Tolosan (sosdialècte)

Lo **tolosan** es una varietat occitana parlada dins l'airal de Tolosa. Aqueste sosdialècte lengadocian meridional presenta d'afinitats e de transicions marcadas amb lo gascon. Sa varianta orientala es plan vesina de la vila mondina e mai s'i installèt istoricament dins qualques barris, que Tolosa es la capitala d'aquel airal mixt e doncas la ciutat per excelléncia ont se va trabalhar e far de comèrci. Per encausa d'aqueste ròtle la Gasconha tolosana a son torn recebèt una influéncia lengadociana marcada e se presenta actualament coma un espandi de transicion amb son article *le* e la *h* gascona per exemple.

La percepcion de diferéncia dialectala es remarcada simbolicament per un mot en l'expression de la salutacion: *cossí*. aquest emplèc faguèt que los locutors gascons designavan amb l'escais *les cossís* los lengadocians de Tolosa, perque los gascons dison "coma va?" e pas "cossí va?".

Un dels escrivans mai importants e representatius del país mondin e de sa varietat es Pèire Godolin.

### Limits entre gascon e lengadocian
 
Los limits entre lo gascon e lo lengadocian son plan coneguts dempuèi l’enquèsta d'Edoard Bourciez en 1895. Son consideradas gasconas las comunas ont la *-f-* es remplaçada per una *-h-*. Atal, avèm la lista que seguís per la Nauta Garona [g : gascon. lg : lengadocian.] : Sent Cesert (g), Launac (g), Larrà (g) / Granada (lg). Daus (g) / Mervila (lg). Ausona (g), Selh (g), Bausèla (g), Còrnabarriu (g), Colomèrs (g) / Blanhac (lg). Pibrac (g), Legavin (g), Fontanilhas (g) / Salvetat Sant Gièli (lg). Plasença de Toish (g), Cunhaus (g) / Tornafuèlha (lg). 

Los barris de Tolosa de Sent Martin deu Toish e Sent Simon (g) e totes les autes barris de Tolosa (lg).

Portèth (g), Pinçaguèl (g), Ròcas (g), Murèth (g) / La Crotz Falgarda (lg). Pins e Justaret (g), Labarta de Lèsa (g) / Goirans (lg), Clarmont le Fòrt (lg). Le Vernet (g) / Venèrca (lg).

Lagardèla de Lèsa (g) / Grepiac (lg). Beumont de Lèsa (g), Aurivalh (g) / Miramont (lg). Lagraça-Diu (g), Poi Danèu (g), Mauressac (g) / Autariba (lg). Espèrça (g) / Galhac Tolzan (lg).

### Fonetica

* *jo* se pronóncia [ju] 
* "puèi",  "despuèi" sonan [pèy], [despèy]

### Morfologia
* L'article definit masculin es *le* al singular e *les* al plural. En contacte amb una consonanta levat de [p], [t] o [k] ven [lej], [li]) e [li] dins lo barri de Sant Çubran de Tolosa: *lis amics*. L'article definit femenin plural *las* ven en contacte amb consonanta levat de [p], [t], [k] [laj]).

Sas formas contractas son:

a + le(s) > al(s)
de + le(s) > del(s) ([dez/deiz] davant vocala e [dej] davant consonanta manca [p], [t], [k] 
entà + le(s) > ental(s)
ende + le(s) > endel(s)
per + le(s) > pel(s)
sus + le(s) > sul(s)

[au/as, déu/dés, éntau/entàs, éndeu/éndés, péu/pés, so/sos]

* Lo tolosan utiliza totjorn lo partitiu *de*. Ex.: *as de mica*, *jo vòli de crostas*; *aquò es de vin doç*.

* Pòstposicion del pronom, non solament après los imperatius, mas encara après los infinitius (dins la lenga dels sègles XVI e XVI, aquel usatge èra gaireben general). Ex. Venjar-se ; per saludar-la ; anar-i ; venir-ne ; portar-o ; far-las espelir ; tirar-me quicòm ; parlar-li.

* Perifrasa d'iteracion "tornar a + v. inf." : Ex. : *Tornaràs pas mai a intrar*.

