open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Laureta (Itàlia)

Loreta (*Laureto* en nòrma mistralenca; *Loreto* en italian) es una comuna  de , situada dins la província d'Ancòna, dins la region de las Marchas, en Itàlia centrala.

## Referéncias
Mont Cassin

Lo **mont Cassin** (*Mount-Cassin* en grafia mistralenca; *Montecassino* o *Monte Cassino* en italian) es un puèg culminant a  d'altitud situat en Itàlia, sul territòri de la comuna de Cassino, a l'oèst del vilatge, dins la província de Frosinone e la region del Laci.
Vinhòla (illa)

**Vinhòla** (*Vignolo* en grafia mistralenca; *Vignole* en italian) es una illa de la lòna de Venècia, en Itàlia, situada dins la laguna nòrd-èst près de Venècia e al sud de Sant'Erasmo. Es separada de l'illa de La Certosa e aquesta de Sant'Andrea per doas vias navigablas.
La Bordiguiera

**La Bordiguiera** (*A Burdighéa* en padan, *Bordighera* en italian) es una ciutat de  abitants de la Ribièra de Ponent. Administrativament, es de la província d'Impèria e la region de Ligúria dins l’estat italian.
## Istòria
Un temps part de la contèa de Ventemilha, La Bordiguiera foguèt de la Comunautat dels Uèit Lòcs que s’uniguèron contra aquela ciutat e jos la proteccion de la republica de Gènoa.

De 1805 a 1814 es dins lo departament francés daus Aups Maritims.

En 1928, lo regim fascista li annèxa las comunas dau Borguet (Borghetto San Nicolo) e de Sasso (Sasso di Bordighera).
## Toponimia
*Bordiguiera* o *Bordiguièra* segon lo CLO. Lo genoés (o ligur) utiliza l’article *a* que cal restablir: **La Bordiguiera**.
Foncions trigonometricas

Lei **foncions trigonometricas** son un ensemble de foncions que permèton de liar lei longors dei costats d'un triangle en foncion de la mesura deis angles ai cimas. Sei foncions son importantas per l'estudi dei triangles, dei poligòns, dei ceucles e per modelizar de fenomèns periodics.

Lei tres foncions trigonometricas pus utilizadas son lo sinus (notat sin), lo cosinus (notat cos) e la tangenta (notada tan, tang ò tg). Divèrsei relacions, dichas « identitats trigonometricas » permèton de liar entre elei lei diferentei foncions trigonometricas. Pasmens, segon lei domenis d'aplicacio, d'autrei foncions son de còps utilizadas coma la cotangenta (notada cotan, cotang ò cotg), la secanta (notada sec) ò lo versinus (notat versin).

## Definicions dei tres foncions principalas

[vignette|droite|[Triangle *ABC*, rectangle en *C*.]]
[thumb|right|Representacion de la mesura dei [foncion trigonometrica|foncions trigonometricas principalas sus lo ceucle unitat.]]

La definicion pus simpla dei foncions trigonometricas utiliza un triangle rectangle. Dins un triangle *ARC* rectangle en *C* (cf. l'imatge çai-tocant), en notant \widehat A l'angle \widehat{BAC}, lei foncions trigonometricas sinus, cosinus e tangenta son definidas per lei relacions :
 \sin \widehat A={\mbox{costat opausat} \over \mbox{ipotenusa}} = {a \over c}
\qquad \cos\widehat A={\mbox{costat adjacent} \over \mbox{ipotenusa}} = {b \over c}
\qquad \tan \widehat A={\mbox{costat opausat} \over \mbox{costat adjacent}} = {a \over b}
Aquò permet de definir aquelei foncions per totei leis angles de 0° a 90°. Per generalizar a l'ensemble deis angles, s'utiliza lo ceucle unitat.

## Annèxas

### Liames intèrnes


* Angle.
* Arc cosecanta.
* Arc cosinus.
* Arc cotangenta.
* Arc secanta.
* Arc sinus.
* Arc tangenta.
* Ceucle.
* Ceucle unitat.
* Cosecanta.
* Cosinus.
* Cotangenta.
* Foncion trigonometrica.
* Geometria.
* Matematicas.
* Pi.
* Secanta.
* Sinus.
* Tangenta.
* Taula trigonometrica.
* Triangle.
* Triangulacion.
* Trigonometria.
* Versinus.


### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Adrien Guilmin, *Cours élémentaire de trigonométrie rectiligne*, Auguste Durand, 1863.
* **[[francés|(fr)]]** Étienne-Louis Lefébure de Fourcy, *Elémens de trigonométrie*, Bachelier, Librairie de l'École Polytechnique, 1836.

### Nòtas e referéncias
Poligòn

thumb|right|Exemples de poligòns.|257x257px

En geometria euclidiana, un **poligòn** (dau grèc: πολύς, *polús* "divèrsei" e γωνία, *gonía* "angle") es una figura geometrica plana formada d'una linha trencada sarrada (o linha poligonala), es a dire d'una seguida ciclica de segments consecutius. Aquelei segments son dichs *costats*. Un poligòn es dich *crosat* se dos costats non consecutius son *secants* e *simples*; se l'interseccion de dos costats es vueja ò reducha a una cima per dos costats consecutius. La soma deis angles d'un poligòn simple despend unicament de son nombre de cimas. Dins lo cas d'un poligòn simple, i a sovent confusion entre lo poligòn e sa superficia intèrna.

La nocion de poligòn es generalizada sus una superficia per de figuras definidas per de segment d'ortodromia (linha de pus cort camin), en dimension 3 per lei polièdres e, per una dimension quina que siegue, per lei poliotòps.

## Articles connèxes

* Geometria
* Geometria euclidiana
* Segment

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** H. S. M. Coxeter, *Regular Polytopes*, Methuen and Co., 1948.
Aumeladés

**Aumeladés** o melhor **Omeladés** es un ancian país occitan a l’entorn de la ciutat lengadociana d’Omelàs. Foguèt una senhoriá, una baroniá puèi una vescomtat, infeodada a maitas familhas coma los Guilhèms de Montpelhièr o los reis de Malhòrca. Es ara dins lo departament d'Erau.

## Geografia

Aumeladés èra compausat de:
* Omelàs
* Le Pouget (Lestang du Pouget), Rouvièges, Saint-Amans-de-Teulet, Popian, Sainte-Eulalie (dependéncia de Popian), Plaissan, Saint-Bauzille-de-la-Silve, Carcarés, Centon, Vendemian, Saint-Paul-et-Valmale, Paulhan, Adiçan, Tressan, Jourmac, Carabottes (molin dins la jurisdiccion de Jormac), Cornonsec, Pouzols, Montarnaud, Montbazin e Cabrials (noms afrancesats).

