open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Robert S. Dietz

[thumb|right|Robert S. Dietz en [1961.]]

**Robert Sinclair Dietz** (14 de setembre de 1914, Westfield - 19 de mai de 1995, Tempe) es un geològue e oceanograf estatsunidenc dau segle XX. Es mai que mai conegut per sei trabalhs sus los monts sosmarins de la chadena de l'Emperaire que participèron a l'edificacion de la teoria de la tectonica de las placas. Participèc pereu a la rechercha de craters d'impacte e foguèc un criticaire virulent dau creacionisme.

## Ligams internes

* Tectonica de las placas.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** « Dietz, Robert Sinclair », *McGraw-Hill Modern Scientists and Engineers*, vol. 1, 1980, pp. 290-291.

## Nòtas e referéncias
Bruce C. Heezen

**Bruce Charles Heezen** (11 d'abriu de 1924, Vinton - 21 de junh de 1977, Atlantic Nòrd) es un geològue estatsundidenc de la segonda mitat dau segle XX. Pionier de l'estudi de la turbiditat, participèc a la cartografia de la dorsala medioatlantica dins lo corrent dels ans 1950. Amb d'autras publicacions publicaas après la Segonda Guerra Mondiala, aquelos trabalhs participèron a l'edificacion de la teoria de la tectonica de las placas.

## Ligams internes

* Tectonica de las placas.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Marie Tharp, *Connect the Dots: Mapping the Seafloor and Discovering the Mid-ocean Ridge*, Woods Hole Oceanographic Institute, 1999.

## Nòtas e referéncias
Nihon Ki-in

La **Nihon Ki-in** es una organizacion professionala dedicaa a l'organizacion dau jòc de go en Japon. Fondaa en 1924, assegura la promoccion d'aqueu jòc, publica d'obratges sus las reglas e las tecnicas de jòc e gerís de competicions e de classaments.

## Ligams internes

* Go.
* Kansai Ki-in, autra associacion professionala de go en Japon.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** John Power, *The Go Player's Almanac*, Ishi Press, 1992.

## Nòtas e referéncias
Fritigern

**Fritigern** († après 381) es un chef visigòt dau segle IV apC. Nòble convertit a l'arianisme, prenguèc la testa de la revòuta dels Gòts installats en Mesia en 376. En 378, anientèc l'armaa de l'emperaire Valens a la batalha d'Andrinòple, mas l'eissia de la guerra es pas clara. Après aqueu succès, Fritigern foguèc elegit rei e los insurgents contunhèron de combatre en Grècia. Pasmens, deuguèron acceptar de s'entornar en Mesia en 382 en escambi d'un important tribut. Lo destin de Fritigern es pas coneissut que son nom dispareisse de las fonts sensa explicacion après 381.

## Ligams internes

* Guerra dels Gòts (376-382).

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Peter Heather, *The Fall of the Roman Empire. A New History of Rome and the Barbarians*, Oxford e Nòva York, Oxford University Press, 2005.
* **[[anglés|(en)]]** Michael Kulikowski, Rome's Gothic Wars, Cambridge University Press, 2006.

## Nòtas e referéncias
Kriegsmarine

La ***Kriegsmarine*** èra la marina militara dau III Reich entre 1935 e 1945. Creada per remplaçar la *[[Reichsmarine]]* de la Republica de Weimar, conoissèt una creissença rapida dins la quadre dau rearmament alemand deis ans 1930 e foguèt utilizada durant la Guèrra Civila Espanhòla per sostenir lo camp nacionalista. Pasmens, en 1939, sei plans de construccion de cuirassats e de crosaires de combat èran pas acabats. Lei sortidas de seis unitats pus gròssas, coma lo *[[Bismarck (cuirassat)|Bismarck]]*, s'acabèron donc per de desfachas en causa de la superioritat numerica deis Aliats. Fòrça naviris alemands passèron donc la guèrra esconduts dins de pòrts alemands ò de fiòrds norvegians. En plaça, la flòta alemanda tornèt adoptar l'estrategia de la guèrra sosmarina e leis *[[U-Boot]]* formèron lèu la màger part deis efectius disponibles. Aquelei sosmarins menèron la batalha de l'Atlantic e plusors campanhas en mar Mediterranèa ò dins l'ocean Artic durant tota la guèrra, mai posquèron pas arrestar lei comunicacions maritimas aliadas.

## Liames intèrnes

* Batalha de l'Atlantic (1939-1945)
* *[[U-boot]]*
* *[[Wehrmacht]]*

## Bibliografia

* Jürgen Rohwer e Gert Hümmelchen, *Chronology of the War at Sea, 1939–1945*, Annapolis, Naval Institute Press, 2005.
* Stephen W. Roskill, *The War At Sea, 1939–1945*, Uckfield, Naval and Military Press, 2004.

## Nòtas e referéncias
Ferhat Abbas

[thumb|right|Fehrat Abbas en [1959.]]

**Fehrat Abbas** (24 d'aost de 1899, Chahna - 24 de decembre de 1985, Argier) es un òme politic nacionalista argerian dau segle XX. Farmacian de Setif, fondèc en 1938 l'Union Populara Argeriana e publiquèc lo *Manifeste dau Pòple Argerian* en 1943. Vengut una figura dau corrent nacionalista desirós de reformar l'Argeria Francesa sensa demandar l'independéncia, fondèc l'Union Democratica dau Manifeste Argerian en 1946 e foguèc elegit a l'assemblaa constituenta. Après lo refús de son projecte, jonhèc l'insureccion e ocupèc las foncions de president dau Govern Provisòri de la Republica Argeriana de 1958 a 1961. Après l'independéncia, foguèc elegit deputat de Setif e president de l'Assemblaa Nacionala. Pasmens, s'opausèc rapidament a la politica de raprochament amb l'Union Sovietica iniciaa per Ahmed Ben Bella e deuguèc demissionar en 1963. Excluch dau FLN, foguèc brevament arrestat en 1964-1965. Se retirèc alora de la vida politica, mas publiquèc plusors libres sus la guèrra o la corrupcion instauraa per los regimes de Ben Bella e de Boumédiène.

## Ligams internes

* Guerra d'Argeria.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Benjamin Stora e Zakya Zaoud, *Ferhat Abbas, une utopie algérienne*, París, Denoël, 1995.
* **[[francés|(fr)]]** Guy Pervillé, « Abbas, Ferhat (1899-1985) », dins Jeanine Verdès-Leroux (dir.), *L'Algérie et la France*, París, Robert Laffont, 2009, pp. 3-6.

## Nòtas e referéncias
Otto Abetz

thumb|right|Otto Abetz.

**Otto Abetz** (26 de mai de 1903, Schwetzingen - 5 de mai de 1958, Langenfeld) es un diplomata alemand de la Segonda Guerra Mondiala coneissut per son ròtle d'ambaissador dau III Reich en França entre 1940 e 1944. Amic de Pierre Laval, aguèc un ròtle important dins las negociacions pertochant la mesa en plaça de la collaboracion oficiala entre Alemanha e l'Estat Francés. Capturat per las fòrças francesas en 1945, foguèc condamnat a 20 ans de trabalhs forçats per sa participacion a la desportacion dels judieus de França. Pasmens, foguèc liberat en 1954.

