open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dinastia Qajara

La **Dinastia Qajara** fuguèt una dinastia iraniana que reinèt sus Pèrsia de 1786 a 1925. Aqueu periòde fuguèt marcat per lo declin dau país que perdiguèt divèrsei territòris au profiech dei Russia, dei Reiaume Unit, deis Omanés — d'aperaquí 1780 a 1880 — e reconóisser l'independéncia d'Afganistan. A partir de la fin dau sègle XIX, lo país venguèt tanben l'enjòc de luchas d'influéncia entre Rus e Britanics que finiguèron per devesir lo país entre una zòna russa au nòrd, una zòna britanica au sud-èst e una zòna neutra entre lei doas. Aquel acòrd permetèt d'empachar la colonizacion de Pèrsia mai entraïnèt un afondrament economic. Durant la Granda Guèrra, Pèrsia fuguèt parcialament ocupada per leis Otomans entraïnant una reaccion russa e britanica. De 1917 a 1919, lo país fuguèt ocupat per lei Britanics, ço qu'entraïnèt l'afondrament totai dau poder de la dinastia que perdiguèt lo poder tre 1921 e fuguèt oficialament destituida en 1925.

thumb|right|Evolucion d'Iran a la fin dau periòde de la dinastia qajara.
Maud (Oklahoma)

**Maud** qu'ei ua vila deus comtats de Pottawatomie e Seminole en Oklahoma, USA.

### Istòria

### Geografia

### Economia

## Personalitats que visquèron a Maud
* Jim Acree
* Edmond Harjo
* Wanda Jackson, cantaira de rock'n'roll e de rockabilly, nascuda a Maud en 1937.

### Ligams extèrnes
Panònia

**Panònia** (*Pannonia* en latin) es una region anciana de l'Euròpa Centrala situada au sud de Danubi dins leis estats actuaus d'Ongria, de Croàcia, de Serbia, de Bòsnia e Ercegovina, d'Eslovènia, d'Àustria e d'Eslovaquia.
Norica

**Norica** es una region de l'Euròpa Centrala que fuguèt una província de l'Empèri Roman. Son nom vèn dau Reiaume de Norica que fuguèt lo premier estat conegut de la region.
Republica de Cracòvia

La **Republica de Cracòvia** o **Vila Liura de Cracòvia** fuguèt un estat polonés pichon qu'existiguèt de 1815 a 1846. Èra centrat sus la vila de Cracòvia e contrarotlat per Russia, Prússia e Àustria. Pasmesns, aviá una constitucion intèrna qu'autorizèt una autonòmia importanta per la gestion deis afaires intèrns. En 1830-1831, la Republica fuguèt la basa d'avitalhament de l'insureccion polonesa e, après la guèrra, son autonòmia demeniguèt e la vila fuguèt ocupada per l'armada austriana de 1836 a 1841. En 1846, se debanèt una insureccion còntra leis Austrians que fuguèt rapidament desfacha. Sa revirada entraïnèt l'annexion de Cracòvia a l'Empèri Austrian.
Ivan Organt

thumb|Ivan Organt (2019)
**Ivan Organt** (Sant Petersborg / URSS, 16 d‘abrial de 1978, en rus Иван Ургант) es un actor e presentator de la television rusa. 

Lo 15 d‘abrial de 2013 dins lo programa gastronomic „Smak“ (lo gost) Ivan Organt a badinat d’estatjants d’un vilatge ucraïnian. Pendent la preparacion d’un plat a parlat: „Ai talhat un api absoludament asimetricament… Saique ai dich non completament corrèctament. Ai talhat de legums que un commissari roge d’estatjants d’un vilatge ucraïnian“.
Aquelas paraulas aguèron una granda resonança publica e provoquèron un escandal diplomatic entre Ucraïna e Russia.
Cephalaspidomorphi

Los **cefalaspidomorfs** (**Cephalaspidomorphi**) son un taxon de peisses sens maissas. La majoritat dels sieus membres son atudats; pasmens, las lampreas actualas son de còps que i a consideradas coma de cefalaspidomorfs, amb lo sieu reng que s'estendriá dempuèi lo Silurian e Devonian fins als nòstres jorns.

## Lampreas
Fòrça articles considèran e mai los Cephalaspidomorphi coma una classa amb un sol grop actual, las lampreas (Petromyzontiformes).
Desmostylia

**Desmostylia** son un òrdre atudat de mamifèrs placentaris marins que comprenon quatre genres, coneguts a l'Oligocèn e al Miocèn. La forma de la denticion e l'esqueleta suggerisson qu'èran amfibis e erbivòrs e que dependián de l'abitat litoral (costièr). Los sieus parents vius mai prèps son los proboscidis (d'elefants) e los sirenis (manatís).
Douglas Adams

thumb|250px|Retrach de Douglas Adams
**Douglas Noel Adams** (Cambridge, Anglatèrra, 11 de març de 1952 – Santa Barbara, Califòrnia, 11 de mai de 2001) foguèt un escrivan, scenarista, umorista e dramaturg anglés. Venguèt famós internacionalament mai que mai gràcias a son òbra *[[The Hitchhiker's Guide to the Galaxy]]*, entamenada en 1978 coma una comèdia radiofonica de la BBC abans de créisser per venir una seguida de cinc libres que foguèron adaptats posteriorament a la television.

## Òbras
* *The Private Life of Genghis Khan* (1975)
* *The Hitchhiker's Guide to the Galaxy* (1979)
* *The Restaurant at the End of the Universe* (1980)
* *Life, the Universe and Everything* (1982)
* *The Meaning of Liff*, escrich amb John Lloyd (1983)
* *So Long, and Thanks for All the Fish* (1984)
* *Young Zaphod Plays It Safe* (1986)
* *Dirk Gently's Holistic Detective Agency* (1987)
* *The Long Dark Tea-Time of the Soul* (1988)
* *The Deeper Meaning of Liff*, escrich amb John Lloyd (1990)
* *Last Chance to See*, escrich amb Mark Carwardine (1990)
* *Mostly Harmless* (1992) 
* *The Illustrated Hitchhiker's Guide to the Galaxy* (1994)
Boeing

**Boeing** (nom oficial en anglés *The Boeing Company*) es un dels pus grands constructor aeronautic e aerospacial al mond.
Son sèti social es situat a Chicago, en Illinois. Sas doas fabricas pus importantas son a Wichita en Kansas e a Everett, près de Seattle.
Aquel avionaire es especializat dins la concepcion d'avions civils, mas tanben dens l'aeronautica militara, los elicoptèrs e los satellits e las fusadas amb sa division Boeing Integrated Defense Systems. En 2012, se posicionava al tresen reng mondial per las vendas de material militar.
### Referéncias
Breighton

**Breighton** es un vilatge anglés de Yorkshire de l'èst. Es situat sus la riba orientala del riu Derwent, a aperaquí 8 km al nòrd-oèst de Howden.
Monarca

Un **monarca** es un governador o cap d'Estat. Aqueste títol de rei (o de reina dins qualques cases escasses) se transmet ereditàriament, levat de qualques excepcions istoricas o actualas.

