open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Departament de Tarn

Lo **departament de Tarn** es una division administrativa francesa que curbís un territòri complètament occitan. Lo nom li ven de l'aiga del meteis nom. Fa partida de la region administrativa d’Occitània.

Lo prefectura es Albi, e l'unica josprefectura Castras. La populacion oficiala es de  abitants (). Lo còde geografic oficial es **81**.

Una collectivitat territoriala desconcentrada, tanben apelada departament de Tarn, es administrada pel Conselh departamental de Tarn.
## Istòria
thumb|left|450px|Mapa del departament a sa creacion
Lo departament d’Albigés es creat a partir d'una part de la província de Lengadòc lo 3 de febrièr de 1790. Es devesit en 5 districtes (Albi, Castras, Galhac, La Cauna e La Vaur), e lo capluòc a Castras. Pren rapidament lo nom de Tarn. Lo capluòc passa a Albi en 1795.

En 1797, escàmbia de cantons amb lo departament d'Erau.

En 1800, es devesit en 4 arrondiments: Albi, Castras, Galhac e La Vaur. En 1926 los arrondiments de Galhac e La Vaur son suprimits e annexats per los d’Albi e Castras.

En 1960 es restacat a la circonscripcion d'accion regionala (region en 1972) de Miègjorn-Pirenèus. En 2016 ven part de la region d’Occitània.

### Eraldica
Tarn a pas d’escut oficial.
Pasmens dins l’Armorial de Traversier (1842) e l’Atlas de Levasseur (1854) s’utilizava l’escut d’Albi, sens lo solelh nimai la luna.

COA of Tarn département (Levasseur Atlas).svg|Escut del departament segon l’Atlàs de Levasseur (1854)
Blason_département_fr_Tarn.svg|Escut propausat per Robert Louis (annadas 1950) pel departament

Blason ville fr Albi (Tarn).svg|Escut modèrne de la ciutat d’Albi
Blason ville fr Castres (Tarn).svg|Escut de la ciutat de Castras
Blason ville fr Gaillac (Tarn).svg|Escut de la ciutat de Galhac
Blason ville fr Lacaune (Tarn).svg|Escut de la ciutat de La Cauna
Blason ville fr Lavaur (Tarn).svg|Escut de la ciutat de La Vaur


### Còdis
A sa creacion, lo departament reçaup lo numèro **77** que se gardarà entrò la fin del sègle XIX. 

De 1901 a 1928, Tarn es dins l'arrondiment mineralogic de Tolosa: los veïculs son immatriculats **T**.

De 1928 a 1951, los veïculs del departament son immatriculats **XV** a **XZ**. 

Lo còdi de departament **81** es atribuït a Tarn en 1943 pel servici nacional de l'estatistica francés (vengut INSEE en 1946). Aquel còdi apareis de 1951 a 2009 suls veïculs immatriculats dins Tarn. La pòsta francesa l'adòpta en 1964.

Lo servici europèu d'estatistica (Eurostat) li atribuís en 1979 lo còdi NUTS-3 **FR627**. Lo 21 de novembre de 2016, reçaup lo còde **FRJ27** qu'es valedor per la transmission de donadas estatisticas a partir del 1èr de genièr de 2018.

## Véser tanben
* Lista de las comunas de Tarn
## Referéncias
Economia de Croàcia

Una de las pus ricas republicas de l'anciana Iogoslavia, Croàcia sofriguèt severament los efièches de la guèrra civila, entre 1991 e 1995. La produccion queiguec e la economia perdèt las primièras pòrtas d'inversions que foguèron dirigidas dins los païses del Èst Europèu après la casuda del Mur de Berlin.

Actualament Croàcia es un país candidat a l'entrada dins l'Union Europèa.

## Nòtas & referéncias
Adolfo Bioy Casares

Adolfo Bioy Casares (n. en 1914, m.1999) foguèt un escrivan argentin de novèlas e ficcion, d'origina bearnesa. Amic e collaborator de Jorge Luis Borges, qu'escrivón amassas e alavetz, que signavan Bustos Domec (per 'mor Domec qu'èra lo nom de l' ajòu bearnés de Bioy Casares).

## Romans (títols en espanhòl)
* *La Invención de Morel* (1940) (ficcion)
* *Plan de invasión* (1945)
* *El sueño de los héroes* (1954)
* *Diario de la guerra del cerdo* (1969)
* *Dormir al sol* (1973)
* *La aventura de un fotógrafo en La Plata* (1986)

## Libres
* *Prólogo* (*1929)
* *17 disparos contra el porvenir* (1933)
* *La estatua casera* (1936)
* *La trama celeste* (1948)
* *Luis Greve, muerto* (1937)
* *Las vísperas de Fausto* (1949)
* *Historia prodigiosa* (1956)
* *Guirnalda con amores* (1959)
* *El lado de la sombra* (1962)
* *El gran serafín* (1967)
* *El héroe de las mujeres* (1978)
* *Historias desaforadas* (1986)

==Trabalhs amb la collaboracion de [[Jorge Luis Borges]]==
:(escrichs amb lo pseudonim H. Bustos Domecq)
* *Un modelo para la muerte*
* *Libro del Cielo y del Infierno*
* *Las Crónicas de Bustos Domecq''
Vladímir Nabòkov

**Vladímir Nabòkov** (n. en 1899, m. 1977) foguèt un escrivan rus, sustot conegut pel roman *Lolita* (1955).
Nelly Sachs

left|80px|

Nelly Sachs (n. en 1891, m.1970) foguèt una escrivana, dramaturga e poèta alemanda. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1966.

## Liames extèrnes
*  Nelly Sachs (Deutsche Biographie)
Luigi Pirandello

Luigi Pirandello (n. en 1867, m.1936) èra un escrivan  italian dels mai importants. Compausèt fòrça poesias, de comédias e tanben de romans. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1934.

## Poesia

Pirandello compausèt de poesias pendent gaireben trenta annadas, dempuèi 1883 fins a 1912. Sas òbras liricas se pòdon pas encabir dins cap de movement literari de son temps, mas presentan en fach de moduls expressius e de formas metricas tradicionalas.

Lo primièr recuèlh *Mal Giocondo* (1889), que Pirandello n'aviá ja entamenat l'escritura a setze ans, exprimís l'encontre entre l'armonia classica e lo present illusòri e dissolut. Los autres recuèlhs son: *Pasqua di Gea* (1891); las *Elegie Renane* (1895) modeladas sus l'influéncia de lad *[[Elegie Romane]]* de Goethe e la *Zampogna* (1901). Lo darrièr recuèlh es *Fuori di chiave* amb de tèmas umoristics.
Jean-Jacques Rousseau

Jean-Jacques Rousseau (n. en 1712 a Genèva, m.1778) foguèt un escrivan, filosòf e musician genevés d'expression francesa. Foguèt un dels pus importants filosòfs dal Sègle dei Lutz, totun las siás idèas e lo sieu caractèr l'opausèron sovent a d'autras illustrats e als ideals del movement.

