open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Felis lunensis

**Felis lunensis** (lo gat de Martelli) es un felin escantilhat de la subfamilha dels Felinae. Fa 12 millions d'annadas, nasquèt lo genre Felis e donèt naissença a la majoritat de pichons gats d'uèi lo jorn. Felis lunensis foguèt lo primièr de l'espècia dels modèrns Felis, e demorèt ara fa 2.5 millions d'annadas, pendent lo Pliocèn. D'especimèns fossils de F. lunensis son estats encontrats en Itàlia e Ongria  Las evidéncias fossilas suggerison que lo gat salvatge modèrn europèu Felis silvestris catus seriá evolucionat dempuèi F. lunensis pendent lo Pleistocèn mejan  Aquò auriá coma resulta lo classament de F. lunensis segon lo cercaire coma una subespècia de Felis silvestris.

L'especimèn olotipe seriá estat descrich per lo cercaire Ugolino Martelli en 1906 e es uèi lo jorn conservat a l'Universitat de Florença.

### Referéncias
Ais (mecanica)

vinheta|Ais
Un **ais** (var. **aisse**, **èish**), es une pèça mecanica rectilinèa a l'entorn de que torneja una o mai autras pèças. Per exemple, una ròda de veïcul torneja a l'entorn d'un ais qu'es el solidari del veïcul.

A la diferéncia de l'arbre, l'ais transmet pas de parelh, d'esfòrç de torcedura: servís sonque a guidar en rotacion o una translacion.

La relotgeriá utiliza fòrça los aises. Tipicament, es amb los engranatges que los aises son utilizat: dins un sistèma d'engranatges, mai sovent son pas que las ròdas dentadas que transmeton los esfòrces.

La causida del diamètre d'un ais es fòrça importanta. Per de bon guidatge, cal que la longor siá al mens dos còps mai important que lo diamètre.

Al vibrar, un solid en tornejant amb un desequilibre de rotacion aurà tendéncia a desformar l'ais (mecanic) per venir sus son ais (geometric) de rotacion.
Magnadapis

**Magnadapis** es un genre de primat adaptifòrme que demorèt en Euròpa pendent l'edat de l'Eocèn.

### Referéncias
Ysengrinia

vinheta|Ysengrinia demorèt pendent l'Oligocèn e lo Miocèn en plusors continents.
**Ysengrinia** es un genre escantilhat de grand mamifèr carnivòr trincador d'òsses atanben coneguts coma òsses-can, de la familha dels Amphicyonidae, que demorèron en Euròpa pendent l'Oligocèn mai ancian e lo Miocèn, e en America del Nòrd pendent lo Miocèn mai recent, e que tanben poiriá aver demorat en Africa del Sud-Oèst pendent lo Miocèn mai recent.    

### Taxonomia
Ysengrinia foguèt aital nomentat per Leidy (1853). Puèi tornat nomentar per Ginsburg (1965). es estat classat dins los Amphicyoninae per Hunt (1998); e dins lo genre dels Amphicyonidae per Ginsburg (1965), Carroll (1988) e Hunt (2002).

### Morfologia
Un solet especimèn foguèt estudiat per Legendre e Roth e foguèt estimat que podiá aver pesat 71.6 kg.

### Referéncias
Hoanghonius

**Hoanghonius** es un genre escantilhat de primat adapifòrme que demorèt en Asia pendent l'Eocèn mejan. 

### Referéncias
Shizarodon

**Shizarodon** es un genre de primat de la familha dels lemurifòrmes  que demorèt en Oman pendent l'Oligocèn recent. 

#### Referéncias
Arbre (mecanica)

[vinheta|Arbre aparelhat a la presa de fòrça de l'atelatge d'un [Tractor|tractor agricòl.]]
[vinheta|Arbre de [turbopropulsor.]]
[vinheta|[Aissèl rèire de Škoda 422.]]
Un **arbre** es un organ mecanic transmetent una poténcia jos forma d'un parelh e d'un movement de rotacion. La forma cilindrica d'aqueste organ es a l'origina de son nom.

## Descripcion
Los arbres de maquinas son mai sovent eissits de bruts fargats puèi usinat per tornatge. L'extrusion es tanben un biais corrent d'obtenir per aqueste mena de pèça. Son plan rarament eissits de bruts motlats, per de rasons de resistància mecanica insufisanta.

L'arbre pòrta mai sovent d'engranatges, carrèlas, volant d'inercia, manivèlas, pinhons de cadena o autres elements que transmeton una posicion angulara o una poténcia. Es un dels elements mecanics mai frequentament utilizats.

Selon sa geometria e sas foncions, un arbre pòt se qualificar de:

* *arbre de transmission*, se transmet una poténcia d'un motor a una maquina o a un element de maquina;
* *arbre de retorn*, se distribuís un movement de rotacion entre diferents elements.

La constrencha de torcedura es la sollicitacion màger qu'es somes un arbre. Aqueste tipe de sollicitacion implica que las constrenchas maximalas son a la superfícia de la pèça. La qualitat d'aquesta superfícia es donc un paramètre essencial per la resisténcia d'un arbre.

Seguent lo ròtle que deu téner, l'arbre pòt èsser tanben somes a de constrenchas de flexion (coma l'arbre excentric o de cama) e de carga axiala. Per aquestas escasenças, los esforces mecanics al sein de la matèria son sovent variables, al biais d'una sinusoïda. Aquò implica alara una resisténcia necessària a la fatiga.

Un arbre es mantengut per de palièrs, que permeton sa rotacion o empachan son desplaçament axial (arrestador).

## Categorias
Los arbres pòdon èsser classificats en doas categorias:

; arbres tornejants 
: coma l'arbre de transmission d'un camion que subís gaireben pas cap de constrencha en traccion/compression, mas que deu transmetre de fòrtas poténcias en rotacion ;
; arbres fixes 
: se torneja pas, un arbre pren lo nom d'ais, d'aissèl, de tirant, de barra de  torcedura, etc.

## Nòtas e  referéncias

## Vejatz tanben

### Articles connèxes

* Arbre d'eliç
Cremalh

vinheta|Cremalh del Panoramic dels Dòmas
Un **cremalh** es un dispositiu mecanic constituit d'una tija o d'una barra (mai sovent de metal) dotada d'òscas o de dents.

## Origina e usatge primiers, l'aisina del fogal
vinheta|Cremalhs
esquèrra|110x110px|Crémaillère de cheminée
Lo cremalh es un accessòri del fogal penjat al dessús del còr del lar, a una barra orizontala fixada dins una cheminèia e que servis a penjar un pairòl, primièr per qu'aqueste siá pas en contatcte dirècte amb lo fuòc, e tanben, permetre lo reglatge de la distància entre pairòl e lo fuòc. Tanben lo cremalh pòt s'agafar a un braç pivotant, fixat sul costat de la cheminèia, çò que permet d'escartar aisidament l'aisida del fuòc. Fins al sègle XIX, es un objècte essencial de l'ostal

## Usatge en mecanica
drecha
Coma element d'engranatge, lo cremalh pòt èsser considerat coma un sector de corona dentada de rai fòrça grand (infinit, se lo cremalh es perfièchament drech). Son movement rotatiu ven alara un movement lineari. 

