open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joan XVIII

[thumb|Retrach de Joan XVIII dins la [Basilica de Sant Pau Fòra lei Muralhas.]]

**Joan XVIII** (mòrt en junh ò julhet de 1009) foguèt lo 141 papa de la Glèisa Catolica dau 25 de decembre de 1003 a junh de 1009. Succediguèt a Joan XVII (mai-novembre de 1003) e foguèt remplaçat per Sèrgi IV (1009-1012).

Foguèt elegit gràcias au sostèn dau patrician Joan Crescentius qu'aviá pres lo contraròtle de Roma vèrs 1001 gràcias a una revòuta còntra l'emperaire Oton III (983-1002). Dins un contèxte malaisat (guèrras en Itàlia, epidemia de pèsta en Roma...), son pontificat foguèt subretot marcat per una importanta òbra administrativa destinada a melhorar lo foncionament de la Glèisa. Contunièt tanben l'esfòrç de son predecessor per evangelizar leis Eslaus amb la creacion de l'evescat de Bamberg. Enfin, capitèt de melhorar lei relacions entre lei Glèisas Occidentala e Orientala e foguèt reconegut coma evesque de Roma per Constantinòble.

Abdiquèt en junh de 1009 e se retirèt dins un monastèri onte moriguèt rapidament.

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sèrgi IV

[thumb|right|Retrach de Sèrgi IV dins la [Basilica de Sant Pau Fòra lei Muralhas.]]

**Sèrgi IV** (vèrs 970, Roma - 12 de mai de 1012, Roma) foguèt lo 142 papa de la Glèisa Catolica dau 31 de julhet de 1009 au 12 de mai de 1012. Succediguèt a Joan XVIII (1003-1009) e foguèt remplaçat per Beneset VIII (1012-1024).

Darrier papa nomat per lo patrician Joan Crescentius que contrarotlava Roma dempuei 1001, contunièt l'òbra de sei predecessors Joan XVII (mai-novembre de 1003) e Joan XVIII (1003-1009) per evangelizar leis Eslaus. En particular, confiermèt divèrsei privilègis donats a l'evescat de Bamberg qu'èra lo centre principau dei missions dirigidas vèrs l'Èst. En parallèl, assaièt d'unir lei senhors e lei vilas italians per opausar una resisténcia eficaça còntra leis incursions dei Sarrasins installats en Sicília.

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Beneset VIII

[thumb|right|Retrach de Beneset VIII dins la [Basilica de Sant Pau Fòra lei Muralhas.]]

**Beneset VIII** (vèrs 980, Latium - 9 d'abriu de 1024, Roma) foguèt lo 143 papa de la Glèisa Catolica dau 18 de mai de 1012 au 9 d'abriu de 1024. Succediguèt a Sèrgi IV (1009-1012) e foguèt remplaçat per Joan XIX (1024-1033).

Après un començament de pontificat trebolat per la temptativa d'usurpacion menada per l'antipapa Gregòri VI, Beneset VIII concentrèt son rèine sus la lucha còntra lei Sarrasins. D'efiech, Itàlia èra dempuei lo començament dau sègle XI la buta d'incursions maritimas organizadas a partir dei posicions conquistas per lei musulmans en Sicília. Assaiant d'empedir lei conflictes entre vilas e senhors italians, Beneset VIII sostenguèt totei leis operacions militaras còntra lei Sarrasins coma la defensa de Sardenha per Pisa e Gènoa (1015-1016) e l'installacion dei Normands dins lo sud de la peninsula.

Regardant leis afaires intèrnes de la Glèisa, organizèt un sinòde per perseguir la lucha còntra la simonia e contunièt de renfòrçar lo poder de l'evescat de Bamberg, cargat d'evangelizar leis Eslaus.
 
## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Joan XIX

[thumb|right|Retrach de Joan XIX dins la [Basilica de Sant Pau Fòra lei Muralhas.]]

**Joan XIX** (vèrs 975, Latium - fin de 1032, Roma) foguèt lo 144 papa de la Glèisa Catolica dau 19 d'abriu de 1024 au 20 d'octòbre de 1032. Succediguèt a Beneset VIII (1012-1024) e foguèt remplaçat per Beneset IX (1043-1045 e 1047-1048).

Dich Romanus, èra lo cap temporau de Roma per lo còmpte dei còmtes de Tusculum que dominavan Roma dempuei la disparicion dei Crescentius dins lo corrent deis ans 1010-1020. En parralèl, son fraire èra estat elegit papa sota lo nom de Beneset VIII. Romanus venguèt papa après la mòrt d'aqueu darrier e assaièt de ganhar lo sostèn de la populacion gràcias a de despensas somptuàrias.

Son pontificat foguèt marcat per una deterioracion dei relacions amb Constantinòble e per una importanta activitat juridica per reglar lei desacòrdis entre evesques rivaus. Lei trèbols amb la Glèisa d'Orient foguèron liats a la revirada de negociacions amb lo patriarca de Constantinòble que voliá obtenir lo sostèn dau papa per establir son primat sus leis autrei patriarcas orientaus. Per convéncer Joan XIX, mandèt de dons importants a Roma. Pasmens, lo secrèt dei discussions foguèt mau assegurat e Joan XIX deguèt refusar per gardar lo sostèn de son clergat qu'èra ostil a l'idèa de renfòrçar lo poder dau patriarca de Constantinòble.

Regardant lei tensions entre evesques, èran liadas a de desacòrdis regardant lei privilègis donats per lei papas precedents. En particular, Joan XIX renforcèt lo ròtle de l'evescat de Milan e confiermèt la proteccion pontificala acordada a l'abadiá de Cluny. A la demanda dau rèi Cnut lo Grand (1016-1035), acceptèt tanben de redurre lei taxas per l'autreg dau pallium ais arquevesques de son reiaume. Enfin, Joan XIX foguèt probablament a l'origina de l'emission de la premiera indulgéncia

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Silvèstre III

thumb

**Silvèstre III** (vèrs 1000, Roma - 1047, Sabina) foguèt lo 146 papa de la Glèisa Catolica dau 20 de genier au 10 de març de 1045. Dirigiguèt brèvament la Glèisa durant lo premier periòde de trèbols dau pontificat de Beneset IX. Fòrça brèu, son rèine foguèt marcat per l'instabilitat dau periòde e Silvèstre III abdiquèt après solament sèt setmanas.

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Damàs II

[thumb|right|Retrach de Damàs II dins la [Basilica de Sant Pau Fòra lei Muralhas.]]

**Damàs II** (mòrt lo 9 d'aost de 1048, Palestrina) foguèt lo 151 papa de la Glèisa Catolica dau 17 de julhet au 9 d'aost de 1048. Succediguèt a Beneset IX (1033-1045 e 1047-1048) e foguèt remplaçat per Leon IX (1049-1054). Nomat per l'emperaire Enric III (1066-1056), foguèt tuat per lo paludisme 24 jorns après lo començament de son pontificat.