## Ligams internes

* Estat Francés.
* Segonda Guerra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Laurent Joly (dir.), *Vichy. Histoire d’ une dictature 1940 – 1944*, Tallandier, 2025.

## Nòtas e referéncias
Pòrta-elicoptèrs

[thumb|right|Lo pòrta-elicoptèrs [França|francés *Jeanne d'Arc* en 1986.]]

Un **pòrta-elicoptèrs** es un tipe de naviri de guèrra dotat d'un elipòrt optimizat per la mesa en òbra d'elicoptèrs militars. L'idèa es apareguda après la Segonda Guèrra Mondiala amb la conversion de pòrta-avions leugiers. Aqueu tipe de naviri permetiá de menar de missions de lucha còntra lei sosmarins ò de sostenir un desbarcament. Pasmens, lo concèpte evolucionèt e se generalizèt rapidament a d'autrei tipes de naviris amb l'installacion d'elipòrts sus de destroièrs, de crosaires e de naviris amfibís. Lo tèrme pòrta-elicoptèrs es ansin jutjat desuet dins lei marinas militaras modèrnas que preferisson utilizar de categorias pus precisas per designar lei naviris equipats d'elicoptèrs.

## Liames intèrnes

* Elicoptèr.
* Pòrta-avions.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
John Tuzo Wilson

[thumb|right|John Tuzo Wilson en [1992.]]

**John Tuzo Wilson** (24 d'octòbre de 1908, Ottawa - 15 d'abriu de 1993, Toronto) es un geològue e geofisician canadenc de la segonda mitat dau segle XX. A partir dels ans 1960, aguèc un ròtle centrau dins l'edificacion de la teoria de la tectonica de las placas gràcias a sos trabalhs sus la formacion de l'archipeu d'Hawaii. Puei, desvolopèc los concèptes de falha transformanta e de placa litosferica. Enfin, prepausèc una cronologia dau movement dels continents e confirmèc ansin l'existéncia de Pangea.

## Ligams internes

* Cicle de Wilson.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Gordon F. West, Ron M. Farquhar, George D. Garland, Henry C. Halls, Lawrence W. Morley e R. Don Russell, « John Tuzo Wilson: a man who moved mountains », *Canadian Journal of Earth Sciences*, vol. 51, n° 3, 2014, pp. xvii–xxxi. 

## Nòtas e referéncias
Tractat de Sèvres

[thumb|Territòri teoric de l'[Emperi Otoman après la signatura dau Tractat de Sèvres.]]

Lo **tractat de Sèvres** es un tractat internacionau signat lo 10 d'aost de 1920 entre los Aliats e l'Emperi Otoman. Fa partia dels acòrds de reglament de la Prumiera Guerra Mondiala. Confirmava la desfacha otomana e preveiá una reduccion drastica de l'Emperi, desenant relegat au reng de potença segondària. D'efiech, los Otomans abandonavan sos territòris europeus (fòra la region vesina de Constantinòple), la totalitat de sas províncias arabas, la vila d'Esmirna e plusors regions anatolianas destinaas a formar los estats curde e armèni en creacion. Los estrechs èran pereu desmilitarizats e administrats per una comission internacionala. Enfin, las fòrças armaas otomanas èran limitaas a  òmes.

Plusors movements nacionalistas turcs refusèron d'acceptar aquelas condicions e lo desbarcament grec dins la region d'Esmirna entraïnèc rapidament d'insureccions popularas al sen de las populacions turcas. Al començament de 1920, Mustafa Kemal capitèc d'unificar la màger part dels insurgents. De 1920 a 1922, menèc plusors guerras còntra los Curdes, los Armènis e los Grecs. Sas victòrias li permetèron d'obtenir un traçat frontalier mai favorable amb la signatura dau tractat de Lausana en genier de 1923.

## Ligams internes

* Prumiera Guerra Mondiala.
* Tractat de Lausana.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Yves Ternon, *Empire ottoman : le déclin, la chute, l'effacement*, París, Félin, coll. « Le Félin poche », 2002, 575 p.

## Nòtas e referéncias
Ötzi

**Ötzi** (AFI:/ˈœtsi/) es una momia naturala d'òme preïstoric (congelada e desidratada) descobèrta fortuitament lo 19 de setembre de 1991 a  d'altitud, dins la val de Senales en Itàlia, a 92 mètres de la frontièra d'Àustria. La momia se trobava dins lo glacièr de Hauslabjoch, prèp del sèrre de Similaun (d'ont los escaisses *òme de Hauslabjoch* e *òme de Similaun*) dins los Alps d'Ötztal (d'ont l'escais d'Ötzi), a proximitat de las Dolomitas italianas.
Èra sebelida jos una sisa de glaç e son existéncia foguèt revelada par la fonduda importanta del glacièr aquel estiu. Data del Neolitic final (vèrs 3200 abC).

S'agís d'una de las momias pus celèbras al mond en rason de l'apòrt màger a nòstra coneissença de las societats neoliticas permés per son estat de conservacion aital coma per l'istòria de sa mòrt (omicidi), objècte d'una vasta enquesta. La momia repausa uèi dins una cambra freja d' environament contrarotlat al musèu arqueologic del Naut Adige a Bolzano, en Itàlia. 

## Descobèrta
vignette|redresse=1.4|Lo punt roge indica lo luòc de la descobèrta, prèp del refugi de Hauslabjoch.

Lo còs jasiá jol glacièr de Hauslabjoch, foguèt mes al jorn per un vent de sabla de tipe foehn que faguèt fondre lo glaç. Foguèt descobèrt  fortuitament lo 19 de setembre de 1991 per un parèl de toristas venguts de Nurembèrg, Helmut e Erika Simon, qu'alertèron la gendarmariá austriaca e los carabinieri italians, pensant que s'agissiá d'un alpinista victim d'un accident e mòrt de freg. 
L'endeman, un gendarma de montanha e lo gardian del refugi Similaunhütte vesin temptèron primièr de desgatjar lo còs, pres dins lo glaç jol pitre, amb l'ajuda d'una traucadoira pneumatica e de piolets, mas lo mal temps los constrenguèt de renonciar. Pauc après, uèit grops visitèron lo luòc, entre losquals los alpinistas Hans Kammerlander e Reinhold Messner. 
Lo còs foguèt trach lo 22 de setembre e recuperat l'endeman. Foguèt transportat al burèu del mètge legista d'Innsbruck, amb d'autres objèctes descobèrts a proximitat. Lo 24 de setembre, la descobèrta i foguèt examinada per l'arquelòg Konrad Spindler, de l'universitat d'Innsbruck. Estimèt que la descobèrta aviá « al mens quatre mila ans » en se basar sus la tipologia d'una pigassa entre los objèctes .

## Referéncias
Criton (Platon)

***Criton*** es un dialògue de Platon escrich en lo 395 avC. Representa la visita de Criton d'Atenas, un discípol de Socrates, vengut prepauar un plan d'evasion au sieu mèstre condamnat a mòrt. Totun, Socrates refusèt e li demostrèt qu'un ciutadan deu seguir li lèis de la Ciutat, comprés li lèis injusti.

## Ligams intèrnes

* Platon
* Socrates

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Galeazzo Ciano

**Galeazzo Ciano** (18 de març de 1893, Ligorna - 11 de genier de 1944, Verona) es un òme politic e un diplomata dau regime de Mussolini. Foguèt una figura majora de l'Itàlia faissista.

Fiu de l'amirau Costanzo Ciano, aderissèt au faissisme tre lo començament deis ans 1920 e venguèt diplomata en 1925. En 1930, si maridèt amb Edda, la filha de Mussolini, e venguèt ministre deis Afaires Estrangiers en 1936. S'apliquèt alora a formar puei a renforçar l'aliança germanoitaliana a l'origina de l'aisse Roma-Berlin. En mai de 1939, signèt lo Pacte d'Acier e sostenguèt l'ataca d'Albania per l'armada italiana. Pasmens, a partir de 1939, la poissança militara d'Alemanha comencèt de l'inquietar e assaièt sensa succès de frenar l'intrada d'Itàlia dins la Segonda Guèrra Mondiala.

En julhet de 1943, votèt la descasença de Mussolini e s'enfugissèt en Alemanha, onte foguèt internat, après l'arrestacion dau *Duce*. Desenant considerat coma un traite, foguèt liurat per leis autoritats dau III Reich a la Republica de Salo organizada dins lo nòrd d'Itàlia a l'entorn de Mussolini. Condamnat a mòrt, foguèt executat en genier de 1944.

## Liames intèrnes

* Benito Mussolini
* Faissisme

## Bibliografia

* Serge Berstein e Pierre Milza, *Dictionnaire historique des fascismes et du nazisme*, Complexe, 2010.
* Pierre Milza, *L'Histoire de L'Italie des origines à nos jours*, Fayard, 2008.

## Nòtas e referéncias
Nearchi

Lei ***Nearchi*** son un pòble celtoligur que fasiá partida de la confederacion dei Sallavis. Èran installats entre lo nòrd de Crau e lo pendís sud deis Aupilhas. Avián probable una economia orientada vèrs l'agricultura e lo norrigatge, mai lei *Nearchi* installats dins la region d'Arle establiguèron tanben de relacions comercialas amb de navegaires punics, etruscs e grècs. L'oppidum principau d'aqueu pòble èra probable situat a Ernagium, un luòc desenant situat sus lo territòri de Tarascon a proximitat de Sant Estève dau Gres.

## Liames intèrnes

* Celtoligur
* Sallavis

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Joan Loís Gasset

**Joan Loís Gasset** (*Jean-Louis* en francés; nascut a Montpelhièr lo 9 de decembre de 1953, mòrt lo 27 de decembre de 2025) es un fotbolaire e entrainaire occitan.

Filh d'un dels fondators del Montpellier HSC, Gasset i fa la màger part de sa carrièra de fotbolaire professional, après una debuta a Besièrs.

Es entrainaire de l'SM Caen en 2000-2001, puèi ven ajudar Luis Fernandez al Paris Saint-Germain de 2001 a 2003. Amassa van salvar l'Espanyol de Barcelona de la relegacion en 2004. Puèi torna entrainar d'esperel lo FC Istras, de 2005 a 2006.

En 2007, Gasset torna prene un plaça d'entrainaire adjunt prèp de Laurent Blanc als Girondins de Bordèu, ont se ganhan lo campionat de França en 2009, puèi a l'equip de França de 2010 a 2012. De 2013 a 2016 passan al PSG ont se ganhan fòrça títols. 

Torna entrainaire al Montpellier HSC en 2017, que salva de la relegacion, puèi a l'AS Saint-Étienne que mena a la quatrena plaça de la Ligue 1 en 2019. Anóncia sa retirada mas finalament signa als Girondins de Bordèu en 2020. En 2022 es seleccionaire de la Còsta d'Ivòri. 

Al començament de 2024, entraina l'OM. Fa sa darrièra sason a Montpelhièr en 2024-2025.
Chamanisme corean

Lo **chamanisme corean** es un ensemble de creires animistas fòrça ancians de Corèa. Es un culte adreiçat als defuntats, als reires e als esperits de la natura que presenta de similitudas amb los creires chamanics siberians e manchós. Demòra una practica vivaça al sen de la societat coreana e, aüra, es sovent considerat coma la religion tradicionala de la peninsula.

## Ligams internes

* Chamanisme.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Alexandre Guillemoz (dir.), « Numéro spécial Chamanisme coréen - Special Issue on Korean Shamanism », *Cahiers d'Extrême-Asie*, vol. 6, 1991.

## Nòtas e referéncias
Senales

**Senales** (en alemand, **Schnals**) es una comuna italiana d'aperaquí 1200 abitants situada dins la província autonòma de Bolzano dins la region del Trentin e Naut Adige dins lo nòrd-èst d'Itàlia. Es  sus lo territòri de la comuna que foguèron trobats en 1991 los rèstes momificats d'Ötzi.
Paolo Toscanelli

thumb|right|Reconstruccion de la carta de l'ocean Atlantic establia per Toscanelli.

**Paolo Toscanelli** (1397, Florença - 15 de mai de 1482) es un sabent florentin dau segle XV. Après d'estudis en medecina e en matematicas a l'universitat de Pàdoa, s'entornèc dins sa vila per venir metge. I participèc als calculs de la construccion de la copòla de la catedrala e, en 1468, i menèc d'observacions astronomicas relativament precisas per mesurar los solsticis, las variacions de l'ecliptica e corregir las Taulas Amfossinas. Observèc pereu lo movement celestiau de sieis cometas. Enfin, Toscanelli encoratjèc l'organizacion d'una expedicion per trobar una rota maritima vers las Índias Orientalas en passant per l'ocean Atlantic. Realizèc una carta dau trajecte e mandèc de letras al rei de Portugal e a Cristòl Colomb per depintar la rota e encoratjar l'organizacion d'una tala expedicion.

## Ligams internes

* Catedrala Santa Maria del Fiore.
* Cristòl Colomb.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Carla Rahn Phillips, *The Worlds of Christopher Columbus*, Cambridge University Press, 1993.

## Nòtas e referéncias
Avtomat Fedorova

thumb|right|Fotografia d'un exemplari d’''Avtomat Fedorova''.

L’***Avtomat Fedorova*** es un fusieu automatic rus concebut en 1915 durant la Prumiera Guerra Mondiala. Inspirat per lo Chauchat francés, èra destinat a provesir a l'infantariá russa una arma leugiera capabla de tenir lo ròtle d'un fusieu mitralhaire. Aviá pereu la particularitat d'utilizar una municion japonesa, lo 6,5 × 50 mm Arisaka, qu'èra relativament frequenta dins las fòrças russas. Pasmens, la companhiá charjaa d'assajar l'arma foguèc destrucha durant l'ofensiva Kerenski e l'arma intrèc pas en produccion.

En 1920, Lev Kamenev s'interessèc a l'arma e una unitat de l'Armaa Roja foguèc equipaa d’*Avtomat Fedorova*. Los resultats foguèron positius, mas la produccion en messa foguèc abandonaa que l'Union Sovietica decidèc, per de rasons logisticas, de retirar totas las armadas utilizant un calibre estrangier.  exemplaris de l’*Avtomat Fedorova* foguèron donc produchs entre 1915 e 1924. Foguèron brevament utilizats durant la Guerra d'Ivern.

En causa de sa forma, l'arma es sovent presentaa coma un fusieu d'assaut. Pasmens, la potença de sa municion permetiá unicament un usatge coma fusieu o fusieu mitralhaire. De mai, las dimensions de l'arma èran ben diferentas d'un fusieu d'assaut.

## Ligams internes

* Fusieu mitralhaire.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Frederick Myatt, *Modern Small Arms*, Londres, Salamander Books, 1979.

## Nòtas e referéncias
ISO 9985

La nòrma internacionala **ISO 9985** establís un sistèma de transliteracion en caractèrs latins dels caractèrs de l’alfabet armèni modèrn. Lo sistèma es conegut coma bijectiu (se pòt tornar transliterar en armèni sens pèrdia). La primièra edicion ISO 9985:1996 pareguèt en 1996 e foguèt confirmada en 2022. Una segonda edicion deu paréisser en 2026.

## Letras

## Ligaturas

## Ponctuacion

### Ligams extèrnes

* "Translittération de l'arménien", *BNF Kitcat*, https://kitcat.bnf.fr/consignes-catalogage/translitteration-de-larmenien
*  Transliteration of Non-Roman Scripts - Systèmes d'écriture et tables de translittération (dont ISO 9984), rassemblés par Thomas T. Pederson.
* [Boghossian 1996] (hy) Ա. Մ. Պողոսյան, « Վանի բարբառ », dans Հայ բարբառագիտություն, Բարձրագույն դպրոց,‎ 1996 (lire en ligne)
Ettore Bastico

[thumb|right|Ettore Bastico en [1940.]]

**Ettore Bastico** (9 d'abriu de 1876, Bolonha - 2 de decembre de 1972, Roma) es un manescau italian de la Segonda Guèrra Mondiala.

Oficier durant la Premiera Guèrra Mondiala, venguèt generau de bregada en 1927 e generau de division en 1932. Recebèt ansin divèrsei comandaments durant la Segonda Guèrra d'Etiopia e au sen dau còrs expedicionari italian engatjat en Espanha durant la guèrra civila. En 1940, foguèt nomat governaire deis illas de Dodecanès. Un an mai tard, venguèt governaire de Libia e cap dei fòrças italianas en Africa dau Nòrd. En teoria, èra ansin lo comandant de l*'[[Afrikakorps]]* d'Erwin Rommel e de tensions opausèron regularament lei dos òmes. Foguèt promogut après la nominacion de Rommel a aqueu reng. Pasmens, après la desfacha d'El Alamein, Mussolini decidèt de li retirar son comandament e Bastico aguèt ges de ròtle dins la perseguida dau conflicte. Venguèt istorian militar après 1945.

## Liames intèrnes

* Segonda Guèrra Mondiala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Autoctòns de Canadà

Los **Autoctòns au Canadà** son los primièrs ocupants dels territòris que constituisson uèi Canadà e sos descendants. Los escavaments arqueologics recents desmontran de vestigis datant de . Entre aqueles pòbles, d'unes aurián rejonh lo continent en traversant l'estrech de Bering a partir de la Siberia orientala en Asia per se rendre en Alaska.

Lo governament de Canadà reconeis tres grops d'autoctòns : las Primièras Nacions, los Inuits e los Mestisses. Segon lo recensament de 2021, i auriá aperaquí 1,8 milion d'Autoctòns en Canadà, siá 5 % de la populacion totala del país. Entre eles, 58 % son membres de las Primièras Nacions, 34,5 % son mestisses e 3,9 % son Inuits. En 2017, los Afars autoctòns del Nòrd Canadà reconeisson aperaquí  en Canadà.
## Referéncias
Ahmad Shah

**Ahmad Shah Durrani** (c. 1722 – 1772), tanben conegut coma **Ahmad Shah Abdali**, foguèt lo fondator de l’Empèri Durrani e es generalament considerat coma lo **fondator de l’Estat afgan modèrne**. Cap tribal pashtun e comandant militar d’envergadura, establiguèt un empèri que s’espandiguèt de l’Iran oriental fins al nòrd de l’Índia, en passant per l’Afganistan actual e lo Paquistan.

## Joventut e formacion
Ahmad Shah nasquèt dins la tribú dels Abdali (mai tard apelats Durrani). Serviguèt dins son jove temps dins l’armada de Nader Shah Afshar, sobeiran de Persia, ont adquiriguèt una experiéncia militara decisiva. Après l’assassinat de Nader Shah en 1747, Ahmad foguèt elegit cap dels caps tribals pashtuns.

## Fondacion de l’Empèri Durrani
En 1747, foguèt proclamat shah a Kandahar e prenguèt lo títol de Durr-i-Durran («Perla de las perlas»), d’ont ven lo nom Durrani. En pauc de temps, consolidèt son poder sus l’Afganistan e lancèt una seria de campanhas militaras majoras.

## Campanhas militaras
Ahmad Shah menèt nombrosas expedicions dins lo subcontinent indian e en Asia Centrala. Es particularament conegut per sa victòria a la Tresena batalha de Panipat (1761), ont derrotèt la Confederacion Maratha, arrestant son expansion vèrs lo nòrd de l’Índia.

## Administracion e govern
Malgrat son imatge de conquistador, Ahmad Shah foguèt tanben un administrator pragmatic. S’apiejèt sus los caps tribals, respectèt las estructuras localas e utilizèt l’islam sunnita coma element de legitimitat politica.

## Mòrt e eiretatge
Ahmad Shah moriguèt en Octobre 16 de 1772 a Maruf après una longa malautiá. Son empèri comencèt a se fragmentar après sa mòrt, mas sa figura demòra centrala dins l’istòria afgana. Es encara uèi venerat coma lo Paire de la nacion afgana.

## Referéncias
Desèrt de sau

[thumb|right|Lo [Salar d'Uyumi, lo pus important desèrt de sau terrèstre.]]

Un **desèrt de sau** (var. **desèrt de sal**, **desert de sau**) es un bacin endoreïc que sei sediments son majoritàriament constituïts de saus (clorurs, sulfats, nitrats, borats, etc.). Es una estructura geologica frequenta dins lei regions aridas situadas au sen dei massas continentalas. Lei saus provènon generalament de la composicion de ròcas volcanicas e s'acumulan dins lei bacins onte l'evaporacion favoriza la formacion de plans salats e desertics. Aqueleis endrechs pòdon èsser l'objècte d'una esplecha miniera en foncion deis elements contenguts dins lei saus.

## Liames intèrnes

* Desèrt.
* Endoreïsme.
* Sau.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ciutat de La Patz

**Ciutat de la Patz** (en espanhòl *Ciudad de la Paz*), tanben nomenada **Oiala** (*Oyala*), es la capitala de la Guinèa Equatoriala dempuèi lo 2 de genièr de 2026. Es una vila planificada al mièg de la sèlva tropicala, dins un luòc causit per son accessibiltat e son clima.

## Bibliografia
* Jean-Claude Klotchkoff, "Oyala", *La Guinée équatoriale aujourd'hui*, París: Éditions du Jaguar, 2009, p.165.
Katalin Karikó

**Katalin Karikó**, nascuda lo 17 de genièr de 1955 a Szolnok (Republica Populara d'Ongria), es una bioquimista magiaro-americana especializada dins la tecnica de l'ARN messatgièr. Sas recercas pòrtan sul desvolopament de l'ARN messatgièr vitro-transcrit per las terapias proteicas. 

Sas recercas sus l'ARN messatgièr, perseguidas dempuèi lo començament de las annadas 1990, joguèron un ròtle determinant per permetre l'utilizacion d'aqueste dins la creacion de vaccins d'un tipe novèl, apròcha que se concretisèt amb la recerca contre la pandemia de Covid-19, e especialament la creacion del vaccin Comirnaty de Pfizer-BioNTech. Ensenhèt a l'universitat de Pennsilvània. Venguèt puèi vice-presidenta senior a cò de BioNTech RNA Pharmaceuticals.

Foguèt premiada del Breakthrough Prize in Life Sciences 2022 e recebèt lo prèmi Nobèl de fisiologia o medecina en 2023, conjuntament amb Drew Weissman.
Drew Weissman

**Drew Weissman**, nascut lo 7  de setembre de 1959 a Lexington (Massachusetts), es un mètge-cercaire american conegut per sas contribucions a la biologia de l'ARN. Sos trabalhs permetèron de desvolopar de vaccins d'ARN produits per BioNTech/Pfizer e Moderna que foguèron utilizats a granda escala durant lo periòde d’urgéncia pandemica contre lo COVID-19. Es professor de medecina a la Perelman School of Medicine de l'universitat de Pennsilvània.

Foguèt co-laureat del prèmi Nobel de fisiologia o medecina en 2023 als costats de Katalin Karikó.
Prèmi Nobel de fisiologia o medecina

Lo **[[prèmi Nobel]] de [[fisiologia]] o [[medecina]]** onora cada an, segon las volontats del testament d'Alfred Nobel, de personalitats del monde medical e de la recerca en biologia que l'òbra rendèt de grands servicis a l'umanitat. Lo laureat deu aital aver portat de sabers inedits o de tecnicas novèlas dins lo domeni. 

Lo prèmi es atribuït per l'assemblada Nobel, compausada de cincanta professors de l'Institut Karolinska, a partir d'una lista de nominacions prepausadas pel comitat Nobèl. Aquel comitat se compausa de cinc sòcis elegits per tres ans per l'Assemblada Nobel. Las nominacions sont establidas amb l'ajuda d'autres grands instituts medicals suedeses e estrangièrs, de cercles de cercaires, d'eminentas personalitats del monde medical o encara d'ancians laureats del prèmi que prepausan cada an mai d'un noms eligibles pel prèmi. Lo guerdon pòt pas èstre conjuntament atribuït a mai de tres personas. 

Après la revelacion del nom del o dels laureats debut octobre, la medalha e lo diplòma de la fondacion Nobel li son oficialament remés pel rei de Suècia, lo 10 de  decembre seguent, jorn aniversari de la mòrt del fondator del prèmi. Dempuèi 2001, lo prèmi Nobèl es dotat d'un montant de 10 milions de coronas suedeses, siá un pauc mai d'un milion d'euròs.

## Veire tanben
*Lista de premiats Nobel de fisiologia o medecina
Annette Kellermann

**Annette Kellermann** (de còps escrit **Kellerman**), nascuda le 6 julhet de 1886 a Sydney e mòrta le 6 de novembre de 1975 à Southport (Australia), es una pionièra de la practica de la natacion sincronizada. 
vinheta|Annette Kellermann dins las annadas 1900
Feminista, revendiquèt le dreit de dispausar del sieu còrs en contribuint al desvelopament del malhòt de banh modèrne e als benfèits de la practica esportiva per las femnas.
Wu zetian

**Wu Zetian** (chinés simplificat : 武则天 ; chinés tradicional : 武則天 ; pinyin : *Wǔ Zétiān* ; Wade : *Wu³ Tse²-t'ien¹*), nascuda le 17 de febrièr de 624 à Lizhou e mòrta le 16 de decembre de 705, es la sola **imperatritz renhanta** de l'istòria de China. Alara que le títol e la fonccion d'emperaire de China èran reservadas als òmes, Wu Zetian fondèc sa pròpia dinastia, la dinastia **[[Zhou]]** (周) segonda del nom, e renhèc  jol nom d'« emperaire sant et suprème » (聖神皇帝, *Shèngshén huángdì*) de 690 à 705.
[vinheta|Portrèit de Wu Zetian per [Zhang Xuan]]
A una importanta legenda negra que la descriu com crusèla e manipulatritz mes la recèrca istorica modèrna re-examina son rènhe.

L'autritz de BD francesa Pénélope Bagieu l'inclutz dins sa seria Culottées (Esfrontadas en version occitana)
Meng Tian

**Meng Tian** († 210 avC) es un generau chinés de la fin dau Periòde dels Reiaumes Combatents e de la dinastia Qin. A partir de 221 avC, menèc plusors campanhas militaras que permetèron l'unificacion de China au profiech de l'emperaire Shi Huangdi. Puei, en 214 avC, foguèc charjat de combatre los Xiongnu. Ganhèc mai d'una batalha, ocupèc la region de Henan e creèc de garnisons en Shanxi. Per protegir aquelas conquistas, ordonèc la construccion d'una ret de fortificacions a l'origina de la prumiera Muralha de China.

## Ligams intèrnes

* Granda Muralha de China.
* Shi Huangdi

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Fort Snelling

**Fort Snelling** es una anciana fortificacion militara situada al confluent de Minnesòta e de Mississipí dins lo comtat de Hennepin. Foguèt bastit entre 1820 e 1825 e nommat Fort St. Anthony.

## Istòria
Fort Snelling, fondat a la debuta del XIXᵉ sègle sus de tèrras crompadas pel lòctenent Zebulon Pike, foguèt primièr estat nommat Fort St. Anthony abans de recebre son nom actual en l'onor del coronèl Josiah Snelling, que ne supervisèt la construccion. Lo fòrt joguèt un ròtle militar important tot lo long de l'istòria americana, sustot pendent la Segonda Guèrra Mondiala, ont aculhiguèt en 1944 la Military Intelligéncia Servici Language School. Dempuèi 1820, d'inventaris meteorologics i son efectuats de faiçon contunha, fornissent l'un dels archius mai complèts del país per las vilas de Minneapolis e St. Paul. Uèi, lo sit es restaurat pel Minnesota Historical Society, dobèrt al public e consèrva un cementèri nacional. Los terrens vesins, totjorn proprietat federala, servisson a divèrsas unitats militaras e abrigan un espital per veterans, mentre que lo fòrt es tanben onorat per la marina americana, qu'a balhat son nom a l'USS Fort Snelling (LSD-30).

## Referéncias
Haluk Bilginer

thumb|Haluk Bilginer en 2005.
**Nihat Haluk Bilginer** (n. 5 de junh de 1954, Esmirna, Turquia) es un actor turc de cinèma, television e teatre.

## Ligams extèrnes

*
Fusada V4

La **fusada V4** es un projècte de missil alemand de la Segonda Guèrra Mondiala. Fasiá partida deis « armas de represalhas » desvolopadas per lo III Reich per inversar lo cors de la guèrra. Permetiá de tirar una carga explosiva de 40 kg a una distància maximala de 220 km. La concepcion foguèt iniciada en 1943 e un batalhon foguèt creat en decembre de 1944 per tirar aquelei missils còntra leis Aliats. Aperaquí 220 V4 foguèron produchs e la màger part foguèt tirada còntra lo pòrt d'Anvèrs. Aguèron pauc d'efiechs sus lo debanament dau conflicte.

## Liames intèrnes

* V1.
* V2.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Brian Ford, *Secret weapons : technology, science & the race to win World War II*, Osprey, Oxford Long Island City, 2011.

## Nòtas e referéncias
Highland Clearances

Lo procediment conegut en anglés dab lo nom de ***Highland Clearances*** (en gaelic escocés *Fuadaich nan Gàidheal*, "l'expulsion dels gaelics"), qui's poiré aperar en occitan la "expulsion de las Tèrras Hautas", que consistí en lo desplaçament forçat de la populacion de las Highlands escocesas pendent lo sègle XVIII. Aqueths desplaçaments prengón amplor a partir de las Rebellion Jacobitas de 1708 e de l'Acte de desarmament de 1716, entà culminar après la batalha de Culloden de 1746.

Aqueth desplaçament que provoquè ua migracion massiva cap a las còstas escocesas, las Lowlands, e l'estrangèr. Aqueras eviccions que s'inscriven dens un cambiament generau deu sistèma agricòla deu Reiaume Unit, mes aqueth desplaçament particular, pr'amor de la soa cronologia tardiva, de l'abséncia de proteccion juridica deus bordièrs a tèrmi cort dens lo dret escocés, de la rompedura brutau dab l'ancian sistèma clanic, atau com la brutalitat de nombrosas ordis d'expulsion, que conferí aus *Highland Clearances* ua notorietat particulara.

Los procediments qui despoblaèn las campanhas anglesas pendent la Revolucion agricòla britanica qu'avèvan començat hòrt mei de d'òra, dens çò qui s'a aperat los Lowland Clearances. Totun, l'impacte suu nòrd d'Escòcia —on lo gaelic escocés èra parlat e on subsistiva ua cultura semi-feudau— que suscitè protèstas e un pregond ressentiment au demiei deus descendents deus qui estón obligats d'emigrar o de subervíver dens los barris urbans o dens de petitas zònas marginaus, transformats en crofters, logataris de minusculas parcèlas, e obligats de tribalhar dens condicions inumanas entaus grans proprietaris fonsièrs.

## Referéncias
Sidjilmasa

vinheta|Roinas de Sidjilmasa

**Sidjilmasa**, **Sigilmasa**, **Sijilmassa**,  **Sidjilmassa** o **Sigilmassa** (en amazigh estandard marroquin : ⵙⵉⵊⵉⵍⵎⴰⵙⴰ (*Sijilmasa*) ; en arabi : سجلماسة (*Sijilmāsa*)) fuguet una ciutat que, a l'Atge Median, fuguet un important empèri au nòrd dau desert dau Sahara, a l'est de çò qu'es auèi lo Marròc. Las roinas de la ciutat, a la charja dau Ministeri de Cultura dau Marròc, son au bòrd dau riu Ziz, a l'oasi de Tafilelt, pres de la vila de Rissani. La ciutat fuguet fundada per un grope sufrita vers l'an 757 e se desvelopara graça au comerci de l'aur (ressorça regionala).
Therapsida

Los **terapsids** (**Therapsida**), de còps que i a sonats **teromòrfs** (**Theromorpha**) segon d'unas fonts, forman un grop major de sinapsids eupelicosaurians que compren los mamifèrs e las linhadas ancestralas d'aquestes. Lo nom « terapsid » d'aqueste taxon deriva de doas raices grècas, θήρ / thêr (« bèstia salvatge » amb un sens concernissent principalament los mamifèrs) e ἁψίς / apsís (« cròs, alcòva, absida ») significant per allusion « fòssa craniana de mamifèr », en rason de las lors fòssas temporalas pus granda que las dels autres sinapsids. Bon nombre d'autres traits considerats uèi coma especifics als mamifèrs, an sas originas a cò dels terapsids, i comprés los membres que son articulats jol còs, e non pas lateralament coma a cò de nombroses reptils e amfibians. Es per aquò que los Terapsids èran autrecòps nomenats « Reptils mamalians ».

Los pus ancians terapsids coneguts son datats de mai de 272 milions d'anadas e davalan dels sfenacodonts, que remplacèron progressivament los pelycosaures (tèrme non valid mas encara utilizat per designar los sinapsids pus basals) coma grands animals terrèstres dominants del Permian mejan entrò lo Trias inferior. A la seguida de l'extincion Permian-Triassic, l'importància relativa dels terapsids demesís respècte als reptils diapsids que se diversifican rapidament durant lo Triassic mejan, sols los dicinodonts e los euteriodonts subrevisquèron a z aquel eveniment, las autras linhadas s'essent atudadas.

Los terapsids euthériodontes comprenon los cynodontes, un grop fòrça diversificat que donèt naissença als mamifèrs durant lo Jurassic mejan, aquestes essent demest los escasses representents del grop que subrevisquèt a l'extinction del Triassic-Jurassic. Los darrièrs dels cinodonts non mamalians, los tritilodontidats, contunhèron d'existir entrò lo Cretacèu inferior.
Gunnbjorn

[thumb|right|[Fotografia de Gunnbjorn en mai de 2011.]]

**Gunnbjorn** es la montanha mai nauta de Groenlàndia amb  m d'altitud. Se situa dins la chadena de Watkins, una estructura geologica de las regions orientalas de l'illa. La primèira ascension coneissuda data dau 16 d'aost de 1936 e siguèt l'òbra d'Augustine Courtauld, Jack Longland, Ebbe Munck, H.G. Wager et Laurence Wager.

