Ans 1970

../.. | Ans 1940 | Ans 1950 | Ans 1960 | ** Ans 1970** | Ans 1980 | Ans 1990 | Ans 2000 | ../..

## Istòria

**1970** : en Polonha, decision de Gomulka d'aumentar lei pretz en causa dei dificultats financieras dau país. Pasmens, aquò entraïnèt de manifestacions a Gdansk (èx-Dantzig) e dins d'autrei vilas importantas. L'armada e la polícia tirèron sus de manifestants causant la mòrt d'un centenau de personas entraïnant la partença de Gomulka remplaçat per Edward Gierek. Gierek abandonèt la politica de son predecessor e assaièt de dinamizar l'economia polonesa gràcias a d'emprunts auprès dei país occidentaus. Dins aquò, coma per lei temptativas de reformas precedentas, aquò mau capitèt e la crisi polonesa s'agravèt a cha pauc dins lo corrent deis ans 1970 e 1980.

**1970** : en Sodan, gràcias au sostèn d'Egipte que mandèt un grop d'avions dins lo país, l'armada sodanesa ataquèt l'illa d'Aba onte s'èran gropats un nombre important de madistas que contestavan l'autoritat dau coronèu Gaafar Nimeiry. L'assaut s'acabèt per una victòria totala dei militars que massacrèron seis adversaris ( mòrts). Aquò neutralizèt una partida de l'oposicion islamista mai suscitèt una ostilitat persistenta dins l'opinion.

**1970** : en Chile, victòria dau candidat socialista, Salvador Allende, a l'eleccion presidenciala.

**1970** : importantei manifestacions còntra la Guèrra de Vietnam ais Estats Units.

**1970** : independéncia dei Fiji (10 d'octòbre).


**1970** : en novembre, arribada dau ciclòn de Bhola en Paquistan Orientau. Mau detectat en causa de l'abséncia de sistèma de deteccion ciclonica dins l'Ocean Indian, entraïnèt una catastròfa, agravada per la manca de reaccion rapida deis autoritats paquistanesas, que s'acabèt per la mòrt d'au mens  abitants. En mai dei victimas, aquela ineficacitat renforcèt lei movements independentistas en Paquistan Orientau.

**1970** : en Siria, còp d'Estat d'Hafez al-Assad.

**1971** : adopcion dau drech de vòte femenin en Soïssa (7 de febrier).

**1971** : legalizacion de l'avortament en Índia.

**1971** : intrada en servici dau *[[Le Redoutable (S611)|Redoutable]]* (bastit en 1967), premier sosmarin nuclear lançaire d'engenhs francés.

**1971** : en Sodan, temptativa de còp d'Estat comunista còntra lo regim militar de Gaafar Nimeiry.

**1972** : dins lo nòrd-oèst d'Iran,  mòrts e destruccion de 200 vilatges dins una tempèsta de ventnèu.

**1972** : en França, procès de Bobigny. Una victima de viòl, menora a l'epòca dei fachs, e plusors fremas que l'avián ajudada i èran jutjadas per avortament. Lo procès se centrèt rapidament sus la question de l'avortament e leis acusats foguèron innocentadas. Après aquela decision, lo Ministèri de la Justícia ordonèt d'arrestar lei perseguidas còntra lei personas sospichadas d'avortament (→ 1975).

**1972** : signatura de l'acòrdi SALT I entre leis Estats Units e l'Union Sovietica per una limitation deis armaments estrategics e dei sistèmas anti-missils.

**1972** : en Botswana, dubertura de la premiera mina de diamants. Aquò favorizèt pauc a pauc lo desvolopament economic dau país e li permetèt de quitar lo grop dei país paures – segon lei critèris de l'ONU – en 1994.

**1972** : en Sodan, signatura d'un acòrdi de pate amb la guerilha Anya Nya. Aquò marquèt la fin de la Premiera Guèrra Civila Sodanesa e un foguèt succès important per Gaafar Nimeiry. Divèrsei mesuras foguèron adoptadas per protegir lo sud còntra lei mesuras d'islamizacion e d'arabizacion a l'origina de la guèrra, especialament la creacion d'una region autonòma. Pasmens, lei destruccions causadas per lei combats ( combatents e  civius mòrts) conjugadas ai dificultats economicas dau rèsta de Sodan anavan rapidament entraïnar de tensions novèlas dins lo sud e dins lei vilas principalas.