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gregòri VI

**Gregòri VI** (vèrs 1000, Colonha - 1048, Colonha) foguèt lo 148 papa de la Glèisa Catolica dau 1 de mai de 1045 au 20 de decembre de 1046. Foguèt papa durant lo periòde de trèbols liats au pontificat de Beneset IX (1033-1045 e 1047-1048).

Obtenguèt la papautat après l'abdicacion de Beneset IX en sa favor, probablament en cambi d'una importanta soma. Deviá faciar un papa rivau, Silvèstre III elegit per d'adversaris de Beneset IX. Puei, rapidament, foguèt tanben contestat per Beneset IX eu meteis que voliá revenir sus sa decision de renonciar au tròne pontificau. Per resòuvre aquelei dificultats, Gregòri VI reüniguèt un sinòde que condamnèt Silvèstre III. Pasmens, leis evesques condamnèron egalament Gregòri VI qu'aviá crompat sa carga e que deguèt abdicar.

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Beneset IX

[thumb|right|Retrach de Beneset IX dins la [Basilica de Sant Pau Fòra lei Muralhas.]]

**Beneset IX** (vèrs 1012, Latium - vèrs 1055, Grottaferrata) foguèt lo 145 papa dau 21 d'octòbre de 1032 au 1 de setembre de 1044, dau 10 de març au 1 de mai de 1045 e dau 8 de novembre de 1047 au 16 de julhet de 1048. Succediguèt a Joan XIX (1024-1033) e foguèt definitivament remplaçat, après un periòde trebolat, per Leon IX (1049-1054).

Fiu dau còmte Alderic III de Tusculum (1024-1044), foguèt elegit papa gràcias a l'influéncia de son paire que son ostau contraròtlava Roma dempuei leis ans 1010-1020. En Roma, contunièt la politica d'amaisament de Joan XIX (1024-1033). Regardant leis afaires intèrnes de la Glèisa, sostenguèt leis òrdres monastics còntra leis ordinaris e esitèt pas de depausar dos evesques considerats coma simoniacs. Acceptèt tanben divèrsei demandas de part de l'emperaire Conrad II lo Salic (1024-1039).

Pasmens, en setembre de 1044, Beneset IX deguèt s'enfugir de Roma après una esmoguda populara organizada per lo clan dei Stephani. Lei Stephani organizèron l'eleccion d'un papa novèu, Silvèstre III (genier-març de 1045), que foguèt rapidament excomunicat. Beneset IX retrobèt son tròne lo 10 de març de 1045 mai abandonèt sa carga lo 1 de mai seguent au profiech de son oncle que venguèt lo papa Gregòri VI (1045-1046).

Aquelei trèbols entraïnèron una reaccion de l'emperaire. Gregòri VI organizèt un sinòde que condamnèt Silvèstre III. Dins aquò, foguèt egalament obligat d'abdicar en causa de sei practicas simoniacas. Lei Tusculum assaièron alora de restaurar Beneset IX. L'emperaire refusèt aquela nominacion e de combats aguèron luòc entre sei fòrças e aquelei dei Tusculum. Autorizèt tanben l'eleccion dau papa Leon IX qu'excomuniquèt Beneset IX. Aqueu darrier moriguèt en 1054 dins un monastèri de Grottaferrata.

## Liames intèrnes

* Lista dei papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gude

Lo **gude** es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Cameron e en Nigèria. 

## Localisacion
Lo gude es parlat dins lo departament de Mayo-Tsanaga. Aquel es restacat a la region de l'Extrèm-Nòrd de Cameron. En Nigèria la lenga es parlada dins l'estat d'Adamawa dins la zòna de govèrn local de Mubi, e dins aquela d'Askira-Uba, que se tròba dins l'estat de Borno 

## Classificacion
Lo gude es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca sud del biu-mandara, ont fa partida del grop bata.

## Escritura
L'alfabet gude en usança en Cameron es:

## Referéncias


## Fonts
*  Catherine Menetrey, Mona Perrin, 2006, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/15/74/15/157415182259180716428203361052797000095/GudeOrthographyStatementRevised2006.pdf Présentation de l'orthographe du Guɗe]*, Yaoundé, SIL Cameroun.
*  Roger Blench, 2019, *[https://www.academia.edu/40463130/AN_ATLAS_OF_NIGERIAN_LANGUAGES An Atlas of Nigerian Languages]*
*  Richard Gravina, 2014, *[http://www.lotpublications.nl/Documents/375_fulltext.pdf The phonology of Proto-Central Chadic: the reconstruction of the phonology and lexicon of Proto-Central Chadic, and the linguistic history of the Central Chadic languages]*, Utrecht LOT publications.
Mina (lenga)

Lo **mina** (o hina, besleri) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Cameron. 

## Localisacion
Lo mina es parlat dins l'arrondiment d'Hina del departament de Mayo-Tsanaga, restacat a la region Extrèm-Nòrd. 

## Classificacion
Lo mina es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca sud del biu-mandara, ont fa partida del grop daba.

## Referéncias


## Fonts
*  Bradley S. Harvey, Tammie M. Harvey, , 1992, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/65/06/87/65068788880972627294848616796035434583/besleri_harvey1992_1704_p.pdf A sociolinguistic survey of Hina Subdivision, Mayo-Tsanaga Division, Extreme North Province]*, Yaoundé, SIL Cameroun.
*  Richard Gravina, 2014, *[http://www.lotpublications.nl/Documents/375_fulltext.pdf The phonology of Proto-Central Chadic: the reconstruction of the phonology and lexicon of Proto-Central Chadic, and the linguistic history of the Central Chadic languages]*, Utrecht LOT publications.
Bele

Lo **bele** (o beele) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada  en Nigèria. 

## Localisacion
Lo bele es parlat dins l'estat de Bauchi a l'èst de la vila de Bauchi. 

## Classificacion
Lo bele es una lenga chadica classada dins la branca sud del chadic de l'oèst, ont fa partida del grop bole-tangale.

## Morfologia
### Numerals
Los numerals de un a dètz del bele son:

## Referéncias


## Fonts
*  Russell G. Schuh, 1978, *Bole-Tangale languages of the Bauchi area (Northern Nigeria)*, Marburger Studien zur Afrika- und Asienkunde, Serie A: Afrika, Band 13, Berlin, Dietrich Reimer.
*  Roger Blench, 2019, *[https://www.academia.edu/40463130/AN_ATLAS_OF_NIGERIAN_LANGUAGES An Atlas of Nigerian Languages]*
Codèx

[thumb|right|[Fotografia d'un codèx europèu dau sègle XIII.]]
[thumb|right|[Facsimile d'un codèx astèc.]]

Un **codèx** es un quasèrn format de paginas manuscritas reliadas en forma de libre. Inventat a Roma dins lo corrent dau sègle II avC, se difusèt a partir dau sègle I apC dins l'espaci mediterranèu onte remplacèt pauc a pauc lo rotlèu de papirús gràcias a son encombrament pus feble, sa 	manejabilitat e la possibilitat de consultar dirèctament una partida donada dau tèxte.