## Ligams intèrnes

* Chadena de Watkins.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
La Vaissièra (Argeria)

**La Vaissièra** (oficialament, en francés, *Lavayssière*) es una anciana comuna de l’Argeria coloniala, dins lo departament d’Oran puèi de Tlemcen (arrondiment de Béni Saf). Son còde INSEE èra **92520**. A l’independéncia d’Argeria pren lo nom d’Aïn Youcef.

## Istòria
La colonia de La Vaissièra es creada a partir del lòc de Sidi Youssef qu’es voidat de sa populacion aràbia a la fin del sègle XIX. Ten lo nom d’un militar carcinòl de l’armada francesa, Joan La Vaissièra. La comuna es creada en 1950 dins lo departament d’Oran.

## Referéncias
Aïn Youcef

**Aïn Youcef** es una comuna d’Argeria, dins la vilaia de Tlemcen. Jos l’ocupacion coloniala francesa, portava lo nom de La Vaissièra.
Joan La Vaissièra

**Joan La Vaissièra** (Castèlfranc, Carcin 23 de novembre de 1821-4 de julhet de 1892), *Jean Lavayssière* en francés, es un soldat occitan de l’armada francesa que s’illustrèt dins la conquèsta coloniala d’Argeria. Son nom foguèt donat a una comuna del departament d’Oran, La Vaissièra.
Konpantzia

**Konpantzia**  (tanben coneishuda com **l'Illa deus Hasans** o **l'Illa de la Conferéncia**; a l'origina, **Intzura**) qu'es ua illa de Bidassoa près de l'embocadura, enter Pausu, Irun e Hendaia . Qu'a ua superfícia de  6.820 m², i es deshabitada. Qu'èra ancianament dens la comuna de Hont Arràbia, mès qu'es ara en las comunas d'Irun e Hendaia, en alternància cada shèis mes. Qu'es situada enter los estats espanhòl e francés, e aqueths dus estats que possedeishen l'illa en alternància.

## Nom
Konpantzia que seré ua adaptacion au basco de *conferencia*. Anteriorament, l'illa èra nomenada Erietxearen uhartea e Intzura.

## Codificacion
L'illa reçaup lo còdi **981**01 de l'INSEE (còde oficial geografic) dempuish 1943. Non es pas codificada per l'INE (20045 qu'es lo còdi tà Irun).

## Istòria
En 1659, Luis de Haro, representant de de l'arrei Halip IV d'Espanha, e Mazarin, purmèr ministre de l'arrei Loís XIV de França, que signèn la Patz deus Pirenèus . Segon aqueth acòrdi, enter autes causas, l'arrei de França e de Navarra que cedèt definitiavament la Hauta Navarra a l'arrei d'Espanha. Lo nòrd de Catalonha (Roselhon, part de Cerdanha), de l'aute costat, que passèc a l'estat francés. Atau, las montanhas deus Pirenèus que hon presas com frontièra enter los estats espanhòu e francés, e Bascoat e Catalonha foguèron partejats. La patz que hó conclusa dab lo maridatge de Loís XIV de França (*[[Loís XIV de França|l'Arrei Solelh]]*) e de l'Infanta Maria Teresa d'Espanha.

Pendent la guèrra de l'Aliança Quadrupla, d'armadas francesas qu'ocupèn los territòris d'Álava, Bizkaia e Gipuzkoa; totun, un acòrdi qu'estó trobat e, com signe de l'aliança navèra enter las dinastias francesa e espanhòla, las duas coronas qu'escambièn las princessas Luisa Elisabèt (dotze ans) e Maria Ana Victòria a Companhia lo 6 de gèr de 1722, entà estar maridadas damb princes deus dus país.
Nunatak

thumb|right|''Nunutaks'' de l'est de Groenlàndia.

Un ***nunatak*** es una montanha rochassosa e escalabrosa que s'enaura au-dessús d'una calòta polara. Se tròban mai que mai en Antartica e en Groenlàndia. Lo terme es d'origina inuita.

## Ligams internes

* Montanha.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Alain Foucault e Jean-François Raoult, *Dictionnaire de Géologie*, Dunod, 2010, p. 245.

## Nòtas e referéncias
Groenlandés

thumb|right|Airau de difusion dau groenlandés.

Lo **groenlandés** es una lenga esquimauda-alèuta parlada per aperaquí  personas en Groenlàndia e au sen de la comunautat groenlandesa installada en Danemarc. Es devesida en dos ensembles dialectaus principaus que son pas ò pauc intercomprensibles. Lo groenlandés occidentau es parlat lòng dau litorau oèst de Groenlàndia onte rèstan la màger part de la populacion de l'illa. Son dialècte principau a l'estatut de lenga oficiala de Groenlàndia dempuei 2009. Lo groenlandés orientau es parlat lòng de la còsta èst onte la populacion es rara. Amb solament quauquei miliers de locutors, es menaçat de disparicion. Lei parlars dau nòrd-oèst de l'illa, fòrça pròche de l'inuktitut deis Inuits de Canadà, son sovent classats au sen dau groenlandés per de rasons politicas, mai presentan de diferéncias importantas. La regulacion de la lenga es assegurada per l'Oqaasileriffik (« secretariat de la lenga groenlandesa »).

Lo groenlandés una lenga polisintetica que pòu formar de mots d'una longor considerabla amb un sistèma de sufixs acolats a de radicaus. A una estructura d'actància ergativa, es a dire que lo subjècte d'un vèrbe intransitiu es tractat dau meteis biais que l'objècte d'un vèrbe transitiu, mai d'un biais diferent que lo subjècte d'un vèrbe transitiu. L'òrdre dei mots dins la frasa es generalament subjècte-objècte-vèrbe (SOV). La lenga destria doas categorias lexicalas principalas que son lei noms e lei vèrbes. Un sistèma de declinasons comportant uech cas (absolutiu, ergatiu, eqüatiu, instrumentau, locatiu, allatiu, ablatiu e perlatiu), dos nombres (singular e plurau) e un acòrdi dau possessiu permet de formar la màger part dei mots. La conjugason es organizada a l'entorn de quatre personas (1, 2, 3 e 3 reflexiva) e d'uech mòdes permet de formar lei vèrbes. Lo temps es pas una categoria flexionala e s'exprimís per lo mejan de particulas opcionalas.

L'escritura dau groenlandés utiliza l'alfabet latin dempuei la colonizacion danesa iniciada en 1721. Un premier sistèma ortografic foguèt imaginat en 1851 per lo missionari Samuel Kleinschmidt (1814-1886). Una importanta reforma aguèt luòc en 1973 per seguir leis evolucions de la lenga durant lo sègle XX e per simplificar l'escritura e l'aprendissatge. La màger part dau vocabulari es d'origina protoesquimauda, mai i a tanben fòrça emprunts au danés.

## Liames intèrnes

* Lengas esquimaudas-alèutas.
* Groenlàndia.

## Bibliografia

* **[[danés|(da)]]** Stig Bjørnum, *Grønlandsk grammatik*, Atuagkat, 2003.
* **[[anglés|(en)]]** Michael Fortescue, *West Greenlandic*, Londres, Routledge, 1984, 381 p.
* **[[anglés|(en)]]** Michael Fortescue, *Inuktun : An Introduction to the Language of Qaanaaq*, Thule, Institut for Eskimologi, Københavns Universitet, 1991, 210 p. 
* **[[francés|(fr)]]** Philippe Mennecier, *Le tunumiisut, dialecte inuit du Groenland oriental : description et analyse*, París, Société de linguistique de Paris, Peeters, coll. « Collection linguistique » (n° 78), 1995, 605 p.

## Nòtas e referéncias
Bòrda

[vinheta|Una bòrda dins la localitat de [Vió. Las bòrdas son las construccions agricòlas tipicas dels Pirenèus.]]

Una **bòrda** o **bòria** es un edifici cobèrt tradicionalament de taulas de fusta (possibla origina del germanic *boärd*, board en anglés) e, designa per extension una granja, ço es, una espleitacion agricòla.

Lo tèrme demorèt per designar las bòrdas o las personas que las abitan (bordièr) e es una font grandassa de toponims Bordèu, Bòrdanòva, Bòrdavielha, Bordèras...).
Waldo Semon

**Waldo Semon** (10 de setembre de 1898, Demopolis - 26 de mai de 1999, Hudson) es un quimista estatsunidenc dau segle XX. Autor de 116 brevets, es mai que mai coneissut per sa descuberta d'un metòde permetent de plastificar lo PVC, çò que permetèc l'utilizacion industriala d'aquela substància. Trabalhèc pereu sus lo melhorament dau cauchó naturau e desvolopèc un produch sintetic de remplaçament.

## Ligams internes

* PVC.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Elizabeth M. Smith (dir.), *A man of ideas : the biography of Dr. Waldo Lonsbury Semon, inventor of plasticized polyvinyl chloride*, Cleveland, the Geon Company, 1993.

## Nòtas e referéncias
Taxon

[thumb|upright=1.5|Los taxons son d'[Entitat nomenada|entitats nomenadas, constituïdas d'organismes vivents regropats e identificats par la taxonomia : 1-Règne 2-Embrancament 3-Classa 4-Òrdre 5-Familha 6-Genre 7-Espècia.]]
Un **taxon**  es una entitat conceptuala qu'amassa totes los organismes vivents qu'an en comun d'unes caractèrs taxinomics o diagnostics plan definits. Lo tèrme deriva del tèrme taxonomia per troncacion, e non directament del grèc *τάξις* / *táxis*, « plaçament », « mesa en òrdre ».

L'espècia constituís lo taxon de basa de la classificacion sistematica. Mai lo reng du taxon es naut e mai lo gra de ressemblança dels individús concernits es feble, Es a dire mai lo nombre de caractèrs que de plantas, animals, campairòls, bacterias o cromistas an en comun entre eles es feble, e inversament.
Auguste Trillat

**Auguste Trillat** (14 de heurèr de 1861, Pont-de-Beauvoisin - 2 d'abriu de 1944, Cartage) es un quimista e biologista francés de la fin deu sègle XIX e de la prumèra mieitat deu sègle XX. Es principaument coneishut per las soas òbras suu formaldeïde, en particular per la soa descobèrta deu formòu. En 1905, vienó cap dau servici de recèrcas aplicadas a l'igièna de l'Institut Pasteur. Après la Prumèra Guèrra Mondiau (1914-1918), tribalhè sus programa d'armament quimic e biologic francés.

## Ligams intèrnes

* Formaldeïde.
* Formòu.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jacques Tréfouël, « Notice nécrologique de M. Auguste Trillat », *Bulletin de l'Académie nationale de médecine*,‎ 26 de setembre de 1944, p. 477.

## Nòtas e referéncias
La novena onada

***La novena ersa*** (en rus: *Девятый вал*, *Dyevyatiy val*) es una pintura del 1850 facha pel pintor marin rus-armèni Ivan Aivazovski. Es la siá òbra mai coneguda.

Lo títol  fa referéncia a cresença que las ondas se fan de mai en mai gròssa fins a l'ersa mai granda, la novena (o desena), ont la seria tòrna començar.

Representa una mar après una tempèsta de nuòch e las personas que s'acaran a la mòrt en ensajant de se sauvar en se servir a las rèstas d'un vaissèl naufragat. La pintura a de tons cauds que redusisson las aparentas connotacions amenaçadoiras de la mar e una oportunitat per las gents per subreviure sembla possibla.
Gmina

vinheta|Mapa de la division de Polonha en gminy.
**Gmina** (de l'alemand " *Gemeinde* ") es la division administrativa e religiosa de basa de Polonha. Se pòt revirar per municipi o per parròquia, mas s'utiliza en general sens traduccion.

Dempuèi 1990, la *gmina* es l'unitat administrativa territoriala de basa en Polonha. Son tipe ne determina l'estatut. Una *gmina* pòt èsser rurala, urbana-rurala o urbana. Un municipi pòt caupre d'unitats subordenadas: *sołectwo* (arrondiment comunal), *dzielnica* (quartièr), *osiedle* (allotjament), etc. Es doncas un municipi bèl, una mena de districte o de canton (mas en polonés los districtes existisson: powiat.
Perlatiu

Lo **perlatiu** es un cas gramaticau qu'exprimisse lo luèc per lo quau, a proximitat dau quau ò lo lòng dau quau lo referent dau nom marcat passa. Lo groenlandés, li lengas tokhariani e chokchi-kamchadali en Eurasia e mai d'una lenga parlada per lu Aborigènes d'Austràlia tènon una flexion especifica per marcar aqueu cas.

## Ligams intèrnes

* Cas (gramatica).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Jean Guilaine

**Jean Guilaine**, nasquet lo 24 de decembre 1936 a Carcassona (Auda), es un arqueològue francés occitanofòna, especialista de la Preïstòria recenta e de la Protoïstòria.
Es professor emerite au Collegi de França e membre de l'Academia de las inscripcions e belas-letras (l'Académie des inscriptions et belles-lettres en francés).

## Referencias
Entitat de descentralizacion territoriala de Trieste

L’**entitat de descentralizacion territoriala de Trieste** es una division territoriala de la província autonòma de Friol-Venècia Júlia (Estat italian) creada en 2020. Lo territòri correspond al de l’anciana província de Trieste.

Es devesida en 6 comunas.
Solucion de Lugol

[thumb|right|Solucion [comèrci|comerciala de Lugol.]]

La **solucion de Lugol** es una solucion aquosa de diiòde I2 e d'iodur de potassi KI. A d'aplicacions nombrosas en medecina per tractar lei consequéncias d'una ablacion de la tiroïda ò coma antiseptic, en biologia coma reactiu per lei coloracions de Gram, en microelectronica per la fabricacion de certanei semiconductors e en ginecologia per detectar una predisposicion au cancer dau còl de l'utèr. Fa ansin partida de la lista dei medicaments essenciaus de l'OMS.

## Liames intèrnes

* Iòde.
* Lugol (Jean).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias