open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ais (omonimia)

Las formas **ais** (var. **aisse**,  **èish**) se pòdon referir a las causas seguentas:
*La part centrala d'un objècte que vira tanben ortografiada «**axe**»:
** L'ais de rotacion, en fisica
** L'ais de la Tèrra , en geografia
** L'ais de la ròda, en tecnologia
** L'ais de revolucion, en geometria
** Las Poténcias de l'Ais, una aliança durant la Segonda Guèrra Mondiala.

* **Ais** es la forma corta per 
**la vila d'Ais de Provença.
**la vila d'Ais d'Alemanha o Aquisgran
**lo vilatge d'Ais de la Faieta en Auvèrnhe.
**lo vilatge d'Ais en Lemosin.
John Galsworthy

John Galsworthy (n. en 1867, m.1933) foguèt un escrivan anglés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1932.
País

Un **país** (del latin *pagus*) pòt designar:
* Un territòri de dimensions variablas.
* Un estat.
* Un estat sobeiran.
* Una entitat administrativa francesa similara al parçan o comarca.
Grazia Deledda

**Grazia Maria Cosima Damiana Deledda** (Nuoro, Sardenha, 27 de setembre de 1871 - Roma, 15 d'agost de 1936) foguèt una escrivana sarda. Autora de lenga italiana, recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1926.

## Òbras
* *Nell'azzurro* (1890)
* *Anime oneste* (1895)
* *Il vecchio della montagna* (1900)
* *Elias Portolu* (1903)
* *Cenere* (1904)
* *L'edera* (1906)
* *Sino al confine* (1911)
* *Colombo e sparvieri* (1912)
* *Canne al vento* (1913)
* *Marianna Sirca* (1915)
* *L'incendio nell'oliveto* (1918)
* *La madre* (1920)
* *Il Dio dei venti* (1922)
* *La fuga in Egitto* (1925)
* *Il sigillo d'amore* (1926)
* *Cosima*, òbra postuma (1937) 
* *Il cedro del Libano*, òbra postuma (1939)
Imre Kertész

**Imre Kertész** (**Kertész Imre** segon l'us tradicional magiar d'emplec dels noms pichons e d'ostal; Budapèst, lo 9 de novembre de 1929 – Budapèst, 31 de març de 2016) foguèt un escrivan ongrés. D'origina jusieva subrevisquèt a son empresonament dins un camp de concentracion. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 2002.
L'òbra mai coneguda de Kertész, *Sorstalanság*, descriu l'experiéncia d'un jove de quinze ans dins los camps de concentracion d'Auschwitz, Buchenwald e Zeitz. Lo libre es estat interpretat coma una mena d'autobiografia, mas l'autor nega un ligam biografic important. Sos escriches son estats traduches dins fòrça lengas, mai que mai en anglés. Kertész trapèt pas a la debuta gaire d'apreciacion de son escritura en Ongria; partiguèt doncas en Alemanha. Pasmens, contunha d'escriure en ongrés e presenta sas òbras a d'editors en Ongria.

Un filme bastit a partir de son roman *Sorstalanság* foguèt realizat en Ongria en 2005. A mai sèrve lo meteis títol, lo filme en realitat es mai autobiografic que lo roman. 

## Òbras
* *Sorstalanság* (1975)
* *A nyomkereső* (1977)
* *Detektívtörténet* (1977)
* *A kudarc* (1988)
* *Kaddis a meg nem született gyermekért]]* (1990)
* *Az angol lobogó* (1991)
* *Gályanapló* (1992)
* *A holocaust mint kultúra : három előadás* (1993)
* *Jegyzőkönyv* / Imre Kertész ; Élet és Irodalom / Esterházy Péter (1993)
* *Valaki más : a változás krónikája* (1997)
* *A gondolatnyi csend, amíg a kivégzőosztag újratölt* (1998)
* *A száműzött nyelv*  (2001)
* *Felszámolás* (2003)
* *K. dosszié* (2006)
* *Európa nyomasztó öröksége* (2008)
* *Mentés másként* (2011)
Espeneda

**Espeneda** (en francés *Épenède*) es una comuna occitana situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània.

## Geografia

### Comunas limitròfas

### Idrografia

Lo Clen, afluent de Viena, limita la comuna a l'est.

## Toponimia

## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia

## Luecs e monuments
## Personalitats liadas a la comuna
## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de Charanta
### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Eissiduelh (Charanta)

**Eissiduelh** /ɛjsiˈdɥɛj/ (*Eissiduei* en grafia mistralenca; *Exideuil-sur-Vienne* en francés, *Exideuil* solament abans 2018) es una comuna situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània (ancianament de Peitau-Charantas).

Segon Xavier Lansade, lo parlar de la comuna es lo lemosin.
## Geografia

### Comunas limitròfas

## Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
*  - ''; au segle XVIII (Cassini).
## Istòria

En 1939, tot lo vilatge lorenc de Bining es evacuat a Eissiduelh.

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia
* En  la populacion èra de  abitants.

## Luecs e monuments

Château de la Chétardie, Exideuil en Charente.jpg|Lo chasteu de la Chetardia
exideuil eg1.JPG|L'entrada de l'egleisa
exideuil eg2.JPG|Las sentas fonts
Halle d'Exideuil.JPG|Merchat cubert


* Chasteu de la Chetardia

## Personalitats liadas a la comuna
## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de Charanta
### Liams externes

## Nòtas e referéncias
L'Illa d'Albigés

**L'Illa d'Albigés** (*Lisle-sur-Tarn* en francés) es una comuna lengadociana en País d'Albi, situada administrativament dins lo departament de Tarn e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
Es una bastida del sègle XIII, situada sus las ribas de Tarn sus l'A68 e la D988 al còr del vinhal de Galhac, gaudissent d'una situacion privilegiada a mièg camin entre Tolosa e Albi. Una plaça d'arcadas, un païsatge organizat entre selva, plana e costièras viticòlas.

## Istòria
Ancian Camin de Sant Jaume, la bastida foguèt creada aprèp la Crosada dels Albigeses. Lo Comte de Tolosa, Ramon VII, volguèt crear une vila que remplaçariá lo castèl de Montagut, que los crosats avián ordenat de destruire. 

La produccion e la venda de vin e puèi del pastèl creèron un mercat ric qu'un pòrt sus Tarn obrava cap a l'Euròpa del Nòrd. 

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

* Lo patrimòni d'aquel vilatge es constituit per son traçat de carrièras perpendicularas e quatre pòrtas fortificadas. La plaça centrala es la mai espandida de las bastidas del sud oèst. Las faciadas son de bricas rojas o de corondas.

