Ans 1940

../.. | Ans 1910 | Ans 1920 | Ans 1930 | ** Ans 1940** | Ans 1950 | Ans 1960 | Ans 1970 | ../..

## Istòria

**1939-1940** : perseguida de la Guèrra d'Ivèrn entre l'URSS e Finlàndia. Maugrat una resisténcia eficaça durant l'ivèrn, l'armada finlandesa foguèt batuda amb la concentracion de mejans militars fòrça importants per lei Sovietics. De negociacions permetèron ai Finlandés de gardar son independéncia en cambi de la cession de quauquei basas navalas e de divèrsei territòris frontaliers. Per l'armada sovietica, lo conflicte s'acabèt amb un bilanç uman catastrofic ( mòrts e  bleçats) que mostrèt lei limits d'una aplicacion tròp estrictas de principis ideologics dins lei fòrças armadas.

[thumb|right|Ataca alemanda dins un vilatge norvegian en [1940.]]
**1940** : per assaiar de blocar l'arribada dau fèrre suedés, lei Francobritanics organizèron lo minatge de la Mar Baltica. Pasmens, aquò entraïnèt una reaccion rapida d'Alemanha qu'ataquèt Danemarc (que resistiguèt pas) e Norvègia. Leis Aliats assaièron de desbarcar en Norvègia dins lo pòrt de Narvik. Dins aquò, foguèron obligats de l'abandonar en causa de l'ofensiva alemanda en França a partir de mai. Ansin, Norvègia demorèt ocupada fins a 1945 per leis Alemands.


[thumb|right|Soudats alemands dins la capitala francesa en [1940.]]
**1940** : a partir dau 10 de mai, ofensiva generala de la *[[Wehrmacht]]* còntra França, Belgica e lei País Bas. En causa d'una error grèva de comandament, lei Francés mandèron sei resèrvas per ajudar lei País Bas. Foguèron ansin incapables d'arrestar l'ataca alemanda principala que rompèt lo frònt dins leis Ardenas. Esplechats la mobilitat de sei blindats, leis Alemands enceuclèron la mitat nòrd deis armadas francobritanicas que deguèron se retirar vèrs Dunquèrca avans de véncre lo rèsta de l'armada francesa. Lo 25 de junh, un armistici foguèt signat permetent ais Alemands d'ocupar lei dos tèrç de França e d'installar un govèrn collaborator dins lo rèsta. De son caire, Belgica e lei País Bas foguèron ocupats mai contunièron la guèrra dins lo camp britanic.


**1940** : assaiant d'aprofichar la desfacha francesa còntra Alemanha, Itàlia ataquèt França dins leis Aups. Pasmens, lei tropas italianas, mau preparadas, mau capitèron de passar lei defensas francesas.

**1940** : en França, afondrament de la III Republica en causa de la desfacha còntra Alemanha. Lo poder foguèt pres per lo manescau Philippe Pétain que metèt en plaça un regim conservator e reaccionari que chausiguèt de s'aliar amb Alemanha. Pasmens, una pichona fraccion de soudats e de responsables francés decidèt donc de demorar dins lo camp britanic. Se recampèron a l'entorn dau generau Charles de Gaulle.

[thumb|right|Soudats comunistas chinés durant l'[ofensiva dei Cent Regiments.]]
**1940** : en China, lei Japonés foguèron tornarmai batuts a la batalha dau sud de Guangxi (15 de novembre de 1939 - 30 de novembre de 1940) onte se turtèron a de còntra-ofensivas acarnadas de part de l'armada nacionalista. Ansin, après l'ocupacion de l'Indochina Francesa, preferiguèron finalament limitar sa preséncia ai pòrts pus importants de la region. Dins lo rèsta dau país, organizèron plusors ofensivas que mau capitèron en causa dei limits de sa logistica e d'una viva resisténcia : sud Henan (30 de genier - 1 de març) e Zaoyang-Yichang (1-18 de junh). Enfin, a partir de l'estiu, foguèt lo torn dei comunistas chinés de menar lo combat ambé l'ofensiva dei Cent Regiments (20 d'aost - 5 de decembre) qu'entraïnèt de destruccions importantas dins lei centres industriaus e miniers esplechats en China per lei Japonés. Pasmens, lei comunistas perdiguèron de miliers d'òmes dins l'operacion e decidèron tornarmai de donar la prioritat a la guerilha. Per l'armada imperiala, aquò justifiquèt una multiplicacion novèla deis atrocitats còntra lei civius.

[thumb|right|Fotografia de l'intrada dau camp d'[Auschwitz|Auschwitz II en 1945. Entre 1941 e 1945, aperaquí 1,1 milions de personas i foguèron tuats per leis Alemands.]]
**1941** : evolucion de la politica antisemita dau regim nazi amb lo començament de l'eliminacion fisica sistematica de totei lei comunautats judievas presentas en Alemanha ò dins lei territòris ocupats. Ansin, l'emigracion dei judieus vèrs lei país estrangiers, encoratjada per la violéncia dempuei 1937-1938, foguèt enebida lo 23 d'octòbre e lei premierei desportacions generalas acomencèron lo 28 de novembre. La conferéncia de Wannsee organizada au començament de l'annada seguenta confiermèt e organizèt lei premiereis execucions dins lei camps d'exterminacion coma Auschwitz II (en servici a partir dau 8 d'octòbre).

[thumb|right|Soudats e [carri de combat|carri alemands en URSS en 1941.]]

**1941** : lo 22 de junh, invasion de l'URSS per Alemanha. Mobilizant de fòrças fòrça importantas (3,8 milions de soudats,  carris e  avions), leis Alemands intrèron aisament sus lo territòri sovietic car l'Armada Roja mau capitèt d'organizar una repòsta ò una retirada organizada. En plaça, laissèt de milions d'òmes enceuclats dins lei regions de Bialystok-Minsk (22 de junh - 9 de julhet), Smolensk (8 de julhet - 5 d'aost) e de Kiev (7 d'aost - 26 de setembre). Per faciar aquela situacion grèva, lo govèrn sovietic ordonèt una tiera de mesuras d'urgéncia coma lo desplaçament deis usinas vèrs l'èst ò la destruccion deis infrastructuras e dei recòltas (tactica de la tèrra cremada).

[thumb|right|Soudats sovieticas caminant dins lei carrieras de [Moscòu en direccion dau front.]]
**1941** : en URSS, au començament d'octòbre, lei Sovietics deguèron faciar una ataca en direccion de Moscòu. Maugrat lei dificultats causadas per l'arribada de l'ivèrn, leis Alemands arribèron a 90 km de la capitala lo 1 de novembre. Pasmens, l'Estat-Major sovietic poguèt rassemblar de fòrças importantas e ben equipadas a l'entorn de la vila. Ansin, sota la direccion dei generaus Gueorgui Júkov e Aleksandr Vassilevski, una tiera de còntra-ofensivas permetèt de blocar l'avançada alemanda a 22 km de Moscòu (5 de decembre). Victimas dei condicions climaticas marridas e de la resisténcia acarnada dei Sovietics que perdiguèron entre  e  òmes dins lo corrent de la batalha, l'armada alemanda deguèt finalament se retirar dins de condicions malaisadas e perdiguèt a son torn de centenaus de milièrs d'òmes (entre  e  segon leis estimacions).

**1941** : en China, mantenement de l'equilibri relatiu entre leis armadas chinesa e nipona. D'efiech, dins lo nòrd, se la batalha dau sud de Shanxi (7 - 27 de mai) permetèt ai Japonés de prendre lo contraròtle de plusors aisses de comunicacion importants, poguèron unicament i tenir lei vilas e lei rotas pus importantas en causa de l'activitat dei guerilhas comunistas. Dins lo rèsta dau país, leis ofensivas japonesas s'acabèron ambé de desfachas dins lo sud de Henan (30 de genier - 1 de març), a Shanggao (14 de març - 9 d'abriu) e per lo segond còp de la guèrra a Changsha (6 de setembre - 8 d'octòbre).

**1941** : per melhorar sei comunicacions, lei Britanics e lei Sovietics organizèron l'ocupacion d'Iran que poguèt pas s'i opausar.

[thumb|right|[Incendi dau cuirassat estatsunidenc *USS Arizona* après lo bombardament japonés de la basa de Pearl Harbor.]]

**1941** : a la fin de l'annada, rompedura entre Japon e leis Estats Units. D'efiech, Washington aviá organizar un blocus economic que menaçava l'avitalhament de Japon. Refusant d'abandonar sa politica de conquista en China, Japon preferiguèt organizar una ataca generala còntra totei lei posicions europèas e estatsunidencas en Asia. La premiera etapa d'aqueu plan foguèt l'ataca per suspresa de la flòta estatsunidenca estacionada dins la basa navala de Pearl Harbor. Lo bilanç foguèt de  soudats ò marins tuats, 2 cuirassats destruchs, 6 cuirassats endomatjats, 5 autrei naviris mens importants endomatjats, 188 avions destruchs e 155 endomatjats. Aquò marquèt l'intrada deis Estats Units dins la Segonda Guèrra Mondiala e la generalizacion dau conflicte a tota la planeta car lo 9, lei Britanics declarèron la guèrra ai Japonés e lo 11, Washington recebèt la declaracion de guèrra d'Alemanha e d'Itàlia.

**1941-1942** : sus lo frònt sovietic, leis Alemands batuts a l'entorn de Moscòu deguèron realizar una retirada malaisada còntra d'unitats sovieticas fòrça combativas. En despiech de l'avejaire de sei generaus, Hitler ordonèt ais unitats de la *Wehrmacht* de gardar sei posicions. Aquò entraïnèt de pèrdas importantas mai permetèt de rompre lei còntra-ofensivas tròp dispersadas de l'Armada Roja. En parallèl, leis Alemands e lei Finlandés capitèron de mantenir lo sètge de Leningrad onte la populacion èra a morir dau fam. Ansin, lo frònt s'estabilizèt fins a la prima de 1942.

**1942** : en Asia dau Sud-Èst, lei Britanics perdiguèron plusors possessions còntra lei Japonés qu'èran a atacar totei lei colonias de la region. Malàisia foguèt rapidament ocupada, çò que permetèt de contornejar lei defensas de la granda basa de Singapor que capitulèt lo 15 de febrier ( òmes perduts). En mai d'aquò, la flòta perdiguèt plusors naviris importants a l'eissida d'una ataca aeriana còntra Ceilan (1 pòrta-avions, 3 crosaires e 3 destroièrs). Pasmens, lei Britanics capitèron de se restablir en Birmania (→ 1943).

**1942** : dins lo rèsta de l'Asia dau Sud-Èst, lei Japonés ataquèron principalament lei Filipinas e leis Índias Neerlandesas. Leis atacas e la defensa i foguèron complicadas per la topografia mai lei combats s'acabèron a l'avantatge dei Japonés que capitèron d'obtenir la capitulacion dei fòrças aliadas. Pasmens, son ofensiva foguèt blocada en Nòva Guinèa per lei montanhas e de renfòrç navaus estatsunidencs. En particular, la batalha de la Mar de Coralh marquèt l'equilibri entre lei dos camps dins la region.

[thumb|right|Pòrta-avions japonés ''[Hyriu* en fuòc a la [[batalha de Midway]].]]

*'1942** : dins lo centre de l'[[Ocean Pacific]], la flòta estatsunidenca capitèt d'infligir una importanta desfacha a l'aeronavala japonesa que perdiguèt quatre [[pòrta-avions]] durant lei combats (còntra un per seis adversaris). Aquò limitèt fòràa lei capacitats de la flòta nipona que foguèt desenant reduch a un ròtle defensiu. Au contrari, permetèt ais Estatsunidencs d'organizar una ataca dirècta còntra [[Japon]].
<br/>
**1942** : en [[Africa]], l'arribada de renfòrç alemands (''[[Afrika Korps]]'') permetèt ai fòrças germanoitalianas de tornar atacar e d'infligir una desfacha importanta ai Britanics a la [[batalha de Gazala]] (26 de mai - 21 de junh) onte  òmes e  [[carri de combat|carris]] foguèron neutralizats. Pasmens, lei fòrças de [[Erwin Rommel|Rommel]] poguèron pas avançar en delà d'[[El Alamein]] onte foguèron [[Segonda batalha d'El Alamein|batudas entre lo 23 d'octòbre e lo 11 de novembre]]. Après aquela desfacha, leis Alemands e leis Italians deguèron se retirar vèrs l'[[oèst]] (→ [[1943]]).
<br/>
**1942** : dins l'[[Ocean Atlantic]], en despiech de resultats impressionants ( tonas de [[naviri]]s destruchs en març e en novembre), lei [[sosmarin]]s alemands poguèron pas empachar lei convòis aliats de passar l'[[ocean]]. Au contrari, leis Aliats comencèron d'adoptar de sistèmas de deteccion qu'anavan pauc a pauc permetre d'eliminar plusors sosmarins.
<br/>
[[Fichièr:RIAN archive 303890 A battery of Katyusha during the 1941-1945 Great Patriotic War.jpg|thumb|right|Tir de roquetas Katiusha lo 6 d'octòbre durant la defensa de Stalingrad.]]
**1942** : en abriu de [[1942]], la ''[[Wehrmacht]]'' ataquèt sus la mitat sud dau frònt de l'Èst. L'objectiu èra de blocar lei linhas de comunicacion [[URSS|sovieticas]] lòng de [[Vòlga]] e de prendre lo contraròtle dei jaciments d'[[idrocarburs]] de [[Caucàs]]. Après aver arrestat una ofensiva sovietica dins la region de Karkòv ([[segonda batalha de Karkòv]]), leis Alemands rompèron ansin lei defensas [[URSS|sovieticas]] sus 500 km. [[Rostov]] foguèt ocupada lo 23 d'aost. Pasmens, l'ataca se devesiguèt entre dos aisses tròp alunchats dirigits vèrs [[Estalingrad]] e vèrs [[Caucàs]]. Òr, a partir de l'estiu, la VI Armada Alemanda se turtèt a una resisténcia acarnada dei fòrças sovieticas cargadas de protegir [[Estalingrad]].
<br/>
[[Fichièr:Bundesarchiv Bild 101I-027-1451-20, Toulon, französisches Kriegsschiff.jpg|thumb|right|Fotografia dau sabordatge de la flòta francesa de [[Tolon]].]]
**1942** : en novembre, desbarcament d'armadas angloestatsunidencas en [[Africa dau Nòrd]] Francesa. Aquò entraïnèt lo raliment de l'Empèri Coloniau Francés au camp aliat e l'invasion de la totalitat de [[França]] per leis Alemands. Per empedir sa captura, l'esquadra francesa de [[Tolon]] se sabordèt. Lo regim dau manescau Pétain se mantenguèt mai deguèt desenant collaborat d'un biais pus important amb l'Aisse.
<br/>
[[Fichièr:Kalac Novembre 1942.jpg|thumb|right|Soudats sovietics durant l'ofensiva de novembre a l'entorn de Stalingrad.]]

