open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bastet

**Bastet** (transcripcion egiptologica convencionau de l'egipcian bꜣstt, en còpte ⲟⲩⲃⲁⲥϯ *ouvasti*) qu'ei ua divessa egipciana deu cap de gat e hilha deu diu só Ra. 

Que ho venerada de d'òra dens l'istòria egipciana e dens Egipte sancèra e mei que mei hens la vila de Per Bastet o Per Bast (l*'Ostau de Bastet* en egipcian, nomada Bubastis en grèc e uei Tell Basta en arabi) on e's quilhava lo son temple. 

Un deus sons atributs qu'ei lo sistre (instrument de percussion). Qu'èra considerada com protectora, doça e amistosa, mes, un còp esmalida que vadèva Sekhmet, la divessa castigadora deu cap de leona.

Segon Nicolas Grimal, lo culte de Bastet qu'ei atestat durant lo regnat Hotepsekhemwy e qu'illustra ua bona relacion enter lo poder faraonic de l'epòca e la region deu Dèlta (a ua epòca qui l'unitat d'Egipte èra de quan en quan contestada). Aquesta devocion que remonta a la II dinastia. A l'aute cap de l'istòria egipciana, un temple de Bastet datatnt deu regnat deu rei Lagide Ptolomèu III (sègle -III) que ho descobèrt a Alexàndria en genèr de 2010.

Saqqara que ho tanben l'emplaçament d'un temple de Bastet : lo Bubastèu e d'ua immensa necropòli de gats.

## Galeria

Imatge:Bastet-E 2533-IMG 0630-gradient.jpg|Bastet, Musèu deu Lovre
Imatge:Egypte louvre 028.jpg|Bastet, Musèu deu Lovre
Imatge:Bastet-E 3915-IMG 0485-gradient.jpg|Bastet (Sekhmet), Musèu deu Lovre
Imatge:Bronze figures of Bastet, Late period.jpg|Duas Bastet dont ua jogant deu sistre (Ashmolean Museum)


## Nòtas
Ieroglif

Los **ieroglifs** pòdon èsser
* de letras d'un logograf o un sistèma d'escritura en part logografic, coma
** los ieroglifs egipcians
** los ieroglifs anatolians (coneguts tanben coma ieroglifs lovics)
** los ieroglifs creteses
** los ieroglifs maias (los mai coneguts demest mièja dotzena de sistèmas d'escritura d'America Centrala)
** l'escritura ieroglifica Mí'kmaq

* d'un biais popular, se pòt designar tota mena d'escritura de mal legir o deschifrar. 

## Etimologia
Lo mot **ieroglif** deriva dels mots grècs: ἱερός (*hierós* 'sacrat') e γλύφειν (*glýphein* 'escalprar' o 'escriure', veire glif), e foguèt emplegat per primièr còp per tal de descriure los ieroglifs egipcians. Los grècs que venguèron en Egipte abans e pendent lo periòde ptolemaïc (305 abans Crist - 30 aprèp Crist) remarquèron que mentre que l'escritura demotica s'emplegava dins los documents seculars, lo simbòls dessenhats se podián trobar frequentament dins un contèxt religiós - escalprat suls murs dels temples e las estructuras funeràrias, coma tanben suls monuments oficials.
Ieroglifs egipcians

thumb|Ieroglifs sus una estèla funerària egipciana.
Dins l'Egipte antic, los **ieroglifs** èran lo sistèma d'escritura emplegat per notar la lenga egipciana, subretot dins la vida religiosa. 
Aqueste sistèma d'escritura foguèt deschifrat en 1822 pel filològ e cercaire occitan Joan Francés Champolion (1790–1832).

Lo sistèma ieroglific es compausat de signes fonetics (los ieroglifs unilitèrs, bilitèrs e trilitèrs), que representan unicament consonantas, e ideografics (los ieroglifs determinatius).

Existisson de formas simplificadas d'escritura d'aqueste sistèma: lo ieratic e lo demotic

## L'alfabet egipcian unilitari
Canton d'Aups

Lo **Canton d'Aups** es una anciana division administrativa de Provença, suprimida en 2015, situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Despuèi 2015, las 6 comunas son dins lo canton novèu de Flaiòsc  e son tanben de la Comunautat de comunas de Lacs e Gòrgas de Verdon. 

## Geografia

## Istòria
Los cantons d'Aiguina, d'Aups e de Bauduen se creèron en 1790 dins lo districte de Barjòus . 

En 1801, lo canton d'Aups foguèt conservat e los autres dos suprimits .

A las eleccions departamentalas dau 22 de març de 2015, en aplicacion dau decret n° 2014-270 dau 27 de febrier de 2014, que pòrta delimitacion dei cantons dins lo departament de Var, lo canton d'Aups foguèt suprimit .

## Administracion

|-
| align="center"| 2001 - 2008 || M. Pèire Rollandy ||align="center"|
|-
| align="center"| 2008 - 2015|| M. Pèire Lambert ||align="center"|
|}

## Composicion

Lo canton se compausava de 6 comunas:

## Demografia
Mont Venturi

Lo **Mont Venturi** o **Venturi** o **Santa Venturi** (*mount Ventùri, Ventùri, Santo Ventùri* dins la nòrma mistralenca) es un massís calcari d'Occitània, en Provença entre lei departaments dei Bocas de Ròse e de Var. Se li ditz tanben : *La còla de Venturi*.

## Geografia
Lònga de 18&nbsp;km, la còla se situa a 6&nbsp;km d'Ais de Provença. 
Son ponch culminant es lo Pueg dei Moscas (o de Cagalop) a 1011&nbsp;m d'altitud. Mai es pas lo ponch pus aut dau departament, que se tròba dins lo massís de la Santa Bauma, au Bauç de Bertanha (1042&nbsp;m).

La crotz de Provença es un luòc remarcable dau massís; la crotz auta de 19&nbsp;m la dreicèron sus un pueg tresplombant lo priorat, a 946&nbsp;m (foguèt inaugurada en 1875).

## Toponimia
Lo **Mont Venturi** dau prelatin *ròca ventada* amb una racina 'vent' que se retròba dins Ventor (en francés *Ventoux*) e dins mai d'un toponims provençaus. Lo nom francés de *Montagne Sainte-Victoire* foguèt creat a partir dau sègle XVII, quand lei geografs mandats per Loís XIV de França revisitèron la toponimia occitana ambé nombroseis aberracions. Lo tèrme s'es impausat ambé lo torisme artistic ligat a la difusion deis òbras de Pau Cesana.

## Torisme
Cometa Hale-Bopp

La **Cometa Hale-Bopp** (que son nom oficial es **C/1995,O1**) foguèt probablament una de las cometas mai bèlament observadas lo sègle passat e una de las mai lusentas que se sián vistas pendent de decadas. Poguèt pas èsser observada dirèctament per vista pendent 18 meses, gaireben lo doble del temps que se poguèt observar la Granda Cometa de 1811. La cometa Hale-Bopp foguèt descobèrta lo 23 de julhet de 1995 a una granda distància del Solelh e se creèt alara l'espèr que seriá una cometa plan brilhanta quand passariá a ras del Solelh. Lo brilhant d'una cometa es quicòm de mal predire amb exactitud, pasment la cometa Hale-Bopp passèt tot çò que s'esperava quand traversèt son perièli lo 1èr d'abril de 1997. La cometa foguèt nomenada la **Granda Cometa de 1997**; son passatge incitèt un cèrt nivèl de panica dins la populacion, que incitèt a un suicidi en massa demest los adeptes de la sècta de *La Porta del Cel*.