Un estat governat per un rei se sona una monarquia, e aqueste sistèma de govèrn qu'es senhorejat per un rei pòt èsser diferent en foncion dels païses. Dins fòrça monarquias actualas, mai que mai en Euròpa, lo rei o la reina an un ròtle variable mas en general simbolic, dins lo govèrn de l'Estat.

## Nòtas
Bevenda alcolizada

[thumb|right|Un gòt de [Pastís (alcòl)|pastís qu'es un beire alcolizat popular en Occitània.]]

Una **bevenda alcolizada** es una bevenda (fermentada, macerada, destillada...) contenent d'etanòl. Son probablament aperegudas tre lo periòde neolitic dins lo corrent de la sedentarizacion dei societats umanas. La referéncia pus anciana coneguda a una bevenda alcolizada data de 4000 avC en Mesopotamia. Dempuei aqueu periòde, lei bevendas alcolizadas se son multiplacadas e son vengudas un element important dins la cultura d'unei país e regions.

## Liames intèrnes

* Etanòl.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Boeing 747

Lo **Boeing 747**, escaissat comunament "Jumbo", es un avion comercial transcontinental de fuselatge ample fabricat per la societat americana Boeing. Conegut per sa talha impresionanta, se tròba demest los avions de mai bon conéisser del mond entièr. Realizèt son primièr vòl comercial en 1970, e foguèt alara lo primièr avion cde fuselatge ample. Son rival mai dirècte es l'europèu Airbus A380 qu'es encara mai grand.
Torquat d'Acci

**Torquat d'Acci** (*Torquatus* en latin, valent a díser , ) qu'ei un sant martir deu sègle I venerat per las glèisas ortodòxa e catolica. Patron de Guadix (l'Acci antic) dens l'actuau província de Granada, qu'estó avesque de l'antica diocèsi d'Acci en mei deu purmèr deus sèt sants avesques de Betica enviats de Roma entad evangelizar lo sud d'Espanha au sègle I, ce ditz la tradicion.



Fichièr:Iglesia de San Torcuato (Zamora).JPG|Glèisa de Sent Torquat a Zamora.
Fichièr:Iglesia de San Torcuato de Abadiño 2.JPG|Glèisa de Sent Torquat d'Abadiño.
Fichièr:Ermita de Santa María (Villabuena de Álava-Eskuernaga).jpg|Capèra de Sent Torquat e de Nosta Dauna de Villabuena de Álava.
Fichièr:Guadix. Catedral. Portada principal.jpg|Catedrau de Guadix. Au sègle X, que i avèva ua glèsia ispanovisigòta, sièti episcopau creat per Sant Torquat.
Fichièr:CelanovaRossend.jpg|Autar dens lo mostièr de Sent Sauvador de Celanova qui contien las rèstas de Sent Torquat e de Sent Rudesindus.
Fichièr:Santorcaz (Madrid) Iglesia de San Torcuato (RPS 26-07-2013).png|Glèisa parroquiau de Sent Torquat a Santorcaz.
Fichièr:Villaescusa del butron3.JPG|Glèisa de Sent Torquat (sègle XII) de Villaescusa del Butrón, Los Altos.
Fichièr:Portada Iglesia San Torcuato.JPG|Portau de la glèisa de Sent Torquat (Toledo).




### Referéncias
11606 Almary

**11606 Almary** es un asteroïde de la cencha principala. Foguèt descobèrt lo 19 d'octobre de 1995 per l'astronòm american David J. Tholen a l'observatòri de Mauna Kea sus l'isla d'Hawaii. Donèt son nom a l'asteroïde en contractar los noms de sos parents Alfred e Mary. Ten una excentricitat de 0,1646767 e un periòde orbital de 1.395,13 jorns (3,82 ans). Sa velocitat orbitala mejana es de 19,05390168 km/s e presenta una inclinason de 5,84858º.
Z 4 Richard Beitzen

Lo **Z 4 Richard Beitzen** foguèt un destroièr alemand de la Kriegsmarine que participèt a la Segonda Guèrra Mondiala. Aquel vaissèl de tipe 34 portava lo nom d'un oficièr de la marina alemanda, comandant de la 14ena flòta de torpilhaires, tuat en 1918 durant una de las batalhas de la Primièra Guèrra Mondiala.
Henri Ey

**Enric Ey** (en francés: *Henri Ey*; Banyuls dels Aspres, 10 d'agost de 1900 — 8 de novembre de 1977) foguèt un mètge, psiquiatra e filosòf nòrd-catalan. Es conegut per son trabalh de sarrar la psiquiatria a la psicoanalisi.
Apium

**Apium** (o **api**) es un genre botanic apertenent a la familha Apiacèas. Se compausa d'unas 20 espècias amb una distribucion subcosmopolita a Euròpa, Asia, Africa e America del Sud. 

## Espècias

* Apium graveolens L. - Api
* Apium graveolens var. rapaceum - Api-raba (o api-rava)
* Apium inundatum (L.) Rchb.f.
* Apium laciniatum (DC.) Urb.
* Apium nodiflorum (L.) Lag.
* Apium panul (DC.) Reiche
* Apium prostratum Labill.
* Apium repens (Jacq.) Lag.
Astrada

L**'astrada**, **estèla a set brancas** (var. **estela**; **de**; **branchas**), **estela dei Felibres** (var. ''dels, deths, dals, daus, deus,'' etc.) improprament la **Santa Estela** (var. *Estèla*) es un simbòle amb la fòrma d'una estela de la quau lei brancas son au nombre de 7.

## Simbèu de la renaishença de la lenga occitana
Lo Felibritge estó creat lo 21 de mai de 1854 devath l'egida de l'estela pr'amor qu'èra lo jorn de la hèsta d'Estela. Frederic Mistral voló que l'estela de sèt brancas gavidèsse los poètas. 

Segon lo Partit de la nacion occitana, l'estela de sèt brancas representa las sèt regions : Lemosin, Auvèrnhe, Daufinat, Gasconha, Lengadòc, Provença e Guiana.

### Bandièra nacionala occitana

Flag_of_Occitania_(with_star).svg|L'estela e la crotz occitanas.
Estelada Occitana.svg|L'Estelada Occitana, utilizant l'estela sola.


## Autes banèras
L'estela de sèt brancas ei tanben un deus elements de las banèras de Jordania e d’Austràlia.


Flag of Australia.svg|Banèra d’Austràlia
Flag of Jordan.svg|Banèra de Jordania


## Divèrs
Ua estela de sèt brancas se tròba sus la renvorsura de la pòrta laterau de la glèisa de Salon, vilatge aubés.

## Articles connèxes
* Crotz occitana.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Torosaurus

Eth **Torosaurus** siguec, amassat damb eth triceratòps, un des darrèrs dinosaures en eth cretacèu tardiu. Eth Torosaurus sonque ei conegut pera sòn cran e cap part mès d'era esqueleta a estat enqüera identificada. Eth genre ei representat per dus especies; eth *Torosaurus gladius* e eth *Torosaurus latus*, ambdús trapats en eth comtat de Niobrara, Wyoming. Toti dus tanben qu'an crans incomplets.

