open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Venèts

[thumb|right|300px|Pòblament de la peninsula Italica a la debuta de l'[Edat del Fèrre:

]]

Los **venèts** èran un pòble de l'Itàlia antica.

## Origina
Los venèts abitavan la region italianas actuala de Venèt e las regions pròchas. Lor domeni s'espandissiá dusqua en Carintia e a Trièste.

Los venèts parlavan lo venèt, qu'es una lenga indoeuropèa. Pasmens sa plaça dins aquela familha es pas ben compresa e son inclusion dins las lengas italicas es discutida.

## Nòtas e referéncias

## Bibliografia
*  Roger D. Woodard, 2008, *The Languages of Ancient Europe*, Cambridge, Cambridge University Press.
Lengas salamonicas del sud-èst

Las **lengas salamonicas del sud-èst** son un grop de lengas oceanianas parladas a las Illas Salamon. 

## Classificacion
La classificacion intèrna del salamonic del sud-èst es:
* bugotu-gela-guadalcanal
**bugotu
**gela-guadalcanal
***gelic 
****gela, lengo
***guadalcanal sud e guadalcanal oèst
*longgu-malaita-makira
**longgu
**malaita-makira
***sa'a
***makira
***lenguas malaita
****'are'are, oroha, marau
****malaita centre-nòrd
*****kwaio
*****toqabaqita

## Referéncias

## Fonts
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
*  Andrew Pawley, 2011, *On the Position of Bugotu and Gela in the Guadalcanal Nggelic Subgroup of Oceanic*, Oceanic linguistics 50:1, p. 1-24.
Durenca (omonimia)

**Durenca** pòt designar

* **[[Durenca]]**, una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region Occitània.

* **[[Durenca (afluent d'Agot)|Durenca]]**, una ribièra occitana que raja dins lo departament de Tarn. Es un afluent d'Agot e un sosafluent de Garona per Tarn.

* **[[Durenca (Gifon)|Durenca]]**, un rèc del departement d'Avairon dins la Occitània e un afluent de Gifon, doncas un sosafluent de Garona, per Saur?, Viaur, Avairon e Tarn. Passa per la comuna omonima de Durenca.
Guilhèm de Berguedan

vinheta|Guillem de Berguedan a caval; cançonièr A
[vinheta|Guillem de Berguedan amb doas damas; [Bibliotèca Nacionala de França|BnF ms. 854 fol. 192v, cançonièr I]]
vinheta|Mapa amb los castèls de Guillem de Bergued0 e qualques toponims ligats al trobador (del libre de Martí de Riquer "Las poesias del trobador Guillem de Berguedà").
vinheta|L'unica tor que rèsta del castèl de Montmajor. A l'ora d'ara solament demòran d'escasses vestigis dels ancians castèls de Guillem de Berguedan.
**Guilhèm de Bergadan** o **Berguedan** (*Guilhem de Bergadan* o *Guihèn/Guilhem/Guilhèm de Berguedan* en nòrma mistralenca; *Guillem de Berguedà* en catalan; v. 1130–1195/6; fl. 1138–1192) foguèt un senhor feudal e trobador catalan. A despart de l'informacion que nos ofrís la vida de Guilhèm de Berguedan, que se tròba dins los cançonièrs, çò que podèm conéisser sul trobador nos arriba a travèrs de documents de l'epòca e de las siás pròprias composicions.

Lo vescomtat de Berguedan dependiá del comtat de Cerdanha e las primièras novèlas qu'avèm dels vescomtes son del sègle X. L'an 1131 apareis documentat Guilhèm de Berguedan, paire del trobador, per fin de rendre omenatge a Uc de Mataplana, que n'aviá un fèu; mas es pas abans1138 qu'apareis la primièra mencion del trobador, quand se vei la siá signatura infantila a  costat de la del sieu paire dins un document oficial. D'escrits posteriors nos indican qu'aviá tres fraires mai pichons: Ramon, Berenguer e Bernat. Benlèu l'enfança e joventut de Guilhèm de Berguedan passèron coma la d'autres personatges d'aquela epòca: un temps de formacion tant en l'aspècte fisic coma cultural dins una Catalonha qu'èra encara en procès de formacion, amb de contactes estreches amb los territòris occitans, e ont las disputas intèrnas s'anavan alternant amb las guèrras amb los sarrasins.

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
*Lista de trobadors e trobairises
### Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Gavarnia e Gèdra

**Gavarnia e Gèdra** (*Gavarnie-Gèdre*  en francés) qu'ei ua comuna navèra gascona de Bigòrra, en Lavedan e en País Tòi, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. Qu'aplega despuish eth 1èr de gèr de 2016 eras ancianas comunas de Gavarnia e de Gèdra, vienudas comunas delegadas. Eth caplòc qu'ei a Gèdra.
Canton de Lus e Sent Sauvaire

Eth **canton de Lus e Sent Sauvaire** qu'ei ua anciana division administrativa de Gasconha, de Bigòrra e de Lavedan situada dens eth arrondiment d'Argelèrs de Gasòst, eth departament deths Hauts Pirenèus e era region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. Eth canton que correspon ara vath de Varètja o País Tòi. Eras 17 comunas que son despuish 2015 dens eth canton d'Era Vath deths Gaves (burèu centralizator Argelèrs de Gasòst). Que son tanben totas dens era comunautat de comunas deths Pirenèus Vaths deths Gaves (residéncia Argelèrs de Gasòst), despuish 2017. Era lenga autoctòna qu'ei eth occitan gascon. Eth canton qu'utiliza eth article pirenenc. Despuish que suprimín eth canton, comunas qu'an fusionat : Gavarnia e Gèdra, eth 1èr de gèr de 2016, dens era comuna navèra de Gavarnia e Gèdra, Saligòs e Visòs, eth 1èr de gèr de 2017, dens era comuna navèra de Saligòs. 

## Composicion

## Istòria
Eth canton que's creè en 1790 pendent la Revolucion 

## Nòtas
Cantons d'Òlt e Garona

Los **cantons d’Òut e Garona** son una anciana division administrativa e una division electorala de l’Estat francés dins lo departament d’Òut e Garona. 

## Istòria
Los cantons son creats amb lo departament en 1790. La primièra division establís 72 cantons, e rapidament 73 amb la creacion del canton de Levinhac.

En 1797 l’administracion del departament ne redusís lo nombre a 51.

En 1801, après la creacion dels arrondiments, los cantons son tanben revists e lor nombre tomba a 38.

