open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mig-17

Lo **Mig-17** (en rus Микоян и Гуревич МиГ-17) es una aeronau de caça sovietic qu'intrèt en servici en 1952 durant la Guèrra Freja. Venguèt l'aparelh principau dei fòrças aerianas dau Pacte de Varsòvia e  unitats foguèron produchs en URSS, en Polonha e en China. Participèt a la Guèrra de Vietnam ambé lo Mig-21 onte lei dos aparelhs venguèron una menaça seriosa per leis aeronaus estatsunidencas. A partir de la fin deis annadas 1960, foguèt pauc a pauc retirat per lo Pacte de Varsòvia. Pasmens, divèrsei país contunièron de l'utilizar e, en 2010, èra encara en servici dins certaneis armadas africanas e en Corèa dau Nòrd.
Mig-29

Lo **Mig-29** (en rus : Микоян и Гуревич МиГ-29) èra una aeronau de caça rus d'origina sovietica. Desvolopat a partir deis annadas 1970, intrèt en servici en 1983 per luchar còntra d'aparelhs estatsunidencs coma lo F-15 o lo F-16. Per la seguida, foguèt pauc a pauc modificat per li permetre d'atacar de butas terrèstras. Après la dissolucion de l'URSS, foguèt adoptat per la màger deis estats successors e per d'autrei país coma Índia. De mai, l'aeronau foguèt modernizada e èra totjorn en produccion en 2013. Participèt a la Guèrra de Kuwait, a la Guèrra de Kosovo e a la Guèrra de Kargil. Dins lei dos premiers cas, foguèt dominat per d'aeronaus occidentalas pus nombrós e pus modèrns.
Alemands de Dobrogea

Los **Alemands de Dobroja** (*Dobrogea* en romanés) son una minoritat, uèi praticament desaparaguda, que visquèt en Dobrogea (Dobroja romanesa) entre 1840 e 1945.

Après 1945, un grop plan reduch d'Alemands  (mens de 750) demorèt dins la region. Fins a 1989, capitèron de se manténer mas dempuèi la fin del regime de Ceaucescu, una partida d'aquela communautat a emigrat. La mitat dels membres d'aquesta communautat vivon ara a Constanța.

vinheta|Colonias alemandas de Dobrogea

## Istòria

### Colonizacion
Los primièrs Alemands arribèron dins la region en 1840. Venián de Bessarabia, en majoritat, e s'installèron dins la region entre 1841 e 1856 per de rasons economicas.

Dobrogea foguèt restacada a Romania en 1878. Una partida dels Turcs e dels musulmans que poblavan la region emigrèron e lo govèrn romanés fa, tornarmai, apèl a d'immigrants. I aguèt alara doas ondadas suplementàrias d'immigracion: 1873-1883 e 1890-1892.

### Segonda Guèrra mondiala e anequeliment de la minoritat

L'anequeliment d'aquesta minoritat es deguda a mai d'un factor:

- volontat de Hitler de repatriar aqueles Alemands (accòrdi signat lo 20 d'octobre de 1940). 16 000 Alemands de Dobrogea foguèron desplaçats en Polonha e Checoslovaquia per colonizar de novèlas regions.

Un pauc mai de 1 000 escapèron a aquesta migracion forçada. 3 000 foguèron repatriats en 1945.

- La deportacion en URSS pels Sovietics de nombroses Alemands
( de consultar: deportacion dels Allemands de Romania en URSS) en 1945. Los darrièrs Alemands de Dobrogea foguèron deportats en URSS o emigrèron dins los países occidentals.

- 1 500 (10%) foguèron tuats pendent la guèrra.

## Demografia

## Situacion presenta

Un centre cultural situat dins l'anciana escòla evangelica (carrièra Sarmizegetusa, a Constanța) existís encara.

I aviá 197 Alemands en 2002 a Constanța.

## Nòtas e referéncias
Firn

Un **Firn** (del soïs alemand *firn* "darrièrs ans") es un nevièr parcialament compactat, un tipe de nèu caiguda las sasons passadas e que s'es tornar cristallizada en una substància pus densa qu'un nevièr. Es un glaç qu'es a un estadi intermediari entre la nèu e lo glaç glaciari. Lo firn ten l'aparéncia d'un sucre banhat, mas a una duretat que lo fa de mal cavar. Sa densitat se situa generalament entre 550 kg/m³ e 830 kg/m³ e se pòt sovent trapar jos la nèu que s'acomola al cap d'un glacièr.
Nevièr

Un **nevièr** es  una acomolacion de nèu que se forma en montanha, e que pòt perdurar l'estiu. A la diferéncia d'un glacièr, lo nevièr es una formacion temporària e non pas permanenta a l'escala umana. Es constituït d'un tipe de  nèu jova e granulara, qu'es estada per part fonduda, puèi tornar gelada e compactada, e que precedís a la formacion de glaç.  La densitat minimun de la nèu dins un nevièr es de 500&nbsp;kg/m³. Aquel tipe de nèu es associada a la formacion dels  glacièrs a travèrs del processus de nivacion.  Un nevièr que subreviu una sason entièra d'ablacion es apelat firn, una formacion a l'encòp pus vièlha e pus densa.  Amb lo temps, lo firn vendrà lo glaç glaciari compactat que forma los glacièrs.  La formacion d'un glacièr pòt préner entre de jorns e d'annadas en foncion dels factors de gel e de fonda.
Glaciologia

La **glaciologia** es l'estudi dels glacièrs, o pus generalament del glaç e dels fenomèns naturals que s'i restacan.

Es una sciéncia de la Tèrra interdisciplinari qu'inclutz:  geofisica, geologia, geografia fisica, geomorfologia, climatologia, meteorologia, idrologia, biologia, e ecologia. L'impacte dels glacièrs sus las populacions umanas inclutz tanben los domenis de la geografia umana e de l'antropologia. La descobèrta d'aiga jos forma de glaç sus la Luna, Mart e Euròpa i apond una composanta extraterrèstra, l'"astroglaciologia".
### Referéncias
Circ glaciari

Un **circ glaciari** o **ola glaciària** es una depression de forma semicirculara, enrodada de parets penjaludas, que se tròba en montanha, e qu'es o es estada ocupada per bacin d’alimentacion glaciari.
Cauna de las Fadas (Leucata)

right|thumb|250px|Intradas de la cauna de las Fadas
La **[[cauna]] de las [[Fada]]s** se dobrís a Leucata, en Lengadòc, dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon. Venguèt monument istoric lo 10 de setembre de 1924. La comuna n'es la proprietària.

Situada prèp del ribatge de l'Estanh de Leucata, presenta mantun orifici d'intrada condusent a de budèls ennegats ( de long, -). Excavada a partir de 1909 puèi en 1914 e 1919 per Teodòr e Felip Héléna, lo mobiliari descobèrt a l'intrada e a l'interior de la cauna compren de cotèls de selze, un vas incisat, un polidor de destrals, de còdols oscats lateralament, de pèrlas d'òs, de terralhas ondradas (campanifòrmes?), de penjarilhs d'arpa e d'ossaments escampilhats que tres crans descriches per Ramon Riquet. L'ocupacion de la cauna datariá de l'Eneolitic, pus precisament del Calcolitic (2000-1800 abC). Òm i a tanben trobat d'objèctes de l'epòca galloromana (ofrendas, figuronas de tèrra cuècha correspondent a d'exvoto ofèrts a las divinitats per d'abitants de Leucata; aquelas estatuetas del començament de nòstra èra, rudimentàriament fachas de tèrra grisa, jauna o roja representan de divinitats de mal identificar (Mercuri, Minèrva, Vènus) e de personatges drapats.