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Tarn

## Ligams extèrnes
* site de la vila

## Nòtas
Carmauç

**Carmauç** (anc. *Caramauç*; *Carmaux* en francés) es una comuna lengadociana en Segalar situada dins lo departament de Tarn e la region d'.

## Geografia

### Situacion

#### Localizacion
**Carmauç** es situada sus Ceron e sus l'anciana RN88.
La comuna se trapa als tèrmes de diferentas zònas geograficas : Lengadòc (Segalar), Carcin, Roergue, suls primièrs relèus del Massís Central. L'espleitacion del carbon a marcat fondamentalament l'economia e l'istòria del bacin carmaucenc. La vila minièra se tròba a  de Tolosa e  de Rodés.

#### Idrografia
Carmauç es traversada pel riu Ceron (afluent d'Avairon) e per dos afluents de Ceron: Ceròc e Candon.

#### Transpòrts e vias de comunicacions

##### Rotas
Carmauç es sus l’axe Tolosa - Rodés - Lion. I passa la D2088, anciana RN88. Aquesta çaquelà es uèi desviada a  de Carmauç. I a tanben una via rapida per jónher Albi e l’A68, permetent aital de far la ligason entre Carmauç e Tolosa en 2×2 vias. La rota cap a Rodés deuriá èsser doblada en 2×2 en 2015.

Carmauç es desservida per la D91 que va  a Monestièr e Còrdas a l'oèst, e  a Valdariás e Requistar a l'èst. La comuna es tanben religada a Riupeirós e Vilafranca de Roergue via la D905.

##### Tren
Carmauç ten una gara SNCF, sus la linha Tolosa – Rodés del TER de Miègjorn-Pirenèus.

##### Bus
Carmauç es sus las linhas 701 (Carmauç – Albi) e 711 (Carmauç – Canhac – Albi) del malhum departamental TarnBus.

### Comunas vesinas

 400px|left||Distanças e posicion relativa 
 



## Toponimia
De *Caramancio* latin a l'occitan ancian Caramanç qu'evoluïguèt en Caramauç (coma Sant Lionç) puèi Carmauç.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben

## Ligams extèrnes
thumb|upright=3|center|Vista generala

## Nòtas
Cadaluènh

**Cadaluènh** (*Cadalen* en francés) es una comuna lengadociana en país d'Albi situada dins lo departament de Tarn e la region .

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Vejatz tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Galhac

**Galhac** o **Galhac d'Albigés** (*Gaillac* en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

Vila millenària, Galhac creissèt gràcias a l'agricultura florissenta de la seuna region, lo vin de Galhac e lo pastèl, exportats gràcias a son pòrt e a l'activitat economica de l'abadiá de Sant Miquèl de Galhac. Aquesta istòria daissèt la seuna empremta amb la teula roja dins tota la vila istorica.

Duèi, tresena vila del departament de Tarn, a fòrça atots qu'explican sa creissança economica e demografica : industria, torisme e servicis.

En 2019 comptava un pauc mai de 15000 estatjants (mai de 18000 per l'aglomeracion).

## Geografia
Lo riu Tarn bòrda la vila de Galhac pel sud, d'èst en oèst.

Galhac se situa a 140 mètres d'altitud.

## Istòria
thumb|left|Ostal Pèire de Brens, exemple d'ostal borgés del centre vila.
La data istorica de fondacion de la vila es 972, quora l'autar de la glèisa de Sant Miquèl foguèt consagrat. Un document atesta d'aquela ceremonia, menada per Frotari, avesque d'Albi en preséncia de l'avesque de Lodeva e del comte Raimond de Tolosa. Lo tèxte precisa l'espandida de las tèrras daisssadas al monastèri benedictin.

Los començaments de la vila se confondon amb la vida de l'abadiá  de Sant Miquèl de Galhac. La valorizacion de las tèrras agricòlas, en particular la viticultura,  entraïnèt l'expansion de la vila.

## Economia
### Agricultura

thumb|Vendémias manualas en Galhaqués.
L'agricultura locala es ligada economicament, dempuèi los romans, al vinhal. Desvolopats pels monges de l'abadiá de Sant Miquèl, las vinhas ocupan las laissas de la val de Tarn, los costièras de la riba dreita e lo plan de Còrdas. Aqueles terradors permeton l'elaboracion d'un grand nombre d'estils de vins : vins blancs sècs, suaus, efervescents, vins rosats, vins roges novèls o de garda.

Las peças non plantadas de vinhas pòrtan mai que mai de culturas extensivas : cerealas, colzat o virasolelh en zona sèca, milh o soja en zone asagada. Es pas una zona d'elevatge importanta.

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna
* Matèu Bloin

## Veire tanben
* Comunas de Tarn
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Pampalona (Albigés)

**Pampalona** (*Pampelonne* en francés) es una comuna lengadociana del Segalar  situada dins lo departament de Tarn e de la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Personas ligadas a la comuna
* Lucien Fabre, nascut à Pampalona lo 14 de febrièr de 1889, qu'obtenguèt lo Prèmi Goncourt en 1923

## Luòcs e monuments
* Roïnas del castèl de Turiés

## Vejatz tanben

### Articles connèxes
* Comunas de Tarn

### Ligams extèrnes
* Site de l'Associaxion Esportiva de Pampalona

## Nòtas
Salvanhac

**Salvanhac** (*Salvagnac* en francés) es una comuna lengadociana en País d'Albi situada dins lo departament de Tarn e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Salvanhac es atestat cap a 972 , *Selvaniaco* e en 1154, *Salvagnac*. Lo nom ven del nom latin d'òme **Silvanius*, derivat de *Silvanus*, o benlèu de *Salvanius*, ambe'l sufixe *-acum* , latinizacion del sufixe gallés *-aco(n)*. Salvanhac èra donc probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre *Silvanius*, o benlèu *Salvanius*.

## Istòria
Vila anciana. Apareis dins l’istòria en 1220, ambe la creacion d’un priorat benedictin patronizat per Ramon VI de Tolosa.
Baroniá fins a la Revolucion, la vila fortificada foguèt assetjada per las tropas d'Antòni Scipion de Juèsa pendent las guèrras de religion en novembre de 1586; Salvanhac gaireben foguèt roïnada en 1587 per òrdre del Parlament de Tolosa.
Levat las basas de las tors del castèl e qualques ostals dels sègles XVII e XVIII, coma lo dels Murats a costat de la pòsta, se tornèt bastit lo vilatge al sègle XIX.
De 1838 a 1950, Salvanhac èra plaça de fièras e mercats fòrça importanta.

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Salvanhac; es ara del canton de *Vignobles et Bastides* (en francés), doncas de Vinhals e Bastidas.
## Demografia

## Luòcs e monuments

* Rèstes del castèl de Salvanhac (demolit fin del sègle XIX, solas las tors demorèron).

## Personas ligadas a la comuna
* Loïsa Paulin i foguèt institutritz

## Veire tanben

### Articles connèxes
* Comunas de Tarn

### Ligams extèrnes
*  Salvanhac sul site de l'Insee

## Nòtas
Vabre

**Vabre** (*Vabre* en francés) es una comuna lengadociana en Caunés situada dins lo departament de Tarn e la region d'.

## Geografia

Vabre se trapa a l'èst del département du Tarn. Enclavat dins los monts de La Cauna, Vabre es traversat per Gijon, riu del mont que va dins Agot.

Los accèsses sovent son blocats per la nèu. Abans lo desvolopament del malhum de rotas, Vabre longtemps foguèt desservida per un pichon tren de vapor qu'anava de Castras a La Cauna.

## Istòria
Aquel vilatge de montanha foguèt marcat per dos grands episòdis de l'istòria:
* Lo protestantisme
* La Resisténcia pendent la Segonda Guèrra Mondiala

### Protestantisme
### Resisténcia

Vabre e los alentorns, a causa de las relacions comercialas de l'activitat del textil, e de la topografia protectritz dels luòcs, lèu venguèron un refugi pendent la Segonda Guèrra Mondiala. La populacion, subretot protestanta e marcada par sa pròpria istòria, aculhèt e aparèt los retirats, coma los refugiats josieus que jonhèron la Resisténcia organizada.

Lo Servici del Trabalh Obligatòri (STO), instaurat pel govèrn de Vichèi en febrièr de 1943, faguèt venir fòrça refugiats que se volián sostraire a aquela obligacion.

## Administracion

## Demografia

## Economia
Los dos sectors economics principals de Vabre èran dins l'istòria: lo granit, perque es prèp de Sidòbre, e lo textil. Uèi, existís pas mai d'industria textila dempuèi la crisi dels ans 1970 mas lo sector d'activitat ligat al granit demòra.

## Luòcs e monuments
### de Vabre
### a l'entorn
* Musèu del Protestantisme dins lo Naut Lengadòc, a Ferrièiras
* Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc, que Vabre n'es partida
* Sidòbre, al sud de Vabre.

## Personas ligadas a la comuna
* Michel Cals, escrivan

## Bibliografia
*  Jean Dartigue-Peyrou, *La glèisa réformée de Vabre au 18e siècle d'après les archives municipales*, Albi, 1906.
*  André Armengaud, *Vabre, village d'Occitanie*, Valdériès, 1986.
*  Guy Cals, Jacques Pons, *Vabre, mémoire d'un siècle*, Vabre, 2003 ; *Vabre au XIXe siècle, le temps des bâtisseurs*, Vabre, 2007.

## Nòtas e referéncias
 

## Veire tanben
* comunas de Tarn

## Ligams extèrnes
* site de la vila
* Comunautat de comunas
* Istòria dels Maquís de Vabre

## Nòtas
Dornha

**Dornha** (*Dourgne* en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e de la region d'.

## Geografia

## Toponimia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments
* La comuna de Dornha es coneguda per sos dos monastèris benedictins, l'abadiá d'En-Calcat e l'abadiá de Sante Escolastica, fondadas en 1890.
* Roïnas del castèl de Castelas, destoït per Simon IV de Montfòrt.

## Personas ligadas a la comuna
* Patrick Abrial : cantaire de rock, Escrivan e compositor.
* Hermine David faguèt de demoranças a l'Abadiá d'En-Calcat aprèp la mòrt de son marit lo pintre Pascin. I daissèt doas "*Madona amb l'enfant*" dels ans 1935.
* Maxime Jacob : compositor français.
* Brèç de familha des Jaurès.
* Camille Montagné, arquitecta, Prèmi de Roma en 1932, autor de la "Bola de Ranguelh" a Tolosa.
* Isabelle Rivière, Escrivana, marida de Jacques Rivière, escrivan, que dirigèt la NRF e sorre d'Alain Fournier, "l'Isabelle" de la dedicatòria de *Le Grand Maulnes*.
* Dom Robert, Benedictin e un dels mai grands artistas tapissièrs del sègle XX.
* Dom Clément Jacob, organista e compositor ligat a l'Abadiá d'En-Calcat.

## Nòtas e referéncias


## Veire tanben
### Articles connèxes
* Comunas de Tarn

### Ligams extèrnes
Puèglaurenç

**Puèglaurenç** o Puèg-Laurenç ([pèlljaurens] localament) (en francés *Puylaurens*) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia
Puèglaurenç domina de 375 m de naut la plana de Lauragués, a las pòrtas de la Montanha Negra.
Situada a 50 km a l'èst de Tolosa e 25 km a l'oèst de Castras.
Cap al nòrd, la val d'Agot e cap al sud, La Montanha Negra e los Pirenèus.
Coma las vesinas Sant Felitz de Lauragués, Montjuèi o Sant Julian, lo vilatge es bastit sus un puèg.
Lo vilatge es accessible per un malhum de carrièras de camp, venent de l'epòca ont los noiriguièrs e maquinhons de la region anavan a la grand plaça, lo dimècres matin, pel mercat de bestial. Un contorn de Puèglaurenç es dubèrt dempuèi 2008.

## Istòria
L'edificacion del castèl Cap de Castèl, que la fin de construccion data de 1258, foguèt fisada als corrògs catars sus òrdre de Sant Loís, que sos parents Blanca de Castelha e Loís VIII aurián passat per Puèglaurenç. Aquel bastit de bricas (monument istoric) situat al cap de vilatge serviguèt los interèsses convergents de Roma e de París dins la repression dels Catars. Aviá doas foncions parallèlas, politica e religiosa: capèla e preson del vilatge. Es uèi integrat a l'ostalariá que pòrta son nom.

## Administracion

## Demografia

## Personas ligadas a la comuna
* Antoine de l'Age
* Georges Frêche (1938-2010), president del Conselh Regional de la region de Lengadòc-Rosselhon, president de la Comunautat d'Aglomeracion de Montpelhièr e conselhièr municipal de Montpelhièr.
* Mariana, vilatge bèrç de la Mariana republicana.

## Nòtas e referéncias


## Veire tanben

### Articles connèxes
* Comunas de Tarn

### Ligams extèrnes
* Site de la vila
* Site del comitat de las fèstas
* https://web.archive.org/web/20081213023709/http://association.marianna.free.fr/ a per objectiu de promòure Mariana e son vilatge natal Puèglaurenç
* fotos de Puèglaurenç
* Puèglaurenç sul site de l'IGN
Heike Kamerlingh Onnes

**Heike Kamerlingh Onnes** (n. en 1853, m.1926) foguèt un fisician neerlandés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1913.
Groninga (omonimia)

**Groninga** pòt designar:
* Groninga (vila): la vila dels Païses Basses
* Groninga (província): la província dels Païses Basses
Valença (omonimia)

**Valença** pòt èsser:
* Valença, vila occitana del ,
* Valença (Charanta), vila occitana de Charanta Occitana,
* Valença o Valença d'Agen, vila occitana d'Agenés ()
* Valença d'Albigés, vila occitana de ,
* Valença de Baïsa, vila occitana de  ().

Aquestes noms se devon pas confondre amb Valéncia, dins los Païses Catalans.
Valéncia (omonimia)

**Valéncia** pòt èsser:
* Valéncia, vila dels Païses Catalans.
* lo País Valencian (tanben nomenat Valéncia o Comunitat Valenciana), region dels Païses Catalans e Comunitat Autonòma d'Espanha.
* la província de Valéncia.

Aquestes tèrmes se devon pas confondre amb Valença, en Occitània.
Droma (ribièra)

**Droma** es una ribièra d'Occitània, en Daufinat. Passa per Diá e Crest e se trai dins Ròse. Dona son nom au departament de Droma.

De  de longor, Droma a sa font dins lo Diés, au còl de Carabès dins la comuna de La Bastiá de las Fonts a  d'altitud, au sud de Vercòrs. Durant la traversaa de las montanhas dau Naut Diés, una vau estrecha, coneis un regim torrencial. Prèp de Luc de Diés, au site dich dau *[[Claps]]*, Droma fa un saut, es una de las curiositats localas. A partir de Crest, la vau s’alarja e la penda se demesís.
Filologia

La **filologia** es l'ensems de las discliplinas qu'estúdian las fonts oralas e escritas d'una lenga; aiçò inclutz la critica textuala, la critica literària, l'istòria e la lingüistica (especialament l'etimologia).

Al  èra la sciéncia precursora de la lingüistica e dempuèi lo sègle XX es venguda una part de la lingüistica. Aqueste tèrme significa inicialament amor (del grèc *philo-*) d'aprene e literatura (del grèc *-logia*).  

Dins las tradicions academicas de mantunas nacions, lo nom "filologia" descriu l'estudi d'una lenga amassa amb sa literatura e tanben los contèxtes istorics e culturals que son indispensables per tal de comprendre los trabalhs literaris e los autres tèxtes culturals significatius. La filologia compren doncas l'estudi de la gramatica, la retorica, l'istòria o l'interpretacion d'autors, coma tanben las tradicions criticas associadas a una lenga en particular.

Aquesta definicion ven un pauc curiosa uèi e la filologia tend ara a se referir als estudis academics associats a una lenga, en i gropar de domenis coma la fonetica, la morfosintaxi, la dialectologia, la lingüistica istorica, etc. dins la partida de lenga e los periòdes divèrses de la literatura que i correspondon. 

Demest las brancas de la filologia cal citar la lingüistica istorica. Foguèron observadas de semblanças prigondas entre lo sanscrit e las lengas europèas, tre lo sègle XVIII, çò que menèt a l'elaboracion de la teoria del protoindoeuropèu. L'interès de la filologia dins las lengas ancianas portèt a l'estudi de las lengas percebudas coma "exoticas" pendent lo sègle XIX pel fach que podrián aportar d'ajudas per comprendre las originas dels tèxtes mai ancians.

Als Estats Units d'America, l*'[[American Journal of Philology]]* foguèt fondat en 1880 per Basil Lanneau Gildersleeve, un professor de Letras classicas de l'Universitat Johns Hopkins. Dins lo domeni occitan cal citar la Revue des Langues Romanes, revista fondada a Montpelhièr e capitanejada per A. Roqueferrier a la fin del sègle XIX.

La filologia compren tanben d'analisis de tèxtes, la nomenada critica textuala, qu'assaja de reconstruire lo tèxt original perdut que serviguèt de modèl a las còpias manuscritas posterioras. Per o aconseguir, se basa sus las errors de transmission, dins las variantas localas e dins l'analisi exaustiva tant del tèxt coma del sieu supòrt per establir l'arbre genealogic de l'òbra. Aquesta branca es çò que s'entend coma filologia dins los païses francofòns, que preferisson d'utilizar d'autres tèrmes per la rèsta de las disciplinas lingüisticas.

## Filològs illustres

* Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff
* Hermann Diels
* Erich Auerbach ;
* Henri Barker ;
* Louis Dutens ;
* Jacob Bernays ;
* Victor Klemperer ;
* Friedrich Wilhelm Nietzsche ;
* John Ronald Reuel Tolkien.
* Adelbert von Keller
* Paul Meyer

## Referéncias
Cònsol

Un **cònsol** (al masculin) o una **consolessa** (al femenin) pòt èsser:
* Lo **[[primièr cònsol]]** : es la persona que dirigís una comuna.
* Lo **[[cònsol]]**: èra lo membre d'un conselh municipal del Regim Ancian.
* Lo **[[cònsol]]**: en Aran, es lo membre d'un ajuntament.
* Lo **[[cònsol]]**: es lo diplomata que representa son estat dins un estat estrangièr, dins una vila qu'es pas la capitala.
* Lo **[[cònsol]]**: èra lo títol dels dos caps d'Estat conjonches de la Roma antica, durant la Republica Romana, puèi lo títol d'un dels dos caps onorifics de l'Empèri Roman.

A l'Edat Mejana los cònsols èran los conselhièrs municipals ; partajavan l’administracion de la ciutat, d’aquel temps, amb lo poder feudal dau senhor (representant formal dau Rei) assegurat per lo viguièr (magistrat que rendiá la justícia abans la Revolucion de 1789. Viguier es la forma romanica, forma populara venguda del latin *vicarius* que a donat tanben vicari, forma sabenta).

La forma referenciala e classica d'aqueste mot es **cònsol, consolessa**, segon la nòrma classica de l'occitan, e es una forma valida dins totes los dialèctes. Las variantas innombrablas e localizadas coma *conse, cònse, còssol, còsso** son pas referencialas.
Kazimieras Būga

**Kazimieras Būga** (nascut lo 6 de novembre de 1879 a Pažiegė, a ras de Dusetos - mòrt lo 2 de decembre de 1924 a Königsberg e enterrat a Kaunas) èra un lingüista e filològ lituanian. Foguèt professor de lingüistica e trabalhèt mai que mai sus la lenga lituaniana.

Nomenat secretari personal del lingüista lituanian Kazimieras Jaunius, mostrèt son interès per la lingüistica e en 1905-1912 estudièt a l'Universitat d'Estat de Sant Petersborg. Puèi, contunhèt son trabalh sus l'indoeuropèu jos la supervision de Jan Niecisław Baudouin de Courtenay. S'installèt puèi a Königsberg (uèi Kaliningrad, dependéncia russa) per estudiar jos la direccion d'Adalbert Bezzenberge. En 1914 recebèt son diplòma de lingüistica. 

Sas recèrcas dels noms lituanians lo menèron a l'estudi de la toponimia. A partir d'eles poguèt determinar que lo centre istoric dels lituanians e dels autres pòbles baltics fins als sègles VI o IX èra estat just al nòrd d'Ucraïna a l'entorn del riu de Pripet. A mai estudièt la sequéncia cronologica dels manlèus a las lengas eslavas dins las lengas balticas.

Faguèt de reconstruccion lingüistica dels noms lituanians dels princes de la debuta del Grand Ducat de Lituània e provèt qu'èran pas d'origina eslava. Foguèt lo personatge essencial de l'idèa e de la creacion del Diccionari academic de lituanian (**Didysis Lietuvių Kalbos Žodynas** en lituanian).

## Referéncias
* Antanas Klimas (L'Universitat de Rochester), Kazimieras Būga e lo Diccionari academic de lituanian, Lituanus, Volume 27, No.4 - Winter 1981
*Kazimieras Būga, de l'Encyclopedia Lituanica I-VI, Boston, 1970-1978, publicada dins the Lithuanian Word de la Comission Seimas sus las tradicions e l'eiretatge de la lituanistica

## Vejatz tanben
### Ligams extèrnes

*Diccionari academic de la lenga lituaniana dins Internet
Primièr cònsol

Lo **cònsol màger** o **[[Primièr_cònsol#Variantas_dialèctalas|primièr]]** **cònsol** (ˈprononciat: ) es una persona en carga d'un municipi o una comuna. Representa l'organ monocratic plaçat a la cima de l'autoritat territoriala locala de basa que dins los diferents païses assumís de las denominacions diferentas: comuna, municipalitat, comuna, vila, ciutat, etc. Segon l'Estat, es elegit dirèctament pels ciutadans o abitants o indirèctament pel conselh municipal o municipal concernit.

## Variantas dialectalas

* *Cònsol* (fem. *consolessa*) ─ es la forma plus conservatriz e referenciala de la lenga occitana, segon Domergue Sumien. Patís pasmens qualques variacions foneticas:
** , dins una partida del lengadocian.
** , dins mantuns dialèctes, e mai lo lengadocian.
** , es una varianta de pronóncia populara.
* D'aquel meteis mot resulta atal diferentas grafias qu'adoptantent una pronóncia locala: cònse (cònsa), còssol (fem. còssola),  conse (fem. consa), consol (fem. consolessa / consula), consul (fem. consulessa).

* *Baile* (fem. bailessa) – Forma pròpria de la Val d'Aran – eissit del latin *baiŭlus* [ sul modèl del francés ancian *baillie*] ─ dirigís l'administracion locala per un mandat de 5 ans. 
* S*éndic** ─ Fòrma pròrpia de las Valadas Occitanas (en italian: *sindaco*).

* Regionalament se ditz *primè(i)r*/*prumè(i)r cònsol* (gasc.), *primèir cònsol* (auv.) o *primier cònsol* (prov.).

## Articles connèxes
* Comuna
* Municipi 
*Ostal de comuna

## Nòtas e referéncias
Prússia

**Prússia** (en alemand *Preußen*, (del latin: *[[Borussia]]*, *Prussia* o *Prutenia*; en polonés *Prusy*; en rus *Prussija*; en lituanian *Prūsija*) foguèt lo mai important dels ancians estats alemands. Se situava al nòrd de çò qu'èra l'anciana Alemanha unificada. La superficia totala d'aquela entitat arribèt a èsser de &nbsp;km² durant lo 2n Reich alemand (1871-1918). La Prússia originala nasquèt sus las ribas de la Mar Baltica dins çò qu'es actualament Lituània, Polonha e Russia. Coneguèt una tendéncia expansionista importanta cap a l'Alemanha renana, a l'oèst.

Ducat puèi reialme, venguèt en 1918 una republica jol nom d'Estat liure de Prússia.

Lo gentilici es **prussian**, **prussiana**.
Naut Aran

**Naut Aran** ei un municipi dera Val d'Aran. Constituït en 1968 damb era fusion des tèrmes d'Arties, Salardú, Gessa, Tredòs e Bagergue ei eth municipi mès vast dera val.
vinheta|283x283px|Glèisa de St. Andrieu (Salardú).

## Istòria
Eth municipi correspon ar ancian terçon de Pujò. Es creat per lo regim franquista eth 1968, per fusion des municipis de Arties, Bagergue, Gessa, Salardú e Tredòs.
## Administracion
Eth caplòc ei era vila de Salardú. 
Eth municipi compren cinc entitats municipaus descentralizades:
* Arties e Garòs (terçon deth madeish nom)
* Bagergue
* Gessa
* Tredòs
* Unha (tots en eth terçon de Pujòlo)

## Demografia
Era poblacion ei de  abitants ().

Poblacion des vilatges:

* Arties : 476
* Bagergue : 88
* Garòs : 158
* Gessa : 137
* Montgarri : 3
* Salardú : 452
* Tredòs : 154
* Unha : 96
* Vaquèira : 149

## Politica
Eleccions de 2015:

Eleccions de 2011:

## Referéncies

## Ligams extèrnes
* Siti oficiau deth municipi en catalan o en castelhan unicament
Bajas

**Bajas** (en francés: *Bages*) es una comuna occitana en Lengadòc, qu'aparten administrativament al departament francés d'Aude, dins la region d'.

Un provèrbi, que se retròba per Bages de Rosselhon, en Catalonha, es: *Anes pas a Bajas, que non parents o amics i ages*.

## Geografia

Panorama_bages_sud.jpg|Vista generala de Bajas.


[{  "type": "ExternalData",  "service": "geoline",  "ids": "Q201170",  "properties": {  "fill": "#fc3",  "stroke": "#ff1010"  }}]


### Perimètre del territòri

## Toponimia
### Bajas
Las fòrmas ancianas de *Bajas* son *villa Baiae* en 782, *in villa Bajas* en 806, *Villam Baiano* cap a 844, *Alodes de Bajas* en 966, *Castrum de Bagis* en 1271, *Bagas* en 1402, *Al loc de Bajas* en 1539, *Bajas* en 1589, *Bagues* en 1591, *Bages* en 1781. La prononciacion occitana es *Bájos* (grafia de l'abat Sabarthès) , donc probablament ['baʒɔs]. 
*Bajas* vendriá del nom latin d'òme *Bagia*, d'un nom gallic d'òme **Bāgios* (se lo sens es pas « los faus ») . Pel nom semblable, Bages de Rosselhon, Joan Coromines l'explica autrament, lo latin *baias*, a l'origina « estacion de banhs » e per extension « lòc plen d'estanhs » , çò que pòt pas correspondre melhor a la geografia de la comuna narbonesa (que pr'aquò a poscut cambiar un bocin dempuèi l'Antiquitat), que caracteriza l'Estanh de Bajas. 
### Estarac
Lòc situat al sud-oèst de Bajas.
Las fòrmas ancianas son : *Astarag* en 1007, *Alodium Sancti Pauli d'Estarag* en 1023, *Bastida de Astaraco* en 1392, *Starac* en 1619 .
Per de noms semblables, Astarac, país gascon que son nom ven probablament d'una localitat, o Estirac (*De Staraco* en 1300), Negre e Miquèu Grosclaude citan lo nom latin d'òme *Asterius*, ambe'l sufixe *-acum*; en realitat, caldriá una varianta **Asterus*. Se pòt pensar tanben al nom *Aster*, conegut en Gasconha, Catalonha e a l'entorn. Cossí que siá, Estarac, nom ancian, èra probablament una anciana proprietat antica.
### Prat de Sèst
Es un masatge important, situat sus l'anciana RN 113. Las fòrmas ancianas son : *Pratum Sextum* en 1023, *Casal de Sest* en 1138, *Grangia ad Prat des Set* en 1288, *Grangia de Prato de Sexto* en 1306, *Prat de Ceste* entre 1306 e 1500, *Chasteau dict Prad de Cest* en 1619, *Hospital de Prat de Cest* en 1639, *Courtal de Ceste* al sègle XVIII (mapa de Cassini), *Le Prat-de-Ceste* (cadastre). L'espital de Prat de Sèst foguèt donat a l'espital Sant Just o de la Crotz, a Narbona, en 1156, per la vescomtessa Ermengarda; les espitals de Narbona ne gausiguèron fins a 1782, mes l'espital foguèt suprimit pr'amor qu'èra expausat a las incursions dels enemics .

## Istòria

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Narbona-sud; es ara del canton de Narbona-2.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas d'Aude

## Ligams extèrnes
* Bajas sul site de l'Insee

## Nòtas
Kaliningrad

**Kaliningrad** (en rus: Калининград; en alemand: **Königsberg** o **Königsbarg** fins en 1946; en lituanian: *Karaliaučius*; en polonés: *Królewiec*) es una vila russa, situada dins un exclavament territorial formant l'óblast de Kaliningrad entre Polonha e Lituània, en riba de la mar Baltica. 

Königsberg foguèt fins a 1945 la capitala de la província de Prússia Orientala. Foguèt renomenat *Kaliningrad* aprèp l'ocupacion sovietica en 1946, del nom del President del Comitat Central del Partit, Mikhaïl Kalinin.

A Königsberg e dins la region a l'entorn, lo poder sovietic deportèt en 1945 la populacion alemanda (de lenga bassa alemanda) e la remplacèt per una populacion majoritariament russa.

## Galariá

Imatge:TramKaliningrad1.jpg|Una carrièra de Kaliningrad uèi, amb l'ostal dels sovièts al fons

Image:Reduit.jpg|Un restaurant modèrne dins una estructura de fortificacion dels ans 1860
Image:Kaliningradskiy cathedral rear.jpg|La catedrala vièlha, uèi

Image:Königsberg chateau(1890-1900).jpg|Lo castèl de Königsberg vèrs 1890
Image:Upravleniye23.jpg|Un ancian edifici administratiu prussian, ara vengut una residéncia amb d'apartaments
Image:Novostroiki.jpg|Immòble d'apartaments (s. XX)


## Referéncias
Königsberg

**Königsberg** o **Königsberg in Preussen** (en vièlh prussian : *Twangste, Kunnegsgarbs, Knigsberg* ; en lituanian: *Karaliaučius* ; en polonés: *Królewiec*), capitala de la Prússia Orientala, en riba de la mar Baltica, foguèt d'en primièr la capitala del ducat de Prússia, abans de venir un de las principalas vilas del reialme de Prússia puèi de l'Empèri alemand. Gaireben completament destruita durant la Segonda Guèrra Mondiala, foguèt rebatejada Kaliningrad après son anexion pels sovietics en 1946.
### Vejatz tanben
*Kaliningrad
Prospèr Estieu

[thumb|250px|Prospèr Estieu a la fin del sègle XIX (per [Eugèni Trutat)]]
thumb|250px|Retrach de Prospèr Estieu dins l'Istòria del Felibritge de G. Jordana)

**Prospèr Estieu** (Fendelha, Lauragués, 7 de julhet de 1860 - Pàmias, 11 de decembre de 1939) foguèt un escrivan, jornalista e subretot poèta occitan, activitats que portèt a mai de sa profession de regent. Es un personatge fòrça important dins la recuperacion de la grafia occitana modèrna qu'es a partir de son escritura e d'Antonin Perbòsc que s'establiguèron las fondamentas de la grafia elaborada e divulgada per Loís Alibèrt mai tard.
 
## Biografia

Prospèr Estieu nasquèt a Fendelha en 1860 dins una familha pagesa paura de Lauragués. Anèt al collègi a Castèlnòu d'Arri puèi al petit seminari de Carcassona abans de dintrar a l'Escòla Normala de la vila. De jove fondèt una revista de poesia *[[Poésie moderne]]* que i collaborava amb son amic August Forès. Trabalhava coma regent dempuèi 1879. En 1892 creèt l'Escòla Audenca a Carcassona. Fondèt tanben la revista Montsegur. Amb lo catalan Josep Aladern foguèt codirector de la revista *[[Occitania (revista)|Occitania]]*.

Son òbra coneguèt una influéncia fòrta del romantisme e subretot de las òbras de Victor Hugo. La reforma ortografica que prepausèt amb Perbòsc s'enfrontèt a una oposicion ostila del felibritge provençal.
Prenguèt sa retirada a Castèlnòu d'Arri en 1923 e ailà creèt los Grilhs del Lauragués. Demest sas autras contribucions a la causa occitana cal citar la creacion del Coletge d'Occitania en 1927.

## Òbras

* ***Lou Terradou, Sounets lengodoucians*** (1895)
* ***Bordons pagans*** (1899)
* ***Bordons Biblics*** 
* ***Flors d'Occitania*** (1906)
* ***La Canson Occitana*** (1908) 
* ***Lo Romancero Occitan*** (1912)
* ***Lo Flahut Occitan*** (1926)
* ***Las Oras Cantairas*** (1931)

## Ligams extèrnes
* ''Lou Terradou'' a Archive.org
Quetzalcoatl

**Quetzalcoatl** (*Ketsalkoatl* que en nauatl modèrne significa "sèrp emplumada") es lo nom nauatl de la divinitat de la Mesoamerica anciana, un dels dieus de la civilizacion astèca principalament.
 
