open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mar de Bering

La **mar de Bering** (en yupik *Imarpik*; en anglés *Bering Sea*; en rus Берингово море, *Bèringovo more*) es una massa d'aiga de l'ocean Pacific que compren, del sud a nòrd, l'espaci comprés entre las illas Aleutianas e las Komandorski fins a l'ocean Artic e, d'oèst a èst, lo que i a entre Siberia (e la peninsula de Kamchatka) e Alaska. Ocupa una superfícia de qualques dos milions de km². L'estrech de Bering la separa de la mar dels Chukchis, dins l'ocean Artic. Aquesta mar deu son nom al primèr europèu que la descobriguèt, lo  danés Vitus Bering. 

L'ecosistèma de la mar de Bering a fòrça ressorsas, repartit entre la jurisdiccion dels Estats Units, Russia e las aigas internacionalas. L'interaccion entre los corrents, la glaça marina e l'aiga ne fa un ecosistèma ric e vigorós. 

## Istòria
Durant la darrièra glaciacion, lo nivèl de la mar baissèt tant que los animals e los umans poguèron migrar caminant d'Asia a America, segurament a travèrs l'estreit de Bering. Aqueste pas es conegut coma lo *pont terrèstre de Bering* e, e mai qu'aqueste fait siá discutit, se crei que foguèt la primièra dintrada d'umans en America.

## Geografia

La mar de Bering, limitada al sud per l'arc que forman las illas Aleutianas e Komandórskie, compren un bon nombre d'illas que sa sobeiranetat depen dels Estats Units e de Russia. En general, las pus pròchas d'Alaska dependon dels Estats Units, entre las qualas:
* Las illas Aleutianas. 
* La Diomède pichona o Inaliq.
* L'illa de King.
* L'illa Nunivak, la segonda pus granda de las banhadas per aquesta mar.
* Las illas de Pribilov (o Pribilof). 
* L'illa de Sant Laurenç, la pus granda de totas.
* L'illa de Sant Matieu.
Las pus pròchas de la còsta siberiana depedon de Russia:
* La Diomède granda o Imaqliq.
* L'illa Karaguinski.
* Las illas Komandorski, qu'incluson l'illa de Bering.

A l'extrème oriental se dorbís la baia de Bristol o Iilgayaq, limitada al sud per la peninsula d'Alaska.

La mar de Bering conten 16 *canyons* sosmarins, entre los quals i a lo pus long del mond, qu'es lo *canyon* Jèmtxug.

Lo Yukon i desemboca aprés de 3.185 km de corsa, formant un deltà en forma de ventalh quasi semicircular.

## Ligams extèrns

* Pagina tematica de l'ocean Pacífic nòrd
Causse de Blandaç

Lo **Blandaç** es un causse de Gard. Se situa al sud del Massís Central e al sud del Vigan. Es bordat al nòrd per la val d'Arre e al sud per las gòrjas de Vis. Lo causse es conegut especialament per lo circ de Navacèlas.
Marc Ouellet

**Marc Ouellet**, (La Motte, Canadà, 8 de junh de 1944) es un cardinal canadenc de la Glèisa Catolica Romana.
Metanalisi

Una **metanalisi** es una **error** d'analisi fonetica (error de compreneson dels morfèmas) o sintagmatica (error de compreneson dels lèmmas).

Lo tèrme foguèt fargat per Otto Jespersen.

## la metanalisi coma interpretacion erronèa accidentala

Se tracha d'una error de compreneson d'un enonciat que l'interlocutor interpreta d'un biais diferent de lo propausat per lo locutor.

Fa partida dels malentenduts.

### Exemple en occitan

Persona 1: es Harry Bath.

Persona 2: a quala ora? 

Aicí la persona 2 a pas comprés que se trachava del nom e a interpretat l'enonciat segon çò qu' a considerat mai probable en occitan ( es arribat).

## La metanalisi coma element del lexic

La **metanalisi** es tanben pro correnta dins lo lexic coma error d'interpretacion finalament acceptada dins lo vocabulari reconegut pels diccionaris o per las acadèmias.

Es frequent per exemple amb l'article definit e los substantius començant amb "a-".

ex. "la griòta" fòrma atestada per Mistral es una metanalisi de l'agriòta. Es concurrenta de "agriòta", lo mot essent derivat de "agre".

## Nòtas e referéncias
Francés I (papa)

**Papa Francés** (en latin *Franciscus PP.*; Buenos Aires, 17 de decembre de 1936 – Ciutat del Vatican, 21 d'abril de 2025), nascut **Jorge Mario Bergoglio**, foguèt lo 266en papa de la Glèisa Catolica Romana, evesque de Roma, 8en sobeiran del Vatican, primat d'Itàlia, en tanben dels autres títols nets del pontife roman.

Foguèt lo primièr papa del continent american. Tanben es lo primièr papa non europèu despuèi Gregòri III, nascut en Siria e que foguèt papa de 731 a 741.

## Referéncias
Xi Jinping

**Xí Jìnpíng**, (en chinés: **习近平** AFI: [ɕǐ tɕînpʰǐŋ]) nascut lo 15 de junh de 1953 a Beijing es lo secretari general del Comitat Central del Partit Comunista Chinés e president de la Comission Militara Centrala, e president actual de la Republica Populara de China.
.
## Referéncias
Departament de Montpelhièr

Lo **departament de Montpelhièr** es una division administrativa de l’estat francés creat a partir d'una part de la província de Lengadòc lo 3 de febrièr de 1790. Pren rapidament lo nom de departament d'Erau.
Lista dels presidents de la Republica Populara de China

Los caps d'estat de la Republica Populara de China e sos títols.
### President del govèrn popular central chinés
* Mao Zedong (1er d'octobre de 1949 - 27 de setembre de 1954)

### Presidents de la Republica Populara de China
* Mao Zedong (27 de setembre de 1954 - 27 d'abril de 1959)
* Liu Shaoqi (27 d'abril de 1959 - 31 d'octobre de 1968)
* Dong Biwu (31 d'octobre de 1968  - 24 de febrièr de 1972)
::: + Soong Chingling (f) (interim)  
* Dong Biwu (interim) (24 de febrièr de 1972 - 17 de genièr de 1975)

### Presidents del [[Comitat permanent de l’Amassada Nacionala Populara]]
* Zhu De (17 de genièr de 1975  - 6 de julhet de 1976)
* ***Vacant *** : (6 de julhet de 1976 -  5 de març de 1978)
* Ye Jianying (5 de març de 1978 - 18 de junh de 1983)
::: + Soong Chingling, presidenta onorària de la RPC (16 de mai de 1981 - 28 de mai de 1981)

### Presidents de la Republica Populara de China
* Li Xiannian (18 de junh de 1983 -  [8 d'abril] de [1988)
* Yang Shangkun (8 d'abril de 1988 - 27 de març de 1993)
* Jiang Zemin (27 de març de 1993 - 15 de març de 2003)
* Hu Jintao ( 15 de març de 2003 - 14 de març de 2013)
* Xi Jinping (dempuèi lo 14 de març de 2013)
Metalèpsi

Una **metalèpsi** (del grèc ancian *metalêpsis* "escambi, cambiament") es una figura de retorica que consistís en far entendre una causa per una autra, que la precedís, la seguís o s'i restaca d'un biais o d'autre.