Lo site venguèt monument istoric en 1924.

### Referéncias
Rimaia

[thumb|right|Una rimaia ben vesedoira (Schnapfenspitze, [Àustria)]]
Una **rimaia** es una crebassa situada a la part superiora d'un glacièr entre lo glaç en movement e l'environament immobil (en general ròca, glaç, o nèu dura).

Se forma amb l'avançada del glacièr que, del fait de la gravetat, s'alunha de sa basa immobila.
Martin Landau

**Martin Landau** (Brooklyn, Nòva York, 20 de junh de 1928) es un actor american. Se faguèt conéisser mai que mai per sos ròtles dins *Mission: Impossible* e *Space: 1999* Foguèt maridat a Barbara Bain e joguèron dins mantun film e sèria de television amassa.

## Biografia
Martin Landau nasquèt en 1928 a Brooklyn, un barri de Nòva York, dins una familha modèsta d'origina jusieva. Son paire, Morris Landau, èra un maquinista emigrat d'Àustria. Estudièt a la James Madison High School e puèi al Pratt Institute abans de començar a trabalhar coma dessenhador quand faguèt 17 ans. Foguèt emplegat pel jornal *[[Daily News (New York)|Daily News]]* e illustrava la cronica de Billy Rose "Pitching Horseshoes". Collaborèt tanben amb Gus Edson sus la benda dessenhada *[[The Gumps]]* durant las annadas 1940 e 1950.
Clive Dunn

thumb|Clive Dunn (1951)
**Clive Robert Benjamin Dunn** (Brixton, Londres, 9 de genièr de 1920 – Faro, Portugal, 6 de novembre de 2012) foguèt un actor e comedian anglés.
Cnut lo Grand

thumb|right|Territòris de Cnut lo Grand.

**Cnut II de Danemarc** o **Cnut I d'Anglatèrra** (994 o 995 - 12 de novembre de 1035), dich **Cnut lo Grand**, foguèt un rèi d'Anglatèrra, de Danemarc e de Norvègia que capitèt d'unificar un territòri important a l'entorn de la Mar dau Nòrd.

## Liames intèrnes

* Vikings.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Doggerland

**Doggerland** es lo nom donat per lei geològs a una faissa territòriala que durant lo Periòde Glaciari de Würm religava leis Illas Britanicas e l'Euròpa continentala. Dispareguèt amb la pujada del nivèl de la mar après la fin de la glaciacion entre lei millenis X e IV avC.
Las recercas geologicas daissan supausar que Doggerland èra una importanta faissa de tèrra emergida que s'estendiá de la còsta èst britanica entrò a la còsta actuala dels Païses Basses e la còsta oèst d'Alemanha e de Danemarc. Doggerland èra probablament un abitat ric amb una preséncia umana al Mesolitic.
### Referéncias
Periòde Glaciari de Würm

Lo **Periòde glaciari de Würm** o **Glaciacion de Würm** es lo nom donat pels geològs a la glaciacion europèa que se debanèt entre  e  avC.
Lo tèrme *[[Würm]]* a per origina un riu alpenc de Bavièra, que marca aperaquí l'avança glaciària maximala d'aqueste periòde. Los Alps foguèron lo luòc de las primièras recercas scientificas sistematicas sus las glaciacion que foguèron menada per Louis Agassiz al començament del sègle XIX. Lo darrièr periòde glaciari i foguèt intensivament estudiat. L'analisi estatistica dels pollèns microfossilizats trobats dins los depaus geologics, permetèron de datar los cambiaments dramatics de l'environament europèu pendent la glaciacion de Würm. Al maximum de la glaciacion, *ca* 24,000–10,000, la pus granda part de l'Euròpa centrala, de l'Euròpa de l'oèst e de l'Eurasia èran d'estèpas o de tondra, mentre que los Alps presentavan camps de glaç e glacièrs de montanha. Escandinàvia e gaireben tota la Grand Bretanha èran cobertas de glaç.

Durant Würm, lo Glacièr de Ròse cobrissiá lo plan soís entièr, atenhent las regions actualas de Solothurn e Aarau. Dins la region de Bèrna rejonhiá lo glacièr Aar. Lo Glacièr de Ren es a l'ora d'ara lo subjècte d'estudis detalhats. Los glacièrs de Reuss e Limmat avancèron tan luènh que Jura. 
Los glacièrs de montanha e de pè de mont daissèron son emprenta en escafar totas las traças de las glaciacions precedentas de Günz e Mindel,  e en depausar de morrenas de fons e terminalas dins diferentas fasas de retraccion e tanben de depausses de loess.
Alfred de Wessex

[thumb|right|[Illas Britanicas a la fin dau sègle IX après la patz entre Saxons e Vikings.]]

**Alfred Micela** (anglosaxon: *Ælfred Micela)* o **de Wessex** (entre 846 e 849 - 26 d'octòbre de 899), dich **Alfred lo Bèu**, foguèt rèi de Wessex de 871 a sa mòrt e rèi de totei leis Anglosaxons de 878 a sa mòrt. 

Durant son rèine, organizèt la defensa deis estats saxons còntra leis invasions vikingas organizadas a partir de Danelaw. Venceire en 878 a Ethandun, capitèt d'impausar en 886 la signatura d'un tractat organizant lo partiment d'Anglatèrra entre Saxons e Vikings. Organizèt tanben l'administracion de son estat e assaièt de melhorar l'educacion e la justícia.

Es considerat coma un sant per la Glèisa Catolica Romana.

## Liames intèrnes

* Anglatèrra
* Wessex

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Egbert de Wessex

**Egbert de Wessex** (mòrt en 839), dich **Egbert lo Grand**, foguèt un rèi de Wessex de 802 a sa mòrt. Durant son rèine, capitèt de vencre e de sometre leis autrei sobeirans saxons d'Anglatèrra e unifiquèt per lo premier còp leis estats saxons sota una autoritat unica. Pasmens, fins a sa mòrt, son poder demorèt contestat e deguèt faciar una tièra de revòutas.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Medway

thumb|right|Conquista romana deis illas britanicas e formacion de la província de Britannia.

La **batalha de Medway** se debanèt en 43 durant la conquista romana d'Anglatèrra. Opausèt lei fòrças de l'Empèri Roman ai combatents de la tribú cèlta dei Cantiaci. S'acabèt per una victòria romana que permetèt ai legions de s'installar dins lo sud-èst deis Illas Britanicas que venguèt la basa dei conquistas seguentas.

## Liames intèrnes

* Conquista romana de Britània.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Watling Street

thumb|right|Conquista romana deis illas britanicas e formacion de la província de Britannia.