## Descobèrta
Alan Hale, en Cloudcroft, Nòu Mexic realizava una cèrca sistematica de cometas quand lo 23 de julhet de 1995 descobriguèt un objècte brilhant d'onzena magnitud vesina del gropament globular M70, dins la constellacion del Sagitari. De son costat, Thomas Bopp observava lo cèl amb lo telescòpi d'un amic, quand vistalhèt un objècte pas catalogat qu'èra la cometa.

## Apròchi
Foguèt clar lèu que Hale-Bopp èra pas una cometa ordinària: quand se calcula son orbita, aquesta estava a 7,2 unitats astronomicas (UA) del Solelh, en lo situar entre Jupitèr e Saturne a la distància mai importanta de la Tèrra que quina autra cometa que siá descobèrta. La part màger de las cometas a aquela distància son a penas perceptiblas, e son activitat es pas apreciabla, pasmens la coa de l'Hale-Bopp se podiá observar plan. Dins un imatge del Telescòpi angloaustralian de 1993 se trobèt la cometa encara pas descobèrta a 13 UA del Solelh, distància qu'en general permet pas d'observar de cometas; per exemple, la Cometa de Halley es  còps mens luminosa dins la meteissa distància del Solelh. Las analisis indican que son nuclèu ten gaireben  de diamètre, tres còps la talha de la cometa de Halley.

Sa granda distància e susprenenta activitat indicava que la cometa Hale-Bopp seriá plan brilhanta quand atendriá son perièli en 1997. Pr'aquò, los especialistas de cometas foguèron cautoses dins sos anoncis, per encausa de la dificultat de predire exactament lo brilhar d'una cometa. Temps enrè, en 1973, s'anoncièt que la Cometa Kohoutek seriá la *cometa del sègle* per son lusiment, pasmens las expectations foguèron pas satisfachas.

## Vejatz tanben
* Cometa
* Nívol d'Oort
Tòt

**Tòt** (en grèc Θώθ *Thṓth*, en egipcian ḏḥwtj, prononçat /cʼVˈħawtij/ en vielh egipcian, e /tʼəˈħawt/ en egipcian tardiu, en còpte ⲑⲱⲟⲩⲧ *Thoout*) es ua divinitat de l'antiquitat egipciana. Tòt qu'ei representat dab un còs d'òmi e un cap d'ibis e tanben representat devath la forma  d'un baboin. Qu'ei lo diu deu temps e de l'escritura.

La mitologia egipciana que conta qu'aurè balhada l'escritura aus òmis. 

Que conta tanben que, Ra be maudiguè lo maridatge de Mut dab Geb en los deishant pas aver cap mainatge. Tòt, alavetz, que hè aus dats dab Khonso, diu de la lua, e que ganhè en bèth li demandar de hornir cinc dias au calendari (los dias aperat epagomènes) qui la malediccion n'avèva pas mei cap ehèit. Atau que vadón los quate hrairs Isis, Neftis, Osiris, e Seth. 

[left|150px|thumb|Tòt ([Ramesseum, Loxòr.)]]

Tòt, a maugrat d'estar deu costat deu ben, qu'ei l'arbitre deus dius e qu'ei present dens las representacions deu jutjament deus morts per escríver (activitat inventada per eth medish)la resulta de la pesada deus còrs.

Aquesta relacion dab la paraula, la coneishnça e l'escritura que hè aue los grècs e l'associassin dab lo lor diu Ermès en lo bèth batejar batejar Ermès Trismegist. Qu'ei per aquesta rason que  nomèn la vila deu son màger temple Ermòpolis. Per'mor d'aquò, en Occident, Tòt qu'ei associat dab l'ermetisme.
Víctor Balaguer

**Víctor Balaguer i Cirera** (Barcelona, 11 de decembre de 1824 - Madrid, 14 de genièr de 1901) foguèt un politician, poèta e istorian catalan. 

## Biografia
Víctor Balaguer èra lo filh d'un metge d'ideologia liberala; venguèt orfanèl quand èra menudet. Sas idèas radicalas provoquèron que sa maire lo deseiretèsse.

Maçon, liberal e d'idèas romanticas, collaborèt a de jornals liberals divèrses coma *El Constitucional*, *El Laurel*, *El Genio* e *La Lira* e en 1846 partiguèt a Madrid (Espanha), ont coneguèt las principalas personalitats literàrias e politicas d'aquel temps. Fondèt a Barcelona lo jornal liberal *La Corona de Aragón*, que i declarava una adesion ferventa al passat gloriós de Catalonha e a l'encòp que exigissiá una descentralizacion pels territòris de l'anciana corona catalanoaragonesa. 

Participèt a la restauracion dels Jòcs Florals en 1859, e ne foguèt un participant assidu. Foguèt qualques annadas exilhat en Occitània de 1865 a 1867 per aver participat a la conspiracion del general Prim, ont coneguèt Frederic Mistral en 1865 e participèt al Felibritge, que ne foguèt nomenat vicepresident. Foguèt membre de la delegacion catalana que donèt la Copa Santa als escrivans occitans.

En 1867 tornèt en Catalonha e durant lo regne d'Amadeu I d'Espanha foguèt Ministre de Foment e d'otramar. Tornèt a ocupar aquela carga del temps de la Primièra Republica Espanhòla (1871) e del temps del govèrn de Práxedes Mateo Sagasta en 1886.

Foguèt autor de pèças de teatre romanticas en catalan e tanben en espanhòl, e escriguèt *Historia de Cataluña y de la Corona de Aragón*. Coma istorian se considèra que foguèt pas un cercaire erudit, mas al contrari un divulgaire romantic del passat istoric de Catalonha que barrejava los faches reals e las legendas, amb una fòrta intencion nacionalista.

## Òbras

### Poesia e teatre en catalan
* *Los trobadors moderns* (1859)
* *Lo trobador de Montserrat* (1861) 
* *Esperances i records* (1866)
* *Don Joan de Serrallonga* (1868) 
* *Los Pirineus* (1893), mes en musica per Felip Pedrell

### Teatre en espanhòl
* *Pepín el Jorobado o el hijo de Carlomagno* (1838)
* *Enrique el Dadivoso* (1847)
* *Juan de Padilla* (1848)
* *Vifredo el Velloso* (1849)

### Estudis e ensages en espanhòl
* *Historia de Cataluña y de la Corona de Aragón* (1860-1863)
* *Las calles de Barcelona* (1865)
* *Historia política y literaria de los trobadores* (1878-79)
* *Instituciones y reyes de Aragón* (1896) 
* *La libertad constitucional* (1857)
* *Memorias de un constituyente* (1868)
* *El Regionalismo y los Juegos Florales* (1897)

## Ligams extèrnes

* https://web.archive.org/web/20071008151416/http://www.victorbalaguer-bmb.org/victor.htm 
* https://web.archive.org/web/20090122222333/http://perso.wanadoo.es/lipmic/Poecat/balaguer.htm
* Victor Balaguer sus la Classic Encyclopedia, basada sus l'edicion de 1911 de la Encyclopaedia Britannica
Bès (Divinitat)

**Bès** (en còpte Ⲃⲏⲥ *Vés*, en grèc antic Βῆς *Bē̃s*) qu'ei ua divinitat egipciana, diu protector deus ostaus, de la familha, de la fertilitat, deus mainatges, deus amorós, de la dança e deus dançaires. Lo son culte que sembla estar viengut seu sud (dilhèu de Nubia) deu temps de l'Empèri Ancian e que's desenvolopè cavath deu nòrd a l'Empèri Navèth. Qu'ei representat com un nan e lo son imatge qu'èra conservat dens los ostaus o portat com un talisman.
Grana Piramida de Giza

[left|thumb|350px|... ''[La Grana Piramida au sègle XIXau*...]]