## Metalèpsi e metonímia

La **metalèpsi** es una figura vesina de la metonímia. La diferéncia entre las doas figuras residís dins lo fach que la **metalèpsi** pòrta sonque sus una proposicion. 

Seriá una metonímia se portèsse sus un lexèma.

Pòt tanben portar sus un grop verbal o un grop nominal.

Se restaca a l'allusion.

## Exemples

### Ai de causas de far

- *Ai de causas de far*. 

Segon los contèxtes se pòt entendre:

- pòdi pas venir

- pòdi pas acceptar ton invitacion

- pòdi pas acceptar de far çò que me demandas

- etc....

Dins aquel cas es una fòrma d'excusa.

### Metalèpsi e cortesiá

#### En Occident

En Occident, la **metalèpsi** es tanben utilizada per de motius de cortesiá.

Es considerada per Henri Sulamy coma una figura de restacar a la litòta de politessa.

#### En Asia orientala

La metalèpsi es d'un usatge general, las declaracions tròp dirèctas essent percebudas coma pauc cortesas.

Pòt tanben èsser utilizada per far pròba de cortesiá dins una demanda. Per exemple, en chinés mandarin, 你吃饭了吗 "as manjat?" es una formula plan utilizada per saludar ( es coma dire en occitan "adieu", "(ben lo) bonjorn", "adieussiatz")  o demandar "cossí va?".

## Nòtas e referéncias
Malachi Throne

Malachi Throne (nascut en 1928) foguèt un actor american de television. Joguèt entre autres dins *Los Mistèris de l'Oèst*, *Star Trek* o *Kojak*.
Lista dels primièrs ministres de Siria

thumb|130px|Blason de Siria.
Lo primièr ministre es lo cap de govèrn di Siria Aquesta es la **lista dels [[primièr ministre|primièrs ministres]] de Siria** aprèp l'independéncia, lo 1946.
 
## Republica de Siria (1946 fins a 1958)

 
De 1958 fins a 1961 Siria devenèt part de la Republica Araba Unida, jos lo comand del general Gamal Abdel Nasser.
 
## Republica Aràbia Siriana (1961 fins a uèi)

## Vejatz tanben
* Presidents de Siria
Mont Puget

Lo **Mont Puget** (563 m) es una montanha situada au sud de la comuna de Marselha. Es la cima pus auta dei montanhas dei calancas.
Pic dei Gabians

Lo **Pic dei Gabians** es la cima pus auta de l'Illa Maire situada dins lei montanhas dei calancas sus la comuna de Marselha.
Illa Maire

L**'Illa Maire** () es una illa continentala situada sus la comuna de Marselha que fa partida dei montanhas dei calancas. Sa cima es lo Pic dei Gabians (138 m).
Castèl de San Andrés

thumb|right|300px|Vista del Castèl de San Andrés.
Lo **Castèl de San Andrés** es una vièlha fortalesa militara situada dins lo vilatge de San Andrés, dins la municipalitat de Santa Cruz de Tenerife (Illas Canàrias, Espanha). Lo castèl actual se construiguèt en 1769.

Aguèt un ròtle important en 1797 durant la batalha de Santa Cruz de Tenerife. D'efièch, dins lo corrent d'aquel combat naval, un tir de canon dempuèi lo castèl destruiguèt lo mast del Theseus, lo naviri de l'amiralh Horatio Nelson.

Es monument istoric dempuèi lo 22 d'abril de 1949.

## Ligams extèrnes
* Torre de San Andrés (Santa Cruz de Tenerife). Castillos.net.
Nunavik

**Nunavik** (inuit: ᓄᓇᕕᒃ) es la region que constituís lo terç nòrd de la província canadenca de Quebèc. Cobrís una estenduda terrèstra de 443,684.71&nbsp;km² al nòrd del 55en parallèla, es la tèrra dels inuits de Quebèc. Dels 11,627 abitants (2006) de la region, 90% son Inuit, e vivon dins quatorze vilatges de la còsta de Nunavik e dins la resèrva  cree de Whapmagoostui, prèp del vilatge de Kuujjuarapik.

*Nunavik* significa "granda tèrra" en Inuktitut e los abitants inuits de la region se dison eles meteisses *Nunavimmiut*.
### Referéncias
Podestat (calanca)

La **Calanca de Podestat** es una calanca situada sus la comuna de Marselha entre lei calancas dei Cairons, a l'oèst, e de l'Escut a l'èst.
Cairons (calanca)

La **Calanca dei Cairons ** es una calanca situada sus la comuna de Marselha entre lei calancas de Marselhaveire, a l'oèst, e de Podestat a l'èst.
Crisi de Bizèrta

La **Crisi de Bizèrta** foguèt un conflicte diplomatic e militar que se debanèt durant l'estiu de 1961 entre França e Tunisia. Foguèt entraïnat per de trabalhs per aumentar la longor de la pista d'aterratge de la basa navala de Bizèrta totjorn contrarotlada per lei Francés après l'acòrd sus l'independéncia de Tunisia en 1956. La fin de la pista, 1,5 m èran situats sus lo territòri contraròtlat per lo govèrn tunisian, e l'abséncia de consultacion deis autoritats de Tunis per lo començament dei trabalhs èran lei causas principalas dei tensions que van crear una onda nacionalista còntra França. Dau 19 au 23 de julhet de 1961, entraïnèron de combats après una ataca tunisiana còntra la basa francesa. S'acabèron per una desfacha saunosa dei fòrças tunisianas. Pasmens, lo combat entraïnèt la dubertura de negociacions que permetèron l'evacuacion de la basa en octòbre de 1963.
Guèrra Civila Grèga

La **Guèrra Civila Grèga** se debanèt dau 30 de març de 1946 au 16 d'octòbre de 1949 entre comunistas e anticomunistas grècs. S'acabèt per la victòria dau camp anticomunista sostengut per lo Reiaume Unit e leis Estats Units. Foguèt entraïnada per la rompedura entre lei movements de la resisténcia grèga au nazisme a prepaus de l'avenidor dau país. Maugrat seis efectius limitats, lo govèrn comunista capitèt de se replegar dins de regions montanhosas onte poguèt resistir fins a 1949 avans de capitular.
Revolucion Bèlga

La **Revolucion Belga** se debanèt dau 25 d'aost de 1830 au 14 de julhet de 1831 dins lo sud de Païses Basses. S'acabèt per l'independéncia d'aquelei regions e la formacion de Belgica.
Revolucion Texana

La **Revolucion Texana** se debanèt dau 2 d'octòbre de 1835 au 21 d'abriu de 1836 entre Mexic e Tèxas. Foguèt entraïnada per l'adopcion d'una tièra de lèis, dicha *Siete Leyes*, per renfòrçar l'autoritat dau govèrn centrau mexican que se turtèt a l'ostilitat de la populacion blanca de Tèxas. S'acabèt per una victòria militara texana e l'independéncia *de facto* de la Republica Texana que foguèt integrada ais Estats Units d'America en 1845.
Zugspitze

Lo **Zugspitze** ( m)  es una montanha aupenca situada au sud d'Alemanha qu'es la cima pus auta dau país.
Zeugma

Lo **zeugma** (del grèc ancian ζεῦγμα / *zeûgma*, « jo, ligam ») es una figura de retorica que consistís en ligar a un meteis tèrme de tèrmes diferents en ometent de repetir un adjectiu, un nom, un pronom o un vèrbe precedentament exprimits.