De cap a 1346 se’n destaca la baroniá del Poget: Le Pouget, Pouzols, Saint-Bauzille-de-la-Sylve, Vendémian, Adissan, Plaissan, Tressan, Popian, Saint-Amans-de-Teulet, Journac, Carabottes, Aussargues e Cabrials (noms afrancesats).

## Istòria
Pipèr d'Espeleta

Lo **pipèr d'Espeleta** (*Ezpeletako biperra* en basc) qu'ei ua varietat de l'espècia de peberòt *[[Capsicum annuum]],* cultivat en Bascoat (França), dens lo departament deus Pirenèus Atlantics. Aqueras apellacions d'origina que son preservadas peu sistèma de l'Union Europèa « Apelacion d'origina protegida » quand  son emplegadas peu comèrci. Qu'ei la sola espècia dab aqueu labèl en França.

Viengut de Mexic, aquela varietat de pipèr qu'estè introduita au Bascoat au sègle XVI peu navigator espanhòl Juan Sebastián Elcano originari de Getaria. La planta qu'ei  prumèr utilizada en medecina puish lèu, com succedanèu deu péber negre, condiment e conservator peu las carns.

En 1650, los paisans que començan a cultivar pipèrs ( *biperra* en basc) a Espeleta. De récolta en récolta dinc a uei, que seleccionan la semença e nomenan popularament la lor varietat de plant de *Capsicum annuum* « *gorria* ».

## Referéncias
Xàtiva

**Xàtiva** () es una comuna del País Valencian, capitala de la comarca de La Costera. Istòricament, es estat una de las pus importantas ciutats valenciana dempuèi la Reconquèsta.

## Personalitats celèbras

* Roderic de Borja, papa de la Glèisa Catolica jol nom d'Alexandre VI, 
* Josep de Ribera, pintre, conegut en Itàlia coma *Lo Spagnoletto*.

## Nòtas e referéncias
Elx

**Elx** (en valencian: *Elx*, AFI: ; en espanhòl: *Elche*), oficialament **Elche/Elx**, es una vila espanhòla situada dins la província d'Alacant, al País Valencian. 

## Geografia
Elx abriga d'espacis d'una granda valor ecologica, que l'Hondo, lo Pargue Natural Municipal del Clot de Galvany e lo Pargue Natural *Las Salinas*. S'i pòt passejar e trobar d'observatòris d'aucèls e un Centre d'interpretacion.

### La Palmièra
La **Palmièra d'Elx** es sus la lista del Patrimòni Mondial de l'UNESCO dempuèi 2000, es una granda estenduda de palmièrs que se tròba en plen centre de la vila. Es la palmièra pus granda d'Euròpa, pus espandida que qualques palmièras arabias. La palmièra es compausada de mai de dos cents mila palmièrs. Se ditz que son les Cartagineses que trobèron dins aquelas tèrras de la còsta mediterranèa espanhòla un luòc propici a aquela cultura. L'espècia principala de la palmièra es lo Phoenix dactylifera, menat pels musulmans quand ocupavan la Peninsula Iberica.

#### L'Òrt del Curat
Los mai bèls palmièrs e los mai vièlhs se tròban dins l**Òrt del Curat''. Son nom ven de son ancian proprietari de 1918. Qualques subjèctes an mai de 300 ans. Cal saber qu'un palmièr pòt viure de 250 a 300 ans. Aqueles palmièrs son de la meteissa espècia qu'aqueles d'[[Iran]]. Son de palmièrs datilièrs e fructifican en decembre. Existisson tanben d'autras espècias tropicalas.

Situats dins l'Òrt, sèt pès enòrmes forman coma un candelièr que recep lo nom de **Palmièr Imperial''' en onor a l'imperatriz Elisabeth de Wittelsbach, que visitèt lo jardin en 1894 e declarèt qu'èran digne d'un empèri.

## Nòtas e referéncias
Bragança (Portugal)

**Bragança** (en occitan alibertin tanplan coma en portugués; *Braganço* en nòrma mistralenca d'occitan) es una vila de Portugal.
🇩

**** (*REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER D*) es un caractèr d'Unicode que son còdi es 1F1E8 (127465 en decimal). Es mai sovent representat coma una D en pichonas capitalas, o una D blanca sus un fons blau. 
En combinason amb un segond caractèr permet d'afichar una bandièra. Per exemple 🇩🇪 (Alemanha).

## Referéncias
* The Unicode Consortium. ''The Unicode Standard''.
Fallout

thumb|right|Logo de ''Fallout''.

***Fallout*** es un videojòc de ròtle, desvolopat e editat per Interplay Entertainment, qu'es sortit en 1997. Lo quadre dau jòc se situa dins un univèrs post-apocaliptic compausat dei vestigis d'una civilizacion ucronica, que sembla a la societat estatsunidenca deis ans 1950, victima d'una guèrra nucleara entre leis Estats Units e China. Lo protagonista es un abitant d'un abric de proteccion nucleara situat en Califòrnia. Es encargat per lo cap de sa comunautat de trobar un	compausant electronic indispensable a la subrevida de l'abric.

Considerat coma lo successor espirituau dau videojòc *[[Wasteland]]* sortit en 1988, *Fallout* utiliza un sistèma desvolopat per lo jòc, lo SPECIAL, que seguís sèt caracteristicas principalas. Recebèt un acuelh fòrça positiu e foguèt un succès comerciau a l'origina de plusors seguidas (*[[Fallout 2]]*, *[[Fallout 3]]*, *[[Fallout 4]]*...) .

## Liames intèrnes

* Guèrra nucleara.
* Videojòc.
* Videojòc de ròtle.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ofensiva de Praga

thumb|right|Carta russa de l'ofensiva.

L’**Ofensiva de Praga** es una ofensiva menada dau 6 au 11 de mai de 1945 per l'Union Sovietica e seis aliats còntra lei fòrças alemandas estacionadas dins la mitat occidentala de Checoslovaquia. Son objectiu principau èra la presa de Praga e, en despiech de la capitulacion dau III Reich signat lo 8 de mai, contunièt fins au 11. Lei tropas sovieticas alinhavan 1,77 milions d'òmes (completats per  òmes d'autrei país dirigits per Ivan Konev. Foguèron sostengudas per l'insureccion de la vila de Praga. En fàcia, leis Alemands dispausavan de 1,03 a 1,08 milions d'òmes comandats per Ferdinand Schörner e Lothar Rendulic.

L'ataca comencèt lo 6 de mai e foguèt inicialament ajudada per d'atacas estatsunidencas a l'oèst de Checoslovaquia per empachar l'arribada de renfòrç. Dins aquò, lei tropas alemandas mancavan d'avitalhament e d'equipaments e, tre lo 6, de miliers de soudats capitulèron. De mai, lo 7, comencèt l'insureccion de Praga e lei soudats alemands assaièron subretot de combatre vèrs l'oèst per se rendre ais Aliats. Après la signatura de la capitulacion de Berlin lo 8, aqueu movement se renforcèt e tota la defensa alemanda s'afondrèt. Entre lo 9 e lo 11, lei Sovietics avancèron en direccion dei posicions aliadas mentre que lei militars e civius alemands èran a s'enfugir. En causa de la velocitat de l'avançada de l'Armada Roja e dau secutament organizat per lei partisans chècs, la màger part deis unitats de la *Wehrmacht* presentas sus lo territòri checoslovac foguèron capturadas.

L'operacion s'acabèt per una victòria totala dei Sovietics que liberèron la totalitat de Checoslovaquia e capturèron la màger part dei tropas alemandas. Au finau, leis Alemands perdiguèron  tuats e bleçats a au mens  presoniers. En cambi, lei pèrdas de l'URSS e de seis aliats foguèron leugierament superioras a  tuats e bleçats.

## Liames intèrnes

* Batalha de Berlin.
* Insureccion de Praga.
* Segonda Guèrra Mondiala.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]**  David M. Glantz e Jonathan House, *When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler*, University Press of Kansas, 1995.
* **[[anglés|(en)]]** Earl F. Ziemke, *Stalingrad to Berlin: The German defeat in the East*, Dorset Press, 1990.

## Nòtas e referéncias
Determinant (gramatica)

Un **determinant** es un element que davanteja generaument un nom e que constitueish dab aqueth nom un grop nominau dens ua frasa. Es tanben un actualizator que permet d'integrar un nom dins lo discors en balhà'u un referent, es a díser de'u ligar a ua realitat. Enfin, un determinant a lo poder de nominalizar, es a díser de cambiar en nom un element gramaticau de quina categoria que sia. Exemples :
* Lo *director m'atendè suu solar*
* Lo nòste *cosin tribalha en Tèxas*
* *Lo* verd *deus sons uelhs*
* Lo dinar.
I a duas categorias de determinants que son los determinants definits (articles definits, demonstratius, possessius) e los determinants indefinits (articles indefinits, determinants « indefinits », numeraus, interrogatius, exclamatius).

En occitan, lo determinant es generaument variable en genre e en nombre e receb las marcas de genre e de nombre :
* Lo *gat* ; aqueths *gats*
* La *veitura* ; mantuas *veituras*

## Ligams intèrnes

* Gramatica.
Omonimia

En semantica, i a **omonomia** quan duas o mantuas unitats lexicaus son parièras foneticament o graficament mes diferent deu punt de vista deu sens. Las unitats lexicaus que son parièras foneticament e graficament son ditas omofònas e omografas. Per exemple, *som* pòt designar lo somelh o la punta d'ua montanha, *pòt* un recipient o una part de la cara au torn de la boca. Pasmens, la màger part ne son pas qu'omofònas (*abitar/avitar*, *cent/sent*, *sen/ser*).

## Ligams intèrnes

* Antonomia
* Gramatica
* Paronomia
* Semantica
* Sinomimia
Antonomia

En semantica, son **antonimas** las unitats lexicaus que son de sens opausat o contrari. Los antonims se pòden destriar en foncion de la relacion qu'existeish entre eths :
* pòden estar complementaris quan son en oposicion exclusiva. L'un es la negacion vertadèra de l'aute e la negacion de l'un deus dus implica l'afirmacion de l'aute (ex. : *òc/non*, *viu/mòrt).*
* pòden estar dens ua relacion d'oposicion exclusiva mès tanben gradabla. En occitan, es generaument lo cas de quauques adjectius (ex. : *praube/ric*, *bon/maishant*, *hred/caud*, *petit/gran*).
* pòden presentar, en mei de l'oposicion exclusiva, ua relacion de reciprocitat (ex. : *crompar/véner*, *hemna/marit*, *davant/darrèr*).

## Ligams intèrnes

* Omonimia
* Gramatica
* Paronomia
* Semantica
* Sinomimia
Paronomia

En semantica, la **paronomia** es una omonimia parciau. Las unitats lexicaus au lòc d'estar parièras se destrian per ua part deu lor significant. La màger part deu temps, la diférencia es grafica e fonetica (*béver/viver*, *recobrar/recobrir*). En occitan, aquela relacion n'es pas correnta.

## Ligams intèrnes

* Antonomia
* Omonimia
* Gramatica
* Semantica
* Sinomimia
Grop nominau

Lo **grop nominau** es un element de la frasa. Pòt estar lo prumèr constituent de la frasa (subjècte), un constituent dau grop verbau, un atribut deu subjècte, un atribut deu complement d'objècte dirècte o indirècte, un constituent d'un grop preposicionau, un complement indirècte deu vèrbe, un complement circonstanciau, un complement deu nom, un complement de l'adjectiu, un constituent facultatiu destacat d'un grop nominau (aposion). Exemples :
* L'estela *que luseish*
* Pèir *es lo son vesin*
* A prestat lo libre *a la soa hilha*
* *Que s'interèssa a* la biologia
* *La coneisehnça* de l'occitan *qu'ei importanta*
* *Lo teatre roman*, un edifici antic deu sègle IIau, *qu'ei au mieu deu vilatge*

Lo grop nominau minimau presenta generaument un nombre redusit d'elements. En occitan, es generaument un determinant e un nom. L'element màger deu grop nominau es lo nom qu'es un element que designa entitats. Lo grop nominau alargat pòt presentar autes elements facultatius en mai deus elements dau grop nominau minimau. En occitan, pòt estar un adjectiu epitèt, un grop nominau complement deu nom, una proposicion relativa o una aposicion.

## Ligams intèrnes

* Gramatica
* Nom
Sinomimia

En semantica, i a **sinomimia** quan duas unitats lexicaus diferentas an lo medish sens (*neuritud/minjar*, *riu/aiga*). La màger part deu temps, la sinomimia es parciau, es a díser que los dus mots ne son pas intercambiables dens tots los contèxtes. Per exemple, *passar* e *traversar* son sinomims perfèits dens las frasas : *travervar l'arriu/passar l'arriu*. Au contrari, ne'n son pas mei dens un aute contèxte : *traversar la muralha* es diferent de *passar la muralha*. I a tanben mots teoricament sinomims que se destrian non pas peu sens mes peu nivèu de lenga. Per exemple, *bèstia* es un mot deu registre corrent e ''animau'' deu registre scientific.