[thumb|right|Signatura deis [Acòrdis de París marcant la fin de l'intervencion dei tropas terrèstras estatsunidencas en Vietnam.]]
**1973** : minat per d'annadas de contestacion intèrna e de blocatges militars sus lo terren, Washington acceptèt de signar un accòrdi de retirament de sei tropas estacionadas en Vietnam (27 de genier). Aqueu tractat, signat a París, èra l'acabament de la politica de « vietnamizacion » de la guèrra que contunièt entre lo Vietnam dau Sud e la guerilha comunista sostenguda per son vesin dau Nòrd. Lo regim de Saigon gardava lo sostèn economic e logistic estatsunidenc mai la qualitat febla de sei tropas permetèt pauc a pauc ais tropas comunistas de prendre l'avantatge (→ 1975).

**1973** : a l'eissida d'una decision de la Cort Suprèma, totei lei lèis estatsunidencas enebissent l'avortament dins lei tres premiers mes de la grossessa son declaradas inconstitucionalas.

**1973** : en Libia, nacionalizacion de 51 % de l'industria petroliera dau país per lo govèrn de Moammar al-Gaddafi. Aquò creèt de tensions amb sei partenaris de l'Union dei Republicas Aràbias e, en decembre, l'union èra subretot venguda simbolica. Pasmens, permetèt au govèrn revolucionari d'obtenir mai de mejans per perseguir sa politica.

[thumb|right|Bombardament dau palais presidenciau dins lo corrent dau còp d'estat d'[Augusto Pinochet lo 11 de setembre.]]
**1973** : en Chile, perseguida de la crisi economica fomentada per leis organizacions politicas ostilas au president Salvador Allende amb lo sostèn deis Estats Units d'America. Lo 29 de junh, una temptativa de còp d'Estat mau capitèt en causa de la resisténcia d'unitats de soudats fidèus a la constitucion menats per lo generau Carlos Prats. Pasmens, aqueu generau intrèt au govèrn dins lo corrent dau mes d'aost e foguèt remplaçat per son luòctenent Augusto Pinochet. Òr, Pinochet se raprochèt rapidament de l'oposicion e deis Estatsunidencs. Organizèt un segond còp d'Estat e alunchèt lei soudats fidèus au govèrn de la capitala. Ansin, lo 11 de setembre, lei partisans dau president foguèron rapidament vencuts e Salvador Allende se suicidiguèt pendent l'assaut dau palais presidenciau. Una junta militara presidida per Pinochet foguèt creada per dirigir lo país.

**1973** : independéncia de Guinèa Bissau lo 24 de setembre.

thumb|right|Esquèma generau deis operacions militars de la Guèrra de Kippur.

**1973** : en Orient Mejan, lo 6 d'octòbre, ataca d'Israèl per una coalicion de país arabis (principalament Egipte, Siria, Iraq, Jordania). Au contrari de la guèrra de 1967, l'armada israeliana foguèt suspresa e enregistrèt plusors desfachas. Pasmens, poguèt organizar un ensemble de còntra-atacas sus lei frònts egipcian e sirian. Lo 24 d'octòbre, lei dos camps acceptèron una alta-au-fuòc negociada per leis Estats Units e l'URSS. Lo bilanç dei combats es generalament considerat coma una victòria israeliana mai, dins lei fachs, la situacion èra relativament indecisa, çò que menèt a la dubertura de negociacions dirèctas entre Egipte e Israèl a la fin dau decenni (→ 1977 e 1978).

**1975** : legalizacion de l'avortament en França.

**1976** : legalizacion de l'avortament en RFA.

**1977** : darrier cas conegut de variòla naturala en Somalia (26 d'octòbre). L'eradicion mondiala foguèt certificada dins leis ans 1980 per l'OMS. Dempuei aquela data, lo virüs de la malautiá es oficialament conservat dins un nombre reduch de laboratòris. Totei leis autrei mòstras son estadas destruchas per empedir una resurgéncia.

**1978** : legalizacion de l'avortament en Itàlia.

## Cultura

## Sciéncias e tecnicas

**1970** : capitada de la mesa en orbita dau satellit *[[Uhuru (satellit)|Uhuru]]* (SAS A) per la NASA. Èra destinat a l'estudi dei raionaments X e èra lo premier exemplar d'una tièra de pichons satellits scientifics estatsunidencs (SAS B en 1972 e C en 1975) destinats a l'observacion dei fònts X.

[thumb|right|Imatge de la superficia luna enregistrat per ''[Lunokhod 1*.]]
*'1970** : aterratge sus la [[Luna]] d'un veïcul teleguidat d'exploracion [[URSS|sovietica]] dich ''[[Lunokhod 1]]''. Durant quasi 9 mes, viatjèt de 10,54 km a la superficia.
<br/>
**1970** : depaus dau premier brevet depintant lo foncionament e l'estructura d'un [[microprocessor]] per l'engenhaire [[USA|estatsunidenc]] [[Gilbert Hyatt]].
<br/>
**1970** : premier aterratge capitat a la superficia d'una autra [[planeta]] amb lo succès de la mission sovietica ''[[Venera 7]]''. La sonda capitèt de transmettre d'informacions pendent 55 mn avans d'èstre destrucha per lei condicions climaticas fòrça duras de [[Vènus (planeta)|Vènus]].
<br/>
**1970** : desvolopament de la premiera memòria viva per leis engenhaires [[USA|estatsunidencs]] [[Bob Abbott]] e [[Les Vadasz]].
<br/>
**1971** : capitada de la mesa en orbita de la premiera estacion espaciala (''[[Saliut 1]]'') per lei [[URSS|Sovietics]]. Après la revirada de ''[[Soiuz]]'' 10 lei 23 e 25 abriu, ''[[Soiuz 11]]'' capitèt de s'arrimar a l'estacion que foguèt abitada per tres cosmonautas durant 23 jorns. Pasmens, lo 30 de junh, dins lo corrent dau viatge de retorn, un defalhiment dau module Soiuz causèt l'asfixia e la mòrt de l'equipatge.
<br/>
[[Fichièr:Apollo 15 Rover, Irwin.jpg|thumb|Fotografia dau rover lunar utilizada per la mission ''[[Apollo 15]]''.]]
**1971** : capitada dei missions [[luna]]ras ''[[Apollo 14]]'' (31 de genier - 9 de febrier) dins la region de [[Fra Mauro]] e ''[[Apollo 15]]'' (26 de julhet - 7 d'aost) dins la region dau [[Béla (cratèr lunar)|cratèr Béla]]. La segonda mission utilizèt per lo premier còp lo rover lunar de la [[NASA]] que permetèt ais astronautas de la [[NASA]] per se desplaçar sus de distàncias grandas a la superficia lunara.
<br/>
**1971** : en decembre, la mission sovietica ''[[Mars 3]]'' capitèt lo premier atteratge d'una sonda a la superficia de [[Mart (planeta)|Mart]] mai lo contact foguèt rapidament perdut belèu en causa d'una tempèsta d'arena. Dins aquò, permetèt divèrsei descubèrtas coma l'existéncia de [[montanha]]s de mai de 22 km d'[[altitud]].
<br/>
**1972** : descubèrta dei proprietats de l'[[artemisina]], basa dei medicaments antipaludics modèrnes, per un grop scientific chinés dirigit per [[Tu Youyou]]. Recebèt lo [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina|Prèmi Nobel de Fisiologia ò Medecina]] [[2015]] per aquela descubèrta.
<br/>
**1972** : capitada dei missions [[USA|estatsunidencas]] ''[[Apollo 16]]'' (16-27 d'abriu) e ''[[Apollo 17]]'' (7-19 de decembre) que se pausèron sus la [[Luna]] dins lei regions dei Monts Descartes e de la Vau Taurus-Littrow. Permetèron d'estudiar la [[geologia]] e l'atmosfèra lunaras.
<br/>
**1972** : concepcion dau [[lengatge de programacion]] [[C (lengatge de programacion)|C]] per lei [[Bell Labs|Laboratòris Bell]] (principalament l'informatician [[Dennis Ritchie]] ([[1941]]-[[2011]])). Foguèt lo premier lengatge que conoguèt una difusion importanta.
<br/>
**1972** : desvolopament dau premier escanèr medicau per lo [[Reialme Unit|Britanic]] [[Godfrey Newbold Hounsfield]] ([[1919]]-[[2004]]), engenhaire de la companhiá ''Electronical Musical Instrument'' (EMI), a partir dei trabalhs precursors dau fisician [[Sud-Africa|sud-african]] [[Allan McLeod Cormack]] ([[1924]]-[[1998]]).
<br/>
**1972** : desvolopament de la premiera ''IRM'' ([[Imajariá per resonància magnetica]]) per lo quimista [[USA|estatsunidenc]] [[Paul Lauterbur]] ([[1929]]-[[2007]]). Aquel instrument es basat sus lo principi de la [[resonància magnetica nucleara]] descubèrt en [[1946]] e es vengut un aparelh important dins leis espitaus actuaus.
<br/>
[[Fichièr:Pioneer 10 - p146.jpg|thumb|right|Fotografia de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] realizada per ''[[Pioneer 10]]''.]]
**1973** : arribada de la sonda espaciala ''[[Pioneer 10]]'' dins lo sistèma de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]]. Poguèt realizar de [[fotografia]]s de la planeta e de sei quatre satellits principaus.
<br/>
**1977** : descubèrta per azard d'un sistèma d'anèus a l'entorn d'[[Uranus (planeta)|Uranus]] per d'astronòms [[USA|estatsunidencs]].
<br/>
**1977** : descubèrta de [[Quiron (asteroïde)|Quiron]], premier asteroïde descubèrt en delà de l'orbita d'[[Uranus (planeta)|Uranus]] (→ [[1988]]).
<br/>
**1977''' : intrada en servici dau telescòpi infraroge britanic UKIRT (dubertura 3,8 mètres) ais Observatòris dau Mauna Kea. Èra alora lo telescòpi infraroge pus grand en servici.

## Decès


* Shmuel Yosef Agnon, escrivan israelian.
* Louis Armstrong, cantaire estatsunidenc.
* Ettore Bastico, manescau italian.
* Max Born, fisician alemand.
* William Lawrence Bragg, fisician britanic.
* Heinrich Brüning, cancelier d'Alemanha.
* Ralph Bunche, diplomata estatsunidenc.
* Hans Busch, fisician alemand.
* Lázaro Cárdenas del Río, president de Mexic.
* James Chadwick, fisician anglés.
* Ernst Boris Chain, biologista germanobritanic.
* Sydney Chapman, astronòm anglés.
* William Coolidge, fisician estatsunidenc.
* Édouard Daladier, president dau Conseu francés.
* John Dos Passos, escrivan estatsunidenc.
* François Duvalier, dictator d'Haití
* René Maurice Fréchet, matematician francés.
* Charles de Gaulle, generau e president de França.
* Bruce C. Heezen, geològ estatsunidenc.
* Jimi Hendrix, musician estatsunidenc.
* Bernardo Houssay, mètge e biologista argentin.
* Janis Joplin, cantaira estatsunidenca.
* Paul Karrer, quimista soís.
* Aleksandr Kerenski, premier ministre de Russia.
* Nikita Khrushchov, dirigent sovietic.
* Harold Clayton Lloyd, actor american.
* Georg Lukács, filosòf ongrés.
* Francés Mauriac, escrivan francés.
* Jim Morrison, cantaire estatsunidenc.
* Gamal Abdèl Nassèr, president d'Egipte.
* Richard Joseph Neutra, arquitècte estatsunidenc.
* John Boyd Orr, fisician e biologista escocés.
* Chandrasekhara Venkata Raman, fisician indian.
* Erich Maria Remarque, escrivan alemand.
* Bertrand Russell, filosòf e logician anglés.
* Nelly Sachs, escrivana estatsunidenca.
* António de Oliveira Salazar, president dau Conseu de Portugau.
* Giorgos Seferis, poèta grèc.
* Igor Sikorsky, engenhaire estatsunidenc.
* Wendell Meredith Stanley, bioquimista estatsunidenc.
* Igor Stravinskii, compositor rus.
* Sukarno, president d'Indonesia.
* Theodor Svedberg, quimista suedés.
* Arne Tiselius, bioquimista suedés.
* Sin-Itiro Tomonaga, fisician japonés.
* Gene Vincent, cantaire estatsunidenc.
* Otto Heinrich Warburg, biologista alemand.
* Alexander Solomon Wiener, biologista estatsunidenc.
* Rupert Wildt, astronòm germanoestatsunidenc.
* Fritz Zwicky, fisician estatsunidenc.


## Annèxas

### Liames intèrnes

* Kippur (guèrra de).
* Vietman (guèrra de).

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias