open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bibliotèca de l'Universitat d'Umeå

thumb|250px|Dintrada de l'Universitat dempuèi Lindellhallen 
La **Bibliotèca de l'Universitat d'Umeå** (en suedés: *Umeå universitetsbibliotek*), sovent coneguda per las siglas **UmUB**, es la bibliotèca mai granda de la region de Norrland. 

Creada en 1964 gràcias a una part del fons de la bibliotèca de la vila, es una de las sèt bibliotècas de Suècia que, coma o especifica la lei, recebon dirèctament un exemplar de totes los libres publicats pels editors suedeses. 

Son fons compta actualament a l'entorn d'1,5 milion d'òbras.

## Istòria
L'embrion de la Bibliotèca de l'Universitat d'Umeå nasquèt amb l'espelida de la Bibliotèca Scientifica de la vila (en suedés: *Vetenskapliga biblioteket i Umeå*) que foguèt crada en 1950 al sen de la Bibliotèca municipala. Tre l'an seguent l'institucion novèla foguèt reconeguda coma de primièr òrdre pel nòrd de Suècia. 

Se desvolopèt puèi dapasset per créisser e poder prestar sos servicis a la recerca e a l'ensenhament universitari. Coneguèt una reorganizacion ulteriorament per venir la Bibliotèca de l'Universitat d'Umeå quand aquesta foguèt fondada en 1965. Son evolucion contunhèt amb la construccion d'un bastiment novèl sul campus de l'Universitat, que s'inaugurèt en 1968. Coneguèt tanben d'expansions notablas posteriorament, subretot en 2006.

Recentament lo fons de la bibliotèca s'es enriquit considerablament e constament, subretot gràcias a las donacions de mantuna personalitat suedesa, coma per exemple l'istorian Nils Ahnlund, lo lingüista Björn Collinder, l'economista politic Eli Heckscher e la jornalista e escrivana Sigrid Kahle demest maites autres. Los archius de recerca de la bibliotèca contenon tanben un fons de documents de l'escrivana Sara Lidman.

## Ligams extèrns
* Web de la Bibliotèca de l'Universitat d'Umeå
Norra skenet

thumb|250px|Norra skenet (Lutz del nòrd)
**Norra skenet** ("Lutz del nòrd") es una escultura situada sul campus universitari de la vila suedesa d'Umeå qu'es venguda un simbòl de l'universitat de la region de Vätterbotten. Foguèt realizada en 1967 per l'escultor Ernst Nordin e installada dins l'universitat en 1969. S'agís d'un assemblatge de tubs rectangulars faches d'acièr inoxidable que foguèron soudats amassa diagonalament per donar un volum ovoidal a l'ensems e laissar a sos observadors l'impression d'enlairament de l'estela.

Lo monument que, coma o indica en part son nom, representa l'auròra boreala, un fenomèn caracteristic dels païses mai septentrionals e particularament de l'airal escandinau, èra a l'origina illuminat per un lum intèrn fòrt provenent de quatre espòts al sòl per imitar lo fenomèn natural.
Mariehemsängarna

thumb|230px|Mariehemsängarna.
**Mariehemsängarna** es un espaci verd situat dins la vila suedesa d'Umeå, que se tròba entre Mariehem e Stadsliden. Aqueste airal, que ten un riusset e qualques lacas ont se banhan cignes e tirons durant l'estiu, es caracterizat per sos grands espandis erboses. 

S'i tròba tanben lo MSK Arena, l'estadi del club de fotbòl Mariehem SK. 

## Lo terrenh de gòlf
Lo parc possedís tanben un club de gòlf de 18 traucs, l'Umeå Disc Golf Club, gerit per la municipalitat. Lo terrenh de gòlf, creat en 1980, es dobèrt al public gratuitament a dans le parc un parcours de disc golf avec 18 trous. A l'origina comptava pas que 9 traucs, mas long del temps, aumentèt sas capacitat fins a aténher lo nombre actual.

## Festenals de musica e competicions
thumb|280px|Competicion de Brännbollsyran a Umeå en 2013
Dempuèi 1974 s'i debana lo Brännbollsyran, un festenal que tòrna cada an amb d'espectacles de musica e tanben la competicion sonada Copa de Brannboll, del jòc suedés de meteis nom que se practica amb una bata coma lo baseball.
Klabböle kraftverk

thumb|Klabböle kraftverk
**Klabböle kraftverk** es un bastiment istoric situat còsta la vila suedesa d'Umeå (que se tròba a aperaquí 7 km de distància), a la broa del flum Ume, que foguèt abans una centrala idraulica. Aquesta dintrèt en foncionament en 1899 e forniguèt d'electricitat a la vila fins a 1958. Situada sus la riba esquèrra del flum e jol vilatge de Klabböle que li dona son nom, es estada transformada recentament en musèu.
Lev!

thumb|250px|Dintrada del tunèl amb l'òbra Lev! sul costat
**Lev!** es una creacion artistica del duo d'artistas, l'argentin Gustavo Aguerre e la suedesa Ingrid Falk, facha de veire e longa de 170 mètres. L'òbra cobrís coma una paret lo tunèl dobèrt als caminaires e als ciclistas que permet de se poder desplaçar dins lo centre de la vila suedesa d'Umeå entre la Plaça de la gara ferroviària e lo Districte de Haga. 

La realizacion foguèt inaugurada lo 17 de novembre de 2012 parallèlament al festival Autumn Light e a la reobertura de la Gara centrala d'Umeå.

## Istòria
L'installacion de l'òbra d'art respondèt a una demanda de la comuna d'Umeå amassa amb l'Administracion suedesa dels transpòrts, abans que s'inaugurèsse la novèla reconstruccion de la gara centrala. Pasmens l'iniciativa foguèt finalament presa en carga per la societat Sara Lidman que, inspirada per the Strindberg Quotes que son expausadas dins la carrièra de la Reina d'Estocòlm, suggeriguèt a la municipalitat de crear una realizacion similara per Umeå. Lo responsable de las òbras artisticas de la vila, Lars Sahlin, contactèt alara los artistas de FA +, e aital aqueles comencèron una cooperacion amb lo burèu d'arquitèctes White qu'èran estats los conceptors de la remodelacion de la gara. 

Foguèt decidit alara d'espandir la creacion artistica a l'ensems del tunèl per tal de presentar una environa mai agradiva e segura.
Västerbottens Folkblad

Lo ***Västerbottens Folkblad*** (en occitan: "Jornal popular de Västerbotten") es un jornal suedés de parucion quotidiana publicat a Umeå, una de las vilas mai importantas del nòrd de Suècia. Fondat en 1917, aqueste periodic de tendéncia social-democrata que tracha de las nòvas del Comtat de Västerbotten es lo segond jornal mai important de la region aprèp son rival lo ***[[Västerbottens-Kuriren]]***.

## Ligams extèrns
* Web del jornal ''Västerbottens Folkblad''
Regiment de Västerbotten

thumb|200px|Escut del Regiment de Västerbotten
Lo **Regiment de Västerbotten** (en suedés: *Västerbottens regemente*) foguèt una unitat d'infantariá de l'armada suedesa situada a Umeå. Las originas d'aqueste còs militar, que foguèt dissolvut en 2000, remontan almens al sègle XVI. Inicialament los soldats del regiment èran recrutats dins la província de Västerbotten e per aquesta rason mai tard establiguèron sa garnison dins son airal de provenença.

Aprèp la dissolucion de la companhiá, l'endrech qu'ocupava foguèt crompat per la comuna d'Umeå e transformat en un parc d'entrepresas sonat Umestan.

## Campanhas ont participèt lo Regiment
* La Segonda Guèrra Polonesa (1600-1629)
* La Guèrra de Trenta Ans (1630-1648)
* Las Guèrras del Nòrd (1655-1661)
* La Guèrra d'Escània (1674-1679)
* La Granda Guèrra del Nòrd (1700-1721)
* La Guèrra Russo-Suedesa (1741-1743)
* La Guèrra dels Sèt Ans (1757-1762)
* La Guèrra Russo-Suedesa de Gustau III (1788-1790)
* La Guèrra Finlandesa (1808-1809)
* La Campanha Suedesa contra Norvègia (1814)
Acadèmia de Bèlas Arts d'Umeå

thumb|250px|Acadèmia de Bèlas Arts d'Umeå
L**'Acadèmia de Bèlas Arts d'Umeå** (en suedés: *Konsthögskolan i Umeå* o *Konsthögskolan vid Umeå universitet*) es l'escòla de dessenh e de pintura mai importanta de la vila suedesa d'Umeå. Creada en 1987 es situada al sen de l'Universitat d'Umeå.

Lo centre compta actualament 17 ensenhaires per 70 estudiants.

## Ligams extèrns
* Pagina web de l'Acadèmia de Bèlas Arts d'Umeå
.موقع

**** (*murqa*, "site", còdi punycode .xn--4gbrim) es un nom de domeni arabi. Es en servici dempuèi lo 28 de mai de 2014.

## Referéncias e nòtas
Mónica Oltra

thumb|250px|Mónica Oltra en 2015
**Mónica Oltra Jarque** (Neuss, Alemanha, 20 de decembre de 1969) es una avocada e politiciana valenciana. Es actualment co-portavotz del partit Iniciativa del Poble Valencià e, amb Enric Morera, de la coalicion Compromís. Amb aquesta darrièra formacion es deputada de València a las Corts Valencianas dempuèi 2007.
Carlos Jiménez Villarejo

thumb|270px|Carlos Jiménez Villarejo, en mai de 2014, durant un acte de campanha de Podemos
**Carlos Jiménez Villarejo** (Malaga, 3 de junh de 1935) es un avocat, jutge e politician espanhòl. Son accion foguèt importanta dins la lucha contra la corrupcion e venguèt lèu una figura importanta dins la reivindicacion d'un retorn a l'etica en politica. 

Malgrat sas posicions generalament progressistas, lo jurista manifestèt abans una clara actitud ostila al catalanisme. Aital en abril de 1985 mandèt a la preson 4 joves manifestaires pacifics que participavan a la Crida a la Solidaritat per demandar la preséncia del catalan dins los usatges lingüistics de la companhiá espanhòla de camin de fèrre, la Renfe.

S'es engatjat en 2014, al costat del politològ Pablo Iglesias, dins una formacion novèla de tendéncia contestatària creada per aqueste darrièr, Podemos, per participar a las Eleccions del Parlament Europèu de 2014.

Aprèp aver dich abans d'èsser elegit que renonciariá a son sèti se foguèsse elegit, se retractèt publicament lo 28 de mai, e marquèt mai encara sa distància amb las posicions del partit favorable a l'autodeterminacion, en reafirmar son oposicion a l'independéncia de Catalonha.

## Referéncias
Sergio Chiamparino

**Sergio Chiamparino** (nascut a Moncalieri, lo 1er de setembre de 1948) es un cercaire e un òme politic italian sòci del Partit Democrata.

Foguèt primièr conse de Turin de 2001 a 2011.

Lo 28 de mai de 2014 es elegit president de la region de Piemont.

.
Cort d'Apèl del Naut Norrland

thumb|250px|La Cort d'Apèl del Naut Norrland a Umeå
La **Cort d'Apèl del Naut Norrland** (en suedés: *Hovrätten för Övre Norrland*) es una entitat juridica suedesa que legifèra sus l'ensems del Comtat de Västerbotten e del Comtat de Norrbotten. La sedença d'aquesta autoritat se tròba a Umeå, dins un dels edificis mai ancians de la vila que foguèt un dels rars bastiments que foguèt pas cremat dins l'incendi de 1888 que destrusiguèt la màger part de la vila. 
## Istòria
Opèra de Norrland

thumb|250px|L'Opèra de Norrland
L**'Opèra de Norrland** (en suedés: *Norrlandsoperan*), tanben sonat popularament **NOP**, es un ensems de salas d'espectacles situat dins la vila suedesa d'Umeå. La gestion de l'entitat, que foguèt creada en 1974 coma un ensems regional d'opèra, se fa mutualament entre la Municipalitat d'Umeå (40%) e lo Conselh del Comtat de Västerbotten (60%).

Lo primièr director artistic de l'Opèra de Norrland foguèt lo cap d'orquèstra suedés Arnold Östman qu'i demorèt dempuèi sa creation fins a 1979. Actualament lo centre a sa pròpria orquèstra sinfonica e las salas e material necessari per representar d'opèras, d'espectacles de dança, de musica e d'art e tanben de talhièrs e d'estudios facilities for opera, dance, music and art as well as workshops and studios. Los caps d'orquèstra de l'entitat foguèron successivament l'anglés Roy Goodman de 1995 a 2000, l'estonianamerican Kristjan Järvi de 2001 a 2004, Andrea Quinn de 2005 a 2009 e finalament l'anglés Rumon Gamba a partir de 2009 fins al moment present.
Umestan

thumb|250px|Una de las dintradas del parc d'entrepresas Umestan
**Umestan** es un parc d'entrepresas situat dins la vila suedesa d'Umeå. Foguèt creat en 1998 sus l'emplaçament ocupat anteriorament pel Regiment de Västerbotten qu'èra estat dissolvut aquel meteis an. La comuna d'Umeå crompèt l'airal de l'unitat militara amb la tòca d'i amassar las entrepresas de l'airal per ne far un centre d'afars e de coneissença.
Totalförsvarets skyddscentrum

100px|thumb|Escut de l'unitat Totalförsvarets skyddscentrum
**Totalförsvarets skyddscentrum (SkyddC)** es una unitat militara suedesa, especializada dins la defensa NRBQ emplegada a l'encòp per l'armada, la marina e las fòrças aerianas.
Västerbottens-Kuriren

thumb|250px|Lo bastiment ocupat pel Västerbottens-Kuriren de 1931 a 1988
Lo ***Västerbottens-Kuriren*** (en occitan: "Corrièr de Västerbotten"), tanben conegut popularament per sas inicialas **VK**, es un jornal suedés de parucion quotidiana publicat a Umeå, una vila del nòrd de Suècia. Lo periodic de tendéncia liberala, qu'es lo mai important de l'airal davant son rival lo *[[Västerbottens Folkblad]]*, cobrís l'informacion regionala del Comtat de Västerbotten manca las comunas de Mala, Norsjö e Skellefteå.

## Istòria
Lo *Västerbottens-Kuriren* apareguèt pel primièr còp lo 17 de mai de 1900. Sa creissença e son expansion foguèron rapidas e lo quotidian se placèt lèu coma lo jornal mai important e legit del Comtat de Västerbotten tre 1903, posicion qu'a servat de contunh fins uèi.

## Ligams extèrns
* Web del ''Västerbottens-Kuriren
Iksu

thumb|250px|L'Iksu sport sul campus de l'Universitat d'Umeå
L**'Iksu**, siglas de l**'Idrottsklubben Studenterna i Umeå**, es un club d'espòrts e una organizacion de tòca non lucrativa de la vila suedesa d'Umeå. Creada en 1959, l'entitat que ten doas dependéncias l'Iksu sport a l'Universitat d'Umeå e l'Iksu spa a Umedalen, compta aperaquí 18.000 membres.
Província de La Rioja (Argentina)

La **Província de La Rioja** qu’es ua division politica d’Argentina. La soa capitala es la ciutat de La Nòva Rioja.
Institut de Disenh d'Umeå

thumb|250px|L'Institut de Disenh d'Umeå en abril de 2014
L**'Institut de Disenh d'Umeå** (en suedés: *Designhögskolan vid Umeå universitet*), tanben conegut per las siglas **UID** (per encausa de son nom anglés *Umeå Institute of Design*, es un institut public comprés dins l'Universitat d'Umeå, vila del nòrd de Suècia. Lo centre qu'a per tòca d'ensenhar lo disenhatge industrial, de transpòrt e d'interaccion, foguèt creat en 1989. Es situat entre lo Campus principal e lo centre vila d'Umeå, e es part del Campus d'Arts d'Umeå Arts.

L'UID es la sola institucion escandinava que capitèt d'aparéisser dins la classificacion de las 60 melhoras escòlas de desinh del mond entièr elaborada per la revista *[[BusinessWeek]]* dins totes tres domenis durant tres ans, en 2006, 2007 e en 2009. Foguèt tanben designada demest las 18 melhoras escòlas de disenh internacionalament en 2010
Grön eld

thumb|250px|L'òbra ''Grön eld'' vista dempuèi l'èst
***Grön eld*** (en occitan: "Fuòc en verd") es una escultura de veire situada dins la vila suedesa d'Umeå. L'òbra que se tròba a Järnvägstorget, en fàcia de la Gara centrala d'Umeå, foguèt realizada per l'artista suedés Vicke Lindstrand. La creacion que culmina a 9 mètres de nautor èra, al temps de son inauguracion, en 1970 l'escultura de veire mai nauta del mond entièr.

## Istòria
Aprèp d'aver vist l'escultura de veire *Prisma* de Vicke Lindstrand a la localitat de Norrköping,  Sven Wallander, lo director d'HSB (siglas de *Hyresgästernas sparkasse - oh byggnadsförening*), un consòrci comunitari suedés de proprietats immobiliàrias, decidiguèt de comandar una òbra per la comuna d'Umeå. La realizacion de Lindstrand sonada *Grön eld* foguèt donada puèi a la municipalitat d'Umeå que paguèt per sa fondacion.
Arboretum Norr

thumb|250px|Dintrada de l'Arboretum Norr
L**'Arboretum Norr** (en occitan: "Arboretum del Nòrd") es un arboretum situat a la broa del flum Ume a Baggböle, a aperaquí 8 km del centre de la vila suedesa d'Umeå.
Von Ahnska magasinet

thumb|250px|La part mai longa de l'entrepaus von Ahnska
Lo **von Ahnska magasinet** es un entrepaus portuari situat dins la vila suedesa d'Umeå a la broa del flum Ume. Lo bastiment situat dins la carrièra principala de la localitat, Storgatan, èra abans una bòria de fusta construcha pel luoctenent coronèl Ludwig August von Hedenberg en 1887. L'edifici subrevisquèt a l'incendi de 1888 que destrusiguèt una bèla part de la vila d'Umeå. 

Durant aquel meteis an, un mercadièr, Johan Viktor von Ahn, que donèt puèi son nom a l'edifici, crompèt la bòria per la transformar e l'espandir gradualament fins qu'arribèsse al flum.

Actualament lo bastiment, que dintrèt en 1980 dins la categoria dels monuments istorics del país, es la proprietat de la companhiá electrica locala, Umeå Energi, que sa sedença principala se tròba entre l'entrepaus von Ahnska e Gamla bankhuset.
Rödåsel

thumb|left|220px|La part sonada "Dalarna" (traucs de quitran) dins la porcion septentrionala de  Rödåsel, en 2013.
**Rödåsel** es un vilatge suedés situat dins la municipalitat d'Umeå, una de las vilas mai importantas del nòrd de Suècia. La localitat, que comptava 96 abitants en 2010, ocupa una superficia de 19 ectaras e se tròba a la broa del riu Vindelälven.

## Ligams extèrns
* Sit oficial de Rödåsel
Universum

thumb|La dintrada de l'Universum

L**'Universum** es un edifici situat sul Campus de l'Universitat d'Umeå dins la vila suedesa de meteis nom. Lo centre que conten l'auditorium Aula Nordica,, los burèus dels sindicats d'estudiants, un dining hall, una cafeteria e de salas d'estudis pels estudiants. L'immòble es gerit per la companhiá estatala Akademiska Hus.

## Istòria
La primièra fasa de construccion de l'ensems s'acabèt en 1970 mentre que l'extension de l'auditorium extension concebuda per la firma d'arquitèctes Arkinova Architects foguèt realizada entre 1996 e 1997. Mai tard, en setembre de 2006, l'Universum foguèt reinaugurat aprèp una renovacion substanciala.

## Referéncias
Sixte III

**Sixte III** (mòrt lo 19 d'aost de 440) foguèt lo 44 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 31 de julhet de 432 au 19 d'aost de 440. Succediguèt a Celestin I (422-432) e foguèt remplaçat per Leon I (440-461).

Lei premiereis annadas de sa vida son mau conegudas. Pasmens, dins lo corrent de sa jovença, auriá agut una inclinason per lo pelagianisme avans de se raliar a l'ortodòxia de la Glèisa. Puei, venguèt un membre important de l'entorn dei papas Zosim, Bonifaci I e Celestin I. Après son eleccion, acomencèt una politica de construccion de monuments religiós coma la Basilica de Santa Maria Majora. Regardant lei relacions ambé lei Glèisas d'Orient, assaièt de trobar una solucion d'amaisament après la crisi dau nestorianisme mai contunièt de defendre ambé fermetat lei prerogativas de Roma en fàcia dei revendicacions dau patriarcat de Constantinòple.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Konstvägen sju älvar

**Konstvägen sju älvar** (en occitan: "Rota artistica dels sèt rius") es un camin toristic e escultural situat dins lo Comtat de Västerbotten, una region del nòrd de Suècia.
Escòla otelièra e culinària de l'Universitat d'Umeå

L**'Escòla otelièra e culinària de l'Universitat d'Umeå** (en suedés: *Restauranghögskolan vid Umeå universitet* e en anglés: *Umeå University School of Restaurant and Culinary Arts*) es una escòla especializada dins los mestièrs de la restauracion qu'es estacada a l'Universitat d'Umeå, situada dins la vila suedesa de meteis nom. 

E mai se los corses de cosina comencèron tre 1996 a l'universitat foguèt sonque en 2002 que se creèt la seccion otelièra. L'escòla compta actualament 140 estudiants.

## Ligams extèrns
* Web oficiala de l'Escòla otelièra
Escòla de Comèrci d'Umeå

thumb|250px|Lo Lindellhallen, lo bastiment qu'ocupa l'Escòla de Comèrci d'Umeå
L**'Escòla de Comèrci e d'Economia d'Umeå** (en suedés: *Handelshögskolan vid Umeå Universitet*), tanben coneguda jos las siglas **USBE** (de son nom anglés: *Umeå School of Business and Economics*) es l'escòla de comèrci de l'Universitat d'Umeå, situada dins la vila suedesa de meteis nom. L'institucion foguèt fondada en 1989.
Baggböle herrgård

thumb|250px|Lo Baggböle herrgård en agost de 2011
Lo **Baggböle herrgård** es un ostal de mèstres situat a la broa del flum Ume dins la localitat de Baggböle, que se tròba a un desenat de quilomètres al nòrd-oèst de la vila suedesa d'Umeå. 

Lo bastiment foguèt acabat en 1846 pr'amor d'i lotjar lo director de la serrariá de Baggböle.
Dniprò

**Dnipro** (pr. *Dnhiprò*; en ucraïnian **Дніпро**; en rus **Днепр**) es una vila d'Ucraïna situada al bòrd del flume Dnièpre, capitala de l'Óblast de Dnipropetròvsk e un important centre comercial, industrial e economic d'Ucraïna.

## Nom de la vila
Lista dels noms de la vila dins l'istòria:
* 1645—1784&nbsp;— **Новий Кодак** - Novii Kodak
* 1784—1796&nbsp;— **Катеринослав** - Katerinòslau, en rus Iekaterinòslav
* 1796—1802&nbsp;— **Новоросійськ** - Novorossiisk
* 1802—1926&nbsp;— **Катеринослав** - Katerinòslau, en rus Iekaterinòslav
* 1918—1919&nbsp;— **Січеслав** / **Січослав** - Sicheslau / Sichòslau 
* 1924 (pas oficial) **Краснодніпровськ** - Krasnòdnipròvsk
* 1926—2016&nbsp;— **Дніпропетровськ** - Dnipròpetròvsk, en rus Dniepròpetròvsk
* 1941—1943&nbsp;— (pas oficial) **Дніпрослав** - Dnipròslau
* Dempuèi 2016&nbsp;— **Дніпро** - Dniprò, en rus Dniepr
.website

**** ("site sul wèb" en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 30 de mai de 2014.

## Referéncias
Leon I (papa)

**Leon I lo Grand** (entre 390 e 400 - 10 de novembre de 461) foguèt lo 45 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 29 de setembre de 440 au 10 de novembre de 461. Succediguèt a Sixte III (432-440) e foguèt remplaçat per Alari (461-468).

Seis originas e lei premiereis annadas de sa vida son mau conegudas. Èra nascut entre 390 e 400 en Toscana ò dins la region de Roma. Ignorava probablament lo grèc e la filosofia antica. En revènge, èra una personalitat energica, tenaça e decidida. Venguèt arquediacre dins lo corrent dau pontificat de Celestin I (422-432) e lo demorèt sota Sixte III (432-440). Èra alora un membre influent de l'entorn de Sixte III e de la Cort imperiala de Ravena. Aviá tanben un prestigi fòrça important au sen de la populacion romana. A la mòrt de Sixte III, èra cargat d'arbitrar un conflicte entre lo generau Aetius e lo prefèct dau pretòri Albinus. Pasmens, en despiech d'aquela absència, foguèt elegit a l'unanimitat per venir lo papa novèu.

Coma sei predecessors, luchèt còntra lei diferenteis eresias aparegudas au començament dau cristianisme. En 443, obtenguèt un succès important gràcias a la reünion d'un nombre important d'evesques e de prèires a Roma onte denoncièt lo perilh dei sectas. Puei, i donèt l'ocasion per leis eretics de se retractar. La màger part dei partisans italians dau pelagianisme e dau maniqueïsme acceptèron. Lei reguinhaires foguèron sancionats mai son nombre representava plus una menaça importanta per la Glèisa d'Itàlia. Luchèt tanben còntra lo priscillianisme favorizant l'organizacion d'un concili per l'evesque d'Astorga que condamnèt aqueu movement. Enfin, reafirmèt son autoritat sus leis evesques de Gàllia, d'Espanha e d'Africa dau Nòrd. Capitèt d'empachar la temptativa de l'evesque d'Arle d'estendre son autoritat sus totei leis evesques de Gàllia e capitèt tanben d'estendre son poder religiós sus lo clergat dei Balcans. Autre succès important, obtenguèt la reconoissença oficiala de la primautat de la papautat de part de l'emperaire Valentinian III en 445.

Regardant la liturgia, aprofichèt lei querèlas a prepaus de la natura de Jèsus Crist per desvolopar sa doctrina de l'unicitat de la persona dau Crist subsistent dins doas naturas diferentas. Aquò li permetiá d'afeblir la posicion dei monofistas e d'impausar sa doctrina au concili de Calcedònia. En revènge, mau capitèt d'empachar l'adopcion de l'egalitat de drech entre Roma e Constantinòple, fònt de tension importanta dins lo corrent dei sègles seguents.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Óblast de Dnipropetròvsk

La **província de Dnipropetròvsk** (en ucraïnian **Днiпропетровська область** = Dnipropetròvska òblast; nom informal: Дніпропетровщина = Dnipropetròvshchina; en rus **Днепропетровская область** = Dnepropetròvskaia òblast; abans Екатеринославская губерния = Iekaterinoslavskaia gobernia) es una província d'Ucraïna Centrala. Sa capitala es Dnipropetròvsk. 

Limita amb las províncias de Poltava e Kharkiv al nòrd, la província de Donetzk a l'èst, las províncias de Kherson e Zaporizhzhia al sud, e las províncias de Mikolàiv e Kirovohrad a l'oèst. La província de Dnipropetròvsk es un important centre politic, comercial, industrial e econonomic d'Ucraïna.

Las principalas lengas de la populacion de la província de Dnipropetròvsk son l'ucraïnian, lo rus e lo sorgic (una barreja de las doas lengas).
Alari (papa)

**Alari** (mòrt lo 29 de febrier de 468) fuguèt lo 46 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 19 de novembre de 461 au 29 de febrier de 468. Succediguèt a Leon I lo Grand (440-461) e fuguèt remplaçat per Simplice (468-483). Son pontificat fuguèt marcat per sa defensa dei concilis de Nicèa, d'Efèsa e de Calcedònia que sei conclusions fuguèron confirmadas. Luchèt tanben còntra lo monofisisme e l'arianisme.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fèlix III

**Fèlix III** (mòrt lo 25 de febrier de 492) foguèt lo 48 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 13 de març de 483 au 25 de febrier de 492. Succediguèt a Simplice (468-483) e foguèt remplaçat per Gelasi I (492-496).

Aristocrata roman, son pontificat foguèt marcat per una tièra de dificultats e de crisis. D'efèct, foguèt elegit gràcias au sostèn dau rèi d'Itàlia Odoacre (476-493. Pasmens, aviá una personalitat decidida que li permetèt de gardar son independéncia e de protegir lo prestigi de la papautat. A partir de 488, deguèt faciar la crisi militara italiana entraïnada per la conquista de la peninsula per leis Ostrogòts de Teodoric lo Grand. En parallèl, deguèt sostenir lo clegat d'Africa menaçat per lei persecucions dei Vandals arians. Aqueu problema foguèt rapidament agravat per la question dei crestians aguent abjurat per defugir lei persecucions mai desirós de se retractar.

Pasmens, l'afaire pus important de Fèlix III foguèt la rompedura entre Roma e Constantinòble en 484. D'efèct, l'emperaire Zenon, sota l'influéncia dau patriarcat de Constantinòble, assaièt de reglar lo conflicte entre monofisisme e ortodòxia. Publiquèt un tèxte dich *Henotikon* (*Acte d'Union* en occitan) qu'èra una temptativa de compromés entre lei doas tendàncias. Se turtèt au refús de Fèlix que denoncièt l'influéncia tròp importanta dau monofisisme dins lo document. Un anatèma foguèt prononciat còntra lo patriarcat de Constantinòble e, en retorn, lo nom de l'evesque de Roma foguèt suprimida dei diptics liturgics, çò qu'èra equivalent a una excomunicacion. Aquela crisi foguèt reglada en 519 solament.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sórgic

thumb|250px|Percentatge de locutors de sórgic en Ucraïna segon una enquèsta de 2003
Lo **sórgic**, o mai precisament **sórzhyk** (en ucraïnian: суржик) es una varietat ucraïniana bastida a partir de la mescla de l'ucraïnian e del rus. Aquesta paraula significa literalament en ucraïnian la mescla dels grans diferents (lo blat e lo segal, lo segal e l'òrdi, l'òrdi e la civada) en una farina de tala mescla. 

En lingüistica la paraula **sórgic** significa la inification artificiala dels elements lexicals e gramaticals de doas o mai lengas sens l'observacion de sas nòrmas literàrias. La mescla de las lengas dins la traduccion grèga de la Bíblia s'apèla σύγχυσις γλωσσών o γλωσσική σύγχυσις e dins sa traduccion latina es sonada "confusio linguarum".
Litorau

Lo **litorau** (var. **litoral**) es la zòna terrèstra que separa una estenduda maritima e una estenduda terrèstra. I a ges de definicion unica e lo litorau pòu èstre format d'una faissa d'unei centenaus de mètres a unei quilomètres.

## Liames intèrnes

* Continent.
* Mar.
* Ocean.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Coldplay

thumb|25Opx|Coldplay en concèrt en 2009
**Coldplay** es un grop de musica rock anglés. Foguèt format en 1996 a l'entorn de son vocalista e menaire Chris Martin e lo guitarrista Jonny Buckland jol nom Pectoralz. Aprèp d'aver virat jos un autre nom, Starfish, e d'integrar d'autres membres prenguèron son nom actual, Coldplay, en 1998. La consecracion internacionala arribèt en 2000 gràcias a la cançon "Yellow". 

## Discografia
* *Parachutes* (2000)
* *A Rush of Blood to the Head* (2002)
* *X&Y* (2005)
* *Viva la Vida or Death and All His Friends* (2008)
* *Mylo Xyloto* (2011)
* *Ghost Stories* (2014)
* *A Head Full of Dreams* (2015)
* *Everyday Life* (2019) 
* *Music of the Spheres* (2021)
* *Moon Music* (2024)
Kizil Irmak

thumb|Traçat de Kizil Irmak.

**Kizil Irmak**, ò **Halys** durant l'Antiquitat, es un fluvi d'Anatolia que s'escola de la region de la vila d'Imranli sus lo plan d'Armenia vèrs lo litorau sud de la Mar Negra. A una longor de  quilomètres mai un debit feble en causa dei precipitacions limitadas au dessüs dau plan anatolian. Es pas navigable mai alimenta plusors centralas idroelectricas. Aguèt una importància dins lo corrent de l'Antiquitat car sa bocla principala foguèt la region d'origina de la civilizacion itita. Puei, marquèt la frontiera entre lei regions sota influéncia grèga e aquelei sota influéncia pèrsa fins a 547 avC.

## Liames intèrnes

* Ititas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sakarya

**Sakarya**, ò **Sangarios** durant l'Antiquitat, es un fluvi de la partida occidentala d'Anatolia. S'escola dempuei unei fònts situadas dins la region de Bayat vèrs lo litorau sud de la Mar Negra. A una longor de 824 quilomètres mai son debit demora relativament feble en causa dei precipitacions limitadas au dessüs dau plan anatolian. En revènge, dins lo cas de precipitacions importantas, pòu èsser a l'origina de vengudas deis aigas importantas. Es pas navegable mai es una fònt d'energia idroelectrica.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Monts Taurus

Lei **monts Taurus** son una cadena de montanhas situadas au sud d'Anatolia que marca lei limits sud e sud-èst dau plan anatolian. Es una cadena de cauquier que s'estend dau lac d'Egirdira l'oèst ai fònts d'Eufrates a l'èst sus una longor de 600 quilomètres. Unei cimas an una altitud situadas entre  e  mètres. La pus auta es Demirkazik ( m).

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Chris Martin

thumb|250px|Chris Martin en 2023
**Christopher Anthony John Martin**, mai conegut coma **Chris Martin** (Exeter, Devon, 2 de març de 1977) es un cantaire, cantautor e multiinstrumentalista anglés. Es famós mai que mai coma vocalista e menaire del grop de rock Coldplay.
Peter Mutharika

**Arthur Peter Mutharika** (n. en 1940) es un òme politic de Malawi que foguèt president de 2014 a 2020 e qu'o es tornarmai dempuèi lo 3 d'octobre de 2025..
Es lo fraire del rèire-president Bingu wa Mutharika.
## Referéncias
Umeå

thumb|250px|Ostal de vila d'Umeå
**Umeå** (pron.: [ˈʉːmɛo]; en bondska: *Ume*; en sami d'Ume: *Ubmeje*; en sami septentrional: *Ubmi* e en finlandés: *Uumaja*) es una vila suedesa. Situada dins la region de Norrland, dins lo nòrd de Suècia, es la capitala del Comtat de Västerbotten e la dotzena vila mai importanta del país. Comptava 79.594 abitants en decembre de 2010.

L'ais de comunicacion mai important de la vila es Storgatan, la carrièra màger e mai anciana de la ciutat que conten un nombre important de bastiments istorics de la localitat.
Gelasi I

**Gelasi I** (mòrt lo 21 de novembre de 496) foguèt lo 49 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 1 de març de 492 au 21 de novembre de 496. Succediguèt a Fèlix III (483-493) e foguèt remplaçat per Anastasi II (496-498).

En despiech d'un pontificat brèu e dificultats entraïnadas per l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident disparegut en 476, son accion es considerada coma importanta per lo desvolopament de la Glèisa. D'efèct, contunièt de defendre ambé fermetat lei posicions ortodòxas de sei predecessors regardant lo dògma (oposicion au monofisisme d'Orient e a l'arianisme) e la primautat de Roma sus la Glèisa. Dins lo corrent de l'Edat Mejana, son òbra foguèt utilizada coma basa dei partisans de l'instauracion d'una teocracia pontificala.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Anastasi II

**Anastasi II** (mòrt lo 19 de novembre de 498) fuguèt lo 50 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 28 de novembre de 496 au 19 de novembre de 498. Succediguèt a Gelasi I (492-496) e fuguèt remplaçat per Simmac (498-514).

Originari de Roma, participèt belèu au concili de Roma de 485. Son pontificat fuguèt marcat per sei temptativas de reconciliacion ambé l'emperaire d'Orient Zenon. Pasmens, en despiech dau mandadís d'una ambaissada, aquò mau capitèt.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lisa Miskovsky

thumb|250px|Lisa Miskovsky
**Lisa Miskovsky** (Holmsund, 9 de març de 1975) es una musiciana e cantaira suedesa.

## Discografia
* *Lisa Miskovsky* (2001)
* *Fallingwater* (2003)
* *Changes* (2006)
* *Violent Sky* (2010)
* *Umeå* (2013)

## Ligams extèrns
* Web oficiala de Lisa Miskovsky
Gustavo Aguerre

**Gustavo Aguerre** (Buenos Aires, 10 de novembre de 1953) es un artista escultor e fotograf argentin. Amassa amb sa femna, l'artista suedesa Ingrid Falk, faguèron mantuna creacion d'art coma per exemple l'escultura de veire *[[Lev!]]* que se tròba a ras de la Gara centrala d'Umeå, una vila importanta del nòrd de Suècia. 

Fondèt amb son esposa lo collectiu d'art suedés FA+.
Anastacia

thumb|250px|Anastacia en concèrt
**Anastacia Lynn Newkirk**, mai coneguda coma **Anastacia** (Chicago, 17 de setembre de 1968) es una cantaira e cantautora americana.

## Discografia
* *Not That Kind* (2000)
* *Freak Of Nature* (2001)
* *Anastacia* (2004)
* *Heavy Rotation* (2008)
* *It's a Man's World* (2012)
* *Resurrection* (2014)
* *Evolution* (2017)
* *Our Songs* (2023)

## Singles

* 1993: One More Chance
* 1993: Forever Luv (duet with David Morales)
* 1998: Mi Negra, Tu Bombón (duet with Omar Sosa)
* 1998: Not That Kind
* 1999: Tienes Un Solo (duet with Omar Sosa)
* 1999: I'm Outta Love
* 2000: Saturday Night's Alright for Fighting (duet with Elton John)
* 2001: Let It Be (duet with Paul McCartney, Anastacia other artists)
* 2001: I Ask of You (duet with Luciano Pavarotti)
* 2001: What More Can I Give (duet with Michael Jackson and other artists)
* 2001: Love Is Alive (duet with Vonda Shepard)
* 2001: 911 (duet with Wyclef Jean)
* 2001: I Thought I Told You That (duet with Faith Evans)
* 2001: Cowboys And Kisses
* 2001: Made For Lovin' You
* 2001: Paid My Dues
* 2002: One Day in Your Life
* 2002: Boom
* 2002: Why'd You Lie To Me
* 2002: You'll Never Be Alone
* 2002: You Shook Me All Night Long (duet with Celine Dion)
* 2002: Bad Girls (duet with Jamiroquai)
* 2003: Love Is a Crime
* 2003: We Are the Champions, We Will Rock You, Amandla (duet with Queen, Beyoncé, Bono, Cast and David A. Stewart)
* 2004: Left Outside Alone
* 2004: Sick And Tired
* 2004: Welcome To My Truth
* 2004: Heavy On My Heart
* 2004: I Do (duet with Sonny Sandoval)
* 2005: Everything Burns (duet with Ben Moody)
* 2005: Pieces Of A Dream
* 2005: Everything Burns (duet with Ben Moody)
* 2006: I Belong To You (duet with Eros Ramazzotti)
* 2007: Sing (duet with Annie Lennox and other artists)
* 2008: I Can Feel You
* 2008: Absolutely Positively
* 2009: Defeated
* 2009: Stalemate (duet with Ben's Brothers)
* 2009: Holding Back the Years (duet with Simply Red)
* 2010: Burning Star (duet with Natalia)
* 2010: Safety (duet with Dima Bilan)
* 2011: What Can We Do (A Deeper Love) (duet with Tiësto)
* 2012: If I Was Your Boyfriend (duet with Tony Moran)
* 2012: Dream on
* 2012: Best Of You
* 2014: Stupid Little Things
* 2014: Staring at the Sun
* 2014: Lifeline
Cataglyphis cursor

***Cataglyphis cursor*** (Fonscolombes, 1846) es una espècia de formiga mediterranèa dau genre *[[Cataglyphis]]*.

Es una formiga mejana (4-7 mm) que presenta un polimorfisme continü de talha. Leis obrieras son de color negra ò bruna sorna quasi unifòrma amb una tèsta e un torax lusents. Leis antenas e lei femurs son pus clars e lei tibiàs son sovent rogencs. Lo formiguier es expausat au Soleu e installat dins de terrens formats d'argiela ò de cauquier. Pòu tenir quauquei milièrs d'individús.

*Cataglyphis cursor* es una espècia fòrça adaptada ai regions aridas e caudas. Son regime alimentar es omnivòre ambé de preferéncias per lei cadabres d'animaus e per lei solucions sucradas (nectar, melat...). Leis obrieras son activas durant lei periòdes pus cauds de la jornada e recercan d'aliments d'un biais individuau car pòdon pas utilizar de feromònas de pista que serián rapidament dispersadas en causa de la temperatura auta. En plaça, utilizan de marcas visualas, especialament la posicion dau Soleu per s'orientar. Se desplaçan generalament amb una velocitat importanta qu'es caracteristica.

Aquela espècia es presenta en Occitània dins la zòna de l'olivièr, subretot a l'èst de Ròse. Se pòu tanben trobar dins tot lo bacin mediterranèu e dins lei regions de Danubi.

## Liames intèrnes

* Lista dei formigas d'Occitània.
* *[[Cataglyphis piliscapus]]*, autra espècia d'Occitània qu'es similara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Polyergus rufescens

***Polyergus rufescens*** (Latreille, 1798) es una espècia de formiga esclavagista obligatòria dau genre *[[Formica]]*.

Es una formiga mejana (5-7 mm) que seis obrieras son de color roja unifòrma. An de mandibulas caracteristicas que son fòrça talhentas amb una forma de volame. Son unicament destinadas au combat e leis obrieras *Polyergus rufescens* son incapablas de cumplir leis activitats normalas d'un formiguier sensa l'ajuda de formigas esclavas. Aqueleis esclavas son eissidas de larvas generalament rabalhadas dins lo corrent d'incursions organizadas còntra de formiguiers dau sota-genre *[[Serviformica]]*. Après sa naissença, la formiga esclava va aprendre l'odor caracteristica de son formiguier novèu coma la sieuna. Durant certaneis incursions, una rèina jova de *Polyergus rufescens* pòu tanben assaiar de tuar e de remplaçar la rèina dau formiguier buta de l'ataca. 

Lei formiguiers de *Polyergus rufescens* son donc generalament installadas dins d'endrechs umids similars ai condicions de vida dei *Serviformica* e pòdon tenir mai que d'una espècia d'esclavas. En Occitània, se pòu trobar sus tot lo territòri mai es mens frequenta dins lei Pirenèus e lei regions mediterranèas.

## Liames intèrnes

* Lista dei formigas d'Occitània.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Copa dau Monde de la CONIFA de 2014

La **Copa dau Monde ConIFA 2014** es la premiera copa dau monde organizada per la Confederacion deis Associacions de Fotbol Independentas (ConIFA) dau 31 de mai au 8 de junh de 2014. La ganha la seleccion de la Comtat de Niça.

## Participants

Lei còlas que participan a la competicion son :
* Curdistan Iraquian
* Aramèus
* Eelam Tamol
* Abcazia
* Occitània
* Lapònia
* Padània
* Darfor 
* Ossetia dau Sud
* Illa de Man
* Nagorno-Karabakh
* Comtat de Niça

## Debanament

### Premier torn

#### Grop A

|}

#### Grop B

|}

#### Grop C

|}

#### Grop D

|}

### Quarts de finala

### Semifinalas

### Finala

### 3-4 plaças

### Rescòntre de classament

#### 5-8 plaças

#### 9-12 plaças

## Liames intèrnes
*Copa dau Monde de la CONIFA de 2016
*Copa dau Monde de la CONIFA de 2018
*Copa dau Monde de la CONIFA de 2020
*Copa dau Monde de la CONIFA de 2022

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Panteon

Lo **Panteon** es un temple que los Grècs e los Romans consacravan a unes de lors dieus, per exemple lo Panteon de Roma, dedicat a totes los dieus. Aquel tèrme designa tanben l'ensems dels dieus d'una mitologia o d'una religion. En grèc ancian, *πᾶν* (*pãn*) significa « tot » e *θεός* (*theos*), « dieu ».

Per extension, se nomena *Panteon* un monument ont son despausats los còrs òmes illustres d'una nacion. Lo pintre Rafaèl inicièt aquel usatge en 1520 repausant al Panteon de Roma, exemple que foguèt seguit endacòm mai coma a Panteon de París o a Lisbona.

Dins l'Antiquitat, les vilas èran creadas jos l'egida d'un dieu protector de la vila (« divinitat poliada »), e l fondator s'enorgulhissiá d'èsser lo fihs d'un dieu (subretot pels Grècs). Los panteons nacionals podavan aver d'aponds forastièrs: atal los Egipcians adoptèron Astartè, los Romans Isis, los Grècs modifiquèron lo panteon dels autres pòples per rebatre al lor, los Fenicians aculhiguèron Atòr (dama de Biblos), los Asiatics possedavan totes un Baal nacional, las Cartagineses adoptèron los dieus grècs, eca.

Coneissem melhor lo panteon dels Grècs e dels Romans. Aquel dels Egipcians nos es tanben plan coneguda (lo panteon egipcian deu èsser considerat espiritualament diferent al respècte d'aqueles de Grècia e de Roma).

[thumb|300px|plafond e colomnas del [Panteon de Roma]]

Vaquí una lista non exaustiva:

## Articles connèxes
*Panteon de Roma
*Panteon de París
*Panteon nacional de Lisbona
Indila

**Indila** de son verai nòm **Adila Sedraia**, nascuda a París, es  una autora-compositora,una cantarela francesa se descriàu coma «una enfant dau monde» car es parisenca e a d’originas argeriana, cambòtgianas e indianas. S’es facha conéisser bonòdi de Soprano e Youssoupha.  Soun proumié single es Dernière Danse sourti lou 13 de nouvèmbre 2013, e son promier album *Mini World* sortit lo 24 de febrièr de 2014. Ditz èstre quauqu’un de comun. Vòu restar quauqu’un inconeigut.
Chiac (dialecte)

Lu **chiac**, quauques còps apelat en francés la **chiacque**, es un parlat franglais o anglo-francés dau Canadà. 'Questa koinè vernaculara es parlada principalament chas las jòunas generacions dau Nòu Brunswick au Canadà, subretot dau costat de Moncton, ente es plan influençat per la comunautat anglofòna. Un chiac, o chiaca au feminin, es un abitant dau sud-est dau Nòu Brunswick.

## Quauques exemples
Lu chiac es diferent dau francés acadian. Es un boiradis de mots francés e anglés. Utilisa principalament la sintaxi francesa emb dau vocabulari e expressions anglesas. Quauquas frasas, emb la revirada en francés : 

* « Ej vas tanker mon truck de soir pis ej va le driver. Ça va êt'e right dla fun. » (Je vais faire le plein de mon camion ce soir et je vais faire une promenade. Ça va être vraiment plaisant.)
* « Espère-moi su'l'corner, j'traverse le chmin et j'viens right back. » (Attends-moi au coin, je traverse la rue, je reviens bientôt.)
* « Zeux ils pensont qu'y ownont le car. » (Eux, ils pensent que la voiture leur appartient.)
* « On va amarrer ça d'même pour faire sûr que ça tchenne. » (On va l'amarrer comme ça pour s'assurer qu'il tienne.)
* « Ça t'tente tu d'aller watcher une vue? » (Est-ce que ça te tente d'aller voir un film ?)
* « Ej ché pas...so quesque tu va faire dessoir? » (Je ne sais pas. Qu'est-ce que tu fais ce soir ?)
* "J'aime ta skirt, j'aime la way qu'a hang." (J'aime ta robe, elle te va bien.)
* "Ton car é ti en pretty good shape?" (Est-ce que ta voiture roule bien ?)
* "C'é pretty right on man, mon truck handle dans les trails." (C'est super, mon camion roule très bien dans les chemins.)
* "Man, c'té nouvelles light-là son complicated, j'aimais mieux le four-way stop!" (Mec, ces nouveaux feux sont compliquées, je préférais les panneaux stop au croisement.)
* "Mame, les rules des quads sont tu les mêmes sur les chemins?" (Maman, les lois concernant les quads sont-elles les mêmes en ville (dans les rues ?)
* "T'é pu avec lui anymore, c'é pretty right on ça." (Tu n'es plus avec lui, c'est une bonne nouvelle.)

## Istòria
L'origina dau mot « chiac » es pas coneguda. Segon lu *Dictionnaire du français acadien* d'Yves Cormier, vendrià seja dau nom de la vila de Shédiac, au Nòu Brunswick, seja dau verbe francés « chier ».

## Utilisacion e opausicion
Lu chiac es plan utilisat, subrett a Moncton e dins totas las vilas franco-anglesas degut au boiradis de las doas lingas.

Lu chiac es quauques còps mau vut per los anglofones coma los francofones, es vut coma un meslat impur, un francés o un anglés « chestiu ». Mas, coma lu joual au Quebèc, lu chiac es tornat prener 'quelas darnieras annadas per quauques gropes de musica dau Nòu Brunswick coma que compausenta de lur cultura collectiva. Son daus artistes acadians, coma los gropes *1755* e *Radio Radio*, qu'escriven e chanten en chiac, e las chantairitz Marie-Jo Thério o Lisa LeBlanc totparie. Lu chiac es maitot utilisat dins la seria animada *Acadieman*.

## Referencia
Yves Cormier, Dictionnaire du français acadien, Fides,‎ 2009 (ISBN 978-2-7621-3010-2), p. 138-139.
Francés acadian

Lu **francés acadian** es un dialecte dau francés parlat per los Acadians de las províncias maritimas dau Canadà, e dins quauquas regions junhentas dau Quebèc (Baie des Chaleurs, Basse-Côte-Nord, Îles de la Madeleine) e de l'Estat american dau Maine (valada de la ribiera St-Joan). Coma los autres dialectes venguts de la colonisacion francesa de l'America, seguit sa pròpra evolucion per rappòrt a la linga que parlavan los prumiers colons. Quauquas caracteristicas son 'donc arcaïcas, alora que d'autras son mai creativas.

Los lingüistas s'acorden pas d'enquera sus las originas. La majoritat daus colons eran originaris de las regions francesas dau Maine, de l'Anjau e de la Santonge, n'i trobam l'influencia daus parlats d'oïl dau Grand Oest (lu galò, l'angevin, lu santongés, lu peitavin, etc.), diferents, au XVIIe segle, dau francés parisenc. N'i trobam notadament lu *r* alveolar, e la prononciacion de la sillaba finala sos la fòrma pluriala dau verbe a la tresesma persona. Un mot acadian coma *écureau* (escuròu) es peitavin, daus mots acadians coma *chancre* (cranc), *chasse-galerie* (a l'origina, 'na chaça fantastica percorrent lu ciau), *galipote* (a l'origina, un tipe de « leberon »)... son santongés. Mesma si las zonas ruralas de 'quela region de França conserven daus trachs comuns emb l'acadian (/r/ rolat, daus mots de vocabulari, palatalisacion, etc.), la majoritat daus francofones, mai los Canadians parlent d'autres dialectes, comprenen dificilament l'acadian en prumier luòc. Fau dire que eu s'auve pas suvent en defora de las provincias Maritimas.

Pendent la deportacion dels acadians de 1755, que foguèt un netejatge etnic, aquestes foguèron desrasigats de lors tèrras pels britanics e deportats en Novèla-Anglatèrra o al Reialme Uni. Après aquela deportacion, de subrevivents tornèron, de còps mantuna decennia mai tard, en Acàdia o se fixèron dins diferentas regions del mond, coma en França, al Reialme Uni, o encara en Loïsiana
Robert Audeoud

**Robert Audeoud** (5 de junh de 1920, La Tronche - 13 de junh de 1944, Grenòble) èra un inspector de policiá e un resistent francés de la Segonda Guèrra Mondiala. Donèt d'informacions sus l'activitat de la policiá fins a son arrestacion. Foguèt fusilhat lo 13 de junh de 1944 per leis Alemands. Recebèt la Legion d'Onor a títol postum en 1960.
John Grisham

thumb|250px|John Grisham

**John Ray Grisham, Jr.** (Jonesboro, Arkansas, 8 de febrièr de 1955) es un escrivan e politician democrata american. Es un dels autors de thrillers mai prestigioses e venduts dins lo mond entièr.

## Òbras

* *A Time to Kill* (1989)
* *The Firm* (1991)
* *The Pelican Brief* (1992)
* *The Client* (1993)
* *The Chamber* (1994)
* *The Rainmaker* (1995)
* *The Runaway Jury* (1996)
* *The Partner* (1997)
* *The Street Lawyer* (1998)
* *The Testament* (1999)
* *The Brethren* (2000)
* *A Painted House* (2001)
* *Skipping Christmas* (2001)
* *The Summons* (2002)
* *The King of Torts* (2003)
* *Bleachers* (2003)
* *The Last Juror* (2004)
* *The Broker* (2005)
* *Playing for Pizza* (2007)
* *The Appeal* (2008)
* *The Associate* (2009)
* *The Confession* (2010)
* *The Litigators* (2011)
* *Calico Joe* (2012)
* *The Racketeer* (2012)
* *Sycamore Row* (2013)
John Banville

thumb|250px|John Banville a Sarzana en 2010
**William John Banville**, mai conegut coma **John Banville** (Wexford, 8 de decembre de 1945) es un escrivan irlandés. Aqueste autor, qu'escriu de còps jol pseudonim de **Benjamin Black**, es un dels romancièrs e scenaristas mai importants de la literatura anglosaxona contemporanèa. Son biais d'escriure a portat mantun critic a lo comparar a l'escrivan francés Marcel Proust o mai al rus Vladímir Nabòkov. 

Per la qualitat de son òbra a recebut mantuna recompensa, coma lo Prèmi Booker en 2005, lo Prèmi Franz Kafka en 2011 o lo Prèmi Princi d'Astúrias de Literatura en junh de 2014.

## Referéncias
Refat Çubarov

thumb|250px|Refat Çubarov
**Refat Abdurahman oğlu Çubarov** (pron.[ɾeˈfat ʧuˈbaɾov]; en ucraïnian: **Рефат Абдурахманович Чубаров**; en transcripcion internacionala: **Refat Chubarov**; Samarcanda, Ozbequistan, 22 de setembre de 1957) es un politician tatar de Crimèa ucraïnian. Foguèt lo president del Mejlís del pòble tatar de Crimèa del 28 d'octobre de 2013 al 2 de junh de 2014.