open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Còmi

Lo **còmi** (autonim: **коми кыв komi kyv** o **коми komi**) es una lenga parlada  dins lo nòrd-est europèu de Russia pel pòple còmi. Fa partida de las lengas finés-permianas del grop finés-ogrian (aqueste del finés). Existisson mantunas varietats dialectalas, las principalas son lo komi-zyrian parlat dins la Republica dels Còmis e lo Komi-Yazva, qu'es parlat per un pichon nombre de personas dins la region de Perm e dins lo sud de la republica dels Còmis. 

Lo còmi es la lenga oficiala de la Republica dels Komis que fa partida de la Federacion de Russia mas es solament parlat per mens de 20% de la populacion de la republica ont lo rus (l’autra lenga oficiala) servís de lenga veïculara.
vinheta|Territòri komi

## L'escritura
L'istòria de l'escritura de la lenga còmi est interessanta. Lo còmi es la lenga escrita mai anciana del grop finés-ogriana aprèp l'ongarés. Son escritura foguèt mesa al punt a l'entorn de l'an 1370 per Sant Esteve de Perm (Stepan Hrap), que publiquèt un abecedari e unas reviradas de tèxtes religioses dins l'encastre de las crosadas ortodòxas menadas pels princes rus que cobejavan la region. Aqueste alfabet compreniá 24 letras alara que i aviá 35 sons. Al sègle XVIen aqueste alfabet foguèt remplaçat per un alfabet cirilic amb modificacions per las africativas. Dins las annadas 20, la lenga foguèt escrita amb l'alfabet de Molodtsov, tanben derivat del cirilic. Dins las annadas 30 lo còmi es escrit amb letras latinas. E dempuèi las annadas 40, emplega l'alfabet rus mai las letras I,i,Ö,ö.
vinheta|Alfabet de Molodtsov

## La gramatica
Lo còmi es una lenga aglutinanta, lo nombre, lo cas, lo temps, la persona son renduts amb sufixes:

Estuctura nominala : Radical+plurial+possessiu+cas

Estructura verbala : Radical+temps+persona

Lo còmi ten mantun cas. En mai dels cas classics (nominatiu, accusatiu, génitiu, datiu, instrumental, ablatiu) se pòt trobar per exemple l'illatiu (moviment cap a l'interior) o l'aproximatiu.

## Ligams Externas
Freelang : Diccionari còmi/anglés de descargar

Revista "Regard sur l'est" : "Le sentiment national komi: vers une identité républicaine extralinguistique?  " un article en francés de Sébastien Cagnoli.
Beyoncé Knowles

thumb|250px|Beyoncé en 2013
**Beyoncé Giselle Knowles-Carter**, mai coneguda coma **Beyoncé** (Houston, 4 de setembre de 1981) es una cantaira afroamericana anglofòna de musica pop, R&B e soul, compositora, productritz, dançaira e actritz. Venguèt famosa tre las annadas 1990 amb lo grop Destiny's Child. Son succès se consolidèt mai encara tre 2003 quand comencèt una carrièra de solista. Es maridada dempuèi 2008 amb lo cantaire de rap Jay-Z.

**Beyoncé** a d'originas occitanas del costat de sa maire, son aujol *Jean-Vincent d’Abbadie de Saint-Castin* es partit del Bearn per America en 1670. 

## Discografia
* *Dangerously in Love* (2003)
* *B'Day* (2006)
* *I Am... Sasha Fierce* (2008)
* *4* (2011)
* *Beyoncé* (2013)
* *Lemonade* (2016)
* *Renaissance* (2022)
* *Cowboy Carter* (2024)

## Referéncias
Molly Quinn

thumb|250px|Molly Quinn en 2012
**Molly Caitlyn Quinn** (Texarkana, Tèxas, 8 d'octobre de 1993) es una actritz americana.
Hạ Long

**Hạ Long**, tanben coneguda coma **Hong Gai**, **Hon Gai** e mai **Hongay**, es una vila del nòrd de Viet Nam. Es el capluòc de la província de Quảng Ninh e se tròba situada en màger part en riba de la baia de Bai Tu Long, qu'es una part de la baia d'Halong. Es a aperaquí 160 km al nòrd-èst de la capitala del país, Hanòi. Sa populacion comptava 185.228 abitants en 2001.
Minneapòlis

thumb|right|250px|Centre de la vila de Minneapòlis vist dempuèi lo pont ''Stone Arch''
**Minneapòlis** es una vila de l'estat de Minnesòta, als Estats Units.

La populacion l'an 2000 èra de 382.618 abitants. Es la vila mai poblada de Minnesòta (supèra la capitala Saint Paul) e sedença de fòrça entrepresas e d'una de las principalas universitats dels Estats Units. En fach, la conurbacion Minneapòlis - Saint Paul, amb près de 3,5 milions d'abitants es lo setzen airal metropolitana mai poblada dels Estats Units.
Ariel Rebel

**Ariel Rebel** es una modèla de charme, actritz de pòrno e blogaira culinaira de nacionalitat canadenca. Nasquèt lo 23 de setembre de 1985 a Montreal, en Quebèc.
Ayano Murasaki

**Ayano Murasaki** (en japonés: 紫彩乃; Ibaraki, 29 de març de 1969) es una actritz pornografica japonesa.
Lenga dels signes de Nòva Zelanda

La **lenga dels signes de Nòva Zelanda** es una lenga dels signes emplegada da la Comunautat Sorda en Nòva Zelanda (9.000).

## Nòtas e referéncias
Annie Cruz

thumb|250px|Annie Cruz en 2011
**Annie Cruz** (Stockton, Califòrnia, 6 de novembre de 1984) es una actritz pornografica americana.
Ashton Moore

vinheta
**Brittany Rebholz**, mai coneguda coma **Ashton Moore** (Newport Beach, Califòrnia, 31 de març de 1976) es una actritz pornografica americana.
Diana Ross

thumb|Diana Ross (1981)
**Diane Ernestine Earle Ross**, mai coneguda coma **Diana Ross** (Detroit, Michigan, 26 de març de 1944) es una cantaira de pop, soul e R&B e actritz americana. Foguèt una de las artistas mai famosas a partir de las annadas 1960, primièr coma vocalista principala del grop The Supremes e mai tard coma solista. Sa cançon la mai coneguda en Occitània es lo tròç disco "funk" *Upside down* de 1980. 

## Discografia
* *Diana Ross* (1970)
* *Everything is Everything* (1970)
* *Diana!* (1971)
* *Surrender* (1971)
* *Lady Sings the Blues* (1972)
* *Blue* (enregistrat en 1972, publicat en 2006)
* *Touch me in the Morning* (1973)
* *Diana & Marvin* en duo amb Marvin Gaye (1973)
* *Last Time I Saw Him* (1973)
* *Diana Ross Live at Caesar's Palace* (1974)
* *Mahogany* (1975)
* *Diana Ross* (1976)
* *Diana Ross Greatest Hits* (1976)
* *An Evening with Diana Ross* (1977)
* *Baby It's Me* (1977)
* *Ross* (1978)
* *The Boss* (1979)
* *diana* (1980)
* *It's My Turn* (1980)
* *To Love Again* (1981)
* *All the Great Hits* (1981)
* *Why Do Fools Fall in Love* (1981)
* *Silk Electric* (1982)
* *Ross* (1983)
* *Swept Away* (1984)
* *Eaten Alive* (1985)
* *Red Hot Rhythm & Blues* (1987)
* *Workin' Overtime* (1989)
* *The Force Behind the Power* (1991)
* *When you dream* (1992)
* *Stolen Moments - The Lady Sings Jazz & Blues* (1993)
* *Forever Diana* (4 CD Box Set, 1993)
* *One Woman - The Ultimate Collection* (1993)
* *Extended Diana - The Remixes* (1994)
* *A Very Special Season* (1994)
* *Making spirits brights* (1994)
* *Take Me Higher* (1995)
* *Voice of Love* (1996)
* *Every Day is a New Day* (1999)
* *Love & Life* (2001)
* *I Love You* (2006)
Lingala

Lo **lingala** es una lenga banto parlada al nòrd-oèst de la Republica Democratica de Còngo (L'ancian Zaire), dins una granda part de la Republica de Còngo, e a dins un gra mendre, en Angòla e Republica Centrafricana. Ten mai de 10 milions de parlants.
Mark Zuckerberg

thumb|250px|Mark Zuckerberg en 2011
**Mark Elliot Zuckerberg** (14 de mai de 1984, White Plains, Nòva York) es un entrepreneire e informatician estatunidenc. Venguèt famós gràcias al succès de la ret sociala Facebook que creèt amb quatre autres collègas, estudiants coma el de l'Universitat de Harvard lo 4 de febrièr de 2004. Dempuèi 2010, figura dins la lista elaborada per la revista americana *[[Time]]* de las 100 personas mai rica e influentas del mond entièr. Actualament ten 24% de les accions de Facebook.
Jalu

L**'oasi de Jalu** es un oasi situat en Cirenaïca, en Libia. La vila de **Jalo** (escrit tanben Gialo o Jalu), d'aperaquí  abitants, es un pichona vila creada proximitat de l'oasi dins la municipalitat d'Al Wahat en Fezzan.
Audrey Hollander

thumb|250px|
**Audrey Hollander** (Alexandria, Virgínia, 4 de novembre de 1979) es una actritz pornografica americana.
Aurora Snow

vinheta

**Aurora Snow** (Santa Maria, Califòrnia, 26 de novembre de 1981) es una anciana actritz pornografica e realizadora americana.
Pompèi (Campània)

**Pompèi**  (en italian: *Pompei*, en napolitan: *Pumpeje*) es una ciutat e comuna italiana de la Ciutat Metropolitana de Nàpols, en Campània; es situat a la plana del Sarno, al pè del Vesuvi. Al recensament de 2007 teniá 25.745 abitants. Las roïnas de l'anciana ciutat de Pompèi, victima d'una erupcion del volcan en l'an 79, son situadas a l'oèst de l'actuala e son estadas declaradas Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO.

## Comunas vesinas
* Boscoreale, Castellammare di Stabia, Sant'Antonio Abate, Santa Maria la Carità, Scafati (SA), Torre Annunziata
Alessandro Matri

**Alessandro Matri** (Sant'Angelo Lodigiano, 19 d'agost de 1984) es un fotbolaire italian. Jòga actualament coma atacaire a l'AC Milan.
Anne Hathaway

thumb|Anne Hathaway (2013)
**Anne Jacqueline Hathaway** (Brooklyn, Nòva York, 12 de novembre de 1982) es una actritz americana.
Henrik Ibsen

thumb|250px|Henrik Ibsen a la fin del sègle XIX
**Henrik Johan Ibsen** (pron.: [ˈhɛnɾɪk ˈɪpsən]; Skien, 20 de març de 1828 – Kristiana, 23 de mai de 1906) foguèt un escrivan norvegian. A l'encòp dramaturg, poèta e director de teatre foguèt un dels autors mai importants de la literatura norvegiana del sègle XIX. Es sovent designat coma "lo paire del realisme" e es un dels fondadors del corrent teatral sonat modernisme.
Aleksandrs Kerčs

**Aleksandrs Kerčs** (Arkhangelsk, Russia, 16 de març de 1967) es un jogaire de hockey professional leton d'origina ucraïniana. Jòga actualament dins lo club DHK Latgale.
Walter Gross

thumb|Walter Gross en unifòrme nazi en 1933
**Walter Groß**, tanben escrich **Gross** (Kassel, 21 d'octobre de 1904 – Berlin, 25 d'abril de 1945) foguèt un mètge alemand nazi.
Rihanna

thumb|Rihanna (2018)
**Robyn Rihanna Fenty**, pus conoscuda jos l'escais de **Rihanna** (Saint Michael, 20 de febrièr de 1988) es una cantaira barbadiana de las pus apreciadas mondialament. Sa musica se noirís de raïses R&B, reggae, dancehall, e dance.
Joffrey Lupul

thumb|250px|Joffrey Lupul en 2011
**Joffrey Douglas Sheldon Lupul** (Edmonton, Canadà, 23 de setembre de 1983) es un oqueiaire canadian. Jòga actualament amb los Toronto Maple Leafs.
Warao

Lo **warao** es un isolat lingüistic nomat per los amerindians warao que demoren dins lo deltà dau flume Orinoco au Veneçuèla, e maitot dins lo nòrd-oèst de Guyana. 

Quela linga n'es atachada a pas-una autra, nimai la familha linguistica de las lingas arawakianas.
Pali

Lo pali (pāḷi) es una lenga indoariana derivada del sanscrit e que faguèt partida del grop prakrit. Es classificada demest las lengas indoarianas mejanas.
Es una lenga mòrta mas encara largament estudiada pr'amor qu'una bona partida del Canon Pali, o Tipiṭaka, es estat escrich dins aquesta lenga. Es tanben la lenga liturgica del bodisme theravada.

## Referéncias
Sòl-re-sòl

Lo **sòl-re-sòl** es una lenga construcha trobada per Joan Francés Sudre, un albigés, per poder parlar a tot lo monde, emai los sords o los òrbs, amb de mots compausats de colors o de nòtas de musica: *do*, *re*, *mi*, *fa*, *sòl*, *la*, *si* (*si* de còps escrich *ti* segond lo metòde de Sarah Ann Glover).

Aquela lenga se sona *Lenga musicala universala* (*Langue musicale universelle*) dins lo libre de Sudre publicat en 1866 e las publicacions precedentas.

En 1902, Boleslas Gajewski publica un libre que parla de *solrésol* (sòl-re-sòl) que ven lo nom utilizat per parlar de la lenga.

## Vocabulari
Lo vocabulari se basa sus las sèt nòtas.
## Gramatica
Los mots opausat inversan las sillabas: *fala* (bon) e *lafa* (missant), *midòrefa* (abans) e *faredòmi* (après).

