Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi

**Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi** (vèrs 780, Khiva - vèrs 850, Bagdad) es un sabent pèrse de la premiera mitat dau sègle IX qu'es considerat coma una figura majora de l'Edat d'Aur dei sciéncias arabas medievala. Cap de la bibliotèca de l'Ostau de la Sapiença, important centre scientific de Bagdad, publiquèt plusors obratges importants en astronomia, en matematicas e en geografia que permetèron de pausar lei basas de progrès ulteriors dins aquelei domenis. En particular, per son trabalh sus la resolucion sistematica deis eqüacions dau premier e dau segond gras, Al-Khwarizmi es considerat coma lo fondator de l'algèbra modèrna. La deformacion latina de son nom es tanben a l'origina dau mot algoritme.

## Biografia

La vida d'Al-Khwarizmi es desconeguda en causa de la manca d'informacions dirèctas. Es probablament nascut dins la vila de Khiva vèrs 780 e èra originari de la comunautat turca de Khwarezm. De cultura pèrsa, èra un intellectuau arabizat de l'Edat d'Aur dei sciéncias arabas, reconegut coma un astronòm de remarca per sei contemporanèus. Vèrs 820, foguèt ansin nomat astronòm e de cap de la bibliotèca de l'Ostau de la Sapiença de Bagdad. Èra tanben matematician, istorian, geograf e astrològ. Sei trabalhs son relativament ben coneguts gràcias a sei publicacions. Moriguèt vèrs 850 dins la capitala abbassida.

## Òbra scientifica

### Matematicas

[thumb|right|Fac-simile d'una pagina dau ''[Kitābu 'l-mukhtaṣar fī ḥisābi 'l-jabr wa'l-muqābalah*.]]

Al-Khwarizmi es l'autor de plusors obratges de [[matematicas]]. Lo pus famós es lo *Kitābu 'l-mukhtaṣar fī ḥisābi 'l-jabr wa'l-muqābalah* (« [[Abreujat dau calcul per la restauracion e la comparason]] » en [[occitan]]) que foguèt publicat durant lo rèine dau [[califa]] [[Al-Mamun]] ([[813]]-[[833]]). Considerat coma lo premier tractat d'[[algèbra]], contèn sièis capitóls tractant de la resolucion sistematica deis [[eqüacion]]s dau premier e dau segond gras. Son objectiu èra de prepausar de solucions a de problemas concrèts de [[canejatge]] ò de transaccion comerciala. I definiguèt plusors tèrmes importants coma lo carrat, l'inconeguda, la racina e la constanta.

Desvolopèt tanben lei metòdes de la restauracion e de la reduccion deis eqüacions. La premiera permet de manipular ò de desvolopar lei tèrmes d'una eqüacion. Per exemple, l'eqüacion 4*x*² - 5*x* + 7 = 15 es egala a 4*x*² - 5*x* + 5*x* + 7 = 15 + 5*x*. La segonda permet de redurre lei tèrmes per simplificar l'expression. Dins l'exemple precedent, es ansin possible d'escriure simplament 4*x*² = 8 + 5*x*. Aquel obratge aguèt una influéncia importanta car sa traduccion [[latin]]a foguèt a l'origina dei tèrmes « [[algèbra]] » e « [[algoritme]] » a partir de la deformacion dau tèrme «'l-jabr » e dau nom d'Al-Khwarizmi eu meteis.

L'autre tractat major d'Al-Khwarizmi es lo *Kitābu 'l-ĵāmi` wa 't-tafrīq bi-ḥisābi 'l-Hind* (« [[Libre de l'addicion e de la sostraccion segon lo calcul indian]] » en [[occitan]]). Es mens conegut car sa version originala es perduda. Son autor i depintèt lo sistèma de numeracion decimau utilizat per leis [[Índia|Indians]]. Foguèt lo vector principau de la difusion d'aquelei [[chifra]]s en [[Orient Mejan]], dins la [[Al Andalós|Peninsula Iberica]] e, finalament, en [[Euròpa]].

=== Astronomia ===

[[Fichièr:Corpus Christ College MS 283 (1).png|thumb|right|[[Fotografia]] d'una pagina d'una traduccion en [[latin]] dau *Zīj al-Sindhind*.]]

Al-Khwarizmi es l'autor d'au mens cinc obratges [[astronomia|astronomics]] sus la posicion deis astres, leis instruments e lo [[calendier ebraïc]]. Lo pus important es probablament *Zīj al-Sindhind* (« [[Taulas indianas]] » en [[occitan]]). Escrich durant lo rèine d'[[Al-Mamun]], es una compilacion de taulas [[astronomia|astronomicas]] d'origina [[Grècia antica|grèga]] e [[Índia|indiana]]. Presenta de metòdes de calcul (amb una utilizacion dau [[sinus]]) per preveire lo movement dau [[Soleu]], de la [[Luna]] e dei cinc [[planeta]]s conegudas au [[sègle IX]] dins lo [[calendier persan]] mai ges de teoria [[planeta|planetària]]. Aguèt una influéncia importanta sus la constitucion dei taulas astronomicas ulterioras dau mond arab.

Son trabalh sus lo [[calendier ebraïc]] es considerat coma important car es un dei pus ancians encara coneguts sus aqueu subjècte. I presentèt lo decopatge d'una [[annada]] e la posicion deis [[estela]]s a certanei moments. Prepausèt tanben una taula per reglar l'ora dei [[preguiera]]s durant la jornada. Sei tractats sus leis instruments regardèron lei [[mòstra solara|mòstras solaras]] e la fabricacion e l'utilizacion d'un [[astrolabi]].

=== Geografia ===

En [[geografia]], l'òbra majora d'Al-Khwarizmi es lo *Kitāb Ṣūrat al-Arḍ* (« Libre de la descripcion de la Tèrra » en [[occitan]]). Acabada vèrs [[833]], es una revision dau trabalh de [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]] (vèrs [[85]]-[[165|165 apC]]) amb l'apondon de  coordenadas novèlas designant de [[vila]]s ò de ponchs [[geografia|geografics]] particulars. La màger part foguèron obtenguts gràcias a d'informacions donadas per de marchands arabs. Permetèron a son autor de corregir divèrseis errors fachas per son predecessor. L'obratge contèn ges de carta mai es possible de'n realizar una a partir dei donadas e lo *Kitāb Ṣūrat al-Arḍ* foguèt utilizat per de navegaires [[islam|musulmans]] fins a la fin de l'[[Edat Mejana]].

=== Autrei domenis ===

Al-Khwarizmi trabalhèt dins d'autrei domenis coma l'[[istòria]]. En particular, auriá escrich una cronica qu'es uei perduda maugrat la descubèrta d'una copia fragmentària dins la [[vila]] de [[Nusaybin]]. Divèrsei tèxtes en partida perduts li son tanben atribuïts. Regardan de metòdes de calcul astronomic a prepaus de la recèrca de la direccion de [[La Mèca]] ò lo calcul d'un [[azimut]]. Pasmens, l'identitat de l'autor d'aquelei documents es mau segura.

== Influéncia e posteritat ==

[[Fichièr:1983 CPA 5426.jpg|thumb|right|[[Sagèu postau]] [[URSS|sovietic]] de [[1983]] amb un retrach imaginari d'Al-Khwarizmi.]]

Al-Khwarizmi aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament dei [[matematicas]] e de l'[[astronomia]] [[Edat Mejana|medievalas]] arabas. D'efiech, l*'Abreujat dau calcul per la restauracion e la comparason* foguèt un obratge fondametau fins au sègle XVII. En particular, foguèt utilizat per lei [[matematicas|matematicians]] [[Abu Kamil]] (mòrt entre [[900]] e [[930]]), [[Al-Karaji]] ([[sègle X]]) e [[Omar Khayyam]] ([[1048]]-[[1131]]) per desvolopar lei metòdes de resolucion deis [[eqüacion]]s dau segond gras.

En [[Euròpa]], lei trabalhs d'Al-Khwarizmi foguèron probablament traduchs a partir de la fin dau sègle X mai lei traduccions pus importantas foguèron publicadas au sègle XII. [[Robert de Cheste]] (sègle XII) e [[Gerard de Cremona]] ([[1114]]-[[1187]]) ne'n foguèron lei figuras principalas. Foguèron popularizadas per [[Leonardo Fibonacci]] (vèrs [[1175]]-[[1250]]) que prepausèt d'adaptacions dei metòdes d'Al-Khwarizmi. Sei [[taula astronomica|taulas astronomicas]] foguèron traduchas per [[Adelard de Bath]] (vèrs [[1080]]-[[1152]]) e demorèron influentas fins au [[sègle XIII]].

En causa de l'importància de son òbra dins lo desvolopament dei [[sciéncia]]s modèrnas, Al-Khwarizmi es uei considerat coma un sabent major dau monde arab de la premiera mitat de l'[[Edat Mejana]]. Es ansin l'objècte de celebracions regularas e es considerat coma lo « paire de l'[[algèbra]] ». Son nom foguèt ansin donat a un [[Al-Khwarizmi (cratèr)|cratèr]] de la fàcia esconduda de la [[Luna]] e ais [[asteroïde]]s [[(11156) Al-Khwarizmi]] e [[(13498) Al-Khwarizmi]].

== Annèxs ==

=== Liames intèrnes ===

* [[Algèbra]].
* [[Algoritme]].

=== Bibliografia ===

* *'(fr)** André Allard, ''Muhammad ibn Mûsâ al-Khwârizmî, Le calcul indien (algorismus). Histoire des textes, édition critique, traduction et commentaire'', Blanchard, 1992.
* **(fr)** [[Pablo Argon]], ''Dictionnaire d’histoire et philosophie des sciences'', PUF, 2006.
* **(fr)** [[Ahmed Djebbar]] e [[Jean Rosmorduc]], ''Une histoire de la science arabe : introduction à la connaissance du patrimoine scientifique des pays de l'Islam : entretiens avec Jean Rosmorduc'', Seuil, coll. « Points. Sciences », 2001.</ref>
* **(fr)*' Carlos Dorce Polo (trad. Philippe Garnier), *La naissance de l'algèbre : Al-Khwârismî'', RBA Coleccionables, 2018.

### Nòtas e referéncias