open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Apsu

**Apsu** es lo nom de l'ocean sosterranh d'aiga doça de la mitologia mesopotamiana. Segon aqueu crèire, totei lei lacs, lei fònts, lei rius e lei potz n'èran eissits. Pus tard, dins l’*[[Enuma Elish]]*, Apsu venguèt una divinitat primordiala que son rescòntre ambé Tiamat, divinitat de l'aiga salada, engendrèt lei premierei generacions de dieus babilonians.

Dins certanei temples, i aviá de fònts sacradas dedicadas a Apsu qu'èran utilizadas per de rites de purificacion. Foguèron probable a l'origina deis installacions similaras observadas en plusors religions ulterioras, compres lo cristianisme e l'islam.

## Liames intèrnes

* Mesopotamia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Interceptor

Un **interceptor** (ò **avion d'intercepcion**) es un tipe d'avion de caça concebut per arrestar e destrurre d'aparelhs enemics avans qu'atacan son objectiu. Sa mission principala es donc generalament d'empedir lei bombardiers enemics d'atacar lo territòri nacionau. Per aquò, es dotat de motors poderós li donant una velocitat fòrça auta e d'un armament destinat au combat aerian (canons, roquetas, missils èr-èr...).

Aparegut au començament de la Segonda Guèrra Mondiau, l'interceptor conoguèt son apogèu durant la Guèrra Freja avans de declinar ambé l'aparicion dei missils intercontinentaus, impossibles d'arrestar, e ambé la disparicion dei tensions Èst-Oèst. D'exemples d'interceptors son lo Messerschmitt Me 163, lo F-8 Crusader, lo MiG-25 e lo MiG-31.

## Liames intèrnes

* Avion de caça.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Montjòi

**Montjòi** pòt essèr:

* Montjòi, una comuna d'.
* Montjòi una comuna de .
* Montjòi de Coserans, una comuna d'.
Altare

**Altare** es una comuna italiana situada dins la Província de Savona, en Ligúria.

Confronta las comunas de Cairo Montenotte, Carcare, Mallare, Quiliano, e Savona. Lo tèrme municipal se tròba al còl de *Bocchetta di Altare*, limit que separa los Alps dels Apenins, especificament los Alps Ligurs dels Apenins Ligurs.

## Referéncias
Còdi ISTAT

Lo **còdi ISTAT** (*codice ISTAT* en italian) est un còdi geografic d'identificacion, ellaborat a de fins estatisticas, per l*'[[Istituto nazionale di statistica|Istituto Nazionale di Statistica]]*.

## Estructura del còdi ISTAT
Dins sa forma oficiala, es compausat de doas parts de tres chifras, separadas per un espaci, un tiret e un ssegond espaci. Dins l'usatge corrent, las doas parts chifradas son pas separadas :
*lo primièr grop designa la província
*lo segond grop designa la comuna
Win Myint

U **Win Myint** ([wɪ́ɴ mjɪ̰ɴ]) nascut a Rangon lo 20 de julhet de 1946 es un òme politic birman. Lo 28 de març de 2018 es elegit president de la republica. Dintra en foncion lo 30.
Sant Esteve de les Roures

**Sant Esteve de les Roures** es un vilatge imaginari inventat  en 2018 per la Guardia Civil e représ per de sites de desinformacion espanhòls, coma *El Mundo*  per descreditar lo pacifisme de l'independentisme catalan.

## Referéncias
Novossibirsk

**Novossibirsk** (en rus: Новосибирск, AFI : /nəvəsʲɪ'bʲirsk/) es una vila de Siberia, en Russia, e la capitala administrativa de l’oblast de Novossibirsk. Es situada a  a l’èst de Moscòu. Amb una populacion de  en 2016, Novossibirsk es la tresena pus granda vila de Russia e la principala metropòli russa à l'èst e d'Oral e la capitala del districte federal siberian.
## Geografia
Novossibirsk es situada dins lo sud oèst del districte federal siberian. La vila s’estend per las doas ribas del riu Ob venent de l’Altai, dins la plana de l’oèst de Siberia.

Le clima es fortament continental, amb d'ivèrns freds (, mas podent aténher ) e nevós e d'estius tèbes e umids per moments.
## Istòria
Novossibirsk foguèt fondada en 1893 près del pont del camin de fèrre Transsiberian qu'engamba lo flume. De 1893 a 1925, èra nomenada Novonikolaïevsk (rus:Новониколаевск), d’après Nicolau II de Russia. La catedrala de Sant Alexandre Nevski foguèt lo primièr bastiment de pèiras e bricas bastit en vila en 1896-1899.

Es a partir de 1957 que foguèt bastida a l'iniciativa de l'academician Mikhaïl Lavrentiev la granda ciutat academica d'Akademgorodok, a  del centre-vila.
Ieroglifs cursius

Los **ieroglifs cursius** que son lo purmèr grad de simplificacion deus ieroglifs egipcians. 

Qu'èran de mei bon traçar entaus escribas, mei ue mei au calam suus pàpirs quand lo document b'èra pas redactar entà ondrar que que hosse. que'us trobam dens los tèxte deu sarcofags, dens lo  Libe deus Morts o lo Pàpir d'Ani.

Que hon eths medish redusits hens un segond nivèu de simplificacion : lo ieratic. Totun, a maugrat de la loa estilizacion, que conservan la loa representacion explicita au contre deu ieratic que mia de cap a ua abstraccion deu signe.
Mokgweetsi Masisi

**Mokgweetsi** Eric Keabetswe **Masisi** (n. lo 21 de julhet de 1962), es un òme politic de Botswana, vicepresident de l'estat de 2014 a 2018 e president de la republica dempuèi lo 1èr d'abril de 2018.
Observatòri d'Astrofisica de Crimèa

L’**observatòri d'astrofisica de Crimèa** (en ucraïnés ;Кримська астрофізична обсерваторія), *Kryms'ka astrofizytchna observatoria*) o « CrAO », es implantat dins los monts de Crimèa situats sur la peninsula de Crimèa. Aquel laboratòri es localizat sus la comuna de Naoutchnyï, a  a l'èst-sud-èst de la vila de Bakhtchyssarai.
Observatòri de Palomar

L**'observatòri de Palomar** es situat al som d'una montanha nauta de  a 80 km al nòrd de San Diego en Califòrnia. Es un observatòri astronomic privat equipat d'un telescòpi principal de 5 mètres de diamètre, fòrça conegut per èsser estat lo pus grand telescòpi del mond entre 1947 e 1975. Quatre autres telescòpis son  tanben presents sul site. Uèi, aquel observatòri aperten e es contrarotlat per lo *[[California Institute of Technology]]* (Caltech).
Astrid de Suècia

[thumb|right|La princessa Astrid de Suècia en [1926.]]
**Astrid de Suècia** (en suedés : *Astrid av Sverige*), princessa de Suècia eissida de l'ostal reial Bernadòta, nascuda lo 17 de novembre de 1905 a Estocòlme (Suècia) e defuntada dins un accident de veitura lo 29 d'agost de 1935 a Küssnacht am Rigi (Soïssa), foguèt la primièra molhèr del rei Leopòld III de Belgica e quatrena reina dels Bèlgas, del 23 de febrièr de 1934 fins a sa mòrt.
Observatòri de Siding Spring

L’**Observatòri de Siding Spring** es un observatòri astronomic situat près de Coonabarabran, en Nòva Galas del Sud, en Austràlia. Es restacat a la RSAA, l’Escòla de recerca en astronomia e astrofisica (*Research School of Astronomy & Astrophysics*) e a l’Universitat nacionala australiana.

Amassa l’observatòri angloaustralian e una varietat d'autres telescòpis apertenent a l'universitat nacionala australiana e de Nòva Galas del Sud, coma a d'autras institucions. L’observatòri es situat sul Mont Woorat, a  d'altitud, dins lo pargue nacional de Warrumbungles.
Observatòri de Marselha

L**'Observatòri de Marselha** es un observatòri astronomic professional situat à Marselha en Provença, que l'origina remonta al començament del sègle XVIII. L'Observatòri de Marselha foguèt regropat en 2000 amb lo Laboratòri d'astronomia espaciala (LAS) per formar lo Laboratòri d'astrofisica de Marselha (LAM).
Leopòld III de Belgica

**Leopòld III** (*Léopold Philippe Charles Albert Meinrad Hubertus Marie Miguel*) (3 de novembre de 1901 - 25 de setembre de 1983) foguèt lo quatren rei dels bèlgas ; regnèt del 23 de febrièr de 1934 al 16 de julhet de 1951. Èra lo filh d’Albèrt Ièr e d’Elisabèt de Bavièra. Leopòld III abdiquèt al tèrme de la longa polemica e de la crisi nacionala provocada per son comportament controversiat durant la Segonda Guèrra Mondiala.
James Bradley

**James Bradley** (març de 1693, Sherborne - 13 de julhet de 1762, Chalford) es un astronòm britanic dau sègle XVIII. Tresen director de l'observatòri de Greenwich, foguèt lo premier que capitèt de confiermar experimentalament la revolucion de la Tèrra a l'entorn dau Soleu gràcias a d'observacions de l'aberracion astrometrica. De mai, melhorèt la precision dau calcul de la velocitat de la lutz. Enfin, descurbiguèt lo fenomèn d'oscillacion de l'aisse de rotacion de la Tèrra.

## Liames intèrnes

* Aberracion astrometrica.
* Lutz.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ruta

Las **rudas** (latin: *Ruta*) son lo genre de plantas que donan nom a la familha de las Rutacèas. Consideradas coma de plantas medicinalas, segon las dòsis, son basicament de plantas d'una granda toxicitat. Foguèron usadas tanben tradicionalament coma abortiu.

## Caracteristicas
Son d'espècias d'una odor fòrta, de 20 a 60 cm de nautor, nativas de la region mediterranèa, e del sud-èst asiatic. 

A çò nòstre creisson las espècias de ruda: *[[Ruta montana|Rota montana]]* e *[[Ruta chalepensis|Rota chalepensis]]*. Ambedoas son puslèu lenhosas, d'un mièg mètre de nautor, las flors son jaunas e lo fruchs de capsula. Passant pas 1,2 mètres de naut.

La *[[Ruta graveolens]]* es cultivada per sas caracteristicas medicinalas e aromaticas. Aquesta planta, qu'es emplegada en infusions e medecina populara, pòt produire de reaccions allergicas per d'unes, entre autres efièches.
vinheta|Ruda, planta aromática (Mas de Flors).

## Espècias
I a entre 8 e 40 espècias. Cal destacar:

* *[[Ruta angustifolia]]* - Ruda de fuèlha estrecha
* *[[Ruta chalepensis]]* 
* *[[Ruta corsica]]* 
* *[[Ruta graveolens]]*
* *[[Ruta microcarpa]]*
* *[[Ruta montana]]*

## Referéncias


## Ligams extèrnes
Ruda (omonimia)

**Ruda** pòt designar:
* Un genre de planta que lo nom latin es **[[ruta]]**
* Una divinitat del panteon del nòrd d'Arabia a l'epòca preislamica: **[[Ruda (divinitat)|Ruda]]**
* **[[Ruda Śląska]]** es una vila polonesa
Nebulosa espirala

**Nebulosa espirala** es un tèrme astronomic ancian que designava lei galaxias espiralas avans la descubèrta de la natura extragalactica d'aqueleis objèctes. Adoptat dins lo corrent deis ans 1840 ambé la descubèrta dei premierei galaxias espiralas, foguèt abandonat durant leis ans 1910-1920.

## Liames intèrnes

* Galaxia espirala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
The Brothers Comatose

**The Brothers Comatose** es un grop de bluegrass de cinc musicians originari de San Francisco. Lo grop se compausa dels fraires Ben e Alex Morrison, que jògan de guitarra e banjo, respectivament, amb Gio Benedetti a la bassa, Philip Brezina al violon, e Ryan Avellone a la mandolina.

Lo grop comencèt amb los arrengaments que los dos fraires faguèron de cançons de grops coma Led Zeppelin, The Rolling Stones, e Creedence Clearwater Revival.

Dempuèi, lo grop sortiguèt tres disques: *Songs From The Stoop* (2010), *Respect the Van* (2012), e *City Painted Gold* (2016). An jogats dins de festenals de bluegrass coma Hardly Strictly Bluegrass, High Sierra Music Festival, Outside Lands Music and Arts Festival, e Kate Wolf Music Festival.
## Referéncias
Artemisa

drecha|vinheta|''Artemisia vulgaris''
Lo genre ***Artemisia*** (las **artemisas**) regropa d'erbacèas e d'arbrilhons, mai sovent aromatics, fòrça tormentoses, pubescents o glabres, de la familha de las Asteracèass. Lor fuèlhas son penadas (rarament palmadas). L'artemisa a de proprietats diureticas, mas provòca a fòta dòsi de insufiséncias renalas.

Cal pas confondre aquestas plantas amb l*'[[Ambrosia artemisiifolia]]* qu'es coneguda per èsser la causa de freus allergias respiratòrias.

## Espècias màger

## Liste de las espècias
Segon Catalogue of Life:

## Nòtas e referéncias

## Vejatz tanben

### Articles connèxes

### Ligams extèrnes

* Referéncia Flora of North America : ''Artemisia'' (en) (consulté le 9 mai 2012)
* Referéncia Flora of China : ''Artemisia'' (en) (consulté le 9 mai 2012)
* Referéncia Flora of Chile : ''Artemisia'' (en) (consulté le 9 mai 2012)
* Referéncia FloraBase (Australie-Occidentale) : <small>classification</small> ''Artemisia'' (+ photos + distribution + description) (en) (consulté le 9 mai 2012)
* Referéncia Catalogue of Life : ''Artemisia'' (en) (consulté le 9 mai 2012)
* Referéncia Tela Botanica (France métro) : ''Artemisia'' L. (fr) (consulté le 8 janvier 2015)
* Referéncia ITIS : ''Artemisia'' L. (fr) (+ version anglaise (en)) (consulté le 9 mai 2012)
* Referéncia World Register of Marine Species : <small>taxon</small> ''Artemisia'' (en) (+ liste espèces) (consulté le 9 mai 2012)
* 
* 
* 
*
Camomilha

La **camomilha** es un nom vernacular d'unas espècias de plantas de la familha de las Asteracèas.

Las tres "Camomilhas medicinalas" son:

* **[[Camomilha romana]]** (*Chamaemelum nobile*, sinonim *Anthemis nobilis*).
* Camomilha alemanda, **Matricària camomilha** o **camomilha salvatge** *[[Matricaria recutita]]*
* **[[Granda camomilha]]** Tanacetum parthenium*

I a encara:

* Camomilha de Maon o *'camomilha jauna** ''[[Santolina chamaecyparissus]]''
* **Camomilha inodòra** ''[[Matricària perforata]]''
* **Camomilha de China*' *Chrysanthemum indicum''
Valeriana

***Valeriana*** es un genre botanic que compren unas 200 espècias de plantas erbacèas apartenent à l'anciana familha de las Valerianacèas integradas per las darrièras classificacions a las Caprifoliacèas. Partejan, amb d'autres membres de la mèsma familha, lo nom commun de la **valeriana**.

## Unas espècias

* *[[Valeriana alliariifolia]]* - Valeriana de fuèlhas d'alliara
* *[[Valeriana apula]]* - Valeriana de fuèlha de globulària
* *[[Valeriana celtica]]* - Valeriana celtica
* *[[Valeriana dioica]]* - Pichona valeriana, Valeriana dioïca
* *[[Valerianella locusta|Valeriana locusta]]* sinonim: *[[Valerianella locusta]]* - doceta o pomacha
* *[[Valeriana montana]]* - Valeriana de las montanhas
* *[[Valeriana officinalis]]* - Valeriana oficinala o de fuèlhas pichonas
* *[[Valeriana phu]]*
* *[[Valeriana pratensis]]* - Valeriana dels prats
* *[[Valeriana pyrenaica]]* - Valeriana dels Pirenèus
* *[[Valeriana rotundifolia]]* - Valeriana de fuèlhas redonda
* *[[Valeriana saliunca]]* 
* *[[Valeriana tripteris]]*
* *[[Valeriana tuberosa]]* - Valeriana tuberoda
* *[[Valeriana uliginosa]]*
* *[[Valeriana versifolia]]*

esquèrra|vinheta|''Valeriana saliunca''
Matricària

**Matricària** (***Matricaria***) es un genre de plantas de flors, essent tipic de las margaridas e conegudas popularament coma **camomilhas.** Son de la familha de las asteracièas. 

La majoritat de las espècias dins lo genre matricària se tròban dins las regions de climat temperat d'Euròpa, Asia e America e tanben al nòrd e sud d'Africa. Unas se naturalizèron en Austràlia. 

Son de plantas annalas qu'an un aròma fòrça fòrt e agradable. Creisson a las talveras (vegetacion ruderala) e dins las tèrras ricas en nutriments. Se las considèran sovent coma de marridas èrbas son tanben de plantas ornamentalas. 

Tenon fòrça tijas jagudas o quilhadas, glabras e amb fòrça fuèlhas que son bipennadas amb fòrça foliòls estreches lobulats e linears. 

Las flors son simetricas, radialas. Lo som floral es jaune verdós e semiesferic. Las ligulas pòdon èsser presentas coma per *M. recutita* o abscentas coma per *M. discoidea.* Las ligulas an de 4- a 5-dents. Lo receptacle es de doas a tres còps mai naut que larg. Lo papus pòt èsser en forma de corona e cort o alara anscent.

La matricària camomilha (*[[Matricaria recutita]]*) se pren coma infusió medicinala, la camomilha romana aperten a un autre genre: *Anthemis nobilis.* 

La taxonomia de *Matricaria* es controvertida e es fòrça confusa. 

## Espècias
drecha|vinheta|265x265px|''Matricaria discoidea''
vinheta|Matricaria

## Referéncias

## Ligams extèrnes

* A reassessment of the nomenclature of Matricaria L. and Tripleurospermum Sch. Bip. (Asteraceae) - Applequist W.L.; ''Taxon'', 1 November 2002, vòl. 51, pas. 4, pp. 757-761(5)
Julius Maada Bio

**Julius Maada Bio** (n. lo 12 de mai de 1964 à Tihun) es un militar e òme politic sierraleonés. En 1996, dirigís un còp d'estat e es cap de l'Estat del 17 de genièr al 29 de març. En 2018, es elegit a president de la Republica. Dintra en foncions lo 4 d'abril.
Raionament fossil

thumb|right|Imatge dau raionament fossil.

Lo **raionament fossil** (tanben dich **fons difüs cosmologic** ò **raionament difüs cosmologic**) es lo nom donat au raionament electromagnetic eissit, segon lo modèl estandard de la cosmologia, d'una epòca cauda e densa qu'a conegut l'Univèrs  ans après lo *[[Big Bang]]*. Uei diluït per lo refrejament e l'expansion de l'Univèrs, a una temperatura fòrça bassa de 2,728 K.

Prevista dins lo corrent deis ans 1940 per Ralph Alpher (1921-2007), Robert Herman (1914-1997) e George Gamow (1904-1968), son existéncia foguèt descubèrta per còp d'azard per Arno Allan Penzias (nascut en 1933) e per Robert Woodrow Wilson (nascut en 1936). Es considerada coma una confiermacion de la teoria dau *[[Big Bang]]* coma començament de l'Univèrs e favorizèt la difusion d'aqueu concèpte au sen de la comunautat scientifica. Es uei un objècte de consensus e un element major de la representacion modèrna de l'Univèrs, de sa formacion e de son evolucion.

Arno Allan Penzias e Robert Woodrow Wilson recebèron lo Prèmi Nobel de Fisica 1978 per sa descubèrta.

## Liames intèrnes

* Big Bang.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Martin Bojowald, *L'univers en rebond. Avant le big-bang*, Gallimard, coll. « Folio essais » (n° 575).
* **[[francés|(fr)]]** Hubert Reeves, *Chronique des atomes et des galaxies*, Seuil et France Culture, 2007.
* **[[francés|(fr)]]** Marc Lachièze-Rey e Edgard Gunzig, *Le Rayonnement cosmologique : Trace de l'Univers primordial*, Masson, coll. « De caelo », 1995.
* **[[francés|(fr)]]** Steven Weinberg (trad. Jean-Benoit Yelnik), *Les Trois Premières Minutes de l'univers*, Seuil, coll. « Point », 1978.

## Nòtas e referéncias
Temps de l'Univèrs

Lo **temps de l'Univèrs** representa la durada passada dempuei lo *[[Big Bang]]*. Aqueu tèrme prejutja pas d'un temps finit per l'Univèrs que son estat anterior au *Big Bang*, s'existís, es totalament desconegut e en fòra dei capacitats actualas d'observacion.

En 2015, a partir dei resultats de la mission Planck, lo temps de l'Univèrs èra estimat a 13,799 ± 0,021 miliards d'ans.

## Liames intèrnes

* Big Bang.
* Univèrs.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Energia sorna

L’**energia sorna** es una forma d'energia ipotetica qu'emplís uniformament tot l'Univèrs e qu'es dotada d'una pression negativa. Aquò li dòna l'aspèct d'una fòrça gravitacionala repulsiva. Son existéncia dins lei modèls cosmologics pus recents es venguda necessària per explicar l'acceleracion de l'expansion de l'Univèrs descubèrta en 1998.

Segon lei darriereis estimacions, representariá aperaquí 68% de la densitat d'energia totala de l'Univèrs e seriá a l'origina de l'acceleracion de l'expansion de l'Univèrs. A tèrme, la repulsion entraïnada per aquela fòrça podriá venir pus importanta que leis interaccions permetent de mantenir ensems lei constituents de la matèria. Segon aqueu scenari, dich *[[Big Rip]]*, aquò es susceptible d'estraçar la matèria e, benlèu, l'Univèrs eu meteis.

## Liames intèrnes

* Big Rip.
* Matèria sorna.
* Univèrs.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Univèrs Observable

L’**Univèrs Observable** es un tèrme utilizat en cosmologia per descriure la partida visibla de l'Univèrs. Per definicion, es una bola centrada sus la Tèrra que son limit es situada a l'orizont cosmologic. Es donc una nocion relativa car, per d'autreis observators, la bola serà diferenta (mai sei dimensions seràn identicas). Permet d'observar d'objèctes aguent emés sa lutz i a 13,7 miliards d'ans mai, en causa de l'expansion de l'Univèrs, son diamètre a aumentat fins a agantar un diamètre de 92 miliards d'ans lutz.

## Liames intèrnes

* Lutz.
* Univèrs.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Giganta gasosa

Una **planeta giganta gasosa** (tanben dicha **planeta joviana** ò **giganta joviana**) es un tipe de planeta giganta principalament formada d'idrogèn e d'èli. Leis elements pesucs i representarián solament 3 a 13% de la massa totala e seriá probable concentrats dins un nuclèu rocassós ò metallic. Segon la temperatura de superficia, se destrian quatre tipes de gigantas gasosas que son dichs Jupitèr fòrça cauds, Jupitèr cauds, Jupitèr temperats e Jupitèr fregs.

Lo Sistèma Solar contèn doas gigantas gasosas que son Jupitèr e Saturne. Pasmens, ambé la descubèrta d'exoplanetas dins d'autrei sistèmas estellars, lo nombre de planetas jovianas conegudas a passat lo milier.

## Liames intèrnes

* Planeta.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Esther Góes

**Esther Contim Góes** (nascuda lo São Paulo, 4 de febrièr de 1946) es una actritz brasilièra. Diplomada en 1969 de l'Escòla d'Art Dramatic de l'Universitat de São Paulo.

Esther èra maridada amb l'actor Renato Borghi, amb qui ten tanben un filh, Ariel Borghi. Descendent de la famlha tradicionala Contim Góes, filha de Dòna Clélia Contim Góes.

## Filmografia

## Nòtas
Adron

Un **adron** es un compausat de particulas subatomicas regidas per l'interaccion fòrta. Dins lo modèl estandard de la fisica dei particulas, son formats de quarks, d'antiquarks e de gluons. Dos tipes principaus d'adrons existisson. Lei mesons son fachs de pareus quark/antiquark e an un espin entier. Lei barions, coma lo proton ò lo neutron, son compausats de tres quarks.

## Liames intèrnes

* Fisica dei particulas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Teoria dei còrdas

La **teoria dei còrdas** es una teoria qu'assaia de prepausar una descripcion de la gravitat quantica, es a dire de l'unificacion de la mecanica quantica e de la relativitat generala, e una unificacion dei quatre interaccions fondamentalas conegudas a l'ora d'ara. Apareguda dins lo corrent deis ans 1940, es una branca fòrça activa de la fisica teorica actuala.

Sei doas ipotèsis de basa son :
* lei bricas fondamentalas de l'Univèrs serián pas de particulas ponctualas mai de menas de cordetas vibrantas tenent una tension, d'un biais similar a un elastic. Ansin, lei caracteristicas distintas dei particulas (massa, carga electrica...) serián de còrdas vibrant diferentament. Per sostenir aquela idèa, es necessària de definir una escala minimala qu'es a l'ora d'ara la dimension de Planck seriá l'escala minimala. Aquò permet de defugir l'aparicion de quantitats infinidas e de divergéncias.
* l'Univèrs auriá mai de tres dimensions espacialas mai plusors d'entre elei serián plegadas e invisibles a nòstra escala d'observacion.
A partir d'aquelei concèptes, la teoria dei còrdas prevetz l'existéncia dau graviton (lo boson de la gravitat) coma una particula d'espin egau a 2 e de massa nulla.

A l'ora d'ara, la teoria dei còrdas a obtengut de resultats teorics parciaus, especialament dins lo domeni de la descripcion dei traucs negres. Pasmens, l'otís matematicas necessari a son foncionament, fòrça complèx, es pas encara acabat e pausa de problemas importants.

## Liames intèrnes

* Gravitat quantica.
* Mecanica quantica.
* Relativitat generala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cefeida

Una **cefeida** es una estèla variabla, giganta ò supergiganta jauna, de 4 a 15 massas solaras e d'una luminositat 100 a  còps pus importanta. Son esclat varia de 0,1 a 2 magnituds segon un periòde ben definit, compresa entre un e 135 jorns. Son nom vèn de Deltà Cefeida qu'es lo prototipe deis estèlas d'aquela classa.

Lei cefeidas son fòrça importantas per leis astronòms car la relacion entre sa periòde e sa luminositat permet de mesurar sa distància a respèct de la Tèrra.

## Liames intèrnes

* Estèla variabla.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Alemand de Transilvània

L**'alemand de Transilvania**; **alemand transilvan** o **saxon transilvan**, es un dialecte germanic, 'na varietat de Francic, parlat per lo saxons de Transilvània, uèi en Romania. 

Lu terma *saxon* tuca pas a la linguistica,  ven de la presença daus saxons dins chancelaria hongresa.

## Exemple linguistic
Lu texte que seg es 'na vielha balada en alemand de Transilvània comparada au Naut-alemand. Qu'es a soslinhar que si los mots separament corresponden, se diferencen bravament per l'escritura e per lur prononciacion.
Natalia Oreiro

**Natalia Oreiro** (19 de mai de 1977) es una cantaira.
## Discografia
* Natalia Oreiro (1998)
* Tu veneno (2000)
* Turmalina (2002)
* Gilda, no me arrepiento de este amor (2015)
Kanada

**Kanada** ò **Kanad** es un savi indian indó dau sègle VI avC que fondèt l'escòla filosofica Vaisheshika. 

Assaièt d'explicar la creacion e l'existéncia de l'Univèrs a partir d'una teoria atomica e de l'utilizacion de la logica. D'efiech, segon eu, totei leis objèctes èran fachs d'entitats indivisbles que son assemblatges permetiá la formacion de substàncias e de còrs materiaus complèxs. Puei, adaptèt aquela teoria ai concèptes de liberacion de l'arma pròpris a l'indoïsme. Aguèt una influéncia importanta sus la pensada deis escòlas indosas ulterioras.

## Liames intèrnes

* Atòm.
* Indoïsme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Òrdre public

L**'òrdre public** es l'estat social correspondent a la tranquillitat, la seguritat e la salubritat publicas. 

Existís dos tipes d'òrdre public: 

* l'òrdre public de direccion, qu'apara l'interès general;
* l'òrdre public de proteccion, apara los mas febles, en general d'una partida febla, coma lo consomator o lo non professional fàcia al professional o lo locatari fàcia a al proprietari.

E, una **nòrma d'òrdre public** es una règla imperativa que las partidas pòdon pas escartar. 

## Treble a l'òrdre public
Lo treble a l'òrdre public es lo damatge significatiu a la patz publica.

Se la notion es evidenta quand lo treble provòca un dangièr o una restriccion de las libertats dels autres ciutadans, es fòrça mai fosca quand se tracta d'un treble a la quietud.

Pòt s'agir:

* del fach d'una persona sola, que realiza dels actes o ten de paraulas desconvenentas (embriaguesa publica, exibicionisme), (tarabast diurn, tarabast nocturn ;
* d'actes collectius, coma de manifestacions, de soslèvaments, d'atropaments.

## Nòrma d'òrdre public
Una nòrma d'òrdre public es una règla imperativa que las partidas pòdon pas escartar e que respond a d'exigéncias fondamentalas o a d'interesses primordials. Per exemple, malgrat lo principi de la libertat contractuala, los contractes son someses a de règlas que los contractants, quitament se son en acòrdi entre eles, pòdon pas escartar. Una règla d'òrdre public pòt èsser invocada eun jutge dins lo reglament d'un litigi, quitament se pas cap de las doas partidas l'invoquèron pas.

### Bibliografia

* Didier Boden, « L'ordre public : limite et condition de la tolérance. Recherches sur le pluralisme juridique », thèse Paris I, dactyl., 2002
* Emmanuelle Neraudau, *Ordre public et droit des étrangers en Europe. La notion d'ordre public en droit des étrangers à l'aune de la construction européenne*, Bruylant, Bruxelles, 2006, 791 p.

## Nòtas e referéncias

## Articles connèxes

* Òrdre public en drech francés
* las règlas imperativas al nivèl internacional *[[jus cogens]]*.
* Òrdre public social
* Òrdre moral
* Trebles de vesinatge
Chuck McCann

[vinheta|McCann de [2013]]
**Charles Jonathan Thomas McCann** (nascut lo 2 de setembre de 1934), pus conegut per son nom d'empont **Chuck McCann**, es un umorista, actor, e escrivan american.
Clarac

**Clarac** que pòt estar:

* Clarac, ua comuna de 
* Clarac, ua anciana comuna de , incorporada dens Nai
* Clarac, ua comuna deus 
* Clarac, ua comuna de la
Cachalòt

Lo **cachalòt** (var. gascona **caverat**), conoissut tanben sota l'apelacion **mulard** ò **peis mulard** e que son nom scientific es *Physeter macrocephalus*, es une espècia de cetacèu de dents de la familha dei  Physeteridae e l'unenc representant actuau dei *physeter*.

Lo mascle pòu aténher lo vintenau de mètres de lòng, çò que ne fa lo mamifèr carnivòr lo mai grand conoissut encuei.

L'etimologia mai probabla es lo gascon "caishalòt" de "caishau".
Es tanzt ein Bi-Ba-Butzemann

**Es tanzt ein Bi-Ba-Butzemann** qu'ei ua cançon alamanda entaus mainatges.

Que parla d'un gus inventat a l'origina entà espaventar los mainatges entà que's portin de com cau au l'òra d'anar au lhèit. Vadut mei amistós, dens la cançon que porta pomas aus mainatges sages.

Las paraulas d'aquesta caçon que hon publicadas per purmera vegada en 1808, dehens la tresau garba deu reculh cançonèr entaus mainatges *Des Knaben Wunderhorn* editat per Clemens Brentano e Achim von Arnim qui s'inspirèn d'un tèxt composat per Jacob Grimm.

A l'escasença de la detencion en Alemanha (a la demanda d'Espanha) e de la posteriora liberacion de Carles Puigdemont, 130au president de la Generalitat de Catalonha, per'mor d'aver apitat un referendum en dehòra de de dret monarquic espanòu e proclamat la Republica Catalana, lo son repic *Bi-Bi-Butzemann* que ho poeticament apropiat peus independentistas per la soa consonància dab *Viva Puigdemont* e l'escrivan catalan Quim Monzó que s' gahè aqueth gus com icòna pròpia de twitter.

\relative g' {\key g \major \time 2/4 \autoBeamOff 
\partial 8 d8 | g g d' d | b b g g | a a d, d | g g16 b d8 d, |
g g d' d | b b g g | a a d, d | g4 r8 b |
a8. b16 c8 a | b8. c16 d8 b | a8. b16 c8 a | b8. c16 d8 d, |
g g d' d | b b g g | a a d, d | g4 r8 \bar "|." }
\addlyrics { 
Es tanzt ein Bi- Ba- But -- ze -- mann
in un -- serm Haus her -- um, fi -- de -- bum,
es tanzt ein Bi- Ba- But -- ze -- mann
in un -- serm Haus her -- um.

Er rüt -- telt sich, er schüt -- telt sich,
er wirft sein Säck -- lein hin -- ter sich.
Es tanzt ein Bi- Ba- But -- ze -- mann
in un -- serm Haus her -- um. }

## Referencias
Bandièra d'Islàndia

La **bandièra d’Islàndia**, bandièra civila de la Republica d’Islàndia, foguèt oficialament descricha per la lei n°34 del 17 de junh de 1944, a l’escasença de la proclamacion de la Republica. Consistís en una crotz escandinava "roja de fuòc" bordada d'un "blanc de nèu" sus un fons "blau de cèl". 

Foguèt la continuacion de la bandièra civila del reialme d’Islàndia adoptada en 1918.

Islàndia utiliza una bandièra diferenta per las autoritats de l’estat, civilas e militàrias.

Existís tanben una bandièra especiala pel president de la republica.

## Definicion de las colors
### Definicion oficiala (diccionari internacional del textil)
:
### Equivaléncias
:
Reialme d'Islàndia

Lo **reialme d’Islàndia** foguèt un estat independent en union personala amb lo reialme de Danemarc de 1918 a 1944.
L’acte d’union del 1èr de decembre de 1918 instituïguèt un reialme sobeiran e independent amb lo meteis monarca que Danemarc. Foguèt renovat per 3 ans en 1940. Finalament, se proclamèt la republica d’Islàndia en 1944.
Gat de Schrödinger

Lo **gat de Schrödinger** es una experiéncia de pensada imaginada en 1935 per lo fisician austrian Erwin Schrödinger (1887-1961) per illustrar lei lacunas de l'interpretacion de l'Escòla de Copenaga de la mecanica quantica, especialament aquelei de la mesura.

D'efiech, la mecanica quantica es malaisada de concebre car sa descripcion es basada sus d'amplituds de probabilitat, dichas foncions d'onda, que permèton en teoria a plusors estats diferents de coexistir. Pasmens, durant una mesura, l'objècte quantic serà trobat dins un estat determinat. Ansin, es la mesura que trebola lo sistèma e l'entraïna d'un estat quantic superpausat (plusors estats probables) a un estat determinat (mesurat). Aquel estat existís pas avans la mesura.

Pasmens, aquela nocion de mesura e de bifurcacion d'estat son pas presents dins lo formalisme quantic. Per certanei fisicians, lo concèpte de mesura ò d'observacion a donc ges de realitat fisica e l'estat mesurat existís pas realament.

Foguèt imaginada per denonciar aquela paradòxa que l'experiéncia dau gat de Schrödinger foguèt inventada. Son autor imaginèt un gat estremat dins una boita. Una fònt radioactiva emet de radiacions captadas per un sistèma dau tipe comptaire Geiger. Après aver recebut una dòsi donada de radiacions, aqueu sistèma esclapa una fiòla de poison que tua lo gat. Pasmens, es pas possible de preveire l'instant de la liberacion dau poison car la desintegracion radioactiva es un fenomèn aleatòri (e donc probabilista). Segon l'Escòla de Copenaga, tant que la boita es pas dubèrta, lei dos estats, fiòla intacta/gat vivent e fiòla rompuda/gat mòrt, son possibles e lo gat es donc au còp vivent e mòrt, çò qu'es fòrça malaisat de concebre.

## Liames intèrnes

* Erwin Schrödinger.
* Mecanica quantica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Neutrinò

Lo **neutrinò** (var. **neutrino**) es una particula elementària dau modèl estandard de la fisica dei particulas. Es un fermion d'espin ½, electricament neutre. Tres tipes diferents son coneguts a l'ora d'ara mai l'existéncia de neutrinós suplementaris es pas impossibla.

Son existéncia foguèt postulada per lo premier còp en 1930 per lo fisician Wolfgang Pauli (1900-1958) e foguèt confiermada en 1956. Pasmens, lei neutrinòs demòran totjorn mau coneguts e son un objècte major de la recèrca actuala en fisica dei particulas.

## Liames intèrnes

* Fisica dei particulas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Condensat de Bose-Einstein

Un **condensat de Bose-Einstein** es un estat de la matèria format d'un gas de bosons fòrça diluit a una temperatura pròcha dau zèro absolut. Dins aquelei condicions, la màger part dei bosons ocupan l'estat quantic pus bas possible, çò que permet a certaneis efiechs quantics microscopics de venir visibles. Dins lei fachs, per obtenir un tal compausat, es necessari de diluir un gas a una densitat  còps pus febla qu'aquela de l'èr e de lo refrejar a una temperatura d'aperaquí un centenau de nanogras Kelvin (10-7 K).

Aquel estat foguèt previst en 1924-1925 per lei fiscians Satyendra Nath Bose (1894-1974) e Albert Einstein (1879-1955) e la premiera observacion experimentala foguèt realizada en 1995 per Eric Allin Cornell (nascut en 1961) e Carl Wieman (nascut en 1951).

## Liames intèrnes

* Albert Einstein.
* Satyendra Nath Bose.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Efiech tunèu

L’**efiech tunèu** designa la proprietat que tèn un objècte quantic de passar una barriera de potenciau en despiech d'una energia insuffisenta. D'efiech, per una particula quantica, la foncion d'onda s'annula pas au nivèu de la barriera mai s'atenua a l'interior. Ansin, se a la sortida, la particula a una probabilitat de preséncia non nulla, pòu passar la barriera.

## Liames intèrnes

* Mecanica quantica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Musica country

La **musica country**, o  **country and western** o simplament lo **country**, es un genre musical popular qu'a per origina lo sud èst dels Estats Units al començament de las annadas 1920. Sas raices son dins la folk music (especialament la de la region de las Apalaches) e lo blues.
Teoria quantica dei camps

La **teoria quantica dei camps** es un modèl teoric de descripcion dei particulas subatomicas en mecanica quantica. Desvolopada a partir deis ans 1920, aguèt un ròtle fondamentau dins lei progrès realizats per la fisica dei particulas durant lo sègle XX avans de presentar de limits regardant sa capacitat d'unificar la mecanica quantica e la teoria de la relativitat. Dins aquò, es totjorn considerada coma una bòna approximacion deis estats d'energia bassa.

## Liames intèrnes

* Mecanica quantica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Temple

Un **temple** es una estructura destinada a de rites ò d'activitats religiós e espirituaus coma de preguieras ò de sacrificis. Es generalament dedicat a una divinitat ò un ensems de divinitats donats. Aquela estructura apareguèt ambé l'aparicion dei premiereis estats sedentaris. En certanei religions, lei temples pòrtan un nom particular (glèisas per lei catolics, mosqueta per lei musulmans... etc).


File:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|Temple de Göbekli Tepe (milleni X-VIII avC) qu'es una construccion de pèira pus anciana de l'Istòria.
File:Ziggarat of Ur 001.jpg|Zigorat d'Ur (milleni III avC).
File:Agrigento-Tempio della Concordia01.JPG|Temple grèc d'Agrigenta (sègle V avC).
File:Philae Temple R03.jpg|Temple egipcian d'Isis (sègle IV avC).
File:MaisonCarrée.jpeg|Temple roman de l'Ostau Cairat (sègle I apC).
File:Mexico-tehotihuacan-13.jpg|Temple de Teotihuacan (sègle II).
File:Horyu-ji09s3200.jpg|Pagòda japonesa (sègle VII).
File:Borobudur Northwest View.jpg|Temple de Java (sègle VIII-XI).
File:Chichen Itza 3.jpg|Temple maia de Chichen Itza (sègles VIII-XII).
File:Iron Pagoda d.JPG|Pagòda chinesa de Kaifeng (sègle XI).
File:Chapelle de Ste-Croix, Arles.JPG|Capèla catolica de l'abadiá de Montmajor (sègle XII).
File:Cathédrale Notre-Dame du Puy-en-Velay 1.jpg|Catedrala catolica dau Puèi de Velai (sègle XIII).
File:Sultan Ahmed Mosque.jpg|Mosqueta turca (sègle XVII).
File:Bayonne -Synagogue 2.JPG|Sinagòga de Baiona (sègle XIX).


## Liames intèrnes

* Religion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Santuari

Un **santuari** es un endrech sacrat ont una divinitat, un rèire, un eròi, un martir, un èsser subrenaturala ò una figura similara es venerat. Contèn sovent d'idòlas, de relíquias ò divèrseis objèctes associats ambé la figura venerada. Aqueu tipe d'endrech se tròba dins mai d'una religion sus totei lei continents.

Un santuari onte d'ofèrtas son donadas a la figura venerada es dich autar.

## Liames intèrnes

* Religion.
* Temple.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Autar

Un **autar** (var. **altar**, **autal**, **autel**) designa, dins lo domeni religiós, una taula destinada au cumpliment de sacrifis rituaus ò au depaus d'ofèrtas. Segon lei crèires, pòdon se trobar dins de santuaris, de temples ò d'ostaus.

## Liames intèrnes

* Religion.
* Temple.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ducat d'Atenas

[thumb|right|Estats latins, compres lo Ducat d'Atenas, après lo partiment de l'[Empèri Bizantin en 1204.]]

Lo **Ducat d'Atenas** es un estat latin fondat après lo partiment de l'Empèri Bizantin consecutiu a la Quatrena Crosada. Existiguèt de 1204 a 1458. Sa capitala èra Atenas mai son centre politic vertadier foguèt Tebas. Aqueu principat èra teoricament sota la senhoriá de l'Empèri Latin mai èra, en realitat, independent. Foguèt contrarotlat per de nobles francés de 1204 a 1311, catalans de 1311 a 1390 e italians de 1390 a 1458. Foguèt finalament ocupat e annexat per lei Turcs Otomans.

## Liames intèrnes

* Estat latin.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mehmet II

[thumb|right|Extension de l'Empèri Otoman de [1307 a 1683, compres aquela realizada entre 1451 e 1481 per Mehmet II.]]

**Mehmet II** (30 de març de 1432, Edirne - 3 de mai de 1481, Gebze) foguèt lo seten sultan otoman de 1451 a 1481. Succediguèt a Murad II (1421-1451) e foguèt remplaçat per Bazajet II (1481-1512). Son rèine correspond a una aumentacion considerabla de la poissança otomana e a la formacion de l'Empèri Otoman.

La premiera partida de son rèine foguèt consacrat a l'eliminacion dei rèstas de l'Empèri Bizantin e deis estats latins. Premier, prenguèt Constantinòble lo 29 de mai de 1453 après sèt setmanas d'un sètge ben preparat. Puei, ocupèt Serbia (1454-1459), liquidèt lei darriereis estats bizantins (Morèa en 1460 e Trebizonda en 1461), prenguèt l'illa de Lèsbos (1462) e conquistèt Bòsnia.

Après aquelei succès, s'ataquèt ai poissanças crestianas majoras en Mediterranèa (Venècia) e dins lei Balcans (Ongria) e continuèt d'estendre la dominacion otomana en Anatolia. Aquò li permetèt de sometre totei lei tribús turcas anatolianas e Crimèa, d'ocupar lo rèsta de Grècia e divèrseis illas de la Mar Egèa. Pasmens, lei tropas de Mehmet II foguèron batudas a Ròdes que demorèt independenta fins a 1522.

En parallèl d'aqueleis expedicions militaras, Mehmet II es tanben l'autor d'una òbra legislativa importanta destinada a assegurar l'organizacion de l'Empèri. En particular, limitèt lo poder dei grands e generalizèt l'utilizacion de foncionaris esclaus au sen de l'adminstracion. Installèt la capitala otomana a Constantinòble e ordonèt la publicacion d'un recuelh de lèis.

## Liames intèrnes

* Empèri Otoman.
* Sètge de Constantinòble (1453).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Voyager 1

***Voyager 1*** es una sonda espaciala estatsunidenca mandada dins lo Sistèma Solar per la NASA lo 5 de setembre de 1977. Susvolèt lei sistèmas de Jupitèr e de Saturne. Aquelei passatges permetèron de prendre de fotografias, d'estudiar l'atmosfèra, lo clima, lo camp magnetic, lei sistèmas d'anèus e de descubrir plusors sattelits novèus.


File:Great Red Spot From Voyager 1.jpg|Taca Roja de Jupitèr.
File:Volcanic crater with radiating lava flows on Io.jpg|Volcans d'Io.
File:Vulcanic Explosion on Io.jpg|Erupcion volcanica a la superficia d'Io.
File:PIA01970.jpg|Euròpa.
File:Ganymede - PIA02278.jpg|Ganimèdes.
File:Crescent Saturn as seen from Voyager 1.jpg|Saturne.


## Liames intèrnes

* *[[Voyager 2]]*, mission dau meteis programa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Aryabhata

**Aryabhata** (476 - sègle VI) es un astronòm indian de la premiera mitat dau sègle VI. Es l'autor de l*'[[Aryabhatiya]]* que presenta un sistèma quasi copernician amb una Tèrra que vira a l'entorn de son aisse e de planetas que viran a l'entorn dau Soleu segon d'orbitas ellipticas. Aqueu modèl li permetèt de preveire leis eclipsis solaras e lunaras d'un biais precís.

## Liames intèrnes

* Astronomia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Angles

*Angles (Vendèa) – una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendèa e la region dels Païses de Léger.
*Angles (Tarn) – una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e de la region d'Occitània.
*Angles (Gard) – una comuna occitana, situada dins lo departament de Gard e la region de Lengadòc-Rosselhon.
*Angles (Aups d'Auta Provença) – una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
*Eths Angles - ua comuna occitana de Gasconha situada en departament deths Hauts Pirenèus dera region de Occitània.
*Anglès (la Selva) – un municipi de la província catalana de Girona e de la Comunautat Autonòma de Generalitat de Catalonha.
*Anglés – una lenga indoeuropèa del grop germanic occidental originària d'Anglatèrra.
Revolucion sexuala

La **revolucion sexuala**, tanben coneguda coma **liberacion sexuala**, foguèt lo prigond cambiament arribant pendent la segonda mitat del sègle XX dins lo mond occidental al subjècte de la concepcion de la morala sexuala e del comportament sexual uman en general. Popularament, lo tèrme s'identifica amb una liberalizacion de las costumas e una creissenta egalitat entre los sèxes a partir dels ans seissanta e setanta. 

Unes autors pensan que la revolucion consistiguèt pas en una granda varietat de comportaments sexuals novèls, mas la simpla acceptacion publica d'actituds e practicas que se consideravan abans coma de tabós. La revolucion sexuala foguèt una estapa fòrça important pel feminisme, que se reclamava de dreches basics per las femnas, coma l'avortament e la pilula contaceptiva. Pasmens, las reivindicacions feministas ja existissiá de decennias abans, subretot la revindicacion politica d'egalitat de dreches entre totes los membres de la societat. 

Unes dels moments mai importants del movement foguèron las publicacions, a partir dels primièrs de 1950, dels rapòts de Kinsey e de Masters & Johnson, que dobriguèron los debats sul poder de l'erotisme, sometèron a la critica e d'alternativas a la monogamia, comencèron a questionar l'orgasme, lo masclisme e l'eterosexualitat, e fin finala tanben faguèron la dralha cap a l'acceptacion de l'omosexualitat.

## Al respècte de l'orientacion sexuala
**L'orientacion sexuala definís pas l'identitat**

Daniel Borrillo considèra que l'orientacion sexuala constituís pas la substància d'una identitat. Considèra que pretendre aquò implicariá sometre a las personas en un sistèma d'actituds e de comportaments las limitant a un autoconcepte qu'an pas elegit (l'orientacion sexuala se causís pas). «La sexualitat d'una persona sembla un element tròp pauc significatiu per la preténer definir. La "personalitat omosexuala" existís pas». «I a pas de diferentas omosexualitats mas d'omosexualitats amb diferentas personalitats, del mèsme biais qu'i a pas diferentas eterosexualitats mas d'eterosexuals amb diferentas personalitats. E es dins aquesta diversitat de personalitats, d'apròches vitals e de biais de voler viure l’afectivitat de cada persona, [..] Que fa que l’univèrs de las relacions sentimentalas es fòrça mai qu'exclusivament atraccion». Çò que se compren ara coma **identitat omosexuala**, a una existéncia finida, tala coma Guasch explica «l**'identitat** gai e lesbiana es la responsa politica als contraròtles socials relatius a l'omosexualitat e aurà pas pus de sens (e serà pas pus socialament possibla) quand aquel contraròtle desapareisserà». Martínez remarca que quand la **revindicacion politica** serà pas mai necessària, quand existirà l'egalitat, serà pas mai pertinenta quina que siá la diferenciacion a causa de l'orientacion sexuala.

## Referéncias

## Vejatz tanben
*Amor liure
Eliseu Reclus

**Elisèu Reclus** (Senta Fe la Granda, Agenés, 1830 - Torhout, Flandra Occidentala, 1905) es un geograf occitan, libertari, membre de la Primièra Internacionala.

## Vida
Nais dins una familha protestanta sortida del Fleis, en Perigòrd. Lo paire Jacques es un pastor e ensenhaire a Santa Fe.
 
En 1842, als dotze ans, quita l'ostal del paire amb lo fraire ainat, Elias, per se ganhar la vida e conéisser lo monde. Va en Alemanha.

En 1847, torna en França e dintra a la facultat de teologia de Montalban.

La revolucion de 1848, a París, càmbia l'orientacion intelectuala d'Elisèu, que va apondre a sas lecturas Saint-Simon, Charles Fourier, August Comte e Lamennais. Elisèu frequenta alara las classas de Carl Ritter, professor de geografia a l'Universitat de Berlin, autor de "La geografia dins sa relacion amb la natura e l'istòria de l'òme", una òbra inacabada de dètz volums, escrichs entre 1822 e 1859, una de las òbras fondamentalas de la geografia comparada que serà completada mai tard per la "Geografia Universala" del quite Elisèu Reclus, inclusent los estudis d’Euròpa, d’America e d’Oceania.

Pendent lo sètge de París en 1870, escriguèt una òbra per sosténer la Comuna de París e foguèt empresonat puèi fòrabandit.

## Sas Idèas

### [[Anarquisme]]
Elisèu Reclus èra un militant dels mitans anarquista, èra tanben en relacion amb nombre de personas del movement libertari de l'epòca. Uèi, es vist coma un precursor de l’ecologia sociala que serà desvolopada mai tard per Murray Bookchin.

### [[Vegetarisme]]
Lèu rebutat per la carn, Elisèu Reclus èra un vegetarian convencut. Partejava aquela concepcion amb lo fraire Elias.
Rugbi de XV feminin

Lo rugbi de XV feminin seguís exactament las meteissas règlas que lo rugbi de XV practicat pels òmes. Per contra, ten son istòria pròpia per rason de las numerosas temptativas masculinas per exclure las femnas del juòc. Anuèit, lo rugby de XV feminin es malurosament luènh de possedir lo meteis estatut que son omològue masculin.

## Istòria

A la seguida del reviscòl del rugbi de XV feminin que debutèt dins las annadas 1980, la disciplina poguèt organizar de competicions calcadas subre lo modèl masculin amb de campionats nacionals, d'espròvas internacionalas, regionalas e mondialas jogadas per d'equipas nacionalas. En Euròpa, aquel movement es enquadrat per las federacions nacionalas, mentre qu'als Estats Units es l'espòrt escolar que fai possible aquela evolucion. Amb una basa de jogairas fòrca numerosa de plusors milierats de practicantas, èra plan logic de veire emergir una equipa estasunidenca de primièra importança que ganhèt puèi la primièra Copa del monde en 1991 (non oficiala). Calguèt esperar la tresena Copa del monde de 1998 per que siá reconeguda per l'International Rugby Board.

L'Euròpa e l'Australasia non demorèron pas inactivas, e decidiguèron d'aplicar los meteisses esquèmas qu'aqueles seguits pels pacticants masculins. Es coma aquò que las federacions botèron en plaça de competicions nacionalas e que lo nivèl s'enaucèt pauc a cha pauc, fins a l'integracion d'equipas femininas dins lors seleccions nacionalas. L'Anglatèrra (venceira de las Copas del monde de 1994 e 2014, campiona d'Euròpa amb onze Grands Chelèms en Torneg de las Sièis Nacions) e mai que mai la Nòva-Zelàndia (cinc còps campiona del monde) dominèron lo rugbi de XV feminin d'aquela darrièra decennia. Tanben lo Canadà en America del Nòrd, o la França en Euròpa, fan bona figura.

Per çò dels clubs, los campionats nacionals mancan de mejans e exisís pas ges de competicion subre-nacionala coma lo Super 14 o la Copa d'Euròpa.

## Fotografias
   

## Equipas occitanas del Campionat de França (Tòp 8)
* Montpelhièr Erau rugbi (feminina)
* ASM Romanhat rugbi feminin
* Estadi tolosan rugbi feminin
* Blanhac rugbi feminin