### Conjugason
La primièra persona del vèrb "èsser" es "som" o "soi" [sun] e de *conèisser* es *conegui*.

* Lo present de l'indicatiu dels vèrbs en -ER, -RE, -E es en -en e lo dels vèrbs en -IR s'acaba en -issen	

Segon Schnakenburg en 1840:
* Al present de l'indicatiu lo vèrb 'aver' fa: *èi, as, a, avèm, avètz, an* e 'èstre' fa: *som/soi, ès/siás, es, siam/èm, siatz/ètz, son*

'anar' fa: *vau(c), vas, va, anam/anèm, anatz, van*

* A l'imperfach la primièra conjugason es: *parlavi, parlavas, parlava, parlaven, parlàvetz, parlavon*; la seconda: *rendiá, rendiás, rendiá, rendiam, rendiatz, rendian*; la tresena: *rostissiá, rostissiás, rostissiá, rostissiam, rostissiatz, rostissian*. 

* Al preterit la primièra conjugason es en -èr-, -èg- o -èv- : *parlèri/parlègui/parlèvi, parlèras (?) o parlères/parlègues/parlèves, parlèt/parlèc, parlèrem/parlèguem/parlèvem [-m], parlèretz/parlèguetz/parlèvetz, parlèron (?) o parlèren/parlèguen/parlèven*; la seconda: *rendèri, rendèras, rendèt, rendèrem, rendèretz, rendèron*; la tresena: *rostiguèri/rostiquèri, rostiquèras, rostiquèt, rostiquèrem, rostiquèretz, rostiquèron*. (mòure: *mògui/mòvi*)

* Lo vèrb 'aver': *auguèri/augèvi, auguères/augèves, auguèt/auguèc/augèt/augèc, auguèrem/augèrem, auguèretz/augèretz, auguèron/augèven*
* Lo vèrb 'èstre':  *fosquèri, fosquères/fogués, fosquèt/fosquèc, fosquèrem/foguèrem, fosquèretz/foguèretz, fosquèron/foguèron*

* Al futur las conjugasons son totas parièras: *parlarèi, parlaràs, parlarà, parlarem, parlaretz, parlaràn*. 'aver fa': *aurèi/aurè, auràs, aurà, aurem, auretz, auràn* e 'èstre': *serai/serèi, seràs, serà, seram, seratz, seràn*

* Al condicional son totas parièras: *parlariá(i), parlariás, parlariá, parlariam, parlariatz, parlarian*. 'èstre' fa: *siriái/seriá, siriás, siriá, siriem, siriatz, sirian

* Al subjontiu present la primièra conjugason es: *parle, parles, parle, parlem, parletz, parlen/parlon*, la seconda: *rendòi == DE VERIFICAR! ==, rendas, renda, rendam, rendatz, rendon*; la tresena: *rostigòi, rostigas, rostiga, rostiqan, rostigatz, rostigan*. (Far: * fasam* (=fagam)

'aver' fa: *aja/auja, ajas, aja, ajam, ajatz, ajan* e 'èstre' fa: *siá, siás, siá, siam, siatz, sián*

* Al subjontiu imperfach la primièra conjugason es: *parlessi, parlessas, parlessa, parlèssem, parlèssetz, parlèsson*, la seconda: *rendessi, rendessas, rendessa, rendèssem, rendèssetz, rendèssan*; la tresena: *rostiguessi, rostiguessas, rostiguessa, rostiquèssen, rostiguèssetz, rostiguèssan*.

'aver' fa: *aguessa/auguessa, agueessas, aguessa, aguèssem, aguèssetz, aguèssen* e 'èstre' fa: *foguessa/fosquessa, foguessas, foguessa, foguèssem, foguèssetz, foguèssen*

* Lo participi passat de 'aver' es *agut* o 'augut* e lo de 'èstre* es *estent*.

Per mai d'informacions sus las conjugasons tolosanas *Tableau synoptique et comparatif des idiomes populaires ou Patois* de J. F. Schnakenburg

=== Lexic ===

Mots e locucions exclusivas (o partejadas amb un o mants dialèctes occitans), aicí los 63 primièrs dels 798 resultats per la mencion "Toul." al diccionari de [[Loís Alibèrt]] e lo diccionari occitan-francés de [[Nicolau Rei Bèthvéder|Nicolas Rey-Bèthbéder]] e d'autras fonts.

