Narbonés (sosdialècte)

Lo **narbonés** es un sosdialècte lengadocian, considerat per Loís Alibèrt coma de lengadocian meridional. S'espandís a l'entorn de Narbona, dins una part de Menerbés e de las Corbièiras maritimas, a quicòm pròche dins un triangle Felinas de Menerbés/Fitor/embocadura d'Aude.

Lo parlar de Narbona ambe lo de Besièrs constituïsson dos parlars de transicion entre la zòna lingüisticament influenciada per Tolosa e un domèni mai oriental mai influenciat lingüisticament per la zòna orientala e provençala. Atanben son dos parlars ambe de variacion intèrna. Lo narbonés es pasmens plan relacionat ambe lo lengadocian meridional, mentre que lo parlar de besièrs es realament a caval entre doas influéncias, benlèu mai composit.

L'utilizacion del parlar local es en baissa al profièit del lengadocian estandard per una majoritat de neo-locutors. Coma endacòm mai, las personas qu'a l'ora d'ara sabon lo parlar local d'un biais natural son lo monde que son nascuts dins las annadas 1930-40. 

La sola operacion de collectatge de paraula dels "locutors naturals" (pr'aquò solament escrit) dins Aude es l'operacion "Vilatge al país" menada per dequnis cap-lòcs de canton. 

Se pòt entendre o legir l'afirmacion que lo lengadocian estandard seriá lo lengadocian narbonés. Aquela afirmacion sembla pas fondada seriosament en comparant los traches que definisson los narbonés ambe la(s) nòrma(s) de las escòlas e d'unes jornals que i a.

### Caracteristicas

Aquela varietat se pòt definir simplament coma la varietat occitana que combina aqueles dos traches :  

- l'evolucion del grop -CT- latin restada a l'estadi arcaïc del lengadocian meridional que resulta en *-it* contra *-ch* a Besièrs. Per exemple : *nuèit*, *fait*, *cuèit* s'opausan a *nuèch/nuòch*, *fach*, *cuèch/cuòch* dels parlars del lengadocian central, oriental e septentrional.  pr'aquò existisson quauquas excepcions lexicalas coma *agachar* o *chauchàs* o lo toponim *Sant Fruchós* (Fr. Saint Frichoux).   

- la prononciacion [ø̞] de la vocala *-u-* : me fas susar, tu [me faj sø̞'za tø̞]. Aquel trach fonetic es pròpri dels parlars de la còsta mediterraneana.  

A part aquelas caracteristicas definitòrias, lo parlar narbonés pòt presentar de traches (que pòt partatjar ambe d'autres sosdialèctes) que son pas estats gaire estudiats. 

### Fonetica
* La prononciacion [ø̞] de *-u-* i es generala. Ex: *la luna* s'i pronóncia [la'lø̞no].
* Lo sufix *-ariá* fa [a'rjɛ]. (prononciacion que se tròba pr'aquò entrò a Carcassona) 
* Coma dins una granda part del lengadocian, la diftònga *-uè-* se redusís a *-è-* o a *-bè-* a l'iniciala : *fuèlha>fèlha ; nuèit>nèit ; uèit>bèit ; uèi>bèi*
* Coma dins d'autras varietats mai que mai litoralas lengadocianas, es possibla la conservacion del son [o] atòn (de costuma impossibla en lengadocian).**ex:** *un cròc* > *un croquet* [kro'ket], en narbonés contra [kru'ket] dins d'autres parlars, *bosquet* [bos'ket] e non [bus'ket] *ortet* [or'tet] e non [ur'tet].
* Coma en leng. meridional e en catalan, *g+e,i* e *j* se realizan [ʒ]  *pas jamai* [paj ʒa'maj]
**-m* finala se realiza [n] (a part a Leucata), contràriament al lengadocian meridional que presenta (pas que dins los substantius e non pas dins los vèrbes) [m]. Ex: *a fum!* [a 'fø̞n] (narb.) / [a 'fym] (carc.)
*Lo grop *iss* demòra [js] e se palataliza pas en [jʃ] contràriament als parlars interiors (a part dins lo sud e l'oèst de l'airal).**ex:** *daissa-bòt* [dajso'bɔt] (narb.) / [dajʃɔ'bɔt] (carc.) "daissa-o"
*La *-s-* davant las consonantas *m, n, s, d, b, j, g, l, f* se realiza [j], aumens de la part dels locutors mai vièlhs. Trach que restaca plan lo narbonés a la majoritat dels parlars lengadocians e que lo separa del catalan. per exemple *de qu'as fait?* [dekaj'fajt], as set [aj'set]. L'article masculin plural *los* davant una d'aquelas consonantas pòt arribar a donar [lyj] *los buòus* [lyj'bjɔws]

### Traches morfologics que s'escartan del lengadocian meridional

*L'article definit masculin i es *lo* e *los* coma a l'èst e s'opausa doncas al lengadocian meridional que presenta *le/les* a partir de Lesinhan vèrs l'oèst.
*Lo possessiu es *la meuna*, *la teuna*, *la seuna*.
* *(Tu) cantes, parles* [es] contra *-as* [os] a l'oèst (a partir de Carcassona).
*Lo sufix feminin *-ièira* i es generalament triftongat, al contra de *-ièra* a partir de Lesinhan cap a l'oèst e dins las Corbièras.**ex:** *la prumièira* [prø̞'mjɛjro] a Narbona mas [prø̞'mjɛro] a Lesinhan.
Aqueles primièrs traits caracterizan d'acostumada las varietats lengadocianas orientalas, e fan del narbonés, encara que siá abitualament restacat al grop meridional, un parlar de transicion vèrs l'èst.

## Morfologia verbala

* *elis/elas cantan*, *sentisson*, *meton* [un] contràriament al besierenc que ditz [u] sens articular la *-n*.
* coma en leng. meridional, a part la terminason *-avi*, absència de morfèma -i de la primièira persona a l'imperfach e condicional : *ieu cantariá, ieu dormissiá*
* Lo manteniment, fòra dins lo nòrd del parlar (menerbés èst), del son [ts] dins la conjugason.**ex:** *de* *qué disètz?* [dekedi'zɛts].
* Lo sufix "-ís" prononciat coma "-itz" per analogia de *ditz*, es generalizat. Aital *bastís* o *florís* s'i pronóncian [basˈtits] e [fluˈɾits].
* Sufix "-igu" contra *-isqu-* cap a l'oèst: *Cal que florigue*, *floriguèt*
* L'imperatiu segonda persona del singular, a part pels vèrbes en -ar, ajusta un morfèma -i : *dorbissi ! sortissi ! vèni !* 
* La conjugason del vèrb *èstre* es bastida mai que mai sus *siá*. La primièra persona del present i es *siáu* [ˈsjɔw] (pasmens [ˈsɛj] a Laucata e Fluris,, e [ˈsɔj] en besierenc. Solament cal remarcar que, maugrat que l'atlàs lingüistic del lengadòc oriental enregistre solament *siáu* (o *sèi)* per *soi*, entrò a i a pas gaire totes los felibres narboneses escrivián *sioï* (siái), com o fa l'escrivan narbonenc Hercule Birat : *siái* e*siás* per *ès/sès*. Aiçò que pòt implicar que i ague agut cambiament de terminason vèrs *siáu* per influéncia del provençal. Lo paradigma d'aquel vèrb al present es lo seguent:*(ieu) siáu* [sjɔw], *(tu) siás* [sjɔs], *(el/ela) es*, *nosautris/nosautras siám* [sjɔn], *vosautris/vosautras siátz* [sjɔts], *elis/elas son* [sun]. Atal meteis pel preterit *siaguèri*  [sjɔ'gɛri]; *siaguèt* per *foguèt* es prononciat [sjo'gɛt].
* Lo vèrbe 'aver* fa (ieu) *èi* e non *ai*.

=== Lexic ===
Lo lexic es globalament lo meteis coma a Tolosa e marca una certana unitat del lengadocian meridional que evoluís progressivament vèrs lo lengadocian oriental que pòt presentar el un lexic pro diferent. Per exemple, una caracteristica del lengadocian meridional e del narbonés es l'emplec de l'interjeccion ironica de suspresa "vièt d'ase!" [ bjetaze / bjataze / jataze / tʃataze ] plan correnta a Tolosa coma a Narbona e a Foish e que desapareis rapidament vèrs l'èst passat Besièrs.

* Particularitats de lexic e de formas originalas : *carbassa* per *cogorda*, *caveta* per *botelha*, *galinat* per *gal*, *manhac* (tèrme afectiu). 
* quauques [[plural]]s masculins en *-is* (pronoms, [[advèrbi]]s, adjectius prepausats).<br>*'ex:** ''quauquis còps'', ''autris còps'', ''los gròssis proprietaris'', ''vòstris gosses''<br />Aquel plural caracteriza puslèu lo grop [[lengadocian meridional]].
* contraccion de ''ambe lo'' e ''ambe los'' en ''ambe'l'' ''ambe'ls'' que se pòdon realizar [a'bel/am'bel/a'mel/a'bes/am'bes/a'mes] o ben [a'bal/am'bal/a'mal/a'bas/am'bas/a'mas]<br />**ex:** "siás vengut ambe'l costume del dimenge!" [sjɔj ben'gø̞t am'bel kus'tø̞me dal di'mendʒe]
* prononciacion [dal] e [das] de ''del'' e ''dels''
* localament ''ant'' per ''ont.''<br />**ex:** ''ant vas, d'ant venes?'' formula per se saludar. 
* contraccion de ''cap a'' en "capa" ['kapɔ] ['kɔpɔ]<br />**ex:** ''capa'l cèrç''
* ''dequnis, dequnas'' al sens de ''d'unes, d'unas''.<br />**ex:** ''dequnis còps m'embaranes!'' [de'kø̞nis'kɔts].<br />Cal notar qu'aquela locucion adverbiala se pòt ausir dins totes los Pireneus lengadocians mas es pas relevada dins cap de diccionari. Se trapa dins [http://cocoon.tge-adonis.fr/exist/crdo/meta/crdo-09-QUERIGUT_SOUND ''La parabòla de l'enfant prodig'' de [[Queragut]] ] (sosdialècte [[donasanés]] ) de l'atlàs lingüistic lengadocian per exemple.
*Localament (Corbièiras) ''fèrme'' per ''plan de, fòrça'' (advèrbi de quantitat).<br />**ex:** ''n'i a fèrme d'angleses''.  
* ''ges'' en plaça de ''cap'' dins "pas ges" ''ieu n'ai pas ges vist'' [jew nɛj paj ʒej 'bist]  
* ''qué'' interrogatiu se pòt remplaçar per ''de qué''
* ''tanbens'' per ''tanben''.
* ''ba'' (''bò'' en posicion atòna) per O (article neutre) : ''Garda-bò per tu sans ba dire''.

== Transicion ambe lo carcassés ==
La transicion entre los parlars [[narbonés]] e [[carcassés]] es trebola. Se podriá dessenhar una linha Lesinhan-Tuissan que presenta l'article ''le, les'' e la prononciacion [ø̞] de ''-u-''. 

Se pòt remarcar que dins las Corbièiras al tèrme de Lesinhan la coabitacion dels articles masc. "le" e "lo" se manifèsta d'un biais original per l'utilizacion de "lo" coma demonstratiu a costat de l'emplec de "le" coma article definit masculin normal.<br />**ex:*' "Le fraire de Joana es lo qu'a la casqueta roja."

== Extrach d'un tèxt dialectal de 1886 de Ròcafòrt de las Corbièiras ==
Tirat del jornal "le rappel de l'Aude" del 29/08/1886


== Nòstre paire ==


== Autors de parlar narbonés ==
* Totes los autors de la [[Cigalo narbouneso]]
* [[Hercule Birat]]
* [[Miquèl Decòr]]
* [[Leon Còrdas]]
* [[Pau Albarèl]]
* Lo [[doctor Pelissièr]]
* [[Aquiles Mir]] (son òbra s'editèt a Carcassona mas lo dialècte es narbonés)

== Nòtas ==
<referéncias>

== Bibliografia ==

* [http://visualiseur.bnf.fr/CadresFenetre?O=NUMM-19843&I=16&M=tdm *Glossaire des Comparaisons populaires du Narbonnais et du Carcassez (Suite)*,  Achille Mir]
* [https://books.google.ga/books?id=4gYvAAAAYAAJ *Poésies narbonnaises en français ou en patois: suivis d'entretiens'', Hercule Birat]