L'accentuation pòt èsser remplaçada per de dièsis.
Exemple: 
* *resòlmila* → seguir
* **''re**sòlmila* ou *re#sòlmila* → continuacion
* *re**sòl**mila* ou *resòl#mila'' → lo que contunha
	
### Ligams
* Gramatica de Gajewski

### Referéncias
Ante Pavelić

thumb|Ante Pavelić
**Ante Pavelić** (Bradina, 14 de julh de 1889 – Madrid, 28 de decembre de 1959) foguèt un politician nacionalista croata. Fondèt lo movement fascista croata dels ostashis e dirigiguèt l'Estat independent de Croàcia del temps de la Segonda Guèrra Mondiala.
Yahoo!

right|thumb|Logo
**Yahoo! Inc. ** (Nasdaq:YHOO) es una entrepresa globala amb sedença als Estats Units d'America qu'a per mission: "èsser lo servici global d'Internet mai essenciala per consumidors e negòcis". Possedís un portal d'internet, un directòri web e una sèria de servicis, en i comprenent çò de popular corrièr electronic Yahoo!. Foguèt fondada en genièr de 1994 per dos estudiants de postgrau de l'Universitat de Stanford, Jerry Yang e David Filo. Yahoo! se constituiguèt coma entrepresa lo 2 de març de 1995 e comencèt a cotitzar a borsa lo 12 d'abril de 1996. L'entrepresa a la siá sedença corporativa a Sunnyvale, Califòrnia, Estats Units.

## Ligams extèrnes
*
AK-47

L**'AK-47** (en rus: Автомат Калашникова, *Avtomat Kalàshnikova*) modèl 1947, pus conegut jol nom de **kalàshnikov**, es un fusilh d'assaut concebut per l'engenhaire sovietic Mikhaïl Kalàshnikov. L'AK-47 es inspirat d'un fusiu d'assaut alemand concebut a la fin de la Seconda Guèrra mondiala : lo STG-44, desvolopat en 1942 e mes en servici en 1943 amb lo nom de STG-44 o Sturmgewehr 44. 

L'AK-47 es lo primièr modèl d'una ampla familha de fusilhs d'assauts, que lo modèl pus espandit es l'AKM. Las autoritats russas anóncian una nòva version del fusilh al començament de 2012, l'AK-12.
Son cost fòrça feble, sa robustesa, sa fisabilitat e sa granda facilitat d'entreten lo faguèron venir extrèmament popular, en particular per las guerrilhas e los païses de pauques mejans budgetaris per equipar son infantariá.
Entre 70 e 110 milions d'exemplars foguèron fargats e la produccion dels modèls pus recents contunha al sègle XXI, çò que fa de la seria AK los fusilhs pus espandits al mond.

## Liames intèrnes

* M16, fusilh d'assaut estatsunidenc similar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bernt Anker

thumb|Pintura de Bernt Anker, realizada per Carl Frederik von Breda
**Bernt Anker** (Cristiània, 22 de novembre de 1746 – Cristiània, 21 d'abril de 1805) foguèt un mercadièr e dramaturg norvegian.
Sándor Márai

[200px|thumb|Sándor Márai (detalh de son estatua a Košice, [Eslovaquia)]]

**Sándor Márai**, nascut **Sándor Károly Henrik Grosschmied de Mára** (Kassa, 11 d'abril de 1900 – San Diego, Califòrnia, 21 de febrièr de 1989) foguèt un escrivan e jornalista ongrés.

## Òbras
* *Emlékkönyv* (1918)
* *Emberi hang* (1921)
* *Männer* (1921)
* *Panaszkönyv* (1922
* *A mészáros* (1924)
* *Istenek nyomában* (1927)
* *Bébi vagy az első szerelem* (1928)
* *Mint a hal vagy a néger* (1930)
* *Zendülők* [A Garrenek műve I.] (1930)
* *Idegen emberek* (1930)
* *Műsoron kívül* (1931)
* *Csutora* (1932)
* *Teréz* (1932)
* *A szegények iskolája* (1933)
* *A sziget* (1934)
* *Egy polgár vallomásai* (1934)
* *Bolhapiac* (1934)
* *Egy polgár vallomásai* (1935)
* *Egy polgár vallomásaiból* (1935)
* *Farkasrét* (1935)
* *Válás Budán* (1935)
* *Naptárcsere* (1935)
* *Kabala* (1936)
* *Napnyugati őrjárat* (1936)
* *A féltékenyek* [A Garrenek műve II.] (1937)
* *A négy évszak* (1938)
* *Eszter hagyatéka - Déli szél* (1939)
* *[[Vendégjáték Bolzanóban]]* (1940)
* *Szindbád hazamegy* (1940)
* *Kaland* (1940)
* *Kassai őrjárat* (1941)
* *Mágia* (1941)
* *Az igazi* (1941)
* *Jó ember és rossz ember* (1941)
* *Ég és föld* (1942)
* *Röpirat a nemzetnevelés ügyében* (1942)
* *A gyertyák csonkig égnek* (1942)
* *A kassai polgárok* (1942)
* *Füves könyv* (1943)
* *Vasárnapi krónika* (1943)
* *Sirály* (1943)
* *Bolhapiac* (1944)
* *Verses Könyv* (1945)
* *Napló 1943–1944* (1945)
* *Varázs* (1945)
* *Ihlet és nemzedék* (1946)
* *A nővér* (1946)
* *Medvetánc* (1946)
* *Európa elrablása* (1947)
* *Sértődöttek 1. A hang* (1947)
* *Sértődöttek 2. Jelvény és jelentés* (1948)
Miss Platnum

thumb|250px|Miss Platnum en 2009
**Ruth Maria Renner** (Timișoara, Romania, 27 de setembre de 1980), escaissada **Miss Platnum**, e anteriorament **Platnum** es una cantaira alemanda de las originas romanesas.

## Discografia
* *Rock Me* (2005)
* *Chefa* (2007)
* *The Sweetest Hangover* (2009)
* *Glück und Benzin* (2014)
* *Ich war hier* (2015)
Lana Del Rey

**Elizabeth Woolridge Grant**, mai coneguda coma **Lana Del Rey** (Nòva York, 21 de junh de 1985), es una cantautora e modèla estatsunidenca. Venguèt celèbra internacionalament gràcias a sa cançon "Video Games" en 2011 que n'aviá fach una vidèo que se podiá visionar sus YouTube. Son segond album, *Born to Die*, qu'espeliguèt en genièr de 2012 se vendèt a mai de 5 milions d'exemplars e se situèt a la cinquena posicion de las melhoras vendas de 2012.

## Biografia
Elizabeth Woolridge Grant nasquèt a Nòva York en 1986 dins una familha amonedada, mas cresquèt a Lake Placid. Son paire, Rob Grant, èra un gestionari de noms de domenis sus Internet e sa maire, Pat Grant, trabalhava coma comptabla dins una firma publicitària. A catòrze ans, faguèt d'estudis a Kent School, un pensionat situat dins l'estat de Connecticut abans de s'inscriure a l'edat adulta en filosofia a l'Universitat Fordham de Nòva York.

## Discografia
* *Lana Del Ray a.k.a. Lizzy Grant* (2010)
* *Born to Die* (2012)
* *Ultraviolence* (2014)
* *Honeymoon* (2015)
* *Lust for Life* (2017)
* *Norman Fucking Rockwell!* (2019)
* *Violet Bent Backwards Over the Grass* (2020)
* *Chemtrails over the Country Club* (2021)
* *Blue Banisters* (2021)
* *Did You Know That There's a Tunnel Under Ocean Blvd* (2023)
* *Lasso* (2024)
Starbucks

La **Starbucks Corporation** es una cadena comerciala americana, de projeccion internacionala, de venda de cafè. Foguèt fondada a Seattle en 1971.
Anomalocaris

L**'anomalocaris** qu'ei ua espèci deu genre deu anomalocaridides, tan vau díser, un animau fossil descobèrt dehens l'esquist de Shale (Colómbia Britanica, Canadà) e un membre de la fauna cambriana suposat tanhent a quauque nivèu deus artropòdes. 

Qu'èra un predator, en particular deus trilobits.

Los purmers fossils espinchats per Joseph Frederick Whiteaves puish per Charles Doolittle Walcott qu'èran de diferentas partidas deu son còrs e que hon en purmèr interpretadas com estant animaus diferents ; fin finala, en 1985, Harry Blackmore Whittington e Derek Briggs que tornèn interpretar los fossils en bèth establir l'identitat d'anomalocaris com ua bèstia sancera.

Que s'a tanben dobtat de la capacitat de la soa boca a herir bèstias dotadas d'ua pèth dura. Fin finala, rèstas de las soas partidas molas amassa dab mostras de las heridas deichadas per sas nhacadas sus las rèstas de trilobits fossilizadas que permetèn de miélher interpretar los fossils d'anomalocaris.

Qu'èra provesit de duas mandibulas en forma de trompas entà gahar la soas presas, d'ua boca arredona, d'aletas entà's màver e d'ua coda. Los sons uelhs tanben que sembla qu'èra hèit entà la caça : un parèu composat cadun de milers de caras.

Qu'ei considerat com lo predator màger de la soa tempsada.

## Galeria de fossils

Imatge:ROM-BurgessShale-CompleteAnomalocarisFossil.png|Anomalocaris sancer.
Imatge:Peytoia nathorsti Laggania cambria - mouth.jpg|Boca d'anomalocaris.
Imatge:Anomalocaris canadensis grasping claw, Burgess Shale.jpg|Mandibula en forma de trompa.
Imatge:Anomalocaris canadensis fossil 1.jpg|Anomalocaris sancer.
Central Intelligence Agency

La ***Central Intelligence Agency*** (**CIA**, « Agéncia centrala d'entresenha »), fondada en 1947 pel National Security Act, es una de las agéncias d'entresenha pus coneguda del Estats Units. Es encargada de l'acquisicion de l'entresenha (en particular per l'espionatge) e de las operacions clandestinas efectuadas fòra d'aqueste país. Ten l'estatut juridic d'agéncia independenta del govèrn dels Estats Units.
La CIA a tres activitats principalas tradicionalas, que son: amassar d'informacion subre de govèrns estrangièrs, d'entrepresas, e d'individus; analizar aquela informacion, per poder fornir d'entresenhas de secutitat nacionala als politicians estadusinencs e a la demanda del President dels Estats Units, efectuar d'operacions secretas e operacions tacticas pels seus emplegats pròpis, o pels militars. Pòt, per exemple, exercir una influéncia politica estrangièra a travèrs de sas divisions tacticas, coma la Division d'Activitats Especialas.
IBM

vinheta|drecha|Logo de la societat

**IBM**, acronim de *International Business Machines* es una societat multinacionala originària deis Estats Units d'America especializadas dins lo domèni de l'informatica materiala e logiciala.

La societat naissèt lo 16 de junh de 1911 de l'union de la *Computing Scale Company* e de la *Tabulating Machine Company* sota lo nom de *Computing Tabulating Recording Company* (CTR). Cambièt puei de nom per devenir *International Business Machines Corporation* lo 14 de febrier de 1924. Son escais-nom 'Big Blue* fa referéncia a lo color de son logo.

[[Fichièr:IBM PC 5150.jpg|vinheta|drecha|Un dei premiers IBM PC, lo 5150]]

Au començament des annadas 1980, la mesa sus lo mercat de son ordinator personau anomenat *IBM PC* a l'entorn d'un [[Processor central|processor]] [[Intel]] *x86'' e amb una arquitectura dubèrta permetent a d'autreis societat de ne fabregar de versions "compatiblas" cambièt l'informatica personala.
Campora San Giovanni

**Campora San Giovanni** (forma calabresa: *Campura San Giuvanni* o *Campura Santu Janni*; en italian e oficialament: *Campora San Giovanni*) es una masada de 7.850 abitants de la localitat d'Amantea, que se situa dins la província de Cosença en Calàbria, region del sud d'Itàlia. 

## Galariá


Image:Campora San Giovanni 2012 - Vulcano Stromboli Panorama Mare.jpg|Lo volcan Stromboli
Image:Campora San Giovanni-ChiesaSanPietroApostolo2009.jpg|La glèisa de Sant Pèir apòstol


## Ligams extèrnes
* Pro Loco de Campora San Giovanni
Blue Lacy

thumb|250px|Un Blue Lacy
Lo **Blue Lacy** es una raça de gosses, pas reconeguda per la FCI, qu'es originària de l'estat american de Tèxas, e presenta dins tota l'Amèrica del Nòrd.
Charlotte's Web

**Charlotte's Web** pòt èsser :

* un roman escrich per E. B. White : Charlotte's Web (libre)
* un filme d'animacion de 1973 : Charlotte's Web (filme, 1973)
* la seguida de aquesta : Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure
* un filme de 2006 : Charlotte's Web (filme, 2006)
Alano espanhòl

L**'alano espanhòl** es una raça de gos de tipe molòs, autoctòn d'Espanha. Sa foncion tradicionala èra lo manejament del bestial bovin elevat en regim extensiu o la caça al gròs (cèrvi o singlars). Son utilizacion modèrna es la garda e la defensa.

## Caracteristicas
L'alano espanhòl es un gos fòrça grand de tipe molòs, amb un cap grand e fòrt. Los mascles deuràn pas mesurar mens de 58 centimètres, e deuràn pesar 34-40 quilogrames, las femes son un pauc pus pichonas.
Lo pelatge es cort e espés, e sovent tigrat, vermelh, negre e tigrat o gris lop. 
Lo morre es cort, amb la maissa inferiora leugièrament concava, e ten un nas larg fòrça grand de color negre. Las aurelhas son d'insercion nauta e pòdon caire. La pel es fòrça espessa, amb de plecs al còl, d'unes a la cara.
Frederick Freake

thumb|Frederick Freake a l'entorn de 1912-1914

Sir **Frederick (Charles) Maitland Freake** (Hampshire, 7 de març de 1876 – Moreton-in-Marsh, Gloucestershire, 22 de desembre de 1950), 3en baronet, siaguèt un jogaire de pòlo anglés polo que participèt als Jòcs Olimpics d'estiu de 1900 e puèis als Jòcs Olimpics d'estiu de 1908.
Jean de Madre

**Jean Pierre Marie Joseph de Madre**, comte de Loos (Meudon, Auts de Sèina, 17 de setembre de 1862 – París, 2 de genièr de 1934) foguèt un jogaire de pòlo francés.
En 1900, ganhèt la médalha d'argent dins aquesta disciplina als Jòcs Olimpics de París, amb l'equipa BLO Polo Club Rugby
Bullmastiff

Lo **bullmastiff** es una raça de can d'origina britanica. Se pensa que l'espécia siaguèt creada durant lo sègle XIX a basa de barreja de mastins e de boldògs.
Milwaukee

