Lista dels emperaires romans

Aquelarticle presenta la **liste des [[Emperaire roman|emperaires romans]]** dempuèi August fins a la deposicion de Romul August.

Lo títol d'Emperaire roman, resultant d'un concèpte pro modèrne, resumís la posicion tenguda pels individús tenent lo poder dans l'Empèri roman. L'Empièri, desvolopat dempuèi la Republica romana après aver fach de sa capitala Roma lo poder dominant en Euròpa al sègle I AbC, se caracteriza per la concentracion dels poders entre las mans d'un sol individú, puslèu qu'entre aqueles del "Senat e del pòble roman (*[[Senatus populusque romanus]]*, SPQR).

August (*)* es sovent reconegut coma essent lo primièr emperaire. Segon las fonts, Juli Cesar (**') fa o fa pas partit de la lista coma essent lo primièr. Oficialament e al moment de sa mòrt en 44 AbC, ten lo títol de [[Dictator (Roma antica)|dictator a vida]], mas es August qu'acaba amb la Republica en [[-27|27 AbC.]]  Aquel sap trapar un equilibri entre un poder pro fòrt per èsser durable e lo manten aparent de las institucions republicanas, e mèna, al contrari de [[Juli Cesar|Cesar]], una vida privada simpla e sens luxe ostentatòri (volent paréisser coma un ''primus inter pares'', « primièr entre los sieus parelhs »), tot acumulant una immensa concentracion de poders, de segur d'origina republicana, mas desligat de lor magistratura (**', tribun de la plèba, eca). S'assegura d'utilizar pas de títol especific per qualificar sos poders, que pas jamai pren  d'esperel, mas se los fas conferirr pel Senat. Son regne comença en 27 AbC, es el que realiza las refòrmas que Cesar sonque aviá promulgadas, donant atal a l'Empèri de trachs economics e socials fòrça diferents d'aqueles de la Republica.

Lo mot latin **', que nos ven « emperaire », designava a l'origina pas qu'una qualitat militara (aquela de general en cap) d'entre totes los títols e poders acumulats per [[August]]. Per designar l'emperaire, los Romans utilizavan puslèu los tèrmes de « [[Cesar (títol)|Cesar]] », d’« [[August (títol)]] », car consideravan totes los emperaires coma ligatss senon per la sang, al mens per una mena de ligam d'adopcion, a la familha de [[Juli Cesar|Cesar]] (los primièrs emperaires èran de vertat de sa familha). Lo prenom de l'emperaire après son aveniment es **' per la majoritat dels sobeirans romans, los **' e **' variant seguent los titularis. Lo tèrme modèrne d'emperaire es donc utilizat per descriure los dirigents de l'empèri roman, essent donat los ligams estrechs qu'entretengavan amb l'armada (que dependava lo sosten armat de lor poder) e discriminava pas los estils diferents de govèrn pendent las diferentas fasas de l'Empèri.

Fin finala, se cal destriar lo periòde del Principat ont los emperaires se comportan mai o mens al biais d'August, es a dire coma de magistrats (levat unas excepcions) e lo periòde del Dominat ont las institucions de Dioclecian e de Constantin transforman prifongondament lo ròtle d'emperaire, lo fasent passar de **' a **', « senhor e dieu », revelant atal l'evolucion de fach ligada a la Crisi del tresen sègle.

## Lo Principat (-27 a 285)

### Dinastia dels Julioclaudians
La dinastia dels Juliclaudians règna dempuèi lo començament de l'Empèri en -27  fins al suicidi de Neron en 68. Donant las relacions incestuosas frequentas, unes emperaires son a vegada considerats coma de "fòls", coma Caligula. Juli Cesar es a vegada a tòrt considerat coma lo primièr empereraire de la dinastia, qu'èra de las gens dels **', alara qu'èra nomenat [[Dictator (Roma antica)|dictator]] a vida de la [[Republica Romana|Republica romana]] e **' a títol militar. Après sa mòrt lo 15 de març de -44, es son nebòt e filh adoptiu Octavi (futur August) que fonda lo Principat e l'Empèri roman en -27 e regna mai de quarante ans, son règne essent un dels mai long de l'istòria de l'Empèri.

