Arrostanh

**L'Arrostanh** (en francés *Rustan*, *Rustang*, *Arroustang* o *Rustaing*) qu'ei ua region naturau e ua region istorica de Gasconha, situada dens lo departament deus Hauts Pirenèus e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. 

## Geografia
### Situacion
L'Arrostanh qu'ei exclusivament dens los Hauts Pirenèus; compausat en principi de 73 comunas, que compren lo cors mejan d'Arròs e de son afluent *Bouès* (nom francés). L'Arrêt-Darré (nom francés), afluent d'Arròs, ei pas en Arrostanh. Qu'ei limitat mei que mei per l'Arribèra Baisha au nòrd, las Baronias Gasconas au sud e Manhoac a l'èst.
### Topografia
L'Arrostanh qu'ei en partida suu plan de Lanamesa (400 m d'altitud).
### Clima
Lo clima qu'ei temperat oceanic, pr'amor de la proximitat (150 km) de l'Ocean Atlantic, pr'aquò alterat per l'altitud. La proximitat deus Pirenèus que provòca l'ascendéncia de la massas d'aire e donc precipitacions importantas. De temps en quan, l'efècte de foenh que horneish un vent caud e sec.

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [arrous’tagn] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : *in presentia domini Arsii abbatis Sancti Severi Russitanensis*, en latin, en 1022 (Carta de Sent Pèr), *monasterium sancti Severi confessoris, in valle Rostanensi*, en latin, en 1087 (Cartulari de Sent Victor de Marselha), *Las vielas francas d-Arrostan*, *Las bielas francas de Arrosta*, au sègle XII (Cartularis de Bigòrra), *abbate de Sancto Severo de Rosta, …,*, en latin, enter 1153 e 1190 (Cartulari de Berdoas), *apud Montem Acutum d-Arrosdan*, en latin, en 1234  (Cartulari de Berdoas), *versus partes d’Arrostaa*, en 1285 (Mòstra comtat de Bigòrra), *de Rostagno*, en latin, en 1342, *Archidiaconatus de Rostagno*, en latin, en 1379 (Procuracion de Tarba).

Lejosne, autor deu sol diccionari topografic departamentau qui estó pas publicat en son temps (sègle XIX), qu'explicava *Arrostanh* dab lo nom deus *Rusticani*, tribú d'Aquitània qui poblava la vath d'Arròs (Plini, libe IV, cap. XXXIII). En realitat, lo nom deus supausats *Rusticani* qu'ei totaument absent de Plini.

Segon Miquèu Grosclaude, l'Arrostanh qu'estó probablament un *pagus* a l'epòca romana. La fòrma mei anciana que cita ua *Russitania*, dab aqueth sufixe *-(i)tania* o *-(e)tania* qui ei segon Gerhard Rohlfs ua terminason hòrt frequenta deus noms de país de l'Hispania anciana (Gerhard Rohlfs, Le gascon, 2nda ed., 1970, p. 21). Rohlfs que cita los *Bastetani*, *Carpetani*, *Ceretani*, *Cessetani*, *Edetani*, *Jacetani*, *Lobetani*, *Lusitani*, *Oretani*, *Turdetani*, *Ilergetani*. Que i a autes exemples coneishuts : *Mauritania*, *Aquitania*, *Levitania* (Lavedan) e, construccion mei recenta, *Occitania*. En tirant lo sufixe a *Russitania*, que demòra lo radicau *Rus* [problèma de vocalisme, benlhèu explicable per l'adaptacion a lengas non indoeuropèas qui coneishèvan pas ni las longas ni las brèvas, puish a la regasconizacion de l'onomastica locau]. Aqueth radicau qu'ei lo de l'aiga qui travèrsa la region : l’Arròs (radicau *Ros* e redoblament gascon de *r* dab *a* protetic :*Ar* + *ros*). Grosclaude que formula ua conclusion tripla :
* lo nom d'Arrostanh que deriva deu nom de l'aiga *Arròs*, çò qui ei confirmat per lo *vallis Russitaniæ* deu cartulari de Sent Pèr;
* pr'amor de l'ancianetat probabla deus idronimes, lo nom de l'aiga qu'ei mei ancian e lo nom de la region (*Russitania* > *Arrostanh*) que  deriva deu nom de l'aiga; l'etimologia qu'ei lo nom d'Arròs, dab lo sufixe *-itania*;
* Benlhèu *Rus-* qu'ei un radicau idronimic indoeuropèu o quitament preindoeuropèu **rod* / **ros*, lo qui ei present dens lo nom de Ròse e d’autas aigas.

Sus aqueth darrèr punt, qu'ei impossible de seguir Grosclaude. Lo nom de *Ròse*, **ro-danos* en celtic, qu'ei perfèctament documentat; *ro-* e *d(anos)* que son sortits de dus mots diferents : *ro-*, prefixe celtic aumentatiu e *danu* / *danos*, « flume », qu'ei tanben present dins los noms de Danubi, celtic **Dānouios*, Dnièpre, scitic **Dānu-apara*, Dnièstre, scitic **Dānu-nazdya*, Dòn, de l'ossète.

## Istòria
L’Arrostanh qu'apertenèva au còp au comtat de Bigòrra (en majoritat) e a la Bigòrra en tant que diocèsi de Tarba d'Ancian Regime (en totalitat), eretèra deus *Bigerri* (o *Bigerriones*) e deus *Onobrisates* (capitala : Ciutat). 

Deu temps de l'Ancian Regime, la diocèsi de Tarba que comprenèva un archidiaconat d'Arrostanh, devesit en cinc archipreirats e setanta una parròpias. 
* **L'archipreirat de Tornai** que comprenèva dètz parròpias e sèt annèxas :
** en Bigòrra : Vernadèth Dessús e la soa annèxa, Aurius; Bòrdas; Clarac e la soa annèxa, Peirauba; Godor e la soa annèxa, Peiriguèra; Montledós e la soa annèxa, Gonés; Audon; Sindòu e la soa annèxa, Lhes;
** en *pays des Affittes* (en francés) : Lanespeda e la soa annèxa, Ricau; Tornai;
** en Nebosan, Gorga e la soa annèxa, Perèr.
* **L'archipreirat de Ciutat** que comprenèva dètz parròpias e quate annèxas :
** en Bigòrra : Uelhons e la soa annèxa, Auliac Dessús; Luc; Aurinhac e la soa annèxa, Hita;
** En Nebosan : Artigamin; Capvèrn; Castilhon e la soa annèxa, Bètas; Shèla Dessús e la soa annèxa, *Espon* (adara, amassa, Shèla e Espon); Ciutat; Mauvesin; Pomarós;
** Benlhèu, Luquet.
* **L'archipreirat de Lube** que comprenèva dètz parròpias e shèis annèxas :
** en Bigòrra : Bolh Davant; Bugar; Lube (adara, partida de Lube e Bèthmont) e la soa annèxa, Vilambic; Maderòlas e la soa annèxa, Antin;  Mun e la soa annèxa, Bèthmont (adara, partida Lube e Bèthmont); Los Mès; Sent Luc e la soa annèxa, Lubret (adara, amassa, Lubret e Sent Luc); La Marca (adara, La Marca d'Arrostanh) e la soa annèxa, Cèra (adara, Cèra d'Arrostanh);
** en *pays des Affittes* (en francés) : Estampuras e la soa annèxa, Freisheda; Montmolós.
* **L'archipreirat de Shèla Devath** que comprenèva nau parròpias e sèt annèxas :
** en Bigòrra : Avereda; Cabanac; Castèthvielh; Marqueria e la soa annèxa, Coçan; Marcelhan e las soas annèxas, *Bolh Darrèr* e *Perulh* (adara, amassa, Bolh Darrèr e Perulh) atau com Jaca ; Peirun e la soa annèxa, Mançan;  *Trolei* e la soa annèxa, *La Barta* (aujourd'hui, ensemble, Trolei e la Barta);
** En *pays des Affittes* (en francés) : Shèla Devath e la soa annèxa, Lo Puei; Sent Sever (adara, Sent Sever d'Arrostanh) e la soa annèxa, Hlamiac.
* **L'archipreirat de Campistrons** que comprenèva nau parròpias e tres annèxas :
** en Bigòrra : Castèthbajac e la soa annèxa, Burc; Montastruc;
** En Comenge : Campistrons;
** En Nebosan : Begòla e la soa annèxa, Sarrabairosa o Sarrabeirosa; Lanamesa; Luctilhós e la soa annèxa, Era Granja;
** En Arribèra Verdun : Bonrepaus; Clarenç; Galés.

## Nòtas