Mapuche (pòble)

Los **mapuches** ("Pòble de la tèrra" en mapudungún de *mapu* "tèrra" e *che* "la gent") son las comunautats aborigènas de la zòna centre-sud de Chile e d'Argentina, conegudas maitot sos lo nom espanhòl d**'araucans**.

## Populacion mapuche
Segon lo recensament oficiau de 2002, los mapuches representen 4 % de la populacion chiliana (87,3 % daus indigènas), seja un pauc mai de  personas. D'autras statisticas en balhen un nombre mai elevat. Viven principalament dins las zònas ruralas de la region d'Araucania dins la region daus Lacs e la region metropolitana de Santiago (la capitala, Santiago de Chile).

Estimem a l'entorn  lur nombre en Argentina, repartits principalament sus la província de Neuquén, mas tot-parier sus las de Río Negro e de Chubut. Las autras populacions autoctonas dau Chile, moens nombrosas, son Aimaras e Rapanuis.

## Comunautats mapuches

* **Mapuches** (o *[[Araucans]]*, los protagonistas de la Guerra d’Arauco contre los Conquistadors) ;
* **Pikunche** (pòble dau nòrd). Viven entre los flumes Choapa e Itata. Quauqu'uns eran integrats a l'Empèri Inca. Lur dialecte es conegut sos lo nom de *chilidengu* o *chilidungun* ;
* **Williches** en *mapudungún* williche = pòble dau sud (willi=sud) ;
* **Pewenches** : pòble dau Pewen (Araucaria), vivent dins las montanhas ;
* **Pwelches** (pòble de l'èst) ;
* **Lafkenches** (pòble de la còsta).

La cultura mapuche infulencet las comunautats :
* **[[Cunco]]s** ;
* **[[Pòia (pòble)|Poias]]** ;
* **[[Ranquel]]s** (*Rankul-che*: pòble de las canas) ;
* Una majoritat daus **Gününakünas** (Tehuelches dau nòrd en tehuelche)
* Una minoritat de **Aonikenks** (Tehuelches dau sud , en tehuelche) 
(los tehuelches fugueten apelats maitot *Patagon* au XIXe segle);

## Cultura

Au sègle XVI, los mapuches organisats en gropes separats, viven de chaça, de pescha, d’agricultura e d’elevatge. Guerriers redobtables, an una extrema abiletat dins lo manejament de l’arc, dau javelòt e dau cassa-testa.
Los mapuches viven essencialament de l'agricultura (orticultura). Lur cultura es de tradicion orala e lur conduita sociala e religiosa era regida per l'Admapu (ensemble de tradicions ancestralas, de leis e de normas).

Lur linga es lo mapudungun(o *mapuzungun*), lo « parlar de la tèrra ». Practiquen un espòrt pro pròche dal Oquei conegut sos lo nom de *palín* (o *chueca*/*chweka*) que se jugava amb un baston corbat.

## Matematicas
Lo sistèma de numeracion mapucha es decimal, amb de noms particulars per las nòu unitats (dins l'òrdre : kiñe, epu, küla, meli, kechu, kayu, regle, pura, aylla), lo desenat (marit), la centena (pataka) e lo milièr (warangka), la rèsta dels nombres essent formada per composicion, pel mejan de somas e de multiplicacions, ont una unitat nommada a esquèrra d'un nombre d'òrdre superior multiplica aqueste, e li es addicionada s'es nommada a drecha. Per exemple, kechu pataka küla marit küla representa 533 (5 x 100 + 3 x 10 + 3).

Segon lo missionari Félix d'Augusta (1860-1935), los mapuches dispausavan pas d'un metòde establit per operar amb de fraccions e de las decimalas, de manièra que l'autor deguèt adaptar la terminologia espanhòla als usatges mapuches.

Al sègle XIX, Claudio Matte, dins son sillabari de 1884 familiarament apelat Silabario del ojo, afirmava que los mapuches sabián pas comptar e qu'utilizavan de metafòras per exprimir los nombres, afirmacion que serà a l'origina d'una cresença erronèa que durarà de decennias.

## Referencias


## A veire totparier
* “Crónicas de la resistencia mapuche”, de Adrián Moyano