Brasil

**Brasil** (en portugués: *o Brasil* ), oficialament la **Republica Federala de Brasil** (en portugués: *República Federativa do Brasil*, ), es un estat sobeiran de l'America del Sud. La capitala n'es Brasília, fondada en 1960, mentre que la ciutat mai granda es São Paulo. Lo gentilici es **brasilièr**, **brasilièra** (var. brasilèir, -èira, brasilèr, -èra, brasier, -iera). Amb una superfícia de , e lo cinquen país mai grand del mond, aprèp Russia, Canadà, los Estats Units d'America e China.

Confronta al nòrd Veneçuèla, Guyana, Surinam e la Guaiana francesa, al nòrd-oèst Colómbia, a l'oèst Bolívia e Peró, al sud Uruguai, al sud-oèst Argentina e Paraguai. Limita a l'èst amb l'ocean Atlantic, Brasil possedís una linha de còsta de . Chile e Eqüator son los unics païses que non partejan cap de frontièras amb Brasil. En defòra del continent, Brasil possedís qualques pichòtas illas de l'ocean Atlantic: Penedos de São Pedro e São Paulo, Fernando de Noronha, e Trindade e Martim Vaz e las pichòtas illas coralianas sonadas Atol das Rocas.

## Istòria

### Lo començament de la colonizacion

L'istòria de Brasil avans l'arribada deis Europèus es fòrça mau coneguda en causa de l'abséncia de documents escrichs. La premiera expedicion europèa dins la region arribèt en 1500. Dirigida per lo Portugués Pedro Alvares Cabral, descurbiguèt la region de Santa Cruz. En 1514, tot lo litorau èra reconegut. Lo tractat de Tordesillas signat en 1494 permetèt a Portugau d'i establir sa sobeiranetat.

Lo nom  « Brasil » vèn d'un aubre tinctoriau roge qu'interessèt de marchands portugués e francés. D'aventuriers de nacionalitats variadas s'installèron tanben lòng dau litorau onte se mesclèron ai populacions localas. Au començament dau sègle XVI, Brasil èra pas la prioritat de Portugau mai l'aumentacion de l'interès francés cambièt la situacion. Lo rèi Joan III (1521-1557) ordonèt d'establir una colonia permanenta que foguèt fondada en 1532 per Martim Afonso de Sousa dins la region de Santos. Pernambuc foguèt fondada cinc ans pus tard per Duarte Coelho. La produccion de sucre s'i desvolopèt rapidament e Pernambuc aguèt ansin de relacions frequentas amb la metropòli. 

En 1548, un governador generau foguèt nomat. S'installèt en 1549 dins la region de Bahia onte fondèt una capitala dicha Salvador. Puei, dins lo corrent deis annadas seguentas, lei marchands francés foguèron marginalizats e expulsats.

### Lo Brasil sucrier e lo periòde dei « bandeirantes »

Durant la segonda mitat dau sègle XVI, Brasil foguèt largament colonizat per lei Portugués. Pasmens, aquela colonizacion aguèt pas la meteissa forma dins lei diferentei regions. Lo litorau sucrier èra la zòna pus poblada. Una societat coloniala basada sus l'esclavatge s'i formèt. L'interior dei tèrras demorèt mau contraròtlat. I apareguèt una societat autonòma dominada per de norriguiers e per lei *bandeirantes*. Enfin, dins lo nòrd, se fondèt l'Estado de Maranhão qu'èra una colonia portuguesa distinta dau rèsta de Brasil.

#### La question indiana

Au començament dau periòde coloniau, lei relacions entre Portugués e Indians èran generalament pacificas. En cambi d'otís de metau, leis Indians ajudavan lei marchands europèus de tombar d'aubres tinctoriaus. En revènge, refusèron de venir trabalhar dins lei plantacions de cana de sucre, çò que marquèt lo començament d'una lònga epòca de conflictes. D'efèct, lei Portugués comencèron de capturar d'Indians per leis utilizar coma esclaus.

En 1548, la corona portuguesa s'inquietèt dei tractaments infligits ais Indians e mandèt de missions jesuistas per leis evangelizar. Aquò empachava de lei redurre a l'esclavatge. Pasmens, lei jesuistas gropèron leis Indians dins de vilatges novèus que favorizèron leis epidemias de malautiás importadas d'Euròpa. Puei, lo govèrn portugués esitèt entre sostèn ai jesuistas ò ai plantaires. La caça ais Indians durèt donc fòrça lòngtemps (fins ais annadas 1620) en despiech de l'arribada massisa d'esclaus africans.

#### L'utilizacion d'esclaus africans

Leis esclaus africans comencèron d'èsser importats en Brasil a partir de la fin deis annadas 1530. Vèrs 1570, aqueu trafec èra vengut fòrça important e aperaquí  esclaus foguèron desbarcats dins la colonia portuguesa durant lo periòde 1570-1600. Puei, durant lo sègle XVII, foguèron  Africans que foguèron menats en Brasil per trabalhr dins lei plantacions. 

La condicion d'esclaus en Brasil èra particularament dura car lei condicacions de vida dins lei plantacions èran atròças, compres a respèct deis autrei colonias americanas. D'efèct, lei plantaires portugués podián aisament remplaçar leis esclaus perduts e se preocupavan donc unicament d'esplechar per lo mielhs la fòrça de trabalh dei captius. Ansin, en 1700, la populacion servila de Brasil èra estimada a solament  personas que la màger part èra nascuda en Africa.

Mai d'un esclau capitèt de s'enfugir dei plantacions e de s'escondre dins lei seuvas dei regions interioras. De comunautats d'esclaus marrons, dichas *quilombos* ò *mocambos*, se formèron ansin a cha pauc. Certanei venguèron d'estats vertadiers coma lo *quilombos* de Palmares que durèt de 1605 a 1694, formèt una economia independenta e agantèt una populacion de  abitants a son apogèu.

#### L'ocupacion olandesa

Dins lo corrent dau sègle XVII, una partida significativa dei colonialas brasilieras foguèt ocupada per leis Olandés. D'efèct, après l'union de Portugau e d'Espanha en 1580, leis Olandés, en revòuta còntra leis Espanhòus, ataquèron lei colonias portuguesas. En 1621, creèron la Companhiá Olandesa deis Índias Occidentalas que concentrèt de mejans importants còntra Brasil. En 1630, prenguèt Recife. Au començament deis annadas 1640, ocupava  km de litorau. Pasmens, son administracion èra pas un empache : lei plantacions foguèron laissadas ai colons portugués, lo comèrci de sucre foguèt mantengut (mai dirigit vèrs lei Províncias Unidas) e la libertat religiosa assegurada.

Portugau retrobèt son independéncia en 1640. La reconquista de Brasil acomencèt en 1644. Tre 1648, leis Olandés foguèron expulsats de totei lei colonias franc dau pòrt de Recife. Ne gardèron lo contraròtle fins a 1654. Pasmens, l'ocupacion olandesa aviá permes de crear de plantacions de cana de sucre dins lei colonias antilhesas. Lei beneficis dau comèrci sucrier demeniguèron donc e lei Portugués acomencèron de cercar de ressorsas novèlas en Brasil, çò qu'anava menar a la descubèrta dei jaciments d'aur de Minas Gerais.

#### Lei ''bandeirantes''

Lei *bandeirantes* son un autre aspèct important de la colonizacion portuguesa de Brasil. Èran de grops d'aventuriers en cèrca de jaciments de metaus preciós e d'esclaus. Dins lei fachs, la màger part èra subretot interessada per lo segond ponch e de conflictes recurrents opausèron *bandeirantes* e indigèns. Sa basa principala èra São Paulo que foguèt fondada en 1560 per gropar dins un meteis endrech lei colons de la region interiora de Santos.

Lei *bandeirantes* aguèron un ròtle important dins l'expansion portuguesa car explorèron lei regions interioras e i establiguèron de pòstes. S'ataquèron regularament ai Guaraní de la region de Paraná. Pasmens, au començament dau sègle XVII, aqueu pòble foguèt plaçat per leis Espanhòus sota la proteccion dei jesuistas qu'organizèron de « reduccions » capablas de se protegir còntra leis incursions dei *bandeirantes*. Ansin, dins la segonda mitat dau sègle XVII, l'interès per lei metaus preciós tornèt aparéisser au sen dei *bandeirantes*. Seis esfòrç se concentrèron alora mai sus Minas Gerais, Goias e Mato Grosso.

#### L'avançada dei colons en Sertão

En Sertão, lei colons portugués trobèron una region tròp eissucha per i cultivar la cana de sucre. En plaça, i desvolopèron lo norrigatge dei bovins, activitat extensiva qu'entraïnèt una expansion vèrs lei tèrras interioras. A partir de la segonda mitat dau sègle XVII, leis Indians assaièron de s'opausar a aquela progression que menaçava sei territòris agricòlas. Pasmens, lei colons prenguèron pauc a pauc l'avantatge.

#### L'Estado de Maranhão

Dins lo nòrd de Brasil, de colons arribèron en 1620 sus l'illa de Maranhão. Tre 1621, i fondèron una colonia amb São Luis coma capitala. Coma lei corrents marins i rendon lei comunicacions pus aisadas amb Portugau qu'amb Recife, aquela colonia recebèt un estatut distint e lo gardèt fins a 1772. Lei colons i desvolopèron de culturas de tabac e de coton. Mens rentablas que lo sucre, aquelei produchs permetèron pas ais abitants de crompar d'esclaus africans. En consequéncia, la caça ais esclaus indians contunièt dins lo nòrd de Brasil. Lei jesuistas assaièron de s'i opausar. Dins lo corrent dau sègle XVII, creèron un cinquantenau d**aldeias'' per i gropar leis indigèns. Pasmens, aquò favorizèt leis epidemias ([[vairòla]]) e entraïnèt de revòutas entre lei colons. En [[1661]], una insureccion fòrça importanta capitèt ansin d'obtenir l'expulsion dei jesuistas.

==== L'exploracion de la Seuva Amazonica ====

Dins lo corrent deis annadas 1630, l'exploracion de la Seuva Amazonica venguèt una prioritat importanta per lei Portugués, especialament lòng d'[[Amazonas (fluvi)|Amazonas]]. D'efèct, en [[1637]], dos franciscans capitèron d'agantar lei bòcas dau fluvi a partir de [[Quito]]. Un an pus tard, lei Portugués organizèron una expedicion, dirigida per [[Pedro Teixeira]], que realizèt lo camin invèrs. En [[1639]], [[Pedro Teixeira|Teixeira]] fondèt [[Tabatinga]] per marcar lo limit entre lei domenis portugués e [[Espanha|espanhòu]]. Puei, lei Portugués acomencèron d'esplachar lei ressorsas d'[[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ([[cacau]], [[fusta]], [[espècia (cosina)|espècias]]... etc.) e de missionaris assaièron d'evangelizar la region e de protegir leis indigèns còntra lei colons.

==== Lo desvolopament demografic de Brasil ====



Durant lo periòde dau Brasil sucrier, lo país conoguèt un important desvolopament demografic. La capitala, [[Salvador (Brasil)|Salvador]] agantava  abitants en [[1700]] e [[Recife]]  abitants. Pasmens, en causa de la superficia colossala dei territòris portugués e de l'autonòmia laissada a cada capitanariá, la densitat de populacion èra febla e lei colonias fòrça dispersadas. L'ensems èra dirigit per un governador generau, principalament cargat deis afaires militars, que son autoritat foguèt completada au començament dau sègle XVII amb la creacion d'una cort de [[justícia]].

=== La ronçada vèrs l'aur ===

==== La descubèrta de jaciments d'aur e de diamants ====

En [[1698]], de ''bandeirantes'' descurbiguèron de jaciments d'[[aur]] fòrça important dins la region de [[Minas Gerais]]. Puei, dins lo corrent deis annadas 1710-1720, d'autrei trobalhas permetèron l'esplecha de jaciments en [[Mato Grosso]] e en [[Goias]]. Brasil venguèt un important productor d'[[aur]] fins ais annadas 1750. 

==== La creissença demografica ====

Leis autoritats colonias organizèron rapidament la produccion d'[[aur]]. Organizèron de capitanariás novèlas ([[Minas Gerais]] en [[1720]], [[Goias]] en [[1744]] e [[Mato Grosso]] en [[1748]]) e creèron una administracion per collectar lei taxas e leis impòsts sus l'aur extrach. En [[1734]], un sistèma similar foguèt creat per menar la region [[diamant]]ifèra dau [[nòrd]]-[[oèst]] de [[Minas Gerais]]. Aquò entraïnèt un renfòrçament dau poder dei foncionaris reiaus dins lei tèrras interioras.

La descubèrta d'[[aur]] entraïnèt l'arribada d'abitants novèus e una fòrta aumentacion demografica. Entre [[1700]] e [[1760]], aperaquí  Portugués venguèron s'installar en Brasil. Un nombre fòrça important d'esclaus foguèron tanben desbarcats car lei minas avián besonh de man d'òbra ( esclaus negres en Minas Gerais en [[1776]]). En causa de la manca de fremas blancas, lo mestissatge èra important, especialament dins lei regions minieras.

==== L'unificacion dei colonias portuguesas brasilièras ====

La descubèrta dei minas de [[Minas Gerais]] aguèt per consequéncia de favorizar l'unificacion dei colonias portuguesas aperavans dispersadas lòng dau [[litorau]]. D'efèct, la region miniera aviá de besonhs d'avitalhament fòrça importants e de cambis economics s'establiguèron donc rapidament amb leis autrei regions brasilièras. 

Lei Paulistas assaièron sensa succès de prendre lo contraròtle dei sectors miniers mai ne foguèron expulsats en [[1708]]-[[1709]] per una revòuta. Pasmens, ne demorèron de partenaris economics importants (muòlas, bovins... etc.). Lòng dau [[riu]] [[São Francisco]], de rotas foguèron tanben bastidas per liar Minas Gerais a la region de [[Bahia]]. Enterin, s'afirmèt la poissança de [[Rio de Janeiro]] que venguèt lo pòrt d'exportacion dei produchs miniers e lo pòrt d'importacion deis esclaus. La [[capitala]] i foguèt transferida en [[1763]].

==== L'expansion portuguesa vèrs lo sud ====

Au començament dau sègle XVIII, lei territòris au sud de [[São Paulo]] èran pauc colonizats maugrat l'establiment en [[1680]] d'un pòste portugués, dich [[Colonia do Sacramento]], a l'origina de l'[[Uruguai]] actuau. Après son expulsion de [[Minas Gerais]], lei Paulistas s'interessèron a la region e i establiguèron divèrsei pòstes amb lo sostèn deis autoritats colonialas. Tre [[1737]], un camin permetiá d'anar de [[São Paulo]] a [[São Pedro de Rio Grande do Sul]]. Pasmens, aquela expansion entraïnèt de conflictes amb leis [[Espanha|Espanhòus]] e amb lei reduccions jesuistas de [[Paraguai]].

=== La fin dau periòde portugués ===

==== La transicion economica ====

A partir deis annadas 1750, la produccion d'[[aur]] acomencèt de declinar, çò que necessitèt de transformar l'economia de Brasil. Aquò entraïnèt un reviure d'interès per lei plantacions. Lo sector de [[sucre]] aprofichèt lei guèrras francoanglesas que desorganizèron la produccion antilhesa per aumentar sa produccion e sei beneficis. Lo [[tabac]], lo [[ris]] e lo [[coton]] dins lo [[nòrd]], lo [[cacau]] dins la region de Para e lo [[cafè]] dins tot lo territòri conoguèron tanben una creissença importanta.

Aquela transicion modifiquèt la demografica brasilièra. La populacion se concentrèt tornarmai dins lei regions [[ocean]]icas e aumentèt d'un biais important. De [[1770]] a [[1808]], passèt de 1,9 milion d'abitants a 2,5-3,0 milions. Amb 1,8 milions d'esclaus importats pendent lo sègle XVIII, lei Negres ne representavan lei dos tèrç.

==== La societat coloniala ====



Coma dins totei lei [[colonialisme|colonias]] [[Euròpa|europèas]], la societat coloniala brasilièra èra fòrça inegalitària e ierarquizada. A sa cima, se trobavan lei grands proprietaris terrencs (''senhores de engenho''). Lei grands marchands avián un prestigi mens important, especialament lei [[judaïsme|jusieus]] convertits relativament nombrós, mai formavan un elèit economic non negligibla.

La categoria inferiora èra formada per lei plantaires proprietaris de tèrras e d'esclaus. Son nombrós dins lo sector de la [[cana de sucre]]. Dins la region de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]], lei proprietaris de tenements e lei norriguiers proprietaris d'esclaus èran pas rars e avián tanben un certan prestigi. Après aquelei grops, se trobavan lei plantaires de [[tabac)] ò de [[coton]] qu'avián rarament una man d'òbra servila e lei comerçants. Leis artesans èran gaire consideradas car aquela classa sociala èra sovent compausada de mestís e mai de Negres afranquits. Lei Blancs paures èran sovent desclassats e mespresats. Enfin, en bas de l'escala sociala, i avián leis esclaus (aperaquí un tèrç de la populacion en [[1800]]).

Leis esclaus èran fòrça mautractats — compres segon lei critèris deis autrei societats esclavagistas dau periòde — e destinats ai trabalhs agricòlas. Pasmens, lo nombre d'afranquits aumentèt a cha pauc. De confrariás fondadas per la Glèisa tenguèron un ròtle major dins aquela emancipacion. D'efèct, aqueleis organizacions se preocupavan de respèct de l'òrdre establit, de proteccion sociala e d'organizacion d'eveniments sociaus (organizacion de fèstas... etc.). Aquel enquadrament sociau permetiá de mantenir l'òrdre coloniau en plaça mai autorizava pasmens de donar mai d'autonòmia a sei sòcis.

==== Lo mantement de liames importants amb Portugau ====

A la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, lo territòri brasilier aviá gardat de liames fòrça importants amb sa metropòli. Premier, lei corrents oceanics permetián un viatge rapide e aisat entre Brasil e Portugau. De mai, l'equilibri economic entre lei dos país èra estable : Brasil exportava sei produccions vèrs Portugau que s'ocupava de lei distribuir sus lo mercat europèu. Enfin, lei colons avián una autonòmia certana e sei drechs èran gaire atacats per leis autoritats.

=== Lo periòde imperiau ===

==== L'independéncia ====

En despiech dei rapòrts bòns entre Brasil e [[Portugal|Portugau]] a la fin dau sègle XVIII, la situacion se desgradèt rapidament au començament dau sègle XIX e entraïnèt l'[[independéncia]] de la colonia en [[1822]]. Son començament foguèt l'exili a [[Rio de Janeiro]] dau prince [[Joan VI de Portugal|Joan]] — lo futur [[Joan VI de Portugal|Joan VI]] — qu'assegurava la regéncia. D'efèct, Portugau èra estat ocupat per [[França]] e [[Espanha]] dins l'enquastre dei guèrras napoleonencas. La vila venguèt alora una [[capitala]] vertadiera amb l'installacion de l'administracion reiala, la creacion d'una Banca de Brasil ò d'una escòla militara. En [[1815]], Brasil venguèt un reiaume distint de Portugau e l'empèri coloniau portugués venguèt oficialament lo « Reiaume Unit de Portugau, de Brasil e d'Algarve ».

Aquò contentèt la màger part dei Brasilièrs mai de movements d'oposicion, en partida influenciats per leis idèas novèlas, se formèron dins lo [[nòrd]]. Lo motiu principau d'aqueu maucontentament èra l'importància donada a [[Rio de Janeiro]] e au sud au detriment dei regions septentrionalas. En [[1817]], l'oligarquia de [[Pernambuc]] proclamèt la [[republica]]. Maugrat una desfacha rapida, sa temptativa laissèt de traças.

Obligat de s'entornar en Portugau en [[1821]] en causa d'una revolucion liberala, [[Joan VI de Portugal|Joan VI]] donèt la regéncia de Brasil a son fiu [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire]]. En genier de [[1822]], lei Cortes liberaus de [[Lisbona]] ordonèron au prince de tornar venir en Portugau a son torn. Pasmens, [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire]] refusèt e, après una segonda convocacion, proclamèt l'independéncia de Brasil lo 7 de setembre. En decembre, èra coronat emperaire de Brasil.

==== Lo rèine de Pèire I ====

Lo rèine de [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire I]] durèt de [[1822]] a [[1831]]. Permetèt de donar au país un poder estable e legitim qu'empachèt lei còps d'estat multiples que se debanèron dins leis estats eissits de l'[[Empèri Espanhòl|Empèri Espanhòu]]. Pasmens, lo periòde foguèt pas exempt de trèbols grèus.

La formacion dau regime durèt de [[1822]] a [[1824]]. Après la dissolucion d'una assemblada constituenta per l'emperaire que jutjava son trabalh tròp lent, una [[constitucion]] foguèt redigida en [[1824]] per una commission. Instaurèt un regime bicamerau amb un sufragi censitari fòrça reduch. Laissèt tanben un poder important a l'emperaire que nomava lo [[govèrn]] e sei ministres, teniá un drech de vetò e podiá dissòudre l'assemblada. Sostengut per la Glèisa e per la legitimitat reconegut a [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire I]], aqueu sistèma permetèt d'arbitrar lei conflictes intèrnes de l'[[oligarquia]].

Dins aquò, de trèbols sociaus e politics toquèron lo país en causa dau declin progressiu dei revenguts agricòlas. En [[1824]], una revòuta de pichons plantaires entraïnèt una novèla insureccion [[republica]]na en Pernambuc. Gràcias a sa superioritat navala, lo govèrn imperiau poguèt desbarcar de tropas e reprimir aisament l'insureccion. Puei, en [[1826]], la signatura d'un tractat enebissent lo comèrci negrier entraïnèt un conflicte entre l'emperaire e lei plantaires (dins lei fachs, la tracta negriera contunièt en Brasil fins a [[1850]]). L'abandon d'[[Uruguai]] foguèt tanben mau ressentit per lei Brasilièrs. Enfin, en [[1831]], d'esmogudas aguèron luòc còntra lei Portugués que son influéncia a la Cort èra jutjada tròp importanta. [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire I]] refusèt d'alunchar sei conselhiers, abdiquèt e s'entornèt en Portugau.

==== La regéncia de Pèire II ====

En [[1831]], l'emperaire [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] èra un enfant de cinc ans e una [[regéncia]] foguèt donc formada per dirigir l'Empèri. Durant aqueu periòde, se formèron tres corrents politics : lei conservadors, lei liberaus desirós d'establir una republica federala e lei liberaus moderats. En [[1834]], lei darriers capitèron d'obtenir la formacion d'assembladas províncialas. Pasmens, lei trèbols sociaus e politics contunièron dins tot lo país.

Lei revòutas socialas opausèron sustot lei classas pauras a l'[[aristocracia]]. Lei pus importantas se debanèron en [[Pernambuc]] ([[1832]]-[[1835]]), dins la region de [[Belém]] ([[1835]]-[[1836]],  mòrts) e en Maranhão ([[1838]]-[[1841]]). Leis insureccions politicas apareguèron puslèu dins lei regions perifericas ò dins lei vilas importantas coma [[Salvador (Brasil)|Salvador]] ([[1837]]-[[1838]]) ò lo [[Rio Grande do Sul]] ([[1836]]-[[1842]]).

==== Lo rèine de Pèire II fins a 1870 ====



Espaurida per lei trèbols deis annadas 1830, l'oligarquia dau sud sostenguèt la fin de la regéncia (en [[1840]]) e una recentralizacion dau poder imperiau amb la supression deis assembladas províncialas. Aquò entraïnèt una insureccion liberala novèla dins lei regions de [[São Paulo]] e de [[Minas Gerais]]. Pasmens, leis insurgents foguèron rapidament amnistiats. [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] acomencèt alora una politica de conciliacion entre lei doas brancas de l'oligarquia que dirigiguèron alternativament lo [[govèrn]]. Aquò amaisèt lei tensions politicas au sen de l'elèit e permetèt d'estabilizar la vida politica. Ansin, Brasil poguèt adoptar una politica estrangiera pus activa e participar au reversament dau ''caudillo'' [[Argentina|argentin]] [[Juan Manuel de Rosas]] en [[1852]] ò tenir un ròtle fòrça actiu durant la [[Guèrra de Paraguai|Guèrra de la Tripla Aliança]] ([[1865]]-[[1870]]) que li permetèt d'eliminar un rivau economic perilhós.

Pasmens, la question principala de la vida politica brasiliera èra aquela de l'[[esclavatge]]. En [[1823]], i aviá dins l'Empèri 1,15 milion d'esclaus sus una populacion estimada a 4 milions d'abitants. Lo comèrci negrier èra en declin en causa de l'ostilitat dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] a la perseguida d'una activitat d'ara endavant condamnada. Pasmens, maugrat aquelei dificultats,  esclaus foguèron desbarcats en Brasil entre [[1823]] e [[1850]]. D'efèct, se lo govèrn aviá enebit la tracta en [[1826]] per contentar lei Britanics, la [[lei|lèi]] èra jamai estada aplicada car la creissença dei culturas de [[cafè]] necessitavan totjorn mai de man d'òbra.

La situacion cambièt en [[1850]]. Aquela annada, la pression britanica venguèt pus importanta e l'emperaire deguèt abolir lo comèrci negrier e aplicar la lèi. Aquò menacèt l'economia de plantacions car coma lo tractament deis esclaus se melhorèt pas, la natalitat de la populacion servila èra fòrça febla. Au començament d'aquela crisi, lei plantaires dau sud crompèron d'esclaus dins lei regions dau nòrd en declin economic. Pasmens, aquò reglèt pas lo fons dau problema que tornèt venir d'actualitat après la guèrra còntra [[Paraguai]].

==== L'abolicion de l'esclavatge e la fin de l'Empèri ====

Après [[1870]], [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] deguèt faciar de dificultats novèlas que menèron a la fin de l'Empèri en [[1889]]. Una partida èra liada a l'emperaire eu meteis qu'èra vengut pus autoritari. Pasmens, lo sistèma qu'aviá permes d'estabilizar Brasil dempuei lei trèbols deis annadas 1830 èra tanben en crisi. L'oligarquia èra tornarmai devesida en causa de la question esclavagista e l'armada victoriosa de [[Paraguai]] voliá obtenir mai de reconóissença e d'autonòmia.

Dins aquò, lo problema pus grèu èra aqueu de l'esclavatge car devesiá l'oligarquia. Lei liberaus èran a progressar au sen de la societat e de l'armada e l'idèa d'abolir l'esclavatge venguèt majoritària. En [[1871]], una lèi foguèt adoptada que prevesiá sa disparicion progressiva. Dicha lèi dau « ventre liure », donava automaticament la libertat ais enfants d'esclaus a sa majoritat. Lei conservadors e lei plantaires assaièron de s'i opausar, çò que suscitèt de tensions vivas amb lei liberaus. En [[1887]], l'armada refusèt d'ara endavant per perseguir leis esclaus en fugida e donèt lo còp de gràcia au sistèma esclavagista. Un an pus tard, lo Congrès votiá oficialament l'abolicion.

Aquelei tensions tirèron fòrça sus lo regime imperiau que perdiguèt a cha pauc lo sostèn de l'elèit. En [[1889]], la volontat de [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] de fisar lo govèrn ai conservadors entraïnèt un còp d'estat organizat per lei militars e sostengut per lei [[republica]]ns. Fatigat, l'emperaire renoncièt au poder sensa combatre e s'exilèt. Lo [[manescau]] [[Manuel Deodoro da Fonseca]] proclamèt la « Republica deis Estats Units de Brasil ».

=== La « Republica Vielha » ===

==== L'establiment de la republica ====

Lo [[manescau]] [[Manuel Deodoro da Fonseca|Deodoro da Fonseca]] e lei [[republica]]ns moderats establiguèron un regime [[federalisme|federau]] inspirat per leis [[USA|Estats Units d'America]]. Desseparèron tanben la Glèisa e l'Estat en [[1890]] e adoptèron una constitucion en [[1891]]. Cada província venguèt un estat federat amb la sieuna constitucion e lo sieu govèrn. Au nivèu federau, lo president èra elegit per un mandat de quatre ans e èra pas reeligible. Leis analfabèts perdiguèron lo drech de vòte — çò que permetiá d'exclure lei Negres deis eleccions.

Vengut autoritari, [[Manuel Deodoro da Fonseca|Deodoro da Fonseca]] ordonèt la dissolucion dau Congrès e deguèt faciar una mutinariá de la flòta. Foguèt remplaçat per lo [[manescau]] [[Floriano Peixoto]]. Capitèt de restablir la patz dins lo país.

==== Lo periòde « café com leite » ====

En [[1894]], [[Marais Barros]] foguèt elegit president de la Republica. Prudent, foguèt a l'origina de la politica dicha « café com leite » (« cafè amb de lach » en [[occitan]]) que permetèt de dirigir lo país fins a [[1930]]. Segon aqueu sistèma, renfòrçat per [[Manuel de Campos Sales]] ([[1898]]-[[1902]]), lo president federau passava d'acòrds amb lei presidents d'Estats que s'ocupavan de contraròtlar lei parlamentaris elegits au Congrès. En cambi, lo president favorizava pas l'oposicion dins leis Estats. Aquò favorizèt l'emergéncia d'una classa de captaus locaus dichs ''coroneis'' qu'avián pron d'influéncia per contraròtlar lo vòte de la populacion. Autonòms dins lo nòrd, èran organizats au sen dei declinasons dau Partit republican (d'inspiracion liberala) dins lo sud.

Ansin, dos estats dau sud dominèron lo periòde : São Paulo qu'èra economicament lo pus poderós e Minas Gerais qu'èra lo pòl electorau principau. Lo [[Rio Grande do Sud]] venguèt pauc a pauc la tresena fòrça dau sistèma e sei caps poguèron de còps arbitrar lei conflictes entre Paulistas e Mineiros.

==== L'imigracion ====

Dins lo corrent dau sègle XIX, l'[[agricultura]] brasiliera, basa de l'economia nacionala, foguèt obligada de s'adaptar au declin de sei produccions tradicionalas ([[sucre]] e [[coton]]). Lei remplacèt per lo [[cacau]] e, subretot, lo [[cafè]] (aperaquí 50% deis exportacions en [[1870]]). Lo sistèma de plantacions se mantenguèt mai l'abolicion de l'esclavatge entraïnèt d'adaptacions de part dei proprietaris que favorizèron a partir deis annadas 1880 l'imigracion d'una man d'òbra pus qualificada originària d'[[Euròpa]]. De [[1890]] a [[1930]], aperaquí 3,5 milions d'Europèus arribèron dins lo país. Coma lei condicions de trabalh èran inicialament gaire diferentas d'aquelei deis esclaus, solament dos tèrç i restèron.

==== L'emergéncia de contestacions intèrnas ====

Au començament dau sègle XX, lo desvolopament dei premiereis [[industria]]s brasilieras e l'arribada deis idèas socialistas veïculadas per leis imigrants europèus entraïnèron l'emergéncia de movements poderós de contestacions intèrnas. Per exemple, tre [[1917]], se debanèt la premiera [[grèva generala]] deis obriers de la region de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]].

Pasmens, lei movements de contestacion pus importants se desvolopèron au sen de l'armada. D'efèct, la generacion novèla d'[[oficier]]s es sovent originària deis estats pus paures e èra relativament ostila a l'oligarquia de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] e de [[Minas Gerais]]. En [[1922]], una premiera mutinariá toquèt la garnison dau fòrt de Copacabana. Foguèt rapidament reprimida. En revènge, dos ans pus tard, una insureccion pus importanta aguèt luòc dins la capitala e lei rebèls capitèron de se retirar dins leis estats dau sud. I formèron una colona mobila que realizèt un camin de  km en Brasil avans de s'enfugir en [[Bolívia]]. Son cap, [[Luis Carlos Prestes]], venguèt una figura dau progressisme brasilier.

==== La fin de la « Republica Vielha » ====

En [[1930]], una crisi grèva entraïnèt la rompedura de l'aliança entre leis oligarquias de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] e de [[Minas Gerais]] e la fin dau premier periòde republican. L'origina dei tensions foguèt la chausida per lo president [[Washington Luis]], un Paulista, de [[Julio Prestes]], un autre Paulista, per li succedir. L'oligarquia de [[Minas Gerais]] refusèt de sostenir aqueu candidat e formèt una aliança amb lei captaus dau [[Rio Grande do Sul]] e de [[Paraiba]]. Aquela aliança designèt [[Gertulio Vargas]] coma candidat.

L'escrutinh foguèt organizat dins de condicions marridas e lei dos camps organizèron de fraudas massivas. [[Julio Prestes|Julio Prestes]] ganhèt l'eleccion mai l'assassinat de [[João Pessoa]], candidat a la vice-presidéncia per l'aliança, entraïnèt una guèrra civila. Sostengut per de tropas venguts dau sud, [[Gertulio Vargas]] capitèt d'ocupar [[Rio de Janeiro|Rio]] e [[Washington Luis]] li laissèt lo poder.

=== Lo periòde de Getulio Vargas ===



[[Getulio Vargas]] dirigiguèt Brasil de [[1930]] a [[1954]] (franc dau periòde [[1945]]-[[1950]]) durant tres fasas fòrça diferentas : president d'un regime republican mai e mai autoritari de [[1930]] a [[1937]], dictator dau regime mai ò mens faissista de l**Estado Novo* de [[1937]] a [[1945]] e president intervencionista e pròche dei partits de senèstra de [[1950]] a [[1954]]. Sa politica, relativament complèxa e cambiadissa, es dicha [[varguisme]]. Aguèt una influéncia considerabla sus la vida politica brasiliera fins au començament dau sègle XXI.

==== La presa dau poder ====

De [[1930]] a [[1937]], [[Getulio Vargas]] establiguèt pauc a pauc un poder dictatoriau mai ò mens inspirat per lo [[faissisme]] [[Euròpa|europèu]]. Per aquò, li fauguèt eliminar ò neutralizar lei diferentei faccions politicas brasilieras a cha una gràcias au sostèn de l'elèit militar.

Ansin, en [[1930]], [[Getulio Vargas|Vargas]] acomencèt de dirigir lo país amb lei *tenentes*, un grop de militars ostils au regime precedent. En [[1932]], lei liberaus reclamèron una restauracion de la « [[democracia]] liberala » avans de se revòutar. L'insureccion foguèt vencuda mai lo president aprofichèt la situacion per se conciliar seis enemics. En [[1933]], una assemblada constituenta foguèt elegida e lei *tenentes* i foguèron batuts per leis elèits regionaus. En [[1934]], permetèt l'adopcion d'una constitucion federala. Leis analfabèts (75% de la populacion) i avián totjorn pas lo drech de vòte mai lei fremas — alfabetizadas — podián d'ara endavant vòtar (èra ja estat lo cas en [[1933]]).

[[Getulio Vargas|Vargas]] foguèt tornat elegir president en [[1935]] per un mandat de quatre ans non renovelable. Un axe major de sa politica foguèt de sostenir lo prètz de [[cafè]] que s'èra afondrat après la [[crisi economica de 1929]] (destruccion dei resèrvas... etc.). Pasmens, lo periòde veguèt una aumentacion dei tensions socialas e la naissença d'un movement [[faissisme|faissista]] dirigit per [[Plinio Salgado]]. En decembre de [[1935]], una insureccion militara [[comunisme|comunista]] foguèt esquichada dins la region de Natal après l'enebiment d'un « frònt popular » dirigit per [[Luis Carlos Prestes]].

La repression permetèt a [[Getulio Vargas]] d'afirmar son poder amb de miliers d'arrestacions d'opausants politics e la proclamacion de l'[[estat de sètge]] fins a [[1937]]. Puei, gràcias au sostèn de l'armada, poguèt dissòudre lo Congrès en novembre de [[1937]] e promulgar una constitucion novèla li permetent de gardar lo poder.

==== L*'Estado Novo* ====

La dictatura de [[Getulio Vargas]] es dicha *Estado Novo* en referéncia au regime corporatista d'[[António de Oliveira Salazar]] en [[Portugal|Portugau]]. [[Getulio Vargas|Vargas]] i teniá lei plens poders e seis opausants foguèron sistematicament arrestats. En parallèl, se creèt un culte de la personalitat dau cap presentant coma « l'Apòstol de la Nacion » ò lo « Paire dei Paures ». D'inspiracion [[faissisme|faissista]], aqueu regime s'adreiçava a l'oligarquia, ai classas mejanas e ais obriers urbans. Lo [[proletariat]] rurau e la màger part dei paures dei vilas foguèron negligits.

L*'Estado Novo* favorizèt donc la modernizacion dau país amb la creacion d'un burocràcia pus eficaç, un programa de construccion d'infrastructuras novèlas (pònts, rotas, restancas... etc.), un sostèn afirmat au desvolopament de l'[[industria]] e l'adopcion d'una legislacion sociala relativament avançada dins lo sector industriau. Diplomaticament, lo Brasil de [[Getulio Vargas|Vargas]] se raprochèt dau [[Tresen Reich|III Reich]] e de l'[[Itàlia]] de [[Benito Mussolini|Mussolini]] mai se preocupèt de gardar de relacions bònas amb [[Washington]]. Ansin, après l'intrada en guèrra deis [[USA|Estats Units]], Brasil poguèt jónher lo camp deis Aliats sensa dificultat. Un còrs expedicionari de  òmes foguèt mandat en [[Euròpa]] e combateguèt en [[Itàlia]].

==== La fin de l*'Estado Novo* ====

A partir de [[1944]], [[Getulio Vargas|Vargas]] perdiguèt lo sostèn de plusors [[generau]]s e son regime deguèt faciar divèrsei problemas economics. En febrier de [[1945]], foguèt obligat d'organizar l'eleccion d'una novèla assemblada constituenta e d'autorizar la creacion de [[partit politic|partits politics]]. Lei tres pus importants foguèron lo [[Partit Sociau-Democrata (Brasil)|Partit Sociau-Democrata]] (PSD) que gropava lei partisans de [[Getulio Vargas|Vargas]], lo [[Partit Trabalhista Brasilier]] (PTB) qu'èra pròche dei [[sindicat]]s e pas tròp alunchat dau poder e l'[[Union Democratica Nacionala]] (UDN) que gropava leis oposicions liberalas.

Per leis eleccions presidencialas, [[Getulio Vargas|Vargas]] chausiguèt de sostenir son ministre de la Guèrra, [[Eurico Dutra]], abandonèt sei posicions [[faissisme|faissistas]] e se raprochèt dei partits de senèstra. En particular, liberèt lei presoniers comunistas arrestats en [[1935]] e obtenguèt lo sostèn de [[Luis Carlos Prestes]]. Pasmens, inquiets d'aquela evolucion, l'armada, [[Eurico Dutra|Dutra]] e lo candidat de l'[[Union Democratica Nacionala|UDN]], [[Eduardo Gomes]], trobèron un acòrd per reversar [[Getulio Vargas|Vargas]] en octòbre de [[1945]]. [[Eurico Dutra|Dutra]] e lo [[Partit Sociau-Democrata (Brasil)|PSD]] ganhèron leis eleccions presidencialas e legislativas. La constitucion novèla intrèt en vigor en [[1946]]. Lo [[federalisme]] e l'exclusion deis analfabèts de la vida politica i èran mantenguts. L'[[Union Democratica Nacionala|UDN]] acceptèt de participar au govèrn fòrça conservador de [[Eurico Dutra|Dutra]]. Tre [[1946]], sa politica entraïnèt d'importantei grèvas generalas organizadas per lo Partit Comunista que foguèt enebit l'annada seguenta.

Aquò permetèt a [[Getulio Vargas]] d'èsser tornarmai elegit president dau país en octòbre de [[1950]]. Tornèt lançar l'intervencionisme de l'Estat amb d'investiments publics importants e la creacion de [[Petrobras]] per gerir la produccion nacionala d'[[idrocarbur]]s. Se turtèt a una oposicion acarnada de part dei liberaus de l'[[Union Democratica Nacionala|UDN]] e de [[Carlos Lacerda]]. Aqueu darrier foguèt victima d'una temptativa d'assassinat organizada en [[1954]] per un conselhier dau president. Somat de demissionar, [[Getulio Vargas|Vargas]] refusèt e se suicidiguèt lo 24 d'aost.

=== Lo Brasil contemporanèu ===

==== La presidéncia de Juscelino Kubitschek ====

Après lo lòng periòde de [[Getulio Vargas]], son partit contunièt de dirigir lo país. Pasmens, deguèt tenir còmpte deis interès dei militars e de l'oligarquia que s'opausèron regularament a sa politica jutjada tròp intervencionista. Après un brèu intermèdi [[conservatisme|conservador]] assegurat per lo vice-president [[João Fernandes Campos Café Filho|Café Filho]], [[Juscelino Kubitschek]] ([[Partit Sociau-Democrata (Brasil)|PSD]]) foguèt elegit a la presidéncia. La drecha assaièt de s'i opausar amb un còp d'estat militar mai un segond còp d'estat, legalista, restabliguèt lo poder legitim.

Dins aquò, [[Juscelino Kubitschek]] deguèt èsser prudent dins sei chausidas politicas. Nomèt lo cap dei militars legalistas, lo [[generau]] [[Henrique Teixeira Lott]], coma ministre de la Guèrra per tenir l'armada e assaièt de rassegurar l'oligarquia. Centrada sus d'investiments publics importants dins lei sectors de l'[[energia]], dei transpòrts, de l'alimentacion e de l'[[industria]], sa politica economica creèt una creissença fòrça importanta que li permetèt d'estabilizar lo regime, de transferir la [[capitala]] de [[Rio de Janiero]] a [[Brasilia]] e de favorizar l'industrializacion dau sud. En revènge, lei relacions dau govèrn amb leis institucions internacionalas se desgradèron en causa de l'inflacion e dei deficits dei finanças publicas. En particular, Brasil rompèt amb lo [[FMI]] en [[1959]].

==== Lei presidéncias de Janio Quadros e de João Goulart ====

En octòbre de [[1960]], [[Janio Quadros]], un Paulista de l'[[Union Democratica Nacionala|UDN]], foguèt elegit a la presidéncia. Au contrari de [[Juscelino Kubitschek|Kubitschek]], la basa de son programa èra de redurre lei despensas e de restablir de relacions bònas amb leis institucions financieras internacionalas. Pasmens, aviá ges de majoritat parlamentària per menar sa politica e sei projèctes finiguèron per irritar una partida deis elegits de drecha. Ansin, foguèt obligat de demissionar en aost de [[1961]].

[[Janio Quadros|Quadros]] foguèt remplaçat per son vice-president [[João Goulart]], pròche dei partits de senèstra. Pasmens, lei militars èran ostils ai partits progressistas e afirmèron son poder amb l'impausicion de plusors reformas [[constitucion]]alas decididas per l'Estat-Major : limitacion dei poders presidenciaus, creacion d'un pòste de Premier Ministre... etc. Per complicar la posicion de [[João Goulart|Goulart]], lei partits de senèstra se devesiguèron entre moderats e radicaus, çò que privèt lo president d'una majoritat establa.

Incapable de dirigir lo país, [[João Goulart|Goulart]] adoptèt una politica populista per ganhar lo sostèn dau pòble. En particular, organizèt d'importantei manifestacions de sei partisans per demostrar sa fòrça. Aquò li permetèt d'annular lei reformas impausadas per lei militars en [[1963]] mai inquietèt l'oligarquia e leis [[USA|Estats Units]]. Ansin, après una campanha de destabilizacion organizada per la [[CIA]] e l'armada, un còp d'estat militar prenguèt lo poder lo 31 de març de [[1964]].

==== Lo regime militar ====

Lei militars dirigiguèron Brasil de [[1964]] a [[1985]]. Reprimiguèron lei movements de senèstra e eliminèron divèrsei guerilhas [[comunisme|comunistas]]. En economia, adoptèron una politica fòrça liberala que conoguèt de succès importants fins a [[1974]] avans d'intrar en crisi e d'entraïnar l'afondrament dau regime.

En abriu de [[1964]], lo pensament principau dei militars èra de luchar còntra lo « perilh comunista ». Organizèron donc un aparelh repressiu per eliminar seis opausants e susvelhar la [[premsa]]. Pasmens, mantenguèron una façada constitucionala e organizèron un sistèma de rotacion dei generaus-presidents que se succediguèron a la tèsta de l'Estat. Lei partits politics foguèron tornats organizar a l'entorn de l'[[Aliança Renovatritz Nacionala]] (Aréna, pro-governamentala) e dau [[Movemement Democratic Brasilier]] (MDB, gropament deis oposicions toleradas). Puei, una constitucion legitimèt lo regime novèu en [[1967]]. Entre [[1968]] e [[1972]], plusors sindicats ò movements politics organizèron de grèvas generalas ò de guerilhas que foguèron esquichadas.

En matèria d'economia, lei militars laissèron la direccion deis afaires a de liberaus que se preocupèron de redurre lei despensas e lei deficits. De [[1968]] a [[1974]], aquela politica conoguèt un succès flamejaire amb de taus de creissença anuaus superiors a 10% en despiech d'una aumentacion d'inegalitats ja fòrça importantas. Pasmens, a partir de [[1974]], aquela politica mau capitèt de sostenir lo desvolopament dau país que conoguèt una tiera de crisis. Lei militars assaièron de resòuvre aqueu problema amb un retorn deis investiments publics mai aquò mau capitèt. A partir de [[1980]], lo [[caumatge]], l'[[inflacion]] e lo deute public aumentèron tornarmai.

En parallèl, lei metòdes de contestacion de l'oposicion s'adaptèron a la dictatura e un sindicalisme pus dinamic capitèt d'organizar tornarmai de grèvas generalas per melhorar lei condicions de trabalh, especialament dins l'industria en [[1978]]-[[1979]]. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] dich Lula ne foguèt una dei figuras majoras. Tre [[1979]], lei militars deguèron acceptar d'aleujar lei limits impausats au país, liberar lei presoniers politics e autorizar la formacion de partits novèus coma lo [[Partit dei Trabalhaires]]. De mai, lei partits dau periòde militar cambièron de nom : l'Aréna venguèt lo [[Partit Democratic Sociau]] (PDS) e lo MDB lo [[Partit dau Movement Democratic Brasilier]] (PMDB).

Après de resultats encoratjants en [[1982]], l'oposicion capitèt de se regropar en [[1983]]. En [[1984]], lei manifestacions còntra lo regime se multipliquèron e reüniguèron mai d'un milion de personas dins lei vilas pus grandas. En mai d'aquò, d'escandòls de corupcion impliquèron plusors caps importants dau regime militar. Aquò entraïnèt una scission au sen dau [[Partit Democratic Sociau|PDS]] menada per [[José Sarney]] que jonhèt l'oposicion. Sensa sostèn politic, lei militars laissèron lo poder. En genier de [[1985]], acceptèron l'organizacion d'una eleccion presidenciala e i presentèron ges de candidat.

==== Lo retorn de la democracia ====

Leis eleccions presidencialas de genier de [[1985]] foguèron ganhadas per un ancian ministre de [[Getulio Vargas]], [[Tancredo Neves]], que moriguèt avans son investidura. Foguèt remplaçat per son vice-president [[José Sarney]] que s'ocupèt de restablir la democracia. Una [[constitucion]] novèla, adoptada en [[1988]], reafirmèt lo [[federalisme]] e lo ròtle economic de l'Estat dins lei sectors estrategics, establiguèt lo sufragi universau e reconoguèt lo drech de grèva. En revènge, lo rèsta dau mandat Sarney foguèt endecat per d'escandòls recurrents de corupcion.

==== Lei presidéncias de Fernando Collor e de Fernando Henrique Cardoso ====

De [[1990]] a [[2002]], Brasil foguèt dirigit per tres presidents de drecha que menèron de politicas liberalas basadas sus una reduccion dei despensas e una demenicion de l'importància economica dau sector public.

Lo premier foguèt [[Fernando Collor de Mello]] que lancèt un plan « reconstruccion nacionala » per arrestar l'[[inflacion]]. Agantèt son objectiu mai entraïnèt una recession economica e una aumentacion dau [[caumatge]]. Puei, tocat per d'escandòls de corupcion, foguèt obligat de demissionar en [[1992]]. Son vice-president, [[Itamar Franco]], li succediguèt. Lancèt un segond plan d'estabilizacion de l'inflacion. En [[1994]], foguèt batut per lo sociau-democrata [[Fernando Henrique Cardoso]]. Pasmens, sensa majoritat establa, [[Fernando Henrique Cardoso|Cardoso]] deguèt se contentar d'obtenir lo sostèn dei conservador en favor de lèis destinadas a redurre lo nombre de foncionaris.

==== La presidéncia de Lula ====

En [[2002]], lo candidat dau [[Partit dei Trabalhaires]], [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]], foguèt elegit a la presidéncia amb 61,3% dei sufragis exprimits au segond torn. Leis inegalitats fòrça importantas de la societat brasiliera aguèron un ròtle major dins sa victòria car lei politicas de sei predecessors leis avián agravadas. Pasmens, batuts en [[1989]], en [[1994]] e en [[1998]] per lei candidats de drecha sostenguts per l'oligarquia, [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]] deguèt adoptar una politica prudenta.

Fins a [[2003]], lo president novèu contunièt de respectar leis exigéncias dau [[FMI]]. Donèt un aspèct pus sociau a sa presidéncia a partir de [[2004]]. En particular, creèt d'importants programas nacionaus destinats a redurre leis inegalitats e a melhorar l'educacion au sen dei classas pus pauras. Pasmens, sa politica economica s'adreicèt finalament largament ai classas mejanas que veguèron son nivèu de vida aumentar d'un biais important durant son mandat. Tornat elegir en [[2006]] sensa dificultat mai son segond mandat foguèt ensornit per d'afaires de corupcion.

==== Brasil dempuei 2010 ====

En [[2010]], [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]] laissèt lo poder a sa cap de gabinet, [[Dilma Rousseff]], que foguèt aisament elegida a la presidéncia amb 56% dei votz au segond torn. Contunièt la politica de son predecessor mai la multiplicacion deis afaires de corupcion tocant son partit e leis efècts de la [[crisi economica de 2008]] minèron son autoritat. En [[2014]], foguèt tornada elegir just just dins un contèxte economic fòrça malaisat (baissa dei prètz dei matèrias premieras, aumentacion dau caumatge, ges de creissença... etc.). Decidiguèt alora d'adoptar una politica de rigor e de suprimir la màger part dei programas sociaus creats durant lo periòde Lula. Pasmens, aquelei mesuras an agravat la situacion e devesit la majoritat presidenciala. Sensa sostèn parlamentari e tocada per d'escandòls de corupcion novèus ([[afaire Petrobras]]), es en cors de destitucion.

== Politica ==


Segon la [[Constitucion]] de [[1988]], Brasil es una republica federativa presidencialista. La constitucion de [[1988]] dona damples poders al govèrn federal, e lo [[Lista dels presidents de Brasil|president]] e lo vicepresident son elegits amassa per [[vòte popular]] per un periòde de quatre ans. Lo president a un poder executiu important ques a lencòp [[cap d'Estat|cap dEstat]] e [[cap de govèrn]], e a la facultat de designar lo govèrn. Lo sistèma es inspirat pel modèl [[Estats Units d'America|nòrd-american]]. Malgrat aiçò, lo sistèma legal brasilièr seguís la tradicion romana-germanica. Actualament Brasil es governat per [[Dilma Rousseff]], la primièra femna president del país. Lo vicepresident es [[Michel Temer]].

De manièra simultànea a las eleccions presidencialas, son elegits los membres del Congrès Nacional de Brasil, sèti del [[poder legislatiu]], dividit en doas cambras parlamentàrias: la Cambra dels Deputats, que sos membres an mandat de quatre ans, e lo Senat Federal, que sos membres an de mandats de uèch ans e son renovats en un tèrç e dos tèrces alternativament cada quatre ans. Selegisson actualament 81 senadors (tres per cada [[Estats de Brasil|estat]] e tres per lo Districte Federal) e 513 deputats. Los deputats son elegits mejançant la representacion proporcionala e los senadors segon lo metòde de lescrutinh uninominal majoritari.

Finalament, i a lo [[poder judiciari]], que son instància maximala es lo Tribunal Federal Suprèm, responsable dinterpretar la Constitucion Federala, e integrat per onze ministres a vida designats pel president, amb aprobacion del Senat. La carga de ministre del Suprèm Tribunal es vitalícia. Lo poder judicial compren tanben lo Tribunal Superior de Justícia, lo Tribunal Superior del Trabalh, lo Tribunal Superior Electoral e lo Tribunal Superior Militar. Totes jutjan en darrièra instància las matèrias de las siás qualificacions.

<gallery mode="packed">
Palácio da Alvorada, Presidential residence, 1957.jpg|Lo *'Palácio da Alvorada**, residéncia oficiala dau president.
Brazilian National Congress.jpg|Lo **Congresso Nacional**, lo parlament bicameral de Brasil.
Supremo Brasil.jpg|Lo **Supremo Tribunal Federal**, lo cort major de Brasil.
</gallery>

== Geografia ==


[[Fichièr:Brazil in South America (relief) (-mini map).svg|thumb|Carta de Brasil.]]

La [[geografia]] es divèrsa, amb païsatges [[clima semiàrid|semiàrids]], [[montanha|montanhoses]], [[clima tropical|tropicals]], subtropicals, e amb climas que vàrian del sec al pus umid [[clima eqüatorial]]. Contrastan tanben lo clima mai doç de la [[Region Sud (Brasil)|Region Sud]] amb son [[clima subtropical]] e [[gelada]]s frequentas. Al Brasil se tròban divèrses recòrds de la geografia mondiala, coma la region del [[Pantanal]] en [[Mato Grosso do Sul]] e [[Mato Grosso]], un dels màgers airals immergits del mond, considerada per l[[UNESCO]] coma resèrva de la [[biosfèra]]; l[[illa del Bananal]], al [[riu Araguaia]], la pus granda illa fluviala del mond; l[[illa de Marajó]], la pus granda illa maritimo-fluviala del mond; las [[illas Anavilhanas]], l[[archipèla]] fluvial pus grand del mond, localizadas dins lo [[fluvi]] d[[Amazonas]], ques lo pus grand en volum daiga e lo pus long del mond.

**Ciutats mai grandas''' - (abitants en 2005)
* São Paulo - (10 927 985)
* Rio de Janeiro - (6 094 183)
* Salvador - (2 673 560)
* Belo Horizonte - (2 375 329)
* Fortaleza - (2 374 944)
* Brasília - (2 333 108)
* Curitiba - (1 757 904)

## Economia
Brasiu possedìs la principau economia d'America de Sud. La majoritat de l’industria se concentra à S., sustot dins las provìncias de Sant-Paul, Parana e Minas. Lo Nòrd-Èst e l’Amazone son mens desvolopats, quitament se aver recebut d'inversions. Un programa d'estabilizacion foguèt realizat en 1990-2002 per mestrejar l'inflacion. 

Lo païs es un productor màger de cana de sucre (sustot pau produccion de biocombustible) e lo sossòu fornìs de fèrre, manganesa, petròli e diamants. Lo sector deus servicis se desvolopa gràcias au torisme e tecnologias novèlas (competèncias avançadas dins lo domeni medicau e lo clonatge de bèstias). 

Exportacions : equipaments de transport, minerau de fèrre, sòja, cauçaduras, cafè, automobilas... 

Per redusir la dependència deu petròli importat, lo govèrn federau a desvolopat la production d'energia idroelectrica (grands paissièras) ò nucleara (Estat de Rio de Janeiro). 

## Cultura
[thumb|right|[Brasilièrs practicant la capoeira.]]

A causa de las siás dimensions continentalas, Brasil es un país amb una rica diversitat de culturas, que sintetizan las divèrsas etnias que forman lo pòble brasilièr. Per aquela rason, existís pas una cultura brasilièra omogenèa, mas un mosaïc de divèrses corrents culturals que forman, amassa, la cultura de Brasil. Es  de notar que, après mai de tres sègles de colonizacion portuguesa, la cultura de Brasil es, majoritàriament, de raiç lusitana. Es justament aquel eiretatge cultural lusitan que compausa lunitat de Brasil: son detnias diferentas, malgrat aiçò, totes parlan la meteissa lenga (es a dire portugués) e, gaireben totes, son crestians, amb ampla predominança de catolics. Aquela egalitat lingüistica e religiosa es un fach rar per un país immens coma Brasil.

E mai siá un país de colonizacion portuguesa, dautres grops etnics daissèron dinfluéncias prigondas dins la cultura nacionala, en se destacant los pòbles indigènas, los africans, los ditalians e los dalemands. Las influéncias indigènas e africanas daissèron de marcas dins lo domeni de la musica, de la cosina, del folclòre, dins los caractèrs emocionals e dins las fèstas popularas de Brasil. Es evident que qualques regions recebèron una màger contribucion daqueles pòbles: los estats del Nòrd an fòrta influéncia de las culturas indigènas, mentre que de regions del Nòrd-èst an una cultura fòrça africanizada.

Mentre que mai al sud de Brasil, la cultura es mai europeïzada. Dins lo Sud del país las influéncias de limmigracion italiana e alemanda son evidentas, que siá dins la cosina,  la musica, las abituds e laparéncia fisica de las personas. Dautras etnias, coma los arabis, espanhòls, poloneses e japoneses contribuiguèron tanben a la cultura de Brasil, malgrat aiçò, dun biais pus limitat.

### Patrimòni istoric

[thumb|[Ouro Preto es un Patrimòni de lUmanitat segon lUNESCO.]]

Linterès oficial per la preservacion del patrimòni istoric e artistic en Brasil comencèt amb linstitucion en 1934 de l« Inspeccion del Monuments Nacionals ». Puèi lo « Servici del Patrimòni Istoric e Artistic Nacional » i succediguèt, e uèi lo sector es administrat nacionalament pel Institut del Patrimòni Istoric e Artistic Nacional (IPHAN), que possedís ja mai de  bastissas tombados, 83 ostals de camp e conjunts urbans,  ostals de camp arqueologic donat de nauta, mai dun milion dobjèctes arrolados, en comprenent lacervo museológico, près de  volums bibliográficos e vasta documentacion arquivística. Tradicions imateriais coma lo samba de ròda del Recôncavo Baiano e lart grafic e pintura corporala dels indians Wajapi de lAmapá tanben ja foguèron reconegudas coma Patrimòni de lUmanitat per lUNESCO. Tanben los estats e qualques municipalitats possedisson ja dinstàncias pròprias de preservacion e linterès dins aquel airal a crescut los darrièrs ans.

Encara amb lintensa activitat dels organs oficials, lo patrimòni nacional sofrís encara frequent depredação e a la siá proteccion e sustentabilidade limitadas per lescassesa de budgèts e per la fauta de consciéncia de la populacion envèrs la riquesa de la siá eiretatge culturala e artistica e envèrs lo besonh dun despartiment de responsabilitats per la siá salvaguarda efectiva a tèrme long.

Lo patrimòni istoric brasilièr es un dels pus ancians dAmerica, en essent risi mai que mai en relíquias dart e arquitectura barròcas, concentradas sustot dins lestat de Minas Gerais (Ouro Preto, Diamantina, São João del Rei, Sabará, Congonhas, etc.) e en de centres istorics de Recife, São Luís, Salvador, Olinda, Santos, entre dautras vilas.

Possedís tanben dins los grands capitals nombroses e dimportantas bastissas darquitectura eclectica, de la transicion entre los sègles  e , e de arquitectura modernista, ont Brasilia, lo sieu exemple màger, es lunica vila modèrna del mond reconeguda per lUNESCO coma Patrimòni Cultural de lUmanitat en foncion de la siá arquitectura, expression de la cultura brasilièra avalorada internacionalament.

I a tanben diversitat dins dostals de camp arqueologic, coma lo trobat en lo sud de lestat del Piauí: Serra da Capivara. Los problèmas afrontats per la majoritat dels ostals de camp arqueologic brasilièrs afèctan pas los mai de 600 ostals de camp que son en lo Parque Nacional da Ressèga da Capivara, en lo Piauí. Localizat dins un airal de  lo Parque Nacional da Ressèga da Capivara es un exemple de conservacion del patrimòni istoric e artistic nacional. En 1991, foguèt consagrat Patrimòni Mondial per lUnesco.

La Ressèga da Capivara es una dels airals mai protegits de Brasil, doncas es jos la gàrdia de lIphan, Ministèri del Mitan ambient (MMA), Fundahm e del Ibama local, qua poder de polícia. En aquel meteis airal se localiza lo Musèu de lÒme American, ont se tròba çò de mès de vièlh fossil uman trobat en America e lo segond mai vièlh del mond.

### Espòrt

[thumb|Cerimônia De Dubertura dels [de Jòcs de Pan-american de 2007.]]

Lo fotbòl es lespòrt pus important en Brasil. La seleccion brasilièra de fotbòl es considerada la melhora del mond en detenent cinc còps lo títol de campion. Autres espòrts a grand pes dins lo país coma lo basketeball, lo volleyball, lo tennis, lo futsal, despòrts radicales, entre unes autres.

Brasil aculhís ja divèrses eveniments esportius dample escalièr: lo país organizèt a Copa del Mond FIFA de 1950 e foguèt causit per aculhir a Copa del Mond FIFA de 2014. São Paulo organizèt los de Jòcs de Pan-american de 1963 e lo Rio de Janeiro recebèt los de Jòcs de Pan-american de 2007. Brasil ensaja a lora dara pel quatren còp lo drech de recebre los de Jòcs Olimpics dEstiu de 2016.

### Lenga oficiala
center|thumb|upright=3|Païses e de regions ont la lenga portuguesa es parlada lo possedís status oficiala.

La lenga oficiala de Brasil es lo portugués, idiòma parlat e escrit per limmensa majoritat de la populacion. Lo portugués es la lenga usada dins las institucions densenhament, dins los mejans de comunicacion e dins los negòcis. Brasil es lunic país de lenga portuguesa de las Americas.

Lidiòma parlat e escrit en Brasil diferís leugièrament de lutilizat en Portugau e dins los autres païses lusofòns. En rason de las diferéncias geograficas e culturalas entre Brasil e Portugau, e tanben de las divèrsas politicas lingüisticas bastidas pels dels païses a lample dels ans, lo portugués brasilièr e lo portugués europèu ne levolucionèron de forma uniformi. I a fòrça divergéncias entre las nòrmas cultas de las de las variantas de la lenga, sustot que se fa referéncia en el la la fonética, a lortografia e al sistèma pronominal. Encara aital, de talas diferéncias en lo comprometon la compreneson mutuau.

I a encara divèrsas variacions dialectalas intèrnas al portugués brasilièr, que se connèctan sustot la diferéncia regionala e sociala.

Lo lengatge brasilièr de senhals es tanben considerat un mejan legal de comunicacion dins lo país.

### Lengas indigènas e dimmigrants

Sestima qua lepòca del Descobrimento, se parlava mai de mila lengas en Brasil. A lora dara, aqueles idiòmas son redusits a 180 lengas. De las 180 lengas, sonque 24—o 13 %—an mai de mila locutors; 108 lengas—o 60 %—an entre cent e mila locutors; del temps que 50 lengas—o 27 %—an mens de 100 locutors e la mitat daquelas—o 13 %—an mens de 50 locutors, çò que mòstra quuna granda part daqueles idiòmas son en risc seriós descandilhament.

Los primièrs ans de colonizacion, las lengas indigènas èran parladas inclusivament pels colons portugueses, quadoptèron un idiòma mixte basat en la lenga tupi. Per èsser parlada per gaireben totes los abitants de Brasil, demorèt coneguda coma lenga generala. Malgrat aiçò, al sègle , la lenga portuguesa se faguèt oficiala de Brasil, çò que culminèt en la gaireben desaparicion daquela lenga comuna.

Amb lo transcórrer dels sègles, los indians foguèron exterminats o aculturats per laccion colonizadora e, amb aiçò, de centenats dels sieus idiòmas foguèron extints. A lora dara, los idiòmas indigènas son parlats sustot en lo Nòrd e Centri-Oèst. Las lengas pus parladas son del tronc Tupi-guarani.

De mai de las desenas de lengas autoctònas, de dialèctes dorigina alloctònas son parlats en de colònias ruralas mai isoladas del Brasil meridional, sustot lo hunsrückisch e lo talian (o vènet brasilièr), doriginas alemanda e italiana, respectivament.

## Referéncias

## Ligams extèrnes
* Govèrn de Brasil, en portugués.
* Ministèri de Torisme de Brasil en portugués, anglés, francés, castelhan, italian, alemand