Literatura latina

La **literatura latina** designa la literatura escricha en latin. Apareguèt dins lo corrent dau sègle III av. JC e demorèt fòrça dinamica fins ai sègles XVII-XVIII. Foguèt fòrça influenciada per la literatura grèga antica que li donèt sei temas e sei modèls. D'autra part, lo latin foguèt la lenga de l'Empèri Roman avans de venir la *[[lingua franca]]* deis elèits de l'Euròpa medievala. Foguèt donc a l'origina d'una literatura fòrça prestigiosa que tèn un nombre important d'autors majors coma Ciceron, Ovidi, Virgili, Tite-Live, Senèca, Sant Agustin, Boeci, Tomàs d'Aquin, Erasme, Spinoza ò Leibniz.

## La formacion de la literatura latina

### L'aparicion de la literatura latina

La literatura latina apareguèt dins lo corrent dau sègle III av. JC a la seguida dei contactes entre lei Romans e lei Grècs installats dins lo sud d'Itàlia e en Sicília. Lo premier escrivan latin conegut, Livius Andronicus (vèrs 280 - 207 av. JC), foguèt l'autor d'una traduccion de l**[[Odissèa]]'' d'[[Omèr]]. Èra un [[esclavatge|esclau]] afranquit d'origina [[Grècia antica|grèga]] qu'organizèt en [[-240|240 av. JC]] la premiera representacion d'una pèça de [[teatre]] en [[latin]]. Foguèt rapidament imitat per d'autreis autors qu'assaièron de desvolopar de tematicas literàrias romanas.

La literatura latina arcaïca foguèt donc fòrça influenciada per la literatura grèga mai se dotèt pauc a pauc de trachs pròpris. D'efèct, leis escrivans adoptèron leis estiles literaris [[Grècia antica|grècs]] e plusors s'inspirèron dirèctament dei tradicions ellenicas per redigir seis òbras. Foguèt per exemple lo cas dei [[Tragèdia|tragedians]] [[Marcus Pacuvius]] (vèrs [[-220|220]]-[[-132|132 av. JC]]) ò [[Lucius Accius]] (vèrs [[-170|170]]-[[-86|86 av. JC]]). Pasmens, i aguèt de diferéncias car leis autors romans recebèron d'un còp totei lei formas d'[[escritura]] desvolopadas dins lo corrent dei sègles precedents per lei Grècs. Au contrari de [[Grècia]], lei Romans s'especializèron donc pas dins un estile particular. D'autra part, certaneis autors coma [[Cneius Naevius]] (vèrs [[-270|270]]-[[-201|201 av. JC]]) e [[Quintus Ennius]] ([[-239|239]]-[[-169|169 av. JC]]) adoptèron de fònts d'inspiracion localas coma lei [[Guèrras Punicas]] ò l'istòria de [[Roma]]. Autra evolucion de remarca, [[Caius Lucilius]] (vèrs [[-180|180]]-[[-105|105 av. JC]]) inventèt la [[satira]], genre novèu basat sus la critica trufarèla d'un subjècte ambé l'intencion de provocar, d'empachar un cambiament ò de faire chifrar.

=== Plaute e Terenci ===

[[Plaute]] (vèrs [[-254|254]]-[[-184|184 av. JC]]) e [[Terenci]] (vèrs [[-190|190]]-[[-159|159 av. JC]]) son considerats coma lei dos premiers mèstres de la [[literatura]] [[latin]]a. D'efèct, una partida de sei pèças de [[teatre]], genre dominant dau periòde en causa de son integracion au sen dei ceremònias [[religion|religiosas]], son conservadas. Inspirats per la literatura [[Grècia antica|grèga]], utilizèron de subjèctes ja tractats per [[Esquil]] ([[-526|526]]-[[-456|456 av. JC]]), [[Sofòcles]] (vèrs [[-495|495]]-[[-405|405 av. JC]]) ò [[Euripides]] ([[-480|480]]-[[-406|406 av. JC]]). Pasmens, sei tèxtes foguèron pas de traduccions dirèctas mai puslèu d'adaptacions liuras illustrant la romanizacion progressiva de la literatura latina.



[[Plaute]] foguèt l'autor d'au mens un cinquantenau de pèças (un vintenau son conservadas, leis autrei son conegudas per de fragments de tèxte). Utilivaza un lengatge popular amb un nombre important d'arcaïsmes qu'es benlèu lo signe de convencions literàrias encara soplas a respèct dei periòdes seguents. Plusors de seis òbras aguèron una influéncia sus la literatura d'[[Euròpa]] Occidentala dei sègles XVI a XVIII coma lei [[tirada]]s dau ''[[Miles gloriosus]]'' (« lo Soudat fanfarron » en [[occitan]]) que prefiguran aquelei dau Matamore de l’''[[Illusion Comica]]'' de [[Pierre Corneille|Corneille]] ò l’''[[Aulularia]]'' (« l'Ola ») qu'inspirèt l’''Avar'' de [[Molière]].



