open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paul Jozef Crutzen

**Paul Jozef Crutzen** (n. en 1933) es un quimista e meteorològ neerlandés que recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1995 amb Mario J. Molina e Frank Sherwood Rowland per  sos trabalhs sus la quimia de l'atmosfèra, especialament per çò que tòca la formacion e la decomposicion de l'ozòn.

En 2000, popularizèt amb lo biologista american Eugene F. Stoermer lo tèrme « Antropocèn », per designar un novèl periòde geologic qu'auriá debutat al sègle XIX amb la revolucion industriala e durant loqual l’influéncia de l’òme sus l'ecosfèra terrèstra seriá venguda predominanta. L'invencion de la maquina de vapor en 1784 seriá lo marcaire de la modificacion per l'òme de son mitan de vida responsable del rescalfament climatic. Lo concèpte d'Antropocèn es totjorn discutit per la comunautat scientifica

En 2006, plada per l'intensificacion de la recerca sus l'injeccion d'aerosols de sulfat dins l'estratosfèra per aumentar son albedo. Considera d'efièch aquel metòde de geoingenhariá coma prometós per arestar rapidament lo rescalfament climatic dins lo cas que vendriá incontrarotlable. Mas desira que sia pas envisatjat que coma darrièr recors, e non pas per paliar las insufisenças de las politicas de reduccion de las emissions de gases d'efièch de sèrra (GES) que considera indispensablas.
San Juan (Puerto Rico)

**San Juan** es la capitala de Puerto Rico. Sa populacion èra  abitants en 2000. Sa superfícia totala es 200&nbsp;km².

thumb|230px|left|Vista de San Juan.
Emili Cartalhac

[thumb|300px|Ponchas de [sagetas dau neolitic (Museum de Tolosa)]]
**Emili Cartalhac** (*Émile Cartailhac* en francés) (Marselha, 15 de febrier de 1845 - Genèva, 26 de novembre de 1921) foguèt un preïstorian que sei trabalhs contribuiguèron au progrès dei sciéncias arqueologicas. Admetèt l'existéncia d'un art parietau paleolitic après o aver mes en dobte.
Paul Heyse

**Paul Johann Ludwig von Heyse** (n. en 1830, m. en 1914) foguèt un escrivan alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1910.
Thomas Mann

**Paul Thomas Mann** (n. en 1875, m.1955) foguèt un escrivan e òme politic alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1922.
Max Perutz

**Max Ferdinand Perutz** (n. en 1914, m. 2002) foguèt un bioquimista austrian-britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1962 amb John Kendrew per lors trabalhs sus l’estructura de las proteïnas globularas.
Ilya Prigogine

**Ilya Prigogine** (n. **Илья Романович Пригожин** en 1917, m.2003) èra un quimista bèlga d'origina russa. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1977.
John Kendrew

**John Cowdery Kendrew** (n. en 1917, m.1997) foguèt un bioquimista britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1962 amb Max Perutz per lors trabalhs sus l’estructura de las proteïnas globularas.

## Biografia

Nasquèt lo 24 de març de 1917 dins la vila d'Oxford, situada dins lo comtat de Oxfordshire. Estudièt quimia al *Trinity College* de l'Universitat de Cambridge, ont se licencièt lo 1939.

Kendrew Moriguèt lo 23 d'agost de 1997 a la siá residéncia de Cambridge.
Vladimir Prelog

**Vladimir Prelog** (n. en 1906, m.1988) foguèt un quimista soís-croat. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1937.
Paul Karrer

**Paul Karrer** (Moscòu, 1889 - Zuric, 1971) foguèt un bioquimista soís. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1937.

## Biografia
Nasquèt lo 21 d'abril de 1889 dins la vila de Moscòu, filh dels ciutadans soïsses Paul Karrer e Julie Lerch. La siá familha retornèt a Soïssa lo 1892, e Karrer estudièt dins las escolas de Wildegg, Lenzburg e Aarau. Estudièt quimia a l'universitat de Zuric, jos la supervision de Alfred Werner, e après obténer lo doctorat l'an 1911, passèt unes ans coma assistent a l'Institut Quimic. Obtenguèt posteriorament un luòc en l'Institut Quimioterpeutic George Speyer de Francfòrt de Men, ont foguèt assistent del Prèmi Nobel Paul Ehrlich. L'an 1918 tornèt a Zuric coma professor auxiliar de quimia organica e lo 1919 foguèt nomenat professor de quimia d'aquela universitat e, posteriorament, director de lo sieu Institut de Quimia.

Karrer Moriguèt a la siá residéncia de Zuric lo 18 de junh de 1971.
Jean-Marie Lehn

**Jean-Marie Lehn** (n. en 1939) es un quimista francés. Recebèt amb Donald Cram e Charles Pedersen lo Prèmi Nobel de Quimia en 1987.
Yves Chauvin

**Yves Chauvin** (n. en 1930) es un quimista francés. Recebèt amb Robert H. Grubbs e Richard R. Schrock lo Prèmi Nobel de Quimia en 2005.
Jacques Monod

**Jacques Lucien Monod** (1910-1976) foguèt un biologista francéw. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1965.
François Jacob

**François Jacob** (n. 1920) es un biologista francés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1965.

## Biografia
Nasquèt lo 17 de junh de 1920 dins la vila de Nancy, situada a la region de Lorena. Inicièt los sieus estudis de medecina, estudis que li calguèt abandonar après l'invasion de França de la part de l'Alemanha nazi durant la Segonda Guèrra Mondiala, en passant a far partida de las Fòrças Francesas Liuras del comandant Charles de Gaulle. Après la Guèrra continuèt los sieus estudis a l'Universitat de París, ont se doctorèt l'an 1947. L'an 1951 inicièt los sieus estudis de biologia a La Sorbona, per aténher lo sieu doctorat lo 1954. Foguèt posteriorament nomenat assistent de l'Institut Pasteur de París, en aqueles moments jos la direccion de André Lwoff, e lo 1960 foguèt escuelhut cap del Servici de Genetica Microbiana del meteis centre.

L'an 1977 foguèt nomenat membre de l'Academia Francesa de Sciéncias e lo 1996 de l*'Académie Française*.
Jean Dausset

**Jean Dausset** (n. 1916, m. 2009) foguèt un mètge e biologista occitan e francés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1980.
Roger Guillemin

**Roger Charles Louis Guillemin** (n. 1924) es un biologista francés-american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1977.
Lista dels primièrs ministres dels Païses Basses

thumb|right|80px|Blason del Govèrn Neerlandés.
Lo primièr ministre es lo cap de govèrn dels Païses Basses e tanben coordena la politica del govèrn.

Aquesta es la **lista dels Primèrs Ministres dels [[Païses Basses]]** dempuèi 1848.

## Referéncias
Ruud Lubbers

**Rudolphus Franciscus Marie "Ruud" Lubbers** (1939-2018), economista, administrator d'entrepresas e òme politic n. 1939, foguèt primièr ministre dels Païses Basses entre lo 4 de novembre de 1982 e lo 22 d'agost de 1994.
August Krogh

**Schack August Steenberg Krogh** (1874-1949) foguèt un mètge e fisiologista danés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1920.
Johannes Fibiger

**Johannes Andreas Grib Fibiger** (1867-1928) foguèt un mètge e scientific danés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1926.
Niels Kaj Jerne

**Niels Kaj Jerne** (Londres, 23 de decembre de 1911 – Castilhon dau Gardon, 7 d'octobre de 1994) foguèt un mètge e scientific danés. Recebèt, amassa amb l'argentin César Milstein e l'alemand J. F. Köhler, lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1984.
Artturi Ilmari Virtanen

**Artturi Ilmari Virtanen** (n. 15 de genièr de 1895 - m. 11 de novembre de 1973) foguèt un quimista finlandés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1945.
Lo jornau de Glumov

***Lo jornau de Glumov*** (en rus: *Дневник Глумова*) es un cort metratge de Sergei Eisenstein. 

Es un filme mut que foguèt rodat en 1923.
Roald Hoffmann

**Roald Hoffmann** (n. en 1939) es un quimista polonés-american. Recebèt amb Kenichi Fukui lo Prèmi Nobel de Quimia en 1987.
Robert Robinson (quimista)

**Robert Robinson** (n. en 1886, m.1975) foguèt un quimista anglés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1947.
Cyril Norman Hinshelwood

**Cyril Norman Hinshelwood** (n. en 1897, m.1967) foguèt un quimista anglés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1956.

## Biografia
Nasquèt lo 19 de junh de 1897 dins la vila de Londres. De plan pichon se transportèt amb la siá familha al Canadà, mas l'an 1905 retornèt a Anglatèrra en s'establint amb la siá familha a Chelsea. Estudièt quimia a l'Universitat d'Oxford, d'ont foguèt posteriorament professor dempuèi l'an 1937. 

Membre de la Royal Society, ne foguèt lo sieu president entre los ans 1955 e 1960. L'an 1948 foguèt nomenat Cavalièr pel rei Jòrdi VI del Reialme Unit. Hinshelwood moriguèt lo 9 d'octobre de 1967 a la siá residéncia de Londres. 

## Recèrca scientifica
Inicièt las siás recèrcas sus las desparièras combinacions de la idrogèn e la oxigèn, en tractant d'explicar lo mecanisme de las reaccions quimicas per metòdes cinètics. 

L'an 1956 foguèt premiat, amassa amb lo quimic sovietic Nikolai Nikolaievich Semionov malgrat que per trabalhs independentes, amb lo Prèmi Nobel de Quimia *per las siás investigacions sul mecanisme de las reaccions quimicas*.
Alexander R. Todd

**Alexander Robertus Todd** (n. en 1907, m.1997) foguèt un quimista escocés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1957 per sos trabalhs sus las nucleotids e las coenzims nucleotidics.
Richard Laurence Millington Synge

**Richard Laurence Millington Synge** (n. en 1914, m.1994) foguèt un quimista britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1952.
Geoffrey Wilkinson

**Geoffrey Wilkinson** (Todmorden, Anglatèrra, 14 de julhet de 1921 - Londres, 26 de setembre de 1996) foguèt un quimista anglés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1973.
Descobriguèt lo catalizador que pòrta son nom.
Derek Harold Richard Barton

**Derek Harold Richard Barton** (n. en 1918, m.1998) foguèt un quimista anglés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1969.
## Biografia
Nasquèt lo 8 de setembre de 1918 a la vila anglesa de Gavesend, situada dins lo comtat de Kent. Estudièt quimia a l'universitat de Londres, ont se licencièt lo 1942 en quimia organica. Dempuèi 1945 trabalhèt coma investigador e professor de quimia al *Imperial College of Science and Technology* de Londres, entre 1955 e 1957 a l'universitat de Glasgow, posteriorament nauament a Londres, e fin finala entre 1986 e 1998 a l'niversitat de Tèxas als Estats Units. 

Lo 1972 foguèt nomenat Cavalièr per la reina Elisabeta II. Barton Moriguèt lo 16 de març de 1998 a la siá residéncia de College Station, situada a l'estat nòrd-american de Tèxas. 

## Recèrca scientifica
Especialista en quimia organica, lo 1950 demostrèt coma las moleculas organicas podián s'atribuir una conformacion quimica en se basant en estudis realizats prèviament pel quimic norvegian Odd Hassel. L'utilizacion d'aquela nòva tecniciana d'analisi conformacional mejançant la difraccion de rais X ajudèt posteriorament a determinar l'estructura geometrica tridimensional de fòrça moleculas complèxas. 

Lo 1969 recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia, partejat amb Odd Hassel, *per las siás contribucions al desvolopament del concèpte de la conformacion quimica e lo sieu usatge en quimia*.
Peter D. Mitchell

**Peter Dennis Mitchell** (n. en 1920, m.1992) foguèt un quimista anglés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1978.
John Warcup Cornforth

**John Warcup 'Kappa' Cornforth** (n. en 1917) es un quimista australian. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1975 amb Vladimir Prelog.
Aaron Klug

**Aaron Klug** (1926) es un bioquimista britanic nascut lituanian. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 1982.
John Pople

Sir **John Anthony Pople** (Burnham-on-Sea, Anglatèrra, 31 d'octobre de 1925 – Chicago, 15 de març de 2004) foguèt un quimista e matematician anglés. Venguèt celèbre quand obtenguèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1998 amassa amb Walter Kohn. Foguèt fach cavalièr comandador de l'Òrdre de l'Empèri britanic (KBE) en 2003.
Ribonucleasa

Las **ribonucleasas**, o **RNasas**, son d'enzims (nucleasa) que catalizan l'idrolisi de l'ARN dins de compausats mai pichons. Se pòdon dividir en endonucleasas e exonucleasas, e comprenon divèrsas sosclassas dins las classas d'enzims EC 3.1.

Las ribonucleasas son extrèmament comunas, çò que resulta que los ARN an de periòdes de vida fòrça corts dins un mitan non protegit. Un mecanisme de proteccion, per l'ARN, es l'inibidor de la ribonucleasa (ANAR), lo quau abasta una fraccion relativament granda de las proteïnas cellularas (0.1%) e se jonh a cèrtas ribonucleasas (RNAsas) amb una afinitat màger que quina que siá autra interaccion proteïna-proteïna; la constanta de dissociacion (Kd) pel complèxe ANAR-RNasa A es 20 fM jos las condicions fisiologicas. L'ANAR s'utiliza dins la majoritat dels laboratòris qu'estúdian l'ARN per protegir las mòstras de la degradacion de la part de las RNasas del mitan.
Merindad

La **merindad** qu'ei un tipe de jurisdiccion espanhòla, eretada de l'Edat Mejana, e implantada en particular en Navarra e en Castelha la Vielha, que designava abans tot un territòri, un districte situat autorn d'ua vila o d'un borg important, gausissent de l'estatut de vila.
Guanosina monofosfat ciclic

La **guanosina monofosfat ciclic** (**GMPc**, **GMP ciclic**) es un compausat important en fòrça reaccions bioquimicas. Es un derivat de la guanosina trifosfat e se produsís per l'accion de l'enzim guanilat ciclasa. 
## Foncions
thumb|300px|left|Estructura quimica de la GMPc
L'AMPc es un segond messatgièr, implicat en fòrças vias de transduccion del senhal dins la cellula en responsa a un estimulacion extèrne o intèrne, coma l'union d'una ormona a un receptor de membrana d'aquela cellula.
Nucleasa

Las **fosfodiesterasas** o **nucleasas** son d'enzims idrolasas que catalizan la ruptura dels ligams fosfodiestèr, coma per exemple los que s'establisson dins los acids nucleïcs entre la pentòsa d'un nucleotid e lo grop fosfat d'un autre. Son accion regula la concentracion dins las cellulas de l'AMP ciclic e de l'GMP ciclic. 

Se classifican segon lo tipe d'acid nucleïc e lo tipe de ligam qu'idrolizan.

* Ribonucleasas. Son especificas de l'ARN.
* Desoxiribonucleasa. Son especificas de l'ADN..

* Exonucleasas. Talhan lo darrièr nucleotid de l'extrèm 5' o 3' d'un polinucleotid. Pòdon degradar tot un acid nucleïc linear.
* Endonucleasas. Talhan los ligams fosfodiestèr plaçats dedins dels polinucleotids. Aquestes enzims requerisson pas un extrèm liure, per çò que pòdon talhar d'acids nucleïcs circulars. Qualques endonucleasas, coma la DNasa I e la DNasa II, son pauc especificas per çò que se fa referéncia a la sequéncia de nucleotids qu'idrolizan. Las Endonucleasas de restriccion son d'endonucleasas que reconeisson e talhan de sequéncias de nucleotids fòrça especificas; aqueste tipe d'enzim s'utiliza fòrça en las tecnicas d'ADN recombinant.
Guanosina monofosfat

La **guanosina monofosfat**, tanben coneguda coma **acid 5'-guanilic** o simplament **GMP**, es un nucleotid que se tròba dins l'ARN. Es un estèr d'acid fosforic amb lo nucleosid guanosina. La GMP es constituit pel grop fosfat, lo sucre pentòsa ribòsa, e la nucleobasa guanina.
Guanosina difosfat

La **guanosina difosfat** (**GDP**) es un nucleotid format d'una ribòsa, dos grops fosfat e una guanina. 
La GDP es lo produch de la defosforilacion del GTP par de GTPasas, coma, per exemple, las proteïnas G implicada en la transduccion del senhal.
.
Inosina

L**'inosina** es un nucleosid intermediari de las rotas de sintèsis d'acids nucleïcs que se forma quand l'ipoxantina se jonh a un anèl de ribòsa (tanben conegut coma ribofuranòsa) a travèrs d'un ligam glucosidic β-N9.
Guanosina

La **guanosina** es un nucleosid format de l'union de la guanina amb un anèl de ribòsa (tanben conegut coma ribofuranòsa) a travèrs d'un ligam glucosidic β-N9. Es una purina endogèna que pot èsser fosforilat per formar la GMP, la GMPc, la GDP e la GTP.
Timidina

La **timidina** (o **deoxitimidina**) es un nucleosid format de l'union de la timina amb un anèl de desoxiribòsa a travèrs d'un ligam glucosidic β-N1.
Lucy Lawless

**Lucille Frances Ryan** (Auckland, 29 de març de 1968) es una famosa actritz de cinèma e cantaira pop originària de Nòva Zelanda. Se faguèt conéisser mai que mai a partir de son interpretacion de la princesa Xena dins la sèria televisiva  que durèt entre 1995 e 2001.

## Ligams extèrnes

* http://www.imdb.com/name/nm0005128/-IMDB
* https://web.archive.org/web/20080922070701/http://www.tv.com/lucy-lawless/person/3682/summary.html TV.com
* http://www.lucylawlessfanclub.com/-Fanclub
Bengt Samuelsson

**Bengt Ingemar Samuelsson** (n. en 1934) es un bioquimista suedés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1982 amb Sune K. Bergströml e John R. Vane per l'estudi de las prostaglandinas.
Sune Bergström

**Sune Karl Bergström** (1910 – 2004) foguèt un bioquimista suedés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1982, amb Bengt Ingemar Samuelsson e John R. Vane, per l'estudi de las prostaglandinas.
John Robert Vane

**John Robert Vane** (n. en 1927, m. en 2004) foguèt un bioquimista britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1982 amb Bengt Ingemar Samuelsson e Sune Karl Bergström per l'estudi de las prostaglandinas.
Torsten Wiesel

**Torsten Wiesel** (n. en 1924) es un bioquimista suedés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1981 amb David H. Hubell e Roger W. Sperry.
Ragnar Granit

**Ragnar Arthur Granit** (n. en 1900, m. en 1991) foguèt un biologista suedés-finlandés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1967 amb Haldan Keffer Hartline e George Wald.

## Biografia
Nasquèt lo 30 d'octòbre de 1900 dins la vila de Riihimäki. Estudièt medecina a la Universitat de Helsinki, ont se graduèt l'an 1927. L'an 1940 s'exilièt a Suècia en fugent de l'aucupacion sovietica durant la Guèrra d'Ivèrn (1939-1940), en atenhent la nacionalitat suedesa aquel meteis an. Establit dins la capitala suedesa venguèt professor a l'Institut Karolinska, vila ont moriguèt lo 12 de març de 1991.
Arvid Carlsson

**Arvid Carlsson** (n. en 1923) es un bioquimista suedés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 2000 amb Eric R. Kandel e Paul Greengard per l'estudi dels neurotransmetors.

## Biografia
Nasquèt lo 25 de genièr de 1923 dins la vila de Uppsala, capital del comtat del meteis nom. Estudièt medecina a l'Universitat de Lund, estudis que li calguèt interrompre per realizar lo servici militar durant la Segonda Guèrra Mondiala, en se licenciant finalament l'an 1951. A comptar d'aquel moment se consacra a la recèrca scientifica amb la docéncia, inicialament a l'universitat de Lund e dempuèi 1959 coma catedratic de farmacologia de l'Universitat de Götteborg.
Ulf von Euler

**Ulf Svante von Euler** (n. en 1905, m. en 1983) foguèt un bioquimista suedés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1970 amb Bernard Katz e Julius Axelrod per l'estudi de los neurotransmetors.
Neurotransmetor

Un **neurotransmetor** o **neurotransmeteire** es una molecula qu'utilizan los organismes biologics per transmetre, amplificar e modular de senhals electrics entre doas neurònas o entre una neuròna e una autra cellula al nivèl de zona de contacte sonadas sinapsis.
En general los neurotransmetors classics se sintetizan dins los axons de las neurònas presinapticas (las qu'emeton lo senhal), ont s'acumulan en vesiculas que son desliuradas dins l'espaci sinaptic e provòcan un cambiament sus la membrana de la cellula postsinaptica (la que recep lo senhal), cambiament qu'es en general del potencial de membrana.

## Tipes de neurotransmetors

* Aminas biogenas:
** Istamina
** Monoaminas
** Catecolaminas: dopamina, noradrenalina i adrenalina.
** Indolaminas: serotonina.
* Estèrs:
** Acetilcolina
* Aminoacids:
** Acid gamma-aminobutiric (GABA).
** Glicina
** Taurina
** Acid glutamic
** Acid aspartic
* Neuropeptids:
** Colecistoquinina (CCK)
** Peptid intestinal vasoactiu (VIP)
** Neurotensina
** Substància P
** Somatostatina
** Encefalina
** Bombesina
René Coty

**René Jules Gustave Coty** (1882-1962) avocat e òme politic, foguèt president de la Republica Francesa entre 1954 e 1959.
Alphonse Laveran

**Charles Louis Alphonse Laveran** (1845-1922) foguèt un mètge militar francés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1907.

Èra parasitològ, e foguèt un precursor de la medecina tropicala. Es conegut per aver descobèrt en 1880, lo parasit protozoari responsable del paludisme: *[[Plasmodium falciparum]]*. Pel primièr còp, metèt en evidéncia que los protozoaris podián èsser la causa de malautiás.

A Marselha l'espital militar Laveran pòrta lo seu nom.
Alexis Carrel

**Alexis Carrel** (1873-1944) foguèt un mètge francés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1912.
Phillip Allen Sharp

**Phillip Allen Sharp** (n. en 1944) es un genetician american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1993, amb Richard John Roberts, per la descubèrta dels introns.
Charles Nicolle

**Charles Jules Henri Nicolle** (1866-1936) foguèt un bacteriologista francés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1928.

## Biografia
Nasquèt lo 21 de setembre de 1866 dins la vila de Roan, situada a la region francesa de la Nauta Normandia. Estudièt biologia a la Institut Pasteur de París, ont se graduèt lo 1893.

Moriguèt lo 28 de febrièr de 1936 dins la vila de Tunis, en aqueles moments protectorat francés mas qu'uèi jorn es la capitala de Tunisia.

## Recèrca scientifica
Pendent lo sieu sojorn dins un espital de la siá vila natala participèt a l'elaboracion d'un serum contra la difteria. L'an 1903 assumiguèt la direccion de l'Institut Pasteur dins la vila de Tunis, e trabalhèt ailà en divèrsas malautiás infecciosas, coma lo tifus e la malària, en estudiant lo ròtle que desvolòpan qualques animals en la siá propagacion, en descobrint l'an 1909 que lo *[[Phthiraptera]]* es lo principal trasmeteire del tifus.
Leonés

thumb|290pxthumb|290px

Lo **leonés** (autonim: *llionés*, *cabreirés*, *senabrés* o *paḷḷuezu*) es una varietat qu'aparten al conjunt asturleonés, parlada dins las províncias espanhòlas de Leon e Zamora, aital coma dins los vilatges portugueses de Guadramiro e Riudenor.

## Referéncias


## Bibliografìa

* Menéndez Pidal, R.: "El dialecto Leonés". Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, 14. 1906.
* García Gil, Hector (2010). «El asturiano-leonés: aspectos lingüísticos, sociolingüísticos y legislación». Working Papers Collection. Mercator Legislation, Dret i legislació lingüístics. (25). ISSN 2013-102X.
* Academia de la Lengua Asturiana«Normes ortográfiques». 2005. ISBN 978-84-8168-394-3.
* García Arias, Xosé Lluis (2003). Gramática histórica de la lengua asturiana: Fonética, fonología e introducción a la morfosintaxis histórica. Academia de la Llingua Asturiana. ISBN 978-84-8168-341-7.
* González Riaño, Xosé Antón; García Arias, Xosé Lluis (2008). II Estudiu sociollingüísticu de Lleón (Identidá, conciencia d'usu y actitúes llingüístiques de la población lleonesa). Academia de la Llingua Asturiana. ISBN 978-84-8168-448-3.
* Galmés de Fuentes, Álvaro; Catalán, Diego (1960). Trabajos sobre el dominio románico leonés. Editorial Gredos. ISBN 978-84-249-3436-1.
* Linguasphere Register. 1999/2000 Edition. pp. 392. 1999.
* López-Morales, H.: “Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI”. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas. Instituto Español de la Universidad de Nimega. Holanda. 1967.
* Staff, E. : "Étude sur l'ancien dialecte léonnais d'après les chartes du XIIIÈ siècle", Uppsala. 1907.
* Gessner, Emil. «Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen».
* Hanssen, Friedrich Ludwig Christian (1896). Estudios sobre la conjugación Leonesa. Impr. Cervantes.
* Hanssen, Friedrich Ludwig Christian (1910). «Los infinitivos leoneses del Poema de Alexandre». Bulletin Hispanique (12).
* Krüger, Fritz. El dialecto de San Ciprián de Sanabria. Anejo IV de la RFE. Madrid.
* Morala Rodríguez, Jose Ramón; González-Quevedo, Roberto; Herreras, José Carlos; Borrego, Julio; Egido, María Cristina (2009). El Leonés en el Siglo XXI (Un Romance Milenario ante el Reto de su Normalización). Instituto De La Lengua Castellano Y Leones. ISBN 978-84-936383-8-2.

## Ligams

* Héctor García Gil. Asturian-leonese: Linguistic, Sociolinguistic and Legal Aspects
* Asturian Language Academy
* González i Planas, Francesc. Institutum Studiorum Romanicorum «Romania Minor». The Asturleonese Dialects.
* La Caleya Cultural Association.
* Furmientu Cultural Association.
* Faceira Cultural Association.
* El Teixu Cultural Association.
Günter Blobel

**Günter Blobel** (n. en 1936) es un biologista, oncologista e professor universitari nòrd-american, d'origina alemanda, premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina l'an 1999.

## Biografia
Nasquèt lo 21 de mai de 1936 dins la vila de Waltersdorf, situada dins aqueles moments a Alemanha mas qu'uèi jorn fa partida de la Silèsia polonesa e recep lo nom de Niegosławice. Estudièt medecina a l'Universitat de Tübingen, ont se graduèt lo 1960, e realizèt posteriorament lo sieu doctorat l'an 1967 a la Universitat de Wisconsin-Madison, ont s'especializèt en oncologia. A desvolopat tota la siá de recèrca e ensenhaira a l'Universitat Rockefeller de Nòva York, ont trabalha al laboratòri de biologia cellular. L'an 1987 atenguèt la nacionalitat nòrd-americana.

## Recèrca scientifica
Pendent la decènni del 1970 s'interessèt per las proteïnas e atenguèt descobrir qu'aquelas an de senhals intrínsecs que governan lo sieu transpòrt e situacion en la cellula, e qu'el nomenèt ipotèsi del senhal. Per aqueles trabalhs l'an 1999 foguèt premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina.
Christiane Nüsslein-Volhard

**Christiane Nüsslein-Volhard** (neishuda en 1942) qu'ei ua biologista alemana. Qu'arrecebó lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1995.

## Biografia
Que vadó lo 20 d'octobre de 1942 dens la vila de Magdeborg, situada dens l'estat de Saxònia-Anhalt. B'estudiè iniciauament la biologia a l'Universitat de Frankfurt, puish que's virè de cap entà la fisica e que's graduè fin finala en bioquimica. En 1978, que ho nomentada directora de l'Institut Europèu de Biologia Moleculara (EMBL) e desempuish 1985 qu'ei directora de la division de genetica de l'Institut Max Planck de Biologia deu Desvolopament a Tübingen.
Bert Sakmann

**Bert Sakmann** (n. en 1942) es un fisiologista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1991.
Georges J. F. Köhler

**Georges Jean Franz Köhler** (Munic, 17 d'abril de 1946 - Friborg de Brisgòvia, 1 de març de 1995) foguèt un biologista alemand. Recebèt, amassa amb l'argentin César Milstein e lo danés Niels Jerne, lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1984 per son trabalh sul sistèma immunitari e sus la produccion d'anticòsses monoclonals.
Max Delbrück

**Max Ludwig Henning Delbrück** (n. en 1906, m. en 1981) foguèt un biofisician alemand-american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1969.

## Liames extèrnes
*  Max Delbrück (Deutsche Biographie)
Feodor Lynen

**Feodor Felix Konrad Lynen** (n. en 1911, m. en 1979) foguèt un bioquimista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1964.
Werner Forssmann

**Werner Theodor Otto Forßmann** (n. en 1904, m. en 1979) foguèt un mètge alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1956.
Fritz Albert Lipmann

**Fritz Albert Lipmann** (n. en 1899, m. en 1986) foguèt un bioquimista alemand-american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1956 per la descubèrta dau coenzim A.
Allvar Gullstrand

**Allvar Gullstrand** (n. en 1862, m. en 1930) foguèt un oftalmològ suedés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1911.
Gerhard Domagk

**Gerhard Johannes Paul Domagk** (n. en 1895, m. en 1964) foguèt un bacteriologista e patologista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1939.

## Biografia
Nasquèt lo 30 d'octòbre de 1895 dins la vila de Lagow, situada a l'ocasion dins l'estat alemand de Brandeborg, e actualament fa partida de Polonha. Estudièt medecina a l'Universitat de Kiel mas vegèt interromputs los sieus estudis per participar coma volontari en la Primièra Guèrra Mondiala, ont foguèt ferit en decembre de 1914, en trabalhant la rèsta de la guèrra coma mètge. Finalizèt los sieus estudis après la guèrra e trabalhèt a l'Universitat de Greifswald, ont se consacrèt a estudiar las infeccions causadas pels bacterias. Lo 1925 seguiguèt a lo sieu professor Walter Gross a Münster, e comencèt après a trabalhar als laboratòris de la IG Farben a Wuppertal, ont l'an 1927 foguèt nomenat cap del departament de patologia experimental e lo 1929 cap de bacteriologia a Elberfeld.

Moriguèt lo 14 d'abril de 1964 dins la vila de Burgberg, situada a Baden-Württemberg.
Otto Loewi

**Otto Loewi** (n. en 1873, m. en 1961) foguèt un bioquimista alemand-american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1936 per la descubèrta de l'acetilcolina.
Archibald Vivian Hill

**Archibald Vivian Hill** (n. en 1886, m.1977) foguèt un biofisician britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1922.
Maurice Maeterlinck

**Maurice Polydore Marie Bernard Maeterlinck** (n. en 29 d'agost de 1862 a Gant, Belgica, e  m. 6 de mai de 1949 a Niça) foguèt un escrivan bèlga. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1911.

## Biografia
Nasquèt lo 29 d'agost de 1862 dins la vila de Gant, situada dins la Flandra Orientala. Inicièt los sieus estudis en un collègi Jesuïta e estudièt Drech a l'Universitat de Gant. L'an 1885 publiquèt los sieus primièrs poèmas d'inspiracion parnassiana en la revista literària e artistica: *Jeune Belgique*. Lo 1886, abandonèt la siá profession e se transportèt a París ont va entaular relacion amb los escrivans qu'après mai li influiràn: Stéphane Mallarmé e Villiers de l'Isle-Adam. Aquel darrièr l'introdusiguèt en la prigondor de la idealisme alemand mercés a las lecturas de Hegel e Schopenhauer. 

En aquela meteissa epòca Maeterlinck estúdia a Ruysbroeck la Admirable, un mistic flamenc del sègle XIV del que tradusiguèt lo 1891, "Ornement des noces spirituelles", lo que lo portèt a descobrir las riquesas intuitivas del mond germanic fòrça aluenhadas del racionalisme predominant en la literatura francesa. Amb aquel esperit, e notablament influit per Novalis, dintrèt en contacte amb lo romantisme de Jena (Alemanha 1787-1831), a l'entorn de August e Friedrich Schlegel e de la revista "la Atthenäum", precursor, en linha dirècta, del simbolisme. En las òbras que Maeterlinck publiquèt entre 1889 e 1896, se rebat aquela influéncia germànica. Lo 1920 foguèt escuelhut membre de l*'Académie royale de langue et de littérature françaises de Belgique* e al meteis an escriu "Monna Vanna," òbra teatrala qu'interpretarà Georgette Leblanc, actritz a quala coneguèt l'an 1895 e que serà la siá companha fins al 1919, an que contracta matrimòni amb la jove Renée Dahon.

## Òbras
* *Serres chaudes* (1889)
* *La Princesse Maleine* (1889)
* *L'Intruse* (1890)
* *Les Aveugles* (1890)
* *Les Sept Princesses* (1891)
* *Pelléas et Mélisande* (1892)
* *Alladine et Palomides* (1894)
* *Intérieur* (1894)
* *La Mort de Tintagiles* (1894)
* *Aglavaine et Sélysette* (1896)
* *Le Trésor des humbles* (1896)
* *Douze Chansons* (1896)
* *La Sagesse et la destinée* (1898)
* *Ariane et Barbe-Bleue* (1901)
* *Sœur Béatrice* (1901)
* *La Vie des abeilles* (1901)
* *Monna Vanna* (1902)
* *Joyzelle* (1903)
* *L’Oiseau bleu* (1909)
* *L'Intelligence des fleurs* (1910)
* *La Mort* (1913)
* *Marie-Magdeleine* (1913)
* *L’Hôte inconnu* (1917)
* *Le Bourgmestre de Stilmonde* (1919)
* *Le Sel de la Vie* (1919)
* *Le Miracle de saint Antoine* (1920)
* *Le Grand Secret* (1921)
* *Les Fiançailles* (1922)
* *La Puissance des morts* (1926)
* *La Vie des termites* (1926)
* *La Vie de l’espace* (1928)
* *En Égypte, notes de voyage* (1928)
* *La Grande Féerie* (1929)
* *La Vie des fourmis* (1930)
* *L’Araignée de verre* (1932)
* *La Grande Loi* (1933)
* *Avant le grand silence* (1934)
* *La Princesse Isabelle* (1935)
* *La Grande Porte (1939)*
* *L’Autre Monde ou le cadran stellaire* (1942)
* *Jeanne d’Arc* (1948)
* *Bulles bleues* (1948)
Karl Adolph Gjellerup

**Karl Adolph Gjellerup** (n. en 1857, m.1919) foguèt un escrivan danés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1917 amb Henrik Pontoppidan.
Otto Heinrich Warburg

**Otto Heinrich Warburg** (n. en 1883, m. en 1970) foguèt un biologista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1931.
Hans Spemann

**Hans Spemann** (n. en 1869, m. en 1941) foguèt un embriologista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1935.

]
Johannes Vilhelm Jensen

**Johannes Vilhelm Jensen** (n. en 1873, m.1950) foguèt un escrivan danés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1944.
Heinrich Böll

**Heinrich Theodor Böll** (n. en 21 de decembre de 1917 a Colonha, m.16 de julhet de 1985 a Kreuzau-Langenbroich) foguèt un escrivan e òme politic alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1972.

## Biografia
Nasquèt lo 21 de decembre de 1917 dins la vila de Colonha, populacion situada dins l'estat alemand de Renània del Nòrd-Vestfàlia, filh de l'escultor Viktor Böll de fòrtas conviccions catolicas. Entre 1924 e 1928 anèt a l'escòla elementària de Köln Raderthal, e entre aquel an e 1937 realizèt los sieus estudis segondaris a Colonha. En 1937 a lo sieu primièr contacte amb la literatura, en trabalhant dins una botiga de libres e objèctes ancians qu'abandonarà un an mai tard amb lo desir de s'avodar a l'escritura. Durant lo regim nazi participèt a un camp de trabalh del regim qu'èra l'unica causa que li poiriá permetre en lo futur de dintrar a l'universitat. Entre qu'èra prèste de se matricular per butar d'estudis de filologia alemanda, l'estiu de 1939, foguèt recrutat per la *[[Wehrmacht]]* (armada alemanda). 

Durant la Segonda Guèrra Mondiala participèt coma soldat a lo front francés e al front de l'èst, en se maridant durant una permíssion en 1942. Foguèt capturat e fach presonièr per l'Armada americana durant la prima de 1945, puèi presonièr en camps de detenguts a França e Belgica. En Decembre de 1945 tornèt amb la siá esposa dins la siá vila nadiva e comencèt a escriure mentre reparèt lo sieu ostal destruit pels bombardaments de la guèrra. En 1949 publiquèt lo sieu primièr libre, *Der Zug war pünktlich*, en s'integrant en lo *Grop 47* e en se ligant al realizator e pintor Hans Werner Richter e a l'escrivan Alfred Andersch.

Moriguèt dins la siá vila nadiva lo 16 de julhet de 1985.

## Òbras principalas
* 1946-1947: *Kreuz ohne Liebe*
* 1949: *Der Zug war pünktlich*
* 1948-1949: *Das Vermächtnis*
* 1950: *Wanderer, kommst du nach Spa*
* 1951: *Die schwarzen Schafe*
* 1951: *Nicht nur zur Weihnachtszeit*
* 1951: *Wo warst du, Adam?*
* 1949-1951: *Der Engel schwieg*
* 1953: *Und sagte kein einziges Wort*
* 1954: *Haus ohne Hüter*
* 1955: *Das Brot der frühen Jahre*
* 1957: *Irisches Tagebuch*
* 1957: *Die Spurlosen*
* 1958: *Doktor Murkes gesammeltes Schweigen*
* 1959: *Billard um halb zehn*
* 1962: *Ein Schluck Erde*
* 1963: *Ansichten eines Clowns*
* 1964: *Entfernung von der Truppe*
* 1966: *Ende einer Dienstfahrt* 
* 1971: *Gruppenbild mit Dame*
* 1974: *Die verlorene Ehre der Katharina Blum* (L'Onor perduda de Katharina Blum)
* 1979: *Fürsorgliche Belagerung*
* 1981: *Was soll aus dem Jungen bloss werden?*
* 1982: *Vermintes Gelände*
* 1983: *Die Verwundung*
* 1985: *Frauen vor Flusslandschaft* (publicacion postuma)
Bertrand Russell

**Bertrand Arthur William Russell** (n. en 1872, m. en 1970) foguèt un matematician, logician, espistemològ, filosòf e òme politic britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1950.
Es considerat coma un dels filosòfs pus importants del sègle XX. La siá pensada pòt èsser presentada segon tres aisses bèls: la logica, la filosofia analitica e l'etica.
Vabre e Tisac

**Vabre e Tisac** (*Vabre-Tizac* en francés) es una anciana comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas d'Avairon
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Lo Malasiu

**Lo Malasiu** (*Le Malzieu-Ville* en francés) es una comuna occitana situada en Gavaudan, dins lo departament francés de Losera e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion, relevada a Arfuelha, comuna d'Aubaret, es [lumara'ziw]; a Prunièiras, es [lumaga'ziw] . Se ditz ['ynɔ 'bilɔ], mas se precisa pas « Lo Malasiu *vila » coma en francés, se ditz « Lo Malasiu » simplament (relevat a Montrufet, comuna del Malasiu Foran).

La prononciacion de *Verdezun* (nom francés), relevada a Arfuelha, comuna d'Aubaret e a Montrufet, es [barde'ʒys] .

## Istòria

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Malasiu (chapluòc); es ara del canton de Sent Auban.

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Siti del conselh general de Losera 

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Seamus Heaney

**Seamus Heaney** (Castledawson, Irlanda del Nòrd, 13 d'abril de 1939 – Dublin, 30 d'agost de 2013) foguèt un escrivan, poèta, e professor d'universitat irlandés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1995. Heaney, qu'èra un dels poètas anglofòns mai coneguts del sègle XX, recebèt mantun prèmi per sas òbras coma lo Geoffrey Faber Memorial Prize (1968), lo E. M. Forster Award (1975), lo PEN Translation Prize (1985), lo Golden Wreath of Poetry (2001), T. S. Eliot Prize (2006) e dos Prèmis Whitbread (1996 e 1999). Foguèt tanben un membre d'Aosdána dempuèi sa fondacion e Saoi a partir de 1997. Trabalhèt a l'encòp coma Professor de poesia a las Universitats d'Harvard e d'Oxford. Venguèt Commandeur de l'Ordre des Arts et Lettres en 1996. Lo 6 de junh de 2012, recebèt lo Lifetime Recognition Award from the Griffin Trust For Excellence In Poetry.

## Biografia
Seamus Heaney nasquèt en 1939 dins la bòria familiala sonada Mossbawn, situada entre Castledawson e Toomebridge, dos vilatges d'Irlanda del Nòrd. Èra l'ainat dels nòu enfants d'una familha de pichòts proprietaris rurals del país. Son paire, Patrick Heaney, èra proprietari d'una bordeta dins lo comtat de Derry e s'interessava a far venir lo bestiar e a lo vendre mentre que sa maire, Margaret Kathleen McCann, veniá d'una familha que trabalhava dins las fabricas de textils de l'airal. Heaney considerava que sa genealogia teniá a l'encòp l'Irlanda del passat gaelica e rurala e l'Ulster eiretièra de la Revolucion Industriala e pensava qu'aquò èra un font de tension dins son eiretatge. Comencèt son estudis a l'escòla primària Anahorish, e quand aviá dotze ans obtenguèt una borsa per anar al St. Columb's College, un internat catolic situat a Derry. Un de sos fraires, Christopher, moriguèt durant un accident rotièr a l'edat de quatre ans, del temps que Heaney èra a estudiar a St. Columb's. Los poèmas *Mid-Term Break* e *The Blackbird of Glanmore* son centrats sus la mòrt del fraire.

## Òbras
### Poèmas
* *Death of a Naturalist* (1966)
* *Door into the Dark* (1969)
* *Wintering Out* (1972)
* *North* (1975)
* *Field Work* (1979)
* *Selected Poems* (1965-1975, 1980)
* *Sweeney Astray. A Version from the Irish* (1983)
* *Station Island* (1984)
* *The Haw Lantern* (1987)
* *New Selected Poems* (1966-1987, 1990)
* *Seeing Things* (1991)
* *Sweeney’s Flight* (1992)
* *The Spirit Level* (1996)
* *Electric Light* (2001)
* *District and Circle* (2006)
* *Human Chain* (2010)
Motomet

**Motomet** (*Mouthoumet* en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.

## Geografia
En tot demorar un vilatge pichon, Motomet a tirat un grand profèit de sas ancianas foncions cantonalas : a la gendarmariá e ara la sola escòla del canton, plaçada dins un bastiment novèl al nòrd-èst del vilatge.

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Castrum de Moutonier* = *Moutomet* en 1260, *Moutomet* en 1260, *Montomechum* en 1270, *De Mothometo* en 1301, *Mouthonietum* = *Mouthometum* en 1320, *Rector de Motometo* en 1351, *Arthomecum* = *Motometum* en 1360, *Motomentum* en 1366, *Motomet* al sègle XIV, *Moutonet* en 1595, *Mouthoumet* en 1781 . 
Segon Dauzat e Rostaing, *Motomet* es un nom escur. Poiriá benlèu venir de *mons*, montanha, e d*'ulmetum*, compausat del latin *ulmus*, om, e del sufixe collectiu *-etum*; mes *-l* se seriá conservada abans *-m-*.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

MouthoumetMairie.JPG|La comuna.
MouthoumetRue.JPG|Carrièra vèrs lo passatge cobèrt e la glèisa.
Mouthoumetpyrénées.JPG|Vista cap al sud de las Corbièras dempuèi lo planòl de Motomet.
École_mouthoumet.jpg|L'escòla.
MouthoumetChapelle.JPG|La capèla Santa Anna.


## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas d'Aude

## Ligams extèrnes
* Motomet sul site de l'Insee

## Nòtas
Samuel Hinds

**Samuel Archibald Anthony Hinds**, administrator d'entrepresas e òme politic n. 1943, es lo Primièr ministre actual de Guyana. Tanben foguèt president de Guyana, entre lo 6 de març e lo 19 de decembre de 1997.
Divisions administrativas d'Albania

L'administracion d**[[Albania]]** la devesís en 12 ***prefecturas*** (*qark/qarku* en albanés) e 36 ***districtes*** (*rrethe* en albanés). 

La capitala Tirana a un estatut particular.

Lista de las prefecturas e dels districtes :

### Véser tanben
Lista dels presidents d'Eslovaquia

Vaquí la lista de las personas qu'an exercida la carga de cap de l'Estat o de president de la Republica en Eslovaquia.**

== Estat Eslovac (1939-1945) ==
* [[Jozef Tiso]] - (en exercici) [[14 de març]] de [[1939]] - [[26 d'octobre]] de [[1939]].
* Jozef Tiso - [[26 d'octobre]] de 1939- abril de [[1945]]. 

== Presidents de la Republica Eslovaca dempuèi 1993 ==
Lo president de la [[Eslovaquia|Republica Eslovaca]] es lo cap de l'Estat. Sas foncions son principalament ceremonialas. Dempuèi l'independéncia d'Eslovàquia en [[1993]], lo [[primièr ministre]] assumiguèt las foncions de cap d'Estat fins a l'eleccion pel [[Parlament]] d'un president per un mandat de cinc ans.
 
En [[1998]] lo Parlament foguèt pas capable de designar un president, en obligant lo sieu cap e lo primièr ministre a assumir las foncions del cap de l'Estat. Aprèp un an sens que lo Parlament poguèsse aténher un acòrdi, se modifiquèt la [[Constitucion]] e lo president d'[[Eslovaquia]] passèt a èsser elegit dirèctament pels electors per un mandat de cinc ans, lo candidat majoritari devent despassar 50% dels vòtes per èsser designat al primièr torn. Las primièras eleccions presidencialas aguèron luòc en [[1999]].

[[Fichièr:Ivan Gašparovič.jpg|right|thumb|150px|[[Ivan Gašparovič]]]]
[[Fichièr:Pres. Rudolf Schuster.jpg|right|thumb|150px|[[Rudolf Schuster]]]]
[[Fichièr:Mikulas Dzurinda.jpg|right|thumb|150px|[[Mikuláš Dzurinda]]]]
[[Fichièr:Vladimir_meciar.jpg|right|thumb|150px|[[Vladimír Mečiar]]]]

! Nom
! Vida
! Mandat 
|-----
| colspan="2" align="center"| **Estat Eslovac** || **1939 - 1945**
|-----
| [[Jozef Tiso]] || °[[1887]] - †[[1947]] || [[1939]] - [[1945]]
|-----
| colspan="2" align="center"| **Republica Eslovaca** || **1993 - **
|-----
| ''[[Vladimír Mečiar]] || °[[1942]] -  || [[1993]] - [[1993]] ''
|-----
| [[Michal Kováč]] || °[[1930]] - †[[2016]] || [[1993]] - [[1998]]
|-----
| ''[[Vladimír Mečiar]] <br />e [[Ivan Gašparovič]]|| °[[1942]] -<br /> °[[1941]] - || [[1998]] - [[1998]] ''
|-----
| ''[[Mikuláš Dzurinda]] <br />e [[Jozef Migaš]]|| °[[1955]] -<br /> °[[1954]] - || [[1998]] - [[1999]] ''
|-----
| [[Rudolf Schuster]] || °[[1834]] -  || [[1999]] - [[2004]] 
|-----
| [[Ivan Gašparovič]] || °[[1941]] - || [[2004]] - [[2014]]
|-----
| [[Andrej Kiska]] || °[[1963]] - || [[2014]] - [[2019]]
|-----
| [[Zuzana Čaputová]] || °[[1973]] - || [[2019]] - [[2024]]
|-----
| [[Peter Pellegrini]] || °[[1975]] - || [[2024]] -

|}

**Nòta*': en *italica* los presidents *per interim''.

## Vejatz tanben
* Eslovaquia
Elfriede Jelinek

**Elfriede Jelinek** (n. en 1946) es una escrivana austriaca. A recebut lo Prèmi Nobel de Literatura en 2004.
Odysseas Elytis

**Odysseas Elytis** (n. en 1911, m.1996) foguèt un escrivan grèc. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1979.
Paul Ehrlich

**Paul Ehrlich** (n. en 1854, m. en 1915) foguèt un biologista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1908.

## Biografia
Nasquèt lo 14 de març de 1854 dins la vila de Strehlen, situada en aqueles moments a la Silèsia alemanda mas qu'uèi jorn recep lo nom de Strzelin e es situat al voivodat polonés de la Bassa Silèsia. Estudièt medecina a l'Universitat de Breslau, uèi lo jorn nomenada Wrocław, E pus tard en la d'Estrasborg, Friborg de Brisgòvia e Leipzig, ont se doctorèt lo 1878 amb una tèsi sus la teoria e practica de la tincion istológica. Comencèt a trabalhar d'assistent a la clinica de l'Universitat de Berlin, ont foguèt nomenat professor auxiliar l'an 1889 e venguèt l'an seguent catedratic de medecina intèrna. 

Moriguèt lo 20 d'agost de 1915 a la siá residéncia d'Amborg a consequéncia d'un accident vascular cerebral.
Tabriz

**Tabriz** es una vila en Iran. Sa populacion totala èra  abitants en 2006. Sa superfícia totala es 45,48 km².

thumb|250px|left|Tabriz.
Albrecht Kossel

**Ludwig Karl Martin Leonhard Albrecht Kossel** (n. en 1853, m. en 1927) foguèt un biologista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1910.

## Biografia
Nasquèt lo 16 de setembre de 1853 dins la vila de Rostock, situat a l'actual estat alemand de Meclemborg-Cispomerània. Filh de Albrecht Kossel, cònsol de Prússia, estudièt medecina a l'Universitat de Rostock e lo 1872 contunhèt los sieus estudis a l'Universitat de Estrasborg, ont aguèt coma professors Anton de Bary, Wilhelm von Waldeyer, Adolf von Baeyer e Felix Hoppe-Seyler, e se licencièt lo 1878.

Dirigiguèt l'Institut de Fisiologia de Berlin, e accediguèt posteriorament a la cadièra de fisiologia de Marborg, en venent titulara de la meteissa a Heidelberg, vila ont moriguèt lo 5 de julhet de 1927.
Koichi Tanaka

**Koichi Tanaka** (en japonés: 田中 耕 - n. en 1959) es un quimista japonés. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 2002.
John Charles Polanyi

**John Charles Polanyi** (n. **Polányi János** en 1929) es un quimista canadian-ongrés. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 1986, amb Yuan T. Lee e Dudley R. Herschbach.
Innsbruck

**Innsbruck** es la capitala del *Land* de Tiròl, en Àustria. Situada dins l'oèst del país, dins una val al còr dels Aups ; es la segonda pus granda vila dels Aups après Grenòble. Es traversada pel riu Inn que li donèt son nom amb lo mot *Brücke* (lo *pont* en alemand) e significa *Lo pont sus Inn*.

Es la cinquena vila d'Àustria del punt de vista de la populacion, après Viena, Graz, Linz e Salzborg. La vila compta  abitants en 2016, aperaquí  amb l'aglomeracion.

Lo dinamisme e lo poder d'atractivitat d'Innsbruck dins la region son per part deguts al torisme (espòrts d'ivèrn), refortissent encara son ròtle economic e cultural regional (Universitat, vila de congrès).

En 1964, la vila a recebut lo prèmi d'Euròpa. Aculhiguèt tanben los jòcs olimpics d'ivèrn dos còps en 1964 e 1976.
Gerhard Herzberg

**Gerhard Herzberg** (n. en 1904, m. en 1999) foguèt un quimista canadian-alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1971.
Bregenz

**Bregenz** es la capitala del *Land* de Vorarlberg, en Àustria. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2008. Sa superfícia totala es .

thumb|left|Bregenz
Emil Adolf von Behring

**Emil Adolf von Behring** (n. 15 de març de 1854 - m. 31 de març de 1917) foguèt un fisiologista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1901.

## Biografia
Nasquèt lo 15 de març de 1854 a Hansdorf (Prússia Orientala, uèi Ławice, en Polonha). Estudièt medecina al *Kaiser-Wilhelm-Akademie für das militärärztliche Wesen* de Berlin, ont se licencièt en 1878. 

Après trabalhar coma cirurgian militar, en 1889 daissèt l'armada per venir ajutòri de Robert Koch a l'Institut d'Igièna de l'Universitat de Berlin. LO seguiguèt en 1891 a l'Institut de Malautiás Infecciosas quand aquel ne foguèt nommat director. Foguèt posteriorament catedratic de l'Universitat de Trobi a partir de 1894 e, en 1895, foguèt nomenat director de l'Institut d'Igièna de Marburg, carga que tenguèt fins al 31 de març de 1917 quand moriguèt a la siá residéncia de Marborg.

## Liames extèrnes
*  Emil von Behring (Deutsche Biographie)
Santiago Derqui

**Santiago Rafael Luis Manuel José María Derqui Rodríguez** (1809-1867) avocat e òme politic, foguèt president d'Argentina entre 1860 e 1861.
Nasser al-Din Shah Qajar

**Nasser al-Din Shah** o **Nassereddin Shah** (1831-1896) foguèt lo *shah* de Pèrsia entre 1848 e 1896.

Se trobava a Tabriz quand aprenguèt la mòrt del seu paire en 1848, e montèt sul tròn del Pavon amb l'ajuda d'Amir Kabir. Ensagèt de tornar prene una part de la Pèrsia Orientala (particularament Herat), qu'èra jos influéncia britanica e iraniana, mas una ataca anglesa a Bushehr lo forcèt de de se retirar. Herat fa uèi partida d'Afganistan. Nasser al-Din Shah foguèt forçat de signar la declaracion de París, en balhar a Afganistan supremacia suls ancians territòris pèrsas.