## Ligams intèrnes

* Antonomia
* Omonimia
* Gramatica
* Paronomia
* Semantica
Ofensiva dei Cent Jorns

thumb|right|Esquèma generau de l'Ofensiva dei Cent Jorns.

L’**Ofensiva dei Cent Jorns** designa un ensemble d'operacions ofensivas menadas per leis Aliats durant la Premiera Guèrra Mondiala sus lo frònt de l'Oèst entre lo 8 d'aost e lo 11 de novembre de 1918. Opausèt 4,5 milions de soudats de l'Entenduda (2,5 milions de Francés, 1,9 milions de soudats de l'Empèri Britanic, 1,9 milions d'Estatsunidencs e  Bèlgas) comandants per Ferdinand Foch a 3,6 milions d'Alemands dirigits per Erich Ludendorff.

A aquel estadi de la guèrra, lei tropas aliadas avián plusors avantatges importants. Premier, dispausavan d'una superioritat numerica clara que foguèt renforçada per l'aumentacion regulara dau volum dau còrs expedicionari estatsunidenc. En parallèl, la octrina ofensiva deis Aliats, basada sus la mobilitat (carris, artilhariá pus mobila, usatge dau camion per lo transpòrt dei tropas e de la logistica), èra venguda superiora ai tacticas defensivas alemandas. La logistica alemanda, encara fondada sus l'utilizacion dau camin de fèrre, facilitava tanben l'observacion e l'interpretacion dei movements alemands. Enfin, leis Aliats organizavan desenant d'atacas limitadas còntra d'objectius locaus. Aquò permetiá d'entraïnar lei tropas a l'assaut previst e de redurre lei pèrdas.

A partir dau 8 d'aost, leis Alemands enregistrèron donc de desfachas sus la màger part dau frònt. Permetèron pas ais Aliats d'anientar lo dispositiu enemic mai leis armadas alemandas deguèron pauc a pauc se retirar vèrs l'èst e abandonar la quasi totalitat dei territòris francés conquistats en 1914. Un quart de Belgica foguèt tanben liberat per leis Aliats. Dau 8 d'aost au 14 de setembre, leis Aliats reconquistèron la màger part de Picardia e avancèron vèrs la linha Hindenburg, linha defensiva principala deis Alemands en França. Puei, menèron doas ofensivas còntra la linha Hindenburg (26 de setembre - 30 d'octòbre) e entre Mòsa e Argonne (|29 de setembre - 30 d'octòbre). A la fin d'octòbre, lei frontieras alemandas èran menaçadas per l'intrada deis Aliats en Àustria-Ongria e per l'afondrament de la linha Hindenburg. En consequéncia, leis Alemands demandèron un armistici que foguèt signat lo 11 de novembre de 1918. Aquò marca la fin de la Premiera Guèrra Mondiala.

La represa d'un combat mobil entraïnèt de pèrdas importantas dins lei dos camps. L'Entenduda perdiguèt ansin 1,1 milions de tuats, bleçats e presoniers ( Francés,  soudats de l'Empèri Britanic e  Estatsunidencs) e leis Alemands 1,3 milions. Au nivèu militar, aquelei combats demonstrèron l'interès dau carri de combat sus lo prat batalhier modèrne.

## Liames intèrnes

* Premiera Guèrra Mondiala.
* Carri de combat.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Linha Hindenburg

[thumb|right|[Fotografia de la linha Hindenburg dins lo sector de Bullecourt en 1920.]]

La **linha Hindenburg** es una linha fortificada alemanda construcha sus lo frònt de l'Oèst en 1916 e 1917. D'una longor de 160 km, anava de Lens a Soissons e èra constituïda de tres linhas de trencadas. La prefondor dau dispositiu èra de 10 km e leis Alemands avián chausit de posicions autas per ne'n facilitar la defensa. Considerat coma inexpugnabla, aquela linha arrestèt leis ofensivas francesas durant la Batalha dau Camin dei Damas en abriu e mai de 1917. Pasmens, èra mau adaptada au desvolopament de l'artilhariá mobila e dei carris. Ansin, durant l'Ofensiva dei Cent Jorns, leis Aliats passèron sei defensas dins plusors sectors e leis Alemands foguèron obligats de l'abandonar.

## Liames intèrnes

* Fortificacion.
* Premiera Guèrra Mondiala.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cardiologia

La **cardiologia** es la branca de la medecina qu'estúdia lei malautiás e lei trebles dau còr e de certanei partidas dau sistèma circulatòri. Lei mètges especializats dins aqueu domeni son dichs « cardiològs ». En despiech dei liames entre lo còr e lo sang, aquela disciplina s'interèssa pas a l'ematologia e ai patologias susceptiblas de tocar lo sang.

## Liames intèrnes

* Còr.
* Medecina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Crisi de Fachoda

[thumb|right|Aficha de [propaganda britanica de 1892 illustrant l'aisse Egipte-Sud-Africa.]]

La **crisi de Fachoda** es una crisi diplomatica francobritanica que se debanèt en 1898-1899.

Foguèt causada per lo rescòntre entre una mission militara francesa, menada per lo capitani Marchand (132 òmes), e lo còrs comandat per lo generau Kitchener ( òmes). D'efiech, la mission aviá quitat l'Oèst African en octòbre de 1896 per assaiar d'establir una liason entre Dakar e Jiboti. Se turtèt donc a l'expedicion britanica destinada a restaurar la preséncia britanica dins la vau auta de Nil après la batalha d'Omdurman (2 de setembre de 1898) en vista d'assegurar la liason entre Lo Caire e Lo Cap. Lei Francés s'installèron dins lo fòrt de Fachoda, situat lòng de Nil, e lei dos oficiers demandèron d'instruccions a lor govèrn respectiu. Coma la preséncia francesa èra contrari a un acòrdi signat en 1890, lei Britanics menacèron d'intrar en guèrra e lo ministre francés deis Afaires Estrangiers, Théophile Delcassé, ordonèt finalament l'evacuacion de Fachoda lo 12 de novembre.

La crisi s'acabèt donc per una desfacha diplomatica francesa que suscitèt la colèra dei mitans nacionalistas. Lo 21 de març de 1899, un acòrdi coloniau novèu reconoguèt la preséncia britanica dins la totalitat dau bacin de Nil. Pasmens, aquela crisi entraïnèt de discussions entre Francés e Britanics per amaisar la situacion e empachar un conflicte. D'un biais paradoxau, aquò menèt finalament a la signatura de l'Entenduda Corala entre lei dos país lo 8 d'abriu de 1904.

## Liames intèrnes

* Colonialisme.
* Entenduda Corala.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Gabriel Hanotaux, *Fachoda : Le partage de l'Afrique*, E. Flammarion, 1909.
* **[[francés|(fr)]]** Pierre Pellissier, *Fachoda et la mission Marchand*, Perrin, 2011.
* **[[francés|(fr)]]** Maurice Vaïsse, *L'Entente cordiale de Fachoda à la Grande Guerre: dans les archives du Quai d'Orsay*, Éditions Complexe, 2004.
* **[[francés|(fr)]]** Paul Webster, *Fachoda : la bataille pour le Nil*, Édition du Félin, 2001.

## Nòtas e referéncias
Les Rats

**Les Rats** es un grop de punk francés format en region parisenca a l'entorn de *Joss* (guitarra), *Patrice* (guitarra e cant), *Laurent* (bassa) e *Jean-Michel* (batariá). 

Lor primier album estudiò, *Tequila*, es estat enregistrat en decembre de 1986 per *Christophe Sourice*, bataire dels Thugs, e publicat en 1987.

En 1988, enregistrèron una represa en version punk de *Il est cinq heures Paris s'éveille* de Jacme Dutronc. 

## Discografia

* 1987: *Tequila*
* 1988: *Zarma et Craoued*
* 1992: *Racolage*
* 1994: *Bienvenue au Club*

## Referéncias
Conferéncia de Berlin

[thumb|right|Gravadura de [1885 representant la conferéncia.]]

La **Conferéncia de Berlin** es una conferéncia internacionala que se debanèt dau 15 de novembre de 1884 au 26 de febrier de 1885. Reüniguèt, a l'iniciativa dau cancelier alemand Otto von Bismarck, 13 Estats europèus e leis Estats Units. Son objectiu èra de definir lei règlas oficialas en matèria de colonizacion. L'objectiu segondari de Bismarck èra d'entretenir lei desacòrdis coloniaus entre França e lo Reiaume Unit.

Per aquò, lo govèrn alemand acceptèt de sostenir la revendicacion francesa de definir de règlas claras per prendre possession d'un territòri (ocupacion efectiva dau terren ò tractat amb leis indigèns notificats ais autrei poissanças, respècte dei regions ja tengudas per una autra poissança) mai sostenguèt l'adopcion, segon lei demandas de Londres, d'un principi d'internacionalizacion dei fluvis Còngo e Nigèr e de libertat de comèrci dins lo bacin « convencionau » de Còngo. D'efiech, aquelei decisions contradictòrias venguèron una fònt de tensions entre Francés e Britanics. Entre leis autrei decisions generalas presas per lei participants figurèron l'enebiment de l'esclavatge e de la tracha negriera, la reconoissença de la sobeiranetat de l'Estat Liure de Còngo e divèrseis acòrdis de partiments regionaus entre poissanças europèas.

Lo resultat de la conferéncia foguèt una acceleracion de la colonizacion d'Africa per lei principalei poissanças europèas. En parallèl, en Euròpa, lei tensions francoanglesas menèron Londres a signar d'acòrdis navaus amb Itàlia e Àustria-Ongria. Aquò èra un succès important per Alemanha car renforcèt l'isolament francés. Pasmens, la mòrt de l'emperaire Guilhèm I en 1888 menèt a la demission de Bismarck en 1890 e a l'adopcion d'una politica pus egemonista per Berlin. A tèrme, aquò favorizèt la formacion de la Tripla Entenduda.

## Liames intèrnes

* Colonialisme.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Henri Brunschwig, *Le Partage de l'Afrique noire*, Flammarion, coll. « Champs histoire », 2009.
* **[[francés|(fr)]]** Henri Wesseling, *Le Partage de l’Afrique. 1880-1914*, Gallimard, coll. "Folio Histoire", 2002.

## Nòtas e referéncias
Entenduda Corala

[thumb|right|Dessenh de [1904 celebrant la conclusion de l'Entenduda Corala.]]

L’**Entenduda Corala** es un acòrdi conclut lo 8 d'abriu de 1904 entre França e lo Reiaume Unit. Negociat après la crisi de Fachoda, èra inicialament de tractat de partiment coloniau en Africa :
* França renoncièt a blocar leis accions dau Reiaume Unit en Egipte. En cambi, Londres laissava lo contraròtle de Marròc a París.
* França abandonèt sei drechs de pesca dins la region de Tèrra Nòva en cambi de divèrsei compensacions en Africa.
* de zònas d'influéncia francesa e britanica son definidas en Siam.
* lei Nòvas Ebridas venguèron un condominium francobritanic.
Aquel acòrdi foguèt pas acompanhat d'una declaracion de politica generala e integrèt ges de clausa militara. Pasmens, tre 1905, leis ambicions navalas alemandas o transformèron pauc a pauc en aliança militara vertadiera. D'efiech, menaçada per la volontat de Berlin de construrre una importanta flòta de superficia, Londres chausiguèt de se raprochar de París per partejar lei ròtles en Mar Mediterranèa e concentrar mai de mejans en Mar dau Nòrd. Ansin, en 1907, après lo reglament dei desacòrdis coloniaus russobritanics, l'Entenduda Corala venguèt la basa de la Tripla Entenduda.

## Liames intèrnes

* Premiera Guèrra Mondiala.
* Tripla Entenduda.

## Bibliografia

* **[[chèc|(cs)]]** Marcela Hennlichová, *Entente cordiale: vývoj britsko-francouzských vztahů na cestě k Srdečné dohodě, 1898-1904*, 2020.

## Nòtas e referéncias
Tractat de Reassegurença

thumb|right|Lo Tractat de Reassegurença dins lo quadre dau sistèma de Bismarck.

Lo **Tractat de Reassegurença** es un tractat internacionau signat lo 18 de junh de 1887 entre Alemanha e Russia. Conclut a l'iniciativa dau cancelier alemand Otto von Bismarck, aviá per objectiu de mantenir l'isolament diplomatic de França e de redurre lei tensions en Euròpa Orientala entre Russia e Àustria-Ongria. Lo tsar èra maucontenent de la violacion dau « sistèma dei tres emperaires » conclut en 1881 entre Berlin, Sant Petersborg e Viena que prevesián un mantenement dau *[[statu quo]]* dins lei Balcans. D'efiech, leis Austrians avián sostengut lei movements antirus en Bulgaria e una partida de l'elèit rus èra a estudiar la possibilitat d'una aliança amb França. En cambi de l'abandon d'aqueu projècte, Bismarck acceptèt de sostenir diplomaticament la posicion dins lei Balcans. Leis acòrdis de neutralitat de 1881 foguèron tanben renovelats.

Aquel acòrdi permetèt a Bismarck d'empachar la formacion d'una aliança francorussa. Pasmens, entraïnèt de tensions importantas entre lei canceliers e lei mitans pangermanistas encoratjats per lo futur Guilhèm II. Favorizèt donc la demission ulteriora dau cancelier en 1890.