* ac: o, ac gasc. (pronom neutre)
* acampar, v. tr. conduire un tropèl als camps, lo menar pàisser 
* acelar v. abrigar
* (a)charrat: passerat (fr. moineau)
* acojolar v. coconejar
* acojolar (s’) v. s'acocolir
* adessiatz interj. prononciacion de 'adieu-siatz'
* afisorlar: desgordir, afirolar (Aude)
* afiu, m. ardor, vam
* agit,-ida a. adrèit, biaissut ; aisit
* agorrudar (s'), v. tr. fr. Se blottir; s'accroupir, s'asseoir sur les talons
* agradèla: orselha (Rumex acetosa)
* agrassolièr: fr. groseillier
* agrò??, m. pollèn, espèrma; lactància
* ahilar v. agusar, afilar
* alba : sause (tanben emplegat)
* albre: aubre, aibre
* aubin, m. (Lupinus albus)
* alhassa: alh salvatge (Allium vineale e divèrses)
* alibòr: elebòr
* alinjar v. tr. provesir de linge
* alispal: alispada (fart de còps)
* almòina, f. almòsna
* amarraire,-a a. avar
* amassa, adv. ensemble
* amaurocar v. metre lo desordre
* apachaunar v. apachonar
* aparrat: passerat (fr. moineau)
* apatrassar (s'), v. tr. s'espaterrar ("S'étendre de son long")
* ambe: amb
* apuèi [apèy] prep. après
* apèch, m. aglan o gland??
* apedanhar, v. tr. elevar de bas en aut
* apitarrar, v. tr. et tr. assadolar, afartar
* arbelha, f. fr. Gesse chiche, jarosse (Lathyrus cicera)
* argentièr m. Cistus
* arjalàs m. argelàs
* armaus m. armòlh, m. (Atriplex hortensis)
* arrocar (s’) v. s’accroupir
* aseraut: lat. Acer campestre
* atraç m. amàs, pilòt
* atraçar, v. tr. Traçar un camin; amassar petit a petit
* auberja: persèc (s'i ditz tanben pressèc, pressèga)
* aubre: aibre
* auèi: uèi
* augneta, f. (Molinia caerulea) 
* auqueta, f.  (Lampsana communis)
* auriòla, f. (Centaurea calcitrapa)
* avant: abans
* avasar v. tr. e tr. emplir de tèrra 
* avelhèr m. bergeronnette (aucèl)
* averigar, v. tr. verificar
* babís m. (Onopordum acanthium)
* badafi (a) loc. adv. a rofle, a baudre
* badòrca, f. caforna, turna, soda, sodòt (endacòm mai: tuta)
* balafi (a), loc. adv. a rofle, a baudre
* baleja f. escoba.
* balejar v. escobar
* balet, m. galariá pichona al darrièr estatge d'un ostal
* balòcha f. fèsta locala, bal
* banhetja, f. borratge
* baratar v. tr. e intr. parlar tòrt e a drech, bavardar
* baula f. (Anthriscus cerefolium)
* baume de font m. (Mentha aquatica)
* bequèina, f. Animal fantastic 
* becut m. céser
* bedòs, -òssa, adj. e s. quèc
* berret de capelan m. fr. fusain
* biardar v. intr. S'enfugir, far fugida
* bibòtis interj. chut(-mut), cala! 
* bigard m. mostic que non pica
* biscolon m. Ficaria ranunculoides)
* biule m. (Populus alba)
* blaisan m. (Euphorbia esula, falcata, helioscopia, sylvatica)
* blanca f. agaça
* blasèra, f. (Acer campestris)
* blasinièr, m. (Cercis siliquastrum)
* blat marés m. blat d'Espanha; blat banhat (donar  *): enganar
* blaus, m. pl. bolet pernicieux
* blavàs m. (Polygonum fagopyrum)
* bleta f. bleda-rave
* bochòrla/botiòrla f. bocerla ; esquirau
* boharica f. veissiga
* bohòla m./f. vantard,a
* bolòfa f. balòfa, aròfa, bòlfa, òlfa, òlba (fr. balle des céréales) 
* bòrda de las vacas f. estable
* bòria f. abitacion
* brauta f. baldra, baudra, brauda
* brave,-a: gròs,ssa (un brave mòrs de carn)
* ça que la/çaquelà conj./ad. pasmens, totun, emper (lemosin)
* caboçat m. graulhet
* càiger vi. càder, caire
* caijuda f. casuda, caseguda
* calimàs: canicula
* camusseta f. cambriòla
* canh,a n. can,a, gos, ssa
* caravat (a) loc. ad. de cavalgons, a cambarèlas 
* carièra f. cadièra (rotacisme)
* carrelòt m. carrerron, carreròt
* caucic m. cardon (planta)
* cela f. abric ; tenguètz-vos a la ~ al reveire
* clarièja f. ariège, m. (Smilax aspera)
* clucas f. pl. besiclas, bajaulas
* còit,a a. cuèit,a
* colac: alausa (peis. Clupea alausa)
*colendron ('rasim de colendre' dins Òlt) fr. groseiller rouge ou des jardins
* delavàs m. avèrsa
* despenjar vt. despéner, descrocar (de cortinas, un quadre…) ; ~ le telefòne
* despuèi [despèy]
