Iris (genre vegetal)

L’**Iris** es un genre de plantas vivaças de rizòma o bulbs de la familha de las Iridacèas. Lo genre *Iris* conten 210 espècias e fòrça varietats orticòlas.

## Espandiment
Coma fòrça plantas de flors, los primièrs iris apareguèron cap a la fin del Cretacèu (Campanian) fa unes 80 milions d'annadas dins una zona venguda uèi l'Antartida.

s’encontran d’Iris dins tot l'emisfèr nòrd, que siá en Euròpa, en Asia, en Africa del Nòrd e en America del Nòrd.

## Etimologia
esquèrra|vinheta|Dieu Òrus de la mitoologia egipciana
Lo mot « iris » venent del latin medieval *iris*, *iridis*, manlèu del grèc *Iris*, *Iridos* designant la  dels dieus, personificacion de l'arcolan.

## Simbòls

### Associada a l’Òrus egipcian
Pels Egipcians, l’iris es associada Òrus, lo dieu Falcon, una de las mai ancianas divinitats egipcianas. Òrus simboliza lo solelh del matin e lo solelh de vespre. Las colors vivas e varadas de la flor ne faguèron lèu lo simbòl d’un arcolan reünissent lo cèl e la tèrra.

## Perfum
Unas espècias son fòrça cercadas en perfumeriá per los rizòmas, qu s’extrai l'esséncia d'iris e son principal composant, l'irone. Son *[[Iris germanica]]* amb subretot sa forma blanca mai coneguda jol nom d'iris de Florença e *[[Iris pallida]]*, cultivat en Itàlia e al Marròc. Sembla que lo vam de l'iris coma perfum seriá estat lançat per Caterina de Medici.

Al sègle XVII, s'utilizava en polvera pels pels: lo risòma èra trissat, passat, donant una polvera que sentissiá bon coma la violeta, proprietat deguda a l'irona.

## Descripcion
drecha|vinheta|Fuèlhas d'iris
Plantas vivaças, compausadas que las mai espandidas son:

* las bulbosas (tipe iris d’Olanda) ;
* los iris de rizòma (tipe iris de jardin) 

Las fuèlhas son altèrnas, de basa engainanta, gaireben sempre ensifòrmas.
esquèrra|vinheta|240x240px|Fruchs d'un iris
Grandas flors ermafroditas gropadas en cimas elocoïdas, enrodadas unas din l’autra dins de bractèas nomenadas espatas, puèi se dobrissent en sièis tepals petaloïds semblables dispausats sus dos rengs:

* los tres tepals exteriors o sepals son orizontals o arcats, de larg limbe;
* los tres tepals interiors o petals, mai pichons, son quilhats, sovent connivents.

Tres etaminas son constituidas de dos elements: lo filament e l'antèra sus que se trapa lo pollèn, inseradas a la base dels tepals exteriors, d’antèras extròrsas (lo pollèn es liberat cap a l'exterior de la flor, dins lo cas los tres grands tepals).

L’estil es de tres stigmatas plan dilatats, petaloïds.

Lo fruch, sodat amb lo tub del periant, es una capsula de tres lòtjas contenent un ensems de granas.

## Espècias màger
vinheta|240x240px|Palais de Knossos, lo prince dels "liris"

* *Iris aphylla* L.
* *Iris foetidissima* L.
* *Iris germanica* L.
* *Iris graminea* L.
* *Iris latifolia* (Mill.) Voss
* *Iris lutescens* Lam.
** *Iris lutescens subsp. lutescens*
* *Iris orjenii* Bräuchler & Cikovac
* *Iris pallida* Lam.
* *Iris pseudacorus* L.
* *Iris sibirica* L.
* *Iris spuria*
** *Iris spuria subsp. maritima* (Lam.) P.Fourn. - Iris maritime
* *Iris xiphium* L.

## Classificacion botanica
[esquèrra|vinheta|Los [Rizòma|rizòmas dels iris contribisson e estabilizar las broas e baldrases dels cors d'aiga]]
vinheta|'''Floricultura''' d'Adolphe Buyssens (1910)<br /><br />fig.132 - Iris Kaempferi
I aguèt diferentas classificacions dins l'istòria. La mai recenta es de Brian Matthew en 1989.