## Liames intèrnes

* Otto von Bismarck.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** George Frost Kennan, *The Decline of Bismarck's European Order*, Princeton Universitu Press, 1981.

## Nòtas e referéncias
Província de Papoa

**Papoa** es una division administrativa de l’estat indonesian situada dins la Nòva Guinèa Occidentala ocupada dempuèi 1969. La província que correspondiá al territòri ocupat sancièr prenguèt lo nom de Papoa en 2002. E  2003 foguèt devesida en tres, mas sola la part occidentala de la miègilla venguèt la província de Papoa occidentala, la rèsta demorèt unida. En 2022 la rèsta de la província de Papoa es tornar partida en quatre: lo nòrd se garda lo nom de Papoa, las autras tres provícias novèlas se dison Papoa miègjornala, Papoa de las Tèrras Nautas e Papoa centrala.

Província indonesiana de Papoa (2022).svg|La província de Papoa dins la Nòva Guinèa Occidentala ocupada per Indonèsia dempuèi 2022.
Província indonesiana de Papoa (2003).svg|La província de Papoa dins la Nòva Guinèa Occidentala ocupada per Indonèsia de 2003 a 2022.
Província indonesiana de Papoa (1969).svg|La província d’Irian Jaia puèi Papoa: la Nòva Guinèa Occidentala ocupada per Indonèsia de 1969 a 2003.
Cabrials

**Cabrials** es una anciana parròquia e comuna uòi part d'aquela d'Omelàs. Los abitants èran escaissats **los coparròcs** o **las cabras**.

## Istòria
La comunautat de Cabrials es annexada a Aumelaç a la fin del s. XVIII.
Puszta

La **Puszta** ongresa ( pronóncia ongresa: [ˈpustɒ] ) es un biòma de pradas temperada d'Alföld (Granda Plana ongresa). Es una enclava de l'estèpa eurasiana que se situa mai que mai a l'entorn de la ribièra Tisza dins la part orientala d'Ongria, mas tanben dins la part occidentala del país e dins lo Burgenland austriac.

Cobrís una superfícia totala d'aperaquí 50 000 km2.  Lo paisatge caracteristic es compausat de planas sens arbres, d'estèpas salinas e de lacs salats, e compren de dunas de sabla escampihadas, de bòsques basses e umids e de paluns d'aiga doça, long de las planas negadissas de las ancianas ribièras.  Es associat a las raças tradicionalas. ongresas d'animals domètges, especialament la vaca grisa ongresa, lo pòrc lanós Mangalitsa, lo caval Nonius e la feda banuda  Racka,  e tanben amb las tradicions dels pastres a caval csikós.
Crisi de Tànger

[thumb|right|Intrada de [Guilhèm II d'Alemanha|Guilhèm II dins la vila de Tànger.]]

La **crisi de Tànger** es una crisi diplomatica que durèt de març de 1905 a mai de 1906. Es una consequéncia de la lucha coloniala entre França e Alemanha per lo contraròtle de Marròc. S'acabèt per un succès francés que demostrèt la soliditat de la Tripla Entenduda. La crisi de Tànger marca lo començament d'una tiera de crisis internacionalas que menèt a la Premiera Guèrra Mondiala en 1914.

## Contèxte

En 1898, França comencèt de desvolopar son influéncia en Marròc, reiaume en declin qu'avián conservat son independéncia en mantenent un equilibri precari entre lei grandei poissanças. Sièis ans pus tard, Marròc poguèt pas remborsar un prèst francés e foguèt plaçat sota la tutèla financiera de París. Dins lei fachs, aquò correspondiá a un protectorat. Pasmens, coma èra pas una poissança « mediterranèa », Alemanha èra pas estada consultada. Lo cancelier Bernhard von Bülow utilizèt aqueu pretèxte per entraïnar una crisi principalament destinada a testar la soliditat de la Tripla Entenduda en cors de formacion.

## Debanament e consequéncias

La crisi comencèt lo 31 de març de 1905 quand l'emperaire Guilhèm II declarèt a Tànger son sostèn a l'independéncia de Marròc. Segon eu, lo sultan marroquin èra « un sobeiran absoludament liure ». De mai, afiermèt sa volontat de defendre leis interès alemands dins lo país. França crenhèt una guèrra e la demission de Théophile Delcassé, ministre deis Afaires Estrangiers a l'origina de la Tripla Entenduda, foguèt acceptada. En parallèl, Alemanha demandèt a Marròc de convocar una conferéncia internacionala per discutir dau futur dau reiaume. Pasmens, aquela conferéncia, que comencèt en genier de 1906 dins la vila espanhòla d'Algesiras, demostrèt la soliditat de la solidaritat entre París, Londres e Moscòu. Isolat, Berlin deguèt donc laissar lei Francés prendre lo contraròtle de la polícia e dei finanças marroquinas.

Lo resultat principau de la crisi foguèt donc una reconoissença internacionala dau protectorat francés en Marròc. En 1911-1912, una segonda crisi, totjorn entraïnada per leis Alemands, renforcèt aquela preséncia e permetèt a París de prendre d'instaurar sa dominacion en Marròc fins a 1960.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Crisi d'Agadir.
* Premiera Guèrra Mondiala.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean-Marie Mayeur, *La vie Politique sous la IIIe République*, Seuil, 1984.

### Nòtas e referéncias
Crisi d'Agadir

[thumb|right|La canonièra ''Panthera'' utilizada per leis Alemands durant la crisi d'Agadir en [1911.]]

La **crisi d'Agadir** es una crisi diplomatica que se debanèt en 1911. Es una consequéncia de la lucha coloniala entre França e Alemanha per lo contraròtle de Marròc. S'acabèt per un acòrdi coloniau francoalemand, globalament a l'avantatge de França. Aquela crisi fa partida d'una tiera de crisis internacionalas que menèt a la Premiera Guèrra Mondiala en 1914.

## Contèxte

En 1906, a l'eissida de la crisi de Tànger, França aviá obtengut lo contraròtle de la polícia e dei finanças marroquinas. Pasmens, en cambi d'aquela protectorat *de facto*, lei Francés devián laissar leis autrei poissanças mantenir e desvolopar seis interès dins lo país. Òr, de 1906 a 1911, Marròc conoguèt una crisi intèrna grèva que permetèt una intervencion pus dirècta dei tropas francesas. Contrària au reglament de la crisi de Tànger, la presa de Fes permetèt una intervencion alemanda en Marròc per protegir l'independéncia dau sultan. Per aquò, Guilhèm II decidèt de mandar una canonièra a Agadir, pòrt ocupat per lei Francés, per mostrar sa volontat.

