open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ido

L'ido es una lenga artificiala internacionala, creada l'an 1907, coma reforma de l'esperanto, per Louis de Beaufront. La lenga ido fuguèt adoptada aquela mesma annada a París, coma "lenga internacionala auxiliara", per la "Délégation pour l'adoption d'une langue auxiliaire internationale".

## Ligams
* http://www.ido.li
* http://io.wikipedia.org
* http://io.wiktionary.org
* http://www.kanaria1973.ido.li/ocitana.html
* https://web.archive.org/web/20060504153800/http://es.groups.yahoo.com/group/IdoCatalaOccitan/ Forum IDO-CATALÀ-OCCITAN
* https://web.archive.org/web/20070526184655/http://es.geocities.com/kanaria1973/vortari.html Diccionaris
Piemont

**Piemont** () es una region del Nòrd-oèst d'Itàlia que caup la màger part de las Valadas Occitanas e dels occitans d'aquel estat. La capitala n'es Turin.

## Geografia
left|thumb|Val Formazza.
Piemont fa partit de la region naturala de la plana de Pò, a costat de Lombardia, de Venèt, d'Emília e Romanha e de Trentin-Aut Adige.

Piemont es enrodat, sus tres costats, per los Aups, inclusent Vísol al pè del qual Pò a la font, e lo mont Ròse. La geografia de Piemont es la d'un territòri mai que mai montanhós (à 43,3 %) mas que comporta tanben de vasts espacis de còlas (30,3 % del territòri e de planas (26,4 %). Piemont es la segonda pus granda region d'Itàlia, après Sicília, en termes de superfícia, sus las vint regions que compta lo país. Son territòri cobrís mai que mai la part superiora del bacin de Pò, que nais a l'oèst de la region, e es lo pus important flume italian. Pò reculhís l'aiga venent dels rius comprés dins lo bacin Aups e Apenins qu'enrodan los tres costats de Piemont.
Piemont es sempre estat una region rica d'Itàlia, breç de l'industria  (Fiat, Agnelli), comparat al sud del país (Polhas, Sicile). Uèi, la major part de la populacion es activa dins los servicis.

## Administracion
[thumb|Las set [Províncias d'Itàlia|províncias e la metropòli de Piemont.]]
Piemont es  devesit en set províncias e una vila metropolitana (portant lo nom del capluòc) :

## Veire tanben
Literatura piamontesa

## Nòtas

## Referéncias
Calàbria

**Calàbria** (en italian *Calabria*) es una region d'Itàlia que sa capitala es Catanzaro.

Lo gentilici es **calabrés -esa**.

Es dins aquela region que se tròba la comuna occitana de La Gàrdia, emai d'autras comunas del poblament valdés fins als chaples del s. XVI.

Calàbria es compausada de cinc províncias :
*Catanzaro,
*Cosença,
*Crotone,
*Reggio de Calàbria,
*Vibo Valentia

## Nòtas e referéncias
Ligúria

**Ligúria** (en italian: *Liguria* ; en ligur: *Ligûria* ) es una region istorica e administrativa del nòrd-oèst d'Itàlia. Confronta la region de Provença-Alps-Còsta d'Azur a l'oèst (França), la region de Piemont al nòrd e las regions d'Emília-Romanha e de Toscana a l'èst. Sa populacion es de 1&nbsp;760&nbsp;000 abitants. Sa superfícia es de 5410 km2. Sa capitala n'es Gènoa e lo gentilici es **ligur -a**.

A l'extrèm nòrd-oèst de la region de Ligúria se tròba un tròç d'Occitània: dins l'auta Val de Ròia, i a qualques localitats que parlan lo roiasc e que se declaran coma "comunas de lenga occitana", segon la lei italiana nº 482 de 1999 sus las minoritats lingüisticas.

## Geografia
Amb , Ligúria es la tresena region pus pichona d'Itàlia, après la Val d'Aosta e Molise. Mas sos 298 abitants per km ne fan tanben la tresena region plus densament poblada, après Lombardia e Campània.

Entre los Alps e los Apenins, forma un arc de cercle a l'entorn del golf de Gènoa, part de la mar Ligura. 

La còsta es rocosa e los relèus marcats. La vila portuària de Gènoa, situada al centre, domina demograficament la region, amb mai de  abitants. Fòra la vila, se destrian abitualament dos regions costièras : la *riviera di levante* a l'èst, e la *riviera di ponente* a l'oèst. Per las còstas se trapan las autras vilas de talha pus modesta : La Spezia arriba en segonda posicion amb mens de  abitants.

### Divisions administrativas
Ligúria es divisida en una ciutat metropolitana, e tres províncias:
*la Província d'Impèria
*la Província de La Spezia
*la Província de Savona

## Nòtas e referéncias
Argelièrs (Aude)

**Argelièrs** (*Argeliers* en francés) es una comuna lengadociana de Menerbés situada dins lo departament d'Aude e la region administrativa d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.

Es lo vilatge situat dins Menerbés d'ont partiguèt la revòlta vinhairona de 1907 amb lo menaire Marcellin Albèrt natiu d'Argelièrs.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Ecclesia S. Vincentii de Argeleriis*, en 1154, *Villa et castellum de Arzilers seu Argelers* en 1154, *Castrum de Argileriis* en 1193, *Arzelerii* en 1244-45, *Arzillers* en 1251-1351, *Argilas* al sègle XIV, *Argelyés* en 1535, *Argalliès* en 1586, *Argilliers* en 1589, *Argelliers* en 1781. La prononciacion occitana es *Argélyès* , dins la grafia de l'abat Antòni Savartés, donc [aɾʒe'ljɛs], puslèu que [aɾʒe'ʎɛs].  

*Argelièrs* ven del latin *argilla*, « argela, argila » e del sufixe *ariu(m)*, o dels resultats [, segon la data de fixacion del nom] .

## Istòria

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Ginestars; es ara del canton *du Sud-Minervois* (en francés), donc del Menerbés Sud (burèu centralizator : Salèlas d'Aude).

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna
* Marcellin Albèrt (1851-1921) : personalitat nascuda a Argelièrs.

## Véser tanben
* Comunas d'Aude

## Ligams extèrnes
* Argelièrs sul site de l'Insee

## Nòtas
Le Nouveau Languedoc

**Le Nouveau Languedoc** (Lo novèl Lengadòc) es una associacion fondada en 1928 a Montpelhièr pels estudiants lengadocians e gropament d’accion regionalista que presidissiá Jean Lesaffre e que Max Roqueta n'èra vicepresident amb Rogièr Barta.
Brinhòla

**Brinhòla** (*Brignoles* en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. 

## Geografia

Brinhòla, capitala dau Centre Var, foguèt la ciutat dei Còmtes de Provença. La vila es situada sus la ribiera de Carami e près de la montanha de la Loba (767&nbsp;m).
Es un ancian bacin minier d'extraccion de baucita. La vila es coneguda despuei l'Edat Mejana per sa produccion de prunas.

## Istòria
Brinhòla a per sant patron Sant Loís, fèsta lo 19 d'agost. Loís d'Anjau, rèirenebot dau rei de França Loís IX, nasquèt a Brinhòla en 1274. Venguèt evesque de Tolosa e moriguèt a Brinhòla en 1297. Foguèt canonizat per lo papa Joan XXII en 1317. 
Lo blason de la vila es subremontat d'una corona comtala, que lo Còmte de Provença aviá bastit un palais dins aquela vila.

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants.

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas ambé la comuna
*Francés Rainoard  (1761-1836), escrivan, nascut a Brinhòla.

## Vèire tanben
* Comunas de Var

## Liames extèrnes

## Nòtas e referéncias
Anhana

**Anhana** (forma comuna) o **Nhana**  (forma locala), formas sabentas, **Aniana** o localament **Niana** (*Aniano* en grafia mistralenca; *Aniane* en francés) es una comuna occitana de Lengadòc. Situada dins lo departament d'Erau e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon, comptava 2.956 abitants en 2022.

Lo gentilici es **anhanenc -a** o **anianenc -a** (donc benlèu *nhanenc -a* tanben?) (*anianen -enco* en grafia mistralenca; *aniannais -aise* en francés). Un dels escaisses dels abitants es **los innocents**.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
### Anhana
La prononciacion locala es [a'ɲana]. Las fòrmas ancianas son : *loco nuncupante Aniano* en 777 o 787, 799, *monasterii Anianensis* en 794, *claustra Aniani monasterii* en 801, *a Aniana monasterio* en 840 (?), *in monasterio Aniano* en 813, *monasterium Agnanense* en 813, *monasterio Aniana* en 814, *Agnana* en 961, 990, *Aniana* en 965-972, 978, *villa Aniana* en 1036-1060, *parrochia S. Johannis Baptiste de Aniana* en 1114, *ad Anianum* en 1136, *ecclesiam S. Joannis de Aniana* en 1154, *villa de Aniana* en 1160-1181, *Anhane* en 1526, *Anyane* en 1529, *Aniane* en 1550, *Agnane* en 1563,
*abbe d'Aignane* en 1571, *Aulane* en 1613, 1622, *Agnane* en 1626, *Aignane* en 1648, *Aniane* en 1740-60, 1770-72 (mapa de Cassini), *Aignane* en 1771. 

*Anhana* vendriá dau nom latin d'òme *Annius*, amb lo sufixe *-anum*, o dau nom de Sant Anianus.Segon Hamlin, lo nom d'Anhana ven dau religiós Anianus (*ab Aniano abbate*, *supradictus Anianus* en 791, *vir venerabilis Anianus* en 794, establit au sègle VIII en aqueu luòc.Per la grafia dau nom, los eretièrs de *Annius* (e probable los de *Ani-*) + vocala s'escrivon normalament *Anh-* : Anhac, Anhan, Anhòs. Cap d'entresenhas sus.

* Fòrmas ancianas tiradas dau diccionari topografic d'Eugène Thomas (1865) - *Anianum* en 782; *Aniana* en 804; *Agnana* en 961; *villa de Aniana* en 1036 e en 1160; *Anania* en 1177; *Anyana* en 1484; *Anhana* en 1526; *Aniane* en 1550; *Aniane* en 1625; *Agnane* en 1626; *Aniane* en 1740.

### Sant Roma
Las fòrmas ancianas son *S. Romanum* en 1036-1060, *terminio S. Romani* en 1187, *cimiterio S. Romani* en 1203. Anciana glèisa.

## Istòria

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton d'Aniana (capluòc); es ara dau canton de Ginhac

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luòcs e monuments
* Abadiá d'Aniana
* ?
* Capèla dels Penitents d'Aniana
* Vestigis de la capèla de Sant Laurens
* Sant Roma, capèla anciana.

## Personalitats ligadas amb la comuna
* Sant Benesech d'Aniana
* Max Roqueta (1908-2005) escrivan

## Veire tanben
* Comunas d'Erau

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Josep Sebastià Pons

**Josep Sebastià Pons** (en francés **'; [[Illa (Rosselhon)|Illa]], [[Catalonha del Nòrd]], [[5 de novembre]] de [[1886]] – [[25 de genièr]] de [[1962]]), foguèt un escrivan rosselhonés e una de las caras mai importantas de la [[literatura]] nòrd-[[Catalonha|catalana]] del [[sègle XX]]. Foguèt poèta, narrator e autor dramatic. En mai de sos talents d'escrivan, es conegut coma pintor d'aqüarelas.

== Biografia ==
Josep Sebastià Pons recebèt son títol de doctor amb una tèsi sus la literatura catalana de Rosselhon als sègles [[sègle XVII|XVII]] e [[sègle XVIII|XVIII]]. Aprèp foguèt professor d'[[castelhan|espanhòl]] a l'[[Universitat de Tolosa (anciana)|Universitat de Tolosa]]. Durant son temps a Montpelhièr participèt a las amassadas dels [[los Dissabtièrs|Dissabtièrs]].

Son òbra foguèt lausada per d'escrivans tan prestigioses coma [[Josep Pla i Casadevall|Josep Pla]]. Serviguèt tanben de modèl a la [[literatura occitana]] contemporanèa (en particular a l'escrivan [[Max Roqueta]]).

Sa vida e son òbra foguèron estudiadas per [[Pere Verdaguer]] e [[Christian Camps|Cristià Camps]] dins divèrsas publicacions. Sa sòrre, [[Simona Gay]], foguèt tanben una escrivana famosa en Catalonha del Nòrd.

== Òbras ==
=== Poèmas ===

*  **', Perpinhan, 1911
*  **', Perpinhan, 1919
*  **', Barcelona, 1921
*  **', París, 1925, (Barcelona, 1960)
*  **', Barcelona, 1930
* ,  **', Barcelona, Tolosa, 1937
* ,  ''Poésies catalanes'', Tolosa, 1942
* ,  **', Tolosa, 1950
*  **', Barcelona, 1966
=== Teatre ===
*  **', amb Gustave Violet, Perpinhan, 1922
*  **', Perpinhan, 1923
*  **', Barcelona, 1930
*  **', Barcelona, 1952
*  **', Barcelona, 1956

## Ligams extèrnes
* Qualques poesias de Pons
Draguinhan

200px|left|thumb|La torre dau relòtge.

**Draguinhan** (; en francés: *Draguignan*) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.

Foguèt la prefectura de Var fins a 1974. La sònan *Capitala de l'artilhariá* e *Pòrta de Verdon*. A  estatjants.
Lo gentilici es *draguinhanenc -a*.

## Geografia
Draguinhan es situada a 200 m d'altitud sus la vau de la ribiera de Nartubi. Lo ponch culminant es lo Malmont (en francés) que culmina a 600 m d'altitud au dessús de la vila e delimita l'Aut Var dau Centre Var.

## Istòria
Lo nom de Draguinhan vendriá dau latin **Draconius + anum*. Mai segon la legenda escricha per Frederic Mistral, vendriá dau latin *Draco*: lo dragon.

En 1795, Draguinhan devenguèt la prefectura de Var, après la traïson de Tolon sus lei republicans per sa resisténcia federalista.

En 1974, lo govèrn decidiguèt de transferir la prefectura de Var a Tolon. Aiçò provoquèt l'ira de la populacion e una revòlta que foguèt arrestada per l'intervencion dei CRS. Leis Archius e la Cort d'Assisas rèstan a Draguinhan. La vila devenguèt una sosprefectura. L'Escòla d'Artilhariá s'installèt en vila.

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants.

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas ambé la comuna

## Vèire tanben
* Comunas de Var

## Liames extèrnes

## Nòtas
Carpentràs

**Carpentràs** (*Carpentras* en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.

## Toponimia
Carpentràs proven d'un compausat celtic *Carpentoracte*.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas ambé la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Vauclusa

## Liames extèrnes
* Site de la comuna

## Nòtas e referéncias
Peitieus

**Peitieus** (en peitavin: *Poetae* o *Poeters*; en francés: *Poitiers*) es una comuna aguiainesa situada dins lo departament de Viena e la region de Novela Aquitània. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2004. Sa superfícia totala es de 42,11&nbsp;km². Es situada a 340&nbsp;km al sud-oèst de París.

La localitat es coneguda per la batalha de Peitieus entre los Francs menats per Carles Martèl e los Arabis.

Lo gentilici es **peitevin -a** e pas *peitavin -a* que significa los abitants de Peitau.

## Geografia

### Comunas limitròfas
Peitieus es limitròfa de las comunas seguentas:

## Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:

***Peitieus**  - *Lemonum ou Limonum* (edat de Cesar); *Λίμονον* (edat de Ptolemèu); *Lemuno* (sens data); *Lomounum ou Lomonum* (sens data); *Civitas Pictonum* (sens data); *Pictavi* (sens data); *Civitas Pictavorum* (sens data); *Civitas Pictava* (sens data); *Pictavis, Pictava urbs, Pictavensis civitas* (edat de Gregòri de Tors); *Pectavum, urbs Pectava* (sens data); *Pectavis, Pectavo* (Edat Merovingiana); *Apud Pictavium civitatem* (sens data); *Pictavia civitas* au seglhe IX; *Apud Pictavim* en 1080; *Pictavensis ecclesia* en 1092; *Seignoratge de Peytieus* (sens data); *Pictaviensis comes* vers 1102; *Poyters, Peytiers* en 1266; *Peiters, Peters* en 1266; *Peitiers* en 1278; *Poytiers* en 1286; *Poiters* en 1363; *Poictiers* en 1366; *Poitiers* en 1394; *Paytiers* en 1445.

## Istòria

Peitieus a daissat lo sieu nom a tres grandas batalhas :
* la primièra batalha de Peitieus 507, o batalha de Vouillé es la mens coneguda. Foguèt emportada per Clodovèu subre Alaric II rei dels visigòts (al luòc dich *Campus Vogladensis*) al nòrd-oèst de Peitieus, e permetèt la conquista franca de tota la zòna entre Léger e Pirenèus.
* la batalha de Peitieus en 732 a Moussais, sus la municipalitat de Vouneuil-sur-Vienne, al Nòrd de Peitieus, amb la victòria de las Francs dirigits per Carles Martèl sus las tropas moros e los sieus aligats ;
* la batalha de 1356, que se debanèt a Nouaill&eacute;-Maupertuis al sud de Peitieus, amb la victòria dels angleses comandats pel Prince negre contra los franceses dau rei Jean lo Bon.

(*Veire l'article [[Peitau]] per las autras batalhas dau [[Lindau dau Peitau]]*).

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat
## Demografia

## Lhuecs e monuments
## Personalitats liadas a la comuna
* Jean-Pierre Thiollet, escrivan francés

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de Viena

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Chastelairaud

**Chastelairaud** (*Châteulrô / Chateleràud* en peitavin-sentongés; *Châtellerault* en francés) es 'na comuna francesa dau departament de Viena e de la region de Novela Aquitània.

## Geografia

### Comunas limitròfas

## Toponimia
Las atestacions ancianas son, per lhuec:
***Chastelairaud** - *Vicaria de Castro Araldi in pago Pictavo* vers 1025; *In condito Castro Adraldum* vers 1035; *Castrum Airaldi* en 1047; *Castellum Airaudi* vers 1055; *Castrum Araudi* vers 1065; *Castri Arraldi vicecomes* vers 1080; *Chastelarraut* vers 1080; *Castrum Ayraudi* en 1093; *Castrum Aeraudi* en 1260; *Guillelmus de Castro Eraudi* en 1268; *Chastelerault* en 1277; *Chatelerault* en 1291; *Chastel Ayraut* en 1291; *Chatelleraut* en 1316; *Chastelaeraut* en 1324; *Chastelleraut* en 1368; *Chasteauleraut* en 1377; *Castieleraut*, *Chastelleraud* en 1441; *Chastellerault* en 1445; *Chastealehesraut* en 1457; *Chastelairaud* vers lo 10 de genier de 1478; *Chastelayraud* en 1482; *Chastelairaud* en 1667; *Chatellerault* en 1705; *Châtelleraud*, *Chastelleraud* en 1786.Segon l'etimologia e los noms aguiainés, lo nom moderne occitan **Chastelairaud** (en lemosin e marchés) es possiblhe.

## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat
## Demografia

## Lhuecs e monuments
## Personalitats liadas a la comuna
Jean-Pierre Thiollet, escrivan francés.

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de Viena

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Belac

**Belac** (pron. [bəla'] en marchés. *Bellac* en francés) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin. Sos abitants s'apelan los belachons.

