open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vic de Bigòrra

**Vic de Bigòrra** (*Vic-en-Bigorre* en francés) qu'ei ua comuna gascona de Bigòrra situada dens lo departament deus Hauts Pirenèus e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.

## Geografia
Autes vilatges o quartièrs : Balòc, Sobanhac, Sent-Aunís. 

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [bik]. Las fòrmas ancianas que son : *Bic*, au sègle XIIau, *Big*, cap a 1200-1230, *Vich* en 1256, *apud Vicum*, en latin, en 1285, *apud Vicum Bigore*, en latin, en 1300, *de Vico*, *de Byco*, *de Bico Bigore* (ibid.),*Bic* en 1429, *Vic-Bigorre* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIII).

Segon Dauzat e Rostaing, *Vic* que vien deu latin *vicus* « grop d'abitacions, vilatge »; lo latin *vicus*, qui a pas d'estatuts, que s'opausava, en dret, au *municipium*, vilatge de ciutadans romans, e a la *colonia*, vilatge de colons.

Segon Miquèu Grosclaude, que s'ageish d'un *vicus* roman, « borg, vilatge ».

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion qu'èra de  abitants e la densitat qu'èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deths Hauts Pirenèus

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Vièla (d'Aura)

**Vièla** (*Vielle-Aure* en francés) qu'ei ua comuna gascona de Comenge, ena Vath d'Aura, situada en eth departament deths Hauts Pirenèus e era region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus. 

## Geografia

## Toponimia
Era prononciacion qu'ei ['bièlo 'd'awro] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : *De Villa*, en latin, en 1387, *Vielle d'Aure* en 1746, *Viele en Aure* en 1767, *Vielle* en 1790. Que i a tanben atestacions en eths cartularis de Bigòrra e eths actes de Bonahont qui non's pòden plaçar clarament enter Vièla de Loron e Vièla d'Aura : *Rn. de Bilar*, *Sans Datz de Bila*, *Sans Dat de Uilla* (cap a 1125, Cartularis de Bigòrra); *Ramon de La Biela*, *Ramon de Biele* (cap a 1180, Cartularis de Bigòrra) ; *Guilhem Ar. Biela*, *W. Ar. Biel* (cap a 1180, Cartularis de Bigòrra); *Pelegri de Vila* (1249, Actes de Bonahont) ; *en Per de Bila* (miei deth sègle XIII, Actes de Bonahont).

Segon Dauzat, *Vièla* que vien deth latin *villa*, « proprietat rurau, puish vilatge, puish eth sens actuau », dab eth nom deth país.
Segon Negre, citat per M. Grosclaude, *Vièla* qu'ei eth gascon *Bièla*, « localitat, vilatge, borg ».

Miquèu Grosclaude qu'accèpta eras proposicions precedentas. Eth toponime qu'es probablament mei ancian qu'eras atestacions.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

* En  era populacion qu'èra de  abitants e era densitat qu'èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab era comuna

## Véder tanben
* Comunas deths Hauts Pirenèus

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Cnidaria

Los **Cnidaris**  (del latin *cnida*, aquel del grèc *κνιδη*, "ortiga", "anemona de mar")  son un embrancament que conten aperaquí 9000 espècias d'animals presents exclusivament en mitan aqüatic, mai que mai marin. Malgrat son aparicion primairenca dins l'istòria de l'evolucion, e sa morfologia  simpla, las formas modèrnas son geneticament sofisticadas e bioquimicament complèxas.
Los coralhs, que son d'importants bastissèire d'escuèlhs, mas tanben las anemonas de mar e las medusas fan partida d'aquel embrancament.

Lo cnidaris que son caracterizat peus cnitocits que los da lo son nom e que serveishen mei que mei entà caçar. Lo còs qu'ei generaument fin (ua o uas pòcas celulas enter duas capas de cellulas epitelialas) e que tien mercé a la mesoglea, ua mena de pega extracellulara dab un horat bordat de tentaculas cargats de cnitocits e que serveish entà har entar la neuritud e sortir las dèishas.
Potencial d'ionizacion dels elements

Aquesta taula que balha lo potenciau d'ionizacion en kJ/mol necessari entà separar un electron d'un atòm.
Lo purmèr potenciau d'ionizacion correspon a l'electron mei extèrne, que serà lo qu'a ua atraccion electrica mensh hòrta pr'amor qu'ei mei luenh deu nuclèu. S'obtien los potenciaus d'ionizacion 2nd, 3au, ... separent mei electrons.

## 1èr–10au

## 11au–20au

## 21èr–30au
Federalisme

Lo **federalisme** supausa un sistèma de govèrn de dos gras. La federacion es formada de divèrs estats o províncias que gausisson d'una autonomia que lor permet de reglar coma o entendon de questions coma lo dreit civil, l'educacion, la santat publica. 

Lis Estats federats an mai o mens d'autonomia segon li país : atau, en Canadà —estat federau despuèi 1867—, las dètz províncias an pas que li dreits que lor son expressament reconeguts per la Constitucion federala; quand ditz pas res, la competéncia reven a la federacion. Lis Estats Units, al contrari, li cinquanta estats an toti li poders sonca li que son nomadament atribuits per la Constitucion a l'Estat federau.

Lis Estats membres an sovent d'institucions similaras a las de l'Estat federau. Atau, en Canadà, cada província es governada segon lo sistèma parlamentari, mas lo Parlament a pas qu'una chambra, d'a part en Quebèc. Is Estats Units, cada estat es organizat segon lo regim presidenciau. 

Lis Estats federats son totjorn representats al nivèl federau per una segonda chambra parlamentària, que a sovent lo nom de *Senat*. Dins
aquel Senat, lis Estats son representats o d'un biais egau coma is Estats Units, onde i a dos senators per estat, o d'un biais inegau 
coma en Canadà (i a vint-e-quatre senators per Ontàrio e Quebèc, dètz, sièis o quatre per las autras províncias). I a tanben dins lis Estats federaus una Cort suprèma (de nòu jutges en Canadà e is Estats Units), que règla li problèmas pausats per l'interpretacion de la constitucion dins lei relacions entre la federacion e lis estats. 

I a d'estats federaus sobre toti li continents (Alemanha, Belgica, Mexic, Cameron, Índia). Mas un es ben particular: la Confederacion Elvetica, reire-confederacion devenguda federacion. 