## Debanament e consequéncias

[thumb|right|Lo Cameron Alemand avans e après leis acòrdis de [1911.]]

Au contrari de la crisi de 1905-1906, Alemanha demandèt rapidament la dubertura de negociacions amb França. Lo premier projècte consistiá a laissar París ocupar Marròc en cambi de la cession de la totalitat dau Còngo Francés. En parallèl, lei mitans nacionalistas s'agitèron, de mesuras de mobilizacion parciala foguèt presas e lo Reiaume Unit placèt sa flòta en estat d'alèrta. Dins aquò, lei dos camps èran pas lèsts per una guèrra. França mancava encara d'òmes e d'equipaments mentre que l'economia alemanda foguèt menaçada per una panica borsiera. Lo president dau Conseu francés, Joseph Caillaux, utilizèt sei relacions dins lei mitans bancaris per agravar aquela panica. Ansin, lo finançament d'una guèrra alemanda còntra França èra pas assegurat.

En consequéncia, lei dos camps deguèron menar de negociacions vertadieras. Isolada, Alemanha deguèt cedir sus la question de Marròc e laissar França i establir un protectorat oficiau. En cambi, obtenguèt de concessions frontalieras en Cameron. Aquel acòrdi maucontentèt lei nacionalistas dei dos país e favorizèt mai lo raprochament entre lei país inquiets de la politica expansionista de Guilhèm II. En Marròc, lo protectorat francés foguèt establit en 1912. Durèt fins a 1960.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Crisi de Tànger.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean-Claude Allain, *Agadir 1911 : Une crise impérialiste en Europe pour la conquête du Maroc*, Université de Paris I Panthéon-Sorbonne, 1976.
* **[[francés|(fr)]]** Alfred Colling, *La Prodigieuse Histoire de la Bourse*, Société d'éditions économiques et financières, 1949.

### Nòtas e referéncias
Panslavisme

thumb|right|Colors tradicionalas dau panslavisme.

Lo **panslavisme** es una ideologia que foguèt influentat durant lo sègle XIX e au començament dau sègle XX. Basada sus lo sentiment de l'existéncia d'un eiretatge istoric e culturau comun a totei lei pòbles eslaus, aviá per objectiu de realizar l'unitat politica de l'ensemble d'aquelei pòbles. Foguèt lo movement successor d'un eslavisme culturau aparegut durant lei sègles XVII e XVIII gràcias a de personalitats coma Juraj Krizanic (v. 1618 - 1683), Josef Dobrovsky (1753-1829) e Jan Kollár (1793-1852).

Lo panslavisme inspirèt divèrsei projèctes de federacion ò de confederacion dei pòbles eslaus prepausats per de movements liberaus ò revolucionaris. Pasmens, foguèt tanben fòrça popular en Russia per justificar l'unificacion de totei lei pòbles eslaus sota la direccion dau tsar. Aqueu corrent foguèt poderós deis ans 1850 a la Premiera Guèrra Mondiala. Lo panslavisme foguèt egalament popular dins lei Balcans e aguèt un ròtle important dins la formacion de Iogoslavia, Estat destinat a unificar leis Eslaus dau Sud.

L'abandon dau panslavisme per l'URSS e la revirada de l'experiéncia iogoslava a entraïnat un declin important de l'ideologia panslava dins lo mond modèrne. Lei tensions entre Russia e plusors país eslaus vesins (Polonha, Ucraïna...) renforçan aquela disparicion. Pasmens, lo panslavisme explica encara certanei particularitats diplomaticas europèas coma la proximitat istorica granda entre Russia, Serbia e Bulgaria.

## Liames intèrnes

* Eslaus.
* Imperialisme.
* Nacionalisme.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Francis Dvornik (trad. Danielle Pavlevski), *Les Slaves : Histoire et civilisation, de l'Antiquité aux débuts de l'époque contemporaine*, Éditions du Seuil, coll. « Univers historique », 1970.

## Nòtas e referéncias
Moltedo Superior

**Moltedo Superior** es un anciana comuna de la comtèa de Prelà e del reialme d’Itàlia, ara part de la comuna d’Impèria. Es administrativament dins la fraccion de Moltedo de la comuna d’Impèria, província del meteis nom, region de Ligúria de l’estat italian.
## Istòria
Lo lòc de Moltedo èra devesit en doas seccions, Moltedo Superior dins la comtèa de Prelà e Moltedo Inferior dins lo parçan de Pòrt Maurici. Moltedo Inferior èra compausat de dos luòcs, Moltedo Inferior e Montgròs. En 1871, la fraccion de Moltedo Inferior es destacada de la comuna del meteis nom e restacada a Moltedo Superior. En 1872, la rèsta de la comuna de Moltedo Inferior, desenant centrada sus Montgròs, es nomenada Montegrazie. En 1923, las doas comunas son integradas dins Impèria. Las doas comunas son restablidas en 1925, puèi definitivament integradas a Impèria en 1928.
Marquis de Sade (rock francés)

vinheta|Philippe Pascal (cantaire del Marquis de Sade) sus l'empont en 2018

**Marquis de Sade** èra un grop de ròck gotic e new wave francés de Rennes en Bretanha. Actiu entre 1977 e 1981, puèi reformat 2017, foguèt de'n primièr compausat del duò *Philippe Pascal* (cant) e *Franck Darcel* (guitarra), e contava coma sòci original *Pierre Thomas* a la batariá, remplaçat per *Éric Morinière* tre 1978, e *Christian Dargelos* a la bassa, remplaçat per *Thierry Alexandre* en 1981. 

Segon las periòdas, i aguèt d'autres musicians dins lo grop coma los saxofonistes *Daniel Paboeuf* o *Philippe Herpin*, Arnold Turboust al piano sus l'album *Dantzig Twist*, *Mico Nissim* als clavièrs e *Éric Le Lann* a la trompeta sus l'album *Rue de Siam*.

Quitament grop breton, las cançons del **Marquis de Sade** son cantadas en anglés (*Wanda's Loving Boy*) o en francés (*Conrad Veidt*). 

*Philippe Pascal* defuntèt lo 12 de setembre de 2019.

## Discografia
* 1979: *Dantzig Twist* 
* 1981: *Rue de Siam*
* 2017: *16-09-17* (enregistrat en public)

## Cançons mai conegudas
* *Conrad Veidt* (1979)
* *Wanda's Loving Boy* (1981)

## Referéncias
Artilhariá de campanha

[thumb|right|[Canon de 75 mm francés de 1897, una dei pèças d'artilhariá de campanha pus famosa de l'istòria.]]

