open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Argènça

**Argènça** (*Argènça* en grafia mistralenca; *Argensa* en occitan ancian; *Argence* en francés; *Argencia* o *Argentia* en latin tardiu; latin *Ager Argenteus*) es un territòri comprenent Bèucaire e lei parròquias vesinas.

Donèt son nom a la Tèrra d'Argènça.

## Istòria
Son nom ven daus *Arnemetici*, una poblada cèlta.

A l'Edat Mejana, Argènça èra la part dau diocèsi d'Arle situat a l'oèst de Ròse, remes en 1143 per l'arquevesque d'Arle Raimon de Montredond en fèu a Anfós Jordan, comte de Tolosa.

En 1654 deven lo comandariá d'Argènça o Mas d'Argènça, ancian comandariá dau grand priorat de Sant Geli, prèp de Forcas.
Arcòla

**Arcòla** (*Arcolo* en grafia mistralenca; *Arcole* en francés; *Arcole* en italian) es una vila italiana de Venèt.

Es conegut per la batalha del pont d'Arcòla.

## Personatges ligadas a la comuna
*Lo Tambor d'Arcòla.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Rino Della Negra

[thumb|right|Placa celebrant la memòria dau [Grop Manouchian.]]

**Rino Della Negra** (18 d'aost de 1923, Vimy - 21 de febrier de 1944, fòrt dau Mont Valérien) es un jogaire de fotbòl italian e un resistent francés que faguèt partida dau Grop Manouchian.

Nascut dins una familha d'imigrants italians antifaissistas, venguèt obrier de l'usina Chausson d'Asnières-sur-Seine en 1937. En parallèl, comencèt una carriera de jogaire de fotbòl a Argenteuil e foguèt seleccionat dins la seleccion regionala de París. Puei, en 1942, signèt au Red Star. Pasmens, coma lo govèrn de Vichèi voliá suprimir lo professionalisme, joguèt ges de rescòntre oficiau per lo club parisenc.

La meteissa annada, Della Negre refusèt d'anar en Alemanha dins lo quadre dau Servici dau Trabalh Obligatòri. En plaça, s'engatjèt dins lei Francs Tiraires e Partisans. I jonhèt lo grop comandat per Missak Manouchian (1906-1944). Fins a novembre de 1943, participèt ansin a plusors accions armadas còntra l'armada alemanda, compres a l'assassinat dau generau von Apt lo 7 de junh. Foguèt finalament arrestat dins una temptativa mancada d'ataca còntra d'acompanhaires de fons alemands lo 13 de novembre. Condamnat a mòrt, foguèt fusilhat lo 21 de febrier de 1944 amb lo grop Manouchian.

Rino Della Negra recebèt la Medalha de la Resisténcia a títol postum e una ceremònia organiza cada an a Argenteuil continua de celebrar sa memòria lo 21 de febrier. La tribuna oèst de l'Estadi Bauer, l'estadi dau Red Star, pòrta tanben son nom.

## Liames intèrnes

* Grop Manouchian.
* Red Star.
* Resisténcia Francesa.

## Bibliografia

* Dimitri Manessis e Jean Vigreux, *Rino Della Negra. Footballeur et partisan*, Libertalia 2022.

## Nòtas e referéncias
Castèl de Thoury

Lo **castèl de Thoury** es una fortalesa medievala que se tròba sus las terras del vilatge de Saint-Pourçain-sur-Besbre dins la província de Borbonés, uèi dins lo departament d'Alèir.
Lac d'Allòs

Lo **Lac d'Allòs** (le *Lac d'Allos* en francés), situada dins leis Aups de Provença Auta, es lo lac mai naut d'Euròpa.
Cairassenc

Lo **cairassenc** o **cairassier** es un sosdialècte de l'occitan vivaroaupenc parlat dins lo parçan de Cairàs.

## Sosdialèctes vesins
*Briançonés (sosdialècte)
## Veire tanben
### Articles connèxes
*Republica daus Escartons
### Liames extèrnes
*Sauvegarde de notre patois
*''La Desliurança'' d'Antòni Viguier, tèxte en cairassenc.
Lança-roquetas multiple

[thumb|right|[Fotografia d'una batariá de lança-roquetas multiple sovietic BM-21 Grad en 1989.]]

Lo **lança-roquetas multiple** ò **LRM** es un sistèma d'arma constituit d'una batariá de lança-roquetas montada sus un quadre de carri, de camion ò de naviri. Lei roquetas tiradas an una trajectòria balistica e una portada de plusors quilomètres. Per aquò, lei lança-roquetas multiples son integrats dins l'artilhariá.

Una forma arcaïca de lança-roquetas multiple es mencionada en Corèa en 1377. Inventat per lo generau e sabent Choi Mu-seon (1325-1395), èra compausat d'un carriòt capable de tirar plusors fusadas d'un biais simultanèu. En 1835, la maquina infernala de Giuseppe Fieschi (1790-1836) èra tanben facha de plusors canons parallèls. Pasmens, lo premier lança-roquetas multiple modèrne es una invencion sovietica. Es lo famós Katyusha que foguèt fòrça utilizat durant la Segonda Guèrra Mondiala per l'Armada Roja. Capables de tirar entre 14 e 48 roquetas a una distància de 8 km, aquelei veïculs permetèron de validar lo concèpte que foguèt pauc a pauc adoptat per leis autreis armadas modèrnas (Nebelwerfer alemand, T34 Calliope estatsunidenc...).

Durant la Guèrra Freja, lei recèrcas contunièron per desvolopar de sistèmas pus sofisticats. Intrat en servici en 1983, lo M270 estatsunidenc marquèt una revolucion dins lo domeni. D'efiech, una batariá de 9 veïculs d'aqueu tipe pòu tirar 108 roquetas guidadas portant  grenadas en una minuta. Aquò permet de neutralizar 700 ectaras e a d'efiechs quasi identics a una arma nucleara tactica. Per la seguida, leis autrei país, especialament l'URSS, desvolopèron d'armas similaras coma lo BM-30 Smerch.

## Liames intèrnes

* Artilhariá.
* Roqueta.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canon de montanha

[thumb|right|[Fotografia d'un canon de montanha austrian durant la Premiera Guèrra Mondiala.]]

Un **canon de montanha** èra una pèça d'artilhariá concebuda per una utilizacion dins de zònas montanhosas ò d'accès malaisat. Èran similars ais armas de sostèn d'infantariá e sovent susceptibles d'èsser desmontats per facilitar son transpòrt. Aquelei canons apareguèron durant lo sègle XIX e foguèron utilizats fins a la Segonda Guèrra Mondiala. Uei, son estats remplaçats per lei mortièrs, lei lança-roquetas multiples e lei canons sensa reculament.

