open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Étienne Bonnot de Condillac

**Étienne Bonnot de Condillac** (Grenòble, 30 de setembre de 1715 — Beaugency, Loiret, 3 d'agost de 1780) èra un filosòf francés fundator del sensualisme, segon que las activitats espiritalas de las personas son determinadas per las sensacions, pasmens que se pòdon pas se resumir a aquò. Es abitualamaner considerat coma lo contunhator de l'òbra de John Locke. Del costat educatiu cal recordar las experiéncias de preceptor de l'infant Ferran de Borbon, eritièr del ducat de Parma, recolhidas dins un libre.

## Pensada
**Condillac** es considerat coma lo paire del sensualisme, doctrina segon que tota coneissença depend dels sens, i a pas d'idèas innadas e çò que deu far es desvolupar lo maximum de las capacitats de cada sens, diferents per cada persona. Segon aquelas capacitats e las experiéncias vecudas, se forma la personalitat. Dins aquel processus s'aquisision dels concèptes de basa, transmeses mejans lo lengatge, que modèla la pensada e faviriza lo progrés social. Aquel lengatge crèa d'abstraccions, a partir de las donadas sensorialas, unitats de comunicacion que s'utizan dins la convivéncia.

La convivencia deu èsser regulada per de nòrmas, ont se mesclan l'economia e la política. Partisant del liberalisme economic, afirma que los prètz s'autorregulan perque dins tote intercambi cada partida vòl obtenir un benefici e per aquò busca los mecanismes amd d'acòrdis. Per la preeminéncia de l'economia e la negacion de tota realitat fòra de la persona, foguèt acusat de materialisme pels seus detractors, etiquèta que el rebutava de contunh.

## Referéncias



## Ligams extèrnes
* Biografia d'Étienne Bonnot de Condillac.
* Comentari de l'òbra d'Étienne Bonnot de Condillac.
Destutt de Tracy

**Destutt de Tracy** (1754-1836) èra un filosòf francés celèbre per aver desvolopat lo concèpte d'ideologia. Membre de l'aristocracia e d'ascendéncia escocesa, èra en favor de la separacion dels poders e de las libertats individualas. Defendava una cosmovision materialista, pròcha a las posturas d'Étienne Bonnot de Condillac, que las facultats de l'esperit apareisson a partir dels sentiments (per atal rebutva qu'existís una disciplina coma la psicologia, tròp abstracha e amb de connotacions idealistas). Definiguèt tanben de concèptes de basa per l'economia, coma per exemple l'intercambi coma motor de creissença, una idèa que se trobará presenta dins l'òbra de Karl Marx. Pels seus apòrts venguèt membre de l'Académie française e aguèt d'emplecs d'onor dins divèrsas societats de pensaires de las Luses.

## Referéncias
Lo tust de las civilizacions

Lo **tust de las civilizacions** es un tèrme creat per Samuel Huntington per explicar los conflictes que pòdon derivar de la diferéncia de culturas dins las relacions internacionalas. Aqueslas diferéncias substituirián los ancians tusts de classa o de l'ideologia politica e i qu'aurián entre los blòcs de la planèta afrontaments a causa del biais de veire la vida e per l'ensag d'assumir l'egemonia o limitar l'influéncia dels autres blòcs. Lo concèpte es ancian mas aquel politològ o popularizèt.

 
Las diferentas regions culturalas segon Huntington son:
*Occident: America del Nòrd, Austràlia e Nòva Zelanda e Euròpa occidentala.
*Latinoamerica
*Mond ortodòxe: l'ancian zona de la URSS, los Balcans e Chipre
*Sud-èst asiatic: païses de tradicion bodista qu'encara forman pas un blòc pròpi, mas que s'intègran dins d'autras zonas orientalas
*Mond sinitic: China, Vietnam e Corèa
*Mond indó: India, Botan e Nepal
*Japon
*Mond islamic
*Mond subsaarian
*Israèl

A costat i a de païses divisits, qu'apertenon a diverses blòcs e qu'alara pòdon venir claus dins una confrontacion entre blòcs, coma Ucraïna, Turquia, Nigèria, Sodan, Chad o Filipinas. I a de païses independents, coma Aïtí.

Lo tust mai conflictuós poiriá èsser aquel del mond islamic amb l'occident, a causa de la quantitat de gents implicadas e de la disparitat de las concepcions culturalas. 

Los critics veson de sentors racistas e d'islamofobiá dins aquela idèa. D'autres critics veson qu'es la defincion de blòcs (una alternativa seriá lo concèpte de zona intermediària) o de l'idèa de tust cultural que, d'espereles, mena a la violéncia.

## referéncias
Manat

*Per la moneda nacionala d'Azerbaitjan, vejatz [[Manat azerbaitjanès]].*
*Per la moneda nacionala de Turcmenistan, vejatz [[Manat turcmèn]].*


**Manat** (مناة‎ en arabi; tanben transcrich *Manah*) èra una divessa del destin venerada en Arabia a l'epòca preislamica.
Manaf

**Manaf** (مناف‎ en arabi) èra un dieu venerat en Arabia a l'epòca preislamica. Al Tabari lo senhala coma una de las divinitats principalas de la Mèca. Èra careçat per las femnas; ça que la, durant lors menstruacions, se podián pas aprochar d'el. Lo culte seriá d'origina sudaràbia.
Clackmannanshire

**Clackmannanshire** (*Clackmannanshire* en scots e *Siorrachd Chlach Mhannainn* en gaelic escocés) sovent abracat en **Clacks**, es un deus 32 council areas d'Escòcia e un lieutenancy area, bordat per Perth e Kinross, Stirling e Fife.

## Toponimia
Clackmannanshire ven deu gaelic escocés *Siorrachd Chlach Mhannainn* que vòu díser *pèira de Manau*.
Joan Espònda

**Joan Espònda** (*Joanes Ezponda* en basco, *Jean de Sponde* en francés), vadut a Maulion en 1557 e mort a Bordèu lo 18 de març de 1595, qu'estó un poèta barròc soletin de lenga francesa. Qu'èra lo hrair d'Enric Espònda.
La Crampa en Arle

**La Crampa en Arle** (var. **La Cambra a n-Arle**, **La Chambra a n-Arle**) qu'ei un tablèu de Vincent van Gogh. Be n'i a 3 versions ; la purmèra que ho realizada en 1888 e qu'ei expausada uei au Musèu van Gogh a Amsterdam. Ua segonda version (expausada dehens l'Institut d'Art de Chicago que ho realizada en 1889 a la demanda deu hrair de l'artista, Theo van Gogh, per'mor la purmèra version qu'èra de restaurar. Fin finala ua tresau (expausada au Musèu d'Orsay) que ho realizada entà la sòr e la mair de Vincent van Gogh.

Quauques esbòs que hon dessenhats dens la correspondéncia de l'artista.

Aquesta òbra que representa la crampa deu pintre dens l'Ostau Jaune.

