Besierenc (sosdialècte)

Lo **besierenc** o **bederrés** es lo sosdialècte lengadocian parlat dins lo país de Besièrs. Presenta un caractèr de transicion entre lo lengadocian occidental e l'oriental que fa que d'unes lingüistas coma Alibèrt e Pèire Bèc lo classifiquèron dins l'airal oriental, mentre que Domergue Sumien, dins una proposicion mai recenta de classificacion (de 2009), lo situèt dins lo domeni occidental.

## Fonetica
### Vocalisme
* La realizacion de *-a* finala atòna es [ɒ] coma dins la màger part de l'occitan (s'opausa doncas a la [a] del montpelhierenc qu'apareis tre Beçan).
* La màger part de l'airal litoral del besierenc pronóncia *-u-* [ø̞], e es globalament a partir del nòrd de Besièrs que la prononciacion [y] ven preponderanta. 

* Lo sufix *-iá* se pronóncia [jɛ] (pas en morfologia per contra). Ex: *malautiá* [malaw'tjɛ]. 
### Consonantisme

* Coma en lengadocian oriental, l'evolucion majoritària de -CT- latin es [ʧ] (franc de *lièit*, *nuèit* e *uèit*). Ex: *dich*, *fach* e *lach*.

* La letra *-j-* s'i pronóncia [ʒ] coma en narbonés e dins lo lengadocian meridional, en oposicion amb las solucions africadas del lengadocian oriental.

* En fonetica sintactica lo besierenc presenta una continuïtat amb lo montpelhierenc e ignòra l'iodizacion de la *-s* (ex: *las vacas* [laz ˈbakos], e s'opausa doncas als sosdialèctes vesins del sud e de l'èst que practican aquesta gaireben sistematicament (ex: *las vacas* [laj ˈbakos]). Pasmens se ditz *pas pus* [pa pys], *pas res* [paʁ:ɛs], *pas gaire* [pa gajʁe] mas *pas tròp [pas tʁɔp].*
## Morfologia
* La marca de 1a persona sg. i es *-i* (*-e* mai a l'èst). Ex: *canti*, *cantavi* e *cantèri* (en montpelhierenc: *cante*, *cantave* e *cantère*).

* La marca de la 2a persona i es *-as* [ɒs] (contràriament al lengadocian oriental e al narbonés). Ex: *cantas*, *cantèras*, *cantèssas*.

* La tresena persona del plural del present es sistematicament realizada [u]. Ex: *cantan* ['kantu], *dison* ['dizu].

* La 3a persona del plural de l'imperfach e del condicional, *-ián* se pronóncia [jɔw] ~ [jɔŋ]. Ex: *disián* [di'zjɔw] ~ [di'zjɔŋ].

## Lexic

*aital ('atal' en narbonés)
*balaja ('engraniè(i)ra' en narbonés, 'escoba' en montpelhierenc)
*cal(h)ar (e non 'taisar')
*pigassa ('destrau')

## Tèxt en besierenc

*Sant Afrodisi e lo camèl* d'Antonieta Conte-Regis in *Legendos Bezieirencos, Contes e remembres en lengo mairalo*, Besièrs, 1937.

* Lo premièr per azard que vegèt un camèl
* De la paur fugiguèt d'aquel bestial novèl.
* Un autre s'acampèt pauc a pauc, mès pas gaire,
* P(u)èi enfin lo tresen, mai ardit gausèt faire,
* (Saique èra borralièr), un solide licòl
* Per porre aisidament lo menar per lo còl.
* Quand lo grand La Fontaine, a la lira mannada,
* Engimbèt un bèl jorn sa fabla renommada,
* Arribava segur d'un voiatge a Besièrs
* E veniá d'assistar a totas las foliás,
* Als divertissaments que s'i fan ([fòu]) cada fèsta,
* Cada carnaval, ambe lo Camèl en tèsta,
* Un grand camèl de boès, d'un bon biais imitat,
* Sempre pintrat de nòu, atifat, arnescat,
* Sièis òmes en dedins lo butan per la vila,
* La joinessa en dançant lo seguís a la fila;
* Al son del flaütet, del pifre, del tambor
* Que jògan en trio o cadun a son torn.
* Vos diretz: Perqué la vila renommada
* Per sa granda sapiença e son imor senada,
* A causit per simbèl un animal boçut,
* Estrangièr del país, dins lo desèrt nascut,
* Que s'aparenta pas ambe nòstre terraire,
* Ni ambe nòstre anar?
* Vos contarai l'afaire.
* Se passèt quauques temps après la mòrt d'Aguste
* Del temps que los romans, sens gueitar s'èra juste,
* Mestrejavan pertot, fasián ([-jɔw]) pertot la lei,
* E pendent sièis cents ans gardèron lo poder
* Dins nòstra tèrra d'òc. Aqueles cèrcabregas
* Crentavan pas de fa de lègas e de lègas
* Per anar conquistar, quand èran a son agach
* Quauqua bèla encontrada, amai avián ([-jɔw]) lèu fach.
* Una fes establits, prenián ([-jɔw]) de man de mèstre
* Lo govèrn de la vila amai dins lo campèstre
* Faguèron d'ataüts, de camins e de ponts,
* E per far gaug al pòble ([-ple]) e lo ganhar d'a fons,
* Bastiguèron de banhs, de cirques e d'arenas
* Ont lo public veniá per delembrar sas penas.
* Biterra escapèt pas a n'aquelas baugiás;
* Laissèt ([leyset]) lèu de costat lo vièlh dieu ([diw]) Teutatès
* Per Eròs e Venús. Encara òm vei de rèstas
* D'aqueles monuments onte fasián ([-jɔw]) sas fèstas.

* L'auba aviá totescàs levat lo cobertor
* Que la nèit cada ser pausa sus l'orizont,
* E la darrièra estela èra pas amoçada
* Qu'un òme matinièr a la marcha preissada
* Seguèt sorprés de veire un fotral d'animal
* Arrestat davant el. Èra pas un chaval
* Ni un buòu, ni un muòl. Monstre diabolique
* Que la mièja clartat rendiá mai fantastique
* E que cap d'òme viu aviá pas jamai vist.
* Mon Diu ([diw])! De qu'es acò? Qual sap d'onte sortís? »
* Se diguèt tot pauruc. Adonc prenguèt la corsa
* Coma quand un volur vos demanda la borsa.

* Lèu un autre passèt, caminant sens socits.
* Al contorn d'un ostal se trobèt vis a vis
* De la bèstia en question : « Diables, de qué pot èstre?
* Qu'es aquela bestiassa, aquí, sens cap de mèstre?
* Sarrem-nos un pauquet. Paure, quanes vistons!
* Òm diriá que m'agacha amb un èr pietadós!
* Non, m'esperavi pas a n'aquesta aventura! »

* Mès ara lo solelh ([sorel]) sus tota la natura
* Trai sos raises daurats, e dins cada quartièr
* Cadun a començat son prefach jornalièr,
* Cadun pren son trin-tran, sa vida acostumada.
* La novèla corrís, tota una tropelada
* D'òmes, femnas, enfants, ven per curiositat
* E los rasonaments sisclan de tot costat.
* Enfin un assistent qu'èra mai a la cola
* Pren la paraula e ditz a tota aquela fola:
« Vos assabentarai, acò's es un camèl ;
* Saique cresètz pas que nos es tombat del Cièl?
* Fòrces coneissètz ben Frodisi lo prechaire ?
* Aquel que mai d'un còp nos a ficat d'un caire,
* Ambe sos grands discors, es el que lo menèt.
* I èra montat dessús quand aicí s'arrestèt.
* Arribava de Roma amb una autra persona
* Que s'apelava Pau e qu'anava a Narbona.
* Frodisi, qu'èra las, posquèt pas lo seguir
* Car èra plan mai vièlh, s'establiguèt aicí.

## Bibliografia
*Christian Camps, *Atlas linguistique du Biterrois*, Institut d'Études Occitanes, 1985

## Ligams intèrnes
escrivans besierencs

*Emili Barta
*Fernand Pigòt
*August de Margon
*Juniòr Sans
*Maria Roanet

## Ligams extèrnes
* Tèxtes en occitan de Besièrs del s. XVII