Euròpa

**Euròpa** () es un continent o una partida d'Eurasia (peninsula occidentala), o quitament d'Eurafrasia, segon lo ponch de vista. Es de còps qualificada de «Continent vièlh», per oposicion al «Mond novèl» (valent a dire America). Lo gentilici es **europèu -èa**.
thumbnail|250px|right|Euròpa vista de l'espaci
thumb|300px|Regions d'Euròpa
[thumb|Euròpa en l'an [1000.]]

## [[Etimologia]]

Dins la mitologia grèga, Euròpa filha d'Agenòr (Ευρώπη en grèc) es una princessa feniciana que foguèt raubada per Zèus metamorfosat en taure blanc, e menada sus l'illa de Creta ont donèt naissença a Minòs. Dins las òbras d'Omèr, Ευρώπη es una reina mitologica de Creta e non pas un tèrme geografic. Mai tard, lo mot designèt la Grècia continentala e dempuèi l'an -500 sa significacion s'aplica a tota la tèrra al nòrd.

L'analisi pus comuna d'aqueste mot lo considèra coma una composicion dels mots grècs *eurys* (« larg ») e *ops* (« visatge »), mas se tracta sens dobte d'una etimologia incertana. D'autres lingüistas pensan que ven del mot semitic *ereb*, que vòl dire « trescòl del solelh » (doncas « occident »). Dins una perspectiva asiatica o mièja-orientala, lo solelh trescòla efectivament en Euròpa, la tèrra a l'oèst. E la princessa feniciana (doncas semitica) foguèt plan capturada per Zèus cap al ponent.

## [[Geografia]]
thumbnail|350px|right|Carta de l'Euròpa geografica presentant los relèus
Los limits terrèstres d'Euròpa son de còps mal definits. Aquela seria, dins la vision europèa tradicionala, separada d'Asia a l'èst pels monts Orals, lo riu d'Oral, la mar Caspiana e lo massís de Caucàs. Los estreches del Bosfòr e de Gibartar separan Euròpa respectivament d'Asia e d'Africa. Lo continent es bordat a l'oèst per l'ocean Atlantic e al nòrd per l'Artic. La mar Mediterranèa delimita lo continent al sud. Son consideradas europèas Islàndia e las principalas illas de la Mediterranèa - lo cas de Chipre es lo pus discutible, almens sul plan geografic. Fins aquí la delimitacion es clara, mas se complica amb los cases de Russia e de Turquia, classadas politicament en Euròpa, qu'an una brava partida de lor territòri en Asia.

Dins la vision actuala, que fa l'unanimitat, lo contorn d'Euròpa se pòt afinar e imaginar a partir dels Estats membres del Conselh d'Euròpa.

Qualques illas de l'Atlantic (Madèira, Canàrias, Açòres) que la geografia restaca pas a aqueste continent son consideradas coma europèas per l'origina de lor poblament e de lor cultura. Es tanben lo cas de Groenlàndia, qu'aperten a Danemarc. Doblidem pas enfin que qualques païses d'Euròpa Occidentala an conservat qualques colonias luenhencas que sos abitants se retròban *de facto* europèus, per exemple per França los departaments e territòris d'otramar.

Euròpa a una superficia d'un pauc mai de , precisament . Aquò representa un tèrç d'Africa o un quart d'Asia o d'America. 

Se pòt destriar cinc grandas regions geograficas : l'Euròpa Orientala, l'Euròpa Centrala, los Balcans, l'Euròpa Occidentala e Escandinàvia.

Cal notar que las frontièras orientalas d'Euròpa son abans tot politicas : lo limit dels Orals es degut als cartografs del tsar Pèire I ''lo Grand'' al . Tanben, la frontièra foguèt desplaçada de las nautas crestas de Caucàs cap a la Caspiana al començament del  per justificar l'annexion de Georgia e d'Armenia dins l'Empèri Rus. D'un punt de vista mai scientific, se l'òm se referís a la tectonica de las placas, Euròpa e la partida continentala d'Asia son pas qu'un unic e meteis continent, apelat *[[Eurasia]]*. Atal, qualques geografs eminents, coma Alexander von Humboldt, consideravan Euròpa coma una simpla peninsula de l'Asia.

