open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pong

[thumb|right|[Fotografia d'una partida de pong.]]

**Pong** es un videojòc sortit en 1972. Premier jòc d'arcada d'espòrt, foguèt imaginat per Nolan Bushnell (nascut en 1943), desvolopat per Allan Alcorn (nascut en 1948) e comercializat per Atari. Fòrça popular, foguèt lo premier videojòc que venguèt un succès comerciau.

Lo jòc es inspirat d'una partida de tennis de taula estilizat. Cada jogaire s'afronta en desplaçant verticalament una raqueta virtuala gràcias a un boton rotatiu. L'objectiu es de gardar la bala dins la zòna de jòc. Es possible de cambiar la direccion de la bala en foncion de l'endrech onte tòca la raqueta. La velocitat aumenta pauc a pauc durant la mancha. Un afichatge dau descòmpte de la mancha en cors e d'efiechs sonòrs completavan aquel ensems.

La bòrna d'arcada de Pong foguèt un succès amb  exemplaris venduts en 1973. Puei, lo jòc foguèt portat sus de consòlas de salon. En mai d'aquò, amb una chifra d'afaires de 40 milions de dolars en 1975, incitèt d'autrei companhiás d'imitar lo concèpt, çò que marquèt lo començament de l'industria dau videojòc.

## Liames intèrnes

* Videojòc.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Steven Kent, *The Ultimate History of Video Games: From Pong to Pokemon : The Story Behind the Craze That Touched Our Lives and Changed the World*, Three Rivers Press, 2001.

## Nòtas e referéncias
Pont de Buset de Tarn

Lo **pont de Buset de Tarn** es un pont pendolant que traversa lo Tarn per religar lo vilatge de Buset de Tarn (Nauta Garona) a sas còstas.

## Galariá

31 - Buzet-sur-Tarn - Le pont suspendu.jpg|Vista del pont
Pont de buzet1.JPG|Placa sus lo pont de Buset de Tarn
Buset (selva)

Lo **Bòsc de Buset** es un bòsc de 1 119 ectaras del Frontonés de Lengadòc, situada sus la comuna de Buset de Tarn.
## Descripcion
Lo bòsc es devesit en doas parts : la part sud, de 669 ectaras, es una proprietat privada, et la part nòrd, de 450 ectaras, aparten al Conselh departamental de la Nauta Garona dempuèi 1981.

La part del bòsc apartenent al Conselh departamental es certificada PEFC dempuèi 2006. Los agents boscatièrs del Conselh departamental gerisson aquel espaci amb l’ajuda de l’Ofici nacional dels bòsques e n'asseguran l’entreten e las copas de la lenha, mesa en venda al public al començament de cada sason ivernala.

Lo bòsc alberga nombrosas espècias : 
* de fauna amb especialament de moisets mostachuts, de charros, de paires blancs, d'astors, de moissets, des milans negres, cèrvis, taisses, singlars, cabiròls, dams, genetas, esquiròls.
* de flòra amb per exemple de mojas, de casses, de surrièrs.

Dempuèi 2009, la selva es un site marcat e repertoriat en Zòna naturala d'interès ecologic, faunistic e floristic.

## Nòtas e referéncias
La Sèrra e Pradèra

**La Sèrra e Pradèra** (*Lasserre-Pradère* en francés) es una comuna gascoa de Savés, situada dens lo departament de la Nauta Garona e la region administrativa d'. Creada lo 1èr de genièr de 2018 per la fusion de las comunas de Pradèra e les Borguets e La Sèrra.

## Geografia
Comuna situada en Savés a  al nòrd-oèst de Tolosa dins la Val de Sava, entre L'Isla de Baish e Granada,  de L'Isla de Baish (Gers),  de Legavin e  de Levinhac (Savés). Comuna rurala, dintra pauc a pauc dins la Granda Corona tolosana e fa partida de (Airal urban de Tolosa).

## Toponimia
Véser a Pradèra e les Borguets e a La Sèrra.

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments
* Glèisa Sent Martin d'estil gotic
* Seuva de Bocona

## Véser tanben
* Comunas de la Nauta Garona

## Nòtas e referéncias
Canton de Labrit

Lo **canton de Labrit** qu'ei ua anciana division administrativa de  Gasconha, situada dins l'arrondiment deu Mont, lo departament de las Lanas e la region d'Aquitània, adara de Navèra Aquitània. Las 9 comunas que son dempuish 2015 dens lo canton de Hauta Lana Armanhac (burèu centralizator Labrit) e dens la Comunautat de comunas de Còr Hauta Lana (SIREN 200069656). La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon, dens sa varianta occidentala.

## Composicion

## Istòria
## Nòtas
Rèiregrands

Los **besavis**, **besaujòls**, **rèireavis**, **rèiregrands**, **rèiraujòls**, **rèirebèls**, **rèir**(**e**)**belets**, **rebelets**, **rèires** o familiarament lo **rèir**(**e**) **grand-pair** e la **rèir**(**e**) **granda-mair** o **rèir**(**e**) **paire-grand** e la **rèir**(**e**) **maire-grand**, lo **rèire-pepin** e la **rèire-menina**, lo **pepin vièlh** e la **menina vièlha**, lo **belet** e la **beleta**, lo **tras-papeta** e la **tras-mameta** , lo **maivièlh** e la **maivièlha**, lo **pepin rance** e la **menina rança** (gasc. arrèr-pair(bon), arrèr-mair(bona), arrèrpairan, arrèrmairana, arrèr-papon, arrèr-mamona?) d'una persona designan los parents dels parents de sos parents.

De remarcar que sovent lo mot per besavis es lo meteis que per los grand-paires.
Diocèsi de Rius

La **diocèsi de Rius** (en latin : *Dioecesis Rivensis*) èra una diocèsi de la Glèisa Catolica, en Lengadòc.

## Istòria
Lo papa Joan XXII creèt la diocèsi, lo 11 de julhet 1317, per desmembrament de la diocèsi de Pàmias , era meteissa venguda en 1295 de la diocèsi de Tolosa; la diocèsi èra sufraganta d'aquesta metropòli de Tolosa; foguèt suprimida en 1790, puèi definivament a la seguida del Concordat de 1801 . Sa residéncia èra a Rius dins lo Volvèstre.
Una partida del territòri, segon lo departament, anèt a la diocèsi de Pàmias a partir de 1822 (Tolosa, entre 1801 e 1822), l'autra a la diocèsi de Tolosa. Lo títol de la diocèsi de Rius foguèt relevat en 1935 per l'archidiocèsi de Tolosa  : *Archidioecesis Tolosana (–Convenarum–Rivensis)*.

