open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jil Love

**Jil Love**, escais artistic de **Jordina Salabert**, tanben coneguda cinematograficament coma **Love Jordina** (Tarragona, 4 de març de 1980) es una activista a favor de la patz e una realizadora e actritz catalana. Venguèt famosa dins l'estat espanhòl durant las manifestacions del 25S de 2012 a Madrid, coma tanben o venguèt aquel jorn un trabalhador de bar Alberto Casillas que defendèt de manifestaires refugiat dins lo bar, quand se mostrèt nusa sus la Plaza de Neptuno per arrestar las ofensivas policièras. Faguèt la una de la revista *[[Interviú]]* la segonda setmana d'octobre de 2012. 

Coma las FEMEN utiliza la nuditat per atraire las gents e veïcular son messatge. Es estada sovent comparada a una "resurreccion dels hippies de las annadas 1960" e parla sistematicament de sa veneracion de la diva Isis. Sas accions coïncidisson sovent a de realizacions de son alterègo Love Jordina coma per exemple la promocion nusa davant la Catedrala de Tarragona lo 3 de decembre de 2013 per son film *Saving Isis*, conte narrat per la votz en off de l'actritz espanhòla Pilar Bardem presentat al Festival Internacional de Cine de Tarragona REC.

Lo 10 de genièr se liguèt amb un sac de plastic sul cap amb l'eslogan "El meu nom és Catalunya" ligat al còl e un cartèl al costat "Catalunya s'ofega Sr. Alcalde. No ens negui el dret a decidir el nostre futur" que los elegits del Partit Popular vòlon pas donar d'informacions sus la populacion per permetre lo Referendum d'autodeterminacion de Catalonha. Son accion impulsada pels Verds recebèt lo supòrt de l'Assemblada Nacionala Catalana e de la Candidatura d'Unitat Populara. Utiliza coma lògo un còr amb una R majuscula, formas brèvas que representant son eslogan Love Revolution.

## Biografia
A 16 ans abandonèt los estudis e anèt viure a Barcelona trabalhar dins lo mitan de la vida nocturna e comencèt a aver de problèma amb la dròga. Quand faguèt 18 ans, Love Jordina se n'anèt trabalhar a la capitala espanhòla ont aprèp una debuta dificila trabalhèt coma cantaira e actritz. Partiguèt puèi qualques ans mai tard, en 2006, a 26 ans, als Estats Units. Viu actualament entre Santa Fe (Estats Units) e Espanha. En 2010 realizèt un cort-metratge en America: *Waves: A Tale of Love and Obsession*.

## Ligams extèrns
* Sit web de Jil Love
Ariel Sharon

250px|thumb|Ariel Sharon en 2004
**Ariel Sharon** (en ebrèu: אריאל שרון; Kefar Malal, Jaffa, Palestina, 27 de febrièr de 1928 - Tel Aviv, 11 de genièr de 2014) foguèt un militar e politician israelian. Foguèt Primièr Ministre d'Israèl dempuèi març de 2001 fins a abril de 2006. En aquel temps tombèt dins lo coma e remplaçat per Ehud Olmert.
Passèt uèch ans en estat vegetatiu e moriguèt finalament l'11 de febrièr de 2014.
Valparaiso

thumb|right|346px|Vila de Valparaíso
**Valparaíso** (*Nuestra Señora de las Mercedes de Puerto Claro de Valparaíso* en castelhan) es una vila que se situa dins l'estat chilen. Es tanben la capitala de la província de Valparaíso, dins la region de Valparaíso. Sa populacion, en 2002, èra de 270 242 abitants. Sa superfícia totala es de 401,6 km². 
Lo gentilici es **portenho -a** ou **valpino -a**.

## Geografia
La vila se situa sus la còsta de l'Ocean Pacific.
## Istòria
## Administracion
## Demografia
## Luòcs e monuments
## Personalitats ligadas amb la comuna
*Salvador Allende
*Augusto Pinochet
*Camilo Mori
*Marsia Alexander-Clarke
*Roberto Ampuero
*Giancarlo Monsalve
*Sergio Badilla Castillo
*Curt Echtermeyer
*Abelardo Quinteros
*John Christian Watson
*Ernestina Pérez Barahona
*Elvira Santa Cruz Ossa

## Embessonatges
## Vejatz tanben
### Ligams extèrnes
* Commonscat:Valparaíso
* Municipalitat locala de la vila e comuna, en castelhan
* ciudaddevalparaiso.cl, en castelhan
### Notas
Bauma de Fumane

La **Bauma de Fumane** es un sèti paleontologic major d'Itàlia situat sus lo territòri de la comuna de Fumane.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cultura de la terralha cardiala

La **cultura de la terralha cardiala** es un periòde dau Neolitic mediterranèu italian, francés e espanhòu. Es caracterizada per la produccion de terralhas marcadas per d'emprentas realizadas sus l'argiela fresca amb un cauquilhatge dich *[[Cerastoderma edule|Cardium edulis]]*.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Civilizacion dei Terramare

La **civilizacion dei Terramare** es un tèrme que designa una tecnologia complèxa de l'Edat dau Bronze mejan e tardiu establida dins la vau de Pò entre 1700 e 1150 avC. Faguèt partida de la cultura dei camps d'urnas. Desvolopèt d'abitats lacustres, probablament fortificats, establits lòng d'un riu. Es a l'origina de la cultura de Villanova e de la civilizacion etrusca.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cultura de Villanova

La **cultura de Villanova** es un tèrme utilizat per designar una cultura antica, situada dins la peninsula italiana, apareguda au començament dau milennari I avC e a l'origina de la civilizacion etrusca. 

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cilentan

300px|thumb|Lo cilentan dins l'ensems de dialèctes meridionals (en IVd) segon d'informacions trachas de

Lo **cilentan** (localament *celendano* o *cilindanu* e en italian: *cilentano*) es una varietat parlada dins l'airal de Cilento, dins la província de Salèrn en Campània e tanben dins la Val de Diano que n'es vesina.
Cultura d'Itàlia

La **cultura d'[[Itàlia]]** es reconeguda per son art, sa cultura e divèrses monuments, entre eles la torre de Pisa e lo Colisèu roman; tanben per sa gastronomia (la pizza e la pasta son de plats italians famoses), sos vins, son estil de vida, son elegància, son dissenh, son cinèma, son teatre e sa literatura : tant en poesia, amb de poètas de renom coma Dante, Petrarca, Tasso, Pasolini, Umberto Saba, Cesare Pavese entre autres, o d'autres genres, coma lo roman amb d'autors coma Gianni Rodari o Leonardo Sciascia, e lo teatre coma Dario Fo, titular del Prèmi Nobel ; o la musica (en particular l'opèra).

Lo periòde de la Renaissença europèa comencèt en Itàlia durant los sègles XIV e XV.


  **Fèstas**
  
    **Datas**
    Nom en occitan
    Nom local
    Nòtas
  
  
    1èr de genièr
    An Nòu
    *Capodanno*
    &nbsp;
  
  
    6 de genièr
    Epifania
    *Epifania*
    &nbsp;
  
  
    *Mobila*
    Dimenge de Pascas
    *Pasqua*
    &nbsp;
  
  
    *Mobila*
    Diluns de Pascas
    *Lunedì di Pasqua*
    &nbsp;
  
  
    25 d'abril
    Anniversari de la liberacion
    *Liberazione*
    1945
  
  
    1èr de mai
    Fèsta del trabalh
    *Festa del Lavoro*
    &nbsp;
  
  
    2 de junh
    Fèsta de la Republica
    *Festa della Repubblica*
    1946
  
  
    15 d'agost
    Jorn de l'Assompcion
    *Ferragosto*
    &nbsp;
  
  
    11 de novembre
    Jorn de Totsants
    *Tutti i Santi*
    &nbsp;
  
  
    8 de decembre
    Immaculada Concepcion
    *Immacolata*
    &nbsp;
  
  
    25 de decembre
    Nadal
    *Natale*
    &nbsp;
  
  
    26 de decembre
    Sant Estève
    *Santo Stefano*
    &nbsp;
  
  
    31 de decembre
    Nuèch de Sant Silvèstre
    *San Silvestro*
    &nbsp;
Vassily Kandinsky

thumb|Vassily Kandinsky
**Vassily Kandinsky** (en rus: Василий Васильевич Кандинский; 4 de decembre de 1866, Moscòu – 13 de decembre de 1944, Neuilly sur Seine) foguèt un pintor rus considerat coma una artista major dau sègle XX e una dei fondators de l'art abstrach.


With One Voice - Wassily Kandinsky, Pompidou.jpg
Fugue.JPG
Wassily Kandinsky - Impression III (Concert) - Google Art Project.jpg
Wassily Kandinsky - Romantic Landscape - Google Art Project.jpg
Wassily Kandinsky - Improvisation Gorge.jpg
A Riding Amazon.jpg


## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Melquiades (papa)

**Melquiades** (mòrt lo 10 de genier de 314) fuguèt lo 32 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 2 de julhet de 311 au 10 de genier de 314. Succediguèt a Eusèbi (309-310) e fuguèt remplaçat per Silvèstre I (314-335).

Probablament d'origina berbèra, fuguèt elegit per remplaçar lo papa Eusèbi mòrt exilat en Sicília per l'emperaire Maxenç. Capitèt de melhorar lei relacions ambé l'autoritat imperiala car Maxenç acceptèt finalament d'autorizar son eleccion e de levar lei mesuras repressivas còntra lei crestians. Aqueu melhorament fuguèt per la seguida confirmat per l'adopcion de l'edicte de tolerància de Milan en 313 que marquèt la fin dei persecucions anticrestianas. Après l'eliminacion de Maxenç per Constantin, s'installèt dins lo palais de Latran donat per la maire de l'emperaire novèu. I organizèt en 313 un concili per s'ocupar deis afaires de l'evescat de Cartage e condamnar l'eretgia donatista.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Napalm

Lo **napalm** es una substància quimica incendiària inventada en 1942 e destinada a d'utilizacions militaras. Se compausa d'una mescla d'agents gelificants e d'esséncia o de derivat dau petròli. Fuguèt desvolopat en 1942 dins un laboratòri secret de l'Universitat de Harvard en Massachusetts ais Estats Units, per una còla dirigida peu quimist Louis Fieser. 
Fuguèt inicialament utilizat còntra de bastiments mai d'usatges antipersonaus se desvolopèron rapidament en causa de sa capacitat de pegar a la pèu. Fuguèt emplegat d'en premier sul teatre europèu pendent la Segonda Guèrra Mondiala; es estat utilizat intensivament pendent leis atacas incendiàrias de l'US Air Force contre lei vilas japonesas dins la guèrra dau Pacific. Conoguèt puèi un usatge fòrça important, especialament en Indochina per lei Francés puei per leis Estatsunidencs.

Lo nom de "Napalm" es una combinason deis noms de dos constituents deis agents gelificants: l'acid naftenic e l'acid palmitic.

En 1980, lei Nacions Unidas declarèron l'utilizacion de gel de Napalm contre lei concentracions de populacions civilas coma crim de guèrra.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Geografia d'Itàlia

La **geografia d'[[Itàlia]]** es constituida principalament per una granda peninsula que s'estend cap a la Mar Mediterranèa, ont amb sas doas principalas illas, Sicília e Sardenha, crèa massas aqüaticas importantas, coma la Mar Adriatica al nord-èst e la Mar Ioniana al sud-èst.

Los Apenins forman la colomna vertebrala de la peninsula ; s'unís amb los Alps, la cadena montanhòla que forma un arc al nòrd. Alà se tròba tanben una granda planura alluviala, la planura de Pò, drenada per Pò e sos divèrses afluents provenent dels Alps, dels Apenins e de las Dolomitas.

Son punt culminant es lo Mont Blanc (*Monte Bianco*) a 4810&nbsp;m d'altitud, mas Itàlia s'associa mai facilament amb dos volcans famoses: Vesuvi, actualament inactiu, prèp de Nàpols e Ètna, fòrça actiu, en Sicília.
Mont Kosciuszko

Lo **mont Kosciuszko** ( m) es lo ponch culminant d'Austràlia. Se situa dins la cadena dei Snowy Mountains au sud-èst dau país. La premiera ascension oficiala foguèt realizada en 1840 per l'explorator polonés Pawel Strzelecki.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias


## Ligams extèrnes
* mont kosciuszko Sit oficial de la mt Kosciuszko
Elefant de guèrra

Un **elefant de guèrra** èra un elefant dreiçat per d'utilizacions militaras sus lo prat batalhier ò per transportar de cargas pesucas. Foguèt utilizat de l'Antiquitat au sègle XIX.

Una carga d'elefants èra basada sus la poissança deis animaus e èra malaisada d'arrestar per de fòrças d'infantariá soletas. De mai, l'aspèct e l'odor deis elefants entraïnavan de panicas generalas au sen dei chivaus. Enfin, tuar ò neutralizar un elefant èra una causa malaisada de realizar. Pasmens, de tacticas especialas foguèron desvolopadas per luchar còntra leis elefants e, dins lo cas d'una bleiçadura grèva ò d'una retirada grèva, un animau podiá s'entornar brutalament e infligir de pèrdas importantas a la sieuna armada.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Obusièr

Un **obusièr** es una pèça d'artilhariá relativament corta que permet de tirar de projectils en seguissent una trajectòria en forma de campana. Aquela particularitat permet d'aumentar la portada e d'atacar d'objectius protegits darrier un obstacle empachant un tir dirècte. Dins lei fòrças armadas modèrnas, lo tèrme designa una pèça d'artilhariá que lo rapòrt entre la longor de la partida raiada de son tube e son calibre es inferior a 20 ò 25. Pasmens, istoricament, la nocion d'obusièr conoguèt d'evolucions importantas e foguèt de còps utilizada per descrire de pèças desenant consideradas coma de mortiers.

## Istòria

Lo tèrme obusièr, eissit dau mot chèc *houfnice*, sembla d'aparéisser tre lei Guèrras Ussitas au començament dau sègle XV. D'aqueu temps, la nomenclatura dei pèças d'artilhariá èra pas totjorn ben definida, mai se difusèt pauc a cha pauc l'idèa que lei obusièrs èran de pèças permetent un tir indirècte, intermediàrias entre lei canons e lei mortièrs. Au sègle XVIII, lo tèrme s'apliquèt puslèu ai pèças capables de tirar d'obús, es a dire de projectils explosius. Pasmens, dins lo corrent dau sègle XIX, l'abandon progressiu dei bolets entraïnèt un cambiament novèu amb l'adopcion de la designacion de canon per lei pèças tirant un obús de velocitat auta amb un angle inferior a 45° e d'obusièr per lei pèças tirant d'obús de velocitat febla amb un angle superior a 45 °.

La definicion actuala de l'obusièr apareguèt durant la Premiera Guèrra Mondiala. D'efiech, durant aqueu conflicte, intrèron en servici de pèças d'artilhariá capabla de tirar amb d'angles fòrça variats. Lo critèri de determinacion venguèt alora lo rapòrt entre la longor de la partida raiada dau tube e son calibre. En dessota de 20, la pèça es considerada coma un obusièr e, en delà, coma un canon. I a pasmens d'excepcions coma leis Estats Units que fixan lo limit a 25. Dins lei fachs, leis obusièrs demòran privilegiats per lo tir indirècte a d'angles superiors a 45 ° e lei canons per lo tir dirècte. Pendant la Premiera Guèrra Mondiala, fòrça obusièrs foguèron organizats au sen d'unitats mesclant artilhariá e camions per aumentar sa mobilitat. Aquela associacion foguèt un dei claus dau succès deis ofensivas francobritanicas de 1918. Après la Segonda Guèrra Mondiala, apareguèron d'obusièrs automotors, çò que permetèt encara d'aumentar lei capacitats de desplaçament de l'artilhariá sus un teatre d'operacions.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Artilhariá.
* Canon.
* Mortier.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Mina terrèstra

Una **mina terrèstra** es un sistèma explosiu concebut e plaçat per explosar au passatge de personaus ò de veïculs enemics.  

## Liames intèrnes

* Fortificacion.
* Guèrra.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nunchaku

Un **nunchaku** es una arma asiatica compausada de dos bastons liats per una cadena.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Casco

Un **casco** es una pèça d'armadura ò un equipament de proteccion individuala militar ò civiu destinat a la proteccion de la tèsta còntra lei consequéncias d'un traumatisme cranian.

## Liames intèrnes

* Armadura.
* Infantariá.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Presonier de guèrra

Un **presonier de guèrra** es un combatent capturat e empresonat per una poissança enemiga durant ò immediatament après un conflicte armat. Aquel estatut es a l'ora d'ara definit per la Convencion de Genèva.

## Liames intèrnes

* Lèis de la guèrra.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lèis de la guèrra

Lei **lèis de la guèrra** son un tèrme que designa l'ensems dau drech internacionau regardant lo començament, lo debanament e la fin d'un conflicte armat. En particular, definisson lo biais de declarar una guèrra, d'acceptar una reddicion, de tractar de presoniers ò lei mejans militars utilisables.

## Liames intèrnes

* Convencion de Genèva.
* Guèrra.
* *[[Jus ad bellum]]*.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Reddicion

Una **reddicion** ò una **capitulacion** es un tèrme militar que designa l'abandon sensa combat d'un ò d'unei territòris, tropas, fortificacions, naviris ò d'autreis armaments a una poissança enemiga.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Conscripcion

La **conscripcion** ò lo **servici militar obligatòri** es la requisicion per un Estat d'una partida de sa populacion per servir sei fòrças armadas. Foguèt utilizat tre l'Antiquitat (Empèri Assirian, Grècia antica, Empèri Qin...) mai sa forma modèrna apareguèt durant la Revolucion Francesa e la mobilizacion generalizada de sei ciutadans a partir de 1793-1794. Dempuei la segonda mitat dau sègle XX, es pauc a pauc abandonat per leis armadas pus modèrnas au profiech dau volontariat e d'armadas professionalas.

## Liames intèrnes

* Armada professionala.
* Mercenari.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mercenari

Un **mercenari** es un soudat professionau recrutat mejançant finança per un Estat, per una companhiá, per un movement politic ò per una autra mena d'organizacion, legala ò no,n en fòra dau sistèma de son recrutament regular. Lo mercenariat apareguèt tre l'Antiquitat anciana d'un biais independent dins plusors regions diferentas.

Dins lo corrent dau sègle XX, lo tèrme es vengut negatiu e lo mercenariat foguèt pauc a pauc definit e enquadrat per la lèi. Dempuei 1977, la màger part dei país an adoptat una definicion comuna dau mercenari qu'es un individú recrutat especialament per participar a un conflicte armat en cambi de l'obtencion d'un avantatge personau (generalament una sòlda fòrça superiora ai soudats realizant de missions identicas), qu'es pas de la nacionalitat dei territòris regardats per lo conflicte, que fa pas partida dei fòrças armadas regardadas per lo conflicte e qu'es pas mandat en mission oficiala per un autre Estat ò per una autra organizacion. Un mercenari capturat a pas drech a l'estatut de presonier de guèrra e es donc generalement jutjat segon lei lèis civilas.

L'interès de recrutar de mercenaris es sovent multiple. Permet d'aquistar rapidament de competéncias militaras, de completar d'efectius jutjats tròp febles ò de realizar d'accions onte la mòrt ò la preséncia de soudats dei fòrças regularas es pas considerada coma acceptabla per lo poder politic. Pasmens, i a tanben d'inconvenients. D'efiech, lo còst es sovent important, la fidelitat dei mercenaris es pas totjorn segura e la cooperacion amb lei tropas regularas es egalament pas sistematicament aisada en causa de rivalitats ò de tacticas diferentas.

## Liames intèrnes

* Armada professionala.
* Conscripcion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Desercion

La **desercion** es l'acte d'abandonar ò de retirar un sostèn a una entitat après aver jurat ò pretengut deure una aleujança, una responsabilitat ò una leiautat. Au sen d'una unitat militara, es l'acte de quitar son unitat. La desercion es generalament considerada coma un crime grèu, especialament dins lo corrent d'una guèrra, que pòu entraïnar una condamnacion a la pena de mòrt.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Duèl

Un **duèl** es un combat ambé d'armas organizat segon un sistèma de reglas precisas entre dos advèrsaris. Es generalament motivat per la reparacion d'un tòrt causat per un advèrsari a l'autre. Se debana en preséncia d'arbitres sovent dichs testimònis. Frequent fins au sègle XIX, lo duèl declinèt durant la premiera mitat dau sègle XX e es d'ara endavant enebit per leis autoritats.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Medalha

Una **medalha** es un objècte metallic generalament circulara e sovent compausat de metaus preciós. Es la marca de reconoissença dau compliment d'un acte militar, scientific, academic ò esportius.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Militarisme

Lo **militarisme** es una ideologia politica ò un corrent de pensada que preconiza la primautat de la fòrça militara dins lei relacions entre estats e dins l'organizacion estatica intèrna. 

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Declaracion de guèrra

Una **declaracion de guèrra** es una declaracion formala d'un govèrn d'un estat per significar l'estat de guèrra entre aquel estat e un ò uneis autrei. Es generalament formada d'un discors public ò de la signatura d'un document per leis autoritats de l'estat. Sa forma modèrna foguèt definida en 1907 per una convencion internacionala. Pasmens, dempuei 1945, son utilizacion es mens frequenta.

## Liames intèrnes

* Guèrra.
* Patz.
* Lèis de la guèrra.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Muralha

Una **muralha** es un element de fortificacions compausat d'un paret aut destinat a la proteccion d'un ensems de bastiments, d'una vila, d'una region ò d'un passatge estrategic. Après lei progrès de l'artilhariá consecutius a l'aparicion deis armas de fuòc, lei muralhas foguèron pauc a pauc remplaçats per de barris.

## Liames intèrnes

* Fortificacion.
* Barri.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Unifòrme militar

Un **unifòrme militar** es un costume reglamentari portat per una unitat militara ò paramilitara (polícia, pompier...). N'existís divèrsei tipes diferents adaptats a de condicions e d'environaments variats (combat, clima...).

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pacifisme

Lo **pacifisme** es un tèrme politic ò filosofic que designa l'oposicion a la guèrra ò a l'utilizacion de la violéncia.

## Liames intèrnes

* Guèrra.
* Patz.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sètge

Un **sètge** es un tèrme militar que designa l'ensems deis accions menadas per conquistar una posicion enemiga fortificada que refusa de se rendre e qu'es impossibla d'ocupar amb un assaut dirècte. Leis elements principaus d'un sètge son l'enceuclament de l'objectiu de conquistar, la rompedura de sei linhas d'avitalhament, l'installacions de maquinas de sètge ò de pèças d'artilhariá e d'operacions de sapa.

## Liames intèrnes

* Fortificacion.
* Poliorcetica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ofensiva

Una **ofensiva** es una operacion militara caracterizada per la projeccion aggressiva d'una fòrça armada còntra un territòri ocupat per una fòrça enemiga.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canals

*Canals (Tarn e Garona) – una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus.
*Canals (Valéncia) – un municipi de la província espanhòla de Valéncia e de la Comunautat Autonòma de Comunitat Valenciana.
*Canals (Córdoba) – un municipi de la província de Córdoba, Argentina.
*Canal (via navegabla) - un riu artificial navegable o pas.
Velós

[right|thumb|Tela de velós de [seda.]]
Lo **velós** es un tipe de teissut pelut que los fials son distribuits plan uniformament, amb una pel corta e densa, que procura una sensacion doça fòrça caracteristica. 

Lo volós se pòt fabricar amb quina fibra que siá, que lo mai preciós se fa amb de seda. Tambe se pòt far de coton, que lo teissut resultant es pas tan luxós. Recentament se desenvolopèt de veloses sintetics, subretot de poliestèr, viscòsa, acetat e de mèsclas de diferentas fibras sinteticas, o de fibras naturalas e sinteticas.

## Istòria
Benlèu l'art de teissir lo velós ven de l'Orient Mejan (Cachemir). Las referéncias primièras venon del començament del sègle XIV.

Las caracteristicas especificas del velós, la suava pregonditat maravelhosa del color del tint que ne sortís, ne fa qu'es utilizat pels vestits e teissuts d'amòblament oficials. Las telas mai luxuosas de l'epòca medievala èran los veloses italians. Aqueles èran ornamentats amb de tecnicas coma apond de colors de fial variadas, de fials de diversas longors (fial sus fial, o fial doble), e entreteissit de seda plana, amb fial barbelat, amb una basa de teissut daurat, eca.

Las traças mai ancianas de veloses artistics europèus venon de Luca, Gènoa, Florença e Venècia, e Gènoa contunha encara de produire de ricas telas de velós. L'art foguet adoptat pels teissieres flamencs que al sègle XVI Bruges ganhèt una reputacion equivalenta pels veloses a las ciutats italianas.
Refugiat

Un **refugiat** es un individú que se tròba en fòra de son país de residéncia en causa de persecucions ò de crenhenças de persecucions.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Crime de guèrra

thumb|right|Un exemple de crime de guèrra : l'execucion d'un presonier de guèrra.

Un **crime de guèrra** es una violacion fòrça grèva dei lèis e dei costumas de guèrra. Es una nocion fòrça anciana que foguèt especialament definida après la Segonda Guèrra Mondiala. D'exemples son l'execucion de presoniers de guèrra, l'execucion d'ostatges ò encara la desportacion de populacions civilas.

## Liames intèrnes

* Lèis de la guèrra.
* Guèrra.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tenochtitlan

**Tenochtitlan** (nahuatl classic: *Tenochtitlan* AFI: /tenotʃˈtitɬan/) foguèt una ciutat-estat (*[[altepetl]]*) astèca situada sus una illa del lac Texcoco, dins la val de Mexic. Fondada en 1325, venguèt la capitala de l'espandit Empèri Mexica del sègle XV, entrò a la colonizacion espanhòla en 1521.  A son apogèu, èra la pus importanta ciutat de l'America precolombiana.  Associat a "Mexic", lo nom fa referéncia als mexicas, nom que se balhavan se meteisses los astècas. Venguèt puèi la capitala  (*cabecera*) de la Vicereialtat de Nòva Espanha.  Uèi las roïnas de Tenochtitlan son situada al centre de la Ciutat de Mexic.

## Liames intèrnes

* Civilizacion astèca.
* Sètge de Tenochtitlan.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fòrça aeriana

Una **fòrça aeriana** es una branca de las fòrças armadas d'un estat que permet de menar una accion militara dins o dempuèi l'aire o l'espaci. Sas missions principalas pòdon variar entre los païses. Pasmens, son generalament l'intercepcion e la destruccion d'unitats aerianas enemigas dins l'espaci aerian nacional, la proteccion d'autres avions, l'ataca o la reconeissença d'un espaci aerian enemic, lo transpòrt estrategic o tactica, lo sosten a d'autras fòrças (avitalhament, ataca d'unitats terrèstras...) o la participacion a la dissuasion nucleara. Per aquò, las unitats d'una fòrça aeriana son generalament formadas d'avions militars, de personals de sosten mecanic, d'un ret de susvelhança de l'espaci aerian, de fòrças de defensa antiaeriana e de comandos.

## Ligams intèrnes

* Fòrça terrèstra.
* Marina militara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Blocus

Un **blocus** ò **blocatge** es una operacion militara que son objectiu es d'empachar l'avitalhament ò lei comunicacions d'una zòna (vila, region, estat) per fòrça. Es generalament un acte de guèrra menada còntra de linhas maritimas mai pòu tanben èstre organizat d'un biais pacific (per exemple, dins l'encastre de sancions diplomaticas sensa declaracion de guèrra) ò còntra de linhas terrèstras.

Es sovent una operacion malaisada d'organizar car un blocus eficaç despend d'unei factors. De'n premier, necessita una superiotat militara pron sufisenta per mantenir en plaça lo blocatge e empachar una sortida advèrsa ò lo passatge d'elements exteriors. Per exemple, dins lo corrent de la crisi dei missiles de Cuba, leis Estats Units mobilizèron sièis pòrta-avions còntra la flòta fòrça limitada de Cuba. Puei, l'objectiu dau blocus dèu aver una importància sufisenta per gardar mobilibilizadas lei fòrças importantas necessàrias a l'establiment dau blocus. Per exemple, la defensa dau territòri nacionau permetèt ais Aliats de mantenir un blocus de 1914 a 1918 còntra leis Empèris centraus durant la Premiera Guèrra Mondiala. Enfin, un blocus necessita una volontat pron fòrta per lo mantenir. Per exemple, en 1962, la volontat estatsunidenca de mantenir en plaça lo blocus de Cuba maugrat lo risc de guèrra nucleara entraïnèt finalament lo retirament dei missiles sovietic de l'illa.

## Liames intèrnes

* Guèrra navala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Guèrra convencionala

La **guèrra convencionala** es una forma de guèrra caracterizada per l'utilizacion d'armas convencionalas e lo recors a de batalhas dubèrtas entre lei partidas en conflicte. Lei fòrças militaras i participant son ben definidas e son objectiu principau es la destruccion dei fòrças armadas enemigas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lengas utoastècas

Las **lengas utoastècas** son una familha de lengas indigènas d'America qu'amassa un trentenat de lengas. Las lengas utoastècas son totas localizadas a l'oèst del Estats Units e en Mexic. Lo nom d'aquesta familha de lengas foguèt causit per mostrar que reünís a l'encòp la lenga ute d'Utah e las lengas astècas de Mexic.

## Classificacion
La classificacion intèrna del utoastèc es:
*utoaztèc del nòrd
**lengas numicas
***numic de l'oèst
****paiute del nòrd
****mono
***numic central
****timbisha
****shoshòne
****comanche
***numic del sud
****kawaiisu
****riu colorado: paiute del sud, chemehuevi, ute
**tubatulabal
**hopi
**lengas takicas
***cupan
****cahuilla
****cupeño
****luiseño
****gabrielino-fernandeño
***serran
****kitanemuk
****serrano
*utoastèc del sud
**tepiman
***naut pima: tohono o'odham, pima
***bas pima: nevome, pima yepachi
***tepehuan del nòrd
***tepehuan del sud
**taracahitan
***cahitan
****yaqui
****mayo
***opatan
****eudeve
****opata
***tarahumaran
****rarámuri
****warihó
**tubar
**corachol
***cora
***huichol
**astecan
***pochutec
***astèc
****nahuatl
****pipil

## Referéncias


## Fonts
*  William L. Merrill, 2013, *The Genetic Unity of Southern Uto-Aztecan*, Language Dynamics and Change 3, p. 68–104.
Campanha militara

Una **campanha militara** es un tèrme que designa una operacion militara dirigida per una fòrça de combat cargada dau compliment d'un objectiu dins un espaci e una durada donats. Es generalament devesida entre cinc fasas que son :
* l'iniciacion d'una operacion en foncion dei contèxtes militar, politic, economic ò sociau.
* la planificacion que permet de definir leis objectius, la durada, l'amplor, lo còst e lei besonhs de la campanha.
* l'execucion qu'es la coordenacion de la logisitica, dei ressorsas e dei fòrças sus lo teatre de la campanha.
* lo contraròtle dau debanament de la campanha que permet de comparar sei compliments a respèct deis objectius iniciaus.
* la conclusion que marca l'acceptacion ò non dei resultats obtenguts per l'estructura de comandament e l'estudi deis accions seguentas.

## Liames intèrnes

* Batalha.
* Guèrra.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nancy Reagan

thumb|right|200px
**Nancy Frances Robbins** (nascuda lo 6 de julhet de 1921 a Nòva York – mòrta lo 6 de març de 2016 a Los Angeles) èra una avocata e una politiciana americana membre del Partit Republican.

Es l'esposa de Ronald Reagan, que foguèt lo 40en president dels Estats Units, e amassa aguèron dos mainatges: Ron e Patti Reagan. 

Estudièt al Smiths College.

thumb|left|200px|Ronald e Nancy Reagan
Sequéncia principala

La **sequéncia principala** es un tèrme que designa un periòde de l'existéncia d'una estèla que se situa entre la fin de sei fasas de formacion e lo començament de son mecanismes de disparicion. Per exemple, es lo cas dau Soleu.

Aqueu periòde representa la màger part de la vida d'una estèla. Es caracterizat per una produccion d'èli a partir d'idrogèn per de reaccions de fusion nuclearas au sen dei jaç interiors. Coma lei jaç exteriors son pas tocats per aqueu fenomèn, sa temperatura demora limitada e lo diamètre de l'estèla demora donc relativament feble a respèct dei gigantas ò supergigantas caracteristicas dei darriereis etapas de la vida d'una estèla. La durada passada dins la sequéncia principala varia principalament en foncion de la quantitat iniciala d'idrogèn e de la velocitat de reaccions de fusion dau nuclèu. Es fòrça importanta per leis estèlas de luminositat febla coma lei nanetas rojas e feble per leis estèlas blavas de luminositat auta.

La fin de la fasa de la sequéncia principala a luòc après l'agotament dei quantitats d'idrogèn situadas dins lo còr de l'estèla. Aquò entraïna sa dilatacion e son aumentacion de temperatura per entraïnar la fusion deis atòms d'idrogèn dei jaç pus exteriors. L'estèla se transforma alora en giganta ò en supergiganta e quita la sequéncia principala.

## Liames intèrnes

* Diagrama de Hertzsprung-Russell.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
.agency

**** ("agéncia", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 14 de genièr de 2014.

## Referéncias
Mosquet

Un **mosquet** es una arma de fuòc portabla formada d'una cròça d'espatla, d'una platina de mecha ò de rodet e d'un canon lòng. Foguèt inventat per desvolopar una arma pus poderosa que l'arcabusa e utilizat fins au començament dau sègle XVIII. Es a l'origina dau fusiu modèrne.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Penelòpa

[thumb|right|280px|[Ulisses deguisat en mendicaire cerca a se far reconeisser de Penelòpa, relèu de terralha de Milo, v.&nbsp;450 AbC, Lovre]] 

Dins la mitologia grèga, **Penelòpa** (per Omèr Πηνελοπεια / *Penelopèia*, pels autors posteriors Πηνελόπη / *Penelòpe*), filha d'Icar, es l'esposa fidela d'Ulisses amb que a un filh, Telemac. 

## Mite

Dins sa jovença, e a causa de sa granda beutat, Penelòpa es demandada per fòrça princes grècs. Son paire, per evitar las bregas que se poirian esclatar entre los pretendents, obliga aqueles a ne disputar la possession dins de jòcs que fa donar. Ulisses sortent venceire, Penelòpa li es donada. Pendent los vint ans d'abséncia d'Ulisses, a l'epòca e aprèp la guèrra de Tròia, Penelòpa li demòra fidèla al despièch de totas las sollicitacions. Sa beutat e lo tròn d'Ulisses atiran a Itaca cent uèit pretendents. Totjorn capitèt a eludir lor percaç e los deconcertar amb de nòvas enganas. La primièra foguèt de tibar sul mestièr un grand vèl, declarant als pretendents que podava gaire contractar un nòu maridatge abans qu'acbaba aquela tapissariá destinada a envelopar lo còs del seu sògre Laèrta, quand morrirá. E pendent tres ans, prenguèt aquel ingeniós pretèxte, sens que sa tapissariá s'acabe jamai; perque desfasiá la nuèch çò qu'aviá fach de jorn. Quand se disiá a Penelòpa que son espós èra tornat, refusèt d'o creire, de paur que se voliá la surprene par d'aparéncias engnhairas; mas, aprèp venguèt segura, per de pròvas gaire aquivòcas, que vertadièrament èra Ulisses, e se donèt als mai grands transpòrts de jòia e d'amor.

## Etimologia

Lo nom de Penelòpa ven del grèc πηνέλοψ / penelòps, qu'es una mena de guit o d'auca salvatja. D'autors ne concluson que Penelòpa èra una divinitat anciana en forma d'aucèl, mas existís gaire de pròva al subjècte, mai qu'èra corrent de donar a las femnas de noms d'aucèl.

## Fonts
* Apolodor, bibliotèca (III, 10, 6) en linha, Epitòme (VII, 3, 7) .
* Esiòd, Telegonia en linha
* Omèr, Odissèa en linha (*passim*). 
* Igin, Fablas en linha (CXXII-CXXV). 
* Pausonias, Descripcion de Grècia  en linha (III, 20, 10 ; VIII, 12, 6).

## Notas


## Vejatz tanben

### Articles connèxes

### Bibliografia

#### Obratges generals
*  Pierre Commelin *Mytologie grècque et romaine* [en linha](https://fr.wikipedia.org/wiki/R%C3%A9f%C3%A9rence:Mythologie_grecque_et_romaine_(Pierre_Commelin)).

#### Estudis sabentas
* Françoise Frontisi-Ducroux, *Ouvrages de dames. Ariane, Hélène, Pénélope...*, Seuil, 2009 * Marie-Madeleine Mactoux, *Pénélope. Légende et mythe*, Les Belles Lettres, coll. « Annales littéraires de l'Université de Besançon », Paris, 1975, 284&nbsp;p. . 
* Ionna Papadopoulo-Belmehdi, *Le Chant de Pénélope. Poétique du tissage féminin dans* l'Odyssée, Belin, coll. « L'Antiquité au présent », 1994, 256&nbsp;p. ISBN 270111764X. 
* Alain Peyrefitte, *Le Mythe de Pénélope*, Gallimard, 1949. 

### Ligams extèrnes
Galaxia irregulara

Una **galaxia irregulara** es una galaxia que presenta ges d'estructura regulara ò discernibla. La màger part son de galaxias nanetas que son malaisadas de detectar en causa de sa talha pichona. Orbitan a l'entorn dei galaxias pus importantas (galaxias espiralas ò ellipticas). I son somesas a d'ondas de compression causadas per la gravitacion qu'entraïnan una destabilizacion dei nebulosas e donc una formacion importanta d'estelas. Ansin, la màger part deis estelas situadas dins una galaxia irregulara son sovent jovas.

Lei causas d'irregularitat son variablas e pòdon èstre la consequéncia d'unei fenomèns coma la fusion de doas galaxias, la desformacion sota l'influéncia d'un camp gravitacionau important, la feblessa de la gravitat intèrna de la galaxia que causa la disparicion d'una estructura inicialament presenta ò una activitat importanta dau nuclèu galactic que causa de desformacions.

## Liames intèrnes

* Classificacion dei galaxias.
* Galaxia elliptica.
* Galaxia espirala.
* Galaxia espirala barrada.
* Galaxia lenticulara.
* Galaxia nana.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Districte federal

Un **districte federal** (var. **districte federau**) es una subdivision d'un territòri que dins un sistèma de govèrn federal aparten pas als estats o províncias que forman la federacion. Aquestes districtes son de territòris separats jos contraròtle dirècte del govèrn federal, e sovent coincidisson amb la capitala de la federacion o son lo sèti d'unas brancas del govèrn federal.

Es comun que las federacions creen de districtes federals amb l'objectiu d'evitar l'influéncia dels interesses particulars d'unes estats o províncias membres. En aqueste cas, se nomena **Capitala Federala** per la distingir d'autre tipes de capitalas (estatalas, municipalas, provincialas). 

## Districtes Federals del mond
* **America del Nòrd**.
** Districte de Colómbia, l'entitat qu'administra Washington, capitala dels Estats Units
* **[[Ocean Pacific|Pacific]]**
** Canberra

* **America del Sud**
** Districte Federal (Argentina), tanben nomenat Capitala Federala (o pus recentament, Ciutat Autonòma de Buenos Aires), ont se tròba Buenos Aires. 
** Districte Federal (Brasil), ont se tròba Brasília. 
** Districte Federal (Mexic), ont se tròba la Ciutat de Mexic. 
** Bogotà, Districte Cabdal, Colómbia. 
** Districte Cabdal (Veneçuela) nomenat Districte Capitala, ont se tròba Caracas. 

* **Asia**
** Territòri de la capitala nacionala (Índia).
** Territòri Federal d'Islamabad (Paquistan).
** Los tres territòris federals de Malàisia: Kuala Lumpur, la capitala, sèti del poder legislatiu e judiciari. Putrajaya, sèti del poder executiu. Las 7 illas pichonas de Labuan.

* **Euròpa**
** I a 7 districtes federals en Russia. Dins la Federacion Russa, i a 7 districtes federals que son, un nivèl administratiu addicional entre lo nivèl nacional e las autras subdivisions menoras.
Juan Gelman

thumb|250px|Juan Gelman en 2007
**Juan Gelman** (Buenos Aires, 3 de mai de 1930 – Ciutat de Mexic, 14 de genièr de 2014) foguèt un jornalista e poèta argentin. Per encausa de son engatjament politic d'esquèrra, sos enfants e sa nòra foguèron assassinats durant la dictatura dels generals. L'ensems de son òbra faguèt que recebèsse mantun prèmi coma lo Prèmi de Literatura Latinoamericana e de Carib Juan Rulfo en 2000, lo Prèmi Ramón López Velarde en 2003, lo Pablo Neruda en 2005 o lo Prèmi Cervantes en 2007.

## Òbras
### Poesia
* *Violín y otras cuestiones* (1956)
* *El juego en que andamos* (1959)
* *Velorio del solo* (1961)
* *Gotán* (1962)
* *Cólera buey* (1964)
* *Traducciones III. Los poemas de Sydney West* (1969)
* *Fábulas* (1971)
* *Relaciones* (1973)
* *Hechos y relaciones* (1980)
* *Si dulcemente* (1980)
* *Citas y Comentarios* (1982)
* *Hacia el Sur* (1982)
* *Com/posiciones* (1986)
* *Interrupciones I* (1986)
* *Interrupciones II* (1988)
* *Anunciaciones* (1988)
* *Carta a mi madre* (1989)
* *Salarios del impío* (1993)
* *Dibaxu* (1994)
* *Incompletamente* (1997)
* *Valer la pena* (2001)
* *País que fue será* (2004)
* *Mundar* (2007)
* *De atrásalante en su porfía* (2009)
* *Bajo la lluvia ajena* (2009)
* *El emperrado corazón amora* (2011)
* *Hoy* (2013)

### Antologias poeticas
* *Poemas* (1960)
* *Obra poética* (1975)
* *Poesía* (1985)
* *Antología poética* (1993)
* *Antología personal* (1993)
* *En abierta oscuridad* (1993)
* *Antología poética* (1994)
* *De palabra* (1971-1987) (1994)
* *Oficio Ardiente* (2005)
* *Poesía reunida* (2012)

### Pròsa
* *Prosa de prensa* (1997)
* *Ni el flaco perdón de Dios/Hijos de desaparecidos* (1997)
* *Nueva prosa de prensa* (1999)
* *Afganistan/Iraq: el imperio empantanado* (2001)
* *Miradas* (2005)
* *Escritos urgentes* (2009)
* *Escritos urgentes II* (2010)
* *El ciempiés y la araña* (2011)
Galaxia nana

Una **galaxia nana** es una galaxia pichona compausada d'aperaquí 10 miliards d'estelas. Aquelei galaxias orbitan generalament a l'entorn dei galaxias pus importantas (galaxias espiralas, lenticularas ò ellipticas). Presentan de formas e d'estructuras diferentas que lei pus frequentas son lei galaxias nanas ellipticas, lei galaxias nanas irregularas e lei galaxias nanas espiralas.

## Liames intèrnes

* Classificacion dei galaxias.
* Galaxia ellipitica.
* Galaxia espirala.
* Galaxia espirala barrada.
* Galaxia irregulara.
* Galaxia lenticulara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Galaxia elliptica

Una **galaxia elliptica** es una galaxia de forma esfèrica que pòu tenir unei centenaus de miliards d'estelas. L'estructura intèrna es generalament pichona qu'es generalament caracterizada per un centre fòrça luminós, una densitat d'estelas que demenís pauc a pauc ambé l'alunchament a respèct dau centre, una proporcion febla de matèria e de gas interstellar que limita la formacion d'estelas novèlas e donc, per consequéncia, una proporcion importanta d'estelas vièlhas.

## Liames intèrnes

* Classificacion dei galaxias.
* Galaxia espirala.
* Galaxia espirala barrada.
* Galaxia irregulara.
* Galaxia lenticulara.
* Galaxia nana.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Galaxia lenticulara

Una **galaxia lenticulara** es una galaxia formada d'un disc sensa estructura de braç en espirala. Au sen de la sequéncia de Hubble, representa la transicion entre una galaxia ellipitica e una galaxia espirala. Pòu aver unei centenaus de miliards d'estelas. En revènge, la proporcion de matèria interstellara i es sovent febla e la formacion d'estelas novèlas limitada.

## Liames intèrnes

* Classificacion dei galaxias.
* Galaxia elliptica.
* Galaxia espirala.
* Galaxia espirala barrada.
* Galaxia irregulara.
* Galaxia nana.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Galaxia espirala barrada

Una **galaxia espirala barrada** es una galaxia espirala que sei braç espiraus emergisson pas de son centre mai d'una benda d'estèlas traversant aqueu centre.  

## Liames intèrnes

* Classificacion dei galaxias.
* Galaxia elliptica.
* Galaxia espirala.
* Galaxia irregulara.
* Galaxia lenticulara.
* Galaxia nana.

## Nòtas e referéncias
Kilian Jornet

thumb|250px|Kilian Jornet del temps qu'èra a córrer l'Ultra-trail del Mont Blanc
**Kílian Jornet i Burgada** (Sabadell, Catalonha, 27 d'octobre de 1987) es un esquiaire de montanha e corredor de montanha catalan. Aqueste esportiu, dels melhors dins sa categoria, es estat campion del mond d'esquí de montanha en 2010 e en 2011, e tanben campion del mond de las corsas de montanha de 2007 a 2010 e tornarmai en 2012. Es conegut subretot pel fach qu'a ganhat tres còps (en 2008, 2009 e 2011) l*'[[Ultra-Trail du Mont Blanc]]* e la *[[Pierra Menta]]* (en 2008, 2010 e 2011). A mai Jornet es estat proclamat vencedor doas vegadas del Grand raid de l'isla de la Reunion, *la Diagonale des Fous* (2010 e 2012), a ganhat sièis còps lo maraton Zegama-Aizkorri, e es arribat en primièra posicion durant totas las edicions del *[[Giir di Mont]]* entre 2008 e 2011. Finalament, a batut tanben un nombre considerable de recòrds de temps e de distàncias, coma lo del *[[Tahoe Rim Trail]]*, lo del GR-20 o lo de l'ascension e davalada del Kilimanjaro.

Lo 12 de febrièr foguèt causit coma "l'aventurièr de l'an 2014" en seguida d'eleccions de las gents per la revista americana *[[National Geographic]]*.
Galaxia espirala

Una **galaxia espirala** es una galaxia formada d'un ensems important d'estelas — fins a unei centenaus de miliards — amb una estructura aplatida similara a un disc enflat au centre. Lo disc tèn unei braç luminós que s'enrotlan a l'entorn de son centre en formant una espirala.

## Liames intèrnes

* Classificacion dei galaxias.
* Galaxia elliptica.
* Galaxia espirala barrada.
* Galaxia irregulara.
* Galaxia lenticulara.
* Galaxia nana.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Grand Ducat de Lituània

Lo **Grand Ducat de Lituània** foguèt un estat europèu que se formèt a la fin dau sègle XII e dispareguèt en 1795. Fondat per de tribús lituanianas paganas, lo ducat aprofichèt lo declin de l'Empèri Mongòl per s'estendre rapidament en fòra de sei frontieras inicialas. A son apogèu territòriau au sègle XV, son territòri ocupava tota la Lituània actuala e de partidas importantas de Bielorussia, d'Ucraïna, de Moldàvia, de Polonha e de Russia. En 1386, après la signatura de l'Union de Krewo, lo Grand Ducat de Lituània s'associèt ambé lo Reiaume de Polonha. En 1569, aquela associacion foguèt renfòrçada ambé la creacion de la Republica dei Doas Nacions que formèt una federacion aristocratica entre lei dos estats. Maugrat la predominància polonesa, lo Grand Ducat i gardèt una autonòmia larga ambé lo sieu govèrn, lei sieunas lèis, la sieuna armada e lei sieunas finanças. A partir dau sègle XVII, conoguèt lei dificultats polonesas de resistir a l'ascension deis estats vesins. Lo Grand Ducat de Lituània perdiguèt la màger part de son territòri au profiech de Russia e dispareguèt definitivament a l'eissida dau Tresen partiment de Polonha entre Russia, Prússia e Àustria en 1795.

## Liames intèrnes

* Lituània.
* Polonha.
* Republica dei Doas Nacions.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Republica de Novgorod

La **Republica de Novgorod** èra un estat medievau qu'existiguèt de 1136 a 1478 dins lo nòrd de la Russia actuala. Inicialament vassala e tributària de Kiev, l'aristocracia de Novgorod aprofichèt la distància, lo sostèn de sa populacion urbana e lo declin dei senhors de Kiev per venir independenta en 1136. L'estat novèu formèt una republica aristocratica e lei vilas de Staraia Russa, Staraia Ladoga, Torjok ò Orechek reconoguèron sa senhoriá. En revènge, au sègle XIII, la vila de Pskov obtenguèt son independéncia e formèt la sieuna republica en 1348. Pasmens, maugrat aquela pèrda, Novgorod capitèt de s'estendre a l'èst e au nòrd-èst e d'explorar lei regions litoralas dei mars de Barents e de Kara e la vau d'Ob. Lei ressorsas d'aquelei territòris (sau, pelissa) renforcèron l'importància economica de Novgorod.

Leis invasions mongòlas negligiguèron la vila probablament en causa dei condicions climaticas dau desgèu rus qu'èran desfavorablas a l'utilizacion de la cavalariá. Novgorod negocièt alora lo pagament d'un tribut e capitèt de gardar leis armadas mongòlas a distància. Au sègle XIV, la Republica resistiguèt ai temptativas d'invasions de Tver, de Moscòu e de Lituània. Pasmens, a partir de la fin d'aqueu sègle, Moscòu demorèt la menaça principala, ço qu'encoratjèt una partida de l'aristocracia de Novgorod d'encoratjar un raprochament ambé Tver e Lituània. Lo govèrn de la republica foguèt alora fisat a un prince lituanian e una aliança foguèt pereu dirèctament concluda ambé lo prince dau Grand Ducat de Lituània. Dins aquò, la màger part populacion refusèt aquel acòrd e de trèbols aguèron d'ara endavant regularament luòc. Aquò afebliguèt la republica que foguèt finalament vencuda per Ivan III en 1471 e annexada en 1478.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Russell Johnson

thumb|250px|Russell Johnson en 1960 dins lo film ''Black Saddle''
**Russell David Johnson** (Ashley, Pennsilvània, 10 de novembre de 1924 – Bainbridge Island, Washington, 16 de genièr de 2014) foguèt un actor american. Venguèt celèbre dins las annadas 1970 gràcias a son ròtle d'un personatge escaissat "lo professor" dins la sèria de CBS *[[Gilligan's Island]]*.
Xiongnu

Lei **xiongnus** èran un pòble nomada d'origina asiatica de l'Antiquitat que formèt una confederacion poderosa entre lo sègle III avC e lo sègle II apC. 

## Istòria
La premiera mencion dins lei documents chinés data de 245 avC. Secutèron lei frontieras chinesas mai se turtèron a la dinastia Han qu'èra generalament pron poderosa per adoptar una politica militara ofensiva a respèct dei pòbles de l'estèpa. En 121 abC, lei xiongnus acomencèron ansin de faciar de desfachas importantas còntra leis armadas Han e, a partir de 80 avC, la confederacion representava plus una menaça vertadiera per lo còr de l'Empèri chinés. Aquel afebliment entraïnèt de revòutas entre lei pòbles vassaus dei xiongnus. En 91, la darriera temptativa d'incursion sus lo territòri chinés s'acabèt per una desfacha saunosa e, en 155, una partida importanta dei xiongnus ralièt la confederacion novèla dei xianbeis.

## Liames intèrnes

* Empèris nomadas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias