Baiona

**Baiona** quei ua vila dOccitània, o de Bascoat, situada dens lo parçan deu Baish Ador. Qu'ei administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. 

Quapartiengó a Labord au sègle XII, arron nestó desligada. Totun, quei generaument citada dens las listas de comunas de Labord. Questó lo sièti dua senescaucia segondària dependenta de la Senescaucia Principau de las Lanas. Que hè partida deu « Bascoat » dens lo sens de la lei Pasqua de 1995.

Lo gentilici quei **baionés -esa**.

## Geografia

## Lengas

Las duas versions de la *Carte des sept provinces basques montrant la délimitation actuelle de l'euscara en dialectes, sous-dialectes et variétés* (Mapa de las sèt províncias bascas qui mòstra la delimitacion actuala de l'euscarà en dialèctes, sos-dialèctes e varietats) dessenhadas en 1863 per lo prince Loís Lucian Bonaparte que plaçan Baiona hòra de l'aira bascofòna.

La lenga tradicionau de la conurbacion formada per Biàrritz, Baiona e Anglet (nuclèu deu Baish Ador) qu'ei l'occitan (gascon), segon las enquistas filologicas deus sègles XIX e XX (vejatz en particular l*'Atlas linguistique de la Gascogne*), mes que i a ua hòrta preséncia deu basco deguda a ua immigracion rurala recenta de l'arrèrpaís bascofòn. En tot cas la lenga dominanta i es lo francés dempuish lo sègle XX. Los movements culturaus locaus que revendican l'occitan e lo basco e qu'an obtengut ua senhalizacion trilingüa en francés, en basco e en occitan. Ara el basco es ganren mai parlat.

Los movements occitanistas que revendican lo Baish Ador (dab Baiona) com ua part d'Occitània, qu'es çò que hè en particular l'associacion culturala locala Ací Gasconha. Los movements basquistas que'u revendican com ua part deu Bascoat.

### Citacions
Pendant la darrèra tienuda deu biltzar, lo 18 de noveme de 1789, lo delegat Mundutéguy qu'explicava  Bascos e Baionés amassats dens ua instància politica, non se poderén entene « pr'amor de la diferéncia de las lengas » (traduccion) .

« Baiona (…) plaça hòrta frontalèra, pòrt maritime e fluviau, vila episcopau e religiosa d’ua diocèsi de populacion en majoritat basca, vila de tradicion e de lenga gasconas (…) » (traduccion), segon Pierre Hourmat, professor d'istòria.

« Baiona qu'ei la capitau d’ua region, lo Baish-Ador, dab las tres províncias bascas e ua partida de la Gasconha ; (…) » (traduccion), segon Eugène Goyhenèche, istorian du Bascoat.

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [ba'junə]. Las fòrmas ancianas que son *de Lapurdo*, en latin, au sègle VI, *Baiona* en 1063 e 1122, *Sancta Maria Baionensis*, en latin, en 1105, *Baione* en 1130-1198, *Boazone* (bulla deu papa, shens data), *Bizone* (bulla de Micolau IV, en 1291), *Bayonne* (mapas de 1630 e 1638), *Bayone* (mapa de 1647), *Bayonne* o *Bayone* (mapa de 1651), *Bayonne* (mapa deu sègle XVII, shens data), *Bayone* (mapa de 1714), *Bayonne* (mapa deu començament deu sègle XVIII e de 1733) .

Per Dauzat qu'ei un nom benlhèu aquitan, de sens pas coneishut. Que cambiè de nom a l'Edat Mejana. Nom benlèu derivat deu bas latin, probablament aquitanic, *baia* , « gòlfe » .

Segon Negre, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom que vien deu basco *ibai-on-a*, « lo bon flume », a prepaus de Niva .

Segon J.B. Orpustan, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom que vien d'ua basa idronimica basca *ibai* e d'un sufixe locatiu *-un*; que torna préner lo sens deu nom precedent, *Lapurdo*, qui significava benlhèu « lòc de (cors d') aigas » (malurosament avèm pas ací l'explicacion detalhada). Après que modifiquè son explicacion en cambiant lo sufixe *-un* per la terminason *-ona*, « haut, delà ». Lo sens que seré « hautor deu flume » (Niva).

## Istòria

## Administracion

### Embessonatges
* Pampalona ()
* Daytona Beach ()
* Veliko Tărnovo ()

## Demografia

## Espòrt

* Aviron Baionés

## Cultura locala e patrimòni
### Lòcs remarcables
*Castèth Vielh
*Catedrau
*Claustre
*Pòrta d'Espanha
*Ciutadèla 
*Muralhas
*Comuna-Teatre
*Cais de la Niva
*Musèu Basco e de l'Istòria de Baiona
*Musèu Bonnat
*Glèisa de Sant Andrieu
*Castèth Nau
*Glèisa deu Sant Esperit
*Sinagòga
*Jardin botanic

### Arreproèr
* A Baiona, tot que s'i dona ; quan ès arribat, tot qu'es dat.

### Lengas
*Gascon
*Judeogascon
*Basco

### Personalitats ligadas dab la comuna
*Jausèp Sauvinet
*René Cassin

### Las hèstas
Las hèstas de Baiona que son ua de las mei bèra de França. Qu'atraçan mei d'un milion de personas cada an. Que començan lo darrèr dimècres deu mes de julhet e que s'acaban lo dimenge qui segueish. Que son estadas creadas, suu medish modèle que las hèstas de la Sent Fermin de Pampalona, en 1932. Lo blanc e roi navarrés qu'estón adoptats a las hèstas de Baiona.

A notar que l'obertura de las hèstas que's hè en occitan gascon a costat deu basco.

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes
Baiona en 2005, INSEE

## Nòtas