Leogenre Iris es divisat en 6 sosgenres ː

* Iris (Iris barbus de rizòmas) tanben nomenat 'pogon" ("barba" en grec) o "Eupogon" (barba veraia)
* Limniris (Iris sens barba de rizòmas)
* Xiphium (Iris de bulbe mòl, ancianament genre Xiphion)
* Nepalensis (Iris bulbós, ancianament genre Junopsis)
* Scorpiris (Iris de bulbe mòl, ancianament genre Juno)
* Ermodactyloïds (Iris de bulbe reticulat: ancianament genre Iridodictyum)

Cadun dels sosgenres se divisan en diferentas seccions e espècias.

### Sosgenre ''Iris''
Iris barbós de rizòmas
##### Seccion Iris  - Iris barbut
[thumb|[Iris aphylla à barbe blanche.]]
thumb|''Iris germanica''
[thumb|''[Iris reichenbachii*]]
* *Iris adriatica* <small>Trinajstic ex Mitic</small>
* *Iris albertii* <small>Reg.</small>
* *Iris albicans*
* *Iris alexeenkoi* <small>Grossh.</small>
* *Iris aphylla* <small>L.</small>
***Iris aphylla subsp. hungarica* <small>([[Franz de Paula Adam von Waldstein|Waldst.]] & [[Kitaibel|Kit.]]) Helgi </small>
* *Iris attica* <small>(Boiss. & Heldr.) Hayek</small>
* *Iris benacensis* <small>A.Kern. ex Stapf</small>
* *Iris bicapitata* <small>Colas</small>
* *Iris croatica* – Perunika <small>I.Horvat & M.D.Horvat</small>
* *Iris cypriana* <small>Foster & Baker</small>
* *Iris flavescens* <small>Delile</small>
* *Iris furcata* <small>Bieb.</small> – Forked Iris
* *Iris germanica* <small>L.</small> incluant *I. × barbata*)
* *Iris × germanica'' nothovar. ''florentina* <small>Dykes</small>
* *Iris glaucescens* <small>Bunge</small>
* *Iris griffithii* <small>Baker</small>
* *Iris hellenica* <small>Dionysios Mermygkas, Kit Tan & Artemios Yannitsaros</small>
* *Iris imbricata* <small>Lindl.</small>
* *Iris junonia* <small>Schott ex Kotschy</small>
* *Iris kashmiriana* <small>Baker</small>
* *Iris lutescens* <small>Lam.</small> (including *I. italica*)
* *Iris marsica* <small>I.Ricci & Colas.</small>
* *Iris mesopotamica* – [[Iris mesopotamica]]
* *Iris orjenii* – [[Orjen Iris]] <small>Bräuchler & Cikovac</small>
* *Iris pallida* – [[Sweet Iris]], Dalmatian Iris <small>Lam.</small>
***Iris pallida subsp. cengialti* <small>(Ambrosi ex A.Kern.) Foster</small>
***Iris pallida subsp. illyrica* ([[Iris illyrica]]) <small>(Tomm. ex Vis.) K.Richt.</small>
* *Iris perrieri* <small>Simonet ex P.Fourn.</small>
* *Iris pseudopumila* <small>Tineo</small>
* *Iris pumila* <small>L.</small>
* *Iris purpureobractea* <small>B.Mathew & T.Baytop</small>
* *Iris relicta* <small>Colas.</small>
* *Iris reichenbachii* <small>Heuff.</small> [[Iris reichenbachii]]
* *Iris revoluta* <small>Colas.</small>
* *Iris sambucina* <small>L.</small>
* *Iris scariosa* <small>Willd. ex Link</small>
* *Iris schachtii* <small>Markgr.</small>
* *Iris setina* <small>Colas.</small>
* *Iris suaveolens* <small>Boiss. & Reut.</small> (incluant *I. iliensis*)
* *Iris subbiflora* <small>Brot.</small>
* *Iris taochia* <small>Woronow ex Grossh.</small>
* *Iris timofejewii* <small>Woronow</small>
* *Iris variegata* <small>L.</small> Iris Hongrois

==== Section *Oncocyclus* ====
[[Fichièr:תמונה 850.jpg|thumb|*Iris bismarckiana*]]
Iris Oncocyclus (de cèrcle coflats) en referéncia a l'[[arilha]] present sus las granas.
* *Iris acutiloba* <small>C.A.Mey.</small> (including *I. ewbankiana*)
* *Iris antilibanotica* <small> Dinsm.</small>
* *Iris assadiana* <small>Chaudhary, Kirkw. & C.Weymolauth</small>
* *Iris atrofusca* <small>Baker</small>
* *Iris auranitica* <small> Dinsm.</small>
* *Iris atropurpurea* <small>Baker</small>
* *Iris barnumae* <small>Baker & Foster</small>
* *Iris basaltica* <small> Dinsm.</small>
* *Iris bismarckiana* <small>Reg.</small> – [[Nazareth Iris]]
* *Iris bostrensis*  <small>Mouterde</small>
* *Iris camillae* <small>Grossh.</small>
* *Iris cedreti* <small>Dinsm. ex Chaudhary</small>
* *Iris damascena* <small>Mouterde</small>
* *Iris gatesii* <small>Foster</small>
* *Iris grossheimii* <small>Woronow ex Grossh.</small>
* *Iris haynei* <small>(Baker) Mallet.</small> – [[Gilboa Iris]]
* *Iris hermona* <small>Dinsm.</small> – [[Hermon Iris]]
* *Iris heylandiana* <small>Boiss. & Reut.</small>
* *Iris iberica* <small>Hoffm.</small>
***Iris iberica subsp. elegantissima* <small>(Sosn.) Fed. & Takht.</small>
***Iris iberica subsp. lycotis* <small>(Woronow) Takht.</small>
* *Iris kirkwoodi* (including *I. calcarea*)
* *Iris lortetii* <small>Barbey ex Boiss.</small>
** *Iris lortetii var. samariae* <small>(Dinsm.) Feinbrun</small>
* *Iris mariae* <small>Barbey.</small>
* *Iris meda* <small>Stapf</small>
* *Iris nigricans* <small> Dinsm.</small>
* *Iris nectarifera* <small>Güner</small>
* *Iris paradoxa* <small>Steven</small>
* *Iris petrana* <small>Dinsm.</small>
* *Iris polakii* <small>Stapf</small>
* *Iris sari* <small>Schott ex Bak.</small>
* *Iris schelkownikowii* <small>Fomin</small>
* *Iris sofarana* <small>Foster</small>
* *Iris sprengeri* <small>Siehe</small>
* *Iris susiana* <small>L.</small> – [[Mourning Iris]]
* *Iris swensoniana* <small> Chaudhary, G.Kirkw. & C.Weymouth</small>
* *Iris westii* <small>Dinsm.</small>
* *Iris yebrudii* <small>Dinsm. ex Chaudhary</small>

==== Section *Hexapogon* ====
Iris de 6 barbas
* *Iris falcifolia* <small>Bunge</small>
* *Iris longiscapa* <small>Ledeb.</small>

==== Section *Psammiris* ====
[[Fichièr:Iris humilis subsp arenaria.jpg|thumb|*Iris arenaria* (ancianament *Iris humilis subsp arenaria*)]]
Iris dels sables
* *Iris arenaria* <small>Waldst. & Kit.</small>
* *Iris bloudowii* <small>Ledeb.</small>
* *Iris curvifolia* <small>Y.T.Zhao</small>
* *Iris humilis* <small>Georgi</small>
* *Iris kamelinii* <small>Alexeeva</small>
* *Iris mandschurica* <small>Maxim.</small>
* *Iris potaninii* <small>Maxim.</small>
* *Iris vorobievii* <small>N.S.Pavlova</small>

==== Section *Pseudoregelia* ====
[[Fichièr:Iris tigridia.JPG|thumb|*Iris tigridia* de Russie]]
* *Iris cuniculiformis* <small>Noltie & K.Y.Guan</small>
* *Iris dolichosiphon* <small>Noltie</small>
* *Iris goniocarpa* <small>Bak.</small>
* *Iris hookeriana* <small>Fost.</small>
* *Iris ivanovae* <small>Doronkin</small>
* *Iris kemaonensis* <small>Wall.</small>
* *Iris leptophylla* <small>Lingelsheim</small>
* *Iris narcissiflora* <small> Diels.</small>
* *Iris sikkimensis* <small>Dykes</small>
* *Iris tigridia* <small>Bunge ex Ledeb.</small>

==== Section *Regelia* ====
* *Iris afghanica*<small> Wendelbo</small>
* *Iris darwasica*<small>Regel</small>
* *Iris heweri* <small>Grey-Wilson & Mathew</small>
* *Iris hoogiana* <small>Dykes</small>
* *Iris korolkowii* <small>Regel</small>
* *Iris kuschkensis* <small>Grey-Wilson & Mathew</small>
* *Iris lineata* <small>Foster ex Regel</small>
* *Iris stolonifera* <small>Maxim.</small>

=== Sosgenre *Limniris* ===
[[Fichièr:Iris_ensata_cv_kumoinogan.jpg|vinheta|*Iris ensata*]]
[[Fichièr:Iris_pseudacorus1.jpg|vinheta|*Iris pseudacorus*]]
[[Fichièr:Iris_versicolor_4.jpg|vinheta|*Iris versicolor*]]

==== Seccion Limniris ====


==== Seccion *Lophiris* ====
Seccion tanben nomenada 'Evansias' o iris de crèstas
[[Fichièr:Iris_milesii_I_IMG_6615.jpg|vinheta|*Iris milesii*]]
[[Fichièr:Iris_wattii_4.jpg|vinheta|*Iris wattii*]]

* *Iris confusa*
* *Iris cristata*
* *Iris formosana* <small>Ohwi</small>
* *Iris henryi* <small>A.Gray</small>
* *Iris japonica* <small>Thunb.</small>
* *Iris lacustris*
* *Iris latistyla* <small>Y.T.Zhao</small>
* *Iris milesii* <small>Foster</small>
* *Iris speculatrix* <small>Hance</small>
* *Iris subdichotoma* <small>Y.T.Zhao</small>
* *Iris tectorum* <small>Maxim.</small>
* *Iris tenuis* <small>S.Wats.</small>
* *Iris wattii* <small>Baker ex Hook.f.</small>

==== Seccion *Unguiculares* ====

* *Iris lazica* <small>Albov</small>
* *Iris unguicularis* <small>Poiret</small>

*'ibrids non categorizats**

* ''Iris thompsonii'' <small>R.C.Foster</small> – (Thompson's Iris) (formerly in ''I. innominata'')
* ''Iris × robusta'' <small>E.Anderson.</small> – (Robust Iris) (''I. versicolor × I. Virginica'')
* ''Iris × sancti-cyri''<small>J.</small><small>Rousseau</small> – (Saint-Cyr iris) (''I. hookeri × I. versicolor'')

=== Sosgenre Xiphium ===
Iris de bulbes mòls. Ancianament genre ''Xiphion''. Iris espanhòl
[[Fichièr:Iris_latifolia1.jpg|vinheta|''Iris latifolia'']]
[[Fichièr:Iris_lusitanica_01.jpg|vinheta|Iris lusitanica, ''Iris xiphium'' var. ''lusitanica'']]

* ''Iris boissieri'' <small>Henriq</small>
* ''Iris filifolia'' <small>Boiss.</small>
* ''Iris juncea'' <small>Poir.</small>
* ''Iris latifolia'' – English Iris
* ''Iris lusitanica'' <small>Ker Gawl.</small>
* ''Iris rutherfordii'' <small>M Rodriguez, P Vargas, M Carine and S Jury</small>
* ''Iris serotina'' <small>Willk. in Willk. </small><small>& Lange</small>
* ''Iris tingitana'' <small>Boiss. </small><small>& Reut.</small> – (Morocco Iris)
* ''Iris xiphium'' <small>syn. </small><small>Iris x hollandica</small>; Iris Espagnol, iris Hollandais

=== Sosgenre Nepalensis ===
Iris bulbós. Ancianament genre ''Junopsis''.