Lo poder passa de biais dinastic, coma dins una monarquia, unes emperaires nomenon lor successor a lor preferéncia. Sus cinc emperaires, sonque dos morisson de causa naturala. Mai, alara que Tibèri ven de mostrar sul tròn, un primièr usurpator de l'Empèri ensag de prene lo poder sens capitar.

### An dels quatre emperaires
Los quatre emperaires sont Galba, Oton, Vitelli e Vespasian, los tres primièrs essent nomenats e capvirats (assassinats o suicidits) pendnet l'an 69. En decembre, Vespasian fonda la dinastia dels Flavians, e règna encara gaireben detz ans. Los ans 68 e 69 correspondon a una novèla guèrra civila romana, oposant entre eles dels ciutadans romans. A la mòrt de Neron en 68, Nimfidi Sabin ensag d'usurpar lo tròn a Galba, fasent valer sa pretenduda descendéncia de Caligula.

### Dinastia dels Flavians
Vespasian es lo darrièr emperaire de l'an dels quatre emperaires (69) e lo fondator de la dinastia dels Flavians. Los sieus aliats se ligan un a una lo camp de Vespasian, Vitelli es fin finala batut pendent la segonda batalha de Bedriacum. Los tres emperaires flavians ensajan de far tornar l'equilibri economic e militar de l'Empèri, aflaquit pels darrièrs emperaires juliocladians e per la guèrra civila de 69.

Vespasian reglementa d'en primièr l'estatut de l'emperaire, que precisa sos poders segon la **', contribuissent a far del Prince pas mai un òme excepcionalament investit de mai d'un poders mas un [[Magistrat roman|magistrat]] del pòble roman, e legitima la designacion de l'emperaire per l'armada, de per abans investit pel [[Senat roman|Senat]]. Tanben torna afar d'òrdre dins las finanças de l’Estat, mestreja doas revòltas e comença la construccion del [[Colisèu]] (70). Fin finala, nomena sos dos filhs, [[Titus (emperaire roman)|Tit]] e [[Domician]], [[Cesar (títol)|Cesars]] (ne fasent atal sos eritièrs), lo cort règne de Tit (2 ans) essent seguit per aquel de son fraire fins a son assassinat en 96 que marca la fin de la dinastia.




=== Dinastia dels Antonins ===
Lo nom de la dinastia ven d'[[Antonin lo Pietós]] (**'), e lors règnes successius, mai pasibles que los precedents, sus 84 ans an tanben donat lo nom de "sègle d'aur" al sègle II, balhant una certa estabilitat à l'Empèri. Los cinc primièrs emperaires son chafrats los "cinq bons emperaires". Levat Comòde, cada emperaire moriguèt de causa naturala, e causiguèt de son vivent aquel que li succedariá, quatre d'entre eles avent pas agut d'eritièr natural.

### Segond an dels quatre emperaires
193 es un autre an que se succediguèron diferents emperaires. La lista va de la mòrt de Commòde lo 31 decembre de 192, sul còp remplaçat per Pertinax, causir pel Senat puèi assassinat per la garda pretoriana, alara qu'a sa mòrt Didi Julian crompa son coronament als soldats de la garda fàcia Tit Flavi Sulpician. Fin finala, a partir del mes de junh, Septimi Sever, fondator de la dinastia dels Sevèrs, e proclamat emperaire per las legions de Panònia, alara que Pescenni Niger l'èst per las legions de Siria e Clodi Albin per las legions de Bretanha. Sevèr arriba a Roma e decapita Julian, puèi se liga anb Albin contra Niger que desfach a Issos en 194. Desfach Clodi Albin en 196 a la batalha de Lugdunum.

### Dinastia dels Severs

### Crisi del sègle tres

#### Anarquia militara

#### Trente Tirans
Se nomena los Trente Tirans una seria d'usurpators qu'an o aurián viscut al sègle, pendent los règnes de Valerian, de Gallian, de Claudi lo Gothic e d'Aurelian entre 253 e 270.

#### Emperaires illirians

## Lo Dominat (285 a 476)
Après la fin de la crisi del sègle III, Dioclecian s’autoproclama emperaire en 284 e pausa las basas de la separacion de l'Empèri roman en 286.

### Tetrarquias e dinastia dels Constantinians
La tetrarquia (285-324) es un sistèma foncionant, coma son nom l'indica, sus quatre govèrns: per cada division de l'Empèri (Orient e Occident), existís un emperaire màger (« August ») e un emperaire subordonat (« Cesar »), lo *Primus Augustus* (« Primièr August ») demora pasmens l'emperaire màger. Tres tetrarquias se succiguèron abans que lo sistèma se desagrèja e Constantin I lo grand torna sol mèstre de l'Empèri en 324.

Nota: donar l'encambament dels règnes respectius, lo tablèu çai dejós es pas necessàriament cronologic.

### Dinastia dels Valentinians

### Dinatia dels Teodosians
Teoodòsi I es lo darrièr emperaire a dirigir efectivament la totalitat de l'Empèri roman. Sos successors son sos filhs Flavi Arcadi encargat de l'Orient, futur « Empèri bizantin », que viu fins a 1453, e Flavi Onori encarga de l'Occident, nomenar « Empèri roman d'Occident », que s'aclapa en 476.

### Darrièrs emperaires d'Occident
L'Empèri roman d'Occidant desaparéis en 476 quand son darnièr emperaire, Romul Augustul, es deposat per Odoacre. Juli Nepos es el lo darrièr emperaire legitim, reconegut per l'emperaire d'Orient e pels reis dels pòbles federats (Francs, Vsigòts, Burgonds ....) fins a sa mòrt en 480.

Pasmens, vèrs l'an 500, a la seguida de sa victòria fàcia als Ostrogòts, lo rei dels Francs Clodovèu I recebèt lo títol de cònsol dels Romans del costat de l'emperaire d'Orient. Ne profiècha alara per prene lo títol d’« August ».

## Emperaires d'Orient
L'Empèri roman d'Orient, que los istorians nomenan tanben « Empèri bizantin » a partir de la Nauta Edat Mejada, desaparéis en 1453 pendent la presa de Constantinòble pels Otomans.

Pendent gaireben de mila ans se succediguèron tretze dinastias d'emperaires. Alara que Flavi Arcadi es lo primièr emperaire roman d'Orient après la separacion oficiala de l'Empèri, Zenon es considerat coma lo darrièrr emperaire roman d'Orient e lo primièr emperaire bizantin, donant l'aclapament de l'Empèri roman d'Occident en 476.

## Notas e referéncias




## Annèxes

### Articles connèxes
* Roma antica
** Empèri roman
*** Naut Empèri roman
*** Crisi del tresen sègle
*** Antiquitat tardièra | Bas Empèri roman
** Empèri roman d'Occident
** Empèri roman d'Orient
* Usurpator roman

### Bibliografia
* Chris Scarre et Brandon Shaw, *Chronicle of the Roman Emperors*, Thames & Hudson, 1995, réédition 2001, ISBN 0-500-05077-5
* Tacitus, *The Annals of Imperial Rome*, Penguin Classics, Michael Grant Publications Ltd, 1971, réédition 1985, ISBN 0-14-044060-7
* Martha Ross, *Rulers and Governments of the World, Vol.1 Earliest Times to 1491*, Bowker, 1978, ISBN 0-85935-021-5
* Clive Carpenter, *The Guinness Book of Kings Rulers & Statesmen*, Guinness Superlatives Ltd, 1978, ISBN 0-900424-46-X
* R.F.Tapsell, *Monarchs Rulers Dynasties and Kingdoms of The World*, Thames & Hudson, 1981, réédition 1987, ISBN 0-500-27337-5

### Ligams exteènes
* 
*  Roman Emperors.org, biografias dels emperaires romans.
*  Livius.org, biografias e retrachs dels emperaires romans.