Li cantons an una larja autonomia. Amai, lo federalisme soïsse, gràcias a un territòri pro pichon, pòt utilizar la democracia dirècta o mieja dirècta. 
Dins li cantons, i a un quite dreit de revocacion populara dis elegits: atau, lo parlament cantonau pòt èsser dissolgut per votacion a la demanda de  ciutadans a Bèrna e 5000 a Lucèrna, e lo Govèrn Federau pòt èsser destituit per lo pòble a la demanda de quauques milierats de personas dins quatre cantons. Aquessi dreits, pasmens, son quasiment pas jamai utilizats. 

Darrièra particularitat del regim soís: mentre que l'Assemblada Federala noma e revòca li membres del Conselh Federau, organ executiu, aqueste pòt pas dissòudre l'Assemblada. Aquò es un regim d'assemblada onde lo Parlament es mèstre de la situacion.

Un aute tipe de federalisme apareguèt ambe la reforma constitucionala en Belgica, en ginier de 1989: un Estat federau fondat sobre lo 
compartiment dei competéncias e dei ressorsas d'un reire Estat centralizat. L'Estat federau s'opausa a la confederacion d'Estats onde li 
membres an pas nosat entre guessi que de ligams plan tèunes (a l'origina, Soïssa foguèt una confederacion) e a l'Estat unitari coma França.  Es entremieg aquessas doas formas extrèmas d'Estats, e pòt nàisser de l'evolucion d'una d'aquessas doas formas.
Comunas de Gironda

(CUB) Comunautat urbana de Bordèu, creada en 1966.
(CAA) Comunautat d'aglomeracion deu Bacin d'Arcaishon Sud, creada en 2002.
Arcaishon

**Arcaishon** es una comuna bogesa de Gasconha situada dens lo departament de Gironda e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Istòria
Au començament, Arcaishon n'èra qu'ua partida de La Tèsta. Avant qu'obrissi, en 1823, lo prumèir otèl-establissament de banhs deu virat, las estructuras d'aculh n'èran pas que cabanas de gemaires en locacion. Estut donc l'essòr d'Arcaishon, e las celebritats frequentent l'endret esturen nombrosas. Aquò's lo 2 de mai 1857 que Napoleon III creèt, per decret imperiau, la **comuna d'Arcaishon**, per desmembrament de La Tèsta. A d'aquesta mèsma data, lo camin de hèr de Bordèu a La Tèsta estut prolongat dinc a d'Arcaishon. Per rentabilisar aqueth investissament, los frairs Emile e Isaac Péreire crompèren 96 ha de terranhs forestèirs e creèren la vila d'ivèrn. En 1862, ruas son traçadas, casinòs e villàs bastits. En 1926, Arcaishon es classada estacion balneària. 

Lo purmèr maire d'Arcaishon, Alphonse Lamarque de Plaisance, membre de societats sabentas, collectèt cançons tradicionalas en gascon dens lo Sud-Gironda e ne'n hit una publicacion.

### Toponimia
**Arcaishon** au començament ua capèra (Nòstra Dauna d'Arcaishon) dens ua ahorèst, estó urbanizada e destacada de La Tèsta en 1857. Louis Maurin qu’i vei lo basco *arkaitz*, “pena, escarpament”.

**Eirac** o **Airac**, ancian vilatge, *Eyrac* en francés, present sus la mapa de l'Estat Major (purmèra mitat deu s. XIX). Toponim galloromanic. L’ipotèsi de l’influéncia de l’arriu Eira n’es pas guaire crededera.

**Las Avathilhas**. *Les Abatilles* en francés. Derivat de "avath", vath petita enter duas picas (dunas). 

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments
## Personalitats ligadas damb la comuna
## Véder tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Begla

**Begla** (*Bègles* en francés), es una comuna bordalesa de Guiana, lingüisticament gascona, situada dens lo departament de Gironda e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

La comuna es lo teatre d'una òbra majora en gascon bordalés : *[[Los Secrets dau Diable]]*.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas damb la comuna
## Veire tanben
* Comunas de Gironda

## Ligams extèrnes
*  Site oficiau de la comuna

## Nòtas
Bilateria

Los **bilateria** son un tipe d'animals caracterizats per una simètria bilaterala. Dins qualques cases aquesta simètria s'es perduda a causa de la fixacion a la tèrra (equinodèrmes) quitament se s'es conservada en las fasas larvàrias.

Se devesisson en:

* Celomats
* Acelomats
** Deuteròstoms
** Protostoms
* Pseudocelomats

Lo mai ancian representant conegut dels bilaterians es *[[Vernanimalcula guizhouena]]*.

## Ligams extèrnes
* 
*
Borg (Gironda)

**Borg** (en francés *Bourg* e dens l'usatge *Bourg-sur-Gironde*) es una comuna bordalesa d'Occitània , en Guiana, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda e la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

### Perimètre del territòri

## Toponimia
### Borg
Las fòrmas ancianas son *de Burgo*, en latin, en 1169, *apud Burgum*, en latin, en 1274, *Guytardo de Burgo*, en latin, en 1277, *castellanie de Burgo*, en latin, en 1279, *Burgus super Mare*, *Burgus supra Mare*, en latin, en 1307-1317, *Bourck* en 1307-1317, *de Burgo*, en latin, en 1289, *monasterii de Burgo*, en latin, en 1326, *apud Burgum*, en latin, en 1360 . Lo mot *borg* ven deu bas latin *burgus*, d'origina germanica (gotic *baurgs*, vièlh haut alemand *burg*, « ciutat fortificada », emb l'influéncia, per lo latin, deu grèc *pyrgos*, « tor ». Un *borg* es donc una aglomeracion fortificada, près d'un castèth o d'una ciutadèla, pui una aglomeracion fortificada en generau .

### ''La Libarde''
Anciana parròpia . Lo nom es probablament *La Libarda* en occitan. Seré un derivat deu nom de familha francés (o lemosin) *Libard* ? , pas inversemblable dens aqueras tèrras que coneishuren longtemps una emigracion venguda mèi que mèi de l'Oèst francés.

### ''Camillac''
Anciana parròpia . Lo nom es probablament *Camilhac* en occitan. Puslèu que d'un derivat dau gallés *cambo-* (i a pr'aquò una corba de l'anciana còsta) que demanderé un sufixe e qu'a pas d'aute exemple occitan e francés, *Camilhac* ven probablament d'un nom d'òme latin emb lo sufixe gallés *-ācon*, latinizat en *-acum*. *Camelius* o eventualament *Camillus* (cognomen coneishut per la *gens Furia*) son de las possibilitats. 

