Coriolanus

vinheta|300x300px|''Coriolanus'', Act V, Scèna III. Gravat per James Caldwell segon una pintura de Gavin Hamilton.
***Coriolanus ***(Coriolan) es una tragèdia de William Shakespeare, seriá estat escricha entre 1605 e 1608. La pèça se basa sus la vida del líder roman legendari Caius Marcius Coriolanus. La tragèdia es de las darrièras escrichas per Shakespeare, amb *Antony and Cleopatra*.

Coriolanus es lo nom donat a un general roman après que donèt mai d'un succès militari a Roma contra diferentas revòltas desfisant lo govèrn. Seguent aqueste succés, Coriolanus dintra en politica e cerca lo lideratge. Son temperament conven gaire per venir un líder popular es lèu destituit, alara s'alinha per acordar sa idèas segon sa çò que vòl. Las alianças que fabrega sus son camin causan sa pèrda finala.

## Personatges
*Romans*
* Caius Marcius – mai tard escaissat Coriolanus
* Menenius Agrippa – Senator de Roma
* Cominius – Cònsol e cap de l'armada
* Titus Lartius – General roman
* Volumnia – Maire de coriolanus (istoricament, Veturia)
* Virgilia – Esposa de Coriolanus
* Lo Jove Martius – Filh de Coriolanus
* Valeria – casta demoisèla de Roma e amiga de la familha de Coriolanus
* Sicinius Velutus – tribun
* Junius Brutus – tribun
* Ciutadans romans
* Soldats romans
* Eraud roman
* Senators romans

*Vòlcs*
* Tullus Aufidius – general de l'armada volca
* Lòctenant d'Aufidius
* Servicials d'Aufidius
* Conspirators amb Aufidius
* Adrian – Espia volca
* Nicanor – Roman traïdor
* Nòbles vòlcs
* Citadansvòlcs 
* Soldats vòlcs

*autres*
* Gentilòmes
* Ussièr
* Senators e nòbles vòlcs
* Capitanis romans
* Oficièrs
* Messatgièrs
* Lictors
* Edils

## Sinòpsi
vinheta|"Virgilia plorant l'abséncia de Coriolanus" per Thomas Woolner
La pèça se dobrís a Roma pauc après l'expulsion of del rei Tarquin. Se debanan de revòltas, après que l'accès als granièrs foguèt refusats als ciutadans ordinaris. Los insurgents son subretot encolerats contra Caius Marcius, un general Roman remarcat a qui reprochan la pèrda del gran. Los insurgents encontran una patriciana nomenada Menenius Agrippa, e lo quite Caius Marcius. Menenius ensag de calmar los insurgents, alara que Marcius es dobertament mespresiu, e dich que los plebèus son pas dignes del gran que lor defautan lo sercivi militari. Dos dels tribuns de Roma, Brutus e Sicinius, denoncian Marcius a l'amagat. Se'n va de Roma après las novèlas qu'arriban l'armada Volca pel prat.

Lo cap de l'armada Volca, Tullus Aufidius, a combatut Marcius en mantunas occasions e lo considèra coma enemic jurat. L'armada Romana es comandada per Cominius, amb Marcius coma adjunt. Alara que Cominius mena sos soldats a l'encontra de l'armada d'Aufidius, Marcius mena un recampament contra la ciutat Volca de Corioli. Lo sètge de Corioli es d'en primièr infructuós, mas Marcius capita a forçar la dobertura de las pòrtas de la ciutat, e los Romans la conquerisson. Quitament s'es agotat per la batalha, Marcius marcha aviat per rejònher Cominius e combatre d'autras fòrças Volcas. Marcius e Aufidius fan un combat singular, que s'acaba sonque quand los soldats personals d'Aufidius son entraïnats luènh de la batalha.
esquèrra|vinheta|1800 pintura de Richard Westall de Volumnia suplicant Coriolanus de pas destruire Roma.
En reconeissença de son grand coratge, Cominius dona a Caius Marcius l'agnomen, (escais oficial), de *Coriolanus*. A lor retorn a Roma, la maire de Coriolanus, Volumnia encoratja son filh a venir cònsol. Coriolanus esita, mas se somet als desirs de sa maire. Ganha sens esfòrç lo sosten del Senat roman, e sembla a primièra vista tanben ganahar los plebèus. Mas, Brutus e Sicinius planifican la desfacha de Coriolanus e empusan una autra revòlta en oposicion a çò que venga cònsol. En fàcia d'aquesta oposicion, Coriolanus s'enrabia e s'escampa sul concèpte de lei populara. Compara lo fach de permetre als plebèus des el de bandís Roma de sa preséncia.

Après aver èsser exiliat de Roma, Coriolanus cerca Aufidius dins la capitala Volca, Antium, e ofrís qu'Aufidius lo tua ofensat que lo país lo fòrabandiguèt. Esmogut per son malastre e onorat de se batre a costat del grand general, Aufidius e sos superiors abraçan Coriolanus, e li permeton de menar un novèl assalt contra Roma.

Roma, en panica, ensag desesperadament de persuadar Coriolanus d'arrestar sa crosada crusada venjadoira, mas Cominius e Menenius campitan pas. Fin finala, Volumnia es mandada per encontrar son filh, acompanhada de l'espoda de Coriolanus, Virgilia, de lor enfant, e de la casta damoisèla Valeria. Volumnia capita a dissuadir son filh de destruïre Roma, e Coriolanus puslèu conclutz un tractat de patz entre Vòlcs e Romans. Quand Coriolanus torna a la capitala Volca, de conspirators, organizats per Aufidius, lo tuan per sa traïson.

## Fonts
[vinheta|La primièra pagina de ''The Life of Caius Martius Coriolanus'' de Thomas North,1579 traduccion de "Las vidas dels nòbles grècs e romans" de [Plutarc.]]
*Coriolanus* es grandament basat sus "Life of Coriolanus" de Thomas North, traduccion de *Las vidas dels nòbles grècs e romans* de Plutarc (1579). La formulacion del discors de Menenius al subjècte del còrs politic ven de *Remaines of a Greater Worke Concerning Britaine *de* * William Camden, (1605), ont lo Papa Adrian IV compara un govèrn plan menat a un còrs que "totas las partidas complisson los foncions, sol l'estomac demora inactiu e consomís tot;" la fabla fa allusion al *[[Tit Livi|Livy]]* de Philemon Hollandand tanben tornant al *Policraticus* de John of Salisbury (font Camden) e *A Marvailous Combat of Contrarieties* de William Averell's (1588).

D'autras fonts foguèron suggeridas, mas son pas gaire seguras. Shakespeare se seriá inspirat de *Ad Urba condita *de Tit Livi, traduch per Philemon Holland, e benlèu digèst de Tit Livi per Lucius Annaeus Florus; ambedos tèxtes utilizats comunament de las escòlas Elisabetanas. Lo discors de Machiavèl sus Tit Livi èra disponible dins de traduccion manuscrichas, e poiriá aver estat utilizat per Shakespeare. Taben a podut utilizar la "Font originala de Plutarc, las Antiquitats Romanas *de Dionís d'Alicarnas*, e tanben la sieuna gramatica escolar de Costuma e lei romana".

## Datacion del tèxte
esquèrra|vinheta|La primèra pagina de ''The Tragedy of Coriolanus'' del First Folio de las pèças de Shakespeare, publicat en 1623
Gaireben totes los savents datan *Coriolanus* del periòde 1605–10, amb 1608–09 mai considerat, pasmens se las pròvas disponiblas permeton pas granda certitud.

La pèça foguèt publicada pel primièr còp dins lo First Folio de 1623.

## Analisi e critica
A. C. Bradley descriu aquesta pèça coma "bastit a grand escala," coma *King Lear* e *Macbeth,* mas se difencia d'aqueles dos cap d'òbra d'un biais important. Lo guerrièr Coriolanus es benlèu lo mai opac dels eròis e de las eroïnas de las tragèdias de Shakespeare, rarament pausa de monològs o de revelacions suls motius tenent a son isolacion crane de la societat Romana. Dins aqueste sens, sembla mens als eròis e eroïnas Shakespearencs eterencs e soscaires  coma Macbeth, Hamlet, Lear e Cleopatra, e semblan mai als personatges anciants de la literatura classica coma Aquilles, Ulisses, e Enèu—o, tornant cap a la creacion literària de l'epòca de Shakespeare, lo conquistaire de Marlowe, Tamburlaine, que l'ufan militar encontra de parallels dins Coriolanus. Los lectors e espectators lo vegèron coma un personatge sens simpatia, tanben son ufan caustic es estranh, gaireben a vegadas delicatament equilibrat per son esitacion a lausar sos compatriotas e sa reticéncia d'utilizar e a calomniar per de ganhs politicas. Sa repugnança a èsser lausat poiriá èsser vist coma una expression de son ufan; se considèra del sieu imatge, considerant qu'acceptar lo laus poiriá implicar qu'aquesta valor siá afectada per l'opinion dels autres sus el. Aquesta pèça es mens jogada que las autras tragèdias, e es pas universalament considerada coma cap d'òbra. Dins son libre *Shakespeare's Language*, Frank Kermode descriu *Coriolanus* coma "probablament la mai feròçament e engenhosament planificada e formulada de totas la tragèdias".

T. S. Eliot famosament proclamèt *Coriolanus* coma superior a *Hamlet* dins *The Sacred Wood*, ont nomena l'anciana pèça, amb *Antony and Cleopatra*, la capitada tragica màger del Bard. Eliot escriu un poèma en doas partidas sus Coriolanus, "Coriolan" (una alternativa de Coriolanus); tanben fa allusion a *Coriolanus* dins un passatge de son *The Waste Land* escrivent, "Reviscolar per a moment un Coriolanus tencat."

*Coriolanus* a la distinccion d'èsser una de las raras pèças de Shakespeare bandida dins de democracias al temps moèrnes. Foguèt brèvament enebida en França a la fin dels ans 1930 per causa qu'utiliza d'elements fascistas, e Slavoj Žižek notèt son interdiccion dins l'Allemanha de postguèrra a cause d'intens militarisme.

Los personatges de* Coriolanus* son mens familiars que los personatges de*Troilus and Cressida* o *Antony and Cleopatra*, pasmens se partejan d'interesses tematics amb aquestas pèças.

## Referéncias

* 

## Ligams extèrnes
* Tèxte de la pèça de Shakespeare:
** – Full text of Shakespeare's play
** ''The Tragedie of Coriolanus'' – HTML version of this title.
**  – text from Project Gutenberg.
* ''Coriolanus'' at the British Library
* LibriVox
** ''Coriolanus'' – Scene-indexed and searchable version of the play.
* *Vida de Coriolanus* de Plutarc:
** Plutarch's ''Life of Coriolanus'' – 17th century English translation by John Dryden
** Plutarch's ''Life of Coriolanus'' – 19th century English translation by Aubrey Stewart and George Long
* IMDb