3 cantons sont destacats d’Òlt e Garona per la creacion de Tarn e Garona en 1808.

Lo nombre de canton càmbia pas gaire entre 1808 (25) e 2014 (40). Las creacions son fachas a Agen (de 2 a 5 cantons), Marmanda e Vilanuèva.

La refòrma de 2015 crea 21 cantons novèls.

## Lista dels cantons d'Òut e Garona dempuèi 2015

## Lista dels cantons d'Òut e Garona de 1801 a 2014

## Lista dels cantons d'Òut e Garona de 1797 a 1801

## Lista dels cantons d'Òut e Garona en 1790

## Tanben veire
* Comunas d'Òut e Garona
* Districtes d'Òlt e Garona
* Arrondiments d'Òut e Garona
Achuar

Los **achuars** son un pòble amerindian qui viu dens la selva amazonica de Peró e d'Eqüator. Son un dels quatre pòbles jivaro, amb los shuar, los huambisa e los aguaruna.

En Peró, vivon dins la region dels flumes Pastaza e Morón.

## Nòtas e referéncias

## ligams extèrnes
*  *[https://web.archive.org/web/20200617022044/https://larepublica.pe/archivo/404121-los-aguarunas-huambisas-y-achuares-pueblan-amazonia-desde-hace-4-mil-anos/ Los aguarunas-huambisas y achuares pueblan amazonía desde hace 4 mil años]*, La República, 13 de junh de 2009.
Protoxid d'azòt

Lo **protoxid d'azòt** o **oxid nitrós**, es un compausat quimic de formula .

Aquel gas incolòr a una olor e un gost leugièrament sucrats. Es utilizat en anestesia, cirurgia, odontologia coma adjuvant (en mescla equimolara amb de l'oxigèn) per sas proprietats anestesicas e antalgicas. Es dit « gas ilarant » amor qu'es euforizant a l'inalacion, d'ont son usatge coma dròga recreativa alucinogèna. Coma comburant, acreis la  poténcia dels motors en competicion automobila. Amb l'acetilèn , es utilizat dins d'unes aparelhs d'analisa (spectrometria d'absorpcion atomica).

Present a l'estat de traças dins l'aire sèc (), es un gas d'efièch de sèrra poderós (298 còps pus poderós que lo CO2) e es vengut lo 1èr contributor a la destruccion del jaç d'ozòn. Sas emissions son d'origina naturala e umana (mai de 120 % d'aumentation dins l'aire dempuèi l'epòca preindustriala.

## Referéncias
Pascau Caumont

[vinheta|'''Pascau Caumont''' dens un concert de [Vox Bigerri|alt=]]**Pascal Caumont** *[fr]*, o **Pascau Caumont** *[oc]* es un cantaire concertiste e professor de musica occitana, especializat dans las musicas traditionalas dels pobles de la Mediterranèa (occitans, catalans, …) au conservatòri de Tolosa.
[vinheta|[Tarba en Canta dab lo Miquèu Garnier de la mairia de Tarba]]



## Vida
[vinheta|279x279px|Vox Bigerri dab : [Fabrice Lapeyrere, Régis Latapie, Bastien Zaoui, **Pascal Caumont**]]
Nascuat ens ua familha de muscaires populars, Pascal Caumont a totjorn volgut hèr musica. Va en purmèr a Tolosa entà hèr trompeta e joga ens bandas d'Armanhac. Après, descobra los trobadors dab Pèire Bèc e vol venger cantaire de musicas tradicionalas occitanas. Ven professor de cant al conservatori occitan de Tolosa, push a Tornfuèlha e au conservatori de Tolosa. Ven amic dab los Fabulous Trobadors e canta dab els mantuns cops.

En 2004 / 2005, va a Tarba e crea ua classa de musica tradicionala au conservatori de la villa. Dubreish escolas bilinguas occitan e francès, e hèr cant ens las escolas. Ven lo mestre d'un hestau que se sona Tarba en Canta, pero lo cant polifonic del monde entèr.

Lo son grope Vox Bigerri ven lo gripe lo mai conegut de la musica occitana dab la paruda del dic "*[[Cap aus Sorelhs]]*" en 2013, hèn concert ens tota la Europa, dab lo tustaire Jim Black, QuarteXperience, *[[Socarrel]]*, … entre Paris, Brussèlas, Viena a la Mozart-Saal, Berlin (entà lo disc *Tiò*, 2018), cantan ens granas glèisas de França.

Pascau Caumont es un bèl compositor de musica e poemas, força coneigut en Occitania e Catalunya.

Adara es professor en lo conservatoria de Tolosa e canta dab Vox Bigerri un projecte que se sona *Milharis*, sus la lejenda pirenenca.
Gas d'efièch de sèrra

[thumb|upright|Mesura del CO2 atmosferic per l'observatòri de ''[Mauna Loa* a Hawaii.]]

Los *'gases d'efièch de sèrra** (var. **gases d'efièit de sèrra**, **gas d'efèit/efècte de sèrra/serra''') (GES) son de compausants gasós qu'absorbisson lo raionament infraroge emés per la superfícia terrèstra e contribuisson aital a l'efièch de sèrra. L'aumentacion de sa concentracion dins l'atmosfèra terrèstra es un dels factors a l'origina del rescalfament climatic. Un gas pòt pas absorbir los raionaments infraroges qu'a partir de tres atòms per molecula, o a partir de dos se son dos atòms diferents.

## Principals gases d'efièch de sèrra
Les principals GES naturalament presents dins l'atmosfèra son :
* la vapor d'aiga  e las gotaletas d'aiga dels nivols, que son a l'origina de 72 % de l'efièch de sèrra natural. Lo rescalfament climatic aumenta l’evaporacion de l'aiga, çò qu'asseca las tèrras, fa créisser l'efièch de sèrra e lo rescalfament dels oceans ;
* lo dioxid de carbòni (CO2), qu'est lo principal gas d'efièch de sèrra (en quantitat) produit per l'activitat umana, per 74 % del total (totes mòdes d'emissions confonduts) ;
* lo metan (), qu'es responsable de 17 % del rescalfament climatic del fach de son potencial de rescalfament global enauçat egal a 34 còps lo del CO2 a cent ans (en prenent en compte las retroaccions climaticas), mas que persistís mens de detz ans dins l'atmosfèra. Es regetat pel tres quarts pels umans ;
* le protoxid d'azòt () ;
* l'ozòn () (a feble altitud, dins la troposfèra).
 
Los gases d'efièch de sèrra industrials comprenon tanben d'idrocarburs alogénats coma :
* los idroclorofluorocarburs, coma lo HCFC-22 (un freon) ;
* los clorofluorocarburs (CFC) ;
* los idrofluorocarburs (HFC) ;
* lo tetrafluorometan () ;
* l'exafluorur de sofre () e lo pentafluorur de sofre trifluorometil (-).

## Referéncias
Universitat francoazèri

L**Universitat francoazèri** (en azèri: *Azərbaycan-Fransız Universiteti*, en francés: *LUniversité franco-azerbaïdjanaise*, acronim **UFAZ**) ei ua universitat localizada en Bakó, Azerbaitjan. Siguec fondada en 2016 per iniciatiua conjunta de president d'Azerbaitjan Ilham Aliyev e eth president de França François Hollande coma projècte conjunt codirigit pera Universitat d'Estrasborg e era Universitat Estatau deth Petròli e Indústria d'Azerbaitjan.

Los programas impartits correspondon a l'Universitat de Roazhon I e a la d'Estrasborg. Los títols de leicença expedits son: engenhariá quimica, engenhariá geofisica, sciéncias d'enformatica e engenhariá petrolièra.

## Referéncias


## Ligams extèrnes

*
Juneteenth

******, tanben sonat **jorn de la [[libertat]]** (**') o **jorn de l'emancipacion** (**'), es una fèsta dels Estats Units cada 19 de junh per remembrar l'anóncia de l'abolicion de l'esclavatge dins l'estat de Texas, en junh de 1865, e mai globalament l'emancipacion dels esclaus dins totes los estats confederats. Lo 17 de junh de 2021 es reconegut coma jorn de fèsta federal après la signatura de l'Acte del Jorn d'Indepéncia Nacional de Juneteenth (**) pel president Joe Biden.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Évariste Ndayishimiye

**Évariste Ndayishimiye** es un òme politic borondés. Elegit lo 20 de mai de 2020 president de la Republica de Burundi, dintra en foncions mai d'ora que previst lo 18 de junh de 2020, pr'amor del decès de Pierre Nkurunziza.
Ka'apor

Los **ka'apor** son un pòble amerindian qui viu dins la selva amazonica de Brasil. 

## Istòria
Al sègle XIX, los ka'apor vivián dins lo bacin fluvial de Tocantins, dins l'estat de Pará. En 1928, foguèron « pacificats » per lo govèrn brasilian.

Uèi, son establits en Maranhão, dins lo territòri indigèna de Naut Turiaçu. Qualqu'unes vivon demest los tembé dins lo territòri indigena vesin de Naut Guamá.

## Nòtas e referéncias

## ligams extèrnes
*  Gustavo Godoy, Wyrapitã Ka'apor, 2017, *[https://langsci-press.org/catalog/view/167/735/834-2 Ka'apor]*, dins Kristine Stenzel e Bruna Franchetto (eds.), On this and other worlds. Voices from Amazonia, p. 467–480, Berlin, Languages Science Press.
Uripiv

L**'uripiv** (o uripiv-wala-rano-atchin) es una lenga oceaniana parladas a Vanuatu. 

## Localizacion
L'uripiv es parlat sus la còsta nòrd-èst de l'illa de Malakula, la segonda mai granda de Vanuatu. Forma una cadena dialectala amb lo wala-rano e l'atchin.

## Classificacion
L'uripiv es una lenga vanuatu central, un grop de las lengas oceanianas del sud restacat a las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana. 

## Referéncias

## Fonts
*  John Lynch, 2008, *Liquid Vocalization and Loss in Central Vanuatu*, Oceanic Linguistics 47:2, p. 294-315.
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Yap

**Yap** es un archipèla de Micronesia e un dels 4 Estats federats de Micronesia. La capitala n'es Colonia. 

## Geografia
Yap es un archipèla situat dins las illas Carolinas. Es constituït de quatre illas, separadas per de destreches pauc largs, e enrodat d'una barrièra de coral. 

## Demografia
l'arqueologia e las fonts istoricas indican que la populacion deviá èsser de 8 000 abitants vèrs 1900 e que declinèt per aténher un minimum de 2 500 vèrs 1945. 

La lenga de l'archipèla es lo yapés, una lenga oceaniana qu'es isolada dins aquel grop. Fa pas partida de las lengas micronesianas. L'anglés es vengut una lenga d'usança a Yap, que lo territòri foguèt american de 1947 a 1986. 

## Istòria
Las illas foguèron descobèrtas per los navegadors portugueses, abans de passar jos la dominacion de l'Espanha. Amb sa desfacha en 1898, dins la guèrra de las Filipinas, Espanha cedèt Yap a Japon. La segonda guèrra mondiala veguèt la fin de l'empèri colonial japonés en Pacific. Yap foguèt integrat dins los territòris jos tutèla americana. En 1986, venguèt, un dels quatre estats dels Estats federats de Micronesia.
Pau Gairaud

**Pau Gairaud** (autrament Gayraud), foguèt un escrivan occitan nascut a Severac lo 1èr d'abril de 1898 e mòrt a Montpelhièr lo 23 de març de 1994. Comencèt a escriure en francés mas contunhèt en occitan. La sieuna òbra es situada pels causses de Roergue. En 1937 lancèt la revista occitana *[[La Campano (revista)|La Campano]]* que sortiguèt pendent 10 numèros, dusca 1938.

## Òbras

* *Pourtant elle t'aimait...*, París: ed. de la Jaune Académie, 1931
* *Images de l'An Quarante: récits et nouvelles en langue d'oc*, Rodez: ed. de La Campano, 1941
* *Le commandant René, maquisard de l'Aveyron*, 1945
* *La guerre du brassard: maquis du Rouergue*, Paris: J. Saintier, 1946
* *Lou libre del Causse*, 1968
* *Lou segound libre del Causse*, 1970
* *Lo vièlh estofegaire 1, Una filha de l'an quaranta*, Vedena: Comptador generau dau libre occitan, 1975
* *Lo vièlh estofegaire 2*, Rodez: Subervie, 1978
* *Lo vièlh estofegaire 3, Per las colonas de Tarn*, Rodez: Subervie, 1980
* *Lo vièlh estofegaire 4, La sèxòlòga*, Rodez: Subervie, 1982
* *L'annada 2065*; illustracions de la cob. Joan Dhombres, Rodés: Grelh Roergàs, 1983
* *Contes e novèlas del Roèrgue*, Rodés: Grelh Roergàs, 1983
* *La sintaxa milhaguesa*, Rodez: Subervie, 1986
* *E se lo discipol aviá pas passat lo mèstre?*, 1988
* *Los bilhets del Repotegaire*, escrichs del 6 d'octobre de 1944 al 19 d'octobre de 1945, amassats per Zefir Bòsc, 2013
Orowe

L**'orowe** (en orowe: 'ôrôwê) es una lenga oceaniana parlada a Nòva Caledònia. 

## Localizacion
L'orowe es es parlat dins los vilatges canacs de Pothé, Azareu, Ny e Bouirou, situats dins la comuna de Bourail sus la còsta oèst de Nòva Caledònia. La lenga es menaçada, que la màger part dels joves la parlan pas e l'an remplaçada per lo francés.

## Classificacion
L'orowe es una lenga caledoniana, un grop de las lengas oceanianas del sud restacat a las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.

## Referéncias

## Fonts
*  Emiko Tsuji, 2014, * 'Ôrôê*, dins Grammatical Sketches from the Field 2, p. 1-31, Tokyo, Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa, Tokyo University of Foreign Studies. 
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Kwaio

Lo **kwaio** es una lenga oceaniana parlada a las Illas Salamon. 

## Localizacion
Lo kwaio es parlat dins lo centre de l'illa de Malaita.

## Classificacion
Lo kwaio fa partida de las lengas malaita-makira, restacadas a las lengas salamonicas del sud-èst, un grop de las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.

## Referéncias

## Fonts
*  Katerina Naitoro, 2015, *[https://web.archive.org/web/20200626043403/http://ical13.ling.sinica.edu.tw/Full_papers_and_ppts/G-80.doc.pdf From Proto Oceanic to contemporary Southeast Solomonic: Changes in patterns of distribution of transitive morphology]*, 13th International Conference on Austronesian Linguistics, Academia Sinica, Taipei, Taiwan.
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Linha IND Crosstown

La **linha IND Crosstown**, o **linha Brooklyn–Queens Crosstown**, es una linha (al sens de tròç del malhum) sosterranha del mètro de Nòva York que servís los arrondiments de Brooklyn e de Queens. Es eissida de l'ancian malhum de l'Independent Subway System (IND) tot coma l'IND Eighth Avenue e l'IND Sixth Avenue.

La linha, dont una partida foguèt inaugurada en 1933 foguèt acabada en 1937, e comporta uèi 13 estacions. Presenta en mai la particularitat (amb l'IRT Flushing e la BMT Canarsie) d'èsser utilizada per una sola dessèrta : los mètros **[[Linha G del mètro de Nòva York|G]]**. Tanben, es la sola a pas passar per Manhattan.

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Mètro de Nòva York
* Linha G del mètro de Nòva York
* Linhas del mètro de Nòva York
Bossa Nova

La **bossa nova** es lo tèrme amb lo qual foguèt conegut lo movement de renovacion del samba que nasquèt en la Zona Sul de la vila de Rio de Janeiro al final de la decada de 1950. Donèt lo nom al estil d'interpretacion e d'acompanhament ritmic que foguèt conegut coma la *batida diferente* (en occitan: ritme diferent).

Lo cadre inicial de la *bossa nova* es lo samba *Chega de Saudade* (escrich per Tom Jobim e Vinicius de Moraes), publicat inicialament per Elizeth Cardos en 1958 e, pauc dempuèi, per João Gilberto que tòca la guitarra en ambedós enregistraments. En parallèl, lo pianista e cantaire Johnny Alf se fasiá un de los pionièrs de la renovacion del samba en aquel moment amb l'enregistrament de *Rapaz de bem*, cançon marcada per l'influéncia del jazz. En 1959, amb lo disc *Chega de Saudade*, João Gilberto, se consolida aquel nòu estil que alternava las armonias amb l'introduccion d'acòrds non-convencionals e una sincopacion del samba tradicional. A partir de e a l’entorn de João Gilberto, un grup de musicaires, gaireben totes provenent de la classe mejana e amb formacion universitari, ajudariá a trasformar sas experiéncias formals. La biais suau de cantar foguèt influenciat pel jazzista Chet Baker.

A partir de la decada de 1960, la bossa nova se consolidèt definitivament al Brasil, ont se distinguissèron Newton Mendonça, Billy Blanco, Aloysio de Oliveira, Baden Powell, Oscar Castro Neves, Carlos Lyra, Ronaldo Bôscoli, Roberto Menescal, Sérgio Mendes, César Camargo Mariano, Airto Moreira, Eumir Deodato, Milton Banana, João Donato, demest mantun autre. Tanben sorgiguèt innombrables grops coma Os Cariocas, Bossa Três, Tamba Trio, Bossa Rio, Copa 5, Sambalanço Trio, Os Catedráticos. Foguèt en aquel meteis moment que el genre musical trapèt una visibilitat internacional pas jamai vist en la musica popular brasilièra. En 1962, lo saxofonista Stan Getz e lo guitarrista Charlie Byrd enregistrèron lo disc Jazz Samba, çò que atirèt l'atencion del mitan musical de los Estats Units. La meteissa anada, un concèrt al Carnegie Hall de Nova York, amb Tom Jobim e João Gilberto demest autres, obriguèt las pòrtas del mond per lo genre musical. L'an d'après, la bossa nova devenguèt mondialment coneguda amb l'album Getz/Gilberto que ganhèt un Grammy Award per melhor album en 1965. Dos ans après, la famosa cançon Garota de Ipanema foguèt cantat en anglés per Frank Sinatra jos lo nom de “The girl from Ipanema”.
R (lengatge)

**R** es una lenga de programacion e un logicial liure per las estadisticas e las sciéncias de las donadas sostengut per la R Foundation for Statistical Computing. Fa part de la lista de paquets GNU e es escrich en C, Fortran e R

GNU R es un logicial liure distribuit segon los tèrmes de la licéncia GNU GSP e es disponible en GNU/Linux, FreeBSD, NetBSD, OpenBSD, MacOS X e Microsoft Windows.

Lo lengatge R es plan utilizat demest los estatisticians e los scientifics de las donadas per lo desvolopament de logicials de calcul estadistic.

## Exemples

### Sintaxi
L'assignacion se fa amb `<-` o `=` mai lo primièr es preferible.
```r
> x <- c(1, 2, 3, 4, 5, 6) # Un vecteur ordonné

> print(x) # Affiche le vecteur
[1] 1 2 3 4 5 6

> x[1] # le premier élément
[1] 1

> x[0] 
numeric(0)# Les indices commencent à 1

> x[1:3] # Les 3 premiers éléments
[1] 1 2 3

> (y <- x^2) # Les valeurs de x au carré. Les deux parenthèses permettent d'afficher le résultat
[1]  1  4  9 16 25 36
```


## Referéncias
Malaita

**Malaita** es una illa de las Illas Salamon. 

## Geografia
Malaita es la màger illa de la província de meteis nom.

## Demografia

Fòrça lengas son parladas sus l'illas: lo toqabaqita, lo kwaio, lo 'are'are, lo sa'a, lo lau. Fan partida del grop de lengas oceanianas de las lengas salamonicas del sud-est.
Makira

**Makira** es una illa de las Illas Salamon. Foguèt longtemps coneguda jos lo nom de San Cristobal.

## Geografia

Makira es la màger illa de la província de Makira-Ulawa.
Kosraés

Lo **kosraés** (o, ancianament, kusaie) es una lenga oceaniana parlada als Estats federats de Micronesia. 

## Localizacion
Lo kosraés es parlat dins l'illa de Kosrae situada dins las Illas Carolinas. Unes locutors vivon a Kolonia, la capital de l'estat de Chuuk.

## Classificacion
Lo kosraés es una de las lengas micronesianas, un grop de las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.

## Escritura
L'alfabet kosraés es:

a, e, i, o, u, f, k, l, m, n, p, r, s, t, w, y, ng, sr

## Referéncias

## Fonts
*  Kee-Dong Lee, 1975, *Kusaiean reference grammar*, Pali Language Texts Micronesia, Honolulu, University Press of Hawai'i.
*  Lori Philipps, 2004, *[https://web.archive.org/web/20210119092836/https://www.prel.org/wp-content/uploads/2014/06/island_alphabet_book_kosraen.pdf Kosraean Alphabet Book]*, Honolulu, Pacific Resources for Education and Learning.
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Satawalés

Lo **satawalés** es una lenga oceaniana parlada als Estats federats de Micronesia. 

## Localizacion
Lo satawalés es parlat dins l'illa de Satawal, situadas dins las Illas Carolinas e que fa partida de l'Estat de Yap, un dels membres dels Estats federats de Micronesia. Una comunitat de satawaleses viu sus l'illa de Yap, e de grops mens importants se tròban a Saipan, dins las Illas Marshall e tamben als Estats Units, l'anciana poissança tutelària.

## Classificacion
Lo satawalés es una de las lengas trukicas, una cadena dialectala restacada a las lengas micronesianas, un grop de las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.

## Escritura
L'alfabet satawalés es:

a, ae, ch, e, eo, f, g, i, iu, k, m, mw, ng, n, oa, o, p, pw, rh, r, s, t, u, w, y

## Referéncias

## Fonts
*  Kevin M. Roddy, 2007, *A Sketch Grammar of Satawalese, the Language of Satawal Island, Yap State, Micronesia*, tèsa, University of Hawai'i.
*  Lori Philipps, 2005, *[https://web.archive.org/web/20210119074202/https://www.prel.org/wp-content/uploads/2014/06/island_alphabet_book_satawalese.pdf Satawalés Alphabet Book]*, Honolulu, Pacific Resources for Education and Learning.
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Pingelapés

Lo **pingelapés** es una lenga oceaniana parlada als Estats federats de Micronesia. 

## Localizacion
Lo pingelapés es parlat dins l'illa de Pingelap, un atòl situat al sud-èst de Pohnpei, dins las Illas Carolinas e que fa partida de l'Estat de Pohnpei, un dels membres dels Estats federats de Micronesia. La màger part dels pingelapeses viu d'ara enlà sus l'illa de Pohnpei.

## Classificacion
Lo pingelapés es una de las lengas ponapeïcas, un grops de lengas restacadas a las lengas micronesianas, un grop de las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.

## Escritura
L'alfabet pingelapés es:

a, ae, e, i, o, oa, u, h, k, l, m, mw, n, ng, p, pw, r, s, d, w

## Referéncias

## Fonts
*  Ryoko Hattori, Billie-Jean Manuel, 2005, *[https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/handle/10125/10600/LT36.pdf;sequence=2 Pingelapese Alphabet Book]*, Language Documentation Center, University of Hawai'i.
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Pohnpei

**Pohnpei** (o ancianament, Ponape, Ascension) es una illa de Micronesia e un dels 4 Estats federats de Micronesia. La capitala n'es Kolonia. 

## Geografia
Pohnpei es situada dins las Illas Senyavin, un archipèla situat dins las illas Carolinas. Es constituït de Pohnpei e de dos atòls pichons, Ant e Pakin.

L'estat de Pohnpei, compren dins son territòri qualques atòls mai alunhats, Pingelap, Mokil, Ngatik, Nukuoro, Oroluk, e Kapingamarangi.   

## Demografia
L'illa còmpta dos centres urbans importants, Kolonia, la capitala del estat de Pohnpei e Palikir, aquèla dels estas federats de Micronesia. 

La lenga de l'illa es lo pohnpeian, una lenga oceaniana que fa partida de las lengas micronesianas. L'anglés es vengut una lenga d'usança a Pohnpei, que lo territòri foguèt american de 1947 a 1986.

## Istòria
L'illa foguèt descobèrta per los navegadors espanhòls al sègle XVI. Amb sa desfacha en 1898, dins la guèrra de las Filipinas, Espanha vendèt Pohnpei a Alemanha. Après la primièra guèrra mondiala, l'illa passèt dins las mans de Japon, jos mandat internacional. La segonda guèrra mondiala veguèt la fin de l'empèri colonial alemand en Pacific. Pohnpei foguèt integrat dins los territòris jos tutèla americana. En 1986, venguèt, un dels quatre estats dels Estats federats de Micronesia.
Puluwatés

Lo **puluwatés** es una lenga oceaniana parlada als Estats federats de Micronesia. 

## Localizacion
Lo puluwatés es parlat dins los atòls de Puluwat, Pulap e Pulusuk, administrativament restacadas a l'Estat de Chuuk. Las illas fan partida de las Illas Carolinas.

## Classificacion
Lo puluwatés es una de las lengas trukicas, una cadena dialectala de las lengas micronesianas. Aquestas son un grop de las lengas oceanianas, que fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.

## Referéncias

## Fonts
*  John Lynch, 2002, *Puluwatese*, dins The Oceanic Languages, p. 804-814, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Linha BMT Canarsie

La **linha BMT Canarsie** es una linha (al sens de tròç del malhum) al còp sosterranha e aeriana del mètro de Nòva York que servís los arrondiments de Manhattan e de Brooklyn. Es eissida de l'ancian malhum de la Brooklyn-Manhattan Transit Corporation (BMT) tot coma las linhas *[[Linha BMT Broadway|Broadway]]* e *[[Linha BMT Nassau Street|Nassau Street]]*. Tira son nom del fach que son terminus es situat dins lo quartièr de Canarsie a Brooklyn.

Presenta en mai la particularitat (amb l'IRT Flushing e l'IND Crosstown) d'èsser utilizada per una sola dessèrta : los mètros **[[Linha L del mètro de Nòva York|L]]**.

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Mètro de Nòva York
* Linha L del mètro de Nòva York
* Linhas del mètro de Nòva York
Chuukés

Lo **chuukés** (o, ancianament, trukés) es una lenga oceaniana parlada als Estats federats de Micronesia. 

## Localizacion
Lo chuukés es parlat dins l'illa de Chuuk e dins las Illas Hall, situadas dins las Illas Carolinas.

## Classificacion
Lo chuukés es una de las lengas trukicas-ponapeïcas, restacadas a las lengas micronesianas, un grop de las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.

## Escritura
L'alfabet chukés es:

a, á, e, é, i, o, ó, u, ú, f, s, k, m, mw, n, ng, p, pw, r, ch, t, w, y

## Referéncias

## Fonts
*  Ward H. Goodenough, Hiroshi Sugita, 1990, *Trukese-English Dictionary Pwpwuken Tettenin Fóós: Chuuk-Ingenes*, Filadèlfia, The American Philosophical Society.
*  Lori Philipps, 2004, *[https://web.archive.org/web/20210119085625/https://www.prel.org/wp-content/uploads/2014/06/island_alphabet_book_chuukese.pdf Chuukese Alphabet Book]*, Honolulu, Pacific Resources for Education and Learning.
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Canton de Tornon d'Agenés

Lo **canton de Tornon d'Agenés** es una anciana division administrativa d'Agenés, situada dins l'arrondiment de Vilanuèva d'Òut, lo departament d'Òut e Garona e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. Las 10 comunas son dempuèi 2015 dins lo canton de *Le Fumelois* (en francés), burèu centralizator a Fumèl. Son tanben dins la Comunautat de comunas de Fumèl Val d'Òut. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian.

## Composicion

## Istòria
Lo canton se creèt pendent la Revolucion . La comuna de Tornon e lo canton de Tornon avián lo meteis perimètre a la Revolucion ; aquela situacion durèt d'aquí a 1837.

## Nòtas
Carolinian

Lo **carolinian** (o carolinian de Saipan) es una lenga oceaniana parlada a las Illas Mariannas del Nòrd. 

## Localizacion
Lo carolinian es parlat dins l'illa de Saipan que fa partida de las Illas Mariannas.

Coma lo nom lo ditz, la lenga es originària de las Illas Carolinas. Vèrs 1815, d'abitants de Satawal e sens dobte de Puluwat e Wolaei migrèron a Saipan. Segon Ellis (2012) los migrants venguèron de divèrses atòls, que la lenga caroliniana es pròcha del satawalés, mas tamben del puluwatés e del woleaian.

La lenga es tamben parlada sus d'illas pichonas al nòrd de Saipan, subretot a Anatahan, Pagan e Aghrigan. Uèi, una diaspòra existís amb de Carolinian de Saipan que vivon a Guam, Hawaii e los Estats Units continentals.

## Classificacion
Lo carolinian es una de las lengas trukicas, una cadena dialectala de las lengas micronesianas. Aquestas son un grop de las lengas oceanianas, que fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.

## Referéncias

## Fonts
*  James S.Ellis 2012, *[https://web.archive.org/web/20190412072712/http://www.ling.hawaii.edu/graduate/Dissertations/JimEllisFinal.pdf Saipan Carolinian, one Chuukic language blended from many]* tèsa, University of Hawai‘i at Mānoa. 
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Linha 7 del mètro de Nòva York

La **7 Flushing Local** e la **7 Flushing Express** son una linha (al sens de dessèrtas) del mètro de Nòva York. Dempuèi 1979, sa color es lo violet essent donat que circula sus l'anciana IRT Flushing sus l'ensemble de son traçat a Manhattan. Religa lo quartièr de Flushing dins l'arrondiment de Queens, a l'Hudson Yards dins l'arrondiment de Manhattan.

## Traçat e estacions

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Mètro de Nòva York
* Linha IRT Flushing
* Linhas del mètro de Nòva York
Pohnpeian

Lo **pohnpeian** es una lenga oceaniana parlada als Estats federats de Micronesia. 

## Localizacion
Lo pohnpeian es parlat dins l'illa de Pohnpei, dins las Illas Carolinas. L'Estat de Pohnpei es un dels membres dels Estats federats de Micronesia. 

## Classificacion
Lo pohnpeian es una de las lengas ponapeïcas, un grops de lengas restacadas a las lengas micronesianas, un grop de las lengas oceanianas. Aquestas fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana. Las autras lengas ponapeïcas son lo pingelapés, lo mokilés e lo ngatikés.

## Escritura
L'alfabet pohnpeian es:

a, e, i, o, oa, u, h, k, l, m, mw, n, ng, p, pw, r, s, d, t, w

## Referéncias

## Fonts
*  Kenneth L. Rehg, Damian C. Sohl, 1979, *Ponapean-English Dictionary*, Pali Language Texts: Micronesia, Honolulu, University Press of Hawai'i.
*  Lori Philipps, 2004, *[https://web.archive.org/web/20210119090826/https://www.prel.org/wp-content/uploads/2014/06/island_alphabet_book_pohnpeian.pdf Pohnpeian Alphabet Book]*, Honolulu, Pacific Resources for Education and Learning.
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Chamorro

Lo **chamorro** es una lenga malaiopolinesiana parlada als Guam e a a las Illas Mariannas del Nòrd. 

## Localizacion
Lo palauan es parlat dins l'illa de Guam e tamben dins aquelas de Saipan e Rota, dins las Illas Mariannas del Nòrd.  

## Classificacion
Lo chamorro es dins lo vesinatge de las lengas micronesianas, que son de las lengas oceanianas. Pasmens aparten pas a aquel grop. Fa partida de la branca malaiopolinesiana occidentala de la familha austronesiana. Es pas directament aparentat a d'autras lengas e constituís un grop dins l'ensem malaiopolinesian occidental. Una autra lenga, lo palauan, parlada a Palau es dins la situacion meteissa.

## Escritura
L'alfabet chamorro es:

’, a, å, b, ch, d, e, f, g, h, i, k, l, m, n, ñ, ng, o, p, r, s, t, u, y

## Referéncias

## Fonts
*  Donald M. Topping, 1980, *Spoken Chamorro*, Pali Language Texts: Micronesia, Honolulu, University Press of Hawai'i.
*  Lori Philipps, 2004, *[https://web.archive.org/web/20210119074637/https://www.prel.org/wp-content/uploads/2014/06/island_alphabet_book_chamorro.pdf Chamorro Alphabet Book]*, Honolulu, Pacific Resources for Education and Learning.
*  Alexander Adelaar, 2005, *The Austronesian Languages of Asia and Madagascar: A Historical Perspective*, The Austronesian Languages of Asia and Madagascar, p. 1-42, Routledge Language Family Series, Londres, Routledge.
Quinçainas

**Quinçainas**  (en francés *Quinssaines*) es una comuna occitana de Borbonés situada dins lo departament d’Alèir e la region francesa d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.

## Geografia

### Comunas vesinas

    400px|left|Distanças e posicion relativa
    



## Istòria
Quinçanas (probablament...) de *Villa de Quintianis* (s. XII).

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben

## Liams extèrnes

## Nòtas
Talpa aquitania

La **taupa d'Aquitània** (***Talpa aquitania***) es un mamifèr escavaire de la familha dei *[[Talpidae]]* que viu dins lei regions occidentalas d'Occitània e dins lo nòrd de la Peninsula Iberica. Fòrça similara a la taupa d'Euròpa (*[[Talpa europaea]]*), es un animau descrich en 2017 e encara mau conegut. A respècte deis autrei taupas presentas dins aquelei regions, presenta de trachs caracteristics au nivèu deis uelhs (parpèlas fusionadas, uelhs cubèrts d'una membrana) e a una talha pus importanta amb un còrs de 142 a 156 mm per un pes de 72 a 106 g.

En causa de sa descubèrta recenta, l'estatut de conservacion de la taupa d'Aquitània es desconegut.

## Liames intèrnes

* Taupa.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Violaine Nicolas, Jessica Martínez-Vargas e Jean-Pierre Hugot, *« Talpa aquitania sp. nov. (Talpidae, Soricomorpha), a new mole species from SW France and N Spain »*, Mammalia, Walter de Gruyter, vol. 81, n°6,‎ 2017, pp. 641–642.

## Nòtas e referéncias
Talpa caeca

La **taupa bòrnia** (***Talpa caeca***) es un mamifèr escavaire de la familha dei *[[Talpidae]]* que viu principalament dins la Peninsula Italica e dins lei Balcans. Es present en Occitània dins lei regions aupencas. Es un animau insectivòr que pòu agantar una longor de 13 cm. A respècte deis autrei espècias de taupas europèas, a un trach caracteristic qu'es la preséncia d'uelhs cubèrts per una membrana de pèu.

## Liames intèrnes

* Taupa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tanapag (lenga)

Lo **tanapag** (o carolinian de Saipan del nòrd) es una lenga oceaniana parlada a las Illas Mariannas del Nòrd. 

## Localizacion
Lo tanapag es parlat dins lo vilatge de meteis nom situat dins lo nòrd de l'illa de Saipan, dins las Illas Mariannas. La lenga es menaçada.
.

Los abitants de Tanapag son originaris de l'atòl de Namonuito, menats dins l'illa de Tinian, dins las Mariannas en 1869, per i trabalhar. Après 1875, partegèron per Saipan e s'establiguèron a Tanapag.

## Classificacion
Coma lo carolinian de Saipan, lo tanapag es una de las lengas trukicas, una cadena dialectala de las lengas micronesianas. Aquestas son un grop de las lengas oceanianas, que fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana.

## Referéncias

## Fonts
*  James S.Ellis 2012, *[https://web.archive.org/web/20190412072712/http://www.ling.hawaii.edu/graduate/Dissertations/JimEllisFinal.pdf Saipan Carolinian, one Chuukic language blended from many]* tèsa, University of Hawai‘i at Mānoa. 
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
Mantella aurantiaca

***Mantella aurantiaca*** es una espècia de granolha de la familha dei *[[Mantellidae]]*. Endemica de l'illa de Madagascar, viu dins la region de la vila d'Andasibe. Es una granolha pichona que mesura generalament de 19 a 24 mm de longor. Pasmens, certanei femèlas pòdon agantar 31 mm. Es de color roge aranjat e, de còps, sa pèu es pron fina per permetre d'observar dirèctament d'organs. En lo jovenet, la coloracion es verd oliva amb de tacas sornas sus l'esquina. Son mòde de vida es principalament terrèstre e forestier. Es un animau insectivòr qu'a un regime generalista. Migra vèrs de zònas umidas per la reproduccion qu'a luòc entre octòbre e febrier. La ponduda comprèn de 50 a 200 uòus que son fecondats d'un biais extèrne.

Presenta sus un territòri fòrça reduch, *Mantella aurantiaca* es una espècia en perilh d'extincion en causa de la pression demografica e de la pollucion. De mai, entre 1980 e 2000, foguèt fòrça victima dau comèrci internacionau d'animaus exotics en causa de sa color e de sa raretat.

## Liames intèrnes

* Endemisme.
* Granolha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Dendrobates tinctorius

***Dendrobates tinctorius*** es una espècia de granolha de la familha dei *[[Dendrobatidae]]*. Viu dins lei seuvas umidas de Guaiana, de Surinam, de Guyana e dei regions vesinas situadas en Brasil. Lei mascles mesuran entre 40 e 50 mm e lei femèlas pòdon agantar 60 mm. Tèn una coloracion variabla formada de colors vivas qu'indican la preséncia de toxinas. Es un animau insectivòr que manja principalament d'artropòdes (formigas, acarids...) e que viu generalament a proximitat dei corrents d'aiga. Pasmens, pòu egalament s'observar dins d'aubres fins a 5 m d'autor. 

## Liames intèrnes

* *[[Dendrobatidae]]*.
* Granolha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Yapés

Lo **yapés** es una lenga oceaniana parlada als Estats federats de Micronesia. 

## Localizacion
Lo yapés es parlat dins l'illa de Yap, dins las Illas Carolinas. L'Estat de Yap es un dels membres dels Estats federats de Micronesia. 

## Classificacion
Tot ben que parlat en Micronesian, lo yapés aparten pas a las a las lengas micronesianas, un grop de las lengas oceanianas. Constituís un grop autonòm al sen del oceanian. Aquest fan partida de la branca malaiopolinesiana de la familha austronesiana. 

## Escritura
L'alfabet yapés es:

a, aa, ä, ae, b, ch, d, e, ë, ea, ee, f, g, h, i, ii, j, k, k’, l, l’, m, m’, n, n’, ng, ng’, o, ö, oe, oo, p, p’, q, r, s, t, t’, th, th’, u, uu, w, w’, y, y’

## Referéncias

## Fonts
*  John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, *The Oceanic Languages*, Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press.
*  Lori Philipps, 2005, *[https://web.archive.org/web/20210119093308/https://www.prel.org/wp-content/uploads/2014/06/island_alphabet_book_yapese.pdf Yapese Alphabet Book]*, Honolulu, Pacific Resources for Education and Learning.
Canton de Vilanuèva d'Òut-Nòrd

Lo **Canton de Vilanuèva d'Òut-Nòrd**  es una anciana division administrativa d'Agenés, situada dins l'arrondiment de Vilanuèva d'Òut, lo departament d'Òut e Garona e la region d'Aquitània, adara de Novèla Aquitània. Compreniá una partida de la comuna de Vilanuèva d'Òut (capluèc) e una autra comuna, Lo Ledat. Vilanuèva es despartit dempuèi 2015 en Canton de Vilanuèva d'Òut-1 e Canton de Vilanuèva d'Òut-2; Lo Ledat es dins lo canton de Vilanuèva d'Òut-1. Las doás comunas son tanben dins la CA del Grand Vilanovés. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian.

## Composicion

## Istòria
En 1973, despartiguèron lo canton de Vilanuèva d'Òut en Canton de Vilanuèva d'Òut-Nòrd e Canton de Vilanuèva d'Òut-Sud .
## Nòtas
Aaptosyax grypus

***Aaptosyax grypus***, unic representant del genre ***Aaptosyax*** (monotipic) es una espècia de peis apertenent a la familhae dels Cyprinidae.

## Descripcion
L'espècia pòt mesurar fins a  e pesar fins a .

## Reparticion
*Aaptosyax grypus* viu unicament dins lo cors mejan de Mekong, al nòrd de Cambòtja, en Laos e en Tailàndia.

## Menaças
L'espècia, fòrça menaçada, es classada en perilh critic d'extincion per l'UICN, en rason d'un demesiment de 90 % de sos efectius.

## Nòtas e referéncias


## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Acioa dichotoma

***Acioa dichotoma*** es un arbre de Nigèria apartenent a la familha dels Chrysobalanaceae

## Descripcion

## Reparticion
L'arbre es endemic de la region d'Eket en Nigèria, dins los bòsques de plana. L'espècia es saique desapareguda del fach de la destruccion de l'abitat per l'expleitacion petrolièra.

## Referéncias
*
Comunautat d'aglomeracion del Grand Vilanovés

La **Comunautat d'aglomeracion del Grand Vilanovés**  es un establiment public de cooperacion intercomunala (E.P.C.I.) de la Republica Francesa. Es situada dins lo departament d'Òut e Garona e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània. Son còdi SIREN es 200023307.

Ficha Banatic : https://web.archive.org/web/20200629225354/https://www.banatic.interieur.gouv.fr/V5/recherche-de-groupements/fiche-raison-sociale.php?siren=200023307.

Ficha INSEE : https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200023307.

## Istòria
La comunautat se creèt en 1999 coma *Comunautat de comunas del Vilanovés*. Passèt en 2009 de 10 a 16 comunas per fusion ambe la comunautat de comunas del *Roquentin* (La Ròca Timbaut), fòra de Sauvanhàs que partiguèt per la Comunautat d'aglomeracion d'Agen e cambièt de nom en venent *Comunautat de comunas del Grand Vilanovés* (CCGV) lo 1èr de genièr 2010. Al començament de 2011, autras doás comunas s'i associèron, ambe la perspectiva de venir un còp comunautat d'aglomeracion  (cal 50 000 abitants), çò que l'arribada d'Autafaja lo 1èr de genièr 2012 permetèt. La Comunautat d'aglomeracion del Grand Vilanovés es la tresena comunautat d'aglomeracion d'Òut e Garona e pòt ganhar de competéncias novèlas : transpòrts urbans, politica de la vila, lòtjament e abitat.

Se remarca que i a jamai agut de Comunautat de comunas del canton de Senta Liurada. Aquò's aquò, probable, qu'explica que Vilanuèva a pas la residéncia, fixada a Cassanuèlh, en terrenh neutre e pas luènh de Senta Liurada.

## Composicion
Entre parentèsis, l'intercomunalitat en 2008.
* Alés e Casanuèva (CC del Vilanovés)
* Autafaja (CC del canton de Pena d'Agenés)
* Biàs (CC del Vilanovés)
* **[[Cassanuèlh]]**, residéncia   (CC del Vilanovés)
* Cassinhàs (CC del Roquentin)
* Lo Castelar (CC del Roquentin)
* La Crotz Blanca (CC del Roquentin)
* Domairac (CC del Vilanovés)
* Fontgrava (CC d'Òut e Tolzac)
* Lo Ledat (CC del Vilanovés)
* Montvalent (CC del Roquentin)
* Pujòls (CC del Vilanovés)
* La Ròca Timbaut (CC del Roquentin)
* Senta Colomba de Vilanuèva (CC del Vilanovés)
* Senta Liurada (CC del Vilanovés)
* Sent Antòni de Ficalbà (CC del Vilanovés)
* Sent Estèfe de Falguièras (CC d'Òut e Tolzac)
* Sent Robèrt (CC del Roquentin)
* Vilanuèva d'Òut (CC del Vilanovés)
## Veire tanben

*Gropaments de comunas d'Òut e Garona
*Arrondiments d'Òut e Garona
*Comunas d'Òut e Garona

## Nòtas