open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Desplaçament cap al roge

En fisica e astronomia, lo **desplaçament cap al roge** o **transroge** (en anglés, *redshift*) designa lo desplaçament de la lutz o autra radiacion electromagnetica cap a una longor d'onda màger, o cap a l'extrèm roge de l'espèctre, e sovent se designa amb la letra *z*.&nbsp;En aqueste contèxte, independentament de si la radiacion se tròba o non dins la part visible de l'espèctre, "mai roge"&nbsp;se referís a una longor d'onda majora -equivalenta a una frequéncia menora e una energia del foton menora, en concordança amb las teorias ondulatòria e qüantica de la lutz.
Republica socialista de Bòsnia e Ercegovina

La **Republica socialista de Bòsnia e Ercegovina** èra un dei sièis republicas constitutivas de la Republica Socialista Federativa de Iogoslavia. Existiguèt de 1945 a 1992 e es a l'origina de l'estat actuau de Bòsnia e Ercegovina.

## Liames intèrnes

* Iogoslavia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Republica socialista de Montenegro

La **Republica socialista de Montenegro** èra un dei sièis republicas constitutivas de la Republica Socialista Federativa de Iogoslavia. Creada en 1945, dispareguèt en 1992 quand venguèt la Republica de Montenegro que fasiá partida de la Republica Federala de Iogoslavia.

## Liames intèrnes

* Iogoslavia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Mobilizacion

La **mobilizacion** es l'acte d'assemblar de tropas, d'equipaments e de mejans per respòndre a una crisi e, generalament, preparar una guèrra. Lo concèpte apareguèt dins lo corrent dau sègle XIX ambé la generalizacion de la conscripcion qu'entraïnèt l'aparicion d'armadas de plusors centenaus de miliers d'òmes. Melhorada mai d'un còp, lei teorias de la mobilizacion foguèron en particular utilizadas au començament dei doas guèrras mondialas per reünir leis armadas dei diferents belligerants.

## Liames intèrnes

* Conscripcion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Université Paris-Saclay

**Université Paris-Saclay** (**UPS**) es una institucion e universitat francesa dedicada a la recerca, situada dins la vila de Saclay, Illa de França. Es especializada dins los domenis de la sciéncia, de la tecnologia e de l'engenhariá, mas tanben i a d'autras matèrias. Foguèt creada en 2014.

## Ligams extèrnes
* www.universite-paris-saclay.fr (pagina oficiala)
Assemblada constituenta

Una **assemblada constituenta** es una institucion collegiala cargada de la redaccion ò de l'adopcion d'una constitucion.

## Liames intèrnes

* Constitucion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Vila liura

Una **vila liura** es un tèrme que designa diferenteis entitats istoricas] coma una ciutat autonòma ò independenta (generalament una ciutat-estat dei periòdes roman e ellenistic), una vila dau Sant Empèri Roman Germanic plaçada sota l'autoritat dirècta de l'emperaire ò una vila d'Ongria dotada d'un estatut d'autonòmia per lo rèi.

## Liames intèrnes

* Ciutat-estat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Assassinat

Un **assassinat** es un murtre amb premeditacion. Dins la màger part dei còdis penaus, es considerat coma un dei crimes còntra la persona entre lei pus grèus. Lei penas previstas son generalament fòrça sevèras coma la pena de mòrt ò la preson a perpetuita.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias


## Veire tanben
Nikola Pasić

**Nikola Pasić** (18 de decembre de 1845 - 10 de decembre de 1926) èra un diplomata e un òme politic sèrbe. Fondator e cap dau Partit Radicau, foguèt Premier Ministre de Serbia e de Iogoslavia en 1891-1892, en 1904-1905, en 1906-1908, en 1909-1911, en 1912-1918, en 1921-1924 e en 1924-1926.

Defendiguèt un ponch de vista prosèrbe e prorus en favor dau renfòrçament de Serbia e que considerava per la seguida Iogoslavia coma una « Granda Serbia ». Convencut de la plaça especiala dei Sèrbes dins lo país en causa d'una legitimitat istorica forjada ambé la lucha còntra leis Otomans e leis Austrians, l'objectiu de sa politica èra de redurre lei diferéncias entre lei diferents pòbles entre Sèrbes, Croats e Eslovèns ai diferéncias religiosas e d'establir un estat centralizat a l'entorn de Belgrad. Durant sa carriera politica, s'opausèt ai corrents proaustrians e ai partits federalistas. 

En mai d'aquò, dirigiguèt lo país sèrbe durant la Premiera Guèrra Mondiala. Assaièt de defugir la guèrra en acceptant la màger part dei ponchs de l'ultimatum austrian adreiçat a Belgrad après l'atemptat de Sarajevo. Puei, après la declaracion de guèrra, organizèt la mobilizacion dau país fins a la declaracion de guèrra bulgara que menèt a l'afondrament de Serbia en 1915. Participèt alora a la retirada de l'armada sèrba e dau govèrn en direccion de la Mar Adriatica. Puei, negocièt la creacion de [Iogoslavia]] e ne'n venguèt lo premier cap dau govèrn.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Òrt

thumb|200x200px|Un '''òrt'''
thumb|200x200px|Un òrt
Un **òrt** (del latin: *hortus* = jardin) o **casau** *gasc.* es un terren cultivat e irrigat de dimensions pro redusidas consacrat subretot a la cultura de l'ortalissa.

## Caracteristicas de  basa
La tèrra de l'òrt tradicional es una matèria organica ( entre lo 3 e 10%), mercés als fems e  engrais verds que s'espandís per la tèrra e es mai intensament laurada. Dins los luòcs amb un clima pro temperat la tèrra de l'òrt es totjorn ocupada per unas plantas mejans la rotacion de las culturas. L'asagatge se fa per gravitacion, aspersion, gota a gota, cinta d'exsudacion o dins òrts fòrça pichon amb marga o asagadors. Dins los òrts pichons la mecanizacion es rara, pel mai se laura amb un motocultor, mas dins los ortas dels païses desvolopats es intensa.

Las tecnicas per forçar las produccions (obténer d'aliments fòra de sason) son desvolopadas dins los òrts dempuèi fa de centenats d'ans. Levat lo cas de las sèrras s'emplegan, entre autras tecnicas, tunèls de plastics e, de mens en mens, las mai tradicionalas laganhas veiradas.

Los òrts cultivan en agricultura convencionala (amb agroquimia), agricultura integrada o ecologica. Aquela darrièra tecnica dins de superfícias pichonas pòt far concurréncia amb avantage en comparason dels autres tipes d'agricultura, donc que las tecnicas alternativas de contraròtle de plagas e malautiás qu'utiliza an aquí un rendiment economic màger.

## Òrt familial
thumb|Òrt familial amb lachugas rojas e beletas verdas a Castelltallat
L'òrt familhal es una partida complementària d'una espleitacion agricòla o d'eletge e tanben se considèran d'òrts familhals aqueles que se n'ocupan las personas passionandas s'agricultura e qu'an pas d'espleitacion agricòla ligada. Aqueles tipes d'òrt se consacra al autoconsumacion e la comercializacion dels produchs d'aquela se fa per escasença e es de mendre importància. Fin finala, mai que tot a causa de l'escala pichona aqueles òrts son deficitaris economicament

## Òrt educatiu
L'òrt educatiu es destinat al enfants. Se bastís mai sovent en un terren près de l'escòla qu'aja un sòl adequat o sus terren bastit (enquitranat, encimentat eca.) amb de tèrra o de substrat apondut.

## Òrt urban
thumb|Òrt urban dins un quartièr marginal de Guayaquil
Tanben existisson d*'òrts urbans* situats en vilas, pòdon èsser de pichonas parcèlas, en plena tèrra, de proprietat municipala que logadas individualament. D'iniciativas publicas e privadas dins los païses en desvolopament promòvon al benefici de las familhas de recorses economics pauras qu'an abitualament los òrts dins lo lor ostal. Un concèpte comercial d'òrt urban se fa referéncia a las tecnicas amb un substrat e asagatge gota a gota dins de contienedors adequats.

## Referéncias


## Ligams extèrnes
Beocia

**Beocia** es una region de Grècia Centrala que sa capitala es Livadiá. Dins lo corrent de l'Antiquitat, aviá un ròtle important car sa vila pus importanta, Tebas, fasiá partida dei ciutats-estats pus poderosa amb Atenas e Esparta.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
André Glucksmann

thumb|250px|André Glucksmann en 2009
**André Glucksmann** (Boulogne-Billancourt, França, 19 de junh de 1937 - París, 9 o 10 de novembre de 2015) foguèt un filosòf e ensagista francés. Es estat associat al corrent dich dels filosòfs novèls. 
Originalament pròche dels corrents maoïstas, sa lectura de l'òbra de Solzhenítsin li faguèt rebutar l'ideologia comunista abans de se dirigir posteriorament cap a de posicions mai pròchas de la drecha, en favor de l'atlantisme primièr e mai tard en sostenir Nicolas Sarkozy durant las eleccions presidencialas francesas de 2007.

Son filh, Raphaël Glucksmann, es un realizador de documentaris.

## Òbras
* *Les Maîtres penseurs* (1977)
* *La Force du vertige* (1983)
* *Cynisme et passion* (1981)
* *La Bêtise* (1985)
* *Silence, on tue*, amb Thierry Wolton (1986)
* *La Troisième Mort de Dieu* (2000)
* *Dostoïevski à Manhattan* (2002)
* *Ouest contre Ouest* (2003)
* *Le Discours de la haine* (2004)
* *Une rage d'enfant* (2006)
* *Voltaire Contre-Attaque* (2014)
Tirania

Una **tirania** es un tèrme que designava a l'origina un regime politic grèc antic dirigit per un individü que dispausava d'un poder absolut aquistat d'un biais illegitim. 

Aqueu tipe de regime apareguèt per lo premier còp au sègle VIII av. JC. Foguèt caracteristic dau periòde de transicion dei sègles VII e VI av. JC que veguèt l'anciana aristocracia terrenc perdre lo poder au profiech d'oligarchias pus largas ò, pus rarament, de regimes democratics. D'efèct, lei tirans aprofichèron sovent lei conflictes entre l'aristocracia e lo pòble per prendre lo poder (pus sovent per engana que per fòrça) e adoptèron de politica d'amaisament permetent de restablir l'equilibri economic de la ciutat. Dins aquò, lei tiranias resistiguèron gaire ai problemas de succession (manca de competéncias dau successor dau fondator) e ais aspiracions de l'oligarchia ò dau pòble de participar dirèctament a la vida politica. Au sègle V, èran vengudas fòrça raras car tant Atenas qu'Esparta i èran ostilas. Pasmens, ais sègle IV e III av. JC, conoguèron un novelum en causa de la crisi dau mond grèc que favorizèt la formacion de regimes autoritaris coma, per exemple, aqueu de Nabis en Esparta.

Rapidament, lo mòt tirania prenguèt un sens pejoratiu, especialament a Atenas, en causa de la natura arbitrària dau poder dau tiran, qu'èra una violacion de l'idèa d'egalitat dei ciutadans de la ciutat grèga, e deis abüs de certanei tirans. Aqueu sens s'impausèt dins lo corrent dei sègles seguents e, uei, lo tèrme tirania pòu s'aplicar a tot tipe de regimes autoritaris abusant de son poder.

## Liames intèrnes

* Grècia antica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Dèlfes

**Dèlfes** èra un centre religiós major de l'Antiquitat grèga. Assostava l'oracle d'Apollon e l'Omphalos (« l'emborígol dau mond »). Dau sègle VI av. au sègle IV av. JC, foguèt lo santuari pus important de Grècia e lo simbòl de l'unitat dau pòble grèc.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lei Santei Marias de la Mar

**Lei Santei Marias de la Mar** (pron. [sẽⁿto marˈịo de la mar]) o correntament **Lei Santas** (*Les Saintes-Maries-de-la-Mer* en francés) es una vila e estacion balneària d'Occitània, en Provença, qu'es tanben un luòc de romavatge, situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur.

La vila se situa en Camarga, en riba de la Mar Mediterranèa, aperaquí a 1 km a l'èst dau bocau dau Pichon Ròse.

## Istòria

La legenda crestiana cònta qu'un grop d'amics de Jèsus Crist (e entre elei, lei tres Marias, autrament dich, lei Santas) foguèron forabandits de Judèa subre una barca sens vela ni ancora ni timon per èsser perduts e negats en auta mar, mai que Dieu lei menèt aicí, en Provença ont evangelizèron lo país.

L'escrivan latin Rufus Festua Avuenus mençona un oppidum sonat Oppidum priscum Ra au luòc dei Santas de uei. 

Au sègle VI un mostier i foguèt fondat.

Un grop de Vikings passèron lo dur ivèrn de 859-860 avant de saquejar la contrada.

En 869 lo còrs de Rotland, Evesque d'Arle, foguèt tornat ai crestians per lei Sarrasins, probablament ai Santas.

La glèisa fortificada foguèt bastida a partir dei sègles XI e XII. 

En 1448 subre iniciativa dau rei Rainier, lei relíquias dei Santas foguèron cercadas puei trobadas en preséncia dau legat dau Papa Pèir de Fois.
thumb|200px|left|Santa Sara, la verge negra
A la Revolucion la glèisa foguèt deteriorada (puei restaurada au sègle XIX).

Au sègle XIX lei Santas venguèron un luòc de romavatge dei gitans qu'i adòran Santa Sara la verge negra.

Lo baron Folco de Baroncelli-Javon s'i installèt e Vincent van Gogh i pintèt lei plajas e lei barcas.

## Geografia

Lei Santei Marias de la Mar se situan en Provença, subre la riba mediterran&egrave;a, en Camarga e a aperaqu&iacute; un quilom&egrave;tre a l'&egrave;st de la desbocadura dau Pichon Ròse. La comuna, fòrça espandida, compren mai que mai de tèrras alluvialas e de paluns. Lei tèrras agricòlas se situan a l'oèst, lòng dau Pichon Ròse e lei paluns a l'èst onte se tròba l'estanh dau Vacarés.
Lei Santei Marias de la Mar son religadas a la vila d'Arle, distanta de 38 km, per la RD 570 e a la pichona Camarga vèrs Aigas Mòrtas e Montpelhièr per lo bac dau Sauvatge, lo pònt de Selvareau e lo pònt de Sant Geli. Una pista permet d'accedir au far de la Gachòla e a aquelei de Beauduc e de Faraman.
I a pas de gara mai una linha d'autocars publics permet d'accedir totei lei jorns (quitament lo dimenge) a Arle.
La comuna viu subretot de l'agricultura, de l'elevatge (cavaus, buòus) e dau torisme.
La vila bastida a l'entorn de la glèisa dei sègles XI e XII foguèt longtemps embarrada dins sei barris, e sèrva encara uei de traças d'aqueu passat istoric dins la configuracion de seis andronas sovent estrechas.

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas ambé la comuna
*Folco de Baroncelli-Javon

## Veire tanben

## Liames extèrnes

## Nòtas
Concordat

Un **concordat** es un tractat politic e religiós signat entre la Glèisa Catolica e un Estat per definir lei relacions entre la ierarquia catolicas e leis autoritats civilas dau país. Aquelei condicions son fòrça variablas segon lei país.

## Liames intèrnes

* Catolicisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Stjepan Radić

**Stjepan Radić** (11 de mai de 1871 - 8 d'aost de 1928) èra un òme politic croat e iogoslau. Fondator dau Partit Païsan Croat (HSS) en 1905, s'opausèt a la fondacion de Iogoslavia. Puei, ne'n defendiguèt una vision federalista e foguèt lo cap principau de l'oposicion en 1921-1924 e en 1927-1928. Foguèt assassinat en 1928 per un deputat montenegrin.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Jioji Konrote

**Jioji Konousi Konrote** (n. 26 de decembre de 1947) es un militar e òme politic rotuman qu’es l’actual president de Fiji.

Serviguèt dins l’armada de Fiji, notadament dins los cascos blaus al Liban. Passèt puèi dins la diplomacia (comissari en Austràlia de 2001 a 2006) puèi s'avodèt a la politica (ministre, representant dels rotumans...)

En octobre de 2015, es elegit president de la Republica. Comença lo mandat lo 12 de novembre.
Beata Szydło

**Beata Maria Kusińska** molher **Szydło** (n. a Oświęcim lo 15 d'abril de 1963) es una femna politica polonesa del partit PiS.

Lo 9 de novembre de 2015, ven primièra ministra de Polonha.
Expedicion de Sicília

thumb|right|Esquèma generau de la guèrra de Peloponès.

L**'Expedicion de Sicília** foguèt una operacion militara atenenca que se debanèt en Sicília de 415 a 413 av. JC dins lo corrent de la Guèrra de Peloponès. Son objectiu èra la conquista de Siracusa, ciutat-estat grèga pus poderosa de l'illa, que se preparèt lentament au combat. Ansin, leis Atenencs poguèron desbarcar sensa dificultat e començar lo sètge de la vila. Pasmens, de renfòrç espartencs permetèron de renfòrçar lei defensors puei de menar de còntra-ofensivas. En despiech de l'arribada d'una segonda flòta, leis Atenencs deguèron abandonar lo sètge e sa retirada s'acabèt per un desastre ambé la capitulacion ò la destruccion de tota l'expedicion.

Per Atenas, la desfacha foguèt una catastròfa car la ciutat perdiguèt aperaquí 200 naviris e  òmes, compres  ciutadans atenencs. Aquò entraïnèt lo reversament de la democracia atenenca en 411 av. JC e d'insureccions au sen de la Liga de Delos. Donèt tanben un avantatge decisiu a Esparta que ganhèt finalament la Guèrra de Peloponès en 404 av. JC.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fenhant e Gromand

**Fenhant e Gromand** es lo títol d'una cançon escricha per Victor Gelu en octòbre de 1838. Fòrça populara a Marselha, es considerada coma sa cançon la mai conoissuda e foguèt represa fins a la comencença dau segle XXI per Massilia Sound System ò lo Còr de la Plana.

## Paraulas
.ferrero

**** (marca: "faure", nom de familha en italian) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa transnacionala Ferrero Trading Lux S.A.. Es en servici dempuèi lo 7 de novembre de 2015.

## Referéncias
.playstation

**** (marca: "estacion de jòc", en anglés) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa japonesa Sony Computer Entertainment Inc.. Es en servici dempuèi lo 7 de novembre de 2015.

## Referéncias
Freguesia

**Freguesia** () es un tèrme portugués, que designa lo pus pichon escalon de collectivitat territoriala de Portugal, es aital la pus pichona division administrativa del territòri portugués. Lo mot i designa tanben una circonscripcion electorala. Las *freguesias* correspondon al cinquen nivèl de la nomenclatura d'unitats territorialas estatisticas adoptat per la Commission europèa, pus precisament al segond nivèl d'unitat administrativa locala (UAL2).
Mistèris d'Eleusis

Lei **Mistèris d'Eleusis** èran un culte de mistèris antic dedicat a Demetèr e Persefòn que se debanava annualament au santuari d'Eleusis (20 km a l'oèst d'Atenas). Probablament eissit d'un culte agricòla datant de la civilizacion micenèa (1500-1150 av. JC), depintava lo raubament de Persefòn per Ades, lei recèrcas de sa maire Demetèr per la retrobar e la conclusion dau compromés entre Ades e Demetèr permetent a Persefòn de demorar la mitat de l'annada sus la Tèrra e l'autra mitat dins leis Infèrns. Èra una fèsta ellenica fòrça importanta e tota persona parlant grèc, òme liure ò esclau, podiá i participar.

## Liames intèrnes

* Culte de mistèris.
* Mitologia grèga.
** Ades.
** Demetèr.
** Persefòn.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Georges Méautis, *Les dieux de la Grèce et les mystères d'Éleusis*, PUF, 1959.

## Nòtas e referéncias
Batalha de Pidna

La **batalha de Pidna** se debanèt lo 22 de junh de 168 av. JC dins lo corrent de la Tresena Guèrra de Macedònia. Opausant una armada macedoniana dirigida per lo rèi Persèu a una armada romana comandada per lo cònsol Pau Emili, s'acabèt per una victòria clara dei Romans, l'anientament de son adversari e la captura dau rèi de Macedònia. La batalha marquèt la fin de la guèrra e dau Reiaume de Macedònia que foguèt devesit entre quatre republicas plaçadas sota proteccion romana.

## Liames intèrnes

* Batalha de Cinoscèfales.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Aqueus

Leis **Aqueus** èran un pòble indoeuropèu que s'installèt en Grècia a partir de 1900 av. JC. Foguèron a l'origina de la civilizacion micenèa que dominèt la region de 1500 a 1150 av. JC avans de s'afondrar per de rasons mau conegudas (benlèu una invasion dei Dorians). Leis Aqueus foguèron alora absorbits per leis envaïsseires mai certanei regions, especialament lo nòrd de Peloponés onte se formèt una Liga Aquea, contunièron de se revendicar coma aqueas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Cinoscèfales

La **batalha de Cinoscèfales** se debanèt en junh de 197 av. JC durant la Segonda Guèrra de Macedònia. Opausèt una armada romana dirigida per lo cònsol Titus Quinctius Flamininus a una armada macedoniana comandada per lo rèi Felip V. S'acabèt per una victòria romana qu'entraïnèt la fin de la guèrra e permetèt a Roma de venir la poissança dominanta en Grècia.

Lo racònte pus conegut de la batalha es l'òbra de Polibi (-208-126 av. JC). Lo combat èra pas previst e comencèt quand una escaramocha entre dos grops de reconeissença revelèt ai generaus la proximitat dei fòrças enemigas. Rapidament, de renfòrç foguèron mandats per tenir a distància l'adversari e organizar l'armada per una batalha generala. Dirigida per Felip V, una carga macedoniana butassèt l'ala senèstra dei Romans que subiguèt de pèrdas importantas. Pasmens, una còntra-ofensiva de l'ala drecha romana entraïnèt la dislocacion de l'ala senèstra advèrsa qu'èra mau organizada. Puei, lei Romans se rebateguèron sus lo rèsta de l'armada macedoniana que foguèt enceuclat e destruch. Felip V capitèt pasmens de quitar lo prat batalhier gràcias a sa cavalariá. Lei pèrdas romanas èran de 700 tuats còntra  mòrts e  presoniers dins lei rengs macedonians.

## Liames intèrnes

* Batalha de Pidna.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Epir

**Epir** es una region istorica dei Balcans que s'estend dau sud d'Albania au nòrd-oèst de Grècia. Dins lo corrent de l'Antiquitat e de l'Edat Mejana, foguèt lo centre d'estats grècs (Reiaume d'Epir, Despotat d'Epir...) que tenguèron un ròtle important en Mediterranèa.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
AK-74

L’**AK-74** es un fusiu d'assaut d'origina sovietica intrat en servici en 1974 per remplaçar l’AKM. Foguèt concebut coma una arma provisòria destinada a utilizar la municion 5,45 × 39 mm M74. Pasmens, l'arma modèrna que deviá remplaçar l'AKM, l'AN-94, foguèt jutjada tròp complèxa e l'AK-74, qu'aviá contentat l'armada sovietica, foguèt finalament gardat. Un trentenau de país l'an adoptat e divèrsei versions foguèron desvolopadas per produrre d'armas pus modèrnas ò adaptadas a de besonhs especifics.

## Liames intèrnes

* AK-47, AKM, fusius d'assaut sovietics precedents.
* M16, fusiu d'assaut estatsunidenc similar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Leuctra

La **batalha de Leuctra** se debanèt lo 6 de julhet de 371 av. JC e opausèt una armada tebana dirigida per lo beotarca Epaminondas a una armada espartenca comandada per lo rèi Cleombrotus I. S'acabèt per una victòria tebana e per la mòrt d'un milier d'Espartencs, compres Cleombrotus I. Aquò marquèt la fin de l'egemonia espartenca en Grècia e lo començament de son lòng declin. Per Tebas en revènge, aqueu succès foguèt lo començament d'un periòde d'egemonia que durèt fins a la batalha de Mantinèa (362 av. JC).

## Liames intèrnes

* Batalha de Mantinèa (362 av. JC).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tèma (Empèri Bizantin)

[thumb|L'[Empèri Bizantin e sei tèmas en 1025-1204.]]

Lei **tèmas** èran de divisions administrativas e militaras de l'Empèri Bizantin creadas per l'emperaire Heraclius (610-641). Sa basa èra una classa de païsans soudats que recebèron de tèrras de part dau poder. En temps de patz, cultivavan liurament sei tèrras qu'asseguravan sa subsisténcia e en temps de guèrra, èran mobilizats au sen d'una meteissa unitat. Aqueu sistèma permetèt de solatjar lei finanças de l'Empèri e de formar d'unitats amb una bòna coesion. Foguèt a l'origina dau redreiçament militar bizantin dei sègles IX e X. Foguèt pauc a pauc abandonat dins lo corrent dau sègle XI au profiech dau desvolopament d'una armada professionala e permantenta. Lo servici militar foguèt alora generalament remplaçat per lo pagament d'un impòst. Pasmens, lo tèrme « tèma » foguèt utilizat fins a la fin de l'Empèri per designar una província.

## Liames intèrnes

* Empèri Bizantin.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ataülf

**Ataülf** ( tanben *Athavulf*, *Atawulf*, o *Ataulf* , *Adolf*, latinizat en *Ataulphus*) (c. 310, 15 d'agost de 415) foguèt rei dels visigòts entre 410 e 415. Durant son règne, transformèt l'estat  visigòtic d'un reialme tribal en un poder politic màger de l'Antiquitat tardiva.

## Referéncias
.fairwinds

**** (marca: "vents de fièra", en anglés) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa americana FairWinds Partners, LLC.. Es en servici dempuèi lo 13 de novembre de 2015.

## Referéncias
Atemptats de 2015 en Illa de França

* Atemptats de genièr de 2015 en Illa de França
* Atemptats de novembre de 2015 en Illa de França
Atemptats de novembre de 2015 a Beirot

Lo **12 de novembre de 2015** doas bombas fan mai de 40 mòrts a **[[Beirot]]** (Liban). Es un doble atemptat revindicat per l’organizacion Estat Islamic.
Titania (omonimia)

**[[Titania (personatge)|Titania]]** es un personatge de la pèça de teatre *[[Lo Sòmi d'una nuèit d'estiu]]* de William Shakespeare. Son nom foguèt utilizat:
* En astronomia :
** **[[Titania (luna)|Titania]]** es una de las lunas d'Uranus ;
** **[[(593) Titania]]** es un asteroïde.
* **[[Titania (comics)|Titania]]** es una supervilana creada per Marvel Comics.
Universitat de Baltimore

L**'Univesitat de [[Baltimore]]** (en anglés *University of Baltimore*, *UBalt*) qu'ei ua institucion publica qui ho fondada en 1925. 

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial de l'Universitat de UBalt
.comsec

**** (acorcha de *Communications security*, "seguretat de las comunicacions", en anglés) es un nom de domeni generic.. Es en servici dempuèi lo 16 de novembre de 2015.

## Referéncias
Faringe

La **faringe** (grèc ancian: φάρυγξ *pharynx*) es en anatomia, lo canal muscolomembranós conectat amb la cavitat nasala, amb la cavitat bucala, amb l'esofag, amb lo laringe e amb l'aurelha mejana.
## Parts
La faringe uman se devesís convencionalament en tres seccions:

* **[[Rinofaringe]]**, **nasofaringe** o **cavum**, just darrièr de la cavitat nasala. La paret inferiora es lo paladar.
* **[[Orofaringe]]**, just darrièr la boca. La paret anteriora es la basa de lenga e la vallècula; la paret laterala es formada per l'arc palatofaringi, l'arc palatoglós e per l'amigdala palatina. La paret superiora es formada per l'uvula (campaneta) e lo paladar.
* **[[Laringofaringe]]** o **ipofaringe**. Inclutz lo si o recés piriforme e la paret posteriora de la faringe. Es recobèrt per un epiteli plan estratificat.

## Foncions de la faringe
La faringe interven dins d'importantas foncions coma:
* La deglucion.
* La respiracion.
* La fonacion.
* L'audicion.
## Referéncias
Batalha de Navarin

La **batalha de Navarin** se debanèt lo 20 d'octòbre de 1827 dins lo corrent de la Guèrra d'Independéncia de Grècia. Foguèt la consequéncia d'una demonstracion de fòrça navala d'una flòta coalizada formada de naviris francés, britanics e rus (28 naviris) dins lo pòrt de Navarin, ont èra estacionada una flòta turcoegipciana d'aperaquí 90 naviris, que degenerèt après d'incidents entre una fregata britanica e un brutlòt otoman. En despiech de son inferiotat numerica, lei naviris coalizats èran pus poderós e son artilhariá destruguèt la màger part de la flòta turcoegipciana.

Lo bilanç militar de la batalha èra de 60 naviris destruchs,  tuats e  bleçats per la flòta de l'Empèri Otoman còntra 174 tuats e 475 bleçats per lei Coalizats. Pasmens, mai d'un naviri dei venceires aviá subit de degalhs importants. Lei consequéncias politicas de la batalha foguèron fòrça importantas car entraïnèt la neutralizacion de la flòta turca e favorizèt l'intervencion dirècta dei Francés e dei Rus au profiech deis insurgents grècs a partir de 1828. Rapidament vencut, l'Empèri Otoman deguèt acceptar l'independéncia grèga tre 1829.

## Liames intèrnes

* Guèrra d'Independéncia de Grècia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Atemptat

Un **atemptat** es un acte criminal o illegal que perseguís la mòrt o eliminacion fisica d'una persona o mai personas, generalament amb de pretensions politicas, ideologicas o simplament de delictuosa.
S'aplica tanben a las accions o de conduchas tendents a violar los dreches e libertats reconeguts. 

## Principals atemptats contra personalitats publicas als sègles XIX e XX

### Realizats
* Abraham Lincoln (1865)
* Elisabet de Bavièra (1898)
* Trotsky (1940)
* John Fitzgerald Kennedy (1963)
* Robert Francis Kennedy (1968)
* Luis Carrero Blanco (1973)
* John Lennon (1980)
* Anwar el-Sadat (1981)

### Fracasats
* Benito Mussolini (1925-1926)
* Adolf Hitler (1944)
* Joan Pau II (1981)
* Ronald Reagan (1981)

## Atemptats cècs amb de mòrts

* Atemptat de la piazza Fontana a Milan
* Atemptat de la gara de Bolonha
* Atemptat dins l'Ostal King David
* Atemptat de l'Hipercor de Barcelona)
* Atemptats de l'11 de setembre de 2001
* Atamptat a l'estacion d'Atochade Madrid
* atemptat dins los Transpòrts publics de Londres en 2005)
* Atemptats de Bombai de 2008 entre lo 26 e lo 29 de novembre
* Atemptats de Miègjorn-Pirenèus de març de 2012
* Atemptats de genièr de 2015 en Illa de França
* Atemptats de nevembre de 2015 en Illa de França
Batalha de Mantinèa (362 av. JC)

La **batalha de Mantinèa** se debanèt lo 4 de julhet de 362 av. JC. Opausèt Tebas a Esparta qu'èra sostenguda per Mantinèa. Militarament, s'acabèt per una victòria tebana. Pasmens, lei Tebans perdiguèron son generau Epaminondas e sei luòctenents. Sensa sei caps, lei venceires mau capitèron d'esplechar sa victòria e Tebas perdiguèt son egemonia en Grècia. Esparta foguèt batuda e subiguèt de pèrdas importantas qu'agravèron son declin, començat en 371 av. JC après la desfacha de Leuctra.

## Liames intèrnes

* Grècia Antica.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Edmond Lévy, *Sparte : histoire politique et sociale jusqu’à la conquête romaine*, Seuil, coll. « Points Histoire », 2003.

## Nòtas e referéncias
Gat de naviri

Un **gat de naviri** èra un gat embarcat sus un naviri. Son ròtle principau èra de caçar lei rosigaires que podián endamatjar l'estructura dau naviri (degradacion dei cordatges ò dei cablatges electrics, trauc dins la còca... etc.), devorar lo cargament ò lei resèrvas de provisions ò transmetre de malautiás a l'equipatge. Permetiá tanben de mantenir lo morau de l'equipatge, subretot en temps de guèrra. L'utilizacion de gats de naviri sembla d'aparéisser rapidament après la domesticacion dau gat e es atestada en Egipte Antica e en Fenicia. Son usatge demorèt frequent fins a la segonda mitat dau sègle XX, especialament au sen de la marina britanica qu'abandonèt aquela practica en 1975 solament.

## Liames intèrnes

* Mrs. Chippy.
* Sam l'Insubmergible.
* Simon.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Governorat d'Alèp

Lo **Governorat d'Alèp ** (arab: محافظة حلب) es una dels quatorze governorats de Siria. Lo governorat d'Alèp es lo pus poblat de Siria, amb una populacion de 4.045.166 ab.(recensament de 2004), siá gaireben los 23% de la populacion totala de Siria. Lo governorat ocupa una superfícia de 18.482 km²; lo capluòc es la vila d'Alèp. Una autre vila importanta es Jarabulus.
## Districtes
Lo governorat es subdevesit en detz districtes :
* Jabal Samʻān
* Afrin
* Aʻzāz
* Safīrah
* Al-Bab
* Dayr Hafir
* Manbij
* Jerablus
* Aïn al-Arab (Kobani en curd)
* Atarib
.broadway

**** (d’una carrièra de Nòva York coneguda pels espectacles) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa americana Celebrate Broadway, Inc. Es en servici dempuèi lo 18 de novembre de 2015.

## Referéncias
Pujada al Pòrt de Salau

La **Pujada al Pòrt de Salau** o **Pojada** (en catalan: *Pujada al Port de Salau*) es un eveniment festiu que celebra cada an l'amistat occitano-catalana al Pòrt de Salau, endrech que unís lo Palhars Sobeiran amb l'Occitània ariegesa. La primièra Pujada se debanèt en 1988 capitanejada pel Cercle d'Afrairament Occitanocatalan (CAOC). 

La Pujada se realiza cada primièr dimenge d'agost e i participan los cònsols de totas doas comarcas, en reivindicar aital una longa tradicion de relacions transfrontalièras.

Aprèp una bèla caminada de cada costat (doas oras e mièja de camin pels occitans e tres quarts d'ora pels catalans), los actes d'afrairament se fan amb d'escambis de produches tipics de totes dos versants (formatge, vins, alcoòl, còcas, chocolat, saucissas e botifarras) e a l'encòp de danças occitanas e catalanas, amb d'acordeonistas d'ambedós païses.

Durant lo 25en anniversari de la Pujada, i foguèt installada una placa commemorativa pel prètzfach portat a tèrme per l'ancian president del CAOC, Enric Garriga i Trullols, qu'èra mòrt l'annada anteriora.

En 2014, la 27ena edicion de l'escambi comptèt sus la participacion de la seccion palharesa de l'ANC.

## Referéncias
Plotocracia

La **plotocracia** es un sistèma politic oligarchic onte la richessa constituís la basa principala dau poder. Es un tipe de regime relativament rar e lo tèrme es uei subretot utilizat d'un biais pejoratiu per denonciar lei derivas d'un regime donant tròp d'importància ai revendicacions dei riches.

## Liames intèrnes

* Oligarquia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Premi Rei En Pere

Los **Premas Rei En Pere** foguèron instituit pel Cercle d'Afrairament Occitanocatalan lo 1978 a Montpelhièr. Los a totjorn convocats e realizat lo CAOC, e fan partida del patrimòni del CAOC malgrat que la Fondacion Occitanocatalana se'n siá apropriada unilteralment amb motiu de l'Eurocongrès.

## Premiats
# 1979. Liurat a Castelhon de la Plana. *Mission e Destin de Catalonha-Occitània* d'Esteve Albert e Corp d'Andòrra.
# 1982. Liurat a Perpinhan. *La drilha* de Adelina Isac, de Sarlat (Occitània). 
# 1985. Liurat a Barcelona. *Comprene* *[[Occitània]]* de Josep Maria Serra e Estruch, de Barcelona.
# 1989. Liurat a Barcelona. *Lo demòra de Blandín de Cornoalha e Guillot Ardit de Miramar. Cap a un roman cavalleresca* de Vicent Martínez e Pérez, del País Valencian.
# 1991. Liurat a Banyoles. *La correspondéncia entre Loís Alibert e Josep Carbonell e en Genièr* de Manuel Alquezar e Montañés.
# 1996. Liurat a Mataró. *Bona taula* de Vicent Marqués, d'Aldaia (País Valencian).

## Referències
Castèl dels Tres Dragons

thumb|300x300px|Estat del bastiment en abril de 1888
Lo **Castèl dels Tres Dragons** es lo nom popular que recep la bastissa modernista construcha lo 1887-1888 coma Cafè-en Restaurant per l'Exposicion Universala de 1888 per Lluís Domènech i Montaner. Aquel nom, foguèt probablament adoptat de la sarsuèla omonima de 1865 de Serafí Pitarra. 

Se tròba a la fin de la carrièra principala qu'anava dempuèi l'Arc de Triomfe al Parc de la Ciutadèla.

## Istòria
Construch coma Cafè-Restaurant per l'Exposicion Universala de 1888, en aquel moment deviá èsser un de las bastissas vedetas de l'eveniment e davant sieu i aviá lo desaparegut Palai de las Bèras Arts. Un retard dins las òbras e lo desacòrd amb lo licenciat del cafè provoquèron l'abandon de l'òbra de la part de Domènech lo 12 de junh de 1888 e la siá substitucion per Josep Forteza que la finirà en agost, quand mancava ja pauc per acabar l'exposicion.

A la fin de l'exposicion la bastissa restèt abandondat e lo 1891 lo cònsol, Joan Coll i Pujol, demandèt a Domènech d'"acabar l'òbra" tot en l'adaptant per acuèlhir un "Musèu de l'Istòria". Amb l'adaptacion se càmbia la decoració e s'apondon de motius eraldics. Foguèt inaugurat provisòriament en 1892 per festejar lo quatren centenari de la descobèrta d'America.

En l'an 1920 lotgèt lo Musèu de Zoologia de Barcelona, un dels quatre pilars del Musèu de Sciéncias Naturalas de Barcelona. En 2010 fòrça de las siás colleccions publicas foguèron transportadas al Musèu Blau, inaugurat en març de 2011, e lo Castèl dels Tres Dragons se convertiguèt en sedença scientifica del musèu, en aculhent lo Laboratòri de Natura amb de laboratòris e d'espacis de recèrca, d'estudi e de conservacion de las colleccions.

En 2015 se faguèt publica l'intencion de promòure la reabilitacion d’aquela bastissa patrimoniala emblematica coma "ostal del conte", un centre cultural orientat al public familial per la promocion de la literatura infantila e juvenila. Un equipament connectat amb l’ofèrta culturala e de léser exsitenta a l'ora d'ara dins lo Parc de la Ciutadèla.

## Bastissa
left|thumb|Detalh de la tor
Construcha amb de maons vistes e fèrre laminat, es una bastissa en forma de castèl coronat de merlets. Es de planta practicament cairada, amb quatre tors als cantons e de corredors perimetrals que corron entre una dobla façada. 

La decoració ceramica –facha amb collaboracion d'Antoni M. Gallissà, Josep Llimona, J.A. Pellicer e Alexandre de Riquer– es localizada dins los merlets e los plafons en forma d'escut de la part nauta, que desglossen en blau sus blanc, un programa naturalista de plantas e d'animals, enclauses fòrça de bevendas e de licors. Aquelas ceramicas foguèron encargadas a la fabrica Pujol i Bausis d'Esplugues de Llobregat. Los vitralls, desapareguts en partida, son òbra d'Antoni Rigalt i Blanch. Lo principal, qu'ocupava tota la façada foguèt destruch pendent un bombardament a la guèrra civila espanhòla.

## Vejatz tanben
* Arquitectura de Barcelona

## Nòtas



## Referéncias
MIDI

MIDI (siglas en anglés de *Musical Instrument Digital Interface*, interfàcia numerica d'instruments musicals) es un sistèma tecnic que balha la possibilitat de connectar d'instruments electronics amassa (o tanben d'instruments electronics e un ordinator) e d'escambiar d'informacion musicala entre eles. Los archius que contenon d'informacion MIDI an l'extension .mid e prenon pauc d'espaci virtual dins la memòria. Una ligason MIDI pòt trasméter fins a 16 canals d'informacion e cadun pòt èstre dreiçat a un instrument independent.

Los archius MIDI an d'informacion sus notason musicala, nautor (freqüéncia) de las nòtas, de senhals per còntrarotlar de paramètres coma volum, panoramica esterèa, *vibrato*, o per sincronizar lo tempo de divèrses instruments (sintetizators, sequençators, ordinators...). Aquela informacion es enviada amb de tralhas MIDI als aparelhs, qu'an de noseladors IN, OUT e THRU. L'informacion MIDI pòt èstre registrada sus un sequençator per la modificar puèi. Los archius MIDI an fòrça avantatges; per exèmple, son plan aisits de modificar e òm i pòt cambiar la causida d'instruments d'un biais mai rapid.

La tecnologia MIDI foguèt prepausada per los fondadors e presidents de qualques fachuriaires d'instruments electronics (Roland, Oberheim, Sequential Circuits) l'an 1981 e recebèt son estandard doas annadas puèi. Aicest estandard es mantengut per l'AMM (Association of MIDI Manufacturers, Associason de fachuriaires MIDI).

## Referéncias
Sampler

Lo **sampler** (en òc, escapolonador) es un instrument de musica numeric e electroacustic que permet de registrar de sons de fonts extèrnas per los jogar puèi amb un clavièr o un seqüençator.

Los samplers son devenguts d'instruments plan importants en la produccion de musica contemporanèa, e son tanben la basa de fòrça genres musicals (hip hop, per exèmple).
Diccionari lengadocian-francés

thumb|Primièr volum de la seconda edicion de 1785.
Lo **Diccionari lengadocian-francés** (originàriament *Dictionnaire languedocien-françois*) de Pèire Augustin Boissièr de Sauvatges es una de las principalas òbras lexicograficas occitanas de l'epòca modèrna, que serviguèt coma òbra de referéncia per als autors occitans del sègle XIX, abans de l'aparicion lo 1846 del diccionari Provençal-Francés de Simon Juda Onorat, e del Tresaur del Felibritge, de Frederic Mistral, publicat lo 1878.  N'i aguèt 3 edicions, la 1a edicion a Nimes, per l'editor Michel Gaude, 1756; una 2a edicion aumentada seguida per un recuèlh de provèrbis e dictons, de 1785, Nimes, per l'editor Gaude, père, fils et Cie, en 2 volums, e una 3a redicion a Alès, en 1820, en 2 vòl. Foguèt tanben représ per Charvet e d'Hombres a la fin del sègle XIX.

## Referéncias

## Ligams extèrnes
* Abbé de S***. ''Dictionnaire languedocien-françois ou choix des mots languedociens les plus difficiles à rendre en François. Contenant un recueil des principales fautes que commettent dans la diction, & dans la Prononciation Françoise, les Habitants des Provinces Méridionales du Royaume, connus à Paris sous le nom de Gascons. Avec un petit Traite de Prononciation & de Prosodie Languedocienne. Ouvrage enrichi dans quelques-uns de ses articles de notes historiques et grammaticales, et d'observations de physique et d'histoire naturelle.'' vol. 1 A-D., reedicion de la primèra edicion de 1756, IEO París, 2016 (en linha)
* Abbé de S***. ''Dictionnaire languedocien-françois ou choix des mots languedociens les plus difficiles à rendre en François. Contenant un recueil des principales fautes que commettent dans la diction, & dans la Prononciation Françoise, les Habitants des Provinces Méridionales du Royaume, connus à Paris sous le nom de Gascons. Avec un petit Traite de Prononciation & de Prosodie Languedocienne. Ouvrage enrichi dans quelques-uns de ses articles de notes historiques et grammaticales, et d'observations de physique et d'histoire naturelle.'' vol. 2 E-Z., reedicion de la primèra edicion de 1756, IEO París, 2016 (en linha)
* Pierre Augustin Boissier de Sauvages. ''Dictionnaire occitan (languedocien)-français. A-G'', reedicion de la tresena edicion de 1820, IEO París, 2011 (en linha)
* Pierre Augustin Boissier de Sauvages. ''Dictionnaire occitan (languedocien)-français. H-Z'', reedicion de la tresena edicion de 1820, IEO París, 2011 (en linha)
Occitània (revista, 1905)

***Occitània*** foguèt una revista catalanooccitana, creada en genièr de 1905 per l'escrivan catalan Josep Aladern e l'occitan Prospèr Estieu. Perpetua una longa tradicion de relacions entre d'occitans e de catalans (originada per Víctor Balaguer e Frederic Mistral), voliá crear de ligams entre escrivans occitans e catalans aviá coma sostítol: "revista literària e sociala de las tèrras de Lenga d'òc". La revista, que sortissiá cada mes, passèt pas jamai d'aver un tiratge superior a una cinquantena d'exemplaris. S'arrestèt al cap de dètz numèros (en octòbre de 1905).

I collaborèron pel costat catalan l'escrivan Angel Guimerà, l'alguerés Joan Pais, Eugeni d'Aurs, lo malhorquin Miquel Costa i Llobera e lo valencian Teodor Llorente e pels occitans Antonin Perbòsc e Loís Funèu entre d'autres.

## Ligams extèrnes
* Version numerizada disponibla sul portal de l’ARCA (Archiu de Revistas Catalanas Ancianas).
Protostrator

Lo ***protostrator*** èra un ofici de la cort imperiala bizantina. Designava inicialament lo mèstre deis estables imperialas avans de venir un reng militar superior. Dins lo corrent dau periòde Comnèn, certanei *protostrators*, coma Alexis Axuch, ocupèron de foncions fòrça importantas coma cap militar ò diplomata.

## Liames intèrnes

* Empèri Bizantin.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Faisal Ièr

thumb|left|288x288px|Lo roi Faisal Ièr d'Iraq.
**Faisal ibn al-Hussayn ibn Alí al-Haiximí**, conegut coma **Faisal Ièr** (en arab **فيصل بن حسين** *Faiṣal ibn Ḥusayn*; Taïf 20 de mai de 1883 - Soïssa 8 de setembre de 1933) foguèt rei de la Granda Siria e après rei d'Iraq (1921-1933) de la dinastia aishimita, filh (tresen) del sherif aishimita de la Mèca e après rei de Hijaz Hussein ibn Ali.
Antonio Napolioni

**Antonio Napolioni** (Camerino, 11 de decembre de 1957) es un avesque italian. 

Foguèt consagrat prèire en 1983. Lo 16 de novembre de 2015 foguèt nommé avesque de Cremona.

## Decoracions

Image:Template-Chaplain of His Holiness.svg|Capelan de sa santetat - 2005


## Referéncias

## Ligams extèrnes

* Antonio Napolioni - Catholic-Hierarchy
Forcauquier

**Forcauquier**, o mai etimologic, **Forncauquier** (*Forcalquier* en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.

Lo gentilici (nom deis abitants) es **forcauquierenc -a**. Lo parçan qu'es a l'entorn de Forcauquier se sòna **[[Forcauquierés]]**.

## Geografia
Forcauquier es situat entre la còla de Lura e Leberon, au bòrd de la *Via Domitia*. 
La Ciutadèla, au centre de la vila, es un ensemble de fortificacions sus una còla, subremontada per la capèla de Nòstra Dòna de Provença.
La vila vièlha, datant dau sègle XIII per certanei demòras, es facha de carrieras pichonas e de plaças estrechas. Es en aquela epòca que la vila coneguèt sa densitat pus fòrta, amb probable près de  abitants. Quauqueis ostaus, tròp vetusts, son abandonats au profiech de pabalhons recents qu'estendon la superfícia de l'aglomeracion.

## Toponimia

* **Forcauquier** - *in castro Furnocalcario* en 1018-32, *castel de Fornchalcerii* vèrs 1103.

***Pratcomtal** o **Prat comtal**()

## Istòria

Lo simbòl de la senhoriá de Forcauquier es la crotz occitana, e Forcauquier es una deis originas probablas de la difusion d'aquela crotz vèrs lo comtat de Tolosa, puei vèrs Occitània tota.

Au començament de l'Edat Mejana, Forcauquier foguèt una tenença dei còmtes de Provença, que venguèt au còmte Folc Bertran. Au sègle XII, lo comtat de Provença, tenença indivisa entre de còmtes nombrós, foguèt partejat e una dei tres parts toquèt a la comtessa Adelaïda, veusa d'un còmte d'Urgèl. Lo comtat de Forcauquier se tenguèt pendent un sègle avans d'èstre unit per maridatge a aqueu de Provença per Ramon Berenguier V e conservat per de multiplei batalhas còntra son cosin Raimon VII de Tolosa.

### Lenga
Ancianament, Forcauquier fa partida dau domeni nòrdoccitan.

## Administracion

## Demografia

* 2016 : 4966

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas ambé la comuna
*Ugueta de Forcauquier, dama que faguèt partida de la cort d'amor d'Avinhon (sègle XIV).

## Veire tanben
### Articles connèxes
* Crotz occitana
* Comunas deis Aups d'Auta Provença
### Liames extèrnes
* Tèxte en occitan de Forcauquier, annada 1495.

## Nòtas e referéncias
Occitans

thumb|right|300px|Los Occitans.
Los **occitans** son un grop etnic europèu originari del nòrd-oèst de Mediterranèa, que demòra dins sa majorat al sud de França, e a un gra mendre dins de territòris frontalièrs d'aqueste estat, una zona nomenada collectivament Occitània. Partejan una meteissa lenga romanica, l'occitan, qu'es a l'ora d'ara parlada per una minoritat de la populacion, que segon d'unas fonts seriá de 500 000  e segon d'autras de 2 milions, per un total de 16 milions d'abitants. La majoritat vivon dins l’Estat francés e son, doncas, ciutadans franceses; los autres estats amb ciutadans occitanoparlants son Espanha (dins la Val d'Aran), Itàlia (Valadas Occitanas, situada a la frontièra italofrancesa) e Mónegue. De comunautats emigradas an servat mai o mens de temps la lenga occitana, dins las ciutats bèlas de periferia (Turin, Còni, Grasanòbol, Lion, Barcelona, París) mas tanben en Alemanha (glossonès vaudés), en Uruguai o als Estats-Units d'America.

## Referéncias
Mauricio Macri

**Mauricio Macri** (Tandil, província de Buenos Aires, Argentina, 8 de febrièr de 1959) es un engenhaire civil, politician, entrepreneire e dirigent esportiu argentin. Es president d'Argentina de 2015 a 2019. La siá esposa e primièra femna actuala es Juliana Awada.
Cadians

Los **Cadians**, **Cajuns** anglés, formen un grope etnic en Loïsiana comprenen entre autres los descendents daus Acadians d'Acàdia que fugueten deportats durent la segonda mitat dau sègle XVIII. Venian de çò qu'apelen uèi la Nòva Escòcia, l'Illa dau Prince Edoard e lo sud dau Nuòu Brunswick. La deportacion daus Acadians fai partida dau *Grand Dérangement* (grand desrenjament).

[thumb|250px|right|Region de l'[Acadiana (Loisiana)|Acadiana : Percentatge de la populaion ente se parla cadian (2015) :

]]

### Linga
Parlen francés cadian, dialècte pròche dau "francés classic" dau sègle XVII  (*asteur, une bérouette,* etc.)  o  lo creòl de Loïsiana parlat vers Saint-Martinville,  lo "Couri-Vini".

## Lo francés loïsianés
Extrach de collectatge fach coma de femna de 64 ans a Pierre Part. Vesem bien lo anglissimes.

*Il y avait une fois il *'driv**ait, il travaillait huit jours **on** et six jours **off**. Et il **driv**ait, tu sais, six jours **off**. Ça le prendrait vingt-quatre heures **straight through**. Et là il restait quatre jours ici et il retournait. **So** quand la seconde fois ç’a venu, **well**, il dit, "Moi, si tu viens pas," il dit, "je vas pas." Ça fait que là j’ai été. **Boy!** Sa pauvre mère. "Vas pas!"''


Un còp, condusiá, trabalhava uèit jorns ''on'' e sièi jorns ''off''. E condusiá, sabes, sièi jorns ''off''. Quò prendria vint-quatre oras d'un còp. E 'lai restava quatre aquí e tornava. 'Donc quante lo segond còp ''quò tronet'', ''well'', eu ditz, "Me, si venes pas", eu ditz, "l'i vau pas". Fai que n'i sei anat. ''Boy !'' Sa paubra mair. "L'i vas pas !". 

== Lo creòl loïsianés ==
Exemple emb lo **Nòstre Pair'''

Nouzòt Popá, ki dan syèl-la

Tokin nom, li sinkifyè,

N'ap spéré pou to

rwayomm arivé, é n'a fé ça

t'olé dan syèl ; paréy si la tèr

Donné-nou jordi dipin tou yé jou,

é pardon nouzòt péshé paréy nou pardon

lê moun ki fé nouzòt sikombé tentasyon-la,

Mé délivré nou depi mal.

[thumb|right|250px|Paneu bilingüe franco-anglés a l'entrada de la [Loïsiana.]]
Chahid (Argeria)

**Chahid** es un títol onorific e un estatut oficiau decernit ai combatents, argerians ò non, tuats ò dispareguts per la causa independentista durant la Guèrra d'Argeria.

## Liames intèrnes

* Chahid.
* Guèrra d'Argeria.