[[Terenci]] aguèt una carriera brèva de sièis pèças presentadas de [[-166|166]] a [[-160|160 av. JC]]. Maugrat son respèct dei convencions grègas, donèt una [[psicologia]] trabalhada a sei personatges e, au contrari de [[Plaute]], utilizèt lo lengatge deis elèits cultivadas de [[Roma]]. Foguèt una fònt d'inspiracion de [[Molière]] que s'inspirèt de ''[[Phormio]]'' (« lei Fraires ») per escriure ''Leis Enganas d'Escapin'' e d**Adelphoe* (« lei Fraires ») per *L'Escòla dei Marits*.

=== Caton lo Censor ===





Òme politic e cap militar de premiera importància, [[Caton lo Censor]] ([[-234|234]]-[[-149|149 av. JC]]) foguèt tanben un autor important. Es en particular considerat coma lo premier [[pròsa|prosator]] vertadier de la literatura latina amb un estile sec e precís. Pasmens, la quasi totalitat de seis escrichs son uei perduts e solament un obratge, *De agri cultura* (« De l'agricultura »), es conservat. Son cap d'òbra èra *Les Origines* (« Leis Originas ») que foguèt la premiera istòria complèta d'[[Itàlia]]. Foguèt tanben l'autor d'un nombre important de discors politics (au mens 150, 80 mai ò mens coneguts a l'ora d'ara gràcias a de fragments). D'un biais generau, seis òbras èran la perseguida de son activitat politica e Caton i foguèt lo defensor de la moralitat romana opausada ais influéncias jutjadas corruptritz de l'[[ellenisme]].

== Lo periòde ciceronian ==

La fin de la [[Republica Romana]] au sègle I av. JC foguèt un periòde de desvolopament important per la literatura latina ambé l'aparicion de genres literaris novèus e l'emprenta laissada per [[Ciceron]], autor major de l'[[Antiquitat]].

=== L'art oratòri e Ciceron ===

A partir de la fin dau sègle II av. JC, lei tensions politicas e socialas au sen de [[Roma]] favorizèron l'aparicion d'orators de talent. Aquela tendància conoguèt son apogèu au sègle seguent ambé lo desvolopament deis [[eloquéncia]]s politica e [[justícia|judiciària]]. Aquò favorizèt l'integracion de la literatura au sen de la vida politica de la ciutat. [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 av. JC]]) ne'n foguèt la figura emblematica.





Avocat dotat d'una formacion [[retorica]] solida, adoptèt de reglas pròchas d'aquelei de la [[musica]] per pontuar e accentuar lo ritme e la cadéncia de sei [[frasa]]s per donar mai d'importància a seis arguments. Èra tanben un [[filosofia|filosòf]] qu'introguèt la pensada grèga a [[Roma]], especialament la forma dialogada de [[Platon]]. Elegit au consulat en [[-63|63 av. JC]], minèt la [[conjuracion de Catilina]] gràcias ai quatre discors *In Catilinam* (« Lei Catilinaires ») avans de la reprimir militarament. Quasi inactiu durant la guèrra civila entre [[Juli Cesar|Cesar]] e [[Pompèu]], se retirèt de la vida politica avans de sostenir [[August|Octavius]] còntra [[Marc Antòni|Antòni]]. Foguèt l'autor de 14 [[panflet]]s còntra [[Marc Antòni|Antòni]] (« [[Lei Filipicas (Ciceron)|Lei Filipicas]] ») qu'entraïnèron son [[assassinat]] per de soudats au servici de son adversari.

En fòra de sei discors politicas e judiciaris, [[Ciceron]] laissèt una teoria de la [[retorica]] que sistematizava sei tecnicas e estudiava aquelei de sei compatriòtas e de sei predecessors (*Brutus*, *De oratore*). Assaièt tanben de [[latin]]izar la filosofia grèga gràcias a d'òbras de presentacion destinada au public roman coma *Tusculanes* (« Lei Discussions de Tusculum »), *Laelius de Amicitia* (« Laelius, sus l'Amistat ») ò *Cato Maior de Senectute* (« Caton l'Ancian, ò dau Vielhum »). Enfin, après sa [[mòrt]], foguèt publicada sa correspondéncia, fòrça abondosa.

=== La poësia ===

Dins lo corrent dau periòde de la fin de la Republica, la poësia [[latin]]a conoguèt un premier desvolopament ambé d'autors coma [[Lucrèci]] (vèrs [[-98|98]]-[[-55|55 av. JC]]) e [[Catul]] (vèrs [[-84|84]]-[[-54|54 av. JC]]). Lo premier es famós per son poèma *De natura rerum* (« De la Natura ») que mesclèt [[poësia]] e [[filosofia]] per presentar la teoria [[atòm|atomica]] de [[Demòcrit]]. Lo segond faguèt partida de l'escòla dei « poètas novèus » opausats ais ancians coma [[Quintus Ennius|Ennius]] e defensors de l'[[alexandrisme]]. Es l'autor d'au mens 118 poèmas ([[epitalami]]s, [[elegia]]s, poèmas mitologicas... etc.) que la mitat es dedicada a sa mestressa dicha [[Lesbia]].

=== La literatura istòrica ===



La vitalitat literària dau sègle I av. JC favorizèt tanben lo desvolopament de l'[[istoriografia]]. Leis istorians dau periòde parlavan d'eveniments dirèctament vists ò viscuts amb un estile precís, concís e eficaç opausat a l'eloquéncia e a l'ornament de l'art oratòri [[ciceron]]ian. Lo pus famós foguèt [[Juli Cesar]] ([[-101|101]]-[[-44|44 av. JC]]) que contèt sei campanhas successivas dins *De Bello Gallico* (« [[Commentaris sus la guèrra dei Gàllias]] ») e *De bello civili* (« [[Commentaris sus la guèrra civila]] »). Aqueleis òbras an la forma de cronicas objectivas mai èran en realitat destinadas a servir lei projèctes politics de Cesar. [[Salluste]] ([[-86|86]]-[[-35|35 av. JC]]) se raprochèt deis istorians dau periòde actuau amb una descripcion dau contèxte sociau e dei causas deis eveniments. Laissa en particular d'istòrias de la [[Conjuracion de Catilina]] e de la [[Guèrra còntra Jugurta]]. Enfin, [[Cornelius Nepos]] ([[-99|99]]-[[-24|24 av. JC]]) inaugurèt lo genre de la [[biografia]] ambé d'òbras coma *De viris illustribus* (« Istòria dei grandeis òmes »).

== Lo periòde imperiau ==

=== Lo periòde dei Julioclaudians ===

==== L'apogèu de la poësia e Virgili ====

A la seguida de la fin dau periòde republican, la dinastia dei Julioclaudians, especialament lo rèine d'[[August]], marquèt l'apogèu de la poësia [[latin]]a ambé mai d'un poèta majora coma [[Horace]] ([[-65|65]]-[[-8|8 av. JC]]), [[Tibul]] ([[-50|50]]-[[19|19 av. JC]]), [[Properci]] (vèrs [[-47|47]]- vèrs [[-16|16 av. JC]]), [[Ovidi]] ([[-43|43 av. JC]] - vèrs [[17|17 ap. JC]]) e [[Virgili]] ([[-70|70]]-[[19|19 av. JC]]) qu'es lo pus famós.

[[Horace]] foguèt premier l'autor d'òbras satiricas coma *Leis Epodes* avans de s'orientar vèrs de poèmas de granda poèsia coma *Leis Òdas*. [[Tibul]] e [[Properci]] se concentrèron sus la poèsia elegiaca per contar seis amors. Lo premier mesclèt sa passion a son amor de la natura e es considerat ambé [[Horace]] e [[Virgili]] coma l'inventor de la poèsia campèstra. Lo segond es unicament conegut gràcias a seis escrichs (au mens 92 poèmas). Dotat d'un estile fèrm e de còps escur, acomencèt ambé de poèmas amorós avans d'evolucionar pauc a pauc vèrs d'autrei tematicas, especialament d'evocacions dei premiereis annadas de [[Roma]].

[[Ovidi]] foguèt un autor prolixe que foguèt exilat per [[Agust]] per de rasons desconegudas. Escriguèt de poèmas didactics destinats a l'ensenhament coma *Ars amatoria* (« L'Art d'aimar »), de poèmas lirics elegiacs coma *Tristia* (« Lei Tristes »), de poèmas lirics amorós e de poèmas epics coma *Metamorphoses* (« Lei metamorfòsis »). Son òbra a totjorn una influéncia sus la poèsia actuala.





[[Virgili]] a una influéncia similara a aquela d'[[Ovidi]]. Adoptèt lo modèl de la poèsia campèstra dau [[Grècia antica|Grèc]] [[Teòcrit de Siracusa]] (vèrs [[-315|315]]-[[-250|250 av. JC]]) ai païsatges e ai racòntes d'[[Itàlia]]. Es l'autor de tres òbras majoras. La premiera es leis *Eclogae* (« Lei Bucolicas ») formats de dialògs corts entre [[pastre]]s. Son objectiu èra de restaurar l'interès dei Romans per l'[[agricultura]]. La segonda es *Georgica* (« Lei Georgicas ») qu'es encara un poèma didactic sus l'[[agricultura]]. Enfin, la tresena foguèt l’*Aeneis* (« [[Eneïda|L'Eneïda]] ») qu'es un poèma epic sus lo mite fondator de [[Roma]]. Aquela epopèia conoguèt un succès immens tre sa publicacion e es venguda l'equivalent latin de l*'Odissèa*. Ansin, l'estile e lo lengatge utilizats per [[Virgili]] venguèron lo modèl dau [[latin]] per mai d'una generacion d'autors ulteriors.

==== La pròsa ====

Maugrat lo prestigi de la poësia, la [[pròsa]] dau sègle I ap. JC aguèt tanben d'autors de remarca. Situat entre la fin dau periòde ciceronian e l'acomençament dau periòde imperiau, [[Varron (escrivan)|Varron]] ([[-116|116]]-[[-27|27 av. JC]]) foguèt un escrivan fòrça prolixe (au mens 600 libres). Estudièt de domenis [[sciéncia|scientifics]], [[tecnologia|tecnics]] e [[filosofia|filosofics]] nombrós e variats coma la [[lenga]], lei [[matematicas]], la [[medecina]], l'[[arquitectura]], l'[[agricultura]], la [[moralitat]], divèrseis escòlas filosoficas, leis institucions [[roma]]nas ò encara la religion. 



[[Tite-Live]] ([[-59|59 av. JC]]-[[17|17 ap. JC]]) es lo [[pròsa|prosator]] pus famós dau sègle e l'autor de l*'Ab Urbe condita libri* (« Istòria de Roma dempuei sa fondacion »). Formada de 142 libres, un quart es encara conegut mai lo rèsta es perdut. Pasmens, aquela òbra demora una fònt majora per l'estudi de l'istòria romana. Innovacion importanta, [[Tite-Live]] i utiliza de documents ò de fònts istorics. Dins aquò, adopta tanben sovent un estil dramatic ò tragic per donar mai d'importància ais eveniments a l'origina de la glòria de [[Roma]].

==== La fin de la dinastia e Senèca ====

Leis autors de la fin dau sègle I ap. JC assaièron de renovelar la literatura latina. Per aquò, certanei modifiquèron d'estiles ja coneguts. Per exemple, [[Lucan]] ([[39]]-[[65]]), que foguèt obligat de se suicidar en causa de sa participacion a la [[conjuracion de Pison]], escriguèt una [[epopèia]] sus la guèrra civila entre [[Juli Cesar|Cesar]] e [[Pompèu]] presentada coma un drama personau opausant lei grandei figuras dau periòde. [[Quinte-Curci]], autor major fòrça mau conegut en causa de la disparicion totala de 122 de seis òbras sus 123, redigiguèt una vida d'[[Alexandre lo Grand]] que presentèt una vida romançada dau rèi grèc amb una influéncia orientala. [[Petròni]] ([[14]]-[[66]]), escrivan satiric e parodic, foguèt a l'origina d'una innovacion importanta ambé la publicacion dau *Satiricon* qu'es considerat coma un dei premiers romans. Se fau tanben nòtar l'òbra scientifica e tecnica de [[Plini l'Ancian]] ([[23]]-[[79]]), autor de *Naturalis historia* (« L'Istòria Naturala »), compilacion de la màger part dei sabers romans dau periòde.



Pasmens, l'escrivan pus important dau periòde foguèt [[Senèca lo Jove]] (vèrs [[-4|4 av. JC]] - [[65|65 ap. JC]]). [[Filosofia|Filosòf]] [[Estoïcisme|estoïcian]] que desvolopèt d'un biais decisiu son corrent de pensada, es l'autor de plusors tractats regardant la morala, d'un desenau de [[tragèdia]]s e d'una correspòndia importanta. Refusèt l'estile ciceronian au profiech d'una escritura eficaça mai utilizèt regularament d'imatges ò de formulas per sostenir seis arguments. Seis òbras pus importantas son *De vita beata* (« De la vida urosa »), *De Brevitate vitæ* (« De la breveta de la vida ») e leis *Epistulae morales ad Lucilium* (« Letras a Lucilius »).