**1942-1943** : batalha importanta a l'entorn d'[[Estalingrad]] qu'entraïnèt la mòrt de 1,5 a 1,7 milions de Sovietics e de  a  soudats de l'Aisse. D'efiech, a partir de la fin de l'estiu, l'ofensiva alemanda còntra [[Estalingrad]] s'encalèt dins de combats urbans fòrça saunós que permetèron a l'armada sovietica de preparar una còntra-ataca. Menada entre lei 19 e 23 de novembre de [[1942]], permetèt d'enceuclar una armada alemanda dins la vila. Après la revirada d'una temptativa de còntra-ofensiva de la ''[[Wehrmacht]]'', lei Sovietics destruguèron lei tropas enceucladas marcant ansin sa segonda victòria importanta.
<br/>
[[Fichièr:A6M3 Munda 1943.jpg|thumb|right|Caçaire japonés [[Mitsubishi A6M|A6M]] destruch durant la [[campanha deis Illas Salamon]].]]
**1942-1943** : en [[Oceania]], [[batalha de Guadalcanal]] (7 d'aost de 1942 - 9 de febrier de 1943). Dins de condicions malaisadas, leis [[USA|Estatsunidencs]] arrestèron definitivament l'avançada [[japon]]esa dins la region e poguèron organizar de còntra-atacas còntra leis autreis illas de la region. Pasmens, lo còst uman d'aqueleis operacions entraïnèt una reduccion deis objectius. En particular, foguèt finalament decidit de se contentar d'un enceuclament de [[Rabaul]], basa japonesa pus importanta dau sector.
<br/>
**1943** : en [[Africa]], leis Aliats ataquèron en direccion de [[Tunisia]] onte l**Afrikakorps* aviá establit plusors linhas defensivas. En despiech d'una resisténcia germanoitaliana ben organizada, leis Aliats prenguèron lo contraròtle dau país entre març de mai. Lo 13 de mai, lo rèsta dei fòrças de l'Aisse en [[Africa]] capitulèron au [[cap Bon]]. Aquela victòria permetèt ais Aliats de preparar una ataca dirècta d'[[Itàlia]].
<br/>

*'1943** : dins la region de [[Korsk]], una importanta ofensiva de l'[[Panzerdivision|arma blindada]] [[Alemanha|alemanda]] se turtèt a una resisténcia [[URSS|sovietica]] acarnada (5 de julhet - 23 d'aost). Lei dos camps perdiguèron de quantitats importantas d'equipaments destruchs durant lei combats. Pasmens, lei [[URSS|Sovietics]] èran desenant capables de remplaçar rapidament sei pèrdas. Prenguèron ansin definitivament l'iniciativa sus lo frònt germanosovietic.
<br/>
**1943** : en [[Republica Populara de China|China]], succès defensius de l'armada nacionalista dins la [[batalha de l'oèst de Hubei|província de Hubei]] e a [[Batalha de Changde|Changde]]. Dins lei dos cas, lei Chinés perdiguèron mai d'òmes que lei Japonés. Pasmens, aquelei victòrias encoratjèron l'accion de la [[guerilha]] e lei Japonés aguèron de dificultats suplementàrias per se desplaçar dins lei regions ocupadas.
<br/>
**1943** : desbarcament aliat en [[Sicília]] lo 10 de julhet. La populacion de l'illa sostenguèt leis Aliats e leis [[Itàlia|Italians]] abandonèron lo regim [[faissisme|faissista]]. [[Benito Mussolini]] foguèt reversat lo 25 de julhet e [[Itàlia]] abandonèt la guèrra lo 8 de setembre, cinc [[jorn]]s après la capitada de plusors desbarcaments aliats dins lo sud de la [[peninsula]]. Dins aquò, [[Adolf Hitler|Hitler]] aviá anticipat l'afondrament de son aliat e la ''[[Wehrmacht]]'' poguèt mandar de tropas ocupar la màger part d'[[Itàlia]]. Puei, aprofichèt lo relèu [[montanha|montanhós]] dau país per establir un ensemble de linhas [[fortificacion|fortificadas]] per alentir l'avançada aliada vèrs lo nòrd.
<br/>

**1943** : en [[URSS]], l'[[Armada Roja]] ataquèt lòng de [[Dnièpre]] sus un frònt de  quilomètres. Lei combats durèron dau 24 d'aost au 13 de decembre e son de còps considerats coma lei pus saunós de l'istòria umana amb 1,2 milions de tuats, bleçats e dispareguts dins lo camp sovietic e fins a un milion dins lo camp alemand. Au nivèu militar, leis operacions s'acabèron a l'avantatge dei [[URSS|Sovietics]] que reconquistèron la riba senèstra dau [[fluvi]] e ocupèron plusors tèstas de pònt sus la riba drecha. Reprenguèron tanben [[Kiev]].
<br/>
**1943** : dins l'[[Ocean Pacific]], leis [[USA|Estatsunidencs]] prenguèron l'[[atòl]] de [[Tarawa]] après una [[batalha de Tarawa|batalha saunosa]] que s'acabèt per l'anientament de la [[garnison]] japonesa.
<br/>
[[Fichièr:Tresen Reich - Sistèma concentracionari, camps d'exterminacion e chaples principaus.png|thumb|Esquèma generau dau sistèma concentracion nazi e de la politica d'exterminacion dau Tresen Reich]]
[[Fichièr:Bundesarchiv Bild 192-208, KZ Mauthausen, Sowjetische Kriegsgefangene.jpg|thumb|right|Fotografia de presoniers sovietics dins lo camp de Mauthausen.]]
**1942-1945** : regardant la politica racista e antisemita dau regime [[nazisme|nazi]], la [[conferéncia de Wannsee]] (20 de genier) organizèt la generalizacion de l'exterminacion sistematica dei pòbles « inferiors » (Eslaus, presoniers [[URSS|sovietics]], [[Judaïsme|josieus]], [[Gitan]]s...). Lei desportacions èran dirigidas vèrs lo sistèma de camps de concentracion e d'exterminacion alemand e leis execucions èran dirèctament organizadas per lei grops d'execucion de l'armada alemanda (''[[Einsatzgruppen]]'') que foncionavan dempuei [[1939]]. D'autrei metòdes mens eficaças foguèron tanben assaiats. Pasmens, lo metòde dei camps, que permetiá d'exterminar rapidament de milièrs de personas (famina, trabalh fòrçat, chambras de gas). Au finau, au mens 6 a 7 milions de judieus i foguèron tuats e plusors milions d'Eslaus.
<br/>
[[Fichièr:Submarine attack (AWM 304949).jpg|thumb|right|Sosmarin alemand atacat per un bombardier estatsunidenc dins l'[[Ocean Atlantic]].]]
**1943** : dins l'[[Ocean Atlantic]], la generalizacion deis armas antisosmarinas ([[bombardier]]s embarcats, [[radar]]s...) permetèron ais Aliats de prendre definitivament l'avantatge dins lo corrent de la premiera mitat de l'annada. En particular, lo 24 de mai, 43 [[sosmarin]]s alemands foguèron destruchs. A la fin de l'annada, una temptativa per atacar lei naviris aliats avitalhant l'[[URSS]] s'acabèt amb una desfacha suplementària a la [[batalha dau Cap Nòrd]].
<br/>
[[Fichièr:RKKA Lviv.jpg|thumb|right|Avançada de soudats sovietics dins una carriera de [[Lvòv]].]]

**1943-1944** : a partir dau 18 de decembre de 1943, lei [[URSS|Sovietics]] comencèron una ofensiva ivernenca sus plusors sectors dau frònt. Au nòrd, avancèron de 200 km en direccion de [[Narva]] e de [[Pskov]] (genier de 1944). Au sud, [[Bug]] e [[Dniestr]] foguèron passats dins lo corrent de febrier e de març. De fòrças sovieticas intrèron dins la Galícia Polonesa onte menacèron [[Lvòv]]. Lei linhas s'estabilizèron en abriu après l'acabament de la liberacion d'[[Ucraïna]]. En [[Crimèa]], la garnison alemanda de [[Sebastopòl]] resistiguèt fins au 9 de mai.
<br/>
**1944** : en [[Ongria]], per s'aparar còntra l'avançada [[URSS|sovietica]], leis Alemands ocupèron lo país (març) avans de reversar lo govèrn de l'amirau [[Miklós Horthy]] per o remplaçar per [[Ferenc Szálasi]], un fanatic de la collaboracion amb [[Alemanha]] (octòbre). Aquò permetèt ais [[Alemanha|Alemands]] de desportar la comunautat [[judaïsme|judieva]] ongresa vèrs [[Camp d'Auschwitz-Birkenau|Auschwitz]]. Entre lo 15 de mai e lo 8 de julhet,  Ongrés foguèron ansin tuats dins lo camp.
<br/>

**1944** : en [[Republica Populara de China|China]], importanta ofensiva japonesa dins lo sud e lo centre dau país. L'ataca durèt dau 19 d'abriu au 31 de decembre e permetèt a l'armada imperiala d'ocupar lei vilas de [[Changsha]], de [[Hengyang]], de [[Guilin]] e de [[Liuzhou]]. Una liason foguèt tanben establida amb l'[[Indochina Francesa]]. Pasmens, se leis Estatsunidencs abandonèron sei basas dau sud de [[China]], poguèron rapidament d'utilizar d'installacions situadas dins lei regions interioras ò dins leis [[Illas Mariannas]] per perseguir seis atacas aerianas.
<br/>
**1944** : en [[França]], extension dau [[drech de vòte]] ai [[femna]]s (21 d'abriu).
<br/>

**1944** : desbarcaments aliats en [[Normandia]] (6 de junh) e en [[Provença]] (15 d'aost). Permetèron de tornar durbir lo [[frònt de l'Oèst (Segonda Guèrra Mondiala)|Frònt de l'Oèst]] e de liberar la màger part de [[França]] avans la fin de l'annada. Aquela victòria permetèt a [[França]] d'aumentar sa participacion a la guèrra dins lo camp aliat amb la mobilizacion d'una armada que passèt largament lo milion d'òmes en [[1945]]. Pasmens, lei projèctes aliats per conquistar la region industriala de [[Ruhr]] foguèron arrestats en setembre durant l'[[Operacion Market Garden]].
<br/>
[[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] **1944** : [[chaple d'Orador de Glana]] (10 de junh). Secutat per la [[Resisténcia Francesa|Resisténcia Francesa]], un [[batalhon]] de la [[division (unitat militara)|division]] [[2a division SS Das Reich|SS Das Reich]] exterminèt la populacion d'aqueu vilatge [[Occitània|occitan]]. Lo bilanç finau es de 642 victimas (→ [[1953]]).
<br/>

