open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joan III de Gralhí

**Joan III de Gralhí** (vadut en 1330 - mort lo 7 de seteme de 1376) o Joan de Bug, conegut dens l'istòria dab lo nom de **captau de Bug** de 1347 a 1376, qu'èra l'un deus principaus capitans de la guèrra de Cent Ans.

## Biografia
### Originas
Hilh de Joan II de Gralhí (†1343), prumèr captau de Bug de la familha de Gralhí e de Blanca de Foish, qu'ei celebrat per Froissart com un parangon de vertut cavaleirosa.

Descendent de Joan I de Gralhí qui's trobè aus costats deu futur comte Pèir de Savòia e de nombrós cavalèrs savoiards e deu país de Vaud vienuts sostiéner lo rei Enric III, nebot de Pèir - segon l'exemple deus sons ancèstres, qu'ei fidèu aus reis d'Anglatèrra Plantagenèsts – ducs d'Aquitània – dens la lor luta contra los reis de França.

Lo títol de captau (o capdau) de Bug que significa "senhor principau" de Bug (territòri entornejant sustot lo bacin d'Arcaishon). La localitat principau on se situava lo castèth senhoriau qu'èra La Tèsta de Bug.

Los captaus de Bug de la familha de Bordèu – dont Joan III que devara per la soa mairana pairau Assalhida de Bordèu – que possedivan tanben la senhoria de Puei Paulin en plen Bordèu.

Que succedeish a la mort deu son pairbon Pèir II de Gralhí (†1357) aus vescomtats de Benauja (region de Cadilhac, Gironda) e de Castilhon (Castilhon de Dordonha) vadent atau lo senhor mei important d'Aquitània anglo-gascona.

Lo hèit qui lo son pairbon sia mort plan après lo son pair e après la batalha de Peitieus (1356) qu'explica entà quaus rasons Joan III de Gralhí qu'estó coneishut dab lo nom de "Captau de Bug", lo sol títol d'importància qui avèva dinc en 1357.

Quan en 1348 Edoard III que fonda l'ordi de la Camaliga, qu'ei deus tot prumèrs a'n har partida. Totun lo cortin deu captau de Bug a la capèra Sent Jòrdi de Windsor e los prumèrs estatuts de l'ordi qui an suberviscut (qui datan tots de la debuta deu sègle XV) que pòrtan lo nom de "Pierre, captal de Buch" ("Pèir, captau de Bug"), çò que hèit a còps supausar que lo son pairbon, Pèir II de Gralhí, qu'estó hèit cavalèr de l'ordi abans Joan III. En hèit, que s'agí d'ua error e qu'ei plan Joan III qui estó lo prumèr cavalèr de la Camaliga de la soa familha.

Lo 27 de noveme de 1350 que celebra au castèth de Casanava lo son maridatge dab Ròsa de Labrit, hilha de Bernat Ezi V de Labrit e de Mata d'Armanhac.

Un Joan I de Gralhí, senescau d'Edoard I d'Anglatèrra, qu'ei citat com aqueridor en 1290 deu castèth de Ròcahèra en Agenés, on sejornè en 1305 Bertran de Gòt, futur papa Clamenç V; amigalhat dab John Chandos, conestable d'Aquitània e de Guiana entà Edoard III d'Anglatèrra, Gralhí que'u cedí aquera senhoria "entà ne gaudir pendent tota la soa vita", pas de partença d'un interminable procès.

### Joan III de Gralhí, cap gascon

### La batalha de Peitieus

### La crotzada teutonica e l'eveniment de Meus

### Après 1360

## Familha
### Ascendéncia
### Descendéncia

## Eraudica
[vinheta|Blason de Joan III de Gralhí, entornejat per la devisa de l'[ordi de la Camaliga, e portant la corona de baron.]]
esquèrra|vinheta|Blason de Joan III de Gralhí
D'aur a la crotz de sabla cargada de cinc cauquilhas d'argent.

## Referéncias

## Véser tanben
Eduard Böhmer

**Eduard Böhmer** o **Boehmer**, nascut lo 24 de mai de 1827 a Stettin (uèi Szczecin) e mòrt lo 5 de febrièr de 1906 a Lichtental, prèp de Baden Baden, es un romanista e teologian alemand.

## Biographie
Eduard Böhmer foguèt professor de teologia a Halle, puèi s'avodèt mai a la filologia, qu'ensenhèt de 1872 a 1879 a l'universitat d'Estrasborg. Publiquèt mai d'un libre e maites articles dins las doas disciplinas, per exemple dins la revista *Romanische Studien* (1871-1885). Lo sistèma de transcripcion fonetica que concebèt per aquesta revista inspirèt Bourciez e lo *Glossaire des patois de la Suisse romande*.

Es tanben conegut per son article sus la nacionalitat occitana paregut en 1870.

## Bibliografia
* Piet Steenbakkers, « Les éditions de Spinoza en Allemagne au XIX siècle », dans André , Pierre-François  et Jean  (dirs.), *Spinoza au XIX siècle*, Publications de la Sorbonne, 2007.
* Karl Bader, *Lexikon deutscher Bibliothekare im Haupt und Nebenamt bei Fürsten, Staaten und Städten.* Harrassowitz, Leipzig 1925 (Zentralblatt für Bibliothekswesen, Beiheft; 55), S. 21.

## Referéncias
Canton de Nuèlh

Lo **canton de Nuèlh** es una anciana division administrativa de Lemosin, suprimida per la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, que placet totas sas comunas dins lo canton de Cosés. Era situada dins l'arrondiment de Limòtges, lo departament de Nauta Viena e la region de Lemosin, aura englobada dins la Novela Aquitània. La lenga autoctòna es l'occitan lemosin, dins sa varianta nauta lemosina.

## Composicion

## Istòria
En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet deminjat, lo canton de Nuèlh fuguet conservat e çò sembla, sens modificacions.

## Nòtas
Guy Béart

**Guy Béhar-Hasson**, nascut lo lo 16 de julhet de 1930 al Caire en Egipte e mòrt en França còsta París lo 16 de setembre de 2015 a Garches (Nauts de Sèina), èra un cantaire popular francés, tanben autor e compositor, e quitament presentator d'emissions a la television francesa.

Es lo paire de la celèbra actritz francesa (d'origina grèca per sa maire) Emmanuelle Béart. 

**Guy Béart** se lança dins la cançon francesa en 1954 en jogant dins d'estanquets parisencs. 

En 1957, obten de resson en cantant *Bal chez Temporel*, que las paraulas s'inspiran del poèma *Le Tremblay* d'André Hardellet. Aquela primièra capitada li pòrta en 1958 lo Prèmi Grand del disc de l'Acadèmia Charles Cros per son primièr album *Qu'on est bien*. Aquela meteissa annada 1958, obten una gròssa capitada populara en França ambe sa cançon *L'eau vive* (l'aiga viva), qu'es devenguda emblematica de son repertòri.

## Cançons mai conegudas
* *Qu'on est bien* (1958)
* *L'eau vive* (1958)
* *Les Grands Principes* (1965)
* *Le Pont de Nantes* (1966, represa d'un aire tradicional francés)
* *Vive la rose* (1967, represa d'un aire tradicional francés)
* *Le Grand Chambardement* (1967)
* *La vérité* (1967)
* *Chahut-bahut* (1969)
* *Paris au mois d’août* (1970)
* *Les couleurs du temps* (1973)
* *À Amsterdam* (1976)
* *Où vais-je* (1978)
* *Demain je recommence* (1986)
Joan Loís Guitard

**Joan Loís Guitard** èra un avocat, traductor e poèta tolosenc d'expressions francesa, lengadociana e gascona de la fin del sègle XVII.

## Biografia
### Originas
Se sap pas gaire de sas originas. Èra originari de Tolosa e devengut, , avocat al Parlament d'aquela vila. Parlava al mens tres lengas, dont l'occitan dins sos parlars tolosan (lengadocian) e garonés periferic (gascon), lo francés, e lo latin. La mai granda part de sas poesias son de dialècte lengadocian tolosan, probablament son parlar mairal, mas inclusen mantes gallicismes.

### Traductor
Traductor de poètas latins, sostot Virgili, es conegut per aver traduch l'Eneïda en lengadocian. Pasmens, solament de fragments d'aquela subrevivon.

### Poèta
Las poesias imprintadas de Guitard, , son coneguts d'una colleccion intitolat *Vers *(tous inédits)* composés par Jean-Louis Guitard, depuis le commencement de 1685, sur divers sujets de galanterie*, dejà plan mutilada al temps de sa redescobèrta pels erudits al sègle XIX. La majoritat son de poemas brèus en occitan: , mas i a tanben de poemas francesas e .

Ganhèt renom a Tolosa a la fin del sègle XVII per sas poesias en lenga locala e reiala. Foguèt mantescòps laureat de l'Acadèmia dels Jòcs Florals per d'òbras en francés, ont ganha lo gaug en 1686 e la violeta en 1693. Après, foguèt nomenat Mèstre  

De mai, la Societat d'Estudis Occitans nos ditz qu':

## Òbras
### En occitan
**Le Bouissou*, cant reial.
**Lo Polh*, cant reial.
**Iphis*, cant reial.
**Descripcion de la procession generala de Tolosa*.
**Jeaneto d'Alegre*, un sonet acrostic escrich en gascon.

etc.

### En francés

## Critica postuma
Mentre que Noulet lo met , l'autors de la *Revue de Gasconha* e la *Societat d'Estudis Occitans* semblan pas èsser fòrça impressionadas per sas òbras subreviventas, en disent que *Jeaneto d'Alegre* es  e que la *Descripcion de la procession generala de Tolosa* manca d'originalitat.

## Veire tanben
*Guèrras de Religion

## Fonts
### Nòtas

### Referéncias

### Bibliografia
*
*
Calendula officinalis

Lo **gaug, gauget, gauche, gauc, socit, gauche** o **gauchet** (*Calendula officinalis*) es una espècia de planta amb flors del genre *[[Calendula]]* dins la familha de las *[[Asteraceae|asteracèas]]* (*[[Asteraceae]]*).

## Referéncias
Honduras (omonimia)

* Honduras, un estat d'America Centrala
* Golf d'Honduras, un golf de l'America Centrala
* Honduras Britanic, una èx-colonia britanica (ara independenta amb lo nom de Belize)
Canton d'Embasac

Lo **canton d'Embasac** es una anciana division administrativa de Lemosin, aura devenguda mas que circonscripcion electorala, situada dins l'arrondiment de Limòtges, lo departament de Nauta Viena e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin. Dempuei la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, lo canton a perdut doás de sas comunas e n'a ganhat autras onze. La lenga autoctòna es l'occitan lemosin, dins sa varianta nauta lemosina.
 N.B : la populacion donada dins l'infobox es la de l'ancian canton, davant 2015, e la densitat son faussas.

## Composicion davant 2015
La superficia dau canton èra de 209,20 km e sa densitat de populacion èra de 77 ab/km² en 2010.

## Composicion dempuei 2015
En 2022, la populacion dau canton es de 17 488 abitants e sa densitat de 38 ab/km².

## Istòria
En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet deminjat, lo canton d'Embasac fuguet conservat e ganhet tres comunas, los Bilanges e Sent Laurenç l'Egleisas, qu'èran dau canton de Sauviac, suprimit, e Sint Sauvestre, qu'èra dau canton de Comprenhac, tanben suprimit .
En 2014, quand fasqueron una refòrma cantonala, lo canton d'Embasac perdet las (gròssas) comunas de Rilhac (Rancom) e de Sent Prech, mas ganhet autras onze comunas. Lo canton, vengut simpla circonscripcion electorala, passet entau de cinc a setze comunas. Mes la populacion dau canton chamnhet gaire : perda de doas comunas importantas, ganh de onze comunas ruralas. 
Per un decret dau 5 de març de 2020, en seguda de la creacion de la comuna novela de Sent Perdos dau Lac, l'anciana comuna de Sent Perdos passet dins lo canton de Belac, entau coma las autras doas ancianas comunas, Rossac e Sent Aforian. Lo canton d'Embasac passet adonc de setze a quinze comunas. Sent Perdos èra dejà dins l'arrondiment de Belac. 

## Nòtas
Acer macrophyllum

L**'agast de fuèlhas grandas** o l**'agast d'Oregon** (***Acer macrophyllum***) es una espècia d'arbre de la familha Aceracea, originari d'America del Nòrd.

## Referéncias
Dagon (dieu)

[thumb|right|Estela del [segle XIII avC detalhant lo debanament d'un sacrifici a Dagon.]]

**Dagon** o **Dagan** èra una divinitat de las populacions semiticas occidentalas anticas de Siria que foguèt veneraa en Orient Mejan entre los millenaris III e II avC. Apareissiá generalament coma una figura patriarcala e sobeirana dau monde divin. Segon una de sas etimologias, èra probable lo dieu dau gran e de l'agricultura. Son culte es atestat dins la vila d'Ebla, mas dins los reiames de Mari e d'Ugarit, foguèt raprochat d'El, un autre dieu important de la region. Puei, sembla de s'escafar au profiech d'Addu o de Baal.

Dins la Bibla, Dagon es presentat coma lo dieu principau dels Filistins. Per aquela rason, venguèt pauc a cha pauc una figura malefica dins las tradicions judievas e crestianas.

## Ligams internes

* Addu.
* Ebla.
* El.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Douglas R. Frayne e Johanna H. Stuckey, *A handbook of gods and goddesses of the ancient Near East : Three thousand deities of Anatolia, Syria, Israel, Sumer, Babylonia, Assyria, and Elam*, University Park, Eisenbrauns, The Pennsylvania State University, 2021, « Dagān », pp. 67-69.

## Notas e référencias
Govern de Flensborg

Lo **govern de Flensborg**, oficialament lo **govern provisòri dau Reich**, es una administracion provisòria dirigia per l'amirau Karl Dönitz entre lo 1 e lo 23 de mai de 1945. Installat a proximitat de la frontiera amb Danemarc, aqueu govern contrarotlava unicament los territòris encara tenguts per la *[[Wehrmacht]]*.

Comandant de la flòta militara, Dönitz foguèt designat coma successor d'Hitler après lectura dau testament dau *Führer*. Son autoritat foguèt pas totala car los SS e plusors responsables nazis demorèron autonòmes, mas la màger part de las institucions reconeguèron son poder. Compausat de dignitaris nazis importants coma Wilhelm Keitel, Alfred Jodl e Albert Speer, lo govern de Flensborg assajèt d'establir las basas d'una cooperacion amb los Aliats e contunhèt la guerra a l'est per permetre l'evacuacion d'una partia de las populacions installaas dins aquelas régions. L'objectiu de Dönitz èra de dirigir un govern provisòri alemand per gardar son influéncia. Pasmens, l'ensemble dau govern foguèt arrestat per los Aliats lo 23 de mai de 1945.

## Ligams internes

* III Reich.
* Dönitz (Karl).
* Nazisme.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Ian Kershaw, *La Fin : Allemagne, 1944-1945*, París, Éditions du Seuil, 2012, 665 p. 

## Notas e référencias
Invertasa

L’**invertasa** es un enzim que cataliza l'idrolisi de la sacaròsa alimentària per formar de glucòsa e de fructòsa. Descubèrta per Marcellin Berthelot en 1860, es una substància producha per fòrça espècias de levadura. Es tanben producha per leis abelhas productritz de mèu que l'utilizan per transformar lei sucres contenguts dins lo nectar en mèu e aumentar lor durada de conservacion. L'industria agroalimentària modèrna l'utiliza d'un biais similar.

## Liames intèrnes

* Enzim.
* Mèu.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Hubert Schiweck, Margaret Clarke e Günter Pollach, « Sugar », *Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry*,‎ 2002.

## Notas e référencias
Apis dorsata

[thumb|right|[Fotografia d'obrieras sus un brusc.]]

L’**abelha giganta d'Asia** (***Apis dorsata***) es una espècia d'abelha mellifèra migratritz que viu dins un airau anant de Paquistan a Oceania. Leis obrieras an una longor situada entre 17 e 20 mm e lei colonias s'installan dins d'endrechs pauc accessibles coma lei brancas deis aubres pus auts dau canopèu, dei bauç ò, pus rarament, la façada d'un bastiment. Lo brusc a generalament la forma d'un disc semicircular verticau que pòu aisament passar lo mètre de diamètre. Es cubèrt per plusors jaç d'abelhas e, d'un biais generau, la colonia réagis violentament quand es menaçada. Lo brusc es abandonat après tres ò quatre mes passats dins un meteis endrech e la colonia se desplaça.

En despiech dau perilh menaçat per la reaccion defensiva dei bruscs trebolats, aquela abelha es tradicionalament utilizada coma fònt de mèu dins mai d'una region d'Asia.

## Liames intèrnes

* Abelha.
* Mèu.

## Bibliografia

## Notas e référencias
Cyril

**Cyril Riley** es un discjoquèi e compositor de musica electronica australian nascut en 1997. Es conegut en Occitània dempuèi 2024 seguida a son tube *Stumblin' In*, una represa electro d'un títol de la fin de las annadas 1970 del duò anglofòn Chris Norman e Suzi Quatro.
Aglabidas

thumb|right|Extension maximala dau territòri aglabida.

Los **Aglabidas** son una dinastia d'emirs de la tribú dels Banu Tamim que dirigiguèt Ifriqiya de 800 a 909. Nomats per lo califa abbassida Harun ar-Rachid per estabilizar la region tochaa per l'anarquia après de trebols internes, los Aglabidas venguèron rapidament independents tot en reconoissent la sobeiranetat nominala de la cort de Bagdad. Restaurèron l'agricultura de la region e fondèron un reiaume prospere en s'apiejan sus las infrastructuras laissaas per los Romans. Demorèron pereu relativament neutres dins los conflictes entre Abbassidas e Omeias en Mediterranea Orientala, çò que li permetèt de menar la conquista de Sicília. Pasmens, après un apogeu durant los ans 850-860, la dinastia foguèt pauc a cha pauc minaa per las revòutas internas e afeblia per las atacas en provenença d'Egipte. Foguèt finalament anientaa en 909 per los Fatimidas.

## Ligams internes

* Abbassidas (califat).
* Ifriqiya

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Mohamed Talbi, *L'émirat aghlabide : 184-296, 800-909*, París, Librairie d'Amérique et d'Orient, 1966.
* **[[francés|(fr)]]** Maurice Vonderheyden, *La Berbérie orientale sous la dynastie des Benoû l-Aṛlab, 800-909*, París, Geuthner, 1927.

## Nòtas e referéncias
Canton de L'Auriera

Lo **canton de L'Auriera** es una anciana division administrativa de Lemosin, suprimida per la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, que placet totas sas comunas dins lo canton d'Embasac. Era situat dins l'arrondiment de Limòtges, lo departament de Nauta Viena e la region de Lemosin, aura englobada dins la Novela Aquitània. La lenga autoctòna es l'occitan lemosin, dins sa varianta nauta lemosina.

## Composicion

## Istòria
En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet deminjat, lo canton de L'Auriera fuguet conservat e çò sembla, sens modificacions. En 1859, Barçac passet dau canton de Becinas au canton de L'Auriera.

## Nòtas
Pereslavl-Zalesski

**Pereslavl-Zalessky** (en rus: Переславль-Залесский, lit. "Pereslavl en Zalessie") es una vila de l' oblast de Yaroslavl, en Rússia, e lo centre administratiu de la Rion de Pereslavl (o Raion de Pereslavsky). Sa populacion comptava de 37 943 abitants en 2020.

## Notes et références

## Liens externes

*  Informations sur Pereslavl-Zalesski
*  Guide de Pereslavl-Zalesski
Sara Laurens

**Sara Laurens** (nascuda lo 10 de març de 1981) es una escrivana provençala que viu a Marselha e escriu en provençal maritim. Es titulària del CAPES d’occitan-lenga d'òc despuèi 2004 e es professora dins un licèu de Marselha. Publiquèt fòrça novèlas dins la revista Òc e dins Reclams. Es influenciada per la literatura occitana e anglo-americana. Son escritura es tanben jornalistica amb las *Cronicas dau Cardo* que redigísca dins lo jornau Aquò d’aquí.

