Lo Mètge per fòrça

vinheta|Frontispice de l'édition de 1682.
**Lo Mètge per fòrça** (títol original en francés: *Le medecin malgré lui*) es una pèça de teatre de Molière en tres actes de respectivament 5, 5 e 11 scènas en pròsa representada pel primièr còp lo 6 d'agost de 1666 al Teatre del Palais-reial de París, ont faguèt un grand succès. Utilizant de motius eissits de la comèdia italiana ja utilizats dins *[[Lo Mètge Volant]]*  e *[[L'Amor Mètge]]*, Molière i apondèt d'elements tirats de la tradicion de la farça francesa e d'aquesta dels flablèls de l' Edat Mejana. De situacions calhòlas e la parodia de las practicas medicalas de l'epòca, que son los tèmes màger del *Mètge contra son grat*, amagan una denonciacion del charlatanisme, una satira de la credulitat, veire una critica de la religion.

## La Pèça

### Lista dels personatges
* *Sganarelle<span></span>*: espos de *Martine*
* *Martine*: esposa de *Sganarelle*
* *Monsieur Robert*: vesin de *Sganarelle*
* *Valère<span></span>*: servicial de *Géronte*
* *Lucas<span></span>*: espos de *Jacqueline* e servicial de *Géronte* 
* *Géronte<span></span>*: paire de *Lucinde*
* *Jacqueline<span></span>*: noiriça a cò de *Géronte* e femna de *Lucas*
* *Lucinde*: filha de *Géronte*
* *Perrin<span></span>*: filh de *Thibaut*, païsan
* *Thibaut<span></span>*: paire de *Perrin*
* *Léandre*: amant de *Lucinde*

### Resumit
**Acte I :** Se carpinhan los esposes *Sganarelle* e *Martine*, brega que s'acaba per una bastonada donada pel marit a sa femna. Arriba *M. Robert,* un vesin vengut reconciliar los esposes, arrèsta la garrolha, *Sganarelle* e *Martine* se tornant alara contra el. Aquesta promet pasmens de se venjar, alara que son marit se'n va cercar de lenha. L'escasença li ven quand arriban *Valère* e *Lucas*, los servicials de *Géronte*, en cerca d'un mètge per la filha de lor mèstre. *Martine* lor designa *Sganarelle*, explicant qu'aquel es un mètge de tria, mas excentric: de fach refusa d'avoar sos talents al subjècte de medecina a mens de recebre de bastonadas.
Torna* Sganarelle*, los dos valets li avent demandat s'èra verai qu'èra mètge, e *Sganarelle* l'avent denagat, recep una tala bastonada qu'a la fin accèpta d'èsser reconegut coma tal. Sortís seguent los dos òmes.

**Acte II :** *Géronte* se planh de la malautiá de sa filha *Lucinde*, venguda muta, çò qu'ajorna son maridatge amb *Horace*, l'espos que li causiguèt. Refusa d'escotar los avises savis de *Jacqueline*, la noiriça de *Lucinde* (e femna de *Lucas*), qu'ensag de li explicar que la joventa se portariá melhor se son paire li permetriá de se maridar amb *Léandre*, lo jovent que s'enamorèt ela. Mas *Léandre* es pas ric coma cal al vejaire de *Géronte*. *Valère* e *Lucas* presentan *Sganarelle* a *Géronte*, e lo mètge fals, après aver examinat *Lucinde* (e après aver fringar amb *Jacqueline*), dona un novèla mòstra burlesca de sos talents e conselha de li far manjar de pan banhat dins de vin. Se'n torna après aver estat pagat per *Géronte*.