**1944** : sus lo frònt orientau, l'armada sovietica aprofichèt lo [[desbarcament de Normandia]] per organizar una ofensiva generala en [[Bielorussia]] lo 22 de junh. L'ataca entraïnèt l'afondrament dei defensas alemandas, la destruccion dau [[Grop d'Armadas Centre]] e l'anientament de 25 [[division (unitat militara)|divisions]]. Es la pus importanta desfacha alemanda de la guèrra. Sus un frònt de  km, l'[[Armada Roja]] avancèt de 600 km e agantèt [[Vistula]]. En setembre, [[Romania]] cambièt de camp e jonhèt lei rengs deis Aliats. Per faciar aquela situacion, la ''[[Wehrmacht]]'' foguèt obligada d'abandonar la màger part dei [[Balcans]] e de renfòrçar sa preséncia en [[Ongria]].
<br/>
**1944** : en [[Iogoslavia]], lei partisans de [[Tito]] aprofichèron la retirada alemanda per organizar una ataca generala. Prenguèron ansin [[Belgrad]] lo 20 d'octòbre sensa l'ajuda dirècta de l'[[Armada Roja]]. En revènge, [[Croàcia]], aliat principau dau [[Tresen Reich|III Reich]] dins la region, capitèt de resistir.
<br/>
**1944-1945** : après de combats fòrça violents, lei [[URSS|Sovietics]] prenguèron lo contraròtle de [[Budapèst]] (13 de febrier).
<br/>

**1945** : dau 12 de genier au 2 de febrier, lei [[URSS|Sovietics]] organizèron lòng de [[Vistula]]. Capitèron de passar lo [[fluvi]], de prendre [[Varsòvia]] (17 de genier) e d'arribar a 80 km de [[Berlin]]. En febrier-març, l'[[Armada Roja]] assegurèt seis alas avans de perseguir son ataca vèrs la capitala alemanda. Durant aqueu procès, prenguèt [[Batalha de Konigsberg|Konigsberg]] lo 9 d'abriu.
<br/>
**1945** : descubèrta dei camps alemands per leis armadas aliadas e sovieticas intrant en [[Alemanha]]. En particular, lo 27 de genier, l'[[Armada Roja]] arribèt a [[camp d'Auschwitz-Birkenau|Auschwitz]].
<br/>
[[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-V00397, Berlin, zerstörter Reichstag.jpg|thumb|right|Vestigis dau Bunderstag après la [[batalha de Berlin]].]]

**1945** : en despiech d'una resisténcia acarnada, presa de [[Berlin]] per lei [[URSS|Sovietics]] a l'eissida de doas setmanas de combats ([[batalha de Berlin|16 d'abriu - 2 de mai]]). [[Adolf Hitler]] se suicidèt lo 30 d'abriu per defugir la captura e [[Joseph Goebbels]] l'imitèt lo 1 de mai.
<br/>
**1945** : en [[Itàlia]], captura e execucion de [[Benito Mussolini]] per de partisans (28 d'abriu) e capitulacion de totei lei fòrças alemandas encara presentas dins la peninsula (2 de mai).
<br/>
[[Fichièr:Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png|thumb|Cambiaments territòriaus europèus après la desfacha alemanda.]]
**1945** : capitulacion sensa condicion dau [[Tresen Reich]] lei 7 e 8 de mai a [[Reims]] e [[Berlin]]. Aquò marquèt la fin de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] en [[Euròpa]]. Lo territòri alemand foguèt ocupat per lei venceires e partejat entre quatre zònas d'ocupacion tengudas per l'[[URSS|Union Sovietica]], leis [[USA|Estats Units]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e [[França]]. La màger part dei territòris orientaus dau Reich foguèron annexadas per [[Polonha]] que laissèt, en cambi, sei regions orientalas ai [[URSS|Sovietics]]. Totei lei populacions alemandas foguèron expulsadas d'aquelei territòris. De mai, après l'arrestacion dau govèrn [[nazisme|nazi]] per leis Aliats, de purgas per desnazificar lo país comencèron e l'organizacion d'un procès còntra lei caps nazis foguèt decidida per jutjar lei crimes alemands, especialament lo [[Olocaust|genocidi]] còntra lei [[Judaïsme|Josieus]].
<br/>
**1945** : restauracion de l'[[independéncia]] d'[[Àustria]]. Pasmens, per sa participacion au Tresen Reich, lo país foguèt tanben ocupat per lei venceires de la guèrra.
<br/>
**1945** : restauracion de [[Checoslovaquia]] après la presa de [[Praga]] per lei fòrças sovieticas e [[Polonha|polonesas]]. Un [[govèrn]] d'union nacionala foguèt format per [[Edvard Benes]]. Dominat per lei partits d'inspiracion comunista e socialista, adoptèt un programa comun de nacionalizacion deis [[industria]]s e dei [[banca]]s. Expulsèt pereu lei minoritats alemandas.
<br/>
**1945** : en [[Polonha]], lei [[URSS|Sovietics]] refusèron lo retorn dau govèrn en exili. En plaça, organizèron la formacion d'un govèrn d'union nacionala dei partits antifaissistas en realitat dominat per lei comunistas. En parallèl, comencèt la repression còntra leis organizacions non comunistas.
<br/>
**1945** : en [[Ongria]], d'eleccions veguèron la victòria dau partit agrarian. Pasmens, sota la pression de [[Moscòu]], lo cap dau govèrn, [[Zoltán Tildy]], deguèt integrar de ministres comunistas a de pòstes importants e acceptar la mesa en plaça d'un regim d'inspiracion sovietica.
<br/>

**1945** : lei 6 e 9 d'aost, leis [[USA|Estatsunidencs]] larguèron una [[arma nucleara|bomba atomica]] sus lei vilas d'[[Hiroshima]] e de [[Nagasaki]]. Aquò entraïnèt la destruccion dei doas ciutats e la mòrt d'au mens  abitants. Lo 15 d'aost, lei fòrças niponas presentas en [[Japon]] capitulèron sensa condicion.
<gallery>
Fichièr:Atombombe Little Boy 2.jpg|[[Fotografia]] de la bomba largada sus [[Hiroshima]].
Fichièr:Atomic cloud over Hiroshima - NARA 542192 - Edit.jpg|Explosion de la [[arma nucleara|bomba atomica]] largament sus [[Hiroshima]].
Fichièr:AtomicEffects-Hiroshima.jpg|Roïnas dau centre d'[[Hiroshima]] après l'[[explosion]].
Fichièr:Hiroshima burn marks.jpg|[[Fotografia]] d'una victima bleçada per l'explosion d'Hiroshima.
Fichièr:Sumiteru Taniguchi back.jpg|[[Fotografia]] de [[Sumiteru Taniguchi]], una autra victima de l'ataca nucleara d'[[Hiroshima]].
</gallery>
<br/>
**1945** : [[Campanha sovietica de Manchoria|invasion sovietica de Manchoria]]. Lei [[URSS|Sovietics]] rescontrèron ges de resisténcia organizada a avancèron fins au 38 parallèl (8-25 d'aost).
<br/>
**1945** : lo 2 de setembre, capitulacion sensa condicion de l'ensemble de [[Japon]]. Aquò marquèt la fin de la [[Segonda Guèrra Mondiala]].
<br/>
**1945** : presa dau poder per lei [[comunisme|comunistas]] en [[Albania]] (2 de decembre). Lei bens de la Glèisa e dei grands proprietaris foguèron [[nacionalizacion|nacionalizats]] e una reforma agricòla foguèt iniciada. Pasmens, avans la fin de l'annada, comencèron de purgas organizadas per lei radicaus còntra lei moderats au sen dau Partit.
<br/>
**1945-1948** : organizacion de [[guerilha]]s [[comunisme|comunistas]] dins lo nòrd d'[[Espanha]]. Pasmens, aquelei movements menacèron gaire lo regim franquista.
<br/>
**1946** : en [[Indochina Francesa]], començament de negociacions entre [[França]] e lo [[Vietminh]], un movement [[independéncia|independentista]] e [[comunisme|comunista]] poderós dins la mitat septentrionala de [[Vietnam]]. Après divèrsei temptativas, lei discussions mau capitèron e lei tensions localas entraïnèron lo [[bombardament de Haiphong]] per lei [[França|Francés]]. Aquò marquèt lo començament de la [[Guèrra d'Indochina]] qu'opausèt [[França]] a la guerilha organizada per lo [[Vietminh]] (→ [[1950]]).
<br/>

**1946-1947** : premiera partida de la [[Guèrra Civila Chinesa]] entre lei [[nacionalisme|nacionalistas]] de [[Chiang Kai-shek]] e lei [[comunisme|comunistas]] de [[Mao Zedong]]. Aprofichant sa superioritat numerica e tecnica, l'armada nacionalista ataquèt lo nòrd tengut per lei comunistas e prenguèron [[Yan'an]], la capitala comunista, en [[1947]]. Pasmens, subiguèt de pèrdas importantas e sa [[logistica]] èra afeblida per l'accion dei guerilhas comunistas installadas dins lei zònas ruralas (→ [[1947]]).
<br/>
**1947** : durant l'annada, obtencion dau [[drech de vòte]] per lei [[femna]]]s en [[Argentina]] e en [[Veneçuèla]].
<br/>
**1947** : en [[Polonha]], eleccions trucadas organizadas amb la preséncia dei fòrças [[URSS|sovieticas]] que permetèron ai comunistas e a seis aliats d'averar la majoritat. Puei, coma dins leis autrei país dau blòt orientau, lo regim, sostengut per lei Sovietics, eliminèt lei partits non comunistas e forcèt seis aliats de fusionar amb eu per formar un partit unic dich [[Partit obrier unificat polonés]] (POUP).
<br/>
[[Fichièr:PLAHuaihai.jpg|thumb|right|Soudats comunistas chinés sostenguts per de carris modèrnes après la captura d'armaments nacionalistas.]]

**1947-1949** : minada per sei pèrdas, per sei problemas de logistica e per la corrupcion generalizada dau regim de [[Chiang Kai-shek]], l'armada chinesa nacionalista foguèt pauc a pauc batuda per lei comunistas qu'avancèron vèrs lo centre dau país. Finalament, en [[1949]], la resisténcia nacionalista s'afondrèt e lei darrierei fòrças de [[Chiang Kai-shek]] se retirèron en [[Formosa]] e dins leis autreis illas de la [[Mar de China]].
<br/>
**1948** : en [[Polonha]], destitucion de [[Wladyslaw Gomulka]] per [[Estalin]] dins l'encastre dei purgas còntra lo « titisme ». Foguèt remplaçat per [[Boleslaw Bierut]] e per lo [[marescau]] sovietic d'origina polonesa [[Konstantin Rokossovski]], ministre de la Defensa. Adoptèron una politica alinhada sus aquela de [[Moscòu]]. Donèron ansin la prioritat au desvolopament de l'[[industria pesuca]] e s'ataquèron a la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa]].
<br/>
**1949** : extension dau [[drech de vòte]] ai [[femna]]s en [[Chile]].

== Cultura ==

**1949** : publicacion dau roman ''[[1984 (libre)|1984]]'' de l'escrivan [[Reialme Unit|britanic]] [[George Orwell]] ([[1903]]-[[1950]]). A travèrs de la figura metaforica de Big Brother, inspirada per la propaganda de l'[[URSS]] a l'entorn d'[[Estalin]], l'autor denoncièt lei regimes policiers e totalitaris, la societat de susvelhança e la reduccion dei libertats.

== Sciéncias e tecnicas ==

**1940** : descubèrta deis [[element transuranic|elements transuranics]] per [[Edwin McMillan]] ([[1907]]-[[1991]]).
<br/>
**1940** : descubèrta dau factor rhesus per l'[[Àustria|Austrian]] [[Karl Landsteiner]] ([[1868]]-[[1943]]) e leis [[USA|Estatsunidencs]] [[Alexander Solomon Wiener]] ([[1907]]-[[1976]]) e [[Philip Levine]] ([[1900]]-[[1987]]). Aquò permetèt d'explicar certaneis accidents de transfusion [[sang]]uina non liada au [[sistèma ABO]] e de melhorar la tecnica e la seguritat dei transfusions.
<br/>
**1941** : en [[Alemanha]], intrada en servici dau calculator [[Zuse Z3|Z3]] qu'èra la premiera maquina programabla automatica. De còps considerat coma lo premier [[ordinator]], foguèt utilizat per de calculs sus lei vibracions deis alas d'[[avion]]s fins a sa destruccion per un bombardament aliat en [[1943]].
<br/>
[[Fichièr:The first nuclear reactor was erected in 1942 in the West Stands section of Stagg Field at the University of Chicago - NARA - 558600.tif|thumb|right|[[Fotografia]] de la premiera [[pila atomica]].]]
**1942** : construccion de la premiera [[pila atomica]] a l'iniciativa dau [[fisica|fisician]] [[Enrico Fermi]] ([[1901]]-[[1954]]). Èra compausat de  bricas de grafit (siá 400 tonas de [[carbòni]]), 6 tonas d'[[urani]] e de 36 tonas d'oxid d'urani. Venguèt critica lo 2 de decembre.
<br/>
**1943** : premiera utilizacion dau carri mejan [[Panther]] per leis Alemands. Dotat d'un blindatge espés, d'un canon capable de destrurre la màger part dei veïculs de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] e d'un motor li donant una velocitat importanta, es a l'origina dau concèpte de [[carri de batalha principau]].
<br/>
**1943** : construccion de [[Colossus]], premier calculator electronic binari, per una còla d'[[engenhariá|engenhaires]] britanics. Èra destinat au deschifratge dei messatges alemands.
<br/>
**1943** : desvolopament dei [[corveta]]s de classa Flower que son a l'origina dau concèpte modèrne de corveta, tèrme que designa a l'ora d'ara un naviri d'escòrta pichon subretot destinat au combat lòng dau [[litorau]] e a la lucha còntra lei [[sosmarin]]s.
<br/>
**1944** : intrada en servici dau premier [[fusiu d'assaut]] vertadier (''[[Sturmgewehr 44]]'') qu'èra estat desvolopat per l'armada alemanda per coplar en una arma unica lo fusiu tradicionau de l'[[infantariá]] e lo [[pistolet mitralhaire]].
<br/>
**1944** : descubèrta de l'[[estreptomicina]], lo premier [[antibiotic]] eficaç còntra la [[tuberculòsi]].
<br/>
**1944** : assai dau premier [[prototip]] d'[[Sistèma de deteccion e de comandament aeroportat|AWACS]] per l'aviacion [[USA|estatsunidenca]] que modifiquèt un [[TBM Avenger]] per l'equipar d'un radar permetent de detectar d'avions amb una portada d'aperaquí 160 km.
<br/>
**1944** : publicacion de la premiera carta radioelectrica dau cèu de la [[galaxia]] nòstra per [[Grote Reber]] ([[1911]]-[[2002]]). Aquò marquèt lo començament de la [[radioastronomia]] que venguèt una disciplina importanta, especialament per l'observacion d'objèctes malaisats d'observar dins lo domeni visible.
<br/>
**1944** : intrada en servici dau premier [[missil de crosiera]] ([[V-1]]) au sen de l'armada [[Alemanha|alemanda]].
<br/>
**1945** : utilizacion — limitada — dau premier [[missil anticarri]] per l'armada alemanda.
<br/>
**1945** : en junh, desvolopament de l'[[arquitectura de von Neumann]] per una còla d'engenhaires dirigida per lo [[fisica|fisician]] [[John von Neumann]] ([[1903]]-[[1957]]). Provesiguèt un esquèma d'organizacion deis [[ordinator]]s que dominèt lei mejans de tractament de l'informacion fins ais [[ans 1990]].
<br/>
[[Fichièr:Trinity shot color.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la premiera explosion d'una bomba A lo 16 de julhet.]]

**1945** : desvolopament e premiera explosion d'una [[arma nucleara]] per leis [[USA|Estatsunidencs]] (16 de julhet). Aquò marca una transformacion majora de l'art de la guèrra en permetent la destruccion quasi instantanèa d'una vila enemiga per un projectil unic.
<br/>
**1946** : premiera utilizacion de radiotelescòpis per emetre d'ondas [[radar]] (radarastronomia) en direccion de la [[Luna]] per mesurar la distància [[Tèrra]]-[[Luna]].
<br/>
**1946** : descubèrta de la [[resonància magnetica nucleara]] per lei fisicians [[USA|estatsunidencs]] [[Felix Bloch]] ([[1905]]-[[1983]]) e [[Edward Mills Purcell]] ([[1912]]-[[1997]]). Recebèron lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] [[1952]].
<br/>
[[Fichièr:Glen Beck and Betty Snyder program the ENIAC in building 328 at the Ballistic Research Laboratory.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de l'[[ENIAC]].]]
**1946** : intrada en servici de l'[[ENIAC]] (per l'[[anglés]] « Electronic Numerical Integrator Analyser and Computer »), premier [[ordinator]] totalament electronic. Podiá — en teoria — resòuvre totei lei problemas de calcul. Èra capable de realizar  [[addicion]]s simplas cada segonda (ò 357 [[multiplicacion]]s ò 38 divisions). Ocupava un volume de 30,5 x 2,4 x 0,9 m per una consomacion electrica de 150 kW.
<br/>
**1947** : intrada en servici dau premier [[carri de combat principau]] de premiera generacion (lo [[T-54]] [[URSS|sovietic]]). A respècte dei carris de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], conjugava la velocitat d'un carri mejan e la poissança de fuòc e lo [[blindatge]] d'un [[carri pesuc]]. Aquò entraïnèt la disparicion progressiva de la division entre carris leugiers, mejans e pesucs en vigor dempuei l'entre doas guèrras.
<br/>
**1947** : en [[URSS]], observacion dau [[meteorit de Sikhote-Aline]]. Fenomèn unic dins l'istòria de l'[[astronomia]], sa casuda foguèt vista per plusors abitants, compres un pintre que poguèt ne'n donar una descripcion precisa. La partida principala dau [[meteorit]] explosèt dins l'[[atmosfèra]] a una [[altitud]] de 5,6 km mai divèrsei fragments entraïnèron d'un ensemble de cratèrs d'impacte.
<br/>

[[Fichièr:AK47.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un AK-47.]]
**1947** : intrada en servici dau fusiu d'assaut [[URSS|sovietic]] [[AK-47]] que conoguèt un succès gigantesc e es totjorn fòrça utilizat au sègle XXI gràcias a sa simplicitat, sa robustesa e son còst feble.
<br/>
**1947** : invencion dau premier [[prototipe]] de [[pila boton]] per l'inventor [[USA|estatsunidenc]] [[Samuel Ruben]] ([[1900]]-[[1988]]). Èra basat sus d'electròdes [[zinc]]-oxid de [[mercuri (element)|mercuri]] e es a l'origina dei modèls modèrnes de pilas botons.
<br/>
[[Fichièr:Bardeen Shockley Brattain 1948.JPG|thumb|right|[[Fotografia]] de [[John Bardeen]], [[William Shockley]] e [[Walter Brattain]].]]
**1947** : invencion dau premier [[transistor]] – un [[transistor de contacte]] – per una còla de tres [[engenhariá|engenhaires]] e [[fisica|fisician]]s [[USA|estatsunidencs]] — [[John Bardeen]] ([[1908]]-[[1991]]), [[Walter Brattain]] ([[1902]]-[[1987]]), [[William Shockley]] ([[1910]]-[[1989]]) — trabalhant per lei [[Bell Labs|laboratòris Bell]]. Dispositiu permetent d'arrestar, d'amplificar ò de modular un corrent electric, lo [[transistor]] anava venir un compausant important en informatica e lei tres òmes recebèron lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] per aquela descubèrta en [[1956]] (→ [[1948]]).
<br/>
**1947** : desvolopament de la premiera memòria intèrna per l'engenhaire e fisician britanic [[Frederic Calland Williams]] ([[1911]]-[[1977]]). Aquò permetèt de crear lo premier sistèma permetent de gardar d'informacions dins un [[ordinator]].
<br/>
**1948** : intrada en servici dau [[telescòpi]] de 5 [[mètre]]s de dubertura de l'[[Observatòri dau Mont Palomar]]. Foguèt bastit a l'iniciativa de [[George Hellery Hale]] ([[1868]]-[[1938]]).
<br/>
**1948** : capitada dei trabalhs de desvolopament d'un convertisseire [[siderurgia|siderurgic]] d'[[oxigèn]] pur per lo [[Soïssa|Soís]] [[Robert Durrer]] ([[1890]]-[[1978]]). Dich convertisseire LD, permetiá de suprimir la preséncia d'[[azòt]] qu'es un factor de fragilitat de l'[[acièr|acier]]. Aquò marquèt lo començament dau declin dei procès siderurgics industriaus desvolopats dins lo corrent dau sègle XIX ([[procès Bessemer|Bessemer]], [[procès Thomas|Thomas]]...).
<br/>
**1948** : en [[França]], depaus d'un premier [[brevet]] per produrre e utilizar lo premier [[transistor]] comercializat.
<br/>
**1948** : Lo meteis an, en [[Suècia]], comencèron d'assais sus lo [[procès Kaldo]] qu'èra un autre tipe de procès siderurgic basat sus l'utilizacion d'oxigèn pur per la decarburacion. Utilizant un convertisseire rotatiu, permetèt l'afinatge de la [[fonda]] bruta [[Fosfòr|fosforada]]. Foguèt fòrça utilizat en [[Lorena]] fins ais [[ans 1980]].
<br/>
**1949** : descubèrta de [[Nereïda]], segond satellit naturau conegut de [[Neptun (planeta)|Neptun]], per l'astronòm [[Gerard Kuiper]].
<br/>
**1949*' : premiera utilizacion d'un radar meteorologic ais [[USA|Estats Units]].

== Decès ==

<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[Ion Antonescu]], militar e òme politic [[Romania|romanés]].
* [[Eugène Antoniadi]], astronòm francogrèc.
* [[Mihály Babits]], poèta e escrivan ongrés.
* [[Robert Baden-Powell]], generau britanic.
* [[Leo Baekeland]], quimista [[USA|estatsunidenc]].
* [[Frederick Banting]], mètge canadenc.
* [[Peter Behrens]], artista alemand.
* [[Walter Benjamin]], filosòf alemand.
* [[Henri Bergson]], escrivan francés.
* [[Franz Boas]], antropològ estatsunidenc.
* [[Carl Bosch]], quimista [[Alemanha|alemand]].
* [[William Henry Bragg]], fisician anglés.
* [[Joan Carles Brun]], [[Felibritge|felibre]] de Montpelhièr.
* [[José Raúl Capablanca]], jogaire d'escacs cuban.
* [[Charles Carroll Brown]], [[engenhariá|engenhaire]] [[Soïssa|soís]].
* [[Henri Buisson]], [[fisica|fisician]] [[França|francés]].
* [[Mikhail Bulgakov]], escrivan sovietic.
* [[Neville Chamberlain]], Premier Ministre dau [[Reiaume Unit]].
* [[Arthur De Greef]], compositor bèlga.
* [[Charles Fabry]], [[fisica|fisician]] [[França|francés]].
* [[Hans Frank]], òme politic e ministre alemand.
* [[Wilhelm Frick]], òme politic e ministre alemand.
* [[Miguel Hernández Gilabert]], poèta espanhòu.
* [[Joseph Goebbels]], cancelier alemand.
* [[Hermann Göring]], militar e òme politic alemand.
* [[Guilhèm II d'Alemanha]], emperaire [[Alemanha|alemand]].
* [[Arthur Harden]], quimista anglés.
* [[Gerhart Hauptmann]], escrivan alemand.
* [[Verner von Heidenstam]], escrivan suedés.
* [[Reinhard Heydrich]], generau [[Schutzstaffel|SS]] alemand.
* [[Béla Imrédy]], premier ministre ongrés.
* [[Adolf Hitler]], òme politic alemand, *Fuhrer'' dau III Reich.
* Friedrich Jeckeln, òme politic alemand.
* Alfred Jodl, generau alemand.
* James Joyce, escrivan irlandés.
* Ernst Kaltenbrunner, foncionari e SS alemand.
* Wilhelm Keitel, manescau alemand.
* John Maynard Keynes, economista anglés.
* Paul Klee, artista soís.
* Carl Köller, oftalmologista austrian.
* Selma Lagerlöf, escrivan suedesa.
* Karl Landsteiner, mètge austrian.
* Gilbert Newton Lewis, quimista estatsunidenc.
* Alfred Loisy, teologian francés.
* William Matthew Flinders Petrie, egiptològ anglés.
* Ioannis Metaxas, premier ministre grèc.
* Tom Mix, actor estatsunidenc.
* Benito Mussolini, cap dau govèrn italian.
* Walther Nernst, fisician e quimista alemand.
* Arthur Nicolaier, mètge alemand.
* Ignacy Jan Paderewski, pianista, compositor e premier ministre polonés.
* Jean Perrin, fisician francés.
* Max Planck, fisician alemand.
* Júlio Prestes, òme politic brasilièr.
* Ludwig Quidde, pacifista alemand.
* Raimu, actor de teatre e de cinèma occitan.
* Harry Fielding Reid, geològ estatsunidenc.
* Louis Renault, industriau francés.
* Joachim von Ribbentrop, ministre alemand.
* Franklin Delano Roosevelt, president estatsunidenc.
* Alfred Rosenberg, òme politic alemand.
* Pau Sabatièr, quimista occitan.
* Fritz Sauckel, òme politic alemand.
* Arthur Seyss-Inquart, òme politic austrian e alemand.
* Hans Spemann, embriologista alemand.
* Gertrude Stein, escrivana estatsunidenca.
* Julius Streicher, escrivan e òme politic alemand.
* Ferenc Szálasi, premier ministre ongrés.
* Döme Sztójay, premier ministre ongrés.
* Rabindranath Tagore, escrivan indian.
* Nikola Tesla, engenhaire serboestatunidenc.
* Joseph Thomson, fisician anglés.
* Leon Trotsky, revolucionari e ministre sovietic.
* Julius Wagner-Jauregg, mètge austrian.
* H. G. Wells, escrivan britanic.
* Benjamin Lee Whorf, lingüista estatsunidenc.
* Richard Willstätter, quimista alemand.
* Virginia Woolf, escrivana anglesa.
* Almroth Wright, biologista anglés.
* Alexandre Yersin, mètge francosoís.
* Stefan Zweig, escrivan austrian.


## Liames intèrnes

* Arma nucleara.
* Bombardaments atomics d'Hiroshima e de Nagasaki.
* Guèrra d'Indochina.
* Guèrra Freja.
* Olocaust.
* Segonda Guèrra Mondiala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias