open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
28 d'octobre

## Eveniments
* 2007 - Cristina Fernández de Kirchner elegida presidenta de la Republica d'Argentina.

## Naissenças
* 1469 - Erasme, *Desiderius Erasmus Roterodamus*, filosòf, escrivan e teologian neerlandés (m. 1536)
* 1784 - José Tadeo Monagas, president de Veneçuèla (m. 1868)
* 1812 - Cirilo Villaverde, escrivan cuban (m. 1894)
* 1860 - Jigoro Kano, creator del judo (m. 1938)
* 1866 - Ramón María del Valle-Inclán, poèta e escrivan espanhòl (m. 1936)
* 1873 - Loís Gròs, òme politic e resistent occitan (m. 1963)
* 1881 - Stefan Zweig, escrivan austrian (m. 1942)
* 1885 - Per Albin Hansson, primièr ministre de Suècia (m. 1946)
* 1903 - Evelyn Waugh, escrivan anglés (m. 1966)
* 1908 - Arturo Frondizi, president d’Argentina (m. 1995)
* 1909 - Francis Bacon, pintre britanic (m. 1992)
* 1911 - Juan Guzmán,  fotojornalista mexicanoalemand (m. 1982)
* 1914 - Jonas Salk, mètge e scientific american (m. 1995)
* 1914 - Richard Laurence Millington Synge, bioquimista american, Prèmi Nobel (m. 1994)
* 1932 - Spyros Kyprianou, president de Chipre (m. 2002)
* 1933 - Garrincha, fotbolaire brasilièr (m. 1983)
* 1955 - Bill Gates, informatician american, fondator de *Microsoft*
* 1956 - Mahmoud Ahmadinejad, president d'Iran
* 1957 - Panakh Huseynov, primièr ministre d'Azerbaijan
* 1963 - Eros Ramazzotti, cantaire pop italian
* 1966 - Andy Richter, actor american
* 1967 - Julia Roberts, actritz americana
* 1980 - Agnes Obel, cantaira danesa
* 1987 - Frank Ocean, compositor e cantaire american
* 1989 - Camille Muffat, nadaira occitana

## Decèsses
* 1704 - John Locke, filosòf anglés (n. 1632)
* 1929 - Bernhard von Bülow, cancelièr alemand (n. 1849)
* 1959 - Camilo Cienfuegos, revolucionaire cuban (n. 1932)
* 1999 - Rafael Alberti, poèta espanhòl (n. 1902)
* 2000 - Lída Baarová, actritz chèca (n. 1914)
* 2005 - Richard Errett Smalley, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1943)
* 2010 - Jonathan Motzfeldt, primièr ministre de Groenlàndia (n. 1938)
* 2013 - Tadeusz Mazowiecki, primièr ministre de Polonha (n. 1927)

----
Veire tanben :
* 27 d'octobre | 29 d'octobre
* genièr | febrièr | març | abril | mai | junh | julhet | agost | setembre | octobre | novembre | decembre
* Calendièr d'eveniments (los 366 jorns de l'an).
27 d'octobre

## Eveniments
* 1807 - Se signa en lo Castèl de Fontainebleau, França lo Tractat de Fontainebleau de 1807 dintratz Carles IV d'Espanha e Napoleon Bonaparte que se repartisson per el lo Reialme de Portugal.
* 1979 - independéncia de Sant Vincenç e las Grenadinas.
* 1991 - independéncia de Turcmenistan.
* 2002 - En Brasil, Luiz Inácio Lula da Silva es escuelhut president pel primièr còp.

## Naissenças
* 1782 - Niccolò Paganini,  violinista italian (m. 1840)
* 1817 - Maximin Delòcha,  istorian e numismata occitan (m. 1900)
* 1844 - Klas Pontus Arnoldson, escrivan e pacifista suedés, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1916)
* 1858 - Theodore Roosevelt, president dels Estats Units d'America (m. 1919)
* 1863 - Loís Pastre, gramatician e escrivan occitan (m. 1927)
* 1892 - Graciliano Ramos, escrivan brasilièr (m. 1953)
* 1920 - Kocheril Raman Narayanan president d'Índia (m. 2005)
* 1922 - Ruby Dee, actritz, scenarista, poèta, jornalista e activista americana (m. 2014)
* 1924 - Alain Bombard, biològ francés (m. 2005)
* 1932 - Sylvia Plath, poetessa americana (m. 1963)
* 1945 - Luiz Inácio Lula da Silva, president de Brasil
* 1952 - Roberto Benigni, actor e realizator italian
* 1952 - Francis Fukuyama,  filosòf, economista e cercaire en sciéncias politicas estatsunian d'origina japonesa
* 1972 - Maria Mutola, atlèta moçambicana
* 1978 - Vanessa-Mae, violonista classica e pop vaduda a Singapor d'origina sinotailandesa e de nacionalitat britanica
* 1983 - Joel Jaile, corredor de montanha catalan
* 1987 - Kilian Jornet, esquiaire de montanha e corredor de montanha catalan

## Decèsses
* 1605 - Akbar, sobeiran mongòl (n. 1542)
* 1688 - Joan Dojat, avocat e professor occitan de drech canon (n. 1609)
* 1912 - Xavier de Forviera,  eclesiastic, filosòf, lingüista e escrivan occitan (n. 1853)
* 1968 - Lise Meitner, fisician austriac (n. 1878)
* 1973 - Otilio Ulate Blanco, president de Còsta Rica (n. 1891)
* 1980 - John Hasbrouck van Vleck, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1899)
* 1990 - Ugo Tognazzi, actor italian (n. 1927)
* 1990 - Jacques Demy, realizator francés (n. 1931)
* 2000 - Walter Berry, baritòn austriac (n. 1929)
* 2006 - Ghulam Ishaq Khan, president de Paquistan (n. 1915)
* 2010 - Néstor Kirchner, president d'Argentina (n. 1950)
* 2012 - Terry Callier, guitarrista, cantaire e cantautor d'estil jazz, soul e folk american (n. 1945)
* 2013 - Lou Reed,  cantaire, compositor e fotograf american (n. 1942)

----
Vejatz tanben:
* 26 d'octobre | 28 d'octobre
* genièr | febrièr | març | abril | mai | junh | julhet | agost | setembre | octobre | novembre | decembre
* Calendièr d'eveniments (los 366 jorns de l'an).
30 d'octobre

## Eveniments

* 1922 - Benito Mussolini deven primièr ministre d'Itàlia.

## Naissenças
* 1451 - (possible jorn) Cristòl Colomb, navigador, mercant e vicerei de las Índias (m. 1506)
* 1735 - John Adams, president dels Estats Units
* 1821 - Fyodor Dostoyevski, escrivan rus (m. 1881)
* 1839 - Alfred Sisley, pintor francés (m. 1899)
* 1871 - Paul Valéry, poèta e filosòf francés (m. 1945)
* 1873 - Francisco Ignacio Madero, president de Mexic (m. 1913)
* 1885 - Ezra Pound, poèta american (m. 1972)
* 1895 - Gerhard Johannes Paul Domagk, bacteriologista alemand, Prèmi Nobel (recusat) (m. 1964)
* 1895 - Dickinson W. Richards, mètge e fisiologista american, Prèmi Nobel (m.1973)
* 1900 - Ragnar Granit, neuroscientific finés-suedés, Prèmi Nobel (m. 1991)
* 1928 - Daniel Nathans, microbiologista american, Prèmi Nobel (m. 1999)
* 1939 - Leland Harrison Hartwell, biològ american, Prèmi Nobel
* 1941 - Theodor Wolfgang Hänsch, fisician alemand, Prèmi Nobel
* 1960 – Diego Armando Maradona, fotbolaire argentin
* 1981 - Ivanka Trump, modèl americana

## Decèsses
* 1626 - Willebrord Snell, astronòm e matematician (n. 1580)
* 1809 - William Cavendish-Bentinck, primièr ministre del Reialme Unit (n. 1738)
* 1893 - John Joseph Caldwell Abbott, primièr ministre de Canadà (n. 1821)
* 1910 - Henri Dunant, Prèmi Nobel de la Patz soís, fondator de la Crotz Roja (n. 1828)
* 1915 - Charles Tupper, primièr ministre de Canadà (n. 1821)
* 1957 - José Patricio Guggiari, president de Paraguai (n. 1884)
* 1961 - Luigi Einaudi, president d'Itàlia (n. 1874)
* 1975 - Gustav Ludwig Hertz, fisician alemand, Prèmi Nobel (n. 1887)
* 2006 - Clifford Geertz, antropològ american (n. 1926)
* 2009 - Claude Lévi-Strauss, antropològ francés (n. 1908)

----
Vejatz tanben :
* 29 d'octobre | 31 d'octobre
* genièr | febrièr | març | abril | mai | junh | julhet | agost | setembre | octobre | novembre | decembre
* Calendièr d'eveniments (los 366 jorns de l'an).
31 d'octobre

## Eveniments

## Naissenças
* 1345 - Rei Ferrand I de Portugal (m. 1383)
* 1391 - Rei Duarte I de Portugal (m. 1438)
* 1790 - Francisco Javier de Istúriz, primièr ministre d'Espanha (m. 1871)
* 1795 - John Keats, poèta britanic (m. 1825)
* 1831 - Paolo Mantegazza, antropològ, fisiologista, escrivan e politician italian (m. 1910)
* 1835 - Adolf von Baeyer, quimista alemand, Prèmi Nobel (m. 1917)
* 1856 - Carlos Antonio Mendoza, president de Panamà (m. 1916)
* 1876 - Natalie Clifford Barney, escrivana e poetessa americana (m. 1972)
* 1880 - Arthur Wellin, cineasta alemand (m. possiblement 1941)
* 1887 - Chiang Kai-shek, president de la Republica de China (m. 1975)
* 1895 - Fanfòna Guillierme,  manadièra occitana (m. 1989)
* 1902 - Carlos Drummond de Andrade, poèta brasilièr (m. 1987)
* 1922 - Norodom Sihanouk, rei de Cambòtja (m. 2012)
* 1925 - John Pople, quimista anglés, Prèmi Nobel (m. 2004)
* 1929 - Bud Spencer, actor italian
* 1947 - Herman Van Rompuy, primièr ministre de Belgica
* 1959 - François Lamy, politician francés
* 1961 - Peter Robert Jackson, realizator neozelandés
* 1963 - Dunga, fotbolaire e director d'esquipa de futbòl brasilièr
* 1973 - Beverly Lynne, actritz americana
* 1990 - J.I.D, cantaire de rap american

## Decèsses
* 1929 - António José de Almeida, president de Portugal (n. 1866)
* 1936 - Ignacy Daszyński, primièr ministre de Polonha (n. 1866)
* 1946 - Wincenty Witos, primièr ministre de Polonha (n. 1874)
* 1955 - Albèrt Dauzat, lingüista occitan (n. 1877)
* 1968 - Joan Fèlix, politician occitan (n. 1885)
* 1984 - Indira Gandhi, primièr ministre d'Índia, (n. 1917)
* 1986 - Robert Sanderson Mulliken, fisician e quimista american, Prèmi Nobel (n. 1896)
* 1993 - Federico Fellini, realizator italian (n. 1920)
* 1993 - River Phoenix, actor american (n. 1970)
* 2002 - Mihail Stasinopoulos, president de Grècia (n. 1903)
* 2006 - Pieter Willem Botha, primièr ministre de Sudafrica (n. 1916)
* 2011 - Ali Saïbou, president di Nigèr (n. 1940)

----
Vejatz tanben:
* 30 d'octobre | 1 de novembre
* genièr | febrièr | març | abril | mai | junh | julhet | agost | setembre | octobre | novembre | decembre
* Calendièr d'eveniments (los 366 jorns de l'an).
Odocoileinae

Eukaryota > Metazoa > Chordata > Craniata > Vertebrata > Euteleostomi > Mammalia > Eutheria > Cetartiodactyla > Ruminantia > Pecora > Cervoidea > Cervidae > Odocoileinae
----
*Alces
*Capreolus
*Mazama
*Odocoileus
*Ozotoceros
*Pudu
*Rangifer
Alces alces

***Alces alces***, tanben conegut jol nom d**'alces** o **orinhal** en America del Nòrd es una espècia de mamifèrs de la familha dels *[[Cervidae]]*. Son d'animals bèls que pòdon aténher 2 mètres de naut al nivèl de las omoplatas e pesar entrò 700kg. Los mascles se distinguisson per de banas en forma de palmas.
Abitan tipicament los bòsques boreals e las regions de clima subartic de l'emisfèri nòrd.
Son regim alimentari consistís a l'encòp en plantas terrèstras e aquaticas. Lo predator pus comun de l'orinhal es lo lop gris amb los orses e los umans. A la diferéncia d'autras espècias de cervids, son solitaris e forman pas de manadas. E mai que generalament sedentari e lent, l'orinhal se pòt desplaçar rapidament e venir agressiu s'es  destorbat. La sason de la reproducion es l'auton ont i pòt i aver de combats energetics per las femes.

## Lista de las sosespècias
Segon  :
* sosespècia *Alces alces alces* (Linnaeus, 1758)
* sosespècia *Alces alces caucasicus* Vereshchagin, 1955

Segon  :
* sosespècia *Alces alces alces*
* sosespècia *Alces alces caucasicus*

Segon  :
* sosespècia *Alces alces alces*
* sosespècia *Alces alces cameloides*
* sosespècia *Alces alces gigas*
* sosespècia *Alces alces pfitzmayeri*
* sosespècia *Alces alces shirasi*