Eth Torosaurus auia un cran que heia  de longada. Malurosament, era boca des crans s'a conservat pas. Atau ei pas possible de dar ua idea exacta des mides der cran o era forma deth morre. Eth volarèl ei long, plan long, més tanben baish damb pauques sèrres e shens que se podan véder es epoccipitals que an es autes ceratopids. Eth volarèl a horats redonds e pas coma es autes ceratopids. Era suauesa des hormes contrasta damb es der aute ceratopid, eth triceratòps qu'auia ues sèrres plan mès ponchadisses e shens horats.

Era part de dens d'aguest volarèl deth Torosaurus mos revela ua malautia en es ossi. Aguesti an ua serie de horats irregulars e amples enua sua parpresa. A uelh mès pròche, se pòt véder qu'aguests testons son egals as trapats en quauques esqueletes de nadius americans preïstorics.

Era malautia en es umans qu'ei coneguda peth creishement de diuersi tumors sus es ossi. Açò qu'ei sonque un exemple dera evidéncia de càncer ena preïstòria enter totes es especies viues.

Era auta especie, eth *Torosaurus gladius* , ei representat tanben per ua auta clusca incompleta de . Era més grana de quinsevolh animal viu. Eth cran ei diuersa ena horma dera deth *Torosaurus latus*, més se pòt pas díder enqüera quaus son es diferencies reaus d'aguestes dus especies. Se pensa qu'ambdús son dera madeisha espècia e que representen tanben soletes variacions d'edat e de sexe.

300px

Hont: The illustrated Directory of Dinosaurs and other Prehistoric Creatures, Greenwich Editions, 2005.
Apatosaurus

Er **Apatosaurus** siguec un genre de dinosaure dera familha des diplodocids que visquec en eth jurassic tardiu en Nòrd-America e que pesaua ues 30 tones. Era un sauropòde gran - eth sòn nom vò díder *reptil faus* - damb un còth long e un cap petit. Apatosaurus auia de minjar tostemps èrbes baishes ath torn d'un estanh més tanben es huelhes des arbes nauts.

Aguestes, es arringaua damb es sues dents en horma d'espilhes e es tragiaua senceres. Era planta era digerida en eth estomac a on i auien, de segur, petites peires tà ajudar ena digestion  (que s'aperen es peires estomacaus o gastrolits).

Eth cap der Apatosaurus adara se cre qu'era com eth deth Diplodòcus. Eth còth ei mès prim, damb 15 vertebres ligades as costilhes. Shens dubte es muscles ancorauen aguesti e permetien qu'eth còth demores fermaments ligat. Es costats des vertebres deth còth e es de darrèr hormen cauitats (pleurocoels) que serveishen tà leujar eth pes total d'aguesti creatures gigants.

Es espines deth còth, maugrat que son plan cortes, comparades damb es de darrèr amassen totun damb muscles poderosi e damb ligaments tà enauçar eth còth. Coma en es *Diplodòcus*, es espines proches dera base deth còth son divisades pera mitat e, de segur, que dauen un ligam massiu mès que no pas còrrer pes luges.

## Era esqueleta

Es vertebres de darrèr son mens elaborades qu'es vertebres deth còth mès an espines plan nautes qu'auien de ligar ben hòrt es muscles. En es malucs, cinc des vertebres se fonduzen amassa tà hormar un supòrt massiu pes ossi dera pelvis tà transméter eth gran pes deth cos entas, sons pès grans tanben coma colones.

Era coa ei plan longa tà ua bèstia que caminaua a quate pates (se coneishen 82 vertebres d'un solet individú). Es pates son bastides de horma plan massiva e coma colones ta sostiéner eth pes d'aguest animal gigantal. Es pès son relativaments corts coma es d'un elefant. Ena pata de deuant un det a ua arpa més longa qu'era des aute quate dets. Era pata de darrèr a tres dets damb arpes e dus que son redonds.

Era planta deth pè ei egau as des elefants. An un muscle fibrós tà ajudar ena caminada coma se fosse un talon des umans. Atau, es dets der elefent demoren pas plans sus eth tèrra quan camine, mès demoren sus un muscle fibrat que hé un angle damb eth terra. En desvolopar açò, es elefants an solucionat aguest *problema* tà caminar.

Cada viatge qu'enaucem eth noste talon demorem desequilibrats pr'amor que tot eth pes demora suportat sonque per un solet pè. Açò cansa plan e es sabates mos ajuden a non cansar-nos pas. Es elefants hen atau mès demorarien plan cansats se caminassen coma nosati. An desvolopat ua auta horma de caminar diuersa ara nosta. Es sauropodes que heien, de segur, atau. Es pès son plans e auien ua mena de talon fibrat ta'ls ajudar a caminar.

http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Apatosaurus33.jpg

Hont: The Illustrated Directory of Dinosaurs and Other Prehistoric Creatures, Greenwich Editions, 2005.
Sant Torquat (omonimia)

**Sant Torquat** pòt designar:
* Sant Torquat, evesque de Sant Pau de Tricastin al sègle IV;
* Sant Torquat, evesque d'Acci al sègle I;
* Sant Torquat, evesque legendari d'Empúries, eissit benlèu d'un desdoblament del precedent.

Eponimia:
* San Torcuato, comuna de la Rioja en Espanha;
* Santorcaz, comuna de la comunautat de Madrid.
Allosaurus

thumb|Allosaurus siguec un dinosaure dera familha des terapòdes, çò ei carnivòrs, que demorèc pendent eth jurassic.
Er **Allosaurus** siguec un dinosaure dera familha des carnosaures. Es sues trobalhes sigueren trapades en Nòrd-America. Era sua longada era de 12 m e eth sòn cran era eth més gran de toti es Teropòdes coneguts. Quauques crans hen de 60 a 90 cm de longada e es dintadures tanben son plan longes e damb moltes dents ponchadisses. Eth cran, tot e que long ei tanben plan leugèr.

Deuant der uelh i auien grans horats lasals. Atau er cran qu'erá més leugèr e era tanben més aisit peth cap de mòver-se. Es soletes parts deth cran que podien pas éster més leugères son es dintadures qu'an d'éster ancorades as dents e era zona de darrièr der uelh damb muscles que tanben ancorauen era dintadura. Enter aguesti dus zones ua barra d'òs trasmetia era fòrça sus es ossi deth cran pendent eth mastegatge.

Atau i a quauques grans crans de dinosaures predadòrs qu'an mens os que beri uns teropòdes. Totun, qu'aguesti eren tanben plan pesats. Eth cran *d'Allosaurus* qu'auia tanben un pont d'òs sus es sòns uelhs. Non se sap pas tà què servia. Probaubaments qu'auia ua glandula de sau que permetia qu'es *Allosaurus* s'arreconeishessen es uns as autes.

## Un còs de carnosaure
alt=|vinheta|Allosaurus hèia enquias 4 m de nauçada e 12 de longada. pesava enquia 10.000 kg e aquerò hèia d'aguest terapòde un des carnivòrs mès perilhosi dera sua epòca.
Es pates hortes coma colones suportauen eth còs e s'ajudauen tà caminar damb era longa coa. Eth còth, tot i que cuert, era plan redond , de forma qu'eth cran demoraua més sus es espatles que no pas estengut tà deuant. Es costilhes longes ancorades damb espines ath còth arremerquen qu'aciu i auien uns muscles plan poderosi tà minjar. Era esquina era cuerta mès poderosa e es espines e muscles que ligauen cada vertebra auien uns ligament plan horts. Es pates deth dauant eren més cuertes qu'es de darrèr, damb grapes.

*Allosaurus* siguec un dinosaure carnivòr plan ben equipat. Era dintadura qu'auia ues dents hetes tà tuar e esquinçar es sues victimes. Un còth tant poderós era ajudat pes grapes en esquinçar grans trossi de carn. Es pates de dauant eren tà sosmetre era victima. 

Eth sòn comportament predatori ei enqüera un misteri. Non podia pas córrer plan pr'amor qu'eren més grani qu'era marjoria de coleosaures. Minjauen grans ornitisquis coma eth Camptosaurus e eth Stegosaurus e tanben sauropòdes coma eth Diplodòcus e eth Apatosaurus. Totun, se cre qu'atacaua més soent victimes joenes. S'a descurvit adara qu'es sauropòdes an ua certa tendencia tà demorar en manades. Açò qu'ei més ua espelha d'atacs coma eth *Allosaurus*.

Coma es grans gats d'aué, allosaurus era més ben un oportunista devorador de carn mòrta - qu'auiá mòrt heia plan de temps o atacant petits sauropòdes lonh des sues manades.

Hont: The Illustrated Directory of Dinosaurs and Other Prehistoric Creatures, Greenwich Editions, 2005.
Maribor

thumb|250px|Centre istoric de Maribor
**Maribor** (tanben coneguda en alemand coma *Marburg an der Drau*) es una vila d'Eslovènia. La ciutat, que comptava 95.881 abitants en 2015, es la segonda vila mai importanta del país. Se tròba al costat del riu Drava. Es capital e la vila mai granda de la region eslovèna de Bassa Estíria.
Italo Balbo

thumb|Italo Balbo
**Italo Balbo** (Quartesana, Ferrara, 6 de junh de 1896 – Tobrok, 28 de junh de 1940) foguèt un militar, aviador e politician fascista italian. Aqueste eiretièr potencial de Benito Mussolini, menaire de las Camisas Negras s'opausèt pasmens a l'aliança del Duce amb l'Alemanha nazi e a las leis antijusievas. Ocupèt las foncions de Ministre de l'Aeronautica a partir de 1929 e puèi de governador de Líbia tre 1933. Moriguèt en junh de 1940 durant un retorn d'un vòl dins son avion abatut per las quitas fòrças contraerianas italianas sus Tobrok.
Narendra Modi

**Damodardas Modi Narendra** (nascut lo 17 de setembre de 1950) es un òme politic indian, lider del Bharatiya Janata Party, primièr ministre d'Índia dempuèi 2014.

## Reference
Alessandro Manzoni

**Alessandro Francesco Tommaso Antonio Manzoni** (Milan, 7 de març de 1785 – Milan, 23 de mai de 1873) foguèt un poèta, dramaturg e escrivan lombard. Aquesta figura màger del romantisme es considerat coma un dels autors mai importants de la literatura italiana.

Son roman *I promessi sposi* es generalament vist coma una de las òbras principalas de las letras italianas, e tanben coma lo libre mai representatiu del Risorgimento e del romantisme italian, e aguèt a mai una influéncia capitala sus la definicion d'una lenga nacionala italiana.

Foguèt tanben un personatge eminentament politic e a l'encòp un intellectual engatjat, coma senador del Reialme de Sardenha tre 1860, en plen Risorgimento, fins a 1861 quand se creèt lo Reialme d'Itàlia aprèp l'Unificacion d'Itàlia.

## Òbras
* *Inni sacri* (1812-1822)
* *Il conte di Carmagnola* (1816), tragedia
* *Osservazioni sulla morale cattolica* (1819)
* *Il cinque Maggio* (1821)
* *Adelchi* (1822), tragedia
* *I promessi sposi* (1827)
* *La colonna infame* (1842)
Hemer

**Hemer** es una vila alemanda del land de Rèn del Nòrd-Vestfàlia, situada al sud-èst de Dortmund. Del temps de la Segonda Guèrra Mondiala i èra installat un camp de concentracion, lo stalag VI-A. Comptava 35.487 abitants en decembre de 2012.
Torquat de Tricastin

[thumb|Capèla de Sant Torquat a [Susa la Rossa.]]
**Sant Torquat** (*Torquatus* en latin, valent a dire , ) foguèt lo 5 evesque de Sant Pau, en Tricastin, dins lo Daufinat dau Sud o Droma Provençala (diocèsi de Vivièrs), au sègle IV. Es festat lo 1 de febrier o lo 31 de genier.

La vida de Torquat nos es complètament desconoissuda, emai foguèsse mencionat dins lei libres liturgics d'aquel evescat fins au sègle XVIII.

### Liames extèrnes
* Tièra cronologica dei sants de França, deis originas a l'eveniment dei carolingians (assag critic)
Triceratòps

**Triceratòps**  es un genre de dinosaures ceratopsian ceratopsid, que visquèron a la fin del periòde cretacèu, fa aperaquí 68 e 65 milions d'ans, al Maastrichtian, en çò qu'es uèi America del Nòrd.

Aviá una granda plataforma craniana posteriora e un còs massiu sostengut per quatre patas fòrtas,  amb una semblança cèrta amb lo rinocèros modèrne, lo Triceratòps es un dels dinosaures pus coneguts. 
## Nòtas e referéncias
Dimetrodon

**Dimetrodon** (grèc. "Doas talhas de dents") es un genre de predadors sinapsids (reptils similars a de mamifèrs) de fossils, que prosperèron pendent lo periòde Permian de l'èra Paleozoîca, fa entre 280 e 260 milions d'ans enrè. Es pro popular pel public en general per far d'aparicions dins divèrses filmes, entre eles *Viatge al Centre de la Tèrra*, de James Mason.
Velociraptor

**Velociraptor** (lat. "Lairon veloz"), es un genre de dinosaures teropòde dromeosaurids que visquèron pendent lo Campanian, cap a de fins del periòde cretacèu, fa unes 70 a 65 milions d'ans. S'i a plan sonque una espècia reconeguda, *V. mongoliensis*, D'autras son estats nomenadas en lo passat. S'es trobat de fossils d'aquesta espècia en Asia Centrala, en Mongolia e China.

A diferéncia d'unes autres dromeosaurids lo *Velociraptor* possedissiá un cran bas e alongat, e un hocico chato, dirigit cap amont. Possedissiá d'anedas traseras de granda longor, çò qu'exprimís (coma tanben son nom)  sa granda velocitat.
Ceratosaurus

**Ceratosaurus** (grèc. "reptil amb còrn") es un genre de dinosaures teropòdes ceratosaurid, que visquèron a de fins del periòde jurassic, fa aperaquí 152 e 145 milions d'ans, en lo Kimeridgian e lo Titonian, en çò qu'es uèi America del Nòrd, Africa e possiblament en Euròpa.

Poguèt aver concorregut amb l'Allosaurus per las meteissas paissièras, malgrat aiçò aqueste foguèt mai pichon amb près de 6 a 8 mètres en longitud , 2,5 en nautor, e en pesant dempuèi 500 kilogramos fins a 1 tona; auriá agut ocupat un cavòt ecologic separat de lo sieu cosin mai grand. L'estudi indica en mai que de còps d'adults e juvenils manjavan amassa. Aquesta evidéncia es, per supausat, fòrça debatible e de marcas de dents de *Ceratosaurus* son fòrça comuns en de fossils de grandas paissièras de dinosaures terrèstres.
Homo erectus

***Homo erectus*** es un ominid atudat, que visquèt entre 1,8 milions d'ans e  abans lo present (Pleïstocèn Inferior e Mejan) en Asia Orientala (China, Indonesia). 

Possedissiá d'arcadas frontalas salhentas e una fòrta maissa sens menton, mas de dents relativament pichonas. Presentava un dimorfisme sexual pus marcat que l'òme modèrne.

Son industria litica aperten principalament a l'Acheulean e emplegava probablament lo fuòc. 

*Homo erectus* significa literalament « òme quilhat, dreit » en latin : aqueste nom binominal d'espècia es un eritatge istoric ligat a la descripcion del fossil de *Pithecanthropus erectus* per Eugène Dubois en 1894. S'agissiá de l'aujòl pus ancian bipèd conegut d*[[Homo sapiens]]*, mas foguèt remplaçat tre 1924 per la descobèrta del primièr australopitèc en Africa del Sud.
Stegosaurus

**Stegosaurus** (gr. "reptil amb tet") es un genre de dinosaures tireofòr stegosaurid, que visquèron a de fins del periòde Jurassic, fa aperaquí 156 e 144 milions d'ans, en lo Kimeridgian e lo Titonian, en çò qu'es uèi America del Nòrd e Euròpa. A causa de las siás distintives espines de la coa e plaques, *Stegosaurus* es òm dels mai reconeguts dinosaures, amassa amb Tyrannosaurus, Triceratòps, Velociraptor e Apatosaurus.

Stegosaurus aviá una distintiva e inusual postura, amb un lomo fòrtament arqueade, los membres anteriors cuertes, la cap près del solèr e la coa rígida sostenuda en l'aire. Lo sieu arsenal de placas e de púas es estat lo tèma de fòrça especulacion.
Diplodòcus

Lo ***Diplodòcus*** "Dobla biga") es un genre de dinosaures sauropòdes diplodocids, que visquèron a la fin del periòde Jurassic, fa aperaquí 150 a 147 milions d'ans, als Kimeridgian e Titonian, en çò qu'es uèi America del Nòrd.

Lo *Diplodòcus* es un dels dinosaures pus comuns de la part superiora de la Formacion Morrison, una sequéncia de sediments marins e alluvionaris depausats a l'entorn de 150 a 147 milions d'ans enrè. 

Lo *Diplodòcus* es entre los dinosaures mai facilament identificables, amb la siá forma classica, còl e coa longa e quatre patas robustas. Pendent fòrça ans, èra lo dinosaure mai long conegut. Sa talha granda pòt aver constituit un empachament als predadors *[[Allosaurus]]* e *[[Ceratosaurus]]* que de rèstes se son trobats dins las meteisses estratas, çò que suggerís que coexistiguèron amb lo *Diplodòcus*.
Iguanodon

**Iguanodon** ("Dent d'iguana ") es un genre de dinosaures ornitopòdes iguanodontid, que visquèron al començament del periòde cretacèu, fa aperaquí 130 a 120 milions d'ans (entre lo Berriasian e l'Aptian), dins çò qu'es uèi Euròpa. Iguanodon èra a mièg camin entre los primitius *[[Hypsilophodontidae]]* bipedes e rapids, e los *[[Hadrosauridaea]]* o "dinaosaure de bèc de guit. Se son descrichas fòrça espècias d'Iguanodon, datadas dempuèi lo Kimeridgian, duscas la fin del jurassic, al Cenomanian del cretacèu superior en Asia, Euròpa, e America del Nòrd. Malgrat aiçò, l'investigacion dins lo primièr decènni del sègle XXI suggerís qu'i a pas qu'una sola espècia coneguda, l'I. bernissartensis, que visquèt al cretacèu inferior en Euròpa. La principala caracteristica d'Iguanodon èra sas arpas grandas als poces, que foguèron utilizadas saique per se defendre dels predadors. 

Descobèrt en 1822 e descrich tres ans mai tard pel geològ anglés Gideon Mantell, Iguanodon foguèt lo segond dinosaure nomenat formalament, après Megalosaurus. Amassa amb Megalosaurus e Hylaeosaurus, es un dels tres genres que serviguèt a l'origina per definir Dinosauria. Foguèt cristianat per Gideon Mantell amb lo nom, *Iguanodon*, lo qual deriva d'iguana e del mot grèc odontos (dent), a causa del fach que las dents de l'Iguanodon son parièras a las de l'iguana. Èra un erbivòr grand e robust. Iguanodon es un membre d'Iguanodontia, amassa amb los hadrosaurids. La taxonomia d'aquel genre contunha d'èsser estudiada del temps que se nomenan de nòvas espècias o que d'autras cambian de genres.

La compreneson scientifica d'Iguanodon a evolucionat a travèrs del temps, a mesura que de nòvas informacions s'obtenguèron de l'estudi dels fossils. Los nombroses especimèns d'aqueste genre, inclusent los esqueletas gaireben complèts plan coneguts, an permés que los cercaires formulan d'ipotèsis per çò que toca fòrça aspèctes de la vida de l'animal, inclusent  son alimentacion, sos movements, e son comportament social.
Tyrannosaurus

**Tyrannosaurus** ("lagarto tiran") es un genre representat per una unica espècia de dinosaure teropòde tiranosaurid, que visquèt a de fins del periòde cretacèu, fa aperaquí 67 e 65 milions d'ans, en lo Maastrichtian, en çò qu'es uèi America del Nòrd. L'espècia tipe e unica espècia valida *Tyrannosaurus rex* a on rex significa rei en latin, comúnmente abracat coma T. rex, Es una figura comuna en la cultura populara. Visquèt a travèrs de çò qu'es ara Norteamerica occidental, amb una distribucion fòrça mai ampla qu'unes autres tiranosaurids. Es òm dels darrièrs dinosaures pas avians en existir abans de l'escandilhament massiu del Cretacèu-Terciari. 

Amb mai de 30 especimèns de *Tyrannosaurus rex* identificats, qualqu'uns que ne son esqueletos gaireben complèts. Teissut conjuntivo e proteínas s'es informat en almens òm d'aquestes especimèns. L'abundancia de material fossil a permés l'investigacion significativa en fòrça aspèctes de la siá biologia, en inclusent istòria de vida e biomecanica. Las abituds d'alimentacion, fisiologia e velocitat potenciala de *Tyrannosaurus rex* son qualques tèmas de discussion.
Paraceratherium

***Paraceratherium*** ("bèstia gaireben cornuda") es un genre de mamifèrs perissodactils, sosòrdre Ceratomorpha de la familha Hyracodontidae. 

S'es descrich cinc espècias desparièras, mas tant las relacions entre d'espècias coma las relacions a nivèl de genre d'aqueste animal an generat una controvèrsia que dura encara a l'ora d'ara, un sègle après la descobèrta dels primièrs fossils.

Los animals d'aqueste genre apareguèron en Asia Centrala pendent la primièra mitat del periòde Oligocèn, fa aperaquí trenta milions d'ans, e s'extinguiguèron a intervengudi del periòde Miocèn, fa 16,6 milions d'ans.
Ichthyostega

Lo **Ichthyostega** es un tetrapòde extinto (òm dels primièrs qu'existiguèt) que visquèt pendent lo periòde Devonian superior (Famenian), fa aperaquí 367-362,5 milions d'ans, e lo primièr en èsser descobèrt. A l'èsser òm dels primièrs animals amb d'anedas e de dits, *Ichthyostega* se vegèt coma un hibrido entre peis e anfibian. Ichthyostega aviá d'anedas, en luòc d'aletas carnosas e de pès amb de dits, mas probablament pas los utilizava per se desplaçar per tèrra, coma se creguèt inicialament, mas qu'es possibla que realizès un movement coma lo dels reptils aquatics per se desplaçar jos detla aiga, en utilizant las extremidades per s'impulsar en los pantais, çò qu'indica que normalament pas viviá dins tèrra.
La Pradèla e Puèglaurenç

**La Pradèla e Puèglaurenç** (*Puilaurens* en francés , e *la Pradella-Puillorenç* en catalan) es una comuna lengadociana de Fenolhedés, situada dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.

## Geografia
* Lo caplòc de la comuna es *La Pradèla*, vilatge desvolopat probablament al sègle XIX a un caireforc e a partir de 1901 sus la linha Carcassona- Ribesaltes. De mai d'industrias s'i installèron : filaturas, rèssas, gràcias a la fòrça idraulica de *Boulzane* (nom francés).

* Puèglaurenç, l'ancian caplòc de la comuna, es en bas del castèl e a quicòm coma 1,5km de La Pradèla, lo caplòc actual, situat al caireforc de la RD 117 e de la RD 22.

* Las plancartas de dintrada de Puèglaurenç ensenhan *Puilaurens Lapradelle* e los de La Pradèla pòrtan *Lapradelle Puilaurens*, ambe la traduccion eventuala en occitan. Sus la comuna, situada sus la RD 117, es inscrit *Mairie Lapradelle-Puylaurens*, ambe un y. A La Pradèla, la plancarta qu'ensenha la direccion de Puèglaurenç pòrta pas qu'aquel nom pr'aquò.  

### Perimètre del territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Castrum de Podio Laurentii* en 1255, *Garnisio Podii Laurencii* en 1260, *Rector de Podio Laurentio* en 1347, *Pech Laurens* en 1263-1589, *Puy Laurans..., Puylaurens, un chasteau de garde* en 1594, *Pechlaurens* en 1277-1639, *Peuilaurens* en 1647, *Puilaurens* en 1781. La prononciacion occitana es *Pechlaürens*, *Pellaürens* , dins la grafia de l'abat Antòni Savartés, donc [pɛʃlaw'ɾens] o [pɛllaw'ɾens]. 
*Puèglaurenç*, atestat tanben [pɛʎaw'ɾens] per Fritz Krüger al començament del sègle XX , es format de *puèg*, eretièr del latin *podium*, que son sens actual es caracteristic de las lengas occitanoromanicas e un pauc delà, e d'un nom d'òme, vengut del latin *Laurentius* .

* *La Pradèla* (*La Pradèlha* ?). Pas de fòrmas ancianas, çò qu'es normal per un lòc recent. Lo primièr element del mot *Pradèla* es *prada*, del latin *prata*, plural de *pratum*, que donèt *prat* e qu'aviá lo meteis sens en latin. Lo nom s'acaba per  un sufixe, diminutiu a l'origina, vengut del latin *-ella*  (per d'autres lòcs).
 
## Istòria

* En 1868, la comuna de Salvesines se creèt del territòri de Puèglaurenç .

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton d'Atsat; es ara del canton de La Val Nauta d'Aude (Quilhan).

## Demografia

* La populacion de 1901 s'explica benlèu per la construccion del tròç de linha Sant Pau de Fenolhet-Ribesaltes, dubèrt en 1901, partida de la linha Carcassona- Ribesaltes.
* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments
* Castèl de Puèglaurenç‎‎

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben
* Comunas d'Aude

## Ligams extèrnes
* La Pradèla e Puèglaurenç sul site de l'Insee

## Nòtas
Pteranodon

Lo **Pteranodon** ("alado sens de dents") es un genre de pterosaures pterodactiloids. Visquèt fa 85 milions d'ans en lo cretacèu superior. S'es trobat de rèstes de fossils en Kansas (Estats Units) e en Anglatèrra. 

## Caracteristicas
Mancava practicament de coa; la siá cap èra mai ampla que la de las formas jurassicas, amb una prolongación a manièra de cresta e sens de dents. La siá granda cresta en la part posteriora de la cap li ajudava probablament a equilibrar lo pes del pic e de la pesca. Pesèt fins a 20 kg e mesurèt fins a 9 m d'envergadura. Las siás anedas èran tan flacas que se dobta que poguèsson caminar pel solèr.

## Dièta
La siá dièta èra piscívora (s'es trobat d'uasses fosilizados de peisses en l'estomac d'un especimèn). Emplegava segurament lo sieu long pic a manièra de pala per capturar de peisses mentre volava près de la superfícia de la mar. Una bossa jol pic li permetiá almacenar peis, coma lo pelican actual.

## Espècias
S'es descrich de divèrsas espècias de *Pteranodon*, e mai se pas totas son 
plan fondamentadas. La melhora establidas se distinguisson per la forma de la cresta; en *Pteranodon longiceps* es drecha e se dirigís cap a enrè, del temps qu'en *Pteranodon sternbergi* es mai verticala e prigonda.
Illas Caiman

Las **illas Caiman** o las **Caimans** son un territòri d'otramar dau Reiaume Unit situat dins en America centrala.

La capitala n'es George Town.

### Ligams extèrnes
* Govèrn de las illas Caiman
Plesiosaure

Los **plesiosaures** (**Plesiosauria**) son un òrdre de sauropsids (reptils) sauropterigis qu'apareguèron a de fins del periòde Triassic e durèron fins a l'Escantiment massiu del Cretacèu-Terciari a la fin del Cretacèu, en abitant en totas las mars. Sovent son identificats erròneament coma "dinosaures marins". 

S'argumenta de còp que i a que los plesiosaures son pas atudats, e mai que aja  pas cap d'evidéncia scientifica per aquesta cresença; mas sovent las observacions de plesiosaures vius foguèron en realitat de cadavres descompausats de làmia pelegrin o de simplas enganas. 

