open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Murassan

**Murassan** (forma piemontesa adaptadissa a l'occitan; *Murazzano* oficialament en italian) es una comuna del marquesat de Saluças, situada a unes 70 quilomètres al sud èst de Turin e a unes 40 quilomètres a l'èst de Coni. Administrativament, es dins la Província de Coni e la region de Piemont, dins l'estat italian.

## Istòria
Murassan foguèt del marquesat de Saluças del s. XIII a 1397, qu'es atestat jos la dominacion del marquesat de Montferrat. Pasmens confronta de comunas demoradas mai longtemps dins lo marquesat.

Lo primièr d'abril de 1884 reçaup de la comuna de Bonvesin la ruaa de Lovera. Torna Lovera a Bonvesin lo 3 de julhet o d'agost de 1887.
Lista dels Presidents de Montenegro

thumb|250px|Bandièra del president de Montenegro.
Lo president es lo Cap d'Estat de Montenegro. Es eligit por un mandat de 5 ans.

Vaquí la lista de presidents de Montenegro, de 1990 (aquand èra part de la Republica Socialista Federala Iogoslavia, fins a uèi.

## Nòtas

## Vejatz tanben
* Lista dels primièrs ministres de Montenegro
MMA

Las arts marcialas mixtas, sovent designats per la sigla anglesa MMA (mixed marcial arts), e ancianament apelats combat liure o free-fight, son un espòrt de combat complèt, associant pugilat e lucha al còs a còs. Los dos combatents pòdon utilizar de nombrosas tecnicas ; segon las federacions, son autorizadas las tecnicas de percussion talas coma còps de pè, de ponh, de genolh e de coide, mas tanben las tecnicas de prension en còs a còs, de projeccions e de somission (grappling) e de còps de las tecnicas particularas de percussion al sòl.

Aquel espòrt es considerat coma recent, e mai eficaç qu'artistic. Las arts marcialas mixtas existisson en realitat dempuèi fòrça longtemps (per la lucha e lo pugilat). Se'n retròba de las traças dins las aplicacions de combat de nombrosas arts marcialas ancians.

## Accessòris
Pendent las competicions professionalas de MMA, un combatent deu aver sus el dels vestits e de las proteccions especificas.

Pel cap, lo combatent se deu d'aver un protegís-dent e abans de dintrar dins l'octogòn o lo ring, un mètge aplica sus la cara del combatent de la vaselina qu'a per tòca d'evitar las copaduras e los fregadisses. Solas las femnas son concernidas per una proteccion del bust, puèi que pòrtan un protegís-peitrina. Los combatents masculins meton un clòsc per reduire las consequéncias d'un còp (illegal) dins las partidas genitalas. Per las mans, lo combatent met de bendas finas (utilizadas per totes los espòrts de combats) per se protegir las falanjas puèi se carga los gants caracteristics del MMA. En efièch, lo gant de MMA, al contra del gant de bòxa, s'arrèsta al mièg dels dets per permetre de sasir l'adversari.

Pels combatents professionals, son lors esponsòrs que lor fornisson los accessòris. Per las competicions amatrises de MMA, d'autres accessòris permeton de garantir l'integritat del combatent, talas coma de cascos e protegisses-tíbias que protegisson tanben lo dessús del pè.
Marquesat de Saluças/Comunas

### Comunas e fraccions

[{  "type": "ExternalData",  "service": "geoshape",  "ids": "Q20013",  "properties": {  "fill": "#ccccff",  "stroke": "#ccccff" }}, 
{  "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [7.3, 44.316667] }, "properties": { "title": "Demont", "description" : "(Demonte)", "marker-symbol": "circle", "marker-size": "medium", "marker-color": "fefe22" }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geoshape",  "ids": "Q20454",  "properties": {  "fill": "#aaaaff",  "stroke": "#9999cc" }}, 
{  "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [7.43767, 44.621] }, "properties": { "title": "Castelar", "description" : "(Castellar)", "marker-symbol": "circle", "marker-size": "medium", "marker-color": "dd9933" }},
{  "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [7.4905, 44.645277] }, "properties": { "title": "Saluças", "description" : "(Saluzzo)", "marker-symbol": "square", "marker-size": "medium", "marker-color": "3333dd" }
}]
Varacha

**Varacha** o **Vraita** (*Vraito* o *Varacho* en nòrma mistralenca; *Vràita* o *l'Vrèita* en piemontés; *Vraïta/Vraita* o *Varache* en francés; *Varaita* en italian) es una aiga dals Alps piemonteses, de que la Val Varacha tira son nom.
Los Bans

**Los** **Bans** (nom occitan a verificar) es una cima del massís dels Escrinhs. Culmina a 3 669 mètres d'altitud.

## Topografia
Es constituit de quatre pics principals :

* espatla Nord-oèst, 3 475 mètres ;
* cima Nord-oèst, 3 630 mètres ;
* cima Nòrd, 3 662 mètres ;
* cima Sud, 3 669 mètres.

Los Bans, estructurat en un cèrt nombre de pilars e de corredors, s'elèva al dessús del glacièr de la Pilata. Representa un nos orografic important en dominant las vals del naut Veneon, d'Entraigas (nom occitan a verificar, fr. Entre-les-Aigues) e de la Severaissa.

L'accès mai facil als Bans es l'aresta es-nòrd-èst pel refugi de la Pilata.
esquèrra|vinheta|Los Bans

## Ascensions

* 1878 - Primièra ascension, per l'aresta nòrd-èst, realizada per William Augustus Brevoort Coolidge amb Christian Almer paire e fils. Es actualament la via normala
* 1895 - Fàcia sud-oèst, nauta de 1 100 mètres, per Auguste Reynier amb Maximin Gaspard e Joseph Turc
* 1933 - Pilar nòrd-èst
* 1938 - Fàcia sud-èst per la via Picard
* 1950 - Corredor nòrd
* 1954 - Chamenèia es
* 1963 - Dubertura de la via dirècta

## Nòtas e referéncias

## Bibliografia

*
National Advisory Committee for Aeronautics

[thumb|right|[Sagèu dau NACA.]]

Lo **National Advisory Committee for Aeronautics** ò **NACA** (« Comitat Consultatiu Nacionau per l'Aeronautica ») èra una agéncia federala estatsunidenca encargada de la recèrca dins lo domeni de l'aeronautica entre 1915 e 1958. La NASA foguèt creada sus lei basas dau NACA e reprenguèt seis activitats en 1958. Durant son existéncia, lo NACA foguèt un centre de recèrcas fòrça actiu amb de resultats importants dins lo melhorament de l'aerondinamisme deis aparelhs, dei sistèmas de seguretat e de la gestion dei situacions extrèmas (taravèu...). Participèt tanben a l'establiment dei premierei reglementacions aeronauticas estatsunidencas.

## Liames intèrnes

* NASA.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
L'Alafreda

vinheta|Vista del glacièr pendolant de l'Alafreda.
**L'Alafreda** es un montanha dau massís dels Escrinhs que culmina a 3 954 mètres, entre los departaments dels Auts Aups e d'Isèra. Es situaa a l'extremitat oèst de l'alinhament Pelvós - pic Sens Nom - Alafreda, qui constituís una de las mai remarcables « trilogias ». Se distinguís subretot l'Alafreda Occidentala lo ponch culminant, l'Alafreda Centrala ( 927 mètres), la poncha Forastièr ( 907 mètres) e l'Alafreda Orientala (3 847 mètres).

Alafreda es pereu lo nom d'un vilar de la comuna de Pelvós au pè de la cima,  sul versant èst. Aqueu vilatge, situat au fons de la  Vau Loïsa e essencialament compausat d'un campatge, es un luec reputat per l'alpinisme e l'escalaa.

## Alpinisme

### Ascensions

* 1870 - Alafreda Occidentala per William Auguste Coolidge amb Christian e Ulrich Almer e Christian Gertsch lo 7 de julhet
* 1899 - Alafreda Centrala per Auguste Reynier
* 1913 - Conquista de l'aresta de Còsta-Roja per Guido Mayer e Angelo Dibona
* 1936 - Pilar nord-oèst de l'Alafreda Occidentala per Lucien Devies e Giusto Gervasutti, los 23 e 24 de julhet
* 1936 - Poncha Forastièr per Maurice Fourastier, Henri Le breton e A. Manhès, lo 1r de 
* 1959 - Alafreda centrala pel glacièr pendolant de la fàcia nòrd-èst, per A. Makhota e W. Stefan, lo 22 de julhet
* 1969 - Via de las Placas sul versant nòrd per Jean Claude Marnier e Jean-Louis Mercadié
* 1969 - Aresta de Còsta Roja en solitari per Raimond Renaud
* 1970 - Pilar nord-oèst en solitari per Jacques Sangnier del 8 al 11 de julhet
* 1975 - Primièra ivernala dau pilar nòrd-oèst per Pierre Béghin, Pierre Caubet, Olivier Challéat e Pierre Guillet, dau 19 au 23 de febrièr

### Vias d'ascension
L'Alafreda compòrta tres grandas fàcias : o versant Sud, que non presenta pas fòrça vias d'ascension, una fàcia NW principalament rocosa e una fàcia NE amb un glacièr pendolant e de nombrosas golòtas. La montanha es tanben coneguda per sas traversadas d'arestas. Los itineraris remarcables son :

* via Normala de la poncha Occidentala pel versant Sud (o aresta SE) ;
* via Normala de la poncha Orientala per l'aresta S ;
* traversada de las Fichas (AD) ;
* via Devies-Gervasutti (ED-), comparable a la Walker a las Grandas Jorasses ; Christophe Moulin ne faguèt la primièra ivernala en solitària en decembre de 1992 ;
* via Forastièr (TD), via mixta ;
* aresta de Coste Roja (D) ;
* via de las placas (ED), una de las vias mai duras daus Escrinhs ;
* golòta Pschitt.

### Davaladas notablas
La fàcia nòrd es estada davalada en esquí lo 20 de mai de 2009 per Hervé Dégonon.

## Dins la literatura
Jean-Marc Rochette conta en benda dessenhada sa passion de joenessa per l'alpinisme dins *Ailefroide*, *altitude 3954* paregut en 2018.

## Vejatz tanben

### Bibliografia

* François Labande, Guide du Haut-Dauphiné : Massif des Écrins, t. 2 : Partie est : Écrins, Ailefroide, Pelvoux, Roche Faurio, Combeynot, Agneaux, Clouzis, Éditions de l'envol, 1996

### Ligams extèrns

* Geologia de las cimas de l'Alafreda
* Tot sus la via classica de la fàcia Nord-oèst de l'Alafreda

## Nòtas e referéncias
Sant Michel (Valfenaira)

**Sant Michel** (*San Michele* o *San Michele d'Asti* en italian) es una anciana comuna de la província d'Alexandria, fusionada en 1928 amb Dusin dins la comuna de Dusin e Sant Michel.
Es uèi una fraccion d'aquela comuna qu'es dempuèi 1935 dins la província d'Ast.

## Istòria
Es part de Valfenaira abans 1378, que lo senhor del lòc lo cedís e ven comuna autonòma. A la reünificacion italiana, la comuna de Sant Michel es 
dins la província d'Alexandria. Es renomada oficialament *San Michele d'Asti* en 1863.
Auça

vinheta|Vista aeriana d'Auça
**Auça** (en basc **Altza**, en espanhòu *Alza*) qu'es ua anciana comuna de Guipuscoa, annexada a Sent Sebastian e qui con.hronta dab Los Passatges.
## Istòria
Las purmèras atestacions en espanhòu qu'utilizan la grafia **Alça**. 

Auça qu'estó ua comuna independenta de Sent Sebastian de 1821 a 1823 e de 1879 a 1940.

esquèrra|vinheta|200x200px|Mapa de Sent Sebastian en 1850, on se vei l'extension d'Auça.

## Personatges ligats a Auça
* Bittor Alkiza (1970-), fotbolaire.
* Juan Mari Arzak (1942-), famós cosinièr.
* Joan Mari Irigoien (1948-), escrivan.
* Juantxo Koka (1973-), pelotari.
* Francisco Lasa (1921-2006), politic.
* Unai López (1995-), fotbolaire.
* Txirrita (1860-1936), bertsolari. Vadut en Ernani que vivèva a Auça.
* Mariano Yurrita (1904-1976), fotbolaire.
* Dolores Redon  (1969-), escrivana.
* Gardatz Ibarguren  (1980-), actritz.
Lo Passatge de Sent Joan

**Lo Passatge de Sent Joan** (**Pasai Donibane** en basco) qu'es ua anciana comuna gascona de Guipuscoa e uei un districte de la comuna deus Passatges.

Sent Joan qu'estó aperat *Pasages de Francia* e qu'apartengó a Hont Arràbia dinc a 1770, quan e vadó independent devath lo nom de *Pasages*. Qu'ei coneishut en basco com *Pasai Donibane*. 
Qu'estó fusionat dab Lo Passatge de Sent Pèir devath lo nom espanhòu de *Pasages* de 1805 a 1809 e de 1813 a 1868. 
Qu'estó ua comuna independenta de 1868 a 1891. Après, que vadó lo caplòc de la comuna deus Passatges (*Pasajes* dab ua "j" en espanhòu).

## Demografia

## Tanben véder
* Los Passatges
* Lo Passatge de Sent Pèir
* Glossonès
Dread Mar-I

**Mariano Javier Castro** (Quequén, 31 de genièr de 1978), conegut jol nom d'artista **Dread Mar-I**  es un cantaire argentin de reggae.

## Discografia

* *Luz* (amb los Mensajeros Reggae) (2005)
* *Jah guía* (2005)
* *Hermanos* (2006)
* *Amor-es* (2008)
* *Vivi en do* (2010)
* *Transparente* (2012)
* *En el sendero* (2014)
* *10 años* (en viu) (2016)
* *Caminarás caminos* (2018)
* Yo (2021)
Ora d'Azerbaitjan

L**'ora d'Azerbaitjan** (en azèri: *Azərbaycanda vaxt*) o **AZT** e tanben coneguda coma **ora estandard d'Azerbaitjan** es lo fus orari estandard d'Azerbaitjan. Manten lo UTC+4 tot l'an.

L**'[[ora d'estiu]] d'Azerbaitjan** (**AZST**), avançèt una ora a UTC+5 e foguèt introducha en 1997. Foguèt abolida en març de 2016.

## Referéncias


## Ligams extèrnes
* Timeanddate.com - Ora d'Azerbaitjan 
* Timeanddate.com - Ora de Bakó
Lo Canon de la Medecina

thumb|right|Version aràbia dau sègle XV.

Lo ***Canon de la Medecina*** (*« Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb »* en arabi) es l'obratge medicau majora d'Avicena (980-1037). Compausat de cinc libres, es una òbra enciclopedica que foguèt publicada vèrs 1020. Sintèsi majora dau saber medicau medievau, eclipsèt lei trabalhs anteriors d'Al-Razi (850-926), d'Ali ibn Abbas al-Majusi (930-994) e d'Abu Al-Qasim (936-1013) e demorèt la referéncia de l'ensenhament de la medecina fins au sègle XVII.

## Liames intèrnes

* Avicena.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Alramadan Imam, *Le lexique technique de la médecine arabe. Etude terminologique du 'Canon de la médecine' d'Avicenne*, Presses académiques francophones, 2014.
* **[[francés|(fr)]]** Paul Mazliak, *Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam*, Vuibert, 2004.

## Nòtas e referéncias
Palanci

**Palanci** qu'ei lo nom d'ua ciutat de la mitologia greco-romana situada dins lo Latium en Itàlia. Qu'èra ua colonia greca arcadienca que son rei èra lo legendaire Evandre. Èra situada dins los entorns de la futura Roma.
Canon de 88 mm

[thumb|right|Varianta Flak 36 en posicion en [Libia en junh de 1942.]]

Lo tèrme **canon de 88 mm** designa generalament doas pèças d'artilhariá alemanda de la Segonda Guèrra Mondiala que marquèron lo conflicte per son eficacitat còntra lei carris.

La premiera es lo Flak 18 e sei variantas. A l'origina, èra un canon antiaerian dotat d'una polivaléncia importanta que li permetiá d'assegurar d'autrei missions coma de tirs dirèctes sus lo prat batalhier. Utilizada en Espanha durant la guèrra civila, demostrèt rapidament son interès coma arma anticarri còntra lo T-26 sovietic. Après aqueu succès, leis Alemands l'utilizèron desenant frequentament coma pèça anticarri e sa poissança importanta li permetèt de tenir aqueu ròtle fins a la fin de la guèrra. Es aquela pèça qu'es a l'origina de la reputacion dau « 88 ». Pasmens, una segonda pèça, lo Pak 43/1 (que conoguèt tanben plusors variantas), foguèt concebuda per crear un canon de 88 adaptat ai veïculs de combat pesucs. Pus precisa e pus poderosa que lo Flak 18, èra ben eficaça per lo combat anticarri e per lo sostèn de l'infantariá. Equipèt lo Tigre I, lo Tigre II, lo Jagdpanzer Elefant, lo Nashorn e lo Jagdpanzer V.

Après 1945, de canons de 88 mm foguèron utilizats pendent la Guèrra de Vietnam per lei fòrças comunistas e per l'armada iogoslava durant lei Guèrras de Iogoslavia. Dins aquò, èran venguts obsolèts en causa de la multiplicacion deis armas anticarris leugieras e dei missils anticarri. En particular, son usatge en Iogoslavia foguèt considerat coma una revirada.

## Liames intèrnes

* Canon.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Apoplexia

L’**apoplexia** es un tèrme medicau istoric qu'èra caracterizat per una suspension brutau, mai ò mens complèta, de l'activitat cerebrala generalament entraïnada per una emorragia cerebrala. Lo fenomèn es descrich tre l'Antiquitat dins lei tèxtes dei mètges grècs. Es vengut obsolèt dins lo corrent dau sègle XX car lo tèrme accident vascular cerebrau (AVC) englòba desenant la màger part dei situacions compresas dins l'apoplexia cerebrala.

## Liames intèrnes

* Accident vascular cerebrau.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Garnier Delamare, *Dictionnaire illustré des termes de médecine*, Maloine, 2017.

## Nòtas e referéncias
Brissauda

vinheta|285x285px|Brissauda niçarda.
La **brissauda** (o tanben *bressauda*) es una especialitat culinària del País niçard e de Provença, compausada d'una lesca de pan grasilhat, engradalhada e asaigada d'òli d'oliva que sòrt (s'es possible) tot just de la premsa.

Non es de confondre amb la brejauda, una sopa caracteristica del Lemosin facha de cauls e de lard.

Es tanben una faiçon de festejar l'arribada de l'òli nòu dins los molins de Provença.

Amb lo pan banhat e la pissaladièra, es tipica de la *merenda* niçarda, tradicional despartin del matin, o del *cachacrosta* provençal : « en Provença occidentala e dins lo Comtat Venaicin, lo pagés, e mai particularament lo vinhairon, fretava tanben una lesca de pan sec amb un gran d'alh, l'asaigava d'un filat d'òli d'oliva, e la degustava acompanhada d'una anchòia o d'una poma d'amor. Èra lo *cacha* qui, conclús per un veire de vin, copava la talent fins a miègjorn ».

## Fèsta de l'òli nòu
I a tanben de formas mens pellicularas d'una sociabilitat del trabalh, viscuda mai intensament, mai prigondament, coma se possedissiá una densitat superiora. La fabricacion de l'òli d'oliva, coronada per la fèsta de l'òli nòu, la brissauda, n'es un exemple que foguèt pendent fòrça temps vivent en país niçard. Aquí, òm es entre parents e vesins-amics. Cèrtas, lo grop es reduch. Mas la brissauda viu pertot ont es l'olivièr. E subretot, se fabrica amassa lo produch acabat, a manjar. Cadun a participat a la naissença d'una riquesa unica, tirada d'un arbre sagrat, un pauc coma la vinha. E, coma lo vin, l'òli possedís sos cruses e sos « fabricants » reputats. La consomacion comuna de pan rostit, engradalhat e asaigat d'òli nòu, es alara ben mai qu'un repais de fin de recòlta : es una veritabla ceremònia ont, recolhits, los « tastadors » confirmats tastan e jutjan la produccion. Alara es reconeguda la qualitat de l'arbre, del fruch e del trabalh de l'òme, associats dins una paternitat un pauc magica, coma la qu'aureòla lo bon vinhairon.

## Anecdòtas
Aquel dejunar èra aquel de Pierre Troisgros que, dins son restaurant de Roana, degostava un crostet de pan trempat dins l'òli d'oliva.

Lo *Procope*, cafè istoric de París, la servís a sa clientèla coma mise en bouche.

## Nòtas e referéncias

## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* Pan banhat
* Pan grasilhat
Eiffel 65

**Eiffel 65** es un grop italian anglofòn de musica electronica eurodance, compausat de *Gabry Ponte*, *Gianfranco Randone* e *Maurizio Lobina*, e fondat en 1998 a Turin (Itàlia). A l'ora d'ara, **Eiffel 65** es lo grop *[[tècno|dance]]* italian a aver vendut lo mai de disques capvath lo monde entièr : devon lor capitada en particular al succès internacional colossal de lor [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) *Blue* en 1999, vengut dempuèi un estandard de las pistas de dança en discotèca, e représ per de nombroses artistas de la scèna electronica, per exemple pel discjòquei e compositor francés David Guetta en 2022, *I'm Good (Blue)*, amb Bebe Rexha al cant. 

## Cançons mai conegudas
* Blue (da ba dee) (1999)
* Move your body (1999)
* Too much of heaven (2000)
* One goal (2000)

## Referéncias
Ali ibn Abbas al-Majusi

[thumb|right|Version dau ''[Kitab al-Maliki* de la fin dau [[sègle XII]].]]

*'Ali ibn Abbas al-Majusi*' (vèrs [[930]] - entre [[982]] e [[994]]) es un [[medecina|mètge]] [[Iran|persan]] dau [[sègle X]] qu'es famós per son obratge intitulat *Kitab al-Maliki* (« Libre de l'art medicau » en [[occitan]]). Considerat coma un dei mètges [[islam|musulmans]] pus competents de son periòde, trabalhèt per l'[[emir]] [[Adhud ad-Dawla Fanna Khusraw]], lo cap de la [[Buyidas|dinastia buyida]]. Son trabalh contèn una descripcion dei capillars sanguins, de nocions de [[dietetica]], de règlas de [[deontologia]] e de recèrca e una partida relativament novèla sus lo liame entre leis estats fisiologic e psicologic d'un pacient.

== Liames intèrnes ==

* *Kitab al-Maliki''.
* Medecina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ròcatalhada e Conilhac

**Ròcatalhada e Conilhac** es una comuna novèla lengadociana que regropa dempuèi lo 1èr de genièr de 2019 Ròcatalhada e Conilhac de la Montanha, vengudas comunas delegadas. Es situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon. Lo caplòc es Ròcatalhada.

## Istòria
Lo 1er de genièr de 2019, la comuna novèla se creèt per fusion de Ròcatalhada e Conilhac de la Montanha. La decision foguèt finalizada pel Prefècte d'Aude lo 5 de decembre de 2018. Las doás comunas venguèron comunas delegadas .

## Administracion

## Demografia
* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Véser tanben
* Comunas d'Aude

## Ligams extèrnes
* Ròcatalhada e Conilhac sul site de l'Insee

## Nòtas
Caors (omonimia)

**Caors** es un toponim:
* Caors, ciutat de Carcin, en Occitània
* Caors, ciutat de Salucés, en Piemont
Véronique Sanson

**Véronique Sanson**, nascuda còsta París lo 24 d'abril de 1949 a Boulogne e Billancourt (França), es una pianista, autora-compositritz e cantaira francesa.

Comença sa carrièra a la fin de las annadas 1960 e obten una primièra gròssa capitada en 1972 amb lo títol *Besoin de personne*. Es, a-n'aquesta periòda, en coble amb lo cantaire e compositor francés Michel Berger, pr'aquò en 1973 partís als Estats Units viure amb son galant Stephen Stills. Aquí, i escriu diferents títols qu'an de succès coma *Vancouver* o *Ma réverence*. Se separa de *Stephen Stills* en 1979 e torna en França dins las annadas 1980. Publica alavetz en 1988 l'album *Moi le venin* qu'obten una plan gròssa capitada (quitament se la cançon *Allah* foguèt lèu censurada), puèi tanben *Sans regrets* en 1992 que conten lo [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) *Rien que de l'eau*.

A obtengut de nombroses prèmis e decoracions, per exemple tres *Victòrias de la musica*, o encara *La Granda medalha de la cançon francesa* decernida per l'Acadèmia francesa per l'ensemble de son òbra.

## Discografia
* 1972 : *Amoureuse*
* 1972 : *De l'autre côté de mon rêve*
* 1974 : *Le Maudit*
* 1976 : *Vancouver*
* 1977 : *Hollywood*
* 1979 : *7ème*
* 1981 : *Laisse-la vivre*
* 1985 : *Véronique Sanson*
* 1988 : *Moi le venin*
* 1992 : *Sans regrets*
* 1998 : *Indestructible*
* 1999 : *D'un papillon à une étoile*
* 2004 : *Longue Distance*
* 2010 : *Plusieurs Lunes*
* 2016 : *Dignes, dingues, donc...*
* 2018 : *Duos Volatils*

## Cançons mai conegudas
* *Amoureuse* (1972)
* *Besoin de personne* (1972)
* *Comme je l’imagine* (1972)
* *Chanson sur une drôle de vie* (1972)
* *On m'attend là-bas* (1974)
* *Alia Soûza* (1974)
* *Vancouver* (1976)
* *Bernard’s song (il est de nulle part)* (1977)
* *Ma révérence* (1979)
* *Allah* (1988)
* *Paranoïa* (1989)
* *Rien que de l'eau* (1992)
* *Panne de cœur* (1992)
* *Mon voisin* (1993)
* *Seras-tu là ?* (1994, version sus l'empont, represa de Michel Berger)
* *Bahia* (1994, version sus l'empont)
* *Une nuit sur son épaule* (1995, version sus l'empont, amb Marc Lavoine)
* *Quelques mots d'amour* (1995, version sus l'empont, represa de Michel Berger)
* *Un être idéal* (1998)

## Referéncias
Louane Emera

**Anne Peichert**, coneguda coma **Louane Emera** o mai simplament **Louane**, es una cantaira, musiciana e actritz francesa, nascuda lo 26 de novembre de 1996 a Hénin-Beaumont (França). Son paire a d'originas alemanda e polonesa, e sa maire es de soca portuguesa brasiliana.

Es estada remarcada en 2013 a la television francesa dins *The Voice : La plus belle voix*, una emission destinada a lançar de novèls talents de la cançon, ont, sostenguda per Louis Bertignac, arribèt fins a la semifinala. 

**Louane** obten sustot una granda notorietat en 2015 gràcias a son primièr ròtle dins lo film *La famille Bélier* (film sortit en salas publicas al mes de decembre de 2014) que li val lo *Cesar* del melhor espèr femenin de 2015. Dins aqueste film, i confirma son talent de cantaira en i interpretant d'un biais remirable de represas del cantaire francés (occitan per son paire) Michel Sardou (*Je vais t'aimer*, *Je vole*, *En chantant*...).

Entretemps, en 2014, a començat de rendre public sas primièras cançons, en particular *Jour 1* tre lo mes de març de 2014, e *Avenir* fin de novembre, doas cançons qu'obtenon dins los païses francofòns un resson considerable, prefigurant la capitada colossala de son primièr album, *Chambre 12* (sortit lo 2 de març de 2015), que serà l'album lo mai vendut en França en 2015. Es estada a n'aquesta epòca un pauc comparada a la cantaira canadiana Cœur de pirate.

## Filmografia
* 2014 : *La Famille Bélier* d'Éric Lartigau 
* 2017 : *Nos patriotes* de Gabriel Le Bomin
* 2018 : *Les Affamés* de Léa Frédeval
* 2023 : *Marie-Line et son juge* de Jean-Pierre Améris

## Discografia
* 2015 : *Chambre 12* 
* 2017 : *Louane* 
* 2020 : *Joie de vivre* 
* 2022 : *Sentiments* 

## Cançons mai conegudas
* *Jour 1* (2014)
* *Avenir* (2014)
* *Je vole* (2015, represa de Michel Sardou)
* *Je vais t'aimer* (2015, represa de Michel Sardou) 
* *Maman* (2015)
* *Jeune (j’ai envie)* (2015)
* *Nos Secrets* (2015)
* *On était beau* (2017)
* *Si t’étais là* (2017)
* *No* (2018)
* *Donne-moi ton cœur* (2020)
* *Aimer à mort* (2021)
* *Secret* (2022)
* *Pardonne-moi* (2023)
* *Maman* (2025, cançon causida per representar França al Festival de la Cançon d'Eurovision, al titol similar que sa cançon de 2015, pasmens, s'agís d'una cançon diferenta).

## Referéncias
En (Conflent)

**En** es una anciana comuna catalana de Conflent. Èra del departament dels Pirenèus Orientals.

## Istòria
La comuna es annexada a Nyer en 1822.
Manurhin MR 73

[thumb|right|[Fotografia d'un MR 73 utilizat per lo GIGN.]]

Lo **Manurhin MR 73** es un revòuver francés desvolopat per la companhiá Manurhin e intrat en servici en 1973 dins la Polícia Nacionala. Es una arma fòrça fisabla e precisa qu'es destinada a tirar una municion poderosa (.357 Magnum). Pasmens, aquelei resultats es obtenguts gràcias a un mecanisme que necessita una entretenença frequenta e rigorosa. Dins leis ans 1990, lei doctrinas de tir de la polícia francesa evolucionèron au profiech d'armas pus leugieras tirant de municions mens poderosas per defugir leis accidents. Lo MR 73 foguèt donc remplaçat per lo SP 2022. Son usatge perdura dins de fòrças de polícia africanas ò dins d'unitats d'intervencion, coma lo GIGN, qu'an besonh d'armas poderosas e precisas dins seis operacions.

## Liames intèrnes

* Polícia Nacionala.
* Revòuver.
* Sig-Sauer SP 2022.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean-Pierre Bastié e Daniel Casanova, *Les pistolets Manurhin: pistolets automatiques, revolvers et fusils d'assaut*, Éditions Crépin-Leblond, 2015.

## Nòtas e referéncias
Gérard Blanc

**Gérard Blanc** èra un autor, compositor e cantaire francés nascut còsta París lo 8 de decembre de 1947 a Boulogne e Billancourt (França). Es estat tanben un pauc actor (dins los filmes *Les Bidasses en folie* en 1971, *Les Bidasses en vadrouille* en 1979 o encara *Nettoyage à sec* en 1997). 

En 1971, intègra lo grop ròck francés Martin Circus que se fan conéisser en França ambe dos títols, *Je m'éclate au Sénégal* (en 1971) e *Ma-ry-lène* (en 1975), adaptacion francesa de la cançon en anglés *Barbara Ann* popularizada pel grop american The Beach Boys en 1965. 

Martin Circus se separa oficialament en 1988 sonque, mas en realitat **Gérard Blanc** a mentretant entamenat una carrièra en sòlo ambe ja una immensa capitada populara tre 1987 per son títol *Une autre histoire*, vengut dempuèi l'una de las cançons emblematicas de las annadas 1980 dins los païses francofòns. Aurà en seguida qualques autres [tubes](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) coma per exemple *Du soleil dans la nuit* en 1988.

Pendent una efemèra reformacion de Martin Circus en 2001, enregistra una represa de *Antisocial*, la cançon culte del grop de hard ròck francés Trust. 

Lo paure **Gérard Blanc** defuntèt subte lo 25 de genièr de 2009 a París. 

## Cançons mai conegudas
* *Je m'éclate au Sénégal* (1972, **Martin Circus**)
* *Ma-ry-lène* (1975, **Martin Circus**, adaptacion francesa de *Barbara Ann* dels Beach Boys) 
* *Une autre histoire* (1987)
* *Du soleil dans la nuit* (1988)
* *Sentiment d'océan* (1988)
* *Tonton bâton* (1989)
* *Dis tout bas, dis* (1989)
* *Je saurai que c'est toi* (1990)
* *Plus le temps* (1991)

## Referéncias
Mercuri (alquimia)

Lo **mercuri filosofic** es un element ipotetic utilizat dins de teorias alquimicas generalament liadas a l'ermetisme ont aviá lo ròtle de principi femenin generator dau mond. Es pas lo meteis element que lo mercuri metallic qu'èra designat per l'expression « mercuri vulgar ». Dins la màger part dei cas, lo mercuri filosofic es l'ingredient iniciau de la pèira filosofala. Pòu donc designar de compausats fòrça divèrs, variant segon leis alquimistas, coma de metaus, d'aiga, d'urina, etc. Lo mercuri filosofic aviá tanben un ròtle dins la teoria « mercuri-sofre » que representava lei diferents metaus coma de mesclas de mercuri e de sofre.

L'idèa dau mercuri filosofic foguèt pauc a pauc abandonat durant lo sègle XVIII amb l'aparicion de la quimia modèrna. Per exemple, en 1785, Buffon (1707-1788) aviá de dobtes seriós sus son existéncia. Uei, lo concèpte es considerat coma invalid e totalament abandonat.

## Liames intèrnes

* Alquimia.
* Mercuri (element).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Idropisia

L’**idropisia** es un tèrme medicau istoric utilizat per designar leis escampaments de serositat dins una cavitat naturala dau còrs ò entre leis elements dau teissut conjonctiu. Designava generalament d'edèmas generalizats engendrats per de situacions d'insufiséncia cardiaca congestiva, d'insufiséncia epatica, d'insufiséncia renala cronica ò d'intoxicacion per « d'aliments de famina ». Èra considerada coma una patologia grèva. Lo tèrme dispareguèt pauc a pauc dei libres medicaus durant lo sègle XIX amb la descubèrta dei cas diferents d'edèmas generalizats. Es estat conservat en medecina veterinària per designar una malautiá dei peis d'aquarium e dei caragòus.

## Liames intèrnes

* Edèma.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Mirko D. Grmek, *Les maladies à l'aube de la civilisation occidentale*, Payot, coll. « Médecine et Sociétés », 1983.
* **[[anglés|(en)]]** Kenneth F. Kiple e J. Worth Estes, *The Cambridge World History of Human Disease*, Cambridge University Press, 1993.

## Nòtas e referéncias
Plaça de la Salamandra (Nimes)

La **plaça de la Salamandra** (*plaço de la Salamandro* en nòrma mistralenca; *place de la Salamandre* en francés) es una plaça de Nimes. Segon Frederic Mistral, es "atal apelada en onor d'una colomna erigida per Francés Ièr, sus la quala se vesiá una salamandra, emblèma d'aquel rei."
Giraud de Salanhac

**Giraud** o **Guiraud de Salanhac** (fl. fin s. XII; en occitan ancian *Guirautz* o *Giraut de Salaignac*; *Salagna* en nòrma mistralenca) èra un trobador occitan. Se'n conserva pas qu'una vida brèva qu'indica qu'èra originari de Salanhac en Carcin e qu'èra un òme cortés e que trobava plan e amb gràcia de cansos, descòrts e sirventeses. Doas cansos se son conservadas jos son nom, un plazer e un partimen. Mas una autra canso e un descòrt son tanben conservats al nom de Guilhem de Salanhac, nom que los erudits considèran coma una error de còpia de Giraut (son de pichons noms plan frequents e, sovent, s'indican amb una abreviacion G., que pòt èsser ambigüa).

Dins una de las cançons atribuïdas a Guilhèm, es fa allusion a Azalaís de Tolosa, comtessa de Burlats, mòrta en 1200, çò que que permet de situar l'autor a la fin del sègle XII. A benlèu escrich jos son patronatge. Las allusions a la caça e la cultura literària que mòstra dins sas òbras suggerisson qu'es un pichon senhor feudal, puslèu qu'un joglar, coma o ditz la vida. Segon Egan, son castèl èra Salanhac.

Sa composicion èra caracterizada, segon son biograf, per "la gràcia e l'abiletat".

## Vejatz tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
*Lista de trobadors e trobairises

### Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Salagon (omonimia)

**Salagon** (*Salagoun, Salagou* en nòrma mistralenca o en francés) pòt èsser:

*Salagon, aiga d'Erau.
*Lac de Salagon, lac del precedent.
*Restanca de Salagon, restanca del precedent.
*Salagon (mont), montanha entre Lodeva e Clarmont.
*Priorat de Nòstra Dama de Salagon, ancian monastèri, uèi partida de la comuna de Mana (Aups d'Auta Provença).
*Musèu de Salagon, musèu modèrne a Mana (Aups d'Auta Provença) inclusent lo precedent.
Julie Pietri

**Nicole Juliette Pietri**, coneguda coma **Julie Pietri** o mai simplament **Julie**, es una cantaira francesa de soca pè negre nascuda dins lo padoenc Douera d'Argièr (Argeria) lo 12 de julhet de 1960. 

A la fin de las annadas 1970, **Julie** èra dins lo grop francés La Bande à Basile. En 1979, enregistra sas primièras cançons en solò, en particular *Magdalena*, que serà son primièr succès. 

**Julie** es susquetot coneguda pel títol *Ève lève-toi*, qu'es estat n°1 en 1986 en França, tròç en version anglesa titolat *Listen to your heart*. En seguida, sa cançon *Nouvelle vie* a conegut tanben un gròs succès en França a la fin de l'annada de 1987. 

Sa cançon *Magdalena* es estada represa ambe succès en França en 2003 (*Maria Magdalena*) per la cantaira francesa Jessica Marquez.

## Cançons mai conegudas
* *Magdalena* (1979)
* *Je veux croire* (1982)
* *Et c'est comme si* (1983, adaptacion francesa de *I Go to Sleep* de Ray Davies)
* *Amoureux fous* (1983, ambe Herbert Léonard)
* *Ève lève-toi* (1986)
* *Listen to your heart* (1986, version anglesa de *Ève lève-toi*)
* *Nouvelle vie* (1987)
* *Immortelle* (1988)
* *Salammbô* (1989)

## Referéncias
Pèire Bermon Ricas Nòvas

**Pèire Bermon Ricas Nòvas** (fl. 1230-1242; *Pèire Bermoun* en nòrma mistralenca; **Peire Bremon Ricas Novas** en occitan ancian), dich popularament e simplament **Pèire Bermon** o **Ricas Nòvas**, èra un trobador provençau qu'a daissat vint òbras: tretze cansos, sièis sirventés e un tenso. Son tractament de l'amor cortés èra quauque pauc originau.

Lo *senhal* o sobrenom de Pèire, *Ricas Novas*, significa "istòrias interessantas" (literalament "novèlas ricas"). Aquò indica sa reputacion de jonglaire qu'espandissiá de contes sauvatges. L'identitat provençala de Pèire es confirmada per son poèma *La cart cartier aurem nos autri proensal*, ambé sa referéncia a "nosautres provençaus". Maugrat aquò, los saberuts son en desacòrd pertocant saber se Pèire es nascut a Rodés, Barbentana o a Nòvas. Nòvas sembla èsser la teoria la mai populara, e es citat per Mistral dins lo Tresaur dau Felibritge.

La primiera òbra databla de Pèire es una *[[tenso]]* escricha a la cort de Raimon Berenguier IV de Provença en 1230 ambé Gui de Cavalhon. A la cort de Provença, Pèire encontrèt tanben Bertran d'Alamanon e Sordèu, dont imitèt lo *planh* per Blacàs. Pèire quitèt la cort de Raimon Berenguier vèrs 1237 o après e anèt a la de Barral dei Bauç e d'ailà a la de Raimon VII de Tolosa. Maugrat que i aja pas cap de traça de sa visita en Espanha, son *Rics pres, ferms e sobeirans* celèbra una *domna* (dòna) castelhana anonima. Acabèt per se desavenir ambé Sordello e lei dos aguèron un escambi acrimoniós de *sirventés* vitriolics en 1240-1241.

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
*Lista de trobadors e trobairises

### Ligams extèrnes
*La rota de Requis Nòvis, a Marselha, pren lo meteis nom que lo trobador.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Diane Tell

**Diane Fortin**, coneguda coma **Diane Tell**, es una cantaira francofòna e guitarrista quebequesa, nascuda lo 24 de decembre de 1959 a Quebèc (Canadà). Es cosina aluenhada pr'amor de lors originas comunas (francesas del Quebèc, *Fortin*) ambe Céline Dion e Madonna. A viscut entre 1988 e 2017 en Occitània, a la frontièra gascona ambe lo País Basc a Biàrritz, puèi a mudat en Soïssa. 

**Diane Tell** es mai que mai coneguda en Occitània per dos tubes emblematics, *Si j'étais un homme* en 1982, e tanben la cançon-tèma de la comèdia musicala de Luc Plamondon e Michel Berger, *La Légende de Jimmy* en 1990.

## Cançons mai conegudas
* *Si j'étais un homme* (1982)
* *Souvent, longtemps, énormément* (1983)
* *Savoir* (1984)
* *Descends* (1984)
* *Faire à nouveau connaissance* (1985)
* *J’arrive pas j’arrive* (1986)
* *Paradis d’espace* (1987)
* *La légende de Jimmy* (1990)

## Referéncias
Le Grand Orchestre du Splendid

**Le Grand Orchestre du Splendid** es un grop de musica festiva francés format coma indicat per son nom al cafè-teatre parisenc *lo Splendid* en 1977 per los compositors *Philippe Adler* e *Jacques Delaporte*, ambe los fraires *Xavier* e *Frédéric Thibault*. En Occitània, la cançon la mai coneguda del grop es *La salsa du démon*, [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) de la fin de l'annada 1980. 

En realitat, los sòcis del grop an variats segon las periòdas. Se pòdon citar demest los cantaires e musicians istorics del grop al cant *Xavier Thibault* (autor e compositor), *Frédéric Thibault* (compositor), *Alice Prévost* al cant tanben, *Paul Maucourt* a la trompeta e al cant, *Michel Winogradoff* al cant, *Frédo Westrich* a la bassa, *Bernard Balestier* a la trompeta, *Vincent « Turquoiz » Chavagnac* al saxofòn, *Lou Volt* al cant, *Damien Verherve* al trombone, *Yvano Latucca* a la batariá, *Claude Egéa* e *Jean Gobinet* a la trompeta, *Alain Hatot*, *Gilles Miton* e *Philippe Duchesne* al saxofòn, *Julie Saury* e *Véronique Bossa* a las percussions e al cant, *Julien de Muynke* a la bassa, *EmilieAnneCharlotte* al cant etc. De notar que l'umorista francés (d'origina italiana per son paire) Coluche a tanben incarnat a un moment dat sus l'empont lo demon de la cançon *La salsa du démon* 

**Le Grand Orchestre du Splendid** es de còps confondut ambe La Bande à Basile. 

## Cançons mai conegudas
* *Macao* (1980)
* *La Salsa du démon* (1980)
* *Radio pirate* (1981)
* *Le Grand Léchant Mou* (1988)

## Referéncias
Didier Barbelivien

**Didier Barbelivien**, nascut lo 10 de març de 1954 a París (França), es un cantaire francés, mas sustot un autor e compositor apreciat, qu'a escrich o compausat de nombrosas cançons popularas per fòrça artistas francofòns coma Michel Sardou, Johnny Hallyday, Dalida, Mireille Mathieu, Michèle Torr, Hervé Vilard, Gilbert Montagné e Patricia Kaas, quitament tanben per Gérard Lenorman, Philippe Lavil, Jean-Pierre François, Julien Clerc, Demis Roussos, David et Jonathan, Elsa, C. Jérôme, Enrico Macias o encara Céline Dion. 

Coma cantaire, sas cançons las mai conegudas son los [tubes](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) *Elle* en 1980 e *Elsa* en 1982, ambe un pic de popularitat a la debuta de las annadas 1990 ambe dos tròces n°1 en França, *À toutes les filles* (en 1990, títol cantat en duò ambe Félix Gray) e *Il faut laisser le temps au temps* (sortit en 45 torns a la fin de 1990, n°1 tanben a la debuta de 1991), o encara *Les mariés de Vendée* (en duò amb sa companha *Anaïs*, n°2 fin 1992).

## Discografia
* 1980 : *Elle*
* 1982 : *Elsa*
* 1985 : *C'est de quel côté la mer ?*
* 1987 : *Peut-être toi, peut-être une autre*
* 1989 : *Des mots d'émotion*
* 1991 : *Les Amours cassées*
* 1992 : *Vendée 93*
* 1994 : *Quitter l'autoroute*
* 1995 : *Que l'amour*
* 1997 : *Yesterday les Beatles*
* 2001 : *Chanteur français*
* 2003 : *Léo* (album de represas de Léo Ferré)
* 2005 : *Envoie les clowns*
* 2007 : *État des lieux*
* 2009 : *Atelier d'artistes*
* 2011 : *Mes préférences*
* 2013 : *Dédicacé*
* 2015 : *Marie-Antoinette et le Chevalier de Maison-Rouge*
* 2016 : *Amours de moi*
* 2018 : *Créateur de chansons*
* 2022 : *Didier Barbelivien*

## Cançons mai conegudas (coma cantaire)
* *Elle* (1980)
* *Je te connais par cœur* (1981)
* *Elsa* (1982)
* *À toutes les filles* (en 1990, ambe Félix Gray)
* *Il faut laisser le temps au temps* (1990, ambe Félix Gray)
* *E vado via* (1991, ambe Félix Gray)
* *Les Amours cassées* (1991, ambe Félix Gray)
* *Les mariés de Vendée* (1992, ambe *Anaïs*)
* *Puy du Fou* (1993)
* *Quitter l'autoroute* (1993, ambe *Anaïs*)

## Referéncias
La Bande à Basile

**La Bande à Basile** èra un grop de musica festiva francés format a la fin de las annadas 1970. En Occitània, las cançons las mai conegudas del grop son *Les Chansons Françaises* (mescla de cançons tradicionalas) e *La Chenille* en 1977, e *On va faire la Java* (ambe l'acordeonista André Verchuren) en 1989. 

En realitat, los sòcis del grop son diferents segon las periòdas : *Basile* es estat incarnat per *Gérard Curci* e *Raymond Jeanot*, *Colin d'Autin* a jogat lo ròtle de *Arlequin*, *Christine Minier* lo de *Arlequina*, *lo Marin* èra el interpretat per *Patrick Arnaud*, *Framboise* per *Françoise Ney*, *Lo Poèta* per *Michel Quereuil*, *Petit Pois* per *Aline Still*, lo personatge de *Colombina* successivament interpretat per *Céline Blondel*, *Françoise Pourcel* e Sloane, *la gitana* enfin per *Alix Jeannot* e Julie Pietri.

**La Bande à Basile** es de còps confondut ambe Le Grand Orchestre du Splendid.

## Referéncias
Félix Gray

**Félix Gray**, nascut **Félix Boutboul** lo 28 de junh de 1956 a Tunis (Tunisia), es un cantaire franco-tunisian francofòn eissit d'una familha josieva. Es tanben autor e compositor. S'es fach conéisser ambe la cançon *La Gitane* que foguèt un gròs succès en 1988 en França (n°3), puèi aurà encara quatre autres tubes en 1990 e 1991 ambe tròcis cantats en duò ambe Didier Barbelivien, en particular *À toutes les filles* e *Il faut laisser le temps au temps* que foguèron quitament n°1.

## Cançons mai conegudas
* *La Gitane (ma tête tourne...)* (1988)
* *Te revoir à Madrid* (1989)
* *À toutes les filles* (1990, ambe Didier Barbelivien)
* *Il faut laisser le temps au temps* (1990, ambe Didier Barbelivien)
* *E vado via* (1991, ambe Didier Barbelivien)
* *Les Amours cassées* (1991, ambe Didier Barbelivien)

## Referéncias
Hervé Vilard

**René Villard**, dich **Hervé Vilard**, nascut lo 24 de julhet de 1946 a París en França, es un cantaire francés. A d'originas còrsas del costat de son paire (orfanèu de dora, l'a pas conegut). 

A de succès a partir de 1965 gràcias a sa cançon *Capri, c'est fini*, devenguda un slow emblematic de las annadas 1960 en França, e quitament endacòm mai, en Turquia per exemple, e en particular dins de païses ispanofòns ; enregistra alavetz en espanhòu e publica còp-sec las cançons *Yo tengo penas* e *Un adios* qu'an de resson en Argentina. 

Aurà tres autres gròsses tubes entre 1979 e 1983 ambe adaptacions francesas de cançons italianas de Toto Cutugno, *Nous*, *Reviens* e *Méditerranéenne*. 

De notar que los tèxtes en francés de *Reviens*, *Méditerranéenne*, e quitament lo de *Je l'aime tant* (en 1982) son de Didier Barbelivien. 

## Cançons mai conegudas
* *Capri, c'est fini* (1965)
* *Mourir ou vivre* (1966)
* *Sayonara* (1969)
* *Nous* (1979, adaptacion francesa de *Donna mia* de Toto Cutugno)
* *J’ai mal, je t’aime* (1979)
* *J’m’en balance* (1979)
* *Reviens* (1980, adaptacion francesa de *Il cielo è sempre un po' più blu* de Toto Cutugno)
* *Je l’aime tant* (1982, adaptacion francesa de *America* de Toto Cutugno)
* *La révolution* (1982)
* *Méditerranéenne* (1983, adaptacion francesa de *L'Italiano* de Toto Cutugno)
* *Mamma mia* (1992)
* *La vie est belle, le monde est beau* (1995)

## Referéncias
François Valéry

**Jean-Louis Mougeot**, conegut coma **François Valéry**, es un cantaire francés de soca pè negre nascut a Oran (Argeria) lo 4 d'agost de 1954, fòrça popular en França dins las annadas 1980. Son nom de scèna es inspirat dels prenoms dels candidats a l'eleccion presidenciala de 1974 en França (François Mitterrand e Valéry Giscard d'Estaing).

Comença d'aver un pauc de resson ambe sas cançons *Une chanson d'été* (de caps 1974) e *Qu'est-ce qu'on a dansé sur cette chanson* (fin 1976), mas es lo [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) disco *Emmanuelle* en 1980 que l'impausa coma un cantaire màger en França. Las tres autras cançons emblematicas de **François Valery**, que foguèron grosses tubes tanben dins las annadas 1980, son de'n primièr son duò *Dream in blue* en 1981 ambe l'actritz Sophie Marceau, *Elle danse Marie* en 1983, e *Aimons-nous vivant* en 1989.  

## François Valery, eredèr de Claude François

**François Valéry** èra sovent considerat a la debuta d'èsser una creacion del mestièr de l'espectacle coma un clòne, quitament un supletiu del paure Claude François defuntat en 1978 en plena glòria pendent sa periòda disco : tot en çò de **François Valéry** evòca en particular après 1978 lo cantaire defunt, que s'agisca de son aparéncia fisica, de son prenom (François), de son estili musical (*Emmanuelle*, tròç disco francés exactament dins lo meteis esperit que *Magnolias For Ever* e *Alexandrie, Alexandra*, los darrièrs [tubes](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) de Claude François) ; fins a sa vida personala, vist que son pès negres l'un coma l'autre. D'alhor, **François Valéry** farà quitament una represa de *C'est la même chanson* del dit Claude François en 1990.

## Cançons mai conegudas
* *Une chanson d'été* (1974)
* *Qu'est-ce qu'on a dansé sur cette chanson* (1976)
* *Emmanuelle* (1980)
* *Dream in blue* (1981, ambe Sophie Marceau)
* *Stars, le samedi soir* (1982)
* *Elle danse Marie* (1983)
* *Esclave de la musique* (1988)
* *Aimons-nous vivant* (1989)
* *C'est pas possible* (1989)
* *C'est la même chanson* (1990, represa de Claude François, adaptacion francesa de *It's the Same Old Song* de The Four Tops)
* *Cuba cuba* (1996)

## Referéncias
Everything but the Girl

**Everything but the Girl**, tanben conegut jos l'abreviacion **EBTG**, es un duò d'artistas britanics creat en 1982, compausat de *Tracey Thorn* (cantaira) e *Ben Watt* (compositor, musician, cantaire). Lo nom del grop, *Tot levat la dròlla*, es una referéncia a l'eslogan umoristic en anglés d'una botiga de lichariá que disiá « Per vòstra cambra, vendèm tot, levat la dròlla » (*for your bedroom needs, we sell everything but the girl*).

En Occitània, son mai que mai coneguts per la version adobada electro del discjòquei american Todd Terry de lor cançon *Missing*, cançon que jos aquela version es estada un gròs [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) a la tota fin de l'annada de 1995.

## Cançons mai conegudas
* Missing (1995)
* Wrong (1996)

## Referéncias
Laroche-Valmont

**Laroche Valmont**, de son nom vertadièr **Jean-Quentin Gérard**, es un cantaire francés e òme de premsa nascut lo 22 de junh de 1949 a Borg de Bressa (Arpitània). Es mai que mai conegut pel tube pop new wave *T'as le look, coco* en 1984.

Per l'anecdòta, quand èra jove, es estat intèrn al pensionat *Mont Rolland* de Dole en Franca Comtat a la meteissa epòca que los autres futurs cantaires Hubert-Félix Thiéfaine e *Christian Dingler* (del grop Cookie Dingler). 

## Referéncias
Askia Muhammed

[thumb|right|[Tomba supausada d'Askia Mohammed dins la vila de Gao.]]

**Askia Mohammed** († 1538) es un sobeiran de l'Empèri Songai que reinèt dau 12 d'abriu de 1493 a 1528. Succediguèt a Sonni Baro (1493) e foguèt remplaçat per Askia Monzo Mussa (1428-1431). A la seguida de Sonni Ali Ber (1464-1492), realizèt una importanta òbra d'organizacion de l'Estat e menèt plusors campanhas militaras victoriosas còntra lei reiaumes vesins.

## Biografia

Governaire e cap militar durant lo rèine de Sonni Ali Ber (1464-1492), lo fondator de l'Empèri Songai, se revoutèt a sa mòrt còntra son successor, Sonni Baro, qu'èra pas considerat coma un musulman fidèu. Après una brèva guèrra civila, foguèt venceire de la batalha d'Anfao (12 d'abriu de 1493) que li permetèt de prendre lo poder e de fondar la dinastia Askia.

Son rèine foguèt marcat per l'afiermacion d'un islam rigorista e per l'acabament de la conversion dei populacions urbana amb lo sostèn de l'elèit religiós de Timboctó e de Gao. En parallèl, melhorèt l'administracion en organisant un sistèma descentralizat dirigit per quatre vice-rèis e de governaires locaus e en fondant un govèrn dotat de ministèris. Tornèt organizar l'armada professionala e la marina militara de Sonni Ali Ber, unifiquèt lei pes e mesuras e encoratjèt l'agricultura e lei trabalhs d'aigatge. Au nivèu politic, transferiguèt la capitala de Gao a Timboctó. Puei, aguent ben pacificat l'Empèri, comencèt una tiera de campanhas militaras que menèron a la presa dei regions orientalas dau Senegau actuau, de la vila d'Agadez, dau sud de Dendi e dei rèstas de l'Empèri de Mali (reduch a un reiaume locau).

Vengut bòrni, Askia Mohammed foguèt reversat per son fiu Askia Monzo Mussa. Aquò marquèt lo començament d'un periòde d'instabilitat que durèt mai d'un decenni. Askia Mohammed moriguèt en 1438 e foguèt probablament enterrat a Gao ont un monument es presentat coma sa tomba.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Empèri Songai.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Sékéné Mody Cissoko, *Tombouctou et l'Empire songhay*, L'Harmattan, 1996.

### Nòtas e referéncias