*Vejatz tanben las [[formacions geologicas d'Euròpa]].*

### Las lengas d'Euròpa

La màger part de las lengas parladas en Euròpa son de lengas indoeuropèas. Al jorn de uèi, tres espacis lingüistics principals se tròban sul continent. A l'èst e dins los Balcans, predominan de lengas eslavas coma lo rus, lo polonés, l'ucraïnian e lo sèrbocroat. Aquelas lengas derivan del protoeslau e an una gramatica caracterizada per l'usatge important de cas, d'articles e d'aspèctes. En Escandinàvia, dins los païses germanics e dins las illas Britanicas, las lengas germanicas son majoritàrias. Son caracterizadas per de mutacions consonanticas particularas que son descrichas per las leis de Grimm e de Vernet. Partejan egalament de trachs gramaticals especifics coma un nombre de temps reduch a dos (present e preterit), d'ajectius devesits en dos grops (febles e fòrts), una dobla flexion adjectivala e un accent d'intensitat plaçat sus la primièra sillaba del radical. Las mai parladas son l'anglés, l'alemand e lo neerlandés. Enfin, al nòrd-oèst de Mar Mediterranèa e en Romania, las lengas dominantas son de lengas romanicas coma lo francés, l'italian, l'espanhòl e lo romanés. Eissidas del latin parlat dins l'Empèri Roman, partejan un lexic fondat sul parlar latin popular, d'evolucions vocalicas marcadas per de 	diftongasons, d'apofonias e de sincòpas, de fenomèns importants de palatizacion de las consonantas, una disparicion del neutre (exceptat en romanés), una reorganizacion del sistèma verbal e un desvolopament dels articles.

Qualques regions constituïsson de domenis lingüistics mai pichons dominats per d'autres tipes de lenga. Las lengas indoeuropèas representan totjorn una part importanta d'aquelas familhas de lengas coma las lengas celticas encara implantadas a l'oèst de las illas Britanicas, las lengas balticas presentas a l'èst de la mar Baltica, l'albanés e lo grèc dins los Balcans, l'armèni e l'ossèt en Caucàs e lo romani al sen del pòble gitano. Pasmens, i a tanben de lengas non indoeuropèas que sa preséncia s'explica per de migracions ancianas, generalament de pòbles nomadas originaris de l'estèpa eurasiatica. Exceptat lo magiar qu'es parlat en Euròpa Centrala e lo basc qu'es present en Bascoat, la màger part dels locutors d'aquelas lengas son implantats dins de regions perifericas coma l'Escandinàvia Orientala (lengas oralicas), Caucàs (lengas caucasicas), quauques regions balcanicas isoladas (lengas turquesas) e Malta (arabi).

### [[Clima]]

Euròpa se caracteriza per un grand nombre de penetracions de braces de mar entre de peninsulas, que contribuisson atal a temperar lo clima del continent, d'autra part rescaufat sus sa faciada occidentala per lo Corrent del Golf.

La majora partida del continent es situada jos de latituds temperadas e coneis doncas quatre sasons ben marcadas. Las regions costièras de la faciada atlantica coneisson un clima oceanic, adocit pel Corrent del Golf, mentre que la granda plana del nòrd-èst es caracterizada per un clima continental. Se pòt tanben destriar lo clima montanhòl de las regions d'altitud (Alps, Pirenèus, Alps Escandinaus) e tanben lo clima mediterranèu particularament doç del contorn de la Mediterranèa.

## [[Istòria d'Euròpa]]

### [[Preïstòria]]

De recèrcas realizadas aquestes ans en Georgia e aprèp en Bulgaria permeton de dire que lo genre *[[Homo]]* existís en Euròpa dempuèi gaireben 1,5 milion d'ans. Es en efècte probable que sos representants ajan poblat Euròpa dempuèi Caucàs en seguissent la via danubiana.

Òm apèla *anteneandertalians* las populacions que visquèron en Euròpa fa  a  ans. Son particularament representats per l'Òme de Talteüll (-  ans), lo « Francés mai ancian ».

Las primièras traças de pòblament neandertalian en Euròpa remontan a  ans. Aquela espècia umana, fòrça especializada, sembla d'aver existit solament en Euròpa e al Pròche Orient. Dispareguèt fa gaireben  ans. 

L'Òme modèrne (que sas primièras traças africanas remontan a  ans) apareis en Euròpa fa  ans, representat especialament per l'Òme de Cròsmanhon.

### [[Antiquitat]]

Es gràcias als Grècs que se coneis lo mot d**Euròpa'', atestat pel primièr còp al sègle VI ab. J.-C. Sembla qu'aja en primièr designat per eles la region continentala situada al nòrd del [[golf de Corint]], puèi las tèrras que descobrissián pauc a pauc al nòrd del [[Bacin Mediterranèu]].

Sus las ribas de la [[mar Mediterranèa]], aprèp l'espandida de [[Grècia]], ven lo de la civilizacion [[Empèri Roman|romana]]. Mai al nòrd se desvolopan de civilizacions [[Protoïstòria|protoistoricas]] : [[Cèltas]], [[Germans]], etc.

La constitucion de l'Empèri Roman, puèi lo desvolopament del [[cristianisme]], permeton un primièr esbòs d'unitat europèa que son centre politic e economic es la Mediterranèa.

La lenta desagregacion d'aquel empèri e son incapacitat a resistir fàcia a las incursions repetidas dels pòbles germanics provòcan sa dislocacion e l'esclafament de sa mitat occidentala. Qualques pòbles germanics consèrvan lo poder dins d'entitats territorialas novèlas de las frontièras mobilas, qu'anonciavan la creacion dels actuals Estats europèus de l'oèst. 

A l'èst, l'[[Empèri Bizantin|Empèri Roman d'Orient]], que sa capitala es [[Constantinòple]], subsistís e ven puèi l'[[Empèri Bizantin|Empèri Crestian d'Orient]] ont los abitants persistisson a se considerar « Romans ».

<gallery>
Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|
Colonizacion antica de Mediterranèa.png|
Empèri Roman - Formacion.png|thumb|right|
Empèri Bizantin - Periòde de Justinian 2.png|
</gallery>

=== [[Edat Mejana]] ===
[[Carlesmanhe]] es considerat coma lo « paire d'Euròpa ». Es en efècte amb el que lo mot ''Euròpa'' pren una significacion politica. Es apelat de son vivent ''Pater Europae'', e se tròba tanben l'expression ''Europa vel regnum Caroli'' (Euròpa, o lo reialme de Carles). L'Euròpa de Carlesmanhe, es en primièr una Euròpa [[Francs|franca]], que [[Roma]] i jòga pas mai lo ròtle màger : se foguèt sacrat [[Lista dels emperaires d'Occident|emperaire d'Occident]] a [[Roma]], es [[Ais d'Alemanha|Ais de la Capèla]] que causiguèt per capitala de son empèri. Es tanben una Euròpa crestiana : Carles se considèra coma coronat per Dieu, e lo fach que son sacre a Roma aguèsse lòc un [[25 de decembre]] a valor de simbòl. Es enfin una Euròpa Occidentala, los projèctes d'union amb l'[[Empèri Bizantin|Empèri d'Orient]] envisatjats cap a l'an [[800]] capitèron pas.

L'Edat Mejana es, gaireben pertot en Euròpa, l'epòca de la [[feudalitat]] d'ont emergiguèron, jos l'impulsion de reis energics e ambicioses, las debutas dels primièrs Estats modèrnes, sovent antagonistas coma [[França]] e [[Anglatèrra]].

L'[[Empèri Carolingian|Empèri d'Occident]] s'esclafa rapidament aprèp la mòrt de Carlesmanhe, puèi dispareis al començament del . En [[962]], [[Oton Ier (emperaire roman germanic)|Oton I]] crèa lo [[Sant Empèri Roman Germanic]], mas aiceste poguèt pas s'espandir, entraversat per la montada dels [[nacionalisme]]s (França, Anglatèrra), per sas lutas amb la [[papautat]], puèi per l'espandiment de l'[[Empèri Otoman]] a l'Edat Modèrna.

L'[[Empèri Bizantin]], crestian mas de cultura essencialament grèga, coneis de fluctuacions importantas de sa fòrça e per consequent de l'empresa de son territòri. Aquel s'espandirà a son apogèu sus una granda partida de las ribas mediterranèas, d'en primièr jos [[Justinian Ier|Justinian Ièr]], puèi jols emperaires macedonians, del [[sègle IX|IX]] al .