## Galeria

Vincent Willem van Gogh 135.jpg|Segonda version
La Chambre à Arles, by Vincent van Gogh, from C2RMF.jpg|Tresau version.
Vincent van Gogh - Vincent's Bedroom in Arles - Letter Sketch October 1888.jpg|Esbòs dens ua letra a Theo, lo hrair.
Vincent van Gogh - Vincent's Bedroom - Lettersketch 17 October 1888.jpg|Esbòs dens ua letra a Paul Gauguin
Bel

150px|right|thumb|''Beltu / belit'' en cuneïfòrme
**Bel** (de l'akkadian *bēlu*, valent a díser  o ; Βελος en grèc, *Belus* en latin) qu'ei un títol de nombrosas divinitats babilonianas e assirianas. Lo femenin qu'ei **Belit** (au son torn, ua forma deu tèrme akkadian *beltu* o *beltum*, valent a díser ). Etimologicament, lo masculin qu'ei una varianta orientau de la forma Baal.

Bel e Belit que vadón dab lo temps títols deu diu babilonian Marduk e de la soa hemna Zarpanitu, respectivament. Mantun personatge femenin, atau la mair de Marduk, aperada Ninhursag, Ningal o Ninmah, que s'aperava *Bēlit-ili* (dauna deus dius) en akkadian.

Los grècs tornar prengón aquera particula, en tot aperar lo lor diu principau, Zèus, *Belos* (Ζευς Βελος).
Enric Espònda

thumb|Enric Espònda
**Enric Espònda** (*Henrike Ezponda* en basco, *Henri de Sponde* en francés, *Henricus Spondanus* en latin) qu'estó un eclesiastic e istorian soletin vadut a Maulion lo 6 de genèr de 1568, e mort a Tolosa lo 18 de mai de 1643. Avesque de Pàmias, qu'èra lo hrair deu poèta Joan Espònda.
Michael Sata

thumb|left|250px|Michael Sata en 2013
**Michael Chilufya Sata** (Mpika, 6 de julh de 1937 – Londres, 28 d'octobre de 2014) èx-oficial de polícia e òme politic foguèt lo president de Zambia.
Pussy Riot

**Pussy Riot** qu'ei un grop de rock punk d'inspiracion feminista originari de Moscòu e fondat en 2011. Lo 21 de heurèr de 2012 qu'improvizè ua representacion provocativa dehens la Catedrau deu Crist lo Sauvador de Moscòu. Lo 3 de març 3 membras deu grop que hon arrestadas dab ua inculpacion de susmauta e hon jutjadas dens condicions qui creèn ua polemica internacionau abans d'estar condemadas a 3 annadas d'internament lo 17 d'agost.

## Membres arrestats e detienguts

File:Nadezhda Tolokonnikova (Pussy Riot) at the Moscow Tagansky District Court - Denis Bochkarev.jpg|Nadezhda Tolokonnikova
File:Yekaterina Samutsevich (Pussy Riot) at the Moscow Tagansky District Court - Denis Bochkarev.jpg|Yekaterina Samutsevich
File:Maria Alekhina (Pussy Riot) at the Moscow Tagansky District Court - Denis Bochkarev.jpg|Maria Alekhina
Morvan

thumb|drecha|250px|Panoramà de Morvan
**Morvan** (en francés *Morvan*) es un massís montanhós francés situat dins la region de Borgonha Franca Comtat.
Le Gault-en-Beauce

**Le Gault-en-Beauce** es una anciana comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure e Loir e la region dau Centre uèi associada dab Saint-Denis-de-Cernelles dens la comuna de Le Gault-Saint-Denis
## Geografia

### Comunas vesinas


 400px|left||Distanças e posicion relativa 
 



## Istòria

Lo Gault-Sant-Denis resulta de la fusion de doas comunas : **Lo Gault-en-Beauce** e **Sant-Denis-de-Cernelles**, per Ordonnance Reial del 21 de setembre de 1827 (Archiu Nacional-F 2 II Eure-e-Loir 2, pl&agrave;nol annexat a la minuta).

Le Gault-Saint-Denis résulte de la fusion de deux communes : **Le Gault-en-Beauce** et **Saint-Denis-de-Cernelles**, par Ordonnance Royale du 21 septembre 1827 (Archives Nationales-F 2 II Eure-et-Loir 2, plan annexé à la minute).

## Administracion

## Demografia abans 1821

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
AKB48

**AKB48** es un grop de musica pop japonés.  Formacion exclusivament feminina, pren son nom del barri d'Akihabara de Tòquio e que comptava 48 personas a la debuta.

## Discografia

### Albums
* *Set List: Greatest Songs 2006–2007* (2008)
* *Kamikyokutachi* (2010)
* *Set List: Greatest Songs Kanzenban* (2010)
* *Koko ni Ita Koto* (2011)
* *1830m* (2012)

### Singles
* *Sakura no Hanabiratachi* (2006)
* *Skirt, Hirari* (2006)
* *Aitakatta* (2006)
* *Seifuku ga Jama o Suru* (2007)
* *Keibetsu Shiteita Aijō* (2007)
* *Bingo!* (2007)
* *Boku no Taiyō* (2007)
* *Yūhi o Miteiru ka?* (2007)
* *Romance, Irane* (2008)
* *Sakura no Hanabiratachi 2008* (2008)
* *Baby! Baby! Baby!* (2008) 
* *Ōgoe Diamond* (2008)
* *10nen Zakura* (2009)
* *Namida Surprise!* (2009)
* *River* (2009)
* *Sakura no Shiori* (2009)
* *Ponytail to Shushu* (2009)
* *Heavy Rotation* (2009)
* *Beginner* (2009)
* *Chance no Junban* (2009)
* *Sakura no Ki ni Narō* (2011)
* *Dareka no Tame ni: What Can I Do for Someone?* (2011)
* *Everyday, Kachūsha* (2011)
* *Flying Get* (2011)
* *Kaze wa Fuiteiru* (2011) 
* *Ue kara Mariko* (2011)
* *Give Me Five!* (2012)
* *Manatsu no Sounds Good!* (2012)
* *Gingham Check* (2012)

## Referéncias

## Ligams extèrnes

* Sit oficial
Cigné

**Cigné** es una anciana comuna francesa, situada dins lo departament de Mayenne e la region dels Païses de Léger.

La municipalitat d'Ambrières-les-Vallées absorbeix Cigné e La Haie-Traversaine en 1972.
## Geografia

## Istòria

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Batalha d'Anvèrs (1914)

La **batalha d'Anvers** se debanèt dau 28 de setembre au 10 d'octòbre de 1914 dins lo relarg d'aquela vila. Opausèt l'armada alemanda a l'armada belga e a a la garnison de la vila. Après una resisténcia acarnada, lei Belgas foguèron menaçats d'enceuclament. Una partida capitèt de fugir vèrs França e lo rèsta deguèt intrar ai Païses Basses onte foguèt internat.
Batalha de l'Yser (1914)