L’**artilhariá de campanha** es una branca majora de l'artilhariá. A per vocacion de sostenir l'avançada deis autreis unitats sus lo prat batalhier. Per assegurar aquela foncion, dèu dispausar d'un armament mobil capable de seguir rapidament d'operacions egalament mobilas. Istoricament, l'artilhariá de campanha es donc principalament constituïda de pèças pus leugieras e mens poderosas que l'artilhariá de sètge ò l'artilhariá de fortalesa.

L'usatge de pèças d'artilhariá dirèctament sus lo prat batalhier es relativament ancian. Per exemple, l'artilhariá francesa tenguèt un ròtle decisiu a la batalha de Castelhon en 1453. Pasmens, l'artilhariá de campanha venguèt vertadierament eficaça au començament dau sègle XVI (batalha de Marinhan). Puei, se desvolopèt gràcias a la mesa en plaça de politicas d'estandardizacion e ai progrès de la logistica. Suècia, lei Províncias Unidas e França aguèron un ròtle motor dins aqueleis evolucions que foguèron imitadas per leis autrei poissanças. A la fin dau sègle XIX, la pouvera sensa fum permetèt d'aumentar fòrça la portada e la cadéncia de tirs dei pèças. Puei, durant lo sègle XX, la motorizacion menèt a l'intrada en servici de l'artilhariá de campanha modèrna qu'es desenant capabla de realizar la màger part dei missions asseguradas per leis autrei brancas de l'artilhariá.

## Liames intèrnes

* Artilhariá.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batariá (artilhariá)

[thumb|right|Batariá d'artilhariá internacionala en [Iraq en 2018.]]

Una **batariá d'artilhariá** es una unitat militara que designa un grop reduch de pèças d'artilhariá. Es sovent l'unitat de basa de l'artilhariá e lei batariás son normalament gropadas per formar d'ensembles pus importants coma de batalhons ò grops d'artilhariá. Lo tèrme es aparegut en 1381 en Portugau e foguèt popularizat durant lei Grandei Descubèrtas dau sègle XVI. Durant la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918), lei premiereis unitats de carris foguèt tanben dichas « batariás » car èran estacadas a l'artilhariá. Pasmens, uei, aquel usatge es abandonat car lei blindats fan partida d'autreis armas. Enfin, lo tèrme pòu designar una posicion fortificada destinada a acuelhir au mens una pèça d'artilhariá.

## Liames intèrnes

* Artilhariá.
* Organizacion militara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canon automotor

[thumb|right|[PzH 2000, un exemple de canon automotor modèrne.]]

Un **canon automotor** es un sistèma de combat constituït d'una pèça d'artilhariá (canon, obusièr, mortièr) montada sus un veïcul. Aquò permet d'aumentar la mobilitat de l'artilhariá sus un teatre d'operacions. Constituïsson una partida importanta de l'artilhariá deis armadas modèrnas car sa mobilitat permet de protegir lei pèças còntra lei tirs de còntra-batariá enemics ò de seguir l'avançada de tropas amigas.

## Istòria

Evolucion de l'artilhariá a cavau, lo canon automotor es aparegut tre la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918). Lo premier modèl foguèt lo Gun Carrier Mark I qu'intrèt en servici en 1917. Pasmens, l'idèa d'aumentar la mobilitat de l'artilhariá foguèt subretot esplechada per lei Francés durant leis ofensivas de 1918. Tre son aparicion, aqueu tipe de canon aguèt dos interès : se desplaçar rapidament après un tir per defugir un tir enemic de còntra-batariá e seguir lo movement de l'infantariá e dei carris. Lei canons automotors conoguèron donc un certan desvolopament durant l'entre doas guèrras e la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) veguèt lor generalizacion a l'ensemble dei grandei poissanças.

Durant aqueu periòde, dos tipes de canons automotors foguèron utilizats. Lo premier, basat sus lo concèpte iniciau, èra una pèça d'artilhariá montada sus un veïcul pauc protegit. Aquò permetiá de realizar de tirs indirèctes tot en desplaçant rapidament la pèça. Lo segond, dich canon d'assaut, èra destinat a un usatge dirècte sus lo prat batalhier (M7 Priest estatsunidenc, Sexton canadenc, SU-122 sovietic). Per aquò, aquelei veïculs foguèron dotats d'un blindatge espés e d'un canon permetent de tirs dirèctes (SU-152 sovietic, Sturmtiger alemand). Gràcias a sa poissança de fuòc, foguèron sovent utilizats coma caçaires de carris. Enfin, durant aqueu periòde, se fau nòtar l'aparicion de blindats polivalents capables de tenir lo ròtle de canon automotor e de caçaire de carris (SU-85 e ISU-152 sovietics, StuH 42 alemand).

Après 1945, lo concèpte de canon d'assaut foguèt pauc a pauc abandonat e mai se plusors armadas utilizèron de modèls alemands ò sovietics de la Segonda Guèrra Mondiala fins ais ans 1960-1970. En revènge, lei canons automotors demorèron interessants. Ansin, lei grandei poissanças contunièron de desvolopar de modèls coma la familha dei M108/M109 estatsunidencs, l'AMX AuF1 francés ò lo 2S1 Gvozdika sovietic. Dempuei leis ans 1980, aquelei veïculs intègran plusors sistèmas d'estabilizacion e de conducha de tir que permèton de tirs precís a plusors desenaus de quilomètres. Per exemple, es lo cas dau canon CAESAR francés que pòu tirar un obús a 40 km amb una precision de 50 m.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Artilhariá.
* Caçaire de carris.
* Canon d'assaut.

### Bibliografia

* **[[alemand|(de)]]** Josef Joffe, « Soll Abschreckung wirken... », *Die Zeit*, n° 33, 7 d'aost de 1981.

### Nòtas e referéncias
Tir de còntra-batariá

[thumb|right|Principi generau de l'utilizacion d'un [radar de còntra-batariá per localizar lo ponch d'origina d'un tir enemic.]]

Un **tir de còntra-batariá** es un tir d'artilhariá destinat a atacar l'artilhariá enemigas. Per extension, lo tèrme designa l'ensemble dei mesuras permetent d'atacar lei batariás enemigas. Es un concèpte ancian qu'es vengut necessari en causa dau ròtle creissent de l'artilhariá dins la conducha dei combats. Demanda la mesa en plaça de mejans d'observacion (grops encargats de seguir la fumada dei tirs, aeronaus, radar de còntra-batariá...), de comunicacion e de destruccion (artilhariá pesuca...) e d'assegurar una coordenacion eficaça entre aqueleis elements per detectar una pèça enemiga e la destrurre avans son desplaçament.

## Liames intèrnes

* Artilhariá.
* Canon automotor.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias