Alfabet runic

L**'alfabet runic** o ***futhark*** — terma format emb lo nom de las siei prumieras letras de 'quel alfabet — èra un alfabet utilizat per escrire dins mai d'una linga germanica per daus vielhs pòples coma los Escandinaves, los Frisons, los Anglosaxons, etc...

## Los diferents futhark-s

*Nòta : las transliteracions seguen lo modele tradicionau*.

### Sistema originau

L’alfabet originau de las runas nordicas, lo *futhark* a 24 letras o *vielh futhark*, era organizat en tres gropes de 8 runas chascun, nomats **' (familhas) : los **' de *fehu, *Hagal e *Týr respectivament, la prumiera runa de chasque grope donent son nom au grope.

Los noms proto-germaniques de las runas dau vielh futhark son : Fehu, Ūruz, Þurisaz, Ansuz, Raidō, Kaunan, Gebō, Wunjō, Hagalaz, Naudiz, Īsaz, Jēra, Eihwaz, Perþō, Algiz, Sōwilō, Tiwaz, Berkanan, Ehwaz, Mannaz, Laguz, Ingwaz, Dagaz e Ōthalan.

Veiqui las 24 runas originalas :





La runa que vau per *u* pòt maitot aver per valor fonetica *v*. 'Quela darniera valor fonetica fuguet totparier balhada a la 8èna runa, 'dont la valor fonetica la mai coneguda resta *w*. 'Quelas divergéncias s'explican per la granda estenduda geografica d’utilizacion dau sistema runic, qu'enclaurava l’Islàndia, l’Anglatèrra, l’Escòcia e particulierament las actualas Finlàndia, Suècia, Norvègia, Danemarc, e Alemanha. Las prononciacions variavan alora emb la cultura, diferenta d'una region a l'autra. 'Quela granda reparticion geografica de las runas explica maitot los multiples noms que chascuna d'ela porta segon la region dins la quala se troba ; per exemple la prumiera runa, *f*, s’apela tant *Fehu*, coma *Feoh*, *Fé*, o *Faihu*.
 
Lo *th* correspond a la prononciacion anglesa sorda (θ). Lo *j* es molhat, coma dins « raiar » (j).

### Sistemas ulteriors

Lo futhark iniciau que comprend 24 runas mai una sens glife que representa « Odhinn » fuguet ulteriorament escorcit a 16 runas autorn de l'an 800 e es generalament vist coma una adaptacion servent a simplifiar lo trabalh de l'escrivan. La majoritat de las runas d'Escandinàvia son d'après 800 e utilizen las 16 letras :


f  u  þ   ą  r  k
h  n  i   a   s
t  b  m   l   ʀ


Après, las runas varieten d'un país a l'autre. Los diferents futhark-s se reduisen a 16 o 18 runas en Norvègia e en Suècia, onte la vasta majoritat de las runas mai recentas son trobadas. En Anglatèrra lo futhark creisset a environ 28 runas (mai quauquas-unas utilizadas solament au niveu regionau o per daus noms propres estrangiers).

Qu'est la varianta norvegiana / suedesa, maitot apelada *runa brochon-cort*. La varianta danesa es plan similaria. Podem legir un exemple de runas danesas dins l'inscripcion de la *Gròssa peira de Jelling*.


 
Lo mai recent futhark nordic a 16 runas :
* 1era linha, la varianta danesa aus brochons normaus
* 2nda linha, la varianta suedesa-norvegiana aus brochons corts.


Los autres futhark-s nòrdics enclausen una fòrma sens rama (probable per una escultura mai rapide) e lo futhark antic (lo quau enclau de las runas que representen l'alfabet latin complet).


 
Varianta de Hälsingland en Suècia, sens brochon


## A veire
* (cat) Alfabet fenici
* Alfabet etrusc
* Escritura proto-sinaïtica
* Lengas_germanicas