Lo camin de fèrre de cremalh e lo cremalh de direccion automobila ne son de bons exemples.

Lo cremalh es fòrça utilizat dins de sistèmas de transmissions d'esfòrç. Los engranatges permeton d'amplificar l'esfòrç (o lo desplaçament), s'utiliza en seguida lo cremalh per crear un desplaçament linear de granda amplitud o de granda fòrça. Se trapa de sistèmas utilizant lo cremalh per de premsas, maquinas-esplechs de talh, o encara maquinas de manutencion. Se lo cremalh dona mai sovent una bona precision, escapa fòrça poténcia en comparason amb los autres engranatges, se l'utiliza donc pas que per una foncion de desplaçament precisa, non pas per transmetre d'esforces a d'autres engranatges.

Quand lo pinhon fa una rotacion, lo cremalh subís una translacion.

La velocitat en sortida es egala al produch de pas entre doas dents e la velocitat angulara donada a la dintrada:

V = R \times \omega

Amv V la velocitat del cremalh en mm/s, ω la velocitat angulara del pinhon en rad/s e R lo rai de pinhon en mm.

## Autres usatges
En menusariá, lo cremalh es barreta de fusta dura que ten d'òscas destinadas a recebre los taquets portant las tauletas. Los cremalhs permeton atal de plaçar las tauletas a la nautor desirada.

I a tanben de cremalhs dins de sistèmas de manten entrebadat de contravents de fenèstra, segon de doberturas variablas.

## Nòtas e referéncias


## Annèxes

### Articles delalhats

* Camin de fèrre de cremalh
* Cremalhièra, dispositiu mecanic de dobertura e barradura

### Ligams extèrnes

* Richard Bit, *Crémaillère*,  juillet 2008, sur le site du Musée de la Gourmandise
Pinhon

Lo mot **pinhon** a diferentas significacions:

* En botanica, lo pinhon es la grana del pinhièr (*Pinus pinea*) e autres pins;

* En mecanica, un pinhon es una ròda dentada utilizada per la transmission de poténcia mejans un mecanisme. Es la ròda dentada qu'a lo mai pichon nombre de dents.
Pinhon (mecanica)

[vinheta|Los pinhons d'una [Bóstia de velocitats|bòstia de velocitat de moto]]
vinheta|Pinhons sus una bicicleta
Un **pinhon** es une pèça mecanica podent aver diferentas utilizacions:

* En mecanica generala, designa un disc d'acièr emmerletat, es a dire comportant de dents mai sovent a sa periferia. Se trapa los pinhons dins doas grandas solucions de transmission mecanica: los engranatges e las transmissions de cadena.
* En relotjarirá, es l'ais dentat sus que se fixèt una ròda (liagam mai sovent indemontable)
* Dins un engranatge, es sovent la ròda mai pichonas de las ròdas dentadas engranant (la mai granda essent nomenada « ròda »).
* Se dich pinhons per designar caduna de las ròdas dentadas solidàrias d'un mèsma ais de rotacion.
* Un pinhon pòt aver diferentas foncions, coma lo « pinhon de retorn », que fa sonque transmetre lo movement entre doas partias d'un mème mecanisme (per exemple un diferencial).
Forma (geometria)

La **forma** d'un objècte situat dins un espaci es una descripcion geometrica de la partida d'aqueste espaci ocupat per l'objècte, tal que determinada per sa frontièra extèrna — abstraccion facha de l'emplaçament e l'orientacion dins l'espaci, la talha e d'autras proprietats coma la color, lo contengut e los materials constitutius.

Lo mathématician e estatistician David George Kendall escrich.

## Forma geometrica simpla
vinheta|Formas geometricas planas.
vinheta|Formas geometricas solidas.
Una **forma geometrica** simpla pòt èsser descricha per un objècte geometric de base tal qu'un ensems de dos o mai punts, una linha, un corba, un plan, una figura plana (per exemple carrat o cercle), o una figura solida (cube o esfèra, per exemple). 

Gaireben totas las figuras geometricas que se produson dins lo mond fisic son complèxes. Unas, coma las estructuras vegetalas e los penjals, pòdon èsser tant arbitràrias que desfisan la descripcion matematica tradicionala — alara pòdon èsser analizadas per la geometria diferenciala, o coma fractala.

La *forma geometrica* o la *figura geometrica* es l*entitat abstracha primitiva* a l'entorn de que s'articula la geometria e d'autras brancas similàrias de las matematicas, coma la trigonometria.

Una forma geometrica elementària se pòt definir coma un ensemble continú de punts e de las relacions entre los mèsmes punts, caracterizat per la *pertinéncia quantitativa* e per la * pertinéncia dimensionala*.

## Referéncias

## Vejatz tanben

* Figura de la Tèrra
Pedro Sánchez

**Pedro Sánchez Pérez-Castejón** (Madrid, 29 de febrièr de 1972) es un economista e òme politic espanhòl, secretari general del Partit Socialista Obrièr Espanhòl (PSOE) e president del Govèrn d'Espanha dempuèi lo 1èr de junh de 2018. Foguèt deputat al Congrès dels Deputats dins les novena, desena, onzena e dotzena legislaturas de las Corts Generalas. Es professor d'Estructura Economica e d'istòria de la Pensada Economica a l'Universitat Camilo José Cela de Madrid. Es maridat e ten doas filhas. Lo 21 de mai de 2017 ganhèt las primàrias de Secretari general del partit.

## Referéncias
Leon VIII

**Leon VIII** foguèt lo 131 papa de la Glèisa Catolica dau 4 de decembre de 963 au 1 de març de 965. Succediguèt a Joan XII (955-963) e foguèt remplaçat per Joan XIII (965-972).

Foguèt elegit papa a l'iniciativa de l'emperaire Oton I (936-973). Deguèt premier luchar còntra Beneset V (963-964) qu'èra estat elegit papa per d'adversaris dau Sant Empèri. Aqueu conflicte durèt fins a la destitucion de son rivau en julhet de 964 per lei soudats de l'emperaire.

Durant lo rèsta de son pontificat, Leon VIII auriá redigit tres documents (*Privilegium majus*, *Privilegium minus* e *Cessatio donationum*) qu'èran de renonciacions a totei lei donacions fachas a la Glèisa dempuei lo rèine de Pepin lo Brèu. Pasmens, son probable de faus.

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Beneset V

**Beneset V** (mòrt lo 4 de julhet de 965) foguèt lo 131 papa de la Glèisa Catolica dau 22 de mai au 23 de junh de 964. Son eleccion aguèt luòc durant un periòde de trèbols après lo reversament e la mòrt dau papa Joan XII (955-963) e son pontificat foguèt en concurréncia amb aqueu de Leon VIII (963-965) que li succediguèt definitivament après julhet de 964.

Elegit après la mòrt de Joan XII per l'aristocracia romana, se turtèt a l'ostilitat de l'emperaire Oton I (936-973). Foguèt donc rapidament destituit e exiliat dins lo nòrd d'Alemanha onte moriguèt en julhet de 965.

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Joan XIII

**Joan XIII** (vèrs 938, Roma - 6 de setembre de 972, Roma) foguèt lo 133 papa de la Glèisa Catolica dau 1 d'octòbre de 965 au 6 de setembre de 972. Succediguèt a un periòde de caòs marcat per lei pontificats de Joan XII (955-963), Beneset V (mai-junh de 964) e de Leon VIII (963-965) e foguèt remplaçat per Beneset VI (972-973).

Elegit gràcias au sostèn de l'emperaire Oton I (936-973), Joan XIII mantenguèt son aliança ambé l'Empèri durant tot son pontificat (creacion de l'arquevescat de Magdeborg, coronament d'Oton II, missions diplomaticas...). Pasmens, se preocupèt tanben de renfòrçar son autoritat sus lo clergat d'Euròpa Occidentala e edictèt plusors lèis regardant lo foncionament dei monastèris.

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Beneset VI

**Beneset VI** (mòrt en junh de 974, Roma) foguèt lo 134 papa de la Glèisa Catolica dau 22 de setembre de 973 au mes de junh de 974. Succediguèt a Joan XIII (965-972) e foguèt remplaçat per Beneset VII (974-983).

Elegit gràcias au sostèn de l'emperaire Oton I (936-973), foguèt reversat a la mòrt de son protector e assassinat a l'iniciativa de l'antipapa Bonifaci VII (974-984).

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Superman

**Superman** es un supereròi de benda dessenhada estatsunidenca que fa partida dau mond imaginari de l'Univèrs DC. Es una icòna culturala estatsunidenca e occidentala.

Crat en genier de 1933 per Jerry Siegel (1914-1996) e Joe Shuster (1914-1992), es un extraterrèstre originari de la planeta Cripton. Foguèt mandat vèrs la Tèrra per son paire car sa planeta èra menaçada de destruccion. Adoptat per un pareu de rendiers de Kansas, foguèt dich Clark Kent e venguèt jornalista au *Daily Planet* onte rescontrèt sa futura frema, Loïs Lane. En causa de son origina criptoniana, a de poders fisics e sensoriaus extraordinaris e es l'òme pus fòrt de la Tèrra. Pasmens, totei sei capacitats son anulladas per una substància dicha criptonita.

## Liames intèrnes

* Batman.
* Supereròi.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bovièla

**Bovièla** (*Bovile* oficialament, en "italian") la es una anciana comuna de las Valadas occitanas, dins la Val Sant Martin. Lo territòri la èra compausat de mantunas borjaas e de doas exclavas. Lo 1èr de mai de 1928 la es annexaa per lo regim fascista al Perrier.  La es aüra administrativament dins la borjaa de Sant Martin de la comuna del Perrier, dins la Ciutat Metropolitana de Turin e la region de Piemont de l’Estat italian.
## Geografia
La comuna la fasiá 5,8 km².
## Evolucion de la populacion


Sorsas: 

* 1834: ''Casalis''
* 1858: populacion de la comuna segond lo recensament del reialme de Sardenha
* 1861-1921: populacion de la comuna segond los recensaments del reialme d'Itàlia
* 1931 e 1936: populacion de la seccion de recensament
* A partir de 1951, Bovièla es inclosa dins la seccion de Sant Martin (borjaas de Comba Crosa, Peirona e Las Granjas).

## Referéncias
Lo Chabrand

**Lo Chabrand** (*Chiabrano* oficialament, en "italian") la es una anciana comuna de las Valadas occitanas, dins la Val Sant Martin. En 1928 la es annexaa alh Perrier.   La es aüra administrativament una ruaa de la comuna delh Perrier, dins la Ciutat Metropolitana de Turin e la region de Piemont de l’Estat italian.
## Toponimia
La mapa de Deliste la dona la version afrancesada *le Chabrand*, çò que fa supausar un toponim original **Lo Chabrand**.
Lo Faiet

**Lo Faiet** (*Faetto* oficialament, en "italian") la es una anciana comuna de las Valadas occitanas, dins la Val Sant Martin. Lo 1èr de mai de 1928 la es annexaa per lo regim fascista al  Perrier. 
La es aüra administrativament dins la comuna del Perrier, dins la Ciutat Metropolitana de Turin e la region de Piemont de l’Estat italian.

### Toponimia
La forma italiana Faetto la suprimís l'article "lo". Lo faiet la es un pechin fai (aubre). T. Ponç dins son diccionari de la Val Germanasca la escriu *Faié*. Rochas d'Aiglun escriu en francés *Le Fayet*. La forma occitana la es doncas **Lo Faiet**.

## Referéncias
Sant Martin (dal Perrier)

**Sant Martin** (*San Martino di Perrero* oficialament, en italian) la es una anciana comuna de las Valadas occitanas, dins la Val Sant Martin. 

La comuna de Sant Martin ven oficialament Sant Martin de Perrier (*San Martino di Perrero*) en 1863. En 1928 es annexaa a Lo Perrier. 
Es aüra administrativament una ruaa de la comuna de Lo Perrier, dins la Ciutat Metropolitana de Turin e la region de Piemont de l’Estat italian.

## Referéncias
Odonata

Las **domaisèlas** (gasc. *damaisèlas*, *damisèlas*), **gardalaigas**, los **pica-sèrps** o **cava-l’uèlhs** (*Odonata*), son un òrdre d'insèctes de còrs alongat, dotas de dos parelhs d'alas membranosas generalament transparentas, e amb d'uèlhs compausats e generalament voluminós que lor permeton de caçar eficaçament sas predas. Son aquaticas a l'estat larvari e terrèstras a l'estat adult. Son de predators, que se pòdon encontrar ocasionnalament dins tot tipe de mitan natural, mas que se retròban mai sovent prèp de las zonas d'aiga doça o salabrosa, estagnanta o corrrenta, que lor fa mestièr per se reproduire.

## Noms dialectals

* *dama*, *mossur*, *parparela*, *espeulhasèrps* (lemosin)
* *damisela* o *dama de gandòla* (vivaro-alpin)
* *agulha* (*de París*), *costurèra*, *esplinguèr*, *espuga-sèrp(s)*, *shirapeu* (gròssa) (Gers), *vailet de sèrp* (gascon)
Estilograf

drecha|vinheta|200x200px|Mena d'estilòs en venda
vinheta|Gèst escriptural
L**'estilograf** (apocopat en **estilò**) es una aisina, mai sovent de forma alongada facilitant sa preension, que servís a escriure o a dessenhar. Avent l'avantatge de téner la seuna sèrva de tinta, replacèt pauc a pauc lo pòrtapluma.

Segon los modèls pòrtan lo nom de:

* l'estilopluma o calam
* lo boligraf
* l'estilò tecnic o de punta tubulara
* l'estilò feutre o marcador
* l'estilò pincèl
* l'estilò ròller

## Istòria
A l'origina, las tauletas son gravada amb una canavera o un burin. La prmièra aisinas se poiria aprochar de l'estilò e lo calam constituit d'una canavera talhada ont la tinta raja per una fendilha. Los Egipcians utilizan d'estilets de coire per marcar l'argila alara que los Romans privilegian l'estilet de bronze.

A l'Edat Mejana, la pluma d'auca, utilizar a partir del sègle IV sus de papir, es pauc a pauc substituida pels monges copistas. La pluma d'auca (o d'autras aucèls, segon l'usatge que se'n fa: cicne, piòt, guit, còrb amb que los monges copistas de l'Edat Mejana escrivián sus lor pargamin mas tanben los escrivans fins a començament del sègle XIX) ven l'instrument d'escritura mai corrent.

Leonardo da Vinci dessenha en 1508 dins son *[[Codex Atlanticus]]* d'estiloplumas metallics amb de sèrvas clindricas de tinta. En 1636, Daniel Schwenter dins son *Delicia Physic-Mathematicae*, decriu un estilografs fach de doas plumas, una pluma essent la sèrva per la tinta de l'autra pluma. Al sègle XVII, l'estilò es nomenat « pluma sens fin », « pluma perpetuala »  o « pluma eternala ».

A la fin del sègle XIX, la pluma d'auca es remplaçada per la pluma de metal. Amb son pòrtapluma. L'estilò enseguida contunhèt a evoluir tecnicament: arriba jol nom original de *pòtapluma portable* en 1827, inventat pel romanés Petrache Poenaru, que pausèt lo brevet à París, puèi lo problèma de la sèrva de tinta es resolgut parcialament per Waterman que realiza en 1884 lo primièr estilopluma de tinta amb sèrva integrada. En 1895, Parker va novrlum amb lo *Lucky Curve* (bornèl corb que fa lo debit de la tinta regular), enfin l'estilò net. Fins alara d'ebonita puèi de plastic, los estilografs de la marca Sheaffer concurrencian los Parker dins las annadas 1920 adobant lor produch de material preciós (filigrana argent, aur).

L'estilomina e l'estilograt 303 son inventats per Yves Zuber en 1925. 

Après sa realizacion en 1938, la difusion massissa del boligraf a partir de 1952 democratizèt fòrça l'utilizacion de l'estilò.

Existís fòrça modèls d'estilografs adaptats a diferents usatges: escritura, mas tanben dessenh, calligrafia, amb de forma de plumas especificas.

## Vejatz tanben

### Bibliografia

* Bruno Lussato, Jean-Pierre Guéno, *Un amour de stylo*, Robert Laffont, 1995

### Articles connèxes

### Ligams extèrnes

## Nòtas e reveréncias
Martes

Las **martas** (***Martes***) son un genre de la familha de las Mustelidèas. Aquestas son las mai caracteristicas d'aquesta familha de pichon mamifèrs carnivòrs: digitigrads de cinc dets, aurelhas redondas, coa longa e tufa.

Aqueste genre foguèt descrich pel perimièr còp en 1792 pel scientific francés Philippe Pinel (1745-1826).

La Marta de tèsta grisa, ela, es un Mustelid d'America del Sud. Es la sola espècia del genre *Eira*.

## Lista de las espècias
Selon Mammal Species of the World, , Catalogue of Life et NCBI : 

* *[[Martes americana]]* (Turton, 1806)
* *[[Martes flavigula]]* (Boddaert, 1785)
* *[[Faïna|Martes foina]]* (Erxleben, 1777) — Faïna
* *[[Martes gwatkinsii]]* Horsfield, 1851
* *[[Martes martes]]* (Linnaeus, 1758) — Marta comuna
* *[[Martes melampus]]* (Wagner, 1841) — Marta del Japon
* *[[Martes pennanti]]* (Erxleben, 1777)
* *[[Martes zibellina]]* (Linnaeus, 1758) — Gibelina

Espècias actualas o fossilas segon Fossilworks Paleobiology Database :

* *[[Martes campestris]]*
* *[[Martes caurina]]*
* *[[Martes diluviana]]*
* *[[Martes flavigula]]*
* *[[Faïna|Martes foina]]*
* *[[Martes foxi]]*
* *[[Martes gazini]]*
* *[[Martes khelifensis]]*
* *[[Martes kinseyi]]*
* *[[Martes martes]]*
* *[[Martes melampus]]*
* *[[Martes parviloba]]*
* *[[Martes pennanti]]*
* *[[Martes stirtoni]]*
* *[[Martes zibellina]]*

## Pintura
Dins lo domèni de las Bèlas Arts, los pincèls en pel de « marta » son utilizats per l'aquarela, e considerats coma los melhors pincèls a causa de l'excepcionala qualitat de soplesa e de retencion d'aiga. Lor punta es perfiècha per penher amb precision. Malgrat le nom comercial donat als pincèls de « marta roja » o « marta Kolinski », s'agís en realitat de pels venent de la coa du Vison de Siberia (*[[Mustela sibirica]]*) que la forradura èra nomenada Kolinsky.

## Nòtas e referéncias

## Vejatz tanben

### Articles connèxes

### Ligams extèrnes

* 
* Referéncia Catalogue of Life : ''Martes''   (en) (consulté le 4 juin 2013)
* Referéncia Fauna Europaea : ''Martes'' (en) (consulté le 4 juin 2013)
* Referéncia ITIS : ''Martes''  Pinel, 1792 (fr) (+ version anglaise (en)) (consulté le 4 juin 2013)
* Referéncia Mammal Species of the World : ''Martes'' Pinel, 1792 (en) (consulté le 4 juin 2013)
* Referéncia North American Mammals : ''Martes''  (en) (consulté le 4 juin 2013)
* Referéncia NCBI : ''Martes'' (en) (consulté le 4 juin 2013)
* Referéncia UICN : <small>taxon</small> ''Martes'' (en) (consulté le 4 juin 2013)
Aquarella

vinheta|200x200px|Aqüarèla de William Turner
L**'aquarella** o **aquarèla** (**aqüarèla**) es una tecnica de pintura sus papièr o carton amb de colors diluidas dins l'aiga e aplicats amb un pincèl. Las colors utilizadas son mai o mens transparentas segon la quantitat d'aiga utlizada dins la mescla, e daissan de còps veire lo fons del papièr, que mai sovent es blanc e qu'agís coma un verai ton. 

Lo produch utilizat per pintrar se compausa de pigments calhat amb de goma arabica o mèl. L'aquarella s'utiliza en pintant per capas transparentas, per objectiu d'aténher la maxima brilhància e soplesa dins la composicion realizada.

## Istòria
S'agís d'una tecnica fòrça anciana, qu'en China comencèt amb l'usatge del papièr, pauc après l'an 100 aC, a çò nòstre foguèt introdusida pels arabs vèrs lo sègle XII. 

Aital doncas, a Euròpa es mai recenta que la fresca. La primièra aquarella europèa coneguda es d'estil renaissença Raffaello Sanzio e Dürer l'usazavan fòrça. Mai tard, als sègle XVI a XVIII, unees pintors celèbres l'utilizèron coma complement a la pintura a l'òli, coma per exemple van Dyck, Thomas Gainsborough e John Constable. 

Joseph Mallord William Turner èra un aquarellista precursor de tecnics que desvolopèron mai tard los avantgardistas. Èra una tecnica fòrça apreciada pels impressionistas a causa de luminositat e espontaneïtat. Al sègle XX èra utilizada pels estudis de las clèbra pinturas de dançairas de Roden, e per fòrça artistas, coma Vassili Kandinski, Egon Schiele, Emil Nolde, August Macke o Paul Klee; e subretot a partir de las annadas 1960, quand l'aquarella e subretot la tecnica «molla» de Turner venguèron fòrça al vam, coma lo mòstra per exemple l'òbra de Raoul Dufy, Jean Bazaine, Maurice Estève, Zao Wou-Ki o Pierre Risch. Que siá al nivèl professional, mas que ven a Euròpa una de las primièras formas d'expression que s'ensenha als mainats pichons dins las escòlas.

## Vejatz tanben
Chaohusaurus

vinheta|Chaohusaurus demorèt pendent lo Triasic Inferior.
**Chaohusaurus** (lausèrt de Chaohu') es un genre representat per una soleta espècia d'ictiosaure, que demorèt pendent lo Triassic Inferior en çò que uèi es China. Tambén es estat nomentat Anhuisaurus e Chensaurus. Foguèt descrich per Young e Dong en 1972. Aviá mai la forma de *Cymbospondylus* e *Mixosaurus* que non la de genres mai avançats coma Ichthyosaurus: aquò vòl dire que semblava pas un dofin coma los ictiosaures finals. Semblava benlèu mai un lausèrt. Aviá d'aletas mas lo còl èra pauc comun pr'amor qu'èra plan long e aviá pas d'aleta dorsala. L'aleta caudala aviá una basa longa mas bassa. Èra un dels ictiosaures coneguts mai pichons, amb d'aperaquí entre 70 e 180 cm de longor. Se pensa que podiá arribar pesar 10 Kg.

### Reproduccion
Chaohusaurus foguèt vivipar coma d'ictiosaures posteriors. Totun, los pichons, sortissián de la maire primièr amb lo cap. Motani et al. (2014) soslinhèron aqueste fach com una evidéncia que lo viviparisme evolucionet primièr dins los ancessors terrèstres dels ictiosaures.

### Referéncias
Categoria: Paleontologia
Categoria: Ictiosaures
Alquida

vinheta|Ret realizat per durciment al forn d’una resina gliptal convencionala.
Las resinas termodurcissablas **alquidas** o **gliceroftalicas** son utilizadas coma ligants dins lo domènis de las pintura e vernisses. Son de poliestèrs saturats tridimensionals modificas (melhorats) per apond d’acids grases de cadena longas (sota la forma de triglicerids) e d’autres ingredients (coma la colofònia, per aumentar la flexibilitat, e las resinas aminoplastas). Lo tèrme « alquid » ven de la contraccion dels mots *alcòl* e *acid*.

En 1901, Watson e Smith estudièron la policondensacion entre l’acid ftalic (bivalent) e lo gliceròl (trivalent). Mas, lo polimèr resultant manca de soplesa. En 1914, Kienle modifica la resina poliestèr per d'acids grases. La resina alquida realizada mòstra de bonas proprietats de film. Las primièras resinas alquidas son vendudas en 1926 jol nom comercial de *Glyptal* pr General Electric.

## Tipologia
Segon lo taus en òli, nomenat « longor d’òli », calculada en percentatge de triglicerid, se destria las resinas alquidas:

* cortas en òli: longor d’òi de 30 a 45 %. L’exemple tipic es aqueste de las resinas alquidas associadas a las resinas aminoplastas; la mescla polimèra durcís al forn;
* mejana en òli: longor d’òli de 45 a 56 %. L’òli de sòja es la mai utilizada;
* longors en òli: longor d’òli de 56 a 70 %. Las òlis de lin e de sòja son las mai utilizadas. Lo secatge d'aquestas pinturas es mens rapid que dins lo cas precedent.

## Secatge
I a doas possibilitats de durciment del revestit:

* l’acid gras es insaturat (òlis de lin, sòja, òli de cartam, fusta de china, oïticica,): lo « secatge » (reticulacion) per oxidacion a l’aire es possible en preséncia dels sicatius que cal;
* mens frequent, l’acid gras es saturat o l’òli presenta un taus important en acids gras saturats (òli de cocòt, òli de palma, acids laurics, palmitic, stearic,): lo secatge a l’aire es impossible (cas d’una òli non sicativa). S'associa donc aquestas resinas alquidas soplas mas lentas de durcir a d’autras resinas termodurcissablas. Lo secatge se fa al forn a 140&nbsp; pendent , per exemple. Las lacas de las carroçariás automobilas son sovent de resinas alquidas associadas e de resinas aminoplastas. Resistisson plan al mal temps.

## Utilizacion
Las pinturas « **glicerò** » an largament remplaçat las pinturas a l’òli dins lo domèni de la pintura de las parets. Fa l'aspècte lis e plan decoratiu, resistisson fòrça a l’umiditat, e pòdon èsser netejadas. Mas, prenon de temps a secar, an una odor fòrta, e de mandan de white spirit per netejar.

## Referéncias

## Vejatz tanben
Agulha de cóser

alt=|drecha|vinheta|<center> Agulhas de cóser</center>
[alt=|drecha|vinheta|Agulha datant del [Magdalenian, trobada a Gordan e Polinhan, vista jos sas diferentas fàcias - Musèu de Tolosa]]
Una **agulha de cóser** es un instrument de cordura permetent de far passar un fial a travèrs un teissut o un cuèr.

Un dels tèrme es poncut e permet de traucar lo teissut. L'autre es dotada d'una perforacion nomenada **cas** o **uèlh** ont se passa lo fil (angulhar) que siá menat amb l'agulha a travèrs lo teissut.

## Agulhas preïstoricas
« Una de las mai grandas invencions del Paleolitic superior, una invencion encara utilizada ara lo jorn, una invencion sens que nòstre mond seriá pas çò qu'es, una invencion sens que nòstra aparéncia, a vosaltres e ièu, seriá fòrt diferenta de çò qu'es, una invencion que jamai podèt èsser melhorada dempuèi sa descobèrta (levat l'encertant sus d'autras maquinas)… es autra que l'agulha de cas. »

Una edat d'environ - 50 000 ans foguèt avançada per una agulha amb cas d'òs descobèrta en 2016 dins la bauma de Denisova (Russia). Aquesta descobèrta faguèt l'objècte pas que d'una publicacion dins una revista scientifica amb comitat de lectura. S'èra confirmada, seriá la mai vielha agulha al mond. Seriá l’òbra d'un *Homo sapiens* o d'un Ominis de Denisova.

D'agulhas d'òs amb uèlh son atestadas a partir de 18 000 ans AbP, al Solutrean. L'invencion s'espandís lèu en Euròpa e las agulhas amb uèlh magdalenianas son nombrosas. L'utilizacion d'eventualas agulhas de fusta pendent la Preïstòria es possibla mas non mostrada.

Los òmes preïstorics n'utilizavan per assemblar e cóser de pels d'animals. 

Las espillas foguèron realizadas de laton dempuèi l'edat del Bronze fins al sègle XIX. 

## Agulhas modèrnas
Ara, las agulha son realizada en acièr. D'entre la agulhas modèrnas, n'existís amb ds cas semidobèrts en V, per facilitar lo passatge del fil.

La cordura venent un art sempre mai sofisticat, fòrça tipes novèls d’agulhas se desvolopèron amb lo temps per de satisfar totes los besonhs. Per exemple:

* l’**agulha classica**: una agulha amb uèlh de talha pichon utilisabla per totes los projèctes de cordura a la man. Las agulhas classicas son disponiblas en diferentas talhas, de 1 a 12 cm.
* l’**agulha de sarcir**: una agulha utilizada poer cóser de lana de sarcir. Es donc prima e longa.
* l’**agulha de perlar**: Longa e fòrça fina, es utilizada per cóser las pèrlas e sequins sul teissuts.
* l’**agulha d'uèlh doble**: dotat d’un doble cas, aquesta agulha permet d’utilizar dos fils diferents que fa mai aisit la brodariá. 
* l’**agulha de tapissariá**: una agulha espessa amb una punta desafilada e un cas de granda talha.
* l’**agulha de canilha**: semblabla a una agulha de tapissariá, mas amb un tèrme punchut. Es utilizada per cordurar amb de fils espeses o de lana.
* l’**agulha de modista**: es longa e prima amb un pichon cas redond, es utilizada per la cordurar a la man. Damatja pas lo teissut.

## Veire tanben

* Cordura
* Didal
* Maquina de cóser

## Nòtas e referéncias
Raissa descendenta

[thumb|right|thumb|[Aubres tocats per una raissa descendenta.]]

Una **raissa descendenta** es un corrent aerian descendent en dessota d'una chavana intense. Es formada per l'aparicion d'una « goteta » d'aire freg dins lo cumulonimbus. Desequilibrada, es dirigida vèrs lo sòu ont es a l'origina de raissas de vent violentas e turbulentas que pòdon agantar mai de 150 km/h, durar fins a 30 mn e entraïnar de destruccions importantas. Generalament, aquelei degalhs  se concentran lòng d'un corredor que pòu mesurar plusors quilomètres.

## Liames intèrnes

* Tornado, autre fenomèn destructor associat a una chavana violenta.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pinales

[drecha|vinheta|La plantacion en massa de resinoses es un fenomèn que toquèt tot l'emisfèr nòrd, de l'Euròpa al Japon, dempuèi de sègles, coma o mostrèt [Akira Miyawaki, al damatge de la naturalitat e dels bòsques de fulhoses]]
L'òrdre de las **pinals** (en latin: ***Pinales*** o ***Abietales***), amassa de plantas gimnospèrmas, aparegudas fa 350 milions d'annadas e avent conegut lor apogèu pendent lo jurassic. Lor caracteristica fondamentala es  l'abséncia de cellulas especializadas dins lo transpòrt de la saba (a la differéncia dels fuelhoses). Dins los resinoses, lo transpòrt de la saba es realizat per las traqueïdas, que son tanben las cellulas de sosten. La preséncia de resina es pas una caracteristica fondamentala dels resinoses, pasmens se gaireben totes los resinoses ajan de canals resinifèrs resinifèrs e unes fuelhoses tropicals an de canals resinifèrs. Existisson unas 500 espècias d'arbre e d'arbust. Aqueste òrdre compren las set familhas seguentas:

* Araucariacèas (las araucàrias)
* Cefalotaxacèas
* Cupressacèas
* Pinacèas
* Podocarpacèas
* Sciadopiticacèas
* Taxodiacèas

La classificacion filogenetica i apond la familha de las Taxacèas e inclutz aquesta de las Taxodiacèas dins aquesta de las Cupressacèas.

Segon Catalogue of Life(20 de julhet de 2017) :

* familha *[[Araucariaceae]]*
* familha *[[Cephalotaxaceae]]*
* familha *[[Cupressaceae]]*
* familha *[[Phyllocladaceae]]*
* familha *[[Pinaceae]]*
* familha *[[Podocarpaceae]]*
* familha *[[Sciadopityaceae]]*
* familha *[[Taxaceae]]*

## Nòtas e referéncias

## Vejatz tanben

### Articles connèxes

* Pinophyta

### Ligams extèrnes

* Referéncia BioLib : ''Pinales''  Dumortier (en) (consulté le 20 juillet 2017)
* Referéncia Catalogue of Life : ''Pinales''    (consulté le 20 juillet 2017)
* Referéncia Madagascar Catalogue : ''Pinales''  (en) (consulté le 20 juillet 2017)
* Referéncia ITIS : ''Pinales'' (fr) (+ version anglaise (en)) (consulté le 20 juillet 2017)
* Referéncia NCBI : ''Pinales'' (en) (consulté le 20 juillet 2017)
* 
* Referéncia Tropicos : ''Pinales'' Gorozh. (en) (+ liste sous-taxons) (consulté le 20 juillet 2017)
* 
* Referéncia UICN : <small>taxon</small> ''Pinales'' (en) (consulté le 20 juillet 2017)
* Referéncia World Register of Marine Species : <small>taxon</small> ''Pinales''   (en) (+ liste familles + liste genres) (consulté le 20 juillet 2017)
* Coniferophyta
* Referéncia Tela Botanica (France métro) : ''Pinales'' (fr)
* Referéncia Angiosperm Phylogeny Website : ''Pinales''   (en)

### Bibliografia

* Houzard, Gérard. *Les étapes de l'enrésinement en Normandie*, in L'enrésinement et ses conséquences en Normandie. Caen, 1972, pp. 1-6.
* Houzard, Gérard.  *Enrésinement et évolution des sols*, in L'Enrésinement et ses conséquences en Normandie. Caen, 1972, pp. 25-27.
Terebentina

vinheta|Sagnada de la resina de pin.
La **terebentina** es una oleorasina tracha a partir dels arbres resinoses, de color jauna o brunenca segon l'origina de l'arbre (mai sovent una espèceia de resinoses d'Asia, d'Euròpa e d'America).

Après purificacion e distillacion, la terebentina se separa en doas partidas: l'una solida e inodòra, es la colofònia; l'autre liquida e odoranta, es l'esséncia de terebentina.

La laca es tanben obtenguda a partir d'oleoresinas d'arbres asiatics.

## Tipes de terebentinas
vinheta|Carta postala americana de 1912 mostrant la sagnada de resina de pin, en Florida, per l’industria de la terebentina

### Terebentina de Chio
La **terebentina de Chio**, tanben nomenada terebentina de Chipre o d'Ongria, èra a l'origina producha a partir de la saba del petelin terebint, a que deu son nom. Podavan èsser un dels multiples constituents de la teriaca de la farmacopèa maritima occidentala al sègle XVIII.

La terebentina foguèt enseguida subretot producha a partir de la resina de diferentas espècias de resinoses, coma Pinastre (*Pinus pinaster*), Pin d'Alèp (*Pinus halepensis*), Pin dels paluns (*[[Pinus palustris]]*) o Pin ponderosa (*[[Pinus ponderosa]]*).

### Terebentina de Bordèu
La **terebentina de [[Bordèu]]**, encara nomenada « pega de Bordèu », « galipòt », « terebentina oficinala » o « terebentina du pin », es la resina extracha del Pinastre (*[[Pinus pinaster]]*), donant après purificacion e distillacion la fòrça celèbra « esséncia de terebentina » e tanben la colofònia (rèste de la distillacion).

### Dins las Vòges
De l’Epicèa comun, se trai dins las Vòges una autra terebentina.

### Terebentina de Venèsia
La **terebentina de [[Venècia]]**, o de Briançon, es obtenguda per la distillacion de la resina d'una espècia de mèlze, *[[Larix decidua]]*, e a vegada d'unes pins.

### Terebentina del Canadà
La terebentina del Canadà o balme del Canadà es una oleoresina venent d'un arbre canadian, l'avet balmièr (*[[Abies balsamea]]*).

### Terebentina d'Alsàcia
La **terebentina d'Alsàcia** o de las Vòges, extracha de l'Avet comun.

## Utilizacion
La terebentina conten una esséncia rica en carburs terpenic, l'alfapinèn, lo betapinèn e en acids resinics. Es utilizada en medecina coma expectorant, balsamic (qu'agís coma un balme), antiseptic urinari e palmonari (en associacion amb l'eucaliptus e lo benjoïn) e revulsiu en usatge extèrne dins la recerca biomedicala.

L'esséncia pòt èsser utilizada coma solvant dins la tecnica de la pintura a l'òli.

L'esséncia de terebentina foguèt tanben utilizada coma carburant de fusadas, coma pel primièr estatge del lançaire Diamant A, vector del primièr satellit francés, Astérix.

## Nòtas e referéncias
Esséncia de terebentina

vinheta|Bocal d'esséncia de terebenthina <small>(maison du patrimoine de Mimizan)</small>
L**'esséncia de terebentina** es un òli essencial realizat per purificacion puèi per distillacion de terebentina.

## Composicion
L'esséncia de terebentina es una mescla de moleculas variadas, comprenent subretot de terpenicas, d'acids e d'alcools. Aqueste liquid es insoluble dins l'aiga, dins l'alcoòl absolut e dins l'etèr, mas es leugièrament soluble dins una mescla aiga-alcoòl.

Aqueste un produch sensible a la lutz e al solelh, leugièrament toxic e nautament inflamable.
La reaccion de l'esséncia de terebentina amb d'acid nitric es violenta, la mescla essent ipergolica (es a dire autoinflamabla).

## Utilizacion
Liquid incolòr d'odor caracteristica de pin, l'esséncia de terebentina es un fòrça bon solvant de las grassas, dels òlis e de ceras. Es utilizada dins fòrça produchs (pintura, vernís, ceratge, insecticids e tanben parfums o produch farmaceutics coma las onchas topicas). L’esséncia de terebentina conten 60 % d’alfapinèn.

L'esséncia de terebentina es taben conselhada per levar la mosidura dels cuèrs e las tacas de grassa sus un textil.

L'esséncia de terebentina foguèt tanben utilizada coma carburant de fusadas, coma pel primièr estatge del lançaire Diamant A, vector del primièr satellit francés, Astérix..

## Toxicitat
Veire Fiche toxicologique de l'INRS. 
Malgrat sa feble toxicitat, aqueste produch es irritant, e demanda de precaucions d'usatge. Lo contacte amb la pel deu èsser evitat, e son utilizacion deu se far dins un luòc airat.

## Referéncias
Cumulus

Un **cumulus** es un nívol de forma bodenfla que sa basa apartèn a l'estanci inferior (doas quilomètres d'altitud) mai que sa cima pòu agantar l'estanci mejan (quauquei quilomètres d'altitud). Es generalament sinonim de bèu temps mai, se lei condicions son desfavorablas, pòu evolucionar per venir un cumulus congestus puei un cumulonimbus que son de nívols generators de precipitacions.

## Liames intèrnes

* Nívol.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cerdedo-Cotobade

**Cerdedo-Cotobade** es un municipi de la província espanhòla de Pontevedra dins la Comunautat Autonòma de Galícia eissida de la fusion de las comunas de Cerdedo e Cotobade en 2016.
Glaç negre

Lo **glaç negre** es un film fin de glaç transparent, quasi invisible, que se fòrma sus una cauçada, un trepador ò un supòrt similar a partir de de la congelacion rapida d'un jaç d'aiga. Es un tipe particular de verglaç qu'entraïna de riscs importants per la circulacion dei veïculs ò dei pedons. Sa formacion es donc susvelhada dins lei país nordics e sus lei naviris car son pes pòu desequilibrar la còca e entraïnar un tresvirament.

## Liames intèrnes

* Glaç.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Escala de Saffir-Simpson

L’**escala de Saffir-Simpson** es l'escala de classificacion de l'intensitat dei ciclòns tropicaus. Foguèt desvolopada per leis Estatsunidencs Herbert Saffir (1917-2007) e Robert Simpson (1912-2014).

## Liames intèrnes

* Ciclòn Tropicau.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pater familias

***Pater familias*** es una locucion latina  que significa *paire de familha.* Lo *pater familias*  èra màger amb lo maximal de poder del fogal roman. En morfologia latina *familias* es un exemple de genitiu arcaïc, la forma classica es *familiae*.
[vinheta|Gèni roman trobat ad A Ponte Puñide ([O Pino, Galícia) representariá un *paterfamilias*]]

## Poders del ''pater familias''
Lo poder del *pater familias* èra nomenat *[[patria potestas]]*. La potestat es difrerentas de la *[[auctoritas]]*, que tanben ten lo *pater*. Segon la Lei de las XII Taulas, aviá la *vitae necisque potestas* (poder de vida o mòrt) sus totas las gents que viviá jol sieu teulat: filh(a)s, femna, esclau(va)s e totes que se trapavan *sub manu*, jos sa man. Aiçò trencava amb lo matriarcat tradicional. 

Perque un esclau venga un ciutadan liure, caliá èsser liberat «fòra de la man» de *pater familias*, d'aicí lo tèrme emancipacion. Segon la lei, en quina circonstància que siá, sa paraula èra absoluta e finala. Se un filh èra pas desirat, segon la lei de la Republica Romana aviá lo poder o potestat d'ordenar la mòrt de l'enfant per exposicion.

Aviá lo drech de vida e mòrt suls sieus filhs, e en mai de la facultat d’impausar de castigs corporals; podiá modificar a volontat sa condicion personala; donar una esposa al filh, cedir en matrimòni la felena; prononciar lo divòrci de sos enfants; los far passar dins una autra familha per l'adopcion; podiá, quitament, los vendre. La lei romana prevesiá, mai, que s'un filh èra vendut coma esclau tres còps, èra pas mai subjècte a la *patria potestas*.

I aviá pas qu'un sol òme qu'exercissiá lo mestièr dins d'un fogal. Alara los filhs adults demoravan jos l'autoritat del paire e podián pas aquerir los dreches de *pater familias* del temps que viviá encara; almens en teoria legala, tota sa proprietat la teniá a son compte, e aviá l'autoritat per ne dispausar. La definicion dins lo drech roman segon la locucion latina ''sicut bonus pater familias'' definissiá son dever de dilligéncia sus la gestion de bens per los manténer e los transmetre en bon estat a son successor, coma o fariá un bon paire de familha. Amb lo temps, son autoritat absoluta s'afebliguèt.

## Dieu pater familias (catolicisme)
Alara que la glèisa catolica, après que venguèt legala sus Constantin lo Grand, lèu faguèt sieu tot lo drech roman paternalista, calguèt de sègles per tornar a aquerir lo drech de l'individu e d'emancipar las femnas. Adoptant tot lo sistèma administratiu e los concèptes romans, dins la glèisa catolica romana, Dieu prenguèt un estatut patriarcal essent lo darrièr *pater familias* amb poder absolut, coma s'illustra entre autras en l'imne medieval *[[Dum Pater Familias]]*.**'

== Vejatz tanben ==
* [[Onor]]
* [[Paternitat]]
* [[Familha (parentala)|Familha]]

== Referéncias ==


== Bibliografia ==
*  **Manual de Drech Roman''' . Istòria e d'Institucions. Luis Rodolfo Arguello. Editorial Astrea, 2000. Buenos Aires, Argentina. ISBN 950-508-101-4.
Grippia

**Grippia longirostris** es un genre d'ictiosaures que demorèt pendent lo Triassic Inferior e que manjava de peisses e d'autres animals. 
vinheta|'''Grippia demorèt pendent lo Triassic Inferior.'''
Es un grop escantilhat de reptils parièrs als dalfins d'uèi lo jorn. Se n'an encontrat de fossils al long de las còstas de Groenlàndia, Japon e Canadà. Foguèron d'ictiosaures pichons: 1 a 1,5 m de longor. Lo fossil de Svalbard es nomentat coma especimèn SVT 203 e maugrat que foguèt originalament classat coma *Grippia longirostris* uèi es classat coma *Helveticosaurus*.​

### Referéncias
Categoria:Paleontologia
Categoria:Ictiosaure
Seu

Lo **seu** es un produch residual obtengut per la fonda de la grassa d'espècias animalas coma lo feda e lo buòu.

## Utilizacion
Aquesta matèria primièra es utilizada en sabonariá per la fabricacion del sabon per una reaccion de saponificacion. Lo seu pòt èsser tanben utilizat per l'assopliment e l'impermeabilizacion dels cuers. Enfin, font de lipids energetics pòt tanben dintrar dins la composicion d'aliments pels animals. Es, subretot, utilizat per remplaçar la fraccion lipidica dins los lachs de substitucion pels vedels d'elevatge. Los riscs ligats a l'encefalopatiá espongifòrma bovina (ESB) pòdon far dobtar de l'innocuitat d'una tala practica. Mas, pas cap pròva de transmission de l'ESB per aquesta via foguèt portada.

A Medat Mejana e fins al sègle XIX, lo seu èra utilizat per l'esclairatge; èra lo combustible de la candèla de seu.

Lo seu, eissit dels tuadors es encara utilizat dins l'industria subretot coma lubrificant (grassa) e existís de projèctes d'utilizacion.

Lo seu èra tradicionalament utilizat coma lubrificant sus la fusta (pels engranatges dels moulins) e l'es encara dins d'escasenças (sus una còta de laçament de naus) mas tanben dins de mecanismes idromecanics.

En mecanica, lo seu es un excellent produch de proteccion de las aisinas e un fòrça bon lubrificant per l'usinatge, subretot d'alumini.

En alimentacion, lo seu extracha de la grassa de buòu situat a l'entorn dels renhons (lo mai fin) es utilizat, en Anglatèrra, coma matèria grassa dins lo  e dins lo nòrd de la França e Belgica per coire las fritas.
Lo seu es tanben utilizat dins la preparacion de noiritura ivernala pels aucèls o per far estanc de las barricas o autras aisinas.

## Vejatz tanben

* Sagin

## Nòtas e referéncia
Saba (omonimia)

**Saba** designa
* La **[[saba]]**, en botanica e en fisiologia vegetala es lo miltan liquid que circula amb de cellulas especializadas

## Toponimia
* **[[Saba (Antilhas)|Saba]]** es una illa de la mar Cariba
* Lo **[[reialme de Saba]]** o de **Sheba** es un reialme abitualament situat en Arabia del sud
** la Reina de Saba