1989

*Aquesta pagina concernís l'an ***' del [[calendièr gregorian]].''


== Eveniments ==

=== Occitània ===

*

=== França ===

* 

=== Euròpa ===
* [[2 de mai]] - [[Madrid]] ([[Espanha]]): lo [[Espanha|govèrn]] ratifica l'Acòrd [[Union Europèa|europèu]] per la prevencion de la [[tortura]] e los tractes deshumans o degradantes.
* [[9 d'abril]] - Tragèdia del 9 d'abril, a [[Tbilissi]], [[Georgia (país)|Georgia]]: Una manifestacion [[Union Sovietica|anti-Sovietica]] es esclafada per l'armada roja. 
* [[9 de novembre]] - [[Berlin]] ([[Alemanha]]): s'òbri al transit ciutadan lo [[mur de Berlin|mur]] que dividissiá la vila en doas parts, la qu'aperteniá a la [[Alemanha|Republica Federala]] e la qu'aperteniá a la [[Republica Democratica Alemanda|Republica Democratica]], a l'encòp que los meteisses ciutadans lo començan a desrocar. 
* [[29 de decembre]] - [[Checoslovaquia]]: Comença la [[Revolucion de Vellot]]: l'Assemblada Federala, lo parlament comunista, escuelhèt lo dissident [[Václav Havel]] coma nòu president. Se forma immediatament un govèrn de coalicion amb l'objectiu de far las reformas economicas liberalas necessàrias per establir una [[economia de mercat]] e las reformas legalas per portar la [[democracia]].

==== [[Polonha]] ====

Signatura d'un acòrd de transicion vèrs lo [[capitalisme]] entre lo govèrn e l'oposicion. Prevesiá l'eleccion liura dau Senat e de la Dieta. Pasmens, lo POUP obtenguèt un nombre assegurat de deputats a la Dieta que li permetiá encara de tenir un ròtle important. En junh, Solidaritat averèt leis eleccions legislativas. Jaruzelski venguèt president e [[Tadeusz Mazowiecki]], un conselhier de [[Lech Walesa]], foguèt nomat cap dau govèrn. Enfin, a la fin de l'annada, la transicion s'accelerèt e la fin dau ròtle dau POUP dins leis institucions foguèt decidida.

=== [[Africa]] ===

==== [[Etiopia]] ====

Creacion dau [[Front Democratic Revolucionari dei Pòbles Etiopians]] que gropava lo [[Front de Liberacion dei Pòbles de Tigre]], l'[[Organizacion Democratica dau Pòble Oròmo]], lo [[Movement Nacionau Democratic Amara]] e lo [[Movement Democratic dei Pòbles dau Sud d'Etiopia]]. Lo [[Front Popular de Liberacion d'Eritrèa]] sostenguèt aquela coalicion, çò que permetèt de formar un movement larg còntra lo regime dau Derg. En mai d'aquò, la fin de l'ajuda militara [[URSS|sovietica]] liada au cambiament de politica iniciat per [[Mikhaïl Gorbachov]] afebliguèt l'armada etiopiana que foguèt durament desfacha a [[Batalha d'Afabet|Afabet]] (17-20 de març) per leis Eritrèus.

==== [[Sodan]] ====

Capitada d'un còp d'estat organizat per un grop de militars dirigits per lo generau [[Omar el-Bechir]]. La causa principala d'aquela revòuta militara foguèt probablament lei temptativas de negociacion menadas per [[Sadiq al-Madhi]] ambé la rebellion dau sud. Al-Turabi retrobèt un ròtle important dins lo govèrn qu'adoptèt oficialament un programa islamista.

=== [[Asia]] ===
* Entre lo [[15 d'abril]] e lo [[4 de junh]] - [[Beijing]] ([[Republica Populara de China]]): **Protèstas de la Plaça de Tian'anmen*' divèrses milièrs d'estudiant universitari seguit unes jorns mai tard per trabalhadors convòcan manifestacions pacificas en demandant la dubertura del regim comunista. Lo 4 de junh [[Li Peng]] ordena lo deslotjament de la part de l'armada populara de la China en culminant en la mòrt de divèrses centenats de manifestants, milièrs de ferits e centenats d'arrestats.

