Isona i Conca Dellà

**Isona i Conca Dellà** es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha, al Palhars Jusan.

## Toponimia
Balasc, Benavent de Tremp o Benavent de la Conca, Biscarri, Gramenet e Montadó son de l'ancian municipi de Benavent de Tremp, Conques es de l'ancian municipi de Conques, Figuerola d'Orcau es de l'ancian municipi de Figuerola d'Orcau, Covet, Isona, Llordà e Siall son de l'ancian municipi d'Isona, Orcau, Basturs, Galliner, Montesquiu, Neret e Pui de l'Anell son de l'ancian municipi d'Orcau (los quatre darrèrs despoblats, e Neret ancianament), Sant Romà d'Abella es de l'ancian municipi de Sant Romà d'Abella. 
### Los Magulls
Correspond a *Musulgo* o *Mihulgo* en 930-931, ambe *lg*, grafia arcaïca de *ll*. 
Es un nom d'origina celtica, aicí al plural, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic *Meddo-* [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de *-ullus*. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'Edat Mejana. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants .
### Balasc
Es un nom de lòc frequent, derivat d'un nom de persona, *Belasc* o *Balasc*, que correspond al castelhan *Blasco* [mès Coromines non cita *Velasco*, autre patronime iberic]. S'explica benlèu per un mot basc, *belatz*, « esparvièr, astoret, moisset », e lo sufixe iberobasc *-ko*, donc « falconièr », oficièr de las corts nobiliàras .
### Benavent
Las fòrmas ancianas son *Benauent* en 1069, *Benavente* en 1079. Es un transferiment de Beneventum del Samnium, ancianament *Maleventum*, tanlèu l'epòca romana .
### Biscarri
La prononciacion es [bis'karri]. Las fòrmas ancianas son *Bescarre* al sègle IX o X, *Beschaire* en 1162, *Biscarre* en 1179, *Bischarri* en 1204, etc. 
Lo nom ven de *biskar(r)a*, « tuca, punt culminant, esquina », que correspond a la topografia (s'agís del vilatge vièlh) .
### Gramenet
*Gramenet* ven del latin *graminetum* « camp d'agram, de tranuga ». Es un derivat collectiu de *gramen* « èrba, pelena, agram » (signat JFC) .
### Montadó
Las fòrmas ancianas son *castro de Lavancia*, en 1097, *Montado, sive de Comedols* [Comiols]. Es un nom format de *mont* e un nom germanic d'òme *Oto*, *Oton*. I aguèt una dissimilacion vocalica *o-o* > *a-ó* o *o-o* > *e-ó* .
### Conques
La prononciacion es ['konkes]. Las fòrmas ancianas son *Concas* en 1056, *Conches* en 1097, 1126 e 1151, *Conchas* en 1359, etc. Es un derivat del latin *concha*, « clòsca d'un mollusc, conca [al sens topografic] » .
### Figuerola d'Orcau
La prononciacion es [figəróla] (grafia de l'autor). Las fòrmas ancianas son *Figerola* en 1257-69, *Figuerola* en 1359. Es un derivat de *figuera*, « figuièr, figuièra » , ambe'l resultat d'un doble sufixe *-ar-ola*.
### Covet
La prononciacion es [kobét]. Las fòrmas ancianas son *Chouezedo* en 1033, *Coueded* en 1153 e 1164, *Cubiceto* en 1126-63, *Couezeto* en 1165, *Coueded* en 1179, *Covet* en 1319, etc. L'etime es *codicetum*, derivat collectiu de *codex*, *codĭcis*, « camba d'albre », mès lo sens seriá puslèu albre que de soca. Lo nom a perdut lo resultat de *-d-* intervocalic [probablament abans lo passatge a *z*], puèi un *-v-* epentetic s'es intercalat .
### Isona
La prononciacion es [izóna] (grafia fonetica de l'autor). Las fòrmas ancianas son *Isona* en 973, *Isauna civitas* e *Isona* en 973-974, *Isona* en 1174 e 1359. La fòrma *Isauna* es una ipèrlatinizacion d'escriba. Es un nom iberic en -ON que los romans adaptèron a lor declinason en *-o*, *-onis*, *-onem*, etc, coma *Tarraco*, *Barcino*, *Iluro*, *Arrago*, *Celso*, *Baetulo*, *Lauro* e fòra del Principat, *Castulo*, *Stipo*, *Ilipulo*, *Ulisipo*, etc. Dins tots aquels noms *-on* foguèt remplaçat en *-ona* pendent la fasa romanica : *Isona*, tal coma *Tarragona*, *Barcenona* (> -*lona*), *Alarona*, *Arraona*... *Cazlona*, *Lisbo(n)a*. La fòrma iberica deviá èsser *Aison*, *Eison*, *Ieson*, adaptada en latin respectivament *Aeso(n)*, *Ison*, *Ies(s)o(n)*, per una fòrma romanica *Isona*. A l'epòca de las guèrras punicas, lo latin aviá encara lo diftongue *-ei-*, que finiguèt per se barrar en *i* (*heic* > *hic*, *ueicos* > *uicus*). Donc, ausiguèron *Eison*, ne faguèron *Īson* .
### Llordà
Nom d'un vilatge e d'un castèl. Las fòrmas ancianas son *Lordano* en 1032, 1045, 1162 e 1190, *castrum Lordani* en 1079 e 1097, *Lordà* en 1198, 1257-1269, 1314, 1359. Autres noms aparentats *Lord*, *Lordat* (dos lòcs d'Arièja), *Lorda*. Son de lòcs montanhoses, rocoses e escalabroses. Sembla venir del basc *lurr* (varianta *lorr*), « tèrra, de tèrra », ambe'l sufixe basc *-te* (lo basc modèrne *lurte* significa « esbodenament de tèrra » e « lavanca de tèrra »). Seriá donc *lúrri-te* o *lórri-te*, ambe sincòpa pro tardiva, per permetre la sonorizacion (**lorete* > **lored-* > **lord-*), puèi un sufixe *-anu* preroman o romanic .
### Siall
Dins un lòc de pasturas e prats, ven probablament de *sisall* (« salsola vermiculata »), nom d'un arbuste que se plai dins los lòcs umides e palunoses, qu'a una varianta *siall*  (correspond, çò sembla, al catalan oficial *siscall*).
### Orcau
La prononciacion es [or'kaw]. Las fòrmas ancianas son : *castro Orcall... de Urcallo* en 1010, *Orcallo* en 1056, *Ramon de Orcall* (primièr tèrç del sègle XII), *Sig. Pétri d'Orcau* en 1151, *Orchau... Orchau... R. d'Orchat* en 1242, *Ramon de Orcau* en 1319, *Orchau* en 1359 e 1371, *N. Ramon d'Orcaut*, etc. Las fòrmas en *-call*, *callo* son a interpretar puslèu coma *-al.lo*, *-al.l*, que pòdon venir de *-al.lu*, o *-aldu* al sègle XI e al començament del sègle XII; *Orcaut* es a interpretar coma *Orcau*, sul modèl *Arnaut* (trobadorenc) = *Arnau*. Las fòrmas en *-ad* s'explican benlèu per una ipèrcorreccion (*-d* (e *-ce*, *-ti*) son tractats *-u* en catalan : *grau*, [de *gradus*], *peu*, [de *pedem*]. 
*Ore* o *Orre* es lo nom d'un lòc de batement de moneda, probablament près d'Isona. *Orcau* vendriá de OR(e)-KO-ALDE, que significa, en basc ancian pallarés « lo travèrs d'Or(r)e » : *alde* en basc significa « travèrs, penjal » e *-ko-* es un genitiu basc. En catalan *-ld* pèrd l'articulacion particulara de *d*, çò qu'explica las fòrmas en *-al.l-*, primièr resultat d'aquela casuda [*-ald(e)* > *-al.l-* > *-al* > *-au*]. *Orkoal-* mena a *Orcual-* que se simplifica aisidament en *Orcal-* [abans las primièras mencions] .

### Basturs o Bastús
La prononciacion es (bastús] (grafia fonetica de l'autor). Las fòrmas ancianas son : *Basturz* en 954, *ilio collo de Uasturci* en 1010, *Basturç* en 1056, 1359, *Besturs* en 1277, *Bastús* en 1278, etc. 
Es un nom que rementa lo de Lladurs o Ladurs, en Solsonés (*Ladurci* a l'Acte de Consacracion de la Catedrala d'Urgell en 839) e que fa supausar un nom de la familha iberobasca, BASTI-TURCI, puslèu que BASO-TURCI (evolucion possible en **Basdurs*). *Basti-* es present dins los *Bastigi* > Baza) e *Bastetani*, *Turci* es una varianta de *turgi* (*iliturgi*, *Turgalium*, *(conis)-torgi*, etc). Lo nom d'ostal *Bastús* es present en Catalonha occidentala e ven del nom de lòc .

### Galliner
Despoblat, pas tractat per Joan Coromines. Probablament **gallinarium*, lòc ont fan venir de galinas.
### Montesquiu
Montesquiu èra a costat de l'anciana rota d'Artesa de Segre a Gerri de la Sal, ara una rota blanca, del traçat d'excellenta qualitat, entretenguda perqué sèrv mai que mai als tractors dels agricultors que possedisson per exemple las tèrras de l'ancian vilatge disparegut de Montesquiu e que vivon dins d'autras aglomeracions. Menava al pont de Salàs de Pallars, suprimit pr'amor del barratge de Sant Antoní. 
Atestat *Munt Squiu* en 1359. Lo nom es format de l'eretièr del latin *montem* e de l'adjèctiu *esquiu*, « salvatge, fèr, ferotge, ostil ». L'intencion es de desfiar orgulhosament, menaçar e impressionar los enemics eventuals, per la fòrça (supausada) del site del castèl. Le mot *esquiu* es encara dins la lenga occitana. Segon  Joan Coromines, *-Esquiu* pòt èsser tanben un nom de persona, present en Occitania puslèu qu'en Catalonha .

### Neret
Joan Coromines non tracta dirèctament *Neret*; *neir*, *nere* es lo resultat del latin *niger* / *nigrum*, mès se tròba exclusivament dins las tèrras occitanas, non las catalanas, o siquenon als Pirenèus. Los noms semblables serián lo resultat del latin *nigretum* .
### Pui de l'Anell
Las fòrmas ancianas son : *Puig del Anell* en 1359, *Puigdanell*, en 1408. Tots aquels toponimes venon probablament d'un puèg o d'una tuca de cap arredondit, e mai o mens pelat, en forma
de corona, comparada ambe un anèl , çò que correspond plan al site.
### Sant Romà d'Abella
*Sent Roma(n)* representa *Romanus*, nom de dos martirs, d'un confessor de Blaia al sègle IV, d'un avesque de Roan al sègle VII, etc (n'i a 27 segon Negre) . Lo determinant es lo nom del municipi vesin.

## Istòria
Isona e Conca Dellà es format dels ancians municipis de Benavent de Tremp, Conques, Figuerola d'Orcau, Isona, Orcau i Sant Romà d'Abella, units en 1970. 
Isona (*Aeso*) èra lo centre pus important de l'actual nòrd-èst catalan pendent l'Antiquitat iberica e romanica, puèi a pas arrestat de mermar desempuèi .

## Nòtas