**Milwaukee** es la vila mai granda de l'estat de Wisconsin, Estats Units, e capitala del comtat de Milwaukee. La populacion de la vila es d'unas 583.000 personas (2004), amb un total aimat de 1.700.000 abitants dins l'airal metropolitan de Milwaukee (2005). La vila, es la 22a per lo qu'es de populacion a l'ensems dels Estats Units, e es al sector sud-oèst de l'estat de Wisconsin, a la riba occidentala del lac Michigan.
Natalie Portman

thumb|250px|Natalie Portman a la primièra de Thor 2 en 2013
**Natalie Hershlag**, mai coneguda coma **Natalie Portman** (en ebrèu: נָטַלִי הֶרְשְלַג; Jerusalèm, 9 de junh de 1981) es una actritz israelianoamericana. Venguèt celèbra internacionalament a partir de 1999 gràcias a son ròtle de Padmé Amidala dins *[[Star Wars]]*. Se maridèt en 2012 amb lo dançaire francés Benjamin Millepied amb qui aviá agut un filh, Aleph Portman-Millepied, l'an precedent.
Barbara Potter

**Barbara Potter** (Woodbury, Connecticut, 22 d'octobre de 1961) es una anciana jogaira de tennis americana.
Helen Keller

thumb|250px|Helen Keller a l'entorn de 1920
**Helen Adams Keller** (Tuscumbia, Alabama, 27 de junh de 1880 - Easton, Connecticut, 1 de junh de 1968) foguèt una escrivana, ensenhaira e activista civica americana. Venguèt la primièra persona sorda e òrba a obtenir una licéncia universitària als Estats Units e faguèt aital progressar l'integracion del sords e òrbs dins la societat americana.
Foguèt una autora prolifica, e coma militanta socialista s'engatgèt dins mantas campanhas contra la guèrra, a favor del drech de vòte de las femnas, dels dreches dels trabalhadors.

Son autobiografia, *The Story of My Life*, publicada en 1902, foguèt portada al cinèma pel realizador Arthur Penn jol títol *The Miracle Worker* en 1962.
Nagasaki

**Nagasaki** (japonés: 長崎市, Nagasaki-shi). "longa poncha", *-shi* significant vila) es una vila japonesa, capitala de la Prefectura de Nagasaki sus l'illa de Kyūshū. En 2010, Nagasaki comptava .

L'istòria de Nagasaki a gaireben entièrament estat bastida per d'estrangièrs ; d'efièch, son los portugueses que ne faguèron una vila portuària prospèra al sègle XVIen. Jos lo periòde Tokugawa, lo secutament dels crestians i foguèt particularament viu, abans que la vila siá doberta aprèp la restauracion Meiji. Uèi, Nagasaki es principalament conegudas per èsser estat la cibla del segond bombardament atomic american durant la Segonda Guèrra Mondiala.
## Vejatz tanben
* Bombardament d'Hiroshima e de Nagasaki
Arnaud Anastassowa

**Arnaud Anastassowa** (Forbach, 23 de genièr de 1988) es un fotbolaire francobulgar que jòga actualament a l'US Forbach.
Alice Panikian

**Alice Panikian** (en bulgar: Алис Паникян ; Sòfia, Bulgaria, 23 de mai de 1985) es una modèla canadiana d'origina bulgara. Ganhèt lo títol de Miss Univèrs Canadà en 2006.
A. O. Scott

thumb|A. O. Scott (2016)
**Anthony Oliver Scott** (Northampton, Massachusetts, 10 de julh de 1966) es un jornalista e critic cinematografic american. Es un dels critics principals del prestigiós jornal american *[[The New York Times]]*.
Hovawart

thumb|left|Hovawart ros

Lo **hovawart** es una raça de can d'origina alemanda apareissuda a l'edat metjana. Son nom le ven de l'alamand *Hova*, que significa *bòria* e *Wart* que significa *gardi*.

## Aspècte
Lo hovawart est un can lupoïd de dimension metjana. Son peu pòu èstre ros, negre ò blond. Lei mascles mesuran entre 64 e 70 com e lei femèlas de 58 a 65 cm per un pés anant d'un trentenat a un quarantenat de kilos.
Asha Bhosle

**Asha Bhosle**, tanben coneguda coma **Ashaji** e nascuda **Asha Mangeshkar** (en devanagari: |आशा भोंसले) (Goar, Sangli, Maharashtra, 8 de setembre de 1933) es una cantaira indiana. Es famosa per sas interpretacions de las cançons en luòga de las actrises dins los films de Bollywoord. Sa carrièra comencèt en 1943 e dura dempuèi mai de sièis decadas. Canta sovent amb sa sòrre Lata Mangeshkar.
Autisme

thumb|250px|Lo fach d'amolonar de longa d'objèctes pòt èsser un simptòma de l'autisme

L**'autisme** es un troble del desvolopament neural caracterizat per de dificultats dins las interaccions socialas e la comunicacion, e de comportaments de caractèr limitat e repetitiu. Les parents remarquent sovent de signes al cors de las tres premièras annadas de la vida de lor enfant.

L'adjectiu **autistic -a** pòt descriure una causa "caracteristic de l'autisme", e l'adjectiu o nom **autista** descriu una causa o persona "pertocat per l'autisme".

## Veire tanben
### Ligams intèrnes
* Espèctre autista
* Neurodiversitat
* Treble de l'espèctre
* Treble del deficit d'atencion amb o sens iperactivitat
* Treble obsessivocompulsiu

### Ligams extèrnes
## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Walter Jens

**Walter Jens** (Amborg, 8 de març de 1923 - Tübingen, 9 de junh de 2013) foguèt un universitari, escrivan, critic e traductor alemand.
Brianna Love

vinheta
**Brianna Love** (Fresno, Califòrnia, 14 de març de 1985) es una anciana actritz pornografica americana.
Walter Eucken

**Walter Eucken** (Jena, 17 de genièr de 1891 - Londres, 20 de març de 1950) foguèt un economista alemand. Creèt la doctrina sonar ordoliberalisme e foguèt un dels inspiradors l'economia sociala de mercat.
Adelaide Ferreira

**Maria Adelaide Mengas Matafome Ferreira** (Minde, Alcanena, 23 de setembre de 1959) es una cantaira e actritz portuguesa. Comencèt sa carrièra musicala dins la musica rock amb la cançon *Baby suicida* que venguèt un succès en 1981. Participèt puèi al Concors de l'Eurovision en 1985 en representacion de Portugal amb lo títol *Penso em ti (Eu sei)* qu'acabèt 18en amb 9 ponches.
Es tanben una actritz de television e a participat a mantuna telenovela portuguesa.
Montgomeryshire

**Sir Drefaldwyn** (en galés; **Montgomeryshire** en anglés e tanben *Maldwyn*) es un dels tretze comtats istorics e un ancian comtat administratiu de Galas. Son nom ven de sa capitala, Montgomery, que recebèt aqueste en omenatge a un dels conselhièrs principals de Guilhèm lo conqueridor, Roger de Montgomerie, que foguèt lo primièr comte de Shrewsbury.
Moyoko Anno

thumb|250px|Moyoco Anno en 2012
**Moyoko Anno**, tanben escrich **Moyoco Anno** (安野モヨコ; Suginami, Japon, 26 de març de 1971) es una dessenhaira de mangas e escrivana japonesa.
Harlem Désir

thumb|Harlem Désir en febrièr de 2014
**Harlem Jean-Philippe Désir** (París, 25 de novembre de 1959) es un politician francés. Se faguèt conéisser tre las annadas 1980 coma militant associatiu e president de SOS Racisme abans de s'engatjar electoralament en integrar la decada seguenta lo partit Génération écologie primièr e puèi lo Partit socialista. Es deputat europèu entre 1999 e 2014. Es onzen primièr secretari del Partit Socialista Francés entre 2012 e 2014.
Carla Rebecchi

thumb|250px|Carla Rebecchi en 2009
**Carla Rebecchi** (Buenos Aires, 7 de setembre de 1984) es una jogaira de hockey sus gespet argentina.
Renminbi

Lo yuan (pr. [uën]) o renminbi es la moneda de la Republica Populara de China.

## Ligams extèrnes

*    
*
Exidia glandulosa

L**'exidia glandulosa** es una espécia de bolet de la familha dels *[[Auriculariaceae]]*. Creis long de l'annada sus las brancas mòrtas dels folhuts. Forma de massas negras gelatinosas, irregularas, rufosas o lobadas e es pas comestibla.
Stade du Moustoir

Lo **stade du Moustoir**, tanben sonat **stade Yves-Allainmat**, es un estadi de fotbòl situat a Lorient, en Morbihan.
Marcos Aoás Corrêa

**Marcos Aoás Corrêa**, mai conegut per son escais **Marquinhos** (São Paulo, 14 de mai de 1994) es un fotbolaire brasilian. Jòga en posicion de centre en defensa dins l'equipa francesa del Paris Saint-Germain.
Adam Morgan

**Adam Joseph Morgan** (Liverpool, 21 d'abril de 1994) es un fotbolaire anglés. Jòga actualament pel club de Liverpool F.C. de primièra division.
Richard Feynman

thumb|250px|Richard Feynman
**Richard Phillips Feynman** (Nòva York, 11 de mai de 1918 – Los Angeles, 15 de febrièr de 1988) foguèt un físician american. Considerat coma un dels fisicians mai importants del sègle XX, son trabalh sus l'electrodinamica quantica li valguèt l'obtencion del Prèmi Nobel de Fisica en 1965 amassa amb l'american Julian Schwinger e lo japonés Sin-Itiro Tomonaga.
Oliver Kirch

250px|thumb|Oliver Kirch en 2012
**Oliver Kirch** (Soest, Alemanha, 21 d'agost de 1982) es un fotbolaire alemand.
Naftali Bennett

thumb|250px|Naftali Bennett
**Naftali Bennett** (en ebrèu: נַפְתָּלִי בֶּנֶט, Haifa, 25 de març de 1972) es un politician israelian. Aqueste menaire del partit politic d'extrèma drecha Lo Fogal Jusieu (en ebrèu: הַבַּיִת הַיְהוּדִי) es dempuèi  lo 13 de junh de 2021, primièr ministre d'Israèl.
Scientific American

Lo **Scientific American** es una revista mesadièra de vulgarizacion scientifica americana de las pus ancianas del país. Siaguèt creada lo 28 d'agost de 1845, e aparten actualament al Georg von Holtzbrinck Publishing Group.
Raça de can

Una **raça de can** (var. **raça de gos**, **raça de chin**)  es un grop de cans que tenon de caracteristicas fisicas fòrça similaras o gaireben identicas dins son aparénçia o comportament, o generalament dins ambedós, subretot perqué son eissits d'un sistèma de seleccion d'aujòls de meteissas caracteristicas.
Bodø

**Bodø** es una vila norvegiana situada dins le comtat de Nordland, que ne'es lo centre administratiu. Comptava 49203 abitants en 2012 per una superfícia de .
Borgarello

**Borgarello** (**Burgaré** en pavés lombard) es un vilatge lombard, situat dins la província de Pavia en Lombardia, Itàlia. Sa populacion èra estimada a  abitants lo 30 d'abril de 2012. Sa superfícia totala es 4,84&nbsp;km².
Allene Ray

vinheta

**Allene Ray** (San Antonio, Tèxas, 2 de genièr de 1901 – Temple City, Califòrnia, 5 de mai de 1979) foguèt una actritz americana.
Papaia

La **papaia** es lo fruch comestible del papaièr (*Carica papaya*), un arbre originari de Mexic.
 Gins de problèmo a partagiér cen . S'IL VOS PLÉT SIUDE-MÈ. #tiktokarpetania #portè #Vouètures #èxpllore #arpetania.Noutron Pâre qu'és ux cièls, que ton niom sêt sanctifiâ, que ton règno vegne, que ta volontât sêt fête sur la tèrra coment u cièl.
Balye-nos enqu'houé noutron pan de ceti jorn. Pardona-nos noutres ofenses, coment nos pardonens asse a celos que nos ant ofensâs.
Et nos lèsse pas entrar en tentacion, mas dèlivra-nos du Mâl.
Amen
Esther Dyson

thumb|Esther Dyson en 2005
**Esther Dyson** (Zuric, 14 de julh de 1951) és una anciana jornalista e analista tecnologica de Wall Street americana. Es actualament una entrepreneira e investisseira, filantròpa engatjada dins l'innovacion dins los domenis de santat, transparència governamentala, la tecnologia numerica, la biotecnologia, e tanben l'espaci. 

## Biografia
Esther Dyson nasquèt en 1951 a Zuric dins una familha d'intellectuals. Son paire es lo fisician d'origina anglesa Freeman Dyson e sa maire la matematiciana Verena Huber-Dyson. Son fraire es l'istorian de la tecnologia numerica George Dyson.
Soabes de Banat

Los Soabes de Banat constituisson una de las minoritats de lenga alemanda en Romania. Present dins la region banatenca ( Banat ongrés, romanés e sèrb) dempuèi 1718, son a l'ora d'ara una minoritat en regression demografica massissa per encausa de l'emigracion.

## Istòria

### Arribada dels immigrants

La conquista de Banat en 1718 pels Austriacs foguèt seguida per d'ondadas d'immigracion dins aquela region, despoblada e estrategica.

## Sègles 19 e 20

Après un periòde d'expansion demografic (237 000 Soabes en 1930 en Romania), la Segonda Guèrra mondiala aguèt per consequéncia lo despart d'una partida dels Soabes. Après la casuda del communisme en 1989, l'emigracion massissa redusèt drasticament lo nombre dels Soabes en Romania ( mens de 10 000  uèi).

## Nòtas e referéncias
Awngi

L**'awngi** es una lenga afroasisatica del grop coshitic parlada en Etiopia. 

## Localisacion
L'awngi es parlat mai que mai dins la zòna Agew Awi, situat dins la Region d'Amhara, e a mantun endrech de la zòna Metekel de la Region Benixangul-Gumuz, al sud-oèst del lac Tana.

## Classificacion
L'awngi es una de las lengas agaw, tamben nomenadas lengas coshiticas centralas.
Bangi

Lo **bangi** (o bangui, bobangi) es una lenga banto parlada al Còngo de Brazzaville e Còngo de Kinshasa.

Es la basa dels creòls sonats bangala e lingala.
Acholi

L**'acholi** (o **acoli**, **akoli**, **acooli**, **atscholi**, **shuli**, **gang**, **lwoo**, **lwo**, **log acoli**, **dok Acoli**) es una lenga nilosahariana, de la branca de las lengas niloticas parlada essencialament en Oganda, e tanben al Sodan del Sud, pels Acholis.
Candice Accola

thumb|250px|Candice Accola en Anglatèrra en junh de 2013
**Candice Rene Accola** (Houston, Tèxas, 13 de mai de 1987) es una actritz, cantaira e cantautora americana. Se faguèt conéisser subretot gràcias a son ròtle de Caroline Forbes dins la sèria de television, *[[The Vampire Diaries]]*.
Emma Watson

**Emma Charlotte Duerre Watson** (París, 15 d'abrial de 1990) es una actritz anglesa qu'es coneguda subretot per son ròtle d'Hermione Granger dins las adaptacions cinematograficas d'Harry Potter.

## Filmografia

## Nòtas
Tractor

Un **tractor** es un veïcul automotor destinat a  far un esfòrç de traccion important a pichona velocitat dins la tòca d'accionar de maquinas utilizadas en agricultura o en construccion.
Lo pus sovent, lo tèrme es utilizat per designar un veïcul de bòria que fornís lo poder e la traccion necessàrias a l'agricultura mecanizada, mai que mai la laurada, mas tanben una granda varietat de tascas desparièras. Las aisinas agricòlas pòdon èsser tractadas o montadas directament sul tractor, que las pòt accionar mecanicament quora son mecanizadas.
Qormi

**Qormi** (en maltés: **Ħal Qormi** [ħal ʔormi]; **Ħar Qurmi** dins lo dialècte Qormi), qu'es tanben coneguda jol nom de *Città Pinto*, es una vila de l'isla de Malta, situada al sud-oèst de la capitala La Valeta. Comptava una populacion de 16.850 abitants en març de 2011, çò que fasiá d'ela la cinquena vila mai granda de Malta.
Terry Branstad

thumb|250px|Terry Branstad en 2011
**Terry Edward Branstad** (Leland, Iowa, 17 de novembre de 1946) es un politician american del Partit Republican. Es l'actual governador, lo 42en, de l'estat d'Iowa, foncion qu'ocupa dempuèi genièr de 2011. Èra estat ja de 1983 a 1999 governador del meteis estat. Foguèt tanben president de l'Universitat de Des Moines de 2003 a 2009.
Soabes

Los **Soabes** representan un grop d'origina alemande que demòra tradicionalament mai que mai en Romania, Serbia e Ongria. I a tanben de nombroses Soabes vivon en Alemanha e en Austria.

De consultar tanben:

Soabes de Banat

Soabes de Satu mare

Soabes de Iugoslavia

Soabes d'Ongria

## Nòtas e referéncias
Nicolas Appert

thumb|250px|Nicolas Appert
**Nicolas Appert** (Châlons-sur-Marne, 17 de novembre de 1749 - Massy, 1 de junh de 1841) foguèt un inventor francés. Venguèt famós per sa creacion d'un metòde de conservacion per esterilizacion dels aliments que recebèt lo nom d'appertizacion. Inventor de la bóstia de consèrva, creèt puèi la primièra fabrica del mond entièr a las realizar e comercializar.
Vilanöva

**Vilanöva** (en italian: *Villanova d'Ardenghi*) es una comuna lombarda situada dins la província de Pàvia.
Bob Kerrey

thumb|250px|Bob Kerrey
**Joseph Robert Kerrey**, mai conegut coma **Bob Kerrey** (Lincoln, Nebraska, 27 d'agost de 1943) es un politician american. Foguèt lo 35en Governador de Nebraska de 1983 a 1987 e tanben senador dels Estats Units per Nebraska de 1989 a 2001.
Villa di Tirano

**Villa di Tirano** (en lombard valtelinés: **Vila de Tiràn**) es un comuna lombarda de la província de Sondrio. Comptava 2.984 abitants en 2010.
Jonathan Ayité

**Jonathan Ayité** (Bordèu, 21 de julhet de 1985) ei un fotbolaire professionau occitan.

Format a Bordèu, n’ei totun pas recrutat com professionau e se deu exilhar.

Clubs:
* 2007-2009 Brest (Bretanha) - 2au division francesa
* 2009-2011 Nimes - 2au division francesa
* 2011-2014 Brest - 2au division francesa
* Dempuish 2014: Analya (Turquia) - 1èra division turca

D’origina togolesa, ei seleccionat en 2007 dins l’equipa nacionau de Tògo. A 24 seleccions e 6 buts.

## Tanben véser
* Floyd Ayité, lo hrair, tanben fotbolaire.
Tripy Makonda

thumb|250px|Tripy Makonda en 2013
**Tripy Makonda** (Ivry-sur-Seine, França, 24 de genièr de 1990) es un fotbolaire francés. Format al Paris Saint-Germain, es dempuèi 2015 partit a Portugal e jòga dins l'Académica de Coimbra.
Gropello Cairoli

**Gropello Cairoli** (en lomellin: *Grüpé*) es una comuna italiana de la província de Pavia en Lombardia. Comptava 4.602 abitants en 2010.
Johan Martial

thumb|Johan Martial (2012)
**Johan Martial** (Massy, 30 de mai de 1991) es un fotbolaire francés. Jòga actualament coma defensor central al Stade brestois.
Maraca

Las **maracas** (nom manlevat a la lenga tupi que significa "musica") son d'instruments de percussion de la familha dels idiofòns. Foguèron creats en America centrala pels tainos o los arawaks. Actualament s'utilizan fòrça dins la musica latinoamericana e antilhesa.
Cadegliano-Viconago

**Cadegliano Viconago** (**Carijan Viconagh** en lombard) es una comuna d'Itàlia dins la província de Varese en Lombardia.
Albonese

**Albonese** (en pavés lombard: **Albunes**) es un vilatge lombard, situat dins la província de Pavia en Lombardia, Itàlia. Sa populacion èra estimada a  abitants lo 31 de decembre de 2011. Sa superfícia totala es 4,33&nbsp;km².
Rognano

**Rognano** (en lombard: **Rugnän**) es un vilatge italian situat dins la província de Pavia en Lombardia. Comptava 596 abitants.
Anthony Rapp

thumb|250px|Anthony Rapp en 2006
**Anthony Deane Rapp** (Joliet, Illinois, 26 d'octobre de 1971) es un actor e cantaire american.
Ann Brashares

**Ann Brashares** (Alexandria, Virginia, 30 de julh de 1967) es una escrivana americana, especializada dins l'escritura de ficcion pel jovent. Es coneguda subretot coma autora de la sèria *The Sisterhood of the Traveling Pants*.
Juan de Ayala

**Juan Manuel de Ayala** (Osuna, Sevilla, 28 de desembre de 1745 - 30 de desembre de 1797) siaguèt un oficièr de la marina espanhòla qu'aguèt un ròtle preponderant dins l'exploracion de Califòrnia per las poténcias europèas. Amb son equipatge del San Carlos siaguèron los primièrs exploradors que dintrèron dins la baia de San Francisco.

Ayala dintrèt dins la marina espanhòla lo 19 de setembre de 1760, e dapasset arribèt fins a ne venir capitani en 1782. 
A la debuta del decenni de 1770, las autoritats espanhòlas ordenèron que comencèssa l'exploracion de la còsta septentrionala de Califòrnia per "verificar se i aviá d'implantacions russas sus la còsta de Califòrnia e per examinar lo pòrto de San Francisco". Fernando Rivera y Moncada aviá indicat qu'existissiá la possibilitat de realizar una mission dins çò qu'es ara San Francisco e aviá ja mandat una expedicion per la tèrra per establir la sobeiraniá espanhòla sus aquel país jos lo comandament de Juan Bautista de Anza. Ayala, qu'èra pas que sargent en aquel temps, siaguèt una de las personas causida per menar l'expedicion navala.

Ayala arribèt a Veracruz en agost de 1774 e s'encaminèt daus la vila de Mexic per i recebre los òrdres del vicerei, Fray Antonio María de Bucareli y Ursúa. Bucareli lo mandèt a San Blas ont prenguèt lo comandament de la goleta Sonora, que fasiá partida d'una flòta dirigida pel general Bruno de Heceta (que comandava la fregata Santiago). La flòta partiguèt de San Blas a la debuta de 1775. Pr'aquò, quand aviá tot bèl just laissat San Blas, lo comandant del paquebòt San Carlos, Miguel Manrique, tombèt malaut, e mai se quauques fonts dison que venguèt baug. Ayala recebèt l'òrdre de menar lo lenh, e aguèt de tornar a San Blas per i pausar Manrique e aprèp quauques jorns tornèt rejónher la rèsta de la flòta.

Ayala siaguèt designat per passar a travèrs de l'estrech e explorar lo territòri del temps que los lenhs Santiago e Sonora contunhavan son camin daus lo nòrd. Lo vaissèl San Carlos carguèt de viures a Monterrey, e se n'anèt de la vila lo 26 de julh en se dirigir daus lo nòrd. Ayala passèt a travèrs de l'airal conegut actualament jol nom de Golden Gate lo 5 d'agost de 1775 amb un pauc de dificultat e fòrça atencion a causa de las marèas. Ensagèron d'i ancorar los lenhs mantuna vegada, mas aguèron d'o far finalament en fàcia de l'ilha Ángel (al centre de la baia de San Francisco), pr'aquò arribèt pas a contactar lo grop dirigit per Anza. Lo San Carlos remanguèt dins la baia entrò lo 18 de setembre, e puèi tornèt a San Blas vía Monterrey.

Lo rapòrt d'Ayala al vicerei compreniá d'informacion detalhada a prepaus de la geografia de la baia, e i fasiá remarcar los avantatges de l'endrech coma pòrt (particularament "l'abséncia de las nèblas enujosas qu'apareisson quotidianament a Monterrey, que la nèbla a San Francisco tot escàs atenhiá la dintrada del pòrt e una vegada dins son interior lo temps es clar", e a l'encòp l'amabilitat dels abitants de l'airal).

Ayala prenguèt la retirada lo 14 de maç de 1785.
Blythe Danner

thumb|Blythe Danner (2008)
**Blythe Katherine Danner** (Filadèlfia, Pennsilvània, 3 de febrièr de 1943) es una actritz americana.
Takashi Shimura

vinheta|Takashi Shimura

**Takashi Shimura** (en japonés: 志村 喬; Ikuno, 12 de març de 1905 – Tòquio, 11 de febrièr de 1982) foguèt un actor japonés. Es conegut subretot per sas participacions als films d'Akira Kurosawa, qu'i figurèt 21 còps e n'interpretèt lo protagonista principal dins *[[Ikiru]]* en 1952 e los *[[Sèt Samorais]]* en 1954.
Will Smith

vinheta

**Willard Christopher Smith Jr**, pus conegut coma **Will Smith** (Filadèlfia, 25 de setembre de 1968) es un actor, productor de cinèma e cantaire de hip-hop american.
Will Smith coneguèt la notorietat gràcias a la seria televisuala *Lo Príncep de Bel-Air* e venguèt mai celèbre encara  aprèp los films *[[Bad Boys]]*, *[[Independence Day]]* e subretot *[[Men in Black]]*.
Ahmad Tajuddin

**Duli Yang Maha Mulia Sultan Ahmad Tajuddin Akhazul Khairi Waddien ibni Almarhum Sir Sultan Mohammad Jamalul Alam II**, mai conegut coma **Sultan Ahmad Tajuddin** (4 de junh de 1913 – 4 de junh de 1950) foguèt lo 27en sultan de Brunei de l'11 de setembre de 1924 fins a sa mòrt.
Mike Vogel

thumb|250px|Mike Vogel a la Convencion Internacionala dels Comics a San Diego en 2014

**Michael James Vogel**, mai conegut coma **Mike Vogel** (17 de julhet de 1979) es un modèl e actor american.
Sam Trammell

vinheta

**Sam Trammell** (New Orleans, 19 de genièr de 1969) es un comedian e actor american, qu'es conegut subretot per son ròtle de Sam Merlotte dins la seria *[[True Blood]]*, interpretacion que li vauguèt una nominacion al Prèmi Scream 2010 coma "melhor segond ròtle".
Lava

La **lava** (prononciat  o ; del latin: *labes*) es una ròca en fusion, mai o mens fluida, emesa per un volcan durant una erupcion. La lava es eissida d'un magma, resèrva de ròca en fusion situada dins l’espessor de las sisas rocassudas solidas de la planeta, sovent aquela resèrva es dita cambra magmatica.

Las lavas, quora son emesas, atenhon de temperaturas que segon sa composicion quimica varian de 700 à . Se van solidificar lèu lèu per refrejament al contacte del sòl, de l’atmosfèra o de l'aiga, formant alavetz de ròcas volcanicas, coma los basalts o las riolitas.
Kate Capshaw

vinheta

**Kate Capshaw**, nascuda **Kathleen Sue Nail** (Fort Worth, Tèxas, 3 de novembre de 1953) es una actritz americana que se faguèt conéisser subretot per son aparicion dins *[[Indiana Jones e lo Temple maldich]]*. Foguèt del temps de la produccion del film que coneguèt melhor Steven Spielberg, que se maridèt amb el aprèp.
Lillian Moller Gilbreth

thumb|250px|Lillian Moller Gilbreth
**Lillian Moller Gilbreth**, nascuda **Lillie Evelyn Moller** (Oakland, 24 de mai de 1878 − Phoenix, Arizòna, 2 de genièr de 1972) foguèt una psicològa e engenhaira industriala americana. Demest las pionièras dins la psicologia del trabalh, foguèt tanben una de las primièras femnas a obtenir un doctorat en engenhariá. Amassa amb son marit, Frank Bunker Gilbreth, contribusiguèt al desvolopament de las nocions de temps e movement e mai del factor uman.

## Òbras
* *The Psychology of Management: the Function of the Mind in Determining, Teaching and Installing Methods of Least Waste* (1914)
* *Applied motion study; a collection of papers on the efficient method to industrial preparedness.* (1917), coescrich amb Frank B. Gilbreth
* *Fatigue Study: The Elimination of Humanity's Greatest Unnecessary Waste; a First Step in Motion Study* (1916) amb Frank B. Gilbreth
* *Motion Study for the Handicapped* (1920) amb Frank B. Gilbreth
* *The Quest of the One Best Way: A Sketch of the Life of Frank Bunker Gilbreth* (1925)
* *The Home-maker and Her Job* (1927)
* *Living With Our Children* (1928)
* *Normal Lives for the Disabled* (1948), coescrich amb Edna Yost
* *The Foreman in Manpower Management* (1947), coescrich amb Alice Rice Cook
* *Management in the Home: Happier Living Through Saving Time and Energy* (1954), coescrich amb Orpha Mae Thomas e Eleanor Clymer
* *As I Remember: An Autobiography* (1998), publicat postumament

## Referéncias