Lo codèx foguèt probablament inventat d'un biais independent en China au sègle II ò III apC. Conjugat amb l'utilizacion de papier, i foguèt a l'origina dau libre. Aqueu principi foguèt egalament descubèrt per lei Mesoamericans qu'inventèron una forma de papier. Pasmens, la màger part dei codèx americans foguèron destruchs durant la conquista espanhòla.

## Liames intèrnes

* Escritura.
* Libre.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cilindre olandés

Lo **cilindre olandés** es una maquina inventada en 1673 que foguèt utilizada en papeteriá entre lei sègles XVII e XIX. Èra formada d'un cilindre eiriçat de lamas copantas e d'un pòst garnit de clavèus. Permetèt d'accelerar fòrça la durada necessària au tractament de la pelha. En revènge, demenissiá la qualitat de la pasta de papier e son usatge poguèt donc pas se generalizar a la fabricacion de papiers preciós. Dispareguèt amb l'aparicion de la pasta de papier cellulosica au sègle XIX.

## Liames intèrnes

* Papier.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Podoko

Lo **podoko**  (o parkwa) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Cameron. 

## Localisacion
Lo podoko es parlat dins l'arrondiment de Mora, dins lo departament de Mayo-Sava. Aquel es restacat a la region de l'Extrèm-Nòrd de Cameron.

## Classificacion
Lo podoko es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca nòrd del biu-mandara, ont fa partida del grop mandara.

## Escritura
L'alfabet podoko es:

## Referéncias


## Fonts
*  Jeanette Swackhamer, 1991, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/12/11/41/121141129898166067376120735322937301158/31341.pdf Tonal behavior of Podoko verbs in independent clauses]*, dins Tone in five languages of Cameroon, Stephen C. Anderson (ed.), p. 93-125, Dallas, Summer Institute of Linguistics and the University of Texas at Arlington Publications in Linguistics 102.
*  C. Chanard , 2006, *[https://web.archive.org/web/20180204115115/http://sumale.vjf.cnrs.fr/phono/PhonologieN.php Podoko]*, Systèmes alphabétiques des langues africaines, d'après *Alphabets des langues africaines, Unesco-SIL 1993*, Sumale, Llacan.
*  Richard Gravina, 2014, *[http://www.lotpublications.nl/Documents/375_fulltext.pdf The phonology of Proto-Central Chadic: the reconstruction of the phonology and lexicon of Proto-Central Chadic, and the linguistic history of the Central Chadic languages]*, Utrecht LOT publications.
Mwaghavul

Lo **mwaghavul** (o sura) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Nigèria. La lenga fòrma un continuum dialèctal amb lo mupun e lo takas.

## Localisacion
Lo mwaghavul es parlat dins las zònas de govèrn local de Barkin Ladi e de Mangu, dins l'estat de Plateau, en Nigèria.

## Classificacion
Lo mwaghavul es una lenga chadica de la branca bole-angas del chadic de l'oèst, ont fa partida del grop angas.

## Escritura
L'alfabet mwaghavul es:

## Referéncias


## Fonts
*  Roger Blench, 2019, *[https://www.academia.edu/40463130/AN_ATLAS_OF_NIGERIAN_LANGUAGES An Atlas of Nigerian Languages]*
*  C. Chanard , 2006, *[https://web.archive.org/web/20180204115115/http://sumale.vjf.cnrs.fr/phono/PhonologieN.php Mwaghavul]*, Systèmes alphabétiques des langues africaines, d'après *Alphabets des langues africaines, Unesco-SIL 1993*, Sumale, Llacan.
Nteng

Lo **nteng** es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Nigèria. La lenga es pròcha del continuum dialèctal pan.

## Localisacion
Lo nteng es parlat dins la zòna de govèrn local de Qua'an Pan, dins l'estat de Plateau, en Nigèria.

## Classificacion
Lo nteng es una lenga chadica de la branca bole-angas del chadic de l'oèst, ont fa partida del grop angas.

## Referéncias


## Fonts
*  Roger Blench, Michael Bulkaam, 2019, *[https://www.academia.edu/40680318/Nteng_an_undocumented_Chadic_language_of_Central_Nigeria Nteng: an undocumented language of Central Nigeria]* 
*  Roger Blench, 2019, *[https://www.academia.edu/40463130/AN_ATLAS_OF_NIGERIAN_LANGUAGES An Atlas of Nigerian Languages]*
Cultura dei tombas de potz

[thumb|right|[Fotografia d'un objècte descubèrt dins una tomba de potz.]]

La **cultura dei tombas de potz** es un ensems culturau antic qu'existiguèt dins leis estats mexicans de Jalisco, Nayarit e de Colima entre 300 avC e 400 apC. Situada a la periferia de l'espaci mesoamerican, es una cultura pauc coneguda e sa datacion es encara l'objècte de debats car, segon certaneis arqueològs podriá aver subreviscut fins au sègle IX ò X.

Lei tombas de potz son caracterizadas per un potz verticau de 3 a 20 mètres de prefondor qu'es cavat dins de jaç de ròcas volcanicas. Lo mobilier funerari e leis ornaments descubèrts dedins indica un usatge reservat a l'elèit e la cultura dei tombas de potz sembla fòrça ierarquizada. A la basa de la tomba, èran generalament amainatjadas doas chambras orizontalas que sa dimension mejana èra de 4 x 4 mètres. Un bastiment èra sovent associat amb l'intrada dau potz. Dins aquò, lei variacions entre leis edificis son importantas. Existís de tombas fòrça importantas amb de chambras multiplas que foguèron probablament utilizadas per de familhas durant plusors generacions.

Lei conoissenças sus aquela cultura son fòrça feblas car foguèt gaire estudiada avans la fin dau sègle XIX. Fins ais ans 1940-1950, èra considerada coma contemporanèa de la civilizacion astèca. De mai, fins a 1993, leis arqueològs poguèron pas estudiar una tomba de potz intacta e la màger part deis objèctes eissits d'aquela civilizacion èran estats trobats per de pilhards. Uei, lei recèrcas pus recentas semblan indicar un liame entre la cultura dei tombas de potz e la cultura de Teuchitlan (300 avC - 900 apC) que presenta de trachs arquitecturaus similars e que s'estendiá dins lei meteissei regions. Pasmens, aquela teoria es encara contestada per una partida de la comunautat deis arqueològs.

## Liames intèrnes

* Cultura de Teuchitlan.
* Mesoamerica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lei del Bon Samaritan

La **lei del Bon Samaritan** (en anglés, *Good Samaritan law*) es, als Estats Units d'America, un ensemble de règlas destinadas a protegir tot ciutadan (especialament los secoristas benevòles) portant assisténcia contre tota accion en justícia. Aquesta apellacion es identica per mantun Estats, mas la lei s'i raportant varia de còps.

D'unas províncias del Canadà (Quebèc, Ontàrio, Albèrta, Colómbia Britanica, Nòva Escòcia) an tanben adoptat aquestas leis.

## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Non-assisténcia a persona en perilh (drech francés)
Oldeme

L**'oldeme** (o ouldémé, uldeme, wuzlam) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Cameron. 

## Localisacion
L'oldeme es parlat dins l'arrondiment de Tokombéré del departament de Mayo-Sava, qu'es restacat a la region de l'Extrèm-Nòrd. 

## Classificacion
L'oldeme es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca nòrd del biu-mandara, ont fa partida del grop mofu.

## Escritura
L'alfabet oldeme perpausat en 1999, per lo *Comité de la langue ouldémé* es:

L'oldeme es una lenga tonala, mas los tons son pas escrichs, sonque per evitar de confusions.

## Referéncias


## Fonts
*  William Kinnaird, Annukka Kinnaird, Timothée Oumaté, 1999,  *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/67/17/15/67171592086291656721631681290632865669/Ouldemeorthographe.pdf Proposition d´orthographe pour la langue ouldémé]*, Yaoundé, SIL Cameroun.
*  William Kinnaird, Annukka Kinnaird, 1998, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/75/44/32/75443271335536704976040294854176983263/ouldeme_kinnaird1998_2285_p.pdf Ouldeme narrative discourse: outline of principal features]*, Yaoundé, SIL Cameroun.
*  Richard Gravina, 2014, *[http://www.lotpublications.nl/Documents/375_fulltext.pdf The phonology of Proto-Central Chadic: the reconstruction of the phonology and lexicon of Proto-Central Chadic, and the linguistic history of the Central Chadic languages]*, Utrecht LOT publications.
Wet'suwet'en

**Wetʼsuwetʼen** (o *Hwotsotenne*, *Witsuwitʼen*, *Wetsuwetʼen*, *Wetsʼuwetʼen*) es un pòble prumier d'America deu Nòrd (First Nations). Viven lu long de la ribiera Bulkley autorn deus estanhs *Burns*, *Broman*, e *François*, au nòrd-oeste deu *Central Interior* la Colómbia Britanica au Canadà. Se 'pelen ilhs mesmes *Wetʼsuwetʼen*, que vòu dire "Pòble de la Ribiera **Wa Dzun Kwuh** (la ribiera *Bulkley*)".

Los Wetʼsuwetʼen son 'na brancha deus *Dakelh* o *Carrier*, e en liam coma los *Babine* fiten 'pelats los *transportaires de l’Oeste*.  Parlen Witsuwitʼen, un dialecte deu *Babine-Witsuwitʼen* parlar que, coma sa linga sòr, lu Carrier, fai partida de la familha de lingas nomada atabascanas (athabaskan).
## Referéncias
Jibyal

Lo **jibyal** (o ankwey) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Nigèria. 

## Localisacion
Lo jibyal es parlat dins un vilatge, Jibyal, e dins sos masatges. Jibyal es situat dins l'estat de Nasarawa, en Nigèria.

## Classificacion
Lo jibyal es una lenga chadica de la branca bole-angas del chadic de l'oèst, ont fa partida del grop angas. Per Blench (2019), la lenga fa partida del continuum dialèctal cakfem-mushere.

## Referéncias


## Fonts
*  Roger Blench, Michael Bulkaam, 2019, *[https://www.academia.edu/40680328/Jibyal_an_undocumented_language_of_Central_Nigeria Jibyal: an undocumented language of Central Nigeria]* 
*  Roger Blench, 2019, *[https://www.academia.edu/40463130/AN_ATLAS_OF_NIGERIAN_LANGUAGES An Atlas of Nigerian Languages]*
Cakfem-mushere

Lo **chakfem-mushere** (o chakfem-mushere, cokfem-mushere) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Nigèria. 

## Localisacion
Lo chakfem-mushere es parlat per los cakfem e per los mushere, que vivon dins la zòna de govèrn local de Mangu restacada a l'estat de Plateau, en Nigèria.

## Classificacion
Lo cakfem-mushere es una lenga chadica de la branca bole-angas del chadic de l'oèst, ont fa partida del grop angas. Per Blench (2019), la lenga constituït un continuum dialèctal amb lo jibyal.

## Referéncias


## Fonts
*  Nanzhwan Caleb Shadrach, s. d., *[https://web.archive.org/web/20240724052936/https://www.rogerblench.info/Language/Afroasiatic/Chadic/West/A3/Chakfem/Chakfem%20sketch.pdf An introduction to the Chakfem language]* 
*  Roger Blench, 2019, *[https://www.academia.edu/40463130/AN_ATLAS_OF_NIGERIAN_LANGUAGES An Atlas of Nigerian Languages]*
Kushi

Lo **kushi** (o goji) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Nigèria. 

## Localisacion
Lo kushi es parlat dins la zòna de govèrn local de Shongom, dins l'estat de Gombe, en Nigèria.

## Classificacion
Lo kushi es una lenga chadica de la branca bole-angas del chadic de l'oèst, ont fa partida del grop bole-tangale.

## Referéncias


## Fonts
*  Roger Blench, 2006, *[https://web.archive.org/web/20200616084314/https://www.rogerblench.info/Language/Afroasiatic/Chadic/West/Goji/Reading%20and%20Writing%20Goji.pdf Reading and writing Goji (Kushi) A proposal for writing the Goji language]*.
*  Roger Blench, s. d., *[https://web.archive.org/web/20200616084317/https://www.rogerblench.info/Language/Afroasiatic/Chadic/West/Goji/Goji%20Word%20List.pdf Goji Word List]*. 
*  Gian Claudio Batic, 2017, *[https://web.archive.org/web/20200102054811/https://journals.dartmouth.edu/cgi-bin/WebObjects/Journals.woa/1/xmlpage/1/article/480 A Kushi-English-Hausa Wordlist]*, Linguistic Discovery 15:1, p. 85-106.
*  Roger Blench, 2019, *[https://www.academia.edu/40463130/AN_ATLAS_OF_NIGERIAN_LANGUAGES An Atlas of Nigerian Languages]*
Goemai

Lo **goemai** (o ancianament ankwe) es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Nigèria. 

## Localisacion
Lo goemai es parlat dins las zònas de govèrn local de Shendam, Awe e Lafia, dins l'estat de Nasarawa, en Nigèria.

## Classificacion
Lo goemai es una lenga chadica de la branca bole-angas del chadic de l'oèst, ont fa partida del grop angas.

## Escritura
Lo goemai ten sa pròpia escritura dempuèi 1937, quand Eugene Sirlinger desvolopèt un alfabet per lo goemai:

## Referéncias


## Fonts
* Marija Tabain, Birgit Hellwig, 2015, *[https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/2D8BC4D45EF6DBC197A28275503D1915/S0025100314000243a.pdf/goemai.pdf Goemai]*, Journal of the International Phonetic Association 45:1, p. 81-104.
*  Roger Blench, 2019, *[https://www.academia.edu/40463130/AN_ATLAS_OF_NIGERIAN_LANGUAGES An Atlas of Nigerian Languages]*
Tera

Lo **tera** es una lenga chadica de la familha afroasiatica parlada en Nigèria. 

