Francmaçoneria

thumb|200px|left|Simbòls maçon : l'escaire e lo compàs - apèr deus maçons - e la letra '''G''' per ''God'' o ''Geometry'' - ''Diu'' e ''geometria'' en anglés - en referéncia au hèit que Diu e seré lo Gran arquitècte de l'Univèrs

thumb|200xp|Francmaçon dab los atributs de la soa lòtjaLa **francmaçoneria** (var. **francmaçonariá**, **flamaçonariá**), (deu francés *francmaçon* tradusit *freemason* en anglés, qu'ei a díser ) qu'ei ua associacion qui's vòu simbolicament eretèra deus maçons de l'Antiquitat en bèth agir uei suu plan intellectuau e umanista.

Que's cred (e au mens qu'ei atau que la francmaçoneria e presenta la soa istòria) que los bastidors antics que perfeccionèn chic a chic las loas tecnicas e lo lor art e que s'amassèn e s'amassavan enta'u perfeccionar, lo comunicar e los transméter. Durant l'Etat Mejana, com mantun còs de mestièr, que formèn corporacions dab aqueth pretzhèit e tanben entà s'emparar mutuaument. Las corporacions que comptavan dab grads segon lo nivèu de perfeccionament o d'ancianetat deus lors membres. Chic a chic, aquestas corporacions qu'aurén admés membres non operatius (qu'ei a díser qui non practivan pas materiaument l'art de maçon) e fin finala aqueths que serén vaduts mei numerós.

Sia aqueth ligam dab los arquitèctes e maçons antics vertat o pas, l'istòria de la francmaçoneria modèrna (designada sovent com la  en oposicion dab la  deus bastidors de temples e catedraus) qu'ei precisament datada de 1717 quan quate lòtjas (ua lòtja qu'ei ua amassada de maçons) de Londres e s'amassèn entà formar la Grana Lòtja de Londres. Aquesta que's dotè en 1723 de las *Constitucions* redigidas per James Anderson.

La francmaçoneria especulativa que virè de cap a la  intellectuau e que's vòu iniciatica d'un punt de vista intellectuau e metafisic e filantròp entà obrar peu benestar e lo progrès de l'umanitat. Au cors deu sègle XVIII qu'amassè mantuns nòbles e intellectuaus e qu'orientè ua partida de las revolucions nòrd-americana, francesa e latino-americana. En França, se non se pòt pas díser que provoquesse la Revolucion (ua grana partida de la noblessa qu'èra membre de la francmaçoneria), la soa pensada qu'influè dens la redaccion de la *[[Declaracion deus drets de l'òmi e deu ciutadan]]* o dens la divisa *Libertat, Egalitat, Fraternitat*.

Com organizacion qui recomanda l'exercici de la rason e de la libra pensada, l'ideau francmaçon que's trobè mantuns còps en confrontacion dab la glèisa e mei generaument dab l'autoritarisme, lo totalitarisme e l'arbitrari politic o religiós. Atau, que ho combatut a còps per certes mitans catolics conservators e peus divèrs regims d'extrèma dreta qui l'acusèn d'estar secreta entà complotar contre la societat. 

Lo nocion de secret, sovent soslinhada peus detractors de la francmaçoneria, qu'ei totun hèra relativa ; teoricament l'identitat deus sons membres qu'ei secreta (entà qu'un maçon qui non vòu pas que's sàpia la soa apartenença e's pòsqui estujar) ; tota la rèsta (desenrotlament deus rites, lòcs d'amassada, tèmas abordats) que son de bon trobar dens los libes e aisidament abordats publicament. Lo temps passat au "tribalhar" dessús en lòtja qu'ei la sola causa de mau comunicar, com ac soslinhè un còp èra lo maçon Giacomo Casanova.

La francmaçoneria o los francmaçons èran dits **la mata** (*Aquel es de la mata*), associats abitualament autres còps als radicalssocialistas.