La **batalha de l'Yser** se debanèt dau 17 au 31 d'octòbre de 1914 pendent la Premiera Guèrra Mondiala. Opausèt una armada alemanda (12 divisions) a d'armadas belgas (8 divisions) e francesas (1 division e 1 bregada). Après de combats malaisats, la dubertura dei resclausas entraïnèt la fin de la batalha e l'estabilizacion dau front darrier l'Yser. La vila de Dunkerque e son pòrt demorèron sota lo contraròtle francés.
Nartèx

thumb|200px|Plan indicant la posicion del nartèx.
Lo **nartèx** d'una glèisa es lo cobèrt de dintrada situat al tèrme occidental de la nau, o al tèrme oposat al respècte de l'altar principal de la glèisa. Tradicionalament lo nartèx èra una partida de l'edifici, mas èra pas considerat coma partida del temple. Èra un airal interior separat de la nau per un panèl o una baranda, o ben una estructura extèrna coma un **pòrge**. La foncion del nartèx èra de lotjar las personas "no admissiblas al culte", coma los catecumens o los penitents, per que pòscan sentir e seguir lo servici religiós sense dintrar dins lo temple. Lo nartèx sovent dispausava d'una pila baptismala de biais que los enfants sián batejats abans de penetrar dins la nau. E mai, jol nartèx generalament i aviá tombas de personatges importants, practica que se mantenguèt fins al sègle XIV, quand s'autrejèt los enterraments a l'interior de la glèisa. De reformas posterioras suprimiguèron aquela obligacion d'exclusion dels servicis per las personas qu'èran pas membres de plen drech de la congregacion. Los arquitèctes de glèidas contunhèron, encara, de bastit un espaci abans la dintratrada de la nau. Aquel espaci se pòt nomenar vestibul interior (s'es arquitectonicament partida de l'estructura de la nau) o un pòrge (s'es una estructura duberta e extèrna). 
[thumb|Nartèx exterior o pòrge de St-Germain l'Auxerrois a [París.]]

## Ligams extèrnes

* «Nàrtex». L'Enciclopèdia.cat. Barcelona: Grup Enciclopèdia Catalana.
Batalha d'Arnemuiden

La **batalha d'Arnemuiden** se debanèt lo 23 de setembre de 1338 durant la Guèrra de Cent Ans. Es un combat navau oposant una flòta francesa de mai de 50 naviris a un convòi comerciau anglés de 5 unitats. Lei batèus anglés son capturats e leis equipatges son massacrats per lei venceires.
Pèire Rogièr de Mirapeis

**Pèire Rogièr de Mirapeis**, filh de Pèire Rogièr de Mirapeis lo vièlh (mòrt en 1209), foguèt senhor de Mirapeis faidit al profièch de Guy de Lévis en 1229, per lo Tractat de París.

Menèt lo chaple dels inquisidors d'Avinhonet en 1242.

Participèt coma assetjat a la casuda de Montsegur en 1244 que ne discutirà la rendicion, a costat  son cosin Raimon de Perelha, senhor del castèl.

Coma los nòbles, sòldats e mercenaris de la garnison, recobrèt sa libertat conformament als accòrds passats amb los assetjants.
Caçaire de carris

[thumb|Caçaire de carris alemand [Jagdpanzer V.]]

Un **caçaire de carris** es un veïcul blindat destinat a la lucha e la destruccion deis autrei veïculs blindats presents sus lo prat batalhier. Es donc una unitat especializada que sei qualitats principalas son la mobilitat, la poissança de fuòc e la proteccion. Apareguèron pendent la Segonda Guèrra Mondiala. I foguèron fòrça utilizats mai lo ròtle d'aquelei blindats perdurèt pas après lei combats e l'usatge de caçaires de carris declinèt rapidament après 1945 en causa de l'aparicion dau concèpte de carri de combat principau.

## Liames intèrnes

* Carri de combat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Atarsamain

**Atarsamain** (عثتر سمين *Attar Samain* en arabi, valent a dire ) èra una divinitat astrala de genre incèrt, venerada al nòrd e al centre de la Peninsula Aràbia a l'epòca preislamica.
Raimon de Perelha

**Raimon de Perelha** (c.1185/6-sègle XIII), foguèt senhor de Perelha e cosenhor de Montsegur , èra membre de la familha Bellissens de Mirapeis, filh de Guilhèm Rogièr de Mirapeis (mòrt abans la crosada dels albigeses), e de Fornièra de Perelha.
Se maridèt en 1205 a Ròcafixada, amb Corba de Lantar, filha de Jordan de Lantar. D'aquesta union naissèron quatre filhas e un filh: Arpaís, Braida, Felipa, Esclarmonda e Jordan.

## Biografia

Ordenèt la fortificacion del puòg de Montsegur en 1204 e ne visquèt la casuda en 1244. Foguèt puèi empresonat e interrogat a Carcassona. 

Fòrça ligat al catarisme per sa familha, la fin tragica del lenhièr de Montsegur en 1244 lo daissèt sol, sa molhèr e sa filha Esclarmonda foguèron cremadas e sas autras doas filhas sosmesas als interrogatòris de l'inquisicion.

## Nòtas e referéncias
Anarquisme cristian

L'anaquisme cristian es un anarquisme que se justifica d'un biais espiritual e que la sieuna font se tròba dins la Bíblia.

## Ligams intèrnes
* Jaume Ellul (Jacques Ellul)
* Leon Tolstoi
Amilcar Barca

**Amilcar Barca** (270 abC - Ilici, 228 abC), foguèt un general e un òme d'estat cartaginés,  paire d'Anibal,  Asdrubal Barca e sogre d'Asdrubal.
Primièra Guèrra Punica

La **Primièra Guèrra Punica** o **Guèrra de Sicília** foguèt la primièra de las tres guèrras qu'opausèron Roma e Cartage, doas poténcias majoras de Mediterranèa occidentala pendent l'antiquitat. L’adjectiu punic ven del nom *Poenici* que los romans donavan a sos adversaris, assimilats als fenicians (Phoenici). Aqueste conflit, engajat per lo contraròtle de Sicília durèt 23 ans entre -264 abans JC e -241 abans JC, e foguèt un dels pus longs menats per Roma. Son debanament es conegut pels autos grècs e latins, principalament Polibi.
Colo-Colo

**Club Social y Deportivo Colo-Colo** (tanben aperat simplament **Colo Colo**) qu'ei un club d'espòrt chilen de la vila de Santiago de Chile,  qu'estó fondat en 1925. Qu'ei un de las 3 granas equipas deu fotbòl chilen. *Colo-Colo* que joga actualment lo campionat chilen de purmèra division. Lo son estadi qu'ei l'Estadi Monumental David Arellano que's troba en la comuna de Macul en la vila de Santiago. Lo chafre de Colo-Colo qu'ei *el cacique* e lo son gran rivau istoric tradicionau qu'ei l'equipa d'FC Universidad de Chile. Simbèu de l'exceléncia de l'espòrt, son nom fuguèt en omenatge a *Colo Colo*, un *[[Lideratge|longko]]* mapuche. Los sons suportaires son aperats *colocolinos*.

## Palmares
* **1 [[Copa Libertadores d'America]]**: 1991
* **1 [[Recopa Sudamericana]]**: 1992
* **1 [[Copa Interamericana]]**: 1991
* **29 [[Liga chilena de fotbòl]]**: 1937, 1939, 1941, 1944, 1947, 1953, 1956, 1960, 1963, 1970, 1972, 1979, 1981, 1983, 1986, 1989, 1990, 1991, 1993, 1996, 1997 (Clavadura), 1998, 2002 (Clavadura), 2006 (Aubertura i Clavadura), 2007 (Aubertura i Clavadura), 2008 (Aubertura), 2009 (Clavadura)
* **10 [[Copa chilena de fotbòl]]**: 1958, 1974, 1981, 1982, 1985, 1988, 1989, 1990, 1994, 1996
* **4 [[Campionat d'clavadura chilen]]**: 1933, 1938, 1940, 1945

## Vejatz tanben
### Ligams intèrnes
* Copa Libertadores
* Santiago
### Ligams extèrnes
* Lo Website oficial {es}

### Nòtas e referéncias
Ernest Thomas Sinton Walton

**Ernest Thomas Sinton Walton** (Dungarvan, Irlanda 1903 - Belfast, Irlanda del Nòrd 1995 ) foguèt un fisic e professor universitari irlandés premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisica l'an 1951.

## Biografia
Nasquèt lo 6 d'octòbre de 1903 dins la vila irlandesa de Dungarvan, en aqueles moments part del Reialme Unit de la Grand Bretanha e Irlanda, filh d'un ministre metodista. Se graduèt en fisica al Collègi Metodista de Belfast l'an 1922 e al *Trinity College* de l'Universitat de Cambridge lo 1927. Lo 1936 venguèt professor de fisica dins aquela darrièra escòla superiora, en atenhent la 1946 la cadièra Erasmus Smith de Filosofia Naturala e Experimentala, carga qu'ocupèt fins lo 1974.

Ernest Walton moriguèt lo 25 de junh de 1995 dins la vila de Belfast.
Anfós Ròca-Ferrièr

**Anfós Ròca-Ferrièr** (en francés: **Louis-Alphonse Roque-Ferrier**; Montpelhièr, 1 d'agost de 1844 — Montpelhièr, 18 de junh de 1907) foguèt un lingüista e escrivan occitan. Foguèt un dels occitanistas e linguistas mai importants de son epòca, que participèt a la creacion de la Revue des langues romanes en 1870 e capitanegèt l'activisme occitan del país de Montpelhièr. Majoral del felibritge, organizèt en 1878 las Fèstas Latinas de Montpelhièr, ont catalans, italians e romaneses fraternizèron amb los occitans. Creèt puèi, en 1892, lo Felibritge latin  e faguèt de l*'Uòu de Pascas* lo pòrtavotz de l'oposicion al Felibritge oficial.
Galileo (sonda espaciala)

**Galileo** foguèt una sonda espaciala de la NASA qu'estudièt lo planeta Jupitèr e sas lunas. Nomenada d'après  lo lom de l'astronòm de la Renaissença  Galileo Galilei, foguèt lançada lo 18 d'octobre de 1989, per la naveta espaciala ''Atlantis'' pendent la mission STS-34. *Galileo* arribèt sus Jupitèr lo 7 de decembre de 1995, per assistància gravitacionala apès lo subrevòl de Vènus e de la Tèrra, venent aital lo primièr veïcul espacial en orbita a l'entorn de Jupitèr.
Ruscus aculeatus

Lo **verdboisset**, **bois ponchut**, **bresegon** o **trauca-sèga** (gasc. *agreulon*, *agreulet*, *aruston*, *aruschon*, *auriston*, *aubriston*, *gresic* o *escanaclocas*) (*Ruscus aculeatus*) es un arbrilhon de la familha de las *[[Liliaceae]]* (o des *[[Ruscaceae]]*, segon la classificacion filogenetica).

## Descripcion

thumb|right|''Ruscus aculeatus bugelenn liliacea''

Es un arbust de rizòmas, fòrça ramificat, amb de rams segondaris altèrnes transformats en cladods ovals terminats per una espina, de pichonas flors verdencas de 6 tepals (3 grands, 3 petits). Los  fruches son de baias rojas.

## Caracteristicas

[thumb|right|[Fotografia dei fruchs.]]

* Organs reproductors
Tipe d'inflorescéncia: racèm de racèms

Reparticion dels sèxes: dioïc

Tipe de pollinizacion: entomogama

Periòde de florason :  de setembre a abril

*Grana
Tipe de fruch:  baia

Biais de disseminacion: endozoocòr

*Abitat e reparticion
Abitat tipe: sosbosc erbacèus miègeuropèus, basofils

Airal de reparticion : mediterranèu atlantic

*font:* Julve, Ph., 1998 ff. - Baseflor. Index botanique, écologique et chorologique de la flore de France. del 23 d'abril de 2004. 

thumb|right|''Flor de bressegon sud un cladod''

## Utilizacion

Foguèt utilizat localament per Rampalms coma substitut a la brancas de bois. Los brots joves son comestibles, cruds o cuèchs, coma los espargues salvages, alara que las baias son toxicas.
La planta conten un glicosid steroïdian de proprietats veinotonicas.

## Propriatats medicinalas

Lo rizòma a de vertuts circulatòrias, perqu'es diuretic e vasoconstrictor.
La racina es emollienta. Conten un glicosida esteroïdian, la ruscogenina, utilizat dins de pomadas per las emorroïdas *(Ruscorectal)* o las pòchas jols uèlhs (en associacion amb la quercetina). Es sovent recoltada pels vagants.

## Estudi toxicologica

Lo bresegon conten un esaponosida e de nitrat de potassi, es pauc toxic, a de proprietats aperitivas e febrifugas.

## Referéncias

* Archives d'Ajaccio, Mémoire de Jean-François Andreucci
Hugues d'Arcis

**Hugues d'Arcis** foguèt un noble francés dau sègle XIII que foguèt au servici dau rèi de França o de sa familha. Baile de Macon en 1226, foguèt senescau de Carcassona de genier de 1243 a mai de 1246 puei senescau de Roergue de 1251 a 1253. Es famós per èstre estat lo cap de l'armada francesa que conquistèt lo castèu de Montsegur en 1244.
Meurthe (departament)

**Meurthe** es un ancian departament de França.

Lo departament de Meurthe e Mosèla foguèt creat lo 7 de setembre de 1871 damb los territòris dels departaments de la **Meurthe** e de la Mosèla deishadas a la França per lo tractat de Francfort.
Carós

**Carós** es un massís montanhós que constituís lo tèrme oriental dels monts de l'Espinosa, al còr du Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc. Se constituís d'un plan culminant a  d'altitud, e limitat a l'oèst per las gòrjas d'Eric, a l'èst per las gòrjas de Colombièiras e al sud per la val d'Òrb.

Massís gneisic fòrça penjalut, es un luòc ideal per la practica de l'excursion, a vegada esportiva, e de l'escalada d'altitud. Son plan es cobèrt de lanas de reguèrgs e de brugas e sos pendisses de selvas d'euses e de castanhs e de faus. Lo massís situat sus l'aigavèrs Mediterranèa / Atlantic presenta un grand interès botanic, s'i pòdon encontrar a costat de plantas mediteranèas e montanhardas, que generalament partejan pas lo meteis biotòp.
Per çò qu'es de la fauna es de notar una importanta populacion de moflon de Còrsega.

### Galariá

File:Gorges d'Héric - Minarets.jpg
File:Saint-Martin-de-Larçon Orb.JPG
Imatge:caroux_2.jpg
Imatge:caroux_3.jpg
Imatge:Mont Caroux Table d Orientation.jpg
Imatge:Caroux1091.JPG


## Vejatz tanben
* Gòrjas d'Eric
* Gòrjas de Colombièiras
Guilhèm de Belibasta

**Guilhèm Belibasta**, nascut vèrs 1280 a Cubièra, es lo darrièr «&nbsp;bon òme&nbsp;» ou «&nbsp;perfièch&nbsp;» catar conegut. Foguèt cremat viu en 1321 a Vilaroja de Termenés.

Nasquèt a Cubièra dins una familha del costat de la causa catara. Vèrs 1305, dins una batèsta, tuèt Bertomieu Garnièr, un pastre de Vilaroja de Termenés. Jutjat copable, fugiguèt en abandonant femna, enfant e bens. 
Per se recaptar, se n'anèt amb de catars. Foguèt iniciat e lèu ordonat «&nbsp;perfièch&nbsp;» a Rabastens a çò de Felip d'Alairac, e faguèt la coneissença de Raimon de Castèlnòu, un dels mai emblematics dels darrièrs perfièchs de l'epòca. Capturat amb los seus companhs e mandat a la preson de Carcassona, capitèt a fugir en Catalonha. Aprèp èsser demorat un temps en Empordan se fixèt lèu prèp de Valéncia, dins la ciutat de Morella. Aguèt la foncion de predicaire dins una pichona comunautat catara, facha subretot d'exiliats occitans, que gaireben totes èran establits a Sant Mateu. Èran majoritàriament de refugiats originaris del vilatge de Montalhon. Respectèt pas la règla e aguèt, entre autras causas, un enfant amb sa concubina, Raimonda Martin. Al començament de la grossessa per paur de veire son autoritat esperituala s'afondrar, faguèt portar la paternitat de l'enfant a Pèire Maurin, pastre de Montalhon e lo seu amic d'enfança. Organizèt un maridatge aviat puèi lo rompèt sul còp per gelosiá tot en fasent creire que l'enfant èra lo fruch de las jòias de la nuèch de noça.  

Belibasta foguèt traït per Naut Sicre, un «&nbsp;fidèl catar&nbsp;» e agent doble enviat per l'Inquisicion, motivat a l'encòp pel desir de lavar la mòrt de sa maire, cremada sul lenhièr coma fidèla erètja mas tanben per cupiditat. Sicre lo convencèt de tornar en Lengadòc per se far ordonar «&nbsp;perfièch&nbsp;» tornarmai. Foguèt alara arrestat sul camin de Tírvia, empresonat al castèl de Castèlbon (prèp de La Seu d'Urgèl) qu'aparteniá al Comte de Fois, jutjat a Carcassona, e cremat viu dins la cort del castèl de Vilaroja de Termenés qu'aparteniá a l'evescat de Narbona. La causida de Vilaroja sembla dictada per la volontat de mostrar la poténcia de la justícia qu'aviá ja condemnat Guilhèm Belibasta per contumàcia pel murtre d'un pastre originari justament de Vilaroja.

## Bibliografia
* Gauthier Langlois, « Belibasta, lo darrièr perfièch catar occitan », *Paratge*, 2012.
* Henri Gougaud, *Bélibaste*, Points, 1982 (roman istoric) 
::**
* Emmanuel Le Roy Ladurie, *Montaillou, village occitan de 1294 à 1324*, Gallimard, 1975.
* Anne Brenon, *Le Vrai Visage du Catharisme*, Ed. Loubatières, 1991.
* René Weiss, *Les Derniers Cathares 1290 - 1329*, París, Fayard, prefàcia d'Emmanuel Le Roy Ladurie

## Notas e referéncias
Contrapés

thumb|Grua amb contrapés.
Un ** contrapés ** es un massa, que s'utiliza per equilibrar las fòrças sul parelh motor. S'utilizan per desplaçar de massas considerablas.

## Principi
Los contrapeses s'utilizan subretot dins lo ascensors, gruas e pòrtas basculantas.

Per capitar l'estabilitat, se deu compensar la fòrça que se vòl produire. Un contrapés ajuda a lançar de peses importants, alara que las fòrças opausadas se neutralizan amb l'efècte de la gravitat. La direccion corrècta del contrapés se dona amb l'ajuda de codòls de sens de rotacion variable.

De contrapeses tanben s'utilizan caduns a lor torns per evitar la rotacion. Segon la lei del palfèr lo moment parelh necessari resulta de la multiplicion de la fòrça per la distància de la fòrça al centre de rotacion.

## Aplicacions
### Movement de rotacion
** [[Grua (maquina)|Grua]] **: Una aplicacion tipica es lo contrapés de gruas tòrres e gruas mobilas jos forma de pesucs blòts de beton. Quan lo braç de cargament a un grand parelh, se deu compensa de contrapeses.

** [[Carri elevator]] **: Un pés, normalament situat dins la partida posteriora del veïcul garantís l'estabilitat.

[thumb|Trabucs reconstruit amb un contrapés mobil al [Castèu dei Bauç|Castèl dels Bauces]]
** [[Trabuc]]s **: Funcionan segons lo principi del palfèr, qu'un contrapés al braç cort garantís l'acceleracion necessària pel braçat long.

** [[Equilibratge de la ròdas]] **: Los peses associats a la ròda asseguran que l'axe de rotacion coïncida amb l'axe principal d'inerciá. Alara s'anullan las possiblas fòrças perturbatriças al respècte a l'axe (vibracions). Tanben s'utiliza aquèl metode dins las ròdas de las locomotivas de vapor.

** [[Metronòm]] **: Un metromòm a un pés desplaçable que se fixa al volant. Lo balancièr demòra en oscillacion mercé a un mecanisme de ressòts. Segon la posicion del pes se pòt determinar la velocitat.

### Moviment lineari
** [[Ascensor]] **: Per auçar de peses s'utilizan de contrapeses en un ascensor de cables, que son fixats a la cabina mejans de còdols e se capviran cap al teulat (o lo contrari). D'aquela mena, lo motor que desplaça la cabina sonque deu auçar la diferéncia entre la carga e lo contrapés. E mai, lo contrapés aumenta l'acceleracion de pujada, al meteis temps que la disminuís quand descend.  Tanben los ponts levadises e basculants utilizan lo meteis principi.

** [[Ascensor espacial]] **: Per un ascensor espacial se deuriá aver un contrapés per penjar la font, que permetriá de transportar de carregas dins l'espaci. Lo contrapés se carga que la gravitat de la font que se tròba en orbita geoestacionària, perque la fòrça centrifuga equilibre la fòrça d'atraccion de la Tèrra.

## Vejatz tanben
* Palfèr

## Referéncias
 

## Ligams extèrnes
Manganèl

Lo tèrme **manganèl** (derivat del mòt Grècolatin manganon, que significa "maquina de guèrra") designa una maquina militara ofensiva de l'epòca medievala, una mena de catapulta, una maquina de sètge utilizada per lançar de projectils contra las parets dels castèl fòrts, similar al trabuc. 

Lo trabuc, per son movement brusc, èra eficaç per lançar de projectils per dessús de nauts barris, amb una granda precision sus de tenalhs, mas podavan pas donar al projectil une parabòla fòrça alongada s'aprochant de la linha orizontala. Lo tir del manganèl podava se reglar fòrça melhor en nautor e en distància qu'aquel del trabuc, perque donava un mai grand arc de cercle, e qu'èra possible d'accelerar son movement.

## Referéncias
Catapulta (arma)

[thumb|right|250px|<center>Replica d'una catapulta <br />([Castèu dei Bauç|Castèl dels Bauces).]]
Una **catapulta** es una maquina de sètge utilitzada dempuèi l'antiquitat per lançar al luènh de grands objèctes; pòt lançar tota mena de projectils coma de pèiras o objèctes incendiaris, entre d'autres. La catapulta foguèt creada sobretot per far caser los barris enemics e prene per assalt lo luòc. 
Seriá estat inventat pels grècs e, mai tard, o melhorèron los cartagineses e els romans; foguèt fòrça utilizada a l'edat Mejana. Las primièras catapultas èran en forma d'una gigantèsca fronda amenatjada; pendent lo reialme d'Alexandre lo Grand, lo seus engenhièrs desenvolupèron d'armas amb la capacitat de poder far caser los barris de l'Empèri Pèrsa. Los grècs utilizavan una enòrma fonda que lançava de gigantèscas flèchas mejans de còrdas elasticas; mai tard, aquel modèl foguèt desenhat de nòu per capitar a lançar de pèiras utilizant l'energia de la còrdes elasticas mai l'energia d'autres còrdas de tension.

Las primièras catapultas èran grandas, çò que la fasiá fòrça dificil de construire e tamben l'usatge. Aquò obliguèt los creators e engenhièrs a trabalhar sus la seuna forma, pés, talha, dessenh e mobilitat, perqu'èran d'armas indispensablas pels grands combats. Atal s'obtenguèt una catapulta mai leugièra, mai aisit de manipular e transportar pels camps de batalha.

Los modèls mai grands èran montats sus de grandas plataformas de fusta; lo clavelet o gisclet d'aquel tipe de balesta se bandava mejans de còrdas e se mantengava amb un croquet. Un autre tipe de catapulta aplicava lo principi de torsion per lançar de pèiras o objèctes pesucs en dessús de barris e valats; aquò se fasiá amb de còrdas enrotladas amb torns que lançava cap enrè lo mecanisme impulsor. Tanben s'utilizavan de catapultas mai pichonas, qu'èran portablas.

Al contrari de çò que se vei dins los filmes, lo luòc qu'èra situat lo projectil normalament aviá pas una forma de culhièr, mas qu'èra fach de còrdas ligadas formant una fronda. Los plans que mòstran un lançador en forma de culhièr èran plan segur falsificats per confondre l'enemic.
thumb|<center>Trabuc.
Lo tipe mai eficaç de catapulta èra el trabuc, que funcionava mejans la força de la gravitat. Un contrapes s'auçava mejans de còrdas, e una còp fixat lo projectil, se daissava anar las còrdas e lo contrapés, mai pesuc que lo projectil en question, lo lançava.

## Autres usatges de la catapulta
Tanben se nomena catapulta l'instrument inventat pels japoneses que facilita l'enlairament dels avions dempuèi un pòrtaavions. Dins aquel sistèma, un guida sus la pista conten un piston que se pren al tren d'aterrissatge davant l'avion. Lo piston demòra retengut per una assegurança alara que s'acumula la vapor jos pression fòrça nauta. Al moment del lançament, l'assegurança se daissa anar, impulsant l'avion a la velocitat d'enlairament en qualques segondas.

Actualament s'estudia per utilizar l'electromagnetisme per impulsar la catapulta, perque la progressiva introduccion de las turbinas de gas de las naus modèrnas rend difil lo dispositiu de vapor jos pression.
Saulnois

Le **Saulnois**, ou **país del sal**, es un parçan del sud de la Mosèla  (damb ua petita partida en Meurthe e Mosèla).
Argonne

L'Argonne es un parçan de França, espandida sus la Marna, las Ardenas e la Mòsa, a l'èst del bacin parisian. L'Argonne es une region de bòscs e d'estanhs. Lo sien capluòc qu'ei Sainte-Menehould.
thumb|right|300px
Castèl de Vilaroja de Termenés

thumb|castèl de Vilaroja de Termenés

Lo **castèl de [[Vilaroja de Termenés]]** es un castèl situat dins l'Aude dins las Corbièras. 

## Istòria

Dempuèi 1110 e fins a la Revolucion Francesa, lo castèl e lo vilatge apartenguèron als evesques de Narbona. Èra lo sèti d'una de las 11 bailiatges de l'Arquevescal, çò que mòstra que los religioses s'integravan a la societat feudala e que la poténcia ecclesiastica se basava sus de senhoriás.
Las arquevesques deguèron defendre lors bens contra los vesins, abans coma aprèp la Crosada dels albigeses.
Vilaroja èra al còr d'un vaste domèni, perque l'arquevesque de Narbona èra lo senhor de fòrça vilatges a l'entorn e recobravan de dèimes, de taxas o impòsts. Per percebre aqueles revenguts e governar los seus vassals, l'arquevesque dispausava d'un bailit, e Vilaroja èra al centre del bailiatge.
Los arquevesques de Narbona ensagèron de fortificar aquala plaça que s'impausava a causa sa robustessa. La grossa torre o donjon del canton sud-èst comten tres salas superpausadas, de parets fòrça espasses, ont foguèt bastits d'escalièrs. Arribam sus una terrassa de parabanda dentadas. Aquela ciutadèla benlèu foguèt bastida al sègle XIII, pendent lo tresen quart del sègle. Seriá aqui lo nòu desir de las autoritats ecclesiasticas de defendre melhor lor ben ?

thumb|Castèl de Vilaroja-Termenés

Lo castèl aguèt un ròtle important pendent la crosada contre los Albigeses. Lo darrièr "Bon òme" catat, Guilhèm de Belibasta, i fuguèt cremat viu lo 24 d'agost de  1321.

Lo castèl, en roïnat, es classificat monument istoric de Francça dempuèi 1976.

## Arquitectura
La forteressa data del sègle XII e tornèt èsser bastida al sègle XIV.

## Notas e referéncias


## Vejatz tanben

* Catarisme
Sarre

**Sarre/Saar** pòt essèr:
* Sarre, un riu de , d', de Saarland e de Renània-Palatinat
* Saarland, un Land d'
Sarre (ribièra)

**Sarre** en francés, **Saar** en alemand, es una ribièra de Lorena, d'Alsàcia e dels lands alemands de Saarland e de Renània-Palatinat (*Rheinland-Pfalz*). Es un afluent de la Mosèla e donc un sosafluent de Ren.
Ebering

**Ebering** es una anciana comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
La comuna d'Ebering es inclusa dens **[[Tenteling]]** dempuèi 1811.
## Geografia

La municipalitat de Tenteling-Ebring compren doas aglomeracions, aquela de Tenteling e aquela de Ebring, distantas de&nbsp;1 km. La si&aacute; superficia cobr&iacute;s 719 ectars, #que 71 ectars de b&ograve;sc.