## Localisacion
Lo tera es parlat dins la zòna de govèrn local de Biu, dins l'estat de Borno, e dins l'estat de Gombi dins las zònas de govèrn de Gombi, d'Ako e de Dukku.

## Classificacion
Lo tera es una lenga chadica classada per Gravina (2014) dins la branca sud del biu-mandara, ont fa partida del grop tera. La lenga es un continuum dialèctal constituït del nyimatli (yamaltu), del pidlimdi e del bura kokura.

## Escritura
Lo tera ten sa pròpia escritura dempuèi 1930, quand un missionari canadian desvolopèt un alfabet que serviguèt a traduire un evangèli. Un comitat de la lenga reformèt l'ortografia en 2004. L'ortografia actuala es:

## Referéncias


## Fonts
*  Paul Tench, 2007, *[https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/EBA55DEC3AD50C945BC3DC58C78DE246/S0025100307002952a.pdf/tera.pdf Tera]*, Journal of the International Phonetic Association 37:2, p. 227-234.
*  Paul Tench, 2014, *[http://www.paultenchdocs.co.uk/wp-content/uploads/2014/02/A-New-Orthography-in-Tera.pdf A new orthography in Tera]*
*  Roger Blench, 2019, *[https://www.academia.edu/40463130/AN_ATLAS_OF_NIGERIAN_LANGUAGES An Atlas of Nigerian Languages]*
*  Richard Gravina, 2014, *[http://www.lotpublications.nl/Documents/375_fulltext.pdf The phonology of Proto-Central Chadic: the reconstruction of the phonology and lexicon of Proto-Central Chadic, and the linguistic history of the Central Chadic languages]*, Utrecht LOT publications.
Exportacion

L’**exportacion** es l'accion de vendre ò d'expedir a l'estrange dei bens ò dei servicis nacionaus. Es una activitat economica considerada coma importanta car es un biais d'aquistar de devisas e d'estimular son economia en valorizant seis entrepresas dins un autre país.

## Liames intèrnes

* Importacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Aiga de cauç

[thumb|right|[Fotografia d'una solucion blanca d'aiga de cauç.]]

L’**aiga de cauç** es una solucion saturada d'idroxid de calci Ca(OH)2 realizada en mesclant de la cauç aeriana amb d'aiga. Aquela solucion vèn blanquinosa en preséncia de dioxid de carbòni, çò que permet de lo metre en evidéncia.

## Liames intèrnes

* Cauç.
* Dioxid de carbòni.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Scoliopteryx libatrix

***Scoliopteryx libatrix*** es una espècia de lepidoptères (parpalhons) de la familha deis Erebidae (o dei Noctuidae segon lei classificacions).

Pron comuna, si rescoantra dins d'environas umidas, ribas dei rius, bòrds dei torbieras e paluns e tanben dins lei jardins, pargues, luecs incultes.

Lo parpalhon, d'una envergadura de 4 a 5 cm, si vetz de març a decembre ; es bivoltin, leis adultes de la segonda generacion ivèrnan e si refugián dins lei baumas, cròtas e autrei sostas.
Servici public

La nocion de **servici public** pòu designar :

1. Au sens materiau, una activitat d'interès generau que si fa sota lo mestritge de la poissança publica, per un organisme (public o privat) ;

2. Au sens organic e per metonimia, l'organisme qu'administra un servici public, sieche una administracion publica.

Sovent si ditz collectivitat publica, poders publics, administracion publica e servici public d'un biais intercambiable, mai an de definicions tecnicas distintas.
Sinonime (taxinomia)

Dins la nomenclatura scientifica dau monde viu, lei **sinonimes** (var. **sinonims**) son de noms scientifics diferents per designar un meme taxon. Son la consequéncia dei remanejaments, de còups foaça nombrós, que poartan lei scientifics a la classificacion scientifica deis espècias (genres fusionats, sota-espècias promogudas au reng d'espècia, doblons, errors, etc.). Leis autoritats, datas e elements de tipografia son indispensables de prendre en còmpte per evitar lei confusions e seis interpretacions varián segon lei còdis de nomenclatura.

Lo nom scientific que validan darrier es pas foçadament aqueu que publiquèron lo mai recentament. Per exemple, *[[Hyperolius viridiflavus]]* admete foaça sinonimes, entre qué lei darriers son posteriors a 1970, mentre que lo nom valide actualament es *Hyperolius viridiflavus* (Duméril e Bibron, 1841).
Chava Ròcha

**Chavaròcha** (*Chaveroche* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la  region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants.

## Luòcs e monuments
## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Corresa

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Mingrelian

thumb|280px|Distribucion de las lengas kartvelianas
Lo **mingrelian** (o megrelian) es una lenga de la familha kartveliana, parlada en Georgia.

## Localisacion
Lo mingrelian es parlat dins lo nòrd-oèst de Georgia e en Abcazia.
Laz (lenga)

thumb|280px|Distribucion de las lengas kartvelianas
Lo **laz** es una lenga de la familha kartveliana, parlada en Turquia e en Georgia.

## Localisacion
Lo laz es parlat dins lo nòrd-èst de Turquia, dins las regions frontalièras amb la Georgia, e tamben dins aquest darrièr país.
Pop (musica)

La **musica pop** (o simplament la **pop**) es un genre musicau qu'apareissèt dins leis ans 1960 au Reiaume Unit e ais Estats Units. Lei cançons parlan en generau de l'amor o dei relacions entre lei fremas e leis òmes. Mete l'accent sus la cançon individuala puslèu que sus l'album, e utiliza essencialament de cançons cortas emé de ritmes associats a la dança. Lei tecnologias coma l'enregistrament de pistas multiplas (vèrs la fin deis ans 1960) e lo sintetizaire (durant leis ans 1970 e 1980) influencièron foaça la musica pop.
Radio-télévision belge de la Communauté française

La **Radio-télévision belge de la Communauté française** (Radiò-Television Bèlga de la Comunautat Francesa) (**RTBF**) es una entrepresa publica autonòma dau caractèr culturau responsabla dau servici public de la radiò e de la television per la Comunautat Francesa de Belgica (Valonia e Brussèlas). Succedisse lo 12 de decembre de 1977 a la Radiodifusion-Television Bèlga (RTB) e dispausa actualament de tres oufèrtas : l'oufèrta de radiò, l'oufèrta televisuala e l'oufèrta d'Internet.

Seis equivalents son la Vlaamse Radio- en Televisieomroeporganisatie (VRT) per la Comunautat Flamenca de Belgica e la Belgischer Rundfunk (BRF) per la Comunautat Germanofòna de Belgica.

L'RTBF es una sòcia de l'Union Europenca de Radiò-Television, es accionària de la cadena d'informacion Euronews a 0,60 %, de TV5 Monde a 11,1 %, de l'RMB a 100 %, de Casa Kafka Pictures a 100 %, de la Sonuma a 40 % e de Dreamwall a 22 %.
Radio 21

**Radio 21** (Radiò 21) siguèt una radiò bèlga de servici public ourientada sus la pop e lo rock. Au fieu dau temps, s'impausèt coma la quatrena estacion de radiò de l'RTBF. Cedissèt la plaça en 2004 a doàs estacions novèlas : Pure FM e Classic 21.

Lo "21" qu'es dins la denominacion provèn dau canau 21 de la benda FM onte la difusèron.
Esvan

thumb|280px|Distribucion de las lengas kartvelianas
L**'esvan** (o svan) es una lenga de la familha kartveliana, parlada en Georgia.

## Localisacion
L'esvan es parlat dins la region montanhosa d'Esvanetia.
Classic 21

**Classic 21** es una estacion de radiò bèlga de servici public ourientada vèrs la musica pop/rock de 1950 fins encuei. Fa partida de l'RTBF. Sa creacion remonta au 1er d'abriu de 2004, data monte Radio 21 cedissèt plaça a doàs estacions novèlas : Pure FM e Classic 21.

Donc Classic 21 es l'eiretiera dirècta de Radio 21 a qué reprenèt lo concèpte "Music and News". S'ourienta au còup vèrs l'istòria dau rock, mai tanben vèrs lo rock tau que si fa encuei, emé lei títols novèus que difusa regularament e lei festivaus a qué la radiò poarta son concors. En mai d'aquò, Classic 21 es l'estacion de radiò-trafegue principala de Belgica francofòna.

Emé sa situacion geografica, la radiò cuèrbe una partida dei departaments francés limitròfes.
Rudy Léonet

**Rudy Léonet** es un animator e director de radiò, ensin que cantaire e paraulier bèlga.

Naissèt en novembre de 1960. Comencèt sa carriera a la radiò coma assistent de produccion a Radio Cité, puei coma animator a la radiò de l'RTBF Radio 21. Durant seis estudis, faguèt un estagi de quinge jorns a Genèva sus una dei radiòs soïssas romandas, Couleur3, e assegurèt una presentacion pendent lei mes de julhet e d'aost. Diplomat de l'Institut deis Arts de Difusion (IAD) opcion radiò/television, venèt un jornalista d'entretenença. Rescontrèt Marc Moulin e assegurèt la foncion d'assistent de produccion. Animator sus Radio 21, evoluisse e vèn lo director d'una dei radiòs naissuda de Radio 21, Pure FM.
Toyotisme

Lo **toyotisme** es una forma d'organizacion dau trabalh que considèran que son inventor es l'engenhaire japonés Taiichi Ōno. Mesa en avans per Toyota en 1962, s'apliquèt pas immediatament.

A l'aplicacion formala dau toyotisme a Toyota, li dién sistèma de produccion Toyota o SPT (traduccion de l'anglés japonés *Toyota Production System* : TPS).
Abaza

L**'abaza** es una lenga caucasenca del nòrd-oèst parlada en Russia e dins la diaspora abaza, en Turquia.

## Localisacion
L'abaza es parlat dins la Republica autonoma de Karachai-Cherquessia, dins lo Caucàs rus e en Turquia, dins de comunitats exiliadas al XIX sègle, après la conquista russa del Caucàs.

## Classificacion
L'abaza es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-oèst, ont forma lo grop abcaz-abaza amb l'abcaz.
Justus Claproth

thumb|right|Retrach de Justus Claproth.

**Justus Claproth** (28 de decembre de 1728, Kassel - 20 de febrier de 1805, Göttingen) es un inventor de la segonda mitat dau sègle XVIII. Es famós per aver concebut lo premier procès permetent de levar la tencha e de reciclar lo papier.

## Liames intèrnes

* Papier.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Rutènia subcarpatica

miniatura|Blason de l'Ucraina carpatica.
La **Rutènia Subcarpatica** o **Transcarpatica**, coneguda tanben coma *Rutènia Carpatica*, *Ucraina Transcarpatica*, *Zakarpattia*, *Rusinko*,*Rus subcarpatica* o *Subcarpacia* (ruté e ucraïnian: Карпатська Русь, romanizat:*Karpats'ka rus*; rus: Карпатская Русь, romanitzat: *Karpatskaya Rus* '; eslovac e chèc:*Podkarpatská Rus*; ongrés Kárpátalja; romanés Transcarpatia; polonés Zakarpacie; yiddish קאַרפַּאטן רוּס) es una pita region d'Euròpa centrala que aura forma partida de la majora part de l*'òblast de Zakarpàttia* en Ucraïna occidentala (en ucraïnian :*Zakarpats'ka oblast*), e maitot de 'na pita partida d'Eslovaquia orientala (principalament daus krai de Prešov e de Košice), Łemkowszczyzna de Polonha e dau Maramureș en Romania. 

Per çò que fai a diversitat etnica, es abitada per daus ucraïnians, daus rutens, daus lemkes (subgrup daus rutens),  daus ongrés, daus eslovacs, daus romanés, daus bulgars e daus russes. E d'autras pitas minoritats bogomils, hutsul (un autre subgrupe ruté), jueves, rroms (tsiganes) e szekler o csángó (els dos darrers, subgrups dau pòble "magiar").

## Referencias
Sinecdòca

Una **sinecdòca** es un recors literari que consistís a espandre o restrénher lo sens d'un mot, en prenent lo tot per la partida (en latin *totum pro parte*) o la partida pel tot (en latin *pars pro toto*). Cèrtas sinecdòcas son literàrias, segon l'estil personal de l'autor, d'autras son mai o mens espontanèas dins expressions fixas coma *donar lo pan als obrièrs*.

Fòrça estudis la considèran coma un tipe de metonimia.

## Sinecdòcas Geograficas
Sinecdòcas espontanèas utilizadas sovent dins lo cas de designacion geografica de païses quand una partida constituenta es politicament o economicament mai potenta. venon sovent una confusion. D'entre los exemples mai coneguts i a:

* America pels Estats Units d'America
* Anglatèrra pel Reialme Unit
* Olanda pels Païses Basses
* Olandés per neerlandés
Adigue

L**'adigue** (o adyghe, cherqués occidental) es una lenga caucasenca del nòrd-oèst parlada en Russia e dins la diaspora cherquessa, en Turquia, en Siria, en Jordania e en Israèl.

## Localisacion
L'adigue es parlat dins la Republica d'Adiguèa e dins lo krai de Krasnodar, dins lo Caucàs rus. La lenga es tamben parlada en Turquia, Siria e Jordania, dins de comunitats exiliadas al XIX sègle, après la conquista russa del Caucàs.

Segon lo recensament sovietic de 1989, l'adigue èra la lenga mairala de 122 000 personas. La lenga èra benlèu parlat dins los autres paises per 100 000 personas.

## Classificacion e dialèctes
L'adigue es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-oèst, ont forma lo grop cherqués amb lo cabard. Los dialèctes de la lenga son:
*lo natokhay
*lo shapsogh
*l'hakochi
*l'abzakh, o abadzekh
*lo bjedogh
*lo khatokay
*lo temirgòi, o chemgoi

La lenga estandardizada de Russia es basada sus lo dialècte temirgòi. La diaspòra parla sovent de dialèctes. Los cherquesses d'Israèl son de dialèctes shapsogh e abzakh. Aquels del Golan, en Siria, parlan abzakh.

## Referéncias

## Fonts
*  M. A. Kumakhov, 1999, *Adygeyskiy iazyk*, dins G. Klimov (ed.) Iazyki Mira - Kavkazskie iazyki, p. 91-102, Moscòu, Akademia.
*  John Colarusso, 1988, *The Northwest Caucasian Languages - A Phonological Survey*, Nòva York, Garland Publishing.
*  Georgij A. Klimov, 1994, *Einführung in die kaukasische Sprachwissenschaft* (traduch del rus per Jost Gippert), Hamborg, Helmut Buske Verlag.
Canton d'Albi 4

Lo **canton d’Albi 4** es una division electorala francesa dins lo departament de Tarn. Sa populacion es de  abitants (). 
## Compausicion
Lo canton se compausa d’una part de la comuna d’Albi ( abitants de ) emai de las comunas de l’Escura ( abitants) e del Garric ( abitants).
## Istòria
Lo canton es creat en 2014 e dintra en vigor a las eleccions del conselh departamental de Tarn de 2015.
## Nòtas e referéncias
Metis (satellit)

[thumb|right|[Fotografia de Metis realizada per la sonda *[[Galileo (sonda)|Galileo]]* en 1996-1997.]]

**Metis** es un satellit naturau de Jupitèr. Satellit pus intèrne dau sistèma jovian, fa partida dau grop d'Amaltèa e es un pichon objècte irregular mau conegut.

## Caracteristicas

Metis es un objècte irregular que mesura 60 × 40 × 34 quilomètres dins sei tres dimensions. A una superficia fòrça craterizada de color rogenca e sorna que presenta una diferéncia marcada entre sei dos emisfèris. D'efiech, la fàcia orientada vèrs Jupitèr es 1,3 còps pus brilhant que lo costat orientat vèrs l'exterior. Aquò es probable liat a un nombre d'impactes pus importants qu'an entraïnat l'excavacion de glaç. La massa de Metis es estimada a 1,2.1017 kg es sa composicion es desconeguda.

## Orbita e rotacion

Satellit pus intèrne dau sistèma jovian, Metis a una orbita quasi circulara (excentricitat de 0,0002) que se situa dins lo plan eqüatoriau de Jupitèr (enclinason de 0,06°) a una distància de  km. Lo satellit orbita donc a l'interior de l'anèu principau de la planeta. Es somés ai fòrças de marèia de Jupitèr e presenta donc totjorn la meteissa fàcia a la planeta. Son periòde orbitau e son periòde de rotacion son donc identics (7h 4 mn 30 s).

## Descubèrta, recèrca e exploracion

Metis foguèt descubèrt en 1979 per l'astronòm estatsunidenc Stephen P. Synnott (nascut en 1946) a partir de l'estudi de fotografias de la mission *[[Voyager 1]]*. Dins lo corrent deis ans 1990, d'observacions realizadas amb la sonda *[[Galileo (sonda)|Galileo]]* permetèron de fixar lei limits dau satellit d'un biais precís e de descubrir l'aspècte de sa superficia.

## Liames intèrnes

* Asteroïde.
* Satellits de Jupitèr.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lean (produccion)

vinheta|drecha|Modèle dau sistèma ''lean production''.

Lo tèrme ***lean*** (de l'anglés *lean*, "maigre", "sensa gras", "desgraissat") sèrve en qualificar un metòde de gestion de la produccion que si concentra sus la "gestion sensa degalh", o "gestion aleujada" o encara "au mai just".

L'escòla de gestion "*lean*" tròba sa foant au Japon dins lo sistèma de produccion Toyota o SPT (en anglés *Toyota Production System* o TPS).

L'escòla de filosofia dau *lean* si marca (dins la linhada dau taylorisme) per la recèrca dau rendement (en matèria de productivitat, de procès de qualitat, de relambis e enfin de coasts), que deuriá èstre melhor d'ajónher per l'amelhorament continú e l'eliminacion dei degalhs (''muda'' en japonés), afin de melhorar la valor globala per lo client.

Si còmpta sèt *mudas* : subreproduccion, espèras, transpòrt, etapas inutilas, estòcs, movements inutiles, correccions/retòcas.

Formalizèron lo *lean* ais Estats Units dins leis ans 1990, adaptable a toi lei sectors economics. Actualament s'implanta principalament dins l'industria e sustot dins l'industria automobila.
Ingosh

L**'ingosh** es una lenga caucasenca del nòrd-èst parlada en Russia.

## Localisacion
L'ingosh es parlat dins la Republica d'Ingoshetia e dins la republicas vesinas de Chechenia e d'Ossetia del Nòrd, dins lo Caucàs rus. 

## Classificacion e dialèctes
L'ingosh es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst, ont forma lo grop nakh amb lo chechèn e lo bats. La lenga a pas de dialèctes, mas es pròcha del chechèn.

## Referéncias

## Fonts
*  Iu. D. Desheriyev, T. I. Desheriyeva, 1999, *Ingushskiy iazyk*, dins G. Klimov (ed.) Iazyki Mira - Kavkazskie iazyki, p. 186-196, Moscòu, Akademia.
*  Georgij A. Klimov, 1994, *Einführung in die kaukasische Sprachwissenschaft* (traduch del rus per Jost Gippert), Hamborg, Helmut Buske Verlag.
Centre démocrate humaniste

Lo **Centre démocrate humaniste** (CdH) (Centre Democrata Umanista), ancianament **Parti social chrétien** (PSC) (Partit Sociau Crestian), es un partit politic bèlga centrista.

Participèt de 2004 a 2019 ai govèrns valons de la Comunautat Francesa de Belgica e de la Region de Brussèlas Capitala.
Dia (satellit)

**Dia** es un satellit naturau de Jupitèr. Es un pichon objècte d'aperaquí 4 km que foguèt descubèrt en 2000 per una còla formada de S. Sheppard, D. Jewitt, J. Kleyna, Y. Fernández e de E. Magnier. Fòrça mau conegut, Dia fariá partida dau grop  d'Imalia amb una orbita elliptica situada entre 9,983 e 15,158 milions de quilomètres de Jupitèr. 

## Liames intèrnes

* Satellits de Jupitèr

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Avar

L**'avar** es una lenga caucasenca del nòrd-èst parlada en Russia, en Azerbaitjan e en Turquia.

## Localisacion
L'avar es parlat dins la Republica de Daguestan, dins lo Caucàs rus. D'autres avars vivon en Azerbaitjan. La lenga es tamben parlada en Turquia, ont vivon benlèu 10 000 avars, descendents d'exiliats arribats al XIX sègle, après la conquista russa del Caucàs.

## Classificacion e dialèctes
L'avar es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst, ont forma lo grop avaroandi amb l'akhvakh, l'andi, lo bagwalal, lo botlikh, lo chamalal, lo godoberi, lo karata e lo tindi.

Los dialèctes avars son partejats en dos grops. Los dialèctes del nòrd son lo salatau, lo khonzakh e l'avar de l'èst. Los dialèctes del sud son lo gid, lo batlukh, l'antsokh, lo zakatal, lo karakh, l'andalal, lo kakhib e lo kossor. La lenga literària es basada sus los dialèctes del nòrd.

## Referéncias

## Fonts
*  M. E. Alekseyev, 1999, *Avarskiy iazyk*, dins G. Klimov (ed.) Iazyki Mira - Kavkazskie iazyki, p. 203-216, Moscòu, Akademia.
*  Georgij A. Klimov, 1994, *Einführung in die kaukasische Sprachwissenschaft* (traduch del rus per Jost Gippert), Hamborg, Helmut Buske Verlag.
Conselh departamental de Tarn

Lo **Conselh departamental de Tarn** es l’assemblada deliberativa de la collectivitat territoriala francesa del meteis nom, que curbís lo departament de Tarn. Es instituït en 2015 per prene la seguida del Conselh general de Tarn.

## Compausicion
Lo Conselh departamental a 46 elegits, valent a díser un òme e una femna per cadun dels 23 cantons de Tarn.

## Direccion
Lo president es Christophe Ramond (PS) que prenguèt la seguida de Thierry Carcenac (PS) en 2017.
Karata

Lo **karata** es una lenga caucasenca del nòrd-èst parlada en Russia.

## Localisacion
Lo karata es parlat dins la Republica de Daguestan, dins lo Caucàs rus. 

## Classificacion e dialèctes
Lo karata es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst, ont forma lo grop avaroandi amb l'akhvakh, l'avar, l'andi, lo bagwalal, lo botlikh, lo chamalal, lo godoberi e lo tindi.

Los dialèctes karata son al nombre de dos, lo karata e lo tokitin.

## Referéncias

## Fonts
*  Z. M. Magomedbekova, 1999, *Karatinskiy iazyk*, dins G. Klimov (ed.) Iazyki Mira - Kavkazskie iazyki, p. 261-269, Moscòu, Akademia.
*  Z. M. Magomedbekova, 1971, *Karatinskiy Iazyk. Grammaticheskiy analiz, teksty, slovar' *, Tbilisi, Mecniereba.
Mya Bollaers

**Mya Bollaers**, nascuda en 1996, es una actritz bèlga.

En 2020, ganha lo Magritte del melhor espèr feminin, a la 10<small>e</small> ceremonia dels Magritte del cinemà per son ròtle dins *[[Lola vers la mer]]* de Laurent Micheli.

## Nòtas e referéncias



## Vejatz tanben

### Ligams extèrnes

*  sus l'IMDb
Akhvakh

L**'akhvakh** es una lenga caucasenca del nòrd-èst parlada en Russia e en Azerbaitjan.

## Localisacion
L'akhvakh es parlat dins la Republica de Daguestan, dins lo Caucàs rus, e tamben en Azerbaitjan dins lo vilatge d'Akhvakh-Dere. 

## Classificacion e dialèctes
L'akhvakh  es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst, ont forma lo grop avaroandi amb l'avar, l'andi, lo bagwalal, lo botlikh, lo chamalal, lo godoberi, lo karata e lo tindi.

La lenga a dos dialèctes, lo dialècte del nòrd, parlat dins lo raion d'Akhvakhskiy e aquel del sud, dins lo raion de Shamilskiy.

## Referéncias

## Fonts
*  Z. M. Magomedbekova, 1999, *Akhvakhskiy iazyk*, dins G. Klimov (ed.) Iazyki Mira - Kavkazskie iazyki, p. 252-261, Moscòu, Akademia.
Bezhta

Lo **bezhta** (ancianament kapucha) es una lenga caucasenca del nòrd-èst parlada en Russia e en Georgia.

## Localisacion
Lo bezhta es parlat dins la Republica de Daguestan, dins lo Caucàs rus, e tamben en Georgia, dins la municipalitat de Kvarel. 

## Classificacion e dialèctes
Lo bezhta  es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst, ont forma lo grop tsez amb l'hinokh, l'hunzib, lo khvarshi e lo tsez.

La lenga a tres dialèctes, lo bezhta, lo khosharkòt e lo tliadal.

## Referéncias

## Fonts
*  Ia. G. Testelets, M. Sh. Khalilov, 1999, *Bejtinskiy iazyk*, dins G. Klimov (ed.) Iazyki Mira - Kavkazskie iazyki, p. 303-311, Moscòu, Akademia.
Batalha de Yalu (1894)

[thumb|right|Representacion [japonesa de la batalha de Yalu.]]

La **batalha de Yalu** (ò **batalha de la Mar Jauna**) se debanèt lo 17 de setembre de 1894 durant la Premiera Guèrra Sinojaponesa (1894-1895). Opausèt una flòta chinesa de 14 naviris comandada per l'amirau Ding Ruchang a una esquadra japonesa de 12 naviris dirigida per l'amirau Ito Sukeyuki. Lei doas flòtas èran equipadas d'unitats modèrnas de tipe europèu mai lei Japonés dispausavan d'un entraïnament e d'un comandament superiors. Lo bilanç complèt de la batalha foguèt de 5 naviris perduts, 3 damatjats, 850 tuats e 500 bleçats per lei Chinés còntra 4 naviris damatjats, 280 tuats e 200 bleçats per lei Japonés. Aquò marquèt una importanta victòria per la marina militara nipona qu'aquistèt lo contraròtle de la mar fins a la fin dau conflicte.

## Liames intèrnes

* Premiera Guèrra Sinojaponesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Hunzib

L**'hunzib** es una lenga caucasenca del nòrd-èst parlada en Russia.

## Localisacion
L'hunzib es parlat dins la Republica de Daguestan, dins lo Caucàs rus. 

## Classificacion
L'hunzib  es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst, ont forma lo grop tsez amb lo bezhta, l'hinokh, lo khvarshi e lo tsez.

## Referéncias

## Fonts
*  I. A. Isakov, 1999, *Gunzibskiy iazyk*, dins G. Klimov (ed.) Iazyki Mira - Kavkazskie iazyki, p. 312-320, Moscòu, Akademia.
*  I. A. Isakov, M. Sh. Khalilov, 2001, *Gunzibsko-russkiy slovar' *, Moscòu, Nauka.
*  Helma van den Berg, 1995, *A Grammar of Hunzib, with texts and Lexicon*, Munic, Lincom Europa.