==== [[Iran]] ====

Mòrt de [[Rouhollah Khomeini]] que foguèt remplaçat coma Guida de la Revolucion per [[Ali Khamenei]].

=== Arts ===

*

=== Sciéncias e tecnicas ===

==== [[Astronomia]] ====

Passatge de la sonda espaciala [[USA|estatsunidenca]] *Voyager 2* dins lo sistèma de [[Neptun (planeta)|Neptun]]. Permetèt de realizar unei fotografias, observacions e mesuras de la planeta, de son satellit principau [[Triton (luna)|Triton]] que sembla presentar una activitat geologica importanta, de confirmar la preséncia d'un sistèma d'anèus e de descubrir cinc pichons satellits suplementaris.

<gallery>
File:Neptune Voyager2 color calibrated.png|Fotografia de [[Neptun (planeta)|Neptun]] per *Voyager 2*.
File:Neptune darkspot.jpg|Fotografia de la Granda Taca Blava per *Voyager 2*.
File:PIA02202 Neptune's full rings.jpg|Fotografia deis anèus de [[Neptun (planeta)|Neptun]] per *Voyager 2*.
File:Triton moon mosaic Voyager 2 (large).jpg|Fotografia de [[Triton (luna)|Triton]] per *Voyager 2*.
</gallery>

==== [[Medecina]] ====

Publicacion d'una tiera d'estudis, realizats entre [[1987]] e 1989, regardant lo [[virus|virüs]] a l'origina deis « epatitas non A e non B ». Aquò permetèt d'oficializar la descubèrta dau [[virus|virüs]] de l'[[epatita C]].

D'autra part, premiera [[endoscòpia]] d'una [[vena]].

=== Economia ===

* 

== [[:Categoria:Naissença en |Naissenças]] ==
* [[21 de febrièr]] - [[Corbin Bleu]], actor american
* [[1èr de març]] - [[Daniella Monet]], cantaira, actritz e dançaira americana
* [[4 de març]] - [[Erin Heatherton]], modèl americana
* [[9 de març]] - [[Rasmus Guldhammer Poulsen]], ciclista danés
* [[11 de març]] - [[Orlando Johnson]], jogaire de [[basquetbòl]] american
* [[6 de mai]] - [[Dominika Cibulková]], tennista eslovaca
* [[10 de junh]] - [[Alexandra Stan]], cantaira romanesa
* [[23 de julhet]] - [[Daniel Radcliffe]], actor anglés de *Harry Potter*
* [[14 d'agost]] - [[Malvina Seferi]], modèl albanesa-italiana
* [[28 d'octobre]] - [[Camille Muffat]], nataira francesa (m. [[2015]])
* [[7 de decembre]] - [[Nicholas Hoult]], actor britanic
* [[26 de decembre]] - [[Yohan Blake]], atlèta jamaican