La municipalitat se'n situa sul scenari del conca houiller lorrain, en un entorn verd, compausada de tucs vallonn&eacute;es e de b&ograve;sques. Una granda part dels espacis pas bois&eacute;s a consagrat a l'activitat agric&ograve;la.

La commune de Tenteling-Ebring comprend deux agglomérations, celle de Tenteling et celle d'Ebring, distantes de 1&nbsp;km. Sa superficie couvre 719 hectares, dont 71 hectares de forêt.

La commune se situe sur le plateau du bassin houiller lorrain, dans un environnement vert, composée de collines vallonnées et de forêts. Une grande partie des espaces non boisés est consacrée à l'activité agricole.

### Comunas vesinas


 400px|left||Distanças e posicion relativa 
 



## Istòria

La fondacion d'Ebring remonta dins lo cinquen s&egrave;gle.

**Ep&ograve;ca romaine :** 

La via romaine del H&eacute;rapel a Sarreguemines passava a l'&egrave;st de Guirling (a la separacion de Tenteling) destruit pendent la gu&egrave;rra de trenta ans.

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Departament del Nòrd

Lo **departament del Nòrd** designa mai d’una division administrativa o politica:
* un departament aïcian, dempuèi 1802
* un departament francés d'Euròpa, dempuèi 1790
* un departament francés d'America, de 1797 a 1802 (ara en Aïti)
Sètge d'Uxellodunum

Lo **Sètge d'Uxellodunum** se debanèt en 51 avC durant la conquista de Gàllia dirigida per Juli Cesar. Sa presa marquèt la fin de la guèrra e la fin de la somission dei pòbles gallés a l'òrdre roman.

## Liames intèrnes

* Juli Cesar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cursus honorum

Lo **cursus honorum** (en latin « carriera deis onors ») èra l'òrdre d'accès ai pòstes de magistrats publics. Definit lèu dins l'istòria de la Republica Romana, foguèt formalizat per l'adopcion de la lèi *lex Villia Annalis* en 180 avC. La lèi definiguèt l'òrdre d'accès e lo temps minimum per exercir una carga. L'objectiu èra d'assegurar l'eleccion d'òmes politics competents ai cargas suprèmas.
Aurelia Cotta

thumb|right|Retrach d'Aurelia Cotta.

**Aurelia Cotta** (120 - 54 o 53 avC) foguèt la frema de Caius Julius Caesar III e la maire de Juli Cesar. Segon Tacit e Plutarc, l'educacion de seis enfants foguèt exemplara. Après la mòrt de son marit en 85 avC, se remariguèt pas e contunièt de viure dins l'ostau de son fiu.
Cornelia Cinna

**Cornelia Cinna** (vèrs 94 - 69 o 68 avC) foguèt la premiera frema de Juli Cesar. Èra la filha de Lucius Cornelius Cinna, un cap dei partisans de Marius. Après la desfacha d'aquelei darriers, Cesar foguèt somat de la repudiar e deguèt s'exilar après son refús. Vèrs 83 avC, lo pareu aguèt una filha dicha Julia. Cornelia Cinna moriguèt en 69 o 68 avC  just avans la partença de Cesar en Espanha coma questor. Eveniment rar per una frema tant jova, son marit prononcièt son elògi funèbre sus lei Rostras.
Maresme

**Maresme** (en catalan: *el Maresme*) es una comarca de Catalonha al vessant nòrd-èst de Barcelona. Es una comarca maritima que fa de limita amb las comarcas gironinas e a una granda tradicion pescaira e industriala, amb de nuclèus coma Mataró, lo Masnou o Premià de Mar.

## Referéncias
Bas Camp

Lo **Bas Camp** (*Baix Camp* en catalan) es una comarca de Catalonha.

Limite ar oèst damb es comarques deth Priorat e era Ribera d'Ebre, ath nòrd damb era Conca de Barberà, ath nòrd-èst damb er Alt Camp, ath èst damb eth Tarragonès, e ath sud amb eth Baix Ebre e era Mar Mediterranèa

Eth caplòc dera comarca ei era ciutat de Reus.

Es municipis dera comarca son: l'Albiol, l'Aleixar, Alforja, l'Almoster, l'Arbolí, l'Argentera, les Borges del Camp, Botarell, Cambrils, Capafonts, Castellvell del Camp, Colldejou, Duesaigües, la Febró, Maspujols, Mont-roig del Camp, Montbrió del Camp, Prades, Pratdip, Reus, Riudecanyes, Riudecols, Riudoms, la Selva del Camp, Vandellòs i l'Hospitalet de l'Infant, Vilanova d'Escornalbou, Vilaplana, e Vinyols i els Arcs.

Era poblacion dera comarca ei  abitants.
Conca de Barberà

La **Conca de Barberà** (en catalan: *Conca de Barberà*) es una comarca de Catalonha que se tròba al nòrd de Tarragona.

## Nòtas e referéncias
Bas Llobregat

Lo **Bas Lhobregat** (en occitan aranés: **Baish Lhobregat**; oficialament en catalan: *Baix Llobregat*) es una comarca de Catalonha.
Bas Empordan

Lo **Bas Empordan** (*Baix Empordà* en catalan) es una comarca de Catalonha, dins la província de Girona, que l'an 2023 aviá 141.329 abitants.

Lo nom d'Empodan deriva d'Empúrias e aquel del grèc ancian *Ἐμπόριον* ("comèrci", "mercat" o "pòrt comercial").

Las vilas de la comarca son las seguentas:

* Albons
* Begur
* Bellcaire d'Empordà
* la Bisbal d'Empordà
* Calonge e Sant Antoni
* Castell d'Aro, Platja d'Aro i s'Agaró
* Colomers
* Corçà
* Monells i Sant Sadurní de l'Heura Cruïlles
* Foixà
* Fontanilles
* Forallac
* Garrigoles
* Gualta
* Jafre
* Mont-ras
* Palafrugell
* Palamós
* Palau-sator
* Pals
* Parlavà
* la Pera
* Regencós
* Rupià
* Sant Feliu de Guíxols
* Santa Cristina d'Aro
* Serra de Daró
* la Tallada d'Empordà
* Torrent
* Torroella de Montgrí
* Ullà
* Ullastret
* Ultramort
* Vall-llobrega
* Verges
* Vilopriu

## Referéncias
Gironés

**Gironés** (oficialament en catalan: *Gironès*) es una comarca de Catalonha. 
Confronta amb las comarcas de la Selva, del Bas Empordan, del Naut Empordan, del Pla de l'Estany e de Garrotxa. L'extension actuala de l'airal gironés es estat definida en 1988 per un decret del govèrn de la Generalitat de Catalonha d'aquel an.
Bergadan

Lo **Bergadan** o **Berguedan** (*Bergadan* o *Berguedan* en nòrma mistralenca; *Berguedà* en catalan) es una comarca de Catalonha.
## Comunas (municipis)
Garrigas (Catalonha)

Las **Garrigas** (oficialament en catalan: *les Garrigues*) son una comarca catalana que limitan amb la Conca de Barberà, Segrià, lo Plan d'Urgèlh, la Ribera d'Èbre, Priorat, e Urgèl. La capitala administrativa de la comarca n'es les Borges Blanques.

## Referéncias
Urgèl (comarca)

**Urgèl** (*Urgell* en catalan) es una comarca de Catalonha. Es pas qu'una part pichona de l'ancian estat del meteis nom (lo comtat d'Urgèl).
## Toponimia
**Urgèl** o **Urgelh** (atestacions en aranés, en lengadocian [mas escrit per d'autors catalanofòns], e en occitan ancian de Perigòrd e de Gasconha), o benlèu tanben **Urgèu** o **Orgelh**. *Urgèl* o *Urgèu* en grafia mistralenca.
Lista dels municipis de Catalonha

Aquestas son las 947 municipis (comunas) de la comunautat autonòma de Catalonha ordonadas alfabeticament:

## Nòtass
 
* Font: Municipis e comarcas de Catalonha
Dhu'l Khalasa

**Dhu'l Khalasa** (ذو الخلصة en arabi) èra un dieu endevinaire venerat al sud d'Arabia a l'epòca preislamica. Èra consacrat al culte jos la forma d'una pèira blanca.
Leis de Newton

[thumb|right|200px|Primièra e segonda leis en [latin de l'edicion originala de 1687 de la *Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica*.]]
Las **leis del moviment o d'inercia de Newton**, o simplament las **leis de Newton**, son las leis qu'Isaac Newton formulèt, descrivon las originas e las condicions del movement dels còrses e son la basa de la mecanica classica. Newton publiquèt aquelas leis en 1687 dins una òbra de tres volums intitulada *[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]*, dins lo tresen volum las combinèt amb la seuna lei de la gravitacion universala puèi d'explicar las leis de Kepler alara reconeguda sul moviment de las planetas.

## Las tres leis de Newton
;1ª Lei .-Principi de l'inercia
: 

Lo principi d'inercia ven mai complexe quand agís cap de fòrças sus un còrs o quand las fòrças contaagissan entre elas. Dins aqueles cases se dich que lo còrs es en equilibri.
Segon çò que dicta aquela lei poiriam dire que l'efècte de las fòrças es pas de mantenir lo movement, coma o pensava Aristòtel, mas o modificar, es a dire, l'accelerar.

Una dificultat per que lo principi d'inercia se verifique es que los corses sus tèrra demòran pas indefinidament en movement. Totes los mobils perdon la velocitat e acaban per s'arrestar.
Se poiriá pensar qu'aquela desacceleracion poiriá èsser provocada per manca d'una fòrça. Mas Galilèu asegurèt qu'èra a causa d'una autre fòrça que los frena. Aquelas fòrças son las dichas fòrças de fregament, que sens aquelas los corses de la tèrra se mourián de contunh.

;2ª lei .-La lei fonamentala de la dinamica
: L'alteracion del movement es proporcionala a la fòrça que li es aplicada; e aquela alteracion se fa en linha drecha dins la direccion de la fòrça. S'exprimís amb la formula seguenta:
\vec F = m \vec a
:ont *m* es la massa, \vec F  la fòrça, e \vec a l'acceleracion. Las doas darrièras son de quantitats vectorialas.

Se divèrsas fòrças agisson simultanèament sus un còrs, tanben poiriam aplicar la formula fondamentala de la dinamica. Dins aquel cas la fòrça qu'apareis al primièr element serà resultant de totas las fòrças que lo còrs es somés. 

La segonda lei de Newton inclutz lo principi d'inèrcia.

;3ª lei .-Lei d'accion e de reaccion
: L'alteracion del movement es proporcional a la fòrça que li es aplicada; e aquela alteracion se fa en linha drecha dins la direccion de la fòrça.

Matematicament se pòt exprimir del biais seguent:
\vec F_{ij} = -\vec F_{ji}
: Pauc a pauc, aquelas doas fòrças se trapan sus la linha qu'unís lo baricentre dels dos corses. Se cal pas oblidar qu'aquelas doas fòrças, pasmens se lo modul e la direccion sián egals e lo sens opausat, se contrarian pas, perque s'aplican sus de corses diferents.
Maionesa

La **maionesa** es una salsa freja amb basa de rosset e d'òli emulsionat. Son equivalent occitan es la remolada.

## Origina e etimologia

L'origina del mòt *maionesa* es controversada.

Poiriá venir de *[[Maon]]*, capitala de Menòrca, dins las illas Balearas, ocupada pels Angleses e conquerida per marescal de Richelieu en 1756. Son cosinièr li auriá presentat aquela salsa, batejada *la mahonnaise*, fabricada amb los dos unics ingredients que dispausava: uòu e òli. Pasmens, aquela salsa començava a èsser descricha un pauc avant l'eveniment.

Joseph Fabre afirma, el, que maionesa es una alteration del mot *magnonaise*, derivat de Manhon en Òlt e Garona qu'un cosinièr del luòc la vulgarizèt d’en primièr en Occitània.

La vila de Baiona mas tanben de la region francesa de Mayenne auriá tanben podut donar lo seu nom a aquel tipe de salsa.

Existís d'autras ipotèsis basadas sus d'etimologias venent del francés ancian.

## Preparacion
La recèpta originala de la maionesa se compausa de rossèl, d'òli, de sal e de pebre. Se pòt i apondre diferents ingredients per melhorar lo gost coma lo citron, la mostarda, Aquela darrièra melhora la fermetat de l'emulsion. Pòt èsser leugièrament sucrada, coma en Alemanha e als Païses Basses.

Favre, qu'utiliza d'òli d’oliva, a donat tres recèptas a freg diferentas (maionesa de blancs d’uòu, d’uòu entièr, de rossèls) e una a caud (amb de rossèls).

La salsa podent « virar » (s’alterar), divèrsas astúcias foguèron prepausadas als cosinièrs; per exemple, se pòt apondre una mica de farina a l’uòu crud.

## Usatge
thumb|Realizacion d'una maionesa en video.
Accompanha de preferéncia las preparacions fredas e constituís un element indispensable per qualques plats e servís de basa per d'autras salsas, coma l'Aiòli.

## Aspèctes fisicoquimics
La maionesa deu *montar*, es a dire s'emulsificar; se transformant en una massa ontuosa e omogenèa. Lo principi es lo seguent: lo rossèl es un element tensioactiu que permet de realizar una emulsion d'òli dins l'aiga. L’aiga pòt doncas èsser remplaçada per tot element que ne conten, per exemple de la Mostarda, del vinagre o del citron que ne modifican tanben lo gost. L'apond d'òli fa mai epessa la maionesa alara que l'apond d'aiga provòca lo contrari.

La salsa maionesa es l'exemple mai corrent dels fluids antitixotròps o reoespessissents. Aqueles fluids an la proprietat de venir totjorn mai viscoses quand son someses a un esfòrt. Quand una maionesa « tomba », es a causa de l'inversion de l'emulsion (passant de « òli dins aiga » a « aiga dins òli »). La causa n'es, gaireben tostemps, un apond tròp aviat d'òli.

## Nòtas e referéncias


## Ligams extèrnes
Montblanc

**Montblanc** pòt essèr:
* Montblanc, una comuna de  ()
* Montblanc, una comuna de  ()
* Montblanc, un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
* Mont Blanc, lo punt culminant dels Alps.