## Geografia
miniatura|gaucha|Situacion de Belac en Nauta Vinhana
 

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Bellac* vers 1100, *Belac* vers 1175, *de Bellaco* en 1185. La prononciacion es [bə'la] . 
Segon Dauzat e Rostaing, Negre, Marcel Villoutreix, Ives Lavalada, *Belac* ven dau nom latin d'òme *Bellus*, emb lo sufixe *-acum*.

## Istòria
* En 1829, *Vacqueur* (nom francés) fuguèt annexat a Belac .

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

### Demografia ''Vacqueur'' (nom francés)
* 1793 : 142 abitants
* 1800 : recensat emb una autra comuna (Belac, probable)
* 1806 : recensat emb una autra comuna (Belac, probable)
* 1821 : 157 abitants

## Particularitats dau parlar comunau
Belac e la frontiera entre lu naut-lemosin e lu marchés.

* Articles definits : le [lə], la [la], los [luː], las [laː].
* Prononciacion : *Ch* /ʃ/ ; *g*, *j* /ʒ/ ; femenin singular en /ə/ e lo plural en /ə/ o /aː/ ;  finalas -aria /əˈri/ e -ier /iː/.

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Rechoard

**Rechoard** (*Rochechouart* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

## Geografia
### Geologia
La vila se situa sus un crater d'impacte meteoritic, format fai aperaquí dos cents catòrze milions d'annadas, l'Astroblèma de Rechoard-Chassanom.
 

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Rocacoart* en 1027, *Rochechouart* en 1049, *Rocam Cavardi* vers 1068, *ecclesiis Rupechavardi* vers 1181. La prononciacion es [rɛ'tʃwar] . 
Segon Dauzat e Rostaing, *La Ròcha* ven dau preindoeuropeu **rocca*, que designa successivament 'na montanha o 'na tuca rochelosa, un chasteu fòrt bastit sus la tuca, puei tot chasteu fòrt. lo determinant es un nom de persona . 
Segon Negre, Marcel Villoutreix, Ives Lavalada, lo nom es format de *ròcha* e dau nom d'òme atestat, *Choard*. Marcel Villoutreix precisa sa fòrma d'origina (finala latinizada), *Cavardus*.  

## Istòria
Davant la revolucion, Rechoard dependiá administrativament de la província de Peitau (los vescomtes de Rechoard eran vassaus dau comte de Peitieus), e a l'espirituau, de la diocèsi de Limòtges. 
En 1805, la comuna de Bienac (qu'era la paròfia dont Rechoard dependiá), a dos km a l'est de la vila, fuguet incorporada a Rechoard .

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Particularitats dau parlar comunau
Articles definits : lu ([lə]), la ([lɔ]) ; los ([luː]), las ([lɛː]).
 
Caracteristicas :
* Prononciacion : 
* ch = /ts/; g (davant *e*, *i*) e j = /dz/
* -as, -as- = è long /ɛː/ (las vachas [lɛː vatsɛː])
* "a" tonic = è long (jornada [dzuʁˈnɛːdo], sernada [saʁˈnɛːdo], 'chaba-la ! (acaba-la !) [ˈtsɛːbo lo]!)
* -er- = *-ar-* (per me = par me, lo ser = lu sar, perdre = pardre)
* -es-/-ei- = e long /eː/ a la plaça dau /ej/ naut-lemosin
* -eu = *eui* (œj), coma dins lo francés 'œil' (chasteu [tsɛːˈtœj])

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².
### Demografia Bienac
En 1793, 1681 abitants, en 1800, 1519 . La comuna, que deviá èsser vasta, era tant importanta demograficament coma Rechoard.

## Luecs e monuments
* Astroblèma de Rechoard-Chassanom
* Chasteu de Rechoard


Image:Rochechouart chateau.jpg|Lo chasteu de Rochoard.
Image:Rochechouart eglise vgen.jpg|L'egleisa Sant Sauvador.
Image: Rochechouart - Saint-Sauveur -1.JPG|La tor-clochier.
Image:Rochechouart clocher tors.jpg|Lo clochier tòrs.
Image: Rochechouart - Saint-Sauveur -3.JPG| La nau emb la vòuta e los posteus dau .
Image: Rochechouart - Saint-Sauveur -4.JPG| Lo mur nòrd dau .
Image: Hôtel_de_Ville_de_Rochechouart.jpg|La mairariá per las ostensions de 2023.


## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Jòrdi Deseuse

**Jòrdi Deseuse** es un pintor montpelhierenc. Es filh de l'escrivan clapassièr Francés Deseuse mei conegut coma *L'Escotaire*.
Avinhon

**Avinhon** (*Avignon* en francés) es una vila istorica d'Occitània, en Provença, dins lo parçan dau Comtat Venaicin, lo departament de Vauclusa, dins la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2005. Sa superfícia totala es 64,8&nbsp;km². La vila es coneguda actualament per sas activitats artisticas e culturalas, e demest aquestas a una plaça preponderanta lo Festivau d'Avinhon.

Lo gentilici es **avinhonenc, avinhonenca**.

## Geografia
Avinhon se situa au jonhent de Ròse e de Durença, e confronta a l'oèst lo departament du Gard e lei comunas de Vilanòva d'Avinhon e Angles, e au sud ambé lei Bocas de Ròse e lei comunas de Barbentana, Ronhonaç, Castèurainard e Nòvas.

## Toponimia

## Istòria
thumb|300px|left|Lo Palais dei Papas, en Avinhon
Lo nom d'aquesta ciutat es atestat tre lo sègle VI abans Crist. La mencion mai anciana d'Avinhon (Aouen(n)ion) es la que faguèt lo geograf grèc Artemidòr d'Efes. Foguèt lo sèti dei Papas entre 1309 e 1377.

Avinhon es estat abitat dempuèi tempses preistorics coma o demòstra los sepulcres megalitics trobats a Sant Marçal, que donan constància d'un poblat iberic del sègle VI aC.

## Patrimòni d'Avinhon
Lei muralhas de la vila, que son en bon estat de conservacion, foguèron bastidas per lei papas durant leis annadas que seguiguèron sa venguda dins la ciutat per i demorar. Lo Palais dei Papas es una construccion immensa d'estil gotic que se bastiguèt entre 1335 e 1364; ten de murs que fan entre 5 e 5,5 m de grossor. Après que se n'anèt a Roma la cort papala, foguèt utilizada coma casèrnas e es actualament un musèu ben ric e fòrça visitat. 

Au costat del Palais se tròba Nòstra Dòna dei Doms, la catedrala d'Avinhon, qu'es l'edifici sagrat pus ancian de la ciutat. Bastida entre 1140 e 1160 amb un estil romanic provençau d'una sola nau, sa construccion s'acabèt durant lo sègle XIII. Son cloquièr barròc es singular, e ennaut i es quilhada una estatua de plomb de la Verge, que fa 6 mètres d'aut e pesa 4,5 tonas. 

thumb|450px|left|Vista d'Avinhon; a senèstra, lo Pònt de Sant Beneset

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments
* Palais dei Papas 
* Pònt de Sant Beneset

## Personalitats nascudas o ligadas a Avinhon
*Ugueta de Forcauquier, dama que faguèt partida de la cort d'amor d'Avinhon (sègle XIV).
* Teodòr Aubanèu (1829-1886), escrivan occitan.
* Esprit Requien (1788-1851), naturalista.
* Jérémie Azou (n. 1989), remaire occitan.

## Espòrt

* Sporting Olimpic Avinhonenc XIII

## Veire tanben
* Comunas de Vauclusa

## Liames extèrnes

## Nòtas e referéncias
Montalban

**Montalban** (*Montauban* en francés) es una comuna occitana de Carcin, situada administrativament dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

Los abitants son apelats los montalbaneses.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Espòrt

* Union Esportiva Montalbanesa

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

* Olympe de Gouges
* Fèlix Castanh

## Veire tanben
* Comunas de Tarn e Garona
## Ligams extèrnes

*  Sit de la Vila
*  Revue Arkheia. Istòria e Memòria

## Nòtas e referéncias
Los Sarrasins

**Los Sarrasins** (*Castelsarrasin* en francés, *Mont-Sarrazin* del temps de la revolucion) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region d', de Miègjorn-Pirenèus abans 2015.

## Geografia

## Istòria
Pendent l'Ancian Regime, Los Sarrasins èra de la diocèsi civila del Bas-Montalban, donc de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de la diocèsi de Montalban e de la senescauciá de Tolosa. En 1790, Los Sarrasins èra caplòc de canton e de districte, en l'an XII de canton e d'arrondiment .

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra caplòc dels Los Sarrasins-1 e 2; es ara burèu centralizator del canton dels Sarrasins.

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas damb la comuna
* Pierre Perret, cantaire, actor e autor francés.

## Véser tanben
* Comunas de Tarn e Garona
## Ligams extèrnes

## Nòtas


## Nòtas e referéncias
Embèrt

**Embèrt** (en francés *Ambert*) es una comuna d'Auvèrnha dins le departament dau Puèi de Doma de la region d'Auvèrnha-Ròse-Aups.

Es una de las quatre sosprefecturas dau departament embei Soire, Riòm e Tièrn.

La viala es famosa per sa gastronomia. La forma d'Embèrt es un formatge renomat, dins los temps produit dins las jassariás de Forés en periòde d'estiva. Le borg a per particularitat d'aver una maison de comuna redonda qu'èra l'ancian marchat aus grans, le centre medievau a gardat de maisons de corondatges.

## Toponimia
Le nom de la viala vendriá de *amba* (« petiòta ribèira ») + *ritus* (« ga »). Dins le parlar de la comuna, se ditz [ɛ̃ˈbɛr]. Mens localament, podèm ausir las fòrmas [ɛ̃ˈbar] e [ɛ̃ˈbjar].

Las atestacions ancianas son *Amberti* en 1239 e *Ambertensis* en 1666.

## Geografia
[vignette|alt=Vue d'Ambert|La viala d'Embèrt s'estend au pè daus monts de [Liuradés e de Forés.]]
Per la rota, Montbrison se trapa a   a l’èst, Tièrn a  au nòrd, Soire a  a l'oèst, Sant Estève a  au sud-èst e Clarmont-Ferrand a  au nòrd-oèst.

Embèrt se situa dins la plana dau mèma nom, enrodat a l'èst per los monts de Forés e a l'oèst per los monts de Liuradés.

## Eraldica
 
Blasonament : *d'azur amb la crotz d'argent cantonada de quatre trèfles d'aur*

## Istòria
Au Moien Atge, Embèrt èra aparada embei de fortificacions embei biaucòp de tors.

Embèrt fuguèt un grand centre de fabricacion de papèir fait embei de teissuts e aviá biaucòp de molins per pressar le chanvre e le lin.

Durant las Guèrras de Religion Embèrt fuguèt victima d'atrocitats comesas per l'armada uganauta dau Capitani Merle en 1574.

## Administracion

## Demografia
 

## Patrimòni

* Glèisa de Sent Joan : glèisa gotica bastida entre 1471 e 1550.

## Embessonatges
*  : Annweiler (Renània-Palatinat), dempuèi 1988.
*  : Gorgonzola (Lombardia), dempuèi 2002. 
*  : Saitama, dempuèi 1989.

## Ligam intèrne
* Forma d'Embèrt

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben

## Liams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Tièrn

**Tièrn** [tʃjɛ] es una comuna d'Auvèrnhe (Occitània), e maitot una de las quatre sosprefecturas (embei Soire, Riòm e Embèrt dau departament dau Puèi de Doma de la region d'Auvèrnhe.

Tièrn es una granda viala de cotelariá, per la quantitat de cotèls produts mas maitot per le saubre-faire irremplaçable qu'òm tròba dins 'questa viala.

Le sobriquet daus tiernés es "bistòrt/bistòrç" que podriá venir de "bestòrt/bestòrç" (dos còps tòrt) per causa de lhor trabalh dur de cotelariá. Lhors vesins dison d'ilhs :
* Bistòrt! Cuol tòrt !
* Chamba de pòrc !
* Bòca mon cuol,
* Sarem d'acòrd !

[biˈtɔ.tʃu.tɔ.ʃãbɔ.də.pwɔ.ˈbɔkɔ.mɔ̃.tʃu.saˈʁɛ̃.dɔˈkɔ]

## Geografia
Tièrn es bastida sobre diferents nivèls de colèira que dominan la vau de Duròla. 'Queste denivelament que bailava la fòrça idromotritz que permetiá d'esmòler los cotèls.
### Comunas limitròfas

### Idrografia
La viala es traversada per Duròla que rejonh Dòra a l'oèst de la comuna.

## Toponimia
Las atestacions ancianas son *castrum Tigernum*, *castellum Tigernense* au siecle VI, *Tihernum* en 1373, *Tiernium* en 1392.

Son nom ven dau gallés *tigerno-* ("senhor"), es a dire "viala dominatritz, capitala". Trobèm maitot la fòrma arcaïsanta *Tigèrn*.

## Istòria

### Edat Mejana

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

* Glèisa de Sent Genès : granda glèisa romanica vodada a 'queste sent martir de la region.

## Personalitats liadas a la comuna
* Le comedian Montdory (1594 - 1653)
* Clara Chasal (1956), presentatritz a la television francesa.

## Veire tanben
### Ligams intèrnes
* Lista daus sobeirans de Tièrn
* Piaron Pinha, organizacion tiernesa.

### Liams extèrnes
* Estudi dau parlar de Tièrn
* Teira de mots emploiats vès Tièrn

## Nòtas e referéncias
### Nòtas
### Referéncias
Riòm

**Riòm** [ʁjã] o [ʁjɔ̃]  (*Riom* en francés) z-es una viala d'Occitània, en Auvèrnha, dins la plana de la Limanha. Se situa dins le departament dau Puèi de Doma e ne'n z-es una sosprefectura. Sa populacion z-es de  abitants (2005).

Riam z-es le sèti d'una cort d'apèl que cobrís tota la region d'Auvèrnhe. Fuguèt la capitala dau duchat d'Auvèrnha, una principautat auvernhata dau Moien Atge. Fuguèt maitot durant le Regim Ancian, en concurrença 'bei Clarmont, la viala de l'evesque, per le titre de capitala de tota l'Auvèrnha.

## Geografia

## Toponimia
En occitan ancian la viala z-èra apelada *Riom*, dau latin *Ricòmagus*, dau gallés *rigo-* "rei" e *magus* "merchat").

Segon Dauzat e Rostaing, que citan una atestacion dau sègle VI, *Ricomagensi vico*, le nom de Riòm deriva dau gallés *rix*, *rigo-*, rei, e de *magos*, merchat, champ; *magos* es inaccentuat. Los Feniés precison : **rix/rigo + ó-magos*, aquò-es donca le merchat reiau.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna
* Eugène Charles (1865 -1946), governador generau d'Indochina per interim, "resident superior" e preceptor de l'emperaire Bảo Đại.

## Veire tanben

## Liams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Caors

**Caors** [kaˈurs, ˈkɔws, ˈkɔw] (*Cahors* en francés) es una comuna occitana, capitala de Carcin, situada dins lo departament d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

Lo gentilici es **caorsin -a** o **caorsenc -a**.

La divisa de la vila es «Sèm de Caors, avèm pas paur».

## Etimologia

*Caortz*, en 1415.

## Geografia
La comuna se situa a 115 km al nòrd de Tolosa, sus l'axe RN 20 / A 20 que religa la vila ròsa a París.

## Eraldica
thumb|100 px|left|Blason

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Economia
La vila es coneguda per sas vinhas. 

## Personas famosas nascudas a Caors
* Joan XXII, papa
* Miquèl Ferrièr, musician
* Leon Gambetta, òme politic
* Fabian Galtièr, jogaire e entrenaire de rugbi de XV
* Jòrdi Gorse, òme politic
* Clément Marot, poeta deu sègle XVIau

## Monuments e luòcs toristics
* lo Pont de Balandras, un dels monuments mai coneguts de Caors e tanben lo simbòl de la vila dempuèi que se bastiguèt
* la Torre de Joan XXII
* la Barbacana
* Catedrala de Sant Estève
* Ostal d'Enric IV
* Arc de Diana
* las Badernas, quartièr de Caors

## Caors, vila d'Espòrt
* Rugbi de XV amb lo Caors Rugbi

## Bibliografia

## Embessonatges

## Camin de Sant Jacme

## Ligams intèrnes
* Lista de las carrièras de Caors
* Lista dels quartièrs de Caors
* Vin de Caors

## Veire tanben
* Comunas d'Òlt
* L'occitan de Carcin

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Fijac

**Fijac** (*Figeac* en francés) es una comuna carcinòla situada dins lo departament francés d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

### Comunas vesinas

    400px|left|Distanças e posicion relativa
    



## Toponimia
Lo toponime seriá atestat tre lo sègle VII, jos la fòrma *Figiacus*. La pus anciana atestacion d'aquela fòrma data de 838, dins un diplòme de Pépin Ier d'Aquitània.

La prononciacion en occitan es [fiˈtsat].

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Òlt
* 
* L'occitan de Carcin

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Gordon

**Gordon** (*Gourdon* en francés) es una comuna carcinòla, situada dins lo departament d'Òut e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

## Toponimia
### Gordon
### Prolhac (anciana comuna)
*Prolhac* poiriá venir de noms latins d'òmes coma *Probilius* o benlèu *Proculus*, que Dauzat e Rostaing citan per de toponimes franceses, ambe'l sufixe *-acum* , latinizacion del sufixe gallés *-ācon*. Prolhac èra donc benlèu una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre *Probilius* o eventualament *Proculus*. 

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

Gourdon la mairie.jpg
St Pierre de Gourdon (Lot) Façace.jpg
St Pierre de Gourdon (Lot) Vitraux de la nef.jpg


## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Castras

**Castras** (*Castres* en francés) es una comuna lengadociana de Castrés en Lengadòc situada dins lo departament de Tarn e la region d'Occitània.

Castres es conegut per èsser lo luòc de naissença de Joan Jaurés, e tanben per son musèu consagrat a l'escalpraire e pintor Francisco Goya.

La catedrala de Sant Beneset, sèti episcopal de l'ancian diocèsi de Castras, es uèi la pus importanta de las glèisas de Castras, e data solament dels sègles XVII e XVIII.

L'ostal de vila ocupa l'ancian palais episcopal, concebut al sègle XVII per l'arquitecta Jules Hardouin-Mansart, e acabat pel Jardin de l'Avescat concebut per André Le Nôtre. Près del palais, la torre de Sant Beneset, d'arquitectura romanica, es lo sol vestigi de la vièlha abbadiá benedictina.
La vila ten quelquas ostals bèls dels sègles  XVI e XVII, coma, l'Ostal de Nairac, datant de la Renaissença.
La vila es tanben coneguda per sa còla de rugbi, lo Castras Olimpic (lo " CO "), que jòga en Campionat de França, e subretot pels laboratòris farmaceutics Pierre Fabre (esponsor istoric del club de rugbi).

Lo gentilici es **castrés -esa**.

## Idrologia
La vila es asagada per Agot, riu originari de la montanha de Somalh e d'Espinosa. La ribièra raja d'èst en oèst e travèrsa Castras per se lançar dins Tarn cap a Sant Somplesi (Sant Sulpici).

## Geografia

Castras es una vila isolada situada al pè de la Montanha Negra e a ras de Sidòbre a una altitud de 172&nbsp;m.