=== Lo periòde dei Flavians e deis Antonins ===

Lo periòde dei Flavians e deis Antonins — apogèu de l'[[Empèri Roman]] — conoguèt inicialament mai d'un autor de remarca dins de domenis variats coma lei [[sciéncia]]s, l'[[istoriografia]] ò l'eloquéncia. Premier, se desvolopèt un [[classicisme]] novèu que son artesan principau foguèt lo retor [[Quintilian]] que lo sistematizèt dins *De institutione oratoria* (« L'institucion oratòria »). Leis eloquéncias moralizatritz e d'[[aparat]] conoguèron ansin una gròssa popularitat. [[Plini lo Jove]] ([[61]]-[[113]]) ne'n foguèt un deis autors majors e inventèt tanben lo genre epistolar ambé seis *Letras*. En revènge, l'eloquéncia politica trobèt ges de successor a [[Ciceron]] en causa de la concentracion dau poder entre lei mans de l'emperaire que limitava lei possibilitats de discors politic au pòble roman. Aqueu retorn de l'eloquéncia suscitèt una reaccion viva deis autors satirics romans coma [[Marcial]] ([[40]]-[[104]]) e subretot [[Juvenal]] que critiquèron durament la morala faussa de la societat romana de la dinastia flaviana.

L'[[istoriografia]] conoguèt tanben un periòde ric. [[Tacit]] (vèrs [[58]]-[[122]]) dominèt lo genre ambé *Historiae* (« Istòrias »), que contèt leis eveniments au sen de l'Empèri de la [[mòrt]] de [[Neron]] a aquela de [[Domician]], e *Ab excessu diui Augusti* (« Annaus »), òbra non acabada sus lei quatre premiereis emperaires. Amb un estile concís, se concentrèt sus lei motivacions umanas e non sus lei causas prefondas, çò que li permetèt de donar un aspèct dramatic a son racònte e de denonciar lei vicis dei protagonistas. [[Suetoni]] (vèrs [[70]]-[[122]]) publiquèt egalament una òbra istoriografica fòrça importanta ambé *De vita duodecim Caesarum libri VIII* (« Vida dei dotze Cesars ») qu'es una fònt d'anecdòtas e de detalhs sus lei caps de [[Roma]] de [[Juli Cesar|Cesar]] a [[Domician]].

Enfin, se fau nòtar l'òbra d'[[Apulèu]] ([[125]]-[[170]]) qu'es famós per son roman *Asinus aureus* (« L'Ase d'Aur » ò « Lei metamorfòsis »). Lo periòde d'Apulèu veguèt pasmens lo declin de la literatura romana classica. D'efèct, franc d'[[Aulus Gellius]], autor de l'òbra enciclopedica *Noctes Atticae* (« Nuech aticas »), gaire d'autors romans ulteriors venguèron famós fins a l'emergéncia de la teologia crestiana illustrant lei dificultats romanas dau sègle III.

== Lo periòde tardiu ==

Lo periòde [[Antiquitat|antic]] tardiu correspond ai sègles de declin de l'[[Empèri Roman]]. Acomencèt ambé la lònga crisi militara intèrna dau sègle III e s'acabèt au sègle VI ambé la disparicion de l'[[Empèri Roman d'Occident|Empèri d'Occident]] e la fin dei temptativas de reconquista de l'[[Empèri Bizantin|Empèri d'Orient]]. Es egalament marcat per la formacion deis estats barbars e per la disparicion dau [[paganisme]] au sen dau mond [[latin]] e [[grèc]]. La [[literatura]] latina i foguèt dominada per leis autors [[cristianisme|crestians]]. Fòrça opausats ai intellectuaus [[paganisme|pagans]], utilizèron inicialament una lenga amb un nombre important de particularismes locaus avans de tornar venir a la lenga classica a partir dau sègle IV.

=== Leis apologistas e lei Paires de la Glèisa ===



Lei premiereis òbras dei [[cristianisme|crestians]] s'inscriguèron dins l'encastre dei persecucions e foguèron destinadas a defendre la coeréncia de la fe novèla. Aquò entraïnèt l'aparicion en Occident dau genre apologetic inaugurat per una tiera d'autors nascuts en [[Cartage]]. Lo premier d'entre elei foguèt [[Tertullian]] (vèrs [[150]]/[[160]]-[[220]]) qu'escriguèt plusors obratges criticant la religion pagana ò defendent lo [[cristianisme]] coma l*'Apologeticus* (« L'Apologetica »). Foguèt seguit per [[Çiprian de Cartage]] (vèrs [[200]]-[[258]]) e per [[Lactanci]] (vèrs [[250]]/[[260]]-[[325]]). L'estile dau premier, evesque de [[Cartage]] de [[249]] fins a son execucion en [[258]], venguèt un modèl per leis autors crestians ulteriors fins a la [[Renaissença]]. Laissèt plusors tèxtes apologetics e lei premiereis estudis sus lo [[drech]] [[drech canonic|canonic]]. Lo segond foguèt tanben celebrat per son estile que li vauguèt lo [[subrenom]] de « Ciceron crestian ». Fòrça legit fins au sègle XVIII, es famós per sei sèt libres de l'ensems dich *Diuinae institutiones* (« Leis Institucions Divinas ») que son un assai destinat ais elèits romanas per demostrar l'incoeréncia dau [[paganisme]] e la soliditat de la [[teologia]] crestiana.