## Liames intèrnes

* Artilhariá.
* Canon.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Beura

La **Beura** (*Bévéra* en francés e *Bevera* en italian) es un riu occitan que travèrsa tres comunas francesas a tres comunas italianas.
Còl de Galibier

Lo **còl de Galibier**  es un còl rotier dels Aups occitans situat a  d'altitud entre los departaments de la Savòia au nòrd e dels Auts Aups au sud. Relia aitau Saint-Michel-de-Maurienne via lo col dau Telegraf, a Briançon e La Grava via lo còl de l'Autaret. Fa tradicionalament lo limit entre los Aups dau Nòrd e los Aups dau Sud franceses. Lo còl es barrat a la circulacion l'ivèrn :  per lo periòde estivau, la rota durbrís abitualament vèrs la fin de mai o au començament de junh, après son desnevament e sarra au mes d'octobre segon las condicions meteorologicas. Es doblat per un tunèu traucat sota lo còl, una centena de mètres pus bas, dotat d'un sistèma de regulacion alternaa de la circulacion.
## Referéncias
Le Schpountz

***Le Schpountz*** es lo títol d'un film francés realizat per Marcèu Panhòl, sortit al cinema en 1938. Malgrat que siá de tot en lenga francesa, l'actor Fernand Charpin i canta dins una scèna dos vèrses en occitan d'una cançon escricha e compausada per Frederic Mistral, qu'a per nom *Magalí* : *Ò Magalí, ma tant amada, mete ta tèsta au fenestron !*
Castèth de Langoiran

Lo **castèth de Langoiran** qu'ei ua hortalessa medievau que se tròba a Langoiran dens lo *département* de Gironda en França. Aqueste catèth que se tien en suspart de l'estremau de Pé-deth-Catèth au ras de la Garona.

Lo castèth que viengoc construsit au sègle XIII de per ua ostalada de senhors locaus : los senhors *Seguin d'Escossans*.
Belisari

**Flavi Belisari** (*Belisàri* en grafia mistralenca; *Flavius Belisarius* en latin; *Φλάβιος Βελισάριος, Flàvios Velissàrio* en grèc), conegut simplament coma **Belisari**, foguèt un general bizantin.
Castèl de Créminil

Lo **castèl de Créminil** es un castèl del sègle XV que se tròba a Estrée-Blanche (*Estraye-Blanke* en picard) dins los entorns de Betuna, dins la província francésa d'Artés.
Caramanh

**Caramanh** pòt descriure:
## Toponim
*Caramanh, una comuna de Fenolhedés.
*Caramanh, una comuna de Lauragués.
*Sant Felitz de Lauragués, istoricament Sant Felitz de Caramanh.
*Lo Canton de Caramanh
*Lo Comtat de Caramanh
Poroșcovo

**Poroșcovo** en romanés (oficialament en ucraïnian: **Порошково**), es un vilatge romanofòne dau Raion d**'Uzhhorod** de l'oblast de **Zakarpattia** en Ucraïna. Los abitents se nomen ilhs mesmes *volohii* (*valacs*).

D'aiciant'au 18 de julhet de 2020, Poroșkovo era situat dins lo Raion de Perechyn. Lo raion foguet abolit e son territòri fusionet emb lo Raion d'Uzhhorod en julhet de 2020 dins l'encastre de la reforma administrativa d'Ucraïna, que redusiguet lo nombre de raions de l'oblast de Zakarpattia a sièis  .

Segon lo recensament de 1989, la populacion de Poroshkovo era de 3410 personas, que 1 676 eran daus òmes e 1 734 de las femnas.

Linga nativa segon lo recensament ucraïnian de 2001, en sapchent que lo monde saben pas d'ente ven lur linga : un dialecte romanés que nomen *volohă* (linga *valaca*) :

* Ucraïnian 92,93%
* Romanés 5,65%
* Romani 0,68%
* Rus 0,34%
* Eslovac 0,10%
* Moldàvia 0,05%
* Ongrés 0,05%
* Alemand 0,03%

## A veire tanben
* https://www.art-emis.ro/jurnalistica/romanii-desradacinati-volohii-din-poroskovo [RO] *Românii desrădăcinaţi - Volohii din Poroskovo* (Los romanés desraijats - Los valacs de Poroșcovo)
* https://web.archive.org/web/20220301104606/http://www.cunoastelumea.ro/13853/ [RO] *Românii neştiuţi din Ucraina: volohii* (Los romanés desconeguts d'Ucraïna)
* https://www.vedeteblog.com/2016/10/wiki-romanii-volohi-din-ucraina-romanii.html [RO] *Wiki romanii VOLOHI din Ucraina. Romanii din Poroscovo care nu au auzit de Romania.* (Wiki romanés VOLOHI d'Ucraïna. Los Romanés de Poroscovo qu'an pas auvit parlar de la Romania.)

## Referéncias
🇿

**** (*REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER Z*) es un caractèr d'Unicode que son còdi es 1F1FF (127487 en decimal). Es mai sovent representat coma una Z en pichonas capitalas, o una Z blanca sus un fons blau. 
En combinason amb un segond caractèr permet d'afichar una bandièra. Per exemple 🇿🇼 (Zimbabwe).

## Referéncias
* The Unicode Consortium. ''The Unicode Standard''.
🇦🇩

**** es un emoji que son nom es **Flag of Andorra** (bandièra d'Andòrra) e representa Andòrra. 
Dins la nòrma Unicode, son còde combina 🇦 (**1F1E5** *REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER A*) e 🇩 (**1F1E9** *REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER D*).

## Referéncias
* "Flag for Andorra", *Emojipedia*
Abac

**Abac** (l., g.) o **àbaco** (niç.) (*aba, abac* (l,g), *abaco* (nic.) en grafia mistralenca) pòt designar:

*abac, instrument de calcul originari de l'Antiquitat.
*abac, partida sobrana d'una colomna en arquitectura.
*abac, tèrme medieval per l'aritmetica.
*Compendion de l'Abaco, obratge matematic en provençal e mai ancian libre estampat en occitan conegut.
🇿🇼

**** es un emoji que son nom es **Flag of Zimbabwe** (bandièra de Zimbabwe) e representa Zimbabwe. 
Dins la nòrma Unicode, son còde combina 🇿 (**1F1FF** *REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER Z*) e 🇼 (**1F1FC** *REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER W*).

## Referéncias
* Flag for Zimbabwe", *Emojipedia*
* "Full Emoji List", Unicode Consortium
Belin

**Belin** (*Belen, Beli* en grafia mistralenca; *Belin* en occitan ancian; *Belenos, Belinos* en gallés; *Bellinus*, *Belenus* en latin) es un dieu gallés.
Caraman

**Caraman** (*Caraman* en grafia mistralenca; *Caramantus, Karamandus, Caraumandus* en latin) foguèt un cap gallés que faguèt la guèrra ais massalians.
Sinsemilia

**Sinsemilia** es un grop musical de reggae francés, format en 1990 a Grenòble. Revelats de caps 1998 per una represa en version reggae de *La mauvaise réputation* de Jòrdi Brassens, son mai que mai coneguts pel tube *Tout le bonheur du monde* en 2005.
Abac (arquitectura)

En arquitectura, un **abac** (l., g.) o **àbaco** (niç.) (*aba, abac* (l,g), *abaco* (nic.) en grafia mistralenca, del grèc ἄβαξ, *abax*, "planca, tauleta") es la partida superiora que corona un capitèl de colomnas o de pilastres. S'agís lo mai sovent d'una tauleta en pèira situada entre l'esquina, coissin aplatit o rebondet de meteissa espessor plaçat sul fust de colomna, e l'arquitrau o l'arc que supòrta.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Quapaws

Los **Quapaws** (o **Arkansas** o **Ugahxpa** o Akanças) son un pòple amerindian que demorava istoricament sus la riba oèst dau flum Mississipí, actualament aus Estats Units.

