open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Infantariá mecanizada

L’**infantariá mecanizada** es una infantariá equipada de mejans blindats pesucs e qu'utiliza principalament de veïculs de combat d'infantariá (BMP-1, VBCI...), sostenguts per de carris de combat, sus lo prat batalher. Dins lei fòrças armadas modèrnas, una tala unitat ocupa generalament una plaça intermediària entre la division blindada, destinada a rompre lo dispositiu enemic, e la division d'infantariá « pura » encargada de l'ocupacion dau terren gràcias a l'utilizacion de veïculs de transpòrt de tropas.

Lo veïcul de combat d'infantariá es un veïcul armat per permetre lo transpòrt d'un grop de fantassins a proximitat de la linha dei combats. Dispausa generalament d'un blindatge sufisent per arrestar lei projectils deis armas leugieras e dei mitralhièras e un armament capable de tractar una gròssa diversitat d'adversaris (canon mitralhaire de 20 a 30 mm, missils anticarri...).

## Liames intèrnes

* Infantariá.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Peltasta

Lei **peltastas** son un tipe d'infantariá leugiera utilizada en Grècia dau sègle V au sègle II avC. Imaginats en Tràcia, èran equipats d'un bloquier leugier (lo *[[peltè]]*) qu'es a l'origina de lor apelacion. Sa mission èra d'assegurar la proteccion de la falanja que formava lo còr de la poissança deis armadas grègas. Per aquò, èran encargats de secutar lei peltastas o la falanja advèrs e de combatre lei cargas de cavalariá gràcias a de tirs de javelinas.

## Liames intèrnes

* Oplita.
* Infantariá.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Oxid d'azòt

Leis **oxids d'azòt**, notats **NO<sub>x</sub>**, son un ensemble de compausats quimics formats d'oxigèn e d'azòt que son gasós dins lei condicions normalas de temperatura e de pression. Son una compausanta majora de la pollucion de la societat industriala actuala car son principalament eissits de la combustion de combustibles fossils dins de motors termics. Lor ròtle dins la pollucion es multiple car son toxics, an de proprietats acidas marcadas e son de gas d'efiech de sèrra poderós. Leis emissions d'oxids d'azòt son donc l'objècte de reglementacions estrictas dins mai d'un país.

## Liames intèrnes

* Dioxid d'azòt.
* Monoxid d'azòt.
* Monoxid de diazòt.
* Pollucion.
* Trioxid de diazòt.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bilanç carbòni

Lo **bilanç carbòni** es un metòde de calcul deis emissions de gas d'efiech de sèrra liadas a la fabricacion d'un produch ò a la realizacion d'una activitat. Per aquò, assaia d'estimar leis emissions causadas per la fabricacion, la concepcion, l'utilizacion e l'eliminacion de l'objècte ò dau servici considerat. Es un otís important dei politicas environamentalas de la premiera partida dau sègle XXI destinadas a redurre l'intensitat dau rescaufament climatic globau.

## Liames intèrnes

* Gas d'efiech de sèrra.
* Rescaufament climatic globau.
* Jean-Marc Jancovici

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cromodinamica quantica

La **cromodinamica quantica** es una teoria fisica que permet de descriure l'interaccion fòrta, una dei quatre interaccion dau modèl estandard de la fisica modèrna. Elaborada de 1967 a 1973 per Hugh David Politzer (nascut en 1949), Frank Wilczek (nascut en 1951) e David Gross (nascut en 1941), explica leis interaccions entre quarks, antiquarks e gluons per l'existéncia de cargas de color. Lo tèrme « color » es unicament utilizat per l'analogia amb lo sistèma roge vèrd blau (RVD). Correspondon pas a una proprietat fisica dei quarks. Aquela carga pòu prendre sièis valors diferentas que son dichas « roge », « vèrd », « blau », « antiroge », « antivèrd » e « antiblau ». Un assemblatge de quarks es estable se sa color finala es blanca ò nul après addicion dei cargas de sei quarks. Aquelei particulas compausadas de quarks son dichas adrons. N'existís dos grops diferents :
* lei mesons son d'adrons de dos quarks, coma lei pions. contènon una carga de color e una carga d'anticolor.
* lei barions son d'adrons de tres quarks, coma lei neutrons ò lei protons, ò de tres antiquarks coma lei antineutrons ò lei antiprotons. Contènon siá una carga de cada color siá una carga de cada anticolor.


Fichièr:Quark structure pion.svg|Representacion d'un pion π+ format de d'un quark e d'un antiquark portaires cargas « blau » e « antiblau ».
Fichièr:Neutron quark structure.svg|Representacion d'un neutron format de tres quark portaires de cargas « roge », « vèrd » e « blau ».
Fichièr:Quark structure antiproton.svg|Representacion d'un antiproton format de tres antiquarks portaires de cargas « antiroge », « antivèrd » e « antiblau ».


Una consequéncia de la cromodinamica quantica es una proprietat fòrça particulara de l'interaccion fòrta qu'es dicha « libertat asimptotica ». D'efiech, au contrari de la gravitat ò de la fòrça electromagnetica que son intensitat demenís amb la distància, la fòrça de l'interaccion fòrta aumenta amb la distància. Es donc febla entre dos quarks situats a proximitat e permet lo desplaçament dei quarks au sen deis adrons. En revènge, es infinida entre dos quarks separats per una distància infinida. 

La consequéncia majora d'aqueu fenomèn es la dificultat d'extraire un quark. Aqueu fenomèn es dich confinament de color e enebís l'isolament d'una carga de color. Es donc impossible d'observar un quark liure. L'estudi dei quarks es donc un subjècte complèx car es necessari d'observar e d'interpretar seis efiechs sus d'autrei particulas, principalament leis adrons.

## Liames intèrnes

* Adron.
* Carga de color.
* Confinament de color.
* Interaccion fòrta.
* Libertat asimptotica.
* Quark.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Energia idraulica

[thumb|right|[Fotografia dau restanca idroelectric Hoover Dam en 1983.]]
thumb|right|Esquèma generau dau foncionament d'una restanca idroelectrica.

L’**energia idraulica** es l'energia producha per l'energia cinetica d'una massa d'aiga en movement. Aquela energia pòu èsser dirèctament utilizada coma dins un molin d'aiga. Pasmens, dins lo cas pus frequent, es convertit en energia electrica dins una centrala idroelectrica.

## Liames intèrnes

* Centrala idroelectrica.
* Energia renovelabla.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Comunautat d'aglomeracion de Pau Bearn Pirenèus

La **comunautat d'aglomeracion de Pau Bearn Pirenèus** (o **comunitat...**) qu'ei ua intercomunalitat  bearnesa, situada dens lo departament deths Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Lo son còdi SIREN qu'ei 200 067 254.

La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon, dens la varianta bearnesa.

## Istòria
La comunautat d'aglomeracion de Pau Bearn Pirenèus qu'estó creada lo 1er de gèr de 2017  per fusion enter :
* la Comunitat d'aglomeracion de Pau Pirenèus (14 comunas, residéncia: Pau); 
* la comunautat de comunas de Gave e Costalats (7 comunas, residéncia: Assat), a mens de las comunas d'Assat e de Narcastèth, qui partín tà la comunautat de comunas deu País de Nai; 
* la comunautat de comunas deu Miei de Bearn (14 comunas, residéncia: Puei de Lescar), a mens de las comunas de Cauviòs e Lòs e de Monmans, qui partín tà la comunautat de comunas deus Luis en Bearn. 

## Composicion

## Véder tanben

* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Nòtas
Bosons W e Z

Lei **bosons W e Z** son un ensemble de tres bosons, notats W+, W– e Z, que son lei bosons de mesura de l'interaccion febla.

## Liames intèrnes

* Bosons.
* Interaccion febla.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Comunautat de comunas deus Luis en Bearn

La **comunautat de comunas deus Luis en Bearn** (o **comunitat...**) qu'ei ua intercomunalitat  bearnesa, situada dens lo departament deths Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Lo son còdi SIREN qu'ei 200067239.

La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon, dens la varianta bearnesa.

## Istòria
La comunautat de comunas deus Luis en Bearn qu'estó creada lo 1er de gèr de 2014, per fusion de :
* la comunautat de comunas de Tèsa (creada lo 1er de gèr de 1997, 18 comunas, las deu canton de Tèsa, hòra Navalhas e Angòs, residéncia a Tèsa);
* la comunautat de comunas deu Lui de Bearn (creada lo 1er de gèr de 1991, 4 comunas, 2 deu canton de Morlans, 1 deu canton de Lescar, 1 deu canton de Tèsa, residéncia a Sèrras Castèth).

Lo 1er de gèr de 2017, que recebó per fusion, shens cambiar de nom :
* la comunautat de comunas deu canton de Garlin  (creada lo 28 de deceme de 1999 per transformacion d'ua estructura qui datava de 1973, 19 comunas, las deu canton de Garlin, residéncia a Garlin);
* comunautat de comunas deu canton d'Arsac (creada lo 1er de gèr de 1994, 23 comunas, las deu canton d'Arsac e Arrasiguet  residéncia Arsac e Arrasiguet).

Que i a donc comunas qui dintrèn en **2014** e comunas qui dintrèn en ***2017***.

## Composicion

## Véder tanben

* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Nòtas
Sant German de las Salas

**Sant German de las Salas** (fòrma supausada) (*Saint-Germain-de-Salles* en francés), es una comuna occitana de Borbonés situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben

## Liams extèrnes

## Nòtas
Soudat (grade)

**Soudat** es lo premier grade militar dins la màger part dei fòrças armadas dau mond.

## Liames intèrnes

* Grade militar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bata (vila)

**Bata** es la segonda vila mai granda de la Guinèa Eqüatoriala; es la capitala de la region continentala del país, Mbini, e de la província Litorala. A una populacion aproximada de 230.282 abitants
Generau de bregada

Un **generau de bregada** es un grade militar que correspond au premier nivèu deis oficiers generaus dins certanei fòrças armadas. Es generalament encargat dau comandament d'una bregada, es a dire de plusors regiments gropant  a  òmes.

## Liames intèrnes

* Bregada (unitat militara).
* Generau.
* Grade militar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Agéncia Espaciala de Catalonha

L**'Agéncia Espaciala de Catalonha** (abreujat AEC, en catalan *Agència Espacial de Catalunya*) es un projècte aprovat pel Conselh Executiu de la Generalitat de Catalonha lo 27 de octòbre de l'an 2020, e que se prepausèt coma objectiu lançar dos nanosatellits a la primièra mitat de l'an 2021.

## Referéncias
Canton de Monenh

Lo **canton de Monenh** qu'ei ua anciana division administrativa de Bearn, suprimida en 2015, situada dens l'arrondiment d'Auloron, lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region d'Aquitània, adara de Navèra Aquitània. Despuish 2015, las 8 comunas que son dens lo canton deu Còr de Bearn (burèu centralizator : Morencs). La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon, dens la soa varianta bearnesa.

## Composicion

## Istòria
Lo canton de Monenh que's creè en 1790 dens lo districte d'Auloron . 

En 1801, lo canton de Monenh qu'estó conservat .

A las eleccions departamentaus deu 22 de març de 2015, en aplicacion deu decret deu 25 de heurèr de 2014 qui delimita los cantons deus Pirenèus Atlantics, lo canton de Monenh qu'estó suprimit .

Lo 1er de gèr de 2017,  totas las comunas que passèn dens l'arrondiment de Pau.

## Véder tanben
* 
* Arrondiments deus Pirenèus Atlantics
* Cantons deus Pirenèus Atlantics
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Nòtas
Patrick Achi

**Patrick Achi** (París, França, 17 de novembre de 1955) es un òme politic de la Còsta d'Evòri de la maire bretona. Es president del conselh regional de Me dempuèi 2013.
Secretari general de la presidéncia, es lo 8 de març de 2021 es nommat primièr ministre interin pr'amor de la malautiá del titulari Hamed Bakayoko.
Region de Me

La **region de Me** (*région de La Mé* en francés) o **de Massan** (*du Massan* en francés) es una division administrativa e una collectivitat territoriala del Sud de la Còsta d'Evòri, dins lo districte de las Lagunas. Lo caplòc n'es Adzòpe. La superfícia n'es  km². Es dirigida per un prefècte de region e per un president del Conselh regional.
## Composicion
La region agropa quatre departaments: 
* departament d'Adzòpe
* departament d'Acope
* departament d'Alepe
* departament de Iacasse-Atòbro

## Istòria
La region es creada en 2011 jol nom de region de Massan. Pasmens s'utiliza sonque lo nom de region de Me.
## Ligams extèrnes
* site del conselh regional
## Referéncias
Comunautat de comunas de Lac-Ortès

La **comunautat de Lac-Ortès** (o **comunitat...**) qu'ei ua intercomunalitat  bearnesa, situada dens lo departament deths Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Lo son còdi SIREN qu'ei 200039204.

La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon, dens la varianta bearnesa.

## Istòria
Per arrestat prefectorau deu 4 de noveme de 2010 las comunautats de comunas d'Artés, de Lac, de Lagòr e de Monenh que fusionèn entà formar la comunautat de comunas de Lac. 

Lo 7 de seteme de 2012, qu'adoptèn lo principi de la fusion de: 
* la comunautat de comunas de Lac (creada lo 1èr de julhet de 1974 en tant que districte, 47 comunas, residéncia a Morencs);
* la comunautat de comunas deu canton d'Ortès (creada lo 1er de gèr de 1996, 13 comunas, residéncia a Ortès),
* dab integracion de la comuna de Bètlòc, deu Salias e shens intercomunalitat.

Que verifiquèn los conselhs municipaus de las comunas concernidas èran consents, puish lo prefècte deus Pirenèus Atlantics que prengó un arrestat lo 30 de mai de 2013 per tant de crear la Comunautat de comunas de Lac-Ortès lo 1er de gèr de 2014.

## Composicion

## Véder tanben

* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Nòtas
Joan Ros (1950-)

**Joan Ros** (en francés *Jean Roux*), nascut a Nimes en 1950, es un escrivan e traductor occitan d’Auvèrnhe. Es especialista del  dialècte auvernhat e pus generalament dels dialèctes nòrd-occitans de la region Auvèrnhe-Ròse-Aups.

Faguèt sas recèrchas dins l'enchastre o en partenariat amb las universitats Pau Valèri de Montpelhièr, l'Universitat Catolica de Lion o encara l'Institut d'Estudis Occitans e la region Auvèrnhe-Ròse-Aups. Es president de l'Institut d'Estudis Occitans del Naut Léger.
### Òbras
**Recèrchas en lingüistica**

*  *Ieu, parle occitan*, Escòla Occitana d'Estiu, Piquebol, 1983.
* *Vocabulaire occitan d'Auvergne et du Velay*, Institut d'Estudis Occitans, Orlhac, 1984
* (fr + oc) *L'auvergnat de poche*, Assimil, coll. « Assimil évasion », Chennevières-sur-Marne, 2002, 246 p. 
* *De la renaissance d’une langue occitane littéraire en Auvergne au début du XXe siècle, au travers des œuvres de Benezet Vidal et Henri Gilbert*, tèsi universitària, Universitat Pau Valèri-Montpelhièr III, 2020
* *Huit siècles de littérature occitane en Auvergne et Velay*, edicions EMCC, Lion, 2015 
* *Œuvres en occitan d'un républicain auvergnat (1798-1860)*, edicions EMCC, Liyon, 2016
* (dir. Jean-Baptiste Martin, collectif) *Trésor des fables d'Auvergne-Rhône-Alpes en occitan*, Universitat Catolica de Lion / EMCC, Lyon, 2018

**òbras literàrias**

*  *Lo secrèt de Mineta*, Institut d'Estudis Occitans, 1985
*  *Champeiradas*, Institut d'Estudis Occitans, colleccion , 2005 *Ciutats*, Institut d'Estudis Occitans, colleccion , 2008
*  *La Bòria delh bestial*, Traduccion de *[[Animal Farm]]* de George Orwell, edicions Ostal del Libre, Orlhac, 2013
*  *[[Nosautres]]*, Traduccion de *[[Мы]]* de Ievgeni Zamiatin, Letras d'òc, Tolosa, 2017

## Referéncias
Borbonés (omonimia)

**Borbonés** es un toponim occitan:
* Borbonés z-èra lo domeni dels ducs de Borbon
* lo departament de Borbonés creat en 1790 devenguèt rapidament lo departament d'Alèir.
Departament de Borbonés

Lo **departament de Borbonés** z-es una division administrativa de l’estat francés, escambarlat sobre lo nòrd dau domeni lingüistic occitan e lo sud dau domeni lingüistic francés, amb d’influéncias arpitanas a l’Èst.
Creat en febrièr de 1790, pren rapidament lo nom de departament d'Alèir.
## Referéncias
.357 Magnum

Lo **.357 Magnum** o **9 x 33 mm R** es una municion, destinada ai revòuvers e ai carabinas, introducha en 1934. Es un derivat dau .38 Special caracterizat per un alongament de l'estui. Es una municion polivalenta amb d'utilizacions possiblas per lo combat, per la caça o per lo tir esportiu. Es tanben una municion relativament poderosa que tira un projectil de 8 a 12 g a una velocitat situada entre 380 e 520 m/s.

## Liames intèrnes

* Carabina.
* Revòuver.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
5,56 × 45 mm Otan

Lo **5,56 × 45 mm Otan** es una municion destinada ai fusius d'assaut dei fòrças armadas de l'OTAN. Es un derivat dau .223 Remington que foguèt adoptat durant leis ans 1970-1980 per remplaçar lo 7,62 × 51 mm Otan qu'èra jutjat tròp pesuc e tròp poderós per d'armas leugieras. Es una municion de guèrra que tira un projectil de 2,59 a 4,86 g a de velocitats situadas entre 850 e 993 m/s. Permet lo combat a de distàncias de 250 a 400 m e sa forma e sa capacitat de se fragmentar permèton d'infligir de bleçaduras grèvas a un adversari. De mai, sa version de basa es capabla de traucar una placa de 10 mm d'acièr a 160 m e de 3 mm a 600 m.

## Liames intèrnes

* Fusiu d'assaut.
* OTAN.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Manuel Saturnino da Costa

**Manuel Saturnino da Costa** (Bolama, 29 de novembre de 1942 – Bissau, 10 de març de 2021) foguèt un politic de Guinèa Bissau que serviguèt coma primièr ministre de Guinèa Bissau del 26 de octòbre de 1994 al 6 de junh de 1997.
Ferran Civit

**Ferran Civit i Martí** (Espluga de Francolí, Conca de Barberà, 1977) es un politic catalan. Dempuèi 2015 es deputat dins lo Parlament de Catalonha. Foguèt membre del secretariat de l'Assemblada Nacionala Catalana e va fa partida de la candidatura de Amassa per l'Òc a las eleccions de 2015. Es president regional d'ERC al camp de Tarragona dempuèi 2015.

## Referéncias
Hamed Bakayoko

**Hamed Bakayoko** (1965–2021) es un òme politic e òme d'estat ivorian. Foguèt ministre de l'interior (2017-2020), puèi ministre de la defensa e primièr ministre de l'estat (2020–2021). Tanben foguèt cònse d'Abobo de 2018 a 2021. Moriguèt d'un cancer del fetge que se l'emportèt en qualques setmanas.
Nosautres

***Nosautres*** (títol original en rus: *Мы*) es un roman de sciéncia ficcion satiric escrit en 1920 par l'autor rus Ievgenii Zamiatin.
Lo roman foguèt publicat en rus a París en 1920, puèi en Union sovietica. Mas la publicacion del libre foguèt enebida en 1923. Victima de la censura staliniana, que criticava implicitament dins sos obratges de ficcion, Zamiatine s'exilièt a París en 1931.
Lo roman foguèt traduit en occitan per Joan Ros e sortiguèt a las edicions Letra d'òc en 2017.

## Resumit
Se tracta del jornal d'un òme del futur nomenat « D-503 ». Son trabalh consistís a fargar l*'Intégral*, una nau espaciala destinada a convertir las civilizacions extraterrèstras al bonur, que l'Estat unic pretend aver descobèrt. Durant lo roman, D-503 se maina que ven, malgrat el, de mai en mai trait per l'ancian monde caracterizat per la libertat, l'imprevisible e la precaritat del bonur.

Coma dins la màger part de las contrautopias (o distopias), l'Estat unic descrit dins lo roman es un Estat totalitari que pretend regir totas las activitats umanas (descritas amb precision dins la Taula de las oras) e far lo bonur de las gents al detriment de sas libertats individualas.
Canton de Laruntz

Lo **canton de Laruntz** qu'ei ua anciana division administrativa de Bearn, suprimida en 2015, situada dens l'arrondiment d'Auloron, lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region d'Aquitània, adara de Navèra Aquitània. Despuish 2015, las 8 comunas que son dens lo canton d'Auloron-2. La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon, dens la soa varianta bearnesa.

## Composicion

## Istòria
Lo canton de Vièla que's creè en 1790 dens lo districte d'Auloron . 

En 1801, lo canton qu'estó conservat dab lo caplòc trans.herit a Laruntz .

A las eleccions departamentaus deu 22 de març de 2015, en aplicacion deu decret deu 25 de heurèr de 2014 qui delimita los cantons deus Pirenèus Atlantics, lo canton de Laruntz qu'estó suprimit .

## Véder tanben
* 
* Arrondiments deus Pirenèus Atlantics
* Cantons deus Pirenèus Atlantics
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Nòtas
Kotava

Lo **kotava** (pr. còtavà) es una lenga artificiala internacionala, inventada en 1978 per la lingüista canadiana Staren Fetcey.

## Literatura
Dempuèi la siá creacion lo kotava a una literatura compausada per de tèxtes originals​ e de reviradas​.

## Ligams
* Wikipèdia en kotava
* Kotava.org
* Kotapedia
*Diccionaris kotava
*Scribd Kotava Group - Literatura, tèxtes e revirats en kotava (AVK)
*International-language.org
*Kotava forum
Léger Forés Aglomeracion

thumb|right|250px|Léger Forés aglomeracion dins la region Auvèrnhe Ròse Aups
**Léger Forés Aglomeracion** (en francés: *Loire Forez Agglomération*), es una comunautat d'aglomeracion francesa, situada dins lo departament de Léger e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups. Creada lo 1èr de genièr de 2017, amassa 87 comunas, e 109 553 abitants per una superfícia de 1321 km2. Lo capluòc n'es la vila de Montbrison.
### Geografia
Lo territòri reprend una granda part de Forés, region naturala e istorica, principalament localizada dins lo departament de Léger.

Comprend lo versant èst dels Monts de Forés, ont se trapan las Nautas Chaumas de Forés e la resèrva naturala regionala de las Jaçariás de Colleigne. Léger passa a l’èst, dins la plana de Forés. 

Qualquas comunas a l’oèst aderisson al parc natural regional Livradés-Forés. 

On tròba al nòrd-oèst l'estacion de montanha de Chalmasel e lo domeni nordic dau Naut Forés.
Clen (aiga)

**Clen** (fòrma etimologica; la fòrma moderna occitana es pas atestada. Veire la toponimia; *Le Clain* en francés) es una ribiera francesa d'importància mejana que raja dins las doas departaments de Charanta e Viena. Afluent gauche de Viena, donc un sosafluent de Leire.

## Idronimia
Las atestacions ancianas son *Clennus* au segle IX, *Clinnus* (pas datat), *Clennius* en 888, *Clinnius* en 924, *Clinus* entre 932 e 936, *Clinnus* en 938, *Clenus* en 962, *Aqua Clennis* en 1077, *Clienne fluvio* vers 1080, *fluvius Clenc* en 1083, *Clemnis* (pas datat), *Flumen Clin* vers 1120, *Ripparia de Clayn* en 1281, *La ryvere dau Cleyn* vers 1300, *Clanus* en 1311, *Le Clain* en 1403, *Le Clen* en 1405 e *Le Clan* en 1473.

## Nòtas e referéncias
Paulin Courtial

**Paulin Courtial** (nascut en 1988) es un musician e cantaire roergàs, professor de guitarra diplomat, qu'estudièt als conservatòris de musica classica de Rodés e de Tolosa. Participèt a divèrses projèctes musicals coma "decaDorum" (musicas tradicionalas revisitadas) o "PòmPogoDòm" (cançons enfantinas). Collaborèt tanben amb d'autres artistas occitans coma Arnaud Cance per la formacion "Mbraia"  en çò del labèl Sirventés o amb Alidé Sans per son disc "Henerècla". Se consacra uèi a un duo rock amb lo bateire Dimitri Kogane nomenat CXK (Courtial x Kogane), que après un primièr disc "Dirècte" sortit en 2019, sortís un EP novèl que li dison "Diga me" en març de 2021 .

**Paulin Courtial** es lo filh de Rosalina e Joan-Loís del grop Fai Lum.

## Referéncias
Comunautat de comunas de la Vath d'Aussau

La **comunautat de comunas de la Vath d'Aussau** (o **comunitat...**) qu'ei ua intercomunalitat  bearnesa, situada dens lo departament deths Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Lo son còdi SIREN qu'ei 246 400 337.

La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon, dens la varianta bearnesa.

## Istòria
La comunautat de comunas de la Vath d'Aussau qu'estó creada lo 29 de julhet de 1964 en tant que SIVOM de la Vath d'Aussau; que's mudè en comunautat de comunas lo 1èr de gèr de 2009.

## Composicion
Lo territòri de l'intercomunalitat que correspon exactament a dus ancians cantons : Arudi e Laruntz.

## Véder tanben

* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Nòtas
Folc III d'Anjau

**Folc III d'Anjau**, que li disián **Nerra**, en francés *Foulques III* (cap a 970 - Marçon, 21 de junh de 1040), foguèt lo quatren comte d'Anjau de 987 entrò la mòrt.

Folco Nerra foguèt una de las figuras pus marcantas entre la fin dau segle X e la prumiera mitat dau segle XI de l'Edat Mejana francesa, qu'assolidèt e alarguèt los domenis dau comtat d'Anjau e aumentèt son influéncia a la cor de França. , en tot persegre la construccion de fortalesas (coma Montbazon) e d'edificis religiós (coma l'abadiá de Beaulieu-lès-Loches, en 1007) en Anjau e en Torena; èra partisan de las «rotas comitalas», bastidas sul modèle roman. Folco èra d'un caracter impulsiu e contradictòri; emai se se comportava, en d'unas enchaisons, coma una persona vertadierament piosa, dins sos abús, ren podiá pas l'arestar, enquera mens los comandaments de Dieu. L'istorian francés Achille Luchaire qualifiquèt Folco Nerra: «un daus batalhaires pus agitats de l'Edat Mejana».
Batalha de Shiloh

[thumb|right|Situacion generala de la [Guèrra de Secession durant lo periòde de la batalha de Shiloh.]]

La **batalha de Shiloh** se debanèt dau 6 au 7 d'abriu de 1862 durant la Guèrra de Secession (1861-1865). Opausèt leis armadas unionista dei generaus Ulysses S. Grant e Don Carlos Buell ( òmes) ai tropas dei generaus confederats Albert S. Johnston e P. G. T Beauregard ( òmes). S'acabèt per una victòria nordista.

La batalha foguèt la consequéncia d'una temptativa sudista per s'opausar a la conquista de Tennessee per lo Nòrd. Un autre objectiu dei Confederats èra d'empedir leis Unionistas d'agantar Mississipí. Per aquò, lei Sudistas organizèron una ataca suspresa còntra lei fòrças de Grant avans l'arribada d'un important renfòrç menat per Buell. Lei Nordistas deguèron recular mai capitèron d'organizar una posicion defensiva sostenguda per plusors pèças d'artilhariá. Lo generau Johnston foguèt tuat durant aquelei combats e remplaçat per Beauregard. Aqueu darrier organizèt una ofensiva novèla mai Grant mantenguèt sa posicion. Lo 7, l'arribada dei tropas de Buell obliguèt lei Confederats d'ordonar la retirada vèrs lo sud. Espaventats per sei pèrdas, lei Nordistas assaièron pas de lei perseguir.

Lei pèrdas dau combat foguèron considerablas amb la neutralizacion de  soudats nordistas (au mens  tuats) e de  combatents sudistas (au mens  mòrts). La batalha de Shiloh foguèt ansin la batalha pus saunosa de l'istòria estatsunidencas fins a la batalha de Gettysburg en abriu de 1863. Jutjat responsable dau chaple, Grant foguèt relegat dins un comandament segondari onte demorèt durant quauquei mes.

## Liames intèrnes

* Guèrra de Secession.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fènix Tolosa Handbal

[alt=Photo de l'équipe lors de la victoire en finale du Challenge Marrane le 31 août 2014|drecha|vinheta|Fòto de l'equipa durant la victòria a lo Challenge Marrane lo [31 d'agost de 2014.]]
Lo **Fènix Tolosa Handbal** es un club de handbal occitan localizat a Tolosa. Lo club evoluciona dempuèi 1996 en campionat de França de 1a Division.

## Istòria
Ancorat dins l'istòria e l'economia localas, lo club fa son aparicion en 1964 gràcias als establiments aeronautics tolosans, jos l' apellacion ASEAT (**A**ssociacion E**s**portiva dels **E**stabliments **A**eronautics **T**olosans).

Al fil de son istòria, e a l'agrat de las evolucions, lo club se nomena successivament *[[Estadi Tolosenc]]*, *Sporting Tolosa 31*, *Tolosa Union Handbal*, *Tolosa Handbal*, puèi recentament, *FENIX Tolosa Handbal* (derivacion del fènix). 

## Ligams extèrns

* Site oficial del club
Comunautat de comunas deu Bearn deus Gaves

La **comunautat de comunas deu Bearn deus Gaves** (o **comunitat...**) qu'ei ua intercomunalitat  bearnesa, situada dens lo departament deths Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Lo son còdi SIREN qu'ei 200067288.

La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon, dens la varianta bearnesa occidentau.

## Istòria
La comunautat de comunas deu Bearn deus Gaves que's creè lo 1er de gèr de 2017. Resulta de la fusion de :
* la comunautat de comunas deu canton de Navarrencs, creada lo 1èr de gèr de 1994, residéncia a Navarrencs, 19 comunas;
* la comunautat de comunas de Salias, creada lo 1èr de gèr de 1995, residéncia a Salias, 11 comunas;
* la comunautat de comunas de Sauvatèrra, creada lo 1èr de gèr de 1996, residéncia a Sauvatèrra, 23 comunas.

## Composicion

## Véder tanben

* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Nòtas
Istre Provença Handbal

[vinheta|[Benjamin Massot-Pellet es jogaire de l'equipa dempuei 2014.]]
**Istre Provença Handbal** es un club de handbal occitan fondat en 1970 a Istre.

## Istòria
En 1985, Ignacy Pazur, internacionau polonés, entrainaire de l'equipa nacionala de Polonha puèi d'Argeria ven l'entrainaire qu'issa lo club a l'estanci nacionau.

Venceire dau Campionat de França de Division 2 en 1995, lo club accedís alara a l'elita. Tirat un retorn en D2 durant la sason 1997-1998, lo club evoluciona pendent 16 sasons en Division, emportant subretot la Copa de la Liga en 2009.

Lo club presidit per René Caruso e entrainat per Gilles Derot evoluciona dempuei la sason 2018-2019 en Campionat de França de 1a division (LIDL Star Liga).

## Liames extèrns

* Site oficiau dau club
Canton de Sauvatèrra (Bearn)

Lo **canton de Sauvatèrra** qu'ei ua anciana division administrativa de Bearn, suprimida en 2015, situada dens l'arrondiment d'Auloron, lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region d'Aquitània, adara de Navèra Aquitània. Despuish 2015, las 20 comunas son dens lo canton d'Ortès e Tèrras deus Gaves e de la Sau (burèu centralizator : Ortès). La lenga autoctòna qu'ei l'occitan gascon, dens la soa varianta bearnesa.

## Composicion

## Istòria
Lo canton de Sauvatèrra que's creè en 1790 dens lo districte d'Ortès . 

En 1801, lo canton de Sauvatèrra qu'estó conservat .

A las eleccions departamentaus deu 22 de març de 2015, en aplicacion deu decret deu 25 de heurèr de 2014 qui delimita los cantons deus Pirenèus Atlantics, lo canton de Sauvatèrra qu'estó suprimit .

## Véder tanben
* Pirenèus Atlantics
* Arrondiments deus Pirenèus Atlantics
* Cantons deus Pirenèus Atlantics
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Nòtas
Cloeira

Probablament la **Cloeira**, la **Cloera** o la **Cloira** (fòrmas etimologicas; la fòrma moderna occitana es pas atestada. Veire la toponimia; *Clouère* en francés) es una ribiera francesa que cola dins los departaments de Charanta e de Viena, en region Novela Aquitània. Afluent dreit de Clen, es donc un sosafluent de Leire per Viena.

## Idronimia
Las atestacions ancianas son *Cludra* en 799, *Cloderia* en 857, *Clodera* en 888, *Cludera* en 903, *Cloira* en 936, *Fluvius Clori* en 969, *La Cloère* en 1234, *La Cloyre* en 1281, *La Clueyra* en 1289 (en occitan ancian), *La Clouère* en 1398, *La Cloire* en 1403, *Cloeria* en 1404.

## Nòtas e referéncias
Benaize

Probablament la **Benesa**, la **Beneisa** o la **Benaisa** (*Benaize* en francés) es un cors d'aiga francesa, que cola dins los departaments de Cruesa, de Nauta Viena, d'Endre e de Viena, en regions Centre e Vau de Leire e Novela Aquitània.

Afluent d'Anglin, es donc un sosafluent de Leire per Gartempa, Cruesa e Viena. 

## Idronimia
Las fòrmas ancianas son *Beneysa* en 1274, *La Benayse* en 1453, *Rivière de Benoise* en 1481, *de Benaise, de Benoize, de Benoyse* en 1494, *La Benaize* en 1608.

## Nòtas e referéncias
Narbona Volei

Lo **Narbona Volei** es un club de voleibòl occitan fondat en 1963 e basat a Narbona, evolucionant dempuèi la sason 2013-2014 en Liga A (primièr nivèl francés). Jòga en ròsa e negre a l'Arena de Narbona (3 500 plaças). Lo subernòm del club es *Los Centurions*. 

## Ligams extèrns

* Site oficial del club
Casso (Agenés)

**Casson** o benlèu **Lo Casson** es una anciana parròquia d'Agenés e una anciana seccion cadastrala de Bonencontre. L'anciana parròquia èra tanben un pauc sul territòri del Pont del Casse.

Portava lo nom de parròquia de Sant Esteve del Casso, mas tanben de còps de Sant Pèire del Casso.

## Toponimia
* 1241: *Ecclesia de Cassono*
* 1520: *Prior de Cassone et rector ejusdem et Sancti Dionisii* .

## Referéncias
Montfranc (omonimia)

**Montfranc** es un toponim occitan:

* Montfranc, comuna de Roergue dins Avairon
* nom revolucionari de Sant Desdèir de La Seuva, comuna de Naut Léger dins Auvèrnhe-Ròse-Aups
* nom revolucionari de Torena, comuna de Corresa dins lo Lemosin
Montfranc (Velai)

**Montfranc** es lo nom donat a la comuna velava de Sant Desdèir de La Seuva au temps de la revolucion francesa.
Esclusa d'Arièjas

vinheta
L**'esclusa d'Arièjas** es una esclusa de cambra unica del canal del Miègjorn. Bastida cap a 1676, se tròba a 212,5 km de Tolosa a 9 m d'altitud. Las esclusas adjacentas son l'esclusa de Vilanòva a l'èst e l'esclusa de Besièrs, a l'oèst.

Es situada dins la comuna de Vilanòva de Besièrs dins lo departament d'Erau.
## Nòtas e referéncias
Glèisa de Sant Joan l'Evangelista d'Auvelhan

[vinheta|L'[absida romanica.]]
La **Glèisa de Sant Joan l'Evangelista** es una glèisa romanica situada a Auvelhan dins lo departament d'Aude e la region d'Occitània.

## Istòria
Al sègle IX, una modèsta capèla carolingiana se bastiguèt al lòc de la glèisa actuala: l'existéncia d'aquela capèla (situada jos la glèisa actuala) es atestada per un document de 895 que menciona una donacion «d'una pèça de vinha» facha a la glèisa d'Auvelhan.

En 1090, l'arquevesque Dalmace restaquèt la glèisa al Catedrala de Sant Just de Narbona e i creèt una comunitat de canonges

L'ancian edifici carolingian foguèt destruit a la debuta de la sègle XII per o remplaçar per una glèisa romanica mai majestuosa, dont rèsta principalament l'absida e la faciada oèst e son pòrge.

## Proteccion
La glèisa es classada al títol dels monuments istorics dempuèi lo 17 de febrièr de 1926.

## Nòtas e referéncias
Departament d'Albigés

Lo **departament d’Albigés** es una anciana division administrativa de l’estat francés, entièrament dins lo domeni lingüistic occitan.

Creat en febrièr de 1790, pren rapidament lo nom de **[[departament de Tarn]]** e lo numèro **77.**

## Referéncias
Arrondiment de Baiona

L**'arrondiment de Baiona** qu'ei ua division administrativa e ua anciana division electorau  francesa situada dens lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània. Las lengas autoctònas que son lo basco e l'occitan gascon.

## Istòria
L'arrondiment que's creè en 1800. Que'u modifiquèn en 1926 quan dispareishón los ancians arrondiments de Maulion e d'Ortès : l'arrondiment de Baiona que ganhè alavetz 4 cantons de l'ancian arrondiment de Maulion.

Dab la refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, lo nombre de cantons qu'estó dividit per dus, un canton navèth que pòt estar sus dus arrondiments. 

En 2017, que modifiquèn la composicion deus arrondiments per tau de'us adaptar aus limits de las intercomunalitats e de las circonscripcions legislativas. L'arrondiment de Baiona que perdó la comuna gascona de Gestars, qu'ei de la comunautat de comunas deu Bearn deus Gaves .

## Composicion dinc a 2015
Abans 2015 l'arrondiment que's compausava de 19 cantons:
* Canton d'Anglet Dessús
* Canton d'Anglet Devath
* Canton de Baiona Darrèr
* Canton de Baiona Davant
* Canton de Baiona Devath
* Canton de La Bastida de Clarença
* Canton de Biàrritz Darrèr
* Canton de Biàrritz Davant
* Canton de Bidaishe
* Canton d'Espeleta
* Canton d'Hazparne
* Canton d'Hendaia
* Canton d'Ihòldi
* Canton de Sent Estève de Baigòrri
* Canton de Sent Joan de Lus
* Canton de Sent Joan Pè de Pòrt
* Canton de Sent Palai
* Canton de Sent Pèr d'Irúber
* Canton d'Ustaritz

## Composicion de 2017 ençà
Lo nombre de comunas qu'èra de 123 en 2016 e de 122 en 2017, pr'amor deu passatge de la comuna gascona de Gestars de l'arrondiment de Baiona a l'arrondiment d'Auloron. 

## Nòtas
Joan Victòr Lalana

**Joan Victòr Lalana**, que ho un regent bearnés, prosator en  gascon, felibre, vadut lo 17 de julhet de 1849 a Lagòr e mòrt lo 9 de genèr de 1925 a Bidaishe.

## Biografia
En 1868 que sortí de l'Escòla Normau de Lescar  e que viengó institutor, a Bidaishe, dens lo departament deus Baishs Pirenèus en 1870.

Que ho membre de l'Escòla Gaston Fèbus, associacion fondada en 1897 per Simin Palai e Miquèu de Camelat ; ne ho *capdau* (president) en 1919, après Adrien Planté (de 1897 a 1911) puish Louis Batcave (de 1912 a 1918).

Que ho elejut majorau deu Felibritge en 1905.

## Òbras
Las òbras literàrias e tribalhs de Joan Victòr Lalana que son en bearnés.

### Contes e òbras en pròsa
Los *«*&nbsp;*Contes populaires du Béarn recueillis en langue béarnaise*&nbsp;» que horen publicats en 1890 peu prumèr còp.

* *Contes populaires du Béarn*
* *Coundes biarnés, couéilhuts aüs parsàas miéytadès dou péys dé Biarn*
* *Lou Prousèy d'û biarnés, coundes et histoerots*
* *Ue Benyence / Ua Vengença*

### Revistas
Que contribuè a la revista *Reclams de Biarn e Gasconha* (*Échos de Béarn et Gascogne*) 

### Diccionari
Joan Victòr Lalana que collaborè au *Dictionnaire du béarnais et du Gascon modernes* de Simin Palai. Que’s morí sèt ans abans la publicacion de la soa prumèra edicion.

## Nòtas e referéncias
Cetona

Lei **cetonas** son una familha de compausats quimics organics de formula generala R–CO–R'. Son de derivats d'alcòl qu'an un ròtle important dins la quimia modèrna en causa de sa reactivitat. An d'aplicacions dins la fabricacion de medicaments, de polimèrs plastics o de perfums. Certanei cetonas son tanben utilizadas coma solvent.

## Liames intèrnes

* Acid carboxilic
* Alcòl
* Aldeïd
Canton de La Bastida de Clarença

Lo **canton de La Bastida de Clarença** qu'ei ua anciana division administrativa, suprimida en 2015, situada dens l'arrondiment de Baiona, lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region d'Aquitània, adara de Navèra Aquitània. Despuish 2015, 2 comunas (Briscós e Urt) que son dens lo canton de Niva-Ador (burèu centralizator : Moguerre) e las autas 3 dens lo canton de País de Bidaishe, Micse e Ostabarés (burèu centralizator : Sent Palai). La lenga autoctòna per 2 comunas, La Bastida de Clarença e Urt, qu'ei l'occitan gascon, dens la soa varianta baionesa e lo basco per las autas 3.

## Composicion

## Istòria
Los cantons de La Bastida de Clarença e d'Isturits (?) que's creèn en 1790 dens lo districte de Sent Palai . 

En 1801, lo canton de La Bastida de Clarença qu'estó conservat e lo d'Isturits (Sent Martin d'Arberoa per Cassini) suprimit .

A las eleccions departamentaus deu 22 de març de 2015, en aplicacion deu decret deu 25 de heurèr de 2014 qui delimita los cantons deus Pirenèus Atlantics, lo canton de La Bastida de Clarença qu'estó suprimit .

## Véder tanben
* Pirenèus Atlantics
* Arrondiments deus Pirenèus Atlantics
* Cantons deus Pirenèus Atlantics
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Nòtas
Leis Aigas Ladas

**Leis Aigaladas** es un quartier dau 15en arrondiment de Marselha.

Lo rèi Rainier i aviá a mai d’una bastidas (uei destruchas). La carriera centrala dau vilatge es la *carriera Rainier d'Anjau*.

Se ditz que la santa Maria Magdalena passava aquí quand anava a la Santa Bauma, e dormiá dins una bauma, encara visibla dins la glèisa dau vilatge.

Un ermitage arroinat se tròba dins una bauma situada dins lo bauç de la riba drecha dau riu.

## Toponimia
Lo nom deriva dau latin *Aqua lata*, significant « aigas abondantas »: d'efiech, mai d'una font, e quitament un riu i davala en cascadas. *Aygas ladas*, 25 novembre 1318 (ch. Arch. de Sant Victor).
Serinhac (omonimia)

**Serinhac** es un toponim occitan:
* una comuna d'Agenés, Serinhac del Puègbodon o de Lausun
* una comuna de Brulhés, Serinhac o Serinhac de Garona
* una comuna de Carcin, Serinhac
* una comuna de Lomanha, Serinhac
Jos la forma afrancesada **Sérignac** es tanben:
* una anciana comuna de Charanta, Serinhac, ara part de Chalais
* una comuna de Lengadòc, Ortons, Serinhan e Quilhan, en francés *Orthoux-Sérignac-Quilhan*
Campanha de Vicksburg

[thumb|right|[Litografia de 1863 representant lo passatge de la flòta de Grant davant lei fortificacions de Vicksburg.]]

La **campanha de Vicksburg** es un ensemble d'operacions militaras que se debanèron dau 26 de decembre de 1862 au 4 de julhet de 1863 durant la Guèrra de Secession. Opausèt l'armada unionista dau generau Ulysses S. Grant ai fòrças confederadas dau generau John C. Pemberton. S'acabèt per una victòria dau Nòrd, succès que foguèt la premiera etapa dins la desfacha dau Sud.

## Contèxte

A la fin de 1862, lo Nòrd èra en superioritat numerica mai aviá de dificultats importantas per combatre lo Sud que dispausava de tropas pus experimentadas. Pasmens, maugrat una tiera d'ofensivas arrestadas, lo Nòrd aviá enregistrat quauquei succès coma la presa per suspresa de la Nòva Orleans (1 de mai de 1862) e la conquista de Tennessee a l'eissida de la batalha de Shiloh (6-7 d'abriu de 1862). A tèrme, aquelei succès menaçavan de copar lo territòri dau Sud. Per aquela rason, lei Confederats fortifiquèron la vila de Vicksburg, situat sus una bòna posicion defensiva, lòng de Mississipí.

## Debanament

[thumb|right|Esquèma generau de la campanha de Vicksburg durant leis operacions de [1863.]]

L'ofensiva nordista còntra Vicksburg comencèt en decembre de 1862 per d'operacions preliminàrias que permetèron d'organizar una ataca dirècta a partir dau 26. Pasmens, entre genier e març de 1863, lei paluns de Mississipí bloquèron aisament totei lei projèctes de Grant (construccion d'un canau, ataca per de rius segondaris... etc.).

Finalament, a la fin d'abriu, lo cap unionista decidèt de cambiar totalament de plans. Gràcias a de fintas destinadas a atraire l'atencion de Pemberton vèrs lo nòrd, poguèt embarcadar sei fòrças, passar de nuech davant la garnison de Vicksburg e desbarcar au sud de la vila. Aquò li permetèt de trobar de rotas practicablas. De mai, lo movement susprenguèt lei Sudistas que reagiguèron tardivament. Aprofichant aqueu retard, Grant poguèt atacar vèrs lo nòrd per se plaçar a l'èst de Vicksburg e isolar sei defensors entre Mississipí e son armada.

La temptativa de sortida de la garnison foguèt rebutada a la batalha de Champion Hill (16 de mai de 1863). Aquò permetèt ai Nordistas de començar lo sètge dirècte de la vila lo 18 de mai. La garnison resistiguèt amb acarnament car dispausava d'una artilhariá poderosa. Pasmens, lei còntra-ofensivas sudistas per liberar la vila dempuei l'èst mau capitèron, e la vila capitulèt lo 4 de julhet de 1863.

## Consequéncias

Lei pèrdas umanas de la campanha foguèron relativament equilibradas amb aperaquí  tuats e bleçats dins lei rengs nordistas e  dins aquelei dau Sud. Pasmens,  Confederats foguèron capturats. De mai, après la presa dei darrierei posicions sudistas lòng de Mississipí, lo territòri dei rebèls èra desenant copat, çò que privèt leis armadas sudistas dei renfòrç en provenància de Tèxas.

## Liames intèrnes

* Batalha de Champion Hill.
* Guèrra de Secession.
* Sètge de Vicksburg.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de la Nòva Orleans (1862)

[thumb|right|Representacion dau naviri amirau de [David Farragut|Farragut durant lei combats còntra Fort Jackson.]]

La **batalha de la Nòva Orleans** se debanèt dau 16 d'abriu au 1 de mai de 1862 durant la Guèrra de Secession. Opausèt un còrs expedicionari e una flòta nordista dirigit per l'amirau David Farragut ai garnsions sudistas cargadas de protegir la vila. Pasmens, lei [Estats Confederats d'America|Confederats]] avián negligit d'organizar una defensa eficaça. Ansin, en defòra dei fòrts Jackson e Saint Philip que resistiguèron dau 16 au 28 d'abriu, lei Nordistas trobèron ges de resisténcia significativa e la vila foguèt aisament conquista après la capitulacion dei doas garnisons.

En causa de son importància, la Nòva Orleans foguèt l'enjòc d'una còntra-ofensiva dau Sud. Pasmens, de problemas d'organizacion alentiguèron lo projècte, çò que permetèt ai Nordistas de renfòrar sei defensas e de reprimir durant lei faccions pus favorablas a la Confederacion. Ansin, l'ataca sudista foguèt aisament arrestada a la batalha de Baton Rouge lo 4 d'aost de 1862.

## Liames intèrnes

* Guèrra de Secession.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
338a division d'infantariá (Alemanha)

La **338 division d'infantariá** (**338. Infanterie-Division** en alemand) es una division de la *[[Wehrmacht]]* durant la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945). Formada lo 9 de novembre de 1942, foguèt desplegada lòng dau litorau mediterranèu entre Mauguiò e Sausset dei Pins de febrier de 1943 a aost de 1944. Obligada de se retirar vèrs lo nòrd per la vau de Ròse après lo desbarcament de Provença, foguèt en partida destrucha a la batalha de Montelaimar dins la temptativa deis Aliats d'enceuclar la 19a armada alemanda (21-28 d'aost de 1944). Tornada formar a partir dei rèstas de divèrseis unitats, demorèt engatjada sus lo frònt occidentau onte foguèt destrucha dins la Pòchi de Ruhr en abriu de 1945.

## Liames intèrnes

* Batalha de Montelaimar.
* Pòchi de Ruhr.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canton de La Vit de Lomanha

Lo **canton de La Vit de Lomanha** es ua anciana division administrativa de Gasconha, suprimida en 2015, situada dens l'arrondiment dels Sarrasins, lo departament de Tarn e Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. Las 14 comunas son ara dens lo canton navèth de Garona Lomanha Brulhés (burèu centralizator : Sent Micolau de la Grava).La lenga autoctòna deu canton es l'occitan gascon, dens sa varianta orientala, dambe fenomèns de transicion cap au lengadocian (enonciatius pas totjorn presents). 

## Composicion

## Istòria
Lo canton se creè en 1790 dens lo districte de Leitora deu departament deu Gers.

En 1801, lo canton de La Vit de Lomanha estó conservat .

A las eleccions departamentaus deu 22 de març de 2015, en aplicacion deu decret n° 2014-273 deu 27 de heurèr de 2014, lo canton estó suprimit .

## Véser tanben
* Tarn e Garona
* Arrondiments de Tarn e Garona
* Comunas de Tarn e Garona

## Nòtas


## Nòtas
Comunautat de comunas de la Lomanha Tarnegaronesa

La **comunautat de comunas de la Lomanha Tarnegaronesa** es ua intercomunalitat  gascona, situada dens lo departament de Tarn e Garona e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Lo son còdi SIREN es 248200065.

La lenga autoctòna es l'occitan gascon de Lomanha.

## Istòria
La comunautat de comunas de la Lomanha Tarnegaronesa se creèc lo 2 de junh de 1997. Mansonvila quitèc la CC lo 1er de genèr de 2014 per aderir a la Comunautat de comunas de las Duas Ribas.

Abans la partença de Mansonvila, la comunautat de comunas corresponèva a la totalitat de las comunas deu canton de Bèumont de Lomanha (composicion abans 2015) e deu canton de La Vit de Lomanha.

## Composicion

## Véder tanben

* Comunas de Tarn e Garona

## Nòtas
Francis Turcan

**Francis Turcan** (1912 - 8 de decembre de 1968) es un òme politic que foguèt premier cònsol dau Martegue de 1946 a 1947 e de 1959 a 1968. Inicièt lo periòde de modernizacion de la vila que durèt de la fin deis ans 1950 au començament deis ans 1990. Foguèt remplaçat a sa mòrt per Paul Lombard que contunièt sa politica e demorèt premier cònsol dau Martegue fins a 2009.

Emplegat administratiu, Francis Turcan venguèt premier cònsol dau Martegue en 1946 dins lo contèxte de la Liberacion. Sòci dau Partit Comunista Francés, succediguèt a Jacques Toulmond qu'aviá ocupat lo pòste en 1945-1946. D'efiech, en causa de sei pèrdas durant la guèrra, lei comunistas avián obtengut la direccion de la vila après l'expulsion deis Alemands en aost de 1944. Pasmens, Turcan foguèt batut ais eleccions de 1947 e 1953 per Paul Pascal (SFIO) que poguèt aprofichar lo sostèn de la drecha.

Dins aquò, la perseguida de l'industrializacion de la region renforcèt pauc a pauc la posicion dei comunistas. De mai, l'aumentacion rapida de la populacion martegala entraïnava de problemas grèus en causa de la manca d'infrastructuras modèrnas. En 1959, la lista PCF foguèt donc elegida e Turcan venguèt tornarmai premier cònsol dau Martegue. Deguèt faciar una situacion malaisada, totjorn marcada per una aumentacion rapida de la demografia amb  abitants en 1954 e  en 1968. Inicièt donc la modernizacion de la vila gràcias a de trabalhs importants dins totei lei domenis : pònts sus lei canaus de la vila, construccion de lotjaments sociaus, organizacion de la regia deis aigas, melhorament dau sistèma d'evacuacion deis aigas, construccion dau licèu Paul Langevin... etc.

Uei, l'estadi e una avenguda importanta dau Martegue pòrtan son nom.

## Liames intèrnes

* Lo Martegue.
* Paul Lombard.
* Partit Comunista Francés.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Thongloun Sisoulith

**Thongloun Sisoulith** (en lao, ທອງລຸນ ສີສຸລິດ; nascut en 1945) es lo president actual de Laos.
Samia Suluhu Hassan

**Samia Suluhu Hassan** (n. 1960) es una femna politica de Zanzibar, e la presidenta actuala de Tanzania.