open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Harry Styles

**Harry Edward Styles**, nascut lo 1èr de febrièr de 1994 a Redditch (Anglatèrra), es un cantaire, musician e actor britanic.

En 2010, participa a l'emission de cant The X Factor e forma lo boys band anglo-irlandés One Direction ambe l'irlandés Niall Horan, los angleses Louis Tomlinson e Liam Payne, e lo britanic anglo-paquitanés Zayn Malik. En seguida de la partença del cantaire Zayn Malik en 2016, One Direction fa una pausa. **Harry Styles** comença alara una carrièra sòlo.

Son primièr album, *Harry Styles*, sortís en 2017. Se classa demest los dètz melhors albums au Reialme Unit e aus Estats Units. 

En 2019, son segond album, *Fine Line*, puja dins las primièras plaças dels classaments mondials. 

A la debuta de 2022, sortís lo single *As It Was* qu'anóncia son tresen album *Harry's House*.

**Harry Styles** es tanben actor, a per exemple jogat dins lo film Dunkirk de Christopher Nolan. Apareis dins los films *Don't Worry Darling* d'Olivia Wilde e *My Policeman* de Michael Grandage. Pendent la sortida del film *Les éternels* produch per Marvel Studios, **Harry Styles** fa una corta aparicion a la fin, anonciant son ròtle de [Starfox](https://fr.wikipedia.org/wiki/Starfox_(Marvel_Comics)).

Es lo primièr mascle a pausar per la revista Vogue en 2020. L'annada seguenta, desvèla sa marca de cosmetica pas genrat, *Pleasing*. Una collaboracion entre lo cantaire e Gucci espelís en novembre de 2022.

## Discografia (en sòlo)
* 2017: *Harry Styles*
* 2019: *Fine Line* 
* 2022: *Harry's House*
* 2026: *Kiss All the Time. Disco, Occasionally.*

## Cançons mai conegudas
* *Sign of the Times* (2017)
* *Lights Up* (2019)
* *Adore You* (2020)
* *Falling* (2020)
* *Watermelon Sugar* (2020)
* *Golden* (2020)
* *As It Was* (2022)
* *Late Night Talking* (2022)

## Referéncias
10cc

**10cc** es un grop anglés de rock britanic de Manchester (Anglatèrra) format au començament de las annadas 70. Es a l'origina compausat de Graham Gouldman (guitarra, bassa, cant), d'Eric Stewart  (guitarra, clavièrs, cant), de Lawrence « Lol » Creme (guitarra, clavièrs, cant) e de Kevin Michael Godley (batariá). Lor cançon la mai coneguda es la balada *I'm Not in Love* sortida en 45 torns en 1975.

Graham Gouldman a tanben fondat lo duò Wax dins las annadas 80 ambe lo cantaire american Andrew Gold. 

## Discografia
* 1973: *10cc*
* 1974: *Sheet Music* 
* 1975: *The Original Soundtrack*
* 1976: *How Dare You!*
* 1977: *Deceptive Bends*
* 1978: *Bloody Tourists*
* 1980: *Look Hear?*
* 1981: *Ten Out of 10*
* 1983: *Windows in the Jungle*
* 1992: *…Meanwhile*
* 1995: *Mirror Mirror*

## Cançons mai conegudas
* *Rubber Bullets* (1973)
* *I'm not in love* (1975)
* *Dreadlock Holiday* (1978)

## Referéncias
Regalian

Lo **regalian** es un concèpte politic francés que definís l'ensemble deis elements estacats a la sobeiranetat d'un Estat o de son cap suprèm. Es aparegut durant lo periòde de la monarquia francesa per designar lei drechs estacats a l'exercici de la reiautat. Après lo transferiment dau poder sobeiran de la corona au pòble, a pauc a cha pauc designat lei foncions politicas e administrativas de basa que despendon dirèctament de l'Estat. Pòt de còps èsser utilizat per descriure d'una maniera pus especifica de prerogativas dau president de la Republica que son d'eiretatges dirèctes dau poder reiau coma lo drech de gràcia.

Lo nombre de foncions regalianas es pas clarament definit. Generalament, son mencionadas lei cinc missions seguentas :
* assegurar la seguretat exteriora per la diplomacia e la defensa dau territòri e deins interès nacionaus ;
* assegurar la seguretat interiora gràcias ai fòrças de polícia ;
* definir lo drech e assegurar lo bòn foncionament de la justícia ;
* definir la sobeiranetat monetària en assegurant l'emission de la moneda ;
* definir la sobeiranetat budgetària en votant lo budget de l'Estat, en definissent e collectant l'impòst e en assegurant la gestion dei finanças publicas.
Segon certanei corrents politics, de missions son suprimidas o apondudas. Per exemple, per lei liberaus coma Adam Smith, lo regalian èra constituït dei pretzfachs de proteccion de la societat còntra la violéncia, de definicion e d'aplicacion dei lèis e de construccion e maintenança deis infrastructuras e institucions publicas necessàrias au ben de la societat que lo sector privat podiá pas gerir (educacion, santat publica, aiga potabla, energia...).

## Liames intèrnes

* Estat.
* Govèrn.
* Sobeiranetat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Benny B

**Benny B** èra lo trio compausat del rapaire francofòn Abdel Hamid Gharbaoui (nascut l'11 de decembre de 1968 a Molenbeek-Sant Joan, còsta Brussèlas en Belgica) amb **Perfect** e **Daddy K**. 

**Benny B** obten una capitada comerciala enòrma a partir de 1990 amb lo títol *Vous êtes fou !*, puèi ambe *Qu'est-ce qu'on fait maintenant ?* (sortit en 45 torns al mes de decembre de 1990), *Dis-moi bébé* pendent l'estiu 1991, o encara *Parce-qu'on est jeunes* en 1992, fasent de **Benny B** la primièra estela del rap francés *old school*, quitament un pauc abans lo famós MC Solaar, que lo primièr [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) serà *Bouge de là* au mes de julhet de 1991 sonque..

## Discografia
* 1990 : *L'album (featuring Daddy K)*
* 1992 : *Daddy K, Perfect et moi*

## Cançons mai conegudas
* *Vous êtes fou !* (1990)
* *Qu'est-ce qu'on fait maintenant ?* (1990)
* *Dis-moi bébé* (1991)
* *Parce-qu'on est jeunes* (1992)
* *10, 9, 8, 7* (1992)

## Referéncias
Acid de Bronsted

Un **acid de Bronsted** (ò **acid de Bronsted-Lowry**) es una substància quimica capabla de liberar un proton. Prepausada en 1923, d'un biais independent, per Joannes Bronsted (1879-1947) e Thomas Lowry (1874-1936), aquela definicion de l'aciditat es una extension dau concèpte d'acid d'Arrehenius.

Dins aquela definicion, es important de destriar lei nocions « d'acid » e de « forma acida ». L'acid es l'entitat que reagís amb una basa e la forma acida es l'entitat associada a la forma basica de l'acid dins un pareu acid/basa. Lei formas acida AH e basica A– constituïsson un pareu acid/basa qu'es liat per la reaccion de l'equilibri de Bronsted :

AH + H2O = A– + H3O+

L'aiga es lo solvent pus utilizat mai d'autrei compausats pòdon tenir aqueu ròtle. Lei pareus acid/basa an una gròssa importància en quimia car un acid d'un pareu donat pòu reagir amb una basa d'un autre pareu. Una tala reaccion es dicha reaccion acidobasica. Un acid de Bronsted s'identifica aisament quand es plaçat dins una solucion aquosa car lo pH d'aquela solucion pren alora una valor inferiora a 7. 

## Liames intèrnes

* Acid.
* Acid de Lewis.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Acid d'Arrenhenius

Un **acid d'Arrenhenius** es una substància quimica qu'aumenta la concentracion d'ions H+ d'una solucion aquosa. Prepausada en 1884 per lo quimista suedés Svante August Arrhenius (1859-1927), aquela definicion de l'aciditat marquèt una rompedura importanta dins l'istòria de la quimia e es considerada coma la premiera definicion modèrna dau concèpte d'acid. D'efiech, es basada sus la reaccion d'autoprotolisi de l'aiga :

H3O+(aq) + HO–(aq) = H2O(liq) + H2O(liq)

En causa d'aquel equilibri, tota aumentacion de la concentracions d'ions H+ entraïna una demenicion d'aquela d'ions HO–. Per aquela rason, un acid d'Arrenhenius s'identifica aisament quand es plaçat dins una solucion aquosa car lo pH d'aquela solucion pren alora una valor inferiora a 7.

Foguèt remplaçada en 1923 per la definicion de l'aciditat de Bronsted qu'es una extension de la teoria d'Arrenhenius. Per aquela rason, es desenant pauc utilizada.

## Liames intèrnes

* Acid.
* Acid de Bronsted.
* Acid de Lewis.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Frankie Goes to Hollywood

**Frankie Goes to Hollywood**, o de còps mai simplament **FGTH**, es un grop synthpop anglés eissit del corrent *[https://en.wikipedia.org/wiki/New_wave_music new wave]* format pendent l'estiu de 1980. Es compausat de Holly Johnson au cant (nascut en Anglatèrra, a Liverpool, lo 9 de febrièr de 1960), de Paul Rutherford (aus clavièrs e còrs), de Mark O'Toole (bassa), de Brian Nash (guitarra) e de Peter Gill (percussions). Son mai que mai coneguts en Occitània pel títol *Relax*, enòrme [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) de l'annada de 1984 (sortit çaquelà en 45 torns a la fin de l'annada 1983), e quite succès un còp mai a la fin de l'annada 1993.

## Discografia
* 1984: *Welcome to the Pleasuredome*
* 1986: *Liverpool* 

## Cançons mai conegudas
* *Relax* (1983)
* *Two Tribes* (1984)
* *The power of love* (1985)
* *Rage hard* (1986)

## Referéncias
Bronski Beat

**Bronski Beat** es un grop Britanic de synthpop anglesa eissit del corrent *[https://en.wikipedia.org/wiki/New_wave_music new wave]* format en 1983 a Londres (Anglatèrra). Es compausat dels Escocese Steve Bronski e Jimmy Somerville (de Glasgow), e del Anglés Larry Steinbachek (de Southend-on-Sea). Son mai que mai coneguts en Occitània pels [tubes](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) *Smalltown boy* (1984) e *Why?* (1985).

Entre 1985 e 1988, Jimmy Somerville faguèt une parentèsi en estant lo cantaire d'un autre grop dins un estili pròishe (hi-NRG) de **Bronski Beat** : The Communards.

## Discografia
* 1984: *The Age of Consent*
* 1985: *Hundreds and thousands* 
* 1986: *Truthdare doubledare*
* 2017: *The Age of Reason* 

## Cançons mai conegudas
* *Smalltown Boy* (1984)
* *Why?* (1985)
* *I Feel Love* (1985, mescla de *I Feel Love* e *Love to love you baby*, represas de Donna Summer, en duò ambe Marc Almond, cantaire de Soft Cell)

## Vejatz tanben
* Jimmy Somerville
* The Communards

## Referéncias
Zazie

right|200px|thumb|'''Zazie''' en 2019

**Zazie**, escais de **Isabelle de Truchis de Varennes**, es una autora, compositritz, interprèta e modèla francesa, nascuda lo 18 d'abril de 1964 a Boulogne e Billancourt (França). 

## Biografia

Son paire es lo baron Hervé de Truchis de Varennes (nascut en 1935), arquitècte urbanista. **Zazie** es de soca occitana del costat de sa maire, Jacqueline Caussé, professora de musica, pianista e corista del director d'orquestra soís Michel Corboz.

En 1990 **Zazie** se lança dins la cançon, encoratjada per Étienne Roda-Gil. Signa en 1991 en çò de Phonogram e publica en 1992 l'album *Je, tu, ils*. Son primièr single *Sucré, salé* es sul pic una capitada que permet a **Zazie** de se far remarcar coma cantaira populara tre la fin de l'annada de 1992.

Lo segond album *Zen* sortís en 1995 e es una gròssa capitada : Totes los singles que ne son tirats son de [tubes](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)), *Larsen*, *Zen*, *Un point c'est toi* e *Homme sweet homme*. Al final, aquel album se vend a mai de 500 000 exemplars. La cançon *j'envoie valser* tirada d'aqueste album foguèt represa ambe succès dins las annadas 2000 per Olivia Ruiz.. 

En 1997, intègra *[https://fr.wikipedia.org/wiki/Les_Enfoir%C3%A9s Les Enfoirés]*. 

**Zazie** a tanben escrit las paraulas de l'una de las cançons las mai conegudas de Johnny Hallyday, *Allumer le feu* (1998, musica de Pascal Obispo e Pierre Jaconelli).

En 2001, canta en duò ambe Axel Bauer lo títol *À ma place*, tube pendent l'estiu, puèi en octobre sortís son album *La Zizanie*, lançat pel single *Rue de la paix*. Aqueste album *La Zizanie* s'es tanben vendut a mai de 500 000 exemplars.

## Discografia
* 1992: *Je, tu, ils *
* 1995: *Zen*
* 1998: *Made in Love*
* 2001: *La Zizanie*
* 2004: *Rodéo*
* 2007: *Totem*
* 2010: *Za7ie *
* 2013: *Cyclo*
* 2015: *Encore heureux*
* 2018: *Essenciel*
* 2022: *Aile-P*

## Cançons mai conegudas
* *Sucré, Salé* (1992)
* *Je, tu, ils* (1993)
* *Un petit peu amoureux* (1993)
* *Larsen* (1995)
* *J'envoie valser* (1995)
* *Zen* (1996)
* *Un point c’est toi* (1996)
* *Homme sweet homme* (1996)
* *Les meilleurs ennemis* (1997, en duò ambe Pascal Obispo)
* *Tous des anges* (1998)
* *Ça fait mal et ça fait rien* (1998)
* *Tout le monde* (1998)
* *Cyber* (1999, version sus l'empont)
* *À ma place* (2001, en duò ambe Axel Bauer)
* *Rue de la Paix* (2001)
* *Adam et Yves* (2002)
* *Rodéo* (2004)
* *Des rails* (2006)
* *Je suis un homme* (2007)
* *Speed* (2018)
* *Let It Shine* (2022)

## Referéncias
U96

**U96** es un projècte musical electro mai que mai anglofòn format pels productors alemands Alex Christensen, Alberto Ingo Hauss, Helmut Hoikins, e Hayo Lewerentz.

Son nom es tirat del celèbre filme Das Boot (lo batèu, en alemand) sul famós sosmarin alemand *U96* de la Segonda Guèrra Mondiala. Lo primièr succès del projècte, *Das Boot* (1992), es justament una version tècno dance del generic del film, musica compausada a l'origina per Klaus Doldinger. Lo títol *Das boot / Kennedy* el es una mèscla a l'encòp de *Das boot* e de la musica de *Fade to grey*, tròç *synthpop* franco-anglés del començament de las annadas 80 del grop *[[New wave (musica)|new wave]]* britanic Visage. 

**U96** es devengut culte pr'amor d'aver estat a la crotzada de la mudason de la musica house a la mòda a la tota fin de las annadas 80 en tècno eurodance au començament de las annadas 90, considerat fin finala coma l'un dels primièrs grands grops populars d'aqueste estili. Aital, se *Das Boot* e *Das boot / Kennedy* son clarament tròcis de house tardiva (per pas díser *post-[[synthpop]]* per *Das boot / Kennedy* o *Love sees no colour*), en seguida foguèron clarament un dels grops emblematics de l'empont tècno dance ambe los tubes *Night In Motion*, *Love religion* o encara *Club Bizarre*. 

## Cançons mai conegudas
* *Das boot* (1992, basat sus la musica de Klaus Doldinger del filme *Das boot*)
* *Das boot / Kennedy* (1992, basat a l'encòp sus la musica de Klaus Doldinger del filme *Das boot* e sus *Fade to Grey* de Visage)
* *Ambient underworld* (1993)
* *Love sees no colour* (1993, basat sus la musica de *Living on video* de Trans-X)
* *Night In Motion* (1993)
* *Love religion* (1995, basat sus *The Chase* de Giorgio Moroder)
* *Club Bizarre* (1995)

## Referéncias
Axel Bauer

thumb|right|200px|'''Axel Bauer''' dins las annadas 80
**Axel Bauer**, nascut lo 7 d'abril de 1961, es un cantaire, guitarrista, compositor e quitament actor francés de París (França). Eissit del corrent new wave, es ara mai que mai catalogat rock francés. A vendut gaireben tres milions de disques, e a avut très tubes màgers, *Cargo* en 1984, *Éteins la lumière* en 1992, e *À ma place* (en duò ambe la cantaira francesa Zazie) en 2001. Es acostumat dempuèi son enfància au mitan de la musica pr'amor que son paire èra lo bataire de Django Reinhardt, son paire qui, en 1974, lo mena a un concèrt dels Who : es una revelacion, es benlèu a-n'aqueste moment que decidís de far de musica e que comença aital d'aprendre a jogar de guitarra.

En 1983, **Axel Bauer** encontra Jacqueline Eren-Schmidt que li presenta Philippe Missir, director artistic en çò de *Mondio Music*, labèl de Vogue, a que fa escotar un tròç compausat en una nuèch. Philippe Missir fa escotar lo tròç a son partenari Michel Eli que, convencut, prepausa un contracte a **Axel**. L'enregistran còp-sèc aus estudios *Sidney Bechet* a Villetaneuse en Sèina e Sant Danís, sens aver de tèxt. Es Michel Eli el meteis qu'escriu fin finala las paraulas, que pren alara per títol *Cargo*.

*Cargo* sortís en 45 torns au mes de genièr de 1984, se classa a la segonda plaça de las vendas de disques en França au mes de mai de 1984, e se vend fin finala a mai de 500 000 exemplars.

## Discografia
* 1987 : *Les nouveaux seigneurs*
* 1990 : *Sentinelles* 
* 1998 : *Simple mortel* 
* 2001 : *Personne n'est parfait*
* 2006 : *Bad cowboy*
* 2013 : *Peaux de serpent*
* 2022 : *Radio Londres*

## Cançons mai conegudas
* *Cargo* (1984)
* *Phantasmes* (1984)
* *Maria* (1990)
* *Éteins la lumière* (1992)
* *Personne n'est parfait* (2001)
* *À ma place* (2001, en duò ambe Zazie)
* *Mens-moi* (2001)

## Referéncias
Acid de Lewis

[thumb|right|Lo [boran es l'exemple tradicionalament donat per presentar l'estructura d'un acid de Lewis amb sa lacuna electronica.]]

Un **acid de Lewis** es una substància quimica capabla d'acceptar un pareu d'electrons, es a dire que tèn una lacuna electronica dins son jaç d'electrons extèrnes e que pòu formar una liason covalenta en acceptant un doblet d'electrons provesit per una basa de Lewis. Prepausada en 1923 per Gilbert Lewis (1875-1946), aquela definicion de l'aciditat es fòrça diferenta d'aquela de Joannes Bronsted. Pasmens, existís de liames entre lei doas definicions car la màger part deis acids de Bronsted son d'acids de Lewis. En revènge, la recipròca es pas veraia.

Lei nocions de nucleofilia e d'electrofilia son ansin fòrça importantas per explicar aquelei mecanismes entre acids e basas de Lewis. D'un biais generau, aquò mena a la formacion d'un complèx. Dins una solucion aquosa, un acid de Lewis causa generalament una demenicion dau pH car l'aiga reagís coma una basa de Lewis. Pasmens, aquela baissa es sovent febla e la mesura dau pH d'una espècia quimica permet donc pas de caracterizar un acid de Lewis.

## Liames intèrnes

* Acid.
* Acide de Bronsted.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** William J. Bensen, *The Lewis acid-base concepts : an overview*, Wiley, 1980.

## Nòtas e referéncias
Visage

**Visage** es un grop anglés eissit del corrent new wave format en 1978 a Londres (Anglatèrra) mai que mai conegut en Occitània e endacòm mai pel [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) synthpop franco-anglés *Fade to grey* en 1981. Es estat fondat a l'origina per lo cantaire Steve Strange (de son nom vertadièr : Steven John Harrington), ambe Midge Ure, Rusty Egan e Billy Currie. D'autres musicians van completar un pauc mai tard aqueste nuclèu original de **Visage**, coma 
Christopher Payne (que participèt a la composicion de *Fade to grey*), Dave Formula, Barry Adamson e John McGeoch. 

La votz femenina de la part en francés de la cançon *Fade to grey* es la de Brigitte Arens, una francofòna del Luxemborg, la companha a l'epòca de Rusty Egan. Per l'anecdòta, es pas ela que's pòt veire sul videoclip pr'amor que còsta Steve Strange, es la siá companha (l'anglesa Julia Fodor) que mima las paraulas. 

Lo musician (guitara e clavièrs) escocés Midge Ure se tira de **Visage** en 1982, vist qu'èra en parallèl devengut tre 1979 lo cantaire d'un autre grop new wave anglés : Ultravox. 

## Discografia
* 1980: *Visage*
* 1982: *The Anvil* 
* 1984: *Beat Boy*
* 2013: *Hearts and Knives*
* 2014: *Orchestral*
* 2015: *Demons to Diamonds*

## Referéncias
Nataša Pirc Musar

thumb|Nataša Pirc Musar
**Nataša Pirc Musar** (n. 9 de mai de 1968) es una avocada, femna politica e autora eslovena, actuala presidenta de la Republica.
Arrondiment de Lodeva

L**'arrondiment de Lodeva** es una division administrativa francesa, situada dins lo departament d'Erau e la region Occitània.

## Istòria
En 1790, lo diocèsi de Lodeva foguèt suprimit coma division administrativa, del temps de la creacion dels departaments per la Constituenta : èra alara comprés dins lo "departament maritim del Lengadòc Bas", que venguèt lo departament d'Erau.
Lodeva èra alavetz lo capluòc d'un districte comprenent l'ancian diocèsi civil.
Per la lei del *28 pluviôse an VIII* (17 de febrièr de 1800), al moment de la creacion de las prefecturas e sosprefecturas, Lodeva venguèt capluòc d'arrondiment d'Erau.
En 1926, una reforma administrativa suprimiguèt l'arrondiment de Lodeva que foguèt restacat a l'arrondiment de Montpelhièr.
En 1946, l'arrondiment de Lodeva foguèt restablit dins los meteisses limits.

## Composicion
Lista dels cantons de l’arrondiment de Lodeva :

* canton de Clarmont d'Erau ;
* canton de Ginhac ;
* canton de Lodeva.
Batalha de La Meloria

La **batalha de La Meloria** es una batalha navala se debanèt lo 6 d'aost de 1284 en Mar Tirrèna. Opausèt la Republica de Gènoa (88 galeras) e la Republica de Pisa (72 galeras). Après plusors victòrias en 1282-1284, lei Genoés poguèron mandar una importanta flòta còntra lei Pisans qu'èran a recampar sei fòrças a proximitat dau pòrt de Porto Pisano. Lei Genoés capitèron de desbordar una ala pisana e destruguèron la màger part de son adversari. Lei pèrdas pisanas son estimadas a mai de 35 naviris perduts,  tuats e aperaquí  presoniers. Aquò entraïnèt lo declin definitiu de la poissança pisana e permetèt a Gènoa de prendre lo contraròtle dei rotas maritimas de la region.

## Liames intèrnes

* Republica de Gènoa.
* Republica de Pisa.
* Republica maritima.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
George Everest

thumb|right|George Everest.

**George Everest** (4 de julhet de 1790, Crickhowell - 1 de decembre de 1866, Londres) es un geograf e cartograf britanic dau sègle XIX. En 1818, foguèt nomat dins la mission encargada de cartografiar la Peninsula Indiana. Ne'n prenguèt la direccion en 1823 e aguèt donc un ròtle major dins l'exploracion dau país fins a sa retirada en 1843. Venguèt sòci de la *[[Royal Society]]*. Lo Mont Everest foguèt nomat en son onor en 1865 a l'iniciativa de son successor a la tèsta de la mission cartografica britanica en Índia.

## Liames intèrnes

* Imalaia.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** John Keay, *The Great Arc*, Harper Collins, 2000.
* **[[anglés|(en)]]** J. R. Smith, *Everest : The Man and the Mountain*, Whittles Publishing, 1999.

## Nòtas e referéncias
Radhanath Sikdar

thumb|right|Radhanath Sikdar

**Radhanath Sikdar** (5 d'octòbre de 1813, Calcuta - 17 de mai de 1870, Chandernagor) es un matematician bengalin dau sègle XIX. Es famós per aver establir la premiera estimacion precisa de l'altitud dau Mont Everest en 1852.

## Liames intèrnes

* Mont Everest.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Víctor Manuel

**Víctor Manuel**, de son nom vertadièr Víctor Manuel San José Sánchez, es un cantaire espanhòu nascut lo 7 de julhet de 1947 a Mieres del Camino, Astúrias (Espanha). Es maridat a l'actritz e cantaira espanhòla Ana Belén.

## Discografia (albums estudiòs e sus l'empont)
* 1969: *Víctor Manuel*
* 1970: *Quiero abrazarte tanto* 
* 1971: *Dame la mano*
* 1972: *Al diablo, con amor*
* 1973: *Víctor Manuel* (disc editat au Mexic)
* 1973: *Verde*
* 1974: *Todos tenemos un precio*
* 1975: *Cómicos*
* 1976: *Víctor Manuel en directo*
* 1977: *Canto para todos *
* 1977: *Spanien*
* 1978: *Víctor Manuel 10*
* 1978: *Soy un corazón tendido al sol*
* 1980: *Luna*
* 1981: *Ay amor*
* 1983: *Por el camino*
* 1983: *Víctor y Ana en vivo*
* 1984: *El lanzador de cuchillos*
* 1985: *En directo*
* 1986: *Para la ternura siempre hay tiempo*
* 1988: *Qué te puedo dar*
* 1989: *Tiempo de cerezas *
* 1990: *El delicado olor de las violetas*
* 1993: *A dónde irán los besos*
* 1996: *Sin memoria*
* 1999: *Cada uno es como es*
* 1999: *Vivir para cantarlo *
* 2001: *El hijo del ferroviario*
* 2004: *El perro del garaje*
* 2008: *No hay nada mejor que escribir una canción*
* 2015: *Canciones regaladas*
* 2017: *Únicos en concierto*
* 2018: *Casi nada está en su sitio*
* 2017: *The Punishment of Luxury*

## Cançons mai conegudas
* *La romería* (1969)
* *El abuelo Vítor* (1969)
* *Quiero Abrazarte Tanto* (1970)
* *Asturias* (1976)
* *Soy un corazón tendido al sol* (1978)
* *Sólo pienso en ti* (1979)
* *Quién puso más* (1980)
* *Esto no es una canción* (1981)
* *Ay amor* (1981)
* *La Puerta de Alcalá* (1986, en duò ambe Ana Belén)

## Referéncias
Jean Leloup

[thumb|250px|'''Jean Leloup (Jean Leclerc)''' sus l'empont a [Montreal (Quebèc) en 2012]]
**Jean Leloup**, de son nom vertadièr **Jean Leclerc**, nascut lo 14 de mai de 1961 au Canadà, es un autor, compositor, interprèt pop ròck francés. 

Nascut a [Sainte-Foy](https://fr.wikipedia.org/wiki/Sainte-Foy_(Qu%C3%A9bec)) dins l'aglomeracion quebequesa en 1961, **Jean Leclerc** a viscut una part de son enfància en Africa, mai precisament au Tògo e en Argeria. Se retròba d'influéncias d'aquel periòde de sa vida dins mantunas de sas cançons.

Apren la guitarra en escotant la musica ròck dels Rolling Stones, dels Beatles e de Jimi Hendrix. Es tanben influenciat per la *pop* francesa coma Jacques Dutronc, Jacques Higelin, Serge Gainsbourg e Michel Polnareff.

Participa brèvament a l'opèra-ròck francés Starmania de Michel Berger e Luc Plamondon en 1986. Monta sus l'empont a Montreal coma **Jean Leloup** a la fin de las annadas 1980. Tre la debuta de sa carrièra, se fa remarcar pr'amor de sas cançons aus tèxtes provocants. Es d'alhor lo cas de sa cançon la mai coneguda, *1990*, inspirada de l'actualitat cauda al moment de sa composicion : l'aviada de la primièra guèrra del Golfe. Aqueste títol, oficialament cantat per **Jean Leloup et La Sale Affaire**, serà un [tube](https://fr.wikipedia.org/wiki/Tube_(musique)) a la debuta de l'annada 1992 dins los païses francofòns (en Occitània tanben).

## Discografia

* 1989: *Menteur* 
* 1990: *L'amour est sans pitié*
* 1996: *Le Dôme*
* 1998: *Les Fourmis*
* 2002: *La Vallée des réputations*
* 2006: *Mexico* (Jean Leclerc)
* 2009: *Mille excuses milady*
* 2015: *À Paradis City*
* 2019: *L'Étrange Pays*

## Cançons mai conegudas
* *1990* (1992)
* *Décadence* (1992)
* *Isabelle* (1992)
* *L'Escargot* (1992)
* *I Lost My Baby* (1996)
* *Johnny Go* (1997)

## Referéncias
George Mallory

[thumb|right|George Mallory en [1915.]]

**George Herbert Leigh Mallory** (18 de junh de 1886, Mobberley - 9 de junh de 1924, Mont Everest) es un alpinista britanic. Interessat per l'alpinisme tre leis ans 1910, realizèt l'ascension dau Mont Blanc en 1911. En 1921, participèt a una expedicion de reconoissença britanica destinada a identificar un camin d'accès vèrs la cima dau Mont Everest. En setembre d'aquela annada, descurbiguèt lo Còl Nòrd e identifiquèt un passatge realizar l'ascension complèta. En 1922, en refusant l'utilizacion d'oxigèn, arribèt a  m d'altitud. Pasmens, una avalanca tuèt sèt Sherpas e Mallory foguèt accusat d'èsser responsable de la catastròfa.

Après aquela revirada, organizèt una campanha ais Estats Units per obtenir lei sòus necessaris a l'organizacion d'una expedicion novèla. Poguèt ansin participar a una expedicion novèla en 1924. Moriguèt durant l'ascension amb Andrew Irvine (1902-1924). Segon Noel Odell (1890-1987), lei dos òmes an probablament agantat la cima mai aquò es pas demostrat. Son cadabre foguèt descubèrt en 1999 per una expedicion estatsunidenca a  m sus la fàcia nòrd de la montanha. Una tombada grèva sembla a l'origina de la mòrt.

## Liames intèrnes

* Everest.
* Imalaia.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Jochen Hemmleb e Eric Simonson, *Detectives on Everest: The 2001 Mallory and Irvine Research Expedition*, The Mountaineers Books, 2001.

## Nòtas e referéncias
Còl Nòrd

[thumb|right|[Fotografia dau Còl Nòrd en 2005.]]

Lo **Còl Nòrd** ( m) es un còl de montanha de la cresta occidentala dau Mont Everest. Agantat per lo premier còp en 1921 per George Mallory, es uei lo luòc d'implantacion dau camp I modèrne (ò « camp de basa avançat ») utilizat per realizar l'ascension de l'Everest per la cresta nòrd-èst en provenància de Tibet.

## Liames intèrnes

* Mont Everest.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sherpas

Lei **Sherpas** son un pòble de cultura tibetana que viu dins lei regions montanhosas dau nòrd-èst de Nepal, principalament dins lei vaus de Khumbu, de Solu e de Pharak. De comunautats existisson tanben dins lei vilas pus importantas dau país. Originaris de la region de Kham, situada dins l'èst de Tibet, lei Sherpas migrèron vèrs aquela region a la fin dau sègle XV e au començament dau sègle XVI en causa de trèbols sociaus e religiós e d'invasions mongòlas. Segon lo recensament nepalés de 2001, èra aperaquí . Son famós per seis alpinistas.

Lei Sherpas son bodistas e parlan lo sherpa, una lenga tibetobirmana. Lor societat es fòrça ierarquizada e fondada sus un sistèma de clans. Lo norrigatge de iacs e lo comèrci son lei doas activitats economicas tradicionalas dei regions sherpas e constituïsson encara una basa importanta de la poissança dei clans. Pasmens, dempuei la fin dau sègle XX, lo torisme es egalament vengut un sector important gràcias a l'arribada d'un nombre important d'alpinistas desirós de realizar l'ascension dau Mont Everest. 

## Liames intèrnes

* Everest.
* Imalaia.

## Bibliografia

* **[[alemand|(de)]]** Michael Oppitz, « Geschichte und Sozialordnung der Sherpa » dins Friedrich W. Funke (dir.), *Beiträge zur Sherpa-Forschung*, Universitäts-Verlag Wagner, 1968.
* **[[francés|(fr)]]** Ray Wilson, *Sherpa : et autres ethnies mythiques de l'Himalaya*, Favre, 2004.

## Nòtas e referéncias
Andrew Scott Waugh

[thumb|right|Andrew Scott Waugh vèrs [1861.]]

**Andrew Scott Waugh** (3 de febrier de 1810, Índia - 21 de febrier de 1878, Londres) es un generau britanic dau sègle XIX. Es famós per son ròtle dins l'exploracion d'Imalaia. En particular, identifiquèt lo Mont Everest coma la cima pus auta de la Tèrra e li donèt son nom en onor de son predecessor, George Everest, en 1865. Per aquelei descubèrtas, foguèt elegit sòci de la *[[Royal Geographical Society]]* e recebèt la medalha d'aur de l'organizacion en 1857.

## Liames intèrnes

* Imalaia.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** John Keay, *The Great Arc: The Dramatic Tale of How India was Mapped and Everest was Named*, HarperCollins Publishers, 2000.

## Nòtas e referéncias
Charles Howard-Bury

vinheta|Charles Howard-Bury (1921)

**Charles Howard-Bury** (15 d'aost de 1881 - 20 de setembre de 1963) es un militar, explorator, botanista e òme politic britanic. Explorator de Tibet en 1905 en intrant illegalament dins lo país, visitèt plusors regions d'Asia coma Pamir, Cachemir, Karakorum ò Angkor Wat. Après sa participacion a la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918), menèt la premiera expedicion de reconoissença britanica destinada a trobar un camin vèrs la cima dau Mont Everest. A son retorn en Anglatèrra, venguèt parlamentari e lo demorèt fins a 1931.

## Liames intèrnes

* Mont Everest.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Andrew Irvine

[thumb|right|Andrew Irvine vèrs [1920.]]

**Andrew Irvine** (8 d'abriu de 1902, Birkenhead - 9 de junh de 1924, Mont Everest) es un alpinista britanic. En 1924, après lo succès un viatge universitari en Spitzberg, foguèt acceptat dins l'expedicion britanica de 1924 en Imalaia. Gràcias a sei conoissenças tecnicas (utilizacion d'oxigèn, aparelhs fotografics, liechs de camp, etc.), melhorèt fòrça l'organizacion de la còla. Moriguèt durant l'ascension ò la davalada dau Mont Everest, probablament lo 9 de junh de 1924. Son cadabre es pas encara estat descubèrt. En revènge, un de sei piolets foguèt descubèrt en 1933 a  m d'altitud.

## Liames intèrnes

* Mont Everest.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Jochen Hemmleb e Eric Simonson, *Detectives on Everest: The 2001 Mallory and Irvine Research Expedition*, The Mountaineers Books, 2001.

## Nòtas e referéncias
Royal Geographical Society

La ***Royal Geographical Society*** es una societat sabenta britanica fondada en 1830. A per objectiu de favorizar l'avançament de la recèrca e de l'ensenhament en geografia.

## Liames intèrnes

* ***[[Royal Society]]***.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Edward F. Norton

**Edward Felix Norton** (21 de febrier de 1884, San Isidro - 3 de novembre de 1954, Winchester) es un alpinista britanic que participèt ais expedicions britanicas de 1922 e 1924 en Imalaia. L'objectiu èra de realizar l'ascension dau Mont Everest. Conservator, Norton refusèt d'utilizar de botelhas d'oxigèn e agantèt  m en 1922 e  m en 1924. Durant aquela segonda expedicion, deguèt tanben gerir lei disparicions de George Mallory e d'Andrew Irvine.

## Liames intèrnes

* Mont Everest.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Noel Odell

**Noel Odell** (25 de decembre de 1890 - 21 de febrier de 1987) es un alpinista e un geològ britanic. Participèt a plusors expedicions en Imalaia, especialament au Mont Everest, e foguèt professor de geologia dins plusors universitats famosas coma Harvard e Cambridge. En 1936, realizèt la premiera ascension de la Nanda Devi ( m). Pasmens, es subretot famós per sa participacion a l'expedicion britanica de 1924 au Mont Everest. D'efiech, segon son testimoniatge, dos alpinistas de l'expedicion, George Mallory e Andrew Irvine, aurián agantat la cima avans de disparéisser durant lo retorn. Pasmens, aquela version es contestada en causa de la distància entre la cima de l'Everest e la posicion d'Odell.

## Liames intèrnes

* Mont Everest.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tom Bourdillon

thumb|right|Tom Bourdillon.

**Thomas Duncan Bourdillon** (16 de març de 1924, Kensington - 29 de julhet de 1956, Oberland Bernés) es un alpinista e fisician britanic. Participèt a l'expedicion de reconoissença menada per Eric Shipton sus lo pendís sud dau Mont Everest en 1951. Un an pus tard, acompanhèt tornarmai Shipton durant una autra mission de reconoissença au Cho Oyu. En 1953, foguèt chausit per participar a l'expedicion de John Hunt que venguèt la premiera a agantar la cima de l'Everest. Bourdillon i aguèt un ròtle important en modernizant lei sistèmas de respiracion. Amb Charles Evans, faguèt partida dau premier pareu d'alpinistas mandats vèrs la cima de la montanha. Pasmens, en causa d'un problema tecnic sus l'aparelh respiratòri d'Evans, deguèron renonciar a  m d'altitud lo 26 de mai. Pasmens, gràcias a seis informacions, Edmund Hillary e Tenzing Norgay, la segonda còla d'alpinistas de l'expedicion, agantèron la cima tres jorns pus tard. Moriguèt en 1956 dins un accident de montanha sus la fàcia èst dau Jägihorn.

## Liames intèrnes

* Mont Everest.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tenzing Norgay

[thumb|right|Tenzing Norgay en [1953.]]

**Tenzing Norgay** (29 de mai de 1914, Tengboche - 9 de mai de 1986, Darjeeling) es un alpinista sherpa. Dins leis ans 1930, foguèt engatjat coma portaire per tres expedicions britanicas assaiant d'agantar la cima dau Mont Everest. Bòn alpinista, venguèt una figura dei temptativas d'ascension de la montanha e obtenguèt lo recòrd d'altitud en 1952 amb lo Soís Raymond Lambert ( m). L'an seguent, foguèt donc recrutat per la mission menada per John Hunt e formèt una còla d'ascension amb Edmund Hillary. Après la revirada de Tom Bourdillon e de Chris Evans, lei dos alpinistas venguèron lei premiereis òmes a agantar la cima de l'Everest lo 29 de mai de 1953. Après aqueu succès, Norgay venguèt fòrça famós en Nepal e en Índia. Nomat director deis operacions per l'Institut Imalaian de Darjeeling, fondèt una companhiá, la Tensing Norgay Adventures, que prepausa de treks dins la region.

## Liames intèrnes

* Edmund Hillary.
* Mont Everest.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Operacion Copèrnic

**Operacion Copèrnic** ei eth nòm qu'eth Ministèri der Interior cristianèc damb eth eth desplegament dera Policia Nacionau e era Guardia Civiu en Catalonha pendent seteme, en octobre e en noveme de 2017 entà sostier ara operacion Anubis.[1][2]

L'operacion comprenguèt la mobilizacion de fins a 12.000 agents, en comptant 6.000 agents ja destinats a Catalonha e fins a 5.500 polícias mobilizats d'autras zònas d'Espanha. Segon fonts pas confirmadas, lo nom de l'operacion ven del fach que Nicolau Copèrnic èra polonés.

Los detalhs de l'operatiu se declarèron secrèt d'estat pel govèrn espanhòl, en blindant l'accès a l'informacion de l'operacion e en mantenent secrèt lo sieu còst, avalorat en mai de 300.000 € jornals. Aquela declaracion de secrèt permetèt dins lo govèrn espanhòl pas respondre a questions parlamentàrias sul tèma.

L'operacion finalizèt lo 30 de decembre de 2017, quand totes los polícias desplaçats foguèron retornats als sieus emplaçaments abituals, regatge a Catalonha los efectius abituals.

Lo 18 de genièr de 2018 lo ministre de l'interior Juan Ignacio Zoido en una comparucion a la comission de seguretat del Senat afirmèt que lo còst total de l'operacion èra estat de près de 87 milions d'èuros.
Sent Blancat

**Sent Blancat** es un toponim occitan:
* Sent Blancat, comuna d’Astarac (departament de Gerç)
* Sent Blancat, comuna de Comenge (departament de la Nauta Garona)
Cascada de glaç de Khumbu

[thumb|right|[Fotografia de la cascada de glaç en 2005.]]

La **Cascada de glaç de Khumbu** es un arralhon dau glacier de Khumbu. Situada a  m d'altitud d'altitud, a proximitat dau camp de basa de l'Everest, es un obstacle perilhós de la via d'ascension que passa per lo Còl Sud. D'efiech, en causa de la velocitat auta dau glacier a aquel endrech, de blòts de glaç de plusors tonas tomban regularament de l'arralhon. De mai, lo movement dau glaç entraïna la formacion de crebassas prefondas que cambian regularament de posicions. Lo premier passatge de la cascada aguèt luòc en 1951 e foguèt una etapa importanta per la capitada de la premiera ascension en 1953.

## Liames intèrnes

* Mont Everest.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Eric Shipton

**Eric Earle Shipton** (1 d'aost de 1907, Ceilan - 28 de març de 1977, Wiltshire) es un alpinista e escrivan britanic. Especialista d'Imalaia e de l'Asia Centrala, participèt tanben a de viatges d'exploracion en Africa Centrala e en America dau Sud. Es subretot famós per son ròtle dins leis expedicions britanicas au Mont Everest de 1933, de 1935 e 1951. En particular, en 1935, aguèt l'idèa de recrutar Tenzing Norgay coma portaire e en 1951, passèt per lo premier còp la cascada de glaç de Khumbu e identifiquèt l'itinerari que foguèt utilizat per la premiera ascension de la montanha dos ans pus tard.

## Liames intèrnes

* Imalaia.
* Mont Everest.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
The Communards

**The Communards** es un grop britanic de synthpop anglesa eissit del corrent new wave, quitament aparentat hi-NRG, e originari de Londres (Anglatèrra). Aquel grop efemèr, actiu entre 1985 e 1988, es en realitat una parentèsi pel cantaire d'origina escocesa de Bronski Beat, Jimmy Somerville : **The Communards** fa donc simplament seguida a Bronski Beat a partir de 1985, e es centrat sul duò constituït per Jimmy Somerville ambe lo musician Anglés Richard Coles.

## Discografia
* 1986: *Communards*
* 1987: *Red* 

## Cançons mai conegudas
* *You Are My World* (1985)
* *Disenchanted* (1986)
* *Don't Leave Me This Way* (1986, represa de la cançon popularisada per Thelma Houston en 1976)
* *So cold the night* (1987)
* *Tomorrow* (1987)
* *Never can say goodbye* (1988, represa dels Jackson Five)

## Vejatz tanben
* Bronski Beat
* Jimmy Somerville

## Referéncias
Lawrence Wager

**Lawrence Rickard Wager** (5 de febrier de 1904 - 20 de novembre de 1965) es un geològ e alpinista britanic famós per sa descubèrta de l'intrusion de Skaergaard, una vena de ròca magmatica qu'aguèt un ròtle important dins l'istòria de la geologia, e per sa participacion ai temptativas d'ascension dau Mont Everest organizada en 1933 e en 1936.

## Liames intèrnes

* Intrusion de Skaergaard.
* Mont Everest.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Hugh Ruttledge

[thumb|right|Hugh Ruttledge en [1936.]]

**Hugh Ruttledge** (24 d'octòbre de 1884 - 7 de novembre de 1961 es un alpinista britanic. Oficier de l'administracion coloniala en Índia, s'interessèt ai montanhas d'Imalaia a partir de 1925. Dirigiguèt doas expedicions destinadas a realizar l'ascension dau Mont Everest en 1933 e en 1936. La premiera agantèt  m d'altitud e descurbiguèt un piolet apartenent a Andrew Irvine, alpinista britanic disparegut en 1924. La segonda agantèt solament  m e foguèt annulada en causa de condicions meteorologicas fòrça marridas.

## Liames intèrnes

* Mont Everest.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Hugh Ruttledge, *Everest: The Unfinished Adventure*, Hodder and Staughton, 1937.

## Nòtas e referéncias
Percy Wyn-Harris

**Percy Wyn-Harris** (24 d'aost de 1903, Acton - 25 de febrier de 1979, Petersfield) es un alpinista e un administrator coloniau britanic.

Mostrèt un interès per l'alpinisme durant seis estudis. En 1929, rescontrèt l'alpinista Eric Shipton e realizèt una ascension dau Mont Kenya amb eu. En 1933 e 1936, foguèt donc recrutat per participar a doas expedicions destinadas a realizar la premiera ascension dau Mont Everest. Wyn-Harris se destrièt fòrça durant la premiera temptativa en agantat l'altitud de  m. Descurbiguèt tanben un piolet que deviá apartenir a Andrew Irvine, un alpinista disparegut durant l'expedicion britanica de 1924. L'expedicion de 1936 aguèt mens de succès car lei condicions meteorologicas bloquèron leis alpinistas a  m.

En parallèl, Wyn-Harris intrèt dins l'administracion coloniala britanica. Trabalhèt subretot en Africa e foguèt nomat governador de Gàmbia en decembre de 1949. Opausat a l'independéncia de la region, assaièt de mantenir de liames amb lo Reiaume Unit tot en desvolopamnt l'administracion locala. Dins aqueu quadre, èra ostil a la creacion de partits politics gambians. Venguèt ansin impopular e foguèt donc obligat de quitar son pòste en 1958. En 1959, foguèt encargat d'enquistar sus lei trèbols en Nyassaland. Enfin, de 1960 a 1961, foguèt nomat administrator dau Cameron Septentrionau, una region de Nigèria que chausiguèt de demorar dins aqueu país a son independéncia. Wyn-Harris foguèt responsable de l'organizacion dau vòte.

## Liames intèrnes

* Mont Everest

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Frank Smythe

[thumb|right|Frank Smyth en [1937.]]

**Frank Smythe** (6 de julhet de 1900, Maidstone - 27 de junh de 1949, Delhi) es un alpinista e escrivan britanic. Dins leis ans 1930, foguèt una figura importanta de l'alpinisme imalaian. En 1930, participèt a una expedicion au Kangchenjunga que foguèt blocada per una avalanca e una muralha de glaç a  m. Quauquei setmanas après aquela revirada, faguèt partida dau premier grop qu'arribèt a la cima dau pic Jongsong ( m), çò qu'èra un recòrd d'altitud per lo periòde. Bateguèt aqueu recòrd tre 1931 en dirigissent l'expedicion que realizèt la premiera ascension dau Kamet ( m). Puei, en 1933, 1936 e 1938, participèt a plusors temptativas d'ascension dau Mont Everest. I agantèt  m d'altitud en 1933 sensa utilizar d'aparelh respiratòri.

## Liames intèrnes

* Imalaia.
* Mont Everest.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Harry Calvert, *Smythe's Mountains: F. S. Smythe and his Climbs*, Gollancz, 1985.
* **[[anglés|(en)]]** Tony Smythe, *My Father, Frank: Unresting Spirit of Everest*, Vertebrate Publishing, 2013.

## Nòtas e referéncias
Bill Tilman

[thumb|right|Bill Tilman en [1950.]]

**Harold William « Bill » Tilman** (14 de febrier de 1898, Wallasey - 1977, Ocean Atlantic) es un alpinista, un navegaire e un militar britanic.

Après aver participat a la Premiera Guèrra Mondiala dins l'artilhariá, anèt s'installar en Kenya per i dirigir una plantacion de cafè. A la fin deis ans 1920, i rescontrèt Eric Shipton e comencèt d'ascensions en Africa (Kilimanjaro, Mont Kenya e Ruwenzori). Puei, s'interessèt ai montanhas d'Imalaia. En 1936, dirigiguèt l'expedicion que realizèt la premiera ascension de la Nanda Devi ( m). Participèt tanben a d'expedicions au Mont Everest en 1935 e 1938. Tornat integrar dins l'armada, participèt ai combats en França (1940) e en Africa dau Nòrd (1942) avans d'integrar lei fòrças especialas. Venguèt ansin agent britanic en Albania (1943) e en Itàlia (1944-1945).

En 1950, menèt una mission de reconoissença dei camins d'ascension possibles dau Mont Everest a partir de Nepal. Aquò permetèt de preparar leis expedicions seguentas, especialament aquela de 1953 qu'agantèt la cima de la montanha per lo premier còp. En 1952, foguèt nomat cònsol en Indonesia. Arrestèt l'alpinisme per començar una carriera de navegaire en America dau Sud e dins leis oceans polars. Participèt tanben a plusors exploracions d'illas isoladas de l'Ocean Indian. Dispareguèt en mar en 1977 durant un viatge en direccion deis Illas Falkland.

## Liames intèrnes

* Mont Everest.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Michael Ward (alpinista)

[thumb|right|[Fotografia d'una piada atribuïda au ieti.]]

**Michael Phelps Ward** (26 de març de 1925 - 7 d'octòbre de 2005) es un alpinista e un mètge britanic. S'interessèt a l'alpinisme après la Segonda Guèrra Mondiala e foguèt recrutat coma mètge dins plusors expedicions importantas en Imalaia. Ansin, en 1951, participèt a l'expedicion de 1951 au Mont Everest. Durant aquela mission, descurbiguèt de piadas que foguèron atribuïdas au ieti. Dos ans pus tard, participèt a l'expedicion victoriosa que permetèt a Edmund Hillary e a Tenzing Norgay d'arribar a la cima de l'Everest. Après aqueu succès, participèt a d'autreis expedicions destinadas a estudiar leis efiechs de l'altitud sus la fisiologia, a cercar lo ieti ò a bastir una escòla per lei Sherpas. En 1961, Ward realizèt la premiera ascension de l'Ama Dablam ( m) amb Barry Bishop, Mike Gill e Wally Romanes. En revènge, la meteissa annada, una temptativa d'ascension dau Makalu mau capitèt a  m.

## Liames intèrnes

* Ieti.
* Mont Everest.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Jim Perrin, « Michael Ward », *The Guardian*,‎ 27 d'octòbre de 2005.
* **[[anglés|(en)]]** George W. Rodway e Jeremy S. Windsor, « Pioneer of the High Realm : Michael Ward », *The Himalayan Journal*, vol. 64,‎ 2008.

## Nòtas e referéncias
Crebassa (glaciologia)

[thumb|right|[Fotografia d'una crebassa en partida esconduda per un pònt de nèu.]]

Una **crebassa** es, en glaciologia, una dubertura naturala a la superficia d'un glacier qu'avança dins una penda sobda. N'existís plusors tipes que se forman a d'endrechs diferents dau glacier :
* lei crebassas lateralas, perpendicualas a la linha de la penda, son lei pus frequentas. Aparéisson quand la partida avau d'un glacier avança pus rapidament que la partida amont. Sa formacion es favorizada per l'aumentacion de la penda.
* lei crebassas longitudinalas son parallèlas au sens de desplaçament dau glaç. Son engendradas per un alargament dau glacier.
* lei rimaias son de crebassas que se forman au limit d'un glacier. Separa lo glaç en movement e l'environament immobil (generalament lo substrat rocassós).
* lei molins son de potz verticaus que son cavats per d'aiga fonduda.
Lei crebassas son un perilh major per leis alpinistas, especialament quand son escondudas per de jaç de nèu.

## Liames intèrnes

* Alpinisme.
* Glacier.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Liga savoiana

La **Liga savoiana** (**LS**) es un partit politic independentista savoisian fondat en 1995.

## Presentacion
La Liga savoisienne es fondada en 1995 per Jean de Pingon, qui se dona alara dètz ans per decolonizar Savòia. Au tèrme d'aquèu retard, en 2005, se retira de son movement. L'activitat de la Liga es pendolanta en octobre de 2012 e lo decès, en julhet de 2013, de Patrice Abelha, son secretari general e principal animador precipita la fin del movement.

En 2012, lo jornalista Laurent de Boissieu classa lo partit a senèstra de l'escaquièr politic. Segon lo jornal *[[L'Humanité|L'Umanitat]]*, s'agiguèt d'un partit conservador. En 1998, dins *[[Libération|Liberacion]]*, Renaud Dély escrich : « [la] formacion reünís tant ben d'ancians cégétistes que d'ancians RPR e... una bona proporcion d'ancians lepénistes ».

## Istòria
L'istòria de la Liga savoisiana debuta amb la parucion d'articles signats per Jean de Pingon dins lo setmanièr *Lo Faucigny* e *Preséncia savoisienne* (organ editat pel Cercle del Annonciade), en 1992 puèi 1993. Es rejonch per Jean-François Péronnier (membre de la Confederacion de defensa dei comerciants e artesans), Patrice Abelha e d'autras. Prent lo nom de *Liga dei Dreches savoisians*, puèi *Liga de Savòia*, ven rapidament *Liga savoisienne*. Sos estatuts son aquela d'una associacion enregistrada a Genèva. Patrice Abelha ven secretària del partit en 1995, puèi secretari general en 1996,. Lo movement va se far conéisser durant amassadas-debats dins lei vilatges de Savòia [réf. . En 1995 e en 1996, la Liga subte una temptativa d'infiltracion de la part del Front nacional. Lei militants frontistes abandonan lo partit tre 1997, e mantes d'entre elei son excluses.