Roman

Un **roman** (var. **romanç**) es una òbra literària d'imaginacion constituïda d'un racònte, generalament en pròsa, d'una certana longor que son interès es la narracion d'aventuras, l'estudi de mors ò de caractèrs ò l'analisi de sentiments ò de passions. Es tanben lo genre literari que gropa l'ensems deis òbras aguent aquelei caracteristicas.

Aparegut tre l'Antiquitat, lo roman demorèt un genre menor fins au sègle XVI onte comencèt de se desvolopar, principalament per mejan dau roman de cavalariá. Se desvolopèt durant lei sègles XVII e XVIII amb l'aparicion de genres novèus e prenguèt sa forma modèrna durant lo Periòde dei Lutz. Au sègle XIX, venguèt lo genre principau de la literatura (Edat d'Aur dau roman). Son influéncia demeniguèt dins lo corrent dau sègle XX en causa dau desvolopament d'arts concurrents (cinèma...). Pasmens, lo roman garda son ròtle preponderant au sen de la literatura e es totjorn un element culturau important.

## Istòria

### Leis originas dau roman

#### De l'Antiquitat a l'Edat Mejana

Lo roman es un genre literari ancian que demorèt pauc frequent fins au sègle XII. D'efiech, lo roman grèc antic apareguèt dins lo corrent dau sègle I avC a partir de l'epopèia, de la cronica istorica e dau teatre. Èra escrich en pròsa e permetiá de desvolopar de racòntes pus coërent e pus realistas qu'aquelei de la comèdia e dau drama satiric. Leis intrigas èran sovent amorosas e ritmadas per divèrsei peripecias (raubatòris, piratas...). 

Après lei Grècs, lei Romans escriguèron tanben quauquei romans coma lei *[[Metamorfòsis (Apulèu)|Metamorfòsis]]* d'Apulèu e lo *[[Satiricon]]* de Petròni. Pasmens, l'utilizacion foguèt de la pròsa foguèt pas sistematica durant l'Antiquitat. Ansin, dins d'autrei regions, coma lo sud d'Índia ò la França medievala, lo roman èra sovent versificat e èra escrich amb de jòcs d'escritura.

#### Lo roman japonés

Dins lo corrent de l'Edat Mejana, se desvolopèt en Japon un corrent literari qu'escriguèt plusors romans de remarca. Lo pus famós es *[[Lo dit deu Genji|Lo dich dau Genji]]* de Murasaki Shikibu (973 ò 978 - 1014 ò 1031) qu'es considerat coma lo premier roman psicologic. Lo roman japonés contunièt d'existir d'un biais independent durant lei sègles seguents amb d'autors coma Ihara Saikaku (1642-1693), Ueda Akinari (1734-1809), Jippensha Ikku (1765-1831) ò Kyokutei Bakin (1767-1848). Son evolucion es depintada dins l'article « *[[Literatura japonesa]]* ».

#### L'aparicion dau roman europèu medievau

[thumb|right|Illustracion dau roman medievau ''[Roman de Renart|Lo Roman de Renart*.]]

En [[Euròpa]], lo roman [[Edat Mejana|medievau]] es eissit de l'[[epopèia]], de la [[poesia cortesa]] e dei [[fableu]]s. A l'origina, designava una òbra escricha dins la [[lenga]] dau pòble (dicha « roman ») per oposicion au [[latin]] qu'èra la lenga dei clercs e deis elèits intellectuaus. Lei premiers romans, coma lo *Roman d'Alexandre* (sègle XII), èran donc versificats car adoptèron leis estiles de la [[literatura latina]] e qu'èran destinats a una lectura orala.

L'usatge de la [[pròsa]] se desvolopèt e s'impausèt a partir de la fin dau sègle XII ò dau començament dau sègle XIII. Lei rasons a l'origina d'aqueu cambiament son mau conegudas. Son probable liadas per l'abandon progressiu de la lectura orala e a la demanda creissenta dau lectorat per de racòntes pus realistas. Premier, la pròsa remplacèt lei vèrs dins lei passatges narratius avans de constituir l'integralitat de l'òbra. Lo *Lancelot en pròsa* foguèt un roman major d'aquela transicion.

Una evolucion parallèla aguèt luòc per lei fabliaus qu'èran de racòntes satirics versificats coma lo *Roman de Renart*. Se debanèt entre lei sègles XII e XVI e entraïnèt l'aparicion de ficcions cortas que prefiguran lei novèlas. Enfin, l'emergéncia dau roman foguèt favorizada per la multiplicacion dei traduccions que permetèron de difusar leis òbras en pròsa dins totei lei reiaumes d'Euròpa Occidentala.

=== Lei premiers corrents romanescs ===

La data precisa de l'aparicion dau roman modèrne es malaisada de fixar car es l'objècte de debats entre especialistas. Dins aquò, lei sègles XVI e XVII son sovent avançats. D'efiech, aqueu periòde veguèt una fusion de divèrsei tradicions literàrias europèas que donèron pauc a pauc sei trachs actuaus au roman.

==== Lo corrent comic ====

[[Fichièr:Cervantes Jáuregui.jpg|thumb|right|[[Miguel de Cervantes]], autor de *Don Quichòte* qu'es sovent considerat coma lo premier roman modèrne.]]

Lo corrent comic, amb lo sosgenre picaresc, apareguèt en [[Espanha]] dins lo corrent dau sègle XVI. Contèt leis aventuras, generalament linearas, d'un [[eròi]] miserós mai desgordit (lo picaro) amb una tonalitat comica que li permet de criticar lei mors de la societat. Per aquò, leis autors utilizèron sovent un ton [[autobiografia|autobiografic]] e realista amb de descripcions pròchas dau naturalisme. Entre leis òbras pus famosas dau periòde picaresc espanhòus, se pòdon citar *La Vida de Lazarillo de Tormes* publicat en [[1554]] per un autor demorat anonim ò *La Vida de Don Pablo de Segòvia* escrich per [[Francisco de Quevedo y Villegas]] ([[1580]]-[[1645]]). Lo *Don Quichòte* de [[Miguel de Cervantes]] ([[1547]]-[[1616]]), paregut en [[1605]] e sovent considerat coma lo premier roman modèrne, s'inspira dau roman picaresc mai utiliza son estrucutura d'un baisi parodic per criticar la societat [[Espanha|espanhòla]] de la fin dau sègle XVI.

Puei, lo genre picaresc passèt en [[França]] au sègle XVII onte foguèt largament desvolopat per d'escrivans coma [[Antoine Furetière]] ([[1619]]-[[1688]]), [[Savinien Cyrano de Bergerac]] ([[1619]]-[[1655]]), [[Jean de Lannel]] ([[mòrt]] en [[1630]]), [[Charles Sorel]] ([[mòrt]] en [[1674]]) e [[Paul Scarron]] ([[1610]]-[[1660]]). En [[Alemanha]], foguèt adoptat per [[Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen]] ([[1622]]-[[1676]]).

==== Lo corrent barròc ====





Lo roman barròc se desvolopèt dins lo corrent dau sègle XVII, principalament en [[França]], a partir dau roman grèc e dau roman de cavalariá. Es un roman sentimentau e d'aventura amb de trachs campèstres e meravilhós. Lei personatges èran estereotipats e lei racòntes, fòrça lòngs, donavan una gròssa importància ai dialògs amorós. D'un biais generau, l'[[intriga]] separava dos amants que devián se cercar e faciar d'aventuras imprevistas que meton a l'espròva son [[amor]] e sa determinacion. A la fin, lei dos èran reünits e son amor èra confiermat per leis espròvas enduradas.

Entre leis òbras majoras d'aqueu corrent, son pòdon citar *Lo Grand Cirus* de [[Madeleine de Scudéry|Madeleine]] e [[Georges de Scudéry]], l*'Astrée* de [[Honoré d'Urfé]] e *Zaïde* de [[Maria Madalena de la Faieta]].

==== Lo corrent galant e istoric ====

Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XVII, apareguèron de romans corts tractant de tèmas seriós empruntats a la vida privada e au passat istoric. Lo ton de l'escritura, generalament ben aprés, prefigurava aqueu dau roman modèrne. Un exemple d'òbra apartenent a aqueu genre es la *Princessa de Clèves* de [[Maria Madalena de la Faieta]]. L'eroïna, somesa a la tentacion d'un [[amor]] illicit, i resistiguèt avans d'avoar sei sentiments a son marit. Aquò agrava son [[malastre]] qu'es pauc a pauc amorçat per una vida piosa.

=== Lo periòde dei Lutz e l'aparicion dau roman modèrne ===

A la fin dau sègle XVII e au començament dau sègle XVIII, lo roman suscitava de resisténcias fòrtas de part d'autors classics. Criticavan sa manca de prestigi (lo roman èra pas citat per leis Ancians), son abséncia de nòrmas claras e sei descripcions corruptritz. Pasmens, aqueu periòde veguèt tanben una importanta diversificacion dau roman que prenguèt son aspèct modèrne. Lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] aguèt un ròtle primordiau dins aqueleis evolucions que s'exportèron rapidament vèrs [[França]] e [[Alemanha]].

Aquela multiplicacion dei genres donèt pauc a pauc au roman una plaça centrala dins la [[literatura]] [[Euròpa|europèa]]. Foguèt favorizada per l'alfabetizacion creissenta dei populacions que creèt una demanda pus importanta d'òbras literàrias. Lei ficcions ludicas dau periòde precedent foguèron remplaçadas per d'intrigas autenticas eissidas de biografias, de confessions, de correspondéncias, de jornaus de viatge... etc. *Robison Crusoe*, que s'inspira deis aventuras dau marin [[Alexandre Selkirk]], es un exemple d'aqueu cambiament. En particular, a respèct de l'epòca anteriora, vèn un personatge complèx amb una psicologia qu'evoluciona durant lo racònte.

Puei, lei genres romanescs se multipliquèron a mesura que leis evolucions iniciadas dins leis [[Illas Britanicas]] se difusèron dins lo rèsta d'[[Euròpa]]. Apareguèron ansin lo [[roman de mors]] ([[Samuel Richardson]], [[Jane Austen]], [[Marivaux]]...), lo [[roman istoric]] ([[Walter Scott]], [[Daniel Defoe]]...), lo roman comic ([[Laurence Sterne]], [[Tobias Smollett]], [[Diderot]]...), lo [[roman gotic]] ([[Horace Walpole]], [[Ann Radcliffe]], [[Jan Potocki]]...), lo [[roman epistolar]] ([[Jean-Jacques Rousseau]], [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], [[Pierre Choderlos de Laclos|Laclos]]...), lo [[roman libertin]] ([[Marqués de Sade]]...) e lo [[roman filosofic]] ([[Voltaire]]...).

=== Lo sègle XIX ò l'Edat d'Aur dau roman ===

Leis evolucions dau sègle dei Lutz (usatge dei temps dau passat, [[narrator]] omniscient, devesiment de capítol) arribèron a maduretat a la fin dau sègle XVIII. Conoguèron gaire de cambiaments fins au sègle XX. En parallèl, lo roman aquistèt un prestigi novèu e venguèt lo genre centrau de la [[literatura]] gràcias a sa capacitat de tocar de publics largs e variats. Ansin, lo sègle XIX es sovent dich l'Edat d'Aur dau roman.

==== Lo movement romantic ====





Preponderants durant la premiera mitat dau sègle XIX, lei romantics foguèron lei premiers qu'integrèron lo roman dins sa teoria estetica. Lo roman romantic es caracterizat per una exaltacion dei [[sentiment]]s e una cèrca dau pintoresc. Pasmens, aqueu genre foguèt pauc practicat per leis autors romantics que li preferiguèron generalament lo [[drama]] e la [[poesia]]. L'excepcion principala foguèt [[França]] amb [[Madama de Staël]] ([[1766]]-[[1817]]), [[François-René de Chateaubriand|Chateaubriand]] ([[1768]]-[[1848]]), [[Alfred de Vigny]] ([[1797]]-[[1863]]), [[Prosper Mérimée]] ([[1803]]-[[1870]]), [[Alfred de Musset]] ([[1810]]-[[1857]]), [[Alexandre Dumas]] ([[1802]]-[[1870]]), [[George Sand]] ([[1804]]-[[1876]]) e [[Victor Hugo]] ([[1802]]-[[1885]]). En fòra de [[França]], se pòdon citar [[Novalis]] ([[1772]]-[[1801]]), [[Jean Paul]] ([[1763]]-[[1825]]), [[Ernst Theodor Amadeus Hoffmann|E. T. A. Hoffman]] ([[1776]]-[[1822]]), [[Walter Scott]] ([[1771]]-[[1832]]) e la [[familha Brontë]].

==== Lei corrents realistas e naturalistas ====



Lo corrent [[realisme|realista]] es caracterizat per la versemblança de seis [[intriga]]s, sovent inspiradas per de fachs reaus, e per la richessa de sei descripcions. Lei [[personatge]]s, qu'apartènon a totei lei generacions e a totei lei classas socialas, an generalament una [[psicologia]] fòrça detalhada. L'objectiu de l'autor es de presentar, d'un biais critic, una partida de la societat contemporanèa. [[Honoré de Balzac]] ([[1799]]-[[1850]]), de còps considerat coma lo fondator dau roman modèrne, es un deis escrivans majors d'aqueu movement amb son cicle de la *Comèdia Umana* ont apareisson de miliers de personatges. Dins aquò, se pòdon tanben citar lei [[França|Francés]] [[Gustave Flaubert]] ([[1821]]-[[1880]]) ò [[Guy de Maupassant]] ([[1850]]-[[1893]]).



Durant la segonda mitat dau sègle XIX, lo desvolopament dei sciéncias umanas e socialas entraïnèt la transformacion dau realisme vèrs lo naturalisme. L'artesan principau d'aquela evolucion foguèt [[Émile Zola]] ([[1840]]-[[1902]]) qu'assaièt d'estudiar leis efiechs dau mitan sociau sus lo comportament e la psicologia dei personatges. Lo succès d'aquel encaminament foguèt considerable e lo naturalisme se difusèt largament en [[Euròpa]] e en [[America]] amb [[Leon Tolstoi]] ([[1828]]-[[1910]]), [[Ivan Turgenev]] ([[1818]]-[[1883]]), [[George Eliot]] ([[1819]]-[[1880]]), [[Anthony Trollope]] ([[1815]]-[[1882]]), [[Eça de Queiroz]] ([[1845]]-[[1900]]), [[Giovanni Verga]] ([[1840]]-[[1922]]), [[John Steinbeck]] ([[1902]]-[[1968]]), [[Jack London]] ([[1876]]-[[1916]]) e [[Ernest Hemingway]] ([[1899]]-[[1961]]).

==== Lo roman popular ====



Lei progrès de l'alfabetizacion realizats durant lo sègle XIX desvolopèron l'interès dei classas popularas per la lectura. Aquò favorizèt l'edicion d'òbras a bòn mercat e de fulhetons que formèron un ensems desparier qu'es dich roman popular. D'autors majors d'aqueu periòde son [[Eugène Sue]] ([[1804]]-[[1857]]), [[George Sand]], [[Alexandre Dumas]] e [[Paul de Kock]] ([[1793]]-[[1871]]). Pasmens, au sen d'aquela literatura, se formèron pauc a pauc de corrents distints portats per de còdis pròpris. Lei dos pus importants foguèron lo roman policier, probablament inventat per [[Edgar Allan Poe]] ([[1804]]-[[1849]]) e [[Wilkie Collins]] ([[1824]]-[[1889]]), e la sciéncia ficcion qu'apareguèt amb [[Jules Verne]] ([[1828]]-[[1905]]) e [[H. G. Wells]] ([[1866]]-[[1946]]).

==== Lo roman satiric ====

Dins lo corrent dau sègle XIX, la tradicion literària satirica apareguda en [[Anglatèrra]] au sègle precedent contunièt son evolucion amb lo roman satiric. Per aquò, integrèt d'aspècts dau roman realista, principalament lei descripcions detalhadas e l'ambicion d'estudiar la societat, e dau roman popular. Aqueu corrent aguèt un succès important en [[Russia]] amb [[Nikolai Gogol]] ([[1809]]-[[1852]]) ò, au començament de sa carriera, [[Fiódor Dostoievski]] ([[1821]]-[[1881]]).

=== La literatura modernista ===

La [[literatura modernista]] apareguèt en [[França]] dins lo corrent deis ans 1880. Se difusèt pauc a pauc dins lo mond e, sota sa forma postmoderna, predominèt fins ais ans 1970. Leis avançadas dau sègle XIX dins l'estudi de la psicologia umana, coma l'aparicion de la psicanalisi après lei trabalhs de [[Sigmund Freud]] ([[1856]]–[[1939]]), e en [[filosofia]], especialament leis òbras de [[Friedrich Nietzsche]] ([[1844]]-[[1900]]) e de [[Karl Marx]] ([[1818]]-[[1883]]), aguèron un ròtle major dins sa formacion. L'orror dei combats de la [[Premiera Guèrra Mondiala]] ([[1914]]-[[1918]]) marquèt tanben prefondament leis autors modernistas.

Durant aqueu periòde, lei romans comencèron de rendre còmpte de l'experiéncia [[Homo sapiens|umana]] individuala (roman psicologic) ò collectiva (roman vienés ò estatsunidenc). Venguèron pus lòngs e assaièron d'unir, au sen d'una meteissa estructura, d'elements eterogenèus. Per aquò, lo roman psicologic rompèt amb lo roman dau sègle XIX e donèt mai de plaça a l'estile per analisar e seguir l'evolucion [[psicologia|psicologica]] dei [[personatge]]s. En particular, se desvolopèt l'usatge dau [[monològ]] interior. En revènge, l'intriga e la descripcion dei luòcs venguèron mens importants.

De son caire, l'encaminament dau roman vienés s'inspirèt de [[Honoré de Balzac|Balzac]]. L'obectiu èra de descriure, a travèrs de quauquei personatges, l'evolucion dei valors de la societat occidentala. En certanei cas, lo racònte integra de reflexions e de comentaris [[filosofia|filosofics]]. Aqueu corrent s'implantèt fòrtament dins la [[literatura alemanda]] ([[Arthur Schnitzler]], [[Heimito von Doderer]], [[Joseph Roth]], [[Thomas Mann]], [[Alfred Döblin]], [[Elias Canetti]]) mai trobèt tanben de representants eminents en [[França]] ([[Marcel Proust]], [[Roger Martin du Gard]]), dins leis [[Illas Britanicas]] ([[James Joyce]]), en [[Itàlia]] ([[Jules Romain]]) e ais [[USA|Estats Units d'America]] ([[John Dos Passos]]).

=== La remesa en question dau roman ===



Dins lo corrent dau sègle XX, plusors tendéncias literàrias ataquèron l'estructura tradicionala dau roman eiretada dau sègle XIX. Per exemple, [[Joris-Karl Huysmans]] ([[1848]]-[[1907]]) ò [[Franz Kafka]] ([[1883]]-[[1924]]) mostrèron qu'èra pas necessari de seguir lei metòdes convencionaus de definicion dei personatges. Puei, [[James Joyce]] ([[1882]]-[[1941]]) e lo movement absurd menèron un trabalh similar amb l'intriga. Aquela remesa en question culminèt après la [[Segonda Guèrra Mondiala]] ([[1939]]-[[1945]]) amb lo *Nouveau Roman* que rebutèt lei nocions de personatge, de ponch de vista omniscient, d'intriga e de realisme.

== Leis elements constitutius dau roman ==

=== Lei mòdes de narracion e lo discors raportat ===



La [[Narracion|narrator]] es un element fondamentau d'un roman. Permet de respòndre a de questions essencialas regardant son estructura coma « Cu parla ? », « Lo narrator coneis tota l'istòria ò solament una partida ? », « Es qu'i a una narrator unic ? », « Cu es la buta dau racònte ? »... etc. Aquò es generalament expausat tre lo començament dau racònte e definís lo mòde de narracion. Ne'n existís dos. Dins lo premier cas, lo narrator es ben identificat e lo lector saup que l'intriga se desvolopa segon lo ponch de vista d'una instància precisa. Dins lo segond cas, au contrari, lo narrator aparéis pas e l'istòria sembla d'avançar d'esperela.

Lo [[discors raportat]] dei personatges regarda sei paraulas e sei pensadas. Pòdon èsser escrichas d'un biais dirèct sota la forma de dialògs ò de monològs. Lo lector participa alora dirèctament ai declaracions dei personatges. Pasmens, es tanben possible de transcriure lei paraulas amb l'estile indirèct (« fa... ») ò indirèct liure (sensa « fa... »). Dins aqueu cas, l'autor establís una barriera entre lo lector e lei personatges.

=== Lei temps dau roman ===

En contant d'eveniments que se debanan dins lo temps, lo roman vòu donar l'illusion d'un escorrement dau temps dau roman siá a respèct dau temps objectiu (aqueu dau [[calendièr|calendier]]), siá a respèct dau temps subjectiu dau [[personatge]] (aqueu de la percepcion d'un individú). Lo passatge d'un a l'autre determina lo ritme de la [[narracion]]. En mai d'aquò, lo roman pòu tanben jogar amb la diferéncia entre lo temps de la ficcion (temps de l'eveniment eu meteis) e aqueu de la narracion (temps dau racònte) ò amb la cronologia deis eveniments.

==== Lo temps de la narracion ====

Lo temps de la [[narracion]] correspond a l'instant dau racònte de l'accion per lo narrator. Aquela chausida afècta la percepcion de la cronologia per lo narrator. Son escorrement pòu ansin èsser representat d'un biais objectiu mai tanben venir una donada totalament individuala que despend de la percepcion d'un personatge. Dins certanei tipes de roman, i a de nòrmas que son generalament respectadas. Per exemple, lo temps de la narracion es rarament precisat dins un racònte istoric mai es sovent ben definit dins de memòrias, de jornaus intims ò de racòntes autobiografics. Pasmens, en d'autrei tipes, l'autor pòu jogar amb lei temps segon sei besonhs.

==== La cronologia dau racònte ====

Lo racònte cronologic es lo racònte pus simple. Plaça generalament l'accion a son començament onte depinta leis elements necessaris per comprendre la seguida de l'istòria e ne'n presenta lei personatges importants. Puei, monta lei rapòrts entre lei personatges au sen d'una ensems format de sequéncias narrativas d'accion (obstacles, desvolopaments, resolucions intermediàrias...). Enfin, resòuv l'intriga per ofrir au lector la resolucion finala que li permetriá de comprendre l'ensems dau tèxte.

De sequéncias aguent un rapòrt pus distant amb l'accion, coma de descripcions, de retrachs ò de digressions, pòdon èsser intercaladas. Ajudan la comprenença de l'accion per lo lector. La transicion entre lei diferents tipes de sequéncias es sovent pauc ò pas marcada. Per exemple, es frequent qu'un autor place d'elements de descripcion dins una scèna d'accion.

Pasmens, certanei racòntes borrolan la cronologia. Per exemple, es possible d'iniciar la narracion au bèu mitan de l'accion, çò que necessita de realizar un retorn sus lo començament de l'intriga per comprendre la situacion. Entre lei procès pus utilizats per rompre la cronologia, lei pus utilizats son l'anticipacion que consistís a contar un eveniment ulterior, l'ellipsi que consistís a gardar lo silenci sus un eveniment e lo retorn en arrier.

==== Lei temps verbaus ====

La màger part dei romans utilizan l'imperfèct e lo preterit. Lo premier permet de durbir un procès ò de li donar una valor de durada ò de repeticion. Constituís lo reireplan de l'accion (quadre, descripcions, comentaris...). Lo segond permet d'acabar lo procès e de lo limitar. Permet de metre en relèu leis eveniments principaus e de situar leis eveniments.

Dins aquò, d'autrei temps pòdon èsser adoptats. Regardant la descripcion deis accions, lo preterit es de còps remplaçat per lo present de narracion que permet d'aumentar lo relèu d'una accion. Pertocant lo posicion deis eveniments entre elei, es possible d'utilizar de temps compausats coma lo [[plus-que-perfèch]], lo [[preterit anterior]] ò lo [[condicionau passat]]. Lo futur es generalament exprimit amb lo [[condicionau present]].

=== L'espaci e lo decòr dau roman ===

Lo roman situa l'accion e lei [[personatge]]s dins un espaci imaginari qu'es mai ò mens pròche dau mond reau. Varia considerablament segon lo genre que pòu èsser limitat a un luòc unic (roman intimista) a plusors univèrs (sciéncia-ficcion). Lo decòr es un element preponderant de l'espaci. Dòna sa credibilitat a l'accion gràcias (descripcion, efiech de reau...) e permet de còps d'estacar un luòc ai sentiments ò ais accions dei personatges. Per exemple, l'espaci e lo decòr pòdon èsser organizar segon d'oposicions simbolicas coma l'òrdre e lo caòs, la vila e la província, lo reau e lo pantais... etc.

=== L'intriga e lei personatges ===

L'intriga dau roman es la seguida d'accions e d'eveniments , liats entre elei, que menan lo lector d'un estat iniciau a un estat finau a travèrs un encaminament de sequéncias narrativas (obstacles, complicacions, resolucions...). Lei [[personatge]]s tènon un ròtle fondamentau dins aquela progression car son susceptibles de determinar (ò de subir) leis accions e d'evolucionar dins lo corrent dau racònte. Ne'n existís divèrsei tipes segon son ròtle dins l'intriga coma lo personatge principau qu'es l'actor deis eveniments contats, l'antagonista qu'es l'adversari dau personatge principau ò l'adjuvant que sa foncion es d'ajudar lo personatge principau.

La construccion d'un personatge es l'òbra de l'autor. Es la resultat deis opcions (politicas, moralas, artisticas...) que l'escrivan vòu explorar dins son racònte. Lo personatge es lo mejan d'identificacion dau lector a l'univèrs dau roman. Sa creacion es donc fòrça important car permet au lector d'intrar dins lo roman e de'n perseguir la lectura. L'evolucion dei personatges entre lo començament e la fin de l'istòria es tanben un mejan per l'autor d'exprimir lei reflexions portadas per son tèxte. Ansin, certanei personatges son venguts de modèls per una generacion de lectors.

=== La coësion deis istòrias ===

Lo racònte dèu assegurar la coësion e la lisibilitat deis istòrias. Per aquò, leis eveniments son organizats segon una cronologia intèrna que permet de lei retenir, de lei comprendre e de'n veire la succession. En mai d'aquò, per formar un racònte, leis eveniments dèvon s'organizar per arribar a una fin que permet d'establir un liame entre elei. Ansin, l'eveniment contat a una causa. Entraïna un segond eveniment que va, a son torn, ne'n crear un tresen, e mai lo rèsta, fins au desnosament de l'intriga.

L'esquèma classic dau racònte comença amb l'eveniment premier de la cronologia. Pasmens, es possible d'adoptar d'autreis organizacions e de rompre l'encaminament deis accions per de comentaris, de dialògs, de digressions ò d'insercions. Dins aqueu cas, l'autor pòu donar una significacion novèla a certaneis eveniments e lei metre en relèu. Lo roman modèrne multiplica aquelei rompeduras cronologics.

=== La descripcion ===

Fins a l'[[Edat Mejana]], la descripcion èra pauc utilizada e son ròtle èra subretot segondària. Lei decòrs èran sovent simbolics e limitats a de mitans generaus e convencionaus. Son usatge se desvolopèt a partir dau sègle dau sègle XVI per ornar lei passatges [[narracion|narratius]]. Ansin, lei descripcions dau periòde regardèron principalament de [[riu]]s, de [[fònt]]s ò de prats que donavan un aspèct « [[Antiquitat|antic]] » au tèxte.

La descripcion se desvolopèt amb lo besonh d'exprimir mai lo retrach, lei pensadas ò la [[psichologia]] dei [[personatge]]s. Pasmens, suscitèt la maufisança de mai d'un escrivan car alentís la [[narracion]]. Lo sègle XIX e lo corrent realista li donèron una plaça centrala car permetiá d'aumentar l'autenticitat dei situacions depintadas. I aquistèt una foncion informativa per informar lo lector a prepaus de luòcs ò de grops sociaus desconeguts. Pauc a pauc, migrèt vèrs lei scenas d'accion, leis analisis dei relacions entre personatges e leis estudis dei [[personatge]]s elei meteissei.

== Lei genres romanescs principaus ==

=== Lo roman d'analisi ===

Lo [[roman d'analisi]] apareguèt dins lo corrent dau sègle XVII. Estudia lei sentiments de [[personatge]]s partejats entre de fòrças opausadas coma l'[[amor]] e la [[vertut]] ò la desirança e lo renonciament. Lo roman depinta sa reaccion quand son tocats per una passion sobda. Inquiets e tormentats, lei personatges interpretan lei paraulas, leis actituds ò lei regards deis autrei e s'analizan elei meteissei. D'exemples de romans d'analisi son *La Porte étroite* d'[[André Gide]] ([[1869]]-[[1951]]).

=== Lo roman epistolar ===

Lo [[roman epistolar]] (ò roman de letras) apareguèt tre la fin dau sègle XV mai demorèt rar fins au sègle XVIII. Es format d'una succession de letras onte lei personatges parlan de sei sentiments e de sei descubèrtas. Eventualament, lei letras pòdon èsser perdudas ò arribar a la marrida persona. D'exemples famós son *Les Lettres Persanes* de [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]) e lei *Liaisons dangereuses* de [[Pierre Choderlos de Laclos|Pierre de Laclos]].

=== Lo roman autobiografic ===

Lo [[roman autobiografic]] es eissit de l'[[autobiografia]]. Presenta l'autobiografia d'un personatge fictiu que sa vida, generalament inspirada per aquela de l'autor eu meteis, es contada a la premiera persona. A travèrs sei succès e sei reviradas, lo personatge traversa son epòca e sei transformacions, observat per lo regard que l'autor vielhissent mande sus sa jovença.

=== Lo roman istoric ===

Lo [[roman istoric]] es caracterizat per una intriga ancorada dins l'Istòria. Lei personatges i crosan de personatges istorics e evolucionan dins un environament generalament ben reconstituit (eveniments politics, decòr, societat...). Apareguèt au sègle XVIII e foguèt fòrça popular au sègle XIX amb d'òbras coma *Les Trois Mousquetaires* d'Alexandre Dumas.

=== Lo roman realista ===

[[Fichièr:Ebcosette.jpg|thumb|right|Illustracion dei *Miserables*, roman realista de [[Victor Hugo]].]]

Lo [[roman realista]] apareguèt dins lo corrent dei sègles XVI e XVII. Es escrich per transmetre au lector una impression de realitat. Ansin, lei personatges i vivon generalament dins d'endrechs apartenent au mond reau e dèvon faciar de situacions eissidas de la vida vidanta. Aquò permet a l'autor de desmontar lei ressòrts de la societat per ne'n mostrar lei trèbols (influéncia de l'argent, esplecha dei classas popularas...).

=== Lo roman d'aventuras ===



Lo [[roman d'aventuras]] manda lo lector dins un univèrs despaïsant e fòrça diferenta d'aqueu de sa vida vidanta. Sovent exotic, lo decòr es propici a l'accion car leis espròvas e leis obstacles de faciar son nombrós. Obligan l'eròi de demostrar sa fòrça, son audàcia e son astúcia. Aqueu tipe de roman apareguèt tre l'[[Edat Mejana]] amb lei romans de cavalariá. Au sègle XIX, [[Jules Verne]] i introduguèt la [[sciéncia]] e associèt exploracion de la [[Tèrra]] e progrès tecnics. [[André Malraux|Malraux]] ([[1901]]-[[1976]]) e [[Antoine de Saint-Exupéry|Saint-Exupéry]] ([[1900]]-[[1944]]) renovelèron lo genre en lo centrant sus lo despassament de se e sus lo refús de la mediocritat. Enfin, durant la segonda mitat dau sègle XX, apareguèt l*'heroic fantaisy* que s'inspirèt dau *Senhor deis Anèus* de [[John Ronald Reuel Tolkien|J.R.R. Tolkien]].

=== Lo roman policier ===

Lo [[roman policier]] apareguèt dins lo corrent dau sègle XIX. Es basat sus l'usatge dau [[metòde scientific|rasonament scientific]]  e de la [[logica]] per resòuvre un enigma intellectuau, generalament un murtre ò un raubament. Aqueu tipe de roman conoguèt mai d'una transformacion car evolucionèt d'òbras basadas unicament sus un encaminament logic a de romans d'exploracion de la societat modèrna e de sei vicis. A la fin dau sègle XX, donèt naissença au *thriller'' qu'es un genre que se concentra sus lo suspens de l'enquista e sus l'intensitat deis emocions.

## Liames intèrnes

* Narracion.
* Personatge.
* Pròsa.
* Roman autobiografic.
* Roman d'analisi.
* Roman d'aventuras.
* Roman epistolar.
* Roman policièr.
* Roman realista.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias