Sègle de las Luses

[thumb|right|Frontispici de l’''[Encyclopédie* de [[Denis Diderot]] representant la Vertat, la Rason e la Filosofia, tres valors fondamentalas dau movement dei Lutz.]]

Lo *'Sègle de las Luses ** (var. **Sègle de las Lutz**, **Sègle deras Lutz**, **Sègle dei Lutz**) designa un movement filosofic e scientific relativament important que venguèt dominant en Euròpa durant la segonda mitat dau sègle XVIII. Aguèt una influéncia fòrça importanta en [[Alemanha]], au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e, subretot, en [[França]].

Eissit dau progrès [[sciéncia|scientific]] e [[tecnologia|tecnologic]] realizat durant lei sègles XVII e XVIII, foguèt principalament portat per la [[borgesiá]] qu'aviá aprofichat lei transformacions de la societat per venir una importanta poissança economica. Lei partisans dei Lutz foguèron donc lei promotors d'una [[filosofia]] en rompedura amb la societat [[feudalisme|feudala]]. Partisans d'una [[filosofia|filosofica]] [[empirisme|empirica]] e [[umanisme|umanista]], desvolopèron ansin d'idèas en favor de la [[libertat]] e dau progrès sociau e imaginèron de principis politics novèus coma la [[separacion dei poders]] a l'origina dei revolucions [[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|estatsunidenca]] e [[Revolucion Francesa|francesa]].

== Originas ==

[[Fichièr:English Bill of Rights of 1689.jpg|thumb|right|Lo ''[[Declaracion dei Drechs|Bill of Rights]]'' de [[1689]] que definís lo principi de la monarquia parlamentària en [[Anglatèrra]].]]

L'aparicion dei Lutz es un movement progressiu que comencèt a la fin dau sègle XVII. D'efiech, lo periòde conoguèt un ensemble de cambiaments dins de domenis variats ([[politica|politic]], [[Sciéncia|scientific]] ò [[Economia|economic]]) qu'entraïnèt pauc a pauc una pèrda d'influéncia de l'[[aristocracia]] e dau [[clergat]], basas tradicionalas dau poder. En parallèl, la [[borgesiá]] veguèt sa poissança aumentar en aprofichant lei descubèrtas [[sciéncia|scientificas]] e [[tecnologia|tecnicas]] dau sègle e l'important desvolopament dei cambis comerciaus. Comencèt donc de remetre en causa la societat [[feudalitat|feudala]] eiretada de la [[Renaissença]] per i revendicar mai de poders. 

=== Lei revolucions anglesas ===

[[Anglatèrra]] foguèt lo premier país important d'[[Euròpa Occidentala]] onte lo poder reiau recebèt de limits importants après dos episòdis revolucionaris. Lo [[Premiera Revolucion Anglesa|premier]] se debanèt de [[1641]] a [[1649]] e s'acabèt per la [[decapitacion]] dau rèi [[Carles Ièr d'Anglatèrra|Carles I]] e per la confiermacion dei poders dau Parlament. De mai, menèt a la formacion brèva d'una [[republica]] en [[1649]]-[[1653]] e [[1659]]-[[1660]] avans la restauracion de la [[monarquia]].

Lo [[Segonda Revolucion Anglesa|segond]] aguèt luòc de [[1688]] a [[1689]] entre lei partisans dau rèi [[Jaume II d'Anglatèrra|Jaume II]] ([[1685]]-[[1688]]), desirós de renfòrçar l'autoritat reiala], e aquelei dau Parlament. Complicat per un conflicte religiós car lo rèi èra tanben [[catolicisme|catolics]] e seis adversaris principalament [[Protestantisme|protestants]], s'acabèt per una victòria parlamentària. Entraïnèt l'installacion d'una [[monarquia parlamentària]] e [[constitucion]]ala que venguèt lo premier regim [[liberalisme|liberau]] dins un reiaume europèu major.

Dins lo corrent dau sègle XVIII, [[Anglatèrra]] e [[Escòcia]] aprofichèron aquela situacion per se desvolopar au nivèu [[economia|economic]] e venir un luòc important dau progrès [[sciéncia|scientific]] e [[tecnologia|tecnics]] gràcias a de figuras coma [[Isaac Newton]] ([[1642]]-[[1727]]) e d'institucions coma la ''[[Royal Society]]'' fondada en [[1660]]. De mai, lo país venguèt un objècte d'estudis per lei [[Filosofia|filosòfs]], especialament [[França|francés]], e una fònt per leis idèas [[Liberalisme|liberalas]] que s'estendiguèron pauc a pauc en [[Euròpa]].

=== La mutacion sociala d'Euròpa ===

Menats per [[Anglatèrra]], lei país d'[[Euròpa]] realizèron de progrès importants ai nivèus [[Sciéncia|scientifics]] e [[Economia|economics]] durant lo sègle XVIII. Permetèron d'aumentar lo nivèu de vida d'una partida de la societat que poguèt d'ara endavant accedir a un nivèu d'educacion e de poder economic novèus. Aquò entraïnèt una mutacion importanta de la societat europèa que foguèt magerament caracterizada per l'ascension de la [[borgesiá]] e la confiermacion dau lent declin de la [[noblesa]] e dau [[clergat]].

==== Lei progrès scientifics dei sègles XVII e XVIII ====

La fin dau sègle XVII e lo sègle XVIII foguèron un periòde de progrès [[Sciéncia|scientifics]] e [[Tecnologic|tecnologics]] fòrça importants tant au nivèu dei sciéncias fondamentalas coma dei sciéncias aplicadas. [[Anglatèrra]], [[França]] e lei principats [[Alemanha|alemands]] ne'n foguèron lei centres principaus gràcias a un ret academic desvolopat e son importància economica. En particular, lei [[sciéncia fondamentala|sciéncias fondamentalas]] veguèron la publicacion de trabalhs importants en [[matematicas]], en [[fisica]] e, pus tardivament, en [[quimia]]. Per exemple, en [[matematicas]], [[Leonhard Euler]] ([[1707]]-[[1783]]) e [[Carl Friedrich Gauss]] ([[1777]]-[[1855]]) introduguèron lei notacions modèrnas e la nocion de [[aplicacion (matematicas)|foncion matematica]]. Lei descubèrtas foguèron encara pus impressionantas en [[fisica]] amb l'aparicion de la [[mecanica classica]] eissida de la teoria de la [[gravitacion]] descricha en [[1886]] per [[Isaac Newton]]. L'[[optica]], l'[[astronomia]] e l'[[electrostatica]] conoguèron egalament d'avançadas importantas. Enfin, en [[quimia]], mai d'un principi fondamentau foguèt descubèrt coma aqueu de la [[conservacion de la matèria]] per [[Antoine Lavoisier]].

Aquelei progrès aguèron de consequéncias majoras sus la societat [[Euròpa|europèa]] en causa de seis aplicacions. Ansin, lei sectors de l'[[agricultura]], de l'[[industria]] e dei transpòrts conoguèron divèrsei revolucions que causèron un cambiament dei mòdes de produccion e dei rendements. En particular, favorizèron l'aparicion d'installacions, prefigurant lei [[maquina]]s de la [[Revolucion Industriala]] dau sègle XIX, qu'adoptèron d'organizacions quasi industrialas ò utilizèron la poissança de la vapor per foncionar. De mai, lo desvolopament dei [[sciéncia]]s atraiguèt un public relativament important que s'interessèt a aqueu subjècte e participèt largament ai cors e ai demonstracions publicas donadas per mai d'un scientific dau periòde.

==== Lei cambiaments economics ====

[[Fichièr:Vernet-marseille-1754.jpg|thumb|right|Representacion dau pòrt de [[Marselha]] au sègle XVIII.]]

Lo periòde dau sègle XVIII conoguèt un ensemble de progrès [[economia|economics]] quasi continüs qu'entraïnèron una rompedura deis equilibris economics [[feudalitat|feudaus]]. La consequéncia principala ne'n foguèt l'afebliment dau poder de l'[[aristocracia]] rurala e [[agricultura|agricòla]] e l'importància novèla dei marchands e dei financiers.

Un premier cambiament major dins l'òrdre economic [[Euròpa|europèu]] foguèt l'aumentacion de la populacion dau [[continent]] que passèt de 114 milions d'abitants en [[1700]] a 187 milions en [[1800]]. La reculada de la mortalitat, e donc una aumentacion de l'[[esperança de vida]], foguèt la causa principala d'aquela evolucion. Per exemple, per un païsan [[França|francés]], evolucionèt de 21 ans vèrs la fin dau sègle XVII a 32 ans vèrs la fin dau rèine de [[Loís XVI de França|Loís XVI]] ([[1774]]-[[1792]]). En parallèl, l'[[agricultura]] conoguèt un ensemble de melhoraments permetent d'aumentar lei rendements e lei quantitats produchas, çò que permetèt de norrir la populacion suplementària e d'aumentar lei revenguts dei païsans. En [[Anglatèrra]], aquela transformacion foguèt de còps fòrça importanta amb de rendements que passèron de 30 a 50 [[quintau]]s per [[ectara]] entre [[1700]] e [[1800]].

Enterin, l'[[industria]] se desvolopèt fòrtament. Dins lei sègles precedents, èra una activitat limitada generalament realizada per lei païsans pendent lo periòde [[ivèrn|ivernenc]]. Gràcias ai progrès [[tecnologia|tecnologics]] (premierei [[maquina de vapor|maquinas de vapor]]) e ais evolucions dei [[lei|lèis]] sus lei [[manufactura]]s, una etapa decisiva foguèt franquida amb la concentracion dei mejans de produccion. Leis industrias tradicionalas (teissedura, fustariá, terralha...) aprofichèron aquela situacion e d'autrei apareguèron ò prenguèron una dimension novèla coma l'industria miniera que son desvolopament foguèt sostenguda per lei besonhs de [[carbon]]. Per exemple, la produccion [[Escòcia|escocesa]] foguèt multiplicada per 5 durant lo sègle XVIII. La [[metallurgia]] venguèt tanben pauc a pauc una activitat importanta e lo sector comencèt lei transformacions que menèron a l'aparicion de la [[siderurgia]] modèrna.

Enfin, ajudat per l'aumentacion de la produccion e la multiplicacion dei mejans de transpòrt, lo comèrci conoguèt una creissença fòrça importanta durant tot lo sègle.  Ansin, lo comèrci exterior de [[França]] foguèt multiplicat per 5 entre [[1730]] e [[1788]] enterin que lo nombre de grands [[naviri]]s de sa flòta marchanda passèt de  a . Per aquò, d'aisses de comunicacions novèus foguèron construchs (cavament de [[canal|canaus]], duberturas de [[rota]]s...). Aquò favorizèt l'urbanizacion e lei [[vila]]s gropèron 12% de la populacion europèa a la fin dau periòde (còntra 9% au nivèu mondiau). Aquela evolucion foguèt principalament sostenguda per lei mitans financiers coma lei marchands, leis entrepreneires e lei banquiers. Blocada per sei principis tradicionaus, la [[noblesa]] i participèt gaire franc de quauqueis investiments isolats, mai que mai dins lo domeni minier.

==== Lo progrès de l'educacion ====

En fòra dei descubèrtas [[sciéncia|scientificas]] dau sègle XVIII, un aspèct de remarca dau sègle dei Lutz foguèt lo progrès generau de la societat en matèria d'[[educacion]] e d'instruccion. Certanei [[govèrn]]s comencèron de s'ocupar de la question e de crear d'estructuras dedicadas au desvolopament de l'educacion. Lo premier foguèt [[Polonha]] que creèt tre leis [[ans 1770]] un conseu encargat de l'educacion nacionala. En parallèl, en [[Alemanha]], d'[[universitat|universitaris]] creèron lei premierei cadieras de [[pedagogia]] illustrant un interès novèu per la transmission dei sabers.

S'aquelei decisions èran ben sovent la contuniacion d'un ensemble de [[lei|lèis]] adoptadas au sègle XVI dins lei regions pus avançadas. Favorizèron la demenicion de la part d'ensenhaments [[teologia|teologics]] au profiechs d'arts practics adaptats a l'[[industria]] ò au comèrci. En [[França]], per exemple, aquò permetèt de redurre lo taus d'illetrats de 65% vèrs [[1720]] a 48% a la velha de la [[Revolucion Francesa|Revolucion]]. Accelerèt pereu la difusion deis idèas novèlas de l'epòca en aumentant la talha dau mitan intellectuau.

==== L'ascension de la borgesiá ====

L'ascension de la [[borgesiá]] es un trach major de l'evolucion de la societat occidentala durant lo sègle XVIII. Foguèt portada per lei transformacions [[sciéncia|scientificas]], [[tecnologia|tecnicas]], [[economia|economicas]] e [[educacion|educativa]]s e per lo declin de l'[[aristocracia]] tradicionala que podiá pas investir lei domenis novèus. D'efiech, lei nobles èran sovent blocats per de questions de prestigi leis orientant vèrs de carrieras militaras ò politicas e la basa de son autoritat èra totjorn lo contraròtle de la tèrra. Ansin, laissèron lei camps novèus ai marchands, ai financiers e ais entrepreneires qu'obtenguèron rapidament una importanta poissança financiera e demandèron una revision de la societat feudala. Aquò foguèt pasmens largament refusat e mai d'un país veguèt una reaccion nobiliària qu'assaièt d'empedir l'accès dei borgés ai cargas pus importantas.

Aquela oposicion engendrèt lentament l'aparicion de corrents borgés que s'opausèron au mantenement de la societat [[feudalisme|feudala]]. Aquela contestacion de l'òrdre establit prenguèt sovent la forma de movements intellectuaus perpensant a de formas novèlas d'organizacion sociala. En particular, en [[França]], l'[[absolutisme]] reiau favorizèt l'emergéncia de [[filosofia|filosòfs]] qu'estudièron fòrça lei modèls prepausats per lei país vesins, especialament [[Anglatèrra]]. Fòrça nombrós, venguèron la fònt d'un important trabalh de reflexion que foguèt la basa dei Lutz.

== Idèas e figuras principalas ==

La produccion intellectuala dau sègle dei Lutz es fòrça importanta. Pasmens, en despiech d'aquela diversitat, existís de tèmas comuns ai diferents [[Filosofia|filosòfs]] dau movement. Lo principau es lo refús dei [[dògma]]s e dei veritats reveladas per explicar lei fenomèns observats. Lei [[Filosofia|filosòfs]] dei Lutz cerquèron la veritat au nivèu deis elements observables e distinguir de camps diferents de la societat ([[politica|politic]], domestic, [[religion|religiós]]... etc) dirigits per de [[lei|lèis]] pròprias. Lo movement dei Lutz es donc caracterizat per doas nocions fondamentalas que son l'[[empirisme]] e l'[[umanisme]]. 

=== Idèas principalas ===

==== L'empirisme ====



[[Fichièr:Lavoisier humanexp.jpg|thumb|right|Representacion deis experiéncias de Lavoisier sus la respiracion umana.]]

L'[[experiéncia]] tèn una plaça majora au sen de la teoria de la [[conoissença]] dau sègle XVIII. Per aquò, procediguèt per observacion, per analisi e per comparason. L'objectiu èra de verificar d'[[ipotèsi]]s per la confrontacion amb la realitat e la possibiltat de reprodurre un fenomèn experimentau. Aqueu [[metòde scientific|metòde]] foguèt estendut sensa limitacion a totei leis domenis [[sciéncia|scientificas]] de l'epòca. Venguèt donc la fònt de la màger part dei descubèrtas realizadas coma, per exemple, l'invencion dei premierei classificacions e dei premierei teorias amirant una explicacion globala de certanei fenomèns (classificacions d'espèças animalas...). Una consequéncia foguèt l'aparicion d'objèctes d'estudis inedits ([[etnografia]], [[politica]], [[geologia]]...) qu'aumentèron lo camp dei reflexions dei [[filosofia|filosòfs]], permetèron d'ocupar d'espacis intellectuaus novèus e sostenguèron l'emergéncia de l'esperit critic e de la reflexion [[politica]].

==== L'umanisme ====



[[Fichièr:CalasChapbook.jpg|thumb|right|Representacion de l'afaire Calas, simbol de la lucha dei Lutz per la tolerància.]]

Amb l'[[empirisme]], l'[[umanisme]] foguèt lo segond principi fondamentau de la pensada dei Lutz. La [[filosofia]] dau movement placèt l'èsser uman au centre de sei preocupacions e assaièt de trobar de solucions per assegurar son [[bonur]]. Per aquò, lei [[filosofia|filosòfs]] sostenguèron lo progrès de la [[conoissença]] e creguèron ais efiechs positius de la rason de sapar lei convencions, leis usatges e leis institucions opausats a la [[natura]] e a la [[justícia]]. Aquela fe foguèt renforçada per lei progrès scientifics e economics dau sègle e entraïnèt l'aparicion dei premierei formas de contestacion deis autoritats feudalas ò l'afiermacion de l'idèa de [[tolerància]] dins una Euròpa encara prefondament devesida per la question religiosa.

=== Figuras principalas ===

==== Montesquieu ====



[[Filosofia|Filosòf]] e [[sciéncia|scientific]] [[Occitània|occitan]] d'origina [[noblesa|nobla]], [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]) es un autor de la premiera mitat dau sègle dei Lutz precursor en matèria [[filosofia politica]] e de [[sociologia]]. Inicialament sòci de l'[[Acadèmia dei Sciéncias de Bordèu]], foguèt elegit a l'[[Acadèmia Francesa]] en [[1728]] e participèt a mai d'un salon [[París|parisenc]]. Son obratge pus important, ''[[L'Esperit dei Lèis]]'' ([[1748]]), definiguèt lei poders [[poder executiu|executiu]], [[poder legislatiu|legislatiu]] e [[poder judiciari|judiciari]] e preconizèt lor separacion, principi qu'es vengut una basa fondamentala de la [[democracia]] modèrna. Aqueu libre prepausèt tanben una version novèla de la [[teoria dei climas]] qu'explica lei diferéncias de desvolopament entre lei societats umanas per l'influéncia dau [[clima]] sus la volontat e lo besonh deis òmes de trabalhar. En despiech de son error, aquela teoria predominèt fins a son invalidacion au sègle XIX e son invencion es sovent atribuït – a tòrt – a [[Montesquieu]].

==== Voltaire ====

[[Fichièr:Nicolas de Largillière, François-Marie Arouet dit Voltaire (vers 1724-1725) -002-transparent.png|thumb|right|Retrach de [[Voltaire]].]]



[[Voltaire]] ([[1694]]-[[1778]]) fa partida dei personalitats pus famosa dau movement dei Lutz. Fiu d'un [[notari]] qu'aviá una carga de [[conselhier dau rèi]], recebèt una educacion centrada sus lo [[drech]] amb una influéncia importanta de l'[[umanisme]] [[Companhiá de Jèsus|jesuista]]. Après la fin de seis estudis, intrèt dins de salons [[Literatura|literaris]] e [[libertinatge|libertins]] frequentats per l'[[aristocracia]] auta. Brèvament exiliat durant la Regéncia, intrèt finalament a la Cort dei rèis de [[França]] e de [[Prússia]] avans de faciar tornarmai de dificultats amb leis autoritats en causa de seis idèas.

Importanta, l'òbra de [[Voltaire]] es complèxa car lo [[filosofia|filosòf]] adoptèt de posicions contradictòrias sus certanei subjèctes e qu'es sovent criticat per son gost per una vida luxuosa. Pasmens, s'engatjèt fòrça en favor dau [[liberalisme]] (especialament de la [[libertat d'expression]]), de la [[justícia]], de la [[tolerància]] e de la [[laïcitat]]. En particuar, s'impliquèt dins divèrseis afaires judiciari implicant de questions d'intolerància religiosa coma leis [[afaire Calas|afaires Calas]] e [[afaire Sirven|Sirven]].

==== Benjamin Franklin ====



Editor, escrivan, [[naturalisme|naturalista]], inventaire, òme politic [[USA|estatsunidenc]], [[Benjamin Franklin]] ([[1706]]-[[1790]]) es probablament la figura pus importanta dei Lutz en [[America]]. Implicat dins la vida politica dei Tretze Colonias, participèt a la formacion dau còrs dei [[pompier]]s de [[Filadèlfia]] e la fondacion, dins la meteissa vila, d'una bibliotèca prestant de [[libre]]s. Foguèt tanben l'autor de divèrseis invencions coma lo [[paratròn]].

A 42 ans, se retirèt de la vida economica per intrar en [[politica]]. Elegit delegat de la [[Convencion de Filadèlfia]], participèt a la redaccion de la [[constitucion]] deis [[USA|Estats Units d'America]] e i foguèt a l'origina de l'introduccion de plusors principis inspirats per lei Lutz. Puei, foguèt mandat en [[França]] per i negociar amb succès una aliança còntra lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] dins la [[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units]].

==== Jean-Jacques Rousseau ====

[[Fichièr:Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|thumb|right|Retrach de [[Jean-Jacques Rousseau]].]]



[[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) es un important [[filosofia|filosòf]] [[Soïssa|soís]] autor de plusors libres famós ss l'exploracion dei sentiments intims coma ''[[Julie ou la Nouvelle Héloïse]]'' ([[1761]]), ''[[Les Confessions (Rousseau)|Les Confessions]]'' ([[1782]]) e lei ''[[Les Rêveries du promeneur solitaire]]'' ([[1782]]). Pasmens, son òbra pus importanta regardèt lo domeni [[filosofia|filosofic]] amb l'estudi dei condicions de formacion de la societat. Es ansin a l'origina dau postulat de l'òme sauvatge « naturalament bòn » e corromput per la societat e per leis inegalitats. Per tornar trobar aquela bontat, depintèt la necessitat per l'èsser uman de conclure un contracte sociau permetent de dirigir la societat segon de [[lei|lèis]] eissidas de la volontat generala exprimida per lo pòble.

[[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]] desvolopèt fòrça l'idèa de volontat generala dau pòble qu'es la basa dei [[democracia]]s modèrnas. En particular, establiguèt sa natura non universala e pròpria a un estat donat e a un còrs politic donat. Aquò li permetèt de descubrir lo concèpte de [[sobeiranetat]] dau pòble. Dins aquò, èra pas en favor d'una democracia totala e preconizèt puslèu l'adopcion d'un regime aristocratic electiu. Son trabalh influencièt fòrça leis actors de la [[Revolucion Francesa]] e lei filosòfs dau sègle XIX.

==== Denis Diderot ====



[[Literatura|Escrivan]] e [[Filosofia|filosòf]] [[França|francés]] famós per son erudicion, [[Denis Diderot]] ([[1713]]-[[1794]]) es l'autor d'òbras fòrça variadas coma de [[roman]]s ò de pèças de [[teatre]]. Es egalament a l'origina d'un sistèma filosofic destinat a aumentar la capacitat de reflexion personala de sei legeires. Pasmens, es principalament reconegut per son trabalh de supervision de la redaccion de l’''[[Encyclopédie]]'' ([[1747]]-[[1765]]), una òbra de mai d'un tòme destinada a reünir tota lei [[conoissença]]s dau periòde.

==== D'Alembert ====



[[Jean Le Rond d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]]) es un [[sciéncia|scientific]] e un [[filosofia|filosòf]] [[França|francés]] autor d'un important trabalh en [[matematica]]s. En particular, establiguèt lo [[teorèma de d'Alembert|teorèma que pòrta son nom]] sus l'existéncia d'un nombre ''n'' de racinas dins una [[equacion]] de gras ''n''. Pus important, foguèt a l'origina dau calcul de derivadas parcialas, una branca novèla dei [[matematicas]] que permetèt de progrès importants en [[fisica]] e en [[quimia]] e s'interessèt tanben ais equacions diferencialas. [[Denis Diderot|Diderot]] li demandèt ansin de redigir plusors articles de l’''[[Encyclopédie]]''. I exprimiguèt d'idèas en favor de l'[[empirisme]] e d'un liame entre progrès scientific e sociau.

==== Adam Smith ====



[[Filosofia|Filosòf]] e [[economia|economista]] [[Escòcia|escocés]], [[Adam Smith]] ([[1723]]-[[1790]]) estudièt l'[[economia]] en cèrca de l'origina de la richessa afin de melhorar lo nivèu de vida generala de la populacion. Sei descubèrtas sus la [[libertat]] economica, lo [[liure cambi]] e sus lo [[mercat]] foguèron a l'origina dau [[capitalisme]]. Segon eu, aquò deviá permetre de contentar leis ambicions dei personas pus ambiciosas (que se dirigisson « naturalament » vèrs leis activitats pus lucrativas) e aumentar la productivitat (e donc la richessa) de l'ensems de la societat. Per aquò, preconizèt de revisar lo ròtle de l'Estat e d'o limitar a la proteccion dei libertats individualas, a l'organizacion d'una justícia equitabla e a una presa en carga de la construccion e de l'entretenença deis infrastructuras pus importantas. Aguèt una influéncia fòrça importanta durant lo sègle XIX e la [[Revolucion Industriala]].

==== Immanuel Kant ====

[[Fichièr:Immanuel Kant - Gemaelde 1.jpg|thumb|right|Retrach d'[[Immanuel Kant]].]]



[[Immanuel Kant]] ([[1724]]-[[1804]]) es una figura majora de la [[filosofia]] occidentala. Nascut en [[Prússia]] Orientala, es a l'origina dau [[criticisme]] e de l'[[idealisme transcendentau]] e aguèt una influéncia considerabla sus la filosofia [[Alemanha|alemanda]] dau sègle XIX. Son òbra filosofica, encara fòrça ensenhada a l'ora d'ara, es generalament devesida en tres partidas :
* la premiera es una teoria de la [[conoissença]] qu'assaia de cercar lei limits dei capacitats intellectualas umanas.
* la segonda s'interessa a la [[morala]] e au [[dever]]. En particular, [[Immanuel Kant|Kant]] assaia de determinar lei condicions permetent d'afiermar qu'una accion es bòna en se.
* la tresena, pus teologica, tracta dei causas qu'un èsser uman pòu esperar. Estudia donc lei condicions permetent d'esperar lo [[bonur]].
[[Immanuel Kant|Kant]] es tanben famós per son obratge ''[[Que son lei Lutz ?]]'' qu'es sovent presentat coma una sintèsi deis idèas comunas a totei lei filosòfs se revendicant dau movement. Enfin, en [[astronomia]], prepausèt divèrseis ipotèsis, impossiblas de demostrar de son vivent, que foguèron validadas après sa [[mòrt]]. Per exemple, prepausèt un modèl de la [[Via Lactèa]] coma un ensemble immens d'[[estela]]s en rotacion.

==== Beaumarchais ====



[[Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais]] ([[1732]]-[[1799]]) es un autor, un [[espionatge|espion]] e un marchand d'armas au servici de la [[monarquia]] [[França|francesa]]. Pasmens, sei pèças de [[teatre]] (''[[lo Barbier de Sevilha]]'', ''[[lo Maridatge de Figaro]]'') contenguèron d'idèas avançadas sus la [[libertat]] e, per aquela rason, son sovent presentadas coma de signes anonciant la [[Revolucion Francesa]]. [[Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais|Beaumarchais]] foguèt tanben l'editor de [[Voltaire]] e participèt a la mesa en plaça de la premiera lèi pertocant lo [[drech d'autor]].

==== Thomas Jefferson ====



[[Thomas Jefferson]] ([[1743]]-[[1826]]), tresen president deis [[USA|Estats Units d'America]], es una autra personalitat majora dei Lutz en [[America]]. Participèt activament a l'[[independéncia]] deis [[USA|Estats Units]] e foguèt un deis autors de sa [[constitucion]]. Coma president, negocièt la crompa de [[Loisiana]] amb [[Napoleon Bonaparte]], decision que permetèt ais Estatsunidencs d'establir sa dominacion sus la màger part dei tèrras drudas d'[[America dau Nòrd]]. S'engatjèt tanben fòrça en favor de la [[libertat religiosa]]. En revènge, au sègle XX, foguèt criticat per sa posicion sus l'[[esclavatge]].

En fòra de sa carriera [[politica]], [[Thomas Jefferson|Jefferson]] s'interessèt a mai d'una disciplina scientifica ([[matematicas]], [[mecanica]], [[orticultura]]...). Estudièt tanben l'[[arquitectura]], la [[religion]] e la [[filosofia]] entretenguèt una correspondéncia amb mai d'un intellectuau dau periòde. Vèrs la fin de sa vida politica, fondèt l'[[Universitat de Virgínia]].

== Difusion ==

Gràcias au desvolopament de l'educacion, lo movement dei Lutz poguèt s'adreiçar a una partida novèla e pus granda de l'opinion publica. Un nombre important de [[filosofia|filosòfs]] poguèron donc publicar sei trabalhs e crear un espaci public novèu onte comencèron de debats sus d'idèas novèlas.

=== Lei salons literaris ===

[[Fichièr:Salon de Madame Geoffrin.jpg|thumb|right|Pintura representant lo salon de Madama Geoffrin.]]

Lo sègle dei Lutz inventèt, ò reïnventèt en prefondor, de luòcs de debats e de reflexions. Inicialament, foguèt lei cafès, per exemple lo Procope de [[París]], que venguèron lo rendètz-vos dei membres influents dau movement coma [[Voltaire]], [[Denis Diderot|Diderot]] ò [[Bernard Le Bouyer de Fontenelle|Fontenelle]]. Pasmens, rapidament, lei salons mondans ganhèron una importància decisiva per la propagacion de seis idèas. Aquelei salons foguèron generalement dubèrts per de personatges importants e ambiciós que reüniguèron de grops d'[[art]]istas, de [[sciéncia|sabents]] e de [[filosofia|filosòfs]]. Lo modèl principau es aqueu de la [[Anne-Thérèse de Marguenat de Courcelles|marquesa de Lambert]] au començament dau sègle XVIII. Per la seguida, permetèt l'aparicion d'autrei salons importants coma aquelei de [[Claudine Guérin de Tencin|Madama de Tencin]] o de [[Suzanne Curchod|Madama Necker]] qu'aculhiguèron de figuras dau movement coma [[Marivaux]] ò lei redactors de l’''[[Encyclopédie|Enciclopèdia]]''.

=== Lo ret academic ===

Grops de sabents e de mondans eissits deis elèits intellectuaus dau periòde ([[noblesa]], [[clergat]] e [[borgesiá]] richa) que se reünissián per s'ocupar de [[literatura]] ò de [[sciéncia]]s e per desvolopar e difusar la [[conoissença]], leis acadèmias conoguèron un desvolopament important durant lo sègle XVIII. Per exemple, en [[França]], lor nombre passèt de 10 en [[1710]] a 35 en [[1789]]. Pauc a pauc, formèron de rets provinciaus, [[nacion]]aus puei [[Euròpa|europèus]]. Permetèron la realizacion de cambis entre cercaires, l'acuelh de sabents estrangiers, la definicion de programas e de concors de recèrca. Formèron tanben un quadre permetent ai sòcis de s'afierman e d'obtenir un important prestigi sociau que renforcèt l'interès deis elèits e dau public per la [[sciéncia]]. Ansin, aguèron una influéncia majora dins lo desvolopament de subjèctes scientifics coma la [[fisica]], la [[quimia]], la [[mineralogia]] ò l'[[agronomia]].

=== Lo ret dei lòtjas ===

[[Fichièr:Freimaurer Initiation.jpg|thumb|right|Representacion d'una ceremònia d'iniciacion au sen de la [[francmaçoneria]].]]  

En fòra deis acadèmias, lei lòtjas formèron egalament un ensemble de rets fòrça eficaç per la difusion deis idèas dei Lutz. Lo pus conegut es aqueu de la [[francmaçonariá]] creat en [[Escòcia]] e en [[Anglatèrra]] durant lei [[sègle]]s precedents. Aguèt un succès major au sègle XVIII amb la creacion de miliers de lòtjas. Reünissent de membres dei classas superioras de la societat, permetèron l'intrada deis idèas [[Filosofia|filosoficas]] e de l'esperit dei Lutz dins de luòcs importants. De mai, leis elèits i faguèron tanben l'aprendissatge de l'[[egalitat]] còntra lei privilègis de la naissença.

== Consequéncias ==

Lo movement dei Lutz aguèron divèrsei consequéncias segon lei país. Lei principalas foguèron politicas, magerament amb lei revolucions se debanant durant la segonda mitat dau sègle XVIII ais [[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|Estats Units]] e en [[Revolucion Francesa|França]]. Pasmens, la produccion dei Lutz aguèt una influéncia importanta ai nivèus [[economia|economic]] e [[Filosofia|filosofic]].

=== Consequéncias politicas ===

Lei consequéncias [[politica]]s dau movement dei Lutz son variadas amb una influéncia decisiva sus lo renversament de l'autoritat [[colonialisme|coloniala]] anglesa ais [[USA|Estats Units]] e aqueu dau poder reiau en [[França]]. Dins aquò, aguèron tanben un ròtle important dins la formacion deis [[estat]]s modèrnes amb l'afirmacion de certanei principis d'organizacion politica. D'efiech, la [[declaracion d'independéncia deis Estats Units]] integrèt plusors principis dau movement coma l'[[egalitat]] en fàcia de la [[lei|lèi]] e la [[separacion dei poders]] [[Poder executiu|executius]], [[Poder legislatiu|legislatius]] e [[Poder judiciari|judiciaris]]. En [[França]], l'esperit liberau e critic desvolopats dins lei salons e lei cafès sapèt pauc a pauc lo poder de la [[monarquia absoluda]] e la màger part dei deputats de la [[Convencion Nacionala]] èran de membres de la borgesiá que conoissián la filosofia dei Lutz.

=== Consequéncias economicas ===

Au nivèu economic, lo sègle dei Lutz veguèt l'aparicion dau [[liberalisme]] economic que s'opausèt au sistèma economic de la [[feudalitat]] basat sus lei privilègis. De mai, l'epòca foguèt tanben lo periòde de publicacion dei trabalhs d'[[Adam Smith]] qu'anava entraïnar la formacion dau sistèma [[Capitalisme|capitalista]] e la [[Revolucion Industriala]] dau sègle XIX.

== Liames intèrnes ==

* [[Egalitat]].
* [[Filosofia]].
* [[Liberalisme]].
* [[Libertat]].
* [[Revolucion Francesa]].

== Bibliografia ==

* **(en)** Ole Peter Grell et Roy Porter, Toleration in Enlightenment Europe, Cambridge University Press, 2000. 
* **(fr)** Pierre-Yves Beaurepaire, ''L’Europe des Lumières'', Paris, PUF, 2004.
* **(fr)** Christine Le Bozec, ''La Normandie au XVIIIe siècle : croissance, Lumières et Révolution'', Rennes, Éditions Ouest-France, 2002.
* **(fr)** Pierre Chaunu, ''La Civilisation de l’Europe des Lumières'', Paris, Flammarion, 1997.
* **(fr)** Pierre M. Conlon, ''Le Siècle des Lumières : bibliographie chronologique'', Genève, Droz, 1983.
* **(fr)** Joël Cornette, ''Histoire de la France : absolutisme et Lumières (1652-1783)'', Paris, Hachette supérieur, 2005.
* **(fr)** Monique Cottret, ''Culture et politique dans la France des Lumières : 1715-1792'', Paris, Colin, 2002.
* **(fr)** Marcel Brion, Henry Daussy, ''Le Siècle des Lumières'', London, Thames & Hudson, 1974.
* **(fr)** Béatrice Didier, ''Le Siècle des Lumières'', Paris, MA Éditions, 1987.
* **(fr)** Albert Soboul, Guy Lemarchand, Michèle Fogel, ''Le Siècle des Lumières'', Paris, PUF, 1977-1997.
* **(fr)** Norman Hampson, ''Le Siècle des Lumières'', Paris, Seuil, 1972.
* **(fr)** Heyden-Rynsch, Verena Von Der, ''Salons européens'', Paris, Gallimard, 1993.
* **(fr)** Jacques d’Hondt, ''Hegel et le siècle des Lumières'', Paris, PUF, 1974.
* **(fr)** Robert Mandrou, ''L’Europe « absolutiste ». Raison et raison d’État (1649–1775)'', Fayard, 1977.
* **(fr)** Xavier Martin, ''Nature humaine et Révolution française : du siècle des Lumières au Code Napoléon'', Bouère, D.M. Morin, 1994.
* **(fr)** Philippe Minard, ''La Fortune du colbertisme : état et industrie dans la France des Lumières'', Paris, Fayard, 1998.
* **(fr)** Henri Plard, ''Morale et vertu au siècle des Lumières'', Bruxelles, Éditions de l’Université de Bruxelles, 1986.
* **(fr)** Bernard Plongeron, ''Théologie et politique au siècle des Lumières (1770-1820)'', Genève, Droz, 1973.
* **(fr)** Gilbert Py, ''L’Idée d’Europe au Siècle des Lumières'', Paris, Vuibert, 2004.
* **(fr)** Louis Réau, ''L’Europe française au siècle des Lumières'', Paris, A. Michel, 1951, 1938.
* **(fr)** Daniel Roche, ''La France des Lumières'', Paris, Fayard, 1993.
* **(fr)** Liliane Hilaire-Pérez, Daniel Roche, ''L’Invention technique au siècle des Lumières'', Paris, Albin Michel, 2000.
* **(fr)** Catherine Salles, ''Le Siècle des Lumières : 1715-1789'', Paris, Larousse, 1987.
* **(fr)*' Michel Vovelle, *Le Siècle des Lumières'', Paris, 1977-1988.

## Nòtas e referéncias