Menta

Las **mentas** forman un genre (******) de plantas erbacèas vivaças de la familha des Lamiacèas. Aqueste genre compren nombrosas espècias, que fòrça son cultivadas coma plantas aromaticas e condimentàrias, ornementalas o medicinalas.

Se las mentas son conegudas e agradadas per lors qualitats aromaticas dempuèi l'Antiquitat, unas prenguèron una granda valor economica dempuèi unas decennias. De las 18 espècais de mentas actualament acceptadas, pas que tres (la menta de granolha (*[[Mentha aquatica|Mentha aquatica)]], [[Mentha canadensis|M. canadensis]], [[Mentha spicata|M. spicata]]*) e lors ibrids (*M. x gracilis, M. x piperita, M. x villosonervata*) dominan lo mercat mondial per la produccion d'òli essencial.

## Etimologia
Lo mot « menta » ven de latin *menta*, e del grèc μίνθη / *mínthê* o μίνθα / *míntha*, possiblament un manlèu a una lenga mediterranèa de substrat, nonindoeuropèu.

Dins la mitologia grèga, la nifma Menta (en grèc ancien Μίνθη / *Mínthê*) es cambiada en menta per Demetèr, la maire de Persfòna o, segon d'autras versions, per la quiata Persefòna, après qu'Ades la daissèt.

## Descripcion
La flor de las *Menta* se caracteriza per una combinason de caractèrs:

# 4 estaminas mai o mens egalas
# rets nuds
# antèra amb tècas (mitat d'antèra) diferentas, parallelas
# calici ±actinomòrfa de 4 o 5 lòbs
# coròlla de 2 lèbras leugièras
# nucula (aquèn de paret dur) subellipsoïda, d'apèx redond

L'identificacion de las espècias de menta es dificila a causa de l'importança de las ibridacions que se produson dins aqueste grop.

## Distribucion
Las diferentas espècias de menta son originàrias de las regions temperadas e subtropicalas.

Mai d'entre elas son largament cultivadas.

## Usatges

* **Òli essencial, mentòl (aròma)**

De totas las espècias de mentas del genre *Mentha*, aquestes qu'an conegut lo desvelopament economic mai notable de lor culture son: *[[Mentha canadensis|Mentha canadensi]]*, menta glaciala (*M. x piperita*), *[[Mentha spicata]]* e *[[Mentha x gracilis]]*. Son a l'origina d'una produccion importanta d'òli essencila en Índia (50 000&nbsp;tonas, 2014) e en China.

Al subjècte de la*Mentha canadensis* o menta de Japon la produccion es ara dominada per l'Índia après qu'ò foguèt lo Japon dins la primièra mitat del sègle XX puèi pel Brasil.

La menta del Japon es pròche de la menta de restoble (*[[Mentha arvensis]]*) originària d'Euròpa mas al contrari d'aquesta, es fòrça rica en mentòl, un aròma natural utiliza per aromatizar las cigaretas, las gomas de mastegar, las bevendas, per l'igièna bucala, los cosmetics e l'industria farmaceutica. Los cultivars de menta del Japon son fòrça utilizats en Asia que provesisson la font comerciala màger per la produccion de (-)-mentòl natural.

Los Estats Units d'America produson subretot la menta glaciala, la *mentha spicata* e la *mentha x gracilis*.

* **Medicinala**

La menta es una de las plantas medicinalas mai celèbras. Es coneguda e utilizada a l'entorn de la mediterranèa dempuèi l'Antiquitat.

Auriá de vertuts digestivas, espasmoliticas, carminativas, antisepticas, tonicas e estimulantas. Participariá a l’equilibri digestiu e melhorariá le tonus general.  Los erboristas, quitament se coneisson plan las diferentas espècias de mentas, tractan de las proprietats de « la Menta » de biais collectiu (Lieutaghi, 1966), levat par de la menta poliòt (*[[Mentha pulegium]]*).
[vinheta|Menta amb aiga en [Provença]]
[vinheta|Limonada amb menta servida en [Siria]]
La **[[Mentha spicata|menta verda]]** es utilzada pro corentament coma èrba aromatica, subretot dins las cosinas mediterranèas, per exemple dins lo tè a la menta o lo tabolé, e asiaticas (vietnamianas) amb los nèms e mas ensaladas.

La **[[menta glaciala]]** es la mai utilizada en fitoterapia, per sas proprietats, conegudas de la tradicion e estudiadas scientificament. Contan fòrça mentòl, a l'origina de la sensacion de frescor o de freg (qu'estimula los mèsmes receptors qu'aquestes que dins la boca son sensibles al freg). La menta glaciala conten tanben d'autres terpèns. L'odor es caracteristica de la sabor camfrada. L'esséncia de menta verda es mens presenta qu'es mai paura en mentòl, remplaçada per la carvòna, principi actiu del carvi.

Mai, l'òli essencial de menta es fòrça utilizada en aromaterapia (subretot la glaciala), en fitoterapia e dins la medecina japonesa (subretot la menta del Japon). Se cal pas la metre en contacte amb las mucosas del moment qu'es pas diluida.

* **Cosina, bevenda**

Alcoòl de menta, liquor de menta e siròp de menta son de bevendas correntas, mai sovent coloradas artificialament en verd o alara sens colorants. Lo siròp de menta glaciala es mai sovent blanc o leugièrament blavenc alara que lo siròp de menta tradicional es sovent colorat de verd (sens colorant, sa color naturala es en efièch mai pròche del brun que del verd esmerauda).

## Allergia
Existís des cases d**'allergia o intolerança a la menta**. Aquestes cas son pro rares, mas implican sovent una reaction depuèi l'inalacion, que l'odor de la menta mai sovent plan fòrta provòca alara de nausèas e vertigis. Mas los simptòmas pòdon tanben èsser d'òrdre fisic o respiratòri (eczemà, astma, etc.). Tanben pòdon èsser especificas a unas varietats de menta: totòm pòt èsser allergica a la menta mai espandida dins los produchs alimentari, mas tolerar per exemple la menta glaciala e lo mentòl. La causa de l'allergia es causada per unas proteïnas, o composats quimics contengut dins las mentas pòdon èsser identificats coma nefasts per l'organisme (coma los salicilats, o linalòl). L'allergia pòt èsser crosada amb d'autres membres de la familha de las lamiacèas.

## Espècias màger
En 1753, Carl Linné donava dins *[[Species plantarum]]*, una lista de detz espècias du genre Mentha: *Mentha crispa, M. spicata, M. aquatica, M. piperita, M. gentilis, M. arvensis, M. canadensis, M. pulegium, M. cervina, M. canariensis*.

Dempuèi, mai de 3000 noms, anant de l'espècia a la *forma*, foguèron publicadas pel genre *Mentha* (Tucker e Naczi, 2006). Es possible que 95 % d'entre eles sián de sinonims o illegitims, lo rèste designant per gaireben totes los taxons infraspecifics. Los estudis de sistematica del genre *Mentha* son plan dificils a causa de la facilitat d'ibridacion, complicat del fòrt polimorfisme, de la poliploïdia, e de l'importança de la cultura e de la multiplicacion vegetativa.

### Lista de la espècias
L'analisi dels caractèrs morfologics, del nombre de cromosòmas e dels compausants quimics dels òlis essencials, permetèron a Tucket e Naczi de destriar les 18 espècias seguentas, amb lor nombre de cromosòmas 2n:

# *[[Menthe aquatique|Mentha aquatica]]* L., 2n=96 – Menta de Granolha; Euròpa, Africa del Nòrd, Pròche Orient*M. aquatica* var. *aquatica**M. aquatica* var. *citrata* (Ehrh.) Fresen. menta bergamòta
# *[[Mentha arvensis]]* L., 2n=72– Menta de restoble, syn. (*Mentha gentilis* L.), Europe
# *[[Mentha australis]]* R. Br., 2n=72, Austràlia
# *[[Mentha canadensis]]* L., 2n=96 – menta del Japon, syn. *Mentha haplocalyx* Briq., *M. arvensis* f. *piperascens* Malinv. ex Holmes, cultura comerciala importanta en Índia e en China per la produccion d'òli essencial ric en mentòl; originari d'Amrica del Nòrd e d'Asia orientala
# *[[Mentha cervina]]* L., 2n=26 – menta dels cèrvis, Espanha, Portugal, França
# *[[Mentha dahurica]]* Fisch. ex. Benth., 2n=72, Siberia orientala, China de Nòrd, Japon
# *[[Mentha diemenica]]* Spreng., 2n=120, Austràlia
# *[[Mentha gattefossei]]* Maire, 2n=48 – Maroc
# *[[Mentha grandiflora]]* Benth., 2n=? – Austràlia
# *[[Mentha japonica]]* (Miq.) Makino, 2n=48 – Japon
# *[[Mentha laxiflora]]* Benth., 2n=?, Austràlia
# *[[Mentha longifolia]]* (L.) L., 2n=24 (48) –  sinonim *[[Mentha asiatica]]*, amb 22 sosespècias, a lo mai vast domèni geografic
# *[[Menthe pouliot|Mentha pulegium]]* L., 2n=20 (30, 40) – Menta poliòt fòrça utilizada Itàlia e en Espanha, e per realizar de bonbons de menta, mas tanben en medecina veterinària; Euròpa, Africa del Nòrd, Asia temperada
# *[[Mentha repens]]* (J.D. Hook.) Briq., 2n=?, Austràlia
# *[[Mentha requienii]]* Benth. 2n=18 – Menta còrsa
# *[[Mentha satureiodes]]* R.Br., 2n=ca. 144, Corsega, Sardenha
# *[[Mentha spicata]]* L., 2n=48 – Menta verta, menta en espic, o menta douça en Africa del Nòrd e Orient Mejan per preparar lo tè a la menta*M. spicata* var. *crispata**M. spicata* subsp. *condensta**M. spicata* var. *undulata* ; originària d'Asia occidentala temperada e del sud-èst d'Euròpa
# *[[Menthe odorante|Mentha suaveolens]]* Ehrh., 2n=24 – Menta salvatja,  menta de fuèlha redondas; Euròpa, Africa del Nòrd, Turquia

### Seccions
Las espècias son gropadas en 4 seccions:

1. **seccion ''Pulegium*** (Mill.) Lam. & DC : pas d'estolon

* *M. grandiflora* Benth.
* *M. pulegium* L.
* *M. requienii* Benth.

2. *'seccion *Tubulosae*** (Briq.) Tucker : pas d'estolon, fuèlha entièra

* ''M. diemenica'' Spreng.
* ''M. repens'' (Hook f.) Briq.

3. **seccion *Eriodontes*** Benth. in DC.

* ''M. australis'' R.Br.
* ''M. cervina'' L
* ''M. gattefossei'' Maire
* ''M. laxiflora'' Benth.
* ''M. satureioides'' R. Br.

4. **seccion *Mentha***

* ''M. aquatica'' L.
* ''M. arvensis'' L.
* ''M. canadensis'' L.
* ''M. dahurica'' Fisch.
* ''M. japonica'' (Miq.) Makino
* ''M. longiflolia'' (L.) L.
* ''M. spicata'' L.
* ''M. suaveolens'' Ehrh.

=== Ibrides de ''Mentha'' ===
[[Fichièr:Menthe_aromatique.JPG|vinheta|Menta utilizada coma aromata]]
[[Fichièr:Mentha_rotundifolia.jpg|vinheta|Mentha rotundifolia]]
Tucket e Naczi notan los ibrids seguents:

* ''[[Mentha x carinthiaca]]'' Host., ibrid de ''M. arvensis x M. suaveolens''
* ''[[Mentha x dalmatica]]'' Tausch, ibrid de ''M. arvensis x M. longifolia''
* ''[[Mentha x dumetorum]]'' Schultes, ibrid de ''M. aquatica x M. longifolia''
* ''[[Mentha x gracilis]]'' Sole, Scotch Spearmint, un ibrid de ''M. arvensis'' x ''M. spicata'', sin.  ''[[Mentha gentilis]]''
* ''[[Mentha x maximilianea]]'' Schultz, ibrid de ''M. aquatica x M. suaveolens''
* ''[[Mentha x piperita]]'' L. Menta glaciala, ibrid de ''M. aquatica x M. spicata''
** var. ''piperita'' menta glaciala negra<br />
** var. ''crispa'' menta crespada
** var. ''officinalis''
* ''[[Mentha x rotundifolia]]'' (L.) Huds.; ibrid ''M. longifolia x M. suaveolens'',  la Menta salvatja o Menta de fuèlha redondas, utilizada dins lo tabolé
* ''[[Mentha x smithiana]]'' R. Graham - ibrid de ''M. aquatica x M. arvensis x M. spicata''
* ''Mentha × verticillata'' L. – ibrid de ''M. aquatica x M. arvensis''
* ''Mentha x villosa'' Huds. – ibrid de ''M. spicata x M. suaveolens''
* ''Mentha x villoso-nervata'' Opiz., ibrid de ''M. longifilia x M. spicata''

**Cultivar**

* ''[[Mentha citrata]]'' Ehrh., la menta bergamòta

== Autras espècias nomenadas menta ==
Menta es un nom atribuit a d'autras plantas que son pas del genre ''Mentha''<span></span>:

* Tanasida, ''[[Tanacetum balsamita]]'' L. subsp. ''balsamita'', [[Asteraceae|Asteracèas]].
* la menta de cats o cataire, ''[[Nepeta cataria]]'' L., [[Lamiaceae|Lamiacèas]].

== Cultura ==

* **Comerciala**

Quatre mentas son l'objècte d'una cultura comerciala desvolopada e an donc una importança economica substanciala. Las principalas culturas comercialas son<span></span>:

: - als EUA: la [[menta glaciala]], la ''[[Mentha x gracilis]]'', e la ''[[mentha spicata]]'' indigèna (Native spearmint)
: - en Índia: ''[[Mentha canadensis]]'' (cornmint), la menta glaciala, ''Mentha x gracilis'', ''mentha spicata''<br />
: - en China<span></span>: Mentha canadensis, la menta glaciala, Mentha x gracilis, mentha spicata

* **Dans los òrts*'

Es una planta que tolèra de talhas pro frequents e qu'agrada un sòl plan umid e melhor la semiombra (mas s'acclimata plan endacòm mai).

La menta es a vegada envasissenta dins un òrt. Per l'empachar de conquerir l'òrt pels [[Estolon (organ)|estolons]], cal limitar sa zona de proliferacion enfonzant dins la tèrra un element imputrescible e riegde de tipe barranha de bambó a minim 35&nbsp;cm de prigondor. Exemples<span></span>: lausas, bricas, placa de metal, tela de plastic, pòsts…

== Predators ==
La *Chrysolina herbacea*, pechon insècte coleoptèr lusent de la [[Familha (biologia)|familha]] de las [[Chrysomelidae|Crisomelièa]] es espandit.

Las tòras polifagas dels *Spilosoma luteum* e *Spilosoma lubricipeda* de la familha de las [[Arctiidae|Arctiidèa]] pòdon se noirir de la menta.

== Nòtas ==

== Referéncias ==


== Vejatz taben ==

=== Articles connèxes ===

* [[Tè a la menta]]
* [[Mentòl]]

=== Ligams extèrnes ===

* Referéncia [https://web.archive.org/web/20120501095724/http://www.efloras.org/flora_page.aspx?flora_id=2 Flora of China] : [https://web.archive.org/web/20200217140349/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=120248 *Mentha*] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>
* Referéncia [https://web.archive.org/web/20080903150430/http://www.efloras.org/flora_page.aspx?flora_id=60 Flora of Chile] : [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=60&taxon_id=120248 *Mentha*] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>
* Referéncia [http://www.efloras.org/flora_page.aspx?flora_id=11 Flora of Missouri] : [https://web.archive.org/web/20160303195304/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=11&taxon_id=120248 *Mentha*] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>
* Referéncia <span class="lang-en" lang="en">Catalogue of Life</span> : [https://web.archive.org/web/20160303170556/http://www.catalogueoflife.org/col/search/all/key/Mentha/match/1 *Mentha*] 
* Referéncia Tela Botanica ([http://www.tela-botanica.org/page:eflore France métro]) : [http://www.tela-botanica.org/bdtfx-nn-86784 *Mentha* L.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span>
* Referéncia [https://www.biolib.cz/en/ BioLib] : [https://www.biolib.cz/en/taxon/id41137/ *Mentha* L.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>
* Referéncia [[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]] : [http://www.cbif.gc.ca/acp/fra/siti/regarder?tsn=32264 *Mentha* L.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> (<span class="plainlinksneverexpand"><small>+ [http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=32264 version anglaise]</small></span> <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>)
* Referéncia NCBI : [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?lin=s&p=has_linkout&id=21819 *Mentha*] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>
* 

=== Bibliografia ===

* Bernard Bertrand, *Parfum de menthe'', 01/01/2008, Terran (Éditions de)