open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Castèth Sèga Longa Monnier

Lo **Castèth Sèga Longa Monnier** ei un domeni viticòla de 20 ectaras, situat a Jau, Dinhac e Hloirac, en Medòc, dins lo departament de Gironda. Lo vin qu’ei produsit ei devath ua AOC Medòc.

## Istòria
Lo domeni èra pagat per Joan-Pèire Monnier dins las annadas 70. I aurà ua passacion deu domeni a son hilh Pèire-Cristòu Monnier, que contunharà hèr vin de manèra tradicionau.

Lo castèth cambiava de nom en 2002 tà passar de Castèth Sèga Longa a **Castèth Sèga Longa Monnier**. Lo nom de familha deu proprietari deu domeni ei apondut tà conservar lo sens tradicionau e lo sentiment d'entrepresa familhala.

En 2008 i aurà la conversion en agricultura biologica que serà hèita.

## Terraire
Lo domeni s’esten dins las tèrras medoquinas sus 20 ectaras de vinhas. S’esten sus un sòu argelós dab grava e sable deu costat oèst deu bocau de la Gironda.

L’envitatjament deu castèth ei :

60% Cabernet Sauvinhon

30% Merlot

7% Petit Verdot

3% Cabernet Franc

## Vin
La cubada ei vinificada dins de cubas d'inòx termoreguladas e macerada longament puish botada dins barricas de casso pendent 15 a 20 jorns. Fin finau lo domeni produseish en mejana entre 97 000 e 170 000 botelhas cada annada.

Aqueth vin seduseish per la sua color roja escura. Lo nas ei agradiu tanben dab las suas nòtas de frutas rojas e negras (cerilha, cassís) sus un hons boscut. Lo cèu de la boca revèla ua costat tanic, balha shuc qui pòt acordà’s plan dab ua poralha rostida.

Los millesimes de 1997, 1999, 2001, 2004, 2005 e 2006 obtengueràn ua estela, un prèmi dab la mencion “Vin fòrça capitat”.

## Referéncias
Tim Horan

**Tim Horan** nascut lo 18 de mai de 1970 a Darlinghurst es un ancian jogaire de rugbi de XV Australian, evoluant al pòst de tres-quarts centre.

Gràcias a sas qualitats ofensivas e defensivas, aquel tres-quarts centre foguèt l'un dels jogaires melhors a son pòst dins las annadas 90. Amb sos compatriòtas John Eales e Jason Little, es l'un dels sièis jogaires a aver emportat doas Copas del mond de rugbi, en 1991 e 1999. Èra escaissat *Helmet* ("casco") a causa de sa copa de pel que demorava en plaça en tota circonstància malgrat la partida, o Truckie a causa de son gost per çò que los australians cridan lo *Truckie's Breakfast*, un dejunar amb d'uòus, de la ventresca e de las saussissas. En 2003, es nommat al Temple internacional del rugbi.
Gonzalo Canale

**Gonzalo Javier Canale**, nascut lo 11 de novembre de 1982 a Cordoba (Argentina), es un jogaire de rugbi de XV d'origina argentina e de nacionalitat esportiva italiana. A jogat en equipa d'Itàlia e a evoluat al pòst de centre dins l'efectiu de l'Estadi Rochelés (1,81 m per 95 kg).
Plan sagital

vinheta|Representacion anatomica

Lo **plan sagital** (var.  **plan sagitau**) es un plan anatomic dins lo sens antero-posterior que dividís un còrs en doas parts (dreita e esquèrra). Lo **plan median** es un plan sagital mejan que dividís al centre d'un còrs doas parts egalas, essent dreita e esquèrra, de la meteissa talha. Aquel tèrme anatomic foguèt inventat per Gerard de Cremona.
Philippe Combe

vinheta|<bdi>'''Gap''', equipa amb la quala a jogat e a tanben entrainada.</bdi>
**Philippe Comba**, nascut lo 19 de febrièr de 1960 a Gap, en França es un jogaire professional francés d'origina occitana de òquei sus glaç vengut entrainaire. 

## Carrièra

### Coma jogaire
Philippe Comba debuta pendent la sason 1977-1978 a tot escàs 17 ans. Entre sortir de la sason, coneis son primièr títol de Champion de França. Demòra en tot 19 sasons sus lo malhòt blau, coneissent la Division 1 pendent sas darrièras annadas a la *[[Blâche]]*. Empòrta la *Copa dels As* en 1986 e lo campionat de Division 1 pendent la sason 1995-1996. De 1996 a 1998, jòga pel club d'Ais de Provença en Division 3 puèi en Division 2. Acaba sa carrièra en 2000 amb los Bocanièrs de Tolon. Es uèi educator esportiu a la vila de Gap.

### Coma entrainaire
En 1989, pren las comandas de l'equipa de Gap mentre que n'es egalament jogaire. A la fin de la sason, es remplaçat per Daniel Galland. Es tornarmai entrainaire entre 1992 e 1995 e entre 2001 e 2003, un còp sa carrièra de jogaire acabada. Pendent l'auton 2003, es brèvament nommat entrainaire dels Dracs Rogs de Briançon en remplaçament de Juha Jokiharju abans qu'Antoine Lucien Basile o remplace pas a far un trabalh de sason.
Angevin

L**'angevin** es un dialècte fasent partit de la familha de las lengas d'oïl, branca de las lengas romanicas e ancianament parlat dins l'anciana província d'Anjau. Gaireben desparegut, se perpetua via los rimiaux, de poèmas redigits en angevin, aital coma dins d'unas expressions del quotidian.
Noëlle Cordier

**Noëlle Cordier**, nascuda lo 25 de març de 1944 a París (França), es una cantaira francesa. Es sustot coneguda per aver participat en duò a la cançon d'Alain Barrière *Tu t'en vas*, un gròs succès de l'annada 1975 en França. 

**Noëlle Cordier** a tanben representat en 1967 França al Festival de la Cançon d'Eurovision ambe lo títol *Il doit faire beau là-bas* (tèxt de Pierre Delanoë e musica de Hubert Giraud), concors al cors de lo qual s'es classada 3en. La cançon serà quitament represa per Michèle Torr.
François Sangalli

**François Sangalli**, nascut lo 8 de setembre de 1952 a Narbona (França), es un jogaire internacional francés de rugbi de XV avent evoluat al pòst de tres-quarts centre al RC Narbona. 

## Biografia

En 1976, François Sangalli manca la virada de l'equipa de França per motiu disciplinari.

L'annada seguenta, fa partida de l'equipa de França que fa lo Grand Chelèm pendent lo Torneg de las Cinc Nacions 1977.

Met un tèrme a sa carrièra de jogaire en 1981, ven dirigent del RC Narbona e president del club entre 1992 e 1995.

