open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Monocròm (pintura)

En pintura, un **monocròm** es una òbra realizaa a partir d'una color unica ben que de chambiaments de nuança, de textura, de brilhància e de matèria sián possibles. Dinque au segle XX, lo terme èra utilizat per designar de pinturas amb de tons gaire separats d'una meteissa gamma de nuanças. Despuei aquela data, lo mot es utilizat per qualifiar d'òbras abstrachas.


Fichièr:Première communion de jeunes filles chlorotiques.jpg|Monocróm blanc d'Alphonse Allais (1883).
Fichièr:White on White (Malevich, 1918).png|Monocróm blanc de Kazimir Malevich (1918).
Fichièr:IKB 191.jpg|Monocróm blau d'Yves Klein (1962).


## Liames intèrnes

* Art abstrach.
* Pintura.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Denys Riout, *La Peinture monochrome*, Gallimard, coll. « Folio Essais », 2006.
* **[[francés|(fr)]]** Barbara Rose, *Le monochrome de Malevitch à aujourd'hui*, Éditions du regard, 2004.

## Nòtas e referéncias
Paleta (pintura)

thumb|right|Paleta d'un artista.

La **paleta** es un otís de pintura e de decoracion que permet de dispausar, de preparar e de mesclar lei pastas coloraas avans lor utilizacion. Imaginaa tre la Preïstòria (omoplata d'ors o de rinoceròs), es vengua un simbòl de l'artista pintre e de la pintura en generau.

## Liames intèrnes

* Color.
* Pintura.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** André Béguin, *Dictionnaire technique de la peinture*, 2009, p. 557.

## Nòtas e referéncias
Vesac

**Vesac** es un toponim occitan:
* Vesac, comuna de Carladés
* Vesac, anciana comuna del país de Foish, fusionada en 2023 amb Sent Amanç dins Vesac e Sent Amanç
* Vesac, comuna de Perigòrd
Chastèl del Tornèl

Lo **chastèl del Tornèl** es un chastèl feudal situat sus la comuna de Sent Julien del Tornèl en Losera (França). Ancian sètge dels barons del Tornèl, l'una de las uèch baroniás de Gavaudan, foguèt destruch durant las guèrras de Religion per las tropas uganaudas de *Matthieu Merle* (*Matieu* o *Matèu* Mèrle?).
(486958) Arrokoth

**(486958)Arrokoth** (désignation 
**** ; ancianament escaissada « **Ultima Thulé** » e designada « PT1 » (*Potential Target 1* e « 1110113Y » per las equipas de *[[New Horizons]]* e de ''Hubble'' respectivament) es un objècte classic de la cencha de Kuiper. Se tracta d'una planèta menora binària de contacte que mesura  de long per 19,5 de larg.

Foguèt subrevolta per la sonda *[[New Horizons]]* lo 1èr de genièr de 2019 e venguèt l'objècte pus luènh explorat per l’umanitat, après lo subrevòl capitat de Pluton. Lo pichon còs foguèt selectionat en agost de 2015 per èsser una cibla de *New Horizons*. Après quatre cambiaments de cap en octobre puèi novembre de 2015, ** es en decembre de 2017 en rota per . Se situa a una distància de  del Solelh.
## Referéncias
Tractat de Trianon

Lo **Tractat de Trianon** es un dei tractats de patz que marquèt la fin de la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918). Foguèt signat lo 4 de junh de 1920 a Versalhas entre lei poissanças venceiritz e Ongria. Segon lei decisions presas durant lo conflicte e la conferéncia que menèt a la signatura dau Tractat de Versalhas, Romania, Iogoslavia e Checoslovaquia poguèron obtenir l'annexion dei regions pobladas per d'Eslovacs, d'Eslaus e de Romandés. En revènge, coma leis autrei vencuts de la guèrra, Ongria obtenguèt pas lo meteis drech. Aquò aguèt per consequéncia la formacion d'una Ongria fòrça reducha e de minoritats magiarofònas dins plusors país d'Euròpa Centrala.

[thumb|right|Partiment d'[Àustria-Ongria realizat en 1919 a l'eissida dei Tractats de Trianon e de Saint-Germain-en-Laye.]]

Dins lei fachs, Ongria passèt de 21,5 milions d'abitants e de  km² a 6,3 milions e  km². Perdiguèt tanben son accès a la Mar Adriatica e son estatut de poissança europèa per venir un estat pichon enviroutat per de vesins poderós. Pasmens, lo problema pus grèu foguèt lo refús deis Aliats d'integrar de territòris poblats per de majoritats magiarofònas dins lo país. Ansin, se, en 1914, solament 45% de la populacion d'Ongria èra magiara, en 1919, aperaquí 3,3 milions de Magiars vivián en fòra d'Ongria. En consequéncia, durant l'entre doas guèrras, Ongria sostenguèt lei projèctes de revision dau sistèma de Versalhas. Se raprochèt ansin pauc a pauc de l'Alemanha Nazi. A l'iniciativa d'Adolf Hitler, aquò li permetèt de recuperar lei territòris revendicats e quauquei regions suplementàrias per assegurar la continuitat territòriala dei regions magiarofònas. Lo país participèt ansin a la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) dins lo camp alemand fins a la presa de Budapèst per lei Sovietics en genier de 1945.

Uei, lo Tractat de Trianon es totjorn denonciat per lei nacionalistas ongrés que revendican un cambiament de frontieras per integrar de zònas pobladas per d'Ongrés en Ongria. Pasmens, l'adesion dei país d'Euròpa Centrala a l'Union Europèa a limitat lo problema en permetent lei desplaçaments liures de cada abitant de la region. De mai, de drechs particulars son desenant reconeguts ai minoritats magiarofònas dins lei país vesins.

## Liames intèrnes

* Premiera Guèrra Mondiala.
* Sistèma de Versalhas.
* Tractat de Saint-Germain-en-Laye.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Paul R. Brass, *Ethnic Groups and the State*, Taylor & Francis, 1985.
* **[[anglés|(en)]]** Piotr Eberhardt, *Ethnic Groups and Population Changes in Twentieth-Century Central-Eastern Europe: History, Data, Analysis*, M E Sharpe Inc., 2003.
* **[[anglés|(en)]]** Oskar Krejčí, *Geopolitics of the Central European Region : The View from Prague and Bratislava*, Lulu.com, 2005.

## Nòtas e referéncias
せ

**せ** es un caractèr de l'escritura sillabica japonesa coneguda coma hiragana. Representa la sillaba [se].
Turquestan

thumb|right|Traçat approximatiu de Turquestan.

**Turquestan** es lo nom istoric d'una region d'Asia Centrala poblada de Turcs. Se destrian lo Turquestan Occidentau sota influéncia russa, lo Turquestan Orientala sota influéncia chinesa, e lo Turquestan Afgan.

## Liames intèrnes

* Turc.
* Turcs.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Rompedura de carga

Una **rompedura de carga** es una etapa que vetz de produchs ò de bens cambiar de mòdes de transpòrt (passatge d'un conteneire d'un naviri a un camion per exemple). Se parla de luòcs de rompedura de carga per designar leis endrechs onte se concentran aqueleis etapas.

## Liames intèrnes

* Aeropòrt.
* Camion.
* Logistica.
* Pòrt.
* Tren.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
A7V

[thumb|right|[Fotografia d'un A7V en 1918.]]

Lo **Sturmpanzerwagen A7V** es un carri alemand desvolopat durant la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918). Iniciada en 1916, sa concepcion dispausèt de mejans relativament febles car lo comandament superior de l'armada alemanda èra pauc interessat per lo desvolopament de l'arma blindada. Lo premier exemplari intrèt donc pas en servici avans lo 1 d'octòbre de 1917 e la produccion foguèt limitada a 20 unitats.

L'A7V èra un veïcul pesuc (33 tonas) armat d'un canon de 57 mm e de sièis mitralhièras. L'equipatge compreniä 18 a 19 òmes protegits per un blindatge frontau de 30 mm. Lei dimensions dau carri èran donc fòrça importantas (7,35 m de longor, 3,06 m de largor e 3,35 m d'autor) e pauc adaptadas au prat batalhier. Pasmens, la feblessa pus importanta de l'A7V èra sa garda au sòu de solament 4 cm que limitava son utilizacion a de terrens quasi liscs.

Lei participacions de l'A7V ai combats foguèron raras car leis Alemands preferiguèron utilizar de blindats britanics per constituïr seis unitats de carris. De mai, lo blindatge èra pas capable d'arrestar leis obús anticarri dau periòde. Pasmens, l'A7V foguèt actor dau premier combat de l'istòria entre doas formacions blindadas a la segonda batalha de Villers-Bretonneux (24-26 d'abriu de 1918). Lo rescòntre opausèt tres Mark IV còntra tres A7V e s'acabèt per la destruccion d'un carri alemand.

## Liames intèrnes

* Carri de combat.
* Premiera Guèrra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** George Forty, *Tank Action from the Great War to the Gulf*, Alan Sutton Publishing Ltd., 1995, pp. 39–47.

## Nòtas e referéncias


.
Radio BIP

**Radio BIP** (francés de Franca Comtat : «* [[Besançon|Bisontine]], Indépendante et Populaire* » ; occitan : « Bisontine, Independenta, e Populara ») es una ràdio locala associativa francesa de Borgonha Franca Comtat, creada per lo militant altermondialiste Jean-Jacques Boy. 

Foguèt « pirata » en 1977, e oficialament reconeguda en 1981 al moment de la naissença de las ràdios liuras. Es dirigida per una equipa de benevòls e de dos salariats, e a per tòca de menar un trabalh d’informacion locala e regionala amb de tematicas politicas, culturas, e alternativas.

Se faguèt conéisser despuèi 2015 gràcias al movements sociaus, sustot los caumas e manifestacions anti-lei trabalh en França e lo movement dei Corsets Jaunes.

Lo sièti sociau qu'ei fixat : 14 carrèra Viotte a Besançon.

## Referéncias
Eldamar

vinheta|Mapa d'Eldamar, tanplan coneguda coma Valinor dins l'Univèrs de Tolkien.
Dins l'univèrs de J.R.R. Tolkien, e mai que mai, dins lo sieu roman Lo Silmarilion, **Eldamar**, vòl dire "*Ostal dels Elfs*" en quenya, e es un sinonime de la region d'Aman, ont demòran los elfs.

Eldamar es situat a la region nòrd-orientala d'Aman, pròche a Arda, ont tanben i a l'abadiá del quite nom. Lo territòri d'Eldamar s'espandís a ambedos costats de las montanhas Pelóri, e tanben i son inclusas la granda illa de Tol Eressëa e la region d'Alqualondë. De còps, es nomenada tanplan *Elendë.* 

A Eldamar demòran los mai grands de las tres raças dels vaniar, nòldor e teleri, amb lors poders valarians. Foguèt fondada pendent la Segonda Edat dels Arbres.

En aquela region i aviá fòrça vilas e vilatges mas Tirion, bastida sul puèg de Tuna, al mièg del Passatge de la Lutz, èra la princiapala vila dels vaniar e nòldor, e atanben la vila pús granda.  Tanben ailà i aviá la fortalesa nòldor de Formenos, en la tèrra de la lutz, e las vilas teleri dels elfs marins d'Alqualondë a la còsta, e Avallonë a Tol Eressëa. Aquela tèrra recep la lutz dels Dos Arbres de Valinor; lo Calacirya o Pas de la Lutz balhava de lutz a la còsta e la Granda Illa, a l'èst de las montanhas.

Eldamar, pasmens, èra plan mai rica e celèbra. Las siás vilas èran bastidas amb de pèiras e de metals precioses. Las colhitas de blat e frucha èran grandas e lors abitants, èran eroses e savants. Òm afirmèt que tanben la còsta d'Eldamar èra plena de diamants, opals e d'autres cristals. Aprés l'Akallabêth e lo Cambiament del Mond e pendent la fin de la Segonda Edat del Solelh, Eldamar foguèt menada dempuèi los Cercles del Mond mai enlà d'ont i poguèsse aver de mortals que poguèssen la damnar. 

**L'ABADIÁ D'ELDAMAR**

Es l'abadiá situada a la còsta centre-orientala d'Aman, sul Belegaer, ont finís lo Calacirya. S'obrís vèrs lo sud e l'illa de Tol Eressëa es al sieu centre. Dempuèi lo Taniquetil òm pòt agachar tota l'abadiá. 

Lo nom ven per l'arribada dels Eldar a Valinor e lors vilatges a Tirion e l'Illa Solitària; çò es dire "l'abadiá de l'Ostal dels Elfs".
Mar Liguriana

La **Mar Liguriana** (ò **Mar de Ligúria**) es una partida de la Mar Mediterranèa situada entre Niça, Gènoa, Piombino e Corsega. Dempuei 1999, assosta una zòna de proteccion per lei cetacèus creada per Itàlia, França e Monegue.

## Liames intèrnes

* Mar Mediterranèa.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** International Hydrographic Organization, *Limits of Oceans and Seas, 3rd edition*, 1953.

## Nòtas e referéncias
FV-101 Scorpion

[thumb|right|[Fotografia d'un FV-101 Scorpion durant la Guèrra de Kowait en 1991.]]

Lo **FV-101 Scorpion** es un carri leugier britanic desvolopat dins lo corrent deis ans 1960. Destinat a de missions de reconoissença e ai tropas aeroportadas, es un blindat leugier de 8,07 t armat d'un canon de 76 ò de 90 mm e d'una mitralhièra de 7,62 mm. L'equipatge, protegit per un blindatge de 12,7 mm, compren tres personas.

Au mens  exemplaris foguèron produchs per l'armada britanica e per l'exportacion. D'efiech, en causa de sa velocitat (80 km/h) e de massa febla, lo FV-101 Scorpicion foguèt adoptat per 23 país a partir de 1973. Participèt ansin a la Guèrra dei Malvinas, a la Guèrra Iran-Iraq e a la Guèrra de Kowait. I foguèt utilizat per de missions de reconoissença, per sostenir d'atacas de l'infantariá ò per combatre d'autrei blindats. Dins aqueu darrier cas, obtenguèt de resultats marrits car son armament e son blindatge li permèton pas de combatre de carris de combat.

Lo FV-101 Scorpion foguèt retirat dau servici dins l'armada britanica en causa d'un problema sus la proteccion NBC. Foguèt remplaçat per lo FV-107 Scimitar. Belgica, l'autre utilizaire important, o remplacèt per de veïculs dotats de ròdas. Pasmens, en 2020, lo FV-101 es totjorn en servici dins plusors armadas sud-americanas, africanas ò asiaticas.

## Liames intèrnes

* Carri leugier.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Christopher F. Foss e Peter Sarson, *Scorpion Reconnaissance Vehicle 1972-94*, Osprey Publishing, 1995.

## Nòtas e referéncias
Arda

**Arda** es lo mond ont se debanan los faches de gaireben tota l'òbra de Tolkien. Arda includís los continents de la Tèrra Mejana e Aman a mai dels oceans que los desseparan. Es una part d' Eä, çò es lo mond e tot çò que i a dins. 

Arda foguèt creada, amassa amb la rèsta d'Eä, amb la musica dels Ainur pels filhs d'Iluvatar (çò es los elfs e los umans). Al començament èra un mond plan, los continents avián totes un grand ocean al torn d'eles nomenat, Ekkaia e desseparats per Belegaer, nomentada la Granda Mar. Pendent la Primièra Edat, l'airal nòrd e oèst de la Tèrra Mejana foguèt envasida per Beleriand, masa foguèt destrucha pendent la Guèrra de la Colèra.

Pendent la Segonda Edat, Numenor se levèt sus la Granda Mar pels Edain. Aquesta illa existiguèt pendent la màger part de la Segonda Edat mas foguèt puèi destrucha pel caractèr orgolhós de lors abitants pendent l'Enebiment dels Valar a l'ora de viatjar amb vaissèl vèrs l'òest, vèrs Aman. Aprés Numenor foguèt destrucha, Arda venguèt mai redonda. Aman finiguèt dins aquel mond e los solets abitants que i poirián arribar serián los elfs, en tot seguir lo camin drech balhat sonque a eles. Del còp qu'aquò se debanava, tanben foguèron creadas de nòvas tèrras e continents. Al sud de la Tèrra Mejana la Tèrra Escura e a l'èst Romenor, la tèrra del Solelh.

pas gaire abans de la fin de Numenor un pichon grop d'òmes dirigits per Elendil e los sieus filhs Isildur e Anarion), fugiguèt de la fin e marchèron vèrs l'oèst per colonizar aquela part de la Tèrra Mejana. Ansin formèron los reialmes de Gondor (pròche a Mordor, lo reialme de Sauron) e Arnor (prèp dels reialmes elfes de las Radas Grisas (Mithlond) e Rivendell). Foguèron aqueles reialmes d'elfes e d'umans que luchèron contra Sauron pendent la Tresena Edat. 

La fin de la Tresena Edat venguèt pr'amor de la fin de Sauron car los hobbits Frodo Saquet e Samseny Gamgí destrusiguèron l'Anèl e pr'amor de la fòrça de Gondor e Rohan e lors armadas, irigidas per Aragorn, membre de la Comunautat de l'Anèl. La Quatrena Edat comencèt amb fòrça d'espèr per part dels dunedain car pensavan qu'Aragorn foguèt lo fondator de l'Edat dels Òmes. Mai tard Arda seriá la planeta Tèrra coma la coneissèm uèi lo jorn. J.R.R.Tolkien diguèt en una carta qu'Arda èra la Tèrra, mas dins un temps fictiu.
Rivendell

**Rivendell** (Sindarin: I**mladris**) es un luòc elfic de l'univèrs fictiu de la Tèrra Mejana descricha per J.R.R. Tolkien. Rivendell e Imladris vòlon dire "Val Prigonda de la Fenda". Tanben es conegut coma La Darrièra Lar a l'Èst de la Mar. es situada a la limita d'una gòrja estrecha del flume Bruinen, als pès de las Montanhas Nebladisas.

Foguèt fondat per Elrond lo Mièi Elf pendent la Segonda Edat, quatre o cinc milièrs d'annadas abans dels fachs descriches al Senhor dels Anèls, aprés la casuda del reialme elfic d'Eriador. Pendent la siá existéncia foguèt un refugi per totes los pòbles liures de la Tèrra Mejana. Foguèt a Rivendell ont Bilbon Saquet se retirèt aprés lo sieu 111n anniversari, ont foguèt educat Aragorn quand demorèt orfanèl e ont foguèt celebrat lo Conselh d'Elrond per decidir qui deviá aver l'Anèl Unic. 

Un còp batut Sauron, Elrond daissèt Rivendell vèrs las Tèrras Immortalas mas Celeborn, Elrohir e Eladan i demorèron pendent un temps abans de sarpar tanben eles vèrs las Radas Grisas.
Ancalagon

Ancalagon, tanben dich **Lo** **Negre**, es un drac fictiu creat per l'escrivan J. R. R. Tolkien. Òm ne parla dins Lo Simarilion. Foguèt elevat per Morgoth dins la fortalesa d'Angband e puèi foguèt mai conegut aprés la darrièra batalha de la Primièra Edat que se debanèt demest las armadas dels Valar e Morgoth per la libertat de la Tèrra Mejana. Morgoth i envièt coma darrièra ressorça de dracs voladors condusits per Ancalagon lo Negre. Ancalagon lucharà contra Eärendil e Thorondor al cèl mas serà ailà batut e aquò provocarà la destruccion de la cima de Thangorodrim pendent la siá casuda e la desfacha dels sieu mèstre. 

Per ansin, e pendent la Primièra Edat, en l'an 587 e sonque maitas annadas aprés la casuda de Gondolin, e la fin del reialme de Doriath, Eärendil e Elwing sarpan vèrs Valinor per demandar los Valar de salvar la Tèrre Mejana de Morgoth. E doncas, las armadas dels Valar, dirigidas per Eönwë, eraut de Manwë, Finarfin, rei dels Nholdor d'Aman, Ingwë, rei dels Vanyar e Eärendil en tot volar sul Vingilot, se'n van cap a Thangorodrim, ont dejós i a la fortalesa de Morgoth. Ailà tròban tanben per los ajudar l'armada dels Edain.

Morgoth enviarà dempuèi Angband la majoritat de la siá armada mas aquesta serà lèu desfacha pels Valar. Alavetz decidís d'enviar la siá reserva amb los dracs voladors dirigits per Ancalagon lo Negre. La fòrça de l'ataca es estonanta e « l'armada dels Valar recularà davant las flamas dels dracs». Pasmens, Eärendil sul Vingilot, acompanhat de Thorondor, que dirigís una armada d'aucèls, lucharà contra Ancalagon e los autres dracs pendent un jorn entièr e una nuèch entièra, abans de lo tuar. Lo drac, nafrat de mòrt al cèl, tombarà sus la cima de Thangorodrim, en tot provocar una granda destruccion e la fin de la Granda Colèra. Fin finala, Angband dubrirà las siás pòrtas e Morgoth demorarà presonièr dels Valar. Es aital cossí finís la Primièra Edat de la Tèrra Mejana.
Cultura arqueologica

Una **cultura arqueologica** es un ensemble d'objèctes arqueologics, eissits d'un periòde e d'una zòna geografica donats, que provènon d'un meteis pòble e que permèton de reconstituïr una partida d'una cultura ò d'una civilizacion dispareguda.

## Liames intèrnes

* Civilizacion.
* Cultura.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Gil Bartholeyns, Nicolas Govoroff ee Frédéric Joulian (dir.), *Cultures matérielles*, Anthologie raisonnée de Techniques & Culture, genier-decembre de 2010.
* **[[anglés|(en)]]** Edgar Charles Polomé, *Language, Society and Paleoculture*, Stanford University Press, 1982.

## Nòtas e referéncias
Arqueogenetica

L’**arqueogenetica** es un tèrme d'origina anglosaxona inventat per l'arqueològ britanic Colin Renfrew per gropar lei diferenteis aplicacions dei tecnicas geneticas d'analisi moleculara dei populacions a l'estudi dau passat. Aquò pòu inclure de domenis variats coma l'analisi d'ADN ancian descubèrt sus un site arqueologic ò l'analisi d'ADN dei populacions actualas.

## Liames intèrnes

* Arqueologia.
* Genetica.
* Paleogenetica.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Peter Forster e Colin Renfrew (dir.), *Phylogenetic Methods and the Prehistory of Languages*, McDonald Institute for Archaeological Research, 2006.

## Nòtas e referéncias
Hot-dog

[thumb|right|[Fotografia d'un hot-dog estatsunidenc.]]

Lo **hot-dog** (var. **hòt-dòg**) es un tipe d'entrepan compausat d'un pan alongat garnit d'una saussissa cuecha. La saussissa es generalament una saussissa de Francfòrt ò una saussissa de Viena. Es acompanhada per d'ingredients e de condiments variats (ketchup, mostarda, cebas...).

Lo hot-dog es probablament aparegut durant la segonda mitat dau sègle XIX dins lei quartiers poblats per d'imigrants alemands. L'autor precís de son invencion es desconegut mai Charles Feltman (1841-1910), un fornier installat en Brooklyn, es sovent citat car foguèt a l'origina de la popularitat dau plat. D'efiech, en 1867, aguèt l'idèa de fabricar un carri mobil que li permetiá de grilhar de saussisas qu'èran vendudas dins un pan. Quatre ans pus tard, venguèt proprietari d'un restaurant, lo Feltman's Ocean Pavilion, que foguèt un important succès. A sa mòrt, en 1910, èra lo cap de nòu restaurants que preparavan  hot-dogs venduts cada jorn. Aqueu succès entraïnèt l'aparicion de concurrents, especialament lei restaurants Nathan's Famous fondats per Nathan Handwerker (1892-1974). Puei, l'influéncia internacionala deis Estats Units favorizèt la difusion dau hot-dog dins lo rèsta dau mond. Aqueu procès entraïnèt l'aparicion de mai d'una varianta.

## Liames intèrnes

* Entrepan.
* Pan.
* Saussissa de Francfòrt.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** John A. Jakle e Keith A. Sculle, *Fast Food*, The Johns Hopkins University Press, 1999.

## Nòtas e referéncias
Saussissa

[thumb|right|[Fotografia de tres saussissas diferentas.]]

Una **saussissa** (var. **salsissa**) es un produch de carnsalada compausat d'una preparacion, contenent principalament de carn chaplada mesclada amb d'ingredients coma d'espècias e de condiments, qu'es depausada dins un budèu d'origina intestinala ò sintetica. Lo budèu es sarrat a sei dos bots, çò que permet de donar la forma d'un tube a la preparacion e de facilitar son transpòrt.

L'invencion de la saussissa sembla fòrça vièlha car de saussissas son mencionadas dins l’*[[Odissèa]]* d'Omèr, dins de tèxtes romans e dins de documents chinés. Aquò permetiá probablament una conservacion e un transpòrt pus aisats. En causa d'aquela aparicion anciana, lei saussissas fan partida de la gastronomia de mai d'una region e lei variantas son fòrça nombrosas. Fins a la segonda mitat dau sègle XX, èran generalament destinadas a l'alimentacion dei classas pus aisadas. Pasmens, aquò cambièt amb l'aparicion de saussissas industrialas fabricadas a partir de curum de carns comestiblas plaçats dins d'envolopas artificialas.

## Liames intèrnes

* Carnsalada.
* Saussissòt.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Vingilot

*Lo *'Vingilot**' est un naviri fictiu creat per l'escrivan J. R. R. Tolkien. Foguèt bastit per Eärendil e Cirdan, e la siá primièr tòca foguèt arribar fins a Aman. Los Valar l'enviàron al cèl per aquò far. 

Lo *Vingilot* es doncas un batèu blanc bastit per Eärendil, amb l'ajuda de l'elf Cirdan, creat per crosar Belegaer, la Granda Mar, e arribar fins a Valinor, a l'òest, pendent la primièra epòca de la Primièra Edat. Amb Eärendil, i a tanben tres marins; Aerandir, Erellont e Falathar.

Sul naviri, Eärendil amassèt la siá femna Elwing (amb forma de chòt) que fugiguèt del Chaple del Sirion pels filhs de Fëanor. Lo viatge contunharà fins a Valinor, ont arribarà l'an 542  e serà recebut pels Valar.

Quand los Valar decidisson tanben salvar la Tèrra Mejana e luchar contra Morgoth, Eärendil  pòt pas pus tornar a la Tèrra Mortala car agachèt la Lutz d'Aman. Alavetz causiguèt demorar amb los elfs e volar al cèl amb lo Vingilot. Eärendil sonque baissarà a la Tèrra mejana un solet còp, aprés la batalha finala de la Guèrra de la Granda Colèra, quand luchèt amb lo Vingilot contra l'òrre drac Ancalagon lo Negre. Aprés aquel jorn Eärendil viatja totjorn pendent la nuèch sul Vingilot, coma una estela que dòna de lutz e d'espèr als Pòbles Liures (Los òmes, los elfs e los nans). Susvelha que Morgoth pòsca jamai tornar a Arda e aquò es fach dempuèi Solelh Colc fins a la nòva naissença del Solelh.
Assompcion de Maria

L**'Assompcion de Maria** (en latin : *Assumptio Mariae*) es una cresença de la fé catolica segon laquala la Maire de Jèsus, Maria, a la fin de la seuna vida terrèstra, dintrèt dirèctament dins la *Glória de Dieu*, es a dire que montèt al Cèl, ont i tenguèt un ròtle d'intercessora entre las preguèrias dels òmes e Dieu.

Dins los païses de tradicion catolica coma Occitània, l'Assompcion èra una fèsta tradicionala importanta que se festejava lo 15 d'agost, sovent amb de processions dins los vilatges. Es sovent escaissada ***Fèsta de Nòstra-Dòna d'Agost***. 

Dins los païses de tradicion ortodòxa tamben es festajada l'Assompcion de Maria lo 15 d'agost, pr'aquò i es apelada *Dormicion* puslèu qu*'Assompcion*.

L'Assompcion de la Verge es sens fondament biblic mas es una tradicion fòrt vièlha del cristianisme. Es una fèsta liturgica de la Glèisa dempuèi lo sègle VIII e venguèt dògme de fé en 1950 de pel Papa Pie XII. Es, fins a uèi, la sola declaracion papala que foguèt afermada amb l'infalhabilitat papala.
Nana roja

La **nana roja** es lo tipe d'estela pus pichona e pus freda de la sequéncia principala. Las nanas rojas son de luenh lo tipe d'estela pus corrent dins la Via Lactèa, al mens al vesinatge del Solelh, mas en rason de sa febla luminositat, las nanas rojas individualas son de mal observar. Dempuèi la Tèrra, cap estela que correspond a la definicion estricta d'una nana roja es pas vesedoira a uèlh nud. Proxima Centauri, l'estela pus pròcha del Solelh, es una nana roja, tot coma cinquanta de las seisentas estelas pus pròchas. Segon d'unas estimacions, las nanas rojas representan los tres quarts de las estelas de la Via Lactèa.

Las nanas rojas pus fredas pròchas del Solelh an una temperatura de susfàcia d'aperaquí 2 000 K e las pus pichonas an de rais d'aperaquí 9 % de lo del Solelh, amb de massas d'aperaquí 7,5 % de la del Solelh. Aquelas nanas rojas an de classas espectralas de L0 à L2. Tenon de prorietats comunas amb las nanas brunas, ja que las nanas brunas pus massisas de febla metallicitat pòdon èsser tant caudas coma 3 600 K e aver de tipes espectrals M tardius.
Drech penau

[thumb|right|Edicion [1993 dau Còdi penau francés.]]

Lo **drech penau** ò **drech criminau** es la branca dau drech que reprimís lei comportaments antisociaus (infraccions) e que prevetz la reaccion de la societat en fàcia d'aquelei comportaments. Lo drech penau regarda donc principalament lei relacions entre la societat e l'individú. Per aquela rason, es sovent opausat au drech civiu que pertòca lei relacions entre doas personas moralas ò fisicas.

Existís una articulacion importanta entre lo drech penau e lei règlas de procedura penala que definisson lo quadre juridic que dèvon respectar l'enquista, l'inculpacion, lo jutjament e l'execucion de la pena que visan una persona sospichada de la comission d'una infraccion. Lo respècte d'aqueu quadre es fòrça importanta car lei penas prononciadas son susceptiblas de tocar lei drechs fondamentaus de la persona condamnada (reduccion de sa libertat de circulacion, obligacion de pagar una emenda...). Constituís una assegurança que permet de s'assegurar de la legalitat de la pena e de son execucion.

Dins lei societats modèrnas, lo drech penau es una prerogativa de l'Estat e es devesit en dos ensembles principaus que son lo drech penau generau (règlas de procedura, definicion dei penas...) e lo drech penau especiau (definicion deis infraccions...). De còps, l'Estat pòu delegar sei competéncias a una entitat estatala de nivèu inferior ò, au contrari, a una organizacion internacionala. Dins leis Estats ancians, lo drech penau èra sovent tengut per plusors entitats coma lo sobeiran, lo clergat e lei senhors locaus.

## Liames intèrnes

* Drech.
* Drech civiu.
* Infraccion.
* Pena.
* Polícia.
* Tribunau.


## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Yvonne Bongert, *Cours d'histoire du droit pénal – Sciences criminelles, histoire du droit et des faits sociaux*, Les Cours de droit – DES, 1970-1971.

## Nòtas e referéncias
Organizacion dau Tractat de l'Asia dau Sud-Èst

[thumb|right|Emblèma d'un exercici militar de l'OTASE en [1958.]]

L’**Organizacion dau Tractat de l'Asia dau Sud-Èst** (**OTASE** ò **Pacte de Manila**) èra una aliança militara defensiva concluda entre leis Estats Units d'America, lo Reiaume Unit, França e divèrsei país dau Sud-Èst Asiatic e d'Oceania (Austràlia, Nòva Zelanda, Tailàndia, Filipinas e Paquistan). Creada en 1954, èra destinada a crear un quadre permetent de contenir l'expansion dau comunisme dins la region. Son modèl èra aqueu de l'OTAN mai l'organizacion foguèt rapidament afeblida per leis interès divergents de sei membres. Per exemple, l'OTASE refusèt de sostenir Paquistan dins sei guèrras còntra Índia e França sostenguèt pas l'intervencion estatsunidenca en Vietnam. En consequéncia, l'OTASE foguèt dissòuta en 1977 e Washington signèt de pactes militars bilateraus amb seis aliats asiatics e oceanians.

## Liames intèrnes

* Guèrra Freja.
* OTAN.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Taddeo di Bartolo

**Taddeo di Bartolo**, tamben sonat **Taddeo Bartolo** o **Taddeo Barto** (Asciano 1363 - † Siena, 1422), èra un pintor Italian de la fin de l'Edat Mejana qu'apartenguèt a l'escòla sienesa.
Taus director

Lo **taus director** es lo taus d'interès pus important d'una economia modèrna car sei variacions entraïnan de cambiaments de totei lei taus practicats dins un país. S'agís generalament dau taus de refinançament dei bancas auprès de la banca centrala.

## Liames intèrnes

* Banca centrala.
* Taus de prest marginau.
* Taus d'escòmpte.

## Bibliografia

* Marc Montoussé, *Économie monétaire et financière*, Editions Bréal, 2006.

## Nòtas e referéncias
Tecnopòli

Una **tecnopòli** es un espaci especializat dins la tecnologia e leis activitats tecnicas avançadas. Divèrsei tipes de tecnopòlis existisson. Lei pus sofisticadas associan de luòcs de recèrca (universitats, laboratòris...), de luòcs de concepcion (recèrca e desvolopament) e d'unitats de produccion (usinas).

## Liames intèrnes

* Pargue scientific.
* Recèrca e desvolopament.
* Revolucion numerica.
* Tecnologia.

## Bibliografia

* G. Benko, *Géographie des technopôles*, 1991, Masson.
* M. Castells e P. Hall, *Technopoles of the World. The making of 21st Century Industrial Complexes*, 1994, Routledge.

## Nòtas e referéncias
Titrizacion

La **titrizacion** es una operacion financiera que consistís en la transformacion de creanças en títols negociables que pòdon èsser venduts. Lo darrier aquistaire obtèn lei drechs liats a aquelei creanças (interès e remborsament finau). Lo prestaire, generalament una banca, transferís ansin lo risc de defaut dau debitor sus aquelei que cròmpan lo títol. Durant aqueu mecanisme, es possible de fragmentar ò de regropar de creanças (çò que permet de gropar ensemble de títols bòns e marrits). Fòrça desvolopadas a partir deis ans 1980, aquela tecnica permetèt de reglar lo problema de l'endeutament dau Tèrç Mond dins leis ans 1990-2000 mai foguèt a l'origina de la crisi economica de 2008.

## Liames intèrnes

* Banca.
* Crisi economica de 2008.
* Derivat de crèdit.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Terçmondisme

Lo **terçmondisme** es una doctrina politica que se concentra sus lei dificultats dau Tèrç Mond, la necessitat de son desvolopament e lo deure qu'aurián lei país dau Nòrd de l'ajudar. La nocion apareguèt dins lo corrent deis ans 1960 e 1970. Se foguèt jamai definida d'un biais clar, tres aisses majors se desgatjèron : responsabilitat de l'Occident capitalista e colonizator dins lo sosdesvolopament dau Sud, necessitat per lo Sud de se desvolopar eu meteis, legitimitat dei nacionalizacions d'entrepresas occidentalas realizadas per lo Sud. Après una regression durant leis ans 1990, tornèt aparéisser au començament dau sègle XXI.

## Liames intèrnes

* Capitalisme.
* Colonialisme.
* Imperialisme.

## Bibliografia

* Sylvie Brunel, *Tiers Mondes. Controverses et réalités*, Economica, 1987.

## Nòtas e referéncias
Escòla sienesa

Se sòna **Escòla sienesa** o **Escòla de Siena** un movement artistic de la fin de l'Edat Mejana e del començament de la Renaissença italiana que se mostrèt en pintura, escultura e arquitectura.  

Nasquèt en Toscana al segle XIII e se perpetuèt duscal segle XV, mentre que capitèt de rivalizar amb d'autras escòlas de pintura coma la de Florença. A la diferéncia de l'escòla florentina, l'escòla sienesa se caracterizava per un grand conservatisme dins las tecnicas picturalas, los tèmas, lo dessenh e l'apròchi de la simbolica. 

Demest los seus representants mai importants se pòdon citar Duccio di Buoninsegna (las òbras de qui mòstran una certa influéncia bizantina), lo seu aprendís Simone Martini, los fraires Pietro e Ambrogio Lorenzetti, Taddeo di Bartolo e lo seu nebot Domenico, Stefano di Giovanni (dich lo *Sassetta*) e Matteo di Giovanni. 

L'escòla sienesa aviá fòrça de traches comuns amb l'iconogràfia bizantina, pr'aquò que l'espression dels visatges, entre d'autras innovacions, i foguèt mai desvolopada que dins la pintura d'Orient.

## Contèxte
La ciutat de Siena foguèt fondada per Senius, lo filh de Romul e Rème, segon lo mite local. Èra la rivala de totjorn de Florença. Foguèt la darrièra ciutat que tombèt jol contraròtle florentin en 1555. Siena èra una ciutat rica que joguèt un ròtle de grand pes dins la politica italiana : lo retorn dels Papas en Itàlia es atribuit a Caterina de Siena e, es a Siena, en 1433, que l'emperaire Sigismond de Luxemborg sojornèt abans que tornar a Roma per s'i far coronar. Tamben, Pie II, elegit en 1458, veniá de Siena.

## Los artistas
### 1251-1300

* Coppo di Marcovaldo
* Dietisalvi di Speme
* Guido da Siena
* Rinaldo da Siena
* Arnolfo di Cambio
* Guido di Graziano
* Vigoroso da Siena

### 1301-1350

* Barna da Siena
* Duccio di Buoninsegna
* Ambrogio Lorenzetti
* Pietro Lorenzetti
* Ugolino Lorenzetti
* Ugolino di Nerio
* Lippo Memmi
* Segna di Bonaventura
* Simone Martini
* Naddo Ceccarelli

### 1351-1400
* Bartolo di Fredi
* Spinello Aretino
* Domenico di Bartolo
* Taddeo di Bartolo
* Andrea Vanni
* Paolo di Giovanni Fei
* Lippo Vanni
* Niccolò di Buonaccorso (o *Bonaccorso*, 1355 - 1388)

### 1401-1450

* Giovanni di Paolo
* Pietro di Giovanni d'Ambrogio
* *Il Sassetta*, Stefano di Giovanni
* Benedetto di Bindo
* Martino di Bartolomeo
* Gregorio di Cecco
* Sano di Pietro
* Priamo della Quercia
* Domenico di Bartolo
* Lorenzo di Pietro (Vecchietta)
* Maestro dell'Osservanza

### 1451-1500

* Matteo di Giovanni
* Francesco di Giorgio Martini
* Neroccio di Bartolomeo de' Landi
* Pietro di Francesco degli Orioli
* Sano di Pietro
* Maestro dell'Osservanza

### 1501-1550
* Domenico di Pace Beccafumi
* Lo Sodoma, (*Giovanni Antonio Bazzi*, dich ~)
* Baldassarre Peruzzi
* Lo Riccio, (*Bartolomeo di Sebastiano Neroni*, dich ~)

### 1551-1650
* Alessandro Casolani
* Rutilio Manetti
* Ventura Salimbeni
* Francesco Vanni

## Bibliogràfia
* Daniel Arasse, *L'Homme en perspective - Les primitifs d'Italie*, ed. Hazan, Paris, 2008 (francés)
* Marco Pierini, *Arte a Siena*, ed. Scala, Florença, 2004 (italian)
Agéncia Internacionala de l'Energia Atomica

[thumb|right|Membres de l'AIEA en [2016.]]

L’**Agéncia Internacionala de l'Energia Atomica** (AIEA) es una organizacion internacionala que fa partida dau sistèma dei Nacions Unidas. Fondada en 1957, despend dirèctament dau Conseu de Seguretat. Es basada a Viena e es encargada de promòure leis usatges pacifics de l'energia nucleara e de limitar lo desvolopament d'aplicacions militaras. Per aquò, pòu realizar d'inspeccions d'installacions nuclearas, definir d'estandards de seguretat e establir de liames entre país per facilitar la recèrca sus leis utilizacions pacificas de l'energia atomica.

En 2020, 171 país fasián partida de l'agéncia.

## Liames intèrnes

* Arma nucleara.
* Energia nucleara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Triptic de l'Assompcion de la catedrala de Montepulciano

Lo **triptic de l'Assompcion** de la **catedrala Santa-Maria-de-l'Assompcion de Montepulciano** es un triptic fach de pel pintor sienés originaire d'Asciano (Toscana) Taddeo di Bartolo.
Fulminat de mercuri

Lo **fulminat de mercuri (II)** es un compausat organomercuriau de formula generala Hg(CNO)2. Descubèrt en 1788 per Claude-Louis Berthollet (1748-1822), es un solid blanc-gris pauc soluble dins l'aiga qu'a de proprietats explosivas. Fòrça sensible, sa manipulacion es perilhosa e es tanben un produch toxic en causa de la preséncia de saus de mercuri.

Es sintetizat gràcias a una reaccion quimica entre lo mercuri e l'acid nitric :
Hg + 4 HNO3 → Hg(NO3)2 + 2 NO2 + 2 H2O
Après dissolucion complèta dau metau, la solucion de nitrat mercuric es mesclada amb una solucion d'etanòl segon una reaccion exotermica que mena a la precipitacion dau fulminat de mercuri :
Hg(NO3)2 + CH3-CH2-OH → -O-N+≡C-Hg-C≡N+-O- + 3 H2O + O2

A partir deis ans 1830, lo fulminat de mercuri foguèt utilizat per fabricar d'amòrsas de municions e d'obús. Pasmens, foguèt pauc a pauc remplaçat après la Segonda Guèrra Mondiala per de compausats mens toxics e pus estables.

## Liames intèrnes

* Explosiu.
* Mercuri.
* Municion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
DEET

Lo **DEET** (**N,N-dietil-3-metilbenzamida**, abans apelat **N,N-dietil-m-toluamida**) es un produit quimic conegut dempuèi las annadas 1950 coma repulsiu contra los insèctes (presentat segon los produits coma eficaç contra moissals, nièras, pats, mòsca fissanta de las estables e rogets).

Foguèt emplegat pel primièr còp durant la guèrra de Vietnam, pels americans. Ten un espèctre larg sus diferents insèctes, mas pòt provocar d'allergias.
Amida

thumb|Estructura generala de las amidas

Una **amida** es un compausat organic derivat d'un acid carboxilic. Una amida ten un atòm d'azòt ligat a son grop carbonil. Las amidas son un grop important en bioquimia, amor que son responsablas de la ligason peptidica entre los difrrents acids aminats que forman las proteïnas.
Bala Minié

La **bala Minié** es un tipe de projectil d'armas de fuòc leugieras desvolopada en França en 1848-1849. Destinada au fusiu Minié, marca una revolucion dins leis armas de guèrra car sa forma cilindrica necessitava l'usatge d'un canon raiat per la tirar. Aqueu tipe de canon permetiá de donar un movement de rotacion a la bala qu'estabilizava sa trajectòria. Lei performàncias (poissança, precision, portada...) èran fòrça superioras ai balas esfericas utilizadas per lei fusius dei periòdes precedents.

La bala Minié èra facha de plomb e èra lubrificada per la preséncia de graissa dins leis òscas de sa basa. Sus lo prat batalhier, la bala Minié èra preparada d'una cartocha de papier. Lo soudat deviá estraçar la cartocha e vujar la pouvera dins lo canon de l'arma per la boca. Puei, faliá plaçar la bala e esquichar l'ensemble amb una bagueta. Aquò permetiá de deformar lo plomb per permetre a la bala d'intrar en contacte amb lei caneladuras dau canon. Durant lo tir, la bala intrava en rotacion e la graissa assegurava l'estanqueïtat dau sistèma per aumentar la pression dei gas de combustion de la pouvera e, donc, la velocitat de sortida dau projectil.

La bala Minié e sei derivats foguèron utilizadas a partir de la Guèrra de Crimèa (1853-1856) e adoptadas per la màger part dei poissanças militaras dau periòde durant leis ans 1850-1860. La Guèrra de Secession (1861-1865) veguèt sa generalizacion. D'efiech, autorizava un tir precís e eficaç fins a 450 m. En revènge, sa velocitat, son calibre sovent important (17,8 mm per lo fusiu Minié) e sa malleabilitat venguèron la causa de bleçaduras atròças menent sovent a l'amputacion.


Fichièr:Minie Balls.jpg|Fotografia de balas Minié de calibres divèrs.
Fichièr:Gunshot femur.jpg|Femur uman tocat per una bala Minié durant la Guèrra de Secession.
Fichièr:Wallen wounded by Minie ball.jpg|Dessenh representant un soudat bleçat per una bala Minié durant la Guèrra de Secession.


## Liames intèrnes

* Arma de fuòc.
* Claude Étienne Minié.
* Fusiu Minié.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Brent Nosworthy, *The Bloody Crucible of Courage, Fighting Methods and Combat Experience of the Civil War*, Carroll and Graf Publishers, 2003.

## Nòtas e referéncias
Fusiu Springfield Model 1861

[thumb|right|[Fotografia d'un Springfield Model 1861.]]

Lo **fusiu Springfield Model 1861** es un fusiu de guèrra desvolopat per leis Estats Units d'America concebut e adoptat per l'armada unionista en 1861. Es un derivat dau fusiu Minié francés de 1850 destinat a melhorar la poissança de fuòc de l'infantariá nordista qu'èra equipada, au començament de la Guèrra de Secession, d'armas dau tipe mosquet qu'èran ben inferioras a l'armament dei fantassins sudistas. Aisat de produrre, èra un fusiu poderós e precís amb una portada eficaça de 370 m. Foguèt ansin lo fusiu pus utilizat de la guèrra amb un milion d'exemplaris produchs. Pasmens, foguèt rapidament remplaçat après lo conflicte per de modèls utilizant de cartochas de percussion annulara.

## Liames intèrnes

* Bala Minié.
* Fusiu.
* Guèrra de Secession.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias


.
.
Coppo di Marcovaldo

**Coppo di Marcovaldo** (Florença, 1225 - † Siena, 1276) foguèt un pintor italian considerat coma un dels mèstres de la pintura toscana e un dels *[[primitius italians]]* del sègle XIII.

## La suá vida
Sabèm pauc de la suá vida, de son origina e dels *milieux* artistics que frequentava.

Recentament, una pintura conservada al Musèu dels arts sacrats de San Casciano in Val di Pesa (un fronton d'autar amb l'arcàngel sant Miquel e la suá vida) venguèt atribuida de per d'expèrts a Coppo di Marcovaldo, ne fasent la suá òbra mai vièlha (foguèt facha abans la batalha de Montaperti ont que venguèt fach presonièr de pels Sieneses), pencha entre 1255 e 1260.

La *[[Madonna del Bordone]]* es l'unica òbra de qué sabèm de segur qu'es la suá, signada e datada de l'an 1261 e pencha per la Basilica di Santa Maria dei Servi de Siena, alavetz qu'i èra empresonat. Lo fach qu'obrava a Siena dins lo temps qu'i èra empresonat faguèt d'el un discípol de l'escòla sienesa.

L'annada 1265, penguèt de frescas per la capèla Sant Jacme de la catedrala de Pistoia e, per aquèsta meteissa catedrala, penguèt amb lo seu filh Salerno mai d'una pintura que son uèi desaparegudas, pr'aquò que lo crucifix qu'i penguèt tamben es encara aquí.

Coppo participèt a la magistrala decoracion del baptistari Sant Joan de Florença. Lo *Crist del Darrièr Jutjament* i es de sa man e ven uèi saludat de pels expèrts per la suá iconografia novatritz.
Madonna del Bordone

vinheta|La Madonna del Bordone.
Era ***Madonna del Bordone*** qu'ei ua penchura d'era *[[Verge amb l'Enfant|Verge dab er'Enfant]]* que hoc pencha de per er'artista florentin Coppo di Marcovaldo. Que hoc hèita en 1261 e qu'ei era sola òbra de Marcovaldo que'n sabèm de segur qu'èu eth meteis ac pengoc.
Duccio di Buoninsegna

**Duccio di Buoninsegna** (Siena, devèrs 1258 - † 1318 o 1319) foguèt un pintre italian sienés, un dels màgers pintres de la tala-dicha escòla sienesa e un dels grands influençaires de l'evolucion de l'estil gotic internacional. Influencèt bravament d'artistas coma los Sieneses Simone Martini e los fraires Pietro e Ambrogio Lorenzetti.
Pietro Lorenzetti

**Pietro Lorenzetti** o **Pietro Laurati** (Siena, 1280 - † Siena, 1348) foguèt un pintre sienés (de la dicha *[[escòla sienesa]]*) del segle XIV que venguèt actiu a partir de 1305.

Èra lo fraire del pintre Ambrogio Lorenzetti.
Lista dei vescòmtes de Nimes

## Vescòmtes ancians

*Bertran (?->22 abr 876)

*Berenguier (ort. *Berengar*; atestat lo 18 ago 878 e lo 23 mai 898)

**Alidulf* (Benlèu *Alidols*??? ?->apr 892)

*Bernat (?->23 mai 898)

* Bernat d'Andusa (†~955), dont *Almeradus* e Bernat (†976?)

* Gauciana, vescomtessa de Nimes, maridat a Bernat Aton d'Albi.

## Vescòmtes  d'Albi

### [[Ostau de Trencavèl]]

Sembla que cedís sei vescomtats a Simon de Montfòrt en 1214.

### [[Ostau de Montfòrt]]

En 1224, cedís sei vescomtats au rei Loís VIII de França que lei restaca au domeni reiau.

## Veire tanben
### Ligams connèxes

### Ligams extèrnes

### Bibliografia
* 
* Foundation for Medieval Genealogy : Comtes et Vicomtes d'Albi

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Ambrogio Lorenzetti

**Ambrogio Lorenzetti** (Siena, 1290 - † Siena, 1348) foguèt un pintre sienés de l*'[[escòla sienesa]]*, conegut a partir de 1317 dusca sa mòrt en 1348, quand defuntèt de la pèsta nègra. Es considerat coma un dels mèstres màgers  de la pintura sienesa e es remirat encara uèi pel lengatge alegoric e simbolic fòrt e mai per l'umanitat prigonda de las figuras dins las sias òbras.

Èra lo fraire de Pietro Lorenzetti.

## La vida

### Primièra Verge de Vico l'Abate
vinheta|Ambrogio lorenzetti, ''Madòna de Vico l'Abate'', 1319.
vinheta|Ambrogio lorenzetti, ''Madòna de Vico l'Abate'', detalh.
Es a còp segur que foguèt format Ambrogio a l'obrador de Duccio di Buoninsegna coma lo seu fraire Pietro e mai coma Simone Martini.

La Madòna de Vico l'Abate, realizada per la glèisa Sant'Angelo di Vico l'Abate près San Casciano in Val di Pisa, e expausada al Musèu Giuliano Ghelli de San Casciano, es considerada coma la primièra òbra de las que foguèron atribuïdas a Ambrogio. Foguèt datada de l'annada 1319. Lo panèl es tot diferent de las *maestà* e madònas de Duccio di Buoninsegna, tant diferent que se pensèt qu'Ambrogio foguèsse l'escolan d'un autre mèstre.
Simone Martini

**Simone Martini** (Siena, 1284 - † Avinhon, 1344), a còps tamben sonat **Simone Senese**, foguèt un pintre e enluminaire sienés e un dels màgers mèstres de l'escòla de pintura sienesa, visquèt a la meteissa epòca que d'autres mèstres sieneses coma Ambrogio Lorenzetti e foguèt l'escolan de Duccio di Buoninsegna.

Emplegava las tecnicas de la fresca e de la tempera sus fust.

## Òbras

Simone Martini 015.jpg|La fresca de la presa de Montemassi.
Galería Uffizi, Florencia, Italia, 2022-09-18, DD 26.jpg|*[[Anonciacion entre los sants Ansan e Margarida|L'Anonciacion]]*.
File:The-madonna-and-child-1881.jpg|Madòna.
File:Simone Martini - Crucifix - WGA21421.jpg|Crucifix de Simone Martini.
Simone Martini 023.jpg|Fresca de Nòstra-Dòna dels Doms.
Simone Martini - Christ Discovered in the Temple - Google Art Project.jpg|*Lo Crist retrobat al temple*.
Dietisalvi di Speme

**Dietisalvi di Speme** foguèt un pintre italian (inclus dins lo movement sonat *[[escòla sienesa]]*) que penguèt entre 1250 e 1291.
Primitius italians

Amb lo tèrme de **primitius italians** se designan los pintres en Itàlia qu'avièron un cambiament d'esperit de la pintura dins lo sègle XIV (dich Trecento en italian) amb l'introduccion de tres principis nòus : l'umanizacion dels personatges penches, l'aparicion dels païsatges e de las arquitecturas complèxas ; aquò que faguèt passar la pintura occidentala d'un estil italo-bizantin a un estil veraiament italian en mai d'influéncias del gotic francés.
Marennes-Hiers-Brouage

**Marennes-Hiers-Brouage**  es una comuna novèla francesa, situada dins lo departament de la Charanta Maritima en region Novèla Aquitània, creada lo 1èr de genièr de 2019. Resulta de la fusion de las ancianas comunas de Marennes e de Hiers-Brouage.
Teleri

Los **Teleri** es un grop dels tres tipes d'elfs que se n'anèron a l'oèst, segon Tolkien. Per ansin, e pendent la migracion vèrs l'oèst dels Eldar, l'escrivan desseparèt los elfs en tres grops desparièrs; çò es los Miniar, que venguèron puèi los Vaniar, es a dire los Elfs Bons, amb lo cabèl de la color de l'aur, que ne foguèt lo primièr grop. Puèi, la mitat dels Tatiar venguèron los Elfs Prigonds, amb fòrça abilitats e coneissença. Mai de la mitat dels Neliar venguèron coneguts tanben coma Teleri (Los qu'Arribèron Tard) o, cossí se nomenavan eles meteisses, los Lindar o cantaires. Demorèron a l'èst d'Aman, a Tol Eressëa.
Aman

**Aman**, es tanben conegut coma lo Reialme Benesit o las Tèrra que Jamai Morís, e es un luòc qu'aperten al legendarium de l'escrivan britanic J. R. R. Tolkien. Aman es nomenat al Silmarilion e tanplan al Senhor dels Anèls . Es lo continent que, a l'origina, èra lo pus occidental de totes los territòris de la fin del Mond, a l'autre costat del grand Ocean de Belegaer. Las siá còsta èra pròcha amb la Mar Exteriora e atanben èra conegut pels elfs coma Ekkaia. Mai enlà i a lo Mur de la Nuèch. 

L'origina d'aqueste nom ven pr'amor dels Valar, qu'aprés destruire la siá primièra lar a Almaren, aperaquí l'an 3 450 de l'Edat de las Lampas.  Aquò se passèt pr'amor de l'ataca suspresa de Melkor. Lo luòc venguèt una fortalesa amb las montanhas Pelori a l'èst. De totas las Pelori, la pus nauta èra lo Mont Taniquetil, ont Manwë bastiguèt lo sieu ostal a la Torre d'Ilmarin.

Puèi, Aman venguèt atanplan la lar dels Calaquendi, o elfs de la lutz, que n'i aviá a divèrsas regions. La tèrra dels Valar a Alamn es Valinor. La siá vila es Valmar (de còps tanben nomenada Valimar. D'autras vilas importantas son Tirion, Formenos e Alqualondë. Fàcia a la còsta orientala i al'illa de Tol Eressëa.