## Transpòrts
Mentretant un aeropòrt permet de rejuntar París e Lion. Castras es religada al malhum de trins plan dinamic dempuèi 1865.

## [[Clima]]
Lo clima de Castras es de tipe aquitan oriental amb doas influéncias marcadas: mediterranèa e montanhòla.
Tomba  d'aiga per an. La temperatura mejana es de . Lo clima es plan contrastat, caud en estiu e freg en ivèrn.
(mens de ).

## Urbanisme
Castras es una vila amb plan de bastiments ancians e encartats monuments istorics. Aqueste patrimòni se compausa de:

* La glèisa de Sant Beneset (que foguèt la catedrala de Castras) que data del sègle XVII.

* L'ostal de comuna (ancian palais episcopal) amb lo Jardin de l'Avescat.

* L'ostal de Nairac (del sègle XVI) -un vièlh maisse-

* Lo Musèu Goya (segond musèu aprèp lo Lovre per las pinturas espanhòlas) que dubriguèt en 1840.

* Lo teatre (1904), engenhat sus lo modèl de l'Opèra Comic de París

* La plaça de Joan Jaurés renovada al començament de l'annada.



## Istòria
Castras èra una possession dels vescomtes d'Albi, puèi dels senhors e comtes de Castras. Foguèt reünida al domèni reial francés en 1519 per encausa d'una disputa de succession entre la filha de ''Boffillo'' de Jutge e los senhors de Labrit.

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna
*Joan Jaurés
*Pèire Fabre
*Pèire de Fermat
*Pau de Rapin-Toiràs (1661-1725), istorian uganaud

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Turin

**Turin** (; en italian: *Torino* ; en piemontés: *Turin* ) es una ciutat italiana, capitala de Piemont e de la ciutat metropolitana omonima. 

Turin foguèt la capitala del Ducat de Savòia tre 1563, del Reialme de Sardenha a partir de 1720, e puèi la primièra capitala d'Itàlia de 1861 a 1865. La vila es un dels centres universitaris, culturals, toristics e scientifics mai importants d'Itàlia. 

## Geografia
Turin se trapa dins una plana delimitada pels flumes Stura di Lanzo (ancianament *Stura di Lancio*), Sangone e Pò (que travèrsa la ciutat del nòrd al sud).

Confronta las comunas de Venaria Reale, Settimo Torinese, Borgaro Torinese, San Mauro Torinese, Collegno, Rivoli, Baldissero Torinese, Grugliasco, Pino Torinese, Orbassano, Pecetto Torinese, Beinasco, Moncalieri, Nichelino.

## Istòria
[thumb|right|Las [Torres palatinas romanas]]

### Epòca romana
Durant lo primièr sègle abans Crist, probablament en 28 abans Crist, los romans creèron un camp militar (*Castra Taurinorum*), que foguèt dedicat mai tard a August (*Augusta Taurinorum*). The typical Roman street grid can still be seen dins la vila modèrna, e d'un biais encara mai precís dins lo neighborhood que se coneis jol nom de *Quadrilatero Romano*. Via Garibaldi traces la dralha exacta Decumanus de la Ciutat romana que començava a la *Porta Decumani* which was later incorporated dins lo *Castello* o *Palazzo Madama*. La *Porta Palatina*, a la part septentrionala del districte, es estada preservada fins uèi dins un parc còsta la Catedrala. Turin teniá aperaquí 5.000 abitants en aquel temps, que totes vivián a l'interior de las grandas muralhas.

### Edat Mejana
Aprèp la casuda de l’Empèri roman, la ciutat foguèt conquistada pels lombards, puèi pels francs de Carlesmanhe en 773. La *[[Marca de Turin]]* (un comtat) foguèt fondat dins las annadas 940, e foguèt dominat per la dinastia Arduinic fins a 1050. Aprèp lo maridatge d'Adelaïda de Susa amb lo filh d'Humbert Biancamano, Otto, la familha dels Contes de Savòia prenguèt lo contraròtle. While la dignitat de conte was held per l'avesque coma conte de Turin (1092–1130 e 1136–1191) èra regit coma una prince-bishopric pels avesques. En 1230–1235 èra a lordship jos la Marqués de Montferrat, styled Lord de Turin. A la fin del sègle XIII, quand foguèt annexada al Ducat de Savòia, la vila comptava ja 20.000 abitants. Un bèl nombre dels jardins e palaises nasquèron durant lo sègle XV quand la vila foguèt remodelada. L'Universitat de Turin foguèt tanben fondada en aquel periòde.
Coni

**Coni** (*Cuneo* en italian), es una ciutat italiana chapluec de la província omonima en Piemont.

Lo gentilici es **cuneés**, **-esa**.
Dinha

**Dinha** (*Digne-les-Bains* en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Es la segonda vila dau departament amb 16000 abitants.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* 2016 : 16186

## Vilas embessonadas
* Bad Mergentheim, Alemanha 
* Borgomanero, Itàlia 
* Douma, Liban 

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas ambé la comuna
*Simon Juda Onorat lexicograf
*Pèire Gassend matematician

## Veire tanben
* Comunas deis Aups d'Auta Provença

## Liames extèrnes
*  Site oficiau Dinha 

## Nòtas e referéncias
Aiga potabla

L**'aiga potabla**, **aiga bevable** (var. gasc. **aiga bevedera**) o **aiga bona** es una aiga que pòt èsser consumida pels òmes e que pòt servir per preparar de manjar, per qu'es pro pura quimicament e biologicament.
Aigassas

Las **aigassas** son d'aigas cargadas de matèrias divèrsas, venent de l'industria, dels establiments umans o d'activitats agricòlas o d'elevatge.
Dioxid de carbòni

Lo **dioxid de carbòni** (CO2) es un gas sens color, ni odor ni sabor, format naturalament per l'oxidacion totala del carbòni, que resulta dirèctament de la combustion de matèria organica o de combustibles fossils e del metabolisme dels èssers vius.

Lo CO2 es utilizat per l'anabolisme dels vegetals per produire la biomassa a travèrs la fotosintèsi, processus qui consistís a reduire lo dioxid de carbòni per l'aiga, gràcia a l'energia luminosa recebuda del solelh e captada per la clorofilla, en liberant d'oxygèn per produire d'òsas, e d'en primièr de glucòsa per lo cicle de Calvin. Lo CO2 es liberat, a travèrs lo cicle de Krebs, per lo catabolisme de las plantas, dels animals, dels *[[fungi]]* (mycètas, o campairòls) e dels microorganismes. Aquel catabolisme consistís especialament a oxidar los lipids e los glucids en aiga e en dioxid de carbòni gràcia a l'oxigèn de l'aire per produire d'energia e de poder reductor, sos forma respectivament d'ATP e de . Lo CO2 es per consequent un element fondamental del cicle del carbòni sus nòstra planèta. Es tanben produit par la combustion de las energias fossilas coma lo carbon, lo gas natural e lo petròli, e per la de totas las matèrias organicas en general. Es un sosproduit indesirable dins los processus industrials a granda escala. Un exemple es la produccion d'acid acrilic qu'es produit dins una quantitat de mai de cinc milions de tònas per an. L'escomesa dins lo desvolopament d'aqueles procediments es de trobar un catalisador e de condicions de procediments apropriadas que maximizan la formacion del produit e minimizan la produccion de CO2. De quantitats significativas de CO2 son an mai deslargadas per los volcans e autres fenomèns geotermics coma los gueisèrs.

En setembre de 2016, l'atmosfèra terrèstra ne conteniá a une concentracion de  (parts per milion en volum), siá 0,0401 %. En 2009, aquela concentracion atenhiá precisament , contre solament  en 1839 d'après las caròtas de glaç prelevadas dins la region del cap Poinsett en Antartida, siá una aumentacion globala d'aperaquí 42 % en . En 2017, amb , despassèt un taus pas jamai atenh dempuèi .

Lo CO2 es un gas d'efièch de sèrra plan conegut, transparent en lutz vesedoira mas absorbissent dins lo domeni infraroge, de sòrta que ten a blocar la reemission vèrs l'espaci de l'energia termica recebuda pel sòl sos l'efièch del raionament solar ; seriá responsable de 26 % de l'efièch de sèrra a l'òbra dins nòstra atmosfèra (la vapor d'aiga n'assegurant 60 %) ont l'aumentacion de sa concentracion es responsable del rescalfament climatic constatat a l'escala de la Tèrra dempuèi los darrièrs decennis del sègle XX. En mai, l'acidificacion dels oceans resultant de la dissolucion del dioxid de carbòni atmosferic va comprometre la subrevida de nombroses organismes marins.
## Veire tanben
*Equacion de Kaya
*Rescalfament climatic
## Referéncias
Recuperacion

La **recuperacion** es  una causida de valorizacion qu'es de profitar las matèrias o lo potencial energetic qu'an de valor dins una sobralha.
Reciclatge

Lo **reciclatge** es una causida de valorizacion qu'es de tornar utilizar las sobras dels produches ja consomats dins la fabricacion dels produches nòus. Es a dire tornar introduire dins lo cicle produccion-consomacion de produches o materials eissits del rafatum. 

Son mai que mai papièrs, metals, plastics e veires que son amassats per Reculhida Selectiva. Lo reciclatge pòt foncionar sonque mercé a l'educacion dels consomadors que devon portar e triar los materials de reciclar dins de conteneires situats dins los punts de culhida .
Artiodactyla

Lo taxon dels **artiodactils** (***Artiodactyla***), del grèc *artios* « par » e *dactylos* « det », es, segon la classificacion tradicionala, un òrdre de mamifèrs placentaris. La pròcha parentat entre los ipopotamids e los cetacèus sembla averada, sus la basa d'analisis geneticas, çò que significa qu'aqueste taxon es parafiletic. L'acamp dels artiodactils amb los cetacèus forma lo taxon dels cetartiodactils, que es, el, monofiletic.

## Referéncias
*
Abitat

En ecologia, l**'abitat** es lo territòri o lòc ont viu un organisme o una comunautat d'organismes, caracterizat per una tièra de caracteristicas d'environament.

## Veire tanben
Repoblacion

En ecologia, la **repoblacion** es una intervencion per poblar de nòu una encontrada amb d'espècias que i son indigènas.
Bruch

La **pollucion acustica**, comunament nomenada **bruch**, es un polluent fisic fach d'una mescla de sons de frequéncias diferentas, que congrea una sensacion auditiva agressiva o desagradiva.

## Articles connèxes
* silenci
Arsenic

L**'arsenic** es l'element quimic de numèro atomic 33, notat pel simbòl As. Son còs simple se presenta jos la forma d'un solid cristallin argentat.

L'arsenic aparten al grop dels pnictogèns (grop 15) amb l'azòt (N), lo fosfòr (P), l'antimòni (Sb), lo bismut (Bi) e lo moscovi(Mc). Ten de propritats intermediaris entre las dels metals e dels non-metals, coma l'antimòne que ne's pròche. Es generalament considerat coma un metalloïd. Es un element nautament toxic e un polluant reglementat dempuèi 2005 en Euròpa per una directiva.

Lo grop dels pnictogèns mòstra una tendància creissenta de formar de sulfurs estables puslèu que d'oxids. En mai, los ions a basa d'As, Sb e Bi son précipitats per lo sulfur d'idrogèn en solucion.

L’arsenic es quimicament fòrça semblable al fosfòr, element non-metal que le precedís dins lo meteis grop. Òm ditz qu'es  son « analòg quimic». Presenta tanben una granda analogia amb l'antimòni semi-metallic, pus pesuc, que le seguís dins lo grop.

Aquela matèria coneguda dempuèi l'Antiquitat es tanben un perturbator endocrinian.
Assanida

L**'assanida** es la recolhida, evacuacion o epuracion, junts o non a un tractament, de l'aiga de ploja, de las aigassas o de de sobralhas solidas.
Atmosfèra

Lo mot **atmosfèra** pòt aver mantuna significacion :
* en astronomia
** l**'[[Atmosfèra (Tèrra)|atmosfèra de la Tèrra]]** es lo jaç gasós qu'enròda lo glòbe terrèstre.
** l**'[[atmosfèra (astronomia)|atmosfèra]]** es l'envolopa gasosa enrodant cèrts astres, coma l'atmosfèra d'una planeta o l'atmosfèra estellara d'una estela. Dins lo cas d'una planeta « gasosa », l'atmosfèra designa la partida de la planeta que sa matèria es en fasa gasosa.

* en fisica, l**'[[atmosfèra (unitat)|atmosfèra]]** (**atm**) es una unitat de pression.
Audit environamental

L**'audit environamental** es l'estudi sistematic, objectiu e aprigondit que ten per objècte de determinar se lo sistèma de gestion e la practica environamentala d'una entrepresa, d'una usina, etc… correspondon a las leis, se lo sistèma de gestion environamentala fonciona coma cal, e se conven per realizar la politica e las tòcas environamentalas definidas.
Descarga

La **descarga** (var. **descharja**) es un lòc ont se descargan o se depausan las sobralhas o bordilhas, d'un biais contrarotlat o non.