## Territòri
Una partida del territòri èra de Lengadòc, una autra de Gasconha, una darrèra del Comtat de Fois.

## Lista dels avesques
* Bertrand de Cardaillac † (Feb 27 1321 Designat - 23 de jul 1,324 Designat avesque de Caors )
* Jean de Tixanderie , OFM † (Jul 20 1324 Nomenat - 1348 mòrt)
* Durand de Chapelles † (17 Set 1348 Nomenat - 15 de mai 1353 Designat avesque de Magalona )
* Gaucelin de Bousquet † (11 set 1416 Nomenat - 1426 mòrt)
* Pierre Bonaldi † (9 abr 1461 Nomenat - 15 Mar 1462 mòrt)
* Geoffrey de Basillac † (16 de mai 1462 Confirmat - decembre 1480 mòrt)
* Pierre d'Abzac , OSB † (5 de mai 1480 Nomenat - 1 Jun 1487 Designat, avesque de Leitora )
* Hugo d'Espagne † (Jun 1 1487 Nomenat - 1500 mòrt)
* Louis Voltan † (21 d'octobre 1500 Nomenat - 1517 mòrt)
* Gaspart de Montpezat , O. Cista. † (29 Gen 1518 Nomenat - 1522 mòrt)
* Jean Dupin (de Pins) † (22 de Dec 1522 Nomenat - 1 Nov 1537 mòrt)
* François du Bourg † (Abr 5 1537 Nomenat - 1568 mòrt)
* Jean-Baptiste du Bourg † (Jul 20 1575 Nomenat - Aug 31 1602 mòrt)
* Jean Bertier † (31 Ago 1602 Successor: - jul 15 1620 mòrt)
* Jean Louis Bertier † (Jun 25 1620 Succeït - 1657 demission)
* Antoine-François Bertier † (17 abr 1662 Nomenat - 29 d'octobre 1705 mòrt)
* Pierre de Charrite de Ruthie † (13 Set 1706 Confirmat - 7 Set 1718 mòrt)
* Alexandre de Jouanne de Saumery † (Oct 2 1719 Confirmat - 27 d'Oct 1747 mòrt)
* Jean-Marie de Catelan † (29 Gen 1748 Confirmat - 27 mar 1771 mòrt)
* Pierre-Joseph de Lastic-Lescure † (29 de julhet 1771 Confirmat - Nov 6 de 1801 demission) 

## Bibliografia
* *Les églises perdues de l'ancien diocèse de Rieux*, *L'histoire de Montesquieu-Volvestre* e *l'histoire de Carbonne* per Henri Ménard de la Société Archéologique du Midi de la France (S.A.M.F.).*
* *Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne*, Archius Departamentals.
* *Carte du diocèse de Rieux en 1781''.
* Mapas de Cassini.

## Nòtas e referéncias
Canton de Montesquiu de Volvèstre

Le **canton de Montesquiu de Volvèstre** es una anciana division administrativa de Volvèstre (Lengadòc), situada dins l'arrondiment de Murèth, le departament de Nauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. Las  10 comunas son dempuèi 2015 dins le canton d'Autariba (burèu centralizator Autariba) e tanben dins la Comunautat de comunas de Volvèstre. La lenga autoctòna es l'occitan, lengadocian dins sa varianta meridionala e benlèu le gascon, le tot de transicion.

## Composicion

## Istòria
Le canton de Montesquiu se creèc en 1790 . En 1801, quand le nombre dels cantons fosquèc demingat, le canton de Montesquiu fosquèc conservat e ganhèc las comunas de Castanhac e de Massabrac, que venián del canton de Galhac, suprimit. La comuna de Sent Cristau, que veniá del canton de Montesquiu, passèc al canton de Casèras en 1801, puèi tornèc al canton de Montesquiu entre 1810 e 1820 . 
En 2014, quand fasquèron una refòrma cantonala, le canton de Montesquiu de Volvèstre fosquèc suprimit per las eleccions departamentalas de 2015 e passèc dins le canton d'Autariba per totas las comunas, en aplicacion del decret del 13 de febrièr de 2014 , en seguida de las leis del 17 de mai de 2013 (lei organica 2013-402 e lei 2013-403).

## Nòtas e referéncias
Comunautat de comunas de Volvèstre

La **Comunautat de comunas de Volvèstre** es una intercomunalitat francesa, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Son còdi SIREN es 200066819.

* Ficha Banatic : https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/200066819-cc-du-volvestre
* Ficha INSEE : https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200066819.

## Composicion
La comunautat qu'es formada de las comunas de tres ancians cantons : le canton de Carbona, le canton de Rius e le canton de Montesquiu de Volvèstre, pèi la comuna de La Hita Bigordana, deu canton deu Hosseret.

## Imatges

Maison Jallier Carbonne.jpg|Ostal *Jallier* a Carbona, residéncia de la CC
Localisation EPCI du Volvestre dans la Haute-Garonne, France.svg|Localizacion dins la Nauta Garona
Gemeindeverband Volvestre 2018.png|Localizacion dins la region administrativa 


## Istòria
En 2013, La Hitèra dintrèc dins l'intercomunalitat, çò que fasquèc montar la CC a 28 comunas. Lo 1èr de genièr de 2017, per aplicacion de l'esquèma departamental de cooperacion intercomunala e en seguida de la lei NOTRe, las 4 comunas de la Comunautat de comunas de Garona Loja (Capens, Longatges, Mausac e Noèr) aderiguèron a la comunautat de comunas.

## Véser tanben

## Las intercomunalitats en Hauta Garona
 

## Nòtas e referéncias
Monte Águila (Chile)

**Monte Águila** es una vila del sud de Chile. Sa populacion èra estimada a 6.090 abitants en 2002.  Lo gentilici es **monteagulino**.

## Imatges



File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (12).jpg|

File:Bomberos monte aguila.jpg|

File:Img-estadio.jpg|

File:Entrada x yumbel.jpg|

File:Premiacion O.V.V. 2017 (4).jpg|

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (103).jpg|

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (63).jpg|

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (14).jpg|

File:Carros abandonados mte aguila.jpg|



### Referéncias


### Ligams extèrnes

* Portal de Monte Águila
Novorossiïsk

**Novorossiisk** (en rus: Новороссийск) es una vila del krai de Krasnodar, dins lo sud de Russia, e un important pòrt de comèrci de la mar Negra. Novorossiisk es una de las dotze ciutats d'aver recebut lo títol de Vila eroi de l'Union Sovietica (en 1973). Sa populacion s'enauçava a  abitants en 2013.

La vila a un port que gela pas l'ivèrn e que permet un comèrci intense amb las zonas mediterranèa, asiatica, africana e sud-americana, especialament de petròli. Novorossiïsk a tanben industrias d'acièr, d'alimentacion e d'autres tipes. E lo sèti d'una acadèmia navala e d'un institut politecnic.

## Clima
Novorossiïsk a un clima subtropical umid (classificacion de Köppen *Cfa*).
Espital de Ranguèlh (teleferic de Tolosa)

**Espital de Ranguèlh** (oficialament en francés *Hôpital Rangueil - Louis Lareng*) es una estacion del teleferic urban del sud de Tolosa. Lo començament dels trabalhs debutèt en julhet de 2019,.