La situacion cambièt au sègle IV ambé la [[cristianisme|cristianizacion]] progressiva de l'[[Empèri Roman|Empèri]]. [[Giròni d'Estridon]] ([[347]]-[[420]]) realizèt una traduccion famosa de la [[Bíblia]], la *Vulgate*, qu'es a l'origina dau tèxte de referéncia totjorn utilizat a l'ora d'ara per la [[Glèisa Catolica]]. Per aquò, utilizèt de fònts ebraïcas supausadas pus pròchas dau tèxte originau que lei versions alora en circulacion. Assaièt tanben de raprochar la [[lenga]] dau latin classic. Traduguèt tanben divèrsei tèxtes dei teologians [[Grècia|grècs]], especialament d'òbras d'[[Orígenes]]. 

Un autre combat important dei crestians d'aqueu periòde foguèt la lucha còntra l'[[arianisme]] ambé [[Alari de Peitieus]] (vèrs [[315]]-[[367]]). Enfin, ambé lo desvolopament dau culte, apareguèron tanben de tractats sus lei deures de sei ministres coma aqueleis escrichs per [[Ambròsi de Milan]] (vèrs [[340]]-[[397]]) que publiquèt mai d'un estudi sus lo cant liturgic.





[[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] ò [[Agustin d'Ipòna]] ([[354]]-[[430]]) èra un professor de [[retorica]] que venguèt evesque d'[[Ipòna]] en Africa. Es considerat coma l'escrivan pus important de la literatura [[latin]]a [[cristianisme|crestiana]]. Autor d'un nombre important de presics, es subretot l'autor dei *Confessiones* (« Lei Confessions »), de *De Civitate Dei contra paganos* (« La Ciutat de Dieu ») e de *De trinitate* (« De la Trinitat »). Adaptèt tanben la filosofia grèga a la teologia crestiana ambé divèrsei trabalhs coma *De immortalitate animae* (« De l'immortalitat de l'Arma »). Enfin, luchèt còntra lei principaleis [[eresia]]s presentas en [[Africa]] coma lo [[donatisme]] ò lo [[pelagisme]]. L'estile de Sant Agustin se raprochèt dau latin classic ciceronian amb un nombre limitat de neologismes ò de mòts populars que son objectiu èra de pausar d'un biais solid lei basas fondamentalas dau [[cristianisme]]. Dins aquò, utilizèt de variacions de sens ambé lei mòts chausits permetent de modificar la significacion d'expressions classicas. Marquèt ansin la transicion vèrs lo [[latin]] [[Edat Mejana|medievau]].

=== La fin de l'Empèri Roman e leis invasions barbaras ===

Lo periòde finau dau declin de l'[[Empèri Roman]] veguèt lo desvolopament progressiu de l'utilizacion de la lenga « vulgara », valent a dire de la lenga parlada, per un nombre important d'escrivans que coexistiguèron ambé d'autors au contrari partisans d'un mantenement dau [[latin]] classic. Aquela diferenciacion regardèt tant lei tèxtes profans que lei tèxtes [[religion|religiós]]. Ansin, lo tractat veterinari *Chiron Centaurus*, publicat dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle IV, ò lo racònte d'un [[romavatge]] en Tèrra Santa coma *lei Peregrinacions d'Egèria* foguèron en lenga « vulgara ». Foguèt tanben lo cas de *L'Istòria dei Francs* escricha au sègle VI per l'evesque [[Gregòri de Tors]] ([[539]]-[[594]]).