A partir de 1979, es president del grop *SM Ostals*, una entrepresa immobiliària qu'a fondat amb un de sos ancians parions, André Maratuech.
Alain Barrière

**Louis Allain Bellec**, dich **Alain Barrière**, nascut en Bretanha lo 18 de novembre de 1935 a La Trinité-sur-Mer (Morbihan) e mòrt lo 18 de decembre de 2019 a Arradon (Morbihan), èra un cantaire popular francés (Breton per sa maire e d'origina italiana per son paire), tanben autor e compositor.

Quitament s'a agut lo mai de succès en França dins las annadas 1960 e 1970, a pasmens agut tanben fòrça resson en 1964 en America del Sud e en Itàlia, e a d'alhors tanben enregistrat còp-sec qualquas cançons en Italian. En general, a mai que mai cantat de baladas, e es conegut en particular per las cançons *Ma vie* (1964), *À regarder la mer* (1970), *Elle était si jolie* (cançon causida per representar França al Festival de la Cançon d'Eurovision de 1963), o encara en 1975 *Tu t'en vas* en duò ambe la cantaira francesa Noëlle Cordier.
Earth, Wind & Fire

**Earth, Wind and Fire** es un grop anglofòn american de jazz-funk aparentat disco originari de Chicago, dins Illinois, format en 1969 e centrat a l'entorn de sos dos cantaires emblematics : Maurice White e Philip Bailey. Los musicians an fòrça cambiat, vist que mai de cinquanta musicians diferents an participat a un moment o a un autre al projècte **Earth, Wind and Fire**.

Demest los títols mai coneguts d**'Earth, Wind and Fire**, se pòt citar *Fantasy* (1977), *September* (1978), *Boogie Wonderland* (1979) o encara *Let's Groove* (1981).
Gérard Nicoud

**Gérard Nicoud**, nascut en Occitània lo 5 de març de 1947 a Marselha (Provença), es estat entre 1970 e 1984 lo dirigent del sindicat francés CIDUNATI, la Confederacion intersindicala de defensa e d'union nacionala dels trabalhaires independents.

## Biografia
En 1967, trabalha en França sus Lion, puèi en decembre de 1968, obrís un estanquet dins lo Daufinat del Nòrd, a La Bâtie-Montgascon (entre Grenòble e Lion).

En genièr de 1969, es cargat per un grop de comerçants e d'artisans malcontents de la novèla lei sus l'assegurança malautiá obligatòria de redigir, de far signar e de portar una peticion al sosprefècte de La Tor dau Pin.

En mens de tres meses, ambe una reünion d'informacion per jorn abans una granda acampada a Grenòble qu'a amassat 10 000 personas, a capitat a recampar mai de 15 000 signaturas per sa peticion : fonda alavetz lo CID (Comitat d'Informacion e de Defensa) que ven en 1970 lo CIDUNATI.

En 1984, l'activitat del sindicat baissa, ne quita la direccion, pasmens se presenta sus una lista a las eleccions europèas de 1984, la lista de l'Union dels Trabalhaires Independents per la Libertat d'Entrepresa (UTIL), ambe entre autres coma colistièr Pèire Pojada. 

A la debuta de las annadas 1990, fòrça aderents del CIDUNATI dont el meteis prenon lors distàncias e fondan alavetz la CEDI, la Confederacion europèa dels independents.

## Referéncias
Tite Kubo

**Taito Kubo** (久保 帯人, *Kubo Taito*, mai conegut en dins lo mond jos la transcripcion irregulara **Tite Kubo**), de son vertadièr nom **Noriaki Kubo**, nascut lo 26 de junh de 1977 a Fuchū, es un mangaka Japonés. Es conegut per èsser l'autor del manga **[[Bleach]]**.

## Biografia
A l'escòla primària, es interessat per l'arquitectura, lo design e lo manga. Apreciant de nombroses artistas e serias de manga coma Gegege No Kitaro (Kitaro lo repugnant) de Shigeru Mizuki e Saint Seiya (Los Cavalièrs del Zodiac) de Masami Kurumada, decidís de venir mangaka. Aquelas òbras influenciaràn son trabalh e son univèrs constituïts de *[[Yokaï]]* e autres tradicions folcloricas e mitologicas.

En 1996, una de sas Ultra novèlas Unholy Hearted Maquina es publicada dins un numèro especial del Weekly Shōnen Jump. Après la sortida de doas autras istòrias cortas en 1997 e 1998, l'autor sortís sa primièra seria, en 1999, Zombiepowder. La seria es anullada en 2000, après 27 capítols.

En agost de 2001, sa seria novèla Bleach debuta dins la meteissa revista per s'acabar en agost de 2016. Aquel manga relata l'istòria d'un licean (Ichigo Kurosaki) que ven un shinigami e combat d'armas vengudas maleficas apeladas hollows. Essent fan de ròck e tot particularament del grop grunge Nirvana, Tite Kubo bategèt son segond manga Bleach ne referéncia a lor primièr album. En 2005, lo manga es recompensat pel prèmi Shōgakukan dins la categoria Shōnen. En 2004, sortís una adaptacion animada de Bleach per l'estúdio Pierrot. Es compausada de 366 episòdis e s'espandís sus 7 ans. Dos OAV e quatre longmetratges d'animacion son egalament estat realizat entre 2006 e 2010. Tite Kubo realiza la dobladura de Kon (mascòta umoristica de la seria) dins lo primièr OAV de la seria animada.

En març de 2016, lo capítol 665 de Bleach que deviá èsser publicat dins lo Weekly Shônen Jump no 14 es reportat per malautiá de l'autor. La seria pren fin en agost de 2016 amb 74 volums e l'autor acaba la seria coma o desirava. A Japon, lo manga Bleach s'es escorrut a mai de 100 milions d'exemplars entre 2001 e 2020. Una exposicion *Bleach ÈX* s'es tenguda entre lo 18 de decembre de 2021 e lo 16 de genièr de 2022. En mai, la seguida e fin de la seria d'animacion, qu'èra estada arrestada en 2012, es difusada a partir d'octobre de 2022.

Après la fin de Bleach, Tite Kubo prepara un one-shot pels 50 ans del Weekly Shonen Jump. L*'one-shot*, Burn the Witch, pareis en julhet de 2018. L'one-shot es contunhat amb la difusion en 2020 d'un OAV e es totjorn en prépublication dins lo Weekly Shonen Jump. Bleach repren fin finala en agost de 2021 dins lo Weekly Shonen Jump pels 20 ans de l'òbra amb un tot novèl arc narratiu entitolat *Lamentation* de las maissas dels infèrns, qu'es la seguida dirècta de l'istòria.
esquèrra|vinheta|Ichigo Kurosaki dins la seria , escrich per Tite Kubo.

## Influéncias
L'una de las primièras inspiracions de Tite Kubo foguèt Shigeru Mizuki, l'autor del manga Gegege No Kitaro.
MFSB

**MFSB** per **Mother Father Sister Brother** (Maire Paire Sòrre Fraire) èra un grop musical american anglofòn compausat de musicians d'estudiò. En 1974, aguèron lor mai grand succès ambe lo tròç *TSOP (The Sound of Philadelphia)*. Aquesta cançon es considerada coma l'un dels primièrs tubes emblematics de la musica disco als Estats Units e quitament endacòm mai, e pr'amor d'aquò a contribuït a popularizar l'estili.

## Ancians sòcis
* Karl Chambers (†)
* Earl Young
* Frederick Joiner
* Norman Harris (†)
* Roland Chambers (†)
* Bobby Eli
* TJ Tindall
* Winnie Wilford
* Ronnie Baker (†)
* Vince Montana
* Larry Washington
* Harold Ivory Williams
* Leon Huff
* Thom Bell
* Bob Babbitt

## Discografia
* 1973 : *MFSB*
* 1973 : *Love Is the Message* 
* 1975 : *Universal Love* 	
* 1975 : *Philadelphia Freedom*
* 1976 : *Summertime* 	
* 1978 : *MFSB: The Gamble & Huff Orchestra* 	
* 1980 : *Mysteries of the World*
Linda de Suza

**Teolinda Joaquina de Sousa Lança**, dicha **Linda de Suza**, nascuda lo 22 de febrièr de 1948 a Beringel, dins lo Districte de l'Alentejo, al Portugal, e mòrta en França lo 28 de decembre de 2022 a Gisors (Normandia), èra una cantaira francesa d'origina portuguesa. Cantava mai que mai en francés e en portugués, mas tanben en anglés, en espanhòu, e quitament en alemand. 

Ven una cantaira francesa populara a la fin de las annadas 1970 e a la debuta de las annadas 1980 ambe en particular los títols *Un Portuguais* en 1978 e *Tiroli-tirola* (ambe lo repic cantat en portugués) en 1980. En 2021, l'acordeonista Sylvie Pullès faguèt une version occitana de *Tiroli-tirola*.

**Linda de Suza** obtenguèt tanben una gròssa capitada literària ambe son libre autobiografic, *La Valise en carton*, publicat en 1984.

## Cançons mai conegudas (en Occitània)
* *Un portugais / Um Português* (1978)
* *Uma moça chorava* (1979)
* *Tiroli-tirola* (1980)
* *Un enfant peut faire chanter le Monde* (1980)
* *O malhão malhão* (1982)
Nicușor Dan

**Nicușor Dan** (pr. Nicoshòr; n. lo 20 de decembre de 1969 a Făgăraș), es un matematician e òme  politic romanés.

Es deputat de 2016 a 2020, e elegit primèir cònse de Bucarèst en 2020.

Candidat a l'eleccion presidenciala de 2025, es elegit al segond torn amb 54% de las voses.
Milli Vanilli

**Milli Vanilli** èra una projècte musical pop anglofòn lançat a la fin de las annadas 1980 per l'Alemand Frank Farian (lo productor de Boney M) que foguèt fòrça popular fins en 1990 dins la majoritat dels païses occidentals tre lor primièr 45 torns *Girl you know is true*, n°1 en Alemanha, n°2 als Estats Units e en França fin 1988. 

Projècte musical estúdio, los diferents cantaires, rapaires e coristas de **Milli Vanilli** èran Charles Shaw (en particular sus *Girl you know is true*), Brad Howell, John Davis, Linda Rocco e Jodie Rocco. 

Pasmens, lo fach que Fabrice Morvan e Robert Pilatus, los dos gojats illustrant sus scèna e dins las videos lo projècte **Milli Vanilli**, sián pas los vertadièrs cantaires coma lor mesa endavant o poiriá daissar supausar, a provocat un gròs escandal als Estats Units en 1990, escandal que los a descreditat e afectat negativament sus las vendas de lor segond album publicat aquesta annada. En realitat, lo playback e al sens larg lo lip sync (la sincronizacion labiala) es çaquelà causa coneguda, una practica plan correnta e generalament acceptada dins lo mestièr de l'espectacle : èra jà tanben lo cas de nombroses artistas pop e disco de las annadas 1970 e 1980 coma Boney M, Den Harrow, Baltimora, Moon Ray, Valerie Dore etc. Foguèron de circonstàncias particularas qu'an generat d'escandals coma dins lo cas de **Milli Vanilli**, o abans eles Plastic Bertrand.

Frank Farian temptarà de produire en 1998 un album novèl de **Milli Vanilli**, ambe aqueste còp al cant Fabrice Morvan e Robert Pilatus per far calar las criticas a l'origina de l'escandal de 1990 ; mas Robert Pilatus defuntèt a Francfòrt de Men lo 2 d'abril de 1998 abans la quita publicacion del dich album : sa mòrt botèt un tèrme definitiu al projècte **Milli Vanilli**.
Adolphe Guillaumat

[thumb|right|Adolphe Guillaumat en [1921.]]

**Adolphe Guillaumat** (4 de genier de 1863, Bourgneuf - 18 de mai de 1940, Nantas) es un generau francés de la Prumiera Guerra Mondiala e de l'entre doas guerras.

Fiu d'un oficier d'infantariá, s'engatjèt dins l'armaa en 1882 e participèt a plusors conflictes coloniaus en Africa e en Asia. Nomat generau en 1913, obtenguèt plusors succès entre 1914 e 1917 e receupuguèt de comandaments mai e mai importants (33 e 4 division, I còrs d'armaa e II armaa). En decembre de 1917, foguèt mandat dins los Balcans per prendre la direccion de las armaas aliaas en Orient. Reorganizèt lo frònt de Salonica e comencèt la preparacion de l'ofensiva que permetèt al generau Franchet d'Espèrey de rompre las defensas dels Emperis Centraus dins la region. Pasmens, en junh de 1918, deuguèt s'entornar en França per preparar la defensa de París menaçaa per las atacas alemandas. Puei, en octòbre, foguèt nomat chef de la V armaa e participèt a las ofensivas aliaas de la fin de la guerra. 

Après la guerra, venguèt inspector generau de las armaas en 1919 e intrèt al Conseu Superior de la Guerra en 1920. De 1924 a 1930, comandèt las fòrças d'ocupacion francesa en Alemanha. Foguèt brevament ministre de la Guerra en 1926 dins un govern dirigit per Aristide Briand. Contunhèt de participar als trabalhs dau Conseu Superior de la Guerra dinque a sa retiraa en 1933.

## Ligams internes

* Prumiera Guerra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Paul Guillaumat, *Correspondance de guerre du général Guillaumat (1914-1919)*, París, L’Harmattan, 2006.
* **[[francés|(fr)]]** Léon Noël, *Témoignage d'un chef, le général Guillaumat*, París, Alsatia, 1950.

## Nòtas e referéncias
Christian Pouget

**Christian Pouget** (nascut lo 11 de genièr de 1966 a Gap, dins Alps Nauts) es un jogaire professional francés d'origina occitana de òquei sus glaç.

Evoluava al pòst d'alièr esquèr o defensor. L'un dels mai genials atacants del hòquei sus glaç francés fa partida de la generacion de las Philippe Bozon, Arnaud Briand amb los quals a partejat una linha en equipa de França, o autra Denis Perez e Christophe Vila. Es lo nebot del judocà Jean-Paul Entalha.

## Carrièra de jogaire
Pouget fa sas debutas al hòquei sus glaç dins sa vila natala de Gap. Jols conselhs del checoslovac Zdeněk Bláha, pren gost a aquel espòrt e s'investís dins l'entrainament. Debuta dins lo campionat de França de primièra division en 1983. Las Aglas blavas acaban vicecampion de França, darrièr los Bocs de Megève que comptan dins lor reng Philippe Bozon. Bozon empòrta aquela annada lo trofèu Jean-Pierre-Graff de l'espèr melhor. Lo club gapençais envia alara son jogaire jove de 17 ans a Quebèc per fin qu'el s'aguérisse e jòga un mai grand nombre de partidas. Rejonh los Draveurs de Trois-Rivières dins la Liga de hòquei junior màger de Quebèc. Los Draveurs s'inclinan en quart de finala de la Copa del president contra los Voltejaires de Drummondville 4 victòrias a 3. La rota s'arrèsta al meteis estadi en 1986 contra lo Titan de Laval venceires cinc margas a zèro. Pouget participa a tres partidas.

Doas sasons mai tard, torna dins lo capluòc del departament d'Alps Nauts e comença sa carrièra professionala. Los Gapençais prenon la tresena plaça del campionat 1987, e Pouget es elegit melhor jogaire francés. En 1988, l'equipa acaba sus la tresena marcha del podium. La sason seguenta es mai dificila, l'equipa acaba novena davant Bordèu mas coneis de dificultats financièras e decidís de far una pausa amb lo hòquei professional. Gap causís de davalar en Division 1.

En 1989, Pouget rejonh donc Grenòble que decidís de bastir un grop ambiciós amb l'arribada de Bozon. Los brutlaires de lops s'inclinan en finala contra Roan. Un an mai tard, las doas equipas se retròban a aquel estadi de la competicion mas los isereses se revenjan. Mas lo club de Grenòble pòt pas defendre son títol e patís una liquidacion judiciària. Pouget partís alara a Chamonix en 1991. Los camoces acaban segond darrièr Roan. La sason seguenta, los normands empòrtan un còp mai la finala de las serias eliminatòrias contra Chamonix que compta dins sos rengs Christophe Vila, Vladimir Zubkov, Stéphane Barin e Gérald Guennelon.

En 1993, partís en companhiá de Christophe Vila en Serie A italiana al HC Devils de Milan que comptan dins sos rengs de nombroses franceses. En semifinala de la Copa d'Euròpa dels clubs campions, Pouget se nafra grèvament pendent la partida contra lo Podhale Nowy Targ.
Sieisena crosada

[thumb|right|Leis estats latins après la Sieisena Crosada e la [crosada de 1239-1241.]]

La **Sieisena crosada** es una expedicion militara organizaa per l'emperaire Frederic II per tornar conquistar los territòris del Reiaume de Jerusalem perduts après las conquistas de Saladin.

Aient formulat un vòt de crosada en 1215, Frederic II deuguèt passar plusors annaas per estabilizar sas possessions dins lo Sant Emperi e dins lo Reiaume de Sicília. Retardèt donc son despart mai d'un còp e foguèt excomunicat per lo papa Gregòri IX, un de sos adversaris politics en Itàlia, en 1227. S'embarquèt en junh de 1228 e deuguèt combatre las temptativas dau poder pontificau de sabotar l'expedicion. En particular, Gregòri IX sostenguèt las invasions de Sicília menaas per Joan de Brienne.

En Palestina, Frederic II dispausava pas de fòrças importantas car los Francés e los Italians chausiguèron de seguir los òrdres dels representents dau papa. L'emperaire s'installèt donc a Jaffa onte restaurèt las fortificacions. Puei, s'interessèt als conflictes entre los diferents senhors aiubidas. Aquò li permetèt de se raprochar dau sultan Al-Malik al-Kamil. Poguèt ansin negociar la restitucion pacifica de Jerusalem en chambi d'una treva de 10 ans, de la destruccion de las muralhas de la vila e dau respècte dels drechs de la populacion musulmana (tractat de Jaffa, 11 de febrier de 1229).

L'emperaire foguèt coronat rei de Jerusalem lo 18 de març, mas abandonèt rapidament la vila. Lo 10 de mai, quitèt Palestina per s'entornar en Itàlia. Laissèt los estats francs dins una situacion malaisia. D'efiech, se Jerusalem èra tornarmai crestiana, la vila èra vengua indefendabla e los eleits locaus èran devesits entre partisans e adversaris de l'emepraire.

## Ligams internes

* Al-Malik al-Kamil.
* Crosada.
* Frederic II.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Pierre Boulle, *L’Étrange Croisade de l’Empereur Frédéric II*, Flammarion, 1968.
* **[[francés|(fr)]]** René Grousset, *Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem - III. 1188-1291 L'anarchie franque*, París, Perrin, 1936 (reimpr. 2006), 902 p.
* **[[francés|(fr)]]** Ernst Kantorowicz, *L'Empereur Frédéric II*, Éditions Gallimard, coll. « Bibliothèque illustrée des histoires », 1987, 657 p.

## Nòtas e referéncias
John French

[thumb|right|John French en [1915.]]

**John French** (28 de setembre de 1852, Ripple - 22 de mai de 1925, Deal) es un mareschau britanic de la Prumiera Guerra Mondiala.

Engatjat dins la *[[Royal Navy]]* en 1866, foguèt transferit dins l'armaa britanica en 1874. Participèt a la Segonda Guerra dels Boers (1899-1902) e foguèt nomat generau en 1907. Puei, venguèt chef d'Estat-major de l'armaa en 1911 e chef d'Estat-major de l'Emperi Britanic en 1912. En 1914, comandèt donc la fòrça expedicionària britanica en França e participèt a plusors batalhas importantas (Marna, Ypres). En 1915, refusèt de cooperar amb los Francés e foguèt remplaçat per Douglas Haig après la reviraa de son ofensiva a Loos.

De 1915 a 1918, French demorèt chef dei tropas britanicas de l'interior. Puei, foguèt nomat vice-rei d'Irlanda de 1918 a 1921. Achabèt sa carriera coma governaire dau comtat de Kent.

## Ligams internes

* *[[British Expeditionary Force]]*.
* Prumiera Guerra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Simon Robbins, *British Generalship on the Western Front*, Abingdon, Routledge, 2005.

## Nòtas e referéncias
Garlaban

vinheta|drecha|Lo rocàs de Garlaban

**Garlaban** es un pueg de Provença que senhoreja la ciutat d'Aubanha. Sa cima monta a 714m de nautor.

Es vesedor dins una bòna part de son environa, despuei Marselha fins ai ciutats costejant d'Aubanha. Servissiá d'amira ai navegaires dau golf de Marselha.
Philippe Blain

vinheta|467x467px|Philippe Blain, seleccionaire de l'equipa de França pendent los campionats del mond 2014, en Polonha''.''
**Philippe Blain**,de son vertadièr **Philippe Georges Antoine Blain** nom nascut lo 20 de mai de 1960 a Montpelhièr, es un ancian jogaire de voleibòl. Internacional entre 1980 e 1991, a cumulat 340 seleccions. Evoluava al pòst de réceptionnaire-atacant. Aviá per particularitat de far sos punhets los braces plegats.

