open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cultura de la terralha cordada

La **cultura de la terralha cordada** designa una cultura preïstòrica caracterizada per una terralha decorada per l'estampatge de cordetas sus l'argiela crusa. Entre 3000 e 2200 avC, s'estendiguèt sus una partida importanta de l'Euròpa continentala dau nòrd-èst de França fins a Russia. Se pòu devesir entre cinc zònas principalas :
* la cultura de la terralha cordada « estandard » que s'estendiguèt en Euròpa Centrala, principalament en Polonha e en Alemanha.
* la cultura dei tombas individualas que s'estendiguèt dins lo sud d'Escandinàvia. Èra caracterizada per de tombas individualas decoradas per d'armas (destrau de guèrra) ò d'objèctes d'ambre.
* la cultura dei destraus de guèrra norvegianosuedesas que s'estendiguèt en Escandinàvia. Aqueleis armas èran d'objèctes mostrant l'estatut sociau de son possessor e i a gaire d'indicis sus una evolucion d'aquela utilizacion. Aquela cultura bastiguèt tanben de monuments megalitics e de tombas individualas.
* la cultura dei destraus de guèrra finesas que s'estendiguèt en Finlàndia. En causa dei condicions climaticas, la caça e la culhida semblèron i tenir un ròtle pus important que dins lo rèsta de la zòna d'expansion de la terralha cordada.
* l'ensems format per lei culturas de Dnipr mejan e de Fatyanovo-Balanovo (situada lòng de Vòlga). Èran en contacte ambé l'estèpa eurasiatica e influenciadas per lei culturas de la region deis Orals.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ambre

L**'ambre** (var. **ambra**) es una resina fossilizada de conifèrs. Es utilizat per fabricar de joièus dempuei la fin de la Preïstòria.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Calvin Fairbank

**Calvin Fairbank** (Pike, estat de Nòva York, 3 de novembre de 1816 – Angelica, estat de Nòva York, 12 d'octobre de 1898) foguèt un pastor metodista e militant abolicionista american. Aqueste eclesiastic originari de l'estat de Nòva York foguèt twice convicted dins l'estat de Kentucky pr'amor qu'aviá ajudat d'esclaus. Fairbank, que s'estima qu'ajudèt 47 esclaus a fugir, passèt 19 ans de sa vida en preson.

En 1849, quatre ans aprèp sa primièra condemnacion foguèt perdonat per las autoritats. Pr'aquò se vegèt arrestat dos ans mai tard, en 1851, amb la participacion del governador d'Indiana, en aplicacion de la Lei suls Esclaus Fugitius de 1850. Foguèt condemnat tornarmai en Kentucky e mandat a la preson ont demorèt quinze ans.

Demest los esclaus que Fairbank e Delia Webster ajudèron figura Lewis Hayden, que venguèt puèi un politician republican de Boston.
Delia Webster

thumb|L'abolicionista Delia Webster (davant a man esquèrra) amb sas tres sòrres
**Delia Ann Webster** (Vergennes, Vermont, 17 de decembre de 1817 – Des Moines, Iowa, 18 de genièr de 1904) foguèt una ensenhaira e militanta abolicionista americana. En 1844, amb lo pastor metodista Calvin Fairbank, ajudèt la familha de Lewis Hayden, d'esclaus de Kentucky, a s'escapar. Foguèt condemnada a 2 ans de preson per aquesta accion mas foguèt perdonada aprèp 2 meses d'incarceracion.

En 1996 sa memòria foguèt onorada quand venguèt una de las Femnas Remembradas de Kentucky (en anglés: "Kentucky Women Remembered").
.世界

**** (*shìjiè*, "mond", còdi punycode .xn--rhqv96g) es un nom de domeni chinés. Es en servici dempuèi lo 12 de març de 2014.

## Referéncias e nòtas
Mia (cantaira)

thumb|250px|Mia en 2012
**Kersti Kukk**, mai coneguda coma **Mia** (Tallinn, 6 d'agost de 1987) es una cantaira estoniana. Se faguèt conéisser en Estònia tre 2010 gràcias a son títol "Ingel mu kõrval" qu'atenhèt la primièra posicion dins mantuna lista de las cançons mai popularas a la ràdio.
Renée van Wegberg

thumb|250px|Renée van Wegberg en 2011
**Renée Elisabeth Johanna van Wegberg** (Horst, 14 d'octobre de 1984) es una cantaira e actritz neerlandesa. Se faguèt conéisser subretot gràcias a son interpretacion de Lot Kleinhart dins la comèdia musicala Urinetown.
Efièch Streisand

250px|thumb|La fotografia de la residéncia de Barbra Streisand a l'origina del fenomèn
L**'efièch Streisand**, que tira son nom de l'actritz americana Barbra Streisand, es un fenomèn social de divulgacion populara, rapida e sovent exponenciala, que se realiza generalament per Internet o dins las rets socialas telefonicas, qu'es una responsa a la volontat d'amagar o censurar una informacion. Lo nom es degut a l'entrepreneire e informatician american Mike Masnick que l'utilizèt aprèp que Barbra Streisand portèsse al tribunal en 2003 lo fotograf Kenneth Adelman e lo sit Pictopia.com en los acusar de violacion de son intimitat qu'avián publicat una fòto aeriana de sa residéncia sus la còsta de Califòrnia. 

Anteriorament a la demanda de Streisand la fotografia, qu'èra part d'un projècte ecologic destinat a mesurar l'erosion del litoral californian, èra estada descargada pas que 6 vegadas, e dos dels descargaments se devián als avocats de la cantaira. Tre que l'acusacion venguèt publica per contra los descargaments se multipliquèron rapidament e aital al cap d'un mes mai de 420.000 personas avián visitat lo sit.
Mike Masnick

250px|thumb|Mike Masnick en 2006
**Michael Masnick**, mai conegut coma **Mike Masnick** (8 de decembre de 1974) es un entrepreneire e bloguèr estatunidenc. Es lo fondador e dirigent de Techdirt, un blòg que s'interèssa a las nòvas tecnologicas e tracha las informacions ligadas a la tecnologia. Fondèt e dirigís tanben la companhiá Floor64 e escriu d'articles dins la revista *[[BusinessWeek]]*.

Es a l'origina del nom de l'efièch Streisand que ne parlèt sus son blòg de Techdirt en genièr de 2005.
Rosanna Lints

thumb|250px|Rosanna Lints en 2013
**Rosanna Lints** (Pärnu, 5 de mai de 1995) es una cantaira e modèla estoniana. Foguèt revelada en 2011 gràcias al concors *Eesti otsib superstaari* que ne foguèt finalista.
Arash

thumb|250px|Arash en 2009
**Alex Arash Labaf**, mai conegut coma **Arash** (en persan: آرش لباف; Teheran, 23 d'abril de 1977) es un cantaire e productor iranosuedés. 