Es una figura vesina de l'ellipsi de l'endiadin e de la sillèpsi de sens.

Exemple: **''aviá** lo cap freg, las mans lordas, los pès cauds.''

Dins aquel exemple es "aviá" qu'es pas repetit.

## Nòtas e referéncias
Cordon sanitari

Lo **Cordon sanitari** èra un ensems de país d'Euròpa Orientala creat a l'oèst de Russia Sovietica (que venguèt l'Union Sovietica en 1922) après la Premiera Guèrra Mondiala per limitar la propagacion de la revolucion bolchevica au rèsta d'Euròpa. Èra compausat de Finlàndia, dei país baltes, de Polonha e de Romania.

## Liames intèrnes

* Guèrra Freja.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Dixie Carter

Dixie Virginia Carter (nascut en 1939 &ndash; defuntada en 2010) foguèt una actritz americana de cinèma.
Donald Pleasence

thumb|290px|Donald Pleasence (1973)
Donald Henry Pleasence (5 d'octobre de 1919 – 2 de febrièr de 1995) foguèt un actor  de cinèma anglés.
Guèrra Otomanogrèga de 1897

La **Guèrra Otomanogrèga de 1897** se debanèt dau 3 de febrier au 4 de decembre de 1897 entre l'Empèri Otoman e Grècia. Foguèt entraïnada per lei revendicacions grègas sus lei territòris poblats per de populacions grègas contrarotlats per l'Empèri Otoman e, en particular, per lo desbarcament d'una tropa sus l'illa de Creta. S'acabèt per una desfacha grèga.
Guèrra de Vlora

La **Guèrra de Vlora** se debanèt dau 4 de junh au 3 de setembre de 1920 entre lo Principat d'Albania e lo Reiaume d'Itàlia. Foguèt entraïnada per la volontat italiana de crear un protectorat italian en Albania que se turtèt au movement nacionalista de la populacion albanesa. En causa dei trebols intèrns d'Itàlia en 1920, lei tropas italianas deguèron faciar una situacion malaisada e finalament negociar un acòrd per se retirar. La victòria albanesa permetèt de renfòrçar l'independéncia d'Albania.
La Crida de Cthulhu

***La Crida de Cthulhu*** (en anglés : *The Call of Cthulhu*) es una novèla escricha per l'Estatsunidenc H.P. Lovecraft en 1926 e publicada en 1928. Devesida en tres partidas, es benlèu son òbra pus famosa e es una basa fondamentala dau Mite de Cthulhu.
Frederic Courant

**Frederic Courant** (nascut en 1960) es un jornalista francés. Venguèt a la fin de 1993 lo redactor en cap e un dei presentadors, ambé Jamy Gourmaud e Sabine Quindou (a partir de 1999), de l'emission *C'est pas Sorcier* sus la cadena francesa *France 3*.

L'asteroïde (23882) Fredcourant es estat nomat en son onor.
Sabine Quindou

**Sabine Quindou** (nascuda en 1970) es un jornalista francés. Venguèt en 1999 una dei presentadors, ambé Frederic Courant e Jamy Gourmaud, de l'emission *C'est pas Sorcier* sus la cadena francesa *France 3*. Dempuei 2004, participèt tanben a l'emission *[[Thalassa]]*.

L'asteroïde (23890) Quindou es estat nomat en son onor.
Taus de natalitat

Lo **taus de natalitat** (o *taus brut de natalitat* o encara *natalitat*) es lo rapòrt entre lo nombre de naissenças e lo nombre total de la populacion.

S'exprimís en general per mila (‰) e se calcula aital: 

## Exemple

En França metropolitana, en 2012, i aguèt 792 000 naissenças per una populacion de 63 409 000.

Per las donadas de 2012, serà doncas de:

**nombre total de naissenças viventas ÷ populacion residenta totala × 1000 = taus brut de natalitat ‰** 

792 000 ÷ 63 409 000 × 1000 = 12,5 ‰

## Natalitat en Occitània

Occitània demòra una zòna de natalitat flaca, comparada amb la mejana francesa.
En 2011, las naissenças dins las regions de majoritat occcitana en França metropolitana èran de 177 137 per una populacion de 15 900 000 siá 11,1 ‰. Per comparason èra de 12,5 ‰ en França metropolitana e de 13 ‰ en França metropolitana sensa Occitània.

*Natalitat dins las regions de majoritat occitana en França metropolitana en 2011*

## Natalitat mondiala, an 2004
Lo quadre seguent recuèlh los 20 estats amb los tausses de natalitat (TN) mai nautes e mai bassas que i aviá dins lo mond l'an 2004. 




## Vejatz tanben
* Taus de mortalitat.
* Taus de mortalitat infantila.
* Taus de supervivença.
* Taus de fecunditat.
* Transicion demografica.

## Nòtas e referéncias
França metropolitana

vinheta|lang=oc

La **França metropolitana** (en francés: *France métropolitaine*), **França europèa**, o segon lo dreit internacional **territòri europèu de França**, se referís al territòri que compren totas las regions dependentas de la Republica Francesa situadas en Euròpa.

Corsega fa partida de la França metropolitana mas totes los territòris autres apartenent a l'Otramar non son incluses.

## Geografia

Segon l'IGN, lo territòri metropolitan de França es de 551 965 qm².

Sa populacion en 2012 èra de 63 409 000.

En 2008, comptava 36 571 comunas ( demest las qualas 10 031 èran occitanas).

Lo territòri d'Occitània es inclús a 97% en **França metropolitana**.

## Nòtas e referéncias
Espeluga de Tibiran

Er**'[[espeluga]] de [[Tibiran e Jaunac|Tibiran]]**, en Bigòrra, ens Pirenèus, qu'embarra arrepresentacions d'art parietau paleolitic (10 pintruras de mans mutiladas e gravaduras).

Que's tròba a  der'espeluga de Gargàs.

## Ligams extèrnes
* Eras mans de Gargàs e de Tibiran
* Er imatge dera man, simbèu de comunicacion desempuish  ans
Borlesc

Lo borlesc (tanben burlesc) es un registre literari que se desvolopèt bravament en Italia e en França e que faguèt flòri a l'epòca classica e barròca.

Coma registre literari se retròba tanben dins gaireben totas las epòcas dins la literatura occidentala. De consultar tanben:  new borlesc, borlesc american, borlesc italian, poesia borlesca.

## Etimologia

Lo mot ven de l'italian *burlesco*.
Los mots occitans "borla", "borlar" an la meteissa etimologia coma l'adjectiu italian *burlesco*.

## Caracteristicas formalas

## Dins la literatura occitana del sègle XVII

Lo borlesc foguèt un registre plan utilizat pendent aquel sègle. La dimension parodica èra plan presada.

Qualques òbras occitanas borlescas d'aquela epòca:

- ''Virgili desguisat o l'Eneïda burlesca'' (*Vergèli deguisat o l'Eneïdo burlesco*), 1648, de Joan de Valès.

- ''L'embarràs de la fièra de Bèucaire, en vèrs burlescs vulgars''.(*L'embarras de la fieiro de Beaucaire, en vers burlesques vulgaris*), de Joan Miquèl, 1657.

## Nòtas e referéncias
Glacièr d'Aletsch

Lo **glacièr d'Aletsch** es lo pus grand glacièr dels Alps, situat dins lo sud de Soïssa dins lo canton de Valés. Es enrodat al nòrd per lo massís de Jungfrau, al sud per la val de Ròse amb la quala lo glacièr comunica *via* las gòrjas de la ribièra Massa, a l'èst pel lac Märjelen e a l'oèst per l'Aletschhorn.
## Geografia
Sa longor es de  (en 2001) per una superficia de  (o  segon la commission d'evaluacion de l'UNESCO) e una massa de 27 miliards de tonas de glaça. Sa part mediana avança a una velocitat de l'òrdre de  per an. Nòu soms que l'enròdan despassan los  d'altitud per una nautor mejana de .
Lo glacièr es alimentat en glaç e en nèu per tres nevièrs principals que son : Ebnefluhfirn, Gletscherhornfirn e Kranzberfirn. Aqueles debutan a aperaquí 3 800 mètres d'altitud, per se rejónher dins una zona dicha *Konkordiaplatz* (*plaça de la concòrdia*) ont la glaça pòt aténher una espessor de mai de . Un pichon nevièr lateral de  e  de larg, *Grüneggfirn* ven de l'èst e rejonh la Konkordiaplatz a la nautor de las cabanas la Konkordia. Es tanben conectat a Fieschergletscher *via*  *Grünhornlücke* ().

La glaça amolonada a la *Konkordiaplatz*, vasta zona plana d'aperaquí  de larg, se desplaça  d'aperaquí  per an cap al sud-èst pe entamenar sa longa davalada dins la val glaciària.

## Referéncias
Cala Lònga

thumb|Barcarès de Calalònga

La Cala Lònga es la promiera dei calancas que s'esperlòngan lòng de la pantiera marselhesa miegjornala fins a Cassís e a la calanca de Pòrt Miu

Cala Lònga es tanben un quartier marselhés, que se l'atròva un pichòt barcarés, quauqueis abitacions, mai que mai de cabanons, e quauquei negòcis.

S'atròva dins l'arrondiment uechen de Marselha.

## omenatge

Dins sa cançon *Ma ville est malade*, lo grop Massilia Sound System li fa referéncia dins sei paraulas :

*"Et si je vais au bout du monde, je m'arrête à Callelongue"* (*E se me'n vau au bot dau monde, m'arresti a Calalònga*)
Capreolus capreolus

Lo **cabiròl** (var. **cabiròu**) o lo **cabròl** (var. **cabròu**, **chabròl**, **chabròu**) (*Capreolus capreolus*) es una espècia de mamifèr romiaire de la familha dels cervids.
Leet

**Leet** (escrit **31337**, **1337**, **L337**, **13370rz** o **l33t**), o **Leetspeak**, es un sistèma d'escritura usat principalament a Internet, qu'emplega diverses combinasons de caractèrs ASCII per substituir l'alfabet latin.

Inicialament lo mot *leet* s'utilitzava coma adjectiu, per derscriure lo comportament de personas de la comunitat. Amb la proliferacion de l'us d'Internet dempuèi lo decenni  de 1990, lo *Leet* es vengut part de la cultura d'Internet.

### Referéncias
Destruccion Mutuala Assegurada

La **Destruccion Mutuala Assegurada** es una doctrina d'estrategia militara e de seguritat nacionala desvolopada sus la Guèrra Freja per mantenir la patz entre leis Estats Units d'America e l'Union Sovietica. Èra basada sus la possession d'un arsenau nuclear fòrça important e de mejans de deteccion dei tirs de missils. Ansin, s'un país atacava l'autre, l'ataca èra detectada tre lei premierei minutas permetent d'organizar una repòsta massiva avans l'explosion dei premiers missils mandats per lo país entraïnant lo conflicte. Ansin, dins totei lei cas, la guèrra s'acabarà per la destruccion totala e la desfacha dei dos país. L'objectiu d'aquela politica èra donc d'empachar una guèrra nucleara ofensiva en causa dei riscs encorreguts.

A l'ora d'ara, aquela estrategica constituís totjorn la doctrina principala d'utilizacion de l'arma nucleara que l'enemic probable siegue conegut, per exemple dins lo cas de Paquistan e d'Índia, o non dins lo cas deis autrei poissenças nuclearas oficialas. Lo cas d'Israèl, possessor non declarat de l'arma nucleara, es mau definit.

## Liames intèrnes

* Arma nucleara.
* Guèrra nucleara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Asteïsme

Un **asteïsme** es una figura de retorica que consistís en lausar o flatar una persona en la blasmant.

Es sovent classificat dins los falses denigraments e los elògis desguisats. Es tanben considerat coma relevant de l'ironia.

## Nòtas e referéncias
Glacièr de Ròse

Lo **glacièr de Ròse** (*Rhonegletscher* en alemand) se troba a l'extremitat nòrd-èst del canton de Valés en Soïssa. Dona naissença a Ròse, en amont de Gletsch, que s'escola puèi dins la val de Conches.

Lo glacièr s'estend sus 8 kilomètres e atenh una largor d'un pauc mai de . Sa superfícia es de . Coma ma màger part dels glacièrs alpencs, recuolèt dempuèi lo mitan del sègle XIX. Es de bon aténher per la rota del còl de la Furka.
Asindèt

Un **asindèt** (del grèc ancian ἀσύνδετον, "juxtapausat sens ligam") es una figura de retorica que consistís en suprimir las conjonccions copulativas.

Un dels tipes mai frequents es de metre una virgula per remplaçar "e".

## Asindèt e confusion

L**'asindèt** es una figura plan utila per dire de crear de confusion dins l'esperit del lector.

Exemple: *agachèt los dròlles, los nenons*.

Aicí i a una ambigüitat pr'amor que se sap pas tròp se se tracha de las meteissas personas apeladas diferentament o se se tracha de dos grops diferents. Amb "e", la segonda interpretacion s'impausa e es clara.

Permet tanben de refortir l'impression de vivacitat.

## Nòtas e referéncias
Formiga legionària

Lei **Formigas legionàrias** son un nom popular designant divèrseis espècias de formigas africanas e sudamericanas dei sota-familhas *[[Ecitoninae]]*, *[[Aenictinae]]* e *[[Dorylinae]]*. Son caracterizadas per la formacion de formiguiers importants (de  individús a 20 milions) e un comportament de caça fòrça agressiu. Aquò entraïna una demenicion pron rapida de la quantitat de manjar e donc de migracions ciclicas de la colonia. Au contrari deis autreis espècias de formigas, lo formiguier dei formigas legionàrias es donc provisòri.
Insèctes socials

Leis **insèctes sociaus** son d'insèctes que s'organizan per formar de colonias gropant un nombre d'individús que va de quauquei desenaus a unei milions. Totei leis espècias de formigas e de termits e certanei d'abelhas o de vèspas son d'insèctes sociaus. Dins certanei cas, la division dau trabalh entre leis individús d'una colonia entraïna l'aparicion de castas especializadas.
Espècia invasiva

Una **espècia invasiva** es una espècia viventa exotica que vèn un element de perturbacion de la diversitat biologica d'un sistèma naturau.

## Liames intèrnes

* Ecosistèma

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Formiguier

Un **formiguier** es lo nom de l'abitacion d'una colonia de formigas. Lei dos objectius principaus d'un formiguier son la proteccion deis uous, dei resèrvas de norridura e la proteccion deis individús còntra lei tempèris. Ne'n existís divèrsei tipes diferents mai una espècia donada adopta generalament un biais caracteristic de bastir un formiguier. Son generalament situats dins la tèrra, sota de pèiras, dins la fusta, dins leis aubres... etc.


Fichièr:Fourmilière.jpg|Formiguier a dòme de *[[Formica rufa]]*.
File:Mravenistě, Hlinecký les, Hřešihlavská.jpg|Ensems d'un desenau de formiguiers a dòme.
File:Indian Harvester Ant Nest.JPG|Formiguier bastit dirèctament dins la tèrra.
File:Weaverantnest05268.jpg|Nis fach de fuelhas corduradas.
File:Ameisenstamm bearbeitet.JPG|Intrada d'un formiguier situat entre doas pèiras.
File:Intrada d'un formiguier de Camponotus vagus.png|Intrada d'un formiguier de Camponotus vagus installat dins una soca.
Thomas Newcomen

**Thomas Newcomen** (24 de febrier de 1664 - 5 d'aost de 1729) foguèt un engenhaire anglés famós per l'invencion d'una maquina de vapor que permetiá de facilitar l'evacuacion de l'aiga dins lei minas de sa region. Au començament dau sègle XIX, l'estudi d'aquela maquina per lo Francés Sadi Carnot (1796-1834) permetèt l'aparicion de la termodinamica.

## Liames intèrnes

* Maquina de vapor.
* Termodinamica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Segond principi de la termodinamica

Lo **segond principi de la termodinamica** es una lèi fondamentala de la termodinamica. A conegut divèrsei formulacions dins lo corrent dau sègle XIX definidas per Émile Clapeyron (1834), Rudolf Clausius (1850), lord Kelvin (1851), Ludwig Boltzmann (1873) e Max Planck (1878). Permet de depintar la variacion de l'entropia durant una transformacion segon la relacion seguenta :

\Delta S_\mathrm{globala} =  S_\mathrm{creacion} = \Delta S_\mathrm{sist} + \Delta S_\mathrm{ext} \geq0~

* \Delta S_\mathrm{globala} es la variacion globala de l'entropia.
* S_\mathrm{creada} es l'entropia creada dins lo corrent de la transformacion.
* \Delta S_\mathrm{sist} es la variacion de l'entropia dau sistèma estudiat.
* \Delta S_\mathrm{ext} es la variacion de l'entropia dau mitan exterior.

## Liames intèrnes

* Termodinamica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Entropia (termodinamica)

L**'entropia** es una foncion d'estat de la termodinamica. Foguèt introducha en 1865 per lo fisician alemand Rudolf Clausius (1822-1888) dins l'enquadre dau segond principi de la termodinamica a partir dei trabalhs de Sadi Carnot (1796-1832). Per la seguida, la termodinamica estatistica a desvolopat lo concèpte qu'es interpretat coma una mesura dau desòrdre d'un sistèma au nivèu macroscopic. Ansin, au mai la valor de l'entropia es auta, au mai lo desòrdre dau sistèma es important.

## Liames intèrnes

* Termodinamica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Tresen principi de la termodinamica

Lo **tresen principi de la termodinamica**, o **principi de [[Walther Nernst|Nernst]]**, es una lèi fondamentala de la termodinamica. Foguèt formulat per lo premier còp en 1906. Permet d'aver una valor determinada de l'entropia. Son enonciat pus frequent es : « L'entropia d'un cristau perfèct a 0 K es nulla ».
Termodinamica de la matèria fosca

La  **termodinamica de la matèria fosca** (o **matèria escura**) es una disclipina de la fisica qu'estúdia l'analogia de las proprietats de la matèria que composa aproximadament 27% de l’Univèrs. Es invisible, perqué non interagís amb la lutz o amb d'autras formas de radiacion electromagnetica, e doncas invisibla als telescòpis convencionals. Per aqueste motiu, la recèrca actuala se concentra sus las interaccions entre la matèria fosca e la matèria ordinària, en particular dins lo cadre de la cosmologia teorica. Lo model cosmologic actual suggerís que la matèria fosca es responsabla de la formacion de las galaxias e de las estructuras a granda escala de l’Univèrs.

## Concèpte
La matèria fosca foguèt proposta per la primièra vegada pel fisician Fritz Zwicky dins los ans 1930, qu'analizava las galaxias e sas interaccions gravitacionalas. Son biais de raisonnement es vengut un pilar per la teoria moderna de la cosmologia: la matèria fosca es la responsabla de la majoritat de la massa invisible dins l’Univèrs que fa que las galaxias rotan amb una velocitat superiora a la que la matèria visibla sola poiriá sostenir amb son gravitat. Dins aqueste sens, la matèria fosca es essenciala per comprendre la dinamica de las galaxias e l’estructura a granda escala de l’Univèrs.

## Modèls teorics
La matèria fosca es classificada en dos grandas categories: la matèria fosca "freda" e la matèria fosca "calda". La matèria fosca "freda" (WIMPs - Weakly Interacting Massive Particles) es la teoria la mai comuna e sugjerís que la matèria fosca es composta de particulas massivas qu'an interaccion aprèp de manera febla amb la matèria ordinària. Aquestas particulas viatjan lentament comparat amb la velocitat de la lutz, que permet una distribucion relativament regulara de la matèria fosca dins l'Univèrs.

A l’oposat, la matèria fosca "calda" inclutz de particulas mai leugièras, coma los neutrons, que viatjan gaireben a la velocitat de la lutz. Aquesta teoria es mai rara dins la cosmologia moderna, mas existís encara un interès per tal de saber quala de las doas teorias correspon a la realitat.

## Referéncias
Marciment

Lo **marciment** designa lo procès de pèrdia de rigiditat de las partidas non lenhosas d'una planta.

Aquest fenomèm se produtz quand la pression osmotica es insufisenta o avesina 0.

## Causas

I a un fum de causas que pòdon causar aquest fenomèn:

- la secada o un deficit d'aiga.

- una temperatura tròp baissa per la planta en question

- una salinitat excessiva

- bactèris

- contaminacion o pollucion

## Nòtas e referéncias
Premier principi de la termodinamica

Lo **premier principi de la termodinamica**  es una lèi fondamentala de la termodinamica. Foguèt formulat per lo premier còp per Rudolf Clausius (1822-1888). Es una version termodinamica de la conservacion de l'energia que son enonciat es : « Dins lo corrent d'una transformacion quina que siegue d'un sistèma sarrat, la variacion de son energia es egala a la quantitat d'energia escambiada ambé lo mitan exterior, sota forma d'energia termica o sota forma de trabalh ».

Se pòu tradurre ambé la relacion seguenta :

\Delta E = \Delta U + \Delta Ec + \Delta Ep= W + Q \,

* \Delta E \, es la variacion d'energia totala.
* \Delta U \, es la variacion d'energia intèrna.
* \Delta Ec \, es la variacion d'energia cinetica a l'escala macroscopica. Es nulla se lo sistèma es immobil, ço qu'es lo cas pus frequent.
* \Delta Ep \, es la variacion d'energia potenciala a l'escala macroscopica. Es nulla se lo sistèma es immobil, ço qu'es lo cas pus frequent.
* W \, es lo trabalh cambiat ambé lo mitan exterior.
* Q \, es la quantitat d'energia cambiada per transferiment termic.

## Nòtas e referéncias
Principi zèro de la termodinamica

Lo **principi zèro de la [[termodinamica]]** es una lèi fondamentala de la termodinamica. Permet de definir la nocion d'equilibri termic coma una relacion d'equivaléncia. Sa formulacion pus frequenta es : « S'un objècte A e un objècte C son en equilibri termic amb un objècte B, A es tanben en equilibri termic amb C ».

## Liames intèrnes

* Temperatura.
* Termodinamica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Torrèla

Una **torrèla** es un sistèma militar plaçat sus un veïcul (carri de combat...), un naviri (cuirassat...) o una installacion fixa que permet de protegir e d'orientar un armament (canon, mitralhièra...).


File:M4A4-Sherman-latrun-6.jpg|Torrèla d'un carri estatsunidenc M4A4 Sherman.
File:Maginot2ix.jpg|Torrèla de la linha Maginot.
File:Maille-Braize-canon.jpg|Torrèla navala dau periòde de la Guèrra Freja.
Canon anticarri

Un **canon anticarri** es una pèça d'artilhariá que son objectiu principau es la destruccion de veïculs blindats coma un carri de combat. Desvolopats a partir de la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918), foguèron fòrça utilizats durant la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) mai declinèron rapidament après l'aparicion dei missils.
Fusiu anticarri

Un **fusiu anticarri** es una arma de fuòc d'infantariá apareguda dins leis annadas 1920 e 1930 per luchar còntra lei veïculs blindats coma lei carris. L'aumentacion rapida de l'espessor dei blindatges au començament de la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) entraïnèt sa disparicion.
Ravindra Prabhat

thumb|right|250px|Ravindra Prabhat
**Ravindra Prabhat** (en Devnagari:रवीन्द्र प्रभात; romanizat: *Ravindra Prabhat*) (Bihar, 5 d'abril de 1969 ) es un poèta indo, jornalista e escrivan. 

### Nòtas e referéncias
T-34

Lo **T-34** es un carri sovietic intrat en servici en 1940 au sen de l'Armada Roja. Èra un veïcul revolucionari per son epòca gràcias a un bòn equilibri entre sa poténcia de fuòc, la proteccion de son blindatge e sa mobilitat. En particular, dispausava d'un blindatge clinat que permetiá d'aumentar l'espessor de sa proteccion avans còntra leis obús. En revènge, la torrela èra inicialament tròp pichona e plusors versions foguèron desvolopadas avans d'arribar au modèl T34/85 que predominèt a partir de 1944. Durant aqueu procès, lo canon dau T-34 passèt de 76,2 a 85 mm.

 exemplaris foguèron produchas de 1940 a 1958. Lo T-34 foguèt lo carri mejan pus fabricat e pus utilizat de la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945). Sa construccion rapida e son entretenh simple foguèron dos factors permetent d'explicar aqueu succès. Lo rèsta es liat a sei performàncias sus lo prat batalhier. D'efiech, èra capable de resistir ai tirs dei Panzer III e IV que formava lo còr dei divisions blindadas alemanda. La version T-34/85 èra tanben en mesura de destrurre un Panther a 800 m.

Après 1945, lo T-34 foguèt utilizat durant la Guèrra de Corèa (1950-1953). I enregistrèt de succès còntra lo carri leugier Chaffee e lo carri mejan Sherman. En revènge, poguèt pas rivalizar amb lo carri pesuc M26 Pershing. Lo T-34 participèt tanben ais intervencions sovietics dins lei país dau blòt de l'Èst durant leis ans 1950 e foguèt liurat a plusors armadas comunistas. En causa de la robustessa de sa mecanica, foguèt donc engatjat dins plusors conflictes de la fin dau sègle XX ò dau començament dau sègle XXI coma lei Guèrras de Iogoslavia, la Guèrra Civila Siriana ò la Guèrra Civila Iemenita.


File:Char T-34.jpg|T-34/85 au Musèu dei blindats de Saumur.
File:T-34-76 RB8.JPG|T-34/76 de l'armada polonesa de l'Èst en 1943.
File:Bundesarchiv B 145 Bild-F016221-0016, Russland, Brennender T-34.jpg|T-34 en fuòc en 1941.
File:Flickr - Gaspa - Cairo, museo militare (4).jpg|T-34/85 egipcian.
File:Serbisk T-34 85 trekkes tilbake.jpg|T-34 bosniac protegit per de placas de cauchó en 1996.


## Liames intèrnes

* Carri de combat.
* Carri mejan.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Canon

[thumb|Canon [França|francés d'artilhariá de campanha de 75 mm.]]

Un **canon** es una arma de fuòc pesuca de forma tubulara e de gròs calibre qu'es destinada a tirar un projectil pesuc a una distància importanta segon una trajectòria tenduda. Apareguts durant lo sègle XV, lei premiers canons foguèron una revolucion militara car, capables de participar a una batalha en païs descubèrt, transformèron l'art de la guèrra. Uei, en despiech de l'aparicion dau missil, son l'arma principala de l'artilhariá e de la màger part dei veïculs de combat militar. Dins lei domenis navaus e aerians, se lo canon es plus l'arma principala dau combat modèrne, es totjorn considerat coma una arma segondària eficaça.

## Liames intèrnss

* Artilhariá.
* Artilhariá de campanha.
* Artilhariá de sètge.
* Artilhariá navala.
* Canon automatic.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Calibre

Lo **calibre** d'una arma de fuòc designa lo diamètre pus grand de sei projectils e de còps dau canon.
Elicoptèr

L**'elicoptèr** es una aeronau propulsada per un motor, en la qual la sustentacion, contràriament als avions, non proven pas d'alas fixas, mas d'un ensemble d'alas giratòrias dichas rotor principal, situat en la part superiora de l'aparelh. Aquesta configuracion li permet d'aterrar e de s'enlairar verticalament, de se mantenir quiet en l'aire e subretot de volar en direccion laterala o marcha enrere. Aquò li permet de realizar mai d'una tascas impossiblas pels avions d'ala fixa.

Lo mot 'elicoptèr' ven del francés. Foguèt inventat per Gustave de Ponton d'Amecourt en l'an 1861 a partir dels mots en grèc *helix/helik-* (ἕλικ-) que vòl dire 'espirala' o 'virar' e *pteron* (πτερόν) que vòl dire 'ala'.

Los elicoptèrs foguèron desvolopats durant la primièra mitat del sègle XX amb de dessenhs produïts d'un biais limitat. Mas foguèt pas abans l'an 1942 que un elicoptèr dessenhat per Igor Sikorsky arribèt a èsser produit en seria amb 131 aparells construïts. E mai que los primièrs dessenhs aguèsson mai d'un rotor, foguèt lo dessenh amb un rotor principal e un rotor de coa lo que se generalizèt e que totòm reconeis uèi coma un elicoptèr.

### Referéncias
Batalha

Una **batalha** es un combat entre au mens dos grops. Se debanan generalament dins l'enquadre d'una guèrra. Lo nombre de combatents es fòrça variable e va de quauqueis individús a de milions. Se considera generalament qu'un camp es victoriós se son advèrsari es presonier, dispersat, en retirada o incapable de contuniar d'operacions militaras.
Cavalariá

[thumb|4e régiment de hussards [França|francés a la Batalha de Friedland]]
[thumb|Cavalariá francesa pesuca de la [Primièra Guèrra Mondiala]]
thumb|Cavalariá de la Gàrdia Republicana
La **cavalariá** es l'ensems deis unitats d'una armada cargada de combatre a chivau. Dempuei l'aparicion dei veïculs militars, a fòrça declinat e a quasi disparegut a l'ora d'ara. Pasmens, lo nom de cavalariá designa encara per de rasons istoricas leis unitats equipadas de carris de combat.
Companhiá (unitat militara)

[thumb|right|Simbòl estandard de l'[OTAN per designar una companhiá.]]

Una **companhiá** es una unitat militara que gropa entre 80 e 250 soudats e qu'es generalament comandada per un capitani. Son devesidas en seccions e reünidas per formar de batalhon o de regiment.

## Liames intèrnes

* Organizacion militara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Capitani

Un **capitani** es un oficièr militar que comanda generalament una companhiá. Lo reng inferior es aqueu de luòctenent e lo reng superior varia segon leis armadas de reng a comandant.
Sahèl

**Sahèl** es una region africana situada au sud dau desèrt de Sahara. Marca la transicion entre lei zònas deserticas dau nòrd e lei savanas dau sud.
Canopèa

La **canopèa** es l'estanci superior d'un bòsc. Es donc dirèctament influenciat per lo raionament solar. Es de còps considerada coma un ecosistèma separat, especialament dins lei selvas pluvialas ont es una fònt rica de biodiversitat e de productivitat biologica.
Nòva França

**Nòva França** (en francés: *La Nouvelle-France*), foguèt una colonia francesa situada en America dau Nòrd. Foguèt fondada en 1543 e desapareguèt en 1763 après la victòria anglesa a l'eissida de la Guèrra de Sèt Ans. Aquela annexion marquèt la fondacion de l'Empèri Britanic e la fin del Primièr empèri colonial francés.
Foguèt d'en primièr una colonia-comptador administrada par de companhiás colonialas, puèi una colonia de poblament reiala. 

Lo territòri de la Nòva França aviá per capitala Quebèc e èra constituït de las colonias seguentas: Acàdia, Canadà, e Loïsiana. A son apogèu, compreniá tanben lo bacin del Sant Laurenç, dels Grands Lacs e del Mississipí, lo nòrd de la Prada, e una granda part de la peninsula de Labrador.

La posicion geografica de la Nòva França empechava l'expansion cap a l'oèst de las colonias britanicas d'America del Nòrd, e lo raliament de las Tretze Colonias a la Tèrra de Rupert. Aquò entrainèt fòrça tensions que culminèron amb la batalha de Jumonville en 1754, eveniment que provoquèt la Guèrra de Sèt ans que se soldèt per la capitulacion de la Nòva França en 1760, puèi lo tractat de París de 1763.
Mongke

**Mongke** (1209-1259) èra lo felen de Genghis Khan e foguèt lo tresen khan de l'Empèri Mongòl de 1251 a sa mòrt en 1259.
Hertz

Lo **hertz** (simbòl: **Hz**) es l'unitat de mesura de la frequéncia dins lo Sistèma Internacionau d'Unitats.

## Liames intèrnes

* Segonda.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Escala de Mohs

L**'escala de Mohs** es lo metòde principau per determinar la duretat d'un minerau. Es un sistèma simple onte cada minerau raia lo precedent o es raiat per lo seguent. Lei mineraus de l'escala son :
Talc

Lo **talc** dit popularament *pèira doça* es un minerau compausat de silicat de magnèsi idratat de formula quimica Mg3Si4O10(OH)2. Es conegut dempuei l'Antiquitat mai foguèt descrich per lo premier còp en 1546 per Georgius Agricola. Es lo minerau qu'a la duretat pus febla amb una valor egala a 1 dins l'escala de Mohs. Es utilizat dins l'indústria farmaceutica, en medecina e per la produccion de pintura o de papièr.
Tractats de Vestfàlia

Lei **Tractats de Vestfàlia** representan una tièra de tractats de patz entre lei participants principaus de la Guèrra de Trenta Ans : d'un caire a Münster, entre País Bas e Espanha e entre França e Sant Empèri Roman Germanic e d'autre caire a Osnabrück entre Suècia e Sant Empèri Roman Germanic. 

Lei consequéncias territorialas principalas foguèron :
* L'independéncia oficiala dei Províncias Unidas.
* La reconeissença oficiala de l'independéncia de Soïssa.
* L'annexion oficiala dei vilas de Metz, Toul e Verdun, de la region d'Auta Alsàcia, de Brisach e de Pineròl per França.
* L'annexion per Suècia de la Pomerània Occidentala e de territòris sus lei bocas d'Oder, d'Èlba e de Weser.
* L'annexion de l'Aut Palatinat per Baviera.
Una organizacion novèla foguèt mesa en plaça per l'Empèri. D'efiech, leis estats e lei vilas imperiaus obtenguèron un vòte au conseu novèu, dich *Dièta*, creat per dirigir l'Empèri a prepaus dei declaracions de guèrra, dei signaturas de patz, deis impòsts, dei construccions militaras... etc. Ansin, l'Empèri èra devesit entre aperaquí 350 estats que podián participar ai decisions marcant donc la fin de l'influéncia deis Habsborg. Au nivèu religiós, lei patz de Passau e d'Augsborg foguèron confiermadas e estendudas ai Calvinistas.

## Liames intèrnes

* Diplomacia.
* Guèrra de Trenta Ans.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gaston Defèrre

thumb|Retrach de Gaston Defferre en 1959.**Gaston Defèrre** (14 de setembre 1910, Marsilhargues | 7 de mai 1986, Marselha) foguèt un resistent e un òme politic francés dei IV e V Republicas. Membre de la SFIO e dau Partit Socialista, foguèt premier cònsol de Marselha de 1944 a 1946 e de 1953 a 1986, deputat dei Bocas de Ròse de 1945 a 1958, de 1962 a 1981 e en 1986, e senator dei Bocas de Ròse de 1959 a 1962. Foguèt tanben nomat nòu còps au govèrn. Aguèt un ròtle decisiu dins la politica de descolonizacion d'Africa puei dins aquela de descentralizacion a partir deis annadas 1980.
Resisténcia Francesa

La **Resisténcia Francesa** es l'ensems dei fòrças francesas, e tanben dei volontaris estrangiers membres d'unitats militaras o de rets de resistents francés, que s'opausèron a l'ocupacion de França per l'Alemanha nazia e au govèrn de Vichy durant la Segonda Guèrra Mondiala. Èra devesida entre la Resisténcia Francesa Exteriora organizada per lo movement de la França Liura dau generau de Gaulle e la Resisténcia Francesa Interiora organizada per un ensems de rets diferents que foguèt pauc a pauc unificat per formar lo Consèu Nacionau de la Resisténcia.
Feudalitat

La **feudalitat** (o **feudalisme**) es un sistèma politic caracteristic de la societat europèa de l'Edat Mejana que conoguèt son apogèu entre lei sègles X e XII. Èra basat sus una tièra d'associacions entre lo poder centrau e lei senhors locaus d'un caire e entre lei senhors locaus e lei populacions d'auntre caire. Cada associacion definiguèt un ensems complèt de deures, de servicis e de libertats.

Segon un definicion classica establida per François-Louis Ganshof (1944), la feudalitat es un ensemble d'obligacions recipròcas, legalas e militaras entre la noblesa guerrièra, que vira a l'entorn dels tres concèptes claus, de senhor, vassals, e fèus.

## Referéncias
Joseph McCarthy

**Joseph Raymond McCarthy** (14 de novembre de 1908 - 2 de mai de 1957) foguèt un òme politic estatsunidenc. Foguèt elegit senator de Wisconsin de 1947 a 1957. Venguèt famós de 1950 a 1954 quand dirigiguèt una tièra de campanhas anticomunistas au sen de la societat estatsunidenca au començament de la Guèrra Freja.
Plan Marshall

[thumb|Començament de la [Guèrra Freja en Euròpa e país beneficiaris dau Plan Marshall.]]

Lo **Plan Marshall** foguèt un plan estatsunidenc d'ajuda economica ai país d'Euròpa Occidentala  organizat après la Segonda Guèrra Mondiala per lo generau George Marshall. Son objectiu èra lo redreiçament rapid deis economias dei país d'Euròpa Occidentala per limitar lei dificultats causadas per lei destruccions e l'influéncia dei Partits Comunistas locaus. Se leis estats comunistas foguèsson pas excluchs d'aqueu plan, lei condicions de contentar èran pas acceptablas per Moscó. Ansin, l'ajuda estatsunidenca foguèt solament acceptada per lei país sota influéncia de Washington. Foguèt un succès per leis Estatsunidencs car l'economia d'aquelei país se restaurèt rapidament e l'influéncia comunista limitada. En revènge, lo plan participèt a la formacion dau blòt de l'Oèst e a l'entraïnament de la Guèrra Freja.
George Marshall

[thumb|Començament de la [Guèrra Freja en Euròpa e país beneficiaris dau Plan Marshall.]]

**George Catlett Marshall** (31 de decembre de 1880 – 16 d'octòbre de 1959) foguèt un generau estatsunidenc dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala. Conselhier principau dau president Roosevelt, foguèt l'autor dau plan d'ajuda economica ai país europèus après la guèrra dich .
Atila

**Atila** , sovent dich **Atila lo un**, foguèt lo cap dels uns de 434 entrò la mòrt en març de 453. Foguèt tanben lo cap d'un empèri tribal compausat d'uns, d'ostrogòts, d'alans e de bulgars, entre autres, en Euròpa centrala e orientala.

Pendant son règne, èra un dels enemics pus redotats dels empèrirs romans d'Occident e d'Orient. Traversèt dos còps Danubi e pilhèt los Balcans, mas poguèt pas prene Constantinòble. Sa campanha infructuosa en Persa foguèt seguida en 441 per una invasion de l'Empèri Roman d'Orient (bizantin), que la capitada butèt Atila a envasir l'Occident. Ensagèt tanben de conquistar la Gàllia romana (la França modèrna), traversèt Ren en 451 e caminèt fins a Aurelianum (Orleans), abans d'èsser arestat a la batalha dels Camps Catalaunics.

Envasiguèt puèi Itàlia, estralhant las províncias del nòrd, mas poguèt pas prene Roma. Prevesiá de novelas campanhas contre los romans, mas moriguèt en 453. Après la mort d'Atila, son pròche conselhèr, Ardaric dels Gepides, menèt una revòlta germanica contra la dominacion unica, après que l'empèri unic s'afondrèt rapidament. Atila visquèt coma un personatge de la legenda eroïca germanica
Alexander von Humboldt

**Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt** (14 de setembre de 1769 – 6 de mai de 1859) es un geograf, un explorator e un naturalista prussian.
Lac Balaton

Lo **lac Balaton** es un lac situat en Ongria. Amb una superficia de 592 km², es lo lac pus vast d'Euròpa Centrala. Es una zòna importanta per la pesca e lo torisme.
Euròpa Centrala

L'Euròpa Centrala es la region d'Euròpa situadas entre l'Euròpa Occidentala e l'Euròpa Orientala. Representa un centre istoric dau continent e dèu pas èstre confonduda amb lo centre geografic d'Euròpa. Au mes dètz país ne'n fan partida : Alemanha, Àustria, Ongria, Polonha, Chequia, Eslovaquia, Romania, Eslovènia, Soïssa e Liechtenstein.