open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Guaymí

Los **Guaymí** o los **Ngäbe** son un pòple amerindian que viu dins las montanhas de l'oèst de Panamà e de l'èst de la Còsta Rica. Lor lenga tradicionala es lo ngäbere, un parlar de la familha de las lengas chibchanas qu'èra la lenga mairala de  a  personas al començament dau segle XXI.

Al començament dau segle XVI, los Guaymí èran installats dins las regions bassas de l'istme de Panamà. I foguèron atacats per los Espanhòus a partir dels ans 1510. En despiech de plusors victòrias, deupuguèran pauc a cha pauc se retirar vèrs las montanhas. Militarament invencuts, foguèron lentament absorbits dins lo sistema economic espanhòu e faguèron partia dels *campesinos*, los païsans paures d'origina indigena. Despuei los ans 1970, lo govèrn de Panamà assaja de desvolopar lo territòri guaymí en desvolopant las infrastructuras localas. Una region autonòma, la comarca Ngäbe-Bugle, foguèt pereu creaa. Aquò causa de chambiaments sociaus importants amb una urbanizacion creissenta e un declin progressiu dels vilatges agricòlas tradicionaus.

## Ligams internes

* Panamà.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Phillip D. Young, *Ngawbe: Tradition and change among the Western Guaymí of Panama*, University of Illinois Press, 1971.

## Nòtas e referéncias
Gloucestershire

**Gloucestershire** es un comtat situat dins lo sud-oèst d'Anglatèrra. Lo comtat compren un partida dels Cotswolds, una partida de la val fertila del flume Severn e tota la forèst de Dean.
vignette|gauche|Catedrala de Gloucester

La capitala n'es Gloucester e las autras vilas principalas son Cheltenham, Stroud, Cirencester e Tewkesbury. Los comtats vesins son le Gwent al País de Galas e los comtats ceremonials de Herefordshire, Oxfordshire, Worcestershire, Warwickshire e Wiltshire en Anglatèrra.

Lo rei d'Anglatèrra Edoard II es mòrt dins lo Gloucestershire lo 21 de setembre de 1327.
Portobelo (Panamà)

**Portobelo** es una vila portuària situat lo long de la còsta septentrionala de Panamà. Foguèt fondaa en 1597 per Francisco Velarde et Marché. Entre los segles XVI e XVIII, foguèt un dels pòrts mai importants de las possessions espanhòlas en America. En particular, èra lo luec de collecta e d'expedicion dels charjaments d'aur e d'argent en provenença de las minas sud-americanas. La ciutat declinèt après l'independéncia de las colonias espanhòlas e la descuberta de rotas maritimas alternativas a partir de las Filipinas o passant per lo cap Hòrn. La construccion dau canau de Panamà entraïnèt lo declin definitiu de la vila. Al començament dau segle XXI, èra un pichon borg de  abitants.

## Ligams internes

* Panamà.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Camin de fèrre de Panamà

[thumb|right|Carta de la linha en lo [1861.]]

Lo **camin de fèrre de Panamà** es una linha ferroviària que religa lu oceans Atlantic e Pacific en passant a travèrs de l'istme de Panamà. Construch entre lo 1850 e lo 1855, permetèt de sostenir l'aumentacion dei cambis comerciaus entre Califòrnia e lo rèsta dei Estats Units. Au començament dau sègle XX, lo sieu itinerari foguèt modificat per la construccion dau canau de Panamà e l'interès per lo transpòrt ferroviari interoceanic demenissèt. Totun, la linha foguèt renovada a la fin dau sègle per permetre lo transpòrt dirècte de contenèires entre la ciutat de Panamà e Colón.

## Ligams intèrnes

* Canau de Panamà.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Christian Brun, « Pas de canal sans le train », *Connaissance du Rail*, n° 328~329, setembre-octòbre dau 2008.

## Nòtas e referéncias
Fèbre jauna

[thumb|right|Regions onte la fèbre jauna es endemica ([roge) e possibla (arange).]]

La **fèbre jauna** es una malautiá causada per un flavivirús (*[[Orthoflavivirus flavi]]*). Es una zoonòsi, transmesa per de moissaus dau genre *[[Aedes]]*, que tòca normalament lei moninas vivent dins lei seuvas eqüatorialas. Lei moissaus tènon lo ròtle de sèrva e de vector per lo virús e lei moninas d'òstes amplificators.

L'èsser uman viu normalament pas ò pauc dins lei regions onte la malautiá es endemica. Pasmens, pòu èsser contaminat per lo mejan dei moissaus. Entornat en vila, leis individús portaires dau virús pòdon alora transmetre l'agent patogèn a de populacions de moissaus urbans coma *[[Aedes aegypti]]*. Aquò pòu alora entraïnar l'aparicion d'una epidemia de fèbra jauna. La malautiá pòu èsser asimptomatica. Dins sa forma grèva, ataca lo fetge, entraïna d'emorragias digestivas e mena a la mòrt dau pacient dins 20 % a 50 % dei cas. I a ges de tractament eficaç e la presa en carga medicala dei malauts se limita au tractament dei simptòmas. En revènge, existís un vaccin eficaç. 

Originària d'Africa, la fèbre jauna se difusèt dins plusors regions dau monde en causa de l'importacion massisa d'esclaus africans en America durant lo periòde coloniau. De campanhas de lucha permetèron de l'eliminar pauc a cha pauc dei regions desvolopadas de l'emisfèri nòrd, mai la malautiá es totjorn frequenta dins lei regions tropicalas e eqüatorialas d'Africa e d'America dau Sud. Dins lo corrent deis ans 2010,  cas èran enregistrats cada an, principalament en Africa. D'efiech, l'aumentacion de la populacion urbana, lo rescaufament climatic, l'abséncia de campanhas organizadas de vaccinacion e la manca d'educacion i favorizan l'aparicion frequenta d'epidemias.

## Liames intèrnes

* Paludisme.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Claude Chastel, *Histoire des virus, de la variole au sida*, París, Boubée, 1992.
* **[[francés|(fr)]]** François Delaporte, *Histoire de la fièvre jaune : naissance de la médecine tropicale*, París, Payot, 1989.
* **[[anglés|(en)]]** Thomas P. Monath e Martin S. Cetron, « Yellow fever vaccine », dins Stanley A. Plotkin, Walter A. Orenstein e Paul A. Offit, *Vaccines*, Saunders Elsevier, 2008.

## Nòtas e referéncias
Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà

[thumb|right|Obligacion emesa per la companhiá en [1883.]]

La **Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà** es una companhiá francesa creada en 1880 per Ferdinand de Lesseps (1805-1894) per construrre e esplechar lo canau de Panamà. Entre 1882 e 1888, emetèt sèt ensembles d'obligacions per finançar lei trabalhs estimats a 600 milions de francs. Pasmens, en 1888, la companhiá aviá despensat 1,3 miliards e lo projècte, mau preparat, èra pas acabat. La falhida foguèt prononciada e entraïnèt l'escàndol de Panamà, un afaire de corrupcion revelant que plusors engenhaires e òmes politics avián acceptat d'escondre lei dificultats de la construccion en cambi de servicis ò de sòus. Après aquela revirada, lei Francés abandonèron sei drechs sus la concession en 1903 amb la signatura dau tractat Hay-Bunau-Varilla.

## Liames intèrnes

* Canau de Panamà.
* Escàndol de Panamà.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean Bouvier, *Les deux scandales de Panama*, París, Gallimard-Julliard, coll. « Archives », 1964.
* **[[francés|(fr)]]** Jean Garrigues, *Les Scandales de la République : de Panama à l'affaire Elf*, París, Robert Laffont, 2004.

## Nòtas e referéncias
François Guizot

[thumb|right|Retrach de François Guizot vèrs [1837.]]

**François Guizot** (4 d'octòbre de 1787, Nimes - 12 de setembre de 1874, Saint-Ouen-le-Pin) es un istorian e òme politic que foguèt una dei personalitats centralas de la vida politica durant la Monarquia de Julhet.

## Biografia

Nascut dins una familha protestanta de Nimes, realizèt d'estudis en istòria e obtenguèt la cadiera d'istòria modèrna de la Sorbona en 1812. Reialista, venguèt secretari generau dau ministre de l'Interior, l'abat de Montesquiou, en 1814. Durant lei Cent Jorns, seguiguèt Loís XVIII en exili a Gand. Après la desfacha finala de Napoleon, foguèt nomat secretari generau dau ministèri de la Justícia de 1816 a 1820. Aquò li permetèt de venir una figura importanta dei « doctrinaris », un grop liberau-conservator partisan de la monarquia, mai opausat a un retor de l'Ancian Regim. Pasmens, aquela posicion entraïnèt sa revocacion après l'assassinat dau duc de Berry en 1820.

Suspendut fins a 1822, s'entornèt a l'universitat e comencèt la publicacion d'obratges istorics consacrats a l'istòria d'Anglatèrra, de França e d'Euròpa. En parallèl, escriguèt tanben de tèxtes ostils au govèrn. En genier de 1830, foguèt elegit deputat de Lisieux e s'opausèt ais ordonanças de julhet de 1830. Puei, durant la Revolucion de 1830, tenguèt un ròtle important dins lei negociacions que menèron a la formacion de la « monarquia borgesa ».

Durant lo rèine de Loís-Felipe, ralièt lo camp dei conservators e sostenguèt la repression dau movement republican. Nomat ministre de l'Interior (1830), de l'Instruccion Publica (1832-1837), deis Afaires Estrangiers (1840-1847) e finalament president dau Conseu (1847-1848), venguèt pauc a cha pauc un dei personalitats pus importantas de la vida politica dau periòde. Modernizèt l'educacion en ordonant la construccion d'au mens una escòla primària dins cada comuna e sostenguèt de politicas economicas favorablas a la borgesiá (lèi de 1838 sus lei minas, lèi de 1842 sus l'organizacion dau camin de fèrre, etc.), çò que favorizèt l'industrializacion progressiva de França. A l'exterior, preconizèt l'idèa d'un raprochament amb lo Reiaume Unit. Pasmens, en 1846, la casuda dau govèrn Peel entraïnèt un cambiament radicau d'orientacion e un raprochament amb lei poissanças conservatritz coma Àustria.

A la fin deis ans 1840, França foguèt tocada per una crisi economica. Amb Loís-Felipe, Guizot refusèt de modificar lo sufragi censitari en vigor. Au contrari, adoptèt de lèis estrictas per intensificar la repression dei republicans. En 1848, enebiguèt ansin plusors manifestacions, decision a l'origina de la Revolucion de 1848. Après un exili d'un an en Anglatèrra, s'entornèt en França ont escriguèt d'obratges istorics e sei memòrias. Participèt tanben a plusors societats sabentas.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Monarquia de Julhet.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Gabriel de Broglie, *Guizot*, Perrin, 1990.
* **[[francés|(fr)]]** Laurent Theis, *François Guizot*, París, Fayard, 2008.

### Nòtas e referéncias
Tom Morel

[thumb|right|[Fotografia de Tom Morel presa entre 1937 e 1940.]]

**Théodose Morel** (1 d'aost de 1915, Lion - 10 de març de 1944, Entremont), dich **Tom Morel**, es un oficier e resistent francés. Eissit d'una anciana familha de la borgesiá lionesa, venguèt oficier dau 27 BCA e se destrièt durant la batalha deis Aups. Après la desfacha francesa de 1940, organizèt plusors movements de resisténcia en Savòia. En 1944, organizèt lo maquís dei Glières e obtenguèt lo largatge d'armas per lei Britanics. Pasmens, foguèt tuat durant una ataca còntra un grop mobil de resèrva de la polícia de Vichèi quauquei jorns avans l'ataca generala dau maquís per leis Alemands e la Milícia.

Tom Morel foguèt nomat Companhon de la Liberacion e recebèt la Legion d'Onor e la Crotz de guèrra 1939-1945. Aguèt tanben tres enfants. Son segond fiu, Philippe Morel (1940-2010), foguèt amirau e un de sei felens, Ivan Morel, comandèt lo 27 BCA de 2019 a 2021.

## Liames intèrnes

* Resisténcia Francesa.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean-Louis Crémieux-Brilhac, L*a France libre - De l'appel du 18 juin à la Libération*, París, Éditions Gallimard, 1996.
* **[[francés|(fr)]]** Patrick de Gmeline, *Tom Morel, héros des Glières*, París, Presses de la Cité, 2008.

## Nòtas e referéncias
Ophélie Winter

**Ophélie Kleerekoper**, dicha **Ophélie Winter**, nascuda en França còsta París lo 20 de febrièr de 1974 a Boulogne e Billancourt, es una actritz e cantaira RnB francesa d'origina neerlandesa per son paire Lion Kleerekoper dich David Alexandre Winter. Fòrça populara en França a partir de las annadas 1990 e fins al mitan de las annadas 2000, a començat de se far modèstament conéisser coma modèla (de caps 1991) puèi a ganhat en notorietat a partir de 1994 en venent animatritz a la television francesa (sus la cadena M6).

En 1984, enregistra a dètz ans sa primièra cançon. En 1992, encontra los fraires Nacash, que produson sos primièrs simples, coma per exemple lo títol *When I got the Mood* en 1993 que, malgrat lo pauc de resson, li permet ça que la de passar a la television francesa.

Publica tanben en 1993 una primièra version de sa cançon *Shame on U*, que vendrà fin finala un tube vertadièr après èsser publicat tornamai en simple a la fin de l'annada 1996, pr'amor qu'entretemps, en octobre de 1995, aviá publicat lo simple *Dieu m'a donné la foi* qu'obtenguèt el còp-sec una gròssa capitada, quitament numèro 1 de las vendas en França al mes de febrièr de 1996. 

A partir del succès de *Dieu m'a donné la foi*, cumula una seguida encadenada d'autres tubes importants, *Le feu qui m'attise* en 1996, *Keep it on the red light* (en duò ambe lo rapaire american Coolio en 1997), *Je marche à l’envers* (en 1998), *Elle pleure* (fin 1998 e debut 1999), *Sache* (en 2002), fins a *Tout le monde le fait* en 2003. Puèi sa popularitat baissa a partir de 2004, tant al cinèma qu'en cançon.   

## Cançons mai conegudas
* *When I got the mood* (1993)
* *Shame on you* (1993 e 1996)
* *Dieu m'a donné la foi* (1995)
* *Le feu qui m'attise* (1996)
* *Keep it on the red light* (1997, ambe Coolio)
* *Rien que pour toi* (1997)
* *Je marche à l’envers* (1998)
* *Elle pleure* (1998)
* *Je t'abandonne* (1999)
* *Sache* (2002)
* *Tout le monde le fait* (2003)

## Filmografia
#### Annadas 1990
* 1996 : *Hommes, femmes, mode d'emploi* de Claude Lelouch 
* 1997 : *Tout doit disparaître* de Philippe Muyl 
* 1997 : *Bouge !* de Jérôme Cornuau
* 1998 : *Folle d'elle* de Jérôme Cornuau

#### Annadas 2000
* 2000 : *Y a-t-il un flic pour sauver l'humanité ? (2001 : A Space Travesty)* d'Allan A. Goldstein
* 2001 : *She (Le Mystère de l'Anneau sacré)* de Timothy Bond 
* 2001 : *Les Jolies Choses* de Gilles Paquet-Brenner 
* 2001 : *Ma femme est une actrice* d'Yvan Attal 
* 2003 : *Mauvais Esprit* de Patrick Alessandrin

#### Annadas 2010
* 2017 : *Seth* (cortmetratge) d'Hafid Stitou

#### Annadas 2020
* 2023 : *2023* de Lauren Ransan
Canton dau Daurat

Lo **canton dau Daurat** es una anciana division administrativa de Marcha, suprimida per la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, que placet totas sas comunas dins lo canton de Chastelponçac. Era situat dins l'arrondiment de Belac, lo departament de Nauta Vinhana e la region de Lemosin, aura englobada dins la Novela Aquitània. La lenga autoctòna es l'occitan marchés. 

## Composicion

## Istòria
En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet deminjat, lo canton dau Daurat fuguet conservat e ganhet tres comunas dau canton de Darnac, suprimit (La Crotz, Darnac, que a l'epòca conteniá lo futur Tiat, Sent Sòrnin la Marcha) e tres comunas dau canton de Luçac, suprimit (Asac lo Riu, Terçanes e Vernuelh Mostiér), en se limitant a las comunas enquera presentas davant 2014. 
En 2014, quand fasqueren una refòrma cantonala, lo canton dau Daurat fuguet suprimit e passet entierament dins lo canton de Chastelponçac.
Lo 1er de genier de 2019 Darnac fusionet emb Tiat e autras doas comunas de l'ancian canton de Masères, Sent Barbant e Bussiera, dins la comuna novela de Vau d'Oira e Gartempa. 

## Nòtas
Den Harrow

**Den Harrow** es un projècte musical italo disco, incarnat a l'ecran e sus l'empont per l'Italian **Stefano Zandri**, pasmens las partidas cantadas en anglés dins las annadas 1980 l'èran en general per l'American Tom Hooker o l'Anglés Anthony James (en 1988). 

Los tubes màgers de **Den Harrow** foguèron *Future Brain* en 1985, *Bad Boy* e *Charleston* en 1986.
John Findley Wallace

[thumb|right|John Findley Wallace en [1902.]]

**John Findley Wallace** (10 de setembre de 1852 - 3 de julhet de 1921) es un engenhaire estatsunidenc que dirigiguèt la construccion dau canau de Panamà de 1904 a 1905. Pasmens, amb de mejans tròp febles, los trabalhs avancèron gaire e Wallace abandonèt rapidament son pòste. Durant sa carriera, foguèt pereu responsable de plusors chantiers ferroviaris importants en America.

## Ligams internes

* Canau de Panamà.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Matthew Parker, *Hell's Gorge:The Battle to Build the Panama Canal*, Arrow, 2008.

## Nòtas e referéncias
John Frank Stevens

[thumb|right|[Fotografia de John Frank Stevens.]]

**John Frank Stevens** (25 d'abriu de 1853, West Gardiner - 2 de junh de 1943, Southern Pines) es un engenhaire estatsunidenc de la fin dau segle XIX e de la prumiera partia dau segle XX. Durant sa carriera, dirigiguèt plusors construccions ferroviàrias importantas sus lo Great Northern Railway. Puei, foguèt responsable de la construccion dau canau de Panamà de 1905 a 1907. I menèt de trabalhs importants per renforçar lo camin de fèrre que tenguèt mai tard un ròtle centrau per avitalhar lo chantier.

## Ligams internes

* Canau de Panamà.
* Great Northern Railway.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** « Stevens, John Frank », dins *American National Biography*, American Council of Learned Societies, 2000.

## Nòtas e referéncias
George Washington Goethals

[thumb|right|[Fotografia de George Washington Goethals en 1907.]]

**George Washington Goethals** (29 de junh de 1858, Brooklyn - 21 de genier de 1928, Manhattan) es un engenhaire e un generau estatsunidenc. Especialista de l'engeni militar, foguèt charjat de dirigir e d'achabar la construccion dau canau de Panamà de 1907 a 1914. Per aquò, obtenguèt l'ajuda decisiva dau metge militar William C. Gorgas (1854-1920) e dau coroneu David du Bose Gaillard (1859-1913).

## Ligams internes

* Canau de Panamà.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Rory M. McGovern, « The School of Experience: George W. Goethals and the US Army, 1876–1907 », *Journal of Military History*, vol. 81, n° 2, 2017.

## Nòtas e referéncias
William C. Gorgas

[thumb|right|[Fotografia de William C. Gorgas realizaa en 1914.]]

**William C. Gorgas** (3 d'octòbre de 1854, Toulminville - 3 de julhet de 1920, Londres) es un metge militar estatsunidenc que tenguèt un ròtle centrau al començament dau segle XX dins la lucha contra las populacions de moissaus vectors de la febre jauna e dau paludisme. En particular, foguèt charjat de melhorar las condicions sanitàrias dau chantier de construccion dau canau de Panamà. Puei, de 1914 a 1918, ocupèt las foncions de chirurgian generau de l'US Army.

## Ligams internes

* Canau de Panamà.
* Febre jauna.
* Paludisme.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** David McCullough, *The Path between the Seas: the Creation of the Panama Canal 1870-1914*, Nòva York, Simon & Schuster, 1977.
* **[[anglés|(en)]]** James M. Phalen, « Chiefs of the Medical Department, U.S. Army 1775–1940, Biographical Sketches », *Army Medical Bulletin*, n° 52, abriu de 1940, pp. 88-93.

## Nòtas e referéncias
Philippe Bunau-Varilla

[thumb|right|[Fotografia de Philippe Bunau-Varilla realizaa en 1924.]]

**Philippe Bunau-Varilla** (26 de julhet de 1859, París, 16 de mai de 1940, Neuilly-sur-Seine) es un engenhaire francés que tenguèt un ròtle major dins l'istòria dau canau de Panamà. Chef de la division charjaa de la seccion sud dau canau, foguèt nomat director de la Companhi dau Canau en 1887. Après la falhida de 1889, assajèt sensa succès de trobar de finançaments per contunhar la construccion. En 1901, se raprochèt donc dels Estats Units e participèt a l'insureccion que menèt a l'independéncia de Panamà. Nomat ministre per los insurgents, negocièt lo tractat Hay-Bunau-Varilla que permetèt als Estatsunidencs d'obtenir la concession e lo contraròtle dau canau.

## Ligams internes

* Canau de Panamà.
* Tractat Hay-Bunau-Varilla.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Gabriel Loizillon, *Philippe Bunau-Varilla. L'homme du Panama*, París, 2012.

## Nòtas e referéncias
Souš

**Souš**, autres còps **Čauš** o *Tschausch* en alemand, es una anciana comuna de Boèmia, annexa a Most dempuèi 1961.

## Toponimia
Atestacions: Zewss (1312), Czus (1326), Zusch (1328), Czaws (1350), in Suss (1360), Czous (1352), Czeus (1369), Czus (1384–1399), Czaus (okolo roku 1405), Sausse (1403), Sussie (1406), Czawss (1423), Czawsch (1455), Tzawsch (1456), v Souši (1488), Sussie (1507), k Souši (1532), „v dotčené vsi Cziaussych“ (1580), Sausse jinak Cziausz (1591), ve vsi Cziaussi (1594), Saussi (1599), Cžausch (1787), Tschausch (1846).
Lo nom oficial Čauš foguèt cambiat en Souš en 1921.

## Istòria

La màger part del vilatge foguèt destrusida per espandir las minas de Most dins las annadas 1960. La rèsta del vilatge foguèt annexada a Most en 1971.

## Bibliografia
* *Historický lexikon obcí České republiky – 1869–2011*. Český statistický úřad. Legir en linha.
Vaccinium myrtillus

L**'avagièra** o lo **brimbalièr** (***Vaccinium myrtillus***) es una planta de flors coneguda per sas bagas comestiblas.

## Noms vernaculars
Segon sa prononciacion en /β/, las grafias varian entre *aba-* e *ava-*. L'Academia Occitana favoriza, pel moment, las grafias en *ava-*.

***avagièra**, tanben **abagièra, abagièira**.
***avanhoèr**, en gascon.
***abajoèra**, en aranés.
***brimbalièr**, que pòt significar una planta de *Vaccinium* en general
***maurela** (**maurèla**), en lemosin. Dins d'autres dialèctes (notadament en lengadocian e provençau *maurèla* significa las plantas del genre *[[Solanum]]*, que pòdon èsser comestiblas o toxicas.

***aise** (pro.); **aira, airela** (auv.); **aise, eise** (viv.), **aire** (leng.)

Sa frucha es apelada:
***avajon**, **abajon**, albairon?, etc.
***brimbèla**, frucha de *Vaccinium* en general

## Referéncias
Adolphe Godin de Lépinay

thumb|right|Retrach d'Adolphe Godin de Lépinay.

**Adolphe Godin de Lépinay** (10 d'octòbre de 1821, Lissac-sur-Couze - 13 de genier de 1898, París) es un engenhaire francés dau segle XIX. Durant sa carriera, estudièt los traçats de plusors linhas de chamin de ferre e de plusors canaus en França, en Argeria, en Grècia e en Mexic. S'interessèt pereu au traçat dau canau de Panamà e assajèt sensa succès de s'opausar als plans tròp simples de Ferdinand de Lesseps. En particular, jutjèt impossibla la construccion d'un canau similar au canau de Suèz e critiquèt fòrça la manca de preparacion per luchar contra las malautias tropicalas. Pasmens, foguèt pas escotat e los problemas tecnics e las malautias entraïnèron la falhida de la Companhiá Universala dau Canau de Panamà en 1888. Sos plans foguèron finalament adoptats 20 ans mai tard per los Estatsunidencs qu'organizèron un sistema sanitari capable de protegir los trabalhaires e que construguèron de resclausas per simplificar la construccion. Achabèron lo canau en 1914.

## Ligams internes

* Canau de Panamà.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Victor Forot, « L'Ingénieur Godin de Lépinay », *Bulletin de la Société scientifique historique et archéologique de la Corrèze*, t. 32, 1910, pp. 167-216.
* **[[francés|(fr)]]** Bernard Meunier, *L'homme oublié du canal de Panama, Adolphe Godin de Lépinay*, París, CNRS Éditions, 2018.

## Nòtas e referéncias
Damián Barreiro

**Damián Barreiro Maceiras** (A Estrada, 9 d'agost de 1984-Avilés, 6 de febrièr de 2025) foguèt un jornalista e ensagista asturian en lenga asturiana.

## Biografia
Obtenguèt una licéncia de jornalisme a l'Universitat del Bascoat puèi un master en gestion culturala a l'Universitat dobèta de Catalonha. Tanben obtenguèt a l'Universitat d'Uviéu lo títol d'especialista universitari d'Astúrias (espaci, patrimòni, istòria e cultura).

En setembre de 2017 s'engatjèt dins l'equipa d'Europa Press, cobrissent l'informacion d'Astúrias e en s'encargant del servici de nòvas en asturian. Escriguèt de programas divulgatius tocant la musica, la literatura e l'istòria d'Astúrias dins de mèdis coma la RTPA, Asturias.com o Les Noticies.

Era militant actiu de la *Xunta pola defensa de la llingua asturiana.* Animava sus youtube la canal *Horros & Frixuelos* ont analizava las relacions entre la cultura asturiana e la cultura pop contemporanèa.
Rhododendron ferrugineum

Lo **rododendron ferruginós** (***Rhododendron ferrugineum***) es una espècia de planta de flors de la familha de las ericacèas.

## Noms vernaculars

*abardal (que pòt significar *rododendron* en general)
*gavet / garet
*bavèc
*gorriu
*gauriós, gauron, gaurion
*galèfre

## Referéncias
Konstantinos Tasoulas

**Konstantinos Tasoulas** (en grèc: Κωνσταντίνος Τασούλας; 17 de julhet de 1959) es un òme politic e avocat grèc, president elegit de la Republica Ellenica en 2025. Foguèt anteriorament president del Parlament Ellenic de 2019 a 2025.

## Referéncias
Tractats Torrijos-Carter

thumb|right|Ceremonia de signatura dau tractat.

Los **tractats Torrijos-Carter** son un ensemble de tractats internacionaus signats lo 7 de setembre de 1977 per los Estats Units e de Panamà. Abrojèron lo tractat Hay-Bunau-Varilla e organizèron la retrocession dau canau de Panamà per los Estats Units en 1999. Organizèron pereu lo transferiment progressiu de la gestion e de la defensa dau canau a l'Estat panamenc. Pasmens, los Estatsunidencs gardan lo drech d'intervenir militarament per o defendre en cas de manaça.

## Ligams internes

* Canau de Panamà.
* Tractat Hay-Bunau-Varilla.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canton de Sent Sepise

Lo **canton de Sent Sepise** es una anciana division administrativa de Marcha, suprimida per la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, que placet totas sas comunas dins lo canton de Chastelponçac. Era situat dins l'arrondiment de Belac, lo departament de Nauta Vinhana e la region de Lemosin, aura englobada dins la Novela Aquitània. La lenga autoctòna es l'occitan marchés, dins lo Creissent. 

## Composicion

## Istòria
En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet deminjat, lo canton de Sent Sepise fuguet conservat e ganhet tres comunas dau canton de Luçac, suprimit, Joac, Sent Martin e Luçac . 
En 2014, quand fasqueren una refòrma cantonala, lo canton de Sent Sepise fuguet suprimit e passet entierament dins lo canton de Chastelponçac.

## Nòtas
Chantal Lauby

**Chantal Lauby**, nascuda en Occitània lo 23 de març de 1948 a Gap (Provença), es una actritz occitana francofòna, tanben umorista. A la debuta, èra presentatritz a la television francesa.

A fach partida del celèbre grop d'umoristas Les Nuls.

A passat son enfança en Occitània, mai precisament en Auvèrnhe, entre Auzon e Clarmont d'Auvèrnhe.

Començèt a la television francesa coma presentatritz sus *ORTF Auvèrnhe* en 1970.

Sa carrièra sus las antenas regionalas de France 3 e de Radio France la menèt en Provença ont i encontrèt Bruno Carette, ambe qui presentèt d'emissions comicas constituïdas de scenetas. Son alavetz contactatz pels directors dels programas de la novèla cadena de television francesa Canal+. **Chantal Lauby** e Bruno Carette van alavetz i formar Les Nuls ambe Alain Chabat e Dominique Farrugia en 1987. La capitada populara de lor tropa umoristica a la television francesa los buta alavetz a far en en seguida en 1994 un film comic, La Ciutat de la paur, mas sense Bruno Carette, defuntat entre temps (en 1989). 

**Chantal Lauby** es la maire de Jennifer Ayache (nascuda lo 9 de novembre de 1983), la cantaira del grop ròck francés Superbus.

## Filmografia
#### Annadas 1970
* 1978 : *Ils sont grands, ces petits* de Joël Santoni 
#### Annadas 1990
* 1994 : *La Cité de la peur* d'Alain Berbérian 
* 1996 : *Delphine 1, Yvan 0* de Dominique Farrugia 
* 1996 : *XY* de Jean-Paul Lilienfeld 
* 1997 : *Didier* d'Alain Chabat 
* 1999 : *Meilleur Espoir féminin* de Gérard Jugnot 
#### Annadas 2000
* 2000 : *Antilles sur Seine* de Pascal Légitimus 
* 2002 : *Astérix et Obélix : Mission Cléopâtre* d'Alain Chabat 
* 2002 : *Laisse tes mains sur mes hanches* d'ela meteissa 
* 2003 : *Casablanca Driver* de Maurice Barthélémy 
* 2003 : *Les Clefs de bagnole* de Laurent Baffie 
* 2006 : *Toi et moi* de Julie Lopes Curval 
* 2006 : *Comme tout le monde* de Pierre-Paul Renders 
* 2008 : *Vilaine* de Jean-Patrick Benes
* 2009 : *Bancs publics (Versailles Rive-Droite)* de Bruno Podalydès
#### Annadas 2010
* 2010 : *Le Thanato* de Frédéric Cerulli 
* 2011 : *Toi, moi, les autres* d'Audrey Estrogo 
* 2012 : *Sur la piste du Marsupilami* d'Alain Chabat 
* 2013 : *La Cage dorée* de Ruben Alves 
* 2013 : *Grand Départ* de Nicolas Mercier 
* 2013 : *Prêt à tout* de Nicolas Cuche 
* 2014 : *Qu'est-ce qu'on a fait au Bon Dieu ?* de Philippe de Chauveron
* 2014 : *Les Souvenirs* de Jean-Paul Rouve 
* 2015 : *Vicky* de Denis Imbert 
* 2016 : *La Dream Team* de Thomas Sorriaux
* 2017 : *Jour J* de Reem Kherici 
* 2018 : *Photo de famille* de Cécilia Rouaud 
* 2019 : *Qu'est-ce qu'on a encore fait au Bon Dieu ?* de Philippe de Chauveron 
* 2019 : *Docteur ?* de Tristan Séguéla 
#### Annadas 2020
* 2020 : *Sol* de Jézabel Marques 
* 2022 : *Qu'est-ce qu'on a tous fait au Bon Dieu ?* de Philippe de Chauveron 
* 2024 : *14 Jours pour aller mieux* d'Édouard Pluvieux 
* 2024 : *À l’ancienne* de Hervé Mimran 
* 2024 : *Les Cadeaux* de Raphaële Moussafir e Christophe Offenstein
Autoritat dau Canau de Panamà

thumb|right|Seti de l'Autoritat.

L’**Autoritat dau Canau de Panamà** es l'agéncia governamentala panamenca charjada de la gestion e de l'esplecha dau canau de Panamà. Fondaa lo 31 de decembre de 1999, remplacèt la zòna dau Canau de Panamà a l'eissia de la retrocession dau canau per los Estats Units. 

## Ligams internes

* Canau de Panamà.
* Tractats Torrejos-Carter.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pòple federat

Un **pòple federat** èra, durant l'Antiquitat Tardiva, un pòple o un ensemble de pòples aient passat un tractat (*fœdus*), d'aliança o de somission, amb l'Emperi Roman. Un tau pòple èra autorizat a intrar dins l'Empèri e receviá generalament un territòri. En chambi, deviá arrestar sas atacas contra las províncias romanas e participar a la defensa de l'Emperi, en particular en integrant las tropas auxiliaras de las legions. Aqueu sistema foncionèt relativament ben per l'Emperi durant los segles III e IV apC car permetèt de renforçar las defensas de las frontieras. Pasmens, a partir de las Grandas Invasions, participèt a la fragmentacion dau territòri roman car los chefs federats venguèron pauc a cha pauc independents.

## Ligams internes

* Emperi Roman.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Alessandro Barbero (trad. Pérette-Cécile Buffaria), *Barbares. Immigrés, réfugiés et déportés dans l'Empire romain*, París, Tallandier, 2009.
* **[[francés|(fr)]]** Lucien Musset, *Les Invasions, les vagues germaniques*, París, Presses Universitaires de France, collection Nouvelle Clio – l’histoire et ses problèmes, 1965.

## Nòtas e referéncias
Teofil Casanòva (1740-1811)

**Teofil Casanòva** (dich, dins autras lengas, *Théophile Cazenove* o *Theofilus Cazenove*) foguèt un banquièr neerlandés, puèi american, dels sègles XVIII e XIX.

Sos grandparents èran d'uganauds emigrats de França, inclusent dos originaris de Lengadòc: Pèire Casanòva (Andusa) e Pau de Rapin de Toiràs (Castras).
Glenn Medeiros

**Glenn Medeiros**, nascut lo 24 de junh de 1970 a Lihue (Hawaii, Estats Units), es un cantaire anglofòn american originari del Portugal. 

**Glenn Medeiros** se fa conéisser gràcias a la cançon *Nothing's Gonna Change My Love for You* (una represa d'un títol de George Benson), que serà quitament numèro 1 de las vendas de 45 torns en França al mes de març de 1988. La meteissa annada, obten en França un segond numèro 1 ambe aqueste còp la cançon *Un Roman d'amitié (Friend You Give Me a Reason)* en duò ambe la cantaira francesa Elsa.

## Cançons mai conegudas
* *Nothing's Gonna Change My Love for You* (1988, represa de George Benson)
* *Lonely Won't Leave Me Alone* (1988)
* *Un Roman d'amitié (Friend You Give Me a Reason)* (1988, ambe Elsa)
* *Never get enough of you* (1989)
* *She Ain't Worth It* (1990, ambe Bobby Brown)
Pau de Rapin

**Pau de Rapin de Toiràs**, nascut lo 25 de març de 1661 a Castras e mòrt lo 25 d'abril de 1725 a Wesel, foguèt un istorian occitan uganaud d'expression francesa.
Raël

**Claude Maurice Marcel Vorilhon**, dich **Raël**, nascut en Occitània a Vichèi (Auvèrnhe) lo 30 de setembre de 1946, es un jornalista, escrivan e predicator occitan francofòn, mai que mai conegut coma fondator e menaire de la religion ufologica dicha *mouvement raëlien* (movement raëlian), religion sovent puslèu considerada coma una sècta.

## Biografia

**Claude Vorilhon** passa son enfança e una partida de son adolescéncia en Occitània, a Embèrt en Auvèrnhe. 

Passionat de musica e de guitarra, s'installa en 1961 a París (França) ont i fa lo cantaire per carrièra. Puèi a l'escadença de jogar tanben dins de cabarets e cafès concèrts ont es remarcat pel celèbre productor francés de disques Lucien Morisse. Pren alavetz lo pseudonim de **Claude Celler** e comença de cantar a la ràdio dins un estili *cançon francesa* plan inspirat de Jacques Brel, qu'aima fòrça. En 1966, enregistra quitament un primièr single, seguit per qualques autres fins a 1970, annada de la mòrt de son productor Lucien Morisse.

Tornat en Auvèrnhe, deveng jornalista esportiu e fonda quitament en 1971 una revista d'espòrt automobil : *Auto Pop*. En novembre de 1973, pr'amor de la crisi petrolièra en seguida de la Guèrra de Kippur, lo governament francés decreta la defensa de las corsas automobilas pendent un an, çò qu'entraina una crisi per la revista de **Claude Vorilhon**.

## Lo movement raëlian

Fin 1973, **Claude Vorilhon** comencèt de s'interessar a las questions ligadas als OVNIs. Afirma que lo ser del 13 de decembre de 1973, mentre que menava son auto còsta Clarmont d'Auvèrnhe, a vist un sieton volant aterrir de cap a el ; un extraterrèstre ne seriá sortit en li disent en francés qu'aviá un messatge per el. **Claude Vorilhon** declarèt que lo rencontre ambe los extraterrèstres que se fan apelar *Elohim* a durat sièis jorns, pendent los quals li an balhat un messatge per l'umanitat. Recebèt tanben d'eles lo nom novèl de **Raël**, que significa « messatgièr ».

En 1974, **Claude Vorilhon** abandona son trabalh de jornalista esportiu e escrich un libre sus las pretendudas revelacions qu'auriá recebut d'extraterrèstres, entitolat *Le livre qui dit la vérité* (Lo libre que ditz la vertat), dins lo qual afirma que los *Elohims* an creat la vida sus Tèrra gràcias a l'engèni genetic. La meteissa annada, balha una conferéncia publica a París (França) e fonda lo « Movement per l'acuèlh dels Elohims creators de l'umanitat ». 

En 1975, publica un autre libre, *Les extra-terrestres m'ont emmené sur leur planète*, dins lo qual afirma èsser estat menat pels *Elohims* sus lor planeta. 

En 1976, lo movement fondat per **Raël** càmbia de nom e ven lo *Mouvement Raëlien* (movement raëlian).
Comunautat de comunas de Naut Lemosin en Marcha

La **Comunautat de comunas de Naut Lemosin en Marcha** es una intercomunalitat de la Republica Francesa, situada dins lo departament de Nauta Vinhana e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin. Son còdi SIREN es 200071942.

* Ficha Banatic : https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/200071942-cc-haut-limousin-en-marche
* Ficha INSEE : https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200071942

## Istòria
La comunautat de comunas de Naut Lemosin en Marcha fuguet creada lo 1er de genier de 2017 per la fusion de tres intercomunalitats : la comunautat de comunas dau Naut Lemosin (creacion 1996, 18 comunas, residéncia Belac), la comunautat de comunas de Bassa Marcha (creacion 1997, 11 comunas, residéncia Le Daurat) e la comunautat de comunas de Brama Benesa (creacion 2004, 15 comunas, residéncia Malhac) . 

## Composicion

## Las intercomunalitats en Nauta Vinhana

## Nòtas
Francesco Grimaldi

**Francesco Grimaldi** († 1309, Ventemilha) es un òme d'Estat de la Republica de Gènoa. Partisans de l'emperaire, es a dire membre de la faccion guelfa de la vila, lu Grimaldi foguèron expulsats de Gènoa a la fin dau sègle XIII. Après aquela desfacha, Francesco Grimaldi organizèt d'atacas còntra li posicions tengudi per lu Gibelins. Ensinda, lo 8 de genier dau 1297, pilhèt lo contraròtle de la fortalesa de Mónegue, eveniment a l'origina de l'actuala dinastia de la Principautat dau Mónegue. Totun, Francesco deuguèt abandonar la sieua conquista en lo 1301 e la fondacion vertadiera de la dinastia foguèt pusleu l'òbra dau sieu cosin Rainièr I (1285-1314).

## Ligams intèrnes

* Guelfs e Gibelins.
* Mónegue.

## Bibliografia

* Jean-Baptiste Robert, *Histoire de Monaco*, París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? » (n° 1497), 1997, 128 p.
* Thomas Fouilleron, *Histoire de Monaco*, Mónegue, 2010, 358 p.

## Nòtas e referéncias
Arcusgi

L'Arcusgi es un grop de cant en lenga còrsa.

## Istòria
Lo grop l'Arcusgi nasquèt en 1984 de qualques amics passionats de cant. Causiguèron lo nom l'Arcusgi en memòria de las armas qu'avion las miliças de Pascuale Paoli per defendre la nacion còrsa, es a dire d'arcabusas pichonas.

Dempèi sa creacion, l'Arcusgi milita per defendre la lenga e la cultura còrsa amai los dreches de totis los pòbles que luchon per lor emancipacion. En consequença, L'Arcusgi se definís coma un grop politico-cultural.

Fòrça cantaires e musicaires on estat als costats de l'Arcusgi, d'unes mens d'un mes et d'autres plan mai longtemps.

L'Arcusgi a comencat ame una guitarra e cinq cantaires.

Per la tornada 2004, 6 musicaires e 7 cantaires on ensajat de portar lor messatge per totis los parçans de Corsega e d'endacòm mai, dins los vilatges amai a la vila.

## Discografia

* 1989 - *Resistenza*
* 1993 - *Sò Elli*
* 1995 - *Scrittori*
* 1998 - *Testimonii à l'eternu*
* 2002 - Cumpilazioni di i quattru primi dischetti
* 2002 - *In vivu à fianc'à voi...*
* 2004 - *L'arcusgi di Pasquale*
* 2008 - *A Voce Ribella*
* 2014 - *30 Anni : Cantu Passione Spartera*
* 2024 - *40 Anni : Eterna Lotta*

## Ligams

* Lo site oficial del grop Archiu 2008-12-23 sus la Wayback Machine

## Referéncias
Bernat Grimaud

**Bernat Grimaud** (*Bernard Grimaud* en francés) (Tolosa c.1600-1660) foguèt un benedectin e poèta d'expression occitana. Es considerat carcinòl o tolosan.

## Vida e òbra
Bernat Grimaud èra monge. Es subretot conegut per sa biografia de sant Beneset de Nursia. Compren 12 000 vèrses e se basa sul segond libre del *Dialogi de vita et miraculis patrum Italicorum* de Gregòri lo Grand. La biografia es escricha en occitan. Son estil es basat sus aquel de Pèire Godolin.

La *Granoulratomachio* de 4 000 vèrses de Grimaud mòstra qu'a absorbit *[[Lo Roman comique]]* de Paul Scarron.

## Fonts
### Nòtas

### Referéncias

### Bibliografia
* Jean-François Courouau: ''Une vie de saint Benoît à la mode toulousaine''. "Le Dret cami del Cél" (1659) de Bernard Grimaud. In: *Revue des langues romanes* 122, 2, 2018, pp. 247–272.
* Robert Lafont, Christian Anatole: *Nouvelle histoire de la littérature occitane*. Tome 2. PUF, Paris 1970, pp. 432–433.
* Jean Rouquette: *La littérature d’oc.* PUF, Paris 1963, pp. 63, 65.

## Òbra (seleccion)
* *Le Dret cami del Cél dins le pays moundi o la bido del gran patriarcho sant Benoist*, le tout despartit en diberses cants, tant jouyouses que debouciouses é claufit de mouralos tirados del Téxto Sacrat, é de la Douctrino des Sants Payres. Frances Boude, Tolosa 1659.
* *La Granoulratomachio, o La furioso é descarado bataillo des rats é de las granouillos jouts le règne de Rodilard é Croacus. A l’imitaciu del gréc d’Homéro. Poémo burlesco*. Bernat Bosc, Tolosa 1664.
* *Las Albados de Nadal* sus d’Aires qu’an courrut per Toulouso., A Toulouso, J. Boudo, Tolosa sens annada.

## Veire tanben
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes
Seal

**Samuel Henry Olusegun Adeola**, dich **Seal**, es un cantaire anglés d'origina nigeriana e brasiliana, nascut dins la region londonenca lo 19 de febrièr de 1963 .

Tanben autor e compositor, son estili musical varia entre soul, pop ròck e musica electronica. Es estat revelat en 1991 en Occitània per dos gròsses tubes, *Crazy* e *Future Love Paradise*.

## Cançons mai conegudas en Occitània
* *Crazy* (1991)
* *Future Love Paradise* (1991)
* *Killer* (1991)
* *Prayer for the dying* (1994)
* *Kiss from a rose* (1995)
* *Les mots* (2001, ambe Mylène Farmer)
* *Love's divine* (2003)
Rainier Ièr Grimaldi

**Rainier Ièr Grimaldi** († 1314) es un amiral genoés au servici dau rèi Felip lo Beu. Vencèire de la batalha de Zierikzee en lo 1304, reçaupèt la senhoria de Canha en lo 1310. Li edifiquèt un casteu fortificat. Es considerat coma lo fondator vertadier de la dinastia dei Grimaldi de Mónegue.

## Ligams intèrnes

* Mónegue.

## Bibliografia

* Jean-Baptiste Robert, *Histoire de Monaco*, París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? » (n° 1497), 1997, 128 p.
* Thomas Fouilleron, *Histoire de Monaco*, Mónegue, 2010, 358 p.

## Nòtas e referéncias
Chalchiuhtlicueyecatl

**Chalchiuhtlicueyecatl** ("l'estada qu'aquela qu'a una falda de jade") dins la mitologia azteca es l'ostal de la divessa Chalchiuhtlicue, plaçat al bèl mièg de l'ocean (Hueyauacaotlan). Foguèt identificat amb lo golf de Mexic. Es propausat coma nom indigèna d'aquel golf mas aquela propausicion es pas consensuala.

## Referéncias
Portishead

**Portishead** es un grop anglés de "trip-hop" (mescla de musica electronica, de jazz, de hip-hop e de soul), qu'es estat format a Bristòl en 1991 per Geoff Barrow ambe la cantaira Beth Gibbons. Forman a la debuta un duò e causisson per nom lo de la ciutat costièra anglesa dins la quala a viscut Geoff Barrow : **Portishead**, dins lo Somerset, a 20 quilomètres a l'oèst de Bristòl. Enregistran lors primièrs títols ambe lo guitarrista jazz Adrian Utley e l'engenhaire del son Dave McDonald.

En Occitània, **Portishead** es revelat en 1995 per lor tube *Glory Box*, tròç en realitat basat sus un escapolon de la cançon *Ike's Rap II* d'Isaac Hayes.

## Discografia
* 1994 : *Dummy*
* 1997 : *Portishead*
* 2008 : *Third*

## Referéncias
Benigne delh Puèi

**Benigne delh Puèi** o **Benigne de Velai** èra un avesque delh Puèi de Velai (tanben anomenat Anis, d*'Anitium / Anicium*) a l'Edat Mejana. Es venerat coma sant per divèrsas confessions crestianas.

## Nòtas

## Referéncias
Ilie Bolojan

**Ilie Bolojan** es un òme politic romanés. President del senat, ven president de la Republica per interim en 2025.
Canton de Chastelponçac

Lo **canton de Chastelponçac** es una anciana division administrativa de Marcha, aura devenguda mas que circonscripcion electorala, situada dins l'arrondiment de Belac, lo departament de Nauta Vinhana e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin. Dempuei la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, lo canton a conservat sas comunas, e n'a ganhat autras vint-e-sèt. La lenga autoctòna es l'occitan marchés. 
**N.B : la populacion, la superficia e la densitat donadas dins l'infobox son la de l'ancian canton, davant 2015.**

## Composicion davant 2015
La superficia dau canton èra de 177.37 km², sa populacion de 4039 abitants e sa densitat de populacion èra de 22,77 ab/km² en 2012.

## Composicion dempuei 2015
La superficia dau canton es de 917.48 km², sa populacion era de 16 145 abitants e sa densitat de populacion era de 17,60 ab/km² en 2022.

## Istòria
En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet deminjat, lo canton de Chastelponçac fuguet conservat, mas Baladent e Rancom eran dau canton de Rancom, suprimit, e Sent Amand Manhasés era dau canton de Mòrteirau, tanben suprimit, en se limitant a las comunas enquera presentas aura .
En 2014, quand fasqueron una refòrma cantonala, aplicada en 2015, lo canton de Chastelponçac devenguet una simpla circonscripcion electorala. Perdet paguna comuna, mas ganhet autras vint-e-set comunas davant la creacion de las comunas novelas, tot l'ancian canton de Chastelponçac, totas las 12 comunas dau canton dau Daurat, suprimit, totas las 9 comunas dau canton de Sent Sepise, suprimit, e totas las 6 comunas dau canton de Manhac Lavau. Lo canton passet entau de cinc a trenta doas comunas.  
Mas, una comuna novela fuguet creada, Vau d'Oira e Gartempa, formada de Bussiera e Sent Barbant, davant 2015 dau canton de Masères, puei en 2015 dau canton de Belac, de Darnac e Tiat, davant 2015 dau canton dau Daurat, puei en 2015 dau canton de Chastelponçac. Lo decret dau 5 de març 2020 gropelet tota la comuna novela dins lo canton de Chastelponçac , que entau passet a trenta una comunas.
Evòsi

**Evòdi**, **Evòsi**, **Vòsi**, **Vòdi** o **Vòi** (gr. *Ἐυόδιος*; lat. *Evodius*) es un nom de persona occitan, que pòt significar:

## Mitologia
*Evòdi, epitèt d'Ermès.
## Personatges
*Evòdi o Evòsi d'Antiòquia (1r sègle apC), sant crestian.
*Evòdi o Evòsi de Lerins, sant celebrat to 30 de julhet.
*Evòdi d'Uzalis, bisbe d'Uzalis (Africa romana) als sègles IV e V.
*Vòsi delh Puèi († vèrs 448), avesque delh Puèi de Velai, venerat coma sant.
*Evòdi de Jàvols, avesque de Jàvols pauc de temps abans la relocacion de la diocèsi a Mende. (veire :ca:Evodi de Javols)
*Evodian, sofista grèc del sègle II. (veire :ca:Evodià)

etc.

## Toponimes
*La gleisa de Sant Vòsi delh Puèi, bastiment religiós roïnat alh Puèi de Velai.

etc.

## Nòtas e referéncias
Comunautat de comunas de Gartempa Sent Perdon

La **Comunautat de comunas de Naut Lemosin en Marcha** es una intercomunalitat de la Republica Francesa, situada dins lo departament de Nauta Vinhana e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin. Son còdi SIREN es 248719262.

* Ficha Banatic : https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/248719262-cc-gartempe---saint-pardoux
* Ficha INSEE : https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-248719262

## Istòria
La comunautat de comunas de Gartempa Sent Perdon fuguet creada lo 23 de decembre 1999 .
Lo 1er de genier 2019, Rossac, Sent Perdon e Sent Afória de Cosa formeren la comuna novela de Sent Perdon dau Lac. Lo nombre de comunas de la CC passet entau de 8 a 6.

## Composicion

## Las intercomunalitats en Nauta Vinhana

## Nòtas
Arrondiment de Rechoard

**L'arrondiment de Rechoard** es una division administrativa e una anciana division electorala  francesa situada en Lemosin, dins lo departament de Nauta Vinhana en region de Novèla Aquitània, ancianament de Lemosin. Lo chapluòc es Rechoard. La lenga autoctòna es l'occitan lemosin dau Naut Lemosin.

## Composicion
### Davant 2015
L'arrondiment compreniá 6 cantons :
* Canton d'Orador de Vairas
* Canton de Rechoard
* Canton de Sent Junian Est
* Canton de Sent Junian Oest
* Canton de Sent Laurenç de Gòra
* Canton de Samatiá

### Dempuei la refòrma cantonala aplicada en 2015
Un canton pòt èsser sus dos arrondiments : per exemple lo canton d'Embasac es dins l'arrondiment de Limòtges e dins lo de Belac. 
La composicion e lo nombre de comunas daus arrondiments pòt chamnhar per s'ajustar a las intercomunalitats o a causa de la creacion de comunas novelas. Dins l'arrondiment de Rechoard, lo nombre de comunas de l'arrondiment a pas chamnhat dempuei 2015 e demòra a 30.

## Istòria
Entre 1790 e 1795, Sent Junian era chapluòc de district .

## Nòtas
Ciutat de Tots los Sants de La Nòva Rioja

La **Ciutat de Tots los Sants de la Nòva Rioja**, mai coneguda jol nom de **La Rioja** es una ciutat d’Argentina, capitala de la província de La Rioja. A  abitants (2021).
Ofra Haza

**Bat-Sheva Ofra Haza**, o mai simplament **Ofra Haza** (עפרה חזה), nascuda lo 19 de novembre de 1957 a Tel Aviv e mòrta lo 23 de febrièr de 2000 a Ramat Gant (Israèl), èra una actritz e cantaira israeliana, originària del Iemèn. 

A 19 ans, es devenguda una cantaira populara en Israèl.

Es designada coma representanta d'Israèl pel concors Eurovision de l'annada 1983, ont empòrta la segonda plaça ambe sa cançon *Chai*.

Aquel succès dinamiza sa reconeissença musicala en Israèl mas permet tanben d'espandir sa notorietat a l'estrangièr. A partir de 1985, ambe l'album *Yemenite Songs*, adòpta un estili musical mesclant la musica tradicionala, los cants religioses (tèxtes del rabin Shalom Shabazi del sègle XVII) e la musica pop occidentala. Aital, son títol *Im Nin'alu*, mesclant de paraulas en anglés e en ebrèu, ven en 1988 un tube internacional.

En seguida a collaborat ambe mantuns artistas de la scèna pop occidentala, per exemple un escapolon de sa votz es estat utilizat en 1987 dins lo tròç *Paid in Full* del duò american de hip-hop Eric B. & Rakim. 

En 1992, pausa sa votz sus una version novèla del celèbre títol *Temple of Love* del grop britanic de ròck gotic The Sisters of Mercy. La meteissa annada, canta en duò ambe Iggy Pop (*Daw Da Hiya*). A tanben participat als còrs sus la cançon *My Love Is for Real* de la cantaira americana Paula Abdul.