## Nòtas e referéncias

## Ligams extèrnes

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
26 d'octobre

## Eveniments

## Naissenças
* 1685 - Domenico Scarlatti, compositor italian (m. 1757)
* 1869 - Washington Luís Pereira de Sousa, president de Brasil (m. 1957)
* 1818 - Louis Buffet, primièr ministre de França (m. 1898)
* 1859 - Joan Castanha, escrivan occitan (m. 1938)
* 1873 - Thorvald Stauning, primièr ministre de Danemarc (m. 1942)
* 1886 - Charles Bedaux, milionaire francés-american (m. 1944)
* 1907 - Víctor Paz Estenssoro, president de Bolívia (m. 2001)
* 1911 - Mahalia Jackson, cantaira americana (m. 1972)
* 1916 - François Mitterrand, president de França (m. 1996)
* 1919 - Muhammad Reza Pahlavi, shah d'Iran (m. 1980)
* 1942 - Milton Nascimento, cantaire brasilièr
* 1942 - Bob Hoskins, actor britanic (m. 2014)
* 1947 - Hillary Rodham Clinton, politician americana
* 1952 - Lars Peter Hansen, economista american, Prèmi Nobel
* 1955 - Laura Mintegi, escrivana e professora basca
* 1959 - Evo Morales, president de Bolívia
* 1965 - Aaron Kwok, actor e cantaire chinés
* 1971 - Anthony Rapp, actor american

## Decèsses
* 996 - Uc Capet, rei dels francs (n. c. 940)
* 1890 - Carlo Collodi, escrivan italian (n. 1826)
* 1909 - Hirobumi Ito, primièr ministre de Japon (n. 1841)
* 1957 - Gerty Cori, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1896)
* 1972 - Igor Sikorsky, inventor rus (n. 1889)
* 1979 - Park Chung-hee, president de la Corèa del Sud (n. 1917)
* 1989 - Charles J. Pedersen, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1904)
* 2007 - Arthur Kornberg, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1918)

----
Vejatz tanben:
* 25 d'octobre | 27 d'octobre
* genièr | febrièr | març | abril | mai | junh | julhet | agost | setembre | octobre | novembre | decembre
* Calendièr d'eveniments (los 366 jorns de l'an).
29 d'octobre

## Eveniments
* 1863 - En Genèva, Soïssa, es creada la Crotz Roja Internacionala.
* 1888 - Se signa la Convencion de Constantinòble, que garantís la liura circulacion pel Canal de Suèz pendent periòdes de guèrra e de patz.
* 1941 - En Lituània mai de 10.000 jusieus son executats a Kaunas (Lituània) pels soldats nazis alemands.

## Naissenças
* 1837 - Abraham Kuyper, primièr ministre dels Païses Basses (m. 1920)
* 1879 - Franz von Papen, cancelièr d'Alemanha (m. 1969)
* 1882 - Jean Giraudoux, escrivan e politician francés (m. 1944)
* 1892 - Lola Anglada, escrivana e dessenhaira catalana (m. 1984)
* 1897 - Joseph Goebbels, lider del 3en Reich (m. 1945)
* 1920 - Baruj Benacerraf, mètge veneçoelan-american, Prèmi Nobel (m. 1920)
* 1929 - Yevgeny Primakov, primièr ministre de Russia
* 1938 - Ellen Johnson-Sirleaf, presidenta de Liberia
* 1947 - Richard Dreyfuss, actor american
* 1950 - Abdullah Gül, president e primièr ministre de Turquia
* 1958 - Stefan Dennis, actor Australian
* 1970 - Philip Cocu, fotbolaire neerlandés
* 1971 - Winona Ryder, actritz americana
* 1990 - Amarna Miller, actritz Espanhòla

## Decèsses
* 1911 - Joseph Pulitzer, editor american nascut en Ongria (n. 1847)
* 1918 - Justin Besson, escrivan occitan (n. 1845)
* 1950 - Rei Gustau V de Suècia (n. 1858)
* 1959 - Sisavang Vong, Rei de Laos (n. 1885)
* 1971 - Arne Tiselius, quimista suedés, (n. 1902)
* 1981 - Georges Brassens, cantaire francés (n. 1921)
* 2004 - Edward Oliver LeBlanc, primièr ministre de Dominica (n. 1923)

----
Vejatz tanben:
* 28 d'octobre | 30 d'octobre
* genièr | febrièr | març | abril | mai | junh | julhet | agost | setembre | octobre | novembre | decembre
* Calendièr d'eveniments (los 366 jorns de l'an).
Cosina

* **[[Cosina (espaci)]]**, luòc especialament equipat per la preparacion d'aliments.
* **[[Cosina (tecnica)]]**, art e tecnica de preparar los aliments per lor consumacion.
* **[[Cosina (aparèlh)]]**, aparèlh destinat a calfar e coire d'aliments.
* Culinària (art culinari)

* **[[Cosina (familha)]]**, membre de la familha.
Tençon

La **tençon** o **tenson** (*tenso* en occitan ancian) es un estil trobadorenc dins lo qual i a un debat entre dos trobadors.
La tematica es variada, pòt èsser amorosa o sus la manièra de far de poesia, etc. 

Dins la tençon seguenta, lo famós trobador Guiraut de Bornelh presenta al rei Amfons I un tèma qu'encara es actual e que podèm resumir atal: Es licit de comprar e vendre l'amor?

## Veire tanben
* Genres trobadorencs
Anchoiada

L**'anchoiada** es una especialitat caracteristica del litoral provençau. Pren son nom de son ingredient principal : l'anchòia (present tanben dins la tapenada), un peis plan apreciat long de las ribas de la Mediterranèa.

## Ingredients
* 200 g d'anchòies salades
* 2 cabeces d'alh
* 1 culherada de vinagre
* 15 cl d'òli d'oliva, pebre 

## Preparacion
Cau lauar es anchòies, esbrigalhar-les e bàter-les damb òli. Er alh, eth vinagre e eth pebre se méten après entà condimentar-lo e va ath gost de cadun. 

Era anchoiada pòt èster conservada facilament en tot ahíger-le òli.

## Vejatz tanben
* Tapenada
* Codina occitana
Lista dels genres trobadorencs

*Anuèg/Enuèg/E(i)nueg/Enuei - occitan ancian: *Enueg* (:en:Enuig)
*Arlabèca ? - occitan ancian: *Arlabeca* (:en:Arlabecca)
*Alba/Auba
:*Alba religiosa (:ca:Alba religiosa)
*Balada / balaresc
*Brèu-doble
*Cançon - occitan ancian: *Canso*
*Cançon de gèsta (veire la Cançon de Rotland)
*Cançon de crosada (veire la Canson de la Crosada) (:en:Crusade song)
*Cançon de tela
*C(h)arrós
*Cobla
:*Cobla esparsa (:en:Cobla esparsa)
*Comiat (:en:Maldit-comiat)
*Dança - occitan ancian: *Dansa* (:en:Dansa)
:*Danceta (òc ancian: *Danseta*) (veire :it:Dansa)
:*Desdança (òc ancian: *Desdansa*) (veire :it:Dansa)
*Descòrt
*Devinalh (:en:Devinalh)
*Ensenhament (:en:Ensenhamen)
*Escondit (:it:Escondig)
*Estampida
*Estribòt
*Gab - òc ancian: gap / gab
*Jalosesca - occitan ancian: *Gilosesca*
*Maldit (:en:Maldit-comiat)
*Ortolana
*Partiment o jòc partit
*Pastorèla
*Planh
*Plaser - occitan ancian: *Plazer* (:it:Plazer)
*Rason - occitan ancian: *Razo* (:en:Razo)
*Retroença
*Salut d'amor (:en:Salut d'amor)
*Serena
*Sestina o sextina (:en:Sestina)
*Sirventés
*Sòmi
*Sonet (d'origina italiana)
*Tençon - occitan ancian: *Tenso*
*Tornada (:it:Envoi)
*Tornejament (:en:Torneyamen "o certamen")
*Trobar braus (:it:Trobar braus)
*Trobar clus
*Trobar leu (:it:Trobar leu)
*Trobar prim (veire :it:Trobar braus)
*Trobar ric (:it:Trobar ric)
*Vergièra
*Vèrs
*Viandèla - occitan ancian: viadeira, viadeyra, viandela (:en:Viadera)
*Vida
*Virelai (:it:virelai)

## Referéncias

## Veire tanben
Informatica

Lo tèrme **informatica** (mot compausat d*'informacion* e *automatic*) designa la gestion automatizada de l'informacion per ordinator. Foguèt creat en 1962 per Philippe Dreyfus partent dels mots « informacion » e « automatica ».

* Per extension, designa tan lo material coma la concepcion e l'administracion de la partida immateriala d'un ordinator, los logicials.

* La lenga anglesa utiliza pas gaire aqueste concèpte, e destria puslèu :
** çò que pertòca lo foncionament dels ordinators e de lors programas (*computer science*),
** çò que pertòca la mesa en practica dels tractaments (*data processing*)
** l'evolucion de las tecnicas, e mai del material (*informacion technology*).

## Somari

# Istoric de l'informatica
# Apròchi foncional de l'informatica
# Apròchi organizacional de l'informatica
# Istòria de l'informatica
# Material informatic
# Logicial
# Creacion dels logicials
# Tractament de l'informacion
## Escambis de donadas : protocòls e nòrmas
## Estocatge de las donadas
### Memòria de massa
### Memòria volatila
### Organizacion de las donadas en vista de l'estocatge
# Apròchis scientifics
## Aplicacions
# Imparticion informatica
# Annèxes informatics 

## Referéncias
Galèc

Lo **galèc** (autonim: *galego* ) es una lenga romanica parlada principalament en Galícia, dins lo nòrd-oèst d'Espanha. 

Considerada coma varietat lingüistica de l'ensemble galaicoportugués fòrça vesina del portugués, cèrtes especialistas modèrnes consideran l'existéncia d'una unica lenga, revendicada subretot per la lingüistica romanica o los cèrcles nacionalistas galaicolusitans. Tant lo galèc coma lo portugués sòrton de la meteissa evolucion del latin, lo galaicoportugués, que son nuclèu d'origina èra la Galícia actuala e lo nòrd de Portugal. Cèrtas parts de la societat galèga (los *reïntegracionistas*) defendon la reïntegracion del galèc dins lo sistèma galaicoportugués, en adoptar la nòrma ja en vigor en portugués (al nivèl gramatical e grafic). Afirman l'unitat de la lenga galaicaportuguesa. S'opausan a la nòrma oficiala de la region de Galícia, que li repròchan de se calcar tròp subre l'espanhòl.

Mas la nòrma portuguesa fa pas l'unanimitat per representar foneticament llo galèc pr'amor que lo sistema fonetic del galèc modèrne es diferent del portugués, aital las grafias S e SS, Z e Ç, J e X, GE e XE, GI e XI, e qualques autras, que representan de sons diferents en portugués, an pas cap de diferéncia en galèc.

Lo galègoportugués foguèt del sègle XII al sègle XIII la lenga poetica de la part occidentala de la peninsula Iberica, dins un movement literari ligat als trobadors de lenga occitana (*Las [[cantiga]]s de santa Maria*, del rei de Castelha, Anfós lo Savi).

La veïculacion d'ora de Galícia dins la corona de Castelha castelhanizèt las classas nautas de la societat e menèt a una castelhanizacion relativa de la lenga. Ça que la, lo galèc a pas daissat d'èsser parlat pels galècs. A l'ora d'ara tres milions de personas parlan galèc dins l'estat espanhòl (Galícia, la Franja occidentala d'Astúrias, la comarca de Bierso dins la comunautat autonòma de Castelha e Leon) e demièg los immigrants dins d'autras parts de l'Estat espanhòl, d'Euròpa e d' America. 

Lo galèc ten un estatut de lenga cooficiala amb lo castelhan en Galícia.

## Terminologia
La denominacion d'aquela lenga es subjècta a divèrsas proposicions, coma indica lo lingüista Domergue Sumien: 

* *Galèc* (f. *galèga*) es la forma classica de l'occitan, es atestada en occitan medieval gràcias al trabalh scientific de Wilhelmina Wiacek. Es tanben la forma normativa e recomandada per lo Conselh de la Lenga Occitana. Correspond exactament a la forma autoctòna en galèc qu'es *galego, galega*. Una autra forma atestada en occitan medieval es *galic*.
* *Galician** (f. *galiciana*) es una denominacion adoptada per de publicacions del CPLO e incorporada dins lo diccionari referencial basic del Congrès. Aquela forma es pròcha del francés *galicien* e de l'italian *galiziano*.
* *Galhego** (f. *galhega*) es un ispanisme atestat en occitan, al sègle XIX, dins lo diccionari de Mistral (en grafia mistralenca: «*galiègo*» o «*gaiègo*»), e ven de l'espanhòl *gallego*. 
* *Galhèc** (f. *galhèga*) es un catalanisme utilizat recentament dins certanas publicacions en occitan, e ven del catalan *gallec*.

## Nòtas
 

## Referéncias
Antiquitat

L**'Antiquitat**, tanben nomenada **Edat Antica** o **Periòde Antic** segon lo contèxte, es lo primièr periòde de l'Istòria que comença amb l'invencion de l'escritura. Pasmens, dins lo cas d'Egipte per exemple, las darrièras descobèrtas mòstran qu'aquela invencion correspond pas totjorn a una rompedura dins los autres domenis de la civilizacion. L'emplec de l'escritura favoriza l'aparicion de l'estat; çaquelà se coneisson d'estats sens escritura coma l'Empèri inca, e dins lo cas d'Egipte, l'invencion de l'escritura es un procèssus que se pòt seguir a travers l'estilizacion progressiva dels pictogramas dels vases del millenni IV. 

Las primièras civilizacions de l'Antiquitat espeliguèron vers 3000 abans N.S. gràcias a de condicions favorablas coma lo cambiament climatic consecutiu a la fin del darrièr periòde glaciari, que permetèt l'invencion de l'agricultura ; pus precisament las anam trobar dins de regions coma Mesopotamia e Egipte, ont los flumes permeton d'asagar. Aquò fai del Pròche Orient e del Bacin Mediterranèu un grand fogal de civilizacions, amb en mai de la civilizacion egipciana que floriguèt tres mila ans, Sumèr, Babilònia, los empèris assirian e itita, los fenicians e los ebrieus, Grècia e Roma.

D'autres fogals de civilizacion foguèron lo d'Indus, que se coneis plan mal, e de sègles daprès las civilizacions d'Índia e de China. 
Se remèrca qu'en Mesopotamia coma en Egipte, en China e en Índia, la naissença de l'Estat es ligada a la necessitat d'una autoritat fòrta per l'organizacion de l'asagatge. D'unes pensan quitament que l'Estat nasquèt d'aquela necessitat : aquela ipotèsi se sona *ipotèsi idraulica de la naissença de l'Estat*; mas es rebutada pels istorians serioses.
Los grands periòdes istorics

Tradicionalament, se devesís l'istòria en quatre periòdes : 

* L**[[Antiquitat]]** comença amb l'invencion de l'escritura e dura, tradicionalament, fins a la fin de l'Empèri Roman d'Occident en 476.
** Coma cada civilizacion a pas inventat l'escritura al meteis moment, las civilizacions e las regions del monde son pas dintradas dins l'istòria al meteis moment. Per exemple, Egipte coneissiá l'escritura ja en 3200 ab. J. C., mentre que las inscripcions latinas mai ancianas son de 660 ab. J. C.
** I a de civilizacions qu'inventèron pas jamai l'escritura e dintrèron dens l'istòria en passant sos una dominacion estrangièra ; es lo cas, per exemple, d'una granda part de l'Africa negra.

* L**[[Edat Mejana]]** comença amb la destruccion de l'Empèri Roman d'Occident pels barbars, qu'es acabada en 476, e finís en 1492 amb la descubèrta d'America per Cristòl Colomb. D'unes la fasián fenir en 1453, qu'es l'annada de la presa de Constantinòble pels turcs e de la fin de l'Empèri Bizantin o Empèri Roman d'Orient.

* L**'[[Edat Modèrna]]** comença en 1492 e va fins a 1789, qu'es lo començament de la Revolucion Francesa.

* L**[[Edat Contemporanèa]]** comença en 1789 e continua encara uèi.

Aquela division dels temps istorics correspond a una vision *europeocentrista* de l'Istòria e es de mai en mai criticada.
Bertran de Bòrn

**Bertran de Bòrn** (v.1140, Lemosin o Perigòrd - v.1215, Abadiá de Dalon), senhor o vescomte (vavassor) d'Autafòrt, aus confinhs de Lemosin e Perigòrd, foguèt un daus trobadors mai coneguts. Se ditz d'eu que celebrèt tan plan l'amor coma la guèrra. Foguèt ficat dins las luchas daus filhs d'Enric II Plantagenest, e prenguèt partit contra Richard per Enric lo Jove. A la mòrt d'aqueste, se reconcilièt amb Richard, que sostenguèt a son torn contra lo rei de França Felip-August.

Bertran de Bòrn passa per èsser estat lo *mestre daus [[sirventés]]*, que sas poesias pus bravas an un accent satiric plan marcat, e que son de plaçar demest las òbras majoras de la literatura occitana.

Sa vida nos ensenha que luchet fòrça temps, per l'avent dau chasteu d'Autafòrt, contra son frair Constantin, qu'aviá lo sosten dau rei Enric Plantagenest. Alaidonc, excitet de contunha los filhs d'Enric contra lor pair; se pensa que considerava qu'ilhs nonmàs aviá lo sang aquitan trasmés per lor mair Alienòr d'Aquitània. Fin finala, son voler d'independéncia per Aquitània es au còr de sa poesia, qu'evòca mai que mai de las questions politicas.

Bertran de Bòrn apelava sa dama *mon asiman*, qu'es a dire "mon asimant" o "mon aimant"; *asiman* es la fòrma anciana dau mot arcaïc *asimant*.

L'un daus libres pus complets sus la vida e l'òbra de Bertran de Bòrn es benleu lo de Gérard Gouiran (*L'Amour et la Guerre*), publicat a l'Universitat de Provença.

## Òbras
Veiquí un extrach d'un de sos sirventés:

*Be'm platz lo gai temps de Pascor / Que fai folhas e flors venir / E platz me quant auv la baudor / Dels ausels que fan retentir*

*Lor chant per lo boscatge / E platz me quand vei per los prats / Tendas e pavalhons fermats*

*E ai grand alegratge / Quand vei per campanhas rengats / Cavaliers e cavals armats*

*E platz me quand li corredors / Fan las gens e l’aver fugir / E platz me quand vei après lor / Granren d’armats corren venir*

*E platz me mon coratge / Quand vei fòrts chastels assetjats / E-ls barris rots e-d'esfondrats*

*E vei l’òst e'l ribatge / Qu’es tot entorn claus de fossats / Ab lissas de fòrts pals serrats*

*E-us dic que tan non m’a sabor / Manjar ni beure ni dormir / Com' a quant auv cridar : « a lor ! » / D’ambas las parts e-d'auv bruir*

*Cavals votz per l’ombratge / E-d'auv cridar : « aidatz, aidatz ! » / E vei chaser per los fossats*

*Paucs e grands per l’erbatge / E vei los mòrts que pel-s costats / An los tronçons ab los cendatz*

*Barons metetz en gatge / Castèls e vilas e ciutats / Enans qu’usquecs no-us guerreiatz*

## Veire tanben
### Articles connèxes
*Lista de trobadors e trobairises
### Liames extèrnes
* Sas òbras

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Folquet de Marselha

**Folquet de Marselha** o **Folc de Tolosa** (m. 1231) èra trobador puèi evesque.

Cantat d'Alazaís de Ròcamartina, esposa de Barral dei Bauç.

En 1201, se retira au monastèri de bernardins dau Toronet, e devengut un abat.

Foguèt inumat dins l'ancian monastèri de Gramboés.

## Veire tanben

### Bibliografia

* Sas òbras
* Stanislaw Stronski, *Le troubadour Folquet de Marseille*. Krakow: Academia de las Sciéncias, 1910.
* Sa letra  diocesana d'aprobacion dels presicaires de Domenge
* *Biographies des troubadours* ed. J. Boutière, A.-H. Schutz (París: Nizet, 1964) pp. 470-484.
* Patrici Cabau, 'LES ÉVÊQUES DE TOULOUSE (IIIe-XIVe SIÈCLES) ET LES LIEUX DE LEUR SÉPULTURE' in *Mémoires de la Société Archéologique du Midi de la France* vol. 59 (1999). https://web.archive.org/web/20061126194421/http://www.societes-savantes-toulouse.asso.fr/samf/memoires/T_59/cabau.htm

### Articles connèxes

*Lista de trobadors e trobairises

### Liames extèrnes

## Nòtas e referéncias

### Nòtas



### Referéncias
Gaucelm Faidit

**Gaucelm Faidit** (Usercha, v. 1156–v. 1209; fl. 1172–v. 1203) es un daus trobaires mai feconds de son temps.

Nasquet dins una familha de pichons borgés de la region de Lemosin. Prenguet per femna una prostituida dau nom de Guilhelma Monja, que l'acompanhet dins sas peregrinacions. D'aise tant plan en occitan coma en lenga d'oïl, trevet las mai grandas corts d'Euròpa, en particular la de Richard Còr de Leon a Peitieus e la de Jaufré Plantagenèst en Bretanha.

Auriá pres part a la Quatrena Crosada (1202–1204) avant de tornar dins son Lemosin natau per i morir vèrs 1203. Demòra d'eu 65 cançons e mai una desena d'autras composicions d'atribucion mens segura.

Las sorsas disputan las datas de sa naissença (ca. 1140, ca. 1170) e decès (ca. 1202/3, ca. 1216, ca. 1220).

## Nom
Es tanben cridat *Jaucelm*

En occitan modèrne i a las variantas *Gaucelm, Gaucèm* (o *Gaussen* en nòrma mistralenca)

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connexes
*Lista de trobadors e trobairises
### Liames externes

*Biografia.
*Òbras complètas de Gaucelm Faidit.
*  Discografia.
## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Guiraut de Bornelh

**Guiraut de Bornelh** (1138 – 1215) foguèt un trobador occitan plan famós que sos contemporanèus sonavan *maestre dels trobadors*

## Biografia
Guiraut nasquèt dins una familha modèsta e faguèt los estudis dins una abadiá lemosina.

## Ligams extèrnes
* Sas òbras a Trobar.org
Marcabrun

**Marcabrun** (en nòrmas classica e mistralenca tanplan coma en occitan ancian; grafiat tanben *Marcabruns, Marcabru, Marcabrus* occitan ancian) es un trobador gascon deu sègle XII. Marcabrun es un deus primèirs trobadors.

Se ditz eth-meteis hilh d'una hemna nomenada Marca la Bruna. Foguèt depausat a la pòrta d'una familha rica d'Anric de Vilar. 

Èra escaissat "Pan perdut".
Son periòde d'activitat literària va de 1129 a 1150 environ. Èra contemporanèu de Guilhèm de Peitieus e aguèt son hilh Guilhem VIII per protector.

Moralista vigorós, Marcabrun ne venguèt a opausar cortesiá e espiritualitat.

## Veire tanben
### Bibliografia

### Articles connèxes
*Lista de trobadors e trobairises

### Ligams extèrnes
* Òbras completas

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Pèire Cardenal

thumb|right|200px|Pèire Cardenal
**Pèire Cardenal** (Lo Puèi Nòstra Dòna 1180- Montpelhièr 1278), foguèt un trobador de Velai. Sa vida, coma la de fòrça trobadors, es mal coneguda. Sa biografia anciana, establida per Miquel de la Tor cap a l'an 1300, se resuma a un dozenat de frasas.
Son paire, un cavalièr respectat e poderós, lo faguèt dintrar encara enfant a la canorga del  Puèi Nòstra Dòna per èsser canonge. Ailà, aprenguèt a legir e a cantar. A vint e tres ans, daissèt los òrdres e dintrèt a la cor dels comtes de Tolosa (Raimon VI, puèi Raimon VII). Maridat cap a l'edat de cinquanta ans, aguèt al mens dos filhs.
E mai qu'installat a la cor dels comtes de Tolosa, viatjèt sovent (causa escassa per un trobador) acompanhat de son joglar. 
Sa correguda s'acava a Montpelhièr, ont lo rei d’Aragon Jacme lo Conquistaire apara los trobadors e los joglars. 
Son òbra es rica e satirica. Es un  trobador engatjat, moralista, rebèl, que denóncia las mors politicas e ecclesiasticas de son temps. Es l'autor de fòrça sirventeses e de qualques *[[canso]]ns*.
*« Mèstre incontestat del sirventés politic, moral e religiós,* daissèt 96 poesias, siá 4 393 verses. Sa poesia prepausa una morala de tolerància e emprenhada de l'esperit critic de la societat occitana d'abans la conquista francesa (crosada dels Albigeses : 1209-1244) e d'abans l'Inquisicion. Denoncia l'imoralitat d'una partida del clergat de son epòca. »''  
## Extrach
Faguèt una satira contra los dominicains ("jacopin") coma se pòt legir dins la quatrena cobla del poèma XXVIII ("Ab votz d'angel ", publicat en 1229):

## Galariá

BnF ms. 12473 fol. 149 - Peire Cardenal (1).jpg|
Peire Cardenal (Recueil des poésies des troubadours contenant leurs vies, ouvrage du XIIIe siècle - Gallica).jpg|
BnF ms. 12473 fol. 93v - Peire del Poi (1).jpg|
BnF ms. 854 fol. 108 - Peire del Poi (1).jpg|
Portraits de troubadours du Vivarais, du Gévaudan et du Dauphiné 17 Pierre Cardinal.jpg|


## Ligam extèrne
* Sas òbras e sa vida, en occitan e en francés
## Nòtas e referéncias
Pèire Vidal

thumb|right|Pèire Vidal
**Pèire Vidal**  (fin del sègle XII - començament del sègle XIII) èra un trobador de Tolosa. Èra lo filh d'un pelissièr. Foguèt lo protegit del comte Ramon V de Tolosa, o foguèt mai tard de Barral dei Baus e tanben d'Anfós II d'Aragon. Viatjèt per Palestina, Itàlia, l'Euròpa centrala e Malta. Auriá participat a la tresena crosada. Es descrit coma un personatge erratic, maliciós, qu'aimava de malparlar.
Daissèt quaranta e cinc cançons que de dotze ne'n demora la melodia.
## Òbras
**Les poésies de Peire Vidal*, Ed. Josèp Anglada, Librairie Honoré Champion éditeur, (les classiques du moyen-âge) París, 1913.

## Ligam extèrne
Las òbras de Pèire Vidal
Ramon de Miraval

**Ramon de Miraval**, d'alhors **Ramon de Miravau** (*Ramoun de Miravau* prov. en nòrma mistralenca), foguèt un trobador de la fin del sègle XII e de la debuta del sègle XIII que segon sa  *[[Vida (literatura)|vida]]*, èra un paure cavalièr de Carcassés que possedissiá mens d'un quart del castèl de Miraval." Protegit per Ramon VI de Tolosa, foguèt pus tard tanben asssociat a Pèire II d'Aragon e Anfós VIII de Castelha. Son pseudonim literari èra **Audiartz**.

Se desseparèt de sa molhèr Gaudairenca (o Caudairenga) qu'ela tanben compausava coblas e danças; s'enamorèt successivament de Na Loba de Penautièr, castelana de Cabaret; puèi de Brunessen, molhèr del baron Pèire Rogièr de Clarmont Ferrand, e d'Azalaís de Boisseson, molhèr de Bernat de Lombers, que ne cantèt la beutat talament ben, que lo rei En Pèire II d'Aragon la venguèt cortejar.
Aimèt tanben Gemesquia de Menèrba Après la desfacha de Murèth, Raimon de Miraval se refugièt a la cors d'Aragon.

De sos trabalhs, demora uèi 45 cançons, que 22 servan sas melodias. Fòrça de sos trabalhs son dins l'estil *[[trobar lèu]]*. Raimon adreicèt maites trabalhs a qualqu'un que se disiá "Pastoret", mas l'identificacion d'aquesta persona es problematica, pasmens se pensa generament qu'èra Ramon Rogièr Trencavel. Raimon èra admirat pels sieus contemporanèus e per la màger part dels poètas de las generacions successivas e èra famós per son biais de tractar lo subjècte de l'amor cortés. Raimon s'aluenhèt de la *[[canso]]* tradicionala celebrant lo jois d'amor o l'amor de lonh, mas soslinhèt al contrari la cortesia, l'onor, e la reputacion. La pus nauta vertut es la fidelitat, mas aquesta depend de la cortesia (pretz e valor).

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
*Lista de trobadors e trobairises
### Ligams extèrnes
Sas òbras: 
* http://www.trobar.org/troubadours/raimon_de_miravalh/

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Sordèl

**Sordèl**, variantas **Sordèu** o **Sordeu** (*Sordello* en italian; Goito, província de Màntoa, vèrs 1180-vèrs 1268), foguèt un trobador lombard del sègle XIII qu'escriguèt mantas poesias en occitan. Es conegut mai que mai d'un biais indirècte que foguèt lausat per mai d'un escrivan coma 
per exemple Dante Alighieri dins son òbra *[[De vulgari eloquentia]]*, e dins lo *Purgatòri* de la *[[Divina Comèdia]]*. Es tanben l'eròi d'un poèma de Robert Browning (*Sordello*, 1840).

Dins l'antologia occitana ''Lo Gai Saber*, es escaisnommat ***Sordèu lo Mantoan***. Sordèl es tanben conegut coma *Sordell*, *Sordel de Goit* o *Sordello da Goito*.

Donèt lo títol *Bels Restaurs'' a sa mestressa.

## Veire tanben
### Bibliografia

### Articles connèxes
*Lista de trobadors e trobairises

### Ligams extèrnes
* Sas òbras a Trobar.org

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Istoric de l'informatica

L'informatica es un domeni relativament novèl, que sas raiç son dins la mecanografia, l'electronica, las matematicas, la logica e la lingüistica. Es dins la segonda mitat del sègle XX que l'informatica foguèt reconeissuda coma una disciplina de plen drech e desvolopèt los sieus metòdes pròpris e la sieuna metodologia pròpria.

Encara aqueste imatge foguèt subrestimat al començament : perque los primièrs a programar los ordenadors èran estats d'engenhaires afachs a la tecnica de las equacions diferencialas (los primièrs ordenadors, scientifics, èran fòrça utilizats per aquò), de programadors sens formacion particulara, de còps que i a venguts de la mecanografia, cercavan volontièrs de beneficiar eles tanben d'aqueste label de *rocket scientist* afin de justificar de salaris renduts confortables per :

* lo prètz pro aut dels ordenadors de l'epòca (se chifrant en çò que seriá de milions d'euros ara, compte tengut de l'inflacion, relegava au segond plan las consideracions de parcimonia sus los salaris).

* lo biais de presentar la lor disciplina coma pauc accessibla, e un mite de dificultat matematica entretengut a l'entorn. En fach, los primièrs ordenadors se programavan de manièra parièra a aquela de las calculadoira programablas utilizadas adara dins los licèus e collègis, e mestrejadas per de mainatges de catòrze ans.

L'emergéncia d'una programacion vertadièrament scientifica (e non pas dins las aplicacions scientificas solas que son programadas) se manifèsta amb la seria *The Art of Computer Programming* de Donald Knuth, professor a l'Universitat de Stanford, a la fin de las annadas 60, òbra monumentala encara inacabada en 2004. Las òbras d'Edsger Dijkstra, Nicklaus Wirth e Christopher Strachey procedisson d'un apròchi tanben pus sistematic e el tanben quantificat.

Quauqu'un demandava a Donald Knuth dins las annadas 1980 se valiá mai contunhar de restacar l'informatica (*computer science*) a l'engèni electric — çò qu'es sovent lo cas dins las universitats americanas — o a un departament de matematicas. Respondèt : « La classariái volontièrs entre la plombariá e lo despanatge automobil » per soslinhar lo costat encara artesanal d'aquesta sciéncia jove. Totun, la  scientificitat fòrta dels tres primièrs volums de son enciclopèdia suggerís que se tracta aquí puslèu d'una botada de la sieuna part.
Apròchi foncional de l'informatica

Coma enonciat çai-sus, l'informatica es lo Tractament automatizat de donadas per un aparelh electronic : l'ordenador ; los germanofòns parlan de *elektronische Daten Verarbeitung / EDV* (« Tractament electronic de donadas »), los anglofòns *d'informacion technology / IT* (« tecnologias de l'informacion »), valent a dire :

* donadas o informacions : *in fine*, l'ordenador manipula de nombres (d'aquí lo tèrme anglés *computer*, literalament « calculador »), mas aqueles nombres pòdon representar mai d'un tipe d'informacions :
** de... nombres ben evidentament, dins lo cas de calculs scientifics (flotants) o comptables (decimal, o binari entièr)...
** un tèxt, de letras (caractèrs), que pòt metre en forma amb un tractament de tèxt, empremir, mandar per corrièr electronic...
** de dessenh vectorial (CAO, logicials d'illustracion, e mai polissas PostScript o TrueType)
** d'imatges estatics (fotografias) o animats (video), d'ologramas
** de sons, enregistrats (tecnica del *direct to disk*) o fabricats per l'ordenador (sintetizaire), que sián de bruitatges, de musica o de paraula ;

* La conversion d'aquestas informacions en nombres pausa lo problèma de l'encodatge e dels formats normalizats (per exemple representacions dels nombres entièrs o amb virgula flotanta, format ASCII, Unicode, RTF per los tèxtes, format bitmap, dessenh vectorial, JPEG, PNG... per los imatges fixes, format QuickTime, MPEG per las video)...
** automatizat : l'utilizaire interven pas, o pauc, dins lo tractament de las donadas ; lo tractament es definit dins un programa que se debana d'esperel, l'utilizaire s'acontenta de fornir de paramètres de tractament ; lo programa automatic se debana segon un algoritme, l'establiment d'aqueste programa es lo domeni de la programacion.
** tractament : aquestas donadas son
*** creadas :
*** nombres : aquisicion automatica de donadas d'una experiéncia amb un ordenador
*** tèxt : picar un tèxt
*** imatges : sintèsi d'imatge (per presentar un projècte – objècte fictici en cors de concepcion –, imatjariá medicala, dessenh artistic – infografia –, filme d'animacion ou pixelacion) o numerizacion d'un imatge existent (scanner, aparelh fotografic numeric, webcam)
*** sons : sintetizaire
** analisadas :
*** nombres : l'analisi dels nombres depend del domeni concernit (matematicas, fisica, economia...)
*** tèxt : recercar las ocurréncias de mots dins un tèxt per ne tirar d'estadisticas, correccion ortografica e gramaticala
*** imatges : pòt voler identificar un objècte (reconeissença de forma, numerizacion d'un escrit), o ben determinar la superficia cobèrta per una color (per exemple per quantificar una superficia recobèrta)
*** sons : analisi espectrala, reconeissença vocala
*** modificadas
*** nombres : calculs
*** tèxt : modificacion d'un tèxt existent
*** imatges : modificacion del contrast, de la luminositat, de las colors, efèctes especials
*** sons : aplicacion d'efèctes (reverberacion, distorsion, ajustament de la nautor)
*** archivadas puèi restituidas (per los imatges, de cas, per de tecnicas de paleta, dichas tanben falsa color).
Apròchi organizacional de l'informatica

L' **[[informatica]]** per l'Organizacion es un element d'un sistèma de tractament d'informacion (las entradas pòdon èsser de formularis papièr per exemple) e d'automatizacion. Despuèi Henry Ford, l'automatizacion dels prètzfaches estent estada identificada coma un avantatge concurrencial, la question es : **que pòt èsser automatizat ?**

Aitant es pro facil d'automatizar los prètzfaches manuals, aitant es dificil d'automatizar lo trabalh intellectual e tanben creatiu. L'apròchi de l'informatica dins una organizacion comença doncas per l'elucidacion dels procès, valent a dire la modelizacion del mestièr. Aprèp validacion, la Mestresa d'Obratge (MOA) fornís las especificacions foncionalas de l'obratge que van servir de referéncia dins la concepcion per la Mestresa d'òbra (MOE).

Los escambis entre MOA e MOE se resumisson pas a la mestresa dels chantièrs (compte tengut dels relambis e costs e validation dels liurables), la MOA e la MOE son garantas (eventualament responsablas sus un plan juridic) de la coeréncia dels sistèmas d'informacion, e de l'adeqüacion de las solucions informaticas amb los problèmas utilizaires finals inicialament constatats.
Guiraut Riquièr

**Guiraud Riquièr**, en occitan ancian **Guiraut** o **Giraut Riquier** (*Guiraud Riquier*, *Riquié* o *Richié* (a. n-oc.) en nòrma mistralenca; Narbona cap a 1230-1292), foguèt un dels darrièrs trobadors occitans, considerat coma un dels màgers, òme del pòble; i visquèt del sieu mestièr de poèta a la cors del vescomte Amalric IV. Puèi, s'exilièt per vint ans en Castelha a la cort d'Anfons X lo Savi. Aperaquí en 1279 tornèt en Occitània en cò del comte Enric II de Rodés, un dels darrièrs luòcs qu'aparava encara los trobadors e son art. Guiraut balhava lo nom *Belh deport* ("Bèl depòrt") a sa dòna. Compausèt un partiment amb lo trobador d'origina jusieva Bonfilh.
Après la Crosada dels Albigeses, s'acabava l'edat d'aur trobadorenca; l'epòca èra a las influéncias religiosas sostengudas per l'Inquisicion, e Guiraut daissèt alara lo fin'amor per se virar cap a la poesia religiosa. 
Poèta e musician  de trobar classic, daissèt una òbra de dètz mila vèrs amb mai de cent poesias (vers, cansos, tensos, retroenchas, pastorelas, albas, descorts...).

Es l'inventor de la *[[serena (literatura)|serena]]*, genre lirica occitana.

## Veire tanben
### Bibliografia
### Articles connèxes
*Lista de trobadors e trobairises

### Ligams extèrnes
* Sas òbras

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Guam

**Guam** (**Guåhån** en chamorro) es una illa situada dins l'Ocean Pacific qu'es un territòri dels Estats Units.
### Istòria
### Politica
### Geografia
Guam es localizada a las coordenadas seguentas: 13,5° N 144,5° E e a una superfícia totala de 544&nbsp;km². Es l'illa mai al sud de las illas Marianas e es l'illa pus granda de Micronesia. Aquesta cadena d'illas foguèt creada per la collision de las placas Pacifica e Filipina. La fòssa de las Marianas passa a l'èst de la cadena d'illas. Challenger Deep, lo punt mai profond de la Tèrra es situat al sud-oèst de Guam a 10&nbsp;911&nbsp;m de prigondor. Lo punt mai naut de Guam es lo Mont Lamlam, qu'es a 406&nbsp;m sobre lo nivèl de la mar. L'illa de Guam mesura 48&nbsp;km de long e de 6&nbsp;km a 12&nbsp;km. L'illa experimenta ocasionalament de tèrratrems provocats per la zòna de laspanada a l'oèst entre la placa Pacifica e la placa Filipina. Actualament, a agut de tèrratrems amb epicentre prèp en Guam amb de magnituds dels 5.0 als 8.7. Al contrari del volcan d'Anatåan dins lo nòrd de las Marianas, Guam a pas d'activitat volcanica. En quinsevolhe, cas a causa de la proximitat amb Anatahan, lo povàs volcanic afècta de còps en Guam.

La part nòrd de l'illa es una plana corallina mentre lo sud conten de pics volcanics cobèrts amb bòsc e prat. La populacion de l'illa es pus densa dins las regions nòrd e centralas.

### Clima
Lo clima es tropical marin. Sòl èsser caud e fòrça umid amb de variacions pichonas entre las sasons. La temperatura sòl oscillar entre  e  amb una mejana annala de pluèja de 2180&nbsp;mm. La sason shuta dura de decembre fins a junh. Los autres meses constituisson la sason de las pluèjas. Los meses de genièr e febrièr son considerats los meses mai freds de l'an amb de temperaturas nocturnas de gaireben  e generalament amb de nivèls d'umiditat bassa. Lo màger risc de tifons generalament es entre octòbre e novembre. Mas pòdon arribar durant tot l'an.

Una mejana de tres tempèstas tropicalas e un tifon passan a mens de 330&nbsp;km (180 milas nauticas) de Guam cada an. Lo tifon pus fòrt qu'es passat per Guam foguèt recentament lo Pongsona, amb de vents sostenguts de 230&nbsp;km/h. Tustèt Guam lo 8 de decembre de 2002, e i daissèt una destruccion massissa.
### Economia
:*Vejatz l'article: [[Economia de Guam]].*
### Cultura
### Ligams extèrnes
Sant Marin

**Sant Marin**, oficialament la **Republica de Sant Marin**,  ancianament **Serenissima Republica de Sant Marin**, es un estat sobeiran sens accès a la mar. Es totalament enclavat en Itàlia, situat entre las regions de Emília-Romanha e las Marchas. Es lo tresen estat pus pichon per superfícia d'Euròpa, après la Ciutat del Vatican () e lo Principat de Mónegue (). 

La capitala es la ciutat eponima, sèti del govèrn de Sant Marin. La lenga oficiala n'es l'italian malgrat que la lenga autoctòna siá lo romanhòl, un parlar padan.

## Istòria

## Politica
La republica es dirigida per dos capitanis regents, elegits per un mandat de 6 mes. Retipan los cònsols de Roma. Los mandats començan lo 1èr d’abril e lo 1èr d’octobre.

## Geografia

## Economia
:*De veire: [[Economia de Sant Marin]].*

## Cultura
## Annèxas

### Bibliografia

### Nòtas

### Referéncias
Irlanda

* Irlanda (illa), illa de l'oèst d'Euròpa
* Republica d'Irlanda, estat qu'ocupa la màger part de l'illa d'Irlanda
* Irlanda del Nòrd, region de l'illa d'Irlanda que fa partida del Reialme Unit
Pan golçat

Lo pan golçat es una especialitat culinària d'Occitània.

Copatz-vos un brave talh
De pan de crosta daurada.
Fretatz ua gòlça d’alh...
Sus la crosta plan untada,
Trissatz un pesuc de sau ;
Que’n sia tota empegada.
A la punta deu cotèth,
Hètz-vos rostir lo cantèth
E minjatz lo pan golçat,
tot aulent, d’òli trempat