Lo nom, "Quetzalcoatl", significa literalament sèrp-aucèl quetzal o sèrp amb plumas de quetzal (çò que vòl dire qu'es divin o apreciat) en lenga nahuatl. La civilizacion maia lo coneissián jol nom *Kukulkan*, e los quichés coma *Gukumatz*. Aquesta divinitat foguèt plan importanta per l'art e la religion de gaireben tota l'America Centrala pendent 2000 ans, dempuèi lo periòde preclassic fins a la conquista espanhòla. Las civilizacions olmèca, mixtèca, toltèca, astèca e la civilizacion maia adoravan la sèrp emplumada. L'adoracion de Quetzalcoatl compreniá de sacrificis animals, e dins d'autras tradicions se disiá que Quetzalcoatl s'opausava als sacrificis umans, contràriament a d'autres dieus dels astècas.

Los toltècas tenián un sistèma dual de cresenças. L'opausat de Quetzalcoatl èra Tezcatlipoca, que fugiguèt en exilh a causa de Quetzalcoatl. Los astècas adoptèron la cultura dels toltècas, pr'aquò ne faguèron de bessons, opausats, mas parius; Quetzalcoatl ne venguèt a èsser conegut coma lo Tezcatlipoca Blanc, en oposicion amb lo Tezcatlipoca Negre. Totes dos amassa, se pensava que creèron lo mond.

L'emperaire astèca Moctezuma II creguèt inicialament que l'arribada d'Hernan Cortés en 1519 èra lo retorn de Quetzalcoatl. Cortés aprofechèt aquela escasença per eliminar las oposicions a sa dominacion pendent la conquista.
Estanh de Bajas

[vinheta|400px|Panorama de [Bajas]]
**L'Estanh de Bajas** es un estanh litoral de la còsta lengadociana. Es situat dins lo departament d'Aude, al  sud de Narbona, dins lo Pargue Regional de Narbonesa, precisament entre los vilatges de Bajas, Sijan, Peiriac de Mar e Grussan. Es constituit per una lòna que comunica amb la Mar Mediterranèa per lo grau de La Novèla.

Al començament de la nòstra èra, fasiá partida d'un golf ont s'escampavan las aigas d'Aude e la Bèrra, abans que s'arenèsse progressivament e que se formèsse la correja litorala.
Èra conegut coma l'Estanh Màger, per oposicion als estanhs pichons vesins : Estanh Salin, Estanh Campinhòl, estanh de Comtessa, de Sesquièra, etc : *Ad Stagnum Majus* en 1352, *Stagnum de Narbona* en 1352, *Stagnum majus Narbonae* en 1477, *L'Estan Mage* en 1639 .

## Nòtas
Carlos Filipe Ximenes Belo

left|80px|Medalha prèmi Nobel

Carlos Filipe Ximenes Belo (n. en 1948) es un avesque catolic timorés, qu'a recebut lo Prèmi Nobel de la Patz en 1996, amb l'avocat José Ramos Horta.
La Novèla

**La Novèla** (*Port-la-Nouvelle* en francés) es una comuna occitana de Lengadòc situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.

Es un pòrt de comèrci sus la Mar Mediterranèa.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Port qui s'appelle la Novelle* en 1528, *Altra Novelha* en 1538, *Monepeyrous* en 1589.
L'explicacion es que La Novèla èra un pòrt creat recentament .

## Istòria
* La comuna se creèt en 1844 del territòri de Sijan .

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Sijan; lo canton es vengut *canton de las Corbièras Mediterranèa*, sense cambiar de composicion e Sijan n'es lo burèu centralizator.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

* Piet Moget

## Véser tanben
* Comunas d'Aude
## Ligams extèrnes
* La Novèla sul site de l'Insee

## Nòtas
Peiriac de Mar

**Peiriac de Mar** (en francés: *Peyriac-de-Mer*), o popularament **Peiriac de la Sal** , es una comuna occitana en Lengadòc, qu'aparten administrativament al departament francés d'Aude, dins la region d'.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Castrum Periachum* en 1080, *Periac* en 1080, *Peiriacum* en 1212, *Castrum de Petriaco* en 1282, *Petriacum Corbariae Inferioris* en 1388, *Peyriac* en 1402, *Peniacum* = *Petriacum* en 1521, *Le chasteau supérieur de Peyriac* (1276-1639), *Peiriac de Mer* en 1781 .
Lo sufixe *-acum*, latinizacion del sufixe gallic *-ācon*, pausa pas de problèma, mes lo nom del proprietari latin de la *villa* antica qu'èra a la plaça de Peiriac es *Petreius*, segon Dauzat e Rostaing , *Petrius* segon los Féniés .

## Istòria

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Sijan; lo canton es vengut *canton de las Corbièras Mediterranèa*, sense cambiar de composicion e Sijan n'es lo burèu centralizator.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments
* Glèisa Sant Paul, classada monument istoric en 1914 .

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas d'Aude

## Ligams extèrnes
* Peiriac sul site de l'Insee

## Nòtas
Thrash metal

Lo **thrash metal** qu'ei un estil musicau derivat deu heavy metal qui apareishó dens los ans 80. 

## Istorica

Au començar dels ans 80, navèths grops qu'apareishen qui hèn ua musica on se mesclan influéncias heavy metal (com Iron Maiden, Black Sabbath o Judas Priest) e punk (Exploited...). los purmèrs discs d'aqueth estil que son los de Metallica (los purmèrs), Slayer, Venom, Kreator, Megadeth etc... 
Quauques critics especializats que considèran que Trust estó lo purmèr grop thrash vist qu'èran a l'encòp un grop casi "punk" dab ua musica simpla e agressiva e paraulas engatjadas e un grop de hard rock dab un guitar-hero.

## Musica

Lo vèrbe "to thrash" que significa "trucar" en anglés. Lo nom de l'estil que vien donc de la faiçon de jogar agressiva deus trucaires. Qu'utilizan sovent ritmes binaris hòrt simples e rapides mes pas enqüèra los "blastbeats" qui haràn los trucaires de death metal o de black metal. Quan lo ritme n'ei pas rapide qu'ei sovent hòrt marcat e binari, a còps marciau
. Aqueths trucaires qu'exploraràn tanben las possibilitats de las doblas gròssas caishas e de las doblas pedalas. 

Los guitarristas de thrash qu'an ua predileccion peus ritmes simples dab acòrds de puishença (o powerchords) e que'us agradan tanben los soli. Entà seguir la rapiditat de la bateria, que hèn sovent anar-tornars rapides dab lo mediator. Quauques uns qu'an un nivèu tecnic hòra deu comun e qu'aiman d'ac har vàler. 

Enfin lo cant "thrash" que pòt estar cridat (véder l'article vocaus) o melodic. Dens aqueste segond cas que parlam meilèu de heavy thrash o power thrash.

## Vejatz tanben
* Black metal
* Black metal sinfonic
* Heavy metal
* Death metal
* Metal gotic
Tlàloc

[vinheta|240x240px|Estatua de Tlàloc defòra del Musèu Nacional d'Antropologia e Istòria de la [Ciutat de Mexic.]]
**Tlàloc** (sonat d'unes còps que i a **Nuhualpilli**) es lo nom nauatl del Dieu de la pluèja e de la fertilitat dins la religion teotioacana e nauatl. Èra conegut jos d'autres noms dins tot l'airal d'America Centrala. A la debuta representava l'aiga terrèstra, que la sèrp emplumada representava l'aiga celèsta. Es mai conegut per sos ligams a la cosmologia astèca. Los astècas fasián de sacrificis d'enfants per l'onorar, que pensavan que Tlàloc èra lo responsable dels periòdes de secada e dels aigats. Pensavan a mai que d'autres dieus avián creat Tlàloc. Aqueste dieu es originari de la cultura de Teotihuacan. Quand tombèt la vila, passèt a Tula e a partir d'aquel ponch son culte s'espandiguèt dins los vilatges nauatls. Los teotihuacans aguèron de contactes amb los maias e en consequéncia eles tanben l'adoptèron o l'identifiquèron a la forma del dieu Chaac.
vinheta|180x180px|Chaac
Dins la cosmologia tlaxcaltèca, Tláloc s'èra maridat bèl primièr amb Xochiquetzal, diva de las flors, mas Tezcatlipoca sequestrèt aquesta diva. Tlàloc doncas se tornèt maridar, aqueste còp amb Matlalcoeie. A una sòrre ainada que se sona Huixtocíhuatl.
vinheta|180x180px|'''Tlàloc''', coma apareis dins lo Codex Borgia
Organisme vivent

En biologia, un **organisme** (sovent nomenat **èsser vivent**) ei un ensems d'atòms e molecules que forme ua estructura materiau fòrça organizada e complèxa, ena quau intervien sistèmes de comunicacion molecular, que se restaque damb eth miei ambient damb un escambi de matèria e energia d'ua forma ordenada e qu'exercís es foncions basiques dera vida que son era nutricion, relacion e era reproduccion, de tau manèra qu'es organismes actuen e foncionen per se madeishi sense pèrder eth sòn nivèu estructurau.

## Nòtas
 

## Bibliografia
*
Sant Ròc

thumb|right|200px|Sant Ròc qu'aganta son bordon e mòstra sa plaga.

**Sant Ròc** (nascut a Montpelhièr cap a 1295 - mòrt a Voghera en 1327) es un dels sants occitans mai coneguts internacionalament. Ròc que foguèt confessor a Montpelhièr, venguèt lo patron des cardaires. Es onorat lo 16 d'agost.

Ròc nasquèt a Montpelhièr, filh unenc d'un consol de la vila e d'una maire Libèra. Foguèt orfanèl jovenet e fisat a un oncle. Estudièt probable la medecina que, per sonhar un bubon, emplegava una lanceta, instrument qu'emplegavan ja los metges de la vila (Montpelhièr ten dempuèi 1141 sas escòlas de medecina). A sa majoritat, distribuiguèt totes sos bens als paures e partiguèt en pelegrinatge cap a Roma.

Es lo sant pus invocat, a partir de l'Edat Mejana, coma protector de la terribla calamitat de la pèsta, e sa popularitat es encara espandida. Son patronatge s'es progressivament estendut al monde paisan, als animals, a las grandas catastròfas coma los terratrèms, las epidemias e las malautiá grèvas; dins un sens pus modèrne, es un exemple de solidaritat umana e de caritat crestiana, al nom del volontariat. Al fial dels sègles, venguèt un dels sants mai coneguts sul continent europèu e otra-mar, ma es taben demorat un dels pus misterioses.

## Ligams extèrnes

* (en francés) Association Internationale Saint Roch de Montpelhièr bibliografia, distribucion d'aiga lo 16 d'agost, calendièr de las Fèstas, contacte de las diferentas delegacions internacionalas... 
* (en francés) Sit del santuari Sant Ròc a Montpelhièr vila de sa naissença
Grussan

**Grussan**  (*Gruissan* en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Gruxan* en 1080, *Gruissanum* en 1156, *Castrum de Gruissano* en 1165, *Groissanum* en 1227, *Grussan* en 1259, *Castrum de Groyshano* en 1289, *Villa de Grussano* en 1302, *Gruyssanum* en 1326, *Groxsa* en 1342, *Castrum de Grossano* en 1344, *Ecclesia de Gruysano* en 1445, *Grussa*, *Gruyssa* en 1537, *Grussan* en 1585, *Grucssan* en 1590, *Gruixa* en 1594, *Greusa* en 1594, *Gruisan* en 1671, *Gruissan* en 1781. La prononciacion occitana es *Grusà* ,  dins la grafia de l'abat Sabarthès, donc [gry'sa].
*Grussan* seriá lo resultat del nom gallic d'òme *Grussius*, ambe'l sufixe *-anum* . Autra solucion (tirada de Negre ?), totjorn ambe *-anum*, lo nom latin d'òme *Crocius* , foneticament malaisida. Cal precisar que *-ano(n)* es tanben un sufixe celtic  e qu'un nom gallic ambe'l sufixe *-an-* es pas una formacion ibrida.
Delamarre dins *Noms de Lieux celtiques de l'Europe ancienne* non cita ni *Grussan* nimai lo nom d'òme *Grussios*.
### Las Gaitas
Es un lòc de las comunas de Grussan e de Narbona. Las fòrmas ancianas son : *Las Gachas* en 1305, *Portellum de Gachis* en 1329, *Planum de las Gaitas* en 1344, *Pech de las Gueytes* (cadastre de Narbona), *Les Gaites* (cadastre de Grussan) . 
Passatge aparent de *gachas* a *gaitas* ?

## Istòria

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Corçan; es ara del canton de Narbona-2.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luòcs e monuments

* Capèla de Nòstra Dama dels Auzils

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Annèxas

### Voses connèxas

* La Clapa
* Narbonés
* Narbona

## Ligams extèrnes
* Grussan sul site de l'Insee
* http://www.ville-gruissan.fr site de la comuna de Grussan, que lo jornal municipal se sona "Gruss@nòt"
* Brigida Gleyzes, 'Vira Lenga' en parlar de Grussan

### Nòtas