La montada en poténcia dels [[Musulman]]s, puèi lo [[Esquisma de 1054|Grand Esquima]] ([[1054]]) entre lo [[catolicisme]] e l'[[ortodoxia]] - seguit d'una crosada dirigida en [[1202]] contre ela- afliquisson l'Empèri d'Orient. Es esquichat tròç aprèp tròç per l'[[Empèri Otoman]] abans de disparéisser a la [[Sètge de Constantinòple (1453)|tombada de Constantinòple]] en [[1453]].

En fach, es lo tèrme de [[Crestianitat]] que, durant qualques sègles, unirà culturalament la màger part dels Europèus catolics mentre que lo mot d**Euròpa* dispareis dels esperits. Las [[crosada]]s son una de las raras concretizacions politicas e militaras d'aquel sentiment d'apertenéncia.

<gallery>
Califat Omeia - Expansion aràbia durant lo periòde omeia.png|
Peninsula Iberica vèrs 790.png|
Extension de l'Empèri Franc durant lo rèine de Carlesmanhe.png|
Empèri Carolingian - Partiment vèrs 880.png|
Empèri Bizantin (1025-1204) e Khanat Bulgar (996).png|
Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|
Empèri Bizantin - Partiment après la Quatrena Crosada.png|
Reconquista - Sègle XIII.png|
Itàlia - Division de la Peninsula vèrs 1250.png|
Guèrra de Cent Ans (1337-1453).png|
Guèrra dei Doas Ròsas - Esquèma generau.png|
</gallery>

=== [[Edat Modèrna]] ===

A l'epòca que l'Empèri Bizantin s'esclafa, la [[Reconquista]] s'acaba. [[1492]] es l'annada d'[[Espanha]], amb la reconquista del darrièr reialme [[Moros|moro]] ([[Granada (Espanha)|Granada]]) en [[Peninsula Iberica]] e lo primièr viatge de [[Cristòl Colomb]], jos l'egida dels *Reis catolics* que va dobrir camin a l'establiment de las egemonias europèas.

Lo sòmi d'un grand empèri europèu renais al , amb l'afrontament entre [[Francés Ièr de França|Francés Ièr]] e [[Carles Quint]], que se disputèron lo tròne del Sant Empèri. Gràcias al sosten dels banquièrs [[Fugger]], Carles Quint es venceire, e se retròba al cap d'un domeni fòrça vast, mas tanben fòrça trocejat. Las guèrras nombrosas menadas contra França donan pas cap de resultat ; durant dos sègles, lo descopatge d'Euròpa evoluís a l'agrat de las alianças matrimonialas e de las guèrras entre [[estat]]s. Pus grèu, lo ciment del cristianisme catolic, que donèt una impression d'union a aquela Euròpa, esclata en trocets amb la [[Reforma]] (o puslèu las Refòrmas), que son impacte politic es considerable e provòca en particular la formacion de las [[Païses Basses|Províncias Unidas]] e de la [[Soïssa|Confederacion Elvetica]]. Las [[guèrras de religion]], la [[Guèrra de Trenta Ans]], las guèrras de [[Loís XIV]] ritman los [[sègle XVI|XVI]] e [[sègle XVII|XVII]]. Los [[Tractats de Vestfàlia]] ([[1648]]) tòrnan dessenhar durablament la carta politica d'Euròpa e l'equilibri de las fòrças en preséncia.

L'Edat Modèrna es doncas finalament marcada per un renforçament dels [[nacionalisme]]s. Es tanben l'epòca qu'Euròpa s'espandís fòrça luènh de sas frontièras naturalas per la constitucion dels primièrs empèris colonials sul [[America|continent american]], puèi en [[Índia]].

<gallery>
Polonha - Dinastia Jagellon.png|
Itàlia - Fin dei Guèrras d'Itàlia (1559).png|
Euròpa - Reforma.png|thumb|
Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1683.png|
Mar Baltica - Expansion suedesa (sègles XVI-XVII).png|L'expansion suedesa dels sègles XVI e XVII}}
Esclavatge - Comèrci mondiau sègle XVIII.png|Euròpa dins lo comèrci atlantic del sègle XVIII}}
</gallery>

=== [[Edat Contemporanèa]] ===

La [[Revolucion Francesa]] inaugura un bolegadís politic fòrça important : las idèas democraticas apareisson sul davant de la scèna e las campanhas de [[Napoleon Ièr]] puèi lo [[Congrès de Viena]] remodèlan prigondament la carta d'Euròpa e las mentalitats. 

A la fin d'un long procèssus, al  se realiza l'unitat d'[[Itàlia]] e d'[[Alemanha]], e mai la constitucion de mai d'un novèl país dins los [[Balcans]], nascut del desmembrament de l'[[Empèri Otoman]], apelat alara .

Es tanben l'aparicion de movements politics novèls que vòlon mai d'egalitat ([[socialisme]]s), o quitament lo desmantelament del poder dels Estats ([[anarquisme]]s). Aquelas idèas se difusaràn pus tard, e amb mai o mens de retard, largament fòra de las frontièras d'Euròpa.

La dominacion politica e economica d'Euròpa sus la rèsta del monde s'es afirmada aprèp la revolucion de son economia a l'ocasion de las [[revolucion industriala|revolutions industrialas]], en desvolopant sa [[productivitat]] e en aviant una fòrta explosion demografica. Lor avança tecnologica, e especialament militara, permetèt als païses europèus, en concurréncia los unes contre los autres, d'espandir lor empresa suls autres continents. Aquesta [[colonialisme|colonizacion]] coneguèt son apogèu al començament del  (aqueste apogèu s'acaba en 1914), abans que las doas [[Guèrras Mondialas]] borrolen l'òrdre establit. La [[Segonda Guèrra Mondiala]] laissa Euròpa exsangüa (*vejatz l'article Euròpa jos dominacion nazi*). Mentre que la supremacia dels païses europèus occidentals dispareis al profièch de doas superpoténcias novèlas (los [[Estats Units d'America]] e l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]]), de rebellions se desvolopan dins las colonias, menant a l'independéncia de mai d'un país, especialament dins lo corrent del tresen quart del .

Parallèlament, mentre que l'excedent demografic d'Euròpa èra tal que constituissiá una resèrva d'[[emigracion]] massissa pendent tot lo  e al començament del , los païses del continent foguèron confrontats a una estabilizacion, quitament una regression demografica a partir de la [[Primièra Guèrra Mondiala]]. Aquò, combinat amb lo desvolopament continú de l'economia, e principalament de l'industria de produccion e de transformacion, provòca un apèl de man d'òbra que transfòrma Euròpa en una tèrra d'[[immigracion]], particularament al cors de las *Trenta gloriosas*.

<gallery>
Euròpa après lo Congrès de Viena (1815).png|
Empèri Otoman - Declin de 1798 a 1920.png|
Itàlia - Unificacion.png|
Deutsches Reich (1871-1918)-oc.png|
Partiment de l'Empèri d'Àustria-Ongria.png|
Euròpa en 1924.png|
Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1939-1942.png|
Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1942-1945.png|
Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png|
Guèrra Freja - Euròpa (1945-1955).png|
Guèrra Freja - Euròpa (1983) - Crisi deis euròmissils.png|
Carta_UE_occitan.svg|
</gallery>

== [[Religion]]s ==
[[Fichièr:Religions d Europe oc.png|thumb|350px|right|Carta de las religions en Euròpa]]
Se pòt destriar d’un biais general tres ensembles de religion :
* L'Euròpa del nòrd [[protestant]]a ([[Reialme Unit]], [[Escandinàvia]], l'[[Alemanha]] del Nòrd…)
* L'Euròpa de l'èst [[ortodòxa]] ([[Grècia]], [[Russia]], [[Ucraïna]], [[Romania]], [[Serbia e Montenegro]]…)
* L'Euròpa del sud, de l'oèst e del centre [[catolicisme|catolic]] ([[Portugal]], [[Espanha]], [[Itàlia]], [[França]], [[Belgica]], l'[[Alemanha]] del sud, [[Polonha]], [[Àustria]]…)
Los catolics son majoritaris dins 23 païses, los ortodòxes dins 10 païses, los protestants dins 9 païses, los musulmans 3 païses ([[Bòsnia e Ercegovina]], [[Albania]], [[Turquia]])

Existís de minoritats religiosas a l'interior d’aquestes ensembles grands : 
* los [[judaïsme|josieus]] son presents en Euròpa dempuèi l'Empèri Roman ; son estats persecutats dempuèi l’[[Edat Mejana]] e durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]] (veire [[Shoah]]) amb en França, de gropes eissits de l'immigracion del [[Magrèb]] (dempuèi 1962 mai que mai) e del Pròche Orient al sègle XIX.
* los [[Islam|musulmans]] son fòrtament presents dins los Balcans, autrescòps jos l'ancian Empèri Otoman ([[Albania]], [[Bòsnia e Ercegovina|Bòsnia]], [[Kosovo]], [[Macedònia del Nòrd]]), en [[Turquia]] e, de las seguidas de l'[[immigracion]], en França, Reialme Unit, Alemanha, Espanha, Païses Basses, Belgica…
* las religions extrèmas orientalas coneisson un succès creissent, per gost de l'exotisme o per las comunautats asiaticas immigradas en Euròpa.
* l'[[ateïsme]] es minoritari. A l'epòca comunista, en Albania, la religion èra proïbida ; segon l'obratge de J. Baudérot (dir.), *Religion e laïcitat dins l'Euròpa dels 12*, [[1994]], pagina 259 : un quart de la populacion de l'Union Europèa seriá « non religiosa » e 5% dels Europèus serián d’atèus convençuts. Una enquista menada dins 21 païses sus  personas e publicada en [[decembre de 2004]] anóncia que 25% dels Europèus de l'Oèst se dison atèus contra 12% dins los païses d'Euròpa Centrala e Orientala. Encara segon aquesta enquista publicada dins lo *Wall Street Journal* (edicion europèa), 4% dels Romaneses e 8% dels Grecs se dison atèus. Per contra, 49% dels chècs e 41% dels Neerlandeses son atèus. Segon una enquista recenta del Centre Public de Recèrcas Sociologicas (*Le Monde*, julhet de 2005), 82,4% dels [[Espanha|Espanhòls]] se dison catolics e 47,7% d'entre eles practicants.
* la [[laïcitat]] demòra una especificitat francesa, mas la separacion de las Glèisas e dels Estats es establida dins gaireben totes los païses. Çaquelà, al mièg de l'Union Europèa, lo Reialme Unit, Danemarc, Finlàndia e Grècia an de sistèmas confessionals, valent a dire que l'Estat reconeis una religion oficiala o dominanta. Dins aquestes cases, i a pas egalitat de tractament entre las religions, mas de prerrogativas d'ordre financièr son acordadas a una d'entre elas. De debats preparatòris a la Constitucion Europèa an evocat la possibilitat d'inscriure las rasics crestianas dins lo tèxte, mas aquò foguèt rebutat.

Pendent longtemps, lo continent foguèt devastat per l'intolerància religiosa e las [[guèrras de religion]] ([[França]], [[Guèrra de Trenta Ans]], [[pogròm]]s).

== [[Politica]] ==
Los païses qu'an tot o partida de lor territòri en Euròpa (segon los limits geografics definits *supra*) son en nombre de 49 :

<small>
[[Albania]], [[Alemanha]], [[Andòrra]], [[Armenia]], [[Àustria]], [[Azerbaitjan]], [[Bielorussia]], [[Belgica]], [[Bòsnia e Ercegovina]], [[Bulgaria]], [[Croàcia]], [[Chipre (país)|Chipre]], [[Danemarc]], [[Espanha]], [[Estònia]], [[Finlàndia]], [[França]], [[Georgia (país)|Georgia]], [[Grècia]], [[Ongria]], [[Irlanda (país)|Irlanda]], [[Islàndia]], [[Itàlia]], [[Cazacstan]], [[Letònia]], [[Liechtenstein]], [[Lituània]], [[Luxemborg (país)|Luxemborg]], [[Macedònia del Nòrd]], [[Malta]], [[Moldàvia]], [[Monegue]], [[Norvègia]], [[Païses Basses]], [[Polonha]], [[Portugal]], [[Republica Chèca]], [[Romania]], [[Reialme Unit]], [[Russia]], [[Sant Marin]], [[Serbia e Montenegro]], [[Eslovaquia]], [[Eslovènia]], [[Suècia]], [[Soïssa]], [[Turquia]], [[Ucraïna]], [[Vatican]].
</small>

*Vejatz article detalhat Politica d'Euròpa*

*Las datas de la construccion de l'Union Europèa''

### L'unitat europèa, sòmi e realitat

Euròpa a jamai conegut d'unitat politica totala. Certans periòdes d'una durada variabla son çaquelà estats marcats per la dominacion d'una vasta partida del continent per un poder unic, que s'es generalament impausat per la fòrça. Foguèt atal lo cas de l'Empèri Roman, de l'Empèri Carolingian, de l'Empèri Napoleonian, e del III<sup>en</sup> Reich. Certanas familhas reialas governèron tanben, per lo biais de relacions dinasticas, un grand nombre de païses europèus; la pus notabla d'entre elas es la familha dels Habsborg.

Victor Hugo somièt sovent qu'un jorn existirián los Estats Units d'Euròpa, fasent contra-pes als Estats Units d'America. Son discors prononciat lo 21 d'agost de 1849, a l'ocasion de la dobertura del Congrès de la Patz a París, es restat celèbre https://web.archive.org/web/20060221213157/http://crdp.ac-lille.fr/crdp2003/archives/texte_hugo_2_txt.htm. I evòca una Euròpa enfin pacificada, unida dins un meteis govèrn. La seguida de l'Istòria li balharà pas rason, amb la guèrra de 1870 e las doas Guèrras Mondialas. Puèi arriba la Guèrra Freja, que devesís Euròpa en dos blòcs antagonistas. Malgrat tot, lo general de Gaulle sèrva l'espèr, quand parla mai d'un còp d'una vasta Euròpa qu'anariá de l'Atlantic als Orals. La casuda del mur de Berlin e la disparicion del blòc sovietic poirián un jorn li donar rason.

En efècte, dempuèi la segonda mitat del sègle XX, un movement d'union politica es en construccion, qu'a per particularitat una mesa en plaça pacifica e democratica. La forma actuala d'aqueste poder novèl qu'es l'Union Europèa es çaquelà pas encara arrestada e daissa uèi una granda libertat politica als païses membres, de mai en mai nombroses. L'Union Europèa compren ara 27 Estats membres, demèst los quals 12 que fan part de la zòna euro.

Per lo govèrn de George Bush dels Estats Units, l'« Euròpa vièlha » compren los païses de l'oèst del continent, e l' « Euròpa novèla » los païses del centre e de l'èst, recentament liberats del comunisme.

Euròpa es lo continent que compta lo mai de monarquias.

Las monarquias europèas son democraticas ; los reis e las reinas an pas qu'un ròtle simbolic e lo pus sovent es lo primièr ministre, elegit, e son govèrn, qu'an lo poder politic vertadièr sus lo país concernit.

### Organizacions europèas

* Conselh d'Euròpa : Cort Europèa dels Dreches de l'Òme
* AELE : Associacion Europèa de Liure Escambi
* CE : Comunautat Europèa que remplaça la CEE dempuèi 1993
* CEE : Comunautat Economica Europèa
* EEE : Espaci Economic Europèu
* UE : Union Europèa : Zona Èuro, Cort de Justícia Europèa, Banca Centrala Europèa, Convencion de Schengen

## [[Economia]]

Veire la lista dels grands gropes industrials europèus.

## [[Environament]]
Lo  de 2005 es entrada en vigor la novèla nòrma europèa per limitar la pollucion atmosferica : las aglomeracions de mai de  abitants de l'Union Europèa devon pas despassar de valors limits :  () de particulas per mètre cube d'aire ambient deu èsser lo maximum per 35 jorns per an, e la valor mejana annuala deu pas anar al dessús de . Quitament, se respectava pas las nòrmas antipollucion ja en vigor: en 2002, 11 païses entre 15 despassèron lo marge autorizat.

## Vejatz tanben

* Europe - Wikivoyage
* Eurojust
* Limits d'Euròpa
* Union Europèa

### Cartas
En francés :
*  Cartas animadas sul tèma : Euròpa e las Nacions 1815-1914

En anglés :
* Europe Countries
* Europe Atlas

## Ligams extèrnes
* PopulationData.net - Europe

## Nòtas e referéncias