open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Universitat de Lièja

L**'Universitat de Lièja** (*Université de Liège* en francés), que s'abreuja en **ULiège** (ancianament ULg), es una universitat publica e pluralista bèlga que si situa a Lièja. La fondèron en 1817 dins les bastiments dau collègi jesuita ancian, uei l'universitat compoarta onge facultats. Per òrdre de creacion : Filosofia e Letras, Drech - Sciéncia politica e criminologia, Sciéncias, Medecina, Sciéncias aplicadas, Medecina veterinària, Psicologia e Sciéncias de l'educacion, Gembloux Agro-Bio Tech - Facultat d'agronomia, Arquitectura, Sciéncias socialas e una escòla de gestion (HEC Lièja). Somonde de formacions de premier, segond e tresen cicles (37 bacheliers, 207 masters, 65 masters d'especializacion).

Lo campús principau si situa au Sart Tilman a un desenau de quilomètres au sud de Lièja, mai l'universitat a conservat lo sèti e foaça implantacions au centre vila, ensin que la facultat de Filosofia e Letras, l'institut de zoologia, d'anatomia, lei zònas d'HEC Lièja e la facultat novèla d'arquitectura. Gembloux Agro-Bio Tech es installada a Gembloux e lo Departament de Sciéncias e Gestion de l'Environament a Arlon. L'universitat possedisse en mai d'aquò una estacion scientifica dins leis Hautes Fagnes e, a l'estrange, l'estacion oceanografica STARESO en Corsega, una estacion meteorologica au Jungfraujoch en Soïssa, ensin que d'estacions scientificas e observatòris en Chile (SPECULOOS e TRAPPIST-Sud), en Marròc (TRAPPIST-Nòrd), ensin qu'a Tenerife, en Espanha.
Batalha de Yalu

Lo tèrme **batalha de Yalu** designa plusors batalhas que se debanèron dins lo sector dau fluvi Yalu :
* batalha navala de Yalu entre Chinés e Japonés en 1894.
* batalha terrèstra de Yalu entre Rus e Japonés en 1904.
Tsez

Lo **tsez** (o dido) es una lenga caucasenca del nòrd-èst parlada en Russia.

## Localisacion
Lo tsez es parlat dins la Republica de Daguestan, dins lo Caucàs rus. 

## Classificacion e dialèctes
Lo tsez es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst, ont forma lo grop tsez amb lo bezhta, l'hinokh, l'hunzib e lo khvarshi.

La lenga a cinc dialèctes, l'assakh, lo kider, lo shaitl, lo shapikh e lo sagada.

## Referéncias

## Fonts
*  M. Sh. Khalilov,, 1999, *Tsezskiy iazyk*, dins G. Klimov (ed.) Iazyki Mira - Kavkazskie iazyki, p. 320-331, Moscòu, Akademia.
Lak

Lo **lak** (o ancianament kazikomokh) es una lenga caucasenca del nòrd-èst parlada en Russia.

## Localisacion
Lo lak es parlat dins la Republica de Daguestan, dins lo Caucàs rus. 

## Classificacion
Lo lak  es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst, ont forma un grop que ne'n es l'unic membre.

La lenga es compausada de fòrça dialèctes, lo komokh, qu'es la basa de la lenga literària, lo vitskhi, l'ashtikol, lo vikhli, lo bartkhi, l'arakol, lo shadni.

## Referéncias

## Fonts
*  S. M. Khaidakov, 1999, *Lakskiy iazyk*, dins G. Klimov (ed.) Iazyki Mira - Kavkazskie iazyki, p. 347-357, Moscòu, Akademia.
Darguin

Lo **darguin** (o dargwa) es una lenga caucasenca del nòrd-èst parlada en Russia.

## Localisacion
Lo darguin es parlat dins la Republica de Daguestan, dins lo Caucàs rus. 

## Classificacion e dialèctes
Lo darguin es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst, ont forma un grop que ne'n es l'unic membre.

La lenga es compausada de fòrça dialèctes e parlars, a l'entorn de setanta, segon Musayev (1999). Demest aquels òm tròba l'akoshi, l'amozgui, lo godben, lo gapshimi, l'itsamoir, lo kaitag, lo megueb, lo chirag, lo kobachi. La lenga literària es basada sus lo dialècte akoshi.

## Referéncias

## Fonts
*  M-S. M. Musayev, 1999, *Darginskiy iazyk*, dins G. Klimov (ed.) Iazyki Mira - Kavkazskie iazyki, p. 357-369, Moscòu, Akademia.
Khinalog

Lo **khinalog** es una lenga caucasenca del nòrd-èst parlada en Azerbaitjan.

## Localisacion
Lo khinalog es parlat dins lo raion de Quba, dins lo Caucàs azerbaitjanés. 

## Classificacion
Lo khinalog es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst, ont forma un grop que ne'n es l'unic membre.

## Morfologia

### Classas gramaticalas
Los substantius son renjats segon un sistèma de classas nominalas caracteristic de las lengas caucasencas del nòrd-èst:
* Classa I : umans masculins; exemples : csə  « fraire », ši « filh »
* Classa II : umans feminins; exemples : dædæ « maire », χinimkʼir « femna »
* Classa III : animals, animats; exemples : kukacʼ « galina », cʼol « cabra », lucoz « vaca » 
* Classa IV : objèctes, tèrmes abstraches; exemples : kʼǝnǝb « sematna », ə̃kka « ribièra », ə̃qʼ « solelh »

## Referéncias

## Fonts
*  M. E. Alekseyev, 1999, *Khinalugskiy iazyk*, dins G. Klimov (ed.) Iazyki Mira - Kavkazskie iazyki, p. 460-469, Moscòu, Akademia.
Rotol

Lo **rotol** es una lenga caucasenca del nòrd-èst parlada en Russia e en Azerbaitjan.

## Localisacion
Lo rotol es parlat dins la Republica de Daguestan dins lo Caucàs rus, e tamben dins unes vilatges dels raions de Şəki e Qax en Azerbaitjan. 

## Classificacion e dialèctes
Lo rotol es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst, ont forma lo grop lesguic amb l'aghol, l'agvan, l'archi, lo bodokh, lo kryz, lo lesguian, l'odi, lo tabassaran e lo tsakhor.
 
La lenga a coma dialèctes lo mokhad, qu'es lo rotol al sens stricte, lo shinaz, lo mukhrek, l'ikhrek e lo khnòv (bòrch).

## Estatut
En 1990, lo rotol obtenguèt un estatut oficial dins lo quadre de la Republica de Daguestan, amb l'establiment d'un alfabet estandardizat, en meteis temps que lo tsakhor e l'aghol. En 1991, la lenga foguèt introducha dins las escòlas de la region rotolofòna.

## Referéncias

## Fonts
*  E. M. Alekseyev, 1999, *Rutul'skiy iazyk*, dins G. Klimov (ed.) Iazyki Mira - Kavkazskie iazyki, p. 409-420, Moscòu, Akademia.
*  K. Z. Jamalov, S. A. Semedov, 2006, *Rutul'skiy-russkiy slovar' (ikhrekskiy dialekt)*, Moscòu, Ekon-Inform.
Lesguian

Lo **lesguian** (o ancianament kuri) es una lenga caucasenca del nòrd-èst parlada en Russia e en Azerbaitjan.

