Mapudungun (lenga Mapuche)

Lo **mapudungun** / **mapudungún**, **lenga mapuche** o ***araucana***  (que vòu dire *lo parlar de la tèrra*) es la lenga daus mapuches, un pòble amerindian que demora au Chile e en Argentina. Lo nombre de parlaires actius s'estima a entre  e , e lo nombre de parlaires passius a quauquas 100&nbsp;000 personas de mai. Influencet lo lexic dau castelhan sus son aira lingüistica e, a son torn, el siu incorporet daus mots dau castelhan e dau quíchoa. Per lo moment lo mapudungun es considerat coma 'na lenga isolada.

Dempuèi 2013, es considerat coma lenga oficiala, emb lo castelhan, dins la comuna chilena de Galvarino, onte viven a l'entorn de 9100 mapuche.

## Escritura

[thumb|250px|left|Vocabulari mapudungun/[espanhòu|cast. per lo chais.]]
[thumb|250px|left|Paneu en mapudungun e en [espanhòu. La grafia utilisada per lo mapudungun es pas enquera estandardizada.]]

[thumb|280px|Aira centrala de la populacion mapuche per comunas en 2002.
[Irange (color)|Irange: mapuche ruraus; Bureu: mapuche urbans; Blanc: populacion non-mapuche.
Las airas daus cercles corresponden a 40 abitants per km2.]]

Los mapuches n'avian pas d'escritura a l'arribada daus conquistadors, per lo transcriure se usava l'alfabet latin. Los estudis de Félix José de Augusta, Ernesto Wilhelm de Moesbach e Rodolfo Lenz meneten a la creacion de nuòus abecedaris qu'eran moens influides per l'escritura de l'espanhòu. Au sègle XXI se usavan set o ueit grafemaris principaus per escriure lo mapudungún, dont los mai aceptats son los tres que siguen:

* L**'Alfabet Unifiat** (Alfabeto Unificado): elaborat per la *Societat Chilena de Linguistica* en 1986, es un alfabet latin emb daus digrafes e de las letras especialas (ch, l, n, ñ, ng, tr, t, ü) qu'es format per quelas 27 letras:
a, ch, d, e, f, g, i, k, l, l, ll, m, n, n, ñ, ng, o, p, r, s, t, t, tr, u, ü, w, y.

* Lo **Grafemari Raguileo**: elaborat per Anselmo Raguileo en 1982, qu'es un alfabet latin dont la caracteristica es que chasque son de la linga es representat per una sola letra, eu es constituit entau per quelas 26 letras:
a, c, z, e, f, q, i, k, l, b, j, m, n, h, ñ, g, o, p, r, s, t, x, u, v, w, y.

* Lo **Grafemari Azümchefe**: creat per la *Corporación Nacional de Desarrollo Indígena*, CONADI, es promovit per l'Estat chilen e combina las caracteristicas daus dos anteriors ; sas 28 letras son dins un òrdre pauc convencionau, çò que fai que las prumeras coinciden emb lo mòt *azümchefe*, "persona qu'ensenha":

*a, z, ü, m, ch, e, f*, i, k, t, nh, tx, o, y, q, g, lh, ñ, r, s, ll, p, u, w, l, n, sh, t'.

* L**'Escritura Wirizüŋun**: creada en 2014, se basa sus la consideracion sistematica de d'autres factors linguistics que lo dau principi fonemic, maugrat lo fach qu'essaia de maximizar queu darnier. Se fonda principalament a partir de las prepausicions d'Augusta e de Moesbach, mas se nurre en mai de las ideas posterioras aportadas per l'Alfabet Unifiat, las revisiones de Fernando Zúñiga e l'escritura Nhewenh.

a, b, ch, z, e, f, g, i, k, l, ŀ o ld, lh, m, n, ṅ o nd, ñ o nh, ŋ o ng, o, p, r, s, t, ṫ o td, tr, u, ü o v, w, y.

* Las versions alternativas se utilizan segon la disponibilitat de quelas-quí e la preferencia dau locutor o escritor.
* Los fonemas interdentaus /l̪/, /n̪/ y /t̪/ sous se marcan en sa prumera aparicion, entau s'escriu  per /an̪t̪ɨ/ e non .


La version de Windows XP en mapudungun, lançada lo 30 octòbre 006, utiliza lo **Grafemari Azümchefe**.

Dins un silabari dau Ministeri de l'Educacion dau Chile, publiat a la debuta de las annadas 1990, se presentava lo *Adentu Nemul*, una grafia triangular de drecha a gaucha, qui, se disia estre inventat per los mapuches, mas sembla estre faus.

La taula que ven compara las letras utilizadas per l'Alfabet Unificat, lo Grafemari Raguileo, lo Grafemari Azümchefe e l'Escritura Wirizüŋun per representar los sons de la linga mapuche.

Pas un de queus alfabets es üei oficializat, çò que pòt complicar quauques lectors per legir lo *Mapuzüngun*.

## Veire tanben
* Fonoteca (es), per auvir la lenga

## Notas e referencias