**Acte III :** A cò d'el retornar, *Sganarelle* encontra *Léandre*, que li prega de l'ajudar a rejónher *Lucinde*, çò que lo fagotaire acaba per acceptar quand lo jovent li prepausa d'argent. *Léandre* se desguisa alara en apoticairi e seguís *Sganarelle*. Pel camin de l'ostal de *Géronte*, encontran *Thibaut*, un païsan accompanhat de son filh *Perrin*, que suplica lo mètge fals de garir sa femna. *Sganarelle* l'enjónh de donar a la malauta de formatge, e se fa pagar la consulta.
A cò de *Géronte*, *Sganarelle* torna son ensag per seduire *Jacqueline*, arrestat per l'arribada de *Lucas*.
Pendent que *Géronte* explica a *Sganarelle* que lo remèdi ja preconizat per sa filha faguèt pas que pejorar son mal, *Léandre*, que *Géronte* a pas reconegut, s'entreten amb *Lucinde*. A la joventa li torna la paraula e se carpinha amb lo paire al subjècte de son maridatge. *Sganarelle* ordona a *Léandre* que s'ane donar un cèrt remèdi a la joventa. Los jovents sortisson emsems.
*Lucas*, qu'a descobèrt l'amagat, ven prevenir *Géronte* de l'engana que foguèt victima: lo vièlh òme ordona que se prenga* Sganarelle*, que lo vòl penjar. *Martine* arriba, per cercar son marit, e descobrís que *Sganarelle* es prisonièr. *Géronte* refusa de se mostrat indulgent pel mètge fals, qu'es salvat pel retorn suprés de *Lucinde* e de *Léandre*, qu'explica que ven d'aprene qu'a eritat de la fortuna de son oncle. *Géronte* l'accèpta alara coma gendre. *Martine* e *Sganarelle*, reconciliats, tornan a cò d'eles.

## Contèxte

### Creacion
Molière comença l'escritura del *Mètge contra son grat* just après la creacion del *[[Lo Misantròp o l'Atrabilari Amorós|Misantròp]]* (en junh de 1666). S'agissiá en efièch de replicar al doble projècte de pèças lançat pels comedians concurents de l'Ostal de Borgonha: *Lo Gelós invisible* e *La Nòça de vilatge* (ambedoas de Brécourt), que tractavan del « farcesc galant » ont Molière èra vengut un mèstre.

Alara decida d'escriure une « pichona comèdia » en tres actes e en pròsa, donc mai aviat de compausar, e que foguèt jogada lo 6 d'agost de 1666 jol títol de *Le Médecin de force *(Lo mètge forçat), en complement d'una pèça de Donneau de Visé creada l'an precedent: *La Mère coquette* (La maire crocarèla). Aquesta novèla comèdia foguèt plan aculhida pel public parisenc.
La primièra representacion de la pèça se donèt amb los comedians seguents: Molière (*Sganarelle*), Mlle de Brie (*Martine*), Du Croisy (*Géronte*), Armande Béjart (*Lucinde*), La Grange (*Léandre*)

## Elements d'analisi

### Las fonts de la pèça
Molière utiliza dins *Lo Mètge contra son grat* de motius, situacions, veire de replicas ja presenta dins *[[Le Médecin volant|Lo Mètge Volant]]* e dins *[[L'Amour médecin|L'Amor mètge]]*: torna subretot al tèma del mètge fals e aquel de la falsa malautiá, eissit de la tradicion de la comèdia italiana. I superpausa la tematica del « mètge foçat », eissit d'un vièlh fons indoeurpèu, que se trapa dins lo quaranten conte del recuèlh indian *Śukasaptati*, ont se conta cossí la femna d'un braman pretend que son marit pòt garir la filha del rei, tocada per un abcès a la garganta; l'òme capita coma cal, fasent rire la princessa.

Aqueste tèma del « mètge forçat » benlèu foguèt pres per Molière dins la version que'n dona un fablèl de sègle XIII, *« Le vilain mire »*, sens que se sap pas precisament per quin biais prenguèt coneissença d'aquela istòria.

### Las allusions calhòlas
Dins* Lo Mètge contra son grat *i a fòrça en allusions calhòlas: dins la primièra scèna, *Sganarelle* evòca sa nuèch de nòças amb *Martine* (fasent comprene qu'èra pas pus verge per l'escasença); *Jacqueline* prepausa de sonhar *Lucinde* li donant un marit, presentant aqueste remèdi coma un « emplastre que garís totes los mals del filham », (la forma cilindrica que presentavan los emplastres abans l'utilizacion fasiá evident lo sens fallic del sosentendut pel public de l'epòca); presentant *Léandre* a *Géronte* coma essent aquel que sa filha « aurà besonh », *Sganarelle*, explica una didascalia, « [fa] de signes amb sa man qu'es un apoticari », es a dire que mima la manòbra de la penetracion d'un clistèri,

Aquesta dimension de la pèça se fa amb lo retorn al vam de la literatura galanta e calhòla al començament dels ans 1660, marcada per un novèla edicion de *La Farce de Maitre Pathelin*, dels romans de Rabelais (1659), o mai de las òbras de Tabarin. La brega d'ostal, amb son cortègi estereotipat de bastonadas e de galejadas misoginas ven del meteis fons (de bastonada donadas per marit a sa femna son ja presents dins *« fabliau du vilain mire. **»*)

### Estetica de la farça
*Lo Mètge contra son grat *presenta una  dimension de farça, que l'esperit se manifèsta d'en primièr dins la coeréncia dramatica de l'ensemble: las situacions e lors encadenaments semblant pauc motivats, dempuèi la brega sens rason amb que comença la pèça fins a son desnosament inversemblable e artificial (retorn sens causa de *Martine* e eritatge imprevist que permet de tornar la situacion), passant per l'engana gaire convenquenta de *Martine*, que mena un improbable qui pro quo, pasmens plan lèu acceptat coma evidéncia per totòm, e tanben per aquel que n'es lo subjècte (*Sganarelle* vengut mètge improvisat.) L'accion paréis coma essent mens menada pel desir de la continuïta dramatica que per una « *juxtaposicion de scènas* cridadas las unas al respècte de las autras segon lors tèmas e los tons », çò escriu Patrick Dandrey.

Pasmens i a dins la pèça l'utilizacion d'un esquèma de farça mostrat per Bernadette Rey-Flaud, que l'accion consistís per l'aviada d'una maqueneriá qu'acaba per trissar aquel que comencèt de la mòure-, seguent lo principi de la revirada: atal *Sganarelle*, que sa mestresa de l'art de l'engana lo mena a manipolar coma de monacas los autres protagonistas de la pèça (*Géronte* a qui fa de bastonadas,* Lucas*, que li capinhar la femna a son vejaire...), es trapat al moment ont capita al suc de l'art de l'engana. Es segon aqueste vejaire que trapa son sens l'intervencion de *M. Robert*, qu'es gratuita sonqu'en aparéncia: lo vesin, que volent s'interpausar dins la brega d'ostal per l'arestar ne'n venent la victima, permet d'introduire aqueste motiu de la revirada qu'estructura l'ensemble de la pèça.

Fin finala, lo personatge *Sganarelle* poiriá, sol, illustrar l'esperit de farça del *Mètge contra son grat*: amb pauc de vertadièra personalitat, mai qu'aquesta paréis cambiadissa e ligada a las situacions ont es plaçat, puslèu fugura un tipe comic coma aquel del teatre de fièra. Sa facóndia tan considerabla qu'aproximativa quand cita de proverbis o quand imita lo girgon scientific, son parlum calhós, aumenta la dimension de farça, que se manifesta fin finala pel jòc scenic plan ric e fisic que son interpretacion raclama, pendent las scènas de bastonada, quand embraça *Lucas* per se trobar dins los braces de *Jacqueline*, quand fa tota mèna de pantomimas, etc. Lo jòc de scèna de *Sganarelle*, que sembla de moments a una coregrafia, mòstra que Molière intègra dins aquesta pèça las competéncias qu'aqueriguèt dins la realizacion de sas comèdias-balets.

### Lo visatge de la religion rèire la masqueta de la medecina
La pèça de Molière fa una critica, e de las bèlas, de las teorias e de las practicas de la medecina, amb un girgon pedantèsc qu'utiliza *Sganarelle*, incomprensible e parodic (« *Ossabandus, nequeys, nequer, potarinum, quipsa milus* »), sos diagnostics tautologic (*Lucinde *es muda, çò explica, a causa que « perdèt la paraula »), e sos remèdis improbables (de pan banhat dins de vin, de formatge), l'ensemble d'aquestes elements apartenent a la tradicion de la satira de la medecina, tan coma avian per exemple estat illustradas dins las òbras de Tabarin. Mas al delà d'aqueste devís antimedical, la pèça de Molière fa de biais mai general la critica de la credulitat, illustrada dins *Lo Mètge contra son grat* dins fòrça passatges: dempuèi *Valère* e* Lucas*, que se daissan convéncer sul dich unic de *Martine* que *Sganarelle* es un mètge taumaturg capabla de ressuscitar los mòrts fins al paire que crei al miracle quand sa filha torna trobar l'usatge de la paraula, passant per la fe donada a l'alquimia (*Valère* evocant las vertuts de « l'aur potable » sc. 4 ac. ), l'ensemble dels personatges del *Mètge contra son grat* sembla donar fe a las cresenças irracionalas e se daissant trufar per un òme que se crei saberut sus la sola fe del sieu vestit.

Aquestes elements daissant pensar qu'un sostèxte antireligiós s'amaga rèire la satira medicala, lo ligam entre ambedos domènis essent realizat per la tradicion d'origina pactristica, encora viva al sègle XVII, del Crist mètge. Mai, de passatges de la pèça fan la  transposicion de biais gaireben transparent dins lo domèni medical d'elements del domèni religiós tractats sul biais parodic: atal las doas garisons realizadas per *Sganarelle* segon *Martine*, la resurreccion d'una mòrta e la garison d'una paralitica, fan reson a aquelas del paralitic de Cafarnaom e de la filha de Jaír dins los Evangèlis (pas luènh i a tanben la garison del mut), tanben i fan reson los tèrmes qu'utilisan *Valère* e *Lucas* per presentar lo quite *Sganarelle* a *Géronte* (« totes los autres, sont pas dignes de li descaussar sos solièrs» ; « sa reputacion s'èra ja espandida aicí: e totóm ven a el »), que fan pensar a de formulas analògas utilizadas implicant lo Crist. Lo mestièr de *Sganarelle*, fagotaire, se poiriá aparentar a aquel de fustièr, es benlèu tanben una allusion criptada a la Bíblia.

### Referéncias

## Traduccions en occitan
**Lo Mètge per fòrça*, revirada lengadociana de Maurici Andrieu, editor Escòla Occitana d'Estiu, 1980. .
Enregistrament : estúdios de FR3 Tolosa, doble album 33 torns acompanhat del libret de la pèça, editor Revolum, 1984.
**Lo Medecin per fòrça*, revirada lemosina d'Ives Lavalada, dins la revista *[[La Clau lemosina]]* no 101, editor CLO, 1994.
**Lo Medecin per fòrça*, revirada gascona de Maria Jò Hustaix-Etcheverry, editor Per Noste, 2005.

## Vejatz tanben

### Bibliografia
* Lise Michel et Claude Bourqui, « Notice du Médecin malgré lui », dans Georges Forestier (dir.), Théâtre complet de Molière, t.&nbsp;I, Gallimard, coll.&nbsp;« Bibliothèque de la Pléiade », 2010

### Ligams extèrnes
* Page consacrée au ''Médecin malgré lui'' sur le site Molière21 (Université de Paris-Sorbonne)
* ''Le Médecin malgré lui'' sur le site Tout Molière
* https://web.archive.org/web/20131219031952/http://cid.ens-lyon.fr/classique/cad_mede.htm (Centre d'ingénierie documentaire de l'École normale supérieure de Lyon)
* Toutes les représentations du ''Médecin malgré lui'' jusqu’au  sur le site CÉSAR