open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Philae (sonda espaciala)

**Philae** es un modul de davalada robotizat de l'Agéncia Espaciala Europèa qu'acompanhèt la sonda espaciala Rosetta, e que foguèt concebut per se pausar sus la Cometa Choriómov-Herassymenko pauc aprés son arribada, fach que capitèt a las 17:03 lo 12 de novembre de 2014, ne fasent lo primièr contacte contrarotlat amb lo nuclèu d'una cometa. Sos instruments devrián obtenir los primièrs imatges de la superfícia d'una cometa e i realizar las primièras analisis *in situ* per ne determinar la composicion.

La sonda pòrta lo nom de l'Illa Philae de Nil, que i se trobèt un obelisc que foguèt utilizat  amb la Pèira de Rosetta per deschifrar los ieroglifs egipcians.

### Referéncias
Kakha Bendokidze

thumb|250px|Kakha Bendokidze en setembre de 2014
**Kakha Bendokidze** (en georgian: კახა ბენდუქიძე e en transcripcion internacionala **Kakha Bendukidze**; Tbilissi, 20 d'abril de 1956 – Londres, 13 de novembre de 2014) foguèt un politician e entrepreneire georgian.
Pascal I

**Pascal I** (mòrt lo 11 de febrier de 824) foguèt lo 98 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 25 de genier de 817 au 11 de febrier de 824. Succediguèt a Estève IV (816-817) e foguèt remplaçat per Eugèni II (824-827).

Nascut en Roma, èra abat dau monastèri Sant Estève de la vila avans son eleccion. Dins lo corrent de son pontificat, contunièt la politica de sei predecessors ambé lo mantenement de l'aliança ambé lei Francs que li permetèt d'obtenir Sardenha e Corsèga. Contunièt tanben d'acuelhir lei monges orientaus exilats en causa de la crisi iconoclasta qu'afectava l'Empèri Bizantin. 

## Liames intèrnes

* Lista dels papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Eugèni II

**Eugèni II** (mòrt lo 27 d'aost de 827) foguèt lo 99 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 6 de junh de 824 au 27 d'aost de 827. Succediguèt a Pascal I (817-824) e foguèt remplaçat per Valentin (setembre - octòbre de 827).

Son pontificat foguèt marcat per lo renfòrçament de l'influéncia dei Francs dins la gestion deis afaires romanas. D'efèct, en causa de trèbols grèus a la mòrt de Pascal I, l'emperaire Loís lo Pietós mandèt son fiu ambé de tropas dins la vila papala. Eugèni II foguèt obligat de negociar una constitucion romana novèla que definissiá la senhoriá dau papa sus Roma e sei limits. En mai d'aquò, lo tèxte obliguèt lei successors d'Eugèni de jurar fidelitat a l'emperaire franc. Enfin, un delegat imperiau s'installèt a Roma per assegurar lo foncionament de l'administracion e reglar lei questions malaisadas.

## Liames intèrnes

* Lista dels papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Valentin

**Valentin** (1 de setembre - 10 d'octòbre de 827) foguèt lo 100 papa de la Glèisa Catolica Romana. Succediguèt a Eugèni II (824-827) e foguèt remplaçat per Gregòri IV (827-844). Moriguèt de malautiá quauquei setmanas après son eleccion e son pontificat es mau conegut.

## Liames intèrnes

* Lista dels papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Dariush Mehrjui

thumb|250px|Dariush Mehrjui en 2010
**Dariush Mehrjui** (en farsi: داریوش مهرجویی, Teheran, 8 de decembre de 1939 - Karaj, 14 de octobre de 223) era un realizador, scenarista e productor cinematografic iranian. Es un dels cineastas mai importants del cinèma iranian que se considera que foguèt son segond film, *Gāāv* (en farsi: گاو‎, "La vaca") que balhèt naissença al movement sonat "Nòva ondada".

## Referencia
* Dariush Mehrjui IMDb
Abbas Kiarostami

**Abbas Kiarostami** (en farsi: عباس کیارستمی‎; Teheran, 22 de junh de 1940 – París, 4 de julhet de 2016) èra un realizador, scenarista, productor cinematografic e fotograf iranian.
Chos Malal

**Chos Malal** es una vila argentina de la província deu Neuquén. Fondada en 1887 comptava 13.092 abitants en 2010.
Cevenòl (sosdialècte)

Lo **sosdialècte cevenòl** es la varietat del lengadocian oriental de la Cevena. Aquela tièra de parlars aguèt coma centre literari lo ròdol d'Alès durant la segonda mitat del sègle XX amb un bèl nombre d'autors que los mai famoses son Albèrt Arnavièla, Joan Castanha e subretot lo marqués de la Fara-Alès.
Foguèt subretot aqueste darrièr l'impulsor del reviscòl de l'escritura occitana del país cevenòl a partir de la publicacion de son òbra màger *[[Las castanhadas]]* en 1844.

Las revistas i foguèron pro nombrosas dempuèi l’*[[Armanac Cevenòu]]* que venguèt puèi l’*[[Armanac de Lengadòc]]* capitanejat per Arnavièla a *[[Cacalacà]]* dirigit per Joan Castanha.

L'airal d'Alès coneguèt tanben una granda e rica profusion d'estudioses de la lenga coma l'abat Boissièr de Sauvatges, autor en 1756 d'un dels diccionaris occitans mai ancians, Maximin d'Òmbres, autor d'un autre diccionari amb Gracian Charvet en 1884, e l'abat Pèire Fesquet.

Dempuèi 2010, l'ancian occitanista Ives Gorgaud mena un movement secessionista en definir lo cevenòl coma una lenga d'òc diferenta de l'occitan.

## Elements de dialectologia
### Vocalisme
* Contràriament al sosdialècte montpelhierenc, lo cevenòl presenta coma la màger part de l'occitan la *-a* finala prononciada /ɑ/.
* La finala *-iá* i es sistematicament prononciada (tant en morfologia coma en fonetica) [jɛ] dins la part meridionala del país coma
en montpelhierenc.

### Consonantisme
* La prononciacion de *-g-* (davant -e o -i) e de *-j-* i es [ʤ(j)] contràriament al montpelhierenc [ʧ] o al rodanenc [ʣ].

### Morfologia
* Coma dins la màger part del lengadocian, presenta la tièra d'articles *lo*, *la*, *los* e *las*.

## Ligams extèrns

* Estudi del diàlecte cevenòl

* [Lexic e gramatica del parlar de la comuna del [Lo Blumar|Blumar]
Lucien Clergue

**Lucien Clergue** (nom afrancesat, en occitan *Lucian Clèrgue*; Arle, 14 d'agost de 1934 - Nimes, 15 de novembre de 2014) èra un fotograf occitan, fondator dels rescontres d'Arle.

Descobèrt per Pablo Picasso, Lucien Clergue crèa en 1968, amb Michel Tournier, los rescontres internacionals de la fotografia d'Arle.

En 1979, ven doctor en fotografia après aver presentat a l'Universitat de Provença una tèsi sonque d'imatges.

## Referéncias
Antoni Maria Badia i Margarit

**Antoni Maria Badia i Margarit** (Barcelona, 30 de mai de 1920 – Barcelona, 16 de novembre de 2014) foguèt un filològ e lingüista catalan. Especialista de l'istòria e la gramatica de la lenga catalana, èra un dels lingüistas mai importants del sègle XX dels Païses Catalans. Per son prètzfach considerable recebèt la crotz de Sant Jòrdi en 1986. 

## Òbras
Germanodactylus

**Germanodactylus**

Eth genre ***Germanodactylus*** (det alemanh) siguec utlizat per prumèr còp en 1964 peth paleontològ chinés C.C.Young tà aperar un pterosaure de Solnhofen que C. Wiman ja auia descrit en 1925 coma *Pterodactylus cristatus* (Pterodactil damb cresta).

Enquia aqueth moment que s'auien trapat paucs individús d'aguest genre qu'a unes espècies; *Germanodactylus* *cristatus*, trapat en Solnhofen. Er individú de Daiting siguec trapat en ues strata de Solnhofen e ère pas tant an.

Era caracteristica tipica de ***Germanodactylus ***ère ua cresta sus er uas ena part mieja deth cran. Començaua sus eth nostril e arribaua enquia ensus des horats des uelhs. De segur qu'ère caperada damb carina de uas.

Era denticion qu'ère poderosa e damb ues dents relatiuaments cuertes. Ara fin dera maissa auia pas de dents e auia ua forma ponchuda, coma un bec d'audèth. *Germanodactylus *cristatus, mès petit, auia un cran de 13 cm damb ues ales de 98 cm.

David Uniwm, dera Universitat de Reading tamben classèc es vertebres, radi, ua prumèra falanx deth det tà volar, tibia e fibula coma un pterosaure de Kimmeridge Clay, ena costa de Dorset, en eth sud-èst d'Anglatèrra, deth genre ***Germanodactylus***.

Qu'ei pas sonque eth prumèr ***Germanodactylus ***trapat en Baviera, mès tamben er individú més ancian d'un pterosaure pterodactil, pr'amor que Kimmeridge Clay ei mès ancian qu'es pèires de Solnhofen.

Hònt: *The illustrated Directory of Dinosaurs and other Prehistoric creatures, Greenwich Editions, 2005.*
Gallodactylus

**Gallodactylus**

Eth nom **Gallodactylus **(det gaelic) siguec utilizat per prumèr còp en 1974 peth paleontològ francés Jean Fabre tà aperar un pterosaure trapat en arroques deth Jurassic lèu en Canjuers, en eth Departament de Var, en Occitània.  

I auia plan de traches en comun damb d'autes pterosaures trapats en strata litografica de Baviera e Württemberg,en Alemania qu'èren comuns. Qu'ei atau qu'eth prumèr pterosaure, descrit coma *Pterodactylus suevicus* e trapat en Nusplingen, en Nusplingen, en Württenberg per August Quenstedt, un professor de Tübingen ei de 1855. Aguest madeish fossil podiá adara d'éster classat coma **gallodactylus**.

Era peirèra de Nusplingen a dat sonque uns paucs fossils de pterosaure, des quals **Gallodactylus **ei un des melhors conservadi. Aguesta espècie tamben a sigut trapada en Solnhofen. Aciu **Gallodactylus **qu'ei plaçat demest es pterosaures mès grani** **dens des pterosaures de coa cuerta. Coma** **Germanodactylus, **Gallodactylus **subervisquéc pas eth Cretacèu.

Es sues caracteristiques particulars èren un bec plan long damb un nombre de dents estretes limitades ath deuant dera longa maissa e ua cresta medial cuerta sus eth darrèr deth cap. Es dents anauen entàth deuant e èren atau ua aisina plan eficient tà agahar peish dera aigua. **Gallodactylus **auia un cran de 15 cm e ua longada d'ales d'1,35 m.

Hònt: *The illustrated Directory od Dinosaurs and other Prehistoric creatures, Greenwich Editions, 2005*.
Vittorio De Sica

**Vittorio De Sica** (nascut en 1901, m. 1974) foguèt un important realizator italian de cinèma e actor, del genre Neorealisme. Son filme mai conegut es *[[Ladri di biciclette]]* (1948).

### Filmes
Títols en italian:

* 1940: *Maddalena... zero in condotta*
* 1941: *Teresa Venerdì*
* 1942: *Un garibaldino al convento*
* 1943: *I bambini ci guardano*
* 1944: *La porta del cielo*
* 1946: *Sciuscià* 
* 1948: *[[Ladri di biciclette]]* 
* 1950: *[[Miracolo a Milano]]*
* 1952: *[[Umberto D.]]*
* 1953: *Stazione Termini*
* 1954: *[[L'oro di Napoli]]*
* 1955: *Il tetto*
* 1960: *La ciociara*
* 1961: *Il giudizio universale*
* 1962: *Boccaccio '70*
* 1962: *I sequestrati di Altona*
* 1963: *Il boom*
* 1963: Ieri, oggi, domani
* 1964: *Matrimonio all'italiana*
* 1965: *Un mondo nuovo*
* 1966: *Caccia alla volpe*
* 1967: *Le streghe*
* 1967: *Sette volte donna*
* 1968: *Amanti*
* 1970: *I girasoli*
* 1970: *Il giardino dei Finzi-Contini*
* 1970: *Le coppie*
* 1971: *Lo chiameremo Andrea*
* 1973: *Una breve vacanza*
* 1974: *Il viaggio*
.science

**** ("sciéncia", en anglés o francés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuei lo 15 de novembre de 2014.

## Referéncias
.party

**** ("partit", o "fèsta" en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuei lo 17 de novembre de 2014.

## Referéncias
.八卦

**** (*bāguà*, "petòfia", en chinés, còdi punycode .xn--45q11c) es un nom de domeni chinés. Es en servici dempuèi lo 17 de novembre de 2014.

## Referéncias e nòtas
Maroon 5

thumb|250px|Maroon 5 en 2011 al programa ''TV Week Logies''
**Maroon 5** es un grop de pop rock estatunidenc. Creat a Los Angeles en 1994 jol nom de **Kara's Flowers**, cambièt de nom per sa forma actuala en 2001 quand la formacion aculhiguèt un novèl membre. Lo menaire e cantaire del grop es Adam Levine.

Dempuèi la debuta de sa carrièra en 2002, lo grop a vendut mai de 10 milions de disques als Estats Units e internacionalament mai de 100 milions de singles e 27 milions d'albums.

## Discografia
* *Songs About Jane* (2002)
* *It Won't Be Soon Before Long* (2007)
* *Hands All Over* (2010)
* *Overexposed* (2012)
* *V* (2014) 
* *Red Pill Blues* (2017)
Dumitru Fărcaș

**Dumitru Fărcaș** (Groșii Băii Mari, Maramureș, 12 de mai de 1938 - 7.08.2018, Cluj) es un taragotista romanés. Es l'interprèt mai famós del país per çò qu'es de sonar de musica tradicionala e populara amb un taragòt.

## Ligams extèrns
* Sit web de Dumitru Fărcaș
Taragòt

thumb|250px|Taragòt modèrn
Lo **taragòt** (de l'ongrés: *tárogató*) es un instrument de vent emplegat dins la musica tradicionala de cèrtes païses d'Euròpa de l'Èst. Originari d'Ongria es tanben emplegat dins cèrtas regions de Romania (ont es sonat *taragot*) e mens frequentament en Ucraïna (tanben sonat тараґот "tagaròt"). 

Sonat popularament en Ongria flaüta turca (*töröksíp* en ongrés) per encausa de sas originas, Vencel József Schunda, un fabricant d'instruments de Budapèst, li faguèt sofrir a la fin del sègle XIX una transformacion considerabla que fa que generalament, e mai garden lo meteis nom, se considera que son dos instruments diferents.
Chebeli

**Chebeli** es un riu d'Etiopia e de Somalia que sa fònt se situa dins lo sud-èst dau Plan Etiopian e qu'aganta la region de Mogadisho. Après la capitala somaliana, son cors vèn sasonier e son jaç es generalament sec. Pasmens, dins lo cas de precipitacions importantas, lo riu pòu agantar lo sud de Somalia e se traire dins Juba.

## Liames intèrnes

* Juba.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lac Turkana

Lo **Lac Turkana** es un grand lac d'Africa situat dins lo nòrd de la Vau dau Rift. D'una superficia de  km² e d'una longor d'aperaquí 300 km, se troba principalament sus lo territòri de Kenya mai son extremitat meridionala fa partida d'Etiopia.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sòrga (Vauclusa)

**Sòrga** es un ribiera d'Occitània que raja en Provença e que se parteja en dos en avau de L'Illa de Sòrga per donar dos braç: la Sòrga de Veleron e la Sòrga d'Entraigas. Aquelei se deveson en plusors desenas de rivets : la Sòrga de Monclar, la Sòrga dau Pont de la Sabla, la Sòrga dau Travèrs, la Sòrga dau Molin de Josep, la Sòrga de la Faibla, la Sòrga dei Molins, la Sòrga de Trentin, etc.

Totei s’escolan dins la plana dei Sòrgas (entre L'Illa de Sòrga e Avinhon). Lei braç principaus d'Entraigas e de Veleron se rejonhon per se traire dins Ovesa a Bedarrida.
.lds

**** (acorcha de *Last day's saints*, "Sants dels darrièrs jorns" en anglés) es un nom de domeni generic depausat pels Mormons. Es en servici dempuei lo 19 de novembre de 2014.

## Referéncias
Pòrt Sodan

.

**Pòrt Sodan** es una vila e lo pòrt principau de Sodan lòng dau litorau occidentala de la Mar Roja. Situat a 675 km de la capitala sodanesa, la ciutat e seis installacions portuàrias foguèt fondadas en 1909 per lei Britanics au bot de linha dau camin de fèrre bastit la Vau de Nil e la Mar Roja per remplaçar lo pòrt de Suakin qu'èra pas adaptat au transpòrt maritim modèrne. L'endrech venguèt rapidament una aglomeracion importanta e Pòrt Sodan aviá una populacion d'aperaquí  abitants en 2007.

## Liames intèrnes

* Suakin, pòrt istoric de Sodan.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sòrga (Avairon)

**Sòrga** es un riu d'Occitània que raja en  Roergue. Es l'afluent principal del Dordon de Camarés, doncas un sosafluent de Garona per Dordon, puèi per Tarn.

## Geografia

De ,  Sòrga a sa font al causse de Larzac prèp de Cornus per se getar dins lo Dordon de Camarés en aval de Sant Africa, tout près de Vabre de l'Abadiá.
Esprit Requien

**Esprit Requien** foguèt un naturalista, nascut lo 6 de mai de 1788 a Avinhon e defuntat lo 30 de mai de 1851 a Bunifaziu. Botanista egregi, paleontològ e malacològ, foguèt un dei pus famós naturalistas dau  e benlèu lo pus illustre saberut avinhonenc.
Nicola Sturgeon

**Nicola Ferguson Sturgeon** (n. a Irvine, en Escòcia, lo 19 de julhet de 1970) es una jurista e politiciana escocesa, membre del Partit Nacional Escocés. Foguèt primièra ministra d'Escòcia de 2014 a 2023.
Ptenoisaurus

vinheta|Eth Peteinosaurus siguec amassa samb Eudimorphodon un des Pterosaures dera familha des Pterodactylia mès ancians que i a auut jamès sus era Tèrra.
**Peteinosaurus** (ludèrt que vola) ei un genre de pterosaure. Demorèc pendet eth Trias superior ena fin deth Norian, hè 221 a 210 milions d'annadas e açò hè de Pteinosaurus un des genres mès ancians coneguts de pterosaures damb Eudimorphodon. 

Aguest genre minjaua peishi e sonque auia ua espècie, *Pteinosaurus zambelli*. Diuersi fossils an sigut descurberts aprèp de Cene, en Italia. Auia ua longada de proche de 60 cm e pesaua mens qu'un audèth petit (1)(2)(3).

**Referències**

1.- R. Wild, « Die Flugsaurier (Reptilia, Pterosauria) aus der Oberen Trias von Cene bei Bergamo, Italien », Bolletino della Societa Paleontologica Italiana, vol. 17, no 2,‎ 1978, p. 176-256.

2.- (en) T. Haines et P. Chambers, The Complete Guide to Prehistoric Life, Firefly Books Ltd.,‎ 2007 (ISBN 1-55407-181-X), p. 72–73.

3.- (en) Paul M. Barrett, Richard J. Butler, Nicholas P. Edwards et Andrew R. Millner, « Pterosaur distribution in time and space: an atlas », Zitteliana, vol. 28,‎ 2008, p. 61-107 (lire en ligne [archive] [PDF]).
Lagosuchus

**Lagosuchus** ei un genre de petit archosaure dera familha des lagosuquides que demorèc pendent eth Triassic ( de -240 a -231 milions d'annadas). Aguest qu'ei un des reptils que se pensa que sigueren es ancessors des pterosaures.

Tamben ei considerat coma un genre proche des dinosaures. se coneishen dus espècies; *Lagosuchus talanpayenisis* e *Lagosuchus* *Lilloensis*, aguest darrèr reclassat coma Marasuchus per Paul Sereno en 1994.

Lagosuchus ei considerat per quauqu'ns coma un Nomen Dubium.

**Descripcion**

**Lagosuchus** sonque se coneish per fossils plan incomplets (sonque ua pata de darrèra, un omoplat e quauques vertebres poderián éster atribuides a Lagosuchus). Es caracteristiques d'aguesta pata mostren qu'ère un arcosaure leugeraments abatut. Qu'ei d'arremercar es sues pates longues da darrèr e cuertes de dauant e un pè plan desvolopat.

Tot açò son traches que se son comparats damb espècies proches suggereishen que podiá córrer pendent periodes cuerts. Totun, que marchava damb es quate pates era majoritat deth temps.

**Lagosuchus** ère probaubements un predator agil, capaç d'utilizar era sua velocitat per caçar es sues preses e tamben hugir de predators mès grani (1). Eth sòn nom vò díder *[[crocodil]]* *[[conilh]]* e hèia 40 cm de longada e pesaua de 100 a 200 g. Son abitat qu'ère America del Sud e ère carnivòr e mès exactaments insectivòr.

Lagosuchus auia ua grana coa qu'utilizava tà hèr de contrabalaç de sòn cotx plan petit. Eth sòn cos ère cuert. Sòns braçi èren longs e finien damb mans damb tres dets. Es sues ungles ponchudes èren utilizades tà gahar insectes e petits vertebrats.

**Referències**

1.  London, Marshall Editions,‎ 1999 (ISBN 1-84028-152-9), p. 97
Batalha de Metemma

La **batalha de Metemma** ò **batalha de Gallabat** se debanèt dau 9 au 10 de mai de 1889 entre l'Empèri Etiopian e lo Sodan Madista. Es un eveniment important de l'istòria d'Etiopia en causa de la mòrt de l'emperaire Yohannes IV. La batalha s'acabèt per una desfacha etiopiana e una victòria madista mai lei pèrdas dei venceires èran tròp importantas per l'esplechar.

La batalha foguèt entraïnada per una incursion madista que capitèt de pilhar Gondar, capitala istorica d'Etiopia. Lo negus Yohannes IV decidèt après mai d'una esitacion d'organizar una expedicion per atacar a son torn lo territòri sodanés. Reüniguèt una armada de  òmes que se turtèt a una fòrça madista, en partida fortificada, de  combatents. Gràcias a un equipament e un comandament melhors, leis Etiopians rompèron la linha defensiva dei Madistas que subiguèron de pèrdas importantas. Pasmens, avans l'afondrament finau de la defensa, Yohannes IV, que menava sei tropas segon la tradicion militara etiopiana, foguèt tuat entraïnant la dispersion de l'armada etiopiana. Quauquei jorns après la batalha, un grop de Madistas capitèt d'infligir una desfacha novèla ai rèstas de l'armada etiopiana e de capturar lo cadabre de Yohannes. Sa tèsta foguèt mandada a Òmdurman coma simbòl de la victòria.

La mòrt dau negus entraïnèt un periòde de crisis intèrnas en Etiopia ambé la presa dau poder per Menelik II que deguèt luchar còntra Ras Mengesha, eiretier legitim de Yohannes IV. Regardant lei Madistas, avián perdut la màger part de sei tropas experimentadas e sei pèrdas totalas èran belèu superioras a seis adversaris. Ansin, lei dos camps arrestèron leis operacions importantas e se limitèron d'ara endavant a d'escaramochas frontalieras.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Gundat

La **batalha de Gundat** se debanèt lo 16 de novembre de 1875 entre Egipte e Etiopia. S'acabèt per una desfacha totala de l'armada egipciana que perdiguèt la quasi totalitat deis efectius engatjats. En mai d'aquò, leis Etiopians capitèron de capturar una gròssa quantitat d'armas ( fusius e 16 canons modèrnes) que foguèt utilizada a la batalha de Guda l'annada seguenta.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cristovão de Gama

**Cristovão de Gama** (1516 - 29 d'aost de 1542) es lo fiu dau navigator e explorator Vasco da Gama e foguèt un militar portugués. Dirigiguèt lo còrs expedicionari portugués mandat en Etiopia en 1541 per ajudar lei fòrças dau negus qu'èran en dificultat còntra lo Sultanat d'Adel. Ambé sei tropas, ganhèt quatre batalhas malaisadas còntra de fòrças numericament superioras avans d'èsser capturat e decapitat lo 29 d'aost de 1542. Pasmens, sei victòrias permetèron ais Etiopians de reünir de fòrças novèlas e de liberar lo sieu territòri en 1543.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Kebra Negast

Lo **Kebra Negast** (*La Glòria dei rèis* en occitan) es una epopèia literària escricha en gueez au començament dau sègle XIV en Etiopia. Son subjècte es lo racònte dau rescòntre entre lo rèi d'Israèl e la rèina Mekeda de Saba e deis aventuras de son fiu Menelik que portèt l'Arca de l'Aliança en Etiopia. L'objectiu d'aqueu mite èra de legitimar la dinastia salomoniana qu'aviá pres lo poder a la fin dau sègle precedent.

## Liames intèrnes

* Dinastia salomoniana.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ewostatewos

**Ewosṭatewos** (15 de julhet de 1273 - 15 de setembre de 1352) foguèt un teologian e un cap religiós de la Glèisa Etiopiana. Foguèt lo promotor d'un ensems de refòrmas religiosas marcadas per l'observança dau sabbat per leis ortodòxs d'Etiopia.

Nebòt d'un abat dau monastèri de Debre Maryam, recebèt tre sa jovença una educacion religiosa e teologica. Vengut monge a 15 ans, fondèt un monastèri a Seraye dins lo nòrd d'Etiopia (uèi en Eritrèa). Son ensenhament atirèt un nombre important d'estudiants e defendiguèt la restauracion de la puretat originala de la Glèisa, la restauracion de son independéncia a respèct dau poder politic e lo respèct dau sabbat. Dins aquò, après l'arribada de l'abuna Yakub III que s'opausèt a sei tèsis, foguèt obligat de s'exilar e de quitar Etiopia. Mai d'un de sei disciples l'acompanhèt dins lo corrent d'un viatge que passèt per Egipte, Jerusalèm e Armenia onte moriguèt.

Après sa mòrt, sei partisans foguèron regularament victimas de campanhas de repression mai son nombre e son influéncia demeniguèron pas. Aquò entraïnèt de trèbols intèrnes e una agitacion mai ò mens permanenta. Lo problema foguèt reglat en 1450 per lo negus Zara Yakub (1434-1468) que decidèt d'adoptar certanei refòrmas defendudas per Ewosṭatewos.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Anurognathus

**Anurognathus** ei un genre escantit de Pterosaure. Sonque s'a trapat enquia aué un fossil d'Anurognathus (ua maissa shens poncha) e i a pas mès que ua huelha en negatiu des despulhes d'ua esqueleta ena superficie d'ua pèira calisa d'Eischstätt, en Alemanha. 

Siguec descrit en 1923 coma *Anurognathus ammoni* peth geològ bavarés Ludwig von Ammon.
Ère **Anurognathus** un petit e gracios pterosaure, un des deth grop de coa longa, conegudi coma Rhamphorhyncoidea. Dens d'aguest grop aucupa ua plaça plan importanta pes sues caracteristiques. Auia ua coa cuerta e un nas peculiar o *pygostyl*, coma an es audèths mès encara ei classat coma rhamphorhyncoide per d'autes traches. 
Ei atau qu'a un uas metacarpian cuert, un cotx cuert e un cinquau det en et pe. Tamben auia un cran plan naut que hèia 3 cm de longada damb grani horats e dents petites dens ua maissa força ronda.
**Anurognathus** ère un pterosaure qu'auia ua boca grana e se pensa qu'ère carnivòr. Tà gahar insectes coma es libelules o es abelhes de bòsc qu'ac hèia pendent eth vol e seriá plan destre. Auia un cos de sonque 5 cm de longada mès es dues ales èren plan longues (50 cm).

Hònt: *The Illustrated Directory of Dinosaurs and Other Prehistoric Creatures*, Greenwich Editions, 2005.
.グーグル

**** (*bāguà*, "Google", en japonés, còdi punycode .xn--qcka1pmc) es un nom de domeni depausat per Google. Es en servici dempuèi lo 20 de novembre de 2014.

## Referéncias e nòtas
.madrid

**** es un nom de domeni generic geografic. Es en servici dempuei lo 20 de novembre de 2014.

## Referéncias
Gerd Neggo

thumb|250px|Gerd Neggo en 1928
**Gerd Neggo** (Kuressaare, Isla Saaremaa, 9 de novembre de 1891 – Estocòlme, 1 de setembre de 1974) foguèt una dançaira e coreografa estoniana.
Alamodactylus

**Alamodactylus** ei un genre escandit de pteranodon qu'apartenh pas ara familha de Pteranodontidae que demorèc pendent eth Cretacèu superior en Tèxas. Sonque a ua espècies, *Alamodactylus byrdi* (1).

**Descurbiment**

**Alamodactylus **sonque ei conegut peth olotipe SMU 76476, ua part dera ala quèrra dejà descrita per Myers en 2010 (2). Aguest fossil ère trincat e a un umer quèrre, era part distal deth quatau metacarpial dera ala e era part final deth proximal dera prumèra falange dera ala o quatau det. D'autes troçi der olotipe sigueren dejà descrits per Andres e Myers en 2013 e includen un sincarpal proximal quèrre, ua falange manual e quauqui troçi includint eth que poderián éster troçi de cran e ua possible articulacion dera maissa e tamben tendons uassitzats. **Alamodactylus **suguec prumèr aperat per Brian Andres e Timothy S. Myers en 2013 e era espècie siguec paerada *Alamodactylus byrdi*.

Eth nom de genre proven der Alamo - eth simbol dera independencia de Texas e *dactylos *que vò díder *det *en grec ancian e qu'ei un sufixe tradicional pes genres de pterosaures en referència a sòns dets des ales que son plan longs. Eth nom especific, *byrdi *aunora Gary Byrd, que descurbiguéc er olotipe. Aguest siguec amassat ena formason d'Atco, en er grop d'Austin, en eth nòrd de Dallas e ei deth Coniacian inferior, pendent eth Cretacèu superior miei, hè uns 89.8-88 milions d'annades (1).

**Descripcion**

**Alamodactylus** siguec originauments clasat coma Pteranodontidae per Myers en 2010 e identificat coma un Pteranodon e qu'auia d'autes caracteristiques qu'eth hèien parièr a Nyctosaurus ena base d'ua amassada soleta d'un umer deth miei e un umer distal en forma de D qu'eth crotzava. 

Aguest pterosaure de tamanh miei tamben auia un foramen pneumatic petit autapomorfic sus ua superficie ventral dera fin der umer proximal. Ath delà, era sua cresta deltopectoral deth umer qu'ère plan proche (1).

**Filogenia**

Er analisi filogenetic de Myers de 2010 e confermat per Myers en 2013 suggeria qu'Alamodactylus byrdi ère dera familha des Pteranodontidae e Nyctorsauridae. Aguest estudi ère eth mès gran, prigond e long que jamès s'a hèt filogeneticaments sus un pterosaure.

Alamodactylus byrdi e es nictosaurids èren recuperats coma familhes fraies dens des Pteranodontidae dens deth qual Pteranodon sonque ei un taxon. Tot e qu'eth nom Pteranodontia sonque s'utilizava tà aperar pteranodontids e nyctosaurids, Unwin en 2003 ac cambièc tà inclúder Pteranodon e Nyctosaurus e tamben es Ornithocheirae e d'autes espècies. Fin finau, Alamodactylus byrdi siguec classat coma un pteranodontian qu'ère pas un pteranodon, mès auia dret a un nau genre e espècie.

## Referències
# Andres, B.; Myers, T. S. (2013). "Lone Star Pterosaurs". *Earth and Environmental Science Transactions of the Royal Society of Edinburgh*: 1. doi:10.1017/S1755691013000303. edit
# Myers, T.S., 2010, "Earliest occurrence of the Pteranodontidae (Archosauria: Pterosauria) in North America: New material from the Austin Group of Texas", *Journal of Paleontology* **84**(6): 1071–1081
Dialècte ariegés

Los parlars ariegeses

* sit complet sus l'occitan de Saurat

* Essai de grammaire du dialecte labastidien, Tito Zanardelli, IEO París

* Proverbes patois de la vallée de Biros en Couserans, Abbé Castet (amb una gramatica)
Esfinx (mitologia egipciana)

Dins la mitologia egipciana, l’**esfinx** designa un èsser ibrid, simbolizant l'union del dieu solar Ra (còs de leon) e del faraon (tèsta umana, a vegada tèsta de falcon o de marran). 

## Etimologia
« Esfinx » es un mòt  grèc que seriá aparentat al sanskrit *sthag* significant « amagat ». Una autra interpretacion l'atribuís a l'ancian egipcian *shesepankh*, que significa « estatua viventa ». 

## Representacion

Los esfinx èran representats per d'estatuas de pèira. Representavan la potencia sobeirana del faraon e foguèron d'en primièr encargats de vigilar sus sa necropòli. Lo mai conegut es l'Esfinx de Giza que se quilha devant las grandas Piramidas de Giza. Foguèt subretot a partir del Novèl Empèri que se multipliquèron a l'intrada de gaireben totes los temples jos la forma de longs alinhaments d'esfinx se fasián fácia de cada costat de la via d'accés (dromos).

Los esfinx coneguèron de variantas iconograficas  :
* dins la postura:
** esfinx jagut (a vegada amb d'alas o tenent un vas entre las mans)
** esfinx setat (patas adans levadas)
** esfinx caminant (sovent representat trepejar l'enemic)
** esfinx femenina

* dins l'aspècte:
** mai sovent leons de cara umana (androsfinx)
** a vegada criosfinx (amb cap de marran) o ieracosfinx (amb cap de falcon)


Imatge:Akhenaten as a Sphinx (Kestner Museum).jpg|Akhénaton figurat en esfinx, (Kestner Museum, Alemanha)
Imatge:Sphinx of Ramesses II from Wadi es-Sebua temple by Dennis G. Jarvis.jpg|Esfinx de Ramsès a Wadi al-Sabua (Nubia) 
Imatge:Cryosphinx.jpg|criosfinx al temple de Karnak
Imatge:PilierKomOmbo (2).jpg|Esfinx amb cap de falcon (Ieracosfinx) Detalh d'un pilar a Kôm Ombo
Imatge:WLA brooklynmuseum female Sphinx head.jpg|Cara d'una esfinx femenina


## Notas e referéncias


## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* Lo Gran Esfinx de Giza ;
* L'Esfinx dins la mitologia grèga
Abel (ominid)

**Abel** ei teh nom d'un ominid fossil (sonque s'a trapat aquest solet individú) descurbert d'Australopithecus bahrelghazali. Abel siguec trapat en gèr de 1995 en Chad, ena region de Kanem, peth paleontològ Michel Brunet (1) qu'aperèc eth fossil Abel tà aunorar eth sòn proche amic Abel Brillanceau, qu'auia mòrt de malaria en 1989.
Es despulhes d'Abel son sonque un troç de maissa e pr'açò se sap plan pauc de son estil de vida. Es pauques dents confermen qu'ère deth genre d'Australopithecus, ei un dusau premolar samb ua corona ampla de tipe molar qu'ei disparièr deth fossil aperat Lucy, un *Australopithecus afarensis*.

**Tà véder tamben**

    List of fossil sites (with link directory)
    List of hominina (hominid) fossils (with images)

**Referències**

    1. Brunet, M., Beauvilain, A., Coppens, Y., Heintz, É., Moutaye, A.H.E et Pilbeam, D. (1995) - « The first australopithecine 2,500 kilometres west of the Rift Valley (Chad) », Nature, 378, pp. 273-275.
Continent australian

En geologia, lo **continent australian** es un continent comprenent, per òrdre de talha, l'Austràlia continentala, la Nòva Guinèa, Tasmania e las illas environentas. Aquestas diferentas tèrras son separadas per de brases de mar recobrissent la placa continentala: la Mar d'Arafura e l'estrech de Torres que separan Austràlia de la Nòva-Guinèa e l'estrech de Bass separant l'Austràlia continentala de Tasmania.
Emilian Dumas

Jan Loís Jòrdi **Emilian Dumas** (4 de octubre de 1804-21 de seteme de 1870) siguec un paleontològ, geològ e escolaire occitan.

**Biografia**

Vadut en ua familha protestanta dera burgesia de Gard, en Occitània, Emilian Dumas demorèc pendent era sua infancia laguens ua atmosfera d'aprenetatge e erudicion. Eth sòn pair, un ancian vendeire hicat a agricultor ère un òme educat. Eth prumèr estudi dera sua vida siguec sus era flora nativa de Gard. De 1815 a 1824 estudièc en Morges, Soïssa, dempús en Basel, on desvolopèc era sua passion pes sciencies naturals. Se n'anèc de nau tà Occitània en 1824 dempús dera mòrt dera sua mair.

Tà estudiar sciencias se n'anèc a Paris e estudièc en eth Collège de France, era Ecole de Mines de Paris e eth Museu Nacional d'Istòria Natural damb Georges Cuvier, Étienne Geoffroy, Saint-Hilaire e Adrieu-Henri de Jussieu.

Coma qu'era sua educacion en sciencias naturalas ère pro bona se botèc a estudiar tamben damb passion zoologia, mineralogia e botanica e entréc dens dera discussion sus eth lamarquisme.

En 1828 tornèc a Someire, Occitània, on auèc matrimoni damb Paulina Borel, ua rica eiretièra d'Aurenja e fraia d'un comerciant de seda.

En eth madeish an descurbiguéc un siti paleontologic plan ric en Pondres (Gard) damb despulhes umanes e animals qu'ajudaren es amics de Lamarck en eth airau dera Arqueozoologia.

Espièc era sua region damb grana paciencia e tenaçitat pendent 20 ans tà bastir ua mapa geologica deth departament de Gard. 

Pendent un long viatge en 1860 estudièc era geografia deth sud d'Euròpa. Coma apertegaire auèc curiositat pendent tota era sua vida e eth Museu d'Istòria de Nimes encara adara a aua grana part dera sua apertegada en es airaus d'antiquitats gregues, botanica e geologia.

Cau díder tamben qu'er *esplorador de Gard* tamben shautaua plan deth teatre atau coma actuar. Pr'açò ère un gran partecipaire e espiaire des obres de teatre. Açò siguec considerat per sòns contemporanèus coma incompatible damb un scientific.

Moriguèc eth 21 de seteme de 1870 en Ax sus Arieja.

**Trabalhs**
* Émilien Dumas, Statistique, Géologique, Mineralogique, Métallurgique et Pleontologique du Departement du Gard, 1876
**Bibliografia**
* Édouard Dumas, *Émilien Dumas et l'empreinte de Sommières*, Lacour-Ollé, 1993.
* « Émilien Dumas, l'explorateur du Gard », Catalogue de l'expostion organisée à l'occasion du bicentenaiee de sa naissance, Musée d'Histoire naturelle de Nîmes.
**Pàgines web**
* An article by the Sommières Association (French)
* The text of his treatise on the geology of Gard (French)
Esfinx (mitologia grèga)

Dins la mitologia grèga, l' **Esfinx** es la filha de Tifon (o d'Ortos) e d'Equidna. Es representada amb un bust de femna, un còs de cat e d'alas d'aucèl.

## Etimologia

Son nom ven del grèc ancian *Σφίγξ* que l'etimologia es pas segura. Lo rapòrt que los Grècs fasián amb lo verb *σφίγγω*, significant « escanar », es una etimologia populara qu'a pas de basa solida ; la forma originala es benlèu *Φίξ*, utilizat per Esiòde .

## Mite
L'Esfinx, enviada per Èra en Beocia après lo murtre del rei de Tebas, Laïos, comença a ravatjar los camps e a terrorizar las populacions. Avent aprés de las Musas una enigma, declara que daissará pas la província sonque quand qualqu'un l'aurá resolguda, apondent que tuará qual que siá que capitará pas. Lo regent, Creon, promet alara la man de la reina veusa Jocasta e la corona de Tebas a qui sacará de Beocia la creatura. Fòrça pretendents ensagèron, mas totes morriguèron. Arriba Edip, l'Esfinx li demanda:

*<br />
*« Quin, èsser d’una sola votz, a d’en primièr quatre cambas lo matin, puèi doas cambas lo miègjorn, e tres cambas la vespre
(Pseudoapollodòr, *Bibliotèca*, III, 5, 8)

*

Furiosa d'aver perdut l'escomesa, l'Esfinx se jeta del naut de son ròc (o dels barris de Tebas segon los autors) e morrís. Es atal que, Creon tenent sa promessa, Edip ven l'espòs de Jocasta, fasent atal amb sa maire una union incestosa.

== Interpretacions ==


Aquel afrontament entre Edip e L'Esfinx es fondamentalament diferent de los autre afrontaments mitologics. En efièch, se [[Eracles]], [[Persèu]] o [[Tesèu]] venquon lors adversaris per la fòrça, Edip, coma [[Ulisses]], trionfa subretot per son astucia e sa sagacitat.

E mai, [[Pausanias lo Prrirgèta|Pausanias]] dona doas explicacions « istoricas » a la legenda de l'Esfinx: s'agiriá d'una expedicion [[pirat]]a desfacha per Edip, arribant de [[Corint]] amb una granda armada, o ben d'una filha naturala de Laïos volent gardar lo tròn per ela.

== Notas ==
<references/>

== Bibliografia ==
=== Font ancianas ===
* Apollodòr, *Bibliotèca* (III, 5, 8).
* Esiòde, *Teogonia* (v. 326).
* Igin, *Fablas* (LXVII).
* Pausanias, *Descripcion de Grècia* (IX, 26).

=== Estudis saberuts ===
*  Lowell Edmunds, *The Sphinx in the Oedipus legend*, Königstein/Ts : A. Hain, 1981.
* Jean-Marc Moret, *Œdipe, la Sphinx et les Thébains. Essai de mythologie iconographique*, 2 volumes, Genève, Institut suisse de Rome, 1984.
* Thierry Petit, « Œdipe et le chérubin », revista *Kernos'', n°19, 2006. [url=http://kernos.revues.org/467 en linha]

## Vejatz tanben

* Edip
* L'Esfinx dins la mitologia egipciana
.everbank

**** es un nom de domeni generic depausat per l'entrepresa financiària americana Everbank. Es en servici dempuei lo 26 de novembre de 2014.

## Referéncias
.memorial

**** ("monument comemoratiu", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 26 de novembre de 2014.

## Referéncias
.legal

**** ("legau", en anglés) ei un nom de domeni generic. Ei en servici dempuish lo 26 de novémer de 2014.

## Referéncias
.accountants

**** ("comptables" en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuei lo 2 de mai de 2014.

## Referéncias
.android

**** (sistèma d'esplecha) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuei lo 7 de novembre de 2014.

## Referéncias
.flsmidth

**** (acorcha de l'entrepreneire danés Frederik Læssøe Smidth) es un nom de domeni generic depausat per l'entrepresa danesa FLSmidth. Es en servici dempuei lo 25 de setembre de 2014.

## Referéncias
.reit

**** (acorcha de *Real Estate Investment Trusts*, "fonds d'investiment imobiliaris", en anglés) es un nom de domeni generic depausat pel gropament american National Association of Real Estate Investment Trusts. Es en servici dempuei lo 4 de novembre de 2014.

## Referéncias
.google

**** es un nom de domeni generic enregistrat per Google. Es en servici dempuei lo 4 de setembre de 2014.

## Referéncias
.سودان

**** (*sudan*, còde punycode: .xn--mgbpl2fh) es lo nom de domeni d'Internet en arabi reservat per Sodan. Es en servici dempuèi lo 7 de mai de 2015.
Existís tanben lo domeni .sd en alfabet latin.
 
## Referéncias
.عراق

**** (*iraq*, còdi punycode: .xn--mgbtx2b) es lo nom de domeni d'Internet en arabi reservat per Irac. Es per ara pas utilizat.
 
## Referéncias
.հայ

**** (*hayastan*, còde punycode: .xn--y9a3aq) es lo nom de domeni d'Internet en armèni reservat per Armenia. Es en servici dempuèi lo 7 de mai de 2015.
Existís tanben lo domeni .am en alfabet latin.
 
## Referéncias
Campylognathoides

**Campylognathoides **siguec eth prumèr fossil deth Lias de Württemberg qu'ère un pterosaure deth genre *Campylognathoides *(maissa corvada). 
thumb|Es dus espècies trapades enquia aué de Campylognathoides sigueren trapades en Holzmaden.
Totun, es despulhes dera esqueleta èren uns paucs uassi deth det de vol e pro. Non es poguèc pas auer mès trobalhes completes coma es que s'artenhien normauments de Holzmmaden enquia eth paleontològ de Stuttgart Felix Plieninger arreconeguèc qu'aguest auia d'auer un genre per se madeish.

Aguest genre a un cran relatiuaments cuert, dominat per un horat circular der uelh gran. Era fin deth bec qu'ei ponchuda, shens dents, damb ua barra ampla, rectangular de uas e a tamben ua cresta cuerta (cristopina) que's projecta entà deuant. Era diferència damb Dorygnathus ei qu'eth cinquau det ei plan cuert.

I auia dus espècies trapades en Holzmaden de *Campylognathoides*, *Campylognathoides liasicus* e *Campylognathoides zitteli*. Aguest darrèr auia ues ales d'1,75 m e eth prumèr d'1 m.

En 1974 eth paleontològ indian S.L. Jain descriguèc un troç de cran de petrosaure damb dents coma *Campylognathoides indicus*. Eth fossil siguec trapat en eth districte de Chanda, ena Índia, e ère deth Jurassic inferior.

En 1986 un colleccionaire de fossils trapèc ua pelvis de pterosaure petita qu'auia suberviscut ar aislament en ua peirièra de Braunschweig, en Alemanha, que tamben podiá éster hicat dens deth genre *Campylognathoides*. Qu'ère pla significatiu qu'es sòns malucs èren en plan bona condicion e en aguest individú era sua orientacion lateral e entàra naut arremercava qu'es pterosaures probaubaments podien pas caminar coma es audèths.

Damb tot, es uassi dera pata (femora) podien pas éster orientats verticauments coma s'auria de bensonh s'aguest animal volesse caminar damb es dus pates.

**Hont**: *The Illustrated Directory od Dinosaurs and Other Prehistoric Creatures, Greenwich Editions, 2005.*
Peter Wellnhoffer

**Peter Wellnhoffer** (vadut en Munich en 1936) ei un paleontològ alemanh e un des esperts mès grans de tot eth mond sus es pterosaures e tamben er audèth primitiu Archeopterix.

## Vida e trabalhs

Peter Wellnhoffer es graduèc en Geologia e auec era diplomatura en aguest madeish camp. En 1964 arribèc ath doctorat per Universitat Ludwig-Maximilians de Munic. Dempús auec ua plaça coma conservator ena Collecion Bavaresa de Paleontologia e Geologia. Tamben auec ua plaça coma arresponsable dera collecion de fossils d'aguesta universitat. Fin finau, qu'auec eth lòc de Director e Naut Conservator d'aguesta collecion estatal.

Mentres estudièc prigondament eth mond des peterosaures pendent eth Jurassic e eth Trias atau coma tamben er audèth primitiu Archeopterix e diuersi dinosaures. Demests es sòns trabalhs i a *Pterosauria*, eth libe sus es pterosaures e Archeopteryx.

## Trabalhs
* *Archaeopteryx und Probleme der Evolutionstheorie.* Minerva-Publikation, München 1978
* *Flugsaurier. Pterosauria.* Ziemsen, Lutherstadt Wittenberg 1980
* *Solnhofener Plattenkalk. Urvögel und Flugsaurier.* Freunde des Museums beim Solenhofer Aktien-Verein, Solnhofen 1983
* *Dinosaurier - Tatsachen und Theorien.* Stiftung St. Galler Museen, St. Gallen 1991
* *The Illustrated Encyclopaedia of Pterosaurs.* Salamander Books, London 1991
* *Archaeopteryx. Der Urvogel von Solnhofen.* Pfeil, München 2008
## Obres
* Peter Wellnhofer: *Die große Enzyklopädie der Flugsaurier*. Mosaik Verlag, München, 1993.   
## Pàgines web
* Literatur von und über Peter Wellnhofer im Katalog der Deutschen Nationalbibliothek
* Bild (P. Wellnhofer auf der linken Seite im Vordergrund)
* Liste der Publikationen über Flugsaurier (englische)
Isidòr de Milet

**Isidòr de Milet** foguèt un arquitècta roman dau sègle VI. Participèt a la bastida de plusors glèisas importantas de son periòde, especialament la Basilica de Santa Sofia a Constantinòble. Estudièt e ensenhèt tanben lei matematicas e la fisica a Alexàndria e dins la capitala imperiala.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Antemius de Tralles

**Antemius de Tralles** (mòrt avans 558) foguèt un matematician e un arquitecta roman dau sègle VI. Foguèt cargat de la bastida de plusors monuments de Constantinòble, especialament la Basilica Santa Sofia, après leis incendis entraïnats per la sedicion Nika.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ronnie James Dio

thumb|250px|Ronnie James Dio en 2009
**Ronald James Padavona**, mai conegut coma **Ronnie James Dio** (Portsmouth, New Hampshire, 10 de julh de 1942 – Los Angeles, Califòrnia, 16 de mai de 2010) foguèt un cantaire e cantautor american de musica heavy metal. Vocalista de mantas formacions coma Elf, Rainbow, Black Sabbath e Heaven & Hell, creèt posteriorament, en 1982, sa pròpria formacion Dio.
Lzzy Hale

thumb|Lzzy Hale amb Halestorm en 2014
**Elizabeth Hale**, mai coneguda coma **Lzzy Hale** (Red Lion, Pennsilvània, 10 d'octobre de 1984) es una cantaira e guitarrista americana. Es la vocalista del grop de hard rock Halestorm.
Lindsey Stirling

thumb|250px|Lindsey Stirling en 2012 al TEDxBerkeley 
**Lindsey Stirling** (Santa Ana, Califòrnia, 21 de setembre de 1986) es una violonista, dançaira e compositora americana. Se revelèt per mejan del canal internetian YouTube tre 2007 e sa cançon "Crystallize" se classifiquèt 8a demest las vidèos mai vistas sus YouTube en 2012.

## Discografia
* *Lindsey Stirling* (2012)
* *Shatter Me* (2014)
* *Brave Enough* (2016)
* *Warmer in the Winter* (2017)
* *Artemis* (2019)
* *Snow Waltz* (2022)
* *Duality* (2024)
Scaphognathus

thumb|Es dus prumèrs fossils trapats deth pterosaure 'Scaphognathus provenien des caucinoses de Solnhoffen, un lòc famós pes sues trobalhes paleontologiques.
Eth genre **Scaphognathus** (maissa de tube) ei conegut sonque per dus fossils trapats dens caucinoses de Solnhofen. Eth prumèr ère un des pterosaures mès ancians e siguec dejà descrit en 1831 peth professor de Bonn August Goldfuss. Coma que era region dera coa auia pas suberviscut, Goldfuss pensèc qu'ère un pterodactylus qu'aperèc *Pterodactylus crassirostris*.

Era trobalha ère trapada en Eïchstatt. Eth dusau fossil d'Scaphogntahus prevenia des caucinoses de Solnhofen en Mülheim, proche de Solnhoffen. Aguest óc qu'auia era longa coa e açò voliá díder qu'eth genre podiá éster classat dens des pterosaures de longa coa, es Rhamphorhynchoidea.

Eth fossil de Mülheim ère era meitat de gran qu'eth d'Eïchstatt. Eh petit grad d'uassificacion en eth fossil mès petit conferma qu'ère un animal joen que moriguèc auans qu'aguesse creishut. Ambdús fossils èren dera madeisha espècie.

Scaphognathus auia un cran mès solide e cuert que Rhamphoryncus. Es sues dents èren 18 ena maissa superior e 10 ena superior e èren pas entà deuant mès èren plan nautes ena maissa. Es parts dera maissa acabauen pas amassa mès proches coma en un gabarròt e d'aciu eth nom.

Es henestres preorbitals tamben son mès granes qu'es de Rhamphorhyncus. Eth Scahognathus joen auia un ala de 50 cm e er adult de 90 cm. Scaphogntahus auia ues proporcions deth cos regulars e ua coa longa, açò darrèr en comun damb Rhamphorhynchus mès eth sòn cap ère un shinshau mès cuert e es puntes dera maissa mens ponchudes.

**Hònt**: T*he illustrated Directory of dinosaurs and Other Prehistoric Creatures, Greenwich Editions, 2005*.
Gnathosaurus

thumb|Era prumèra trobalha deth pterosaure Ganthosaurus dejà auia sigut descrita en 1832 pes scientifics. Se'n trapèc pas arren mès enquia 1951.
Eth darrèr mès important genre de pterosaure de Solnhoffen trapat ei Gnathosaurus (maissa de reptil). Aguest ei tamben un aute pterosaure plan estranh. Es dus fossils discurberts son es soletes despulhes d'aguest animal, sonque conegut pes caucinoses de Solnhoffen.

Era prumèra trobalha, ua maissa inferior aislada, siguec dejà arreconeguda en 1832 en Bayreuth mès se pensèc qu'ère ua maissa de crocodil. Dempús, eth paleontològ Hermann von Meyer, de Frankfurt, l'aperéc coma *Gnathosaurus *subulatus (*subulatus *en latin vò díder coma un chot pera forma des sues dents).

Siguec pas probat qu'era creatura ère un pterosaure enquia se trapèc ua dusaua trobalha en 1951, damb un cran de 28 cm de longada. S'a trapat pas arren mès dera esqueleta mès ei pas impossible que uassi aisladi des ales e pates, d'autes pterosaures e encara per classar apertenhessen ara espècie Gnathosaurus.

Tot e qu'aguest ère un pterosaure gran damb ua ala d'aperaquí es 1,7 m, se pensa qu'ère un hiltrador. E açò qu'es sues dents son mès poderoses qu'es de Ctenochasma mès son pas tant denses. Sonque n'i a 130. Gnathosaurus auia ues dents qu'anauen entà darrèr damb un bec en forma de culhera. Coma *Ctenochasma procristata*, Gnathosaurus tamben auia un uas de cresta baish sus eth sòn cran.

Coma que es sues dents èren plan estranhes, Ctenochasma e Gnathosaurus son disparièrs d'autes pterodactyloides. Pr'açò se classen en ua familha propia, coneguda coma es *Ctenochamatidae*.

**Hònt**: *The Illustrated Directory of Dinosaurs and Other Prehistoric Creatures, Greenwich Editions, 2005*.