Alt Àneu

**Alt Àneu** es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Palhars Sobiran. Resulta de la fusion en 1970 de las ancianas entitats administrativas d'Isil, Son, Sorpe e València d'Àneu, que n'es lo capluòc del municipi. 

## Geografia
La Noguèra Palharesa, nascuda çaquelà al Plan de Beret, la travèrsa. Es la comuna pus al nòrd-oèst del Palhars Sobiran.
 
## Toponimia
*Alt Àneu*, sense tradicion dins la val d'Àneu, es un toponime artificial e descriptiu. Correspond a la partida nauta de la val d'Àneu.
### Àneu (Vall d')
La prononciacion es ['anew], mès i a tanben una prononciacion vulgara ['ano], reduccion recenta de la primièra [cf. Àrreu.]
Las primièras fòrmas ancianas utilizan l'adjectiu bas latin *Anabiensis* : *Anabiensem* en 824, *Anabiensi* en 839, *Valle Aniauense* en 850 (legir *Anauiense*), *Anaviensis* en 866, *Anabi* en 945 e 950, *Anau* en 1164, *Anao* en 1196, *Aneo* en 1324, etc. Es un nom prelatin de la branca iberobasca (la frequéncia dels noms bascoïdes es maximala a la Val d'Àneu). Joan Coromines presenta doás solucions, A) e B), puèi una sintèsi, amplificacion e conciliacion (C) : 
A) Las fòrmas ancianas *Anabi* fan pensar al nom basc de planta, *Anabi* (avajon, avagièra, Vaccinium myrtillus), que ambe de metatèsis, sufixes, etc a donat en catalan pirenenc *naions*, *anajons*, *nabissos*, *avajons*, *auajós*, etc, per d'un costat *anabĭone*, per l'autre **abanione*. La fòrma d'origina *anabi* s'es conservada en basc soletin. L'avajon abonda a la Val d'Aran, a la val de Boí, d'Àneu, etc. La fòrma d'aquela darrèra val es *naions*, de *anabiones*. Àneu seriá *vallis ánabi(s)*, « la val de l'avajon, de l'avagièra ». Coïncidís ambe l**Anabis'' citat per [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]], mès la localizacion d'aquel nom citat es malsegura.</br>
B) D'autra part, los noms en ''-eu'' pòsttonic (e evolucion posteriora) contenon generalament a la fin la pòstposicion ''-be'', « jos [çò que precedís] » : ''Urdinàbe'' / ''Ordino'', ''Kaníllabe'' / ''Canillo'', ''Árabe'' / ''Àreu'', ''Àrreu'', ''Búnnobe'' / ''Bono'' e, pus luènh, ''Saetăbis'' / ''Xàtiva'' (l'ibèr es près del basc). Lo sufixe ''-be'' es incompatible ambe ''anabi'', « avajon ». </br>
C) I a un autre Àneu : lo pòrt o pas d'Àneu, 1847 m, entre [[Sallent de Gállego]] ([[Aragon]]) e la [[Vath d'Aussau|val d'Aussau]], citat dins lo cartulari de Fanlo coma ''Anabi'' entre 1035 e 1070, e tanben ''Annava'' en 1230. Justament, al nòrd-nòrd-èst de Sallent, i a un pic e ola lacustra del nom de ''Anayet'' e l'etimologia es evidenta, ''*anabi-ētum'', ambe'l sufixe collectiu, utilizat ambe de vegetals, ''-ētum'', donc « bòsc d'avagièras ». Aquel punt dona un pes plan fòrt a l'etimologia A). Çaquelà, a Joan Coromines li fasiá dòl d'abandonar la pista ''-be'' (B) plan establida. L'avajon brota sonque suls travèrs d'altitud e los dos ''Àneu''s son de vals. Donc ''Àneu'' seriá « jos los bòsquets d'avajon », ''*ánabe-be'' redusit a ''ánabe'' per aplologia .
===València d'Àneu===
La prononciacion es [ba'lensja]. ''València'' ven del nom d'una comtessa de Palhars, mai que mai la filha d'Arnau Mir de Tost, Valentia (escrit atal). Ancianament s'apelava ''Mircat''. Lo nom es atestat ''Valencia'', pas abans lo sègle XII, signe de l'origina antroponimica . Lo ligam amb'l vèrbe latin ''valere'' es donc indirècte.
===Isil===
La prononciacion es [ʒil], mès ambe un progrès de la fòrma istorica [i'zil] dempuèi la guèrra. Las fòrmas ancianas son ''Isil'' en 839, 1094, 1408, ''Esil'' en 1094, 1281, 1387. La prononciacion vulgara supausa de fòrmas palatalizadas ''*Iʒil'', comparablas als mots catalans ''registí'' per ''resistir'', ''reginós'' per ''resinós''. Es un fait corrent en [[italian]] : ''cugino'', ''Parigi''. L'origina es comuna ambe'l vilatge vesin Isavarre. D'una part, ''is-'' a lo sens de « lòc aigalós e umide ». Lo basc ''-il'' significariá « mòrt » e d'aquela idèa se passa aisidament a la de « silenciós, escondut, entraucat », çò que correspond a la prigonda val d'Isil, que seriá « aigas entraucadas, enfonzadas », lo tot dins la familha iberobasca . 
===Isavarre===
La prononciacion es ''jabarre'', [ʒa'barre] e recentament puslèu [iza'barre], la primièra s'avalís. Las fòrmas ancianas son ''Isvarre'' en 1094, ''Isavarre'' en 1281, ''Isavarii'' en 1342, ''Isavari'' al començament del sègle XV, ''Isabari'' en 1408, etc. L'origina es comuna ambe'l vilatge vesin Isil. ''Isavarre'' seriá « aigas d'aval » . 
===Son===
La prononciacion es [son]. Las fòrmas ancianas son ''Sonne'' en 839, ''Son'' en 1084, 1094, 1281, 1387. L'etimologia es iberobasca. Sembla d'èsser la meteissa que ''Ison'', situat entre [[Lladorre|Tavascan]] e Berrós. S'agís de l**i-* amovible de l'ibèr (*Ilerda* / *Lerda*, *Ilurco* / *Lorca*, *Iturissa* / *Túrissa*, etc). Pr'amor de la fonetica precatalana de la toponimia del naut Palhars, *-n* finala s'es conservada. L'origina es lo [[basc]] *isun*, « emenda », motivada per la possibilitat de pastencs reservats e recercats pels pastres dels lòcs vesins, que fasián pàisser los tropèls en despièit de la defensa. Autres cases semblables : *Isou*, a [[Asson]], *Isún* (naut [[Aragon]], partit judicial de [[Jaca]]) . 
===Sorpe===
La prononciacion es ['sorpe]. Las fòrmas ancianas son *Sorb* en 1281, *Sorp* en 1300, *Sorpe* en 1342, 1387, 1408, 1424. I a de noms aparentats, que son iberobasques : *Assor*, *Sorpa* (copia faita per un barcelonin), *Sorre*, *Surp*, *Surri*. Una partida an l'element sufixal *-pe*, sovent apocopat (*-p*), que deviá èsser *-be*, « jos ». Lo mot que precedís es probablament *çur*, « fusta, lenha » qu'èra benlèu a l'origina *çurr(a)*, ambe l'aricle *a* e *-rr-* dobla. Lo sens concret es « jos los bòsques ». La causa del cambiament de la prononciacion *-be* > *-pe* es d'èsser darrèr l'articulacion fòrta de *-rr-* dobla. I a de variantas en *u* e de variantas en *o* perqué l'articulacion basca de *u* es cambiadissa .
===Alós d'Isil===
La prononciacion es [a'los], ambe *o* barrat, diferenta de la d'[[Alòs de Balaguer]]. Las fòrmas ancianas son *Alos*, *Alosio*, *Alos subterior* en 1088, *Alos* en 1163, 1164 e 1281. Lo sufixe lo tròban a Anyós (Andorra), Aós (Urgellet), Araós (naut Palhars), Berrós (naut Palhars), Casós (vilatjòt al nòrd-èst de [[Vilaller]], [[Auta Ribagorça]]), Gramós ([[Urgellet]]), diferent de [-ɔs] que se diftonga en [[aragonés]], son origina es una lenga prelatina aparentada al [[basc]] e cal puslèu supausar una basa *-utz*. La rasic es probablament tanben iberobasca. Alós e Alòs semblan formar seria ambe *Aler* (vilatge de Bassa Ribagorça, a l'oèst de [[Benavarri]]) e Alerre, 5 km al nòrd d'[[Òsca]]. La basa *Al-* es probablament aparentada ambe'l basc *alha*, « èrba », biscai *ale*, « aliment, al sens de pastura o èrba ». Signat X.T. .

===Borén===
La prononciacion es [bo'ren]. Las fòrmas ancianas son *Boræhnne* en 908, *Borén* en 1281, *Boren* en 1283, 1346, 1403, 1408, 1424, *Voren* en 1337, 1341, 1343. Lo nom es un compausat del [[basc]], *buru*, « cap, cima ». La finala es pus malaisida. I a un nom de lòc parallèl, *Borente*. Lo Bosc de Borente es una vasta forèst situada per dessús [[Vall de Cardós|Ribera de Cardós]], a 15 km al sud-èst de Borén. [Borente es ara desabitat]. L'idèa es que Borén vendriá de **Buru-ĭnde* ( > *Borénne* (fòrma de 908) > *Borén*, mentre que *Borente*, d'una part vendriá de la varianta en *-ĭnte* (**Buru-ĭnte*), d'autra part, pas tan catalanizat, auriá conservat sa finala. Lo sens de *-ĭnde* / *-ĭnte* es « viòl, camin ». La topografia es coërenta ambe aquelas denominacions. L'alternància *-ĭnde* / *-ĭnte* es parallèla ambe la de l'adjectiu *andi* / *anti* (varianta que Coromines ditz ibèra), « grand » e lo segond permet d'explicar *Benante* e *Calberante* .
===La Bonaigua de Baix===
Es un vilatjòt que son nom ven d'un afluent dret de la Noguera Pallaresa. Lo riu dona son nom tanben al *Pòrt dera Bonaigua*, passatge de Palhars en [[Val d'Aran|Aran]] . L'adjectiu *de baix* s'opausa a *de dalt*, que s'aplica al pòrt.
===Àrreu===
La prononciacion es ['arrew]. Las fòrmas ancianas son *Arreu* en 1342, *Arreo* en 1313, 1408. L'etimologia es prèpa de la dels vilatges del nom d'Àrres, associats a de grands bòsques : la lenha o la fusta cussonada, perida, correspondent al [[basc]] soletin *(egur) arro*, basc comun *(h)arro*, « mòl, cavat, voide ». Coma Àrreu es jos de forèsts, l'etime es *Árro-be* o *Árra-be*, ambe'l basc *-be'', « jos » .

## Nòtas