La filosofia politica de Rousseau se situa dins lo corrent contractualista dels filosòfs britanics dels sègles XVII e XVIII, e lo sieu famós *Discors sus l'origina e fondaments de l'inegalitat entre los òmes* es concebut coma un dialòg dobèrt amb l'òbra de Thomas Hobbes. Precursor de la pensada democratica, lo sieu ponch de partida es una critica contra l'ingenuitat de la pensada illustrada, mai que mai en lo prètzfach que l'Illustracion autregèt a la cultura e a la coneissença coma provedidor de bontat. Defendèt que la cultura es una capa de convencions e procediments arbitraris que se superpausa a l'òme originari, aquò es, natural, e que doncas *falseja e pervertís las condicions superioras que l'èsser uman possedís de manièra intrinseca. L'artificialitat de las nòrmas forman la societat e lo lengatge dels divèrses pòbles, que negan als individús la possibilitat d'una realizacion plena coma talas e pervertisson lo sieu èsser natural. La siá consideracion de l'èsser uman coma individú cultural met los fondaments de l'etnologia modèrna, coma soslinhèt Claude Lévi-Strauss. 

La siá òbra iconoclasta prefigura las teorias evolucionistas de Charles Darwin. Lo sieu eiretatge de pensador radical e revolucionari es probablament melhor exprimit en la siá frasa pus celèbra, contenguda dins lo *Contracte Social*: . Las siás idèas politicas influiguèron a la Revolucion Francesa e al desvolopament de las teorias liberalas e nacionalistas. Es conegut, particularament, per los sieus trabalhs sus l'òme, la societat e l'educacion.
Gamal Abdèl Nassèr

[thumb|200px|Gamal Abdèl Nassèr e [Nikita Khrushchov]]

**Gamal Abdèl Nassèr** o **Nassèr** (*Jamal Abd an Nasir* en arabi) (15 de genièr de 1918 - 28 de setembre de 1970) foguèt cap d'Estat d'Egipte entre 1954 e l'annada de la seuna mòrt, 1970. Lo seu govèrn foguèt socialista, mantenguèt relacions melhoras amb lo blòc de l'URSS que non pas amb lo mond occidental. Foguèt tanben reformista (bastison del Canal de Suèz e de la Restanca d'Assoan), nacionalista, independentista e anticolonialista. L'ideologia panarabista, nomenada *nasserisme* en lo seu onor, aguèt fòrça seguidors dins lo mond arabi dins las annadas 1950-1960; encara uèi, Nassèr i es considerat coma un simbòl de dignitat e de libertat.

## Ligams extèrnes
*  Gamal Abdel Nasser at The Internet Name Database
Clarice Lispector

**Clarice Lispector**, nascuda **Haia Pinkhasovna Lispector** (1920 - 1977) foguèt una escrivana brasilièra, nascuda en Ucraïna.

Lispector es considerada una de las pus importantas escrivanas brasilianas del sègle XX. Aperten a la tresena fasa del modernisme, lo de la *generacion del 45* brasilièr. De malaisit classament, ela meteissa definissiá lo sieu estil coma un "pas-estil". E mai se la siá especialitat es estada lo relat, daissèt un legat important en romans, coma *A paixão segundo G.H.* e *A Hora da Estrela*, en mai d'una produccion mendre en libres infantils, poèmas e pintura.

## Libres
(títols originals)
* *Perto do Coração Selvagem* (1944)
* *O Lustre* (1946)
* *A Cidade Sitiada* (1949)
* *Alguns Contos* (1952)
* *Laços de Família* (1960)
* *A Maçã no Escuro* (1961)
* *A Legião Estrangeira* (1964)
* *A Paixão segundo G.H.* (1964)
* *O Mistério do Coelho Pensante* (1967)
* *A mulher que matou os peixes* (1968)
* *Uma Aprendizagem ou O Livro dos Prazeres* (1969)
* *Felicidade Clandestina* (1971)
* *A imitação da rosa* (1973)
* *Água Viva* (1973)
* *A Vida Íntima de Laura* (1974)
* *A Via-crucis do Corpo* (1974)
* *Onde estivestes de Noite* (1974)
* *A hora da Estrela* (1977)
* *Para não Esquecer* (1978)  
* *Quase de Verdade* (1978)
* *Um Sopro de Vida* (1978) 
* *A Bela e a Fera* (1979)
* *A Descoberta do Mundo* (1984)
* *Como Nasceram as Estrelas* (1987)
* *Cartas perto do Coração* (2001)
* *Correspondências* (2002)
Bunzac

**Bunzac** (qu'a lo mesme nom en francés e en occitan) es una comuna occitana situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.

## Geografia
### Comunas limitròfas

## Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
*  - ''; au segle XVIII (Cassini).
## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de Charanta
### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Chantresac

**Chantresac** (*Chantrezac* en francés) es una anciana comuna situada dau departament de Charanta e de la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.
Fusionet emb Romasieras e Loberc Mas Diu per formar la comuna de Romasieras Loberc en 1970.

## Nòtas e referénicas
Sauset (Gard)

**Sauset** (*Sauzet* en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Gard e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.

Sos abitants se dison *las Sausetièras* e *los Sausetièrs*..
## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants.

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Veire tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Nòrma de l'Escòla del Pò

La **[[nòrma de l'Escòla dau Pò|nòrma de l'Escòla del Pò]]** o **nòrma de l'Escòla dau Pò** *(normo de l'Escolo dóu Po)* es una nòrma lingüistica (una codificacion) que fixa la lenga occitana dins sa varietat cisalpenca (lo vivaroalpenc de las Valadas Occitanas, dins l'estat italian). Aquela nòrma se limita a l'ortografia, compren pas de codificacion de la lenga parlaa. Donc, sovent, en se limitant a l'ortografia, òm l'apèla la **grafia de l'Escòla del Pò** o la **grafia Pò** o **grafia concordaa**. 

La nòrma de l'escòla del Pò fai concurréncia a la nòrma classica. Deriva majoràriament de la nòrma mistralenca. Foguèt creaa en 1971 per l'associacion *l'Escòla del Pò* o *l'Escòla dau Pò* *(l'Escolo dóu Po)*, que foguèt una seccion efemèra del Felibritge dins las Valadas Occitanas (l'associacion arborava la forma *dau [dóu]* coma en provençal puslèu que la forma *del/dal* de las Valadas). Aquela associacion durèt pas longtemps mas sa nòrma a contunhat d'existir fins aüra.

Los principis de la nòrma de l'Escòla del Pò consistisson:
* A notar solament los parlars locals de las diferentas localitats, sens ges de prescripcion orala nimai de fixacion d'una varietat estandard. Dins aquela nòrma, s'accèptan totas las interferéncias de l'italian o del francés.
* A notar solament los fonèmas. I a ges de letra muda ni de grafia etimologica.
* A notar aqueles fonèmas segon de convencions venent del francés, coma *ou* per los fonèmas . Mas s'utiliza tanben los grafèmas *nh* per  e *lh* per  coma dins la nòrma classica (s'abandona lo grafèma afrancesat *gn* per  de la nòrma mistralenca). Se nòta sempre *s* per lo fonèma  e *z* per lo fonèma : abandonan las distincions etimologicas *s, ss, c, ç* per  e *s, z* per  que son tipicas de las nòrmas classica e mistralenca.

La nòrma de l'Escòla del Pò trobèt un usatge majoritari dins l'occitan escrich de las Valadas Occitanas, entre los ans 1970 e 1990. Dempuei la fin dels ans 1990, la nòrma classica es majoritària. La revista cisalpenca *Occitània Viva (Ousitanio Vivo)* accèpta solament la nòrma classica e la nòrma de l'Escòla del Pò.

D'autras grafias an existit dins las Valadas Occitanas durant lo sègle 20, mas son fòrça minoritàrias encuei. La nòrma mistralenca es utilizaa per l'associacion Combascura (Coumboscuro). S'es vist de «grafias fonematicas» qu'utilizavan de grafèmas non tradicionals en occitan coma *k* o *w*. Enfin, i a agut de grafias italianizaas.

## Comparason entre las diferentas grafias de l'occitan





## Vejatz tanben
* Lingüistica
** Nòrma lingüistica
*** Nòrma mistralenca
*** Nòrma classica
*** Nòrma bonaudiana
* Occitan
* Felibritge

## Liams extèrnes
* Gran diccionari de la lenga alpina orientala (en grafia de l'Escòla del Pò)
Porfirio Díaz

**José de la Cruz Porfirio Díaz Mori**, militar (general), foguèt president de Mexic en doas ocasions: entre 1876 e 1880, e entre 1884 e 1911.
Ocean Atlantic

L**'ocean Atlantic**, es un dels cinc oceans de la Tèrra. Es situat entre America a l'oèst e Euròpa e Africa a l'èst.

L'ocean Atlantic ocupa una conca alargada en forma d'S espandida del nòrd al sud e devesida en Atlantic nòrd e Atlantic sud pels corrents eqüatorials a una latitud de 8° nòrd. L'Atlantic es ligat a l'ocean Pacific per l'ocean Artic al nòrd e pel pas de Drake al sud, e tanben per un passatge artificial qu'es lo canal de Panamà entre l'America del Nòrd e l'America del Sud.
A l'èst, la linha que dessepara l'Atlantic de l'ocean Indian es lo meridian 20° èst. L'Atlantic es despartit de l'ocean Artic per una linha que va de Groenlàndia fins al nòrd de Norvègia.

thumb|right|250px

Cobrissent aproximativament 20% de la superficia terrèstra, l'ocean Atlantic es lo segond per òrdre d'importància aprèp l'ocean Pacific.
Ambe las seunas mars adjacentas, ocupa una aira de , e sens elas . L'aira de tèrra que drena a l'Atlantic es quatre còps aquela del Pacific o de l'ocean Indian. Lo volum d'aiga es de  ambe las seunas mars adjacentas e  sens elas. La prigondor mejana es de 3926&nbsp;m. La prigondor maximala es de 8605&nbsp;m dins la fòssa de Puerto Rico.

L'ocean Atlantic a de còstas descopadas irregularas amb fòrça baias, golfes e mars:

-Mar Cariba               -Mar Mediterranèa
-Golf de Mexic                     -Mar Negra
-Golf de Sant Laurenç              -Mar del Nòrd
-Baia d'Hudson                     -Mar Baltica
-Baia de Baffin                    -Mar de Barents
-Mar de Norvègia-Groenlàndia         -Mar de Weddel

Una autra caracteristica es que lo seu nombre d'illas es pro redusit:

-Illas Svalbard o Spitsbergen
-Groenlàndia
-Islàndia
-Fernando de Noronha
-Açòres
-Madèira
-Canàrias
-Cap Verd
-Bermudas
-Índias Occidentalas
-Ascencion (illa)
-Santa Elena
-Tristan da Cunha
-Falkland Malvinas
-Georgia del Sud
-Cariba

## Articles connèxes

* Mar Oceana
* Atlantida
* Mar
* Ocean
Pedraforca

La **Pedraforca** ("pèira forcada"), es una de las montanhas mai emblematicas de Catalonha. Aquela montanha ten una forma particulara amb dos pics despartits per una enforcadura: *lo Pollegó Superior* de 2497&nbsp;m e *lo Calderer* de 2491&nbsp;m. En 1982 la Pedraforca foguèt declarada pargue d'interès nacional en Catalonha. Los vilatges pus vesins son Gósol e Saldes.
Lo massís de la Pedraforca es situat dins los Pirenèus catalans, al nòrd-oèst de la comarca de Berguedà.
Confolent

**Confolent** (o **Cofolenç**, o **Confolenç**, o **Cofolents**; *Coufoulens* en nòrma mistralenca; *Cofolens* en occitan ancian; *Confolens* en francés) (pron. [kufuˈleⁿ] dins los ranvers de  l'endrech e  [kufuˈlens] en occitan meridionau) (*Confolens* en francés), es una comuna d'Occitània, en Lemosin, e es la capitala dau parçan de Cofolentés. Es situada dins lo departament de Charanta (Charanta Occitana) e la region de Novela Aquitània.

Segon Xavier Lansade, lo parlar de la comuna es lo lemosin.

## Geografia

### Localizacion

### Comunas confrontantas

## Toponimia
Son nom (atestacion en latin de 1025-1028, *Confolentis*) ven dau latin *confluentes* (cors d'aigas que s'unisson).

## Istòria
Sieti de comtat en 1789, emb 10 parròfias (o partidas) dependentas.

Lo 1er de genièr de 2016 la comuna de Confolent fusionèt amb sa vesina Sent German sus Vinhana.

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna
## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de Charanta
### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Tractat de Corbeil (1258)

Lo **Tractat de Corbeil** es un acòrdi que foguèt signat l'11 de mai 1258 a Corbeil (Illa de França) entre Jaume Ièr d'Aragon e Loís IX de França.

La mòrt de Raimon Berenguièr V de Provença en 1245 e lo maridatge de la seuna filha Beatritz amb Carles d'Anjau (fraire de Loís IX) e la mòrt de Raimon VII de Tolosa (que sa filha èra maridada amb un autre enfant de l'ostal francés) aviá aflaquit la posicion de l'ostal d'Aragon-Catalonha.

Per aquel tractat:

*La filha de Jaume I, Elisabèt se deviá maridar amb Felip, eiretièr de Loís IX.

*Lo rei de França renonciava al seus dreches suls comtats catalans.

*Jaume Ièr d'Aragon renonciava als seus dreches sus Lengadòc, levat Montpelhièr, Carladés e la Baroniá d'Omeladés; es a dire:
-Fenolhedés e Pèirapertusés ambe los castèls de Puèglaurenç, Fenolhet, Pèirepertusa, Querbús, Castelfisèl.

-Albigés, Carcin, Carcassés, Rasés, Lauragués; Termenés e Menerbés (enfeudats en 1179 a Rogièr III de Besièrs).

-Besièrs, Narbona, Sant Geli; Agde e Nimes (enfeudats als comtes de Barcelona dempuèi 1112); a Roergue, a Milhau e a Gavaudan (drets derivats de l'eiretatge de Doça de Provença).

Lo renonciament als dreches feudals sul Comtat de Fois, inicialament previst dins lo Tractat, foguèt regetat per Jaume I.
Lo 17 de julhet, Jacme I renonciava als seus dreches sus Provença en favor de Margarida, filha de Raimon Berenguièr V, esposa del rei de França.
Ramon VII de Tolosa

thumb|right|Representacion de Ramon VII de Tolosa per Pèire Numa Bassaget (mitat sègle XIX)

**Ramon VII (IX)** de Sant Geli (julhet de 1197 a Bèucaire - 27 de setembre de 1249 a Milhau) foguèt lo darrièr comte occitan de Tolosa, a l'encòp duc de Narbona e marqués de Provença. Filh de Ramon VI de Tolosa e de Joana Plantagenèst.

## Biografia

En mai de 1216, desbarquèt a Marselha e faguèt lo sèti de Bèucaire que pren fin lo 24 d'agost. Perseguís la guèrra de reconquista contra los franceses menats per Simon IV de Montfòrt puèi per lo seu filh Amalric de Montfòrt.

Succediguèt al seu paire en 1222. En 1225 foguèt escomenjat en seguida del Concili de Borges e alavetz comencèt una crosada contra el. Un còp vençut, se resignèt a signar lo Tractat de París (1229) que li faguèt cedir los ancians vescomtats de Trencavèl al rei de França e permetèt que la sia unica filha e eiretièra Joana de Tolosa se maridèsse amb Anfós de Peitieus, fraire de Loís. A la sia mòrt, lo seu gendre venguèt comte de Tolosa e aprèp la mòrt d'aqueste, lo comtat de Tolosa foguèt annexat per la Corona de França.

## Nòtas
 
### Ligams extèrnes
* Fòto del tractat de París sus Quercy.net
*  Raimon VII de Tolosa Raimon VII de Tolosa
Combier

**Combier** (*Combiers* en francés) es una comuna situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània.

## Geografia

### Comunas limitròfas


 400px|gaucha||Distanças e posicion relativa 
 


## Toponimia
Las atestacions ancianas son, per luec:
*  - ''; au segle XVIII (Cassini).
## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de Charanta
### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Aidon

**Aidon** (*Édon* en francés) es una comuna occitana situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.

## Geografia
### Comunas limitròfas

## Toponimia
I a quauques atestacions ancianas : *in villa Aidomno* en 1020, *Eydon* en 1275, *Esdona*, *Exdom* en 1380, *Eydon d'Hautefaye* en 1732.

L'abat Talbert postula una alteracion de *ante dominum*, « davant lo sent », que, coma a Aimostier (atestacion latina *Antimonasterio*, non datada), validariá una evolucion *ante* > *ai-*. *Ante dominum* designariá lo prumier daus apòstols, Pèir (i a una egleisa de Sent Pèir a Aidon e probable que abans l'egleisa actuala, que data dau segle XI, n'i aviá dejà una autra consagrada au mesme sent) . Mas l'evolucion *ante* > *ai* demòra dificila. Aquí perqué, probable, Albert Dauzat considèra que l'origina dau nom d'Aidon es escura. Per tornar a la prumiera atestacion, *-domno* es benlèu en relacion emb lo gallés *dubnos*, *dumnos* per assimilacion de nasalitat (la nasalitat de *-n-* es manlevada per *-b-*). Aqueu mot a lo sens de « sorne, negre, tenebrós », pusleu au sens cosmologic (lo monde d'en bas, los inferns) qu'au sens concret (lo paisatge). E justament, a Aidon, i a de las cròsas importantas e que se veson plan.

Remarcas sus las fòrmas ancianas (prumiera sillaba) : si *Ai-* de 1020 correspond a la prononciacion de l'epòca o anteriora, la fòrma *Eydon* de 1275 es logica (afebliment de *ai-* pretonic en *ei-* coma dins tota la meitat nòrd de l'occitan, a data anciana). Probable tanben qu'au segle XIV, la prononciacion lemosina de *es-* abans consonanta fòra de las oclusivas sordas ([-k-], *-p-*, *-t-*) èra dejà [ej-]; donc, i a ren d'estonable que *aid-* siá interpretat *esd-*. En francés e benlèu en occitan local dau Creissent, los diftongues se simplifican, çò que pòt explicar la grafia francesa *Édon*. Òm remarca que Aidon fai partida daus noms de luecs que començan per *Ai-*, que son situats a una frontiera de pòble gallés e que son pas explicats o que son sols dau mesme nom (Aivigas, Aineça, Aimet) en mai daus Aigurandas. Idèa de « frontiera » ?

## Istòria
La Ròcha Beucort foguet sieti de chastelaniá en 1789, emb 4 parròfias (o partidas) dependentas e 1 enclava.

Aidon annexet Hautefaye(nom francés, probablament Autafaia, coma l'omonime de Dordonha) entre 1790 e 1794.

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de Vilaboé-La Valeta; es aura dau canton de *Tude-et-Lavalette* (en francés).

## Demografia

* Autafaia es dejà recensada emb Aidon en 1793

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Intercomunalitat

## Embessonatges

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de Charanta
### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Gresinha (selva)

La **selva de la gresinha**, entre las vals d'Avairon, de Vera e de Ceron, es un massís boscat cenchat al nòrd de plans calcaris e al sud-èst pel causse de Còrdas. Es bordada pel carreiron GR 46.

Es constituïda de garrics (60 % del poblament en roire, 15 % en casse) que fan de la Gresinha la rireda  mai vasta del sud d'Occitània.

La pauca ocupacion umana permet a la selva de Gresinha d'aparar una fauna rica en cervids, singlars, pichons mamifèrs carnassièrs (faïnas, martas, genetas, gats fèrs), e de centanas d'espècias d'aucèls (aigla botada, palomba, moisset ros, dama blanca, caüs, dugàs, coalonga, capnegre, mongeta…). Es la tresena selva de França pels coleoptèrs (2&nbsp;380 espècias de coleoptèrs inventoriadas) e d'autres invertebrats remarcables.

## Istòria

Malgrat l'abséncia d'abitat permanent, la selva es ocupada e utilizada dempuèi de temps (oppida protoïstorics, lo mai ben conservat essent l'oppidum de Sant-Clemenç) ; foguèt explaitada pels senhors e las comunautats païsanas.

Colbert ne tirèt los masts de garric per la marina reiala, los veirièrs alimentavan lors forns per ne far un vèire fin e blauvenc, los carbonièrs ne tiravan lo carbon de lenha, los mejancièrss n'utilisanvan per de combustible.

Aprèp un rapòrt del forestièr Louis De Froidour de Sérizy, enviat de Colbert (expleitacion anarquica, abís dels veirièrs e talhèrs clandestins), la selva portava cap de profièt al rei a causa de son enclavament mas aprofeitava al contrari a las populacions localas que n'usavan. Lo desenclavament de la selva foguèt envisatjat a partir de 1748 amb la canalizacion de la Vera, lo projècte foguèt abandonat en 1772. A la mitat del sègle XVIII se faguèt un desboscament intensiu de la region, que tafurèt los abitants.

La selva de la Gresinha aparava un maquis pendent l'ocupacion alemanda de la Segonda Guèrra Mondiala. Aquel maquis internacional, comandat per Karl Matiszyk, èra constituit per de resistents subretot poloneses e espanhòls.

## Nòtas e referéncias

* 7 Claude BOUYSSIERES , Grésigne, Histoire d'une Forêt Convoitée,294 pages,  edtion  Juillet 1999 
* 8 Revue du Tarn n°181 ( Printemps 2001) : Grésigne, pages 1 à 29, claude Bouyssieres.
Comunas d'Arièja

Lista de las 332 comunas d'Arièja per òrdre alfabetic, amb lo nom occitan, lo nom francés,lo còdi INSEE, lo còdi postal, lo canton, la communitat e lo país istòric.

## Nòtas
Zèro (omonimia)

*la chifra **0** e lo nombre **[[0 (nombre)|zèro]]**;
*l**'[[annada zèro]]**, que manca als calendièrs julian e gregorian ;
Lista de fotbolaires

* Ademir da GuiaModificar
* Fabien Barthez
* Arthur Antunes Coimbra, mai conegut coma Zico
* Diego Armando Maradona
* Edson Arantes do Nascimento, mai conegut coma Pelé
* Franz Beckenbauer
* Garrincha (nom: *Manuel dos Santos*)
* Lothar Matthäus
* Laurent Blanc
* Thierry Henry
* Dominique Rocheteau
* Zinedin Zidan
* David Ginola
* Diego Godin
* Manuel Amoros
* Paul Gascoigne
* Raymond Keruzoré
* Alain Giresse
* Paolo Maldini
* Eden Hazard
* Franck Ribéry
* Rabah Madjer
* Adrien Rabiot
* Lev Yachine
* Ronaldinho
* Willy Sagnol
* Zlatan Ibrahimovic
* Christophe Dugarry
* Bernard Lacombe
* Gaetan Laborde
* Gianluigi Buffon
* Roberto Baggio
* Magico Gonzalez
* Fernandinho
* Rui Costa
* Luis Arconada
* Frank Leboeuf
* Marco Van Basten
* Ricardo Quaresma
La Talvera

**La Talvera** es un grop de musica occitan (Lengadòc naut), capitanejat per Danièl Loddo e Celina Ricard.  

## Istòria
La Talvera foguèt creada al començament de las annadas 1980 per ajudar a pagar las recèrcas etnomusicologicas de qualques personas que volián sauvar e valorizar la musica tradicionala. Lo grop demorèt plan temps un grop ont totòm podiá venir jogar, plan estacat al repertòri tradicional. Puèi tre las annadas 1990 l'orquèstra se professionalizèt, per prene mai o mens sa forma d'ara : Danièl Loddo, autor e compositor, cantaire, crabaire, jogaire de diableton, Celina Ricard al cant, pifre e graile, Fabrici Rogièr a las clarigòlas, Sèrgi Cabau o Tederic Rogièr a las percussions, Paul Goillot al gimbri e als clavièrs. D'uèi La Talvera, es un grop, de segur, de musica occitana, mas tanben : ni ragga, ni "world", ni soncament tradicional, mas amb un repertòri enriquesit pels encontres ambe los musicians del Massilia Sound System, los repentistas improvisators brasilièrs. Occitana, mas tanben mediterranèa, tradicionala mas contemporanèa, la musica de La Talvera bastís de palancas, d'un continent a l'autre, d'un temps a un autre.

## Discografia
**[[Fa res o re fa]]* (1993)
**[[Cançons del silenci]]* (1996)
**[[Dançadas]]* (1996)
**[[Turlututú]]* (1997)
**[[Pampaligossa]]* (1999)
**[[Faguem ribòta]]* (2000)
**[[Pòble mon pòble]]* (2003)
**[[Quincarelet]]* (2005)
**[[Cants e musicas del país de Lodeva]]* (2006)
**[[Bramadís]]* (2007)
**[[Sopac e patac]]* (2009)
**Cançons Pebradas* (2011)
**ForrÒccitània* (2012)
**Solelh solelhaire* (2014)
**Turlututú 2* (2017) 

## Membres del grop
*[alt=La Talvera a Castelnau d'Ari|vinheta|'''La Talvera''' a [Castèlnòu d'Arri]]Danièl Loddo: autocompositor, cantaire, bodegaire, Diableton
* Celina Ricard: cant, graile, pifre
* Fabrice Rougier a las clarigòlas
* Serge Cabau o Thierry Rougier a las percussions
* Sergio Saraniche : guitarra, bassa
* Tony Canton al violon

## Ligams intèrnes
* Discografia de La Talvera

## Ligams extèrnes
*    Lo sit oficial de La Talvera
*  LA TALVERA - Lo meu país - ESTIVADA 2015
Beneset XVI

**Beneset XVI** (en latin: *Benedictus PP. XVI*; originàriament en alemand **Joseph Alois Ratzinger**; Marktl am Inn, 16 d'abril de 1927 - Ciutat del Vatican, 31 de decembre de 2022) foguèt lo 265 papa de la Glèisa Catolica Romana e evesque de Roma, lo sobeiran 7en de Vatican. A causit lo nom de Beneset al moment de son eleccion.

A 78 ans, es lo papa mai vièlh al jorn de sa presa de foncion dempuèi Clamenç XII en 1730. S'agís del primièr papa d’origina germanica dempuèi Victor II (1055-1057), originari de la region de Soaba, e Adrian VI (1522–1523), olandés originari d’Utrecht (Païses Basses espanhòls), que fasián alavetz partida del Sant Empèri Roman Germanic.

L'11 de febrièr de 2013, anóncia sa demission, efectiva lo 28 de febrièr. Apuèi, devengut Papa Emerit, menèt una vida silenciosa e de pregària, retirat dins lo monastèri Mater Ecclesiae. Moriguèt lo 31 de decembre 2022.
Joan Pau I

**Joan Pau I** (nascut **Albino Luciani** lo 17 d'octobre de 1912, mòrt lo 28 de setembre de 1978) foguèt lo 263en papa de la Glèisa Catolica Romana.

En Itàlia es afectuosament escaissats pels fisèls *Papa del Sorriso* e *Sorriso di Dio* (papa del sorire e sorire de Dieu).

## Galariá fotografica


Image:PopeLucianiJohnPaul1CasaNatale2023.jpg|L'ostal ont nasquèt Joan-Pau I, a Canale d'Agordo
Image:Paolo VI e Luciani.jpg|Lo cardenal Albino Luciani, patriarca de Venècia, recep la visita del papa Pau VI.
Urban V

[right|thumb|300 px|Estatua del papa Urban V a [Mende]]
**Guilhèm de Grimoard** (1310-1370) venguèt papa jol nom d'Urban V.

Ainat d'autre Guilhèm senhor de Grimoard e d'Amfelisa de Montferrand, nasquèt en 1310 al castèl de Grisac, situat prèp del Pònt de Montverd dins las Cevenas gavaudanesas. Quitèt lo castèl a 12 ans per estudiar a Montpelhièr e Tolosa e venguèt doctor en drech.

Aprèp los estudis dintrèt dins l'òrdre dels Benedictins al Monastièr.

Primièr abat d'aquel òrdre a l'Abadiá de Sant German d'Aussèrra, puèi a l'abadiá de Sant Victor de Marselha en 1361, foguèt elegit papa a Avinhon lo 28 de setembre de 1362 e d'unes lo veson coma lo primièr dels papas umanistas e un europèu de la primièra ora.

Marquèt pregondament lo sieu pontificat en adobar lo Sant Sèti a Roma en 1367. En 1370 per tal d'apasimar la Guèrra de Cent Ans qu'estralhava lo reialme de França, tornèt a Avinhon ont moriguèt lo 19 de setembre de 1370.

Pendent son pontificat renovèt las universitats de Montpelhièr, Tolosa e París e obrèt a la creacion de mantun collègi universitari (Viena, Cracòvia) e del primièr evescat de Pequin.

Enriquesiguèt Gavaudan en edificis religioses coma la catedrala de Mende, las collegiadas de Quesac e de Bedoesc.

Lo rei Carles V de França, per lo mercejar, exemptèt d'impòstes la senhoriá de Grisac. Aquela situacion durèt fins al sègle XVIII.

Aprèp sa mòrt un processus de canonizacion s'endralhèt mas lo Grand Esquisma l'aturèt. Calguèt esperar lo 10 de març de 1870 per que Piu IX lo beatifiquèsse.

Contunha d'èsser una figura coneguda en Gavaudan.
thumb|right|Armas d'Urban V

Fèsta: lo 19 de decembre.
Joan Pau II

**Joan Pau II** (nascut **Karol Józef Wojtyła** lo 18 de mai de 1920 a Wadowice, Polonha, e mòrt lo 2 d'abril de 2005 en Vatican) foguèt lo papa de la Glèisa Catolica Romana entre lo 18 de mai de 1978 e lo 2 d'abril de 2005.

## Galariá de fotografias


Fichièr:JohannesPaulII.jpg|
Fichièr:PapaJCruz Brazil.jpg|
Fichièr:JPII 29 09 2004 2.JPG|
Fichièr:PapstJPII20040922.jpg
Fichièr:John Paul II Medal of Freedom 2004.jpg
Comtat de Tolosa

right|thumb|150px|De golas a la crotz de Tolosa d'aur
right|thumb|300px|Comtat de Tolosa en 1154
Lo **comtat de Tolosa** foguèt un comtat occitan qu'existiguèt de la fin del sègle VIII fins a 1271. Prenguèt lo nom de sa vila principala e capitala, Tolosa. L'espandi del territòri cresquèt dapasset en  primièr lo marquesat de Gòtia e puèi d'autras possessions en arribar a conformar Lengadòc.

## Los primièrs temps

A la Batalha de Vouillé entre lo Reialme visigòt de Tolosa e lo reialme franc de Clodovèu, los visigòts perdèron e la vila se trobèt annexada al reialme franc. Devenguèt capitala del Ducat d'Aquitània en 630 jos lo renhe del rei Dagobèrt que lèu se convertiguèt en un estat independent *de facto*. Lo comtat foguèt creat en 778 e la ciutat devenguèt la capitala del reialme d'Aquitània en 781.

Corso foguèt lo primièr comte e governèt de 778 a 790. Puèi Carlesmanhe fisèt lo comtat al sieu cosin Guilhèm de Gellona, felen de Carles Martèl. Guilhèm (lo sant, causa de sa santificacion) bailejava atanben Palhars, Ribagòrça (conquistat suls arabis), Narbona e sas dependéncias. A sos filhs fisèt Rosselhon (a Gauçelm), Autun (a Teodoric) e Rasés (a Berà). Lo fach que lo comtat tenguèsse Palhars e Ribagòrça, tèrras frontièras amb los musulmans menèt los comtes a se donar pendent lo sègle IX lo títol de marqués (senhor d'una marca).

Lo comte de Tolosa èra un dels sièis pars laïcs primitius

## Subdivisions e dependéncias
Lo comtat de Fois èra originalament vassal del comtat de Tolosa.

## Vejatz tanben
### Articles connèxes
* Lista dels comtes de Tolosa
Fenolhedés

**Fenolhedés** (o **Fenolheda**) es un parçan d'Occitània (e de lenga occitana), dins la region istorica de Lengadòc, situat essencialament dins lo departament francés dels Pirenèus Orientals e tanben un pauc dins lo departament d'Aude amb la Val de Santa Crotz (a l'entorn de Puèglaurenç), lo País de Les (Sant Martin de Les e Atsat) e Rocafortés (Ròcafòrt de "Saut"). (en defòra de Fenolhedés, de Vingrau e de Perilhons, la rèsta dels Pirenèus Orientals se compausa de comarcas catalanas). Fenolhedés confronta al nòrd e a l'oèst los parçans occitans de las Corbièras e del País de Saut  (Lengadòc) e al sud las comarcas catalanas de Rosselhon e Conflent.

Sa capitala èra Fenolhet, ara la vila principala es Sant Pau de Fenolhet.

Lo gentilici es **fenolhedés -esa**.

## Istòria

Fenolhedés èra inicialament una part del comtat de Rasés. Als alentorns de 950 le pagus de Fenolhedés passèt jol vassalatge dels comtes de Cerdanha e Besalú fins a 1111 e mai tard dels comtes de Barcelona. Los ligams feudals se compliquèron entre los comtes de Barcelona, de Fois, de Tolosa e de Carcassona, e la crisi de la Crosada dels Albigeses. Fin finala amb lo Tractat de Corbeil (1258), Fenolhedés passèt definitivament a la corona francesa.
Après lo Tractat dels Pirenèus, Fenolhedés s'incorporèt al departament dels Pirenèus Orientals, levat la Val de Santa Crotz e maites autras comunas que son dins lo departament d'Aude.

## Comunas de Fenolhedés

## Ligams extèrnes
*Fenolhedés : Un enclavament occitan - Occitanica eAnem / CIRDOC
*Fenolhedés : De Corbeil als Pirenèus - Occitanica eAnem / CIRDOC  

## Nòtas
Jean-Baptiste de Lamarck

**Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, cavalièr de Lamarck** (1 d'agost de 1744, Bazentin, Somme–18 de decembre de 1829, París) foguèt un biologista francés.

Seguiguèt d'estudis al collègi dels Jesuistas d'Amians de 1755 a 1759 abans de començar una carrièra militara en 1761 jol nom de Cavalièr de Saint-Martin. Venguèt oficièr sul camp de batalha de Villingshausen lo 16 de julhet de la meteissa annada.

Passèt mantuna annada a establir una classificacion rasonada dels animals invertebrats.

Dos obratges li permeton d'èsser considerat coma lo fondator de las teorias de la generacion espontanèa e del transformisme, formant lo lamarckisme : *Philosophie zoologique* (1809) e *Histoire naturelle des animaux sans vertèbres* (1815-1822).

## Ligams extèrnes
*  Lo site "lamarck" presenta la vida e las òbras de Jean-Baptiste Lamarck (Listas dels escolans al Museum, Obratge, Manuscriches, erbièr, etc.)
País Bas

País Bas pòt significar doas causas:
* Al singular, lo **[[País Bas (Lengadòc)]]** es la partida bassa e mediterranèa de la region istorica de Lengadòc.
* Al plural, los **[[Païses Basses]]** (o los **[[Païses Basses|País Bas]]** dins las varietats d'occitan que fan pas lo plural sensible) son un país del nòrd d'Euròpa.
Conrad Gessner

thumb|300px|right|Retrach de Conrad Gessner

**Conrad Gessner** (tanben conegut jol nom de **Konrad von Gesner**, **Conradus Gesnerus**), nascut lo 26 de març de 1516 a Zuric e mòrt lo 13 de decembre de 1565 a Zuric, es un naturalista soís.
Mysticeti

Los **misticèts** (***Mysticeti***), o cetacèus de fanons (**balenas de fanons**) son un dels dos sosòrdres dels cetacèus (balenas), amb los odontocèts (o balenas de dents). Aqueste sosòrdre se caracteriza per la possession de fanons, contràriament a las dents dels odontocèts. 

Son generalament mai gròsses que los odoncèts e la femèla es mai granda que lo mascle. Son los animals mai grands de la planeta. An dos events (« narras » de respiracion) que produson lo buf de vapor que los caracteriza.

## Alimentacion

Se noirissent de krill (pichons crustacèus) e de plancton, los misticèts prenon una granda quantitat d'aiga dins la boca puèi, en plaçant lor lenga al som del paladar, la butan en defòra de la boca a travèrs de lors fanons que lor servisson de filtre en retenent la noiridura.

## Comportament

Las balenas de fanons vivon dins totes los oceans. D'unas, coma las balenas grisas, fan de migracions, se noirisson dins las aigas frejas pendent la sason cauda, puèi van jols tropics per se reproduire.

## Classificacion

Lo sosòrdre conten 4 familhas :
* Balaenidae Gray, 1821 
* Balaenopteridae Gray, 1864 - rorquals 
* Eschrichtiidae Ellerman and Morrison-Scott, 1951 -- balena grisa
* Neobalaenidae Gray, 1873
Georges-Louis Leclerc, comte de Buffon

[thumb|right|Retrach de Buffon per [François-Hubert Drouais.]]
**Georges-Louis Leclerc, comte de Buffon** (7 de setembre de 1707 a Montbard - 16 d'abril de 1788 a París), foguèt un naturalista, matematician, biologista, cosmologista e escrivan francés. Sas teorias influencièron doas generacions de naturalistas, demest los quals se pòt citar Jean-Baptiste de Lamarck e Charles Darwin. La localitat eponima de Buffon, dins la Còsta d'Aur, foguèt la senhoriá de la familha de Buffon.
Balaenidae

Aquesta familha de **balenas de fanons** compren tres genres :
* Balaena 
* Eubalaena
* Caperea

Son nom comun es **balena franca**.

## Ligams extèrnes
* Mission Baleine Franche — A bòrd del vaissèl oceanografic SEDNA IV, de scientifics s’embarcan a la recèrca de las darrièras grandas balenas menaçadas de desaparicion .
Paleognathae

Los **paleognatas** son d'ausèls qu'an perdut l'aptitud al vòl, son considerats coma los ausèls mai ancians.

Lor abandon del vòl a provocat cèrtas modificacions morfologicas coma la desaparicion de la paleta o la reduccion de la talha de las alas, reduchas e de monhons.

Aqueste taxon recampa pauc de taxons qu'an encara de representants vivents, se pòt citar :
*Tinamiformes
*Struthioniformes
*Aepyornithiformes
*Apterygiformes
*Casuariformes

Se pòt citar dins aquestes taxons qualques representants coneguts :
*Estruci
*Kiwi
*Nandó.

## Veire tanben
*Arbre filogenetic
Odontoceti

Los **odontocèts** (***Odontoceti***), o cetacèus de dents (**balenas de dents**) constituisson un dels dos sosòrdres dels cetacèus amb los misticèts (o balenas de fanons). 
Los cetacèus d'aqueste grop d'espècias an de dents, mentre que los misticèts son de cetacèus de fanons. Los odontocèts son los sols animals amb las ratapenadas e cèrtas musaranhas capables d'ecolocacion al mejan d'ultrasons : localizan lors predas e s'orientan en analizant los ressons dels sons qu'emeton. Una foncion que s'aparenta al sistèma del sonar.
Lo sosòrdre dels odontocèts compren las diferentas espècias de belugas, de cachalots, d'òrcas, de dalfins, de marsoïns, de narvals e de globicefals.

## Classificacion

Lo sosòrdre conten 6 familhas :
* Delfinids (*[[delphinidae]]*) -- dalfins oceanics e òrcas
* Monodontids (*[[Monodontidae]]*) -- beluga e narval
* Foconids (*[[Phocoenidae]]*) -- marsoïns
* Fiseterids (*[[Physeteridae]]*) -- cachalòts
* Platanistids (*[[Platanistidae]]*) -- dalfins d'aiga doça
* Zifiids (*[[Ziphiidae]]*) -- balenas de bèc e Iperodon

Mai 4 familhas opcionalas:
* Iniids (*[[Iniidae]]*) -- (dalfin d'aiga doça)
* Cogids (*[[Kogiidae]]*)
* Lipotids (*[[Lipotidae]]*)
* Pontoporids (*[[Pontoporiidae]]*)

## Anatomia

Los odoncèts son carnivòrs. Sas dents lor servisson pas a mastegar mas a atrapar las predas, que se compausan de peisses, de calamars, de molluscas e de còps d'autres cetacèus pels grands predators odontocèts coma las òrcas. D'unas espècias coma las balenas de bècs o encara los cachalòts an pas de dents que sus la maissa inferiora. 

Coma totes los mamifèrs marins, los odoncèts an de palmons e devon periodicament alenar a la superfícia. Los odontocèts an pas qu'un sol event çò que los distinguís de las balenas de fanons.

## Ligams extèrnes
* 
* 
*
Odobenidae

La  dels **odobenidats** (***Odobenidae***) compòrta pas qu'un sol  :
* *[[Odobenus]]* (que compòrta pas qu'una sola  : la mòrsa)
## Taxinomia
La familha èra versemblablament autrecòps devesida en las 5 sosfamilhas seguentas : † Desmatophocinae, † Kamtschatarctinae, † Imagotariinae, † Dusignathinae e Odobeninae, mas l'apartenéncia d'aquestas a la familha dels odobenidats demòra incerta fàcia als otariids e phocids.

La filogenia de la familha seriá la seguenta :
 o **Odobenidae**
 ├?─ † Oriensarctos
 └──+──o † Desmatophocinae
    │  ├─ † *[[Desmatophoca oregonensis]]* Condon, 1906
    │  └──o † *[[Allodesmus]]*
    │     ├─ † *[[Allodesmus kernensis|A. kernensis]]*
    │     └── † *[[Allodesmus packardi|A. packardi]]*
    └──o Odobeninae
       ├?─ † *[[Kamtschatarctos sinelnikovae]]*
       ├?─ † *[[Pelagiarctos thomasi]]* Barnes, 1987
       ├──+── † *[[Proneotherium repenningi]]* Barnes, in Kohno, Barnes & Hirota, 1995
       │  └──o † *[[Prototaria]]* Takeyama & Ozama, 1984
       │     ├─ † *[[Prototaria primigena|P. primigena]]* Takeyama & Ozama, 1984
       │     └─ † *[[Prototaria planicephala|P. planicephala]]* Kohno, 1994
       └──+?─ † *[[Neotherium mirum]]*
          └──+── † *[[Imagotaria downsi]]*
             └──+──o Odobenini
                │  ├─ † *[[Aivukus]]*
                │  ├─ † *[[Prorosmarus]]*
                │  ├? † *[[Pseudotaria muramotoi]]* Kohno, 2006
                │  ├─ † *[[Alachtherium]]*
                │  ├─ † *[[Trichecodon]]*
                │  └──o *[[Odobenus rosmarus]]*
                │     ├─ *O. r. rosmarus*
                │     ├─ *O. r. divergens*
                │     └─ *O. r. orientalis* = *O. r. laptevi*
                └──o † Dusignathini
                   ├─ † *[[Valenictus chulavistensis]]*
                   ├─ † *[[Pliopedia]]*
                   ├─ † *[[Dusignathus]]*
                   ├─ † *[[Pontolis magnus]]* (True, 1905)
                   └─ † *[[Gomphotaria pugnax]]*

Il existe également le genre **', initialement nommé **'.
Phocidae

La  dels **focids** (***Phocidae***) es la de las vertadièras fòcas e dels elefants de mar (fòcas sens aurelhas).

Aquesta familha foguèt creada per John Edward Gray (1800-1875) en 1821.

## Etimologia
Lo mot *fòca* ven del grèc *phôké* significant "fòca" o "vedèl marin".

## Taxinomia
Son repartits en mantun  (que lor nombre diferís segon los autors), lo pus sovent compausats d'una sola :
* *[[Cystophora]]* — fòca de capucha.
* *[[Erignathus]]*  — fòca barbuda.
* *[[Halichoerus]]* — fòca grisa.
* *[[Histriophoca]]* - fòca rubanada
* *[[Hydrurga]]* — leopard de las mars.
* *[[Leptonychotes]]* — fòca de Weddell
* *[[Lobodon]]*.- carcinophagus
* *[[Mirounga]]* — macrorines.
* *[[Monachus]]* — fòcas monjas.
* *[[Ommatophoca]]* — fòca de Ross.
* *[[Pagophilus]]* - fòca de Groenlàndia
* *[[Phoca]]* — fòcas.
* *[[Pusa]]*. (*) —

(*) : s integrats al genre *[[Phoca]]* dins cèrtas classificacions (segon los autors)
Physeteridae

Los **Physeteridae** son la familha dels cachalòts que compren dos genres e tres espècias :
* *[[Physeter]]* Linnaeus, 1758 
** *[[Physeter macrocephalus]]* Linnaeus, 1758 (ou *P. catodon*) — grand cachalòt
* *[[Kogia]]* Gray, 1846 (segon ITIS aqueste genre aparten a le familha *[[Kogiidae]]*)
** *[[Kogia simus]]* (Owen, 1866) — cachalòt nan
** *[[Kogia breviceps]]* (Blainville, 1838) — cachalòt pigmèu

## Ligams extèrnes
* 
* 
*
Papio hamadryas

vinheta|Papio hamadryas

Lo **baboin hamadryas** (*Papio hamadryas*), o **hamadryas**, es un baboin de las regions aridas que se rencontra de part e d'autra de la mar Roja e dins la bana d'Africa (Etiopia, Somalia, Jiboti).

Aquesta espècia de baboins èra sacrada çò los egipcians ancians; una de las representacions del dieu Tòt es l'hamadryas, lo baboin de mantèl.

Lo dimorfisme sexual es marcat. Los mascles adultes pesan una vintena de quilogramas, pòrtan un mantèl de pels longs clars que s'arrèsta al bacin. La fàcia es glabra amb un morre long e angulós, las maissas mòstran de caninas de 4&nbsp;cm. Las femèlas son plan mai pichonas (10&nbsp;kg) amb de pel brun e cort.

La maturitat sexuala subreven vèrs 4-5 ans,  la gestacion dura environ 6 meses e las femèlas an un pichon environ cada 22 meses. La durada de vida dins la natura es estimada a una vintenada d'annadas.

**Nòta** : a l'ora d'ara (2005), un cèrt nombre d'especialistas considèran una sola  : *[[Papio hamadryas]]*, e que los autres *Papio* ne serián pas que de s.

## Referéncia
**Vies de Singes (mœurs et structures sociales des babouins hamadryas)* Hans Kummer - éditions Odile Jacob, ISBN 2738101968

## Ligams extèrnes
*ITIS 573033
Voivodina

Voivodina es una region autonòma situada al nòrd de Serbia.

### Istòria

### Geografia

### Economia

### Ligams extèrnes
* Atlas of Vojvodina (Wikimedia Commons)
Ocean Indian

[thumb|right|Extension de l'[ocean Indian.]]

L**'ocean Indian** es la tresena massa d'aiga del mond per òrdre d'importància e cobrís a pauc près 20% de la superficia de la tèrra.

Es limitat al nòrd per Asia, a l'oèst per la peninsula Arabica e Africa, a l'èst per la peninsula de Malacca, las Illas de la Sonda e Austràlia, e al sud per l'Antartica. Es separat de l'ocean Atlantic pel meridian 20° èst, al sud d'Africa e de l'ocean Pacific pel meridian 147° èst. Lo punt mai septentrional de l'ocean Indian es situat aproximativament a 30° nòrd de latitud dins lo golf Persic.
L'ocean Indian fa a pauc près &nbsp;km de long entre Africa e Austràlia; la seuna aira es de &nbsp;km² en inclusent la mar Roja e lo golf Persic. Lo seu volum d'aiga es estimat a &nbsp;km3. D'illetas n'en puntilhan las ribas continentalas.

Los estats independents de l'ocean Indian son las Seichèlas, las Maldivas, Maurici, Sri Lanka. Indonesia lo bòrda.
L'importància de l'ocean Indian coma rota de transit entre Asia e Africa n'a fach un luòc de conflictes. Encausa de la seuna extension, cap de nacion l'a pas dominat amb succès fins al començament del sègle XIX, quand Anglatèrra contrarotlava la màger part de las tèrras a l'entorn.

## Vejatz tanben
* Mar
* Ocean

## Ligams extèrnes

*  Plan d'un cors a Sciences-po consacrat a l'ocean Indian
*  Guida illa Maurici ocean indian
*  Society for Indian Ocean Studies