Foguèt elegit melhor jogaire del campionat del mond 1986 en França. Acaba sa carrièra de jogaire dins lo club italian de Coni en 1991 abans d'i entamenar son trajècte d'entrainaire.

Seleccionaire de l'equipa de França pendent dotze ans, evolua puèi coma entrainaire adjonch de l'equipa nacionala de Polonha als costats de Stéphane Antiga amb lo qual es sacrat campion del mond en 2014. Après los Jòcs Olimpics de 2016 al cors de los quals la seleccion polonesa es eliminada en quarts de finala, la Federacion Polonesa de voleibòl decidís de fisar la seleccion a un enquadrament novèl. Philippe Blain rejonh alara l'equipa nacionala de Japon. Tanben es l'adjunt de Yuichi Nakagaichi.

## Biografia
Son grand paire, Antoine Blain, es un ancian jogaire internacional de rugbi de XV e de rugbi de XIII, vengut director de las viradas de l'equipa de França de rugbi de XIII dins las annadas 1950 e 1960 e secretari general de la federacion francesa de rugbi de XIII. Son paire, Jean Blain, après aver practicat lo rugbi de XIII, a bastit una carrièra granda al voleibòl coma jogaire puèi president del club de volei de Montpelhièr amb lo qual empòrta tres títols de Campionat de França (1972, 1973 e 1975).

## Palmarés (jogaire)

### Campionat d'Euròpa

* Finalista : 1987
* Tresen : 1985

### Recompensas individualas:

* Campionat del mond 1986 : MVP
* Campionat d'Euròpa 1987 : MVP

## Palmarés (entrainaire)

### Liga mondiala

* Finalista : 2006

### Campionat d'Euròpa

* Finalista : 2003, 2009

### Campionat del mond (1)

* Tresen : 2002
* Venceire : 2014

### Copa dels venceires de copa (1)

* Venceire : 1999

### Campionat de França (1)

* Venceire : 1995

### Copa de França (2)

* Venceire : 1995, 1998
August von Mackensen

[thumb|right|August von Mackensen entre lo [1914 e lo 1915.]]

**August von Mackensen** (6 de decembre dau 1849, Haus Leipnitz - 8 de novembre dau 1945, Burghorn) es un marescau alemand de la Promiera Guèrra Mondiala.

Oficier de cavalaria durant la guèrra de 1870, trabalhèt emb Alfred von Schlieffen (1833-1913) pendent lu ans 1890-1900. Au començament de la Promiera Guèrra Mondiala, èra comandant dau 11 còrs d'armada e participèt ai combats sus lo front rus. En lo 1915, venguèt marescau e cap de la 11 armada, en carga dei operacions en Serbia (1915), en Romania (1916) e dins lu Balcans (1916-1918). Totun, en lo 1918, li sieui fòrças foguèron batudi per li armadas aliadi dau generau Franchet d'Espèrey. Totun, li fòrças alemandi s'afondrèron dins la region e Mackensen foguèt capturat per lu Francés en octòbre dau 1918.

Après la guèrra, demorèt un partisan de la monarquia, mas sostenguèt finda la politica de revision dau tractat de Versalhas menada per Hitler e participèt a la propaganda dau regime. Totun, s'opausèt ai persecucions còntra lu protestants e ai tuarias de massa en Polonha.

## Ligams intèrnes

* Front dei Balcans.
* Promiera Guèrra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Max Schiavon, *Le front d'Orient. Du désastre des Dardanelles à la victoire finale 1915-1918*, Tallandier, 2014.

## Nòtas e referéncias
Jack Holiday

**Christian Korcan**, dich **Jack Holiday**, nascut lo 11 de març de 1982 a Zuric (Soïssa alemanica), es un discjoquei e un compositor de musica electronica (house). 

En Occitània, **Jack Holiday** a sustot agut de resson de caps l'annada 2010 ambe son títol en anglés *Love for you* e la meteissa annada ambe una version tornamai adobada en collaboracion ambe son partenari Mike Candys del tube *Insomnia* del grop tècno (trance) britanic Faithless.
Georgia O'Keeffe

**Georgia Totto O'Keeffe** (15 de novembre de 1887 - 6 de març de 1986) foguèt una pintora e fotògrafa americana.

Sa carrièra s'espandiguèt sus sèt decennis, e son trabalh foguèt en granda partida independent dels movements artistics màgers. O'Keeffe recebèt d'aclamacions criticas per sas pinturas, qu'illustravan sovent de formas naturalas, en particular de flors e de païsatges inspirats pel desèrt, generalament associats als luòcs e environaments ont viviá.
Assarhaddon

thumb|right|Estèla assiriana representant Assarhaddon.

**Assarhaddon** es un sobeiran assirian que reinèt de 680 a 669 avC. Succediguèt a son paire, Sennacherib (705-681 avC), e foguèt remplaçat per son fiu Assurbanipal (668-626 avC). Son rèine s'incriu dins lo periòde de dominacion de l'Empèri neoassirian en Orient Mejan dei sègles VIII e VII avC.

Designat coma successor de son paire en 683 avC, deguèt luchar còntra sei fraire per prendre lo poder après l'assassinat de Sennacherib. Durant son rèine, mantenguèt la poissança assiriana. En Mesopotamia, adoptèt una politica pus concilianta amb Babilònia e financèt la reconstruccion de la vila, especialament aquela dau temple de Marduk destruch per son paire. Dins lei monts Taurus, luchèt còntra lei pòbles nomadas originaris de l'estèpa e capitèt de leis arrestar. Enfin, reprimiguèt d'insureccions sostengudas per leis Egipcians en Fenicia (Sidon, Tir, etc.). Puei, contuniant sa campanha a l'oèst, conquistèt lei regions bassas d'Egipte en 671 avC. Pasmens, après la partença de son armada, leis Egipcians se revoutèron. Preparèt una expedicion novèla còntra lo país, mai moriguèt avans la començament de la campanha.

Assarhaddon organizèt tanben sa succession per defugir una guèrra civila a sa mòrt. Chausiguèt son fiu Assurbanipal coma successor e placèt son fiu ainat Shamash-shum-ukin sus lo tròne de Babilònia. Son objectiu èra d'estabilizar la dinastia e de contentar lo desir d'autonòmia de Babilònia. Aquò foncionèt durant 15 ans après sa mòrt, mai s'acabèt per una violenta guèrra civila entre lei dos fraires.

## Liames intèrnes

* Assiria.
* Assurbanipal.
* Sennacherib.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Francis Joannès, *La Mésopotamie au Ier millénaire avant J.-C.*, París, Armand Colin, coll. « U », 2000.
* **[[francés|(fr)]]** Pierre Villard, « Assarhaddon », dins Francis Joannès (dir.), *Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne*, París, 2001, pp. 82-84.