== [[:Categoria:Decès en |Decèsses]] ==
* [[7 de genièr]] - [[Hirohito]], emperaire de [[Japon]] (n. [[1901]])
* [[11 de genièr]] - [[José Luis Bustamante y Rivero]], president de Peró (n. [[1894]])
* [[22 de genièr]] - [[Sándor Weöres]], poèta ongrés (n. [[1913]])
* [[23 de genièr]] – [[Salvador Dalí]], pintor catalan (n. [[1904]])
* [[24 de genièr]] - [[George Cukor]], cineasta american (n. [[1899]])
* [[3 de febrièr]] - [[John Cassavetes]], actor american (n. [[1929]])
* [[4 de febrièr]] - [[Thorkild Hansen]], escrivan danés (n. [[1927]])
* [[27 de febrièr]] - [[Konrad Lorenz]], etològ austrian (n. [[1903]])
* [[22 d'abril]] - [[Emilio Gino Segrè]], fisician italian, Prèmi Nobel (n. [[1905]])
* [[26 d'abril]] - [[Lucille Ball]], actritz americana (n. [[1911]])
* [[30 d'abril]] - [[Sergio Leone]], cineasta italian (n. [[1929]])
* [[20 de mai]] - [[John Richard Hicks]], economista anglés, Prèmi Nobel (n. [[1904]])
* [[3 de junh]] - [[Ruhollah Khomeini]], líder espiritual d'Iran (n. [[1900]])
* [[22 de junh]] - [[Martti Talvela]], cantaire d'[[opèra]] finés (n. [[1935]])
* [[30 de junh]] - [[Hilmar Baunsgaard]], primièr ministre de Danemarc (n. [[1920]])
* [[2 de julhet]] - [[Andrei Gromiko]], òme politic sovietic (n. [[1909]])
* [[6 de julhet]] - [[János Kádár]], òme politic ongrés (n. [[1912]])
* [[11 de julhet]] - [[Laurence Olivier]], actor britanic (n. [[1907]])
* [[16 de julhet]] - [[Herbert von Karajan]], maèstro austrian (n. [[1908]])
* [[19 de julhet]] - [[Kazimierz Sabbat]], òme politic polonés (n. [[1913]])
* [[2 d'agost]] - [[Luiz Gonzaga]], cantaire, compositor e musician brasilièr (n. [[1912]])
* [[12 d'agost]] - [[William Bradford Shockley]], fisician american, Prèmi Nobel (n. [[1910]])
* [[13 d'agost]] - [[Hugo del Carril]], cantaire argentin de [[tango]] (n. [[1912]])
* [[21 d'agost]] - [[Raul Seixas]], cantaire e compositor brasilièr (n. [[1945]])
* [[4 de setembre]] - [[Georges Simenon]], escrivan belga (n. [[1903]])
* [[22 de setembre]] - [[Irving Berlin]], compositor american (n. [[1888]])
* [[28 de setembre]] – [[Ferdinand Marcos]], dictator de las Filipinas (n. [[1917]])
* [[6 d'octobre]] - [[Bette Davis]], actritz americana (n. [[1908]])
* [[26 d'octobre]] - [[Charles John Pedersen]], quimista american, Prèmi Nobel (n. [[1904]])
* [[3 de novembre]] - [[Timoci Bavadra]], primièr ministre de [[Fidji]] (n. [[1934]])
* [[5 de novembre]] - [[Vladimir Horowitz]], pianista rus (n. [[1903]])
* [[12 de novembre]] - [[Dolores Ibárruri]], *La Pasionaria'', femna politica espanhòla (n. 1895)
* 13 de novembre – Prince [Frances Josèp II de [Liechtenstein (n. 1906)
* 14 de decembre - Andrei Sakharov, fisician e activista politic sovietic, Prèmi Nobel de la Patz (recusat) (n. 1921)
* 26 de novembre - Ahmed Abdallah Abderemane, president de las Comòras (n. 1919)
* 27 de novembre - Carlos Arias Navarro, primièr ministre d'Espanha (n. 1908)
* 30 de novembre - Ahmadou Ahidjo, president del Cameron (n. 1924)
* 3 de decembre - Fernando Martín, jogaire de basquetbòl espanhòl (n. 1962)
* 3 de decembre - Sourou-Migan Apithy, president de Dahome, actual Benin (n. 1913)
* 14 de decembre - Andrei Saharov, fisician e activita politic sovietic, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1921)
* 16 de decembre - Lee Van Cleef, actor american (n. 1925)
* 22 de decembre - Samuel Beckett, escrivan irlandés, Prèmi Nobel (n. 1906)
* 25 de decembre – Nicolae Ceauşescu, dictator de Romania (executat) (n. 1918)
* 29 de decembre - Andrei Tarkovski, cineasta e escrivan rus sovietic (n. 1932)

## [[Prèmi Nobel]]
* Prèmi Nobel de Fisica : Norman Foster Ramsey, Jr, Hans Georg Dehmelt, Wolfgang Paul
* Prèmi Nobel de Quimia : Sidney Altman, Thomas Robert Cech
* Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : John Michael Bishop, Harold Elliot Varmus
* Prèmi Nobel de Literatura : Camilo José Cela
* Prèmi Nobel de la Patz : Tenzin Gyatso (14en Dalai Lama)
* Prèmi Nobel d'Economia : Trygve Haavelmo

__NOTOC__
__NOTOC__