## Discografia
* *Arash* (2005)
* *Crossfade (The Remix Album)* (2006)
* *Donya* (2008)
Salh d'Escòla

thumb|250px|Salh d'Escòla dins un cançonièr del sègle XIII
**Salh d'Escòla** (sovent escrich **Sail** o **Saill**; probablament un escais umoristic per criticar una possibla pedantariá) foguèt un trobador occitan de Perigòrd. Se pensa que visquèt cap a la fin del sègle XII e qu'èra originari de Brageirac. Es estada preservada sonque una de sas cançons: *Gran esfortz fai qui chanta ni.s deporta*.

Los detalhs de sa vida son pas gaire nombroses. Nos son coneguts gràcias a doas fonts d'epòcas diferentas. La primièra referéncia a aqueste autor apareis dins lo sirventès del Monge de Montaudon *Pos Peire d'Alvernh' a chantat*, la cançon mai famosa d'aqueste trobador que foguèt compausada a l'entorn de 1195:

:Salh d'Escola es lo dezes
:qui de joglar s'es faitz borges
:A Brajairac, on compr'e ven:
:E quant a vendut sos corves,
:El se'n vay pues en Narbones
:Ab un fals cantars per prezen.

La segonda atestacion, mai tardiva, es una vida anonima pro corta de Salh que foguèt redigida durant lo sègle XIII e s'inspira possiblament en part de la cançon del Monge de Montaudon: 

:Sail de Scola si fo de Barjarac, d'un ric borg de Peiregorc, fils d'un mercadan; e fetz se joglar e fetz bonas cansonetas. Et estet cum na Ainermada de Narbona; et quant ella mori, el se rendet a Bragairac, e laisset lo trobar e'l cantar
Elias Fonsalada

thumb|250px|Representacion d'Elias Fonsalada dins un cançonièr del sègle XIII
**Elias** (**de**) **Fonsalada** foguèt un trobador occitan del sègle XII e XIII. Aqueste autor originari de Brageirac es conegut gràcias a sa vida escricha posteriorament que ditz d'el:

:N'Elias Fonsalada si fo de Bragairac, del avesquat de Peiregors. Bels hom fo molt de sa persona, e fo fils d'un borges que se fetz joglar; e n'Elias fo joglars atressi. No bon trobaire mas noellaire fo; e saup benestar entre la gen.

De sa produccion subsistisson sonque doas cançons, escrichas aparentament durant las darrièras annadas de la vida del sobeiran catalan Pèire II d'Aragon segon lo cercaire Manfred Raupach.
Carri B1

Lo **carri B1** èra un carri pesuc francés desvolopat dins leis annadas 1930 e en servici dins l'armada francesa au començament de la Segonda Guèrra Mondiala. Èra destinat a l'ataca de sectors fortificats. Per aquò, èra equipat d'un armament pesuc (dos canons de 47 e de 75 mm) e d'un blindatge resistent. En revènge, coma èra pas destinat a l'esplecha de la rompedura dau frònt advèrs, aviá una autonòmia e necessita una logistica e un entretenh fòrça importants.

En 1940, lo carri B1 foguèt superior ai carris alemands sus lo prat batalhier mai se mostrèt totalament inadaptat ai condicions logisticas de la guèrra dei movement impausadas per l'armada alemanda. Ansin, la màger part deis unitats foguèron sabotadas per seis equipatges que deguèron leis abandonar en causa de panas ò de la manca de carburants. Pasmens, 161 B1 operacionaus foguèron capturats per leis Alemands que leis utilizèron subretot per l'entraïnament. En 1944 e 1945, una partida d'aquelei carris foguèron recapturats per la Resisténcia ò per leis Aliats e utilizats tornarmai còntra l'armada alemanda per l'armada francesa. Foguèron retirats dau servici au començament de l'annada 1946.

## Liames intèrnes

* Carri pesuc.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Joan Antoni Samaranch

Joan Antoni Samaranch, (Barcelona, 17 de julhet de 1920 – Barcelona, 21 d'abril de 2010) foguèt un dirigent esportiu, e òme politic catalan qu'es estat president del Comitat Olimpic Internacional entre 1980 e 2001. Foguèt lo  president del COI qu'ocupèt lo pòste lo pus longtemps,(21 ans), après lo baron Pierre de Coubertin que l'ocupèt 29 ans.
Unicòrn

Un **unicòrn** (var. **licòrna**) es una creatura legendària qu'a generalament lo forma d'un caval amb una bana unica sus lo frònt. Son aparicion sembla remontar a l'Antiquitat orientala anciana. Se difusèt en direccion d'Euròpa, onte foguèt adoptada per la mitologia grèga, a partir de Pèrsia ò d'Índia. I venguèt fòrça popular e l'unicòrn venguèt una creatura majora dei legendas occidentalas, especialament durant l'Edat Mejana e la Renaissença.

## Liames intèrnes

* Pegàs.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mt. Gox

**Mt. Gox**, acronim de **Magic: The Gathering Online Exchange**, foguèt una companhiá d'escambi de bitcoins basada dins la capitala de Japon, Tòquio. Se desvolopèt a partir d'un luòc d'escambi de cartas de Magic creat en 2007 per l'informatician american Jed McCaleb, que lo transformèt en 2010 en çò qu'es actualament quand comencèt a s'interessar a la moneda virtuala. Lo 6 de març de 2011 vendèt la companhiá a un informatician francés Mark Karpelès.

Mt. Gox cresquèt rapidament e en 2013 gerissiá 70% de totas las transaccions en bitcoins. Pasmens, de problèmas divèrses se faguèron sentir en 2013 e finalament en febrièr de 2014, la firma suspendèt sas activitats e tampèt son sit web. A l'encòp se metèt jos la tutèla de la lei americana per las falhidas. Anoncièt alara qu'aperaquí 850.000 bitcoins de sos clients avián desaparegut e qu'èran estadas probablament raubadas, çò qu'equivaliá en aquel temps a 450 milions de dollars.
Mark Karpelès

**Robert Marie Mark Karpelès** (Chenôve, Borgonha, 1 de junh de 1985) es un informatician e entrepreneire francés. Es dempuèi 2011 lo dirigent de Mt. Gox, una companhiá d'escambis de bitcoins que faguèt falhida en febrièr de 2014. Foguèt, amb Gavin Andresen, Charlie Shrem e d'autres, un dels membres fondadors de la Fondacion Bitcoin. Per encausa de sos problèmas legals, demissionèt lo 23 de febrièr de 2014 de sa plaça a la Fondacion.

L'11 de setembre de 2015, foguèt arrestat per las autoritats japonesas per desviament de fonds, qu'es acusat d'aver desviat 2,3 milions d'èuros dels depauses en bitcoin.
Pegàs

**Pegàs** es una creatura legendària de la mitologia grèga antica qu'a la forma d'un chivau alat generalament blanc. Nasquèt ambé son fraire Crisàor a partir dau sang de la Gorgona Medusa decapitada per l'eròi Persèu. Après sa naissença, anèt rapidament dins lo cèu ont intrèt au servici de Zèus. Lo rèi dei dieus l'encarguèt de portar leis ulhauç e lo tròn sus lo mont Olimp. Puei, Pegàs venguèt tanben l'amic dei musas. Capturat per l'eròi Bellerofont, l'ajudèt de luchar còntra divèrsei monstres, especialament còntra la Quimèra. Après la mòrt de Bellerofont qu'assaièt d'anar a la cima dau mont Olimp ambé Pegàs, foguèt transformat en constellacion per Zèus e plaçat dins lo cèu.

Aqueu mite es probablament originari d'una divinitat anciana dei chavanas, benlèu de la mitologia itita. Après la disparicion dei civilizacions grègas e romanas, foguèt parcialament crestianizat e venguèt un simbòl de saviesa dins lo corrent de l'Edat Mejana. Au sègle XIX, foguèt tanben tornarmai considerat coma una fònt d'inspiracion per lei poetas. Es totjorn fòrça popular a l'ora d'ara.

## Liames intèrnes

* Pegàs (constellacion).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Demòni

Un **demòni** (var. **demon**, **deimon**) es una creatura subrenaturala dotada de rason, generalament mauvolenta, que pòu influénciar leis esperits umans. Apareguèron tre lo periòde de la Mesopotamia antica e se difusèron dins la màger part dei culturas e dei mitologias umanas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Quimèra

La **Quimèra** es una creatura legendària mauvolenta de la mitologia grèga. Es generalament depintada coma un ibrid amb una tèsta de lion, una segonda tèsta de cabra e una coa de sèrp mai diferentei versions existisson. Devastèt la region de Licia fins a sa desfacha e a sa mòrt còntra l'eròi Bellerofont e lo chivau alat Pegàs.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Calixte III

**Alfons de Borja** (La Torreta de Canals, Reiaume de Valéncia, 31 de decembre de 1378 – Roma, Estats Pontificaus, 6 d'agost de 1458) foguèt lo 207 papa de la Glèisa Catolica Romana amb lo nom de **Calixte III**, de 1455 a 1458. Succediguèt a Nicolau V (1447-1455) e foguèt remplaçat per Piu II (1458-1464).

Doctor en drech canonic a l'Universitat de Lhèida, foguèt eligit evesque de Valéncia En 1429. Gràcias a son abiletat diplomatica, entrèt au servici dau rèi Anfós V (1416-1458). I participèt a la conquista de Nàpols en 1442. En 1444, lo papa Eugèni IV (1431 1447) lo nomèt cardinau e son nom foguèt latinizat en Borgia.

Son eleccion aguèt luòc après un conclave de tres jorns. En causa dau blocatge entre leis ostaus Colonna e Orsini, la chausida s'orientèt vèrs un candidat neutre e vièlh. L'axe principau de la politica de son pontificat foguèt de luchar còntra leis Otomans qu'avançavan dins la region dei Balcans après la conquista de Constantinòple en 1453. Per aquò, decidiguèt d'adoptar una politica concilianta ambé lei rèis occidentaus per crear un vam favorable a l'organizacion d'una crosada novèla. Ansin, confirmèt l'autorizacion de Portugal a asservir leis infidèus capturats, favorizèt la revision dau procès de Joana d'Arc e financèt l'armada ongresa de János Hunyadi que luchava dirèctament còntra leis armadas otomanas dins lei Balcans. Pasmens, aquò mau capitèt a son apèu a la crosada foguèt una revirada. En revènge, leis Ongrés dirigits per Hunyadi capitèron d'empachar la conquista de Belgrad per lo sultan Mehmet II.

En fòra de sa politica estrangiera, son pontificat foguèt tanben marcat per l'ascension de sa familha au sen deis institucions de la Glèisa. D'efèct, son fiu naturau venguèt cardenau e arquevesque de Cosenza e evesque de Teano e de Chieti e dos de sei nebòts, compres Rodrigo lo futur papa Alexandre VI (1492-1503), venguèron cardenau a son iniciativa.

Una legenda postuma pretend qu'una bulla pontificala d'excomunicacion de la cometa de Halley — considerada coma un signe negatiu per lei Crestians luchant còntra leis Otomans a l'entorn de Belgrad — foguèsse publicada per Calixte III dins lo corrent dau passatge de la cometa en 1456. Pasmens, existís ges de document per lo confirmar.

## Liames intèrnes

* Alexandre VI.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]**  L. Collison-Morley, *Histoire des Borgia*, Payot, (1934).
* **[[anglés|(en)]]** Hibbert, Christopher, *The Borgias and their enemies: 1431–1519*, Houghton Mifflin Harcourt (2008).

## Nòtas e referéncias
Quatre Libres e Cinc Classics

Lei **Quatre Libres e Cinc Classics** son un ensems d'òbras que forman la basa dau confucianisme.

Lei quatre Libres son :
* *Lun Yu* (en occitan *[[Leis Entretenhs de Confuci]]*) qu'es un recuelh de senténcias que forman la basa de la morala e de la filosofia dau confucianisme.
* *Daxue* (en occitan *[[Lo Grand Estudi]]*) que tracta de questions socialas e politicas.
* *Zhong Yong* (en occitan *[[Lo Mitan invariable]]*) que tracta deis interpretacions metafisicas dau confucianisme.
* *Mengzi* (en occitan *[[Lo Mencius]]*) que tracta de filosofia.
Lei cinc classics son :
* *Yi jing* (en occitan *[[Lo Libre dei mutacions]]*) que tracta de divinacion.
* *Shu jing* (en occitan *[[Lo Canon de l'Istòria]]*) qu'es un recuelh de documents istorics ancians.
* *Li ji* (en occitan *[[Lo Libre dei Rites]]*) que tracta dei rites regardant la societat, la politica e l'administracion.
* *Shi jing* (en occitan *[[Lo Canon dei Poèmas]]*) qu'es una antologia d'aperaquí tres cents tèxtes escrichas entre lei sègles XI e V avC.
* *Chun qiu* (en occitan *[[Leis Annaus dei Primas e deis Autonas]]*) qu'es una cronica dei rèines dei dotze princes de l'Estat de Lu entre 722 e 481 avC.
Lo *[[Canon de la Musica]]*, totalement perdut dins lo corrent dau periòde de destruccion dei libres decidit per l'emperaire Qin Shi Huang a la fin de son rèine, es de còps considerat coma lo seisen classic.

## Liames intèrnes

* Confucianisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Libertat de religion

La **libertat de religion** designa la libertat deis individús d'una societat de chausir e de practicar liurament una religion donada. Inclús tanben la possibitat d'aver ges de religion. Es reconeguda coma una libertat fondamentala de l'èsser uman per l'article 18 de la Declaracion Universala dei Drechs Umans.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Rosa Sensat

**Rosa Sensat i Vilà** (1873 - 1961) foguèt una institutritz espanhòla e catalana qu'aguèt un ròtle major dins lo desvolopament de l'escòla publica catalana dins lo corrent dau premier tèrç dau sègle XX.

Après d'estudis a Barcelona e a Madrid, s'installèt definitivament a Barcelona en 1903 ambé son marit David Ferrer. Aguèron una filha dicha Àngels l'annada seguenta. Gràcias a sei qualitats d'organizacion, venguèt la premiera frema directritz d'escòla en 1914. I favorizèt la difusion dei tendàncias modernistas de l'educacion fins a la fin de la Guèrra civila en 1939. La victòria franquista l'obligiguèt de se retirar de l'ensenhament.

## Òbras principalas

* *Rapport présenté au III Congrès International d'Enseignement Ménager* (1922).
* *Les ciències en la vida de la llar* (1923).
* *Cómo se enseña la economía doméstica* (1927).
* ''Hacia la nueva escuela (1934).

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Iolanda d'Ongria

**Iolanda d'Ongria** (1215-1251) foguèt una rèina consòrt d'Aragon qu'èra le frema de Jaume I. Es la maire d'unei personalitats importantas dau sègle XIII coma lo rèi aragonés Pèire III lo Grand, lo prince aragonés Jaume II de Malhòrca, la rèina de França Isabèla d'Aragon e la rèina de Castelha Iolanda d'Aragon.

Nasquèt a Esztergom e èra la filha dau rèi Andrieu II d'Ongria e de la rèina Iolanda de Courtenay. Se maridèt en 1235 ambé lo rèi d'Aragon Jaume I. Aquò èra lo segond maridatge dau rèi d'Aragon après l'anullacion de son maridatge amb Alienòr de Castelha en 1230. Dins lo corrent dau rèine de son marit, aguèt un ròtle de conselhier que li permetèt d'aver una influéncia de remarca sus la politica de la Corona d'Aragon, especialament dins lei negocacions regardant la redicion de Valéncia (1238) ò la signatura dau tractat d'Almirra ambé lo Reiaume de Castelha (1244). Pasmens dins l'encastre de la succession de son marit, assaièt totjorn de favorizar lei sieus enfants au detriment deis eiretiers d'Alienòr de Castelha.

Aguèt dètz enfants :
* Iolanda d'Aragon (1236-1301) que venguèt rèine de Castelha après son maridatge amb Anfós X de Castelha.
* Constància d'Aragon.
* Pèire III d'Aragon (1240-1285) que venguèt rèi d'Aragon.
* Jaume I d'Aragon (1243-1311) que venguèt rèi de Malhòrca.
* Ferrand d'Aragon (1245-1250).
* Sanç d'Aragon (1246-1251).
* Isabèla d'Aragon (1247-1271) que venguèt rèina de França ambé Felip III de França.
* Maria d'Aragon (1248-1267).
* Sancho d'Aragon que venguèt arquevesque de Toledo.
* Aliènor d'Aragon que nasquèt en 1251 e que moriguèt jova.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Robèrt de Nola

**Robèrt de Nola**, generalament dich ***Mèstre Robert*** en catalan, foguèt un mèstre cosinièr catalan de la segonda mitat dau sègle XV e dau començament dau sègle XVI qu'èra au servici dau rèi Ferrand Ièr de Nàpols de 1458 a 1494. Es l'autor dau premier libre de cosina escrich en catalan, dich *[[Llibre del Coch]]*, que foguèt redigit avans 1491 e publicat vèrs 1520. En partida basat sus un libre pus ancian dich *[[Llibre de Sent Soví]]* (1324) e sus de recèptas occitanas, francesas, italianas e arabias, l'obratge venguèt rapidament una referéncia de la cosina medievela. Foguèt traduch en castelhan tre 1525 a Toledo e conoguèt per la seguida unei traduccions ò edicions novèlas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
1974 en literatura

## Parucions

*  Heinrich Böll, *Die verlorene Ehre der Katharina Blum* [ L'Onor perduda de Katharina Blum ], Colonha, Kiepenheuer & Witsch.
2008 en literatura

## Parucions

### Roman
*  Véronique Bizot, *Les Jardiniers*, Arles, Actes Sud. ISBN 978-2-7427-7334-3
*  Uwe Tellkamp, *[[Der Turm]]. Geschichte aus einem versunkenen Land*, Francfòrt, Suhrkamp. ISBN 978-3-518-42020-1

### Non-ficcion
*  Fabrice d'Almeida, *La Vie mondaine sous le nazisme*, París, éd. Perrin. ISBN 978-2-262-02828-2
*  Philippe Nemo, *Les Deux Républiques françaises*, París, Presses Univ. de France. ISBN 978-2-13-055888-0
Enric Prat de la Riba

**Enric Prat de la Riba i Sarrà** (1870-1917) foguèt un avocat, un jornalista e un òme politic catalan de la fin dau sègle XIX e dau començament dau sègle XX qu'aguèt un ròtle major dins l'emergéncia dau nacionalisme catalan modèrne. Foguèt lo premier president de la Mancomunitat de Catalonha e lo fondator de l'Institut d'Estudis Catalans.

## Liames intèrnes

* Catalanisme.
* Institut d'Estudis Catalans.
* Mancomunitat de Catalonha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Abraham Cresques

**Abraham Cresques** (vèrs 1325 - vèrs 1387) foguèt un cartograf jusieu dau sègle XIV. Originari de Malhòrca, es considerat coma l'autor de l*'[[Atlas catalan]]* ambé son fiu Jafudà. Estudièt e fabriquèt tanben de relòtges e d'instruments de navigacion.

En causa de la manca de documents, sa vida es mau coneguda. Foguèt protegit per lei rèis Pèire IV (1336-1387) e Joan I (1387-1396). Venguèt mèstre dei cartas dau Reiaume d'Aragon mai sembla tanben trabalhar de còps per lei rèis de Castelha e de França. Son fiu Jafudà se convertiguèt au cristianisme vèrs 1391 e venguèt tanben mèstre dei cartas d'Aragon.

## Liames intèrnes

* Jafudà Cresques.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Leonid Afremov

thumb|Afremov en 2015
**Leonid Afremov** (en bielorús: Леанід Афрэмаў; Vítsiebsk, 12 de julh de 1955) es un pintor israelobielorús. Las creacions d'aqueste artista que demòra actualament a Boca Raton en Florida, fachas amb de pintura amb òli e penchas amb un cotèl, representan sovent de païsatges o de personas amb de colors fòrça vivas. 

Aprenguèt l'art pictural a l'escòla d'art de Vitebsk, que foguèt fondada en 1921 per Marc Chagall en 1921. Demest sos ensenhaires, trobam de grands mèstres de la pintura coma Kasimir Malevitch e Vassily Kandinsky.
Batalha de Legnica

La **batalha de Legnica** (tanben dicha **batalha de Liegnitz** ò **batalha de Wahlstatt**) se debanèt lo 9 d'abriu de 1241 dins la region de la vila de Legnica en Silèsia Bassa. Opausèt lei fòrças mongòlas dirigidas per Orda ai tropas polonesas dau duc Enric II lo Piós, sostengudas per de renfòrç mandats per divèrsei poissanças europèas catolicas. S'acabèt per una victòria mongòla e per l'anientament de la màger part de l'armada d'Enric II que foguèt tuat dins lo corrent de la batalha. Pasmens, en causa de la mòrt dau khan Ogedei, lei venceires poguèron pas aprofichar aqueu succès per conquistar lo país e deguèron se retirar per participar a l'assemblada tradicionala dau pòble mongòl cargada de la succession.

L'invasion mongòla de Polonha èra destinat a protegir l'invasion d'Ongria que representava l'objectiu principau de l'armada mongòla. D'efèct, permetiá d'empachar lei Polonés de venir renfòrçar leis Ongrés que foguèron esquichats a Mohi lo 11 d'abriu. Lo debanament de la batalha es mau conegut. Pasmens, l'armada polonesa sembla èsser totalament anientada amb un nombre feble de subrevivents.

## Liames intèrnes

* Batalha de Mohi.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
.jetzt

**** ("ara", en alemand) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 15 de març de 2014.

## Referéncias
Nenna

Una **nenna'' o **sòm-sòm** o **revelhet*' es una cançon de brèç vocalizada amb un ritme musical plan monotòn, e essencialment constituida per la repeticion de las sillabas nen, na, ni, no (nennes, nennes, en Erau; nennas, nonna, en Gardon;
nennen, ninnas, dins Aude). Es gaireben totjorn la maire que pronóncia las paraulas de la *nenna*, mas de còps tanben lo mainatge o sa sòrre o fraire mai pichòt.

Un desvolopament pichon versificat promet a l'enfant pastissons o flors e fin finala evòca la maire a cosinar, lo paire a trabalhar o al canton del fuòc.... Aquestas *nennas* non diferisson gaire de las de Grècia, Itàlia, Catalonha, Espanha e França del Nòrd. 

Vaquí qualques exemples de *nennas'' causidas demèst las mai tipicas:

* Nònnò, nònnònò,
* Ma maire es en bas
* Que fai de milhàs ;
* Mon paire es en naut
* Que fai de vin taud.

(Montpelhièr)

* Nenneta, petiton,
* La mammama es al canton
* Que fai còire lou cocon ;
* Lo papapà es au tudèl
* Que fai còire d'anhèl.

(Sant Guilhèm del Desèrt)

* Mon paire
* es adaut
* Que tòpa de bòsc. (varianta de la cançon en naut)

## Ligams extèrnes

* http://garae.fr/Folklore/R52_090_ETE_1958.pdf Revista Folklore num. 9, estiu 1958
Guifré lo Pelut

**Guifré lo Velós** (vèrs 840 - 11 d'aost de 897), en catalan *Guifré el Pilós*, foguèt un còmte d'Urgell e de Cerdanha de 870 a 897, de Barcelona, de Girona e d'Osona de 878 a 897 e de Conflent de 896 a 897. Es considerat coma lo premier còmte vertadier de Catalonha a la fin dau sègle IX.

Sa vida es fòrça mau coneguda e la fònt istorica principala ne'n es un tèxte latin datat de 1180 dich *[[Gesta comitum barchinonensium]]*. Foguèt nomat còmte de Barcelona au concili de Tròias en 878 après la destitucion dau còmte Bernat I. Son fraire Miron I i venguèt tanben còmte de Rossilhon fins a sa mòrt en 896. Se concentrèt sus la lucha còntra lei musulmans e sus lo desvolopament dau plan de Vic onte creèt lo comtat d'Osona vèrs 885. I fondèt tanben un ret d'abadiás e installèt un evescat sus lei territòris reconquistats còntra lei musulmans. Moriguèt dins lo corrent dau sètge de Lhèida pendent un combat còntra lo cap musulman Lubb ibn Muhammad. Foguèt enterrat au monastèri de Ripoll.

Aguèt dètz enfants coneguts :
* Guifré Borell de Barcelona (874-911) que li succediguèt coma còmte de Barcelona, de Girona e d'Osona.
* Miron (878-927) que li succediguèt coma còmte d'Urgell e de Cerdanha.
* Emma de Barcelona (880-942) que venguèt la premiera abadessa dau monastèri de Sant Joan de les Abadesses.
* Sunifred II d'Urgell (vèrs 880 - 948) que foguèt còmte d'Urgell.
* Radulf de Barcelona (vèrs 885 - 940 ò 942) que venguèt evesque d'Urgell e abat de Ripoll.
* Sunyèr I (vèrs 890-950) que foguèt còmte de Barcelona, de Girona e d'Osona.    
* Ermessenda de Barcelona (mòrta en 925).
* Cixilona de Barcelona (mòrta en 945) que venguèt l'abadessa de Santa Maria del Camí.
* Riquilda de Barcelona.
* Guinidilda de Barcelona (897-923) que se maridèt ambé Ramon II de Tolosa.
L'identitat de la frema (ò dei fremas) de Guifré es desconeguda. Segon la *[[Gesta comitum barchinonensium]]*, èra dicha Guinidilda de Flandra mai ges de document pòdon lo confirmar. Una autra ipotèsi frequenta designa Guinidilda d'Empúries (mòrta vèrs 900) amb una data de maridatge situada en 877.

Una legenda postuma pretend que Guifré sigue a l'origina dau blason d'Aragon. Après una batalha victoriosa còntra de Normands (ò après una victòria durant un torneg còntra un chivalier franc), auriá pintat son bloquier jaune ambé sei dets trempats dins lo sang d'una bleçadura que li auriá infligit son adversari. Pasmens, en realitat, aquò es pas possible car l'eraldica existiá pas encara au sègle IX.

## Liames intèrnes

* *[[Gesta comitum barchinonensium]]*.
* Lista dei còmtes de Barcelona.

## Bibliografia

* **[[catalan|(ca)]]** Ramon d'Abadal i de Vinyals, *Els primers comtes catalans*, Vicens-Vives (1958).

## Nòtas e referéncias
Polans

Lei **Polans**, en polonés *Polanie* es a dire « Pòble dau plan », èran una tribü eslava installada au sègle VIII sus lei ribas de Warta a l'entorn dei vilas de Poznan e de Gniezno. Formavan una societat agricòla que foguèt a l'origina de la formacion de la Polonha actuala.

## Liames intèrnes

* Eslau occidental.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ilham Tohti

thumb|250px|Ilham Tohti (2011)
**Ilham Tohti** (en oigor: ئىلھام توختى‎; e en chinés: 伊力哈木·土赫提; Atosh, 25 d'octobre de 1969) es un economista oigor de nacionalitat chinesa. Es una victima de la repression e censura chinesas per encausa de son sit web *Uyghur Online*, creat en 2006, que dona d'informacions suls eveniments ligats a la comunitat oigor. Aprèp una primièra arrestacion en 2009 en seguida de la revòlta d'Ürümqi, foguèt arrestat tornarmai lo 15 de genièr de 2014 e es encara en preson actualament. 

Escaissat lo "Mandela chinés", li foguèt autrejat l'11 d'octobre de 2016 lo Prèmi Martin Ennals, decernit cada an als defensors dels dreches de l'òme.
Mieszko Ièr de Polonha

**Mieszko I** (vèrs 935 - 25 de mai de 992) es lo premier sobeiran conegut de la dinastia Piast e lo premier duc cap istoric de Polonha de 962 a 992. Succediguèt au duc legendari Siemomysl (vèrs 930 - vèrs 960) e foguèt remplaçat per son fiu Boleslau Ièr lo Valent. Es considerat coma lo fondator de Polonha.

Son rèine foguèt marcat per sa conversion au cristianisme en 966 que li permetèt de normalizar sei relacions ambé leis emperaires germanics e de renfòrçar son autoritat sus son estat, especialament gràcias a la creacion d'un evescat polonés en 968. En mai deis afaires intèrnas de son ducat, capitèt tanben d'estendre militarament son territòri vèrs lo sud, l'èst e lo nòrd ont agantèt la Mar Baltica.

## Liames intèrnes

* Lista dei sobeirans de Polonha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Reshat Amétov

**Reshat Amétov** (en tatar: Reşat Medat oğlu Ametov; en ucraïnian e rus: Решат Медатович Аметов; Sinferòpol, 24 de genièr de 1975 - Zemlianychne, 15 de març de 2014) foguèt un activista dels dreches umans tatar de Crimèa. Moriguèt en març de 2014, qualque temps aprèp l'invasion e ocupacion de Crimèa per l'armada russa. Aviá desaparegut aprèp d'aver manifestat en favor de las manifestacions EuroMaidan lo 3 de març, emportat per tres personas en unifòrme coma se pòt veire dins un enregistrament fach pel canal de television crimeaan ATR. 

Son còs foguèt trobat qualques setmanas aprèp, lo 16 de març, dins lo vilatge de Zemlyanichne, amb de marcas de tortura. Aperaquí 300 personas d'origina tatara participèron a l'enterrament d'Ametov lo 18 del meteis mes.
Crotz

La **crotz** es una figura geometrica definida per doas linhas que se crosan en angle drech, que devisa l'espaci en quatre quadrants. I a diverses tipes de croses (latina, grega, lanceolada, ...) Es un dels simbòls mai antics de l'umanitat. Las primièras croses atestadas se trapèron dins las estepas de l'Asia Central a la preïstòria.

## Etimologia
Lo tèrme **crotz** ven del mot latin *crux* qu'a lo sens de « pal », « poténcia ». 
Lo tèrme grèc per designar lo mèsme objècte es *stauros*, deriva de la letra ταυ *[[tau]]*.

## Tipes de crotz

Se la crotz a lo braç vertical mai long, se dich **[[crotz latina]]**, alara que se los quatre braces son egals es una **[[crotz grèga]]**. Quand apareisson dos braces oritzontals, se nomena **[[crotz de Lorena]]**. Amb un braç de mai, ven la **crotz papala**. La **[[crotz nordica]]**, presenta sus las bandièra escandinavas, a lo braç oritzontal mai long d'un costat, per cobrir la tela.

Se la crotz a la partida superior formant una baga o ellipsa, lo simból se nomena ankh. Se lo braç superior a gaireben desaparegut, de biais que la crotz sembla un T, se dich **crotz de Sant Antonin**.

## Aparicions de la crotz

* Dins la numeracion romana, una crotz en forma d'X representa lo nombre dètz
* Los signes d'addicion e de multiplicacion, e coma la marca que un nombre positiu
* Dins cristianisme es un dels simbóls de basa, un remembre permanent de la crucifixion de Jèsus
* Una crotz dins un cèrcle es referéncia al dieu Odin. Ven de la crotz solara neolitica, que simbolizava lo passatge del temps tre las sasons de l'an. Pels grops d'extrema drècha es una representacion de la raça ariana (la crotz es plaçada sul cercle, a diferéncia del simbòl solar tradicional)
* L'esvastica (crotz dels braces encrocats, tanben nomenada crotz gammada) es un simbòl de l'indoïsme que s'apropièt lo nazisme
* La crotz de Sant Pèire, emplegada pel martiri de Sant Pèire, que venguèt un signe del satanisme
* La Crotz de Lorena es fòrça utilzada en eraldica 
* Èra un ancian signe del dieu Apollon
* La Crotz Roja es una organizacion umanitària
* La Crotz del Sud es una celèbra constellacion
* Aparéis dins fòrça bandières nacionalas, per exemple dels païses nordics
* La crotz occitana es lo es lo simbòl d'Occitània.


Imatge:Ankh-Symbol.svg|Ankh
Imatge:Cross and disc.svg|Crotz celtica
Imatge:Peter's Cross.svg|Crotz de Sant Peire
imatge:Croix de Saint Antoine.svg|Crotz de Sant Antonin
Imatge:Croix de Lorraine.svg|Crotz de Lorena
Imatge:Cathar cross.svg|Crotz occitana
Imatge:Lauburu.svg|Lauburu
Imatge:Saint Andrew's cross.svg|Crotz de Sant Andreu
Imatge:Flag of Finland.svg|Crotz nordica
Imatge:PopesCross.svg|Crotz papala
Imatge:OrthodoxCross.svg|Crotz de la Glèisa ortodòxa
Imatge:Flag of the Red Cross.svg|Crotz Roja
Imatge:Nazi swastika clean.svg|Crotz gammada nazia
Imatge:HinduSwastika.svg|Esvastica
Lauburu

Lo **lauburu** o crotz basca es un dels simbóls recents (sègle XVI a sègle XVIII) de la cultura basca.

Lo *lau buru* ("quatre caps" en euscar), es en realitat una esvastica que lo nom que ven del latin *labarum* el meteis procedís de l'estandard cantabra d'origina cèlta, nomenada labar. D'aquí la similitud amb l'esvastica, comuna a totes los pòbles indoeuropèus.

Lo sens original coma signalitica basca es discutit: per d'unes representariá lo solelh, per d'autres, es representacion nacionalista dels quatre teritòris bascs del sud dels Pirenèus: Alaba, Biscaia, Guipuscoa e Navarra, encara que siá fòrça improbable que siá atal. Una autra interpretacion ditz que la rotacion cap a la drecha es lo simbòl de la vida, e la rotacion cap a l'esquerra, lo simbòl de la mòrt, causa qu'aparéis d'aquela forma en monuments funeraris.

Lo lauburu pas jamai foguèt lo simbòl oficial dels bascs: aparéis sus cap d'escut d'armas dels territòris de cultura basca, ni tanpauc sus de bandièras ni autres estandards.

## Símbòls associats
*Lo Labar cantabre. 
*L'Esvastica.
*Lo Triskell.

## Vejatz tanben
Boleslau Ièr de Polonha

**Boleslau I lo Valent** (967 - 17 de junh de 1025), en polonés *Bolesław I Chrobry*, foguèt lo segond duc istoric de Polonha de 992 a 1025 e son premier rèi en 1025. Succediguèt a son paire Mieszko I (962-992) e foguèt remplaçat per son fiu Mieszko II (1025-1031 e 1032-1034). Contunièt la politica de son paire renfòrçant son autoritat dins son reiaume e conquistant de territòris novèus dins lei regions actualas d'Eslovaquia, de Rutènia, de Moràvia, de Lusàcia e de Boèmia. Aguèt tanben un ròtle de mediator dins leis afaires politics d'Euròpa Centrala.

D'efèct, Boleslau desvolopèt mai l'estructura de la Glèisa e obtenguèt la fondacion d'un arquevescat polonés installat dins la vila de Gniezno. Aquò li permetèt de formar una Glèisa de Polonha qu'èra d'ara endavant independenta d'aquela dau Sant Empèri. De mai, ordonèt la bastida d'un ret de castèus, de glèisas, de monastèris e de pònt per aumentar lo contraròtle de son territòri e ne'n melhorar la seguritat. Enfin, regardant l'economia dau país, foguèt a l'origina de la creacion de la premiera moneda polonesa.

Militarament, son rèine foguèt marcat per divèrsei guèrras còntra leis estats vesins. Lei doas importantas se debanèron còntra lo Sant Empèri Roman Germanic e còntra lo Rus' de Kiev. La premiera acomencèt après la mòrt d'Oton III en 1002 e s'acabèt en 1018 per la signatura e la patz de Bautzen. Aqueu tractat reconoguèt l'independéncia dei Polonés, donèt Lusàcia, Moràvia e Milzenland a Polonha e Boèmia a l'Empèri. La segonda se debanèt en 1018 e s'acabèt per la conquista e lo pilhatge de Kiev.

A la fin de son rèine, lo 18 d'abriu de 1025, se proclamèt rèi de Polonha.

## Liames intèrnes

* Lista dei sobeirans de Polonha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Biquefarre

***Biquefarre*** es un filme documentari francés realizat per Georges Rouquier en 1983 e sortit en 1984.

## Sinòpsis
Rouquier torna, 38 ans après, suls luòcs del filmatge de *[[Farrebique]]*, près de près de Gotrens, en Occitània, Avairon, region de Miègjorn-Pirenèus, continhant l'istòria de la seuna familha. Aicí es lo mond que cambièt, las cosinas son ara mobladas de formicà, l'agricultura es al punt de venir una industria mas los personatges demòran plan vertadièrs.

En 1983, Rouquier arribèt a convéncer las personas que joguèron dins *[[Farrebique]]* (1946) de se sometre encara un còp a l'uèlh de la camarà. L'istória que Georges, lor ami e cosin, lor demanda de representar dans lo filme, es pas pro alunhat de la lor vida: l'agricultura venguèt una industria, se cal agrandir o disparéiser. La tèrra de la bòria Biquefarre es en venta, qui la comprará? A l'entorn d'aquela trama, l'amor conjugal d'Henri e Maria, la malautiá de Roch, e los imatges del passat se mesclan a aquelas del present, en contrapunt al recit.

## Ficha tecnica
* Títol: *Biquefarre*
* Realizacion: Georges Rouquier
* Scenari: Georges Rouquier
* Cadraire: Pierre-Laurent Chenieux
* Musica: Yves Gilbert
* País d'origina: França
* Format: 35 mm - Color
* Durada: 90 minutes
* Genre: Documentari
* Datas de sortida: 4 d'abril de 1984

## Prèmis
* Mòstra de Venècia: Grand Prèmi especial de la jurada en 1983

## Vejatz tanben
Farrebique

### Ligams extèrnes
* Les Documents cinématographiques
* ''Biquefarre'', sul site de la Cinematèca francesa
Batalha de Varna

La **batalha de Varna** fa partida dei batalhas opausant l'Empèri Otoman a de coalicions d'estats crestians dins lo corrent de l'avançada otomana en direccion d'Euròpa Centrala. Se debanèt lo 10 de novembre 1444 entre una armada turca estimada entre  e  òmes e dirigida per lo sultan Murad II a una coalicion dirigida per lo rèi de Polonha e d'Ongria Ladislau III Jagellon, lo regent ongrés János Hunyadi, lo prince de Valaquia Mircea II e lo cardenau Giuliano Cesarini. Capitèron de gropar entre  e  òmes. S'acabèt per una victòria otomana restontissenta en despiech de pèrdas importantas per lei doas armadas. Ladislau III Jagellon e Cesarini moriguèron dins lo corrent de la batalha.

Lo debanament de la batalha es mau conegut. Pasmens, sembla que l'armada crestiana foguèsse sospresa per l'arribada de renfòrç otomans fòrça importants que donèron un avantatge numeric decisiu ai Turcs. Blocats, lei Crestians s'installèron sus una posicion defensiva onte causèron de pèrdas grèvas ais Otomans. Pasmens, la carga mancada de Ladislau III Jagellon còntra la gàrdia de Murad II causèt la mòrt dau rèi e entraïnèt la dislocacion de l'armada crestiana. János Hunyadi capitèt de quitar lo prat batalhier mai perdiguèt unei milièrs d'òmes en causa dau secutament menat per lei tropas otomanas. Lei pèrdas foguèron importantas dins lei dos camps : entre  e  mòrts per lei coalizats crestians e entre  e  mòrts per leis Otomans.

## Liames intèrnes

* Segonda batalha de Kosova (1448).
* Sètge de Constantinòple (1453).
* Sètge de Belgrad (1456).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
.dnp

**** ("Dai Nippon", societat japonesa) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi l'11 de març de 2014.

## Referéncias
Ladislau II Jagellon

**Ladislau II Jagellon** ò **Jogaila** (1362-1434) foguèt Grand-duc de Lituània de 1377 a 1392 e rèi de Polonha de 1386 a 1434. Coma Grand-duc, succediguèt a son paire Algirdas (1330-1377) e foguèt remplaçat per son cosin Vytautas (1392-1430. Coma rèi de Polonha, foguèt inicialament lo marit de la rèina Edvija (1385-1399) qu'èra lo sobeiran vertadier dau país. Pasmens, a sa mòrt, lei Polonés li demandèron de demorar sus lo tròne e l'elegiguèron rèi. Son fiu Ladislau III Jagellon (1434-1444) li succediguèt.

Son rèine aguèt una importància gròssa sus lo desvolopament de Polonha e de Lituània. D'efèct, per venir rèi de Polonha, deguèt se convertir au catolicisme, çò que favorizèt la difusion d'aquela religion dins leis estats baltics. Puei, luchèt còntra l'Òrdre Teutonic que menaçava la frontiera nòrd de Polonha dempuei 1308 e lo començament dei guèrras entre Chivaliers Teutonics, Polonés e Lituanians. En 1410, sa victòria de Grunwald li permetèt de rompre lei fòrças militara e economica de l'Òrdre. Après aquela batalha, l'union de Polonha-Lituània venguèt una poissança majora dau continent europèu fins au sègle XVII.

## Liames intèrnes

* Batalha de Grunwald.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Sylvain Gouguenheim, *Tannenberg : 15 juillet 1410*, Tallandier (2012).

## Nòtas e referéncias
Paganisme

Lo **paganisme** es un tèrme utilizat dempuei lo sègle VI per lei crestians per designar la religion deis individús que son ni crestians ni josieus. Èra inicialament un tèrme juridic aparegut dins la lèi imperiala vèrs 370 per designar leis individús practicant la mascariá ò èssent solament supersticiós. Dins lo corrent de l'Edat Mejana, prenguèt pauc a pauc una dimension pejorativa.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Malediccion

Una **malediccion** es un estat de malastre ineluctable que sembla impausat per una divinitat, lo sòrt ò lo destin. Es pereu un rituau demandant ai poissanças divinas d'exercir d'accions punitivas còntra un individú ò còntra un grop d'individús. Una malediccion fonciona coma un emmascament, un malastre qu'agís d'un biais negatiu sus una reputacion, que causa la maufisança d'autrü e que pòu s'estendre a d'autrei personas.

## Liames intèrnes

* Mascariá.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mau

Lo **mau** (var. **mal**; del latin: *malum*) designa un ensems d'eveniments, de comportaments ò d'estats que son considerats coma nosibles, destructors ò immoraus e fònts de sofrença fisica ò morala.

## Articles connèxes

* Ben

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Allotropia

L**'allotropia** designa en quimia la proprietat de certanei còrs simples d'existir sota de formas cristallinas ò molecularas diferentas. Per exemple, lo diamant e lo grafit son de formas allotropicas de carbòni.

## Liames intèrnes

* Quimia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Grafit

Lo **grafit** es una forma allotropica de carbòni. Se troba dins l'environament coma minerau natiu dins de ròcas metamorficas ò dins lei meteorits. Pòu tanben èsser produch per de procès industriau. A una color negra amb un esclat submetallic, una duretat febla situada entre 1 e 2 sus l'escala de Mohs e una densitat pron leugiera d'aperaquí 2,1. Es un minerau qu'a d'aplicacions industrialas variadas dins la construccion mecanica (lubrificant, pèça d'estanqueïtat...), la construccion electrica (collector virant...) ò l'industria quimica (especialament en electroquimia).

## Liames intèrnes

* Carbòni.
* Diamant.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Insecticida

Un **insecticida** es una substància quimica activa ò una preparacion que sa proprietat es de tuar leis insèctes, sei larvas ò seis uòus. Per extension, lo tèrme designa tanben lei substàncias analògas destinadas a l'eliminacion deis artropòdes coma leis aranhas. Fan partida de la categoria dei pesticidas que gropan de produchs d'utilizacion generalament reglementada. 

## Liames intèrnes

* Pesticidas.

## Nòtas e referéncias
Neopaganisme

Lo **neopaganisme** es un ensems de movements religiós apareguts entre lei sègles XVIII e XIX basats ò influenciats per de religions ò de cresenças paganas anticas coma de religions politeïstas ancianas, de legendas tradicionalas ò de practicas magicas coma l'esoterisme ò la mascariá. Dins lo corrent dau sègle XX, aquelei corrents comencèron de ganhar un nombre significatiu d'adèptes, especialament dins lei país nordics e anglosaxons onte pòdon formar de minoritats religiosas d'unei milièrs d'individús (per exemple, entre  e  ais Estats Units).

## Liames intèrnes

* Neodruidisme.
* New Age.
* Paganisme.
* Wicca.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sincretisme

Un **sincretisme** designa una mescla d'influéncias. S'utiliza principalament a prepaus dei religions que son dogme ò sei rites son una mescla d'elements eissits de diferentei cresenças.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Addicion

Una **addicion** (del latin: *additio*) es una operacion matematica elementària que permet de descriure la reünion de quantitats o l'adjonccion de grandors extensivas de meteissa natura, coma las longors, las superficias o los volums. Lo resultat d'una addicion es nomenat **soma**.

## Articles connèxes

* Division
* Multiplicacion
* Sostraccion

## Referéncias
Division

La **division** es una operacion matematica elementària que permet d'associar a dos nombres un tresen nombre dich quocient ò rapòrt. 

## Liames intèrnes

* Addicion.
* Sostraccion.
* Multiplicacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ubèrt Falco

**Ubèrt Falco ** es lo cònsol de Tolon dempuéi 2001.

**Ubèrt Falco ** (en francés, Hubert Falco) es un òme politic nascut lo 15 de mai de 1947 a Pignans (83).
Rafael Casanova

thumb|250px|Estatua en onor a Rafael Casanova, realizada per Rossend Nobas, dins l'ostal de comuna de Barcelona
**Rafael Casanova i Comes** (Moià, Moianés, a l'entorn de 1660 - Sant Boi de Llobregat, Bas Llobregat, 2 de mai de 1743) foguèt un avocat e politician catalan. Aqueste partisan de Carles d'Àustria durant la Guèrra de Succession Espanhòla foguèt lo darrièr Conselhièr en cap de Barcelona (1713-1714). Sa figura eroïca es venguda en Catalonha un exemple del ciutadan compromés dins la lucha contra la tiraniá i un personatge emblematic dins la defensa de las Institucions Catalanas d'autogovèrn. Es per totas aquestas rasons qu'aqueste personatge istoric es vengut l'objècte d'un omenatge simbolicament important quand se celèbra la Diada Nacionala de Catalonha totes los 11 de setembre.

## Biografia
Rafael Casanova èra un dels onze enfants de Rafael Casanova i Solà (1625-1682), un propietari rural de Moià, e de Maria Comes i Sors (†1684), originària de Lliçà d'Amunt. Partiguèt fòrça jove per Barcelona ont estudièt lo drech. Se diplomèt quand aviá 18 ans e sulpic comencèt a exercir coma avocat a Barcelona. En 1696, a l'edat de 36 ans, se maridèt amb Maria Bosch i Barba, una veusa e eiretièra d'una familha amonedada de botiguièrs barceloneses que tenián d'importantas proprietats a Sant Boi de Llobregat. Rafael Casanova e Maria Bosch anèron viure dins lo carrer dels Banys Nous, còsta la glèisa de Sant Jaume de Barcelona mentre que fasián servir l'ostal pairal de Sant Boi coma una residéncia estivenca. Aguèron quatre enfants: lo primièr, Francesc, que moriguèt en 1710, un autre filh Rafael Casanova i Bosch, nascut en 1701, que foguèt lo solet qu'arribèt a l'edat adulta, çò que faguèt d'el l'eiretièr del patrimoni Bosch, e puèi dos bessons Pau, e Teresa, que moriguèron en 1704 quand tot bèl just èran nascuts.

Aquel an 1704 moriguèt tanben sa femna aprèp que nasquèssen los bessons, seguida qualques jorns mai tard per sos dos nenons. La Guèrra de Succession Espanhòla esclatèt l'an seguent, en 1705, en Catalonha e Barcelona venguèt lo principal bastion austriacista.

## Referéncias