Jean-Bernard Bossu, capitani de marina e exploraire visquet coma los Quapaws en 1751 e 1754. Contet son viatge e parla de queu pòple :

Lo territòri ente viven : « Los Akanças abiten lo bòrd d'un riu que pòrta lor nom ; eu pren sa sorsa dins lo noveu Mexic e se descharja dins lo Mississipi ». 

Los abitants : « Quilhs salvatges son grands e ben fachs, braves, bons nadaires, plan adrechs a la chaça, a la pescha e fòrt devoats aus francés… »

Las terras e la produccion : « Lo país daus Akanças es un daus mai braves dau monde, las terras n-i son tant fertilas que produsen quasi sens cultura dau froment d'Euròpa, totas sòrtas de legumas e de bonas fruchas, desconegudas en França ; lo gibier de tota espeça i abonda coma los buòus sauvatges, cervs, orssas, lapins.... »

Lors cresenças : « Cresen en un grand Esprit qu'adoren sos la fòrma d'una serp o d'un crocodile ; li balhen un culte. Cranhen lo diable, qu'apelen Esprit mauvat. Adoren totparier lo solelh e la luna. Quante tòna s'imatginen que qu'es lo Mestre de la vita que lur parla esmalit. »

### Nòtas e referéncias


### Bibliografia

* (en) W. David Baird, The Quapaw Indians : a history of the Downstream People, Norman, University of Oklahoma Press, 1980, 290 p. (ISBN 978-0-8061-1542-9, OCLC 5286553)
* (en) Velma Nieberding, The Quapaws : those who went downstream, Wyandotte, Gregath Pub. for the Dobson Museum, 290 p. (OCLC 57531284)

### Ligams extèrns

*  Quapaw Tribe, le site officiel
*  Quapaw, Oklahoma Historical Society's Encyclopedia of Oklahoma History and Culture
*  The Quapaw Tribe of Oklahoma and The Tar Creek Project, sur le site de l'Environmental Protection Agency
*  Tar Creek, sur le site du film documentaire Tar Creek
Balcanatolia

**Balcanatolia** (ortografia de verificar; *Balkanatolia* en anglés, *Balkanatolie* en francés, e *Balcanatòlia* en catalan), es una archipèla anciana o un paleocontinent insular comprent aproximativament los Balcans e l'Anatolia actuals (dont lo nom), e separada de la rèsta de l'actuala Eurasia a l'Eocèn inferior e mejan. Pòrta alara una fauna terrèstra endemica, notament dels afroterians/afroteris (tèrme de verificar: fr *afrothériens*; ca *afroteris*) e dels metaterians/metateris (tèrme de verificar: fr *métathériens*; ca *metateris*) d'origina gondwaniana.

Una connexion terrèstre amb Asia, indicada per l'aparicion d'ongulats e de rosegaires d'afinitat asiatica, es establida cap a la fin del Bartonian (). La connexion amb Euròpa de l'Oèst es establida mai tard, durant la Grande Coupure (tèrme francés de traduire) Eocèn-Oligocèn ().

## Nòtas e referéncias
Mykolaiiv

**Мyкоlаiiv** (en ucrainés: Миколаїв, en rus: Николаев), es una vila portuària e industriala del sud d'Ucraïna e la capitala administrativa de l'Óblast de Mykolaiiv. Sa populacion s'enauçava à  abitants en 2021.

## Geografia
thumb|left|Vista aeriana.
Mykolaiiv es situat sus l'estuari del Bog meridional al jonhent amb Inol, a  de la mar Negra e a  al sud de Kyiv.

## Referéncias
Marïupol

**Mariupol**** (en ucraïnian: Маріуполь ; en rus: Мариуполь, en grèc: Μαριούπολη), es una vila portuària e industriala de l'óblast de Donetsk, en Ucraïna.  Sa populacion èra de  en 2021.

## Geografia
Mariupol es situada en riba de la mar d'Azov, a la boca del flume Kalmios, a  al sud de Donetsk e a  al sud-èst de Kyiv.

Lo clima de Mariupol es temperat continental e marcat per de secadas frequentas e d'oratges en estiu, e la nebla en ivèrn. La temperatura mejana en genièr es  e en julhet . La mejana de las precipitacions es de  per an.
## Referéncias
Ivano-Frankivsk

**Ivano-Frankivsk**  (en ucraïnian: Івано-Франківськ) es una vila de l'oèst d'Ucraïna e lo capluòc de l'óblast d'Ivano-Frankivsk. Sa populacion s'enauçava a  abitants en 2017.

Lo nom actual es estat causit en 1962 per onorar l'escrivan ucraînian Ivan Franko, a l'ocasion del 300en aniversari de la vila.

## Geografia
Ivano-Frankivsk es situada a  a sud-sud-èst de Lviv e a  a l'oèst-sud-oèst de Kyiv
## Referéncias
Jòcs Paralimpics d'ivèrn de Beijing

Los **Jòcs paralimpics d'ivèrn de Beijing** son una competicion que se debanèt en China en març de 2022.

Los occitans Arthur Bauchet e Maxime Montaggioni, emai Valentin Giraud Moine, coma guida de l'arpitan Hyacinthe Deleplace, se ganhan de medalhas d'aur. Arthur Beauchet se ganha tanben una medalha de bronze.
Forum Julii

***Forum Julii*** es una colonia galloromana qu'es venguda la vila de Frejús. Foguèt probable fondada après la conquista dau sud-èst de Gàllia a una data desconeguda. Conoissèt una extension importanta après sa designacion per Juli Cesar coma pòrt principau de Roma dins la region après lo sètge de Marselha en 49 avC. Fidèla a August durant la guèrra civila còntra Marc Antòni, la colonia recebèt de privilègis importants e venguèt la basa d'una flòta de guèrra romana. Puei, demorèt l'objècte de l'atencion dau poder centrau durant lo rèine de Tibèri que la dotèt d'infrastructuras de prestigi coma un teatre, un anfiteatre e un pòrta-aiga. La colonia gardèt son importància durant tot lo periòde imperiau. En 374, venguèt lo sèti dau segond evescat fondat en Gàllia. Pasmens, declinèt a partir dau sègle V avC en causa de l'ensablament de son pòrt. Finalament, foguèt pilhada en 572 per lei Lombards e en 574 per lei Saxons.

## Liames intèrnes

* Frejús.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Estanh dau Porrat

L’**Estanh dau Porrat** es un lac d'aiga doça situat en Provença a l'oèst de l'Estanh de Bèrra, entre lei vilas de Sant Mitre dei Barris e de Pòrt de Boc, dins una depression sarrada de 2 km sus 1,7 km cavada per lo vent. Amb una altitud mejana situada a -6 m, es un dei zònas pus bassas d'Occitània. Crompat entre 2004 e 2008 per lo Conservatòri dau Litorau, es vengut una resèrva naturala en 2020. Aquela classament es destinat a protegir sa zòna umida qu'es fòrça importanta per lei populacions d'aucèus e d'anfibians. En mai d'aquò, l'estanh se situa dins una region relativament richa au nivèu arqueologica amb l'oppidum de Sant Blasi e plusors autrei sites ancians.

## Liames intèrnes

* Estanh de Citis, lac vesin.
* Estanh de Lavalduc, autre lac vesin.
* Estanh d'Engrenier, autre lac vesin.
* Oppidum de Sant Blasi.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Kherson

**Kherson** (en ucraïnian: Херсон /xerˈsɔn/) es una vila del sud d'Ucraïna e la capitala administrativa de l'óblast de Kherson. Sa populacion s'énauçava a 283649 abitants en 2021.

## Geografia
Kherson es situat en riba drecha de Dnièpre e se trapa a  de la mar Negra e a  al sud-èst de Kyiv.

## Referéncias
Chernihiv

**Chernihiv** (en ucraïnian: Чернігів, (en rus: Чернигов ; en polonés : Czernihów) es una vila d'Ucraïna e la capitala administrativa de l'óblast de Chernihiv. Sa population èra  estimada a 286899 abitants en 2020.

## Geografia
Chernihiv es situat en riba drecha de Desna, a  al nòrd de Kyiv.

## Referéncias
Danial Hajibarat

thumb|250px|Danial Hajibarat en 2020
**Danial Hajibarat** (nascut a Teheran lo 4 de junh de 1983) es un realizador, scenarista, productor cinematografic e fotograf iranian.

## Referéncias
* Ficha sul sit IMDb
* Open Media Database
Balme

**Barmas** (*Bàrmes* en arpitan; *Balme* en piemontés; *Balme* en italian; *Barmes* en francés) es una comuna arpitana e italiana de Piemont.
## Toponimia
Lo toponim *Barmas* es una paraula occitana derivada del celtic *[[balma]]*. La granda ròcha de la vila s'apela *La Bàrma* en arpitan, donc *La Barma* en occitan. Pòt èsser un di toponimes dins lo Disiounari Ousitan - Diccionari Occitan de Robilant e Rocavion per Carlo Zoli.
Cantoira

Probablament **Cantoira*** (*Cantòira* en piemontés; *Centuèiri* en arpitan; *Cantoira* en italian; *Cantoire* en francés) es una vila italiana de Piemont.
Groscavallo

Probablament **Gròscaval** ò **Gròschaval** (*Grosscaval* en piemontés o *Gròscaval* localament; *Gruscavà* en arpitan; *Groscavallo* en italian; *Groscaval* en francés) es una vila italiana de Piemont.
Chialamberto

Probablament **Chalambèrt** (*Tchialambèrt* en arpitan; *Cialambèrt* en piemontés; *Chialamberto* en italian; *Chalambert* en francés; *Cala Umberti* en latin) es una vila italiana de Piemont.
One Piece

**One Piece** es un *manga* escrich e illustrat per Eiichiro Oda. Lo *manga* comencèt a se publicar en la revista *Shonen Jump*, de l'ostal d'edicion japones Shueisha, en 1997 e l*'anime* comencèt a s'emetre en 1999. La seria seguís las aventuras del protagonista Monkey D. Luffy, que vòl venir lo Rei dels Piratas e s'apoderar del tresaur legendari sonat *One Piece*. 

*One Piece* es lo manga mai vendut de l'istòria, amb mai de 480 milions de còpias. Foguèt lo manga mai vendut los ans 2007, 2008, 2009, 2010, 2011 e 2012. Es lo dotzen anime mai long actualament.

A pas de version en lenga occitana.

## Referéncias
Equipa de França de rugbi de XV

L’**equipa de França de rugbi de XV** es l'equipa nacionala de rugbi de XV de França, constituida dels melhors jogaires de rugbi de l'estat francés, jos l’egida de la Federacion Francesa de Rugbi de XV. Dempuèi sempre la majoritat dels jogaires son de nacionalitat occitana.

## Jogaires en 2022
Equipa que se ganhèt lo Torneg de las Sièis Nacions.

## Lo palmarès
* Jòcs Olimpics (1): 1900
* Torneg de las Sièis Nacions (27): 1954, 1955, 1959, 1960, 1961, 1962, 1967, 1968, 1970, 1973, 1977, 1981, 1983, 1986, 1987, 1988, 1989, 1993, 1997, 1998, 2002, 2004, 2006, 2007, 2010, 2022, 2025
* Copa del mond (0): Finalista en 1987, 1999, 2011

## Recòrds
### Seleccions

### Punts

## Tanben veire
* Equipa de França de rugbi de XIII
Gulo gulo

Le **golut** o **carcajon** (*Gulo gulo*),  en anglés ***wolverine***, es un mamifèr de regim alimentari omnivòr amb dominància carnivòra. Solitari e ferotge, viu dins la taiga e la tondra d'America del Nòrd e d'Eurasia. 

Fa partit de la familha dels mustelidats, essent la sola espècia del genre ***Gulo***. 

Pòt èsser dangierós e agressiu, çò que li val la fama d'animal de crénher dins la cultura populara. En Canadà, es qualificat d'« animal pus ferotge del Grand Nòrd ».

Lo pés d'un mascle adult pòt aténher .
## Referéncias
🗿

**** es un emoji que son nom es **moai** e representa una estatua giganta de l’Illa de Pascas. 

## Referéncias
* "Moai", *Emojipedia*.
Cernunnos

**Cernunnos** es un dieu gallés. Cap de tèxte se raportant a el es pas estat conservat. Los cercaires ne son reduches a de conjecturas fondadas sus l'interpretacion de l'onomastica e de l'iconografia per compréner son ròtle dins la religion gallesa puèi galloromana. Figura màger del panteon cèlta, Cernunnos incarnariá lo cicle biologic de la natura, reflectissent simultanèament la vida e la mòrt, la germinacion e lo deperiment, a l'imatge del cèrvi, l'animal que o simboliza, lo qual pèrd sas banas en ivèrn per las recobrar a la prima. Frequentament associat a la Divessa maire, una autra figura màger del panteon cèlta, representariá d'un autre costat la potestat masculina e la feconditat.

## Videojòcs
Cernunnos es un dieu jogable del famos videojoc de Smite .

Lo Pokémon Xerneas, associat a un cèrvi, ten son nom, enter autres, de Cernunnos.

Cernunnos qu'ei un boss del jòc japonés Fate/Gran Order.

## Veire tanben
### Articles connèxes

* Religion dels Cèltas.

### Ligams extèrnes
## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Equipa de França de rugbi de XIII

L’**equipa de França de rugbi de XIII** es l'equipa nacionala de rugbi de XIII de França, constituida dels melhors jogaires de rugbi de l'estat francés, jos l’egida de la Federacion Francesa de Rugbi de XIII. Dempuèi sempre la majoritat dels jogaires son de nacionalitat occitana o catalana.

## 2021
Equipa que joguèt contra Anglatèrra en novembre de 2021.
Vilhana

**Vilhana** (*Vian-a* en piemontés; *Avigliana* en italian; *Veillane* ò *Aveillane* en francés) es una vila italiana de la region de Piemont.

## Veire tanben
### Liams internes
*Parc Natural dals Laus de Vilhana
Mezzenile

Probablament **Maisonilh** (construccion segon la toponimia e las traduccions) (*Misinì* en arpitan; *Mesnil* en piemontés e en francés; *Mezzenile* en italian) es una vila italiana e arpitana de Piemont.

## Toponimia
Son nom ven dau latin tardiu medieval "mansionile", qu'es relacionat a la paraula "mansio" dins lo nom de Maisons.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Óblast de Donetsk

L**'óblast de Donetsk** (en ucraïnian: Донецька область, *Donets’ka oblast’* ; en rus: Донецкая область, *Donetskaïa oblast*) es una subdivision administrativa d'Ucraïna. Sa capitala es la vila de Donetsk. Comptava 4,1 milions d'abitants en 2021 per 26,517 km2.
Robert Abela

**** (nascut a Sliema lo 7 de decembre de 1977) es un òme politic maltés. Es lo filh del rèire president maltés George Abela.

Lo 28 de març de 2022, en seguida de la victòria de son partit a las eleccions legislativas, ven primièr ministre de Malta.
2010 TK7

**2010 TK<sub><small>7</small></sub>** es un asteroïde troian de la Tèrra descubèrt lo 1 d'octòbre de 2010. Situat au ponch de Lagrange L4 de l'orbita terrèstra, es lo premier troian de la Tèrra que foguèt observat per leis astronòms. A una magnitud aparenta situada entre 20,7 a 20,8 e son diamètre es estimat a 300 m.

## Liames intèrnes

* Asteroïde.
* Troian (astronomia).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias


.
Luhansk

**Luhansk** (en ucraïnian: Луганськ,  en rus: Луга́нск) es una vila d'Ucraïna e la capitala administrativa de l'óblast de Luhansk. Li disian tanben  *Vorochilovgrad* entre 1935 e 1958 puèi de 1970  1990. Sa populacion s'enauçava a 399,559 abitants en 2021. 

A l'encòp russofòna e ucraïnofòna, la vila es revendicada coma capitala pels partidaris de la Republica populara de Luhansk, entitat territoriala autoproclamada après lo referendum del 11 de mai 2014 e pas reconeguda  internacionalament levat per Russia.

## Geografia
Luhansk es situada en Donbàs, près de la frontièra russa, dins la part orientala d'Ucraïna. Se trapa a   pel camin de fèrre e  per la rota al sud-èst de Kyiv.
Bandièra de Mónegue

L’**[[Mónegue|estat moneguier]]** a doas **bandièras**: una bandièra civila, pels ciutadans, e una bandièra d’estat, per las autoritats de l'estat.
Irpin

**Irpin** (en ucraïnian: Ірпiнь) es una vila de l'óblast de Kyiv, en Ucraïna. Sa populacion s'enauçava a  abitants en 2021.

## Geografia
Irpin es situada a la broa d'Irpin, un afluent de la riba dreita de Dnièpre, a  al nòrd oèst de Kyiv. Irpin fa partit de l'aglomeracion de Kyiv.

## Administracion
Irpin fa partit de la municipalitat d'Irpin (*Ірпінська міськрада*), *Irpins'ka mis'krada*), que compta tanben tres comunas urbanas : Vorzel, Hostomel e Kotsioubynske.

## Istòria
 	
Irpin foguèt fondada en 1899, pendant la bastison del camin de fèrre Kyiv – Kovel, e recebèt lo nom de la ribièra vesina. Pendent la Segonda Guèrra Mondiala, Irpin foguèt ocupada par l'Alemanha nazia del 24 d'agost de 1941 al 6 de novembre de 1943. Ten l'estatut de vila dempuèi 1956.

En març de 2022, durant l'invasion russa d'Ucraïna, faguèt l'objècte de combats entre las fòrças ucraïnianas e las fòrças russas, la vila essent un punt estrategic per prene Kyiv.

Lo 28 de març de 2022, après una brèva ocupacion per las fòrças russas, la vila  es represa per las fòrças ucraïnianas’.

## Referéncias
Chalés

**Chalés** (en occitan) o **Chalais**, **Chalès** (en francés) pòt designar:
## Toponimes
### En [[Occitània]]
; Comunas occitanas:
* Chalés, una comnua de  e de Dordonha.
; Comunas amb Chalés dins lor toponime:
*La Ròcha Chalés, una comuna de  e de Dordonha.
*Sent Jòri de Chalés, una comuna de  e de Dordonha.
### En [[Aguiaina]]
; Comunas aguiainesas:
* Chalés, una comuna de Charanta,
** Chasteu de Chalés dins la comuna,
** Canton de Chalés en Charanta,
** Communautat de comunas dau País de Chalés en Charanta
* Chalais, una comuna d'Endre,
* Chalés, una comuna de Vinhana,
*Sent Quentin (*Saint-Quentin de Chalais* en francés), una comuna de Charanta
; Autres
* Chalais (ancianament escrich Challais), un vilatge de Saint-Pierre-le-Vieux dins Vendèa
### En [[França]]
; Comunas francesas:
* Chalais, una comuna dels Vòges
; Autres
* Lo parc de Chalais, a Meudon

### En [[Soïssa]]
* Chalais

## Veire tanben
Chalés es la forma nòrd-occitana de Calés.
Oscar Mina

**Oscar Mina** (Sant Marin, 24 de setembre de 1958) es un òme politic santmarinés (Partit Democrata Crestian). Es capitani regent del 1èr d'abril al 30 de setembre de 2022 amb Paolo Rondelli.

Foguèt tanben capitani regent del 1èr d'abril al 30 de setembre de 2009 amb Massimo Cenci.
Paolo Rondelli

**** (Sant Marin, 17 de junh de 1963) es un diplomata e òme politic santmarinés (RETE). 
Foguèt ambaissador als Estats Units.

Es capitani regent del 1èr d'abril al 30 de setembre de 2022 amb Oscar Mina.
Zaporizhzhia

**Zaporizhzhia** (en ucraïnian : Запоріжжя, AFI /zɑpoˈriʒʒjɑ/) (en rus : Запоро́жье, /zəpɐˈroʐjɪ/), ancianament *Aleksandrovsk*, es una vila industriala d'Ucraïna e la capitala administrativa de l'óblast de Zaporizhzhia. Sa populacion s'enauçava a 722713 abitants en 2021.

Zaporizhzhia es coneguda per l'illa istorica de Khortytsia ; mantunas centralas electricas, dont la centrale nucleara de Zaporizhzhia (pus grande centrala nucleara d'Euròpa), la centrala termica de Zaporizhzhia e la centrala idroelectrica de Dnièpre e per èsser un important centre industrial. L'acièr, l'alumini, los motors d'avion (Motor Sich), las automobilas (ZAZ), e d'autras industrias pesugas son produch dins la region.

## Geografia
Zaporizhzhia es asagada per Dnièpre e se trapa a  al sud de Dniprò e a  al sud-èst de Kyiv.

La vila cobrís una superfía de  e s'estend principalament sus la riba orientala de Dnièpre. Inclutz tanben la pus granda illa de Dnièpre, nomenada Khortytsia. L'avenguda principala, l'avenguda Lenin, es una de las pus grands d'Euròpa amb una longor de .
## Referéncias
.music

**** (mot anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 29 d'octobre de 2021.

## Referéncias
Lengas francicas

Las **lengas francicas** son un grop lingüistic inclús dins las lengas germanicas (blòc occidental). Trobèm las lengas e dialèctes qu'apartenen al bas francic coma a alemand e a l'alemand superior. 'Laidonc, es un gropament polifiletic que la pertinéncia es remesa en compte.
Chamberac

**Chamberac** (*Chambérat* en francés), alteracion borbonesa de **Chambairac*, es una comuna occitana de Borbonés situada dins lo departament d’Alèir e la region francesa d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.

## Geografia

### Comunas vesinas

    400px|left|Distanças e posicion relativa
    



## Istòria

* **Origina de Chamberac :** nom d'&ograve;me gallo-romain (Cambarius). En 1569, Cambarius, ancian priorat ven Chamberac.
* **Origina de Nocq :** Noth, Noct, Noc abans de venir Nocq, nom tirat de l'aiga. Nocq (Noco; , de l'ancià francés *Noc* e del latin *nauca*, "condusida d'aiga"), sus la Meuzelle.
* **Pan(s)lières :** anciana parròquia desapareguda, ligada a Nocq en 1791.

En 1888, Nocq pèrd la siá preeminença en benefici de Chamberac que ven comuna jol nom de Nocq-Chamberac, ven de contunh Chamberac en 1894.

* **Origine de Chamberat :** nom d'homme gallo-romain (Cambarius). En 1569, Cambarius, ancien prieuré devient Chambérat.
* **Origine de Nocq :** Noth, Noct, Noc avant de devenir Nocq, nom tiré de l'eau. Nocq (Noco; , de l'ancien français *Noc* et du latin *nauca*, « conduite d'eau »), sur la Meuzelle.
* **Pa(s)lières :** ancienne paroisse disparue, rattachée à Nocq en 1791.

En 1888, Nocq perd sa prééminence au profit de Chamberat qui devient commune sous le nom de Nocq-Chambérat, puis devient Chamberat en 1894.

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben

## Liams extèrnes

## Nòtas
Vòuna

**Vòuna** (*Vonne* en francés) es una aiga francesa daus departaments de las Doas Sevras e de Viena, en region Novela Aquitània, e un afluent gaucha dau Clen, que recor la Gastina peitavina puei lo planeu dau bassuelh de Peitau. Es donc un sosafluent de Leire, per Viena.

## Idronimia
* **Vòuna** - *Amnis Vedauna* vers 696; *Vedona* vers 1000; *Veona* en 1009; *Voonia* en 1261; *La Vousne* en 1379; *La Vosne* en 1404; *La Vonne* en 1404; *La Voûne* en 1669; *La Vône* en 1787.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Bucha

**Bucha** (en ucraïnian: Буча, pr. *bochà*) es una vila de l'óblast de Kyiv, en Ucraïna, e lo centre administratiu del raion de Bucha. Sa populacion èra de 36971 abitants en 2021.

## Geografia
Bucha es a  al nòrd-oèst del centre de Kyiv e fa partida de son aglomeracion. La vila ten una gara e dos arrèsts: Lisova Bucha e la gara de Nemishayeve.

## Istòria
Durant l'invasion russa d'Ucraïna en 2022, de violents combats aguèron luòc a Bucha dins l'encastre de l'ofensiva de Kyiv , qu'entrainèron de grevas perdas russas. La vila foguèt ocupada pels russes lo 12 de març. Lo conse Anatoliy Fedoruk anoncièt la represa de Bucha per las fòrças ucraînianas lo 31 de març de 2022. 
### Chaple de Bucha
Lo 2 d'abril de 2022, de reportatges e de vidèos son apareguts mostrant las carrièras de Buchas cobèrtas de cadavres de civils. D'unas d'aquelas personas avián las mans estacadas dins l'esquina. Segon las primièras estimacions, al mens 280 còrses son estats retrobats.

## Referéncias
Yzium

**Yzium** (en ucraïnian: Ізюм ; en rus: Изюм), es una vila de l'óblast de Khàrkiv, en Ucraïna, e lo centre administratiu del raion d'Yzium. Sa populacion s'enauçava a  abitants en 2021.

## Geografia
Yzium es situat a la broa de la ribièra Donets, a  al sud-èst de Khàrkiv, sus la rota M-03 (E40). La gara d'Yzium es un important notz ferroviari.

## Istòria
La vila es mencionada pel primièr còp en 1571, en conexion amb los tatars de Crimèa, Yzium es al centre de la Sloboda d'Ucraïna e foguèt un centre de regiments de cosacs entre 1688 e 1765. La catedrala baròca, bastida en 1646, sembla a la catedrala de Khàrkiv. Foguèt renovada en 1902 e en 1955.

Durant de la Segonda Guèrra Mondiala, en genièr de 1942, al sud del front, las tropas sovieticas trauquèron las linhas alemandas e penetrèron prigondament dins la region d'Yzium. En març de 1943, la 4ena Panzerarmee de Hoth infligiguèt de perdas importantas  als tres còrsses sovietics a l'èst d'Yzium, mas poguèt pas contunhar sa progression en rason de las glaças flotantas qu'empachèron d'establir un pont sus Donets.

Le 24 de març de 2022, lo ministèra de la Defensa de la Federacion de Russia declara que la vila es estada presa dins la matinada per l'armada russa. Le 1èr d'abril de 2022, las autoritats ucraïnianas confirmavan que la vila èra jol contraròtle de las fòrças armadas russas.

Las fòrças armadas ucraïnianas lancèron una contraofensiva dins la region de Khàrkiv al debut de setembre de 2022. Lo 9 de setembre, las banlegas d'Oskil e de Kapytolivka foguèron tornar presas. Lo matin del 10 de setembre, es estat senhalat que las fòrças russas avián fugit la vila, daissant darrièr son equipament, e en fin d'après-dinnada, de fonts mediaticas raportèron que la vila èra estatada entièrament represa per las fòrças ucraïnianas.
## Referéncias
Ѳ

**Fita** (Ѳ, ѳ) es la 40ena letra de l'alfabet cirillic utilizada dins l'ortografia russa abans 1918. Ven de la letra grèga tèta (Θ, θ).

Aquela letra èra principalament utilizada per escriure de noms pròpris eissits del grèc. Los eslaus, qu'adoptèron aquela notacion, la prononciavan [f] al luòc de [θ] (coma dins l'anglés *think*); per exemple « Theodor » se prononciava « Fiodor ». Aquela letra que doblava la letra Ф de l'alfabet cirillic foguèt suprimida del rus en 1918 e remplaçada per Ф.

Fita deu pas èsser confondut amb la vocala qui li sembla, prononciada [œ] (Ө, ө), encara utilizada uèi per escriure lo cazac, lo quirguiz e lo mongòl.

Dins l'alfabet glagolitic, s'escriu e se ditz parièr o censat: Ⱚ.

## Codificacion
Republica Idel-Oral

[vinheta|[Bandièra non determinat.]]
La **Republica** **Idel-Oral** (en tatar: *İdel-Ural Ştatı*) foguèt un estat tatar de corta durada (1917-1918) situada a Kazan qui pretendiá unir los tatars, los bashquirs, los alemands de Vòlga e los chovashs dins la tormenta de la guèrra civila russa. Sovent considerada coma una temptativa de recrear lo khanat de Kazan, la republica foguèt lo 1 de març de 1918 per un congrès dels musulmans de Russia e de Siberia. "Idel-Oral" significa "Vòlga-Oral" dins la lenga tatara. 

La Republica, qui comprenie en realitat que cèrtas parts de Kazan, foguèt desfacha per l'armada roja lo 28 de març de 1918.

Lo president de Idel-Oral, Sadrí Maqsudí Arsal, s'escapèt en Finlàndia en 1918. Foguèt plan aculhit pel ministre dels afars estrangièrs finlandeses, qui remembrèt sa defensa vaillante de l'autodeterminacion nacionala e dels dreches constitucionals de Finlàndia a la Douma russa. Lo president en exili a egalament encontrat dels responsables estonians abans de se retornar en 1919 en Suècia, en Alemanha e en França, en quista d'un sosten occidental. Idel-Oral figurava demest los «nacions captivas» de la guèrra freja - drech public (1959) dels Estats Units.
Sistèma fisic

[thumb|right|Una [solucion (quimia)|solucion quimica es un exemple de sistèma fisic relativament simple de definir.]]

Un **sistèma fisic**, sovent abreujat **sistèma**, es una partida de l'Univèrs chausida per menar una analisi fisica. Totei lei causas situadas en defòra dau sistèma son dichas « environament ». La separacion entre lo sistèma e l'environament es arbitrària e es normalament chausida per facilitar l'analisi. Segon la natura dau sistèma e de la separacion amb l'environament, se destria tres tipes diferents de sistèma :
* un sistèma isolat cambia pas d'energia ò de matèria amb l'exterior.
* un sistèma sarrat pòu solament cambiar d'energia amb l'exterior.
* un sistèma dubèrt pòu cambiar d'energia e de matèria amb l'exterior.
Generalament, un sistèma fisic es definit per correspòndre a un sistèma operacionau ò experimentau coma una maquina ò un mitan reaccionau. Pasmens, lei sistèmas fisics son fòrça divèrs : un atòm, l'aiga d'un lac, un centenau d'atòms de l'aiga d'aqueu lac... etc.

## Liames intèrnes

* Fisica.
* Quimia.
* Sciéncia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Óblast de Khàrkiv

L’**[[óblast]]** **de Khàrkiv** (en ucraïnian: Харківська область, *Kharkivs'ka oblast*) es una subdivision administrativa d’Ucraïna. Sa capitala es la vila de Khàrkiv. Comptava 2,6 milions d'abitants en 2021.

## Geografia
Situada dins la part orientala d'Ucraïna, l'óblast de Khàrkiv cobrís una superfícia de , çò que ne'n fa la quatrena pus vasta óblast d'Ucraïna. Es bordada al nòrd per l'óblast de Sumy e la Federacion de Russia, a l'èst per l'óblast de Luhansk, al sud per las óblasts de Donetsk e de Dnipropetròvsk, e a l'oèst per l'óblast de Poltava.
Kramatorsk

**Kramatorsk** (ucraïnian: Краматорськ, rus: Краматорск) es una vila industriala capitala regionala de l'óblast de Donetsk, en Ucraïna. Sa populacion s'enauçava  a 157627 abitants en 2017.

## Geografia
Kramatorsk es situat dins lo bacin de Donbàs. Es asagada per Kazenny Torets, un afluent de Donets, e se trapa a  al nòrd-oèst de la vila de Donetsk e a  al sud-èst de Kyiv.
.kids

**** ("dròlles", mot anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 4 d'abril de 2022.

## Referéncias
Carta maire

thumb|right|Carta maire de 2005.

Una **carta maire** es una carta electronica que supòrta lei compausants e lei connectors necessaris au foncionament d'un ordinator compatible PC. Es principalament compausada de soscartas electronicas e de pòrts de connexion que permèton de liar entre elei totei lei compausants e lei periferics de la maquina (discs durs, microprocessors...) per que sieguen reconeguts e configurats per lo microprocessor gràcias au programa contengut dins lo BIOS (*Basic input output system*).

Es fabricada a partir de jaç de coire separats per un materiau isolant. Lo coire es gravat (o « estampat ») per un procès quimic per obtenir un ensemble de camins permetent lo transpòrt d'un corrent electric entre mai d'un compausant. Puei, la carta es generalament cubèrtaper un materiau protector per l'aparar còntra l'oxidacion. Lei compausants electrics e electronics necessaris au foncionament de la carta i son generalament sodats.

Se fau nòtar que lo principi de la carta maire es aparegut ben avans lo premier ordinator. D'efiech, tre 1913, un brevet èra estat depausat per protegir una tecnica de gravadura de jaç de coire destinada a crear un circuit encargat de gerir de radiators. Puei, lei companhiás de telegrafia e de telefòns foguèron de motors de la recèrca dins aqueu domeni.

## Liames intèrnes

* BIOS.
* Electronica.
* Ordinator.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
🇭🇹

**** es un emoji que son nom es **Flag of Haiti** (bandièra d'Aïti) e representa Aïti. 
Dins la nòrma Unicode, son còde combina 🇭 (**1F1ED** *REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER H*) e 🇹 (**1F1F9** *REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER T*).

## Referéncias
* "Flag for Haiti", *Emojipedia*
* "Full Emoji List", Unicode Consortium
🇭

**** (*REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER H*) es un caractèr d'Unicode que son còdi es 1F1ED (127469 en decimal). Es mai sovent representat coma una H en pichonas capitalas, o una H blanca sus un fons blau.

## Referéncias
* The Unicode Consortium. ''The Unicode Standard''.
Lutèci

Lo **lutèci** es l'element quimic de simbòl Lu e de nombre atomic 71. Descubèrt d'un biais independent en 1907 per tres quimistas diferents, Georges Urbain (1872-1938), Carl Auer von Welsbach (1858-1929) e Charles James (1880-1928), fa partida dei lantanids e dei tèrras raras. Es un metau gris argentat ductile e malleable que son ponch de fusion es de  °C. Fòrça rar amb una concentracion mejana de 0,5 ppm dins la crosta terrèstra, es pauc utilizat en causa de son còst.

## Liames intèrnes

* Element quimic.
* Lantanid.
* Tèrra rara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Escuelh

[thumb|right|[Fotografia d'un escuelh au larg de la lenga de Gienh.]]

Un **escuelh** (var. **arròca**, **ecuelh**, **escuèlh**, **estèu**, **rastèir**, **ròca**, **sec**, **somal**) es un relèu marin que constituís un perilh per la navegacion. N'existís plusors tipes que van de la cima sosmarina situada a mens de 20 mètres  de la superficia de l'aiga a l'illa pichona de quauquei desenaus de mètres d'altitud. Per aquela rason, pòdon èsser l'objècte d'una sinhalisacion (far, gavitèu...). La localizacion precisa deis escuelhs es tanben un aspècte major de la cartografia sosmarina. Pasmens, gràcias a sei partidas emergidas ò pauc prefondas, leis escuelhs son tanben de zònas importantas per l'ecologia locala car pòdon assostar un nombre important d'espècias vegetalas (algas...) e animalas (peis, coraus, aucèus...).

## Liames intèrnes

* Naviri.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Madagascar (filme, 2005)

***Madagascar*** es un filme d'animacion american produch per DreamWorks Animation e sortit en 2005 per DreamWorks Pictures.

## Actors principals

* Ben Stiller: Alex
* Chris Rock: Marty
* Andy Richter: Mort
* David Schwimmer: Melman
* Jada Pinkett Smith: Gloria
* Sacha Baron Cohen: King Julien
* Cedric the Entertainer: Maurice
* Tom McGrath: Skipper
* John DiMaggio: Rico
* Chris Miller: Kowalski
* Christopher Knights: Private
* Conrad Vernon: Mason

## Referéncias


## Ligams extèrnes

* 

*  ** en IMDb
Oladzimir Pohach

**Oladzimir Pohach** (*Уладзімір Пу́гач*, Pinsk, 18 d'abril de 1976) es un avocat e cantaire bielorus.

Encara estudiant en drech, comença la carrièra musicala en 1997. Amb Artsiòm Liadòusqui, forman lo grop No Logo, que canta en bielorus e en rus. En 1998 Pohach acaba los estudis e ven avocat. En 1999 lo grop deven J:морс. Liadòusqui daissa lo grop en 2002. 
## Discografia (amb J:морс)
**Ассорти* (2000)
**Web-дизайн* (2002)
**Montevideo* (2004)
**Апрель* (2005)
**Мое солнце: правдивая история 2000-2005* (compilacion, 2005)
**Босиком по мостовой* (2006)
**Ледоколы Live* (2007)
**Адлегласць* (2007)
**Аквамарин* (2009)
Vern (aiga perigòrda)

**Vern** (*Vern* en francés) es una aiga occitana dau departament de Dordonha, dins la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània. Vern es un afluent d'Eila e un sosafluent de Dordonha.

## Etimologia
Las fòrmas ancianas son *Vernium* en 1272, *Vernh* en 1409, *Verg* en 1526. Lo nom correspond a l'(ancian) occitan *vèrn* (aura pusleu vernhe en lemosin, o vèrnhe). Xavier Delamarre explica lo nom de las aigas d'aqueu nom d'après *uernā(s)*, *uerniā*, *uernon*, « la vernhassa, la vernhassada » (e non pas lo nom de l'aubre).

## Geografia
La font de Vern es dins las comunas de Sendrius (comuna novela de Val de Loira e Caudau) e de Veirinas de Vern, a quauqua ren coma 180 m d'altitud.

Una partida importanta de las aigas se perd au sud-oest de Vern, près de Pont-Romiu, puei torna paréisser en avau en mai d'un luòc e d'aici a 14 km pus luenh, au niveu de Granhòu.

Vern s'eschampa dins Eila a 54 mètres d'altitud, en riba mança, dins la comuna de Nuòuvic, dos kilomètres a l'oest de la vila. 

## Afluents

## Localitats traversadas
Vern traversa onze comunas, totas dau departament de Dordonha :
* Sendrius (comuna novela de Val de Loira e Caudau), font;
* Veirinas de Vern (font);
* Salon de Vern;
* Vern;
* Sent Maime de Perairòus;
* Grunh e Bòrdas;
* Sent Pau de Serra;
* Manzac de Vern;
* Granhòu;
* Valaruelh;
* Nuòuvic (ajustants).

## Nòtas
Crisi economica

Una **crisi economica** es un periòde de degradacion rapida e brutala de la situacion e dei perspectivas economicas d'un país ò d'un ensemble de país. Pòt entraïnar un alentiment economic duradís, una recession economica, una demenicion dei salaris e de la valor dau capitau, una aumentacion dau caumatge, dei tensions sociopoliticas e dei problemas sanitaris. Lei causas d'una crisi son variablas (subreproduccion, excès ò manca de sòus, problemas d'adaptacion de l'otís industriau...) e un tal eveniment pòt s'observar dins totei lei sistèmas politics. Pasmens, lei crisis economicas son pus frequentas dins leis economias de tipe capitalista car i son consideradas coma de fenomèns ciclics.

## Liames intèrnes

* Capitalisme.
* Crisi economica de 1873.
* Crisi economica de 1929.
* Crisi economica de 2008.

## Bibliografia

* Christian de Boissieu, « Crise économique », *Dictionnaire des Sciences économiques*, Presses universitaires de France, 2001.
* Peter Kenway, *Crises*, The New Palgrave, 1987.

## Nòtas e referéncias
Grandor fisica

Una **grandor fisica** es una proprietat de la natura que pòu èsser mesurada o calculada e que s'exprimís per lo mejan d'un nombre reau o complèx, sovent acompanhat per una unitat de mesura. La precision de la mesura es indicada per lo nombre de chifras significativas e l'unitat es definida a partir d'un etalon internacionalament reconegut. D'exemples de grandors fisicas son la longor, la massa o la temperatura.

## Liames intèrnes

* Sistèma Internacionau d'Unitats.
* Unitat de mesura.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Eleccions presidencialas de 2022 en França

Las **eleccions presidencialas de 2022 en França** permeton lo renovelament del president de l’Estat francés.

## Primièr torn

Se debanèt lo 10 d'abril de 2022.

Emmanuel Macron e Marion Ar Penn son qualificats pel segond torn.
Miquèu Arnaud

**Miquèu Arnaud** (n. a Marselha lo 24 d'octobre de 1952, en francés *Michel Arnaud*) es un escrivan e un militant occitan que foguèt copresident de l’Institut d’Estudis Occitans de 2021 a 2025.
## Òbras
* *Amontanhatge*. Puèglaurenç: IEO-IDECO & CREO Provença. 2021. ISBN: 9782490663071.
* *Quora la matèria...* Puèglaurenç: IEO-IDECO. 2017. ISBN: 9782953071290.
Esteve Ros

**Esteve Ros** (n. lo 13 de setembre de 1960) es un universitari e militant occitan. Es mèstre de conferéncias a l’Universitat de Bordèu, ont trabalha sus la biologia de las malautiás cardiovascularas, e los concèptes de foncion, normalitat e autoorganizacion dels sistèmas biologics. 

De 2021 a 2025 es copresident de l’Institut d’Estudis Occitans.
## Òbras
* *Les subsistances à Périgueux au temps de la guerre de Cent Ans : commerce, aumônes publiques, vols et brigandage* Periguers: Novelum 1997.
Cristian Bonnet

**Cristian Bonnet** es un universitari e un militant occitan. 
Istorian de la literatura d’òc, recèrca e publica de tèxtes desconeguts. 
Trabalhèt coma mèstre de conferéncias a l’Universitat de Clarmont-Ferrand e venguèt president de l’IEO, region Auvèrnhe. 

De 2021 a 2025 es copresident de l’Institut d’Estudis Occitans.
Sant Vincenç (Basseis Aups)

A la revolucion francesa, doas comunas se dison **Sant Vincenç** dins lei Basseis Aups:
* Sant Vincenç dei Fòrts
* Sant Vincenç de Jabron