Fonologia de l'occitan

La **[[fonologia]] de l'[[occitan]]**, que deriva del latin tardiu parlat en Septimània, ten divèrsas semblanças amb d'autras lengas romanicas.

## Vocalas
### Vocalas en general

Remarcas:
* Lo grafèma **-a** final (après l'accent tonic) se pronóncia /ɔ/ en general (localament: /a/, [ə]).
* Lo grafèma **á** se pronóncia /ɔ/ en general (localament: /e/, /ɛ/).

##### Alternància vocalica generala
En posicion atòna, certanas vocalas son impossiblas e se transforman en vocalas pus barradas:
* La vocala tonica  **(è)** se transforma en la vocala atòna  **(e)**. Per exemple (solinham l'accent tonic): *t<u>è</u>rra*  > *terr<u>a</u>ssa* .
* La vocala tonica  **(ò)** se transforma en la vocala atòna  **(o)**. Per exemple (solinham l'accent tonic): *c<u>ò</u>de*  > *codific<u>a</u>r* .
* Dins certans parlars locals, mai que mai en lengadocian de Guiana, la vocala tonica  **(a)** se transforma en la vocala atòna  **(a)**. Per exemple (solinham l'accent tonic): *b<u>a</u>la*  > *bal<u>o</u>n* .
** *Remarca -* En Guiana tanben, la vocala **a**, quand es tonica, se pronóncia  al contacte d'una consonanta nasala coma  **(n, m, nh)** o d'una *-n* finala venguda muda: *mont<u>a</u>nha, p<u>a</u>n*  (en luòc de ).
* En lemosin, auvernhat, vivaroaupenc e provençal general (mas pas en niçard), lo diftong tonic  **(au)** se transforma en lo diftong atòn  **(au)**. Per exemple (solinham l'accent tonic): *s<u>au</u>ta*  > *saut<u>a</u>r* .
* En lemosin, auvernhat, vivaroaupenc e provençal general (mas pas en niçard), lo diftong tonic  **(ai)** se transforma en lo diftong atòn  **(ai)**. Per exemple (solinham l'accent tonic): *l<u>ai</u>ssa*  > *laiss<u>a</u>r* .

### Vocalas auvernhatas

Una caracteristica tipica de l'auvernhat (tanben coneguda dins certans parlars periferics del vivaroaupenc) es la transfonologizacion dels fonèmas seguents:
* Lo fonèma ancian  s'es transformat en .
* Lo fonèma ancian  s'es transformat en  o .
##### Alternància vocalica auvernhata
En posicion atòna, certanas vocalas son impossiblas e se transforman en vocalas pus barradas:
* La vocala tonica  **(è)** se transforma en la vocala atòna  **(e)**. Per exemple (solinham l'accent tonic): *t<u>è</u>rra*  > *terr<u>a</u>ssa* .
* La vocala tonica  **(ò)** se transforma en la vocala atòna  **(o)**. Per exemple (solinham l'accent tonic): *c<u>ò</u>de*  > *codific<u>a</u>r* .
* En nòrd-auvernhat, la vocala tonica  **(a)** (non arredondida) se transforma en la vocala atòna  **(a)** (arredondida). Per exemple (solinham l'accent tonic): *b<u>a</u>la*  > *bal<u>o</u>n* .
* Lo diftong tonic  **(au)** se transforma en lo diftong atòn  **(au)**. Per exemple (solinham l'accent tonic): *s<u>au</u>ta*  > *saut<u>a</u>r* .
* Lo diftong tonic  **(ai)** se transforma en lo diftong atòn  **(ai)**. Per exemple (solinham l'accent tonic): *l<u>ai</u>ssa*  > *laiss<u>a</u>r* .

### Vocalas lemosinas

Una caracteristica fòrta del lemosin (tanben coneguda dins certans parlars periferics del vivaroaupenc) es la neutralizacion dels fonèmas  e  en un fonèma unenc , que pòt aver una apertura variabla.

Dins los mots de formacion populara, las sequéncias **as, es, is, òs, os, us, ues** , quand son en fin de sillaba, son vengudas  e ara son vengudas de vocalas longas, , çò que tend a crear de fonèmas novèls amb una oposicion pertinenta entre vocalas brèvas e vocalas longas. Lo meteis fenomèn existís dins una part del vivaroaupenc.
##### Alternància vocalica lemosina
En posicion atòna, certanas vocalas son impossiblas e se transforman en vocalas pus barradas:
* La vocala tonica  **(ò)** se transforma en la vocala atòna  **(o)**. Per exemple (solinham l'accent tonic): *c<u>ò</u>de*  > *codific<u>a</u>r* .
* La vocala tonica  **(a)** (non arredondida) se transforma en la vocala atòna  **(a)** (arredondida). Per exemple (solinham l'accent tonic): *b<u>a</u>la*  > *bal<u>o</u>n* .
* Lo diftong tonic  **(au)** se transforma en lo diftong atòn  **(au)**. Per exemple (solinham l'accent tonic): *s<u>au</u>ta*  > *saut<u>a</u>r* .
* Lo diftong tonic  **(ai)** se transforma en lo diftong atòn  **(ai)**. Per exemple (solinham l'accent tonic): *l<u>ai</u>ssa*  > *laiss<u>a</u>r* .

## Consonantas
### Consonantas en general
Dins aqueste tablèu, se met entre parentèsis los fonèmas conservators qu'an desparegut en lengadocian mas que se son mantenguts dins d'autres dialèctes.

Remarcas:
* Lo fonèma  s'utiliza subretot dins los mots venent de l'occitan gascon e dins certans mots d'origina estrangièra.
* La distincion entre  **(v)** e  **(b)** es generala en provençal, vivaroalpenc, auvernhat e lemosin. Per contra, en lengadocian e gascon, los fonèmas  e  se son neutralizats en  (donc  a desparegut).
* En lengadocian:
** los fonèmas  representan dos tipes de sons, segon l'entorn fonic:
*** un son oclusiu  per defaut.
*** un son fricatiu  entre doas vocalas o al contacte de .
** los fonèmas  e  e las sequéncias  se son neutralizats en  (donc ,  e  an desparegut).
* En auvernhat e lemosin, e parcialament dins d'autres dialèctes, 
** los fonèmas  e  se son neutralizats en  (donc  a desparegut).
** los fonèmas  e  se son neutralizats en  (donc  a desparegut).
* En auvernhat, la màger part de las consonantas, levat , pòdon aver un son palatalizat davant *i* e *u*. Donc los fonèmas consonantics an dos tipes de sons, un non patalatal (per defaut) e un palatal (davant *i* e *u*):  => ;  => ;  => ;  => ;  => ;  => ;  => ;  => ;  => ;  => ;  => ;  => ;  => ;  => ;  => .
* Dins una part (e solament una part) del lemosin, i a agut una transfonologizacion:
** Los fonèmas ancians ,  son passats ara a , .
** Los fonèmas ancians ,  son passats ara a , .
* En provençal general, e parcialament dins d'autres dialèctes, los fonèmas  e  se son neutralizats en  (donc  a desparegut).
* Las consonantas roticas d'origina,  (batuda) e  (vibranta) an conegut d'evolucions importantas:
** En provençal e parcialament dins d'autres dialèctes, i a ara una oposicion entre  (batuda) e  (uvulara) (mentre que  a desparegut). Es un ponch comun amb lo portugués. Dins los cases ont l'oposicion es impossibla entre los dos fonèmas, la realizacion per defaut es  (èra  dins lo sistèma d'origina).
** Dins la màger part del lemosin, de l'auvernhat, del vivaroaupenc e del provençal niçard, los fonèmas  e  se son neutralizats en  (o ben en ).

### Consonantas gasconas

* Lo gascon a qualques ponches comuns amb lo lengadocian:
** Los fonèmas  representan dos tipes de sons, segon l'entorn fonic:
*** un son oclusiu  per defaut.
*** un son fricatiu  entre doas vocalas o al contacte de .
** Los fonèmas  e  del sistèma general se son neutralizats en . Sembla possible, pasmens, que lo fonèma  aja pas jamai existit en gascon.
* Lo gascon e lo lengadocian meridional ignòran lo glide  e an la meteissa reparticion per los fonèmas  **(tg, tj)** e  **(j, g)**.
* Dins una part del gascon, las africadas palatalas  se transforman en oclusivas palatalas: .

## Accent tonic
L'accent tonic a una mobilitat limitada: pòt tombar sonque 
* sus la darrièra sillaba (mots oxitòns o aguts) 
* l'avantdarrièra sillaba (mots paroxitòns o plans). 
* Pasmens, en niçard, e pus rarament en cisaupenc (Valadas Occitanas), l'accent tonic pòt tombar tanben sus l'antepenultima (mots proparoxitòns o esdrúchols). Aqueles mots proparoxitòns correspondon a de mots paroxitòns dins los autres dialèctes. Per exemple (solinham l'accent tonic):




## Bibliografia
* 
* 
* 
* 

## Vejatz tanben
### Ligams intèrnes
* pronóncia de l'occitan
* alfabet fonetic internacional
* fonologia, fonèma