es generalament considerat coma un succès defensiu sudista.

Lo combat de Spotsylvania es la consequéncia de la batalha de la Wilderness (5-7 de mai de 1864). Après sa retirada d'aqueu sector, Grant assaièt de contornejar lei posicions sudistas per l'èst. Son objectiu èra de capturar lo vilatge de Spotsylvania que comandava un important aisse de comunicacion susceptible de servir a l'organizacion d'un assaut còntra Richmond, la capitala confederada. Pasmens, lei Sudistas devinèron son plan e s'installèron dins de posicions fortificadas a l'entorn de Spotsylvania. Lei combats principaus durèron dau 9 au 13 de mai. Leis Unionistas rompèron plusors linhas defensivas sudistas mai mau capitèron d'esplechar aquelei succès per destabilizar l'armada de Lee.

Fin finala, lo generau Grant arrestèt son ataca. Lei pèrdas dins lei dos camps èran fòrça importantas car lei doas armadas s'encroquèron a sei posicions. Lei Nordistas perdiguèron benlèu  òmes còntra  dins lei rengs sudistas. Après lo chaple de la batalha de la Wilderness, lo nivèu dei pèrdas laissava pensar a una fin dei combats sus lo frònt orientau per 1864. Dins aquò, lo Nòrd dispausava de ressorsas per reformar sei tropas e perseguir lo combat. Ansin, après lo 21 de mai, Grant decidèt de contuniar sei temptativas d'enceuclament per l'èst dei posicions de Lee. Aquò menèt a la batalha de North Anna (23-26 de mai de 1864).

## Liames intèrnes

* Guèrra de Secession.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias