Tuissan

**Tuissan** (pron. locala: , *Tuchan* en grafia mistralenca e *Tuchà* en grafia de Savartés; *Tuchan* en francés) es una comuna lengadociana, dins lo país de las Corbièras, situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon. 

Tuissan es una zona de produccion dels vins de las Nautas Corbièras, Fitor, corbièras e muscat de Ribesaltes.

## Geografia
Tuissan es una vila de las Corbièras situada al pè del Mont Tueis ?, sul Pichon Verdoble, prèp del jonhent amb Tarrasac. Tuissan es situada a 18 km de Durban de las Corbièras, a 19 km d'Estagell, a 27 km de Ribesaltes, a 31 km de l'aeropòrt de Perpinhan - Ribesaltes e a 37 km de La Grassa.

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las atestacions ancianas son *Villa Tuxsani…, ecclesia Sancti Johannis de Tusciano* en 1119; *Turanum* en 1215; *Villa de Tuxano* en 1215; *De Tuysano* en 1295; *Tuixan* en 1341; *Tuissanum* en 1360; *Ecclesia Sancti Johannis de Tussiano* en 1228-1494; *Tuysan* al sègle XIV; *Tuyssa* en 1538; *Tucha* en 1538; *Tuissan* en 1590; *Tuchan* en 1781; *Tuchà* en 1912 (Savartés). *Tuishan* vendriá d'un nom latin d'òme *Tuscius*, ambe *ū* long, acompanhat del sufixe *-anum* . 
Le consonantisme poiriá far pensar que i a un ligam entre lo nom del Mont *Tauch* (en francés) e *Tuissan* (= *Tuishan*), çò qu'es improbable; de mai, caldriá precisar le vocalisme occitan del primièr.
### ''Domnòva'' ?
Lòc que sembla redusit a un ostal, situat al nòrd del castèl d'Aguilar.
Èra encara un masatge, de la glèisa arroïnada, del temps d'Antòni Savartés. Èra una anciana comunautat de la diocèsi de Narbona, parròquia annèxa de Tuissan, del vocable de Sant Bertomiu. Èra tanben un ancian fèu de l'abadiá de Fontfreda. Las fòrmas ancianas son : *Villa quae vocatur Domonova, in territorio Petrapertusense* en 876, *Alos de Domonova* en 1005, *Castrum de Dompnova* en 1262, *Rector de Dompnova* en 1351, *Ecclesia de Dompnosana* en 1360, *Ecclesia Sancti Bartholomœi de Dompnova* en 1404, *Donnova* al sègle XIV, *Don Nova..., al loc de Doc Nova* en 1538, *Domnove* en 1503-1587, *Donnove* en 1671, *Domnove* en 1763, *Domneuve* (mapa de Cassini, segonda mitat del sègle XVIII . I a un nom equivalent dins la comuna de Montlaur. Latin *domus nova*, « ostal novèl » ?
### ''Novèlas'' ?
Lòc situat al nòrd-èst de Tuissan. I a un castèl e un ostal. Èra una anciana comunautat e parròquia d'aquí a 1790, de la senescalciá de Limós. I aviá un priorat del vocable de Sant Martin, unit a l'abadiá de La Grassa. Las fòrmas ancianas son : *Ecclesia Sancti Martini..., castrum de Novellis* en 1119, *De Novellas* en 1123, *Villa de Novelle* en 1215, *Castellum de Novellis* en 1280, *Novelas* al sègle XIV, *Novelhas* en 1528 . Fondacion novèla, nocion aplicada al priorat (dobtós) ? explicariá pas lo plural.
### Segura
I a un castèl e un ostal. Èra una anciana comunautat e parròquia de la diocèsi de Narbona; la glèisa èra dedicada a la Santa Verge. Las fòrmas ancianas son : *Castrum de Segura* en 1171, *Villa de Fausta, quae alio nomine dicitur Segura* en 1215, *Villa et boayriae de Secuyra* en 1262, *Segura in Termenesio* en  1260, *Seguianum* = *Seguranum* en 1377 . Sus la mapa de Cassini (segonda mitat del sègle XVIII), la glèisa *N.D de Faste* es al sud de *Segure*. Nom de castèl fòrt, fortificacion « segura », de mal prene. Véser *Fasta*.
### Fasta
*Faste*, anciana « rectoriá » o parròquia de la diocèsi de Narbona, del vocable de *Nòstra Dòna* (o *Nòstra Dama*), es de mal trobar dins le diccionari de l'abat Savartés, cal cercar a *Fauste o Faste*, çò que ne dona a l'encòp l'etimologia e l'ancianetat, « la *villa* de Faustus » (nom latin d'òme). Las fòrmas ancianas son : *Villa Faustae..., ecclesia S. Mariae de Fausta* en 1119, *Fortia de Fausta* en 1208, *Villa de Fausta, quae alio nomine dicitur Segura* en 1215, *Seguiaade Fausta*, comprene *Segura sive Fausta*, en 1366, *Notre Dame de Faste* en 1781 . *Fausta* es de mal prononciar en occitan, deriva necessàriament cap a *Fasta* o eventualament **Fòsta* (cf. Sent Haust (Gers), francés *Saint-Ost*). Per la glèisa, véser tanben le site *Monumentum* .

## Istòria

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Tuissan (caplòc); es ara del canton de las Corbièras (canton de Fabresan abans lo 1èr de genièr de 2016).

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments
* Castèl d'Aguilar dels sègles XII e XV sègles arroïnat.
* Ostal de las Pòstas per Vidal, 1905-1906.

File:Tuchan Hotel des Postes AL.jpg|Tuissan Ostal de las Pòstas
File:Tuchan Notre-Dame-de-Faste AL15.jpg|Glèisa de Nòstra Dòna de *Fastes*.
File:Tuchan Fort d'Aguilar AL0.jpg|Tuissan Castèl d'Aguilar


## Personalitats ligadas amb la comuna
* Olivièr de Tèrme (1200-1274) : senhor de Tèrme e de Tuissan ;
* Leon Malaviala (1860-1924) : politician nascut a Tuissan.

## Véser tanben
* Comunas d'Aude

## Ligams extèrnes
* Tuissan sul site de l'Insee

## Nòtas