Mercuri (planeta)

**Mercuri** es la planeta del Sistèma Solar pus pròcha del Solelh e la pus pichona (que Pluton es pas mai considerada coma una planeta). Fa partida de las planetas terrèstras o telluricas. A practicament pas d'atmosfèra e sa superficia es claufida de cratèrs. A pas cap de satellits naturals nimai d'anèls. Ja qu'es talament a ras del Solelh, la temperatura a la superficia pòt arribar fins a .

Probablament per encausa de son movement, aparentament rapid, a travèrs lo cèl crepuscular, los romans la bategèron del nom del dieu del comèrci, dels viatges e messatgièr dels dieus de la mitologia romana, Mercuri, que se podiá desplaçar a una velocitat granda gràcias a sas sandalas e son casc qu'avián d'alas.

## Caracteristicas fisicas

[thumb|left|Comparason dei talhas dei planetas terrèstras (de senèstra a drecha) : Mercuri, [Vènus (planeta)|Vènus, Tèrra e Mart.]]

Mercuri fa partida dei quatre planetas rocassosas ambé Vènus, la Tèrra e Mart. Sa densitat egala a 5,427 es d'alhors la segonda dau Sistèma Solar après la Tèrra. Sa massa representa 5,5% de la massa terrèstra e son diamètre, environ  km, 38%. Es donc la pus pichona planeta dau Sistèma Solar. Ansin, certanei satellits son pus gròs que Mercuri, coma Ganimèdes qu'orbita a l'entorn de Jupitèr. De mai, coma la màger part dei satellits importants dau Sistèma Solar, Mercuri a pas d'atmosfèra.

### Estructura intèrna

thumb|left|Esquèma simplificat de l'estructura intèrna de Mercuri.

Mercuri sembla de se compausar de 70% d'elements metallics e de 30% de silicats. Sa densitat pòu adurre d'informacions sus son estructura intèrna. D'efèct, per que Mercuri ague una densitat tant auta, lo nuclèu es supausat de contenir de quantitats importantas de fèrre. De mai, lo volum dau nuclèu es estimat a 42% dau volum totau de la planeta contra 17% per la Tèrra. Ansin, de recèrcas recentas suggerisson que Mercuri se compausa d'un important nuclèu en fusion  enviroutat per un mantèu de silicats d'una espessor de 500 a 700 quilomètres . Enfin, l'interior de la planeta es recubèrt per una crosta d'una autor estimada entre 100 e 300 quilomètres.

Divèrseis ipotèsis existisson per explicar lo taus de fèrre dins la composicion de Mercuri, largament superior a respèct d'autrei planetas dau Sistèma Solar. La premiera e la principala a l'ora d'ara es que Mercuri èra inicialament un còrs amb un repòrt metaus/silicats similar a un meteorit de tipe condrita amb una massa quasi egala a 2,25 còps sa massa actuala. Au començament dau Sistèma Solar, Mercuri podriá èsser estat picat per un còrs d'unei centenaus de quilomètres. L'impacte auriá adonc projectat au luench la màger part dau mantèu e de la crosta.

Una segonda ipotèsi es que Mercuri aviá originalament una massa dobla de sa massa actuala enterin que l'energia emesa per lo Soleu èra pas encara estabilizada. Lo mecanisme de contraccion dau proto-Soleu auriá entraïnat de temperaturas a l'entorn de Mercuri compresas entre  e , ambé de maximums fins a . Fàcia a aquelei temperaturas, la màger part de la superficia de la planeta se seriá evaporada per formar una atmosfèra de materiaus rocassós que foguèron puei dispersats per lo vent solar. Enfin, la darriera ipotèsi supausa que lei materiaus leugiers dei regions pròchas dau Soleu serián estats entraïnats au luench per lo vent solar durant la formacion de Mercuri.

Cada ipotèsi preditz una composicion diferenta per la superficia de Mercuri. Doas missions espacialas, *[[MESSENGER]]* e *[[BepiColombo]]*, podrián donc donar una respònsa quand arribaràn a l'entorn de la planeta.

### Geologia de la superficia

L'istòria geologica de la planeta es devesida en 5 èras. Son dichas pre-Tolstojan, Tolstojan, Calorian, Mansurian e Kuiperian. Lei limitats entre leis èras son solament relativasmai la superficia foguèt largament bombardada per d'asteroïdes e de cometas entre -4,6 e -3,8 miliards d'annadas. Durant aqueu periòde, la planeta foguèt tanben volcanicament activa. Ansin, la superficia e l'aparéncia de Mercuri son pron similaras a la Luna ambé de cratèrs d'impacte fòrça nombrós, de plans de lava e una abséncia d'activitat geologica dempuei tres miliards d'annadas. Lei relèus observables son donc relativament identics e son dichs  :
* trach albedo per lei zonas amb un albedo particular.
* *dorsa* per lei crestas.
* *montes* per lei montanhas.
* *planitiae* per lei plans.
* *rupes* per lei desbauç.
* *valles* per lei vaus.

#### Bacins e cratèrs d'impacte

[thumb|Lo [bacin Caloris es entre lei cratèrs d'impacte lei pus importants dau Sistèma Solar.]]

Dau fach de l'abséncia d'atmosfèra espessa, lei cratèrs de Mercuri presentan de diamètres variant de cavitats pichonas fins a de bacins d'impacte d'unei centenaus de quilomètres. Quinze bacins d'impacte importants son estats identicats a la superficia de Mercuri. A l'ora d'ara, lo pus grand conegut es lo bacin Caloris amb un diamètre de  km. Pareisson dins totei leis estats de descomposicion possibles, de cratèrs relativament recents a de vestigis fòrça escafats. Coma per la Luna, lei cratèrs pus recents de la superficia de Mercuri mòstran un sistèma de rais. Ansin, la diferéncia principala ambé lei cratèrs lunars es la quantitat pus pichona de materiaus ejectats per leis impactes en causa de la gravitat superiora de Mercuri.

#### Cratèrs ambé cavitat d'afondrament

Certanei cratèrs de Mercuri an una forma irregulara o de depressions dins sei fons. Son generalament pas associats ambé de depaus volcanics mai lor colar es sovent diferenta dau rèsta de la superficia. Per exemple, lo cratèr Praxiteles es arange. L'ipotèsi principala per explicar aqueu fenomèn supausa una origina volcanica. D'efèct, podrián èsser lo resultat d'afondraments causats per l'afondrament de chambras magmaticas pròchas de la superficia.

#### Plans

Dos tipes de plan son presents sus Mercuri . Lo premier tipe es dich *plan inter-cratèrs*. Es lo plan situat entre lei regions de cratèrs. Es la superficia visibla pus anciana mai seis originas (impactes o volcanisme) son totjorn desconegudas. La distribucion d'aqueu tipe de plan es unifòrma per tota la superficia de la planeta. Lo segond tipe de plan es dich *plan lisc*. Es probablament d'origina volcanica e similar ai mars lunaras. Enfin, un tresen tipe podriá existir dins lo fons dau cratèr Caloris mai son origina es egalament desconeguda. Lei scientifics esitan entre una origina volcanica o una origina liada ai materiaus en fusion après l'impacte.

#### Plecs de la superficia

Una caracteristica excepcionala de Mercuri es lo nombre important de plecs cisalhant lei plans. Se supausa que pendent son refrejament la planeta se contractèt entraïnant l'aparicion de deformacions de la superficia. Aquelei plecs pòdon tanben s'observer sus d'autrei relèus coma de cratèrs o de plans liscs. En consequéncia, sei formacions aguèron luòc après lo bombardament de la planeta e lo refrejament de plans volcanics.

### Geografia

La superficia de Mercuri es devesida en quinze quadrangles. Certanei son encara mau o pas cartografiats :

### Atmosfèra e condicions de superficia

[thumb|Fotografia de Mercuri per la sonda ''[Mariner 10*.]]

Mercuri es tròp pichon per retenir una [[atmosfèra]] permanenta. Pasmens, podriá aver una [[exosfèra]] tèuna facha d'[[idrogèn]], d'[[èli]], d'[[oxigèn]], de [[calci]], de [[sòdi]], de [[potassi]] e de [[magnèsi]]. Aquela exosfèra seriá pas establa : seis [[atòm]]s serián de lònga perduts e ganhats a partir de divèrsei fònts. Leis atòms d'idrogèn e d'èli vendrián de la difusion dei particulas dau vent solar dins la magnetosfèra de Mercuri. La desintegracion deis elements radioactius de la crosta de la planeta podrián explicar la preséncia d'èli, de sòdi e de potassi. Dins aquò, la sonda *MESSENGER* mostrèt que leis emissions de sòdi son localizadas vèrs lei pòls magnetics. Podrián donc èsser lo resultat d'una interaccion particulara entre la crosta e la magnetosfèra.

La temperatura mejana de la superficia es . Pasmens, varia de  a  ambé l'exposicion au Soleu e l'excentricitat de l'orbita de Mercuri en causa de l'abséncia d'atmosfèra. Ansin, podriá montar a  au [[perièli]] mai solament  a l'[[afèli]] per la fàcia esclairada. De l'autre caire de la planeta, la temperatura mejana es aperaquí  mai podriá descendre a  dins lo fons dei cratèrs jamai esclairats per la lutz solara a l'entorn dei pòls .

=== Camp magnetic e magnetosfèra ===

Maugrat sa talha pichona e sa rotacion lenta, Mercuri a un camp magnetic significatiu e estable descubèrt en 1974 per la sonda *Mariner 10*. Son intensitat mejana representa 1,1% dau camp magnetic terrèstre amb una valor mesurada a  a l'eqüator . Lei pòls de Mercuri son quasi alinhats ambé leis axes dau camp magnetic. Son origina es probablament un efèct dinamo entraïnat per la circulacion de [[fèrre]] liquid dins lo nuclèu de la planeta . L'intensitat dau camp magnetic es sufisenta per desviar lo vent solar e crear una magnetosfèra d'una talha inferiora au diamètre de la Tèrra. Dins aquò, la mission *MESSENGER* observèt en [[2008]] d'interaccions entre lo camp magnetic de Mercuri e aqueu dei particulas dau vent solar. La consequéncia es la formacion de vortèx magnetic laissant passar de particulas dirèctament vèrs la superficia.

== Orbita e rotacion ==

L'orbita de Mercuri a una excentricitat auta egala a 0,22. Sa distància a respèct dau Soleu vària donc entre 46 e 70 milions de quilomètres e lo periòde orbitau es environ 88 jorns. De mai, Mercuri a una resonància 3:2. Es a dire que la planeta realiza dos orbitas a l'entorn dau Soleu enterin que fa tres rotacions a l'entorn de son axe. Aquel axe es solament clinat de 0,027°. L'enclinasion de son orbita a respèct dau plan ecliptic es egala a 7°.

== Satellits ==

Mercuri a ges de satellits naturaus.

== Observacion ==

Mercuri a una magnitud variant entre -2,3 (pus brilhanta que [[Sirius]]) e 5,7. L'uelh uman pòu donc facilament veire Mercuri mai l'observacion es complicada per la proximitat dau Soleu. Lei periòdes d'observacions son donc solament situats au començament o a la fin de la nuech. Ansin, lo [[telescòpi espacial Hubble]] pòu pas observar Mercuri en causa dei règlas de seguretat per evitar un contacte dirècte ambé lo Soleu. Generalarament, lei condicions d'observacion son melhoras dins l'emisfèri sud car l'elongacion de Mercuri se debana d'ivèrn quand la nuech se lèva d'ora.

Coma la Luna, Mercuri presenta de fasas. Pasmens, lei fasas « novèla » e « plena » son generalament invisiblas dempuei la Tèrra en causa dau Soleu. Pasmens, la planeta se pòu veire durant leis eclipsis solars. Mercuri mòstra tanben un [[movement aparent retrograd]] variant de 8 a 15 jorns segon lei posicions dei doas planetas.

== Recèrca e exploracion ==

=== Astronòms ancians ===

Lei premiereis observacions conegudas sus Mercuri foguèron fachas per leis Assirians durant lo sègle XIV avC. Lei [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] acomencèron seis observacions pendent lo Millenni I avC. Lo nom de Mercuri èra adonc *Nabu* segon lo nom dau dieu messatgier de la [[religion]] babiloniana.

En Euròpa, lei [[Grècia antica|Grècs ancians]] nomèron la planeta Στίλβων (*Stilbon*) e Ἑρμάων (*Hermaon*). Puei, lo nom vèn *Apollo* quand la planeta foguèt visibla de matin e sobretot *Hermes* quand foguèt visibla de sera. Dins aquò, vèrs lo sègle IV avC, leis astronòms comprenguèron que lei dos astres èran identics. Après lei Grècs, lei [[Empèri Roman|Romans]] nominèron la planeta *Mercuri*, l'equivalent dau dieu messatgier *Hermes*, en causa de son movement rapid dins lo cèu. L'astronòm [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]] evoquèt la possibilitat dei transits solars de Mercuri. 

Vèrs lo sègle XI, l'astronòm andalós [[Abū Ishāq Ibrāhīm al-Zarqālī]] depintèt una orbita geocentrica ovala per la planeta. D'autreis astronòms arabis observèron e imaginèron l'existéncia dei transits de Mercuri e [[Vènus (planeta)|Vènus]] entre lei sègles XII e XIII. Enfin, durant lei sègles XV e XVI, leis astronòms indian [[Nilakantha Somayaji]] e europèu [[Tycho Brahe]] creèron de sistèmas geocentrics ambé Mercuri orbitant a l'entorn dau Soleu.

=== Recèrca ambé lei telescòpis terrèstres ===

[[Fichièr:Mercure carte antoniadi.jpg|thumb|200px|Carta de Mercuri facha per [[Eugène Antoniadi]] en 1934.]]

Lei premiereis observacions amb un telescòpi dempuei la Tèrra foguèron realizadas per [[Galileo Galilei]] durant lo començament dau sègle XVII mai sa luneta aviá pas la poissença per veire lei fasas de la planeta. Puei, en [[1631]], [[Pèire Gassend]] veguèt un transit solar de Mercuri predich per [[Johannes Kepler]]. Enfin, en [[1639]], [[Giovanni Battista Zupi]], amb un telescòpi pus poderós que Galilei, descubriguèt lei fasas de Mercuri demostrant son orbita a l'entorn dau Soleu.

Dins aquò, lei dificultats per observar Mercuri entraïnèron un interès mendre per son estudi. En [[1800]], [[Johann Schröter]] imaginèt de montanhas autas de 20 quilomètres. A partir d'aqueu trabalh, [[Friedrich Bessel]] estimèt lo periòde de rotacion a 24 oras e l'enclinason de l'axe de rotacion egala a 70°. Pendent lei annadas 1880, [[Giovanni Schiaparelli]] cartografièt la planeta e prepausèt una rotacion sincròna coma per la Tèrra e la Luna. Enfin, la [[cartografia]] foguèt melhorada per [[Eugenios Antoniadi]] en [[1934]].

En [[1962]], lei Sovietics de la còla de [[Vladimir Kotelnikov]] acomencèron d'observacions radar de la planeta  . Lo periòde de rotacion foguèt calculat tornarmai en 1965 per [[Gordon Pettengill]]. Trobèt una valor egala a 59 jorns. Aqueu resultat foguèt una sospressa per lei scientifics car l'[[ipotèsi]] de la rotacion sincròna èra fòrça escampada. l'explicacion foguèt atrobada per l'Italian [[Giuseppe Colombo]] que prepausèt l'existéncia d'una resonància 3:2.

Lei telescòpis actuaus son tornarmai capables d'observar la superficia de Mercuri e d'obtenir de detalhs novèus. Ansin, un bacin d'impacte dich [[Bacin Skinakas]], pus grand que lo [[Bacin Caloris]], foguèt probablament descubèrt dins una zona desconeguda de la planeta. Enfin, una cartografia novèla foguèt facha per lo telescòpi radar d'Arrecibo amb una resolucion de 5 km.

=== Exploracion ambé de missions espacialas ===

Coma la planeta es pròcha dau Soleu e a pas d'atmosfèra per alentir lo movement dei sondas, lei manòbras per la mesa en orbita necessitan d'aver una quantitat de [[carburant]] pus importanta que per s'escapar dau Sistèma Solar. Ansin, solament doas sondas espacialas son estadas mandadas vèrs Mercuri. Lei doas foguèron [[Estats Units d'America|estatsunidencas]] :
* [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] *Mariner 10* (1974-1975).
* [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] *MESSENGER* (2008-encuei).

==== Misssion *Mariner 10* ====

[[Fichièr:Mariner10.gif|thumbnail|right|175px|La sonda [[Mariner 10]] mandada per la NASA.]]

La sonda *Mariner 10* realizèt tres susvoladas de Mercuri en [[1974]] e [[1975]]. Transmetèt lei premiers imatges de la planeta, especialament son aspèct craterizat. La sonda descurbiguèt egalament lei plecs de la superficia e la preséncia dau camp magnetic de Mercuri e sa semblança amb aqueu de la Tèrra. Pasmens, durant lei susvoladas, la sonda observèt malurosament tres còps la mema fàcia. Ansin, la sonda poguèt just cartografiar 45% de la superficia avans d'agotar son carburant lo 24 de març de 1975.

==== Mission *MESSENGER* ====

La mission *MESSENGER* (per *MErcury Surface, Space ENvironment, GEochemistry and Ranging*) foguèt mandada dempuei la Tèrra en [[2004]] per la [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]]. Après unei correccions de trajectòria a l'entorn de la Tèrra e de [[Vènus (planeta)|Vènus]], la sonda realizèt tres susvoladas de Mercuri en 2008 e 2009 . Pendent sei susvoladas, la sonda capitèt de cartografiar una partida de l'emisfèri non observat per *Mariner 10*. La mesa en orbita definitiva deuriá aver luòc en març de 2011. La sonda auriá sièis objectius d'estudiar : la densitat auta de Mercuri, son istòria geologica, la natura dau camp magnetic, l'estructura de l'interior de la planeta, la preséncia d'aiga ai pòls e l'origina de l'atmosfèra tèuna.

== Cultura ==
[[Fichièr:Hermes Ingenui Pio-Clementino Inv544.jpg|thumb|150px|Estatua romana dau dieu Mercuri.]]
=== Mitologias ancianas ===
Per leis Assirians, Mercuri èra nomada *« Udu-idim-gu-ud »* (*la planeta bombant*) segon lei tauletas [[Mul.Apin]]. Enterin, lei Babilonians la nomarián Nabu segon lor dieu messatgier. Lei Grècs e lei Romans nominèron tanben la planeta segon lo nom dau dieu messatgier de lor religion, respectivament *Ermès* e *Mercuri''. Puei, lei Vikings li associèron lor dieu Odin e lo dimècres. En China, Mercuri foguèt associada ambé lo nòrd e l'aiga. Dins l'Indoïsme, Mercuri es dich Boda. Enfin, la civilizacion maia considerèt Mercuri coma un chòt messatgier dau monde sosterranh.

## Referéncias