Dança

[|thumb|right|230px|''Allegoria de la Dança'', œuvre de [William Bouguereau.]]

La **dança** es l'art de s'exprimir en interpretant de composicions coregraficas. Per extension, lo tèrme designa l'ensemble deis activitats liadas a aquel art coma la musica ò lei gèsts tecnics. Es un art universau e fòrça ancian, aparegut tre la Preïstòria, que s'es desvolopat en parallèl de la formacion de societats umanas mai e mai complèxas. Lei societats modèrnas conoisson ansin plusors tipes de danças que son liadas a de consideracions tradicionalas, religiosas, socialas, festivas, esteticas, etc.

## Istòria

**''Avertiment :** coma la dança es un rebat de la diversitat culturala dei pòbles umans, existís un nombre fòrça important de danças diferentas dins lo mond. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es donc fòrça complèxa e la seccion aicí dessota se limita a una presentacion dei danças a l'origina dei danças actualas. Per de rasons istoricas, se concentra donc largament sus lei danças europèas.*

=== Lei danças preïstoricas ===

[[Fichièr:Dancing painting at Bhimbetka.jpg|thumb|right|Scena de dança collectiva de [[Bhimbetka]].]]

L'estudi dei [[primat]]s mòstra que la capacitat de dançar sembla d'èsser partejada entre mai d'una [[espècia (biologia)|espècia]] d'aquela [[familha (biologia)|familha]]. Pasmens, lei danças preïstoricas laissèron pauc de vestigis [[arqueologia|arqueologics]] clars per leis identificar d'un biais segur. Lei pinturas rupèstras de [[Bhimbetka]] en [[Índia]], datadas de  avC, son sovent citadas coma l'exemple pus ancian de scenas de dança. Un ensemble d'artefactes eissits dau [[Egipte Antic|periòde predinastic egipcian]] ([[terralha]]s, una pintura murala, una tela de [[lin]], etc.) mòstran egalament de scenas de dança, mai aqueleis objèctes datan dei millenaris V e IV avC, es a dire que son mai [[Protoïstòria|protoïstorics]] que [[Preïstòria|preïstorics]].

=== Lei danças ancianas e tradicionalas ===

Tre l'[[Antiquitat|Antiquitat Auta]], fòrça vestigis e testimoniatges confierman l'existéncia d'un art conscient e elaborat de la dança dins mai d'una region dau monde. Per exemple, la dança aviá una plaça importanta dins la societat [[Egipte Antic|egipciana]] e dins plusors estats [[mesopotamia|mesopotamian]]. Pasmens, leis elements pus vièlhs son sovent associats a de ceremònias [[religions|religiosas]] ò ritualas. Lei formas de dança pus popularas an inicialament laissat mens de traças, mai apareisson pauc a cha pauc dins lei fònts.

==== Lei danças grècoromanas ====

[[Fichièr:Samothraki choral dancers.jpg|thumb|right|Escultura grèga mostrant una *chorea*.]]

En [[Grècia Antica]], la dança aviá una [[Musas|musa]] dedicada, [[Terpsicòra]], e plusors estils diferents son atestats. Èran liats a d'eveniments [[guèrra|guerriers]] (la *Pirrica* que simula un [[Batalha|combat]] entre [[oplita]]s), [[religions|religiós]] (danças ritualas liadas a [[Apollon]] e a [[Dionís]], [[mistèris d'Eleusis]], etc.) e [[art|artistics]] (danças de [[teatre]]). En mai d'aquò, la *chorea* depintada per [[Omèr]] dins l’*Iliada*, una mena de ronda acompanhada per de [[cant|cantaires]], es a l'origina dau [[mot]] [[coregrafia]].

Au sen de la [[Roma Antica]], la dança ocupava una plaça mens importanta. Pasmens, èra pas un art negligible e de danças son atestadas dins de ceremònias religiosas e d'eveniments artistics e sociaus ([[teatre]], jòcs, etc.). Tanben, la dança ocupava una plaça dins leis eveniments privats, comprés au sen dei classas dirigentas, e de formas novèlas se desvolopèron coma la [[pantomina]]. Fòrça popular, aqueu genre entraïnèt l'organizacion d'espectacles animats per de dançaires professionaus formats dins d'escòlas especializadas.

Dins aquò, la dança romana e son [[istòria]] son relativament mau conegudas. D'efiech, lei fònts son eissidas de tèxtes [[latin]]s e [[grèc]]s que son pauc comprensibles. En particular, la traduccion d'aqueleis escrichs es malaisada en causa de la dificultat de comprendre lei mots tecnics ancians contenguts dins lei descripcions. De mai, l'iconografia es rara e leis autors [[cristianisme|crestians]] de la fin dau periòde roman condamnèron [[morala|moralament]] la dança.

==== Lei danças indianas ====

Lei danças [[Índia|indianas]] ancianas e [[tradicion|tradicionalas]] son nombrosas. La màger part son liadas a la [[religion]], especialament a l'[[indoïsme]]. Uech formas son actualament recampadas au sen dei danças classicas indianas, un grop definit per l'[[Sangeet Natak Akademi|Acadèmia Nacionala de la Musica, dau Teatre e de la Dança]]. Au mens quadre fan partida de la lista dempuei sa creacion en [[1958]] :
* lo *bharatanatya* es un art atribuït a [[Bharata Muni]], lo [[dramaturgia|dramaturg]] mai ò mens [[legenda|legendari]] a l'origina de la codificacion de la dança e de l'art dramatic dins lo *Natya-shastra*.
* lo *kathakali* es una forma de [[teatre]] dançat inspirat per la mitologia indó, especialament leis episòdis pus famós dau *Ramayana* e dau *Mahabharata*.
* lo *kathak es una dança energica basada sus de movements que consistisson a martelejar rapidament lo sòu amb sei pès*.
* lo *manipuri* es una dança realizada dins lei [[temple]]s. Lei femnas son vestidas d'una rauba cilindrica permetent de movements lents e leis òmes jògan, lo pitre nud, d'un instrument de percussion tot en realizant de movements pus rapids. Aquela oposicion crèa un contrast fòrt entre lei dançaires.
Quatre autrei danças (l’*odissi*, lo *mohiniattam*, lo *kuchipudi* e lo *sattriya*) foguèron inscrichas dins la lista après sa creacion. Son de danças originàrias de regions particularas dau país ([[Odissa]], [[Kerala]], [[Andhra Pradesh]] e [[Assam]]).

==== Lei danças asiaticas ====

En seguida de la difusion dau [[bodisme]] en [[Extreme Orient|Asia Orientala]] e en [[Asia dau Sud-Èst]], la dança [[Índia|indiana]] aguèt una influéncia importanta sus lo desvolopament dei danças en [[Insulíndia]], en [[Indochina]] e en [[Extrèm Orient]]. D'efiech, fòrça danças d'aquelei regions son eissidas de la mescla entre de danças indianas – e de còps chinesas – e de tradicions artisticas localas ([[danças de Kandy]] en [[Ceilan]], [[legong]] de [[Bali]], danças inspiradas per la mitologia de Cambòtja e de [[Tailàndia|Siam]], etc.). En [[Japon]], l'influéncia indiana foguèt pus discrèta que passèt per lo filtre de [[Republica Populara de China|China]] e de [[Corèa]]. Pasmens, combinadas ais estils formaus dei corts imperialas d'aquelei país, menèt a la formacion dei danças estilizadas dei celebracions imperialas e [[shintoïsme|shintos]] (*bugaku*, *kagura*).

=== Lei danças popularas ===

[[Fichièr:Belen maya.jpg|thumb|right|Dançaira de [[flamenco]].]]

Lei danças popularas e lei danças folcloricas son eissidas, tant en Occident qu'en Orient, dei culturas païsanas e dei fèstas pontuant l'annada [[agricultura|agricòla]]. Aquelei [[tradicion|tradicions]] comunautàrias èran largament liadas ai crèires primitius (especialament lo [[paganisme]] en [[Euròpa]]) e ais eiretatges culturaus [[Etnia|etnics]] e regionaus. Aquò menèt frequentament au desvolopament de formas e de tecnicas complèxas, susceptiblas d'evoluïr per formar d'escòlas vertadieras.

Lo [[flamenco]], una dança tradicionala d'[[Andalosia]], es un exemple caracteristic d'aqueu tipe de dança populara venguda una dança fòrça tecnica. [[Istòria|Istoricament]], es lo resultat de la mescla de tradicions [[Peninsula Iberica|ibericas]] [[Antiquitat|anticas]], de motius arabis e gitanos e de danças [[Castelha|castelhanas]] e [[Aragon|aragonesas]]. Exigís un important mestritge tecnic car es fondat sus un important trabalh dei pè per seguir lo ritme de la musica e sus de movements dau rèsta dau còrs per exprimir sentiments e emocions.

=== Lei danças de salon ===



Eissidas de danças tradicionalas e de pas caracteristics, lei danças de salon son aparegudas dins lei salons de l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]], especialament [[França|francesa]] e [[Itàlia|italiana]]. Puei, se difusèron e evolucionèron en integrant la societat [[Borgesiá|borgesa]]. L'istòria dei danças de salon europèas pòu èsser devesit en tres fasas proncipalas. Lo premier periòde comencèt a la fin dau sègle XV e s'acabèt vèrs [[1650]]. Foguèt marcat per de danças vigorosas coma la [[galharda]], una dança italiana apareguda en [[Lombardia]] vèrs [[1480]]. Puei, de [[1650]] a [[1750]], venguèt un periòde dominat per lo [[menuguet]], una dança francesa de tres temps fondada sus de movements moderats, graciós e nòbles. Enfin, lo darrier periòde, de [[1750]] au començament dau sègle XX, foguèt mai que mai influenciat per la [[valsa]].

A partir de la fin dau sègle XIX, lei danças de salon foguèron mai e mai influenciadas per lei danças vengudas deis [[USA|Estats Units]] e pus generalament dau [[continent]] [[america|american]]. Pus rapidas, aquelei danças conoguèron un imoportant succès popular (*two-step*, *ragtime*, [[tango]], *foxtrot*, etc.). Puei, durant leis [[ans 1920]] e [[ans 1930|1930]], leis influéncias afroamericanas ([[jazz]], [[charleston]]), caribas e sud-americanas venguèron predominantas ([[rumba]], [[conga]], [[samba]]). Aqueu movement culturau contunièt après la [[Segonda Guèrra Mondiala]] amb la difusion dau [[merengue]] e dau [[cha-cha-cha]] ([[ans 1950]]), de la [[bossa nova]], dau [[rock'n'roll]] e dau *twist* ([[ans 1960]]) e, pus recentament, dau *breakdance* ([[ans 1980]]).

=== La dança sabenta europèa ===

[[Fichièr:Minsk Le Lac des Cygnes.jpg|thumb|right|*Lo Lac dei Ciunes*, un dei balets pus famós de la dança sabenta europèa.]]



Lo [[balet]] es eissit dei danças practicas durant lei fèstas païsanas [[Edat Mejana|medievalas]] ([[ronda (dança)|ronda]], [[farandola]], etc.). Durant la [[Renaissença]], aquelei danças s'urbanizèron en [[Itàlia]], en particular dins lei [[vila]]s de [[Florença]], de [[Ferrara]] e de [[Milan]]. Aquò menèt a l'aparicion de formas institucionalizadas destinadas au divertiment dei princes. Durant la segonda mitat dau sègle XVI, se difusèron en [[França]] en [[Caterina de Medici]] ([[1519]]-[[1589]]). I rescontrèron lei premierei danças mondanas, eissidas dei premierei danças de salon, e venguèron pauc a cha pauc un art de la cort dei rèis de [[França]]. Puei, aquelei danças contunièron d'evoluïr per formar lo [[balet]] de cort après l'adopcion de règlas pus sofisticadas, de tecnicas pus complèxas e la definicion d'un ric vocabulari tecnic. En parallèl, lei dançaires se professionalizèron e lei premierei companhiás se formèron.

Lo balet de cort s'estructurèt mai que mai durant lo rèine de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]) a partir de l'òbra de [[Jean-Baptiste Lully]] ([[1632]]-[[1687]]) que capitèt d'unificar la dança, la musica, lo cant e la pintura de cort de son epòca au sen d'un ensemble unic. Collaborèt tanben amb [[Molière]] ([[1622]]-[[1673]]) e [[Charles Louis Beauchamp]] ([[1636]]-[[1719]]). Aquò donèt naissença ai comèdias-balets (*Lo Borgés gentilòme* de [[1670]]), ai tragèdias-balets (*Cadmus e Ermiona* de [[1673]]) e ais opèras-balets (*Euròpa galanta* de [[1697]]). Durant lo sègle XVIII, la pantomina venguèt un element important dau balet, çò que menèt a l'aparicion dau balet-accion que s'implantèt en [[Russia]]. En parallèl, en [[Itàlia]], [[Salvatore Viganò]] ([[1769]]-[[1821]]) introduguèt una dimension [[emocion|emocionala]] a la dança de balet.

Durant lo [[Romantisme|periòde romantic]], lo balet ganhèt en expressivitat per exprimir lei sensacions de l'[[arma]] e de l'imaginari. Lei [[ponchas]], gèste vengut emblematic dau balet, apareguèron a aquela epòca per donar un aspècte pus aerian a la dança. Pasmens, lo succès dau [[balet romantic]] durèt gaire que foguèt rapidament suplantat per lei balets pus classics [[Russia|rus]] e per lei balets expressionistas [[Alemanha|alemands]]. Au començament dau sègle XX, comencèt d'aparéisser la « dança modèrna » (*modern dance*) originària deis [[Estats Units d'America|Estats Units]]. Aquò foguèt a l'origina dau balet contemporanèu e influencièt lei [[Coregrafia|coregrafias]] eissidas deis espectacles de [[Broadway]] ([[ans 1920]]) e, pus tard, dau *modern jazz* ([[ans 1950]]-[[Ans 1970|1970]]).

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===
<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[Art]].
* [[Balet]].
* [[Coregrafia]].
* [[Dança de salon]].
* [[Dança populara]].
* [[Musica]].
* [[Opèra]].
* [[Orquèstra]].
* [[Teatre]].
</div>

=== Bibliografia ===

* *'(fr)** Georges Arout, ''La Danse contemporaine'', París, F. Nathan, 1955.
* **(fr)** Jacques Baril, ''La danse moderne, d'Isadora Duncan à Twyla Tharp'', París, Vigot, 1977.
* **(fr)** Paul Bourcier, ''Histoire de la danse en Occident'', París, Seuil, 1978.
* **(fr)** Laura Cappelle (dir.), ''Nouvelle histoire de la danse en Occident : De la préhistoire à nos jours'', París, Seuil, 2020.
* **(fr)** Marie-Françoise Christout, ''Le ballet occidental. Naissance et métamorphoses. XVIe et XXe siècles'', París, Desjonquères, 1995.
* **(fr)** Louis Frédéric, ''Dictionnaire de la civilisation indienne'', Robert Laffont, 1987, 1276 p.
* **(fr)** John Franklin Koenig, ''La danse contemporaine'', París, Fayard, 1980.
* **(fr)*' Louis Séchan, *La Danse grecque antique'', E. de Boccard, 1930.

### Nòtas e referéncias