## Situacion sul malhum
Es l’unica estacion intermediària de la linha cap a Universitat Pau Sabatièr e a Oncopòl

## Servici als viatjaires
L'estacion de teleferic es equipada d’un cai amb un arrèst complèt per far mai aisits la pujada e la davalada.

### Dessèrta
Per l’estacion de la linha Téléo lo servici debuta a 5 h 15 per s’acabar a 0 h 30 del diluns al  dimenge

### Arquitectura

Las estacions de la linha son realizadas per lo gabinet d’arquitèctes Séquences.

Aquela estacion aeriana es de tres nivèls apiejats al bauç e mena a l'intrada de l'espital al segond nivèl amb un pont.

## Construccion
Los trabalhs de l’estacion comencèron en 2019 per obrir lo '14 de mai de 2022 .

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Articles ligats
* Teleferic urban del sud de Tolosa
* Transpòrts en comun de Tolosa
Canton de Carbona

Lo **canton de Carbona** qu'es ua anciana division administrativa de Lengadòc e de Gasconha (Bòsc de la Pèira, Mausac), situada dens l'arrondiment de Murèth, le departament de Hauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. Las 11 comunas que son dempuèi 2015 dens le canton d'Autariba (burèu centralizator Autariba) e tanben dens la Comunautat de comunas de Volvèstre. La lenga autoctòna qu'es un occitan gascon de transicion dambe'u lengadocian, en majoritat o en totalitat.

## Composicion

## Istòria
Lo canton que se creèc en 1790 . En 1801, quan le nombre deus cantons estoc demingat, le canton de Carbona qu'estoc conservat. Las comunas de Capens, de Longatges, de Mausac, Montaut e de Noèr, qui èran deu canton de Noèr, suprimit, que passèn au canton de Carbona, las comunas de Montgasin e de Sent Somplesi, qui èran deu canton de Sent Somplesi, suprimit, que passèn tanben au canton de Carbona; enfin, la comuna de Peishias, qui èra deu canton de Carbona, que passèc au canton deu Hosseret, pèi que tornèc au canton de Carbona en 1819 . 

## Nòtas e referéncias
Duolingo

**Duolingo** (pronóncia: /ˌduːoʊˈlɪŋɡoʊ/) es una plataforma d'aprendissatge virtual de lengas e de traduccion. Lo servici es illustrats perque mentre los utilizadors aprenon ajudan a tradusir de sites web e d'autres documents. En 2014, Duolingo ofrissiá de corses d'espanhòl, francés, alemand, portugués brasilian, italian, olandés, danés e irlandés per locutors anglosaxons. Aital meteis ofrís de corses d'anglés per parlants de espanhòl, francés, alemand, portugués, italian, olandés, rus, polonés, turc, ongrés, romanés, japonés, indi, indonesian e corean. La plataforma se pòt accedir via l'interfaça web o amb una aplicacion mobila especifica, siá per telefòns intelligentes o tauletas digitalas.

En 2023, l'interfaça de la pagina e aquela de l'aplicacion èran escritas en divèrsas lengas, mas pas occitan.
Lista de las personalitats ligadas amb Riverside (Califòrnia)

Aquel article lista las personalitats que visquèron a Riverside e son airal urban.

## Arts

* Marsia Alexander-Clarke, artista
* Darci Kistler, balarina
* Don O'Neill, arquitècte e artista d'aquarella
*Jeff Soto, artista contemporanèu american
*Joseph J. Sherman, artista e estratèg de marketing
*Joshua Jennifer Espinoza, poèta
## Atletica

## Literatura

* Joshua Jennifer Espinoza, poèta
* Barbara Hambly, romancièra
* Laurie McBain, romancièra
* Susan Straight, romancièra, candidat pel Prèmi del libre nacional.
## Militara

## Television, Filme e Mèdia

* Steve Agee, actor, ancian scenarista per *[[Jimmy Kimmel Live!]]*
* Ahmed Ahmed, comedian e actor egipcian
* Jaye Davidson, actor nominat als Oscars
* Richard Genelle, actor, mai conegut coma Ernie de *[[Mighty Morphin Power Rangers]]* e *[[Power Rangers Zeo]]*
* Ciara Hanna, actritz (*[[Power Rangers Megaforce]]*)
* Don Imus, animator de radio
* Sharon Jordan, actritz (*[[The Suite Life of Zack & Cody]]*)
* J. F. Lawton, scenarista (*[[Pretty Woman]]*), director e productor
* Kellie Martin, actritz (*[[Mystery Woman]]*)
* Natalie Osman, luchaira professionala e vailet
* David Petruschin (Raven), drag queen e estela de la telerealitat
* Scarlett Pomers, actritz (*[[Star Trek: Voyager]]*, ''Reba'')
* Lindsay Ridgeway, actritz (*[[Boy Meets World]]*)
* Patrick Seitz, ##actor de votz (''Bleach'')
* Alia Shawkat, actritz (''Arrested Development'')
* Brendon Villegas, competitor sus *[[Big Brother 12 (U.S.)|Big Brother 12]]* e *[[Big Brother 13 (U.S.)|Big Brother 13]]*
* Garrett Wang, actor (*[[Star Trek: Voyager]]*)
* Bert Williams, artista de vaudevila polulara, primièr Negre american a jogar un ròtle principal sus la scèna de Broadway
* Alan Yang, scenarista, *[[Parks and Recreation]]*, *Last Call with Carson Daly*, *South Park*
## Musica

## Politica

## Misc

* Larry Christiansen, grand mestre d'escacs
* Edmund C. Hinde, cercaire d'aur pendent lo Ronçada cap a l'aur de Califòrnia
* Phil Ivey, jogaire de poquèr professional
* Edmund Jaeger, biologista, instructor al Riverside City College pendent 30 ans.
* Trisha Paytas, YouTube
* samgrace, YouTube

## Nòtas e referéncias
Baal Ammon

drecha|vinheta|Brutla perfum de tèsta de Baal Ammon (Musèu nacional de Cartage)
**Baal Ammon**, a vegada chafrat lo « Saturn african », es la divinitat centrala de la religion cartaginesa a qui es ofèrt lo sacrifici del molk.

Dieu cosmic, ocupa una plaça de tria dins lo panteon berbèr-punic, possedís son sacerdoci, sos sanctuaris (tofet), sas representacions e los sieus atributs. Aviá per paredra Tanit. Son culte èra particularament exigent e demandava una totala fisança dels fidèls.

Dieu de la feconditat e de las culhidas, sembla aver, per son especificitat, constituit un element de permanença dins lo mond berbèr e, per son caractèr central (enoteïsme), bobriguèt la via al monoteïsme en Africa romana. Amb la romanizacion de l'Africa del Nòrd, aqueste dieu d'origina semitica es captat per la divinitat romana Saturn (sincretisme d'associacion) avant de desaparéisser amb lo trionf del cristianisme.

Pasmens, i a una cèrta subrevivença dins l'onomastica e mai precisament l'antroponimia, de prenoms en usatge subretot en Tunisia utilizant lo nom del dieu: per exemple una cultura es dicha « Baali » s’es menada sens irrigacion, o a la gràcia de Dieu.

Yigael Yadin, arqueològ israelian, pensa qu'un culte èra rendut a Baal Ammon e a Tanit pendent l'edat del bronze a Hazor. Atal escavèt de roïnas d’aquesta vila d’estèlas, de masquetas e un estendard que fa ressona al culte d’aqueste dieu de la cultura punica. Mai, de comentators identifiquèron Baal Ammon e lo dieuMolòc citat dins la tradicion ebraïca, a causa dels sacrificis que se serián renduts a aqueste dieu a Cartage, lo nom Molòc remandant benlèu al tèrme molk o sacrifici. La question dels sacrificis umans a Cartage es pas gaire resolguda, a causa de la flaquesa dels indicis arqueologics e de la natura partisana de las fonts literàrias.

Una carièra de Cartage, situada près dels pòrts punics, pòrta lo nom de *Baal Hammon*.

## Referéncias


## Bibliografia

* Marcel Leglay, *Saturne africain. Histoire*, éd. De Boccard, Paris, 1966.

## Vejatz tanben

* Baal
* Tofet de Cartage
Rota 66 dels EUA

right|100px
right|250px
La **Rota 66 dels EUA**, mai popularament la **Rota 66**, (en anglés oficialament *U.S. 66*, *U.S. Route 66*, o *U.S Highway 66*, tanben coneguda coma "*Route 66*" (**Rota 66**), "*The Mother Road*" (**La rota maire**) o la "*Will Rogers Highway*" (*L'autorota de [[Will Rogers]]*) es una anciana autorota americana qu'entre 1926 e 1985 religava Chicago en Illinois a Santa Monica, vila costièra del comtat de Los Angeles, sus una distància de 3 940 km.
La rota 66 traversa tres fusèls oraris e 8 Estats (d'èst en oèst : Illinois, Missorí, Kansas, Oklahoma, Tèxas, Nòu Mexic, Arizòna e Califòrnia). Son punt central se trapa dins la pichona vila d'Adrian, en Tèxas. Foguèt la primièra rota transcontinentala embetumada en America. 
La rota 66 foguèt oficialament desclassada en 1985. Se ten pas pus d'existéncia officiala, consèrva un caractèr mitic e es benlèu la rota americana mai coneguda. Dempuèi lo començament dels ans 1990, de movements se son creats per assegurar sa preservacion, e las iniciativas per i desvolopar lo torisme son nombrosas. La rota es tornarmai balizada en mai d'un endreit coma *Historic Route 66*.
Riverside (Califòrnia)

Fondada al debut de las annadas 1870, **Riverside** es lo sètge e mai granda ciutat de la comtat de Riverside dins l'estat american de Califòrnia, nomenada de per sa situacion en riba del riu de Santa Ana (Lo mot "riverside" significa una riba, un ribairenc, o pus literalament "al bòrd del riu").

## Istòria

## Geografia

### Comunautats vesinas

### Clima

## Demografia

## Economia

## Arts e cultura
### Luòcs e monuments
* Glèisa crestiana ortodòxa de Sant Andrieu
* Cementèri nacional de Riverside
### Musèus

### Festivitats e Eveniments

## Administracion

## Educacion

## Transpòrt
### Autorotas
Riverside es traversada per tres grandas autorotas (aquelas autorotas son "freeways" en anglés american) que se rejonhent dins lo nòrd-èst de la ciutat a un escambiador a mantun nivèls que foguèt reconstrugut en 2007. Aquelas autorotas son:
*  SR 91
*  SR 60
*  Interstate 215 (Califòrnia)

### Camins de fèrre
thumb|Un tren del Southern Pacific Railroad travèrsa los camins de fèr d’una irangièra a Riverside, en Califòrnia, circa 1910.

La vila conten tres estacions de tren de banlèga Metrolink: Riverside-Downtown, Riverside-La Sierra e Riverside-Hunter Park/UCR. Las doas primièras son desservidas per la Linha Inland Empire-Orange County e la Linha 91, mentre que la gara del centre-vila es desservida per la Linha Riverside en jorn obrat e per la Linha San Bernardino pendent la fin de setmana. L’estacion Hunter Park es desservida per la Linha 91 en jorn obrat unicament. Lo *[[Southwest Chief]]* (Cap del Sud-Oèst) d'Amtrak, que religa Los Angeles a Chicago, desservís egalament la vila.

### Linhas d’autobus
Lo servici d’autobus local es #fornit per la Riverside Transit Agency. Lo servici de bus interurban es #fornit per Greyhound Lines, Amtrak California e una manilha de pichons operators que desserviscan lo marcat transfrontalièr fins a Mexic.

### Aeropòrts
L’aeropòrt mai pròche pels vòls comercials es l'Aeropòrt internacional d'Ontario en Ontario, 28km a l'oèst-nòrd-oèst de la centre-vila de Riverside. L'Aeropòrt municipal de Riverside es un aeropòrt situat a l’interior de las limitas de Riverside, mas dispausa pas de servici aerian comercial. Es principalament utilizat per l’aviacion privada e es tanben lo luòc del Spectacle aerian annual de Riverside (oficialament *Riverside Air Show*)

## Personalitats ligadas amb Riverside

## Embessonatges
* Sendai () dempuèi lo 10 de decembre de 1957, 
* Cuatla () dempuèi lo 9 de julhet de 1968, 
* Ensenada () dempuèi lo 9 de març de 1976, 
* Jiangmen () dempuèi lo 15 d'abril de 1997, 
* Gangnam () dempuèi lo 1 de mai de 1998, 
* Hyderabad () dempuèi lo 16 de febrièr de 2000,
* Obuasi () dempuèi 2008, 
* Erlangen () dempuèi 2011, 
* Can Tho () dempuèi 2015.

## Vejatz tanben
* Ranchos de Califòrnia

## Ligams extèrnes
* site oficial
*  Istòria de Riverside

## Nòtas e referéncias
Bohuslav Brauner

[thumb|right|[Fotografia de Bohuslav Brauner.]]

**Bohuslav Brauner** (8 de mai de 1855, Praga - 15 de febrier de 1935, Praga) es un quimista chèc de la fin dau sègle XIX e de la premiera partida dau sègle XX. Especialista dei lantanids, preveguèt l'existéncia dau promèti en 1902.

## Liames intèrnes

* Lantanids.
* Promèti.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canton deu Hosseret

Le **canton deu Hosseret ** qu'es ua anciana division administrativa de Gasconha e de Lengadòc, situada dins l'arrondiment de Murèth, le departament de Hauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. 14 de las 15 comunas que son dempèi 2015 dens le canton de Casèras e la Comunautat de comunas de Còr de Garòna, La Hita Bigordana qu'es dens le canton d'Autariba e la Comunautat de comunas de Volvèstre. La lenga autoctòna qu'es l'occitan gascon, dens sa varianta orientala.

## Composicion

## Istòria
Le canton se creèc en 1790 . En 1801, quan le nombre deus cantons estoc demingat, le canton deu Hosseret que's conservèc, que gardèc las suas comunas, e que ganhèc las comunas de Gratens, La Hita Bigordana e Sent Helitz deu Castèth, qu'èran deu canton de Carbona . 
En 2014, quan hascón ua refòrma cantonala, le canton deu Hosseret qu'estoc suprimit per las eleccions departamentalas de 2015, que passèc dens le canton de Casèras per 14 comunas e dens le canton d'Autariba per ua comuna, La Hita Bigordana, en aplicacion deu decret deu 13 de febrièr de 2014 , en seguida de las leis deu 17 de mai de 2013 (lei organica 2013-402 e lei 2013-403).

## Nòtas e referéncias
Comunautat de comunas de Còr de Garòna

La **Comunautat de comunas de Còr de Garòna** qu'es una intercomunalitat de la Republica Francesa, situada dens lo departament de la Nauta Garona e la region d' ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Le son còdi SIREN es 200068815.
* Ficha Banatic : https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/200068815-cc-coeur-de-garonne
* Ficha INSEE : https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200068815.

## Istòria
Le 1èr de gèr de 2017, la comunautat de comunas que resultè de la fusion de la CC deu canton de Casèras (a Casèras), las 16 comunas), de la CC de Loja e de Toish (a Sent Helitz deu Castèth, las 14 comunas, totas deu canton deu Hosseret) e de la CC de Savés (Hauta Garona) (a Riumas, las 18 comunas). La residéncia es a Casèras.

## Composicion
Le nom de la comuna qu'es seguit deu nom de l'intercomunalitat precedenta. 

## Las intercomunalitats en Hauta Garona
 

## Nòtas
Passaic

**Passaic**  es una vila americana de l'Estat de Nòva Jersei, situada en riba del riu del meteis nom dins la part sud del comtat de Passaic, a  al nòrd oèst de Nòva York. Sa populacion s’enauçava a  al recensament de 2010, estimada a  en 2016.

Passaic es un important luòc residencial e un centre institucional del judaïsme religiós, sèti de nombrosas yeshivas, de sinagògas ortodòxas, d'escòla e de maitas autras institucions.

La vila foguèt fondada en 1678 per de mercants olandeses, amb lo nom d'Acquackanonk. La vila e lo riu devon son nom a un mot de la lenga Lenape: "pahsayèk" que significariá "val" o "luòc ont l'aiga se parteja".
El Granada (Califòrnia)

**El Granada** es una *[[census-designated place]]* o *CDP* costièra, situada al nòrd-oèst del comtat de San Mateo en Califòrnia. Al recensament de 2010, la CDP comptava 5 467 abitants al recensament de 2010.

## Geografia
Localizada a  (37.503766, -122.473230),, El Granada se tròba sus la costat mens densament poblada pacifica costièra del comtat de San Mateo, a aperaquí 40km al sud de San Francisco e 72km al nòrd de Santa Cruz. Confronta al nòrd las vilas de Montara e Moss Beach e confronta al sud la ciutat de Half Moon Bay.

Segon lo Burèu del recensament dels Estats Units, la CDP a una superfícia totala de 12 km².

## Nòtas e referéncias
Pòp-còrn

vinheta|Plats amb crosquilhs.
Lo **pòp-còrn**, las **domaisèlas**, las **cabridetas**, los **crosquilhs**, los **petalhs** o las **muscardinas** son una mena de manjar fach a partir de qualques varietats de milh grasilhat qu'esclatan quand se fregisson en òli o passadas al microondas o a la caçairòla.

## Istòria
vinheta|Milh transformat en petalhs.
vinheta|
Las ròsas las inventèron los amerindians en epòca precolombiana fa de milièrs d'ans. En1948 son estadas descobèrtas de domaisèlas de 5.600 ans d'antiquitat en unas caunas del Nòu Mexic.

Al Mexic, dins las vilas preispanicas, se venián al detalh e se nomenavan *momochtli* en la lenga nahuatl. Se preparavan instantàniament en introdusint de milh en olas de fanga fòrça caudas o en metent de gruns sus una calivada (cendre caud).

L'an 1492, Cristòl Colomb notèt que los aborigèns americans fasián de capèls e cossets amb ròsas, que venián als marinièrs. Cap a l'an 1612, los exploradors franceses documentèron que los amerindians iroqueses fasián espetar de milh en pòts d'argila en utilizant de sable brutlant. Informèron tanben que pendent un sopar iroqués se consomèt de bièrra e una sopa fachas a partir de domaisèlas. Los primièrs colons nòrd-americans manjavan de crosquilhs per dejunar, amb sucre e crema.

En 1885, Charles Cretors, de Chicago, patentèt un aparelh comercial per fabricar domaisèlas.
Moss Beach (Califòrnia)

**Moss Beach** (que significa *"plaja de mossa"* en anglés) es una *[[census-designated place]]* costièra del comtat de San Mateo en Califòrnia, situada sus la peninsula de San Francisco al nòrd de la ciutat de Half Moon Bay. Traversada per la Rota 1, la vila abriga lo Fitzgerald Marine Reserve, un santuari marin; l'Aeropòrt de Half Moon Bay; lo Moss Beach Distillery, una destillariá istorica; e lo Seal Cove Inn. Comptava 3 103 abitants al recensament de 2010.

## Geografia
Moss Beach es situada a 
 (37.525240, -122.512811), a aperaquí 20 32 km al sud de San Francisco e 80 km al nòrd de la vila de Santa Cruz. Confronta las CDPs de Montara (al nòrd) e El Granada (al sud). La vila es tanben pròcha de la vila de Half Moon Bay e la CDP de Princeton-by-the-Sea. Segon lo Burèu del recensament dels Estats Units, la CDP a una superfícia totala de 6 km², tota tèrra.
### Clima
Moss Beach ten un microclima costièr fresc, amb temperaturas generalament temperadas en estiu.

## Nòtas e referéncias
Barbarós

Lo **barbarós**, (*Erithacus rubecula*) es un ausèl menut e relativament abondant en Occitania. A lo plomatge gris, amb lo cap, la gargamèla e lo pitral d'una color roja cogorla. Mesura 14 cm, pesa entre 16 e 22 grams e pòt arribar a viure 13 ans.
Fichièr:Fosse n° 1 - 3 des mines d'Azincourt (84085).jpg|Robin que cerca de manjar en ivèrn
Fichièr:Young-robin-lg-wikipedia.jpg|Exemplar immadur
Fichièr:Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.1.jpg|*Cuculus canorus* + *Erithacus rubecula*


## Referéncias
Galupa

Las **galupas** o **chalopas** son las embarcacions de pesca litorala del litoral europèu de l’ocean Atlantic, e mai se en los tempses de la navegacion a vela, dins la zòna del litoral Cantabric de la peninsula Iberica èra lo nom que se donava a la mai granda de las embarcacions de pesca litorala. 

A l'origina las galupas èran de pichonas embarcacions alongadas de fins a 9 mètres de long propulsades per rems, mas amb l'arribada dels motors de combustiin aiçò cambièt e utilizan a l'ora d'ara de motors tant fòrabòrd coma intrabòrd.

Al Mexic e en Colómbia las ***chalupas*** son embarcacions utilizadas principalament en formacions d'aiga doça.

## Referéncias
Faralhon

Un **faralhon** (provençal, lengadocian, lemosin) o **farilhon** (provençal) es un pilar, una agulha o un pinacle de pèira destacat del litoral per l'erosion e que pòt o pas formar una illa. L'agulha a una forma ponchuda, contràriament al pilar mentre que lo pinacle es un tèrme mai general utilisat per designar un pic en forma de pilar o d'agulha.

## Nom
Lo mot *faralhon* o *farilhon*, coma sei aparentats (italian, catalan, etc), es un diminitiu de far en rason de la fòrma dei ròcas, del grèc ancian *φαλαριῶν* (falarion).

### Variacion dialectala
Las doas formas *farilhon* e *faralhon* son atestadas dins lo lexic e la toponimia provençala. La forma *faralhon*―francizat en *faraillou*, *farailloux*, o *pharaillon*―es trobada dins la toponimia als domenis lengadocian, lemosin, e peitavin-santongés. Es donc probable que la forma mai comuna occitana es *faralhon*, amb las variantas *farilhon* en Provença e benlèu *haralhon* (segon lo cambiament *f-* -> *h-*) en gascon.

## Formacion

Los faralhons se forman generalament dins de ròcas sedimentàrias o volcanicas a lièch orizontal, en particular suls bauces calcaris. La duretat mejana d'aquelas ròcas significa una resisténcia mejana a l'erosion abrasiva e attritiva. Un jaç mai resistent pòt formar una ròca de cobertura. (Los bauces amb de ròcas mai feblas, talas que l'argila o la ròca fòrtament articulada, an tendéncia a s'enfonsar e a s'erodar tròp rapidament per formar de faralhons, mentre que las ròcas mai duras talas que lo granit s'erodan de manièras diferentas.).

Lo procès de formacion comença generalament quand la mar ataca de linhas de feblesa, talas que de diaclasas abruptas o de petitas zònas de falha dins un bauç. Aquelas fendilhas s'agrandisson puèi progressivament e se transforman en caunas. S'una cauna travèrsa un promontòri, una arca se forma. Una erosion suplementària provòca l'esbaussament de l'arc, laissant lo pilar de ròca dura a despart de la còsta, lo faralhon. Finalament, l'erosion entrainarà l'esbaussament del faralhon, laissant una soca. Aquela soca forma generalament una petita illa rocosa, sufisentament bassa per qu'una marèa nauta la pòsca submergir.

## Veire tanben
### Ligams intèrnes
*Lei Farilhons

### Ligams extèrnes
## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Veirial

vinheta|350x350px|Veirada del tet del Palatz de la Musica Catalana fach per Antoni Rigalt
Un **veirial** (var. *veiriau*, *veirau*, *veiri(n)a*), una **veirièra** o una **veirada de colors** o encara un **vitrau** o **vitralh** es una composicion pictorica que combina de veires de colors units mejançant de franjas o bandas de metal, principalament de plomb. Lo veire pòt aver aquerit la color pendent la fusion quand s'apond un pigment o en se fondre a la massa vitrificada o per l'aplicacion d'un tint o esmaut superficial o quin procediment que siá que done color en mantenent las proprietats translucidas del veire.

## Referéncias
Silvan Dornon

**Silvan Dornon** lanusquet panissèr de profession, que ho un chancaire e un defensor abambat de las chancas deu temps qu'aqueste biais de víver s'anava esquissant.

Que vadé famós en bèth pujar un tròç deus escaliers de la Tor Eiffel e sustot en arreligar las vilas de París entà Moscòu en chancas, en 1891, a l'esasença de la mòstra Fraco-Russa. A la soa arrivada que ho aclamat per ua grana horrera russa.
Rastèl

vinheta|Un rastèl resistent per la tèrra e las pèiras.
vinheta|Un rastèl leugièr per levar la tepa e las fuèlhas.
Un **rastèl** (var. *rastèu, rastèth, arrastèth*) o **grip** (Biarn) es un esplechagricòl e jardinièr consistent en un margue long que per un bot pòrta un traversièr que ne sòrton divèrsas ponchas de fusta o de fèrre; servís a amassar la palha o las espigas de la batuda, l'èrba copada, eca e en jardineria per amollir la tèrra, levar de marridas èrbas pas gaire gròssas e anivelar. L’accion de passar lo rastèl se sona *rastelar*.
Montara (Califòrnia)

**Montara**, situada sus la còsta pacifica al nòrd de Moss Beach e Half Moon Bay, es una *[[census-designated place]]* del comtat de San Mateo, traversada per la Rota 1 de l'Estat de Califòrnia (tanben designada localament lo *Cabrillo Highway*, literalament en occitan l*'autorota de Cabrillo*). Segon lo recensament de 2010, comptava 2 909 abitants.

## Geografia e environament
Montara es localizada a  (37.539639, -122.506426), aperaquí 32 km al sud de San Francisco e 80 km al nòrd de la vila californiana de Santa Cruz. La vila borda al sud la CDP de Moss Beach, a l'oèst la Plaja d'estat de Montara e l'ocean Pacific, e al nòrd e l'èst l'espaci verd del Rancho Corral de Tierra. La CDP es pròcha de la vila de Pacifica al nòrd e las vilas de Moss Beach, El Granada e Half Moon Bay al sud. Segon lo Burèu del recensament dels Estats Units, la vila ten una superfícia de 10 km², tota tèrra.

La potentilha de Hickman, espècia rara e menaçada, se troba a l'extremitat nòrd de Montara, suls penjals endessús del rèc de Martini, a altituds compresas entre 10 e 125 mètres.

La montanha vesina, tanben apelada Montara, fa partida dels monts de Santa Cruz, culmina a un altitud de 578 m. La montanha es accessible per un camin de gravièr. A qualques represas, de feblas casudas de nèu son tombadas suls nautors de la montanha.

La CDP es environada d'un espaci obèrt (Rancho Corral de Tierra) e una zòna de lésers populara inclutz la Plaja d'estat de Montara. La banda de sabla longa de près de 1,5 km tòmba dins l’ocean, que la rend la natacion. Es pr'aquò una destinacion de surf popular pels surfaires experimentats. Èrsas de 3-4.5 mètres o mai pòdon èsser correntas al temps d'una mar ondosa de tempèsta ivernala.

## Nòtas e referéncias
Johann Bernhard Fischer von Erlach

**Johann Bernhard Fischer von Erlach**, nascut lo 20 de julhet de 1656 e mòrt lo 5 de abril de 1723, foguèt un escultor e arquitècte austrian del barròc.
Pargue Estatal de Joemma Beach

''Bay Road'', una rota locala, travèrsa los bosques del pargue pendent un vèspre d'estiu.|thumb|250px
Un sendièr al Pargue Estatal de Joemma Beach.|thumb|left|150px
Establit en 1961, lo **Pargue Estatal de Joemma Beach** (*Joemma Beach State Park* en anglés) es un pargue estatal situat a  dins l'estat de Washington als Estats Units. Amb un superfícia de 49 ectaras, se situa sus la còsta de l'estrech de Puget dins lo Comtat de Pierce. Lo pargue ofrís 910 m de litoral d'aiga salada dins lo sud-oèst de la peninsula de Key amb d'oportunitats de picnic, de campatge, de pesca, d'esquí nautic e de pesca del cranc.

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias

* Joemma Beach State Park Washington State Parks and Recreation Commission 
* Joemma Beach State Park Map Washington State Parks and Recreation Commission
Cassenòla

[thumb|''Cassenòla'' dins lo [Worcestershire (Anglatèrra)]]

La **cassenòla** o **Poma de cocut** (en lemosin), es una gala que porten fracament diversas especias de chaisne (cassanh) e que per son volume e sa fòrma fai pensar a una poma, sens aver de segur la mesma consistancia elastica ni la densitat. Son diametre pòt variar de dos a cinc centimetres, e sa color dau brun, ros, verd, rose au roge.

La formacion de las cassenòlas es provocada per l'injeccion de substanças per las larvas de certenats becas (vespas) a galas de la familha de las Cynipidae

## Origina de la tinta ''metallo-galica''

Las cassenolas fiten utilizadas per fabricar de l'encra dempuèi l'epòca de l'Empèri roman. De l'atge mejan juscant'au debut dau segle XX, l'encra metalo-galica era la principala substancia emplejada per escrire en Occident.

## Referencias
Kufstein

thumb|right|300px|''Festung Kufstein''.

**Kufstein** es una vila del *Land* de Tiròl, en Àustria. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2018. Sa superfícia totala es .

* Latitud: 47° 35' N
* Longitud: 12° 10' W
* Altitud: 499 m
Gala (botanica)

Una **gala** (dau latin *galla* que ven de l’indo-european **gel*, « redond »), 'pelada scientificament **cecidia** (mot tirat dau grec κηκίδιον, *kêkídion*, notz de gala) es 'na excreissancia tumorala estructurada produita sur las tijas, fuelhas, raiç o la frucha de quauques vegetaus, e que se desvelopa autorn daus parasites de la planta que poden estre de las bestias (cecidozoaris induisent 'na zoocecidia), daus champanhòus (micocecidia), de las nematodas (nematocecidia) de las bacterias (bacteriocecidia telas las nodositats d’*Agrobacterium* sur los rizomes), mai rarament d'autras plantas (cecidofitas induisent 'na fitocecidia). Quilhs parasites son dichs **galigenes** o **cecidogenes** (litéralament « que generen de las galas » o « de las cecidias »). Quauqu'uns parasites son dichs  **galicoles** (literalament « que viven dins de las galas »), que sian cecidogenes o non

## Referencias
Bomba antipista

[thumb|right|[Fotografia de bombas Matra Durandal installadas sus un bombardier estatsunidenc.]]

Una **bomba antipista** es una bomba desvolopada especificament per aumentar l'eficacitat d'un bombardament convencionau còntra una pista d'aviacion. D'efiech, dempuei l'aparicion deis avions de reaccion, lei pistas son vengudas pus lòngas e necessitan sovent un revestiment dur que demanda una entretenença regulara. Sa destruccion permet donc de trebolar lo foncionament de l'aviacion advèrsa, principalament au començament d'una guèrra.

Dos tipes de bomba antipista existisson :
* lei bombas penetrantas utilizant una fusada (Matra Durandal, BAP 100) qu'utilizan de paracasudas per s'estabilizar a bassa altitud a la verticala de la pista. Aluma alora una fusada que permet a la carga militara de s'enfonsar dins lo sòu avans d'explosar. La màger part dei degalhs son sovent sosterranhs e lei grops de reparacion son donc obligats de rompre lo rèsta dau revestiment avans de restaurar la pista.
* lei bombas de sosmunicions (JP233, MW-1, BLG 66) son d'armas equipats de plusors centenaus de sosmunicions, generalament equipadas d'una carga vueja capables de damatjar lo revestiment ò de minas antipersonau. Coma totei lei sosmunicions explosan pas, es necessari de mandar d'unitats de desminatge avans d'iniciar lei reparacions. Pasmens, aqueu tipe de bomba es desenant enebit per lei convencions internacionalas regardant l'usatge dei sosmunicions.

## Liames intèrnes

* Aviacion militara.
* Bomba.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Val de Yosemite

La **Val de Yosemite** (anglés: *Yosemite Valley*) es una val glaciala celèbra dins lo Pargue Nacional de Yosemite, situada a l'oèst de las montanhas de la Sierra Nevada en Califòrnia. La val a una longor d'aperaquí 12 km, una largor de 1,6 km e una prigondor d'aperaquí un quilomètre. Environada de nautas cimas graniticas tal coma Half Dome e El Capitan, la val es densament boscada de pins. Drenada pel Merced, un multitud de rècs e cascadas i colant, notamment los rècs Tenaya, Illilouette, Yosemite e Bridalveil. Las tres Cascadas de Yosemite, amb una nautor totala de 739 mètres, fòrman la mai nauta cascada en America del Nòrd e constituís una atraccion màjer, subretot al printemps, quand lo debit es a son maximum. Reputada per son environament natural, la Val de Yosemite es considerada coma la pèça mèstressa del Pargue Nacional de Yosemite e atrai de visitaires del mond entièr.
Porfirio Meneses Lazón

**Porfirio Meneses Lazón**' (Huanta, lo 30 d'octobre de 1915 – Lima, lo 10 de mai de 2009) que ho un escrivan peruvian de lenga quíchoa (qu'empleguè la varianta locala d'[Ayacucho]) e tanben [castelhana, autor liric e narratiu.

Qu'arrecebè mantun prèmi literari, quitament en França e justament la soa garba de contes titolats *Achikyay willaykuna* ("Contes de punt d'Auba") que hon ravirats en francés peu quichoista César Itier.

Que ho liga politicament a l'APRA.
Gig Harbor (Washington)

**Gig Harbor** es a l'encòp una baia de l'Estrech de Puget e una vila costièra del Comtat de Pierce dins l'oèst de l'estat de Washington, als Estats Units. Sa populacion èra de 7 128 abitants al recensament de 2010.
Aquela vila es tanben una de las nombrosas vilas e vilatges que se dison "la pòrta d'entrada a la Peninsula Olimpica". En rason de son accès pròche de mantuns pargues d'Estat , e a son front de mar istoric que conten de botigas e de restaurants rafinats, vengut una destinacion toristica populara. La vila es situada long de la Rota 16, a aperaquí 10 km de son origina sus l'Interstate 5 de l'autre costat del Pont de Tacoma Narrows. Un projècte de 1,2 miliards de dolars d'apondre un segond pont pendolant foguèt acabat en 2007. Tacoma es accessible en un pauc mens de 20 minutas e Seattle en un pauc mens d’una ora.

## Nòtas e referéncias
Dryocosmus kuriphilus

Lu **cinips** dau chastenh (***Dryocosmus kuriphilus***), 'pelat maitot **calcide dau chastenh**, es un micrò-imenòptere "ravatjador" parasite major dau chastenh.
Eu es originari de China, e aparesset en 1940 au Japon e en Corèa, en 1974 aus Estats Units e mas en 2002 per lu prumier còp en Euròpa.
Montalban/Montauban

**Montalban** o **Montauban** pòt designar:
## Toponimes
### Per païses
#### [[Aragon]]
* Montalban (Teròl)

#### [[Occitània]]
* Montalban, en Carcin, prefectura del departament francés de Tarn e Garona
* Montalban del Castèlh, dit tradicionalament Montalban de la Frontièra, en Fenolhedés, comuna del departament francés dels Pirenèus Orientals
* Montauban de Luishon, en Comenge, una comuna del departament francés de Nauta Garona.
* Montauban, en Daufinat, sus Ovesa, comuna del departament francés de Droma

### [[Bretanha]]
* Montauban-de-Bretagne (nom francés; *Montaoban* en galò e *Menezalban* en breton), comuna bretona d'Illa e Vilena

### [[França]]
* Fresnes-lès-Montauban
* Montauban-de-Picardie

### [[Canadà]]
Mantes luòcs al Quebèc. D'ajustar.

### [[Catalonha]]
Vejatz Montalbà dels Banys

## Patronimes
* Estève de Montalban, pirata occitan del sègle XVII.

## Vejatz tanben
* Montalbán
* Montalbano
* Montalván
Sequim

**Sequim** (prononciacion anglesa: // ) es una vila costièra del comtat de Clallam e l'estat american de Washington, situada sul Dungeness al nòrd de las Montanhas Olimpicas. Comptava una populacion de 6 606 abitants en 2010. Amb sos environs, la populacion es pròche de 28 000. Es servida pel Districte escolar de Sequim, amb pus de 26 000 estudiants en 2018.

Sequim se tròba dins l'ombra pluviometrica de las Montanhas Olimpicas e recèp una mejana almens de 410 mm de pluèja annala - coma a Los Angeles, granda ciutat de Califòrnia del Sud, ço que valguèt l'escais de "Sunny Sequim" (*Sequim ensolhetat*). Pr'aquò, la vila es relativament pròche d'unes de las selvas pluvialas temperadas pus umidas dels Estats Units. Aquela anomalia climatica es d'unes còps apelada lo "Blue Hole of Sequim" (*trauc blau de Sequim*).

La vila e sos entorns son particularament coneguts per la cultura comerciala de lavanda, sostenguda per un climat unic. Aquò fa de Sequim la "Lavender Capital of North America" (*Capitala de Lavanda d'America del Nòrd*), amb per sola rivala França. La region es egalament coneguda per son cranc de Dungeness.

## Festivitats
 Festival de Lavanda de Sequim (oficialament "Sequim Lavender Festival") -- annadièr, en julhet

## Luòcs istorics
 Ostal de McAlmond
 Far de New Dungeness
 Operà de Sequim


McAlmond House NRHP 76001879 Clallam County. WA.jpg|L'ostal de McAlmond.
Dungeness Spit Light House.JPG|Lo far de New Dungeness.
Opera house 1907.jpg|L'operà ancian.


## Embessonatges e acòrds de cooperacion
La vila de Sequim es bessonada amb una vila, qu'es :
* Shisō ().

## Nòtas e referéncias
Papas Chilotas

thumb|Pompiras de Chiloé e lur varietat de colors

Las *papas chilotas* en castelhan dau Chile, **[[trufa]]s** o **pompiras de Chiloé** en occitan, son las varietats de pompira cultivadas sur l'archipela de Chiloé au Chile.

## Lista de las varietats
Liste d'un centenat de varietats de pompira indigenas de Chiloé.

thumb|varietat 'Guadachos'
thumb|varietat 'Michuñe Blanca'
thumb|varietat 'Michuñe Roja'

* Amarilla
* Americana
* Andina
* Araucana
* Asoberana
* Australia
* Azul Primeriza, Purranca
* Azul, Riñona
* Bastoneza
* Bizcocha Negra
* Blanca
* Bolera
* Boliviana
* Caballera
* Cabritas
* Caribajas
* Cacho Negra
* Camota
* California
* Cauchao
* Cebolla
* Chapeda* Chaulineca
* Chelina
* Chivato
* Chona
* Cielo
* Clávela Blanca
* Clávela Redonda
* Coluna
* Corahila
* Cordillera
* Costa
* Europea
* Francesa Negra
* Frutilla
* Guadachos Colorados
* Guapa
* Guicaña
* Hualayhuanas
* Huecas
* Huinco
* Indiana
* Latiga
* Ligeras
* Lingues
* Lujosa
* Lliñe
* Magallanes
* Mantequilla Rosada
* Maude
* Maulluillas
* Mechay
* Memichun
* Michuñe Azul
* Michuñe Blanca
* Mojon de Gato
* Molejon
* Murta Hunica
* Nanulues
* Natalina
* Ñiamcu
* Ñocha
* Ojitos Lindos
* Oropana
* Patiru-Poñi
* Pachacoña
* Pedán
* Pehuenche
* Pichuña
* Pillicume
* Pita
* Pirihuaña
* Quehuambaca
* Quetipoñi
* Quila
* Redonda
* Reina
* Riñon
* Rodada
* Rama, Azul Postrera, Corazon
* Seda
* Siete Semanas
* Soldada
* Temprana
* Uquilda
* Vidoquin
* Villarroela
* Voycañes
* Zapatona

## L'archipela de '''Chiloé'''


Imatge:Iglesia de Achao.jpg|L'egleisa en bòsc d*'Achao*, classada per l'Unesco.
Imatge:Palafitos chilotes.jpg|*Palafitos* a Castro.
File:Palafitos Chiloe.jpg|thumb|*Palafitos* tipiques de l'archipela
Imatge:Cathédrale San Francisco, à Castro, l'une des 16 églises classées par l'UNESCO.jpg|Catedrala San Francisco, a Castro, una de las 16 egleisas classadas per l'UNESCO.
Imatge:Église San Carlos, à Chonchi, l'une des 16 églises classées par l'UNESCO..jpg|Egleisa San Carlos, a *Chonchi*.