Bambó

Los **bambós** forman une tribú apartenent a la familha de las *[[Poaceae]]* (Graminèas). Son caracterizats per de tijas formadas d'un cluèg clòts linhificat a la creissença fòrça aviada. Los bambós s'adaptèron a plan climas (tropicals, sostropicals, e temperats). Son donc presents naturalament sus totes los continents levat Euròpa e Antartida.

Lo bambó foguèt utilizat de fòrça biais de contunh dins l'istòria: coma planta ornementala, de manjar e de material.

## Descripcion

### Rizòma
thumb|esquèrra|Rizòma paquimòrf de bambó
thumb|Rizòma leptomòrf de bambó
Totes los bambós an de tijas sosterranha, nomenadas rizòmas. Permeton a la planta de créisser en formant de matas mas o mens cachadas. Es tanben un organ de sèrva. Las racinas son adventivas e se desvelopan a l'entorn de noses del rizòma.

Se pòt distingar generalament dos grands tipes de sistèma de rizòmas. 
#### Los rizòmas paquimòrfs
Son corts e espesses e s'encontran pels bambós de mata *(Bambusa glaucescens*, *Bambusa vulgaris*, *Fargesia murielæ*, *Fargesia nitida'

==== Los rizòmas leptomòrfs ====
Son longs e prims e s'encontran pels bambós raiç orizontal (*Semiarundaria*, *Sasa*, *Pleioblastus)*.[[Fichièr:Phyllostachys nigra folium.jpg|thumb|120px|Fuèlha de *Phyllostachys nigra*]]

=== Fuèlha ===

Coma per tota [[graminèa]], las [[fuèlha]]s comprenon una gaina o forrèl, envolopa del clèg, que presenta al suc una [[ligula]] e d'aurelhetas mas o mens desvelopadas. Lo [[petiòl]] es plan cort e lo limb fòrça long, de nervaduras parallèlas, constituís la partida mai aparenta de la fuèlha.

La fuèlha del bambó es donc clarament talhada, causa gaireben unic pel monocotiledònas, pels Poacèas. Los bambós essent pas arbres, an pas de brancas e cal pas parlar de « branca » de bambó, per nomenat en realitat la fuèlha del bambó.

=== Cluèg ===
[[Fichièr:Bamboo forest, Arashiyama, Kyoto (oliveheartkimchi).jpg|thumb|esquèrra|Alara que lo bambó siá pas un arbre segon la botanica, se dich sèlva de bambó ([[Arashiyama]], [[Kyoto]], [[Japon]])]]
[[Fichièr:Big Bamboo Shoot (Joi Ito).jpg|thumb|120px|Brot jove de bambó gigant]]
La tija principala es un [[cluèg]], o cana, linhificada, fistulosa (es a dire en forma tube) bugetada als noses. La creta visibla als noses es la traça de la gaina de las fuèlhas casudas. Lo cluèg pòt se divisar en rams fuelhoses, aqueles divisats en ramets.

La fusta dels cluèges, rica en [[silici]], es fòrça dura resistenta.
La talha de las tijas varia segon las espècias de mens d'un mètre fins a uns . La velocitat de creissença pòt èsser par qualques espècias fòrça espectaculara, fins un mètre per jorn (vigor que los Chineses aurián utilizat per ne far un supplici).

Los cluèges se balançan a las ventasas e se plegan jol pes de la nèu mas se trencan rarament. Aquela flexibilitat se deu als entrenoses cròts de cadun dels cluèg.



=== Florason ===

[[Fichièr:PICT0079_bambus-i-blomst_13apr2007_1200-81.jpg|thumb|Inflorescéncia d'un bambó american]]

La florason dels bambós presenta de caracteristicas, que pasmens son pas totjorn verificadas:
* la florason es pas regulara e sovent espaçada d'una desena d'ans. Lo recòrd o a lo [[Phyllostachys nigra|bambó de cluèg negres]], que la darrièra florason se faguèt en [[1932]].
* per una espècia donada, se produch simultanèament dins tota une region, veire dins lo mond entièr, quin que siá l'edat de la planta;
* los cluèges se secan e morisson après que fogiguèron.

La simultaneïtat de la florason es pas encara scientificament explicada. Un dels ipotèsis seriá una memòria genetica, una informacion contenguda dins l'[[ADN]] del bambó e diferenta segon cada espècia.

Las [[flor]]s, puslèu raras, apareisson a l'aissèla de las fuèlhas, tanben sus las tijas jovas o sus las tijas d'edat. Son amassadas en [[epicula]]s.

=== Fruch ===

Lo fruch es amb la flor l'estructura mens coneguda dels bambós. De [[cariopse]]s pòdon èsser trapada per qualquas espècias d'Arundinariinae.

== Genres principals ==


== Espandiment ==

La majora partida de las espècias de bambós son subretot originàrias d'[[Asia]] e d'[[America]] son presentas a d'altituds variablas, fins a  dins l'[[Imalaia]]. De raras espècias son espontanèas en [[Africa]] continentala e en [[Oceania]]. Pas cap son espontanèas en [[Euròpa]]. Lor airal d'espandiment coneguèron una fòrta progression per la cultura.
[[Fichièr:NastusBorbonicus.JPG|thumb| *Nastus borbonicus*, bambós endemics de l'illa de la [[Reünion]]]]



Planta de particularitats unicas dins lo mond vegetal, pasmens lo bambó presenta gaire un aspècte uniforme. N'existisson mai d'un milièr d'espècias amb las seunas caracteristicas. Seguent lo luòc ont buta, la natura del terranh, lo clima, l'altitud, pòt èsser fòrça diferent de talha, de forma, quitament de color.

== Classificacion dels *Bambusoideae* ==

== Cultura ==
[[Fichièr:Bamboo forest, Taiwan.jpg|thumb|Sèlva de bambó a [[Taiwan]].]]
A causa de la florason aleatòria du bambó, la cultura modèrna se fa amb porreta d'un tròç de rizòma servat amb las racinas. Lo bambó deu aver a l'entorn de quatre ans per poder èsser metre en porreta. Se pren un tròç de tres clèg consecutius per ne far una porreta.
Los plants joves demandan d'ombra per rafrescar las racinas superficialas e los brots joves. Après d'ans lo fuelhatge sufís a portar l'ombra necessària.
Se planta la mòta de rizòmas dins una tèrra fresca e umida, plan assecada en ivern. La plantacion se fa entre març e abril après las darrièras geladas o entre agost e setembre. La mòta es d'en primièr banhada en fasent atencion que se trenca pas puèi plaçada dins un sol trabalhat mesclat amb de terranha. Se cobrís fin finala de tres bonas jaças de torba. Un paissèl pòt èsser util. Assagar un còp per setmana pendent l'estiu. Atencion, las racinas e rizòmas son envasissentas e empachan lo rèsta de la vegetacion.
Al començament de prima, cal copar las tijas inutilas au ras e abondar lo sol s'es paure.

== Utilizacion ==
=== Emponts ===
[[Fichièr:Always a Work in Progress (Augapfel).jpg|thumb|Emponts de bambós a Shanghai]]
Lo cluèg de bambó es utilizat per sa resisténcia e sa leugieretat pels emponts dels [[Gratacèl]]s. D'entre los dètz mai nauts del mond, aqueles del [[Two International Finance Center]] () e [[Central Plaza]] () de [[Hong Kong]], la [[Jin Mao Tower]] () de [[Shanghai]], lo [[Shun Hing Square]] () [[Shenzhen]] o lo [[Citic Plaza]] () de [[Guangzhou]] (Canton), en [[China]], tanben s'utilizèron aquel material.

=== Escritura e dessenh ===
Lo bambó es tanben utilizat en [[dessenh]] e en [[pintura]], coma aisina per dessenhar amb la [[tinta de China]].

=== Bambó e environament ===

Es una graminèa linhosa. Pòt fixar 30 % mai de CO<sub>2</sub> que los arbres fuelhoses, fins a  de CO<sub>2</sub>/ha/an ( per una sèlva de fuelhoses). Libèra doncas 30 % d'oxigèn mai que los arbres. L'estrechor de las fuèlhas melhoran l'infiltracion de l'aiga dins lo sol (dos còps mai qu'una sèlva de fuelhoses). Limita l'erosion dels sols (mercé à son malhum racinari pro dens sus 60 centimètres de prigondor) e restaura de sols apaurits. S'utiliza per melhorar l’eliminacion de qualques toxinas del sol ([[fitoremediacion]]), e sa cultura demanda pauc o pas d'engrais, nimai de produchs fitosanitaris.<br />
Dins l'encastre d'una utilizacion del bambó dins la construccion coma material ecologicament performant, una equipa olandesa comparèt l'emprenta ecologica de l'acièr, del béton, de la fusta locala e exotica, e del bambó -importat de Costa Rica- per de construccions a çò lor. Es aquela del bambó qu'es mendra.
Mas cal tanben soslinhar que los bambós son repertoriats coma [[espècias invasivas]]. D'espèceias, per lors aptituds a s'espandre amb lors rizòmas, fan un vertadièr prejudici à la [[biodiversitat]] dels [[ecosistèma]]s, sonque a l'escala locala.

=== Planta alimentària ===
[[Fichièr:TakenokoBambooSprouts.jpg|thumb|Grelhs de bambó *(takenoko)* vendus al [[Japon]]]]
[[Fichièr:Panda eating Bamboo.jpg|thumb|Los [[panda gigant|pandas gigants]] se noirisson pas que de bambós.]]
Los [[grelh]]s de totas las espècias son comestibles, pasmens qu'uns pòdon èsser pro amars. [[Phyllostachys edulis]] fa l'objècte de culturas industrialas. Los brots joves son culhits, coma se fa amb los espargues, al moment que puntan de tèrra. Gaireben totas las espècias se manjan pas crudas per que amaras. Son bolhidas o rostidas dins lor envelopa, que se lèva après e se talhona los brots pels preparar en [[Salade (mets)|salade]], en fritura o en salsa. Los brots de qualques espècias *(Sasa)* pòdon èsser rostidas e majada dirèctament.
* De bambós son utilizats en [[fitoterapia]].
* Las [[grana]]s pòdon èsser moulues e fan una farina nutritiva.
* Se pòt cultivar jos forma de pesturas pel bestial. Los [[panda gigant|pandas gigants]] se noirisson pas que bambós.
* Dins l'alimentacion industriala s'utiliza la fibra de bambó per l'apondre a de preparcions coma los bistècs picats per un efièch d'estructura e sens cap de valor nutricionala.

=== Planta ornamentala ===

Los bambós son de plantas decorativas pel fuelham, que verd o mirgalhat de blanc o de jaune, per lors tijas, los clègs, coma aqueles del *Phyllostachys*, que la coulors sont variadas: verd, negre, jaune, pigalhat, raiat, eca., e per lor portadura, de la planta cobrissenta a bambó de granda talha. Son sovent utilizats en matas a la talvèra de las pèças d'aiga o en barranha ([[Phyllostachys nigra henonis]] o [[Phylostachys nigra boryana]]). Se ne pòt far de [[bonsaï]]s, amb per exemple lo *Phyllostachys humilis''.

### Pasta de papièr

Los bambós pòdon produire de pasta de papièr. Aquel usatge es fòrça ancian en China.

### Textil

Amb mai d'un milièr d'espècias conegudas e fòrça aplicacions, lo bambó conqueriguèt lo mercat del textil amb fòrça publicitat. Un procés similari a la transformacion de la pasta de papièr en raiona permet de cambiar la cellulòsa del bambó en viscòsa. En 2004, la China - primièr productor mondial de bambós - exportèt l'equivalent d'un milion de dollars de bambós destinats al sector del textil.

Fabricacion de tissu moleton, esponga, velors utilizats per la fabricacion de pèrnas lavablas (per que absorbant) e mai.

### Objèctes manufacturats
thumb|Grifolet de bambó.

Fabricacion de mòbles, postam, paissèls, canas de pèscas, arcs, instruments de musica de vent o de percussion, aisinas divèrsas (ventalhs, ombrelas, pòts à tabat, etuis, paniers…).

Après aver ensajat de centenas de substàncias, Thomas Edison imaginèt, en 1880, de montar sas ampolas de filaments de bambó carbonizats. E l'experiença capitèt.

### Construccion
thumb|Construccion en una setmana d'un ostal 100 % bambó certificat parasismic e paraciclonic
Se fa de construccions leugièras (ostalets, palfics, bugets). Simón Vélez es un dels arquitèctes màger dins la concepcion d'estructura en bambó.

## Notas e referéncias


## Voir aussi

### Referéncias taxinomicas
* 
* 
*