* diguens m. dedins ;  interior (cf. gascon 'deguens, dehens')
* dimarts [dimar(t)s]
* díver m. deure
* díver vt. devoir. 'diu' : el/ela deu
* dornèr m. aiguèra
* draubir vt. (d)obrir
* eishantar v. espantar
* ende: per (cf. 'entà' gascon)
* entà: en çò de
* eres: eles
* escàiger (s’) vp. escàder, escaire (advenir)
* escaigença f. asard m. ; coïncidéncia.
* escàiger vi. escàder, escaire ; arribar
* escàiger (s’i) vi. reussir (vt.) m’i soi escaijut : ai escadut.
* escaijuda f. escaduda, escasuda (succès)
* escantir v. amortar, atudar, esténher. ~ la lutz : atudar
* escaplevar [éskalléwa] v. bascular
* escarbilhat,  -ada fr. dispos
* fòïna f. fagina, faïna
* fòrça ad. plan, mot, hèra (gascon) ; ~ plan : fòrt plan
* gafet,a n. dròlle, a; jove, a aprendís, sa
* gat pudís: pudís
* grafús adj. pudent, grossièr
* gratolha f. pessigola
* grèpia/grepia f. manjadoira (dels animals o de Nadau)
* hauguèra f. falguièra.
* haugar m. falguerar
* hèr vt./vi. faire, far ; agir ; formar. hèr-s’i : s’aplicar, s’esforçar, trabalhar de valent. hèr a (+ nom deu jòc) : jogar a. Hè a las cartas : jòga a cartas. 
* hèr (se) vp. se faire, se far ; devenir (per evolucion naturala o professionala) ; s’adaptar ; se nommar. Se hè Labòrda : se sona Labòrda
* herum m. odor fòrta f., lengabit, escaufit
* hisança f. fisança, confiança. 
* hisar vt. fisar, confiar. Me hisi a tu : te fau fisança.
* hoa f. tartarassa (aucèl)
* hòc m. fuòc ; incendi
* hormic m. formiga f.
* jamès ad. jamai
* jassers [ja'ses] ad. ièr al ser
* jaupar v. (gos)
* jaupet m. (gos)
* lauseta f. (a)laudeta (aucèl)
* lèg, lèja a. laid,a lag, latja
* leit: lièch
* limac m. cagaraula
* liset m. anaduèlh
* lotra f. loira, lúria (*loiria* dins Tarn)
* mai adv. mas, mès
* majòfa : majofa (tanben emplegat)
* malaut,-ausa a. malaut, a
* mauagit,-ida a. maladrech, a, malbiaissut, -uda ; dificil, a
* mauescàiger (s'i) vp. non escàder/escaire. s’i es mauescaijut : non a escadut/escasut.
* mauescaijuda f. escac, fach de non escàder/escaire
* mès adv. mas
* mesoth m. mica ; mesolha
* milh m. maís
* monilh: embonilh
* mòrs m. bocada, morcèl, pauc
* mos pr. pers. nos. Mos vesèm : nos vesèm (tanben s'i ditz 'nos')
* nauca f. nauc, abeurador
* neit: nuèit
* nenèt,a  mf. nen, a
* nisèr m. nis (que s'i diu tanben)
* nisar vt. nidar, nisar
* nosar vt. nodar, nosar
* òc: o, ac gasc. (pronom neutre)
* ortic: ortiga
* pagèra f. soca, soc (fusta)
* palagrilla f. andusac ("Sorte de bêche à deux pointes munie d'un talon pour l'enfoncer dans 
la terre")
* paliure m. (Paliurus australis) 
* patana f. patata, trufa
* patanat m. ragost de patatas
* pigòta f. variòla
* pilòt m. pila, modòl
* pinca f. pintada, pincarda
* pinqueta f. pintada, pincarda ; fig pop neneta (fr. nana, nénette)
* plan ad. fòrt, tras que (fr. très)
* pleja f. pluèja
* polida f. mostela
* puèi [pèy]
* quaucòm pr. ind. quicòm (que tanben s'i ditz)
* racinaira: mercanda d'èrbas medicinalas
* randolh: rata penada
* ratacauda: rata penada
* reponchon m. (Campanula rapunculus)
* rat calhòl m. fr. loir
* res: res, ren
* ríser vi. rire
* roge,-oja  a. rog/roge, -ja
* ruca  f. canilha (bèstia) (cf. cevenòl 'eruga').
* sanglòt m. sanglòt
* shascla f. soqueta, buscalha
* siès a. num. sièis.
* soc de nadau m. soca de Nadal
* soent: sovent
* tampar v. tancar (uelh, botiga)
* tanbens ad. tanben
* targaina/targanha  f. aranha
* tataranha  f. aranha
* tesson m. pòrc
* teule m. teulat (teit de teules)
* tust m. (fam.) fr. antisèche, pompe (de 'tustar' copiar)
* tustet m. plasentaria que consistís a tustar a una pòrta puèi s'enfúger autanlèu ; blaga telefonica f.
* vedèth,-èra mf. vedèl, vedèla
* vénguer vi. venir/véner, provenir
* vita f. vida
* volom m. ant. pila, pilòt 
* vrespalh m. vespertinada, repais de la tantossada
* vrespalhar vi. vespertinar, far lo repais de la tantossada
* vude, -a a. voide, a
* vudar vt. voidar

## Exemple de tèxte en tolosenc

Le Ramelet Moundi, Prumiero floureto. Pèire Godolin 1617 (extrach)

*Grafia originala:
*Siôn quitis dan les que dounon del nas à la lengo moundino, tant per nou se poude pas enprigoudi dedins la couneissenço de sa gracio, coumo per nous fa creire qu'elis an troubat la fabo à la coco de la sufisenço. Acampen le mesprèts dan le mesprèts, et de toutos lours paraulos uflados et trufandièros fazan autant de mobles de boudouflo, (...)*

*Grafia classica:
*Siam quitis damb les que donan del nas a la lenga mondina, tant per non se poder pas emprigondir dedins la coneissença de sa gràcia, coma per nos far creire qu'elis an trobat la fava a la còca de la sufisença. Acampèm le mesprètz damb le mesprètz, e de tota lors paraulas unfladas e trufandièras fasam autant de mòbles de bodofla.*

## Ligams
* Gramatica de l'occitan tolosan

* Diccionari occitan (gascon tolosan) - francés, Nicolas Rey-Bèthbéder

* Diccionari francés - occitan (gascon tolosan), Nicolas Rey-Bèthbéder

* Estudi d'un contact dialectau, Vincent Rivière

* '''Le dictiounari moundi''' diccionari de la lenga tolosana

* Taula de conjugason dels vèrbs en occitan tolosan

* Gramatica sintetica del parlat de Sent Lis

* Dictionnaire de la langue toulousaine

* Dictionnaire patois-français à l'usage du département du Tarn, Léger Gary, IEO París, Castras, 1845 

* libre en occitan tolosan ''Martanèl cent ans a…'' de Laurent Ruffié, Pinçaguèl, 1996

* Lexic botanic de l'occitan tolosan, in ''Flore de Toulouse ou description des plantes qui croissent aux environs de la ville'', D. J. Tournon

Lingüistica > Lenga > Occitan > Lengadocian > Tolosan