## Istòria
Borg èra longtemps una vila importanta, pòrt e plaça hòrta, una de las hilhòlas de Bordèu . Es adara una vilòta d'un pauc mèi de 2000 abitants, enclavada, privada d'un accès comòde a las grandas vias de circulacion. A la fin deu sègle XVIII, Borg èra pus poblada que Sent Andreus de Cubzac, adara shèis còps pus granda. 

## Administracion

* Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra caplòc dau canton de Borg; es adara deu canton de l'Estuari.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Gironda

## Ligams extèrnes
* Borg sus lo site de l'Insee

## Nòtas


Categoria :Comuna de Bordalés
Brana

**Brana** (*Branne* en francés) es una comuna occitana deu Vasadés istoric , lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Brana*, *Brania*, *Branna*, aus sègles XI-XII, *apud insulam de Brana*, en 1273, *Brana*, en 1299, etc . Per Dauzat, *Brana* ven d'un nom gallés d'òme **Bratennus*, deu gallés **bratu-*, present dens *Bratuspantium*, nom antic de Beauvais, o deu nom gallés d'òme *Brannos*, « còrb, agraula » (**Branna (villa)* ; Negre, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, es per un nom germanic *Borannus*. B. Boyrie-Fénié se pronóncia pas, mès en citant *Sancti Albani in Barssanesio*, en 1273 (*Barsanés/[[Barçanés]]*, « país de Brana », de quauquarren coma **Barsanensem*), permet d'apartar quauquas solucions, coma *Brannos* o *Borannos*; **Bràtennos* es pas ideal (doneré **Bradenés* o *Bardenés*), mès la soca gallesa *brat-* (emb una siguda e lo sufixe latin *-ensem*) permetré benlèu d'arribar a **Braçanés*, *Barçanés* emb una metatèsi (desplaçament de *r*) e a **Bratna* > *Brana*, sense lo sufixe *-ensem* e sense metatèsi. La dificultat, coneishuda tanben per Bénédicte Boyrie-Fénié, es que l'etime qu'explica *Brana* es aparentat, mes es pas exactament lo medish que permetré d'explicar *Barçanés*.

## Istòria
* Brana èra a l'oèst la darrèra parròpia deu Vasadés istoric, mes l'atmosfèra culturala deu Barçanés es puslèu la deu Bordalés, que non pas la deu nòrd deu Vasadés. Probable que lo limit deu territòri deus *Vasates* dens l'Antiquitat èra un riu, l'Engranne (en francés), varianta probabla d'Aiguranda, que marca sovent las frontièras en país celtic o mèi o mens celtizat.

## Administracion

* Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de Brana (caplòc); es adara deu canton deus Tuquets de Dordonha.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Gironda

## Ligams extèrnes

## Nòtas
La Brèda

**La Brèda** o puslèu **La Breda**  (*La Brède* en francés) es una comuna bordalesa de Guiana administrada per lo departament de Gironda de la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas damb la comuna
* Montesquiu (dit Montesquieu internacionalament), Carles Loís de Secondat, senhor de La Breda e de Montesquiu.

## Veire tanben
* Comunas de Gironda
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Cadilhac (Gironda)

**Cadilhac** (*Cadillac* en francés, *Cadillac-sur-Garonne* a partir deu 1èr de genèr de 2023) es una comuna bordalesa  de Guiana, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda e la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Cadilac*, en 1079-1095, *apud Kadilhac*, en 1281, *Cadilacum*, en latin, en 1306, *cap. de Cadilhaco arch. Benaugensis*, en latin, en 1326, *cappella de Cadillaco*, en latin, en 1342, *Cadilhac*, en 1361. La prononciacion locala es [kaði'jat] . Per Dauzat, *Cadilhac* ven dau nom d'òme galloroman **Catīlius*, varianta de **Catilius* (dau gallés *Catilus*), damb lo sufixe *-acum* , latinizacion dau sufixe gallés *-ācon*. Bénédicte Boyrie-Fénié precisa que *Catilius* es atestat e accèpta l'etimologia, coma Negre e Astor, que cita . Delamarre dona la medisha origina, damb lo nom gallés d'òme *Catilios*, dont *Catilius* es la grafia latina . Damb de presentacions diferentas, i a donc un *consensus omnium* sus la question. Cadilhac èra probablament una anciana granda propietat antica qu'avèva per mèste *Catilios/Catilius*. 

## Istòria
La comuna pren lo nom oficiau de *Cadillac-sur-Garonne* lo 1èr de genèr de 2023.

## Administracion

* Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, Cadilhac èra caplòc dau canton de Cadilhac; es adara burèu centralizator dau canton de l'Entre duas Mars.

## Demografia

## Lòcs e monuments

Cadillac 33 Château des ducs d'Épernon.jpg|Vista oèst dau castèth (*nov.&nbsp;2011*).
Château de Cadillac.jpg|Cor interiora dau castèth de Cadilhac (*sept.&nbsp;2018*).
Cadillac 33 Porte de la Mer 01.jpg|La Pòrta de la Mar (*nov.&nbsp;2011*).
Image:Cadillac_007.jpg|Castèth.
Cadillac 33 Tour sud-est.jpg|Tor sud-èst (*nov. 2011*).
Cadillac 33 Tour sud-ouest.jpg|Tor sud-oèst (*nov. 2011*).
Cadillac 33 Hôtel de ville 02.jpg| L'ostal de comuna
Cadillac 33 Église Saint-Martin 01.jpg|La glèisa de Sent Martin (*nov. 2011*).
Cadillac 33 Cimetière Oubliés 01.jpg|Lo cementèri daus Oblidats (*nov. 2011*).


## Personalitats ligadas damb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Gironda
Castèthnau de Medòc

**Castèthnau de Medòc** (*Castelnau-de-Médoc* en francés) es una comuna medoquina de Guiana, lingüisticament gascona, administrada pr'au departament de Gironda de la region de la Noèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las atestacions son en latin, en 1273, *Castrum-Novum (apud ~)*, e en 1278, *Castro Novo (de ~)* . Damb *castèl/ castèth/chastèl*, etc, mot vengut dau latin *castellum* (e abans de *castrum*), l'adjectiu *nòu*, de *novum*, e sas fòrmas pus evolucionadas *nau* e *nuèu*, es lo que se tròba mèi sovent en toponimia. En mèi dau sens literau, lo nom de *castèlnòu*/*castèlnau* designava  petitas aglomeracions apiejadas sus una fortalesa que las emparava, qu'èran donc borgs castraus medievaus (sègles XI a XIII)  qu'estudièt per exemple Benoît Cursente.

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

* Église Saint-Jacques
* Lavoir de Landiran
* Château du Foulon


Castelnau-Eglise.jpg|Église Saint-Jacques
Lavoir de Landiran.jpg|Lavoir de Landiran
Castelnau-Moulin.jpg|Ancien moulin à eau, l'un des rares vestiges du château


## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Gironda
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Castilhon e Capitorlan

Castilhon de Dordonha (en francés : *Castillon-la-Bataille*), es una comuna occitana deu Bordalés, en Guiana, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda e la region de la Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

### Perimètre deu territòri

### Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Castellio super Dordonia* en 842, *Poncius de Castillon* en 1242, *Castellione super Dordoniam* en 1289, *Castellion* en 1361, etc . 
Segon Dauzat e Rostaing, *Castilhon* ven deu latin *castellum*, emb lo sufixe *-onem* .
Segon J. Astor, lo nom es eretèir d'un diminutiu de *castèl* (latin *castellum*), *castellionem* e es motivat per un petit castèth .
Bénédicte Boyrie-Fénié explica que lo borg èra dins una petita fortalessa, un *castilhon*. Lo determinant medieval èra lo nom deu flume (*Duranius* au sègle V, *Dorononia* au sègle VI, *Dornonia* au sègle VIII. Idronime preceltic **dora* + doble sufixe *-on-* + *-onia*. . 
Digun explica que los *Castelhon*s medievaus son venguts de *Castilhon*s, enquèra mens perqué.
Las comunas de Castilhon e Capitorlan priren lo nom de *Castillon-et-Capitourlan*.. *Castillon-sur-Dordogne* èra tanben utilizat.
Lo 5 de decémer de 1953, a l'escasença deus 500 ans de la batalha, lo nom oficiau francés es cambiat en *Castillon-la-Bataille* (Castilhon de la Batalha).

## Istòria
Capitorlan fut incorporat entre 1806 e 1820  en realitat lo 1èr de vendemiaire de l'an XII (24 de setembre de 1803).

## Administracion

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luecs e monuments

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Gironda

## Ligams extèrnes

## Nòtas e referéncias
Creon

**Creon** (*Créon* en francés) es una comuna occitana de Bordalés , lingüisticament gascona, administrada pr'au departament de Gironda de la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *bastida seu villa... Inter Duo Maria Credonium*, *Crodonium*, *Crodomium*, en latin, en 1307-1317, *Craon*, en 1307-1317. La prononciacion es [kri'juŋ]  o [kɾeˈũŋ]. Lo senescau de Guiana, Amaury de Craon e senhor de la vila d'Anjau, fondèt la bastida de Creon au començament dau sègle XIV. Lo nom de Cron s'explica pas autrament que per un transferiment, segon çò que descobrit Jacques Boisgontier en 1995 dens lo n° 25-26 de la *Nouvelle Revue d'Onomastique*, p. 236 . 

Las fòrmas ancianas son praubas d'informacion fonetica. La prumèira, *Credonium*, s'explica benlèu per una tradicion grafica de latinizacion de la vila francesa, *Castrum Credonense* (1041), *Credonium* (1060), *castrum Creonis* (1180), *Crehun* (sègle XII) . Aqueras fòrmas han pensar que la fòrma grafica actuala e dejà presenta au sègle XIV dau nom de la vila angevina, *Craon*, estuja una prononciacion anciana [kre'on], venguda après [kron] e adara [krã]. Aqueth [kre'on] fonetic de la vila angevina se seré tanben transferit a la bastida bordalesa, e seré vengut [kɾeˈũŋ] o [kri'juŋ]. 

## Administracion

* A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra dau canton de Creon (caplòc), i demorèt e ne vengut lo burèu centralizator.

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas damb la comuna
## Veire tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Montsegur (Gironda)

**Montsegur** (*Munségur* en peitavin-sentongés (normalizat), *Monségur* en francés) es una comuna deu Vasadés istoric, en Guiana, lingüisticament gascona o maròta, administrada per lo departament de Gironda de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia

## Lenga e istòria

Montsegur es una enclava lingüistica gascona en país sentongés (gavache). Dens lo borg, la populacion parlava gascon, dens los vilatges autorn, parlava sentongés, coma dens lo Blaiés, lo nòrd Libornés, au Verdon, lo País Gavai.

## Administracion

## Demografia

## Luecs e monuments

## Personalitats ligadas emb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Gironda

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Blancahòrt

**Blancafòrt** (*Blanquefort* en francés) es una comuna medoquina de Guiana, lingüisticament gascona, administrada pr'au departament de Gironda de la region de la Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Istòria

## Economia
## Administracion

* La comuna de Blancafòrt es aderenta dau País Medòc.

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas damb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Gironda
## Ligams extèrnes

## Nòtas
La Rèula

**La Rèula** (*La Réole* en francés) es una comuna deu Vasadés istoric, en Guiana, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Istòria
En 977, una carta designèva un priorat devath lo nom de *Squirs*, çò que correspond a la data oficiala de fondacion de la ciutat. En 1004, Abbon, teologian e abat de Fleury-sur-Loire, cargat de tornar botar òrde au priorat, on se coneishèva problèmas de disciplina, estut tuat dens una bacsarra. Enterrat e venerat coma martir, sent Abbon es hestejat lo 13 de novembre, anniversari de son assessinat. En 1190, Ricard Còr de Leon aufrit lo bastiment de l'ostau de vila per recompensar los borgés de lur fidelitat. En 1224, Lo&iacute;s VIII de França balhèt l'autorizacion d'edificar lo **castèth de las Quate Sòrs**. Pendent la Guèrra de Cent Ans, La Rèula estut assiejada mantun còp.

En 1629, la fortaressa estut desmantelada sus òrde deu cardinau de Richelieu. Après un novèth sacatge pendent la Fronsa, susvingut la pèsta en 1654, apui de 1678 a 1690 ; per aquera rason, lo Parlament de Bordèu divut s'exiliar a La Rèula. Es en 1790 que los monges dishèren definitivament lo priorat.

En 1793, la comuna fusionèt damb la parròpia de Sent Anhan. La Rèula vingut caplòc de districte apui sos-prefectura, çò que damorèt dincas a 1926.

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas damb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Gironda

## Ligams extèrnes
## Nòtas
Sent Andreus de Cubzac

**Sent Andreus de Cubzac** o **Sent Andrés de Cubzac** (*Saint-André-de-Cubzac* en francés ) es una comuna bordalesa de Guiana, lingüisticament gascona , administrada p'rau departament de Gironda de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Sanctum Andresium*, latinizacion de 1289, *cappella Sancti-Andree de Cambeza*, en latin, en 1326, *Sancti-Andree-de-Nomine-Domini*, en latin, en 1362, *de Sancto Andres Cubzac*, en latin, en 1388 . Las fòrmas de 1289 e 1388 son de las latinizacions que testimònian de la prononciacion que devèva dejà estar deu tipe [sènt ãdrés], prononciacion au sègle XX ), que s'escriu *Sent Andrés* o *Sent Andreus* (mes dens lo segond cas, aquò's estonable que las fòrmas ancianas ne'n donen pas una idèa).

## Istòria

## Administracion

* Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra caplòc deu canton de Sent Andreus de Cubzac; es adara burèu centralizator deu canton dau Nòrd Gironda.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas emb la comuna
*Jacques-Yves Cousteau

* Comunas de Gironda

## Ligams extèrnes
* Sent Andreus de Cubzac sus lo site de l'Insee

## Nòtas
Senta Fe la Granda

**Senta Fe la Granda** (*Sainte-Foy-la-Grande* en francés) es una comuna occitana d'Agenés , situada administrativament dins lo departament de Gironda e la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
Lo nom de Senta Fe (atestacions *Sancta Fides*, en 1255, en latin, *Sancte Fedis (bastida ~)*, en 1276, en latin, *Sancta Fides (villa ~)*, en 1307-1317, en latin, *Sancta Fides in Agenesio*, en 1307-1317, en latin, *Seinte Fe*, en 1307-1317, en occitan, *Sancte Fidis (prior bastidie ~)* (en latin), en 1326, *Senta Fe la gran*, en 1465.

Lo nom proven d'una joina agenesa de nòbla familha, senta Fe, convertida au cristianisme devath l'influéncia de l'avesque Sent Caprasi, martirizada au començament deu sègle IV devath lo renhe de Dioclecian . 

La necessitat de destriar lo nom de la vila deu nom deus vilatges de Senta Fe Petit (dita Senta Fenòta, comuna de Duràs, en Agenés), de Senta Fe la Longa, en Vasadés, e autres luecs qu'an lo nom de la senta a impausat l'adopcion d'un determinant, que precisa l'importància de la vila. Localament, lo determinant es inutil.

## Istòria
Senta Fe la Granda es una bastida fondada en 1255 en riba de Dordonha per Anfós de Peitieus.

## Administracion

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra canton; es adara deu canton de *Le Réolais et les Bastides* (en francés), donc de *Lo Reulés e las Bastidas*.

## Demografia

* **1793 : 7580 abitants** (municipalitat de Senta Fe, Apèla, Liguer, Pinuelh, La Roquilha, Sent Andreu, Sent Avit (*du Moiron*), Sent Nazari, Sent Filipe deu Senhal e Tomeiragas .
* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luecs e monuments

## Personalitats ligadas emb la comuna
*Pau Brocar (1824-1880). fisician, anatomista e antropològ
*Élisée Reclus (1830-1905, geograf)

## Veire tanben
* Comunas de Gironda

## Ligams extèrnes
* Senta Fe sul site de l'Insee
*https://web.archive.org/web/20160304234033/http://losarmoneir.unblog.fr/2014/01/28/lexic-de-patoes-de-sta-fe-la-granda/ Lexic de Senta Fe la Granda

## Nòtas
Sent Macari

**Sent Macari** (*Saint-Macaire* en francés)  es una comuna bordalesa  de Guiana, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

Lo ròc de Sent Macari, dominant la valèia de Garona, fòrma lo varrolh istoric deu Bordalés (Sent Macari es d'alhurs chafrada *Pòrta deu Bordalés*).

## Istòria
Lo prumèir nom de Sent Macari es *Ligena*, nom de l'establiment galloroman pitat suu ròc. Au XI° siègle, lo duc d'Aquitània i bastís un casterar, e l'abadia de Senta Crotz de Bordèu hèi parèir damb un priorat, dedicat a sent Sauvur. Damb l'instauracion deu privilègi deus vins e, solide, son implantacion estrategica en bòrn de Garona, Sent Macari ven una ciutat marshanda prospèra. La glèisa es embrolhida damb pinturas muralas ; ací la plaça deu Mercadiu e sas *garlandas* ; aquí los rishes ostaus deus negociants, rehauçats de baias geminadas o de frièstas a menèus. La vila accedís lavetz a l'estatut comunau, damb un prumèir maire en 1256.
En 1562, la vila es devastada preus uganauds ; la Fronda acaba la desbartanida deu castèth. La Garona s'alunha deus remparts, çò qu'entraina lo desplaçament deu pòrt en 1658 a l'aut cap de l'encinta fortificada. A la velha de la Revolucion, lo depart de las familhas borgesas de la vila cap a Bordèu hèi de Sent Macari un pòle artisanau ; se mobiliza en prumèir sus l'extraccion de la pèira, e mantun monument (priorat benedictin, glèisa deus Cordelèirs, remparts) es destruisut per recuperar lo materiau.

### François Bergoeing

### Après la Revolucion

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

### Patrimòni bastit
* **Plaça deu Mercadiu**
* **Glèisa de Sent Sauvur e Sent Martin**
* **Priorat de Sent Sauvur**
* **Ostau de pòsta Enric IV**
* **Ostau de Tardas**
* **Ostau de vila**
* **Ostau de Gassias**
* **Ostau Eiquem**
* **Ostau Flors**
* **Ostau La Ròca**
* **Ostau Messidan**
* **Convent franciscan**
* **Convent de las Ursulinas**
* **Remparts**
* **Cai fluviau**
* **Viaduc**

### Noms de ruas en gascon
Los vielhs noms de las ruas son escriuts en gascon medievau en devath daus noms modèrnes. Ne'n vací la lista :
* **Carrèira deu Pòrt Navar** = rue du Port Nava
* **Carrèira deus Bancs Carnacèirs** = rue Carnot
* **Carrèira de l'Escala** = rue Virac
* **Carrèira de l'Ordidèir** = 
* **Carrèira Rendessa** = rue de l'Amiral Courbet
* **Carrèira de la Torata** =
* **Carrèira de la Nau** =

## Personalitats ligadas damb la comuna
* François Bergoeing
* Elias Boirac

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Sent Medard de Jalas

**Sent Medard de Jalas** o **Sent Medard en Jalés**  (*Saint-Médard-en-Jalles* en francés) es una comuna bordalesa de Guiana administrada per'au departament de Gironda de la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
* Hastinhan

## Personalitats ligadas damb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Gironda
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Sent Mevian (de Medòc)

**Sent Mevian** qu'ei ua comuna occitana situada dens lo departament de Gironda e la region d'Aquitània.
Sent Sefrian

**Sent Sefrian** (*Saint-Symphorien* en francés) qu'es ua comuna bordalesa de Gasconha situada dens lo departament de Gironda e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Toponimia
La prononciacion es [sə̃nsəˈfrjã]

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas damb la comuna

## Véder tanben
* Comunas de Gironda
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Targon

**Targon** (*Targon* en francés) es una comuna bordalesa  de Guiana, lingüisticament gascona, situada dens lo departament de Gironda e la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son *Tragonianum*, latinizacion daus sègles XI a XIII, *parrochia de Targon*, avant 1155, *a cappella de Targon, arch. Benaugensis*, en 1326, *cappella de Targon*, en 1342. La prononciacion es [tar'guŋ] . Lo nom de *Targon* vendré d'un nom gallés d'òme **Targus*, inatestat, damb lo sufixe *-onem* . Aquera proposicion de Dauzat e Rostaing es tanben la de Jacques Astor, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié. Ernèst Negre, citat tanben per Bénédicte Boyrie-Fénié, aima mèi lo mot occitan *targa*, « grand bloquèir long », motivat per la posicion de Targon sus una tuca arredondida. Bénédicte Boyrie-Fénié, pr'amor de las incertituds sus l'existéncia de **Targus*, pensa tanben au nomen *Tarconius*, qu'explicaré, damb una metatèsi, la latinizacion *Tragonianum*. L'origina de Targon es antica, quala que siga l'origina dau nom . Xavier Delamarre utiliza lo nom gallés **Targos* (**Targus* dins sa fòrma latinizada) mès sense l'aplicar a *Targon* .

## Istòria
* Entre 1790 e 1794, *Toutigeac* (*Totijac* en occitan ?) estut annexat a Targon; avant 1806, *Montarouch* (*Montarrog* en occitan ?) estut tanben annexat a Targon (mès tanlèu 1793, devèva estar recensat damb Targon) .

## Administracion

* Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de Targon (caplòc); es adara dau canton de *l'Entre-deux-Mers* (en francés), donc de l'Entre Duas Mars.

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas damb la comuna

## Veire tanben
* Comunas de Gironda

## Ligams extèrnes
## Nòtas
La Tèsta

**La Tèsta** (*La Teste* en francés, *La Teste-de-Buch* dempuish 1994) es una comuna gascona. Administrativament, qu'ei situada dens l'arrondiment d'Arcaishon, lo departament de Gironda e la region de Navèra Aquitània de l'estat francés.

## Toponimia
Dens l'Atlas Linguistique de Gascogne lo nom del País de Bug es inclús en lo nom de la comuna de *La Tèsta de Bug* [la 'tèstœ dœ bük], donat peus informadors locaus. Totun òm se pòt demanar si la fòrma normau non seré meslèu *Bug* , en foncion de l'etimon latin "Bōii" (ancian pòble galés) e del gentilici *bogés,-esa*. L'introducvion de l'ALG precisa justament que la lenga deus informadors de La Tèsta, en 1948, ja èra fragila, que la populacion i èra plan barrejada e que tots los occitanofònes avèvan mèi de seishanta ans. Lo gascon occidentau coneish lo son [c] corresponent au [tʃ] daus autes dialèctes; es una oclusiva que pòt aisiment èster con·honuda dab [k] per una aurelha pauc abituada

## Geografia

## Istòria
Las tres parròquias de La Tèsta, Casaus e Gujan que hasèvan part deu captalat de Bug.
A la revolucion francesa, lo captalat qu'ei dividit en duas municipalitats, La Tèsta e Gujan (en 1936 Gujan que vadó oficiaument *Gujan-Mestras*).

Lo 2 de mai de 1857, la comuna d’Arcaishon qu'estó destacada deu territòri de La Tèsta.
### Toponimia
**La Tèsta**. Las atestacions ancianas que dan *La Testa in Bogio* (1326), *La Teste ou Cap de Buch* (1651). Lo nom gascon qu'ei La Tèsta, de l'etimologia insegura (non pòt pas estar un francisme per Lo Cap pr'amor de las atestacions ancianas. Segond B. Fénié, que vieneré de "testa", nautor. "de Buch" (de Bug) qu'estó hornit en 1994 au toponim oficiau en francés). Los abitants que son los testerins e las testerinas.

**Casau**. *Cazaux* en francés. La mapa de Cassini que pòrta Casau shens plurau.

**Lo Pilar**. *Le Pyla* o *Pilat* en francés. Totas las atestacions ancianas qu'an "pillar" o "pilar".

La *duna deu Pilar* qu'ei aperada **lo Sablonèir**.

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
* La Ròca Blanca

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Vejatz tanben

* País de Bug

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Sauvatèrra de Guiana

**Sauvatèrra de Guiana** (*Sauveterre-de-Guyenne* en francés) es una comuna deu Vasadés istoric, en Guiana, lingüisticament gascona, situada dens lo departament de Gironda e la region de Novèra Aquitània.

## Geografia

### Perimètre deu territòri

## Toponimia
Los noms deu tipe *salva tèrra* son los d'una tèrra que beneficia dau dret d'asil, acordat per la Glèisa. Es un sinonime de *salvetat/sauvetat*. Lo nom de *Guiana* ven d*'Aquitània*. . 

## Istòria
* En 1965, Sauvatèrra, qu'avèva un territòri municipau estret (26 ha), annexèt tres comunas : Lo Pug, Sent Leugèir de Vinhaga e Sent Roman de Vinhaga.

## Administracion

 

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra canton; es adara deu canton de *Le Réolais et Les Bastides* (en francés), donc Lo Reulés e las Bastidas.

## Demografia

* 1965 : annexion de tres comunas
* demografia de Lo Pug, Sent Leugèir de Vinhaga e Sent Roman de Vinhaga : a l'article correspondent.

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas emb la comuna
## Veire tanben
## Ligams extèrnes
## Nòtas


}}
Vilandraut

**Vilandraut** o benlèu **Vilandraud** (*Villandraut* en francés) qu'es ua comuna bordalesa  de Guiana, lingüisticament gascona, administrada pr'eu departament de Gironda de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Etimologia

Del latin *villam Andraldi* o *vinea(m) Andraldi* (villa o vinha d'Andraut, del nom germanic *Andrald*), qu'al sègle catòrze èra escrit encara *Vinhandraut*.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
* Castèth medievau bastit per Clamenç V e classat per la Republica Francesa com monument istoric.

## Personalitats ligadas damb la comuna
*Clamenç V, Papa.
*Robèrt Boulin, òme politic.

## Véser tanben
* Comunas de Gironda
## Ligams extèrnes

## Nòtas
Bornat

Lo **bornat** (var. **bornhon**, **buc**, **brusc**, **boton**) es una estructura tancada bastida per l'òme ont d'unas espècias d'abelhas mellifèras del sosgenre *[[Apis]]* vivon e abalisson sos pichons. Mai d'unas espècias d'Apis vivon en colonias, mès per la produccion de mèl, *[[Apis mellifera]]* e *[[Apis cerana]]* son las principalas espècias albergadas dins de bornats. Lo mot bornat es utilizat per descriure una estructura artificiala qu'alberga una colonia d'abelhas, mentre que lo tèrme nis es generalament emplegat per designar las colonias que se lotjan dins de cavitats naturalas o que son penjadas en nautor.   Autrecòps los bornats èran una estructura trenada de vim o de palha o cavada dins un tronc d'arbre mòrt. Uèi son generalament fait d'una caissa de fusta.

L'estructura intèrna del nis es un grop dens de cellulas prismaticas exagonalas en cera d'abelha, que li dison nis d'abelha. Las abelhas fan servir las cellulas per servar lo manjar (mèl e pollèn) e per albergar lo coüm (uòus, larvas e pupes).


|thumb|Dos tipes de *bornat* de Lemosin.
File:518 Le Faouët.JPG|Brusc tradicional de Losera format d'un tronc void tancat amb una lausa.
File:PL - Szymbark - skansen - Kroton 005.JPG|Brusques tradicionals polonés.bastida per l'
File:Beekeeping in Malta.JPG|Brusc tradicional de Malta.
File:Bienenstoecke Fada Bild1067.jpg|Brusques tradicionals de Burkina Faso.
File:Beehives in Ethiopia.jpg|Brusques etiopians que son una modernizacion d'un modèl tradicional cilindric.
File:Bikube - - Dyssekilde økolandsby ecovillage Denmark.jpg|Brusc modèrne en Danemarc.
File:Revisando las larvas de una colmenas.jpg|Quadre mobil d'un brusc modèrne.
File:Bee migration 9045.JPG|Brusques installats sus un camion abans una transumància.
File:Пасека-павильон.JPG|Installacion del començament del sègle XXI mesclant brusques e burèu per l'apicultor.


## Limgams intèrnes

* Abelha.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Environament

L**'environament**, **mitan ambient**, o **mèdi ambient**, es l'ensemble dels elements vius (flòra e fauna) e inèrtes (energia solara, aiga, aire, sòl mineral) que fan partida d'un espaci donat, qu'influéncian lo desenvolopament e la subrevida d'un organisme, e que permeton lo desenvolopament d'ecosistèmas.
Desboscament

[thumb|right|240px|[artiga|eissartatge per usclada al sud de Mexic]]
Lo **desboscament ** (var **desartigada, eishartigada**) o **desforestacion**  es l'accion e l'efièch de suprimir lo bòsc sus una granda superfícia.

Es generalament degut a l'accion umana --e mai qu'existisson d'unes factors naturals--mai que mai dins los païses sosdesvolopats, dins la tòca primièra d'utilizar las tèrras o sas riquesas,  per l'agricultura, per la produccion de carbon de lenha,  per l'esplecha de la fusta o de ressorsas minièras  .

Las consequéncias directas ne son la demesida de la biodiversitat (fòrça importanta , en particular per las selvas tropicalas), de còps que i a lo desplaçament de populacions indigènas, l'erosion dels sòls e una aumentacion de l'efièch de sèrra.
Desvolopament sostenable

Lo **desvolopament sostenable** es un desvolopament economic e social que se fa sens daumatges a l'environament ni a las ressorsas naturalas necessàrias a las activitats umanas e al desvolopament, tant ara coma per l'avenir.
Desertificacion

La **desertificacion** es l'amassa dels mecanismes de formacion  naturala d'un desèrt, mas de còps que i a pòt èsser causada per l'èsser uman. Pòt designar una aridificacion locala, o l'avançament d'un desèrt vèrs las tèrras de per abans non deserticas. 

Es un procès de degradacion dels sòls que pòt aver luòc a l'exterior d'un desèrt, dins de regions aridas, semiaridas e subumidas secas.
Dessalinizacion

La *dessalinizacion* es lo tractament de l'aiga de mar o d'aiga salada, per ne diminuir la quantitat de sals e la rendre utilizabla per l'alimentacion, l'agricultura, l'industria.
Dioxina

Las **dioxinas** son de compausats aromatics, dibenzo-p-dioxinas en quimia, constituits de dos anèls de benzèn ligats per dos atòms d'oxigèn, e uèch idrogèns que se pòdon remplaçar, tot o en partida, per de clòr, de bròme o d'autres.

Las fonts d'aquel polluent son la combustion incompleta d'idrocarburs clorats dins l'incineracion de sobralhas, e la creacion de sosproduches en produsent cèrts pesticidas o en sintetizant de clorofenòls.
Arrondiments dels Aups Maritims

Lu doi arrondiments dei Aups Maritims son:
* l’arrondiment de Niça
* l’arrondiment de Grassa

## Istòria
En 1800, i a res arrondiments:
* l’arrondiment de Mónegue
* l’arrondiment de Niça
* l’arrondiment dau Puget Tenier

En 1805, l’arrondiment de Mónegue es suprimit e la màger part dei comuni son annexadi a l’arrondiment de Niça. L’arrondiment de Sanremo es annexat au departament.

En 1860, i a tres arrondiments, Niça, Grassa e lo Puget Tenier. Aqueu darrier arrondiment es suprimit e annexat a lo de Niça en 1926.
Fosfòr

Lo **fosfòr** (del grèc ancian φωσφόρος / phōsphóros, « portaire de lutz », per allusion a la quimioluminescéncia emanant del fosfòr blanc, vesedor dins l'escuritat quand  es expausat a de l'oxigèn) es l'element quimic de numèro atomic 15, de simbòl P. Dins la taula periodica, se tròba dins lo cinquen grop principal, o 15en grop IUPAC o grop azòt. Es un membre del grop dels pnictogèns.
Silici

Lo **silici** es un element quimic non metallic de la taula periodica qu'a per simbòl **Si** e per nombre atomic 14. Un metalloïd tetravalent de silici es mens reactiu que lo sieu equivalent quimic, lo carbòni. Es, après l'oxigèn, lo segond element de la rusca terrèstra per òrdre d'abondància (25,7%). Se presenta en doas formas, l'una amorfa e l'autra cristallina; la primièra es una posca terrosa, pus activa que la varianta cristallina, que se presenta en octaèdres de color blava grisenca e de lusor metallica.
 
Lo silici es present dins l'argila, lo feldspat, la barena, lo qüars e la sabla, principalament jos forma de bioxid de silici (tanben conegut coma *siliça*) e silicats (de compausants que contenon de silici, d'oxigèn e de metals). La silici es lo compausant principal del veire, ciment, ceramica, e de la majoritat de las siliconas (substància plastica)
Clòr

Lo **clòr** es un element quimic del grop dels alogèns. Balha un gas de color jauna verdassa, de formula Cl2, mai pesuc que l'aire, sufocant, toxic e irritant, de las proprietats oxidantas, descolorantas e antisepticas. Amb lo sòdi, es un component de la molecula de la sal marina (NaCl).

Dins la nauta atmosfèra lo clòr es un polluent que destruís lo jaç d'ozòn.
Cripton

Lo **cripton** es l'element quimic de numèro atomic 36, de simbòl Kr. Es un gas nòble, inodòr e incolòr, descobèrt per William Ramsay e Morris Travers lo 30 de mai de 1898 en realizant una distillacion de l'aire liquid. Etimologicament, lo nom de « cripton » deriva del grèc ancian κρυπτός (*kryptos*) que significa « amagat ».

Una de sas proprietats fisicas, la longor d'onda de la raia espectrala iranja de l'isotòp Kr, serviguèt per definir lo mètre de 1960 fins en 1983 coma valent  aquesta longor d'onda dins lo voide.
## Referéncias
Selèni

Lo **seleni** es l'element quimic de numèro atomic 34, de simbòl Se. Aquel tresen element del grop VI A dels calcogèns es un non-metal. La quimia del còs simple e de sos principals compausats presenta una granda analogia amb la del sofre, mas tanben amb la del telluri.
Germani

Lo **germani** es l'element quimic de numèro atomic 32, de simbòl Ge. Ten cinc isotòps naturals, dont 76Ge, feblament radioactiu. Al mens 27 radioisotòps son estats sintetizats.

Le germani aparten al grop 14 del tablèu periodic, es un metalloïd. A l'estat solid es semiconductor e cristaliza amb la meteissa estructura que lo diamant, tot coma lo silici.

La quasi-totalitat del germani es recuperat dins las fondariás de zinc (sos-produit de fusion).

Los primièrs transistors avián coma substrat lo germani.
Zinc

Lo **zinc** (de l'alemand *zink*) es un element quimic metallic de simbòl **Zn** e de numèro atomic 30. Es un metal de transicion, lo primièr del grop 12 de la taula periodica. Lo zinc es quimicament similar al magnèsi, pr'amor que son ion a una talha similària e son unic estat d'oxidacion comun es +2. Zinc es lo 24en element mai abondant de l'escòrça terrèstra e ten cinc isotòps estables. La mena de zinc mai esplechada es l'esfalerita, o sulfur de zinc; los despaus esplechables pus grands es tròban en Austràlia, Canadà e als Estats Units.
Galli

|-
| colspan="2" align="center" | 125px|Typical (melted blob)&nbsp;130px|Crystallized

Lo **galli** es un element quimic, de simbòl Ga e de numèro atomic 31. Sa temperatura de fusion (29.76°C) lo fa fondre dins la man. Se tròba jos forma de traça dins la mena de baucita e de zinc.
Niquèl

Lo **niquèl** es un element quimic de nombre atomic 28 e de simbòl **Ni** qu'aperten al grop 10 de la taula periodica dels elements.

## Caracteristicas principalas
left|250px 
Es un metal de transicion de color blanc , conductor de l'electricitat e de la calor, es ductil e malleable,se pòt laminar, polir e fargar aisidament, e presenta un ferromagnetisme. Se tròba dins diferents minerals, dins los meteorits (aliat amb lo fèrre) e, en principi, es present a l'interior de la Tèrra.

Es resistent a la corrosion e se pòt utilizar coma recobriment, per mejan de electrodeposicion. Lo metal e qualqu'un dels seus aliatges, coma lo metal Monel, s'utilizan per manejar lo fluor e d'unes fluorurs pel fach que reacciona amb dificultat amb aquestes produches.

Son estat d'oxidacion mai normal es +2. Ne pòt presentar d'autres, se son observats d'estats d'oxidacion 0, +1 e +3 dins de complexes, mas son paucs caracteristics.
Cobalt

Lo **cobalt** es un element quimic de numèro atomic 27 e de simbòl **Co** que se situa dins lo grop 9 de la taula periodica dels elements. Es un metal dur, ferromagnetic, de color blanc blavenc. Sa temperatura de Curie es de 1388 K. Normalament se tròba amassa amb lo niquèl, e totes dos son abitualament part dels meteorits de fèrre. Es un element quimic essencial pels mamifèrs en quantitats menudas. Lo Co-60, un radioisotòp del cobalt, es un traçador e agent de pes dins lo tractament del cancèr. Lo cobalt metallic es generalament constituït d'una barreja de doas formas allotropicas amb d'estructuras cristallinas exagonala e cubica centrada sus las facietas que la temperatura de transicion entre ambedós es de 722 K. Presenta d'estats d'oxidacion basses. Los compausats que lo cobalt a un estat d'oxidacion de +4 son pro escasses. Per contra l'estat d'oxidacion +2 es plan espandit e mai lo +3. I a tanben de complèxes importants amb un estat d'oxidacion +1.
Manganès

Lo **manganès** es un element quimic, de simbòl Mn e de numèro atomic 25.

Lo nom deriva de Magnesia, una partida de la província grèga de Tessàlia, que ne deriva tanben lo mot grèc per , *magnes*.
Lo mot *manganès* es l'abreviacion de *manganesium*, l'ancian nom per l'element.
Aqueste nom proven de las proprietats magneticas de la pirolusita, un mineral que se coneissiá ja dins l'Antiquitat.

## Ligams extèrnes