La **batalha de Watling Street** se debanèt en 60 o 61 durant la conquista romana d'Anglatèrra. Opausèt lei fòrças de l'Empèri Roman ai tropas coalizadas dirigidas per la rèina cèlta Budicca. S'acabèt per una victòria romana que va entraïnar la desfacha totala de la revòuta de Budicca.
Aristocracia

L**'aristocracia** designa una forma de govèrn onte lo poder es oficialament tengut per un elèit qu'es generalament una casta, una classa sociala, una dinastia o un grop intellectuau. A l'origina, lo tèrme apareguèt durant l'Antiquitat grèga per designar l'elèit dei ciutadans d'una vila. Per la seguida, durant l'Edat Mejana, lo tèrme evolucionèt pauc a pauc per designar lei classas superioras de la societat feudala coma la noblesa o la borgesiá.

## Liames intèrnes

* Estat.
* Noblesa.
Simon V de Montfòrt

**Simon V de Montfòrt** (vèrs 1208, Montfort-l'Amaury - 4 d'aost de 1265, Evesham), còmte de Leicester e de Chester, foguèt un dei senhors anglés pus poderós dau sègle XIII. Fiu dau cap crosat Simon IV de Montfòrt, participèt probable a la Crosada deis Albigés dins leis ans 1220. Puei, partiguèt en Anglatèrra onte l'Ostau de Montfòrt teniá de fèus. Cap militar e administrator confirmat, venguèt rapidament un dei caps de la noblesa desirosas d'aumentar lei limits de l'autoritat reiala e d'obtenir la formacion d'un parlament. En 1258, lei Provisions d'Oxford contentèron sei revendicacions ambé la creacion d'un conseu de quinze senhors cargats de dirigir lo reiaume ambé lo rèi. Pasmens, en 1261, Enric III (1216-1272) obtenguèt lo sostèn dau papa per rompre l'acòrd entraïnant una guèrra civila entre partisans dau rèi e partisans dau parlament. Inicialament venceire en 1264, Simon ordonèt la formacion d'un parlament dubèrt a la noblesa e a la borgesiá. Pasmens, foguèt batut e tuat en 1265 a la Eversham marcant la restauracion de l'autoritat reiala. Après aquela desfacha, sa familha foguèt exilada.
Batalha d'Eversham

La **batalha d'Eversham** se debanèt lo 4 d'aost de 1265 a Eversham. Opausèt lei fòrças dau rèi Enric III d'Anglatèrra (1216-1272) ai fòrças de la revòuta dei senhors dirigits per Simon V de Montfòrt. S'acabèt per una victòria reiala, per la mòrt de Simon de Montfòrt e per la fin dei projèctes de monarquia limitada e de parlament defenduts per lei senhors en revòuta.
Batalha de Bannockburn

La **batalha de Bannockburn** se debanèt lei 23 e 24 de junh de 1314 a Bannockburn en Escòcia. Opausèt lei tropas anglesas dirigidas per lo rèi Edoard II d'Anglatèrra (1307-1327) ai fòrças escocesas de Robèrt Bruce (1306-1329). S'acabèt per una desfacha saunosa de l'armada anglesa que sei cargas de cavalariá foguèron esquichadas per l'infantariá escocesa.

Aquela desfacha foguèt fòrça importanta per l'armada anglesa que va modificar la tactica tradicionala dei cargas de cavalariá pesuca per donar un ròtle pus important a l'infantariá durant la Guèrra de Cent Ans còntra lei Francés.
Batalha de Crécy (1346)

La **batalha de Crécy** se debanèt lo 26 d'aost de 1346 durant la Guèrra de Cent Ans. Opausèt una armada anglesa dirigida per lo rèi Edoard III (1327-1377) a l'òst francés de Felipe VI (1328-1350). S'acabèt per una desfacha saunosa dei fòrças francesas que sei cargas de cavalariá pesuca foguèron rompudas per leis arquiers anglés. Un nombre important, au mens , de senhors vassaus o aliats de Felipe VI foguèron tuats.

Après aqueu succès, leis Anglés poguèron se dirigir vèrs lo nòrd e acomencèron lo sètge de Calais que capitulèt en 1347.
Christopher Lee

thumb
Sir Christopher Frank Caradini Lee (Londres, 27 de mai de 1922 - Chelsea, Londres, 7 de junh de 2015) foguèt un actor de cinèma anglés. Se faguèt celèbre per son interpretacion de Dracula en 1958. 

Foguèt un artista prolific que durant sa carrièra joguèt dins mai de 225 films. Interpretèt subretot los marrits dins sos ròtles mai famoses coma Francisco Scaramanga dins un film de *[[James Bond]]* en 1974, Saruman dins *[[Lo senhor dels anèls]]* (2001–2003) o mai lo Conte Dooku dins los dos darrièrs films de *[[La guèrra de las estelas]]* (2002 e 2005).
Batalha de Peitieus (1356)

La **batalha de Peitieus** se debanèt lo 19 de setembre de 1356 durant la Guèrra de Cent Ans. Opausèt una armada anglesa de  òmes dirigits per lo Prince Negre a una armada francesa de  òmes menats per lo rèi Joan II (1350-1364). Fòrça murtriera per lei dos camps, s'acabèt per una desfacha francesa marcada per la captura dau rèi e la mòrt d'unei senhors francés importants coma lo duc de Borbon o lo Conestable de França.

La captura dau rèi marquèt lo començament d'una crisi intèrna en França en causa de l'afebliment de l'autoritat centrala e de la pèrda de prestigi de la noblesa. En 1360, foguèt signat lo tractat de Brétigny per liberar Joan II en cambi de concessions territòrialas importantas.
Batalha d'Asincort

[thumb|right|[Guèrra de Cent Ans (1337-1453) e endrech de la batalha d'Azincourt.]]

La **batalha d'[[Asincort]]** se debanèt lo 25 d'octòbre de 1415 durant la Guèrra de Cent Ans (1337-1453). Opausèt de fòrças francesas d'au mens  òmes dirigits per Carles I d'Albret e Joan II Le Meingre a una armada angloaquitana de  combatents dirigits per Audoard V (1413-1422). S'acabèt per una desfacha francesa saunosa ambé la pèrda de milièrs d'òmes e d'unei senhors importants dau reiaume. Conjugada ambé la foliá dau rèi Carles VI (1380-1422), lo resultat de la batalha entraïnèt una crisi grèva e un començament de guèrra civila dins lo Reiaume de França.
Abd-ar-Rahman ibn Abd-Allah al-Ghafiqí

**Abd-ar-Rahman ibn Abd-Allah al-Ghafiqí** (defuntat en 732; en arabi: **عبد الرحمن الغافقي**), foguèt lo governador d'Al Andalús que menèt las fòrças musulmanas contra las tropas francas de Carles Martèl a la Batalha de Peitieus en octobre de 732. per la quala es subretot conegut en Occident.

### Referéncias
Tresena Crosada

La **Tresena Crosada**, tanben dicha **Crosada dei Rèis**, es una crosada que se debanèt de 1189 a 1192. Foguèt una temptativa dei sobeirans principaus de l'Euròpa catolica de reconquistar lei Luòcs Sants d'Orient Mejan ocupats dempuei 1187 per Saladin. Opausèt donc una aliança d'estats catolics compausada  dau Reiaume de Jerusalèm, dau Sant Empèri Roman Germanic, dau Reiaume d'Anglatèrra, dau Reiaume de França e dau Reiaume d'Ongria a una coalicion d'estats mediterranèus, musulmans o crestians, compausada dau Sultanat Aiobida de Saladin, dau Sultanat Zenguida, dau Sultanat de Rom, de l'Empèri Bizantin, dau principat bizantin de Chipre e dau Reiaume de Sicília. S'acabèt per un resultat indecís e la signatura d'una patz negociada entre lo rèi d'Anglatèrra Ricard Còr de Leon (1189-1199) e lo sultan aiobida Saladin (1174-1193). D'un caire, lei Crosats reconquistèron una partida dei regions maritimas dau Reiaume de Jerusalèm quasi anientat après la batalha de Hattin en 1187. De l'autre caire, Saladin gardèt lo contraròtle de Jerusalèm mai deguèt autorizar l'intrada de la vila ai romieus crestians.

## Nòtas e referéncias
Sètge de Calais (1347)

Lo **sètge de Calais** se debanèt dau 4 de setembre de 1346 au 3 d'aost de 1347 durant la Guèrra de Cent Ans. Consequéncia de la batalha de Crécy, s'acabèt per la capitulacion de la garnison francesa de la vila e sa conquista per leis Anglés.
Harald III de Norvègia

**Harald III de Norvègia** (vèrs 1015 - 25 de setembre de 1066), tanben dich **Harald Sigurdsson** o **Harald Hardrada**, foguèt un rèi de Norvègia que reinèt de 1046 a sa mòrt. Exilat durant sa jovença, partiguèt a Constantinòple onte venguèt lo cap de la Garda varega de l'Empèri Bizantin. Per la seguida, poguèt rintrar dins son país en 1043 e s'establiguèt un partiment dau poder ambé Magnus I que moriguèt en 1047. Harald venguèt alora l'unic rèi de Norvègia. En 1066, faguèt partida dei pretendents au tròne d'Anglatèrra e organizèt una expedicion armada per sostenir sei pretencions. Pasmens, maugrat un premier succès après son desbarcament, foguèt tuat per lei fòrças d'Harold II a Stamford Bridge.
Enric V d'Anglatèrra

**Enric V d'Anglatèrra** (16 de setembre de 1386 - 31 d'aost de 1422) foguèt rèi d'Anglatèrra de 1413 a sa mòrt. Succediguèt a son paire Enric IV (1399-1413) e foguèt remplaçat per son fiu Enric VI (1422-1461 puei 1470-1471).

Cap militar experimentat après una tièra de guèrra còntra de revòuta de senhors feodaus durant lo rèine de son paire, decidiguèt d'acomençar tornarmai la Guèrra de Cent Ans còntra França. Venceire a Azincourt en 1415, capitèt d'aprofichar la foliá dau rèi francés Carles VI (1380-1422) e la guèrra civila entre Armanhac e Borgonha per prendre lo contraròtle dau nòrd de França. En 1420, aliat au duc de Borgonha, capitèt d'obtenir la signatura dau tractat de Troyes que donèt la corona de França a son fiu Enric VI après la mòrt de Carles VI. Pasmens, la mòrt sobda en 1422 entraïnèt la revirada d'aqueu projècte car son fiu èra encara un enfant.
Garda varega

La **Garda varega** foguèt una unitat militara d'elèit de l'armada bizantina. Foguèt formada coma garda personala de l'emperaire a la fin dau sègle X a partir de mercenaris d'origina vikinga e eslava dau Principat de Kiev. Venguèt rapidament una deis unitats pus eficaças e fidèlas dei fòrças bizantinas. Ansin, en 1204 durant l'invasion de Constantinòple per la Quatrena Crosada, la Garda varega foguèt l'unica tropa bizantica qu'opausèt una resisténcia vertadiera ai Crosats. Pasmens, la disparicion provisòria de l'Empèri après aquela desfacha entraïnèt sa disparicion.
Harold II d'Anglatèrra

**Harold II d'Anglatèrra** (vèrs 1022 - 14 d'octòbre de 1066), tanben dich **Harold Godwinson**, foguèt lo darrièr rèi anglosaxon d'Anglatèrra. Foguèt elegit per remplaçar Edoard lo Confessor (1042-1066] e reinèt dau 5 de genier au 14 d'octòbre de 1066. Opausats a dos pretendents durant la Guèrra de succession d'Anglatèrra, capitèt de vencre e de tuar lo premier, Harald III, a la batalha de Stamford Bridge. Pasmens, foguèt a son torn desfach e tuat per Guilhèm de Normandia a Hastings.
Tractat de Troyes (1420)

[thumb|right|Guèrra de Cent Ans en [1429, nòu annadas après la signatura dau Tractat de Troyes.]]

Lo **Tractat de Troyes** foguèt signat lo 21 de mai de 1420 durant la Guèrra de Cent Ans. Après la desfacha francesa d'Azincourt en 1415, la foliá dau rèi Carles VI (1380-1422) e la guèrra civila entre Borgonha e Armanhac, marquèt l'apogèu de la supremàcia anglesa pendent lo conflicte. Sa clausa principala previsiá de donar lo tròne de França après la mòrt de Carles VI au fiu d'Enric V (1413-1422) per unificar lei dos reiaumes. Una segonda clausa importanta atacava la legitimat dau fiu de Carles VI, lo futur Carles VII (1422-1461), per l'empachar de rèinar. Pasmens, Carles VII refusèt de reconóisser lo tractat e, gràcias au sostèn dei senhors dau sud de França, poguèt contuniar la guèrra fins a sa victòria finala en 1453.

## Liames intèrnes

* Batalha d'Azincourt.
* Carles VI de França.
* Guèrra de Cent Ans.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Commonwealth d'Anglatèrra

Lo **Commonwealth d'Anglatèrra** foguèt lo nom dau govèrn republican que dirigiguèt leis Illas Britanicas de 1649 a 1653 puei de 1659 a 1660.
Acte d'Union (1536)

L**'Acte d'Union de 1536** designa una tièra de mesuras parlementàrias adoptadas entre 1535 e 1542 per introdurre lei reglas de l'administracion anglesa dins lo País de Galas. Renforcèt l'integracion entre lei dos reiaumes e venguèt la premiera etapa de la formacion dau Reialme Unit.
Anglicanisme

L**'anglicanisme** es una division de la religion crestiana apareguda au sègle  en Anglatèrra quand lo rèi Enric VIII (1509-1547) rompèt ambé la papautat. Au començament dau sègle , teniá 77 milions de fidèus magerament en Anglatèrra o de regions que faguèron partida de l'Empèri Britanic en America o en Africa. 

Son organizacion gropa divèrsei Glèisas nacionalas que son autocefalas e reünidas au sen d'una Comunion Anglicana. Pasmens, l'arquevesque de Canterbury, primat de la Glèisa Anglicana d'Anglatèrra i a una influéncia e un prestigi pus importants. L'estructura intèrna dei Glèisas Anglicanas an una estructura episcopala e una ierarquia fòrça desvolopada similara a aquela de la Glèisa Catolica Romana. Ansin, lei Glèisas Anglicanas se presentan coma de glèisas catolicas non romanas. 

Pasmens, aquela qualitat es pas reconeguda per leis autoritats catolicas e ortodòxas. En particular, lo papa Leon XIII (1878-1903) refusèt en 1896 de reconóisser leis ordinacions realizadas per lo clergat anglican. Aquela posicion evolucionèt pauc a pauc dins lo corrent dau sègle  e lo concili de Vatican II reconoguèt solament una « plaça especiala » ais Anglicans « que gardan en partida lei tradicions e leis estructuras catolicas ». Dins aquò, a la fin dau sègle, lo dialòg entre lei doas glèisas foguèt romput en causa dei questions sus l'ordinacion dei fremas. La Glèisa Ortodòxa i es tanben opausada e lo dialòg entre Anglicans e Ortodòxs conoissiá egalament de dificultats sus aquelei questions.

D'autra part, lei Glèisas Anglicanas se dison tanben reformadas car acceptan certanei principis de la Reforma protestanta en matèria de doctrina e de liturgia. A l'origina, sa doctrina foguèt definida dins lei Trente-e-Nòu articles establits en 1563. Au sègle , divèrsei movements anglicans diferents apareguèron e leis estructuras dei diferentei Glèisas se formèron durant la segonda mitat dau sègle . Dempuei lo sègle , lei debats regardan lei tematicas de l'ordinacion dei fremas, de la comunion e de la posicion a prepaus de l'omosexualitat.

## Voses connèxas

* Cristianisme
** Glèisa Catolica Romana
** Papa
** Santa Ses
* Ortodoxia
* Protestantisme
** Calvinisme
Maria I d'Anglatèrra

**Maria I d'Anglatèrra** (18 de febrier de 1516 – 17 de novembre de 1558) foguèt una rèina d'Anglatèrra e d'Irlanda de la dinastia Tudor que reinèt de 1553 a 1558. Après la mòrt d'Edoard VI (1547-1553), prenguèt lo poder après un complòt còntra Jane Grey. Foguèt remplaçada per sa sòrre Elisabeta I (1558-1603). Durant son rèine, assaièt sensa succès de restablir l'influéncia de la religion catolica dins lo país e ordonèt divèrsei mesuras de repression còntra lei Protestants e leis Anglicans.
Grop Latecoèra

Lo **Grop Latecoèra** qu'ei ua enterpresa fondadaen 1917 peu bigordan Pèire Geordi Lareoèra e qui marquèt la debuta de l'industria aeronautica. Que comencèt dab la produccion d'idravions puish, dab la mermada d'aquesta branca industriau, que vengó ua sostractant, deus màgers totun.
Edoard VI d'Anglatèrra

**Edoard VI d'Anglatèrra** (12 d'octòbre de 1537 - 6 de julhet de 1553) foguèt rèi d'Anglatèrra e d'Irlanda dau 20 de febrier de 1547 a sa mòrt. Succediguèt a son paire Enric VIII d'Anglatèrra (1509-1547) e assaièt de donar lo tròne Jane Grey per empachar lei rèines de sei sòrres Maria I (1553-1558), qu'èra catolica e opausada a l'Anglicanisme de son paire, e Elisabeta I d'Anglatèrra (1558-1603), qu'èra oficialament catolica. Pasmens, en causa d'un complòt menat per Maria, lo règne de Jane durèt solament quauquei jorns.

Tròp jove per dirigir dirèctament lo reiaume, son poder foguèt exercit per un Conseu de regéncia dirigit per son oncle Edoard Seymour que moriguèt 1549 puei per John Dudley de 1550 a 1553. Aqueu periòde foguèt marcat per de dificultats economicas e socialas qu'entraïnèron de revòutas. Una guèrra se debanèt tanben còntra leis Escocés mai, maugrat divèrsei succès iniciaus, s'acabèt per una retirada en causa dau còst dau conflicte e de sa generalizacion ambé l'intervencion de França. Enfin, la question religiosa conoguèt un desvolopament important durant lo rèine car Edoard èra fòrça interessat per lo subjècte. Ansin, renforcèt l'introduccion dau Protestantisme en Anglatèrra gràcias a una tièra de reformas coma l'abolicion dau celibat dei prèires o l'impausicion de l'anglés coma lenga de l'ofici.
Enric VI d'Anglatèrra

**Enric VI d'Anglatèrra** e **II de França** (6 de decembre de 1421 – 21 de mai de 1471) foguèt rèi d'Anglatèrra de 1422 a 1461 e de 1470 a 1471 e rèi de França de 1422 a 1453. Coma son grand Carles VI de França (1380-1422), foguèt la victima de crisis de foliá e son rèine foguèt marcat per la desfacha anglesa durant la Guèrra de Cent Ans en 1453 puei per lo començament d'una guèrra civila per lo tròne d'Anglatèrra.

Lo tractat de Troyes (1420) aguent previst qu'a la mòrt de Carles VI lo reiaume de França passariá a Enric V, n'eiretèt que son paire èra ja mòrt. Ne foguèt caçat per Carles VII après la batalha de Castilhon (1453).
Guèrra Angloespanhòla (1585-1604)

La **Guèrra Angloespanhòla de 1585-1604** foguèt un conflicte non declarat e intermitent que se debanèt de 1585 a 1604. Liada ai tensions religiosas, dinasticas e comercialas europèas de la fin dau sègle XVI, foguèt entraïnat per la piratariá anglesa còntra lei naviris espanhòus e portugués e lo sostèn de Londres a la revòuta dei Províncias Unidas còntra Espanha. Opausèt leis Anglés e leis Olandés ais Espanhòus e ai Portugués. La guèrra foguèt marcada per l'aumentacion de la poissança de la flòta dei dos país. Ansin, d'un caire, leis Anglés capitèron de defendre leis Illas Britanicas còntra leis ofensivas navalas ispanicas, especialament en 1587. De l'autre, la flòta espanhòla se renforcèt per protegir lei convòis entre la Peninsula Iberica e leis colonias d'America. Pasmens, lei temptativas d'invasion  dau territòri enemics s'acabèron per de reviradas. La guèrra s'acabèt donc per una patz negociada e basada sus lo *statu quo* entre Anglés e Espanhòus.

## Nòtas e referéncias
Jaume Stuart

**Jaume Stuart** (19 de junh de 1566 - 27 de març de 1625), tanben dich **Jaume VI d'Escòcia** o **Jaume I d'Anglatèrra**, foguèt rèi d'Escòcia de 1567 a sa mòrt e rèi d'Anglatèrra e d'Irlanda de 1604 a sa mòrt. En Escòcia, succediguèt a sa maire Maria I (1542-1567) e en Anglatèrra, succediguèt a Elisabeta I (1558-1604) a la fin de la dinastia Tudor. Foguèt remplaçat per son fiu Carles I (1625-1649).

Son rèine foguèt marcat per divèrsei succès economics e politics en Escòcia. En revènge, deguèt faciar de dificultats en Anglatèrra en causa dei tensions entraïnadas per la question religiosa e per l'oposicion a l'union dei dos reiaumes. De mai, sei temptativas de renfòrçar l'autoritat reiala se turtèron ai poders dau Parlament de Londres. Foguèt tanben a l'iniciativa de la colonizacion anglesa d'Irlanda e d'America.
Rita Lee

**Rita Lee Jones Carvalho** (São Paulo, Brasil, 31 de decembre de 1947) es una cantautora, instrumentista, actritz, escrivana e activista brasiliana. Escaissada la Reina del rock brasilian (en portugués: "Rainha do Rock Brasileiro"), es una de las cantairas mai famosas del país amb mai de 65 milions de disques venduts.

## Discografia
* *Build Up* (1970)
* *Hoje é o Primero Dia do Resto da Sua Vida* (1972)
* *Atrás do Porto Tem Uma Cidade*, amb “Tutti Frutti” (1974)
* *Fruto Proibido*, amb “Tutti Frutti” (1975)
* *Entradas e Bandeiras*, amb “Tutti Frutti” (1976)
* *Babilônia*, amb “Tutti Frutti” (1978)
* *Rita Lee* (1979)
* *Rita Lee* (1980)
* *Saúde* (1981)
* *Rita Lee e Roberto de Carvalho* (1982)
* *Bombom* (1983)
* *Baila Comigo* (en espanhòl; 1983)
* *Rita Hits*, compilacion (1984)
* *Rita e Roberto* (1985)
* *Flerte Fatal* (1987)
* *Zona Zen* (1988)
* *Dias Melhores Virão* (banda sonòra; 1989)
* *Rita Lee e Roberto de Carvalho* (1990)
* *Rita Lee* (1993)
* *Santa Rita De Sampa* (1997)
* *Rita ReLEEda*, remix (2000)
* *3001* (2000)
* *Aqui, Ali, Em Qualquer Luga]* o *Bossa'n Beatles* (2001)
* *Balacobaco* (2003)
* *Reza* (2012)
Carles Ier d'Anglatèrra

**Carles Ier d'Anglatèrra** (19 de novembre de 1600 - 30 de genier de 1649) foguèt rèi d'Anglatèrra, d'Irlanda e d'Escòcia de 1625 a sa mòrt. Succediguèt a son paire Jaume Stuart (1567-1625) e foguèt rebutat durant la Guèrra dei Tres Reiaumes per lo Parlament de Londres.

Durant son rèine, assaièt de renfòrçar l'autoritat reiala còntra lei poders dau Parlament. De mai, deguèt tanben faciar de tensions religiosas grèvas car èra catolic au contrari de la màger part dei populacions anglesas e escocesas. Enfin, la dominacion anglesa èra mau acceptada per leis Irlandés. A partir de 1641, aquelei tensions entraïnèron una tièra de guèrras civilas dichas Guèrras dei Tres Reiaumes. Carles I assaièt d'esquichar lo Parlament mai sei tropas foguèron vencudas e lo rèi capturat puei executat en 1649.
Sandy

**Sandy Leah Lima** (nascuda lo 28 de genièr de 1983) es una cantaire brasilièra.

* Website: www.sandyoficial.com.br
Guilhèm III d'Aurenja Nassau

**Guilhèm III d'Aurenja Nassau** (14 de novembre de 1650 - 8 de març de 1702) foguèt stadhouder d'Olanda, de Zelanda, d'Utrecht, de Guèldres e d'Overijssel de 1672 a sa mòrt e rèi d'Anglatèrra, d'Irlanda e d'Escòcia de 1689 a sa mòrt.

Maugrat l'oposicion d'una partida dei caps olandés a la foncion de stadhouder, capitèt d'ocupar la carga en 1672 per faciar l'invasion francesa durant la Guèrra d'Olanda (1672-1679) e protegir l'independéncia dei Províncias Unidas. En 1677, esposèt la princessa Maria d'Anglatèrra. Quand Jaume II foguèt destituit per lo Parlament en 1688 au profiech de Maria, Guilhèm organizèt donc un desbarcament en Anglatèrra e conquistèt rapidament lo poder. En 1689, signèt un acòrd ambé lo Parlament per limitar lei drechs dau rèi. A la mòrt de sa frema en 1694, venguèt l'unic rèi d'Anglatèrra. Sa politica foguèt marcada per son oposicion determinada ais ambicions de Loís XIV (1643-1715)
Comèrci triangular

thumb|Comèrci triangular durant lo sègle XVIII.

Lo **comèrci triangular**, tanben dich **tracha atlantica** o **tracha occidentala**, foguèt una tracha negrièra entre Euròpa, Africa e America qu'existiguèt entre lei sègles XVI e XIX. Permetiá d'assegurar la distribucion d'esclaus negres dins lei colonias europèas d'America a partir de rets comerciaus basats sus lei diferents continents. Entraïnèt la desportacion d'au mens onze milions de personas.

Segon la definicion classica dau comèrci triangular, Euròpa èra a l'origina dei cambis e s'ocupava de reünir lei capitaus, lei naviris e leis equipatges necessaris per assegurar lo transpòrt deis esclaus e dei marchandisas. Africa organizava la « produccion » e lo transpòrt deis esclaus vèrs lei pòrts de venda. Enfin, America èra l'endrech de produccion de produchs agricòlas qu'èran exportats vèrs lei centres de consomacion en Euròpa. Pasmens, aquel esquèma simplificat escond d'esquèmas mai complèxs. D'efèct, d'autreis itineraris mens coneguts mai fòrça importants existián coma lo comèrci dirèct entre lei colonias portuguesas de Brasil e d'Angòla, lo trafec intèrn au continent american d'esclaus en cambi de certanei produchs o encara lei comèrcis negrièrs en direccion dei colonias europèas asiaticas o deis estats arabis.
Acte d'Union (1707)

L**'Acte d'Union de 1707** designa un ensems d'acòrds entre lei Parlaments anglés e escocés concluts entre 1706 e 1707 per fusionar lei reiaumes d'Anglatèrra e d'Escòcia, dirigits per un sobeiran unic segon un sistèma d'union personala dempuei 1604, au sen d'un reiaume unic.
Horatio Nelson

**Horatio Nelson** (29 de setembre de 1758 – 21 d'octòbre de 1805), premier vescomte Nelson, duc de Bronte, foguèt un amirau britanic que participèt ai guèrras revolucionàrias e napoleonencas. Partisan de l'utilizacion de tacticas novèlas per l'epòca, foguèt lo venceire d'una tièra de batalhas navalas decisivas còntra la flòta francesa a Abokir en 1798, a Copenaga en 1801 e a Trafalgar en 1805. Foguèt tuat dins lo corrent d'aquela darriera batalha.
Batalha de Copenaga (1801)

La **batalha de Copenaga de 1801** o **premiera batalha de Copenaga** se debanèt lo 2 d'abriu de 1801 durant la Guèrra de la Segonda Coalicion. Opausèt una flòta britanica a una flòta danesa. L'objectiu dei Britanics èra d'obtenir lo retirament danés de la Liga de neutralitat armada per limitar lo comèrci entre estats baltics e França. La neutralizacion dei naviris danés èra tanben necessària ai Britanics per gardar son avantatge navau. Lo combat s'acabèt per una victòria anglesa, per la pèrda d'unei naviris per lei Danés e per un cambiament de la politica russa que va marcar la fin de la Liga. En revènge, Danemarc se raprochèt de l'aliança francesa e demorèt un aliat de Napoleon fins a 1814. En 1807, una segonda ataca foguèt organizada per lei Britanics per destrurre lo rèsta de la flòta danesa.
Batalha de Copenaga (1807)

La **batalha de Copenaga de 1807** o **segonda batalha de Copenaga** se debanèt entre lo 16 d'aost e lo 5 de setembre de 1807. Opausèt lo Reiaume Unit a Danemarc e s'acabèt per una victòria anglesa. L'ataca foguèt organizada per leis Anglés per empachar la captura dei naviris danés per lei Francés. Un ultimatum foguèt mandat ais autoritats de la vila que refusèron de balhar lei naviris ais Anglés. Lei Britanics acomencèron alora lo bombardament de Copenaga. Lo 29 d'aost, la principala fòrça terrèstra danesa foguèt vencuda e lo 5 de setembre, leis autoritats de Copenaga acceptèron d'acceptar lei condicions britanicas en cambi d'una retirada rapida dei fòrças anglesas. 79 naviris, que 18 naviris de linha e 11 fregatas, foguèron capturats.
Campanha de França (1814)

La **campanha de França de 1814** foguèt la darriera fasa de la Guèrra de la Seisena Coalicion e se debanèt de genier a abriu de 1814. Maugrat una resisténcia francesa acarnada e una tièra de victòrias de Napoleon I, s'acabèt per una victòria aliada e la premier abdicacion de l'emperaire.

## Nòtas e referéncias
Batalha de Trafalgar

La **batalha de Trafalgar** se debanèt lo 21 d'octòbre de 1805 durant la Guèrra de la Tresena Coalicion dins la region dau cap Trafalgar. Opausèt una flòta britanica dirigida per Horatio Nelson a una flòta coalizada francoespanhòla comandada per Villeneuve e Gravina. S'acabèt per una desfacha dei coalizats, la destruccion d'unei naviris francés e espanhòus e lo mantenement definitiu de la supremàcia navala britanica fins a la fin de la guèrra.
Batalha de Leipzig

La **batalha de Leipzig** o **batalha dei Nacions** se debanèt dau 16 au 19 d'octòbre de 1813. Opausèt leis armadas coalizadas deis enemics de Napoleon I, magerament Russia, Prússia, Àustria e Suècia, ai fòrças de l'Empèri Francés, magerament compausadas de soudats francés. Lei premiers jorns foguèron marcats per de combats saunós e lo mantenement de sei posicions per lei doas armadas. L'eveniment decisiu se debanèt lo 18 d'octòbre quand Saxònia cambièt de camp e acomencèt d'atacar lei Francés. L'arribada de renfòrç coalizats importants foguèt tanben un factor qu'encoratjèt la retirada francesa en direccion de Ren e entraïnèt l'abandon d'Alemanha per l'armada imperiala franc de quauquei garnisons que resistiguèron fins a 1814.

Ambé  soudats francés còntra  coalizats, la batalha de Leipzig foguèt lo combat pus important dau periòde napoleonenc.
Arthur Wellesley

**Arthur Wellesley** (30 d'abriu de 1769 - 14 de setembre de 1852, premier comte puei marqués puei duc de Wellington, foguèt un generau e un òme politic britanic. Participèt ai guèrras napoleonencas dins l'armada britanica dins la Peninsula Iberica fins a 1814 puei en Belgica onte foguèt lo venceire de la batalha de Waterloo en 1815 ambé lei Prussians. Après la guèrra, acomencèt una carriera politica en parallèl de sa carriera militara. Ansin, venguèt comandant de l'armada britanica en 1827 e premier ministre de 1828 a 1830.
Batalha navala d'Abokir

La **batalha navala d'Abokir**, tanben dicha **batalha de Nil**, se debanèt entre lo 1 e lo 2 d'aost durant lei guèrras de la Revolucion Francesa. Opausèt una flòta anglesa dirigida per Horatio Nelson a la flòta francesa comandada per François Paul de Brueys d'Aigalliers qu'èra cargada de protegir l'expedicion d'Egipte. S'acabèt per una victòria anglesa e per la destruccion o la captura de la màger part dei naviris francés.
Heligoland

**Heligoland** (en alemand : Helgoland) es un archipèla alemand situat dins lo sud-èst de la Mar dau Nòrd. Faguèt partida de Danemarc fins a 1814 e dau Reiaume Unit de 1814 a 1890. En 1890, foguèt cambiat per lei Britanics còntra Zanzibar. Durant lei dos conflictes mondiaus, Heligoland assostava una basa de sosmarins e foguèt bombardada mai d'un còps per leis Aliats. Puei, en 1947, lei Britanics organizèron la destruccion deis installacions militaras de l'illa. Dempuei, lo torisme es vengut l'activitat principala de l'archipèla.
Ernest August Ier de Hanovre

**Ernest August I de Hanovre** (5 de junh de 1771 - 18 de novembre de 1851) foguèt rèi de Hanovre de 1837 a sa mòrt. Succediguèt a Jòrge IV (1830-1837) e foguèt remplaçat per Jòrge V (1851-1866). Venguèt rèi gràcias a la lèi salica qu'empachèt Victòria I (1837-1901) de gardar la corona de l'estat alemand après son accession au tròne britanic. Aquò marquèt la fin de l'union personala entre lei dos reiaumes.
Illas Ionianas

Leis **Illas Ionianas** son un archipèla mediterranèu situat a l'oèst d'Epira e au nòrd-oèst de Peloponés. Fa partida de Grècia dempuei 1864 après de periòdes de dominacion romana, bizantina, veneciana, francesa e britanica.
Victòria dau Reiaume Unit

**Victòria dau Reiaume Unit** (24 de mai de 1819 – 22 de genier de 1901) foguèt rèina dau Reiaume Unit de 1837 a sa mòrt e emperairitz deis Índias de 1876 a sa mòrt. Succediguèt a Guilhèm IV (1830-1837) e foguèt remplaçada per Edoard VII (1901-1910). Son rèine de 63 ans e 7 mes es lo pus lòng de l'istòria dau Reiaume Unit e veguèt unei cambiaments economics, sociaus e tecnologics que permetèron lo renfòrçament de la dominacion britanica e l'extension de son empèri.
Zanzibar

150px|right|thumb|Zanzibar e la Tanzania (Fr)
**Zanzibar**, en swahili *Funguvisiwa ya Zanzibar*, es un archipèla de l'Ocean Indian situat en fàcia Tanzania e compausat de tres illas principalas que son dichas Unguja, Pemba e Mafia. Dins lo corrent de l'Istòria, Unguja e Pemba formèron un territòri que foguèt independent (Sultanat de Zanzibar, Estat de Zanzibar), colonizat per lei Britanics (protectorat de Zanzibar) o incorporat a Tanzania. En revènge, Mafia foguèt totjorn integrada a la Tanzania continentala.
Raj Britanic

Lo **Raj Britanic** es un tèrme non oficiau que designa lo periòde de dominacion coloniala britanica sus lo soscontinent indian (Índia Britanica e principats mai o mens autonòms). Durèt de la fin dau sègle XVIII a 1947. A partir de 1858, lo poder foguèt transferit de la Companha Anglesa deis Índias Orientalas au govèrn britanic e se formèt l'Empèri deis Índias que son cap èra lo sobeiran britanic. Pauc a pauc, leis autoritats localas, contraròtladas per de Britanics e d'elèits localas, foguèron en carga de la gestion dei vilas, de la policía e de l'organizacion de l'Armada deis Índias Britanicas que participèt ai dos conflictes mondiaus.
Benzèn

Lo **benzèn** es un compausat quimic que sa formula es C6H6. Fa partida deis idrocarburs aromatics monociclics. Dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, es un liquid incolòr, volatil, fòrça inflamable e cancerogèn. Es fòrça utilizat dins l'indústria quimica car es un compausat de basa per la sintèsi de moleculas complèxas e un solvent organic fòrça eficaç. Pasmens, en causa de sa toxicitat, d'esfòrç son realizats per assaiar de limitar pauc a pauc son utilizacion e seis emissions.
Etèn

L**'etèn** o **etilèn** es un compausat quimic que sa formula es H2C=CH2. Dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, es un gas inflamable qu'es utilizat coma compausat de basa per l'indústria quimica per la sintèsi de moleculas pus complèxas.
Albedo

L**'albedo** () es lo rapòrt de l'energia solara rebatuda per una superficia a l'energia solara incidenta. Es una grandor sensa dimension qu'es fòrça utilizada en astronomia, en planetologia e en geologia. Foguèt introducha au sègle XVIII per lo matematician e astronòm soís Johann Heinrich Lambert (1728-1777). Per definicion, sa valor se situa entre 0 (cas d'un còrs negro perfèct) e 1 (cas d'un mirau perfèct).
Calor

Un **transferiment termic**, tanben dich **calor**, es un transferiment desordonat d'energia. Correspònd a un transferiment d'agitacion termica entre particulas.

## Liames intèrnes

* Energia.
* Trabalh (fisica).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Energia intèrna

L**'energia intèrna** es, en termodinamica, l'energia totala d'un sistèma termodinamic.

## Liames intèrnes

* Termodinamica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sadi Carnot (fisician)

**Nicolas Léonard Sadi Carnot** (1 de junh de 1796, París - 24 d'aost de 1832, Ivry-sur-Seine) foguèt un fisician e un engenhaire francés de la premiera partida dau sègle XIX. Es considerat coma lo « paire de la termodinamica ».

Fiu dau scientific e revolucionari francés Lazare Carnot (1753-1823), foguèt lo premier qu'estudièt lei transferiments de calor d'una maquina de vapor e lei cicles dau motor. Descurbiguèt lo segond principi de la termodinamica (o principi de Carnot) e formulèt son premier enonciat. Sei trabalhs foguèron publicats en 1824 dins l'obratge *Réflexions sur la puissance motrice du feu* (*Reflexions sus la poissança motritz dau fuòc* en occitan). Èran devesits entre cinc partidas principalas tractant de la calor e la poténcia motritz, dau cicle ideau d'un motor perfèct (d'ara endavant dich cicle de Carnot), de la reversibilitat d'aqueu cicle, deis aplicacions de sei descubèrtas a la fisica dei gas e enfin de la possibilitat de crear un motor d'èr. Pasmens, maugrat una presentacion positiva a l'Academia dei Sciéncias per Pierre-Simon Girard (1765-1835), gaire de scientifics èran capables de comprendre la portada de son òbra.

## Liames intèrnes

* Termodinamica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Amoniac

L**'amoniac** es un compausat quimic de formula NH3. Dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, es un gas. Fa partida dei produchs pus utilizats per l'indústria quimica (produccion segon lo procès Haber Bosch) car es un compausat de basa necessari per la sintèsi de mai d'una molecula, especialament per la produccion d'engrais. A lei proprietats d'una basa, d'un nucleòfil, d'un ligand e d'un reductor.
Lazare Carnot

**Lazare Nicolas Marguerite Carnot** (13 de mai de 1753 - 2 d'aost de 1823) foguèt un matematician, un fisician, un generau e un òme politic francés de la Revolucion Francesa. Elegit de la Convencion Nacionala, venguèt delegat ais Armadas e organizèt l'armada revolucionària francesa. Opausat a la politica de Maximilien de Robespierre, foguèt menaçat avans e après la Terror. Après quauqueis annadas de retirada, venguèt Ministre de la Guèrra durant lo Consulat mai s'opausèt a la creacion de l'Empèri e conoguèt tornarmai un periòde d'inactivitat politica. Après la campanha de Russia (1812), venguèt ofrir sei servicis a Napoleon I. Foguèt cargat de la defensa dau pòrt d'Anvèrs onte resistiguèt fins a l'abdicacion de l'emperaire en 1814.

Lo 4 d'aost de 1889, sei cendres foguèron transferidas au Panteon. Son fiu Sadi Carnot (1796-1832) es considerat coma lo fondator de la termodinamica.

## Liames intèrnes

* Convencion Nacionala.
* Revolucion Francesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pierre-Simon Girard

**Pierre-Simon Girard** (4 de novembre de 1765 - 30 de novembre de 1836) foguèt un engenhaire e fisician francés. Participèt a l'expedicion d'Egipte e dirigiguèt divèrsei chantiers importants durant l'Empèri. Puei, après quauqueis annadas malaisadas au començament de la Restauracion, venguèt lo cap de la Societat deis Aigas de París.

Publiquèt son òbra majora, lo *Traité analytique de la résistance des solides* (*Tractat analitic de la resisténcia dei solids* en occitan), en 1798 que donèt son nom a la disciplina dicha resisténcia dei materiaus. Dins leis ans 1820, foguèt un dei rars scientifics francés que comprenguèt la portada dei trabalhs de Sadi Carnot (1796-1832).

## Liames intèrnes

* Termodinamica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Salisbury (omonimia)

**Salisbury** es una vila d'Anglatèrra.

Tanbèn pòt èsser:
## Localitats

;En Austràlia
*Salisbury, South Australia
*Salisbury, Queensland

;Al Canada
*Salisbury, New Brunswick

;En America

*Salisbury, Connecticut
*Salisbury, Maryland
*Salisbury, Massachusetts
*Salisbury, Missouri
*Salisbury, New Hampshire
*Salisbury, Herkimer County, New York
*Salisbury, Nassau County, New York
*Salisbury, North Carolina
*Salisbury, Pennsylvania
*Salisbury, Vermont

;Al Zimbabwe
*Harare, autres còps *Salisbury*