## Localisacion
Lo lesguian es parlat dins lo sud-oèst de la Republica de Daguestan dins lo Caucàs rus, e tamben dins lo nòrd d'Azerbaitjan. 

## Classificacion e dialèctes
Lo lesguian es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst, ont forma lo grop lesguic amb l'aghol, l'agvan, l'archi, lo bodokh, lo kryz, l'odi, lo rotol, lo tabassaran e lo tsakhor.
 
La lenga a dos grops de dialèctes. Lo kuri es compausat del gunei, del iarki e del korakh. Lo grop samor compren l'akhtyn e lo dokuzpari. Lo quba es parlat en Azerbaitjan.

## Estatut
Lo lesguian a un estatut oficial dins lo quadre de la Republica de Daguestan. La lenga literària es basada sus lo dialècte gunei.

## Referéncias

## Fonts
*  U. A. Meylanova, E. M. Sheykhov 1999, *Lezginskiy iazyk*, dins G. Klimov (ed.) Iazyki Mira - Kavkazskie iazyki, p. 373-385, Moscòu, Academia.
Oseltamivir

[thumb|right|Esquèma de la [molecula d'oseltamivir.]]

L’**oseltamivir** es un medicament antivirau orau utilizat per la prevencion e per lo tractament de la gripa. Descubèrt en 1996 per la companhiá Gilead Sciences, es produch a partir de l'acid shikímic, un inibitor de la neuraminidasa. Es distribuït sota lo nom « Tamiflu ».

## Liames intèrnes

* Gripa.
* Neuraminidasa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Archi

L**'archi** es una lenga caucasenca del nòrd-èst parlada en Russia.

## Localisacion
L'aechi es parlat dins un sol vilatge de la Republica de Daguestan dins lo Caucàs rus. 

## Classificacion e dialèctes
L'archi es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst, ont forma lo grop lesguic amb l'aghol, l'agvan, lo bodokh, lo kryz, lo lesguian, l'odi, lo rotol, lo tabassaran e lo tsakhor.
 
## Referéncias

## Fonts
*  A. E. Kibrik, 1999, *Archinskiy iazyk*, dins G. Klimov (ed.) Iazyki Mira - Kavkazskie iazyki, p. 428-437, Moscòu, Academia.
Lengas lesguicas

Las **lengas lesguicas** son un grop de lengas caucasencas parladas dins lo Sud de Russia, dins las Republica de Daguestan, en Azerbaitjan e en Georgia.

## Classificacion de las lengas
Las lengas lesguicas son:
*aghol 
*agvan 
*archi 
*bodokh 
*kryz 
*lesguian
*odi 
*rotol 
*tabassaran 
*tsakhor
Odi

L**'odi** es una lenga caucasenca del nòrd-èst parlada en Georgia e en Azerbaitjan.

## Localisacion
L'odi es parlat dins dos raions del nòrd d'Azerbaitjan e dins lo vilatge d'Oktomberi en Georgia. 

## Classificacion
L'odi es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst, ont forma lo grop lesguic amb l'aghol, l'agvan, l'archi, lo bodokh, lo kryz, lo lesguian, lo rotol, lo tabassaran e lo tsakhor.
 
La lenga es sovent presentada coma la descendenta de l'agvan, l'albanés caucasenc, parlada dins l'Albania caucasenca.

## Referéncias

## Fonts
*  E. F. Jeiranishvili, 1999, *Udinskiy iazyk*, dins G. Klimov (ed.) Iazyki Mira - Kavkazskie iazyki, p. 453-458, Moscòu, Academia.
Lengas avaroandi

Las **lengas avaroandi** son un grop de lengas caucasencas parladas dins lo Sud de Russia, dins las Republica de Daguestan.

## Classificacion de las lengas
Las lengas avaroandi son:
*akhvakh 
*andi 
*avar 
*bagwalal 
*botlikh 
*chamalal 
*godoberi 
*karata 
*tindi
Agvan

L**'agvan** (o aghwan, albanés caucasenc) es una lenga caucasenca del nòrd-èst atudada, que foguèt parlada dins l'anciana Albania caucasenca als sègles VI-VIII, uèi en Daguestan e en Azerbaitjan.

## Nom e atestacion
Lo pòble èra conegut per los grècs de l'Antiquitat jos lo nom d*'Albanoi*. Lo nom agvan ven de la version armènia del nom *ałuan*, prononciat uèi [aɣwan].

La lenga es coneguda per unes manuscrits e inscripcions escrichas amb una escritura pròpia.

## Classificacion
L'agvan es classificat dins la familha de las lengas caucasencas del nòrd-èst, ont forma lo grop lesguic amb l'aghol, l'archi, lo bodokh, lo kryz, lo lesguian, l'odi, lo rotol, lo tabassaran e lo tsakhor.
 
L'odi es sovent presentat coma lo descendent modèrn de l'agvan.

## Referéncias

## Fonts
*  G. Klimov, 1999, *Agvanskiy iazyk*, dins G. Klimov (ed.) Iazyki Mira - Kavkazskie iazyki, p. 459-460, Moscòu, Academia.
Lengas noristanianas

Las **lengas noristanianas** constituisson una sosfamilha de las lengas indoiranianas. Aquestas lengas son parladas dins las regions montanhosas del Noristan, en Afganistan. L'emergéncia istorica de las lengas noristanianas per rapòrt a las autras lengas indoiranianas demòra malaisit d'apreciar.

## Classificacion
Las lengas noristanianas son:
*Noristanian del nòrd
**kati-kamviri
***kamviri
***kata vari
**prasun
*Noristanian del sud
**ashkun
**tregami-waigali
***tregami
***waigali 

## Reférencias

## Fonts
*  Almuth Degener, 1998, *Die Sprache von Nisheygram im afghanischen Hindukusch*, Neuindische Studien, Band 14, Wiesbaden, Harrassowitz Verlag.
*  Georg Morgenstierne, 1973, *Die Stellung der Kafirsprachen*, dins Irano-Dardica, Beiträge zur Iranistik, Band 5, Wiesbaden, Dr. Ludwig Reichert Verlag, 1973, p.327-344.
Prasun

Lo **prasun** es una lenga noristaniana parlada en Afganistan.

## Localisacion
Lo prasun es parlat dins lo Noristan, dins la valada de Parun. 

## Dialèctes
Lo prasun a tres dialèctes, l'üṣǘt, parlat al sud del domeni prasun, lo ṣupú, parlada al nòrd, e lo dialècte dels vilatges intermediàris.

## Referéncias

## Fonts
*  Richard Strand 1998, *[http://nuristan.info/Nuristani/Vasi/vasi.html The Vasi]*, Nuristân, hidden land of the Hindu-Kush.
Ashkun

L**'ashkun** es una lenga noristaniana parlada en Afganistan.

## Localisacion
L'ashkun es parlat dins lo Noristan, dins la valada de Pech e dins las valadas de Bazaigal, Masegal e Titin, dins lo Naut-Laghman.

## Dialèctes
La lenga a tres dialèctes, l'ashkun (âṣkuňu veːri) dins lo Naut-Laghman, e lo sanu (saňu viːri) e lo gramsana (gřâmsaňâ viːri), parlats dins la valada de Pech.

## Referéncias

## Fonts
*  Richard Strand 1998, *[http://nuristan.info/Nuristani/AshkunEtc/ashkun.html The âṣkuňu, saňu, and gřâmsaňâ]*, Nuristân, hidden land of the Hindu-Kush.
Tregami

Lo **tregami** es una lenga noristaniana parlada en Afganistan.

## Localisacion
Lo tregami es parlat dins lo Noristan, dins tres vilatges de la valada de Tregam, que son Katar, Gambir e Devoz.

## Referéncias

## Fonts
*  Richard Strand, 2000, *[http://nuristan.info/Nuristani/Tregami/tregami.html The tregâmi]*, Nuristân, hidden land of the Hindu-Kush.
Waigali

Lo **waigali** (o kalasha-ala) es una lenga noristaniana parlada en Afganistan.

## Localisacion
Lo waigali es parlat dins lo Noristan, dins la valada de Waigal, un afluent del Pech, dins la valadas de Veligal e Chuki, dos afluents del Konar, e tamben dins la valada del Pech e dins aquela del Parun (Prasun).

## Dialèctes
Los diferents dialèctes del waigali son lo vai-ala (väi-alâ), l'amesh-ala (ameš-alâ), lo zonchi-ala (ẓönči-alâ), lo nishei-ala (nišei-alâ), lo chimi-ala (čimi-alâ).

## Referéncias

## Fonts
*  Richard Strand, 1998, *[http://nuristan.info/Nuristani/Kalasha/kalasha.html The kalaṣa of kalaṣüm]*, Nuristân, hidden land of the Hindu-Kush.
Al-Walid ben Talal ben Abdelaziz Al Saud

Lo prince **Al-Walid ben Talal ben Abdelaziz Al Saud** (arabe : الوليد بن طلال بن عبد العزيز آل سعود, anglés : *Al-Waleed Bin Talal Bin Abdulaziz Al Saud*), o simplament **Al-Walid**, es un òme d'afaires saudian que naissèt lo 7 de març de 1955 a Riyad, d'una maire libanesa.
Obykh

L**'obykh** es una lenga caucasenca del nòrd-oèst atudada parlada dusca en 1864 en Caucàs, puèi en Turquia.

## Istòria
L'obykh èra parlat, al començament del sègle XIX, lo long de la còsta de la Mar Negra, al nòrd del teritòri dels abcazes, dins lo Caucàs .

En 1830, Russia comença la conquèsta del Caucàs. Los obykhs, benlèu 50 000 personas, combaton los russes, dusca 1864. La guèrra còsta la vida, sens dobte, a la meitat de la populacion obykh. En 1864, los subrevivents laissan lor país per l'Empèri Otoman, coma fòrça de circassians e d'abcazes. La traversada de la Mar Negra en batèl se pasa mal. Fòrça obykhs mòron. arribats en Turquia, demoran sonque 15 000 personas. Los obykhs decidisson d'abandonar lor identitat e de s'assimilar als circassians adigues e d'adoptar lor lenga. 

## Mòrt de la lenga
La lenga, quand èra encara parlada en Caucàs, foguèt estudiada per un sol òme, l'oficièr rus Uslar. Aquel constatèt que los obykhs èran tots bilingües en adigue, e sovent trilingües en abcaz. Per Smeets, la forma d'adigue que los obykhs parlan uèi en Turquia, es segurament una varianta de l'hakochi, un sosdialècte shapsogh, qu'utilizavan ja avant l'emigracion.

G. Dumézil trabalhèt sus la lenga amb lo darrièrs locutors dempuèi las annadas 1930. Lo darrièr obykh de lenga mairala foguèt Tevfik Esenç, mòrt en 1992.

## Referéncias

## Fonts
*  Georges Dumézil, 1965, *Documents anatoliens sur les langues et les traditions du Caucase III: Nouvelles études Oubykh*, Travaux et mémoires de l'Institut d'ethnologie 71,  Paris, Institut d'Ethnologie.
*  Rieks Smeets, 1988, *On Ubykh Circassian*, Studia Caucasologica I, Proceegings of the Third Caucasian Colloquium, Oslo, July 1986, p. 275-297, Oslo, Norwegian University Press, The Institute for Comparative Research in Human Culture.
Patzeria

Una **patzeria** es l'acòrdi qu'establissiá un o diferents sobeirans per de vals pirenencas mejancièras, volent reglamentar lo drech de pastura e de transit de bestial e de lenha, dins un territòri d'altrú. Aquesta practica èra realizada dins las vals de Catalonha, Aragon, Bascoat e Occitània pendent l'Edat mejana fins al començament de l'Edat modèrna.

Los primièrs pactes èran orals, mas a partir del sègle XIII se garda las convencions de bais escrich. Las relacions de las vals jos jurisdiccion catalana (Gistau, Benasc, Barravés, Aran, Cardós, Ferrièra, Valira, Querol, etc.) e jos l'occitana foguèron destriadas entre sobeirans diferents a partir del Tractat de Corbeil (1258). Pasmens, a aquestas valadas foguèt reconegut lo drech de realizat liurament de cartas de *patz*, concordats o pariatges, levat en temps de guèrra, facultat qu'acabèt acampada dins lo drech costumièr local (coma dins las vals d'Àneu e d'Aran). En seguida, en 1293, lo comte de Fois autorizèt los abitants de la val de Vic de Sòs a tractar liurament amb los de la val Ferrièra (tractes remandats en 1355). 

Las ligas e patzerias entre las vals d'ambedós penjals perdurèron fins al sègle XVIII. 

## Referéncias

## Ligams extèrnes

* Article a l'Enciclopèdia Catalana
Panzer II

[thumb|right|[Fotografia d'un Panzer II Aust. C.]]

Lo **Panzer II** es un carri leugier alemand concebut entre 1934 e 1936. Produch a  exemplaris, èra destinat a l'entraïnament deis equipatges dei carris alemands pus pesucs. Aviá donc un armament leugier format d'un canon de 20 mm, un blindatge leugier e un equipatge de tres òmes. Demorèt en servici fins a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala.

Concebut per permetre l'entraïnament deis equipatges de Panzer III e IV, foguèt integrat dins leis unitats de combat en causa dei retards de fabricacion d'aquelei modèls. Participèt ansin ai campanhas de Polonha, de França e a l'invasion de l'Union Sovietica. Pasmens, tre 1940, sa proteccion tròp febla venguèt un problema còntra la màger part dei carris advèrs que podián aisament l'eliminar. Foguèt donc retirat dau frònt a partir de 1941. Leis unitats restantas foguèron utilizadas per la reconoissença ò convertidas en d'autrei modèls en utilizant lo quadre per montar d'armaments pus pesucs.

## Liames intèrnes

* Carri de combat.
* Carri leugier.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pashai

Lo **pashai** es una lenga dardica parlada en Afganistan.

## Localisacion
Lo pashai es parlat dins lo nòrd-èst d'Afganistan. 

## Classificacion e dialèctes
Lo pashai es una lenga dardica, una branca de las lengas indoarianas, que fan partida de la familha indoeuropèa.

La lenga es constituïda de fòrça dialèctes qu'òm pòt despartir en quatre grops:
*pashai del nòrd-oèst
*pashai del nòrd-èst 
*pashai del sud-oèst
*pashai del sud-èst

## Referéncias

## Fonts
*  A. L. Gryunberg, 1999, *Pashai iazyk*, dins N. V. Rogova (ed.) Iazyki Mira - Dardskie i nuristanskie iazyki, p. 72-80, Moscòu, Indrik.
Kundal shahi

Lo **kundal shahi** es una lenga dardica parlada en Paquistan. La lenga es menaçada, que los los locutors cambian per l'hindko.

## Localisacion
La lenga es parlada dins lo vilatge de Kundal Shahi, dins la valada de Neelam, al nòrd-èst de Paquistan dins l'Azad Kashmir. 

## Classificacion
lo kundal shahi fa partida de l'ensem shina, amb lo shina kohistani, brokskat, kalkoti, palula, savi, ushojo. Lo shina es una lenga dardica, una branca de las lengas indoarianas, que fan partida de la familha indoeuropèa.

## Referéncias

## Fonts
*  Khawaja A. Rehman, Joan L.G. Baart, 2005, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/10/55/83/10558360034839761273787716304857102032/silewp2005_008.pdf A First Look at the Language of Kundal Shahi in Azad Kashmir]*, SIL Electronic Working Papers 2005-008.
Shina

Lo **shina** es una lenga dardica parlada en Paquistan e en Índia.

## Localisacion
Lo shina es parlat dins lo nòrd-èst de Paquistan e en Índia, dins lo Cashmir. 

## Classificacion e dialèctes

Lo shina es una lenga dardica, una branca de las lengas indoarianas, que fan partida de la familha indoeuropèa.

La lenga es constituïda de fòrça dialèctes:
*shina kohistani
*brokskat 
*kalkoti
*kundal shahi
*palula
*savi
*ushojo

## Referéncias

## Fonts
* (en) B. B. Rajapurohit, 1983, *Shina Phonetic Reader*, Mysore, Central Institute of Indian Languages.
* (en) B. B. Rajapurohit, 2012, *[http://www.aa.tufs.ac.jp/~tjun/shina/Grammar_of_Shina_Language_And_Vocabulary.pdf Grammar of Shina language and vocabulary (based on the dialect spoken around Dras)]*, Mysore, Central Institute of Indian Languages.
*  Carla F. Radloff, 1999, *Aspects of the sound system of Gilgiti Shina*, Studies in Languages of Northern Pakistan 4, Islamabad, National Institute of Pakistan Studies, Quaid-i-Azam University, Summer Institute of Linguistics.
Friedrich Gottlob Keller

**Friedrich Gottlob Keller** (27 de junh de 1816, Hainichen - 8 de setembre de 1895, Krippen) es un engenhaire alemand dau sègle XIX famós per son trabalh sus la pasta de papier cellulosica.

Seguissent una idèa dau sabent francés Réaumur (1683-1757), estudièt la possibilitat de produrre de papier en utilizant la fusta coma matèria premiera. D'efiech, avans son trabalh, la pelha èra lo materiau de basa de fabricacion dau papier mai la saretat relativa complicava la produccion. A partir de 1841, comencèt la concepcion d'una maquina capabla de transformar la fusta en pasta. Acabèt son projècte en 1844 mai trobèt ges de desbocat. Foguèt donc obligat de s'associar amb l'òme d'afaires Heinrich Voelter (1817-1887) que capitèt de crompar totei lei drechs sus l'invencion en 1852 e que fondèt una importanta companhiá papetiera.

De son caire, Keller, totalament roïnat, deguèt abandonar son trabalh. Pasmens, a partir deis ans 1870, recebèt de dons regulars de part de jornaus en remerciament de son invencion. Aquò li permetèt de crompar un ostau onte se retirèt fins a sa mòrt.

## Liames intèrnes

* Papier.
* Pasta de papier.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Peroxid

thumb|right|Exemples de grops foncionaus peroxid.

Lei **peroxid**s son de compausats quimics contenent un grop foncionau de formula generala R–O–O–R'. Descubèrts en 1811 per lei quimistas Joseph Louis Gay-Lussac (1778-1850) e Louis Jacques Thénard (1777-1857), an la particularitat d'aver d'atòms d'oxigèn amb un estat d'oxidacion egau a -1. Aquò li conferís una reactivitat fòrça importanta qu'es principalament utilizat en quimia organica per realizar certanei sintèsis ò per amorsar de reaccions de polimerizacion. Es tanben possible d'utilizar de peroxids coma comburent dins d'explosius ò de propergòus. Dins totei lei cas, es necessari de precaucions importantas car son instabilitat pòu entraïnar d'incendis ò d'explosions.

## Liames intèrnes

* Oxigèn.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Brokskat

Lo **brokskat** es una lenga dardica parlada en Índia.

## Localisacion
La lenga es parlada dins lo territòri de Ladakh, per los brokpa. Los brokpa son subretot bodistes e lor lenga es influençada per lo ladakhi, un dialècte tibetan, qu'i manlevèt fòrça vocabulari.

## Classificacion
Lo  brokskat fa partida de l'ensem shina, amb lo shina kohistani, kalkoti, kundal shahi, palula, savi, ushojo. Lo shina es una lenga dardica, una branca de las lengas indoarianas, que fan partida de la familha indoeuropèa.

## Referéncias

## Bibliografia
*  N. Ramaswami, 1975, *Brokskat Phonetic Reader*, Mysore, Central Institute of Indian Languages.
*  N. Ramaswami, 1982, *Brokskat Grammar*, Mysore, Central Institute of Indian Languages.
*  N. Ramaswami, 1989, *Brokskat-Urdu-Hindi-English Dictionary*, Mysore, Central Institute of Indian Languages.
*  D.D. Sharma, 1996, *Tribal Languages of Ladakh, Part One*,Studies in Tibeto-Himalayan Languages 6, New Delhi, Mittal Publications.
Comunautat de comunas de Còr de Charanta

La **comunautat de comunas de Còr de Charanta** (en francés *Communauté de communes Cœur de Charente*) es una intercomunalitat situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània, a l'extremitat occidentau de la Charanta Lemosina e orientau d'Engolmés. Son sieti es Tourriers.

## Geografia

Mapa de la comunautat de comunas de Còr de Charanta au 1er de genier de 2019.|thumb|right|400px|upright=1.8
### Compausicion
Regropa 54 comunas au 1er de genier 2017:

*Aigre
*Ambérac
*Anais
*Aunac-sur-Charente
*Aussac-Vadalle
*Barbezières
*Bessé
*Cela Froïn
*Cellettes (Charanta)
*Charmé
*Chenon
*Coulonges (Charanta)
*Ébréon
*Fontclaireau
*Fontenille
*Fouqueure
*Juillé
*La Chapelle
*La Tascha
*Les Gours
*Lichères
*Ligné
*Lonnes
*Lupsault
*Luxé
*Maine-de-Boixe
*Mansle
*Montignac-Charente
*Mouton
*Moutonneau
*Nanclars
*Oradour
*Puyréaux
*Ranville-Breuillaud
*Saint-Amant-de-Boixe
*Saint-Ciers-sur-Bonnieure
*Saint-Fraigne
*Saint-Groux
*Sent Front (Charanta)
*Tourriers (sieti)
*Tusson
*Valença (Charanta)
*Vars (Charanta)
*Vau de Boniura
*Ventosa (Charanta)
*Verdille
*Vervant
*Villejésus
*Villejoubert
*Villognon
*Vouharte
*Xambes
Shina kohistani

Lo **shina kohistani** es una lenga dardica parlada en Paquistan.

## Localisacion
La lenga es parlada dins las valada de Jalkot, Palas,e Kolai, al nòrd-èst de Paquistan dins lo Gilgit-Baltistan. 

## Classificacion
lo shina kohistani fa partida de l'ensem shina, amb lo brokskat, lo kalkoti, lo kundal shahi, lo palula, lo savi e l'ushojo. Lo shina es una lenga dardica, una branca de las lengas indoarianas, que fan partida de la familha indoeuropèa.

## Referéncias

## Fonts
*  Carla Radloff, 1992, *The dialects of Shina*, dins Peter C. Backstrom, Carla F. Radloff, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/10/20/69/102069342071601500850856974312702005324/32840_SSNP02.pdf Languages of northern areas]*, Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan 2, Islamabad, National Institute of Pakistan Studies, Quaid-i-Azam University and Summer Institute of Linguistics.
Matèria premiera

[thumb|right|[Fotografia d'un minerau de plomb qu'es utilizat coma matèria premiera per la produccion d'aqueu metau.]]

Una **matèria premiera** (var. **matèria primiera/primièra/primèira/primèra/promiera/purmèra**) es una matèria a l'estat brut qu'es l'objècte d'una transformacion e d'una utilizacion economica. Lo concèpte es subretot utilizat dins l'industria e dins la produccion d'energia. Dins l'agricultura, se parla puslèu de produchs agricòlas alimentars.

## Liames intèrnes

* Industria.
* Matèria premiera minerala critica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ushojo

L**'ushojo** (o ushoji) es una lenga dardica parlada en Paquistan.

## Localisacion
La lenga es parlada dins las valadas de Swat e de Bishigram, al nòrd-èst de Paquistan dins los districts de Swat e de Kohistan. 

## Classificacion
l'ushojo fa partida de l'ensem shina, amb lo brokskat, lo kalkoti, lo kundal shahi, lo palula, lo savi e lo shina kohistani. Lo shina es una lenga dardica, una branca de las lengas indoarianas, que fan partida de la familha indoeuropèa.

## Referéncias

## Fonts
*  Sandra J. Decker, 1992, *Ushojo*, dins Calvin R. Rensch, Sandra J. Decker, Daniel G. Hallberg, *[https://www.sil.org/system/files/reapdata/10/84/73/108473746620733697887240640040710459748/32836_SSNP01.pdf Languages of Kohistan]*, Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan 1, p. 65-80, Islamabad, National Institute of Pakistan Studies, Quaid-i-Azam University and Summer Institute of Linguistics.
Savi

Lo **savi** (o sawi) es una lenga dardica parlada en Afganistan.

## Localisacion
La lenga es parlada dins lo vilatge de Sau la valada de Konar, al nòrd-èst d'Afganistan. 

## Classificacion
lo savi fa partida de l'ensem shina, amb lo brokskat, lo kalkoti, lo kundal shahi, lo palula, lo shina kohistani e l'ushojo. Lo shina es una lenga dardica, una branca de las lengas indoarianas, que fan partida de la familha indoeuropèa.

Lo savi es un parlar que s'a destacat del palula e que foguèt somes a l'influença d'una autra lenga dardica, lo gawar-bati
## Referéncias

## Fonts
*  Georg Buddruss, 1967, *Die Sprache von Sau dans Ostafghanistan*, Munic, Kitzinger.
Kalkoti

Lo **kalkoti** (o goedijaa) es una lenga dardica parlada en Paquistan.

## Localisacion
La lenga es parlada dins la valada de Panjkora, al nòrd-èst de Paquistan dins lo district d'Upper Dir, restacat a la region de Khyber Pakhtunkhwa. 

## Classificacion
lo kalkoti fa partida de l'ensem shina, amb lo brokskat, , lo kundal shahi, lo palula, lo savi, lo shina kohistani e l'ushojo. Lo shina es una lenga dardica, una branca de las lengas indoarianas, que fan partida de la familha indoeuropèa.

Segon Liljegren (2013), lo kalkoti forma un grop shina de l'oèst, amb lo savi e lo palula.

## Referéncias

## Fonts
*  Henrik Liljegren, 2013, *[https://web.archive.org/web/20221017172535/https://journals.dartmouth.edu/cgi-bin/WebObjects/Journals.woa/1/xmlpage/1/article/423 Notes on Kalkoti: A Shina Language with Strong Kohistani Influence]*, Linguistic Discovery 11:1, p. 129–160.
Pueblo de Taos

[vinheta|L'ostal del nòrd en [2017.]]

Dins la val d'un petit afluent del Rio Grande, **Pueblo de Taos** designa un ensems d'abitacions e de centres ceremonials en adobe, remarquablement representatiu de la cultura dels Indians pueblos d'Arizòna e del Nòu Mexic. Se tròba a mai o mens 110 km al nòrd de Santa Fe e prèp de la vila de Taos. Lo territòri a l'entorn del Pueblo es una resèrva indiana.

## Istòria
Tres cents ans abans que los conquistadores espanhòls conduches per Hernando d'Alvarado ajan seguit lo Rio Grande cap a la val de Taos en 1540, los primièrs ocupants del continent american s'installèron aquí e bastiguèron d'impressionants vilatges, los «pueblos», faches d'ostals en tàpia de mantes estancis. Lo Pueblo de Taos, ocupat e entretenu per cada generacion dempuèi uèch cents ans, es classat per las Nacions Unidas dempuèi 1992 coma un site istoric mondial.

## Populacion
Coma lo Pueblo enebiguèt l'installacion d'aiga correnta e de l'electricitat, sonque 150 personas sus las 1900 que compte la comunitat viscan tota l'annada dins l'ancian Pueblo. Los autres an d'ostals modèrns dins los environs, prèp de lors culturas.

## Nom
En lo dialècte de Taos, lo Pueblo es conegut coma "la vila" siá ja *tə̂otho* "en la vila" (*tə̂o*- "vila" + -*tho* "en") o *tə̂obo* "cap a la vila" (*tə̂o*- "vila" + -*bo* "cap a"). Lo nom pròpri del Pueblo es *ȉałopháymųp’ȍhə́othə̀olbo* "a la boca del canon de sause roge" (o *ȉałopháybo* "en los sauses roges" per abreujar); Malgrat aiçò, aquel nom es mai comunament utilizat en contèxtes ceremonials e es mens frequent en lo parlar quotidian.

## Ligams extèrnes

*  Site oficial
Lengas indoarianas del nòrd

Las **lengas indoarianas del nòrd** (o lengas pahari) son un grop de las lengas indoarianas. Aquelas son una branca de las lengas indoiranianas qu'apertenon se meteissas a las lengas indoeuropèas. Se parlan dins lo nòrd d'Índia, en Nepal, al sud de l'Imalaia.

## Classificacion
La classificacion de l'indoarian del nòrd es:
*pahari central  
**garhwali
**kumaoni
*pahari de l'èst
**dotyali
**jumli
**nepalés
**palpa
*himachali 
**jaunsari
**kangric-chamealic-bhattiyali 
***chamealic
****bhadrawahi-bhalesi-curahi 
*****bhadrawahi
*****churahi
****bhattiyali
****bilaspuri
****chambeali
****gaddi
****pangwali
***kangri-dogri 
****dogri
****kangri
**mandeali
**himachali *stricto sensu*
***hinduri
***kinnauri
***pahari kullu
***pahari mahasu
***sirmauri

## Reférencias
Panzer V

Lo **Panzer V Panther** es un carri mejan alemand de la Segonda Guèrra Mondiala. Concebut entre 1941 e 1943, marquèt una revolucion importanta dins la fabricacion dei carris de combats car sa poissança de fuòc, son blindatge espés e sa velocitat auta prefigurèron lei carris de combat principaus modèrnes.

Son desvolopament comencèt en 1941 quand la *[[Wehrmacht]]* rescontrèt lo T-34 sovietic. Superior ai Panzer III e IV, necessitèt l'adopcion d'un blindat pus poderós au sen de l'armada alemanda. Lo Panther intrèt en servici en 1943 e venguèt rapidament un adversari redobtable sus totei lei prats batalhiers gràcias a son canon de 75 mm e son blindatge fòrça resistent. Sa velocitat maximala de 45 km/h (55 km/h per certanei versions) èra tanben un avantatge important per assegurar sa subrevida. En revènge, son desvolopament accelerada aviá pas permés de fiabilizar sa motorizacion. Ansin, lo carri demorèt pauc fisable e mai d'un Panther foguèt perdut en causa de panas. De mai, la produccion (6000 unitats) foguèt pereu pas sufisenta per inversar la superioritat numerica dei blindats aliats e sovietcs.

Après la guèrra, de Panther capturats foguèron utilizats per plusors armadas aliadas (França, Romania, Bulgaria...) fins ais ans 1950.

## Liames intèrnes

* Carri de combat.
* Carri mejan.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Anfós VI de Portugal

**Anfós VI de Portugal** dich *lo Victoriós*, nascut lo 21 d'agost de 1643 e mòrt lo 12 de setembre de 1683, es rei de Portugal e dels Algarves de 1656 a 1683, lo segond eissit de l'ostal de Bragança.

## Biografia
Segond filh de Joan IV, ven eritièr de la corona a  d'edat de son ainat, Teodòsi lo 13 de mai de 1653. 

Succedís a  d'edat a son paire Joan IV mòrt lo 6 de novembre de 1656, sota la regéncia de sa maire Loïsa de Guzmán fins al 28 de junh de 1662. En 1666, esposa Maria Francesca de Savòia. Lo rei se revèla impotent. Sa conducha, subretot cap a son esposa, sa flaquesa fisica (es epileptic) e son instabilitat mentala, pròcan una crisi de regim. La reina ven la mestresa de son fraire Pèire. Una cabala dels dos amants lor permet de far proclamar la descasença del rei e de far remandar son primièr ministre Luís de Vasconcelos e Sousa, comte de Castelho Melhor en 1667. Las *Cortes* pronòncian sa descasença lo 24 de novembre de 1667 e donan la regéncia a son fraire Pèire. Aqueste esposa Maria Francesa de Savòia Nemors après l'anullacion del maridatge de son fraire lo 2 d'abril de 1668.

Es a aqueste periòde que Loís XIV de França conclutz lo 31 de març de 1667 amb Anfós VI una novèla aliança qu'obliga la monarquia espanhòla a acabar amb la guèrra en signant lo tractat de l'independéncia del Portugal a Lisbona lo 13 de febrièr de 1668.

A la seguida de sa descasença, Anfós es enviat a Terceira, als Açòres, ont demora fins a 1675. De retorn al Portugal, demora al castèl de Sintra find a sa mòrt en 1683.


## Titulatura complèta
*[[Lista dels reis de Portugal|Rei de Portugal]] e de las [[Algarve|Algarves]], de cada costat de la mar en [[Africa]], duc de [[Guinèa]] e de la conquista, de la navigatcon e del comèrci d'[[Etiopia|Etiiopia]], d'[[Arabia]], de [[Empèri Pèrsa|Pèrsa]] e d'[[Índia]] per la gràcia de Dieu*.

## Nòtas e referéncias

## Bibliografia

* *Relations des troubles arrivez dans la cour de Portigal en 1667*, par Fernando Correa de Lacerda et (trad.) Michel Blouin de la Piquetière (Paris, Aubouin, 1674);
* Vertot, *Histoire des révolutions de Portugal*;
* Voltaire, *Le Siècle de Louis XIV*, 1751, chapitre X;
* *Mémoires de Louis XIV*, 1806, pages 55 et 255;
*  Christian-Friedrich Hunold, *Liebesgeschichte des Alfonso, Königs in Torgapulien und der Prinzessin Isabell* (Histoires amoureuses et héroïques des cours européennes)

### Articles connèxes

* Guèrra de Restauracion (Portugal)
* Tractat de Lisbona (1668)
Lengas indoarianas del nòrd-oèst

Las **lengas indoarianas del nòrd-oèst** son un grop de las lengas indoarianas. Aquelas son una branca de las lengas indoiranianas qu'apertenon se meteissas a las lengas indoeuropèas. Se parlan en Índia e en Paquistan.

## Classificacion
La classificacion de l'indoarian del nòrd-oèst es:
*panjabic de l'èst
**panjabi
**sansi
*lahnda 
**hindko
**paharic 
***pahari potwari
***sirajic
**panjabic 
***panjabi de Mirpor
***panjabi de l'oèst
**siraikic 
***inku
***saraiki
*sindhic 
**kachchi
**khetrani
**lasi-jadgali 
***jadgali
***lasi
**luwati
**memoni
**sindhi
**sindhi bhil
*kholosi

## Reférencias
Pèire II de Portugal

**Pèire II de Portugal**, *lo Pacific*, nascut lo 26 d'abril e 1648 a Lisbona e mòrt lo 9 de decembre de 1706 a Sintra, es rei de Portugal de 1683 a sa mòrt en 1706. Sota lo règne de son fraire, Anfós VI, exercís la regencia fins sa pujada al tròn. èra lo cinquen e darrièr enfant de Joan IV e de Loïsa Maria de Guzmán. 

## Biografia
Filh del rei Joan IV de Portugal e fraire d'Anfós VI, rei de Portugal, es proclamat regent del reialme après la descasença de son fraire per las Cortes lo 24 de novembre de 1667. L'annada seguenta, signa lo tractat de Lisbona amb l'Espanha (12 de febrièr) e esposa Maria Francesa de Savòia lo 2 d'abril amb una dispensa papala seguent l'anullacion del maridatge d'aquesta amb son fraire, lo rei descasut. Puja sul tròn a la mòrt d'aqueste, lo 12 de setembre de 1683. 

Pendent la Guèrra de Succession d'Espanha, d'en primièr favorable a l'aveniment de Felip de França (1701), rejonh la Granda Aliança lo 6 de mai de 1703 en cambi de set vilas a tornar d’Espanha. Morís a Sintra d'una ataca d'apoplexia en 1706.

## Maridatge e descendéncia
Pèire II esposa en primièras nòças en 1668 sa cunhada Maria Francesa de Savòia (1646-1683), qu'aviá primièr esposat son fraire Anfós VI en 1666 (maridatge anullat en 1668).

De son union amb Maria Franceda de Savòia nasquèt:

* Isabèla Loïsa de Portugal

Pièire II esposa  en segonda nòças, en 1687, Maria Sofia de Neuborg (1666 † 1699), cunhada de l'emperaire Leopold I del Sant Empèri.

D'aquesta union nasquèron:

* Joan (1689-1750), que succedís a son paire e esposa en 1708 Maria Ana d'Àustria (1683-1754).

* Francés de Portugal, duc de Beja (1691-1742)

* Antòni Francés de Portugal (1696-1757)

* Manuel Francés de Portugal (1697-1766)

* Francesa Josèfa de Portugal (1699-1736)

I aguèt d'enfants naturals:

* Loïsa de Bragança, duquesa de Cadaval, de Maria da Cruz Mascarenhas

* Josèf de Bragança arquevèsque de Braga, de Francisca Clara Da Silva

## Titulatura complèta
*[[Lista dels reis de Portugal|Rei de Portugal]] e de las [[Algarve|Algarves]], de cada costat de la mar en [[Africa]], duc de [[Guinèa]] e de la conquista, de la navigatcon e del comèrci d'[[Etiopia|Etiiopia]], d'[[Arabia]], de [[Empèri Pèrsa|Pèrsa]] e d'[[Índia]] per la gràcia de Dieu*.

## Articles connèxes

## Fonts
Fratercula arctica

Lo **martinòt**, la **picòra** o benlèu lo **frairet atlantic** (***Fratercula arctica***) es una espècia d'aucèl marin de l'Atlantic Nòrd.

## Nòtas e referéncias
Yagan

[thumb|300px|Mapa de la [Tèrra del Fuòc|alt=]]
Lo **yagan** es la lenga del pòble indigèna del meteis nom, en Tèrra del Fuòc. Es una lenga isolada, mas qualques lingüistas la connèctan a la lenga kawésqar e a las lengas chon.

## Fonologia
Son tres las analisis a prepaus de la fonologia del Yagan. La mai antica es aperada "prefonetica" e foguèt fach per Thomas Bridges en 1894. A tanben dos del sègle XX, coma la de Haudricourt (1952) e la de Holmer (1953). Dins lo fin del sègle XX, Guerra Eissmann (1990), Salas y Valencia (1990) e Aguilera (2000) an prepausat analisis fonologicas del Yagan.

### Vocalas

## Bibliografia

* Aguilera Faúndez, Óscar (2000): "En torno a la estructura fonologica del yagán. Fonología de la palabra". Onomazein, Santiago, vol. 5, pp. 233–241.
* Bridges, Thomas (1894): "A few notes on the structure of Yagan". Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, London, vol. 23, pp. 53–80.
* Golbert de Goodbar, Perla (1977): "Yagan I. Las partes de la oración". Vicus, Amsterdam, vol. 1, pp. 5–60.
* Golbert de Goodbar, Perla (1978): "Yagan II. Morfología nominal". Vicus, Amsterdam, vol. 2, pp. 87–101.
* Guerra Eissmann, Ana M. (1990): "Esbozo fonológico del yagán", en Actas del Octavo Seminario Nacional de Investigación y Enseñanza de la Lingüística. Santiago: Universidad de Chile y Sociedad Chilena de Lingüística, vol. V, pp. 88–93.
* Guerra Eissmann, Ana M. (1992): "Las fluctuaciones de fonemas en el yagán". Revista de Lingüística Teórica y Aplicada, Concepción, vol. 30, pp. 171–182.
* Haudricourt, André (1952): "Yamana", en Antoine Meillet y Marcel Cohen (eds.): Les langues du monde. París: Centre National de la Recherche Scientifique, pp. 1196–1198.
* Holmer, Nils M. (1953): "Apuntes comparados sobre la lengua de los yaganes (Tierra del Fuego)". Revista de la Facultad de Humanidades y Ciências, Montevideo, vol. 10, pp. 193–223, y vol. 11 (1954), pp. 121–142.
* Salas, Adalberto, y Valencia, Alba (1990): "El fonetismo del yámana o yagán. Una nota en lingüística de salvataje". Revista de Lingüística Teórica y Aplicada, Concepción, vol. 28, pp. 147–169.

## Fonts
*  Willem F. H. Adelaar, Pieter C. Muysken, 2007,*The Languages of the Andes*, Cambridge Language Surveys, Cambridge, Cambridge University Press.
*  *[https://web.archive.org/web/20200529225101/https://www.uchile.cl/cultura/lenguas/yaganes/ Siti de l'Universitat en sciéncias socialas de Chile sus los yagans e lor lenga]*
Loís I de Portugal

**Loís I** es lo segond filh de la reina Maria II de Portugal e de son espós le roi-consòrt Ferrand II. Nasquèt lo 31 d'octobre de 1838 a Lisbona, e mòrt lo 19 d'octobre de 1889 a Cascais . Règla sul Portugal de l'11 de novembre de 1861 a sa mòrt.

## Biografia
Loís I de Portugal succedís a son fraire Pèire V de Portugal, mòrt après un pauc mens de uèit ans de règne.

Après aver estat refusat per la duquesa Sofia Carlòta en Bavièra, sòrra de l'imperatritz d'Àustria (« *Sissi* »), esposa l'impetuosa Maria Pia de Savòia (1847-1911) en 1862.

D'aquesta union nasquèron:

* Carles I de Portugal
* Anfós de Bragança, duc de Porto en 1917 (1865-1920) esposa Nevada Stoody Hayes (1885-1941)

## Règne
Loís ven rei a la mòrt de son aïnat , victima d'una epidèmia de difteria o de colèra en 1861. Dos autres fraires, Joan de Bragança, duc de Beja (1842-1861) e Fernando de Portugal (1846-1861) son tanben victimas de l'epidèmia.

Loíses absoludament pas preparat a son ròtle politic, es un jovent mai afogat versé de literatura e la poesia.

Pendent la revolucion de 1868 en Espanha, li es prepausat la corona d'Espanha après la partença en exili de la reina Isabèl II d'Espanha; mas lo caós l'obliga a refuzar.

Es sota son règne, en 1876, qu'es fondada la primièra banca publica portuguesa, la *Caixo* lo pont Maria-Pia e lo pont Dom-Luis.

## Nòtas e referéncias
Kutchi

Lo **kutchi** (o kachchi) es una lenga indoariana parlada en Índia.

## Localisacion
La lenga es parlada dins lo districte de Kutch, dins l'estat de Gujarat. 

## Classificacion e dialèctes
Lo kutchi fa partida de las lengas indoarianas del nòrd-oèst, una branca de las lengas indoarianas, que fan partida de la familha indoeuropèa.

Lo kutchi es un dialècte sindhi. La compreneson entre lo vicholi, qu'es lo dialècte de referéncia del sindhi parlat en Paquistan, e lo kutchi es pas dificila. Mas la particion de 1947 entre Índia e Paquistan a separat los dos grops. De mai, la region de Kutch fa tradicionalament partida del Gujarat, e los kutchis se sentisson mai pròches del los gujaratis que de los abitants del Sindh. Tot aquò fa que los kutchis reconneisson pas lo vicholi coma lenga estandard.

## Referéncias

## Fonts
*  Lachman M.Khubchandani, 2007, *Sindhi*, dins The Indo-Aryan Languages, George Cardona, Danesh Jain (eds.) p. 683-721, Routledge language family series, Londres, Taylor & Francis.
Carles I de Portugal

**Carles I**  nasquèt al palais d'Ajuda, a Lisbona, lo 28 de setembre de 1863 e mòrt assacinat a Lisbona lo 1èr de genièr. Regnèt sul Portugal de 1889 a sa mòrt, en 1908.

## Biografia

### Familha e maridatge
esquèrra|vinheta|Maridatge del duc de Bragan!a amb la princesa Amèlia d'Orleans.
Filh del rei Loís I e de Maria Pia de Savòia, ven rei lo 19 d'octobre de 1889. Sota son reialme, lo Portugal es dins un estat dificil, lo país es declarat dos còps en falhida.

Lo 22 de mai de 1886 esposèt la princesa Amèlia d'Orleans, filha del comte de París, pretendent orleanista al tròn de França. Lo luxe ostentatòri desplegat pel comte pendent la fèsta celebrada per l'escasença una setmana abans a París a l’ostal Galliera (actual ostal Matignon), constèrna los mitans republicans franceses, incitant la Cambra dels deputats e lo Senat a votar un mes mai tard una lei instaurant l'exili dels membres de las familhas avent regnat en França.
esquèrra|vinheta|Retrach de Carles I, Duc de Bragança, Rei de Portugal (Talhièr Nadar)
D'aquesta union nasquèron:

* Loís Felip de Bragança (1887-1908)
* Maria Ana de Bragança (1888)
* Manuèl de Bragança (1889-1932)

### Una descendéncia contestada
esquèrra|vinheta|Jurament de Carles I coma novèl rei de Portugal (1889).
Lo rei aguèt fòrça avanturas amoroas, que mai d'un enfants ne nasquèron, pasmens pas un foguèt reconegut, nimai presentèt de revendicacions de filiacion reiala.

Maria Pia de Saxe-Coborg Bragança (1907-1995), pretendava èsser filha illegitima mas reconeguda per Carles I de Portugal, eissida d'una relacion amb Maria Amèlia Laredó e Murça. La justícia portuguesa, li refusant tot eritatge suls bens del rei defunt, refusèt de reconéisser una reconstitucion falcificada d'un certificat de batisme a Madrid, après la guèrra civila espanhòl, après que totes autres documents foguèron « perduts », qu'aqueste pretendut batisme reconstituit, amb testimònis inexistents, correspondava pas à son verai certificat de naissença passat a Lisbona. Tamplan aquesta aventurièra pesentèt sas impossiblas revendicacions al tròn de Portugal fòrça tardièrament, après 1957, amb d'objectius politics (ajudar l'esquèrra portuguesa pendent la campanha presidenciala de Humberto Delgado contra Salazar, en 1958) e financièrs. A la fin de sa vida vendrà sos pretenduts drechs a la corona del Portugal a un autre aventurièr, l'Italian Rosario Poidimani, empresonat per aver assejat de se far passar pel rei de Portugal e duc de Bragança, vendent de títols e decoracions de l'Estat portugués en Itàlia.

### Decès
Lo 1èr de febrièr es assassinat *[[Praça do Comércio]]* a Lisbona, amb son filh aïnat Loís Felip de Bragança per de revolucionaris dels Carbonarime, una organizacion republicana portuguesa de caractèr esoteric. Son filh cabdet lo futur Manuèl II, nafrat al braç, es salvat per sa maire.

## Nòtas e referéncias

## Bibliografia

* Pailler, Jean, *Charles Ier, roi de Portugal*, Atlantica, 2000.
## Nòtas e referéncias
Pèire III de Portugal

**Pèire III de Portugal** (1717-1786) es un sobeiran portugués. Filh de Joan V de Portugal e  Maria Ana d'Àustria, esôsa lo 6 de junh de 1760 la sieuna nebòda Maria I de Portugal e ven rei de *jure uxoris* de Portugal e consòrt dins l'Empèri, per son maridatge, lo 24 de febrièr de 1777.

## Descendéncia
Set enfants son eissits del maridatge de Mari I e de Pièira III :

# Josèp de Portugal, prince del Brasil (1761-1788), esposa en 1777 sa tanta Maria Benedicta de Portugal (1746-1829) e demora sens posteritat.
# Joan de Portugal (Mòrt recent nascut en 1762)
# Joan Francés de Portugal (mòrt en jovent en 1763)
# Joan VI de Portugal, rei de Portugal (1767-1826), esposa en 1790 Carlòta Joaquima d'Espanha (1775-1830), d'ont posteritat.
# Maria Ana Victòria de Portugal (1768-1788), esposa en 1785 Gabrièl Antòni de Borbon, infant d'Espanha, d'ont posteritat.
# Maria Clementina de Portugal (1774-1776)
# Maria Isabèla de Portugal (1776-1777)
Sindhi

Lo **sindhi** es una lenga indoariana parlada en Paquistan.

## Localisacion
La lenga es parlada dins lo Sindh e lo Balochistan en Paquistan. En Índia la lenga parlada per de sindhis, qu'an daissat Paquistan aprèp la particicion amb Índia, en 1947. Vivon subretot dins de vilas de Maharashtra, Gujarat, Rajasthan, Madhya Pradesh e en Delhi. 

## Classificacion e dialèctes

Lo sindhi fa partida de las lengas indoarianas del nòrd-oèst, una branca de las lengas indoarianas, que fan partida de la familha indoeuropèa.

Lo sindhi pòt èsser despartit entre sièis dialèctes. Lo vicholi del Sindh central es, en Paquistan, lo dialècte de referéncia. Lo siraiki, es parlat dins lo Naut Sindh e es pas de confondre amb lo saraiki o siraiki, qu'es un dialècte del panjabi. Lo lari es parlat dins lo Bas Sindh e lo lasi en Balochistan e en Kohistan. En Índia, fòra de las populacions refugiadas de 1947, se tròban los parlars thari, dins lo desèrt de Thar en Rajasthan e lo kutchi o kachchi, dins la region de Kutch en Gujarat. Los sindhis indians reconneisson pas lo vicholi coma lenga estandard, encara que la compreneson entre vicholi e kachhi siá pas dificila.

## Referéncias

## Fonts
*  Lachman M.Khubchandani, 2007, *Sindhi*, dins The Indo-Aryan Languages, George Cardona, Danesh Jain (eds.) p. 683-721, Routledge language family series, Londres, Taylor & Francis.
2026

*Aquesta pagina concernís l'an *** del calendièr gregorian.'' L'annada començarà un dijòus.

__TOC__

## Eveniments

### Occitània
* Fin del mandat normal dels conselhs municipals elegits en 2020

### França
* * Fin del mandat normal dels conselhs municipals elegits en 2020

### Euròpa

* 

### Mond

* 

### Arts

*

### Sciéncias e tecnicas

* 

### Economia

## [[:Categoria:Naissença en |Naissenças]]

## [[:Categoria:Decès en |Decèsses]]

## [[Prèmi Nobel]]

__NOTOC__
__NOTOC__
Nepalés

Lo **nepalés** (o khas kura, khas bhasa, parbat) es una lenga indoariana parlada en Nepal, en Botan e en Índia.

## Localisacion
La lenga es parlada en Nepal e en Botan. En Índia, es la lenga oficiala de Sikkim e es tamben parlada dins la region de Darjeeling. 

## Classificacion
Lo nepalés fa partida de las lengas indoarianas del nòrd, una branca de las lengas indoarianas, que fan partida de la familha indoeuropèa.

## Referéncias

## Fonts
*  theodore Riccardi, 2007, *Nepali*, dins The Indo-Aryan Languages, George Cardona, Danesh Jain (eds.) p. 590-636, Routledge language family series, Londres, Taylor & Francis.