* ''Iris collettii'' <small>Hook.</small>
* ''Iris decora'' <small>Wall.</small>
* ''Iris staintonii'' <small>H Hara</small>
* ''Iris barbatula'' <small>Noltie & Guan</small>

=== Sosgenre Scorpiris ===
Iris de bulbs mòls. Ancianament genre ''Juno''.
[[Fichièr:Iris_palaestina_1.JPG|vinheta|''Iris palaestina'']]
[[Fichièr:Iris_regis-uzziae_in_Israel.jpg|vinheta|Iris regis-uzziae en Israel]]


=== Sosgenre Ermodactiloïds ===
[[Fichièr:Iris_reticulata.jpg|vinheta|''Iris reticulata'']]
[[Fichièr:Iris_reticulata_closeup.jpg|drecha|vinheta|''Iris reticulata'']]
Iris de bulbe reticulat. Ancianament genre ''Iridodictyum''.

=== Autres ===

* ''Iris dichotoma'' <small>Pall.</small> (Vesper Iris) (anciennement Pardanthopsis)
* ''Iris domestica''

== Classificacion orticòla ==
L’obtencion per ibridacion de fòrça nombroses cultivars menèt a l’elaboracion d’una classificacion orticòla plan diferenta de la botanica pels iris de jardin.

== Illustracions ==
<gallery>
Fichièr:VanGogh-Irises 1.jpg|<center>Les Iris de <br>[[Vincent van Gogh]]</center>
Fichièr:Iris 'Blue Staccato' J1.jpg|<center>''Iris 'Blue Staccato' ''</center>
Fichièr:ThiMil_Iris.jpg|<center>Cétoines dans un iris</center>
Fichièr:Iris_Flower_Hubr_iridaceae-2_Luc_Viatour.jpg|<center>Iris hybride</center>
Fichièr:Iris_mauve.JPG|<center>Iris hybride</center>
Fichièr:Iris jaune.JPG|<center>Iris hybride</center>
Fichièr:Hybrid Iris.JPG|<center>Iris hybride</center>
Fichièr:Iris jaune sur fond noir.jpg|<center>Iris hybride</center>
Fichièr:Iris blanc.JPG||
Fichièr:Iris mauve 22.JPG||
</gallery>

== Enemics ==
L’Oxythyrea funesta pòt s'atacar a las flors d'iris.

La pupa d’Orthochaeta dissimilis s'ataca al pollèns.

Los [[Lepidoptera|parpalhons]] de nuèch ([[Arna|eterocèrs]]) suivants se noirisson d**'iris*' :

* *Ctenucha virginica* (Arctiidae),
* *Plusia festucae* (Noctuidae).
* *Macronoctua onusta'' (Noctuidae).

En climat umid, l'eterosporiòsi (Cladosporium iridis) pòt crear de tascas brunas sul fulham sens damatjar la florason nimai los rizòmas. se cura al fongicid (mesclat a un còrs gras per aderirr a las fuèlhas cirosas) al començament de la sa son quand las fuèlhas atenhon 10 cm (cada setmana pendent 4 a 6 setmanas) per limitar la propagacion dels espòrs que poiriá tuar la planta en unas annadas.

La poiridura mòla, provocada per la bactèri Erwinia carotovora, pòt s’atacar als rizòmas. Alara, venon mòl e preonon una mala odor. Se passa sus un sol demorant tròp umid e/o ric en matèria organica mal descompausada. Cal levar tota la partida tocada en copant en partida sana amb un talh net, puèi daissar secar la superfícia de copa e vaporizar amb un antiseptic de tipe aiga de javel o permanganat en dilucion.

## Nòtas e referéncias

## Ligams extèrnes

* Société Française des Iris et plantes Bulbeuses  (fr)
* Tout savoir sur les iris expliqué par L'iriseraie
* Glossaire des iris (site la Société française des iris et plantes bulbeuses (SFIB))
* un site web complet sur les iris (en)
* The American Iris Society  (en)
* Iris Enzyclopedia of the American Iris Society  (en)
* Historic Iris Preservation Society  (en)
* (en) Référence Flora of North America : Iris  
* (en) Référence Flora of China : Iris  
* (en) Référence Flora of Pakistan : Iris  
* (en) Référence FloraBase (Australie-Occidentale) : classification Iris  
* (fr+en) Référence ITIS : Iris  L. (+ version anglaise)
* Référence Tela Botanica (France métro) : Iris L. 
* (en) Référence NCBI : Iris
*