## Nòtas e referéncias
Edmund Allenby

[thumb|right|Edmund Allenby en [1917.]]

**Edmund Allenby** (23 d'abriu de 1861, Brackenhurst - 14 de mai de 1936, Londres) es un mareschau britanica de la Prumiera Guerra Mondiala.

Intrat dins l'armaa britanica en 1880, participèt a plusors expedicions colonialas en Africa, en particular la Guerra dei Boers de 1899-1902. En 1914, èra lo comandant de la division de cavalariá mandada en França dins lo quadre de la British Expeditionary Force (BEF). Puei, venguèt chef dau 5 còrs en 1915 e de la III armaa en 1916. En junh de 1917, foguèt nomat comandant de las fòrças britanicas de Palestina. Inicièt un ensemble d'ofensivas còntra las tropas germanootomanas e prenguèt Jerusalem, Damasc e Alèp. Aquò entraïnèt la destruccion de la màger part de l'armaa otomana e l'Emperi acceptèt de signar l'armistici de Mudros – una quasi capitulacion – en octòbre de 1918.

Après lo conflicte, Allenby foguèt nomat mareschau en 1919 e aut comissari en Egipte. I demorèt dinque a 1925 e tenguèt un ròtle important dins la gestion de plusors questions politicas tochant la region. En particular, participèt a la redaccion dau tractat de 1922 que reconeguèt l'independéncia egipciana. Se retirèt en 1925.

## Ligams internes

* Prumiera Guerra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** C. Brad Faught, *Allenby: Making the Modern Middle East*, Londres, I.B. Tauris/Bloomsbury, 2020.

## Nòtas e referéncias
Salmanazar V

**Salmanazar V** es un sobeiran de l'Emperi Assirian que reinèt de 727 a 722 avC. Fiu e successor de Teglath-Phalasar III (745-727 avC), foguèt remplaçat per son fraire Sargon II (722-705 avC).

Designat eiretier per son paire, l'aviá sovent remplaçat durant son rèine e sa presa dau poder foguèt pas contestaa per sos fraires. En revenge, plusors províncias de l'Emperi se revoutèron tre lo començament de son rèine. Salmanazar V organizèt donc plusors campanhas per restaurar la dominacion assiriana en Siria, en Fenicia e en Palestina. I annexèt los reiaumes « neoititas » e lo reiaume d'Israèl e someteguèt tornarmai Tir. Puei, ordonèt la desportacion de plusors pòples per estabilizar la preséncia assiriana dins la region.

Las circonstàncias de sa mòrt son inconeissuas, mai los istorians avançan frequentament l'ipotesi d'un assassinat ordir per Sargon II. Sa mòrt entraïnèt probablament una revòuta de las populacions dau sud de Mesopotamia que s'alièron amb los Elamitas. Ansin, en Babilònia, lo tròne foguèt usurpat per lo Caldeu Marduk-Apal-Idin II.

## Ligams internes

* Assiria.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]**  Josette Elayi, *L'Empire assyrien : Histoire d'une grande civilisation de l'Antiquité*, Perrin, 2021, pp. 141-151.

## Nòtas e referéncias
Sètge de Tir

L'expression **sètge de Tir** pòu designar plusors sètges d'aquela vila :
* Sètge de Tir (724-720 avC) : sètge assirian per Salmanazar V.
* Sètge de Tir (705 avC : sètge assirian per Sennacherib.
* Sètge de Tir (663 avC) : sètge assirian per Assurbanipal.
* Sètge de Tir (586-573 avC) : sètge babilònian per Nabucodonosòr II.
* Sètge de Tir (332 avC) : sètge menat per Alexandre lo Grand.
* Sètge de Tir (1111-1112) : sètge per lei Crosats.
Zhanmadao

[thumb|right|Zhanmadao dins un tractat chinés de [1766.]]

Un **zhanmadao** es una espasa chinesa principalament utilizaa durant lo periòde Song (960-1279). Aviá generalament una lama leugierament corba de mai d'un metre e una manilha permetent de tenir l'arma de doas mans. Èra mai que mai utilizat per luchar còntra la cavalariá. Lo changdao, lo miaodao e lo wodoa son probablament derivats d'aquela arma.

## Ligams internes

* Dinastia Song.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Peter A. Lorge, *Chinese Martial Arts: From Antiquity to the Twenty-First Century*, Cambridge, Cambridge University Press, 2011.

## Nòtas e referéncias
Messer

thumb|right|Manuscrit dau segle XV mostrant dos combatents armats d'un messer e d'una targa.

Un **messer** es una arma de la fin de l'Edat Mejana e de la Renaissença. Aparentat a un sabre o a un coteu de granda talha, aviá generalament una lama drecha de 45 a 90 cm e se teniá d'una man. La garda èra drecha e dotaa d'un esperon laterau destinat a protegir la man dau portaire. Lo messer foguèt fòrça utilizat entre los segles XIV e XVI dins l'espaci germanic per las populacions urbanas qu'avián pas lo drech de portar l'espasa, arma reservaa a la noblessa. De tropas de mercenaris l'adoptèron pereu. Pasmens, dins aqueu segond cas, existissián egalament de messers mai longs, amb una lama de 80 a 135 cm, que s'utilizavan amb doas mans. Mens frequents, èran en usatge dins de tropas professionalas coma los Lansquenets.

## Ligams internes

* Sabre.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Sydney Anglo, *The Martial Arts of Renaissance Europe*, Yale University Press, 2000, pp. 102-103.

## Nòtas e referéncias
Macuahuitl

thumb|right|Guerriers astècs armats d'un ''macuahuitl'' e d'una targa.

Lo **macuahuitl** es una familha d'armas blancas utilizaas en Mesoamerica durant l'epòca postclassica. Lo modele mai classic aviá una longor de 70 a 80 cm e èra compausat d'un baston plat que sos talhants èran incrustats de 6 a 8 lamas d'obsidiana. Pasmens, existissián pereu de modeles mai corts o mai longs. Lor estructura es pas ben clara car l'unic exemplari conservat dins un museu foguèt destruch en 1888 per un incendi.

Un *macuahuitl* èra una arma fòrça copanta, mai egalament fòrça fragila. Per aquela rason, son usatge tactic vertadier demòra incertan. Segon los racontes dels *[[conquistador]]s*, lo *macuahuitl* èra destinat a l'elèit dels guerriers mesoamericans e, ben utilizat, èra capable de descapitar un chivau d'un còp. Pasmens, sa fragilitat sembla pas compatibla amb un usatge prolonjat sus lo prat batalhier car un tust còntra un autre *macuahuitl* podiá destrurre las lamas d'obsidiana. Lo *macuahuitl* èra donc pusleu destinat a nafrar un adversari per lo capturar. Lo *macuahuitl* foguèt fòrça utilizat durant las guerras de la conquista espanhòla de Mesoamerica. Ineficaç còntra las armas e las armaüras europeas, foguèt abandonat durant lo segle XVI e remplaçat per las espasas d'acier.

## Ligams internes

* Mesoamerica.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Florine G. L. Asselbergs, « The Conquest in Images: Stories of Tlaxcalteca and Quauhquecholteca Conquistadors », dins Laura E. Matthew e Michel R. Oudijk (dir.), *Indian Conquistadors: Indigenous Allies in the Conquest of Mesoamerica*, Norman (Oklahoma), University of Oklahoma Press, 2014, pp. 65-101.
* **[[anglés|(en)]]** Marco Cervera Obregón, « The macuahuitl: an innovative weapon of the Late Post-Classic in Mesoamerica », *Arms & Armour*, vol. 3, n° 2,‎ 2006, pp. 127-148.

## Nòtas e referéncias
Nicole Croisille

**Nicole Croisille**, nascuda en França còsta París lo 9 d'octobre de 1936 a Neuilly sur Seine e mòrta lo 4 de junh de 2025 a París, èra una cantaira populara francesa, tanben dançaira e actritz.

**Nicole Croisille** a agut un primièr succès en 1966 amb la cançon *Un homme et une femme*, la cançon del film del meteis nom de Claude Lelouch. Demest sos autres tubes, se pòt tanben citar dins las annadas 1970 *Parlez-moi de lui*, *Téléphone-moi*, o encara *Une femme avec toi*, l'un dels mai gròsses succèsses de l'annada 1975 en França, e benlèu sa cançon la mai coneguda. 

En 1961 a París, fa la coneissença del cantaire francofòn d'origina occitana Claudi Nogaròu, ambe que se fa l'amiga. Es benlèu aquesta amistat que l'inspirèt per sa cançon *La Garonne* en 1978 (Garona es lo flume que travèrsa Tolosa, la ciutat natala de Claudi Nogaròu), e sortirà quitament en 2006 un album sancèr de represas de cançons del dich Claudi Nogaròu.

## Cançons mai conegudas (en Occitània)
* *Un homme et une femme* (1966, ambe Pierre Barouh)
* *Tryin’* (1968)
* *Parlez-moi de lui* (1974)
* *Une femme avec toi* (1975)
* *Téléphone-moi* (1976)
* *Emma* (1976)
* *J’ai besoin de toi, j’ai besoin de lui* (1976)
* *La Garonne* (1978)
Mirmilhon

thumb|right|Reconstitucion modèrna d'un mirmilhon.

Un **mirmilhon** (ò **gallés**) es un tipe de gladiator roman peant armat d'un boclier, d'una espada corta e d'un casco. Durant lu juècs romans, si batia normalament còntra un retiari, traci ò un oplomac. Lo secutor e lo scissor son de classas de gladiators derivadas dau mirmilhon.

## Ligams intèrnes

* Gladiator.
* Retiari.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jeanne-Marie Demarolle e Kévin Kazek, *Gladiateurs et chasseurs en Gaule : Au temps de l'arène triomphante*, Presses universitaires de Rennes, 2012.
* **[[francés|(fr)]]** M. C. Howatson, *Dictionnaire de l'Antiquité : Mythologie, Littérature, Civilisation*, París, Robert Laffont, 1993, p. 438.

## Nòtas e referéncias
Thermococcus gammatolerans

[thumb|right|[Fotografia de *Thermococcus gammatolerans*.]]

***Thermococcus gammatolerans*** es una espècia d'arquèa extremofila descubèrta en 2003 dins una fònt idrotermala sosmarina a  m de prefondor. Se desvolopa a de temperaturas situadas entre 55 e 95 °C amb un optimum situat a l'entorn de 88 °C. Son pH optimau es de 6, çò que favoriza la metabolizacion de compausats souprats. A tanben una resisténcia excepcionala ai raionaments ionizants gràcias a de mecanismes fòrça eficaç de reparacion de son ADN. Pòu ansin absorbir una dòsi de  Gy e subreviure a una dòsi instantanèa de  Gy.

## Liames intèrnes

* Extremofil.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Edmond Jolivet, Stéphane L'Haridon, Erwan Corre, Patrick Forterre e Daniel Prieur, « Thermococcus gammatolerans sp. nov., a hyperthermophilic archaeon from a deep-sea hydrothermal vent that resists ionizing radiation », *International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology*, vol. 53, n° 3,‎ mai de 2003, pp. 847-851.

## Nòtas e referéncias
Erupcion limnica

[thumb|right|[Fotografia dau lac Nyos una setmana après l'erupcion limnica de 1986.]]

Una **erupcion limnica** es un fenomèn paravolcanic caracterizat per lo desgasatge rapide d'un lac meromictic. Aquò entraïna la liberacion d'una importanta quantitat de dioxid de carbòni acumulada dins lei jaç prefonds dau lac. Leis efiechs principaus son una inondacion grèva e una asfixia de la fauna e dei populacions presas dins lei jaç de gas.

Un lac meromictic es un lac que sa forma empacha ò limita considerablament leis escambis d'aiga entre sei jaç superiors e inferiors. Aquò es pus sovent lo cas dins lei lacs volcanics, en particular aquelei situats dins de calderas ò de maars. Dins aquelei condicions, lo dioxid de carbòni emés per l'activitat volcanica (fumaròlas, etc.) ò per la descomposicion de la matèria organica es blocat dins lei prefondors e, en causa de la pression, de quantitats fòrça importantas pòdon i demorar durant de sègles. Un element perturbator (tèrratrem, avalanca, començament d'una erupcion, etc.) pòdon alora destabilizar l'equilibri e entraïnar la remontada sobde dei gas. Cada mecanisme sembla de presentar lo sieu mecanisme, mai la consequéncia es una liberacion rapida dau dioxid de carbòni en causa de la demenicion de la pression.

Leis erupcions limnicas son conegudas dempuei la catastròfa dau lac Nyos que tuèt  personas e  animaus lo 21 d'aost de 1986. Aquò entraïnèt un interès per lei lacs meromictics e lei rèstas de plusors erupcions limnicas ancianas foguèron descubèrts dins lo monde. Plusors lacs perilhós foguèron tanben identificats coma lo lac Monoun e lo lac Kivu. De sistèmas de desgasatge artificiaus foguèron installats sus lei lacs Nyos e Monoun per i empachar l'acumulacion de gas. En Occitània, lo lac Pavent es l'objècte d'una susvelhança car presenta lei caracteristicas d'un lac meromictic. Pasmens, sei jaç inferiors son pas encara saturats de gas.

## Liames intèrnes

* Catastròfa dau lac Nyos.
* Lac meromictic.
* Lac volcanic.
* Volcan.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Amin Nsangou Mouhamed, Dmitri Rouwet, Franco Tassi, Wilson Yetoh Fantong, Oumar Farouk Mouncherou et al., « Evidence of “Lake Nyos-type” behavior in the geological record: A review », *Earth-Science Reviews*, vol. 247,‎ decembre de 2023, article n° .

## Nòtas e referéncias
Crater Lake

[thumb|roght|[Fotografia de Crater Lake en 2006.]]

**Crater Lake** es un lac volcanic situat en Oregon. Ocupa un espaci de 9,7 × 8 km dins la caldeira dau mont Mazama. D'una prefondor de 592 m, es lo lac pus prefond deis Estats Units. Es lo resultat de l'afondrament de la partida centrala dau volcan a l'eissida d'una erupcion fòrça violenta que se debanèt entre 5700 e 4800 avC.

## Liames intèrnes

* Mont Masama.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Maurice e Katia Krafft, *Les Plus beaux volcans d'Alaska en Antarctique et Hawaï*, París, Solar, 1985.

## Nòtas e referéncias
Sulfolobus acidocaldarius

***Sulfolobus acidocaldarius*** es una espècia d'arquèa acidofila e termofila de la familha dei *[[Sulfolobaceae]]*. Isolada dins de fònts caudas e acidas d'origina volcanicas, a un optimum de creissença que se situa a una temperatura de 75 °C e a un pH entre 2 e 3. Es un organisme quimiotròf e litotròf qu'utiliza de reaccions d'oxidacion de compausats souprats per l'acid sulfuric per produrre l'energia necessària a son metabolisme. Es frequentament citat coma exemple d'organisme extremofil.

## Liames intèrnes

* Extremofil.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Thomas D. Brock, Katherine M. Brock, Robert T. Belly e Richard L. Weiss, « Sulfolobus: A new genus of sulfur-oxidizing bacteria living at low pH and high temperature », *Archiv für Mikrobiologie*, vol. 84, n° 1,‎ març de 1972, pp. 54-68.
* **[[anglés|(en)]]** V. B. D. Skerman, V. McGowan e P. H. A. Sneath, « Approved lists of bacterial names », *International Journal of Systematic Bacteriology*, vol. 30, n° 1,‎ 1980, pp. 255-420.

## Nòtas e referéncias
Cyanidium caldarium

[thumb|right|[Aiga d'un riu acid de Yellowstone colorada per *Cyanidium caldarium*.]]

***Cyanidium caldarium*** es una espècia d'alga roja unicellulara de la familha dei *[[Cyanidiaceae]]*. Es frequentament citada coma exemple d'organisme extremofil car pòu subreviure dins de fònts caudas amb un pH quasi egau a 0. Pasmens, per se desvolopar corrèctament, preferís de mitans leugierament pus clements (45 °C e un pH situat entre 2 e 3).

## Liames intèrnes

* Extremofil.

## Bibliografia

* **[[alemand|(de)]]** L. Geitler, « Diagnosen neuer Blaualgen von den Sunda-Inseln », *Arch. Hydrobiol. Suppl.*, vol. 12, 1933, pp. 622-634.
* **[[anglés|(en)]]** Robert G. Sheath, « Rel Algae », Ecology and Classification Aquatic Ecology, 2003, pp. 197-204.

## Nòtas e referéncias
Gary Moore

**Robert William Gary Moore**, dich simplament **Gary Moore**, nascut lo 4 d'abril de 1952 a Béal Feirste (Irlanda) e mòrt en Espanha lo 6 de febrièr de 2011 a Estepona, èra un guitarrista rock e cantaire anglofòn originari d'Irlanda del Nòrd.

En Occitània, a agut un gròs tube en 1993 ambe una version sus l'empont de sa balada *Parisenne Walkways*, cançon enregistrada pel primièr còp en 1979.

## Cançons mai conegudas en Occitània
* *Still got the blues* (1990)
* *Separate ways* (1992)
* *Parisenne Walkways* (1993, version sus l'empont)
Gazebo

**Paul Mazzolini**, dich **Gazebo**, nascut lo 18 de febrièr de 1960 a Beirot al Liban, es un musician e cantaire anglofòn italian (american per sa maire). En Occitània, es conegut coma un cantaire emblematic de l'estili italo disco, en particular gràcias a son tube *I Like Chopin* en 1983, un tròç compausat per Pierluigi Giombini.

## Cançons mai conegudas en [[Occitània]]
* *Masterpiece* (1983)
* *I Like Chopin* (1983)
* *Love in Your Eyes* (1984)
Enfantesa

vinheta|Enfants en Afganistan
L**enfantesa** (tanben **enfància** o **mainatgesa**) es lo primièr periòde la vida umana cap a l'adolescéncia, qu'inclutz lo desvelopament fisic e mental de l'èsser uman; generalament se considera sa durada entre la naissença e l'inici de la pubertat.

Es una etapa durant la quala la persona deu gaudir d'una proteccion especiala, coma indicat dins la Convencion suls dreits de l'enfant. Pasmens, aquesta concepcion non es universala ni mai a sempre existit dins l’istòria, coma o mòstra lo fait del trabalh infantil, la mancança de referéncias pel desvolopament e per l’especificitat dels enfants dins l’Antiquitat. De fait, lo mot «infant» (lo que non parla) es una pròva clara del caractèr que li foguèt atribuit, una persona que non èra un adulte, encara en formacion.

## Referéncias
Convencion suls dreits de l'enfant

La **Convencion suls dreits de l'enfant** es un instrument internacional de las Nacions Unidas, signat lo 20 de novembre de 1989, en vigor dempuèi lo 2 de setembre de 1990, que regula los dreits especifics de l'enfantesa. 

## Nòtas
Shivangi Joshi

**Shivangi Joshi** (nascuda lo 18 de mai de 1998) es una actritz indiana que trabalha subretot a la television indiana.

## Referéncias

## Ligams extèrnes

*
Marlengo-Marling

**Marlengo-Marlin** (en italian: *Marlengo*; en alemand: *Marling*) es una comuna italiana del Sud-Tiròl en Trentin-Aut Adige.
Caesars

**Caesars** es un grop suedés anglofòn de ròck actiu entre 1995 e 2012, format per César Vidal e Jocke Åhlund, ambe David Lindqvist e Jens Örjenheim (remplaçat en seguida per Nino Keller). 

En Occitània, **Caesars** es mai que mai conegut pel títol *Jerk It Out* en 2005.

## Referéncias
Eurocomunisme

L**'eurocomunisme** fa referéncia al projècte politico-ideologic d'un marxisme intermediari entre lo leninisme e la democracia sociala,  adoptada conjuntament pels partits comunistas en Euròpa Occidentala pendent la segonda mitat de las annadas 1970, caracterizat pel refús del modèl del socialisme desvolopat dins l'Union Sovietica e de l'acceptacion del modèl parlamentari multipartit.

L'eurocomunisme foguèt mes en avant subretot per lo Partit Comunista d'Espanha (PCE), lo Partit Comunista Italian (PCI) e lo Partit Comunista Francés (PCF).
DJ Energy

**Roger Beglinger**, dich **DJ Energy**, nascut en Soïssa alamanica lo 6 d'octobre de 1973 a Zuric, èra un discjoquei e compositor de musica electronica aparentat al sosgenre trance. Lo paure defuntèt lo 14 d'agost de 2011.