## Ligams intèrnes

* Aquò d’aquí.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Alnus rubra

Lo **vèrnhe roge**  (***Alnus rubra***) es una espècia d'arbre de fuelhuts caducs de la familha *[[Betulaceae]]*. Es originari de la còsta oèst d'America del Nòrd (Alaska, Yukon, Colómbia Britanica, Washington, Oregon, Califòrnia, Idaho e Montana). Son nom proven de la color roja que pòt prene sa rusca una còp entalhada.
Apis cerana

[thumb|right|[Fotografia d'obrieras amb una rèina (marcada amb un ponch roge).]]

L’**abelha asiatica** (***Apis cerana***) es una espècia d'abelha mellifèra domesticada que viu en Asia dins un airau anant de Paquistan a Japon en passant per Indonesia. Leugierament pus pichona que l'abelha europèa, establís naturalament de bruscs dins de cavitats protegidas per una intrada pichona. Sa produccion de mèu, mai l'espècia a desvolopat divèrsei tacticas que li permèton de s'aparar còntra leis atacas de cabridans. Es tanben mens agressiva que l'abelha europèa. Per aquelei rasons, contunia de demorar la basa de l'apicultura dins mai d'una region asiatica.

## Liames intèrnes

* Abelha.
* Mèu.

## Bibliografia

## Notas e référencias
Defensina

Las **defensinas** son una familha de proteïnas antimicrobianas cationicas amb de massas molecularas variant de 3,5 a 6 kDa. Son implicaas dins l'immunitat innaa d'un important nombre d'organismes en causa d'aquelas proprietats. Tres tipes diferents de defensinas son estaas identificaas : las α-defensinas, β-defensinas et θ-defensinas. En l'òme, se tròban unicament los dos prumiers grops. An un espectre immunitari larg en intervenent contra las bacterias, los organismes fongics, los virús envolopats e los protozoaris.

## Ligams internes

* Proteïna.
* Sistema immunitari.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Anne-Sophie Michel, *À la découverte des Peptides Antimicrobiens*, Sciences pharmaceutiques, 2010.
* **[[francés|(fr)]]** J.-M. Cavaillon, « La réponse immunitaire à l’agression: le B.A.-BA — Système immunitaire inné », *Médecine Intensive Réanimation*, vol. 20, supl. 2, 2010, pp. 393-405.

## Nòtas e referéncias
Caissacs e Senconac

**Caissacs e Senconac** (*Caychax-et-Senconac* en francés) es una comuna novèla d'Occitània creada lo 1èr de genièr de 2025 per la fusion de las comunas de Caissacs e de Senconac, que venon de comunas delegadas. Coma aquelas, Caissacs e Senconac es administrativament dins lo departament d'Arièja e la region Occitanie de l’estat francés. Lo caplòc es a Caissacs.
Arthur Crudup

**Arthur « Big Boy » Crudup**, nascut lo 24 d'agost de 1905 a Forest dins lo Mississipí e mòrt lo 28 de març de 1974 a Nassawadox en Virgínia, èra un musician (mai que mai guitarrista) e cantaire de blues anglofòn afro-american.

Es conegut per èsser l'autor del primièr tube d'Elvis Presley *That's All Right Mama*. Elvis reprendrà tanben en seguida *My Baby Left Me* e *So Glad You're Mine*.
Sanscrit vedic

[thumb|right|Manuscrit dau ''[Rigveda* escrich en sanscrit vedic.]]

Lo *'sanscrit vedic** es una forma arcaïca de la [[lenga]] [[sanscrit]] que foguèt utilizada entre lo millenari II e lo millenari I avC per escriure lei tèxtes sacrats de la religion vedica, un ensemble de crèires a l'origina de l'[[indoïsme]]. Durant aqueu periòde, aquela lenga, que presentava inicialament de trachs pròches de la lenga persana [[avestic]]a, conoguèt fòrça evolucions que menèron a l'aparicion dau [[sanscrit classic]] vèrs lo [[sègle III avC]]. La màger part d'aquelei transformacions regardèron la simplificacion de la [[fonologia]], dau sistèma de flexions nominalas e pronominalas e de la [[conjugason]]. Lo lexic, encara pauc influenciat per lei [[lengas dravidas]], èra mai que mai de mots eissits dei parlars [[indoeuropèu]]s.

== Liames intèrnes ==

* [[Indoïsme]].
* [[Sanscrit]].

== Bibliografia ==

* **(en)*' Christopher I. Beckwith, *Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present'', Princeton University Press, 2009.

## Nòtas e referéncias
Hantaro Nagaoka

[thumb|right|Hantaro Nagaoka dins leis [ans 1930.]]

**Hantaro Nagaoka** (15 d'aost de 1865, Omura - 11 de decembre de 1950, Tòquio) es un fisician japonés de la prumiera mitat dau segle XX. Pionier d'aquela disciplina dins son païs, s'interessèt mai que mai a l'electromagnetisme, a la fisica atomica e a l'espectrocòspia. Per completar sas conoissenças, viatjèt en Euròpa de 1893 a 1901. Puei, ocupèt las foncions de professor de l'universitat de Tòquio de 1901 a 1925, de cherchaire dau RIKEN de 1925 a 1931 e, finalament, de director de l'universitat d'Osaka de 1931 a 1934.

Al niveu scientific, es mai que mai conegut per son ròtle dins l'estudi de l'estructura de l'atòm. D'efiech, pauc satisfach dau dau modele atomic dau *plum pudding* prepausat per Joseph John Thomson (1856-1940), desvolopèt lo modele saturnian de l'atòm dins un article publicat en 1904. Son modele èra fòrça inspirat per los aneus de Saturne amb un pichon nucleu centrau e d'electrons en orbita formant un aneu. Aquela idea foguèt rapidament invalidaa, mas inspirèt lo modele planetari de Rutherford.

## Ligams internes

* Atòm.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** C.C. Gillispie, *Concise Dictionary of Scientific Biography*, Nòva York, Charles Scribner's Sons, 2000, pp. 606–607.

## Nòtas e referéncias
Cançon (omonimia)

**Cançon** pòt èsser: 

* Cançon, una òbra musicala compausada d'un tèxte e d'una melodia.
* Cançon, genre trobadoresc nomenat tanben *canso*.
* Cançon de gèsta, genre literari europèu de l'Edat Mejana, que raconta los esplèits guerrièrs del passat.
** Cançon de Rotland
* Cançon tradicionala en occitan
Karin Keller-Sutter

**Karin Keller-Sutter** (Uzwil, 22 de decembre de 1963) es una interprèta e politiciana soïssa, conselhièra federala dempuèi lo 1r de genièr de 2019. 

Es afiliada al partit Partit liberal radical. Es la presidenta de la Confederacion Soïssa per l'annada 2025.
Irkab-Damu

**Irkab-Damu** es un rei de la ciutat siriana antica d'Ebla. Reinèt durant la segonda mitat dau segle XXIV avC durant 12 ans e moriguèt probable vers 2340 avC. Remplacèt Igrish-Halam († v. 2360 avC) e foguèt remplaçat per Isar-Damu († v. 2320 avC). Son rèine es relativament ben conegut gràcias a la descuberta de tauletas d'argiela conservant sa correspondéncia amb de sobeirans vesins e los renduts-còmptes de son administracion.

A son accession al poder, trobèt una ciutat afeblia per la desfacha d'Igrish-Halam contra Mari, una vila potenta situaa entre Siria e Mesopotamia. En particular, Ebla deviá pagar un tribut regular als venceires. D'un biais generau, Irkad-Damu sembla d'èsser un sobeiran energic que restaurèt la potença d'Ebla, mas son rèine foguèt pereu caracterizat per l'afebliment progressiu de l'autoritat reiala al sen de l'Estat eblaïta amb l'aumentacion creissenta dau ròtle dau visir, Arrukum, dins la gestion dels afaires politics e militars. Las rasons d'aquel afebliment e los ròtles respectius dels dos òmes dins la conducha dau rèine son desconeiguts. Pasmens, durant aqueu periòde, Ebla signèt un tractat de patz amb la vila d'Abarsal e foguèt pauc a cha pauc en mesura d'arrestar lo paiament dels tributs.

## Ligams internes

* Arrukum.
* Ebla.
* Mari.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Beno Gutenberg

thumb|right|Retrach de Beno Gutenberg.

**Beno Gutenberg** (4 de junh de 1889, Darmstadt - 25 de genier de 1960, Pasadena) es un geològue e sismològue alemand de la prumiera mitat dau segle XX. En 1912, descubriguèt la descontinuïtat entre lo manteau inferior e lo nucleu externe de la Terra. En 1929, anèt als Estats Units per trabalhar al Caltech. I participèt a l'elaboracion de l'eschala de Richter e a la cartografia precisa dels terratrems dins lo monde.

## Ligams internes

* Descontinuïtat de Gutenberg.
* Estructura de la Terra.
* Sismologia.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** National Academy of Sciences, *Biographical Memoirs*, vol. 76, 1999, pp. 115-147.

## Nòtas e referéncias
Arthur George Tansley

[thumb|right|Retrach d'Arthur Tansley en [1893.]]

**Arthur George Tansley** (15 d'aost de 1871, Londres - 25 de novembre de 1955, Cambridgeshire) es un botanista britanic pionier dins l'estudi de l'ecologia de las plantas. En particular, foguèt un dels fondators de la *[[British Ecological Society]]* e creèt lo mot « ecosistema » en 1935
. S'interessèt pereu a la psicanalisi e foguèt un important vulgarisator de la pensaa de Sigmund Freud (1856-1939).

## Ligams internes

* Ecologia.
* Ecosistema.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** H. Godwin, « Sir Arthur Tansley: The Man and the Subject: The Tansley Lecture, 1976 », *Journal of Ecology*, 1977, pp. 1-26.
* **[[anglés|(en)]]** H. Godwin, « Arthur George Tansley. 1871–1955 », *Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society*, 1957, pp. 227-246.

## Nòtas e referéncias
Igrish-Halam

**Igrish-Halam** o **Igris-Halab** es un rei de la ciutat mesopotamiana antica d'Ebla. Reinèt durant la segonda mitat dau segle XXIV avC e moriguèt probable vers 2360 avC. Foguèt remplaçat per Irkab-Damu. Son rèine es caracterizat per la relativa feblessa d'Ebla que foguèt forçaa de pagar un tribut regular a Mari a l'eissia d'una lonja guerra.

## Ligams internes

* Ebla.
* Mari.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Disamara

En botanica, la **disamara** es una *[[samara (botanica)|samara]]* dobla, un ensemble de dos aquènis bessons, equipat cadun d'una aleta membranosa permetent la dispersion pel vent, per rotacion semblabla a la d'un rotor d'elicoptèr.


Image:Acer campestris1.jpg|Acer campestre
Image:Acer ginnala seeds in tree.jpg|Acer ginnala
Image:Acer saccharum seeds.jpg|Acer saccharum


## Veire tanben
* Glossari botanic
**[[Aceraceae]]*
Batalha de Baltimore

thumb|right|Vista d'artista dau bombardament britanic dau fòrt Henry pendent la batalha.

La **batalha de Baltimore** es una batalha de la guerra de 1812 que se debanèt entre lo 12 e lo 15 de setembre de 1814. Opausèt l'armaa britanica menaa per lo generau Robert Ross (sostengüa per la flòta de l'amirau Alexander Cochrane) e un ensemble d'unitats e de milícias estatsunidencas comandaas per los generaus Samuel Smith e George Armistead. Los efectius engatjats èran inicialament a l'avantatge britanic amb  òmes desbarcats sostenguts per 19 naviris. Pasmens, los efectius regulars estatsunidencs presents dins la region ( a  òmes) foguèron pauc a cha pauc renforçats per  a  milicians. L'objectiu dels Britancs èra de tornar prendre l'ofensiva après plusors mes dominats per una estrategia mai defensiva. D'efiech, la fin de las guerras napoleonencas li permetiá d'adoptar una posicion mai ofensiva.

Un prumier assaut britanic permetèt de prendre lo contrarotle de las defensas exterioras de Baltimore, mas lo generau Robert Ross foguèt tuat pendent los combats. Aquò perturbèt las operacions ulterioras e lei fortificacions estatsunidencas resistiguèron. Après tres jorns, los Britanics abandonèron e se retirèron. Avián perdut 346 tuats e nafrats. Dins lo camp estatsunidenc, i aguèt environ 300 tuats e nafrats.

## Ligams internes

* Guèrra de 1812.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Sylvain Roussillon, *L'autre guerre d'Indépendance américaine, 1812, le conflit méconnu*, L'Artilleur / Bernard Giovanangeli, 2020.

## Nòtas e referéncias
Canton de Becinas

Lo **canton de Becinas** es una anciana division administrativa de Lemosin, suprimida per la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, que placet totas sas comunas dins lo canton d'Embasac. Era situat dins l'arrondiment de Belac, lo departament de Nauta Vinhana e la region de Lemosin, aura englobada dins la Novela Aquitània. La lenga autoctòna es l'occitan lemosin, dins sa varianta nauta lemosina.

## Composicion

## Istòria
En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet deminjat, lo canton de Becinas fuguet conservat e ganhet las comunas de Fromentau e Mòrteirau, vengudas dau canton de Mòrteirau, suprimit . 
En 2019, la comuna de Sent Perdos formet la comuna novela de Sent Perdos dau Lac emb Rossac e Sent Aforian . En seguda d'aquò, **la comuna de Sent Perdos quitet lo [[canton d'Embasac]] e passet dins lo [[canton de Belac]]** emb las autras doas lo 5 de març de 2020 .

## Nòtas
Mòrteirau

**Mòrteirau** (*Morterolles-sur-Semme* en francés) es una anciana comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin. Dempuei 1973, es situada dins la comuna de Becinas.

## Geografia
Lo borg de Mòrteirau es situat au nòrd de Becinas, dins lo nòrd dau departament de la Nauta Vinhana. Es traversat per l'anciana rota nacionala 20, desclassada en RD 220, e ribejat per l'Autorota A20.

## Toponimia
Fòrmas ancianas : *Mosteyrol* au segle XIII, *Morteyrolis* vers 1315, *Morterol*, *Morteyrol* au segle XIV, *Morterouls* sens data, *Morterol-la-Marche* en 1328. N.B. Ives Lavalada escriu *-rau* la finala ['raw], alaidonc que per Monsteiròu, qu'a exactament lo mesme sens e la mesma prononciacion de la finala , escriu *-ròu* per de rasons etimologicas . 
Segon Dauzat e Rostaing, que coneissián pas la prumiera atestacion,  *Mòrteirau* es un diminutiu de *mortier*, dau latin *mortarium*, « fanha » .  
Segon Negre, *Mòrteirau* ven dau latin dau segle IV *monasteriolum*, « pitit monastier », emb l'atraccion de l'occitan *mortairòl*, « sòrta de jus » . 
Per Marcel Villoutreix, *Mòrteirau* representa tanben un monastier . Segon Ives Lavalada, *Mòrteirau* ven dau latin *monasterium*, emb lo sufixe *-olum* . Queus dos darriers autors evòcan pas d'atraccion d'un autre mot.

## Istòria
Entre 1790 e 1801, Mòrteirau era chapluòc de canton . 
Mòrteirau fuguet estachat a la comuna de Becinas per l'arrestat prefectorau da 29 de novembre de 1972, que pren efech lo 1er de genier de 1973, jos lo regime de la fusion-associacion. En 1982, quela fusion-associacion venguet una fusion simpla.

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats liadas emb la comuna
## Veire tanben
## Ligams extèrnes
## Nòtas
Arrondiment de Belac

**L'arrondiment de Belac** es una division administrativa e una anciana division electorala  francesa situada en Marcha e tanben en Lemosin, dins lo departament de Nauta Vinhana en region de Novèla Aquitània, ancianament de Lemosin. Lo chapluòc es Belac. La lenga autoctòna es l'occitan lemosin dau Naut Lemosin e dau Creissent.

## Composicion
### Davant 2015
L'arrondiment compreniá 8 cantons :
* Canton de Belac
* Canton de Becinas
* Canton de Chastelponçac
* Canton dau Daurat
* Canton de Manhac Lavau
* Canton de Masères
* Canton de Nantiac
* Canton de Sent Sepise

### Dempuei la refòrma cantonala aplicada en 2015
Un canton pòt èsser sus dos arrondiments : per exemple lo canton d'Embasac es dins l'arrondiment de Limòtges e dins lo de Belac. 
La composicion e lo nombre de comunas daus arrondiments pòt chamnhar per s'ajustar a las intercomunalitats o a causa de la creacion de comunas novelas. Dins l'arrondiment de Belac, sola la creacion de comunas novelas a jogat. Lo nombre de comunas de l'arrondiment era entau de 63 en 2015, 62 en 2016, 62 en 2017 et 57 en 2019. En 2024, demòra a 57.

## Istòria
Entre 1790 e 1795, Belac e Le Daurat èran chapluòcs de districts .

## Nòtas
Comunautat de comunas de Vam Lemosin Avenidor Natura

La **Comunautat de comunas de Vam Lemosin Avenidor Natura** es una intercomunalitat de la Republica Francesa, situada dins lo departament de Nauta Vinhana e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin. Son còdi SIREN es 200066512.

* Ficha Banatic : https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/200066512-cc-elan-limousin-avenir-nature
* Ficha INSEE : https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200066512

## Istòria
La comunautat de comunas de Vam Lemosin Avenidor Natura fuguet creada lo 1er de decembre de 2017 per la fusion de tres intercomunalitats : la comunautat de comunas Aurença e Glana Desvolopament (creacion 1997, chapluòc Nuèlh), la comunautat de comunas daus Monts d'Embasac e Vau de Taurion (creacion 2002, chapluòc Embasac) e la comunautat de comunas de Pòrta d'Occitania (creacion 1997, chapluòc Becinas) .

## Composicion

## Las intercomunalitats en Nauta Vinhana

## Nòtas
Erich von Manstein

[thumb|right|Erich von Manstein en [1938.]]

**Erich von Manstein** (24 de novembre de 1887, Berlin - 9 de junh de 1973, Irschenhausen) es un generau alemand de la Segonda Guerra Mondiala. Especialista de la guerra de movement, foguèt un dels generaus mai importants de la *[[Wehrmacht]]* durant tot lo conflicte.

Nebot dau mareschau Paul von Hindenburg, participèt a la Prumiera Guerra Mondiala e durant l'entre doas guerras, s'interessèt a la guerra de movement. Favorable al nazisme, venguèt generau en 1936 e foguèt charjat de redigir plusors plans d'operacions per preparar de conflictes contra los vesins dau Reich. Après lo començament dels combats, foguèt ansin nomat a de pòstes importants coma chef d'Estat-Major dau grop d'armaas Rundstedt en Polonha (1939) e autor dau plan d'operacions contra França en 1940. Puei, comandèt la XI armaa en Ucraïna e conquistèt de Crimea (1941-1942). Assajèt sensa succès de desblocar las tropas blocaas dins Estalingrad (novembre-decembre de 1942) e capitèt d'arrestar la persegüia sovietica après aquela batalha. Enfin, dirigiguèt una partia de las batalhas de Korsk e de Dnièpre. Après aquela desfacha, foguèt desmes de sas foncions per Hitler.

Internat per los Britanics en 1945, foguèt condamnat a 18 ans de preson per crimes de guerra. Pasmens, foguèt liberat tre 1953. En 1955, venguèt conselhier de la *[[Bundeswehr]]*, l'armaa de la RFA. Publiquèt sas memòrias en 1955. S'i concentrèt unicament sus los afaires militars e sus la critica de las decisions d'Hitler sensa parlar dels crimes de la *[[Wehrmacht]]*.

## Ligams internes

* Guerra germanosovietica.
* Segonda Guerra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Benoît Lemay, *Erich von Manstein : le stratège de Hitler*, París, Perrin, coll. « tempus » (n° 330), 2010, 764 p.

## Nòtas e referéncias
Liturgia (omonimia)

Lo tèrme **liturgia** pòt designar :
* la liturgia religiosa, es a dire l'ensèms dei règlas que fixan lo debanament dei actes d'un culte.
* la liturgia de la Grècia Antica, es a dire un servici public (organizacion d'espectacles ò de fèstas, armament d'un vaisseu...) que la sieua organizada èra pilhada en carga per de ciutadans rics d'una Ciutat.

## Ligams intèrnes

* Omonimia
Liturgia

La **liturgia** es l'ensèms dei règlas que fixan lo debanament dei actes d'un culte (rites, ceremònias, preguiras...). Son sovent codificadi per de tèxtes sacrats ò per una tradicion. Lo tèrme s'aplica mai que mai a la religion crestiana que tèn un ensèms de règlas publiqui e oficiali definidi per una Glèisa. Totun, pòt s'aplicar a d'autri religions presentant de caracteristicas similari (paganisme grècoroman, judaïsme, islam...).

## Ligams intèrnes

* Liturgia catolica.
* Religions.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Arbutus menziesii

L**'arboç del Pacific** o **arboç d'America** (***Arbutus menziesi***) es un espècia de planta de flors de la familha *[[Ericaceae]]*. Arbre originari de la còsta occidentala d'America del Nòrd―de Canadà fins a Califòrnia―possedís un fulham cerós, un pòrt tòrt e una rusca esqüamosa.

## Referéncias
Auld Alliance

[thumb|right|Acte de renovelament de l'aliança per [Robert Bruce en 1325.]]

L’**Auld Alliance** es una aliança formaa en 1295 entre los reiaumes de França e d'Escòcia. Perdurèt dinque al tractat d'Edimborg de 1560 qu'aboliguèt la mager part de sas dispausicions après la conversion al protestantisme dels elèits escocés. Aguèt un ròtle important dins lo debanament de la Guerra de Cent Ans e de las guerras entre Angleterra e Escòcia. Favorizèt pereu d'escambis culturaus e demografics entre los dos païs.

## Ligams internes

* Escòcia.
* França.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Duchein, *Histoire de l'Écosse*, París, A. Fayard, 1998, 593 p.

## Nòtas e referéncias
Canton de Nantiac

Lo **canton de Nantiac** es una anciana division administrativa de Lemosin, suprimida per la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, que placet totas sas comunas dins lo canton de Belac. Era situat dins l'arrondiment de Belac, lo departament de Nauta Vinhana e la region de Lemosin, aura englobada dins la Novela Aquitània. La lenga autoctòna es l'occitan lemosin, dins sa varianta nauta lemosina.

## Composicion

## Istòria
En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet deminjat, los cantons de Rancom, de Síus e de Comprenhac fugueron suprimits e creèren lo canton de Nantiac. Nantiac, desprovesida d'una foncion de caireforc èra a l'epòca una comuna e una aglomeracion pus pititas que las autras tres. Lo Bruèlh au Fag, Chamborèt, Nantiac e Vauric  eran dins lo canton de Síus, Bernuèlh, Lu Bois e Rossac eran dins lo canton de Rancom, Sent Aforian e Toron eran dins lo canton de Comprenhac . 
En 2019, las comunas de Rossac e Sent Aforian formèren la comuna novela de Sent Perdon dau Lac emb Sent Perdon . 

## Nòtas
Fen de Crau

thumb|Prat destinat a la produccion de fen de Crau.

Lo **fen de Crau** es un fen protegit per de labèls AOC e AOP. Produch en Crau, es considerat coma un fen de tria gràcias a la flòra fòrça variada que lo constituís. Vèrs 2010, sa cultura s'estendiá sus aperaquí  ectaras. Sa consumacion locala es febla e la màger part produccion es exportada dins la region parisenca, en Savòia e en Orient Mejan.

## Liames intèrnes

* Crau.
* Fen.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pastre de Crau

Lo **pastre de Crau** es una raça de can originària de Crau. Foguèt desvolopada per lei pastres per susvelhar l'aver e lo condurre durant la transumància. Es un can rustic de talha mejana, negre e frisat, que son caractèr es sovent jutjat raunhaire. Per aquela rason, son utilizacion es reservada a de professionaus e es venguda mai e mai rara en causa de son remplaçament per de raças pus aisadas de tenir coma lo border collie. Dins aquò, despuei la fin deis ans 2000, es aparegut un projècte de sauvament de la raça que cèrca a definir un estandard reconegut per leis institucions caninas internacionalas.

## Liames intèrnes

* Crau.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Coronel

[thumb|right|[Fotografia de la flòta alemanda a Valparaiso après la batalha.]]

La **batalha de Coronel** es una batalha navala de la Prumiera Guerra Mondiala que se debanèt lo 1 de novembre de 1914 a proximitat de la còsta centrala de Chile. Opausèt l'escadra de las Índias Occidentalas de la *[[Royal Navy]]* comandaa per lo contra-amirau Christopher Cradock (4 crosaires) a l'escadra d'Extreme Orient de la marina imperiala alemanda dirigia per lo vice-amirau Maximilian von Spee (4 crosaires). S'achabèt per una victòria alemanda que destruguèt dos naviris britanics causant la mòrt de  marins britanics. Pasmens, los Alemands poguèron pas esplechar aqueu succès car los Britanics mandèron una flòta importanta dins la region. Aquò menèt a la destruccion completa de l'escadra alemanda a la batalha deis illas Falkland lo 8 de decembre.

## Ligams internes

* Batalha deis illas Falkland.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Robert K. Massie, « The battle of Coronel », dins *Castles of Steel : Britain, Germany and the winning of the Great War at sea,* Vintage Random House, 2007.

## Nòtas e referéncias
Partit Obrier Unificat Polonés

thumb|right|Logotipe oficiau dau partit.

Lo **Partit Socialista Obrier Polonés** (POUP) es un partit politic comunista polonés que dirigiguèt lo païs de 1948 a 1989 durant lo periòde de la Republica Populara de Polonha. Tenent un ròtle de « partit-Estat » caracteristic dels païs dau blòt sovietic, aviá lo contrarotle de l'ensemble de las institucions estatalas e sa posicion dominanta foguèt inscricha dins la constitucion. Pasmens, a partir de 1980, intrèt en crisi e los militars, menats per lo generau Wojciech Jaruzelski, prenguèron lo poder e arrestèron una partia dels caps dau partit. Marginalizat, lo POUP foguèt dissougut en 1990 e transformat en movement sociau-democrata.

## Ligams internes

* Comunisme.
* Polonha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Leon Cledat

**Leon Cledat**―nascut lo 4 de febrier de 1851 au Chamnhe e mòrt lo 27 de junh de 1930 dins lo 6en arrondiment de Lion―fuguet un archivaire e paleograf occitan actiu au segle XIX.

## Fonts
### Nòtas

### Referéncias

### Bibliografia
## Veire tanben
### Articles connèxes
### Ligams extèrnes
Kopis

thumb|right|Kopis grèc (segles V-IV avC).

Lo **kopis** es un gleva de lama corbaa utilizat en Grècia Antica. Intermediari entre una espasa e un long coteu, permetiá de portar d'atacas talhantas e d'estòc. Los kopis grecs avián generalament una longor de 66 cm. Los kopis macedonians èran mai pichons amb una longor mejana de 48 cm. Èran fòrça utilizats dins la cavalariá, en particular per los Companhons. En revenge, lo kopi èra pauc adaptat als oplitas car las possibilitats limitaas de movement dins la falanja geinavan son usatge.

## Ligams internes

* Espasa.
* Xifos.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Arbutus arizonica

L**'arboç d'Arizòna** (***Arbutus arizonica***) es una espècia d'arbre de la familha de las ericacèas (*[[Ericaceae]]*) originària del sud-oèst dels Estats Units e lo nòrd-oèst de Mexic.

## Distribucion
Se distribuís long de la cordilhièra de la Sierra Madre Occidental, de l'Archipèla Madrés (sud-èst d'Arizòna e sud-oèst de Nòu Mexic) fins al nòrd de Jalisco. Se troba als estats d'Arizòna, Nòu Mexic, Sonora, Chihuahua, Durango, Zacatecas, Jalisco, e possiblament en Sinaloa.

## Descripcion
*Arbutus arizonica* es un arbre que pòt aténher 14 m de nautor, e ten de rusca de color bruna-rosada. Lo fruch es una baga de color roja iranjada. Los fruches son comestible pels umans e son utilizats per qualques pòbles indigènas.

## Taxonomia
*Arbutus arizonica* foguèt descrich per (A.Gray) Sarg. e publicat en *[[Garden & Forest]]* 4(176): 317. 1891.
;Etimologia:
***Arbutus***: nom generic latin de l'espècia europèa e mediterranèa d'aquel genre, l'arboç.

***arizonica***: epitèt geografic que fa referéncia a son emplaçament en Arizona.
;Sinonimia:
**Arbutus xalapensis* var. *arizonica* A.Gray

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

## Ligams extèrnes
* Lady Bird Johnson Wildflower Center, University of Texas
* photo of herbarium specimen at Missouri Botanical Garden, collected in Arizona in 1881
* NRCS: USDA Plants Profile, w/ photo gallery
Astadhyayi

thumb|right|Edicion de l’''Astadhyayi'' datant dau segle XVII.

L’***Astadhyayi*** es un tractat de gramatica d'uech chapitres compausat en sanscrit entre los segles VI e V avC. Atribuït al gramatican indian Panini, presenta  reglas organizaas segon una logica sistematica. Es completat per tres textes suplementaris, egalament atribuïts a Panini que son l’*[[Arsarasamamnaya]]* (una lista de fonemas), lo *[[Dhatupatha]]* (una lista de  racinas verbalas) e lo *[[Ganapatha]]* (un ensemble de mots presentant de caracteristicas derivacionalas particularas). Aquel ensemble es considerat coma la referéncia gramaticala dau sanscrit.

## Ligams internes

* Panini.
* Sanscrit.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Emilie Aussant, « La grammaire de Pāṇini: quand la conscience linguistique d’un grammairien devient celle de toute une communauté », *Revue roumaine de linguistique*, Bucarèst, Ed. Academiei Române, vol. 53, n° 4, 2008, pp. 377-387.

## Nòtas e referéncias
Chamin de ferre Berlin-Bagdad

[thumb|right|Carta de las linhas ferroviàrias en Orient Mejan en [1918.]]

Lo **chamin de ferre Berlin-Bagdad ** es un chamin de ferre internacionau construch entre 1903 e 1940 dins l'Emperi Otoman e sos Estats successors per assegurar un ligam ferroviari entre Konya e Bagdad. Fasiá partia d'un ensemble mai important de  km anant de Constantinòble a Konya. Es un dels obratges mai importants de l'imperialisme economic alemand de la prumiera partia dau segle XX. Plusors seccions de la linha foguèron destruchas durant la Prumiera Guerra Mondiala, mas de partias de las infrastructuras foguèron esplechadas dinque a la Segonda Guerra Mondiala.

## Ligams internes

* Emperi Alemand.
* Emperi Otoman.

## Bibliografia

* **[[alemand|(de)]]** Johann Manzenreiter, « Die Bagdadbahn als Beispiel für die Entstehung des Finanzimperialismus in Europa (1872–1903) », *Bochumer historische Studien, Neuere Geschichte*, n° 2, 1982.
* **[[alemand|(de)]]** Helmut Mejcher, « Die Bagdadbahn als Instrument deutschen wirtschaftlichen Einflusses im Osmanischen Reich », *Geschichte und Gesellschaft*, n° 1, 1975, pp. 447–481.
* **[[francés|(fr)]]** Gaïdz Minassian, « Le Bagdadbahn. L'illusoire destin impérial allemand », *Le Monde hors-série*, octòbre-decembre de 2015, pp. 30-33.

## Nòtas e referéncias
Lac proglaciari

[thumb|right|[Fotografia d'un lac proglaciari.]]

Un **lac proglaciari** es una estendua d'aiga resultant de la fonda d'un glacier. Ocupan generalament un bacin en avau d'un glacier, un espaci laissat per un glacier en regression e una morena frontala abandonaa per la glaça o un espaci laissat entre doas morenas dins lo cas d'un glacier disparegut. La formacion de lacs d'aqueu tipe es frequenta durant los periòdes de reschaufament climatic coma la fin dau darrier periòde glaciari o la nòstra epòca.

## Ligams internes

* Glacier.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Banquisa baltica

[thumb|right|[Fotografia de la mar Baltica e de sa banquisa lo 15 de març de 2010.]]

La **banquisa baltica** es una banquisa de mar que se forma sus una partia de la mar Baltica durant la sason freja entre las còstas de Suècia, de Finlàndia, de Russia, d'Estònia e de Letònia. Dispareis totalament pendent la sason chauda. Sa formacion es una consequéncia de l'abséncia de corrents marins importants dins la mar Baltica, çò que permet l'aparicion d'una banquisa establa e espessa. Dins mai d'una region, aquò permet la mesa en plaça de rotas de glaça cada ivern. Pasmens, en causa dau reschaufament climatic, l'espessor de las glaças demenís pauc a cha pauc.

## Ligams internes

* Banquisa.
* Mar Baltica.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Élise Lépy, « Les conditions glacielles de la Baltique du XVIème au XXIème siècle », *Physio-Géo*, vol. 7, 2013, pp. 1-18.

## Nòtas e referéncias