open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Regim mediterranèu

Lo **regim mediterranèu** es tradicional dins divèrses païses de la riba de la mar Mediterranèa, dont Grècia, amb l'illa de Creta, l'Itàlia del sud mas tanben Provença pel países occitans.

D'estudis mòstran que lo regim alimentari dels Cretians mermariá la mortalitat e la mortilitat per malautiás cardiavasculàrias.

Qualques particularitats d'aquel regim se tròban tanben dins d'unas regions d'Occitània, e explicarián la paradòxa de la cosina francesa, mai son dos concèptes de diferénciar.

Lo regim mediterranèu assòcia :
* un apòrt caloric relativament paure comparat a l’activitat fisica utilizada.
* una abondància de legums e fruches frescs e secs, pan, cerealas.
* produches d'origina animala en pichona quantitat : pauc de carn roja, levat un pauc de carn oelhièra, mai fòrça peisses ;
* lipids ajustats, en gaireben exclusivitat d’òli d'oliva, que la màger qualitat es la seuna tenor en acids gras monoinsaturats, coma l'acid oleïc (omèga-9).
* pichona quantitat d'acids gras saturats : pauc de lach e de burre, mai de formatge fresc o de iaorts ;
* de vin roge, begut rasonablament e pendent los repaisses.

Un autre profièch probable d'aquel regim es ligat al biais de manjar, al plaser de manjar, a la convivéncia dels repaisses, moments importants de socializacion.
Virasolelh

thumb|right|Cultivar de flor decorativa
thumb|right
[thumb|right|Pollèn de virasolelh per [Microscòpi electronic de balejatge|MEB]]
[thumb|right|[Les tournesols per Vincent van Gogh]]

Lo **virasolelh** (var. **virasoleu**) (*Helianthus annuus*) es una planta annadièra, apertenent a la familha de las Asteracèas (Compausadas), que las flors son gropadas en capituls de grandas dimensions. Le genre *Helianthus* compren una cinquantena d'espècias, totas originàrias d'America del Nòrd, dont lo tòpi (*Helianthus tuberosus* L.).

Aquela plante es cultivada per las granas ricas en òli alimentari de bona qualitat (aperaquí 40 % de sa composicion). Lo virasolelh es, amb lo colza e l'olivièr, una de las tres fonts principalas d'òli alimentari en Euròpa.

## Galariá de fotografias

Image:Sunflower DSC01056.jpg|Flor
Image:Sunflower uf7.jpg|Flor
Image:Tournesol JPG01.jpg|Plan gròs
Image:Sunflower Ardeche.jpg|Flor Ardecha
Mariano Rumor

**Mariano Rumor** (1915-1990) òme politic italian, foguèt President del Conselh (primièr ministre) de la Republica Italiana entre 1968 e 1970.
Grana

Dins lo cicle de la vida de las « plantas amb granas », la **grana** o lo **seme** es l'estructura que conten e apara l'embrion vegetal. Es sovent contenguda dins un fruch que li permet de s'esparpalhar.

La grana permet atal a la planta de subreviure dins un mitan vengut ostil, siá en s'alonhant, siá en esperant de circonstàncias pus favorablas.

Es eissida d'una transformacion de l'ovul fecondat. atal qu'es compausada a l'encòp de las partidas venant de l'esporofit maternal (las envelopas de la grana), del gametofit (los teissuts de reserva de la grana) e de l'esporofit de la generacion venenta : l'embrion.

Ten un ròtle de proteccion del nòu individú mercé a son envolopa sovent durcida, e de nutricion gràcias a de resèrvas de substàncias nutritivas. Las granas an atal la proprietat d'acomolar de resèrvas destinadas al desvolopament futur de l'embrion. Constituisson tanben una font d'alimentacion recercada pels animals (regim alimentari granivòr) e per l'òme (cerealas, legums secs...).

En agricultura, una grana seleccionada per èsser semenada es una semen.

## Estructura
Edward Seaga

**Edward Philip George Seaga**,  òme politic n. 1930, foguèt lo primièr ministre de Jamaica entre 1980 e 1989
Mòde (solfegi)

Dens la musica occidentau, los **mòdes** que son serias de nòtas desseparadas enter eras per intervaus diatonics determinats. La teorizacion deus mòdes que remonta a la Grècia antica. la paraula *mòde* totun que vien deu latin MODUS ("biais" o "mòde"), e la tradicion grèga qu'emplegava meilèu la paraula *tonoi*.

Los mòdes grècs, compausats de seria de ueit nòtas formant ua octava qu'èran los segents :

*L'ionian
*Lo dorian
*Lo frigian
*Lo lidian
*Lo mixolidian
*L'aeolian
*Lo locrian

La musica occiedentau modèrna b'a conservat dus mòde identificats peus grècs : los mòdes mòde major (gessit deus mòde ionian) e menor (gessit deu mòde dorian) qui balhan cadun sengla seria de gamas armonicas segon la nòta de despartir de cada gama.
Mòde dorian

thumb|right|300px|Gama de La en mòde dorian o menor aperada donc gama de La menorEn musica, lo **mòde dorian** qu'ei ua de las serias d'octavas diatonicas identificadas per la tradicion grèga antica. Qu'ei emplegada dens la musica occidentau dab lo nom de mòde menor.

Que's compausa de 8 nòtas dab la succecion d'intervaus seguents : T-M-T-T-M-T-T (on T e simboliza un ton e M un miei ton.
Agostino Depretis

**Agostino Depretis**, òme politic (1813-1887), foguèt President del Conselh (primièr ministre) del Renhe d'Itàlia en tres ocasions: març de 1876 - març de 1878, decembre de 1878 - julhet de 1879, e entre 1881 e 1887.
Mòde major

Lo **mòde major** qu'ei un un mòde musicau gessit deu mòde ionian ; aquò que vòu díser qu'ei ua seria de set nòtas diferentas dab ua ueitau qui tornar prodúser la purmèra ua octava mei haut qui ostendeish los intervaus seguents : T-T-M-T-T-T-M (on las T e son tons e la M miei tons.

Qu'ei lo mòde fondamentau de la musica occidentau (amassa dab lo mòde menor) e qu'ei suu modèl de la gama de Do en mòde major que s'ealternan e s'encadenan las tòcas blancas e negras deus clavièrs deu piano.

Au contre deu mòde menor qui semble seriós e/o triste, lo mòde major qu'ei considerat dens la cultura occidentau com gaujós.

Que's pòt nòta interpretar ua gama major a partir de quina nòta qui sia, dab la condicion d'arrespectar los intervaus deu mòde major.

## Signatura tonica de las gama majoras

### Signatura tonica a partir d'ua dièsi
Dens ua particion las dièsi que pòden estar dab un nombre maximum de 7 e que son mentavudas dens l'òrdi seguent : Fa, Do, Sol, Re, La, Mi, Si. Entà saber quina ei la tonalitat d'ua particion en mòde major que cau espiar la nòta de la darrèra dièsi : la nòta tonica de tonalitat majora qu'ei la nòta seguenta dens la gama de Do M (Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si, Do). Per exemple, ua particion en mòde major escrivuda dab sonque ua diesi qu'ostendeish donc un Fa# com darrèra diesi ; dens la gama de Do M, la nòta qui segueish lo Fa qu'ei sol ; dab ua dièsi que signa donc la tonalitat de Sol Major (notada Sol M).

*Do M - O dièsi
*Sol M - 1 dièsi
*Re M - 2 dièsis
*La M - 3 dièsis
*Mi M - 4 dièsis
*Si M - 5 dièsis
*Fa# M - 6 dièsis
*Do# M - 7 dièsis

### Signatura tonica a partir d'un bemòl
Dens ua particion, l'òrdi deus bemòl qu'ei : Si, Mi, La, Re, Sol, Do, Fa. Dab donque un bemòl, la gama majora qu'ei la de Fa M. Dens tots los autes cas la gama majora qu'ei indicada per l'avant darrèr bemòl. Per exemple, dab 4 bemòls, l'avant darrèr qu'ei un Lab : qu'ei la gama de Lab M.
Fjòrd

Un **fjòrd** es una valada que foguèt somesa a una fòrta erosion glaciària, e posteriorament ocupada per la mar.

Lo mot es d'origina escandinava.

## Formacion geologica

Un fjòrd se forma quand un glacièr talha una val en forma d'U per abrasion del jaç de ròcas superficial. Fòrça vals se formèron durant la darrièra edat glaciària. La fonda glaciària es acompanhada per un rebomb de la rusca terrèstra tre que la carga de glaç e de sediments erodats desapareis (aquesta pujada de la rusca terrèstra qu'es deguda a l'equilibri isostatic es tanben sonada rebomb glaciari o movement eustatic ). De còps que i a lo rebomb es mai rapid que la pujada del nivèl marin. Nombroses fjòrds son pus prigonds que las mars adjacentas; Sognefjord, en Norvègia, atenh  jol nivèl de la mar. Los fjòrds generalament an un lindal o son enauçats a sa boca, pr'amor de la morrena terminala de l'ancian glacièr, çò qu'es sovent la causa de la preséncia de fòrt corrents marins (veire skookumchuck). Saltstraumen en Norvègia es sovent descrit coma lo mai fòrt corrent de marèa del mond. Aquestas caracteristicas destrian los fjòrds de las rias (veire la Baia de Kotor), que son de vals negadas per la pujada de las mars.

## Los fjòrds dins lo monde

Son generalament situats sus las còstas montanhosas occidentalas (dobèrtas cap al ponent) al delà dels 48° de latitud de l'emisfèri nòrd e dels 42° al sud. Se tròba de fjòrds a las còstas de:

* Norvègia
* Islàndia
* Groenlàndia
* Danemarc
* oèst d'Escòcia (ont son nomenats *sea lochs*)
* sud-oèst de l'isla sud de Nòva Zelanda
* oèst de l'America del Nòrd, dempuèi lo sud de la Colómbia Britanica fins a Alaska
* oèst de Tèrranòva
* sud de Chile

Los fjòrds mai longs del monde son:

# Scoresby Sund en Groenlàndia, (350 km)
# Sognefjord en Norvègia (203 km)
# Limfjorden en Danemarc (180 km)
# Hardangerfjord en Norvègia (179 km)

Las longas baias semblablas als fjòrds de Nòva Anglatèrra son de còps nomenadas "fiards".
Poder legislatiu

[thumb|Lo [Palais de Westminster, sèti del poder legislatiu del Reialme Unit]]
Lo **poder legislatiu** es un dels tres poders que dins un Estat modèrne democratic es separat del poder executiu e del poder judiciari. Lo poder legislatiu recai sovent sus una assemblada de representants nomenada còrs legislatiu. Lo tèrme de *legislatura* fa referéncia al periòde de session d'un còrs legislatiu.

Un còrs legislatiu es un tipe d'assemblada deliberativa amb lo poder de crear e aprovar de leis. Los còrses legislatius pòdon aver divèrses noms; los mai comuns son *Parlament* e *Congrès* dependent de sas foncions e de la forma de govèrn de l'Estat. Dins los sistèmas parlamentaris lo còrs legislatiu es la branca suprèma e la que nomena lo representant del poder executiu. Dins los sistèmas presidencials lo còrs legislatiu es una branca del govèrn amb poder equivalent mas independent de l'executiu. En mai d'aver la capacitat de crear e aplicar las leis, los còrses legislatius tenon autoritat per aumentar los impòstes, aprovar lo budgèt de la nacion atal coma las autras proposicions monetàrias. Los còrses legislatius apròvan una declaracion de guèrra o ratifican un tractat comercial entre estats independents.

Lo còrs legislatiu d'un Estat pòt èsser format per una o mai d'una cambras, assembladas que debaton e vòtan las leis. La majoritat dels còrses legislatius son unicamerals o bicamerals (constituits per una cambra bassa e una cambra nauta). Dins la majoritat dels sistèmas parlamentaris, la cambra bassa es pus poderosa que la cambra nauta qu'es pas solament qu'una assemblada de conselh o de revision. Çaquelà, dins los sistèmas presidencials, los poders de las doas cambras son similars. Dins las federacions, la cambra nauta representa sovent los estats, províncias, païses o republicas que la constituisson, e la cambra bassa representa los ciutadans en circonscripcions de la meteissa grandor de populacion.

## Lista dels títols dels còrses legislatius

* Parlament (dins la majoritat de las republicas o monarquias parlamentàrias)
* Congrès, Congrès General, Congrès Nacional o Congrès de l'Union (dins la majoritat de las republicas presidencialas)
* Dieta
* Assemblada
* Assemblada Nacionala (França e Quebèc)
* Althing (Islàndia)
* Assemblada de la Republica (Portugal)
* Bundesrat e Bundestag (Alemanha)
* Corts Generalas (Espanha)
* Eduskunta o Riksdag (Finlàndia e Suècia)
* Assemblada Federala (Russia e Soïssa)
* Folketing (Danemarc)
* Knesset (Israèl)
* Yuan Legislatiu (Taiwan)
* Majles Al-Ummah (Kowait)
* Oireachtas (Irlanda)
* Riigikogu (Estònia)
* Sajya Sabha/Lok Sabha (Índia)
* Sabor (Croàcia)
* Saeima (Letònia)
* Seimas (Lituània)
* Sejm (Polonha)
* Skupština (Serbia)
* Estates-General o Staten Generaal (Païses Basses)
* Storting (Norvègia)
* Tynwald (Illa de Man)
* Verkhovna Rada (Ucraïna)

## Articles ligats
* Poder executiu
* Poder judiciari
Eric lo Roge

[thumb|right|250px|Eric lo Roge dins ''Gronlandia'' d'[Arngrímur Jónsson (1688).]]
**Eric lo Roge** (en noroèc Eiríkr Rauði) (de 950 a 1003 o de 940 a 1010) foguèt lo fondador del primièr poblament viking de Groenlàndia. Nomenat Eirikr Thorvaldson (Eiríkr Þorvaldsson), mai sos contemporanèus lo subrenomavan « Lo Roge » perque èra ros.

Þorvaldr Ásvaldsson, lo paire d'Eric, foguèt faidit de Norvègia per encausa d’un murtre, e s’installèt al nòrd-oèst d’Islàndia en 970. Eric menèt una expedicion sus las tèrras de Groenlàndia. Los primièrs colons son 450. Mai tard, atenhèron lo nombre de 3000, dins dos sites situats al fond del fjòrds de la còsta oèst. Eric demòrèt pagan, mai la seuna molhèr Þjóðhildr (Thiodhild), crestiana, faguèt bastir una glèisa que ne demòra encara de roïnas. Los colons s’organizèron politicament sul modèl islandés, mas l’evesque de Gardhar exerciguèt una autoritat morala e politica fins a la somission de Groenlàndia a la corona de Norvègia en 1261.

Victimas d’un refrejament del clima, e de las luchas amb los inuits o de la famina, los escandinaus desapareissèron de Groenlàndia a la fin del sègle XIV.
Tunku Abdul Rahman

**Tunku Abdul Rahman Putra Al-Haj ibni Almarhum Sultan Abdul Hamid Halim Shah** (1903 -1990) foguèt primièr ministre de Malàisia aprèp l'independéncia, en 1957, fins a 1970.
Guipuscoan

Eth **guipuscoan** (*gipuzkera* en basc) ei un dialècte deth basc, coneishut tanben coma **basc centrau**, que se parle ena partida centrau de Guipuscoa e ena vath de Sakana (Navarra).

## Extension
Eth guipuscoan non se parle en Guipuscoa tota. Ena vath der arriu de Deba, des de Leintz Gatzaga denquia Elgoibar se parle biscaïn, e en Oiartzun e ena vath der arriu de Bidassoa se parle naut-navarrés. Totun era frontèra entre eth guipuscoan e eth naut-navarrés ei a cambiar en favor des trèits guipuscoans, segur en consequéncia deth prestigi qu’a tengut eth guipuscoan pendant molt de temps e era influéncia des miejans de comunicacion en Guipuscoa.

## Variantes deth guipuscoan
Eth guipuscoan actuau qu’a quate variantes principaus:

* Variante de Beterri (des dera zòna de Tolosa denquia Sant Sebastian).
* Variante de Goiherri.
* Variante dera zòna de Urola (des de Zarautz a Mutriku).
* Guipuscoan de Navarra (vath de Burunda, Etxarri Aranatz).

## Importància
Eth guipuscoan a estat un des dialèctes principaus istorics deth basc, e a estat lengua literària des del sègle XVIII en dauant. En eth se base en bona part eth basc unificat qu’ei eth emplegat majoritariaments ena educacion, era literatura e es miejans de comunicacion.

Uei dia eth guipuscoan, coma es auti dialèctes deth basc, e en generau eth basc que parlen es guipuscoans, qu’ei de mès en mès remplaçat peth basc unificat (euskara batua), en tot seguir atau es miejans de comunicacion e era literatura redigits ena lengua estandard .

## Veigatz tanben
* basc
* basc unificat
Poder judiciari

Lo **poder judiciari** es una de las tres brancas amb que lo govèrn organiza son poder (las autres son lo poder legislatiu e lo poder executiu), se realiza pels jutges o magistrats. La foncion màger del poder judiciari es de resòlvre las disputas legalas, e dins unes païses, ten la responsabilitat de donar l'interpretacion oficiala de las leis o de la constitucion. Los jutges e magistrats son pas someses a d'òrdres ni de mandats de quin que sián; per prene lors decisions, son solament somesas a la letra de las leis, e an pas libertat de jutjar fòra del marge de la lei.

## En França
Dins la Constitucion de 1958 al Títol VIII, se tracta pas de « Poder judiciari », mas d'una « Autoritat judiciària ». L'organizacion judiciària francesa se caracteriza per la dualitat: l’òrdre administratiu amb a son cap Conselh d’Estat e l’òrdre judiciari amb a son cap la Cort de Cassacion.

## En Espanha
Espanha es regida pel principi de jurisdiccion universala, en vertut d'aquò los jutjats e los tribunals espanhòls son competents per conéisser e decidir los afars de quina que siá sa gravetat. Per aquels afars preval lo principi de justícia sus aquel de la territorialitat, donada la gravetat dels faches que se preten jutjar.
Lo Trubunal suprèma d'Espanha, que lo sèti es a Madrid, es l'organ jurisdiccional superior per totes los òrdres, a l'excepcion de çò qu'es introduch en matèria de garantidas constitucionalas.

## Articles ligats
* Poder executiu
* Poder legislatiu
Mòde menor

Lo **mòde menor** en solfegi qu'ei, amassa dab lo mòde major, un deus dus mòdes mei emplegats dens la musica occidentau. Qu'ei reputat seriós e/o triste. Lo mòde menor qu'ei simbolizat per la letra m minuscula (mentre qui la M majuscula e simboliza lo mòde major).

Qu'ei basat suu mòde dorian de l'antica grècia, çò qui vòu díser qu'ostendeish los intervaus seguents dens ua escala musicau : T-M-T-T-M-T-T (on T b'ei un ton e M e miei ton).

Cada signatura a la clau que pòt correspóner sia a ua gama majora sia a ua gama menora. Ua gama menora dab la medisha signatura (qu'ei a díser dab lo medish nombre de bemòls o de dièsis) d'ua gama majora qu'ei aperada sa relativa menora e vice versa. 

La dominanta d'ua gama majora (qu'ei a díser la purmèra nòtas d'ua gama) que tròba tres miei tons au dessús de la dominanta de la soa gama relativa menora. Per exemple, la gama de Do M qu'a per relativa menora la gama de La m puish qu'en bèth baishar d etres miei tons en devath deu Do òm troba lo La.
Sistèma presidencial

Un **sistèma presidencial** (o **presidencialisme**) es un sistèma de govèrn d'una republica ont la branca executiva s'elegís de manièra separada de la branca legislativa. La constitucion dels Estats Units es reconeguda coma lo primièr document oficial a descriure lo sistèma presidencialista modèrne e qu'es encara en vigor.

La caracteristica mai importanta del sistèma presidencial es lo biais que lo poder executiu es elegit, sovent nomenat "president".

Las caracteristicas dels sistèmas presidencials son :
* Lo president es lo cap d'Estat e cap de govèrn.
* I a pas cap de relacion formala entre lo president e lo còrs legislatiu; la sua capacitat a prepausar de leis es limitada. Malgrat aiçò, lo president a lo poder de vèto suls actes aprovats pel còrs legislatiu e, a son torn, una supermajoritat del còrs legislatiu ten lo poder d'infirmar lo vèto.
* Lo president a un periòde de govèrn fixe. Las eleccions o las reeleccions se realizan en tempses predeterminats, e existís pas lo concèpte de "mocion de censura" per renversar l'executiu e convocar d'eleccions. Çaquelà, la majoritat dels sistèmas presidencials an incorporat d'amainatjaments a las leis per realizar de jutjaments amb la fin de destituir lo president s'a comés un crime.
* La branca executiva es unipersonala. Los membres del cabinet son causits pel president, e mai se, dins qualques estats amb de sistèmas presidencials, lo còrs legislatiu deu aprovar los membres del cabinet. Lo president a la capacitat de donar d'òrdres o de renversar un membre, que siá del cabinet e de l'armada, sens l'aprovacion del còrs legislatiu, mas, pòt pas renversar los jutges del còrs judiciari.

La branca legislativa dels sistèmas presidencialistas es oficialament coneguda coma "Congrès" o "Assemblada". 

Qualques estats presidencialistas :
* los Estats Units, Indonesia
* las Filipinas,
* Mexic,
* Corèa del Sud
e la majoritat dels estats de l'America del Sud.

## Vejatz tanben
* Sistèma parlamentari
* Sistèma semipresidencial
* Sistèma unipartista
Poder executiu

Segon lo concèpte de la separacion dels poders, lo **poder executiu** es la branca del govèrn que s'encarga d'aplicar o executar la lei, e de trabalhar a resòlvre los afars corrents de l'Estat. La figura primièra *de facto* de l'executiu es lo seu cap de govèrn. L'executiu es nomenat "l'administracion" dins los sistèmas presidencials o "lo govèrn" dins los sistèmas parlamentaris. Lo cap de govèrn dels sistèmas presidencials (nomenat "president") a mai d'independéncia de la branca legislativa, car, a la diferéncia dels sistèmas parlamentaris, es pas elegit pel Parlament, pel partit o una coalicion majoritària, mas qu'es elegit pel pòble per sufragi. De mai, lo president es doncas lo cap d'Estat.

En las monarquias constitucionalas, lo monarca, qu'es lo cap d'Estat, es lo cap del poder executiu *de jure*, e lo primièr ministre (o president del govèrn) es lo cap del govèrn del monarca. En practica lo cap d'Estat a un poder fòrça limitat, e designa coma primièr ministre lo que la populacion elegiguèt amb lo sufragi, e mai se las decisions se realizan al nom del monarca.

En conjoncion amb lo president o lo primièr ministre, la branca executiva constituís un cabinet amb de departaments o ministèris executius del govèrn.

## Articles ligats
* Poder legislatiu
* Poder judiciari

## Vejatz tanben
Per ne saber mai sus las foncions del poder executiu segon las divèrsas formas de govèrn vejatz :
* Sistèma presidencial
* Sistèma semipresidencial
* Sistèma parlamentari
Anthony Eden

Sir **Robert Anthony Eden** (1897-1977) òme politic, foguèt lo primièr ministre del Reialme Unit entre 1955 e 1957.
Sistèma parlamentari

vinheta|Los estats qu'aplican un sistèma parlamentari son en roge (monarquias)  parlamentaris es mostren en roig (monarquies) e irange (republicas)

Un **sistèma parlamentari**, **democracia parlamentària** o **parlamentarisme**, es un sistèma d'organizacion politica ont la branca executiva del govèrn depend del sosten dirècte o indirècte del parlament, sovent exprimit per un vòte de confidança. Doncas, i existís pas una separacion clara dels poders entre las brancas legislativa e executiva ni de sistèma de verificacion e balança comuna dins lo sistèma presidencial. Malgrat aquò, lo sistèma parlamentari a una flexibilitat e capacitat de responsa màgers que lo sistèma presidencial. Coma sistèma democratic, dins la democracia parlamentària la sobeiranetat populara es representada per de deputats e/o de senadors, elegits per d'eleccions liuras e periodicas, qu'exercisson la lor foncion legislativa dins un parlament.

La branca executiva dels sistèmas parlamentaris es sostenguda per un cabinet, dirigit pel primièr ministre, considerat coma lo cap del govèrn. Lo primièr ministre e los ministres del cabinet provenon del Parlament e son sovent de membres ministres. Lo cap del partit majoritari, o d'un grop de partits en coalicion, es elegit o designat coma primièr ministre. 
Dins fòrça païses amb de sistèmas parlamentaris, lo cabinet, un dels membres, o lo primièr ministre, pòdon èsser renversats per una mocion de censura. E lo poder executiu pòt dissòlvre lo parlament e convocar d'eleccions novèlas.

Las brancas legislativas dels sistèmas parlamentaris pòdon èsser eissidas d'un sistèma de vòte uninominal majoritari o d'un sistèma de representacion proporcionala. Lo primièr cas s'utiliza principalament dins los païses de la Comunitat Britanica de las Nacions, e dins gaire de cases es necessari de formar un govèrn de coalicion. Per contra, los sistèmas de representacion proporcionala, utilizats sustot dins los païses de l'Euròpa continental, tendon a produsir de coalicions multipartitas.

Dins la majoritat dels sistèmas parlamentaris las cargas de cap de l'Estat e de cap del govèrn son detengudas per doas personas distintas; lo cap de l'Estat a una posicion de representacion o una foncion sustot ceremonialas (es sovent un monarca o lo president), amb de poders limitats que pòt utilizar en tempses de crisi, los que (per convencion o per òrdre constitucional) pòdon solament s'utilizar jol conselh e l'aprovacion del cap del govèrn. Dins d'autres sistèmas parlamentaris especials (nomenats sistèmas semipresidencials), lo president (coma cap d'Estat) a mai de poders e de foncions governamentals.

## Vejatz tanben
* Sistèma presidencial
* Sistèma semipresidencial
* Sistèma d'unipartisme
Kārlis Ulmanis

**Kārlis Vilhelms Augusts Ulmanis** (1877-1942) escrivan, proprietari agricòla e òme politic foguèt lo primièr ministre de Letònia entre 1918 e 1921, e tanben president del país, entre 1936 e 1940.
Rosaceae

vinheta|Rosaceae
Las ***Rosaceae*** (Rosacèas) son una familha botanica qu'acampa environ 3 370 espècias repartidas en mai d'un centenat de genres.

Aquesta familha cosmopolita compren tant de plantas erbacèas vivaças coma d'arbusts o d'arbres. Es representada per nombrosas espècias salvatges e cultivadas, entre las mai importantas podèm citar: lo sorbièr, l'albespin, l'agrenièr, l'agalancièr, lo romèc, los fraguièrs, la reina dels prats, etc. 

## Lista dels genres de Rosacèas
:*[[Acaena]]*, *[[Adenostoma]]*, *[[Agrimonia]]*, *[[Alchemilla]]*, *[[Amelanchier]]*, *[[Aphanes]]*, *[[Aremonia]]*, *[[Aria (genre)|Aria]]*, *[[Aruncus]]*, *[[Bencomia]]*, *[[Brachycaulos]]*, *[[Cercocarpus]]*, *[[Chaenomeles]]*, *[[Chamaebatia]]*, *[[Chamaebatiaria]]*, *[[Chamaemeles]]*, *[[Chamaemespilus]]*, *[[Chamaerhodos]]*, *[[Cliffortia]]*, *[[Coleogyne]]*, *[[Coluria]]*, *[[Cormus]]*, *[[Cotoneaster]]*, *[[Cowania]]*, *[[Crataegus]]*, *[[Cognassier|Cydonia]]*, *[[Dalibarda]]*, *[[Dichotomanthes]]*, *[[Docynia]]*, *[[Docyniopsis]]*, *[[Dryas]]*, *[[Duchesnea]]*, *[[Eriobotrya]]*, *[[Eriolobus]]*, *[[Exochorda]]*, *[[Fallugia]]*, *[[Filipendula]]*, *[[Fragaria]]*, *[[benoîte|Geum]]*, *[[Gillenia]]*, *[[Guamatela]]*, *[[Hagenia abyssinica|Hagenia]]*, *[[Hesperomeles]]*, *[[Heteromeles]]*, *[[Holodiscus]]*, *[[Horkelia]]*, *[[Horkeliella]]*, *[[Ivesia]]*, *[[Kageneckia]]*, *[[Kelseya]]*, *[[Kerria]]*, *[[Leucosidea]]*, *[[Lindleya]]*, *[[Luetkea]]*, *[[Lyonothamnus]]*, *[[Maddenia]]*, *[[Malacomeles]]*, *[[Malus (genre)|Malus]]*, *[[Margyricarpus]]*, *[[Mespilus]]*, *[[Neillia]]*, *[[Neviusia]]*, *[[Nuttalia]] *, *[[Oemleria]]*, *[[Orthurus]]*, *[[Osteomeles]]*, *[[Pentactina]]*, *[[Peraphyllum]]*, *[[Petrophytum]]*, *[[Photinia]]*, *[[Physocarpus]]*, *[[Polylepis]]*, *[[Potanina]]*, *[[Potentilla]]*, *[[Poterium]]*, *[[Prinsepia]]*, *[[Prunus]]*, *[[Pseudocydonia]]*, *[[Purshia]]*, *[[Pyracantha]]*, *[[Pyrus]]*, *[[Quillaja]]*, *[[Rhaphiolepis]]*, *[[Rhodotypos]]*, *[[Rosier|Rosa]]*, *[[Rubus]]*, *[[Sanguisorba]]*, *[[Sarcopoterium]]*, *[[Sibbaldia]]*, *[[Sibiraea]]*, *[[Sorbaria]]*, *[[Sorbus]]*, *[[Spenceria]]*, *[[Spiraea]]*, *[[Spiraeanthus]]*, *[[Stephanandra]]*, *[[Taihangia]]*, *[[Tetraglochin]]*, *[[Torminalis]]*, *[[Vauquelinia]]*, *[[Waldsteinia]]*, *[[Xerospiraea]]*.

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Sistèma semipresidencial

thumb|400px|En '''jaune''': los Estats amb un sistèma semipresidencial
Lo **sistèma semipresidencial** es un sistèma d'organizacion politica parlamentària ont lo primièr ministre e lo president son participants actius de las foncions correntas del govèrn. 
Se diferencia del sistèma parlamentari pel fach que lo president es elegit per vòte popular e es pas solament una figura representativa ceremoniala. Se diferencia del sistèma presidencial pel fach qu'existís lo concèpte de primièr ministre, lo qu'a de responsabilitats davant la branca legislativa del govèrn.

Lo president e lo primièr ministre se devesisson lors poders d'un biais distincte dins cada país qu'utiliza aquela forma d'organizacion politica. Per exemple, en França, lo president es responsable dels Afars Estrangièrs e lo primièr ministre de las questions nacionalas. Mas, la division dels poders entre lo primièr ministre e lo president es pas mencionada dins la constitucion, mas evolucionèt coma convencion politica e segon la personalitat del president. Per contra, en Finlàndia, lo sistèma politic se diferencia del sistèma francés : la division dels poders es clarament exprimida dins la constitucion : "las politicas estrangièras son dirigidas pel president en cooperacion amb lo cabinet".

Los sistèmas semipresidencials pòdon aver de periòdes de coabitacion, quand lo primièr ministre e lo president son elegits d'un biais separat e que son de partits rivals. Aquò permet la creacion d'un sistèma efectiu de verificacion e balança comun dins lo sistèma presidencial. Malgrat aquò, tanben pòt crear una tension politica fòrta entre los dos partits dins l'exercici del poder.

Qualques estats amb de sistèmas semipresidencials : 
* Azerbaitjan
* Egipte
* Finlàndia
* França
* Paquistan
* Portugal
* Romania
* Russia
* Taiwan
Àustria e Irlanda, segon lors constitucions, autrejan gaireben mai poders als presidents. Mas los presidents, per tradicion, los utilizan pas, e foncionan *de facto* coma de sistèmas parlamentaris.

## Vejatz tanben

* Sistèma parlamentari
* Sistèma presidencial
Vaquèira-Beret

vinheta|Plan de Beret
**Vaquèira-Beret** (nom comerciau *Baqueira-Beret*) ei ua estacion d'esquí plaçada enes comarques dera Val d'Aran e deth Palhars Sobeiran, as Pirenèus. A compdar dera creacion dera estacion, s'originèc ath torn un nuclèu urban de naua formacion, Vaquèira, damb tota sòrta de servicis (ostalariás, apartaments, farmacies...).

Era estacion ei dividida en tres zònes: Vaquèira, Beret e era Bonaigua. Les tres soman 153&nbsp;km de pistes, qu'era fan era estacion damb més quilomètres esquiables de Catalonha e era tresau des Pirinèus (en tot estèr Aramón, a Aragon, era purmèra e Grand Valira, a Andòrra, era dusau). Es sues còtes van dempús des 1500&nbsp;m enquias 2510&nbsp;m, ne lo Cap de Vaquèira. Ei plaçada as parts més nautes de les respectives comarques: ath Naut Aran (Val d'Aran) e enes Vals d'Àneu (Palhars Sobeiran).

L'estacion siguèc fondada pes volts der an 1964 per Jorge Jordana de Pozas e Luis Arias.

## Referéncies
Tredòs

thumb|250px|Vista de Tredòs

**Tredòs** ei ua entitat de poblacion (154 ab. en 2005) deth municipi de Naut Aran, deth terçon de Pujòlo ena comarca dera Val d'Aran, establit a 1348 mètres d'altitud e ath costat der arriu Garona.

Era zòna ère ja aucupada durant era epòca romana que se trobèren vestigis divèrsi d'aqueth temps ath costat des Banhs coma un bust dera diva Isis.

### De véder
thumb|250px|Es Banhs de Tredòs fotografiadi per Eugèni Trutat ara fin deth sègle XIX
* Glèisa de Era Mair de Diu de Cap d'Aran
* Temple de Sant Estève de Tredòs
* Banhs de Tredòs

### Hèstes locaus
*27 de seteme- Hèsta major de Sant Cosme e Sant Damian
Plan de Beret

Eth **Plan de Beret** ei un gran plan plaçat a 1860 mètres d'altitud, entèsta dera Noguèra Palharesa, en pòble de Salardú, municipi de Naut Aran, ena Val d'Aran. Era plana a uns 4 km de longor, dempús der uelh dera Garona ara cabana des Gavatxos, e ei corbit de prats naturaus, es mès vasti d'Aran.

Es prats s'elèven en fòrça endrets enquias tucs des montanhes que formen, ar èst, eth massís de Beret. En estiu i van a pasturar uns  caps de bestial, pròpri e estrangèr, era grana part bovin e cavalin. Tanben i a eth refugi forestau de Peira-ròia, era hònt dera Noguereta, neishença dera Noguèra Palharesa e er uèlh dera Garona, neishença d'ua des branques que formen era Garona.

## Esquí
Eth Plan de Beret, hè part dera estacion d'esquí aupin Vaquèira-Beret e ath Plan i a un circut d'esquí de hons d'uns  de longor, a on cada an s'i organize ua marcha populara que pòrte eth nòm deth plan. Era marcha ei ua des mès populares d'esquí de hons de Catalonha.

## Referéncies
Terèsa Pambrun-Lavit

**Terèsa Pambrun-Lavit** (Lorda, 17 de març de 1954) qu'ei ua escrivana e contaira occitana deth país de Bigòrra. Ei autora d'ua novèla en gascon bigordan titolada * Sho!*, publicada pes edicions der Institut d'Estudis Ilerdencs, Lhèida, 2005, reeditada en 2006.
Aguesta òbra guanhèc eth Prèmi de Narracion Corta en Occitan.

## Òbras
* *Sho!* (2005)
* *Graneta* (2007)
* *Palhassa* (2009)
* *Lo casau de Colau* (2013)
Joan Pau Ferrèr

**Joan Pau Ferrèr** (en francés : ***Jean-Paul Ferré***) qu'ei un escrivan d'expression gascona, neishut en Sent Gaudenç (*Haut Comenge*) en 1974. Coseranés peth pair e comengés pera mair, qu'ei er autor de dues novèles escrites en gascon coseranés: *Eth arrestoth* e *Deman que't parlarè.*

Desempuish 2014, qu'ei sòci de l'Institut d'Estudis Aranesi - Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana.
Font de la Serena de Lhèida

La **Font de la Serena** se pòt trobar en lo Pargue dels Aliscamps de Lhèida.  Es de l'an 1982. Abans de la serena aviá una ninfa, mas levèron la ninfa pr'amor qu'èra un pauc deteriorada e ponèron la serena en lo sieu luòc. Après La Seu Vella la Font de la Serena es çò mai visitat en Lhèida. La serena es dessús una ròca e l'aiga li sort per una caracola.

A l'entorn de la Font de la Serena i a un jardin plen de ròsas.
Bibian Norai

thumb|Bibian Norai
**Bibian Norai** (nom d'artista de Bibian Bollard) qu'ei ua actora e directora de cinèma pornografic catalana neishuda a Tarragona lo 1 de seteme de 1967.

Abans de's consacrar au cinèma pornografic qu'estudiè la decoracion e l'arquitectura d'interior e qu'exercí aquera profession.

En octobre de 2003 que recebó lo prèmi de miélher actora X espanhòla a la Hestejada Internacionau de Cinèma Erotic de Barcelona. Un mes apuish, qu'anonciè que deishava de har l'actora entà har la directora. En octobre de 2004 que recebó lo prèmi *Ninfa* deu public de Miélher Directora de cinèma X a la medisha hestejada.
Gustau VI Adòlf

**Gustau VI Adòlf** (n. *Oskar Fredrik Wilhelm Olaf Gustaf Adolf* en 1882, m. 1973), foguèt rei de Suècia entre 1950 e 1973.
Gustau V de Suècia

**Gustau V de Suècia** (1858-1950) foguèt rei de Suècia entre 1907 e 1950. Las polemicas foguèron presentas al cors del sieu reinatge e sustot centradas en la siá pressumpte omosexualitat e l'especiala relacion que manteniá amb los nacionalsocialistas.

Nascut al Palais Reial de Drottningholm, près d'Estocòlme, lo jorn 16 de junh de l'an 1858, filh del futur rei Òscar II de Suècia e de la princessa Sofia de Nassau. En naissent li foguèt autrejat lo títol de pòrti de Värland. Gustau èra felen de la part de paire del rei Òscar Ièr de Suècia e de la princessa Josefina de Leuchtenberg, e per linha mentre mairala del grand pòrti Guillem I de Nassau e de la princessa Paulina de Württemberg.

Lo 20 de setembre de l'an 1881 se maridèt a Estocòlme amb la princessa Victòria de Baden (Sophie Marie Viktoria von Baden). La princessa Victòria èra filha del grand pòrti Frederic I de Baden e de la princessa Luïsa de Prússia e doncas èra felena del kàiser de l'unificacion alemanda Guillem Ièr de Prússia. Lo coble aguèt tres filhs:

* SAR Lo rei Gustau VI Adòlf, nascut a Estocòlme en 1883 e mòrt en 1973. Se maridèt en primièras nòças amb la princessa Margarida del Reialme Unit que n'aveusèt l'an 1920. Tres ans après amb lady Louise Mountbatten.

* SAR Lo prince Guillem de Suècia, nascut a Estocòlme en 1884 e mòrt dins la capitala escandinava en 1965. Se maridèt l'an 1914 amb la granda duquessa Maria de Suècia, que se ne divorcièt quatre ans après.

* SAR Lo prince Eric de Suècia, nascut en 1889 a Estocòlme e mòrt celibatari en 1918.
Willis E. Lamb

**Willis Eugene Lamb, Jr.** (1913-2008) èra un fisician nòrd-american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1955.
Mar Ioniana

La **mar Ioniana**, es un airal de la mar Mediterranèa situat entre la peninsula Italica meridionala (Calàbria, Basilicata e Polha) e Sicília, a l'oèst, e Albania e Grècia a l'èst, al sud del canal d'Otrant, que la jonh amb la mar Adriatica.

A part de Sicília a l'oèst, a l'èst i a un grand nombre d'illas, totas près de las còstas grègas, coma Corfu, Zante, Cefalònia, Itaca e Leucada, que ensems son conegudas coma las illas Ionianas, e d'autras coma Strofades, Sfactiria, Squiza, Sapientza e Citera.

Es un dels principals airals sismics del mond.

Los pòrts principals son los de Siracusa e Catània, en Sicília.

Recep los noms de Ιόνιο Πέλαγος, *Iónio Pélagos*, en grèc; *Mare Ionio* en italian, *Mari Ioniu* en sicilian e *Deti Jon* en albanés
Pascau Abadia

**Pascau d'Abadia ** (*Pascal Abadie* per eth estat civiu, vadut a Moledós, Hauts Pirenèus, en 1856, mort a Vic de Bigòrra id, en 1932) ei un autor chòi, bigordan, gascon, occitan, membre dera Escòla Gaston Febus.
Estot tanben regent.
## La Vita
## L'Òbra
### Citacions
## Òbras occitanas

* *Pansard e Lamagrèra, pastorala de Carnaval*, 3 actes , Pau, Marrimpoei, 1919
* *Çò qui cantavan en Aussau* , cançons, Bèth Arram, 1926
* *Cabdeton*, pastorala de 3 actes, en collaboracion dab Simin Palai, Pau, Marrimpoei, 1922
* *Condes gaujós de noste*, Tarba, Bailac, 1926
* *Las culòtas de Bertranet* , farsejada d'1 acte, Tarba, Lasbòrdas, 1928
* *Mos de Pelòsas* , comedia de 3 actes, Vic de Bigòrra, 1930
* *La Moròta* , drama de 3 actes, Pau, Marrimpoei, 1934

## Referéncias
* Miquèu de Camelat, "*Pascau d'Abadia, l'òmi, lo condaire, l'autor dramatic*", *[[Reclams]]*, 41ena annada, num. 9
*
* "*Literatura gascona*", *Reclams*, num. 9-10 de setembre-octobre de 1982... (pp 65, 121, 135, 149, 150)

## Ligams extèrnes
**   
*   Site oficiau deu CIRDÒC
Mercedes Sosa

**Mercedes Sosa** (San Miguel de Tucumán, lo 9 de julhet de 1935 –Buenos Aires, lo 4 d'octobre de 2009) que ho ua cantaira argentina de folclòre engatjada contra las dictaturas de las annadas 70. A la fin de la soa carrièra que conegó ua renomada comerciau de portada internacionau e qu'enregistrè dab cantaires de varietat francés com Francis Cabrel. Enter las soas interpretacions mei conegudas que podem mentàver : *Alfonsina y el mar*, *Gracias a la vida*, *Solo le pido a Dios*. Descendenta d'indians diaguitas e d'emigrats europèus, que's presentava sovent sus l'empont dab un poncho e un bombo.

Revelada per la Hestejada de Quosquín de 1965, qu'avó d'exilià's en 1978 après ua intervencion violenta de la polícia a l'escadença d'un concèrt son per'mor de las soas simpatias peronista e d'esquèrra. Que viscó atau a París e Madrid abans de tornar dab lo retorn de la democracia.
Ernèst Aberlenc

**Ernèst Aberlenc** (nascut a Sant Julian de Valgalgas, Gard, en 1847, mòrt a Valiguièras id, en 1930) es un escrivan *[[raiòl]]*, cevenòl, occitan, collaborator de l' *[[Armanac cevenòu]]*, de l*'[[Armanac de Lengadòc]]* e de l' *[[Armanac provençau]]*.
Foguèt tanben capelan.
## La Vida
## L'Òbra
### citacions
## Òbra occitana

* *L'aubòi de Calenda* , cantic cevenòl, Alès, estampariá de Nòstra Dòna, 1882
* *Los Gardons*, poèma raiòl, id. 1888
* *Poesia lengadociana*, Avinhon, Romanilha edicions, 1893
* *Cendras*, poesia, Alès, J.Martin, 1902
* *Las Cevenòlas*, poesias, Alès, J.Martin - Avinhon, id 1903

## Referéncias
* Frederic Mistral: *Las Cevenòlas d'Ernèst Aberlenc* in L'Alhòli, num. del 17 de julhet de I893
*
* Ivan Gaussen: *Poètas e prosators de Gard en lenga d'Òc* , París, edicions Les Belles Lettres, 1962, p 38 (en francés)

## Vejatz tanben
## Ligams extèrnes
**  
*   Sit oficial CIRDÒC
Neuma

**Neumas** (deu grèc *neuma* - νεῦμα) qu'ei lo nom dat a un ensemble de sistèmas ancians de notacion de la musica qui hon successivament emplegats abans l'invencion e l'estandardizacion deu pentagrama o portada.

Aquestes sistèmas que pòden estar simplas linhas ascendentas e descadentas e qui segueishen atau imprecisament la linha melodicas (shens indicar cap nòta precisa) e, arron, que pòden semblar ua mena de portada dab 4 linhas e marcar quauques duradas de temps.
Escala diatonica

En musica, ua **escala diatonica** qu'ei ua succession de 7 nòtas distintas tanhentas desseparadas per 5 tons e 2 miei tons. Segon la plaça on e's tròban aquestes miei tons, on produseish diferentas combinasons aperadas mòdes.

Ua escala dab pas sonque miei tons qu'ei ua escala cromatica.
Francés Boya

**Francés Xavier Boya Alòs**, mès coneishut coma **Paco Boya** (Les, Val d'Aran, 23 de genèr de 1960), ei un politician, escrivan e musician aranés. Estó lo Sindic d'Aran de 2019 a 2020. Tanben siguèc sindic de 2007 a 2011 e senator d’Espanha de 2011 a 2015.

## Biografia
Seguic estudis de formacion professionau. Ei tecnician de grad miejan en electricitat, siguèc cap de departament ena Administracion dera Generalitat de Catalonha pendent ueit ans.

Ei autor deth libre *Aran*, deth guida literari *Era Val d'Aran* (1995), deth recuelh de narracions cortes *L'alè del bosc* (1997) e dera novèla *Presoèrs dera mar gelada* (1999), pera quau arrecebèc eth Prèmi *Les Talúries* en 1998.

Collaborèc ath diari *Segre* e ara revista *Descobrir Catalunya*. 

Siguèc director deth programa *Era lucana*, de Televisió Espanyola a Catalunya (1989-1990).

Ei membre dera associacion culturau Es Corbilhuèrs de Les, dera associacion Lengua Viua, dera Fondacion Musèu Etnologic dera Val d'Aran, dera Associacion Recreatiua de Les, e soci deth Club Aranés d'Espòrts d'Iuèrn e ei fondador e menaire deth grop de musica Bramatopin.

Recebèc era medalha Vila de Luishon (1998) e era medalha Stéphen Liégeard (1999), pera òbra *Presoèrs dera mar gelada*.

## Politica
Membre fondador d'Unitat d'Aran (1978), dera quau ei Secretari Generau. Afiliat ath Partit des Socialistes de Catalonha (PSC-PSOE) dempuish 1995. Siguèc regidor de Cultura der Ajuntament de Les (1989-1991), deth quau siguèc dempús alcalde adjunt (1991-2007). Siguèc elejut diputat ath Parlament de Catalonha en 1999 e 2003.

Après es eleccions deth mai de 2007, aconseguís era carga de Sindic d'Aran damb eth supòrt deth son partit UA-PSC e deth Partit Renovador d'Arties e Garòs (PRAG). As eleccions de 2011 deisha la carga de sindic a Carles Barrera.

Eth 21 de noveme de 2011 ei elejut ath Senat espanhòu.

En julhet de 2015 ei elejut ara Deputacion provinciau de Lhèida.

## Referéncies
Illas Aleutianas

Las **illas Aleutianas** (*Aleutian Islands* en anglés) son un archipèla d'illas volcanicas situadas al sud-oèst d'Alaska (Estats Units). 
Forman un arc dins la mar de Bering. An una superfícia totala de  e 8162 abitants segon lo recensament de 2002, que mens de la mitat ne son inuits o aleutians.

## Geografia
Forman una cadena d'illas volcanicas al nòrd del Pacific que s'estendon al cors de 1900 km dempuèi la peninsula d'Alaska fins a la de Kamchatka a travèrs de las illas Komandorski. A l'excepcion d'aquelas darrièras illas, qu'apertenon a Russia, la rèsta de l'archipèla es part de l'Estat d'Alaska. Las illas son localizadas al nòrd de la Cencha del Pacific, entre los 52 e los 55 gras de latitud nòrd e los 172 e los 163 gras de longitud oèst.

## Istòria
Las illas foguèron administradas per Russia dempuèi sa descobèrta al sègle XVIII fins a la venda amb la rèsta d’Alaska als Estats Units en 1867. Pendent la Segonda Guèrra Mondiala totas las illas foguèron ocupadas per Japon.

## Economia
Las ressorsas alieuticas d'aquela zòna del Pacific Nòrd son excepcionalas. En 2007,  tonas de produchs de la mar an transitat pels cais de Dutch Harbor, primièr pòrt de pesca dels Estats Units. Dutch Harbor es pas vertadierament una vila, mas gaireben una zòna industriala. La vila vertadièra se tròba a cinc minutas amb veitura, sus l'illa bessona de Unalaska, ligada dempuèi pauc per un pont.
De mai en mai d'estrangièrs i venon trabalhar dins las fabricas de condicionament de peis.

## Illas de l'èst a l'oèst
* illas del comandador
* illas Andreanof
* illas de las quatre montanhas
* illas Fox
Antilhas

Las **Antilhas** (autrecòps nomenadas las **Índias Occidentalas**) son las islas banhadas per la mar Cariba, mai las Bahamas. Se fa la distincion entre las Grandas Antilhas, que comprenon Cuba, Jamaica, la Hispaniola (Aïtí e la Republica Dominicana) e Puerto Rico, e las Pichonas Antilhas (la rèsta d'islas). A causa de la lenga que s'i parla, Cuba, la Republica Dominicana e Puerto Rico son tanben considerada coma una part d'Ispanoamerica, mentre que geograficament parlant las Antilhas fan part de l'America Centrala.

Lo gentilici es **antilhés -esa** o **antilhan -ana**.

## Lo nom

Aital coma los toponims "Brasil" o "Eqüator", lo nom "Antilhas" data d'un periòde anterior a la descobèrta d'America: "Antilha" èra una d'aquelas tèrras misteriosas que figuravan dins las ancianas cartas portolanas, de còps en forma d'archipèla, de còps coma una sola pèça de tèrra de mai o mens estenduda, que la posicion fluctuava de longa al mitan de l'ocean entre las Canàrias e las Índias Orientalas. Mas foguèron fin finala identificadas las tèrras descobèrtas per Cristòl Colomb.

## Grandas Antilhas

*Bahamas
*Cuba
*Hispaniola:
**Aïtí
**Republica Dominicana
*Illas Caiman (GB)
*Illas Turcas e Caïcas (GB)
*Jamaica
*Puerto Rico (EUA)
*Illas Verges Britanicas e Illas Verges Americanas. De còps compresas dins las Grandas Antilhas, de còps dins las Pichonas Antilhas.

## Pichonas Antilhas

*Anguilha (GB)
*Antigua e Barbuda
*Aruba (Païses Basses)
*Barbados
*Bonaire (Païses Basses Caribencs)
*Curaçao (Païses Basses)
*Dominica
*Grenada
*Guadalope (Fr.)
*Illas Verges Britanicas
*Illas Verges Americanas
*Martinica (Fr.)
*Montserrat (GB)
*Redonda (part d'Antigua e Barbuda)
*Saba (Païses Basses Caribencs)
*Sant Bartomieu (illa) (Fr.)
*Sant Cristòl e Nevis
*Santa Lúcia
*Sant Martin (Fr.) / Sint Maarten (Païses Basses)
*Sant Vincenç e las Grenadinas
*Sant Eustaqui (Païses Basses Caribencs)
*Trinitat e Tobago
Lusitània

**Lusitània** èra una region puèi una província romana poblada pels lusitans. La region se limitava al país dels lusitans, mas la província s'espandissá al delà.

Lo país dels lusitans o la primièra Lusitània ocupava lo territòri entre lo Tage e lo Douro.

La província ocupava al contri la partida occidentala de la peninsula a l'oèst del riu Anas (Guadiana) e cap al nòrd, ocupant dos tèrces de la còsta occidentala, arribant al nòrd fins al Durius (Douro). Cap a l'èst compreniá la província de Salamanca e la region d'Extremadura, ont vivián los vètons. I Aviá a l'èst los carpetans, vètons o vèttons, vacceus e callaici (galhècs); e al sud los turdetans. 

## Capitala e de divisions administrativas

La capitala èra Emèrita o Emèrita Augusta (Mèrida). Judicialment Se dividissiá en 3 convents juridics:
*Emèrita Augusta
*Pax Julia
*Scalabis

Èra formada de 46 vilas, que 5 èran de colonias, 1 municipium civium Romanorum (vila amb plen drech de ciutadania romana), 3 amb drech de ciutadania latina, e 36 estipendiaries (tributaries). Vespasian donèt dins totas las vilas lo drech latin.

## Istòria

Lusitània serà creada província lo 27 AbC separada d' *Hispania Ulterior*. La resta de la província serà nomenada Betica. Lusitània foguèt província imperial, e governada per de propretors. Las finanças èran administradas per un procurador imperial (procuratores caesaris).

Lo pòble lusitan ofriguèt feròç resisténcia als romans, merces a caps como Viriat.

A comptar del sègle V e fins al sègle VIII foguèt una província visigoda.

## Pòbles

dins lo país i aviá cinc grands pòbles e fòrça pichonas tribús.

Los cinc pòbles principals foguèron:
*Los lusitans (lusitani), sus la còsta oèst entre Douro e Tage
*Los vetons (vettones), a l'èst entre Douro e Anas
*Lo turduls vièlhs (turduli vetere), al sud-èst
*Los turdetans (turdetani) al sud entre lo Anas e la còsta oèst
*Los cèltas (celtici), distribuits dins la província mas principalament al sud e sud-èst de Tage fins Anas

Lo districte pus meridional se nomenava Cuneus (uèi Algarve) e una de las principalas tribús de la zòna èra los conis (conii).

## Montanhas e rius de Lusitania

*Montes Herminius (sèrra de l'Estèla) que crosava lo país fins a la region de la modèrna Lisboa.
*Riu Tagus (Tage) e los seus afluents lo Callipis (Καλλίπους, *RiusSadao o Salo), lo Munda (Mondego) e lo Vacua (Vouga)
*Riu Durios (Douro)
*Avus o Avo Celandus (Riu Aven)