Pasmens, lo latin classic resistiguèt e demorèt fòrça utilizat fins a l'afondrament de l'Empèri d'Occident. En particular, se pòu citar lo gramatican [[Aelius Donatius]] (vèrs [[320]]-[[380]]) que foguèt l'autor de la [[gramatica]] *Ars grammatica* que foguèt utilizada fins a l'[[Edat Mejana]]. [[Priscian de Cesarèa]] foguèt tanben a l'origina d'un obratge fòrça complet sus la gramatica latina dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle VI. Pasmens, a partir d'aqueu sègle, la fragmentacion de l'Empèri e leis invasions barbaras entraïnèron un declin de la cultura e deis elèits. La cultura literària conoguèt alora una crisi importanta e l'escritura dau latin venguèt pauc a pauc l'apanatge dau [[clergat]], especialament dei monges dei [[monastèri]]s. Leis autors principaus dua periòde foguèron [[Boeci]] (vèrs [[480]]-[[524]]) traductor d'[[Aristòtel]] e autor de *De consolatione philosophiae* (« Consolacions de la Filosofia ») que venguèt una basa de l'ensenhament filosofic, [[Cassiodor]] (vèrs [[485]]-[[580]]) autor de l'òbra teologica deis *Institutiones* (« Institucions ») e [[Isidòr de Sevilha]] (vèrs [[560]]/[[570]]-[[636]]), evesque de la vila e autor d'una òbra enciclopedica dicha *Etymologiae* que demorèt fòrça populara fins a la fin de l'[[Edat Mejana]].

== Lo periòde medievau ==

=== La Renaissença carolingiana ===

La fin de l'[[Empèri Roman]] veguèt la disparicion dau [[latin]] coma lenga parlada e l'aparicion dei [[lengas romanicas]]. Pasmens, lo [[latin]] demorèt utilizat per lo [[clergat]] e l'[[administracion]].



La [[Renaissença carolingiana]] acomencèt durant lo rèine de [[Pepin lo Brèu]] e foguèt perseguida per son fiu [[Carlesmanhe]]. Correspond a un periòde de relança deis estudis e de la cultura ambé la creacion d'escòlas, de sètis episcopaus e d'[[abadiá]]s. Son objectiu èra d'auçar lo nivèu d'instruccion dau [[clergat]]. Per aquò, utilizèt premier leis obratges escrichs en latin classic per leis autors pagans coma [[Ciceron]], per lei Paires de la Glèisa e per lei gramaticans. Pasmens, aquò empachèt pas una lenta divergéncia dau latin medievau a respèct de la lenga classica. La [[gramatica]], l'[[istoriografia]] e la [[teologia]] foguèron lei tematicas deis escrivans principaus dau periòde. Entre elei, se pòu citar [[Alcuin]] (vèrs [[735]]-[[804]]), conselhier de [[Carlesmanhe]] e autor de plusors dialògs, de [[Pau Diacre]] (vèrs [[720]]-[[797]]/[[799]]) autor de *Historia Langobardorum* (« Istòria dei Lombards ») e de [[Joan Escot Erigèn]] (vèrs [[815]]-[[877]]) autor d'un tractat filosofic e teologic dich *De divisione naturae* (« De la division de la natura »).



[[Fichièr:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|right|Retrach de [[Tomàs d'Aquin]] pintat en [[1494]].]]

L'[[Edat Mejana]] centrala foguèt caracterizat per la creacion dei premiereis universitats que permetèron d'estendre l'usatge dau [[latin]] ai professors e ais estudiants. La [[teologia]] e la [[filosofia]] demorèron lei domenis literaris principaus dau periòde. Pasmens, la poèsia conoguèt una renaissença importanta car un nombre important de teologians escriguèron tanben de poèmas religiós. Ansin, au sègle XII, [[Abelard]] ([[1079]]-[[1142]]) e [[Bernat de Claravau]] ([[1090]]-[[1153]]) publiquèron una tiera d'òbras teologicas e filosoficas qu'aguèron una gròssa influéncia sus la pensada religiosa. Aqueu trabalh foguèt perseguit au sègle seguent per [[Guilhem d'Auvèrnhe]] ([[1180]]-[[1249]]), per [[Bonaventura de Bagnoregio]] (vèrs [[1220]]-[[1274]]) e subretot per [[Tomàs d'Aquin]] ([[1225]]-[[1274]]) que capitèt d'integrar la filosofia d'[[Aristòtel]] a la teologia [[Catolicisme|catolica]] ambé son òbra majora dicha *Summa theologiae* (« La Soma teologica »). [[Tomàs d'Aquin]] escriguèt tanben plusors poèmas liturgics que certanei son totjorn cantats a l'ora d'ara. [[Abelard]] e [[Bernat de Claravau]] l'avián precedit dins aqueu domeni mai se pòu egalament citar [[Hermann Contract]] ([[1013]]-[[1054]]) autor d'una cronica e de mai d'un poèma, especialament l*'Alma Redemptoris Mater* e lo *Salve Regina* dedicats a la [[Maria (maire de Jèsus)|Verge]], tre lo sègle XI.



Au sègle XIV, lo desvolopament de l'[[Umanisme]] entraïnèt un abandon dau latin medievau, mespresat per leis umanistas [[Itàlia|italians]] e [[França|francés]], au profiech d'una restauracion dau latin classic inspirat per leis òbras de [[Ciceron]] ò de [[Virgili]]. Dich neolatin, aqueu lengatge foguèt aqueu deis elèits dau periòde. En particular, foguèt la lenga de [[Petrarca]] ([[1304]]-[[1374]]) e d'[[Erasme]] ([[1469]]-[[1539]]). Foguèt pereu utilizat per escriure de poèmas amorós per d'autors coma [[Petrarca]], [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] ([[1313]]-[[1375]]), lo papa [[Piu II]] ([[1405]]-[[1464]]), [[Cristoforo Landino]] ([[1424]]-[[1498]]), [[Ange Politien]] ([[1454]]-[[1494]], [[Giovanni Giovano Pontano]] ([[1426]]-[[1503]]) e [[Michele Marullo]] ([[1453]]-[[1500]]). Dins aquò, lo poèta pus famós dau periòde foguèt [[Joan Segond]] autor dau recuelh erotic *Liber Basiorum* (« Lo Libre dei bais »). Sovent imitat per la seguida, es format de 19 poèmas inspirats per [[Catul]] e l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]], e desplega totei lei manifestacions corporalas dau bais en liason ambé divèrsei sentiments coma la desirança, lo regrèt ò l'amor.

Pasmens, maugrat aquela importància, lo [[neolatin]] dominèt pas totalament lo periòde umanista. Premier, certaneis autors contunièron d'utilizar lo latin medievau que s'èra pauc a pauc alunchat de la lenga classica. L'òbra pus famosa escricha ambé aquela lenga es *De imitatione Christi'' (« L'imitacion de Jèsus Crist »), òbra de pietat crestiana supausada de Tomàs de Kempis, que fa partida dei caps d'òbras de la literatura crestiana. Au sègle XVIII, aperaquí 2,4 milions exemplaris èran en circulacion e l'obratge èra alora lo segond libre pus estampat après la Bíblia. 

Dins aquò, la concurréncia pus importanta per lo neolatin èra aquela dei lengas vernacularas coma lo francés ò l'italian que son usatge se desvolopavan, compres au sen deis elèits literàrias. Ansin, mai d'un autor umanista utilizant lo latin, per exemple Boccaccio foguèt l'autor d'òbras en lenga vernaculara. De mai, certanei coma Joachim Du Bellay acomencèron de s'opausar a son utilizacion.

## Lo declin de la literatura latina e sa subrevida

Après lo movement umanista, l'usatge dau latin acomencèt de declinar en causa dau desvolopament dei lengas vernacularas que conquistèron pauc a pauc sei letras de noblesa. Resistiguèt au sen deis escòlas e deis universitats mai a partir dau sègle XVII, lo prestigi ganhat per lo francés minèt sa posicion. D'efèct, dins lo corrent d'aqueu sègle, dispareguèron totalament la poèsia latina e lo ròtle de lenga internacionala dau latin. La filosofia ne'n gardèt l'usatge fins au sègle XVIII, especialament ambé Baruch Spinoza (1632-1677) ò Gottfried Leibniz (1646-1716).

Après aqueu periòde, la Glèisa Catolica foguèt la principala institucion onte subrevisquèt la literatura latina. D'efèct, la lenga i es encara la lenga oficiala de la liturgia e dei tèxtes pontificaus. Ansin, la màger part dei publicacions majoras de la Glèisa, coma per exemple lei decisions dau concili Vatican II, son premier publicadas en latin. Per aquò, un trabalh important de modernizacion de la lenga a luòc ambé l'introduccion de mòts novèus depintant lei concèptes e leis invencions modèrnas. 

En fòra de la Glèisa, una autra subrevivança dau latin regarda lei sciéncias, especialament la biologia que l'utiliza coma lenga de referéncia per descriure leis espècias viventas.

## Liames intèrnes

* Latin.
* Grècia antica.
* Roma antica.

* Autors principaus :
** Agustin d'Ipòna.
** Boeci.
** Caton lo Censor.
** Ciceron.
** Erasme.
** Horace.
** Juli Cesar.
** Gottfried Leibniz.
** Ovidi.
** Petrarca.
** Plaute.
** Senèca.
** Suetoni.
** Baruch Spinoza.
** Terenci.
** Tertulian.
** Tite-Live.
** Tomàs d'Aquin.
** Virgili.

* Literatura bizantina.
* Literatura grèga.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias