open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Frederic X de Danemarc

**Frederic X** (en danés: *Frederik André Henrik Christian*; Copenaga, 26 de mai de 1968), comte de Montpesat, es l'actual rei de Danemarc dempuèi lo 14 de genèr de 2024, ainat de l'èx-reina Margalida II e d'Enric de La Bòrda de Montpesat.

## Distincions onorificas
* 50x50px|GER Bundesverdienstkreuz 7 Grosskreuz Grand Crotz de 1ra classa de l'Òrdre del Meriti de la Republica Federala (Alemanha)
* 50x50px|Grand Crest Ordre de Leopold Cavalièr grand crotz de l'Òrdre de Leopòld (Belgica) 
* 50x50px|BRA Order of the Southern Cross - Grand Cross BAR Grand Crotz de l'Òrdre de la Cròtz del Sud (Brasil) 
* 50x50px|BRA Ordem de Rio Branco Gra-Cruz BAR Grand Crotz de l'Òrdre de Rio Branco (Brasil)
* 50x50px|Order Stara planina ribbon Cavalièr de 1ra classa de l'Òrdre de Stara Planina (Bulgaria) 
* 50x50px|CHL Order of Merit of Chile - Grand Cross BAR Grand Crotz de l'Òrdre del Meriti (Chile) 
* border|50px Cavalièr de Grand Crotz de l'Òrdre d'Isabèl la Catolica (Espanha) 
* 50x50px|EST Order of the Cross of Terra Mariana - 1st Class BAR Grand Crotz de l'Òrdre de la Crotz de Terra Mariana (Estònia) 
* 50x50px|FIN Order of the White Rose Grand Cross BAR Grand Crotz de l'Òrdre de la Ròsa Blanca (Finlàndia) 
* 50x50px|Ordre national du Merite GC ribbon Grand Crotz de l'Òrdre Nacional del Meriti (França) 
* 50x50px|GRE Order of Honour Grand Cross BAR Grand Crotz de l'Onor (Grècia) 
* 50x50px|ISL Icelandic Order of the Falcon - Grand Cross BAR Grand Crotz de l'Òrdre del Falcon (Islàndia) 
* 50x50px|ITA OMRI 2001 GC BAR Grand Crotz de l'Òrdre del Meriti de la Republica (Itàlia) 
* 50x50px|JPN Daikun'i kikkasho BAR Cavalièr grand crotz de l'Òrdre del Crisantèma (Japon) 
* 50x50px|JOR Order of the Renaissance GC Cavalièr grand crotz de l'Òrdre Suprèm de la Renaissença (Jordania)
* 50x50px|LVA Order of the Three Stars - Commander BAR Grand Crotz de l'Òrdre de las Tres Estelas (Finlàndia) 
* 50x50px|LUX Ordre de Mérite civil et militaire d'Adolphe de Nassau - Grand-croix BAR Cavalièr grand crotz de l'Òrdre d'Adòlf de Nassau (Grand Ducat de Luxemborg) 
* 50x50px|MEX Orden del Aguila Azteca 2011 Banda Especial BAR Grand Crotz de l'Òrdre de l'Agla Astèca, classa especial 
* 50x50px|Ord.Rajanya.Nepal-Ribbon Membre de l'Òrdre Reial d'Ojaswi Rajanya (Nepal) 
* 50x50px|St Olavs Orden storkors stripe Cavalièr grand crotz de l'Òrdre de Sant Olaf (Norvègia) 
* 50x50px|NLD Order of the Dutch Lion - Grand Cross BAR Cavalièr grand crotz de l'Òrdre del Leon (Païses Basses) 
* 50x50px|King Willem-Alexander Investiture Medal 2013 Medalha d'inauguracion del Rei Guilhèm Alexandre (Païses Basses)  
* 50x50px|Order of the Star of Romania - Ribbon bar Grand Crotz de l'Òrdre de l'Estela de Romania 
* 50x50px|Order of the Seraphim - Ribbon bar Cavalièr de l'Òrdre dels Serafins (Suècia)  
* 50x50px|SWE King Carl XVI Gustaf Jubilee Medal III Medalha de l'Insigne del 70an anniversari del Rei Carl XVI Gustaf (Suècia)   
* 50x50px|Order of Chula Chom Klao - Special Class (Thailand) ribbon Cavalièr de l'Òrdre de Chula Chom Klao (Tailàndia)

## Referéncias
Vila de Quebèc

La **vila de Quebèc** es la capitala de la província canadenca  de Quebèc.  Es la segonda vila de la província per òrdre d'importància, aprèp  Montreal. La vila de Quebèc es situada aperaquí 233&nbsp;km de Montreal. Los barris qu'enròdan lo vièlh Quebèc ne fan la sola vila que demòra fortificada de totas las Americas al nòrd de Mexic, e foguèron marcats al Patrimòni Mondial per l'UNESCO en 1985 coma .
[thumb|left|400px|La vila de Quebèc: lo castèl de Frontenac que domina lo [fluvi de Sant Laurenç.]]

## Nòtas


## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Vescomtat de Lodeva

Lo **[[vescomtat]] de [[Lodeva]]** foguèt una jurisdiccion feudala d'Occitània englobant una partida del comtat de Lodeva.

Lo comtat de Lodeva èra generalament associat a Septimània. La manca de comtes pròpris favoriguèt l'aparicion de vescomtes depenentas de Tolosa. Après 1000, se menciona lo vescomte Hildin o Angari, esposèt Archimberta o Cheriberga, que moriguèt a Jerusalèm lo 1 d'abril de 1040. Odon son filh, esposèt Chimberga, daissèt pas a la siá mòrt (après 1048) cap de filh mascle e la filha Nobilia foguèt eretièra, esposèt Gilbèrt II vescomte de Carlat, e la filha comuna, Adèla, esposèt Berenguer, vescomte de Milhau e Gavaudan e eretèt lo **vescomtat de Lodeva**. Berenguer moriguèt pas mai tard de 1097 e lo vescomtat passèt a son segond filh Ricard I, amassa amb la mitat de Carlat (lo filh ainat Gilbèrt eretèt Gavaudan, Milhau e l'autra mitat de Carlat). Ricard foguèt lo paire d'Uc de Rodés (conegut coma Uc II) que possediguèt lo vescomtat, que reconeguèt probablament coma fèu catalan en 1168. En 1186 o vendèt a l'avesque de Lodeva (qu'en 1222 èran tanben comtes de Lodeva) e demorèt ligat a l'avescat fins a la Revolucion.

## Nòtas e referéncias
### Bibliografia
*
### Nòtas

### Referéncias
Val de Danha (territòri)

La **Val de Danha** (*la Val de Daigne* o *la Val de Dagne* en francés) es un territòri lengadocian geografic e istoric situat dins lo departament d'Aude e la region d', ancianament de Lengadòc-Rosselhon.

## Geografia
La Val de Danha es una depression complèxa, o l'ensemble de doás depressions, una al sud-oèst e l'autra al nòrd-èst, traversada mai que mai per l'Alson (del Vilar), afluent d'Orbiu, e divèrses rius. Es al sud de la Montanha de Laric. L'Alson travèrsa la depression meridionala. Las doás depressions son religadas per un passatge situat entre la còsta de Domnòva e le Matassan, aprofieitat per la RD 3.


Caunettes_en_Val.jpg|Extremitat sud de la depression meridionala (Caunetas en Val) 
Servies_en_Val_(5).jpg|Serviáns, dins la depression del sud-oèst.
Arquettes_en_Val_3.jpg|Arquetas, dins la depression del sud-oèst.
Villar_en_Val_8.jpg|Le Vilar en Val, a l'extremitat occidentala de la depression del sud-oèst.
Pradelles_en_Val_3.jpg|Pradèlas en Val, dins la depression del nòrd-èst.
MontlaurVillage.jpg|Montlaur, dins la depression del nòrd-èst.


## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Vallis Aquitanica* en 820, *Vallis Aquitanie* en 870, *Vallis Equitania* en 951, *Vallis Equitanicha* en 956, *Vallis de Dania* en 1261, *Vallis Daniae* en 1269, *Bajulus Vallis Daniae pro Rege* en 1299, *Laval de Dania* en 1340-41, *La Vau de Danie* (en francés) en 1388, *Vallis Danye* en 1544 . 
*Danha* es l'eretièr de *Aquitània* (encara que non se sàpia res de la valor fonetica d'aquel mot als sègles IX e X), non pas de * Aquitanica*. La Val jamai non foguèt de la província d'Aquitània dins sa primièra composicion, identica a la Novempopulània, nimai de las províncias d'Aquitània Primièra e d'Aquitània Segonda. 
Le nom de *Val* a agut una certana popularitat administrativa, puèi que servís de determinant a de comunas que non son dins la depression, coma Fajac en Val. Existís dempuèi 2019 una comuna novèla del nom de Val de Danha, que correspond a la majoritat de la depression del nòrd-èst.

## Istòria
La Val de Danha èra una partida del *Pagus Carcassonensis* que compreniá las localitats : Caunetas, Rius, Taurisa, Serviáns, Vilatritols, Arquetas, La Bastida, Le Vilar en Val e les castèls de Trebes (primitivament *Terbe* o *Tèrbe*) e de Favièrs. Al sègle XIII, un baile reial èra al cap del territòri. Al sègle XIV, la Val de Danha èra unida a la vigariá de Fenolhedés e de Termenés. Ressortissiá a la senescalciá de Carcassona, puèi a la de Limós . 
La nocion geografica  de *Val de Danha* es pus ampla que la nocion istorica, que concernís sonque las comunas situadas dins la depression del sud-oèst.

## Véser tanben
* Montanha de Laric
* Alson (del Vilar)

## Nòtas
Setmanièr

Un **setmanièr** (var. **-èir**, **-èr**, **-ier**, **-ari**) es una publicacion d'informacions generalas publicada un o, rarament, dos còps per setmana. Aquel tipe de jornals a tendéncia a aver un tiratge reduit respècte als jornals e a generalament una portada dins las comunautats mens pobladas o dins de pichonas zònas definidas dins las vilas grandas; sovent, pòdon cobrir un territòri mai pichon, coma una o mantuna vilòta o eventualament un país entièr. Los jornals setmanièrs cobrisson sovent l'actualitat locala e participan mai intensament al jornalisme comunautari o a d'autres mèdias especializats.

La màger part dels jornals setmanièrs seguisson un format similar al de la premsa quotidiana (valent a dire informacions, espòrts, necrologias, etc.). Pasmens, se concentra principalament sus d'informacions limitadas a una region especifica. Las datas de parucion dels setmanièrs en America del Nòrd vàrian, mas pareisson sovent en mièg de setmana (dimècres o dijòus).

D'autres tipes de publicacions d'informacion pareisson cada setmana sus papièr jornal, mas son pas considerats coma de jornals d'informacion generala. Aquestes cobriràn de subjèctes especifics, tals coma l'espòrt (per exemple *[[The Sporting News]]*) o l'economia (per exemple *[[Financial Times]]*), e auràn una difusion mai larja e cobriràn de territòris fòrça mai vastes.

## Articles connèxes
* Jornalisme
* Premsa

## Bibliografia
* 
* 
*  
## Nòtas e referéncias
Lai Ching-te

**Lai Ching-te** (en chinés tradicional: 賴清德; 6 d’octobre de 1959), tanben conegut coma **William Lai**, es un mètge e politician taiwanés.

Foguèt cònsol màger de Tainan de 2010 a 2017, primièr ministre de 2017 a 2019, vicepresident de la Republica de China de 2020 a 2024. Ganhèt l'eleccion presidenciala de 2024 e deu entrar en foncion lo 20 de mai de 2024.  

## Nòtas e referéncias
Quartier Sant Mitri (Marselha)

**Sant Mitri** es un quartier de Marselha, que se tròba dins l'arondiment 13n e se compren dins lei quartiers nòrd. Se sòna ansin en l'onor de Mitri d'Ais, martiri en l'an 466.

Sant Mitri es mencionat dins lo cartulari de Sant Victor au jorn dau 13 d'abriu 1113 amb la mencion *Cella Sancti Mitrii*. Aquest genitiu masculin acèrta la forma *Mitrius* que dona *Mitri* en occitan.

A la plaça de la residéncia "La Prada" se trobava una bastida sonada *l'Emerigona*. Aquesta refacha au , probable, foguèt bastida sus un tenement que comptava un molon de sorgents çò que lo fasiá pron palunari.
Joël Supéry

**Joël Supéry** (8 de mai de 1965-) qu'ei un escrivan e istorian navau bordalés, conegut per son trabalh sus l'implantacion e l'influéncia deus noroècs en Gasconha e Aquitània.

## Veire tanben
*Vikings
*Incursions vikings en Gasconha
*Istòria de Gasconha
*Istòria d'Aquitània
Mas

thumb|250px|Un mas en Provença

Lo **mas** (prononciat: ) es un tipe d'espleitacion agrària, pròpri a cèrtas regions d'Occitània (Dalfinat, Lengadòc, Provença), dels Païses Catalans e d'Aragon, que se desvelopèt a l'Edat Mejana. Es format de tota la proprietat inclús l'ostal, tèrras d'agricultura e bòsques.

## Etimologia
Lo mot proven del latin medieval *mansus*, participi de *manere* que significa 'demorar' o 'residir'. Dins lo dreit senhorial, aviá un sens diferent; lo mansus èra una espleitacion agricòla impausabla (camps, prats, vinhas, bòsques).

De derivats d'aquela racina latina son lo *masièr -a* (abitant d'un mas), *masuc* (abitacion de pastor), *masada*, *masaria* (torre d'una bòria), e *[[maset]]* (pichòta construccion rurala).

## Articles connèxes
* Bòria
* Maset
* Ostal 

## Nòtas e referéncias
The Black Eyed Peas

**The Black Eyed Peas**, o de còps simplament **Black Eyed Peas**, es un grop de hip-hop anglofòn american format a Los Angeles, en Califòrnia. Lo grop es a l'origina compausat de will.i.am, apl.de.ap e de Taboo, ambe a partir de 2001 la cantaira Stacy Ann Ferguson, dicha « Fergie ». Grop de hip-hop e RnB, es pasmens fòrça influenciat per la musica electronica e es pr'amor d'aquò sovent considerat puslèu coma un grop "dance". 

L'album *Elephunk*, primièr album enregistrat ambe Fergie en 2001, obten una capitada internacionala enòrma après sa publicacion en 2003, lo simple *Shut up* tirat d'aquel album es quitament lor primièr títol n°1 en França al mes de genièr de 2004. 

Lo 21 d'abril de 2009, David Guetta anóncia qu'a produch dos dels tròces de lor album *The END*, *I Gotta Feeling* e *Rock That Body*.

En 2019, adaptan en version anglesa e espanhòla (ambe J Balvin) *The rhythm of the night* de Corona : aquela version (*RITMO*), que figura tanben sus la benda sonòra del filme american Bad boys for Life (sortit en sala en 2020) obten una capitada fenomenala e passa lo miliard de vistas sus YouTube.

## Discografia
* 1998 : *Behind The Front*
* 2000 : *Bridging The Gap*
* 2003 : *Elephunk*
* 2005 : *Monkey Business*
* 2009 : *The END*
* 2010 : *The Beginning*
* 2018 : *Masters of the Sun Vol. 1*
* 2020 : *Translation*
* 2022 : *Elevation
*
## Cançons mai conegudas
* *Where is the love?* (2003)
* *Shut up* (2003)
* *Hey Mama* (2004)
* *Let's get it started* (2004)
* *My Humps* (2005)
* *Pump it* (2006)
* *Boom Boom Pow* (2009)
* *I Gotta Feeling* (2009)
* *Meet Me Halfway* (2010)
* *Rock That Body* (2010)
* *The time* (2010)
* *Just Can't Get Enough* (2011)
* *Don’t Stop The Party* (2011)
* *RITMO* (2019, ambe J Balvin, adaptacion anglesa e espanhòla de *The Rhythm of the night* de Corona)
* *Girl Like Me* (2020, ambe Shakira)
Lebrièr

vinheta|Especimèn d'un lebrièr de Mali
Los **lebrièrs** (var. **lebriers**, **lebrers**) son una familha de raças caninas dont la composicion fisica conven sobretot per la caça e a la corsa (corsa de lebrièrs), pendent la quala poden aténher una gran velocitat. Son de cans prims e auts, an lo cap long e estreit e las aurelhas en ròsa o semi-erigidas. Al contra de la màger part dels autres cans, los lebrièrs caçan gràcias a lor excellent vista en plaça de l'odorat. 

## Caractersticas
Aqueles cans s'especializan dins la caça de las presas, las gardant en vista e los despassant amb una rapiditat granda e soplesa.

Lo can lebrièr tipic deu èsser dolicocefal. Sa forma pòt crear l'illusion que lo cap es mai long que la normala. La dolicocefalia es en realitat una caracteristica dels lops e d'autres animals carnivòrs salvatges, e es ligada a la necessitat d'una vision estereoscopica pendent la caça. Pòdon aténher 70 quilomètres per ora sus de distàncias mai cortas.

## Principalas raças
Actualament, existís 13 raças classadas dins lo grop 10 e 5 raças despartidas dins lo grop 5 de la nomenclatura oficiala establida per la Federacion Cinologica Internacionala.

* Lebrièr afgan 228
* Lebrièr arabi 188
* Lebrièr de Mali (Azawakh) 307
* Lebrièr de las estepa
* Lebrièr anglés, Greyhound 158 o Whippet 162
* Lebrièr irlandés 160
* Lebrièr italian 160
* Lebrièr persan (Saluki) 269
* Lebrièr polonés 333
* Lebrièr rus 193
* Lebrièr escocés (Deerhound) 164
* Lebrièr espanhòl 285
* Lebrièr ongrés 240
* Lebrièr indian (Kaikadi) 
* Lebrièr cazac (Kazy) 

## Articles connèxes
* Can
* Corsa de lebrièrs
* Raça canina

## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 

## Referéncias
Principat dau Martegue

Lo **principat dau Martegue** es una division feodala del Comtat de Provença creada en 1599 pel rèi de França Enric IV al profièch de Maria de Luxemborg e de son òme Amanieu de Lorena, duc de Mercuer, a l'entorn de la ciutat dau Martegue. Existiguèt entrò la revolucion francesa de 1789.

## Lista daus princes dau Martegue
* Maria de Luxemborg (1599-1623)
* Françoise de Lorraine (n. 1592, 1623-1669) x César de Bourbon
* Louis de Borbon, son filh (n. 1612, 1669)
* Louis-Joseph de Borbon, son filh (n. 1654, 1669-1712)
* Claude Louis Hector de Villars (n. 1653, 1719-1734) per crompa
* Armand-Honoré de Villars (n. 1702, 1734-1770) son filh
* de Vogüé-Gourdon per crompa de la mitat
* de Choiseul per crompa de la mitat
* Louis-François de Galliffet (crompa en dos temps lei drechs sus la principautat. 1771, 1772-1778)
* Simon-Alexandre de Galliffet, son rèire-nebot (eireta per lo testament de Louis-François; 1778-1789; morís en 1793)
Lo principat es abolit lo 4 d’agost de 1789.
Pissalat

Lo **pissalat** es una preparacion culinària niçarda, fòrça emplaegada coma saussa e condiment, a basa d'amploas ò de sardinas saladi esquiçadi. Aguent donat lo sieu nom a la pissaladiera, la sieua fabricacion ocupava una dotzena de familhas au començament dau sègle XIX. Totun, aquela produccion dispareissèt durant la Segonda Guèrra Mondiala. Uei, lo pissalat es unicament fabricat, d'un biais artesanal e sovent simplificat, per la confeccion de la pissaladiera.

Lo pissalat tradicional es realizat a partir d'una mescla d'amploa, de sardina ò de potinas esquiçadi dins un mortier au mejan d'un peston. Pi, la preparacion macèra e fermenta durant quaucu mes en preséncia de sau, de pebre, d'òli d'oliva, d'espècias, de farígola, de laurièr saussa, de canela e de giròfle. La mescla es batuda cada jorn per formar una pasta. Cau finda levar l'excès d'òli. Enfin, per acabar la preparacion, èra necessari de tamïar la pasta. En mai de la pissaladiera, lo pissalat èra utilizat per faire de tartinas ò per acompanhar d'autrei plats (sopas, saladas, etc.).


Pissalat.jpg|
Pissaladière 02.jpg|
Anchoïade.jpg|


## Ligams intèrnes

* Coïna niçarda
* Pissaladiera

## Bibliografia

* Alex Benvenuto, *Cuisines du pays niçois*, Niça, Serre, 2001.
* Louis Roubaudi, *Nice et ses environs*, París, Éditions Allouard et Turin, Gianini e Fiore, 1843.

## Nòtas e referéncias
Pòrt natural

Un **pòrt natural** (var. **pòrt naturau**) es una sosta naturala, formada per li còstas ò li islas d'un litoral, que permet d'ancorar una nau. La valor d'un tau pòrt despende considerablament de la configuracion dei còstas. Per exemple, li calancas ofrísson de sostas seguri, mas lu sieus parets bauçoï empachan sovent d'embarcar e de desbarcar de mèrç ò de passatgiers. Per còntra, mai d'una rada presentant de condicions favorabli a aqueli operacions es venguda lo centre d'un vilatge ò d'una vila. Dins aqueu cas, de construccions artificiali permèton generalament de melhorar la sieua configuracion ò de crear d'aferrador suplementaris. Venècia, Nòva York, Sydney, Hong Kong e Lo Cap son d'exemples de pòrts naturals venguts de metropòlis internacionali.

## Ligams intèrnes

* Pòrt
* Rada

## Bibliografia

* Gustav Fochler-Hauke, *Verkehrsgeographie*, Westermann, Braunschweig, 1957, p. 37.
* Tommy P. Christensen, *Vom Naturhafen zum Industriehafen. In: Alte Häfen – Neue Aufgaben. Häfen der Küstenschifffahrt in Skandinavien und Westeuropa gestern und heute*, Geschichte der Küstenschifffahrt im 20. Jahrhundert, Bremen, 2006.

## Nòtas e referéncias
Sinecisme

Un **sinecisme** es un acte politic caracteristic de l'Antiquitat grèga. Permetiá de reünir plusors vilatges o vilas per formar una ciutat novela, generalament sus una basa egalitària. Aquò èra sovent acompanhat per l'adopcion d'un nom novèu per designar l'entitat formaa, per la construccion d'una agòra e de fortificacions e per l'amainatjament d'un santuari religiós dedicat a una divinitat protectritz comuna. Lo sinecisme es un fenomene relativament frequent e los mai ancians semblan de datar dau periòde protoistoric. Pasmens, de reünions contunhèron fins a la fin dau sègle I avC. Fòrça ciutats grègas, coma Atenas, Esparta o Megalopolis, èran ansin eissias d'un sinecisme.

Un mecanisme juridic similar existissiá en Itàlia dins l'espaci etrusc. En particular, Roma foguèt probablament fondaa a l'eissia d'un sinecisme entre plusors vilatges que chausiguèron lo Capitòli coma centre comun.

## Liames internes

* Grècia antica.
* Vila.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** François Hartog, *Évidence de l’histoire : Ce que voient les historiens*, Éditions de l’École des hautes études en sciences sociales, 2015.
* **[[francés|(fr)]]** Numa Denis Fustel de Coulanges, *La Cité antique*, Durand, 1864.

## Nòtas e referéncias
Torii

[thumb|right|''Torii'' marcant l'intraa dau santuari de [Tatsuta-taisha.]]

Un ***torri*** es un portau tradicionalament situat a l'intraa d'un santuari sintoïsta. Simboliza la separacion entre l'environament profane e lo monde sacrat. Es constituït de dos montants subremontats d'un linteu. Lo materiau utilizat es generalament la fusta, mas i a de *torii* de peira. Es considerat coma un simbòle dau sintoïsme e, mai generalament, de la cultura japonesa.

## Liames internes

* Sintoïsme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Dracon

[thumb|right|Còpia de las leis de Dracon realizaa vèrs [-409|409-408 avC.]]

**Dracon** († vèrs 600 avC) es un magistrat e legislator atenenc dau segle VII avC. Eissit de la classa dels Eupatridas, foguèt encharjat de reformar las leis de la ciutat durant la segonda mitat dau segle VII avC, probablament pendent los ans 620 avC. Aquò menèt a la redaccion d'un còdi penau fòrça severe que prevesiá la pena de mòrt per la mager part dels crimes. Pasmens, las reformas de Dracon introguèron doas novetats importantas. La premiera èra l'adopcion d'un drech escrit e publicament afichat dins la vila. La segonda èra una lei sus l'omicidi que fasiá una diferéncia entre lo murtre, volontari, e l'omicidi, involontari.

Las intencions de Dracon son pas clarament coneigüas. Èran probablament inscrichas dins un contexte de violéncias privaas importantas. D'efiech, una consequéncia majora de sas reformas foguèt l'acceptacion de l'arbitratge de l'Estat per gerir los conflictes entre ciutadans. La mager part d'aquelas leis foguèron reformaas per Solon en 594 avC. Aquò es sovent interpretat coma un signe dau succès de son òbra legislativa e de la reconoissença de l'autoritat estatala. Pasmens, la lei sus l'omicidi, encara a l'epòca de Demostènes, foguèt conservaa. La resta de la vida de Dracon es desconeigüa.

## Liames internes

* Atenas.
* Solon.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** François Lefèvre, *Histoire du monde grec antique*, París, Le Livre de Poche, coll. « Références », 2007.
* **[[alemand|(de)]]** Eberhard Ruschenbusch, « ΦΟΝΟΣ: Zum Recht Drakons und seiner Bedeutung für das Werden des athenischen Staates », *Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte*, vol. 9, n° 2,‎ 1960, pp. 129-154.

## Nòtas e referéncias
Repescaire de torpilha

[thumb|right|Repescaire de torpilha [USA|estatsunidenc en 2008.]]

Un **repescaire de torpilha** es un naviri militar auxiliar especializat dins la recuperacion de las torpilhas utilizaas durant los tirs d'entrainament o los assais. Es generalament un naviri bas dotat de mejans permetent de seguir, de localizar e de recuperar las torpilhas. Sa mission èra sovent facilitaa per l'emplec de projectiles capables de flotar après lo tir o dotats de lumes. Aqueu tipe de naviri es aparegut pendent los ans 1950 au començament de la Guèrra Freja per demenir lo cost dels entrainaments e empedir la captura d'una torpilha per un adversari potenciau. D'efiech, las torpilhas son d'armas costosas e tecnologicament avançaas. Pasmens, lo repescaire de torpilha es vengut mai rare despuei los ans 1980 car la recuperacion de las torpilhas es actualament pusleu assegurada per de naviris especializats dins la guèrra de las minas.

## Liames internes

* Torpilha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Vila novèla

Una **vila novèla** ò una **vila planificada** es una vila fondada per un poder politic dins un endrech prealablament pas o pauc poblat. Aquelei projèctes permèton la mesa en òbra de mòdes d'amainatjaments novèus, sovent dominats per la vision de la ciutat ideala a una epòca donada. An donc sovent un traçat regular eissit d'un programa sociau e intellectuau. Après quauquei generacions, aquelei vilas pèrdon son caractèr novèu e s'intègran dins lo teissut urban existent. La creacion d'una tala vila pòu èsser dictada per de motivacions divèrsas : contraròtlar un territòri en i installant de populacions favorablas, desvolopar d'activitats economicas, empachar lo desvolopament d'una aglomeracion donada, ofrir de lotjaments novèus, etc.

Lei vilas novèlas son pas raras e la practica existissiá ja durant l'Antiquitat. Per exemple, abòrd de vilas occitanas son de vilas novèlas que datan de periòdes variats. La pus vièlha es Marselha que foguèt fondada *[[ex nihilo]]* per de colons focèus vèrs 600 avC. Puei, durant lo rèsta de l'Antiquitat, lei Romans urbanizèron lo sud-èst de Gàllia en creant de colonias de poblament per sei veterans e de vilas per lei pòbles locaus. Durant l'Edat Mejana, lo cas pus conegut es aqueu dei bastidas que foguèron fondadas per lo poder reiau francés per renforçar sa preséncia en Lengadòc après la Crosada. Enfin, pus recentament, de vilas novèlas foguèron creadas dins lei Bocas de Ròse per desengorjar Marselha e lotjar la man d'òbra necessària a la zòna industriala de Fòs. Dins lo rèsta dau monde, lei vilas novèlas son tanben frequentas, especialament dins leis estats eissits de la colonizacion.

La capitada dau projècte d'installacion de populacions dins la vila novèla es generalament assegurada per un sosten fòrt deis autoritats politicas. Pasmens, lo succès es pas sistematic. Tre l'Antiquitat, lo cas de Dur-Sharrukin, abandonada avans son acabament, èra emblematic dei reviradas. Dins lo monde actuau, fòrça vilas novèlas son vengudas de vilas abandonadas en causa de l'abséncia de poblament. Un exemple contemporanèu es la vila de Nay Pyi Taw, capitala novèla de Birmania, qu'a de dificultats per atraire d'abitants en defòra dei foncionaris emplegats per l'administracion publica.

## Liames intèrnes

* Vila.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Vila abandonada

Una **vila abandonada** es un centre urban despoplat onte son encara visibles de vestigis importants de bastiments e d'infrastructuras. Aquela evolucion es sovent lo resultat d'un abandon de la vila per seis abitants en causa d'un eveniment violent (guèrra, incendi, accident tecnologic, catastròfa naturala, etc.) o d'evolucions economicas (agotament d'una mina, ensablament d'un pòrt, etc.). Lei vilatges isolats tocats per l'exòde rurau, lei vilas minieras e lei vilas-usinas son pus sensibles a aqueu fenomèn car an rarament un teissut economic pron diversificat per passar a una autra activitat.


Famagusta-Varosha 2007.JPG|
Pripyat-today.jpg|
Plymouth Montserrat Heli.jpg|
Craco0001.jpg|
Kolmanskop Ghost Town Buildings.jpg|


## Liames intèrnes

* Vila.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Aude de Tocqueville, *Atlas des cités perdues*, Éditions Arthaud, 2014.

## Nòtas e referéncias
Comtat de Diá

Lo **[[comtat]] de [[Diá]]** o de **[[Diés]]** (*Die* o *Diois* en francés) foguet una jurisdiccion feudala situaa au nòrd de Provença (uei lo sud de Daufinat), dins çò que foguet lo reiaume de Borgonha.

## Lista daus còmtes
### Còmtes feodaus (davant 1178)

Dins una Bulla dau 2 d'aost 1178, l'emperaire Frederic Barbarossa dona a Robert, avesque de Diá, en plena jurisdiccion e dreches reiaus: la vila, quauques chasteus, e totas las tèrras diesas de Guilhem de Peitieus fòra lo chasteu de Quint (uei *Las Tours* a Santa Crotz). Maugrat aquò, los còmtes de Tolosa dona lo comtat a Aimar de Peitieus en 1189. Veire l'istòria de Diés.

### Avesques-còmtes (après 1178)
Veire la Lista daus avesques de Diá e la Lista daus avesques de Valença.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias

### Bibliografia
Val-de-Livenne

**Val-de-Livenne** es dempui lo 1èir de genèir de 2019 una comuna novèra gavaia de Bordalés , situada dens lo departament de Gironda de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània. Es formada de duas comunas delegadas, Marcilhac e Sent Caprasi de Blaia, lo caplòc (la comuna mei petita, pr'aquò). 

## Geografia

## Toponimia
Lo nom es una creacion, a partir dau nom de riu *Livenne* e de *Val* (masculin en francés).

## Istòria
Lo 28 de setembre 2018, un arrestat prefectorau creèt la comuna per metuda en aplicacion lo 1èir de genèir 2019 .

## Administracion

## Demografia
Per la demografia de cada comuna avant 2019, veire a Marcilhac e a Saint-Caprais-de-Blaye.

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Gironda

## Ligams extèrnes
* Val-de-Livenne sus lo site de l'Insee

## Nòtas
Joseph Boakai

**Joseph Nyumah Boakai** (Worsonga, 30 de novembre de 1944) es un politician liberian. Foguèt ministre de l’Agricultura de Samuel Doe de 1983 a 1985, e vicepresident d’Ellen Johnson-Sirleaf de 2006 a 2018. Dempuèi lo 22 de genièr de 2024 es lo president de la Republica de Libèria.

## Biografia
Es eissit d'una familha modèsta de pageses analfabèts, que non l'empachèt d'efectuar una escolaritat exemplara.

Frequentèt lo *College of West Africa* e l'Universitat de Libèria. Integrèt puèi l'Universitat de Kansas, ont se diplomèt de l'Agéncia Americana pel Desvolopament Internacional.

## Nòtas e referéncias
Revolucion Neolitica

La **Revolucion Neolitica** designa la premiera revolucion agricòla que se debanèt principalament durant lo Neolitic. Se caracterizèt per la transicion progressiva de comunautats de caçaires cuelheires nomadas o seminomadas vèrs de comunautats d'agricultors sedentaris. Lei regions dau Creissent Fertil ne'n foguèron lo premier centre, mai la transformacion apareguèt de maniera independenta dins d'autrei regions dau monde. Menèt a l'aparicion dei culturas e dei civilizacions sedentàrias de l'Antiquitat Auta. En mai de l'agricultura, la Revolucion Neolitica regarda tanben l'evolucion dei tecnicas artesanaus e l'organizacion sociala amb l'aparicion d'una division espaciala dau trabalh marcada per l'aparicion de quartiers especializats.

L'idèa de « revolucion neolitica » foguèt popularizada en 1925 per l'arqueològ australian Vere Gordon Childe. Rescontrèt un gròs succès dins lei mitans scientifics e venguèt tanben popular au sen dau public. Pasmens, l'expression es desenant nuançada per leis arqueològs. La « revolucion » foguèt en realitat mai una mutacion dei societats vèrs l'agricultura car i aviá ja de comunautats de caçaires cuelheires sedentàrias que mestrejavan de tecnicas de conservacion permetent de gardar de quantitats importantas de norridura. En mai d'una region, l'aspècte « neolitic » d'aquelei transformacions es egalament discutible car l'existéncia d'un artesanat ben establit es atestat avans l'epòca neolitica. Dins aquò, en despiech d'aquelei resèrvas, l'expression demòra fòrça emplegada dins lei trabalhs istorics per resumir lei mutacions menent a la sedentarizacion, a l'adopcion d'una economia de produccion e a la mesa en plaça d'una organizacion sociala novèla.

## Liames intèrnes

* Agricultura.
* Edat de la Pèira.
* Preïstòria.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Jean-Paul Demoule (dir.), *La Révolution néolithique en France*, Éditions La Découverte e Inrap, 2007, 180 p.
* **[[francés|(fr)]]** Jean-Paul Demoule (dir.), *La révolution néolithique dans le monde*, CNRS éditions, coll. « Biblis » (n° 270), 2023, 490 p.

## Nòtas e referéncias
Jornada del Ponch Interior

vinheta|Aficha de la jornada
La **Jornada del Ponch Interior** (en catalan: *Dia del Punt Volat*) es una jornada pas oficiala celebrada cada 24 de genièr en commemoracion de l'aprobacion de las nòrmas ortograficas de la lenga catalana l'an 1913, data que foguèt fixada la L geminada (l·l) e, doncas, lo ponch interior. Amb la commemoracion los catalanòfones convidan a difondre de questions ligadas a la grafia a travèrs de las rets socialas.

## Ligams extèrnes

* Pagina web
* Perfil sus Twitter

## Nòtas e referéncias
Servici dau Trabalh Obligatòri

Lo **Servici dau Trabalh Obligatòri**, abreujat en **STO**, foguèt, durant l'ocupacion de França per Alemanha, la requisicion e lo transferiment vèrs lo III Reich de centenaus de miliers de trabalhaires francés en vista de participar a l'esfòrç de guèrra alemand. Lei personas requisicionadas èran aubergadas dins de camps de trabalhaires. Instaurada en febrier de 1943, la mesura foguèt adoptada per lo govèrn de Vichèi après la revirada dei dispositius precedents coma la Relèva e la mobilizacion fòrçada d'obriers. D'efiech, lo premier sistèma, basat sus lo volontariat, aviá suscitat pauc d'interès e lo segond aviá entraïnat de protestacions tròp importantas. Per contentar lei demandas de man d'òbra alemandas, Vichèi organizèt donc un procès pus generau e pus egalitari inspirat per la conscripcion amb un sistèma dei « classas ». Aquò permetèt la requisicion de  a  trabalhaires. Pasmens, fòrça refractaris assaièron de defugir la requisicion, çò que menèt a una importanta creissença dei maquís de la Resisténcia. De mai, a partir d'aost, la partença deis obriers requisicionats èra a desorganizar fòrça companhiás francesas que trabalhavan per leis Alemands. En setembre de 1943, lo STO foguèt donc globalament abandonat, mai leis Alemands prenguèron de mesuras per integrar dirèctament l'economia francesa au sen de l'economia alemanda.

## Liames intèrnes

* Govèrn de Vichèi.

## Bibliografia

* Patrice Arnaud, *Les STO. Histoire des Français requis en Allemagne nazie*, París, CNRS Éditions, 2010, 592 p.
* Jacques Evrard, *La Déportation des travailleurs français dans le IIIe Reich*, París, Fayard, collection « Les grandes études contemporaines », 1972.
* Raphaël Spina, *Histoire du STO*, París, Perrin, 2017.

## Nòtas e referéncias
Glandàs

**Glandàs** o **Glandassa** (*Glandas* o *Glandasso* en nòrma mistralenca) es una montanha de  dau massís de Vercòrs, limitròfa embé la plana de Diés.
Isolacionisme

L’**isolacionisme** es una doctrina de politica exteriora que combina un non-intervencionisme militar e una politica proteccionista. Los Estats isolacionistas son donc sovent diplomaticament neutres e refusan d'integrar d'alianças o de signar de tractats constrenhents. Despuei la Segonda Guerra Mondiala, lo terme a aquistar una dimension pejorativa dins mai d'un país.

## Liames internes

* Diplomacia.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** John C. Chalberg, *Isolationism: Opposing Viewpoints*, San Diego, Greenhaven Press, 1995.

## Nòtas e referéncias
Revengut nacionau brut

Lo **revengut nacionau brut**, sovent abreujat en **RNB**, es un indicator macroeconomic que correspònd a la sòma dei revenguts (salaris e revenguts financiers) percebuts durant un periòde donat per leis agents economics nacionaus. Es la sòma dau PIB e dau resultat dei flux de revenguts primaris amb lo rèsta dau monde. Relativament similar au PNB, lo RNB o remplaça dins fòrça comptabilitats nacionalas dempuei leis ans 1980.

## Liames intèrnes

* Produch interior brut.
* Produch nacionau brut.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gliese 229B

thumb|right|Imatge de Gliese 229A e de Gliese 229B.

**Gliese 229B** es una nana bruna situada dins la constellacion de la Lèbre. Fa partida d'un sistèma estellar binari amb la nana roja Gliese 229A. Descubèrta en 1994, Gliese 229B a una massa estimada a 60 massas jovianas e sa temperatura de superficia es d'aperaquí 869 K. Es considerada coma lo prototipe dei nanas brunas de tipe T.

## Liames intèrnes

* Nana bruna.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ibrahim Iskandar

**Ibrahim Ismail ibni Almarhum Sultan Iskandar** (n. a Johòr Bahru lo 22 de novembre de 1958, forma corta **Ibrahim Iskandar**) es sultan de Johòr dempuèi lo 23 de genièr de 2010 e cap de l’estat federal de Malàisia (*Yang di-Pertuan Agong*) dempuèi lo 31 de genièr de 2024.
Franc guinean

Lo **franc guinean** (còdi : **GNF**) es la devisa oficiala de Guinèa.

## Istòria

Creat en 1960 après l'independéncia dau país, aviá una valor de 0,0036 g d'aur e una paritat fixa amb lo franc CFA de 1 per 1. A aquela epòca, en causa dei problemas economics de Guinèa, èra pas exportable ni importable e totei lei devisas estrangieras, compres lo franc CFA, podián pas sortir dau territòri. En 1972, lo franc guinean foguèt remplaçat per lo syli que demorèt la devisa nacionala fins a 1986. Lo franc guinean foguèt alora restaurat e arrimat au dolar estatsunidenc. Pasmens, en causa de la manca de devisas estrangieras, sa valor a fòrça demenit per agantar de taus d'escambi superior a  GNF per 1 € .

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Guinèa.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Sau de Mohr

[thumb|right|[Fotografia d'una mòstra de sau de Mohr.]]

La **sau de Mohr** ò **alun de fèrre (II)** es un compausat ionic idratat de formula quimica (NH4)2Fe(SO')2 . 6 H2O. Son nom foguèt chausit en onor de Karl Friedrich Mohr (1806-1879). En quimia, s'utiliza en plaça dau sulfat de fèrre per fabricar de solucions d'ions ferrós Fe2+. D'efiech, la sau de Mohr es mens sensibla a l'oxidacion per l'aire, çò que permet de mantenir pus lòngtemps la concentracion. Dins la natura, es una substància rara car es rapidament dissouguda per l'aiga. Pasmens, quauquei traças de sa forma minerala naturala, la mohrita, son estadas observadas.

## Liames intèrnes

* Ion ferrós.
* Mohrita.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Floruit

***Floruit*** (; sovent compendi «**fl.**», ocasionalament «**flor.**») es una expression latina emplegada coma indicacion temporala aproximativa, particularament dins las biografias e cronologias, per referir lo periòde durant lo qual una persona, una comunitat, èra activa.

S'agís de la tresena persona singulara del preterit perfièit del vèrb *flōreō ─*florir, brilhar, prosperar.  

## Articles connèxes
* *[[Circa]]* (ca. o c.)
* *[[Tempore]]*

## Nòtas e referéncias
Plaça fòrta

Una **plaça fòrta** (var. **plaça hòrta**) es un ensemble coërent de fortificacions que permet de protegir lo terren claus, lo perimètre vesin e lo territòri situat en arrier de la plaça. Li plaças fòrti son generalament establidi sus de ponchs ò d'axes geografics importants (rotas, còl, pòrt, etc.). An tres foncions principali : blocar un axe important per la progression enemiga, redurre lu efectius necessaris per defendre una posicion e servir de basa logistica per una ataca amiga. Per aquò, en temps de patz, un Estat deu dispauar dei mejans necessaris a l'entretenença dei obratges fortificats, dei resèrvas (viures, municions, etc.) e de tropas capabli de defendre la plaça (artilhaires, engenhaires, etc.) e de realizar de sortidas per secutar l'enemic.

Lo principi dei plaças fòrti es conoissut e utilizat despí l'Antiquitat. Mai d'un país bastissèt de rets importanti per protegir l'ensemble dei sieui frontieras. Per exemple, foguèt lo cas de França qu'establissèt de rets importanti durant lo regne de Loís XIV (sistèma Vauban), a la fin dau sègle XIX (sistèma Séré de Rivières) ò durant l'entre-doi-guèrras (linha Maginot). Fòrça vestigis d'aqueli fortificacions son encara ben visibles en Occitània. Totun, l'interès per li linhas fortificadi demenissèt durant la Guèrra Freja a causa de la revirada d'aqueli defensas durant la Segonda Guèrra Mondiala ò durant la Guèrra de Kippor. Mas lo concèpte de basas logistiqui, important per li armadas modèrni, es relativament pròche.

## Ligams intèrnes

* Fortificacion.
* Garnison.
* Poliorcetica.

## Bibliografia

* Philippe Truttmann, *La Barrière de Fer : l'architecture des forts du général Séré de Rivières, 1872-1914*, Thionville, Gérard Klopp, 2000.

## Nòtas e referéncias
Concili de Nicèa

L'expression **concili de Nicèa** correspònde a doi concilis eucumenics organizats dins aquela vila :
* lo promier concili de Nicèa en lo 325.
* lo segond concili de Nicèa en lo 787.
Canton de Borg

Lo **canton de Borg** es una anciana division administrativa de Guiana en Bordalés, situada dins l'arrondiment de Blaia, lo departament de Gironda e la region d'Aquitània, adara de Novèra Aquitània. Las 15 comunas son dempuèi 2015 dins lo canton de l'Estuari (burèu centralizator Blaia). La lenga autoctòna es, d'una part, l'occitan gascon, dens sa varianta bordalesa, pus precisament borquesa . e, d'auta part, lo gavai.

## Composicion

## Istòria
En 1790, creèron dus cantons, lo de Borg e lo de Sent Circ de Caneça . En 1801, suprimiron lo segond. 
En 2015, totas las comunas passèron dens lo canton de l'Estuari . Lo burèu centralizator es Blaia.

## Nòtas
Nangolo Mbumba

**Nangolo Mbumba** (15 d'agost de 1941) es un politician namibian. Es vicepresident de la republica a partir del 12 de febrièr de 2018. Lo 4 de febrièr de 2024, accedís a la presidéncia interimària en seguida a la mòrt de Hage Geingob; a anonciat que non aviá l'intencion de se presentar a las eleccions.

## Nòtas e referéncias
Crisi ecologica

Una **crisi ecologica** (ò **crisi environamentala**) es una situacion de demenicion duradissa de la biodiversitat d'un ecosistèma ò d'una espècia donada aguent un ròtle major sus l'ecosistèma considerat. Es entraïnada per la transformacion d'un mitan environamentau que sei condicions vènon desfavorablas a la subrevida d'una ò mai d'una populacion. Pòu èsser un fenomèn limitat a un territòri reduch ò estendut a la totalitat de la planeta. Dins aqueu cas, se parla sovent de crisi biologica car leis extincions d'espècias son nombrosas. Avans la Revolucion Industriala, la màger part dei crisis ecologicas èran d'origina naturala. Pasmens, dempuei lo sègle XIX, fòrça crisis son la consequéncia dirècta deis activitats umanas. 

## Liames intèrnes

* Ecologia.
* Ecosistèma.
* Extincion massisa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Aalenian

[thumb|right|[Fossil datant de l'Aalenian.]]

L’**Aalenian** es un periòde geologic dau Jurassic Mejan que s'estend de 174,1 a 170,3 milions d'ans. Prepausat en 1864 per lo geològue soís Karl Mayer-Eymar (1826-1907), es definit a partir de la partia inferiora de la formacion geologica dau Brauner Jura situaa dins lo sud-oèst d'Alemanha. Es precedit per lo Toarcian e remplaçat per lo Bajocian.

## Ligams internes

* Eschala dels temps geologics.
* Jurassic.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** C. D. W. Mayer-Eymar, *Tableau synchronistique des terrains jurassiques*, Zuric, 1864.
* **[[francés|(fr)]]** François Michel, *Dictionnaire illustré de géologie. Initiation aux sciences de la Terre*, París, Belin, 2016.

## Nòtas e referéncias
Matèria degenerada

La **matèria degenerada** es una matèria destructurada que si compòrta coma un gas. Presenta a l'estat natural dins li estelas, apareisse a partir d'una certana pression. Es caracterizada per l'intervencion dau principi d'exclusion de Pauli a l'escala macroscopica, cen qu'a per consequéncia de modificar la relacion que liga normalament la pression, lo volume e la temperatura d'un gas. La matèria degenerada subisse ensinda una fòrça, dicha « pression de degenerescéncia », qu'es exercida per lu sieus electrons. Empacha la sieua contraccion e l'aumentacion de la sieua densitat.

## Principi general

Dins li condicions normali de temperatura e de pression, lo principi d'exclusion de Pauli enebisse a doi electrons de si trovar dins lo meteis estat quantic. Totun, se la densitat aumenta, d'orbitalas electroniqui son pauc a pauc juxtapauadi emb li orbitali dei atòms vesins. Quand d'electrons ocupan efectivament aqueli orbitalas, lu atòms non pòdon si raprochar mai sensa transgressar lo principi de Pauli. Aquò empacha donc la perseguida dau raprochament dei atòms e rompe la lèi dei gas perfèctes : la pression de degenerescéncia engendrada per lu electrons empacha lo volume de si redurre se la pression aumenta.

## Annèxas

### Ligams intèrnes

* Nana blanca.
* Principi d'exclusion de Pauli.

### Bibliografia

* Claude Cohen-Tanoudji, *Advances in Atomic Physics*, World Scientific, 2011.

### Nòtas e referéncias
Abrasion (geologia)

[thumb|[Ròcha|Ròchas somesas a un mecanisme d'abrasion durant lo darrier periòde glaciari.]]

L’**abrasion** es un mecanisme d'erosion fisica principalament entrainat per lo fretament exercit per de materiaus rochassós charriats per los rius, las ersas, los glaciers o los vents. A un ròtle important dins la formacion d'estructuras geologicas coma las valaas glaciàrias e las olas.
 
## Ligams internes

* Erosion.
* Glacier.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** François Michel, *Dictionnaire illustré de géologie. Initiation aux sciences de la Terre*, París, Belin, 2016.
* **[[anglés|(en)]]** James Stewart Monroe, Wicander Reed e Richard W. Hazlett, *Physical Geology: Exploring the Earth*, Cengage Learning, 2011.

## Nòtas e referéncias
Aflorament

[thumb|right|Aflorament [ròcha|rochassós.]]

Un **aflorament** es una zòna de la surfàcia onte las ròchas e los mineraus dau sota-sòu son directament visiblas. Pòt estre d'origina naturala (bauç, lausa, etc.) o artificiala (tuneu, peiriera, etc.). Los afloraments son nombrós dins las regions montanhosas, deserticas e aridas car las condicions i favorizan l'erosion. En revenja, son mai rares dins las regions umidas, forestieras e agricòlas.

## Ligams internes

* Ròcha.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** François Michel, *Dictionnaire illustré de géologie. Initiation aux sciences de la Terre*, París, Belin, 2016.

## Nòtas e referéncias
R-12 Dvina

Lo **R-12 Dvina** (nom de còdi OTAN : SS-4 Sandal) es un missile balistic de portada intermediària desvolopat per l'URSS pendent li annadas 1950. En servici dau 1959 au 1989, èra capable de tirar una ogiva nucleara de 2,3 megatonas a partir d'un silò ò d'un veïcule de transpòrt fins a  quilomètres.  missiles d'aqueu tipe foguèron produchs. Foguèt jamai utilizat durant una guèrra, mas li unitats desplegadi en Cuba aguèron un ròtle central pendent la crisi dei missiles. A partir dau 1978, lu R-12 foguèron pauc a pauc demantaulats e remplaçats per lu RSD-10 Pionnier.

## Ligams intèrnes

* Crisi dei missiles de Cuba.

## Bibliografia

* Pavel Podvig, *Russian Strategic Nuclear Forces*, The MIT Press, 2001.

## Nòtas e referéncias
Aa (lava)

[thumb|right|Colaa de [lava de tipe aa.]]

La **lava aa** es un tipe de lava fluïda caracterizaa per una surfàcia caotica e rugosa. Las lavas a l'origina d'aqueu tipe de colaa an una temperatura d'escolament iniciala situaa entre  e  °C e contenon una quantitat importanta de silici. An donc una viscositat auta, mas pòion formar de depaus de plusors metres d'espessor. Lo terme ven de l'hawaiian *ʻaʻa* e foguèt introduch dins lo lexic de la geologia per Clarence Dutton (1841-1912). Las lavas aa s'opausan a las lavas pahoehoe qu'an un aspecte lisc. 

En Occitània, l'auvernhat *[[cheira]]* es un regionalisme que designa lo meteis tipe de lava.

## Ligams internes

* Lava.
* Pahoehoe.
* Volcan.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** François Michel, *Dictionnaire illustré de géologie. Initiation aux sciences de la Terre*, París, Belin, 2016.

## Nòtas e referéncias
Acadèmia de la Lenga e de la Literatura Persana

L’**Acadèmia de la Lenga e de la Literatura Persana** es l'institucion lingüistica encharjaa de la regulacion dau persan e de las lengas d'Iran. Fondaa lo 20 de mai de 1935 per Reza Shah Pahlavi, es basaa a Teheran. Sa mission es de preservar la lenga persana e, durant los ans 1930-1940, luchèt fòrça còntra los emprunts arabis, francés e grècs difusats dins lo país per l'arribaa de tecnologias novelas. Uei, aquela mission continua e l'Acadèmia introdutz frequentament de mots noveus per defugir un emprunt a una lenga estrangiera. Es l'organe lingüistic pus influent per l'estandardizacion dau persan, mas collabora amb sos equivalents afgan e tatgic.

## Ligams internes

* Acadèmia de las Sciéncias d'Afganistan.
* Institut Rudaki de la Lenga e de la Literatura.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Acadèmia de las Sciéncias d'Afganistan

L’**Acadèmia de las Sciéncias d'Afganistan** es l'institucion encharjaa de la regulacion e de l'estandardizacion dau pashto e dau dari que son las lengas oficialas dau païs. Coma lo dari es un dialècte dau persan, l'Acadèmia collabora amb sos equivalents iranian e tatgic per la gestion d'aquela lenga. 

## Ligams internes

* Acadèmia de la Lenga e de la Literatura Persana.
* Institut Rudaki de la Lenga e de la Literatura.
* Pashto.
* Persan.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias