Esquèrra (politica)

esquèrra|vinheta|285x285px|Imatge de Karl Marx, pensaire important de l'esquèrra, especialament de la pensada comunista e socialista.
En politic, l**'esquèrra (**var. la **senèstra**, la **senèca**, la **gaucha**) se caracteriza per la defensa de l'egalitat sociala, coma objectiu principal. Implica tipicament una preocupacion pels ciutadans que son considerats desfavorizats, respècte als autres e una suposicion que i a d'inegalitats injustificadas que deurián èsser redusida o abolida. 

Los tèrmes "drecha" e "esquèrra" foguèron encodats amb la Revolucion Francesa (1789–1799), e fasián referéncia a ont los politicians s'assetavan dins lo parlament francés: los assetats a la drecha de la cadièra del president parlamentari èran en granda partida partisans de l’*[[Ancian Regim]].*

L'usatge dau tèrme « esquèrra » venguèt mai important aprèp la restauracion de la monarquia francesa en 1815 e foguèt aplicat als «Independents». Mai tard, foguèt aplicat a una gama de movements socials, mai que mai lo republicanisme, lo socialisme,  lo comunisme e l'anarquisme. Dins lo contèxte contemporanèu, lo tèrme "esquèrra" es estat utilizat per descriure una granda varietat de movements sociaus, dont lo movement dels dreches civils, los movements antiguèrra e los movements ecologistas.

## Istòria
En politica, lo tèrme « esquèrra » deriva de la Revolucion Francesa : quand, lo 28 d'agost de 1789, la question del drech de vèto del rei foguèt discutida a l' Assemblada Constituenta Nacionala, los deputats que s'opausavan a la proposicion s'assetèron a l'esquèrra del sèti del president, iniciant la costuma dels deputats radicals del Tèrç Estat identificant amb aquela posicion. Pendent tot lo sègle XIX en França, la principala linha de division entre Esquèrra e Drecha èra entre partisans de la Republica e partisans de la Monarquia. 

A partir de la segonda mitat del sègle XIX, l'esquèrra ideologica fariá de mai en mai referéncia a diferents corrents de socialisme e de comunisme . Particularament influenta foguèt la publicacion del *[[Manifèst del Partit comunista|Manifèst dau Partit comunista]]* per Marx e Friedrich Engels en 1848, qu'afirmava que l'istòria de totas las societats umanas fins a aquel moment èra l'istòria de la lucha de las classas. Prediguèt qu'una revolucion proletària renversariá fin finala la societat borgesa e, a travèrs l'abolicion de la proprietat privada, creariá una societat sens classa, sens estat e pòst-monetària. L' Associacion Internacionala dels Trabalhadors (1864–76), de còps nomenada la Primièra Internacionala, amassèt de representants de divèrses païses e de diferents grops d'esquèrra e d'organizacions sindicalas. Quauques contemporanèus de Marx avián d'idèas similaras mas èran pas d'acòrdi amb la sieuna vision de cossí aténher una societat sens classa e sens estat. Après la sicion entre los grops ligats a Marx e Mikhail Bakunin dins la Primièra Internacionala, los anarquistas formèron l'Associacion Internacionala dels Obrièrs.

Dins las annadas 1990, la conversion dels partits socialistas europèus al liberalisme s'accelerèt sus lo continent, notadament amb lo Partit Trabalhista Britanic jos la direccion de Tony Blair e lo Partit Socialdemòcrata Aleman jos Gerhard Schröder. Lo "blairisme" embracèt un tresen camin dins lo camp economic, en combinant d'idèas economicas liberalas amb un progressisme social desprovesit d'aspiracions egalitàrias, venent una de las fòrças mai poderosas del centre-esquèrra europèa. Una autra linha de "socialisme" europèu representada a l'epòca èra aquela de Lionel Jospin, alara cap del govèrn francés, qu'èra dobèrtament mens liberal.  Pasmens, aquela conjonctura èra pas destinada a durar. Aprèp la crisi economica de 2008 e la descreditacion consequenta del modèl neoliberal, de contratemps politics consecutius foguèron portats al partit, e la plataforma de Blair perdèt lèu sa prominéncia al Reialme Unit.  Dins una novèla eleccion intèrna del partit, la victòria aclaparanta de Jeremy Corbyn (lo mai radical dels membres del Partit Trabalhista) recuperèt gaireben totas las bandièras tradicionalas del Partit Laborista.

## Posicions politicas

### Economia
Dins la sieuna istòria, l'esquèrra es estada associada a de sistèmas economics distinctes:

* Mai que mai al sègle XIX, l'esquèrra republicana e lo liberalisme "radical" defendèron (o al mens acceptèron) lo liberalisme economic (subretot contra los privilègis "feudals" e mercantilistas). Qualques anarquistas individualistas (per exemple, Benjamin Tucker) se consideravan tanben coma de contunhaires dau "liberalisme de Manchester", en cresent que lo revengut dau capital èra possible sonque a causa de l'intervencion de l'estat. 
* Dins los partits d'esquèrra ligats a l' Internacionala Socialista (e tanben als social-liberals), es comun de preconizar una economia mixta, en combinant lo keynesianisme, l' estat del benestar, e qualques formas de democracia industriala per limitar çò que considèran coma los problèmas del capitalisme, del temps que mantenon una granda partida de l'economia dins lo sector privat. D'exemples d'aquela politica incluson los païses nòrdics e lo *New Deal* als Estats Units .
* Una partida de l'esquèrra preconiza la nacionalizacion (socializacion dels mejans de production a travèrs de l'estat) a granda escala e una economia planificada . Aquelas idèas foguèron l'inspiracion per la construccion del dich socialisme "real" dins l'URSS e los païses del Blòc Oriental, s'espandissent al cors del sègle XX cap a un vast nombre de païses (per exemple, Cuba, Etiopia, China ), notadament dins l'encastre dau marxisme-leninisme . A partir de 1989, la màger part dels païses amb d'economias centralament planificadas se son desplaçats cap a una liberalizacion economica e de còps tanben politica.
* Los socialistas de mercat, los cooperativistas e los mutualistas basan lors punts de vista sus una economia de mercat socializada (proprietat collectiva), dominada per d'entrepresas autogestionadas, volontàrias e cooperativas, basadas sus la democracia economica e industriala. Alara que los socialistas de mercat pòdon sostenir un estat de benestar, los mutualistas tenon de posicions libertarias.
* Los socialistas libertaris, los comunistas del conselh, los anarquistas, e qualques umanistas creson dins una economia descentralizada dirigida per de sindicats, de conselhs de trabalhadors, de cooperativas, de municipalitats, e de comunas, e s'opausan al contraròtle del govèrn e del privat de l'economia, preferissent *lo [[Democracia dirècta|contraròtle local]]* ont una nacion de regions descentralizadas son unificadas dins una confederacion umana. La " Novèla Esquèrra", associada a la protèsta e a la contracultura de las annadas 1960, preconizava tanben de posicions dins aquelas linhas.

Amb las limitacions qu'avèm mencionadas, se pòt dire que dempuèi lo començament del sègle XX, l'esquèrra es estada associada a de politicas que preconizavan una intervencion extensiva del govèrn dins l'economia. Pasmens, una tala definicion ignora de posicions flagrantament anti-estatistas tengudas per qualques corrents de l'esquèrra politica, coma l'anarquisme — e tanben lo fach que las estapas finalas del comunisme preveson l'abolicion de l'estat proletari meteis.

Una partida de l'esquèrra crei en l'economia marxista, que se basa sus las teorias economicas de Karl Marx . Qualques unes destrian las teorias economicas de Marx de sa filosofia politica, argumentant que l'apròchi de Marx per comprene l'economia es independent de sa defensa del socialisme revolucionari o de sa cresença dins l'inevitabilitat de la revolucion proletaria .  

L'economia marxista s'apièja pas exclusivament sus Marx mas tira d'una varietat de fonts marxistas e non-marxistas. La "dictatura del proletariat " o "estat obrièr" son de tèrmes utilizats pels marxistas per descriure çò que veson coma un estat temporari entre la societat capitalista e comunista .

### L'ecologisme
Tant Karl Marx coma lo socialista William Morris èran preocupats per de questions environamentalas. Aprèp la Revolucion Russa, de scientifics environamentals, coma Alexander Bogdanov e l'organizacion *Proletkult*, s'esforcèron d'incorporar l'ecologisme dins lo bolchevisme, e d' "integrar la produccion amb de leis e de limits naturals" dins la primièra decennia sovietica. Abans que Joseph Stalin ataquèsse los ecologistas e la sciéncia de l'ecologia, purguèt los ecologistas e promòguèt la pseudosciéncia de Trofim Lysenko. De manièra similara, Mao Zedong refusèt l'environamentalisme e cresiá que, en foncion de las leis del materialisme istoric, tota la natura deuriá èsser plaçada al servici de la revolucion. 

A partir de 1970, l'environament venguèt una preocupacion creissenta de l'esquèrra, amb de movements socials e qualques sindicats que fasián campanha sus de questions environamentalas. Per exemple, la *Federacion dels Trabalhadors dels Constructors* d'Austràlia, menada pel comunista Jack Mundy, se jonhèt als ecologistas per boicotar de projèctes de desvolopament destructors de l'environament.  Qualques segments de l'esquèrra socialista e marxista fusionèron conscientament l'ecologisme e l'anticapitalisme dins una ideologia ecosocialista. Barry Commoner articulèt una responsa d'esquèrra al modèl "Las Limitas de la Cresença" que prediguèt un esgotament catastrofic de las ressorsas e una pression per l'environament, en soslinhant que las tecnologias capitalistas èran principalament responsablas de la degradacion de l'environament, al contrari de las pressions de la populacion. La degradacion de l'environament pòt èsser vista coma una question de classa o d'equitat, doncas que la destruccion de l'environament tòca desproporcionadament las comunautats e los païses mai paures. 

Divèrses grops d'esquèrra o socialistas an una preocupacion environamentala clara, del temps que divèrses partits verds contenon una fòrta preséncia socialista. Per exemple, lo Partit Verd d'Anglatèrra e de País de Galas a un grop ecosocialista, l'Esquèrra Verda, que foguèt fondat en junh de 2005 e que sos membres ocupan un fum de pòstes influents dins lo partit, dont los ancians directors presidents Siân Berry e lo doctor Derek Wall, un ecosocialista e academic marxista. 

Al sègle XXI, las questions environamentalas son vengudas de mai en mai politizadas, amb l'esquèrra qu'accepta generalament las conclusions de la màger part dels scientifics environamentals sus l'origina antropogenica del rescalfament climatic   e que preconiza de politicas per lo reduire. Fòrça mond de drecha s'opausan, siá en desacòrdi amb o en refusant aquelas conclusions,    siá en dobtant de l'eficacitat de las solucions prepausadas (particularament en tèrmes de rapòrt còst/benefici).

Pasmens, l'esquèrra es encara dividida sus cossí reduire eficaçament e equitativament las emissions de carbòni — lo centre-esquèrra preconiza sovent la dependéncia de mesuras de mercat coma lo comèrci de las emissions o un impòst sul carbòni, del temps que los mai a l'esquèrra an tendéncia a sostenir la regulacion e l'intervencion dirècta del govèrn.   

### Nacionalisme e antinacionalisme
La question de la nacionalitat e del nacionalisme es estada una caracteristica centrala dau debat politic d'esquèrra. Pendent la Revolucion Francesa, lo nacionalisme foguèt una politica de l'Esquèrra Republicana. L'Esquèrra Republicana preconizèt lo nacionalisme civic, e argumentèt que la nacion es un "plebiscit quotidian" format per la "volontat de viure amassa". Ligat al « revanchisme francés », lo desir beligerant de se venjar còntra l' Empèri Alemand e de tornar prene lo contraròtle d'Alsàcia-Lorena, lo nacionalisme èra de còps opausat a l'imperialisme . Dins las annadas 1880, i aguèt un debat entre aqueles que, coma Georges Clemenceau (radicau), Jean Jaurès (socialista) e Maurici Barrès (nacionalista), argumentavan que lo colonialisme aviá desviat França de la « linha blava dels Vòges » (en se referissent a Alsàcia-Lorena), e lo «* lobby* colonial », coma lo republican Ferry (Ferryon) . Gambetta (republicana) e Eugène Etienne, lo president del grop parlamentari colonial. Après l'afar Dreyfus, pasmens, lo nacionalisme venguèt de mai en mai associat a l'extrèma drecha.

L’internacionalisme proletari foguèt considerat coma un impediment a la guèrra, perque las personas que partejan d’interèsses comuns son mens propensas a prene las armas las unas contra las autras, e preferiguèron puslèu se concentrar sus la lucha contra la classa dominanta. Segon la teoria marxista, l’antòn de l’internacionalisme proletari es lo nacionalisme borgés. D’unes marxistas, amassa amb d’autres sectors de l’esquèrra, vegèron dins lo nacionalisme, dins lo racisme, d’expressions ideologicas opausadas a aquela vision.

L'anarquisme a desvolopat una critica del nacionalisme que se centra sul ròtle del nacionalisme per justificar e consolidar lo poder e la dominacion estatala. A travèrs son objectiu d'unificacion, lo nacionalisme s'esfòrça per la centralizacion, tant dins de territòris especifics coma dins una elèit dominanta d'individús, del temps que prepara la populacion a l'esplecha capitalista. Dins l'anarquisme, aquel subjècte es estat tractat exaustivament per Rudolf Rocker dins *Nationalism and Culture* e dins las òbras de Fredy Perlman, coma dins *Against His-Story, Against Leviathan* e *The Continuing Appeal of Nationalism*.

## Vejatz tanben

* Anarquisme 
* Democracia dirècta
* Liberalisme 

* Drecha (politica)
* Marxisme 

## Notas e Referèncias