La *'Grana Piramida de Giza''' qu'ei un monument funerari de l'antiquitat egipciana vodat au faraon Queòps. La Grana Piramida de Giza qu'ei la sola de las Sèt Meravilhas deu Monde encara quilhada uei lo dia. Que ho bastida a l'entorn de -2560 e qu'ei la mei vielha deu complèxe funerari de Giza qui compta tanben, enter autas causas, las duas autas mendras e mei recentas piramidas de Quefrèn e Micerinos, l'esfinx, las piramidòtas de las reinas, los mastabas deus nòbles e mantuns autes bastiments.

Las tecnicas de construccion de la piramida que son tostemps desconegudas de la sciéncia modèrna com tanben l'estatut precís deus obrèrs qui i tribalhèn. Que s'a parlat per annadas d'esclaus a maugrat qui, en Egipte, las creishudas de Nil que deishavan temporas qui lo pòble non podèva pas tribalhar ; de mei, que sembla que dens la religion d'aqueth pòble, la bastida de la piramida qu'èra un element de conservacion deu son rei qui devèva estar lo quite rei qu'avore dens l'aute monde. Ajudar a la bastir, qu'èra tribalhar per l'auta vita dens l'aute mòn.

Non s'a pas jamei trobat tanpauc la momia deu rei çò qui deisha un dobte suber l'estatut d'aqueth bastiment (tomba o cenotaf). Un aute enigma que son las "vias d'aeracion" longas vias estretas qui arreligan lo centre de la piramida dab l'exterior; dens aqueth cas, totun, qu'ei mei que probable qu'aquò be hosse estat curat com un camin per l'amna deu faraon. 

Dinc au sègle XIVau qu'ostendèva ua fòrma de piramida perhèita (atau las vedèn los crotzats). Totun, desempuish aqueth temps, un terratrem que la segotí e que perdó ua partida de la cauç qui la caperava e qui ho emplegada dens las construccions de bastiments otomans.

Au sègle XXau que s'an trobat un vaishèth de husta demontada au pè de la piramida. Au cap de quauques annadas que la tornèn bastir e que's pòt véder en aqueth quite lòc.
Sèt Meravilhas deu Mond

[thumb|276px|Las Set Meravilhas deu Monde antic (d'esquèrra a dreta, de haut en baish): La [Grana Piramida de Giza, los Jardins penjats de Babilònia, Lo Temple d'Artèmis, L'Estatua de Zèus a Olimpia, lo Mausolèu d'Alicarnàs, lo Colòs de Ròdes e lo Far d'Alexàndria.]]

Las **Sèt Meravilhas deu Mond** (var. **...del/dau Mond**) que son los sèt monuments notables mentavuts per mantuns tèxts antics perduts com los d'Erodòt e qui sabem qu'i hèn referéncia mercés a las allusions d'autes tèxts. Lo tèxt mei ancian perviengut dinc a uei lo dia e qui las mentau qu'ei d'Antipatèr de Sidon 140 ans abans l'èra crestiana.
Òrus

**Òrus** (en egipcian antic *ħr*, en ϩⲱⲣ *Hór*, en grèc ancian Ὧρος *Hõros*)  qu'ei un diu egipcian deu cap de haucon, hilh d'Isis e d'Osiris. Lo son temple màger qu'èra a Edfo.

La mitologia egipciana que conta que lo diu Set qu'aucidó lo son hrair Osiris entà préner lo son títol de rei. 
Isis alavetz que devó huéger e escóner lo son hilh arron la soa vaduda en lo bèth confiar a las duas divessas protectoras  vutre Nekbet (de Nekb, vutre, dab ua "t", marca deu femenin) e  la sèrp Oadjet (de Oadj, "sèrp" dab la medisha marca deu femenin). 

Vadut gran, Òrus que des·hiè Seth e que'u vençó en bèth pérder un uèlh (L'uèlh d'Òrus qu'ei un simbèu de poder). A cap deu combat que vadó tot lo purmèr faraon e desempuish qu'ei considerat ajòu e diu deu faraon. .

Dens la titulatura deu faraon, lo nom d'Òrus qu'ei un deus cinc noms deu rei ; qu'ei tanben lo mei ancian de la titulatura egipciana e lo sol nom que coneishem de quauques faraons los mei ancians.
Derry

**Derry** o **Londonderry** (/ˈlʌn.dən.dɛ.ɹi/, oficialament en anglés), **Doire** (en irlandés) o **Derrie** (en scots), es la segonda ciutat d'Irlanda del Nòrd e cinquena ciutat de l'illa d'Irlanda. La vièlha vila fortificada s'espandís sus la riba oèst de la ribièra Foyle, e la ciutat actuala cobrís a l'encòp las ribas èst (*waterside*) e oèst (*Cityside*) que son religadas per dos ponts. Lo *districte* s'espandís dins las zonas ruralas al sud-èst de la ciutat. 

La populacion de la vila sola èra de  personas en  2001. L'airal urban de Derry (qu'inclutz Culmore, New Buildings e Strathfoyle) ten una populacion de  personas.

## Toponimia
Lo nom oficial de la ciutat es *Londonderry* dempuèi una decision recenta de la nauta cort (genièr de 2007) e es aquel qu'apareis sus las mapas. Mas la vila es fòrça coneguda coma *Derry*, qu'es una anglicizacion de l'irlandés *Doire*, que significa "bòsc de garrics". Lo nom foguèt cambiat de *Derry* en *Londonderry* en 1613 pendent lo procèssus de colonizacion nomenat *[[Plantation of Ulster]]* .
Ça que la, fòrça irlandeses, a l'ostal o a l'estrangièr, preferisson sempre d'utilizar *Derry*, alara lo quite nom de la ciutat es un subjècte de bregas. *Derry* es utilizat per los nacionalistas d'Irlanda del Nòrd; los Unionistas  preferisson lo nom oficial de la ciutat, *Londonderry*. Dins la Republica d'Irlanda, la ciutat e lo comtat son gaireben sempre apelats *Derry*.  

## Galaria

Fichièr:River Foyle 2004 SeanMcClean.jpg|La ribièra Foyle la nuèch.
Fichièr:Bogside Derry SMC 2005.jpg|Quartièr del Bogside.
Fichièr:Derry Waterfront - geograph.org.uk - 2166.jpg|Bòrd de mar a Derry.


## Bibliografia

## Nòtas e referéncias

### Vejatz tanben

* Reialme Unit
** Irlanda del Nòrd
*** Belfast
Gerardus 't Hooft

**Gerardus 't Hooft** (Den Helder, 5 de julhet de 1946) es un fisician neerlandés. Es laureat del Prèmi Nobel de Fisica en 1999.  Es membre de:
*Acadèmia reiala neerlandesa de las arts e de las  sciéncias (1982); 
*Acadèmia americana de las sciéncias (1984); 
*Acadèmia de las sciéncias (1995);
*Acadèmia de las sciéncias de Russia (2019);
*Acadèmia reiala de las sciéncias, de las letras e de las bèlas arts de Belgica;
*Acadèmia americana de las arts e de las sciéncias;
*Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten.
Okean Elzy

**Okean Elzy** (en ucraïnian: Океан Ельзи, que se pòt revirar per *l'Ocean d'Elsa*) es un dels grops mai populars e famoses de musica pòp-rock d'Ucraïna, format en 1994 a Lviv, Ucraïna. Lo vocalista del grop e a l'encòp membre mai conegut n'es Svyatoslav Vakarchuk.

## Membres actuals

#Svyatoslav Vakarchuk - vocalista (1994-present)
#Petro Cherniavsky - guitarra (2004-present)
#Denys Dudko - bassa (2004-present)
#Milosh - piano, sintetizadors (2004-present)
#Denys Hlinin - batariá (1994-present)

## Ancians membres

#Pavlo Hudimov - guitarra (1994-2004)
#Yuriy Khustochka - bassa (1994-2004)
#Dmytro Shurov - piano, sintetizadors (2000-2004)

## Albums

* 1998 - **Там, де нас нема** ("Ailà, ont sèm pas")
* 2000 - **Янанебібув** ("Èri al cèl")
* 2001 - **Модель** ("Modèl")
* 2003 - **Суперсиметрія** ("Supersimetria")
* 2003 - **Тvїй формат** ("Ton format")
* 2005 - *GLORIA*
* 2007 - **Міра** (Mesura)
* 2010 - *Dolce Vita*
* 2013 - **Земля**
* 2016 - **Без меж**

## Ligams extèrnes
*Lo sit oficial d'Okean Elzy
*Sit de fans amb las paraulas e las melodias
*Tabs and lyrics of OE & others (with ads)
*Medalmusic.com.ua
Dáil Éireann

La ***Dáil Éireann*** (en anglés: *Assembly of Ireland*; lit. 'Assemblada d'Irlanda') es la cambra bassa de l’Oireachtas qu'es lo Parlament de la Republica d'Irlanda. Es elegit cada cinc ans per sufragi dirècte, per un sistèma de representacion proporcionala nomenat vote unic transferible (*Single Transferable Vote*, o STV). Los sieus poders son similars al de las autras cambras bassas de la majoritat dels sistèmas parlamentaris bicamerals e es en granda partida la branca dominanta de l’Oireachtas. Ten la capacitat de nomenar e destituir lo Taoiseach qu'es lo cap de govèrn e d'aprovar las leis. Dempuèi 1922 s'amassa a Leinster House, a Dublin. La 29ª Dáil es compausada de 166 membres, que devon èsser ciutadans màgers de 21 ans. Cada membre o deputat se nomena Teachta Dála o TD.

## Ligams extèrnes
*  Sit oficial del Parlament irlandés
Oireachtas

L**'Oireachtas** es lo Parlament nacional o poder legislatiu de la Republica d'Irlanda, e sonat tanben **Oireachtas Éireann**.
L'Oireachtas es compausat per lo President d'Irlanda e doas cambras; los dos ostals de l'Oireachtas que son la Dáil Éireann (cambra bassa) e la Seanad Éireann (senat). Las doas cambras de l'Oireachtas demòran a Leinster House qu'es un palais del sègle XVIII situat a Dublin. La cambra Dáil elegida al sufragi dirècte es la mai poderosa branca de l'Oireachtas.

## Vejatz tanben
* Dáil Éireann
* Seanad Éireann

## Ligam extèrne
* Tithe an Oireachtais - Houses of the Oireachtas
Percy Williams Bridgman

**Percy Williams Bridgman** (n. 21 d'abril de 1881 - m. 20 d'agost de 1961) foguèt un fisician american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1946.
Proton

Lo **proton** es una particula subatomica amb carga electrica positiva de 1,6 × 10-19 coulomb e massa de 1,672&nbsp;6231 × 10-27 kg (aproximativament 1800 còps mai pesant que l'electron). Foguèt descobèrt en 1919 per Ernest Rutherford. Lo proton se classifica coma barion, e se compausa de tres quarks (uud). L'antiparticula correspondenta, l'antiproton, a las meteissas caracteristicas que lo proton, mas amb una carga electrica negativa.

Amassa amb los neutrons, los protons fan partida del nuclèu atomic, mentre que los electrons se bolegan a son entorn. Lo nuclèu de l'isotòp pus comun de l'idrogèn es format per un sol proton. En quimia e bioquimia, s'emplega lo tèrme de *proton* per se referir a l'ion de l'idrogèn en dissolucion aquosa.
John Howard Northrop

**John Howard Northrop** (n. en 1891, m.1987) foguèt un bioquimista american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1946.
James Batcheller Sumner

**James Batcheller Sumner** (n. en 1887, m. 1955) foguèt un quimista american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1946 amb Wendell Meredith Stanley e John Howard Northrop.

## Biografia
Nasquèt lo 9 de novembre de 1887 dins la vila de Canton, situada a l'estat de Massachusetts. Estudièt quimia a l'Universitat de Harvard, ont se licencièt lo 1910. Lo 1912 inicièt los sieus estudis de bioquimia a Harvard, ont se licencièt lo 1914. Entre 1914 e 1929 foguèt professor de bioquimia a Harvard, e entre 1929 e 1955 foguèt catedratic a l'Universitat de Cornell. 

Sumner moriguèt de càncer lo 12 d'agost de 1955 a la siá residéncia de Buffalo, situada a la estat de Nòva York. 

## Recèrca scientifica
Inicièt la siá recèrca en l'isolament dels enzims en la siá forma pura, un fach qu'èra jamai estat atengut, e que realizèt pendent los sieus sojorns a Brussèlas (1921 e 1922), Estocòlme (1929) e Uppsala (1937-1938), dins aquela darrièra vila suedesa al bòrd del Prèmi Nobel Theodor Svedberg. Après se trobar amb fòrça fracàses, l'an 1926 atenguèt isolar e cristalizar las enzims mercés a l'ureasa. 

Lo 1946 foguèt premiat amb la mitat del Prèmi Nobel de Quimia *per la descobèrta de la cristalizacion d'enzimas*. L'autra mitat del prèmi foguèt partejada pels quimics nòrd-americanes John Howard Northrop e Wendell Meredith Stanley.
Neutron

Lo **neutron** es una particula subatomica sens cap de carga electrica e de massa similara a la del proton. Lo neutron se classifica coma barion, e se compausa de tres quarks (udd).

Lo neutron, amassa amb lo proton, es part dels nuclèus de la màger part d'atòms, franc l'isotòp mai comun de l'idrogèn, (H), format d'un sol proton.

Defòra del nuclèu, los neutrons son inestables, e an una vida mejana d'aperaquí quinze minutas (τn = 886,7±1,9 s).

Los neutrons son someses a las fòrças febla, fòrta e gravitacionala. La fòrça electromagnetica, s'unifica parcialament amb la febla a d'energias nautas; o dich d'una autre biais, a de distàncias mendres que lo diamètre d'un proton, las doas fòrças sonque son dos aspèctes d'una fòrça, la fòrça electrofebla. Aital lo neutron, encara que la soma de las cargas electricas de sos compausants, los quarks, (u (+2/3) + d (-1/3) + d (-1/3) = 0) siá nulla, es tanben somés a l'interaccion electromagnetica.
Hermann Hesse

**Hermann Karl Hesse** (n. en 1877, m.1962) foguèt un escrivan alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1946.
Nòme (Egipte)

Lo **nòme** qu'ei ua unitat administrativa de l'Egipte antic. Lo lor nombre que variè hèra pauc durant l'. Au periòde ptolemaïc que se'n contava quaranta dus. Que son desseparats enter nòmes de Haut e de Baish Egipte (las duas unitats qui formèn Egipte).
Ieratic

left|200px|thumb|Un papir en ieratic
L'escritura ieratica qu'èra ua version graficament simplificada deus ieroglifs, utilizada peus escribas dens l'administracion. 
En vertat lo ieratic qu'ei ua simplificacion deus ieroglifs linears qui son eth medish ua simplificacion deus ieroglifs *sensus stricto* (estant que *ieroglif* que vien deu grèc "signe talhat"). 
La diferéncia enter "ieratic" e "ieroglifs linears" qu'ei que dens lo purmèr sistèma los signes que son estilizats mentre que los ieroglifs linears que's semblan tostemps aus ieroglifs talhats qui simbolizan. Per exemple, ua cavèca talhada en ieroglifs que representa tostemps ua cavèca en ieroglif linear mes en ieratic n'ei pas mei qu'ua letra qui simboliza aqueth ieroglif, mes dab chic de ressemblança. Lo tablèu juson de Joan Francés Champolion que'ns ac muisha. 
400px|right|thumb|Exemples de passages deus ieroglifs linears (la fòrma sancèra raperada peus punts) aus signes ieratics (illustracion de la ''Gramatica Egipciana'' de Joan Francés Champolion)
Seth

**Seth** qu'ei un diu egipcian màger deu cap de can e sénher deus èrms. Qu'ei ua divinitat de las ambiguosas. 

Qu'ei famós per aver, per traída, aucit lo diu Osiris (lo son quite hrair) e per aver combatut Òrus (lo hilh postum d'Osiris) entà'u panar lo tròn d'. Que's poderé créder atau de que seré lo diu deu mau puisqu'Osiris qu'ei un diu juste e que lo son hilh qu'ei associat dab lo poder deus faraons (Òrus que'n seré estat lo purmèr). 

Seth, totun, que ho, en epòcas mei anticas hèra pregat e, mei que mei, qu'ei lo diu qui combat cada ser Apofis (la sèrp tenebrosa) devath la tèrra au costat de Ra, só e pair deus dius.
Apòfis

**Apòfis** (en grèc antic Ἄποφις *Ápophis*, en còpte ⲁⲫⲱⲫ *Aphóph*, en egipcian antic *ꜥꜣpp*) qu'ei ua sèrp monstruosa qui nada sus la Nom (la mar grana divina de l'Egipte antica). Cada ser qu'ei combatuda per Rè (lo diu deu só) suu son naviu e dab l'ajuda deu diu Seth. Cada ser Ra qu'ei victoriós e l'auba que's torna lhevar quitament se, de quan en quan, Apòfis que ganha brèvas victòrias qui's hen paréisher eclipsis de só. 
Uei lo dia que conservam cèrtas representacions graficas d'un gat escanant ua sèrp dab un cotèth qui lo Libe deus Morts mentau com un simbòu de la victòria de Ra suber Apòfis.

thumb|right|200px|Apòfis aucit per un gat
thumb|left|200px|Apòfis
Eliòpolis

**Eliopòlis** (en grèc Ἡλιούπολις, *ciutat deu só*, en còpte ⲱⲛ *on*, en egipcian antic *jwnw*) qu'èra ua ciutat egipciana; qu'èra la capitala deu tretzau nòme de l'Egipte antica. Uei lo dia, en arabi que s'apèra *Ain-Shams* (عين شمس, l'uèlh o la hont deu só).
Nòme

*Nòme (Grècia): unitat administrativa de la Grècia contemporanèa.
*Nòme (Egipte): unitat administrativa de l'Egipte antica.
Nòme (Grècia)

Lo **nòme** (en grèc modèrne *νομός = nomos*, plurau *νομοί = nomi*) qu'ei ua unitat administrativa de la Grècia contemporanèa. Que i a 54 nòmes agropats en regions mei granas nommadas *[[perifèria (Grècia)|perifèrias]]*. L'unitat inferiora au nòme qu'ei la comuna.

Lo nòme grèc que tien ua talha sovent comparabla a la d'un parçan occitan. Hèra de nòmes que corresponden a parçans grècs istorics coma Arcadia o Calcidica o a illas coma Cefalònia o tanben a archipèlas coma las Cicladas. Autes nòmes que son mei artificiaus e que pòrtan simplament lo nom de la lor capitala.
Nèftis

**Nèftis** (en egipcian antic *nbt-ḥwt*, en còpte ⲛⲉⲃⲑⲱ *Nevthó*, en grèc Νέφθυς *Néphthys*) es una divessa de l' hilha Not, divessa deu cèu e de Geb, diu de la tèrra; adonc qu'ei tanben la sòr s'Isis, d'Osiris e de Sèt. Deu medish biais qu'Osiris esposè la soa sòr Isis, Nèftis que's maridè dab Sèt. Totun qu'avó un hilh dab Osiris: lo diu Anubis deu cap de chacal.
Qu'ei representada potant lo ieroglif qui vòu díser "ostau" suu cap com un capèth. Com la divessa Bastet, qu'ei associada au sistre (instrument de musica de pecussion).
Qu'èra mei que mei venerada a Eliopòlis e qu'èra considerada au còp protectriça (e mai que mai protectriça deus faraons estant qu'avèva emparat lo diu Òrus mainatge) e terribla.

[right|thumb|170px|Papir muishant Isis e Nèftis au ras de la crotz [ankh "vita".]]
Tina Karol

**Tina Karol**  (en ucraïnian: Тіна Кароль; Orotukan, 25 de genièr de 1985) es una de las cantairas ucraïnianas mai famosas dins son país e internacionalament.

## Biografia
Tina Karol, de son nom vertadièr **Tetiana Liberman** (Тетяна Григорівна Ліберман), nasquèt de parents ucraïnians jusièus a Orotukan, Magadan Oblast, en Russia. Karol puèi partiguèt per Ivano-Frankivsk, una vila de l'oèst d'Ucraïna, a l'edat de sièis ans. Se diplomèt a una escòla de musica e un institut musical a Kyiv. Karol participèt a un bon nombre de competicions musicalas juvenilas, regionalas, internacionalas e jusièvas e tanben a de comédias musicalas e d'espectacles teatrals. Obtenguèt la segonda plaça al festival de Letònia "New Wave". Karol venguèt la solista de l'ensems de Ukrainian Armed Forces e a mai una personalitat de la television.

En 2006 Karol se ganhèt la preseleccion ucraïniana al Festival de l'Eurovision 2006 amb la cançon "I Am Your Queen" e representèt doncas Ucraïna al festival. Acabèt setena amb 145 ponches, amb una version novèla de la cançon "Show Me Your Love".

## Discografia
* *Show Me Your Love* (2006)
* Ноченька (2007)
* Полюс притяжения (2008)
* 9 жизней (2010)

## Ligams extèrnes
* Sit oficial (en anglés e en ucraïnian)
* Sit dels fans
Sofia Rotaru

**Sofia Myhailiuna Rotaru** (en ucraïnian: Софія Михайлівна Ротару) es una de las cantairas mai famosas d'Ucraïna). Nasquèt a Marshyntsi, Chernivtsi Oblast, lo 7 d'agost de 1947) es d'origina moldava. A cantat fòrça cançons en ucraïnian, mas tanben en rus e en “moldau”. Foguèt una de las cantairas mai famosas de l'anciana URSS amb de cançons coma Червона рута ("ruda roja" en ucraïnian) o "Романтикэ" (Romantică) (en “moldau”).

Sas cançons son vengudas las cançons classicas de l'èra sovietica e pòstsovietica. Sofia participèt a sèt filmes musicals e comencèt en 1971 dins "Червона рута". Joguèt lo ròtle principal dins de filmes coma *“Где ты, любовь?”* (“Ont sès, amor?” en 1980) e *“Душа”* (“Arma” en 1981). A fach de viradas dins lo mond entièr amb de concèrts als Estats Units, en Asia, enEuròpa e en Austràlia. Sofia a recebut de dotzenas de prèmis, recompensas de tota mena e tanben de medalhas.

En 1986, foguèt la primièra cantaira de musica pòp que li foguèt autrejat lo títol prestigiós d'“artista del Pòble de l'URSS”. 

## Ligams extèrnes
* Sit oficial, en rus
Demotic

L**'alfabet demotic** (en grèc ancian: δημοτικός *dēmotikós*, "popular") es l'escritura utilizada a l'Egipte antica al costat dels ieroglifs e de l'ieratic.

Etimologicament los ieroglifs son los simbòls talhats sus la pèira, mentre que l'escritura ieratica èra emplegada dins los tèxts religioses pels prèstes. Lo demotic es una fòrma simplifada dels simbòls ieratics (emplegat dins lo comèrci).

Foguèt creada cap a 660 aC e venguèt l'escritura dominanta de l'Egipte antica cap a 600 aC. A la debuta del sègle IV aC, comencèt a èsser remplaçat per l'alfabet grèc. Lo darrièr còp que se se'n rebremba, es l'an 451 dC, sus las parets del temple de Filae. *Demotic* es un tèrme creat per Erodòt e deu èsser distinguit del grèc demotic (de pòble).

## Demotic mejan
Lo demotic mejan (cap a 400-30 aC) es l'estadi d'escritura utilizat pendent la dinastia ptolemaïca. A partir del sègle IV aC, lo demotic gaudís d'un estatut mai naut, coma ne testimònia son utilizacion creissenta pels tèxts literaris e religioses. A la fin del sègle III aC, lo grèc koinè èra mai important, perque èra la lenga administrativa del país; Los contractes demotics perdián la màger partida de lor fòrça juridica levat que non i aja pas una nòta en grèc indicant qu'èran enregistrats al près de las autoritats.

## Demotic tardiu
Dempuèi l'inici de la dominacion romana en Egipte, lo demotic foguèt de mens en mens utilizat dins la vida publica. Existís pasmens un certan nombre de tèxts literaris escrits en demotic tardiu (mai o mens 30 aC – 452 dC), en particular a partir dels sègles I e II dC. La quantitat de tèxts demotics demesiguèt lèu cap a la fin del sègle II. Al contra de la faiçon dont lo latin a eliminat las lengas dins la partida occidentala de l'Empèri, lo grèc non a completament remplaçat lo demotic. Après aiçò, Demotic non es pus estat utilizat que per qualques ostraca, abonaments a de tèxts grècs, etiquetas de momias e grafitis. Lo darrièr exemple datat d'escritura demotica es un grafiti sus las parets del temple d'Isis a Philae, datat del 12 de decembre de 452. Lo tèxt dit simplament «Petise, filh de Petosiris»; non se sap qui èra Petise.

## Articles connèxes
* Ieroglifs egipcians
* Numeracion egipciana
* Ieratic

## Nòtas e referéncias
Betagarri

**Betagarri** es un grop de musica del País Basc que se formèt cap a la fin de 1992. Pasmens foguèt pas abans febrièr de 1997 qu'enregistrèron lo primièr disc, Betagarri, publicat per Mil A Gritos Records.

## Membres del grop

Los membres del grop son:
*Iñaki, vocalista.
*Aitor, guitarra.
*David, saxo.
*Gontzo, guitarra.
*Iker, batariá.
*Mikel, trombon.
*Unai, trompeta.
*Pablo, bassa.

## Lo grop
L'istòria d'aqueste grop de Vitòria es un pauc curiosa. Gontzo, Iñaki e Aitor ja èran collègas e solián far la fèsta amassa jos l'escais de guèrra de Betagarri, pr'aquò imaginavan pas que acabarián per formar un grop que portariá aqueste nom.

Tot comencèt quand Gontzo ganhèt una guitarra electrica dins un concors de television. Vist que Iñaki cantava dins un còr e qu'Aitor jogava ja la guitarra espanhòla, comencèron a jogar qualques cançons e dapasset coneguèron mai e mai de gents.

Los disques que publiquèron pendent sa trajectòria musicala son:

**Maketa* (1994) 
**Betagarri* (1997) 
**Arren Erro Zaharra* (1999) 
**80/00* (2000)
**Freaky Festa* (2000)
**Remix* (2001)
**Arnasa Hartu* (2002)
**Zuzenena* (2004)
**Hamaika Gara* (2006)

## Los disques

### Maketa
Enregistrat a Vitòria en 1994. Publicat e produch per Betagarri.

Conten 9 cançons.

### Betagarri
Enregistrat a Lorentzo Records de Berriz en Biscaia en 1997. Publicat per Mil A Gritos e produch per B.V.A. "Triku".

Aquest disc conté 13 temes en basc, espanhòl, anglés o portugués.

### Arren Erro Zaharra
Enregistrat a Lorentzo Records de Berriz. Editat per Mil A Gritos e produch per Triku e Katarain. La sortida del disc se faguèt en abril de 1999.

Lo disc conten 11 cançons.

### 80/00
Enregistrat a Garate Studios (Andoain), publicat per Musika Metak e produch per B.V.A. "Triku". La sortida del disc se faguèt l'octòbre de l'annada 2000.

Aqueste disc conten 20 cançons.

### Freaky Festa
Enregistrat a Garate Studios (Andoain). Publicat per Musika Metak e produch per B.V.A. "Triku". 

Lo disc conten 12 cançons.

### Remix
Enregistrat a Garate Studios (Andoain). Publicat per Musika Metak e produch per B.V.A. "Triku". La data de publicacion del disc es lo 31 d'octòbre de 2001.

Lo disc presenta 7 cançons de durada totala de 30mn7s e es una revision electronica del trabalh anterior.

### Arnasa Hartu
Enregistrat a Garate Studios (Andoain). Publicat per Musika Metak e produch per B.V.A. "Triku". La data de publicacion del disc foguèt lo 21 de novembre de 2002.

Ten un total de 12 cançons de durada de 47mn12s.

### Zuzenena
Foguèt enregistrat a Salt (Girona, Catalonha), dins la Sala La Mirona pendent un concèrt en dirècte. Publicat per Musika Metak. Sa data de publicacion foguèt el 18 de novembre de 2004.

Lo disc conten un cd e un dvd. Lo cd conten 17 cançons que fan un total de 68mn25s.

### Hamaika Gara

Es lo darrièr disc del grop sortit en febrièr de 2007. Conten doas cançons en catalan.

## Ligams extèrnes
*Pagina web oficiala de Betagarri
*Betagarri dins la web de Metak
*Mil A Gritos Records
Gran Esfinx de Giza

Lo **Gran Esfinx de Giza** qu'ei monument de  qui representa un leon deu cap d'òmi, probablement lo cap deu faraon Quefrèn de la IVau dinastia (a maugrat qui poderé estar lo son pair Queòps). 

Per'mor de l'associacion cronologica dab aquesta dinastia, que's data l'Esfinx au cap de -2500. Qu'ei situat suu platèu de Giza sus l'arribèra occidentau deu Nil au ras de las tres famosas piramidas de Giza.

Lo còs e lo cap que hon talhat dens l'arròca mentre que las patas e hon bastidas dab peiras. Qu'ei haut de 14&nbsp;m, long de 72 e larg de 20. Que's pensa que devèva estar pintrat. 

Enter las soas patas l**'Estèla deu Saunei** que conta que lo faraon Tutmòsis IV qui s'endromí au pè de l'Esfinx un deus numerós temps qui èra caperat peu sable deu desèrt e qu'en saunei l'Esfinx que'u demanè que'u liberosse, çò qui he. L'estèla ce ditz:

*Un dia que s'escadó que lo hilh reiau Tutmòsis, en bèth passejà's de cap a mieidia, que s'arrepausè a l'ombra d'aqueth gran diu ; lo saunèi que'u gahè de quan lo so b'èra au son zenit. Alavetz que s'apercevó que la Majestat d'aqueth gran diu que'u parlava dab la soa quita boca com un pair e devisa dab lo son hilh: espia me, contempla me, ò Totmòsis lo men hilh; que soi lo ton pair, Hòrakheti-[[Khepri]]-[[Ra]]-[[Atom]]; que't daréi la reiautat sus la Tèrra, au cap deus vius, que portaràs la corona blanca e la corona arroia suu tròne de [[Geb]], lo prince. La Tèrra que serà toa en la soa longor e en la soa largor, e ton tot çò qui lusèish l'uèlh estiglant deu Mèste de l'univers. (...) Adara que s'escad que patèishi deu sable deu desèrt, lo quite sable au dessús deu quau e m'estavi autes còps; amaneja't de cap a jo, entà qui pòsqui har çò qui desseji.* 

L'Esfinx qu'a patit hèra deu temps. En purmèr lo sable que'u caperè mantun còp. Que ho desensablat au sègle XIX peu famós egiptològ francés Auguste Mariette, e un còp mei en 1923. Que patí tanben còps de canons au sègle XIV qui trenquèn la soa faussa barba de faraon (uei lo dia au British Museum qui arrefusa d'ac anc tornar) e lo nas (perdut tanben desempuish aqueth còp). En 1989 que i avó tribalhs entà tornar ahortir lo son còth vadut flac.

L'esfinx, qu'ei present dens la cultura populara gascona, puishque que dens los Contes de Gasconha apielats per Joan Francés Blader que trovam un Edip gascon qui se'n va cercar fortuna en bèth respóner la question de la *bèstia deu cap d'òmi* (la quita question sus l'animau qui camina sus quate, duas e tres patas).

## Galeria

Imatge:Sphinxfront.jpg
Imatge:Cairo Sphinx.JPG
Image:Sphinx de gizeh arriere.JPG
Imatge:SphinxProfil.jpg
Francés Vairon

**Francés Vairon** (; en francés: *François Bayrou* ; Bordèras, Bearn, 25 de mai de 1951) qu'ei un òme d'Estat occitan de nacionalitat francesa, primèr ministre de França deu 13 de deceme de 2024 au 9 de seteme de 2025.

Professor agregat de letras classicas, qu'estó deputat deus Pirenèus Atlantics entre 1986 e 2012, president deu Conselh Departamental deus Pirenèus Atlantics de 1992 a 2001, deputat europèu de 1999 a 2002, e cònsol màger de Pau despuish 2014. Qu'ei tanben l'actuau president deu MoDem, e autescòps president de l'Union per la Democracia Francesa (UDF). 

A l'eleccion presidenciau de 2007, qu'èra candidat, mes n'estó eliminat au primèr torn, en estar arribat totun a la tresau posicion dab 18,57 % de las votz. Arrond d'aquerò que transformè lo son partit, l'UDF, en un partit centrista navèth e alargat aperat lo Movement Democrata.

Estacat au Bearn qu'ei l'autor d'ua biografia deu Noste Enric, que parla occitan dens la soa varietat bearnesa e que s'ei exprimit mei d'un còp en favor deu desvolopament de la lenga occitana.

## Foncions
* 30 de març de 1993–11 de mai de 1995: ministre de l'Educacion Nacionala
* 18 de mai de 1995–7 de noveme de 1995: ministre de l'Educacion nacionala, de l'Ensenhament Superior, de la Recèrca e de l'Insercion Professionala
* 07 de noveme de 1995–2 de junh de1997: ministre de l'Educacion Nacionala, de l'Ensenhament Superior e de la Recèrca.
* 17 de mai de 2017–19 de junh de 2017: ministre d'Estat, garda dels Sagèls, ministre de la Justícia.

## Citacions

## Òbras istoriograficas

**Le roi libre*, Flammarion, París, 1994. (ISBN 2-08-066821-8)
**Henri IV raconté par François Bayrou*, Perrin jeunesse, París, 1998. (ISBN 2-262-01301-2)
**Ils portaient l'écharpe blanche : l'aventure des premiers réformés, des Guerres de religion à l'édit de Nantes, de la Révocation à la Révolution*, Grasset, París, 1998. (ISBN 2-246-55981-2)

## Referéncias
Seanad Éireann

**Seanad Éireann** que significa en irlandés , es la cambra nauta de l'Oireachtas qu'es lo Parlament de la Republica d'Irlanda. Contràriament a la cambra bassa o Dáil Éireann, lo Senat es pas elegit directament mas se compausa de membres causits per diferents biais. Aquela cambra a mens de poders que lo Dáil e pòt solament retardar las leis que desapròva, mas pas metre de vèto definitiu. Lo Seanad es situat dempuèi sa creacion dins lo palais de Leinster House a Dublin.
Oxford

**Oxford** () es una vila britanica que gaudís del títol de ciutat, situada a 80 km de Londres. Sa populacion èra estimada a  abitants, en 2001. Sa superfícia totala es 45,59 km².

thumb|230px|left|''Radcliff Camera'', a la Bibliotèca d'Oxford.
Nurembèrg

**Nurembèrg** (en alemand *Nürnberg*) es una vila de Bavièra, en Alemanha. Amb 44 414 abitants en 2023,  es la segonda vila de Bavièra après Munic, e la quatorzena vila d'Alemanha. Es lo centre economic del districte de Mejana-Francònia e un dels principals centres industrials d'Alemanha del Sud. 

thumb|230px|left|Ivèrn a Nurembèrg.
Mul

320px|right|thumbnail|Mul de bast
Lo **mul** o **muòl** es un animal mascle, de la familha dels equids, engendrat per un ase e una cavala. La femèla del mul es la **mula**.

Se destria:
* lo *mul de bast*, utilizat en montanha,
* lo *mul de trach*, que rend los meteisses servicis que rendriá un caval dins d'autras regions.

Aqueste nom designa, per extension, tot animal de sang mesclat, eissit del crosament de doas espècias vesinas. 

## Caracteristicas
Es un animal robust, sòbri e pacient. 

### Ligams extèrnes
* Asinariá del Net, portal suls ases, muls e mulas.
Bos taurus

La **vaca** (var. **vacha**) es un mamifèr domestic romiaire, generalament portaire de banas sul front, apartenent a l'espècia *Bos taurus* de la familha dels bovids. Es la femèla del **[[taure|taur(e)]]**. Una **jurga** es una vaca qu'a pas vedelat.

L'espècia en general e lo mascle se pòdon dire **buòu** (var. **bò(u)**, **bueu**). Lo mascle adulte (mens d'un an) sens castrar, **taur(e)** o **brau**, e castrat **buòu**. Quand encara es pas adulte, recep lo nom de **[[vedèl]]** (var. **vedèu**, **vedèth**, **vèl**, **vèu**).

L'espècia *Bos taurus* se tròba lo mai en Índia, puèi al Brasil, en China, als Estats Units, e en Euròpa.

## Ligams extèrnes
* Las vacas del mond
* Fòtos de vacas
* Annuari de las raças bovinas
* https://web.archive.org/web/20170516200152/http://www.web-agri.fr/actualite-agricole/economie-social/article/decouvrez-l-etonnante-repartition-des-bovins-a-travers-le-monde-1142-105763.html
Erinaceus europaeus

L**'eriç europèu**, *Erinaceus europaeus*, es un pichon mamifèr omnivòr de la familha dels *[[Erinaceidae|Erinaceids]]*. 

Es una bèstia pichona amb lo morre ponchut, que se noirís de fruta e d'insèctes e que l'esquina es cobèrta d'espinas longas que se quilhan quand se met en bòla per se protegir d'un dangièr.  

L'eïriç vei pas plan mas a una sentita e una ausida plan desvolopada.  

## Animal totemic
L**'eriç** es l'animal totemic de la vilòta de Rojan (departament d'Erau)

## Referéncias
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Referéncia :  http://www.cnrtl.fr/lexicographie/h%C3%A9risson

## Ligams extèrnes
* valleech.club.fr/herisson/herisson.php
* www.herissons.be
* thehedgehog.co.uk
Loira

Lo nom de **loira** designa divèrsas s de mamifèrs carnivòrs apertenent totas a la  dels Lutrinae. Aquesta foguèt creada per Charles Lucien Bonaparte (1803-1857) en 1838.

Aquestas espècias se caracterizan per de patas cortas, de dets palmats a las patas posterioras e una coa longa. 

Contràriament a l'ors polar o al dalfin, la loira a pas de jaç de graissa jos sa pèl. Son pelatge se compausa de pels corts e longs que s'emboitan per formar un jaç impermeable preservant del freg.

## Espècias

La sosfamilha de las loiras (**Lutrinae**) compren los genres e espècias seguents :

* genre *[[Aonyx]]* Lesson, 1827.
** *[[Aonyx cinereus]]* (Illiger, 1815) — loira cendrosa.
** *[[Aonyx capensis]]* (Schinz, 1821) - loira de las gautas blancas del Cap.
** *[[Aonyx congicus]]* (Lönnberg, 1910) — loira de las gautas blancas de Cameron.
* genre *[[Enhydra]]* Fleming, 1822.
** *[[Enhydra lutris]]* (Linnaeus, 1758) — loira de mar.
* genre *[[Hydrictis]]* Pocock, 1921 
** *[[Hydrictis maculicollis]]* (Lichtenstein, 1835) e ancianament Lutra maculicollis — loira del còl pigalhat
* genre *[[Lontra]]* Gray, 1843.
** *[[Lontra canadensis]]* (Schreber, 1777) — loira de ribièra.
** *[[Lontra felina]]* (Molina, 1782) — loira marina o chungungo.
** *[[Lontra longicaudis]]* (Olfers, 1818) — loira neotropicala.
** *[[Lontra provocax]]* (Thomas, 1908) — loira de Chila o huillín.
* genre *[[Lutra]]* Brünnich, 1771.
** *[[Lutra lutra]]* — loira d'Euròpa.
** *[[Lutra brasiliensis]]* — loira de Brasil.
* genre *[[Lutrogale]]* Gray, 1865.
** *[[Lutrogale perspicillata]]* (I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1826) — loira del pelatge lis
* genre *[[Pteronura]]* Gray, 1837.
** *[[Pteronura brasiliensis]]* — loira geganta.

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* https://web.archive.org/web/20110827083403/http://www.reseau-loutres.org/ : reseau-loutres.org, ret francofòna sus la loira amb lista dobèrta de discussion (sus abonament)
* La loira d'Euròpa
* Loira - fòto


Image:Loutre des pyrenees baronnies 2004.jpg|Loira de las Baronias dels Pirenèus
Image:Loutre des pyrenees ossau 2002.jpg|Loira dins los Pirenèus, Ossau setembre 2002 (*Lutra&nbsp;lutra*)
Animals totemics occitans

thumb|250px|La Tarasca a Tarascon
Los **animals totemics** son de representacions d'animals que van per carrièra al temps de la fèsta dels vilatges e vilas occitans.
Sovent s'inspiran de legendas localas o d'eveniments istorics.

De còps que i a son d'animals mai fabuloses e ferotges coma lo mai conegut de Provença: la Tarasca de Tarascon.

Mai recentament se son creadas d'autras representacions totemicas que sortisson per la fèsta locala coma lo Bomian al Poget o lo mujol a Balaruc.

## Lista dels animals totemics

### Lengadòc
#### Aude
*A Lopian: lo lop.
#### Erau
Son particularament presents dins lo país d'Erau.
*A Abelhan: ?
*A Agde: lo caval marin.
*A Alinhan del Vent: lo polin.
*A Aumas: Leo lo leon.
*A Bessan: l'ase.
*A Besièrs: lo camèl.
*A Ginhac: l'ase martin
*A Mesa: lo buòu.
*A Montblanc: lo testut.
*A Paulhan: lo boc.
*A Pesenàs: lo polin.
*A Rojan: l'eiriç.
*A Sant Andrieu de Sangònis: lo pòrc negre.
*A Sant Cristòu: la baragònha.
*A Vendargues: lo tamarro.

### Provença
*A Tarascon: la tarasca.

## Veire tanben
*:fr:Animaux totémiques de l'Hérault
*:ca:Bestiari popular català