## Descripcion
Coma grop, los plesiosaures èran los animals aquatics pus grands del sieu temps, e quitament los de talha mendre atenhián los 2 mètres (6,5 pès) de long. Atenguèron un talha màger que los cocodrils pus grands, e èran pus grands que los sieus successors, los mosasaures. Comparats amb los sieus predecessors, los ictiosaures, semblants als dalfins, que se sap qu'atenguèron 23 m de longor, e la làmia balena (18 m), lo cachalot (20 m), e sustot la balena blava (30 m) que poguèron aver de talhas similaras.

## Istòria
Lo plesiosaure es un dels primièrs grands fossils identificats pels paleontòlogs, amassa amb lo Mosasaurus, e lo dinosaure Iguanodon. Lo primièr especimèn, correspondent al genre Plesiosaurus, foguèt trobat en 1821 per Mary Anning, dins los depauses d'Oxford Clay près de Lyme Regis, Anglatèrra. L'espècia foguèt descricha formalament e foguèt nomenada per Henry de la Beche e William Daniel Conybeare aqueste an. Lo nom que causiguèron significa "prèp del lausèrt", derivat del grèc plesios ("près de") e sauros ("lausèrt o reptil"). Lo taxon Plesiosauria foguèt nomenat per Henri Marie Ducrotay de Blainville en 1835.

La majoritat del material de plesiosaure descobèrt al sègle XIX èra dels meteisses depauses. Sir Richard Owen nomenèt gaireben cent nòvas espècias. Malgrat aquò, los plesiosaures  son pas encara fòrça coneguts. La majoritat de las nòvas "espècias" se descriguèron en se basant sus d'òsses isolats, sens las caracteristicas de diagnostic sufisentas per los separar de quina que siá de las autras espècias que s'èran descrichas per abans. Fòrça d'aquestas espècias son estats invalidadas, mas lo trabalh fach dins aqueste sègle es estat insufisent per eliminar aqueste embolh taxonomic. Lo genre Plesiosaurus es particularament problematic. La majoritat de las nòvas espècias foguèt plaçada ailà, de tal biais que lo genre es una classa de taxon "reciclable".
Ankylosaurus

Lo **Ankylosaurus** (gr. "lausèrt amb armadura") Es un genre de dinosaures tireofòr anquilosaurids, conegut per una sola espècia, que visquèt a de fins del periòde Cretacèu, fa aperaquí 68 a 65 milions d'ans, pendent lo Maastrichtian en çò qu'es uèi America del Nòrd.

Coma d'autres dinosaures, Ankylosaurus se distinguiá per la siá armadura pesuga e un granda maçuga caudala, en essent probablament lo mai grand del sieu grop. E mai se manca encara de descobrir d'esqueletas complètas e se d'unes dels sieus parents possedisson fòrça mai de fossils descobèrts, *Ankylosaurus* es considerat coma un dels dinosaures amb armadura pus representatiu.
Brachiosaurus

Lo **Brachiosaurus** (Del grèc «βραχιων» brachion, braç, e «σαυρος» sauros, lausèrp) es un genre de dinosaures sauropòdes braquiosaurids, que visquèron a de fins del periòde Jurassic, fa aperaquí 152 e 145 milions d'ans, del Kimeridgian fins al Titonian, en çò qu'es uèi Africa, America del Nòrd e Euròpa. Los sieus membres anteriors èran mai longs que los sieus membres posteriors, caracteristica que balhèt son nom. Es un dels animals mai grands qu'an caminat subre la tèrra, e es vengut un dels dinosaures pus populars.
Joan Baptista Begaria

**Joan Baptista Begaria** (Benejac, 30 de gèr de 1892 - Artés, 17 de heurèr de 1915) qu'èra un poèta gascon de Bearn qui moriscó joen suu camp de batalha durant la Purmèra Guèrra Mondiau.
Qu'escrigó dens *La votz de la tèrra* e qu'èra amic d'autres grans escrivans com Miquèu Camelat o Simin Palai.
Lo cantaire occitan Marcèu Amont que musicó un deus sons poèmas *La lua* en 2008.
Rogièr de Camarés

thumb|right|250px|Paisatge del Rogièr de Camarés
Lo **Rogièr de Camarés** es una region naturala roergassa, dins lo departament d'Avairon, que se singulariza per un sòl cassilhós constituit d'argilitas rojas ricas en oxid de fèrre, çò que balha a la region de païsatges espectacloses. Compren la comunautat de comunas del meteis nom.

## Nòtas
Cantaire

[vinheta|Lo cantaire occitan [Claudi Martí (2009). ]]

Un **cantaire** (var. **chantaire**) o **cantador** (var. **chantador**) es una persona, gràcias a l'utilizacion de sa pròpria votz, que produtz una succession de sons ordenats pel ritme e l'auçada. 

Dins la musica classica e l'opèra europèus, las voses venon dels instruments de musica, classats segon lors caracteristicas de timbre. 

## Articles connèxes

* Cant
* Cançon
* Musica occitana
* Votz

## Nòtas e referéncias
Jacques Prévert

**Jacques Prévert** (Neuilly-sur-Seine, 4 de febrièr de 1900 - Omonville-la-Petite, 11 d'abril de 1977) foguèt un poèta e scenarista francés. Es un dels autors mai populars del mond francofòn.
## Òbras
* *Paroles* (1946)
* *Histoires* (1946)
* *Les Enfants qui s'aiment* (1947)
* *Spectacle* (1951)
* *La Pluie et le beau temps* (1955) 
* *Lumières d’homme* (1955)
* *Histoires et d'autres histoires* (1963)
* *Fatras* (1966)
* *Imaginaires* (1970)
* *Choses et autres* (1972)
* *Soleil de nuit* (1980)
* *La Cinquième Saison*, recuèlh postum (1984)
Jean-Pierre Thiollet

**Jean-Pierre Thiollet** (Peitieus. 9 de decembre 1956) es un escrivan francés.

Escriguèt sei recòrds de Tolon dins *Le Chevallier à découvert*, en 1998.

En 2017 fazedor de "Cercle InterHallier" (omenatge a Jean-Edern Hallier).

## Òbras
* *Hallier de A à Z*, 2025
* *Hallier, chagrins d'amour*, 2024
* *Hallier tout feu tout flamme*, 2023
* *Hallier en roue libre*, 2022
* *Hallier, L'Edernel retour*, 2021
* *Hallier, L'Homme debout*, 2020
* *Hallier Edernellement vôtre*, 2019
* *Hallier ou l'Edernité en marche*, 2018
* *Improvisation *so* piano*, 2017
* *Hallier, l'Edernel jeune homme*, 2016
* *88 notes pour [[piano]] solo,* 2015
* *[[Piano]] ma non solo*, 2012
* *Bodream*, 2010
* *Carré d'Art*, 2008
* *Barbey d'Aurevilly*, 2006
* *Je m'appelle Byblos*, 2005
* *[[Adolphe Sax|Sax]], Mule & Co*, 2004
* *Le Chevallier à découvert*, 1998
* *Euro-CV*, 1997
* *[[Maurice Utrillo|Utrillo]], sa vie, son oeuvre*, amb mantun autor, 1982

## Nòtas
Compsognathus

**Compsognathus** (grèc kompsos/κομψος; "elegant", "refinat" o "delicat" e gnathos/γναθος; "maissa" ) es un genre representat per una unica espècia de dinosaure teropòde compsognatid, que visquèt a de fins del periòde Jurassic, fa aperaquí 150 milions d'ans enrè, al Titonian, en çò qu'es uèi Euròpa. Los paleontològs an trobat dos fossils plan preservats, un en Alemanha en 1850 e lo segond en França gaireben un sègle après. Fòrça representacions popularas descrivon encara *Compsognathus* coma un dinosaure de la talha d'un pol, aquò per encausa de la talha redusida de l'especimèn alemand, que se crei ara èsser una forma juvenila de l'especimèn francés mai grand. *Compsognathus* Es un dels paucs dinosaures que la dièta se sap amb certitud: los rèstes de cernalhas pichonas, se trapèron dins los estomacs
d'ambedós especimèns. Las dents descobèrtas en Portugal pòdrián èsser d'autres fossils del meteis genre.

E mai se foguèsse pas reconegut coma tal al moment de la siá descobèrta, *Compsognathus* foguèt lo primièr dinosaure conegut amb una esqueleta gaireben complèta. Uèi, *Compsognathus longipes* es l'unica espècia reconeguda, e mai se se creguèt que l'especimèn pus grand descobèrt en França dins los ans 1970 podiá representar una nòva espècia separada, *C. corallestris*. Fins als ans 1980 e 1990, *Compsognathus* èra lo dinosaure pus pichon conegut e lo parent supausat pus pròche de l'ausèl primitiu Archaeopteryx. Aital, es un dels paucs genres de dinosaures plan conegut fòra dels cercles paleontològs.
Megalosaurus

**Megalosaurus** (grèc. "lausèrp grand") es un genre de dinosaures teropòdes megalosaurid, que visquèron a de fins del periòde Jurassic, fa aperaquí 150 milions d'ans, al Titonian, en çò qu'es uèi Euròpa e benlèu tanben en America, Asia e Africa. Lo sieu nom se deriva dels mots grècs μεγαλο (*megalos*, grand) e σαυρος (*sauros*, lausèrp). Foguèt lo primièr dinosaure descrich. Es lo paleontològ anglés
Gideon Mantell que li balhèt son nom binomial en 1827.
Archaeopteryx

**Archaeopteryx** (grèc "Ala anciana"; *archaios* = ancian, *pteryx* = ala o ploma) es un genre d'ausèls (las mai primitivas conegudas), que visquèron al Jurassic (fa aperaquí 155 e 150 milions d'ans, en lo Kimeridgian), en çò qu'es uèi Alemanha.

## Descripcion
Mesuravan sonque 35 cm, una talha similara a la d'un còrb, fòrça pichon comparat amb lo reng usual dels dinosaures. Semblava basicament a un dinosaure teropòde, e presentava los traches pròpris d'aqueste grop: una longa coa ossosa, la preséncia d'arpas als dets e de dents en las maissas. Se sap pas amb certitud se podián batre las alas amb fòrça e realizar un vòl complèt, o sonque un vòl planat. Se desconeis la color de las siás plumas. L'ala èra, per esséncia, fòrça similara a la d'un ausèl modèrn, las siás plumas èran extrèmament asimetricas, e las de la coa èran fòrça espessas.

## Istòria
Archaeopteryx representan los principales fossils dels jaciments de Solnhofen (Alemanha). Los primièrs se trobèron en 1861 e dempuèi son aparegudas divèrsas trobalhas, dètz en total (fins a 1988), e mai se qualqu'unas d'eles son fòrça incomplètas. Qualqu'uns dels especimèns foguèron inicialament classificats coma teropòdes, fins que s'observèsse la preséncia de plomas. Lo primièr que se trobèt consistís unicament en una ploma e se sap pas amb seguretat s'aperten al meteis genre que lo rèste. D'autres especimèns, coma lo de Berlin, sèrvan encara l'esqueleta gaireben complèt e d'impressions fòrça detalhadas de las plumas de las alas e lo rèste del còs. Se conservèron en de pèiras calcàrias que s'usavan per de placas d'impression. La pèira se depausèt en un estanh caud e conservèt en un grand estat una granda varietat de fossils, apertenent a d'animals coma medusas, vèrmes, de peisses e los pròpris ausèls.
Torquat d'Empúries

thumb|Basilica paleocrestiana d'Empúries
**Torquat d'[[Empúries]]** (deu latin *Torquatus*, valent a díser , ) qu'ei un sant legendari de la Hauta Edat Mejana, uei desbrembat e shens culte, venerat en Empordan com ancian avesque d'Empúries.

La vita de Torquat que'ns ei complètament desconeishuda; la lista deus evesques d'Empúries non menciona pas nat sant d'aqueth nom. Que sembla estar gessit d'un desdoblament de Torquat d'Acci.

### Referéncias
* Joan Amades. ''Costumari català''. Volum 3, pagina 633, "15 de mai".
* Huelha parroquiau de Sant Feliu de Pallerols. Annada VI, numèro 19 (11 de mai de 1924).
Dimorphodon

Eth **Dimorphodon** siguec un pterosaure que demorec en eth Jurassic ancian e apartenh ara familha des *Dimorphodontidae*. Demorec en Anglatèrra e es sues ales an ua longada d'1,4 metres.

Eth Dimorphodon (dent damb dues formes) ei eth pterosaure més ancian deth Jurassic. Siguec descurbert en estrats deth Liassic més ancian deth sud d'Anglaterra. Ei ua forma damb coa plan longa, dera familha des Pteinosaurus deth Trias que podien auer sigut es sòns ancessors.

Es sòns ales auien un metre de longada totau d'1,4 metres. Sonque quauques especimens de Dimorphodon an estat trapats, plan d'eri son rèstes d'esqueletes sanceres.

Toti aperténhen ara madeisha especie, *Dimorphodon macronyx* e venen deth madeish lòc e peires, cò ei a díder, de Dorset, ena costa anglesa. Un especimen solet, damb quauqui ossi deth braç e des pates siguec trapat en es estrats deth Baish Lias en Severn, Gloucestershire.

Dimorphodon auia un cran plan gran e naut damb uns horats as bandes plan granes tanben. Aguestes hiestres o horats des uelhs damb dubertures en naut e en baish, preorbitals e nostrils son desseparades sonque per ues barres d'os. 

Atau, maugrat açò, eth tamanh deth sòn cran era plan leugièr. Auia tanben quate dents frontals en cada banda dera dintadura de'n naut. Dejós aguesta auia de petites dents. Ena dintadura de baish tanben auia de 30 a 40 petites e punchants dents. Aguesta especialisacion arremerca que minjaua sonque peish.

## Bibliografia

º  *The Illustrated Directory of Dinosaurs and other prehistoric creatures, Greeenwich Editions, 2005.*

500px|Es Dimorphodon demoraren pendent eth Trias