open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Guèrra dei Gòts

La **guèrra dei Gòts** se debanèt de 535 a 553/554 entre l'Empèri Roman d'Orient e lo Reiaume Ostrogòt d'Itàlia. S'acabèt per una victòria romana, per l'annexion d'Itàlia a l'Empèri Roman d'Orient e per la destruccion dau Reiaume Ostrogòt.

Fòrça afeblit per de conflictes intèrnes de succession, lo Reiaume Ostrogòt d'Itàlia venguèt un objectiu de Justinian (527-565) desirós de restablir l'Empèri Roman. L'assassinat de la rèina Amalasonta, aliada dei romans, per un advèrsari, Teodat, entraïnèt l'intervencion romana. Sota la direccion de Belisari, una armada romana desbarquèt dins la peninsula en 535 e capitèt de conquistar Nàpols (535), Roma (536) e Milan (540). Pasmens, en causa de sei fòrças limitadas, aguèt de dificultats per ocupar la region. De mai, sei relacions venguèron marridas ambé Justinian — crenhós deis ambicions possiblas de Belisari — que demeniguèt lei renfòrç destinadas a Itàlia e lo mandèt sus lo frònt sassanida fins a 545. Ansin, a partir de 541, lei Gòts, d'ara endavant dirigit per lo rèi Totila, reconquistèron una partida importanta de la peninsula fins a una tièra de còntra-ofensivas de Belisari. En 548, l'eunuc Narsès remplacèt Belisari e obtenguèt de mejans importants per acabar la conquista. Totila e la màger part de son aristocracia foguèt tuat en 552 e 553 ai batalhas de Taginae e de Vesuvi entraïnant la fin da conflicte en 553-554. La darriera revòuta deis Ostrogòts foguèt esquichada en 561.

Lo Reiaume Ostrogòt d'Itàlia foguèt annexat a l'Empèri Roman d'Orient. Justinian creèt l'Exarcat de Ravena per lo defendre que foguèt rapidament atacat per lei lombards. Una autra consequéncia dau conflicte foguèt la devastacion de la Peninsula Italica en causa dau nombre important de victimas (belèu la mitat de la populacion italiana moriguèt durant la guèrra), de l'abandon dei vilas per seis abitants dins lo corrent de la guèrra, d'una tièra d'epidemias que durèt au mens fins a 561 e dei destruccions militaras fòrça importantas.

## Liames intèrnes

* Exarcat de Ravena.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Michela Murgia

**Michela Murgia** (Crabas, Sardenha, 3 de junh de 1972) es una escrivana e politiciana sarda. Es la candidata del primièra partit de coalicion independentista sard Sardegna Possibile per las eleccions del 16 de febrièr de 2014.

## Òbras
**Il mondo deve sapere* (2006)
**Viaggio in Sardegna* (2008)
**Altre madri* in *Questo terribile intricato mondo* (2008)
**Alla pari* in *Lavoro da morire* (2008)
**Il posto è la notte* in *Sono come tu mi vuoi* (2008)
**Spadoneri* in *Contos - Passaggi di memoria* (2008)
**Accabadora* (2009)
Very Large Telescope

Lo **Very Large Telescope** (**VLT**) es un ensems de quatre telescòpis principaus e quatre auxiliaris situats a l'Observatòri de Cerro Paranal que fa partida deis installacions de l'Agéncia Espaciala Europèa dau desèrt d'Atacama, au nòrd de Chile. A l'ora d'ara, es un dei telescòpis pus poderós en servici.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Flavor Flav

**William Jonathan Drayton, Jr.**, mai conegut coma **Flavor Flav** (Roosevelt, estat de Nòva York, 16 de març de 1959) es un musician e actor american de cinèma. Foguèt membre del grop de hip-hop Public Enemy.
Dromon

Un **dromon** es un tipe de galèra que foguèt utilizat per l'Empèri Bizantin durant l'Edat Mejana, en particular entre lei sègles VII e XII. Aviá una longor de 30 a 50 mètres, una largor de 5 a 7 mètres e un equipatge de 300 personas. Tres classas diferentas èran definidas en foncion de la talha. La màger part dei dromons èran equipats de sistèmas permetent la mesa en òbra dau fuòc grèc e l'utilizacion d'armas de sètge. Fòrça dromons avián tanben de blindatges constituits de placas metallicas destinadas a protegir lo naviri còntra leis esperons enemics.

Lei dromons inspirèron la construccion de galèras en Mediterranèa. Dins la flòta bizantina, foguèt remplaçat a partir dau començament dau sègle XII per de naviris utilizant una propulsion velica. Dispareguèron definitiviament amb lo declin de l'Empèri Bizantin consecutiu a la presa de Constantinòble per lei Crosats en 1204.

## Liames intèrnes

* Galèra.

## Bibliografia

* **(fr)** Hélène Ahrweiler, *Byzance et la mer : la marine de guerre, la politique et les institutions maritimes de Byzance aux viie - xve siècles*, PUF, 1966, 502 p.

## Nòtas e referéncias
Club de Madrid

Lo **Club de Madrid** es una organizacion independenta, de tòca non lucrativa qu'a coma objectiu de promòure la democracia e lo cambiament dins la comunitat internacionala. L'institucion, que foguèt creada en 2001 aprèp la Conferéncia sus la Transicion e Consolidacion Democratica (CDTC) que se debanèt a Madrid, a coma membres d'ancians caps d'estat o de govèrn reunits per portar "responsa a la demanda d'ajuda creissenta dels dirigents sus doas linhas d'accion fondamentalas: capitanejar la governança democratica e donar de responsas a de situacions de crisi e de pòstcrisi". Son nom li ven del luòc ont foguèt concebut aquel an.

.
Boyce Avenue

thumb|250px|Alejandro e Daniel Manzano a Estrasborg en novembre de 2010
**Boyce Avenue** es un grop de rock americanoportorrican. Se formèt en 2004 a Sarasota en Florida amb tres fraires Alejandro, Daniel e Fabian Manzano. Lo nom del grop ven d'una combinason dels noms de dos carrièras ont visquèt la familha quand èran joves. Comencèron a se far conéisser en 2007 quand botèron sas interpretacions de cançons conegudas sus YouTube.

## Discografia
* *All You're Meant to be* (2008)
* *All We Have Left* (2010)
* *Live in Los Angeles* (2013)
Imam

Un **imam** es un individú cargat de dirigir una preguiera comuna au sen de l'islam. Pòu èstre chausit au sen d'un grop de fidèus segon de critèris definits dins l'Alcoran (conóissença dei rites, temps... etc). Pasmens, existís generalament dins una mosqueta un imam permanent que s'ocupa deis oficis. En fòra d'aqueu ròtle, lei foncions deis imamas varian entre clergats sunita e chiista. En particular, son renfòrçadas au sen dei comunautats chiistas onte leis imams son tanben considerats coma de guidas temporaus e espirituaus.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sigismond III Vasa

**Sigismond de Suècia** ò **Sigismond III Vasa** (20 de junh de 1566 - 19 d'abriu de 1632) foguèt, de 1587 a 1632, lo cap de la Republica dei Doas Nacions coma rèi de Polonha e Granc Duc de Lituània e, de 1592 a 1599, rèi de Suècia. En Polonha-Lituània, succediguèt a Estève I (1576-1586) e foguèt remplaçat per Ladilas IV (1632-1648). En Suècia, succediguèt a son paire Joan III de Suècia (1568-1592) e foguèt reversat per son oncle Carles IX (1599-1611).

Elegit rèi de Polonha-Lituània en 1587, assaièt de crear un regime d'union personala entre la Republica dei Doas Nacions e Suècia quand succediguèt a son paire en 1592 coma rèi dau reiaume escandinau. Pasmens, leis interès dei dos estats èran relativament opausats en causa d'una tièra de conflictes territòriaus entre elei, d'una religion diferenta e deis ambicions dei senhors locaus. En particular, Polonha revendiquèt unei territòris suedès au sud de la Mar Baltica. Son sostèn au catolicisme minèt sa popularitat au sen de la populacion suedesa e una revòuta menada per son oncle Carles acomencèt en 1598 après l'anòncia de la cession de regions balticas ai Polonés. Vencut, Sigismond deguèt li laissar lo poder e rintrar en Polonha en 1599. Perdiguèt la corona de Suècia après una decision de son parlament e mau capitèt de la reconquistar. Pasmens, mantenguèt sei drechs entraïnant una guèrra lònga fins a 1629 que s'acabèt per una desfacha novèla.

En 1605, assaièt sensa succès de modificar la constitucion de Polonha-Lituània, especialament lo drech de vetò de l'aristocracia. Son objectiu èra de suprimir lo drech de vetò de cada membre de l'assemblada de l'aristocracia au profiech d'un sistèma de vòte majoritari. Puei, de 1606 a 1609, deguèt luchar còntra una rebellion aristocratica. Militarament venceire, Sigismond deguèt pasmens acceptar de mantenir lo *statu quo* de 1605. En parallèl d'aquela guèrra, Polonha menèt tanben una guèrra còntra Russia. S'acabèt per la cession d'unei territòris en 1618 mai lei dificultats intèrnas dau reiaume l'empachèron d'eliminar la menaça russa qu'anava venir un perilh fòrça important dins lo corrent dau sègle. Enfin, de 1620 a 1621, una guèrra, que s'acabèt sensa resultat decisiu, opausèt Polonha a l'Empèri Otoman.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha d'Alalia

La **batalha d'Alalia** se debanèt vèrs 540-535 avC probablament lòng dau litorau orientau de Corsega entre una flòta formada per lei ciutats-estats focèas de Mediterranèa Occidentala e una aliança gropant Cartage e dei ciutats etruscas (magerament Caere).

Lei causas de la batalha èran multiplas. D'efècte, après la conquista de Focea per lei Pèrsas en 546, una partida importanta de seis abitants avián quitat la vila per s'installar dins sei colonias de Mediterranèa Occidentala, en particular Marselha que venguèt un centre comerciau important. Aquò modifiquèt leis equilibris regionaus e menacèt lei posicions etruscas e cartaginesas. Pasmens, la causa immediata de l'afrontament foguèt la volontat cartaginesa e etrusca de destrurre lo comptador focèu d'Alalia qu'èra vengut una basa de piratas. Aquela ataca entraïnèt una reaccion de l'ensems dei vilas focèas que reüniguèron sa flòta per defendre la colonia.

Lo combat s'acabèt per de resultats mitijats segon leis interès dei diferents camps. De'n premier, lei Grècs gardèron lo contraròtle dau prat batalhier maugrat de pèrdas importantas (40 naviris sus 60 engatjats). Lei pèrdas de la coalicion semblèron tanben importantas, especialament per lei Cartaginés. Pasmens, lo succès tactic grèc foguèt limitat car Alalia èra d'ara endavant impossible de defendre còntra una ataca novèla e lo comptador foguèt finalament abandonat. Leis Etrucs foguèron donc lei venceires principaus de la batalha car poguèron ocupar lo litorau de Corsega. Lei Marselhés, maugrat la desfacha, semblèron tanben contentats per la captura d'un butin fòrça important car mandèron una ofrenda de regraciament fòrça importanta a Dèlfes.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bactriana

**Bactriana** es una region d'Asia Centrala situada dins leis estats modèrnes d'Afganistan, de Paquistan, de China, de Tatgiquistan e d'Ozbequistan.

Dins lo corrent de l'Antiquitat, foguèt lo centre d'un reiaume poderós e avançat que foguèt belèu lo territòri d'origina dei Pèrsas e dau zoroastrisme. Entre 545 e 540, foguèt conquistada per l'Empèri Aquemenida. En 462, una revòuta i foguèt reprimida e la dominacion aquemenida foguèt plus contestada. Au contrari, pendent l'afondrament de l'Empèri fàcia ai tropas macedonianas d'Alexandre, la region resistiguèt amb acarnament. Après una campanha malaisada, Alexandre deguèt finalament se contentar de contraròtlar solament lei vilas principalas. Après sa mòrt e lo partiment de sei conquistas, Bactriana faguèt partida de l'Empèri Seleucida.

Aprofichant l'afebliment rapide de la poissança de la dinastia seleucida dins l'èst de son empèri, Bactriana venguèt independenta en 256 avC. Formèt lo reiaume grècobactrian que foguèt dirigit per una dinastia grèga energica que s'estendiguèt en direccion d'Índia, de Sogdiana e de l'estèpa d'Asia Centrala. Aquel estat demorèt una poissança importanta mai s'afondrèt après una invasion pels nomads yuezhi en 130 avC. Perdiguèt rapidament sei regions perifericas e lo còr dau reiaume foguèt ocupat per leis Escites en 90 avC. En 40 apC, Kujula Kadphises, un rei yuezhi, fondèt l'Empèri koshan.

## Liames intèrnes

* Reiaumes indogrècs.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Cumas

La **batalha de Cumas** foguèt una batalha navala antica que se debanèt en 474 avC entre lei flòtas dei Ciutats-estats etruscas e una coalicion dei vilas grèga de Siracusa e de Cumas. S'acabèt per la destruccion de la màger part dei fòrças etruscas e per l'aplant de sa progression vèrs lo sud de la Peninsula Italica. De mai, en fòra de la disparicion dei naviris, lei pèrdas militaras etruscas deguèron èstre fòrça importantas que lei principalei vilas d'aquela civilizacion acomencèron de declinar, especialament en fàcia de la pression romana. Au contrari, Siracusa aprofichèt sa victòria per venir una poissança majora dau bacin occidentau de la Mar Mediterranèa.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
ANZUS

L**'ANZUS** ( *« Australia, New Zealand, United States Security Treaty »* en anglés) foguèt un pacte militar defensiu signat a San Francisco lo 1 de setembre de 1951 entre leis Estats Units d'America, Austràlia e Nòva Zelanda. Dempuei 1985 e lei refús simultanèus de Nòva Zelanda d'autorizar la preséncia d'armas nuclearas ò de naviris de propulsion nucleara sus son territòri e deis Estats Units d'America d'informar lo govèrn neozelandés de la preséncia d'armas nuclearas sus seis unitats, lo tractat es considerat suspendut per Washington e Wellington. 

A l'origina, l'objectiu èra de s'aparar còntra l'emergéncia d'un novèu poder militarista japonés. Pasmens, dins l'encastre de la Guèrra Freja, evolucionèt rapidament vèrs la lucha anticomunista. Favorizèt lo remplaçament dau Reiaume Unit per leis Estats Units d'America coma poissança dominanta de l'Ocean Pacific.

## Liames intèrnes

* Organizacion del Tractat de l'Atlantic Nòrd.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Senebkay

**Senebkay** (escrich tanben **Seneb Kay**) foguèt un faraon egipcian del Segond Periòde Intermediari (a l'entorn de -1650 abans Crist). Sa tomba foguèt descobèrta en genièr de 2014 per Josef W. Wegner, un arqueològ de l'Universitat de Pennsilvània, e d'arqueològs egipcians. Aquesta trobalha sembla de confirmar l'existéncia d'una dinastia d'Abidos, contemporarnèa de las Quinzena e Setzena Dinastias. Es probable que son nom aparega dins lo Canon de Turin, que i figuran dos noms de sobeirans egipcians parcialament preservats. Aqueste rei èra grand que mesurava aperaquí 1,78 m e moriguèt un pauc abans cinquanta ans.
Josef W. Wegner

**Josef William Wegner** (Octobre de 1967) es un arqueològ e egiptològ american. Aqueste professor associat en egiptologia de l'Universitat de Pennsilvània venguèt celèbre quand descobriguèt la tomba de divèrses faraons a Abidos tre 2013. Sas recercas comencèron a èsser recompensadas quand destapèt la tomba del faraon Sobekhotep I en 2013 que de recercas posterioras en genièr de 2014 revelèron qu'èra la del rei Senebkay. Es lo filh de l'astrofisician Gary Wegner.

## Òbras
* *The Mortuary Complex of Senwosret III: a study of Middle Kingdom State activity and the cult of Osiris at Abydos * (1996) 
* *Akhenaten and Tutankhamun: Revolution and Restoration*, amb David P. Silverman e Jennifer House Wegner (2006)
* *Archaism and Innovation*, amb David P. Silverman, William Kelly Simpson (2009)
Zaz

thumb|250px|Zaz durant un festival Rock en Russia en 2012
**Isabelle Geoffroy**, mai coneguda jol pseudonim artistic **Zaz** (Tors, França, 1 de mai de 1980) es una cantaira francesa d'estil eclectic mas fondamentalament marcat pel jazz. Venguèt celèbra en 2010 gràcias a la cançon "Je veux", tirada de son primièr album *Zaz*, que foguèt la cançon preferida dels franceses aquel meteis an.

## Discografia
* *Zaz* (2010)
* *Recto verso* (2013)
Khonso-Im-Heb

**Khonso-Im-Heb** foguèt un bierraire e gardaire de granièrs egipcian que visquèt durant la XIX dinastia. Aprèp d'excavacions començadas en 2007 a l'entorn del vilatge El Khokha, en genièr de 2014 una equipa de l'Universitat Waseda de Tòquio dirigida per Jiro Kondo desvelèt una tomba desconeguda. La sepultura de l'artesan es cobèrta de pinturas que representan de scènas divèrsas, e dins una d'aquestas i figuran Khonso Im-Heb, sa femna e son filh que li fa un present. La descobèrta revèla l'importància d'aqueste mestièr, que la bièrra èra en aquel temps una beguda de tota la populacion, e teniá tanben de foncions religiosas coma per la veneracion de Mut, la diva maire dels egipcians.
Tetiana Chornovol

thumb|250px|Tatiana Chornovol en 2012
**Tetiana Mykolayivna Chornovol**, tanben de còps que i a **Chornovil** (en ucraïnian: Тетяна Миколаївна Чорновол o Чорновіл; Kyiv, 4 de junh de 1979) es una jornalista e activista de dreches civics ucraïniana. Aquesta correspondenta dels mejans d'informacion sus Internet, Лівий берег e Українська Правда, foguèt demest los menaires de las manifestacions conegudas coma EuroMaidan que comencèron en 2013. Es famosa per son estil jornalistic aventurièr e per sos rapòrts d'investigacion a prepaus de la corrupcion en Ucraïna. 

Lo 25 de decembre de 2013, per encausa de son activisme proeuropèu e fòrça critic amb lo govèrn ucraïnian de Víktor Ianokòvych, Chornovol foguèt victima d'una agression brutala que li laissèt mantuna contusion e subretot lo nas copat. Aquel acte foguèt condemnat per mantun sector politic del país e internacionalament.
Nurag

Un **nurag** es una tor bastida de pèire caracteristica de la civilizacion nuragica que s'estendiguèt durant l'Antiquitat en Sardenha e dins lo sud de Corsega. N'existís mai de .

L'estructura generala d'un nurag es compausada de tres jaç de pèire que son clinats vèrs l'interior de la tor e pòu agantar una autor de 20 mètres. Apareguèron vèrs 1600 avC e de bastidas novèlas contunièron fins vèrs 700 avC. A partir d'aqueu periòde, lei nurags novèus venguèron fòrça mai lei construccions precedentas contunièron d'èstre utilizadas fins a la fin de la civilizacion nuragica vèrs lo sègle II avC.

La foncion dei nurags es mau determinada en causa dei diferéncias importantas de dimensions e de luòcs de bastida. Certanei semblan utilizats coma temple, d'autrei coma tor de susvelhança ò fortalessa e d'autrei coma luòc de rescòntre. Ansin, diferenteis ipotèsis existisson e lei nurags semblan en realitat tenir de ròtles variables.


File:Torralba San Antine 10.JPG|Nurag de Santu Antine que foguèt la bastida pus auta de son epòca aprs lei piramidas d'Egipte.
File:NURAGHE OES.JPG|Nurag de Oes que foguèt probablament utilizat coma temple e fortalessa.
File:Nuraghe Su Nuraxi.jpg|Nurag de Su Nuraxi qu'es vengut un dei simbòls de Sardenha.

File:Nuraghe Losa.JPG|Nurag Losa enviroutat per una muralha de pèire.


## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pacte de Bagdad

Lo **Tractat d'Organizacion d'Orient Mejan** (generalament dich **Pacte de Bagdad** var.**Pacha de Bagdad**) foguèt un pacte militar signat dins l'encastre de la Guèrra Freja lo 24 de febrier de 1955 e dissòut en 1979. Gropava inicialament lo Reiaume Unit, Iraq, Turquia, Paquistan e Iran. Leis Estats Units d'America jonhèron l'aliança en 1958 e Iraq se retirèt en 1959. Pauc eficaç per empachar l'Union Sovietica d'estendre son influéncia dins la region, l'aliança foguèt minada en 1974 après leis invasions grègas e turcas de Chipre e oficialament abandonada après la Revolucion Iraniana de 1979.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lo bèl Danubi blau

thumb|250px|Capa de la portada

***Lo Bèl Danubi blau*** (en Alemand *An der schönen blauen Donau*), op. 314, es un celèbre ensems de valsas vienesas de Johann Strauss II, compausat en 1866. 

## Istòria

### Un escac

L'òbra foguèt compausada en comanda de Johann Herbeck, director de l'Associacion corala vienesa.

La primièra representacion publica, lo 13 de febrièr de 1867, faguèt un fracàs. Doas rasons o explica. La primièra, lo compositor mancava d'experiéncia, perque èra la primièra òbra amb cant de Johann Strauss. La segonda ven del quita tèxte, escrich per un foncionari de polícia que s'èra ispirat dels nòus esclairatges de gas installats per las carrièras de Viena: la corala refusèt d'en primièr de cantar, trobant las paraulas ridiculas.
thumb|left|250px|Las primièras mesuras del ''Bèl Danubi blau'', amb la signatura del compositor.
### Un succès mondial
Per l'Exposicion universala de 1867, Johann Strauss viatjèt París. Li foguèt demandat d'apondre una valsa al programa del seu primièr concert en public. Se remenbrant del *Bèl Danubi bleu*, Johann Strauss faguèt venir la particion de Viena. L'accuelh de l'òbra sens la partida cantada es trionfal e Johann Strauss deunla jogar vint còps a la fila. A Viena, lo succès es tal que los estampaires penan a provesir la demanda de particions.

*Lo Bèl Danubi blau* es programat lo meteis an dins de concerts a Londres, en preséncia de la reina Victòria.

*Lo Bèl Danubi blau* demora la mai celèbra de totas las valsas escrichas per Johann Strauss II.

## Orquestracion
Columbia Pictures

**Columbia Pictures** es una de las mai granda societats de produccion cinematografica Estatsuniana. Foguèt creada en 1919 per Jack Cohn (1889-1956) e son fraire Harry (1891-1958) jol nom de *CBC Film Corporation*, abans de venir dins los ans 1980 une filiala de Coca-Cola puèis de Sony Pictures Entertainment. Son sèti social se situa a Culver City, en Califòrnia.

D'entre los grands filmes de l'studio hollywwodian, i a It Happened One Night, 1934 Gilda (Gilda, 1946), On the Waterfront, 1954, The bridge on the River Kwai, 1957, Lawrence of Arabia, 1964, Shampoo (1975), Close Encounters of the Third Kind, 1977, Kramer vs. Kramer, 197, The China Syndrome, 1979 e This Is It (Michael Jackson's This Is It, 2009).

Lo logotipe de la companhiá representa una personificacion dels Estats Units d'America, Columbia, portant una entòrcha (evocant atal l'Estatua de la Libertat). Una idèa espandida pretend que l'estatua de la Columbia seriá représentada a l'efigia de Deborah Kerr. E mai que se nòte un semblança amb l'actritz escossesa, semblariá que seriá la poetessa Jenny Joseph lo modèl.
Union Latina

L**'Union Latina** èra una organizacion internacionala fondada en 1954 per promòuvre l'eiretatge culturau e leis identitats dei pòbles de lengas romanicas. Lei critèris d'intrada dins l'organizacion son l'utilizacion d'una lenga romanica coma lenga oficiala, lenga d'ensenhament e lenga de la vida videnta, l'existéncia d'una activitat linguïstica importanta dins una ò unei lengas romanicas (literatura, premsa, television, radiò), un eiretatge dirècte ò indirècte de la Roma antica e lo respèct dei libertats e dei drechs umans fondamentaus. Operacionala a partir de 1983, l'Union Latina passèt de 12 a 36 estats membres e 4 estats observators. Pasmens, seis activitats foguèron suspendudas lo 31 de julhet de 2012 en causa de problemas financiers.

## Liames intèrnes

* Lengas romanicas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
D'Jelmako

thumb|250px|Aficha de 1895 d'un espectacle de D'Jelmako
**D'Jelmako**, nascut **Etienne Blanc** (Marselha, 26 de decembre de 1857 – Montpelhièr, 31 de julhet de 1933) foguèt un celèbre funambul occitan. Aqueste artista escaissat "lo Blondin indian" moriguèt tragicament durant un de sos espectacles en 1933.

## Biografia
Etienne Blanc nasquèt a Marselha en 1857 d'un paire del país e d'una maire indiana de Canadà. Coma Charles Blondin venguèt funambul. Inventèt lo numèro de la torpilha umana. Contunhèt a far d'espectacles fins a una edat avançada e moriguèt a 75 ans durant una representacion a Montpelhièr. Foguèt enterrat al cementèri Sant Làser d'aquesta ciutat.
Union deis associacions europèas de fotbòl

L**'Union deis associacions europèas de fotbòl (UEFA)** es una associacion gropant lei federacions nacionalas de fotbòl d'Euròpa. Son ròtle es de gerir e de desvolopar lo fotbòl sus lo continent europèu.

## Liames intèrnes

* Fotbòl.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Lepant

La **batalha de Lepant** es un combat navau que se debanèt lo 7 d'octòbre de 1571 entre lei flòtas de la Santa Liga, coalicion gropant la Republica de Venècia, Espanha, la Republica de Gènoa, leis Estats Pontificaus e divèrseis autreis estats e òrdres militars crestians e la flòta de l'Empèri Otoman. Aguèt tanben luòc dins l'encastre de la Quatrena Guèrra Otomanoveneciana (1570-1573) après l'invasion otomana de Chipre qu'èra tengut per Venècia. S'acabèt per una desfacha majora deis Otomans que perdiguèron la màger part de sei fòrças navalas e mai de  soudats generalament experimentats. Maugrat la rebastida rapida dei naviris perduts, leis Otomans aguèron de dificultats per remplaçar lei pèrdas umanas. Pasmens, lei dissensions entre lei venceires empachèron lei membres de la Santa Liga de contuniar son ofensiva. Finalament, en 1573, Venècia deguèt cedir Chipre ais Otomans.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
HAL 9000

**HAL 9000** es un poderós ordinator dotat d'intelligéncia artificiala, gerís la nau espaciala *[[Discovery One]]* dins la sagá de las *[[Odissèas de l'espaci]]* d'Arthur C. Clarke, que los dos primièrs romans foguèron adaptats al cinèma, d'en primièr dins  *[[2001, una odissèa de l'espaci]]* de Stanley Kubrick (1968) e dins *[[2010, L'An del primièr contacte]]* de Peter Hyams (1984).
La Sentinèla (C. Clarke)

***La Sentinèla*** (*The Sentinel*) es una novèla de sciéncia-ficcion d'Arthur C. Clarke, qu'inspirèt *[[2001, una odissèa de l'espaci]]*. 

## Publicacion
La novèla foguèt escricha en 1948 per un concors de la BBC mas foguèt publicada sonque en 1951 dins la revista *Story Fantasy* jol títol de *Sentinel of Eternity*.

## Resumit
Una equipa d'astronautas atterrís sus la Luna e descobrís, pendent una exploracion de la Mar de las Cerièras, una piramida de cristal bastida sus un bauç. L'analisi de la posca cosmica situida sus la superfícia d'aquela piramida mòstra qu'aquela foguèt edificada fa prèp de *dos miliards d'ans*, quand la vida sus Tèrra existissiá pas Tèrra.

Lo narrator, qu'es un geológ de l'equipa d'exploracion, i vei sul còp lo simbòl d'una intervencion extraterrèstra e imagina que s'agís d'una « sentinèla », plaçada aquí per saber quand los umans atendrán aquel luòc e serán doncas venguts una civilizacion intelligenta capable de far lo viatge espacial.

La novèla s'acaba per aqueles mots: « Pòt pas mai gaitar lo Camin de sant Jacme sens me demandar de quina constellacion vendran los emissaris. Se me pardonetz aquela banala comparason, avem sonat l'alèrta d'incendi e avem pas mai qu'esperar los pompièrs. E mai pensi qu'anem pas longtemps a esperar. ».

## Fonts
* [[fr}}Resumit sus Bibliotheca
* [[fr}}Resumitsus Esprit SF
Votz off

La **votz off** es un recors narratiu del cinèma e del teatre. Es la situacion qu'un narrador explica l'istòria sens i participar e sens que se mòstra (d'aquí lo nom, es solament una votz). Equival al narrador omniscient de la literatura escricha. Pasmens la votz off pòt èsser un personatge de la trama, explica los fachs fòra de l'accion e equival pas al personatge qu'actua dins la trama (en termes de narratologia, aquel recors se nomena narrador extradiegetic). Aquel narrador situa l'istòria dins lo temps e l'espaci, mena los personatges e pòt servir de transicion entre las accions.
Videoconferéncia

La **videoconferéncia** es la comunicacion en vidèo e al meteis temps en son. En telefonia mobil se nomena UMTS (Universal Movil Telecomunication System).
La videoconferéncia es un mejans que los individús se pòdon trobar cara a cara e en temps real per parlar. Necessita un ordinator amb un software, una camèra de vidèo e una connexion a Internet de bona qualitat.

La videoconferéncia permet a un grop de personas situadas en luòcs distintes de menar de reunions coma s'èra dins la meteissa sala. Es una combinason tecnologica d'audio, vidèo e malhum de comunicacion que servís per que de grops o d'individús pòsca se trobar cara a cara en temps real per interagir.

Es un sistèma de comunicacion destinat a organizar de reünions a disténcia, que, nos permet l'interaccion visuala, auditiva e verbala amb de personas de quina que siá la partida del monde; del moment que los sites web a disténcia sián equipas de biais compatibles e ajan un ligam de transmision entre eles.
 
Amb la videoconferéncia podem partejar d'aplicacions, intercambiar de punts de vista, mostrar e veire tot tipes de documents, dessenhs, grafics, fotografias, imatges d'ordinator, vidèos, dins lo meteis temps; amb per fin de crear, visualizar e modificar d'archiu de forma simultanèa; sens necessitat de que lo o los participants se devon se deplaçar cap al luòc ont se passa l'eveniment.

## Vejatz tanben
* Chatroulette.com.
Christiane Kubrick

**Christiane Kubrick**, nascuda **Christiane Susanne Harlan** (Brunswick, Alemanha, 10 de mai de 1932) es una actritz, cantaira, dançaira e pintra alemanda. Foguèt la femna del realizador Stanley Kubrick dempuèi 1958 fins a la mòrt d'aqueste en 1999.

## Biografia

Christiane Harlan èra una de las nebodas del realizador alemand Veit Harlan. Companha del cineasta Stanley Kubrick dempuèi 1957, encontrèt lo seu futur marit pendent lo filmatge de *[[Paths of Glory]]* qu'interpretava un cant militar alemand pendent la darrièra scèna. En 1957, divorcèt de son primièr marit Werner Bruhns amb que aguèt una filha Katarina, nascuda en 1953. Se maridèt amb Kubrick en 1958, ensems an doas filhas: Anya, nascuda lo 6 d'abril de 1959 e Vivian, nascuda lo 5 d'agost de 1960.

Christiane Kubrick abandonèt son mestièr d'actritz, qu'exercissiá jol nom de scèna Susanne Christian, per se consacrar a la pintura.

Stanley Kubrick utilizèt las telas de sa femna pels decors dels films *[[A Clockwork Orange]]* (interior de la dama dels cats) e *[[Eyes Wide Shut]]* (interior de l'apartament del Dr Hardford). E dins aquel film faguèt una apareisson, darrièr Tom Cruise dins lo Cafè Sonata.

Son fraire, Jan Harlan, venguèt lo productor executiu de Kubrick a partir de 1975 (Barry Lyndon e suls films seguents). En 2001, realizèt un documentari de : *Stanley Kubrick: A Life in Pictures*.

## Ligams extèrnes
* site oficial
.中信

**** (*zhōngxìn*, "CITIC", còde punycode .xn--fiq64b) es un nom de domeni chinés depausat per l'entrepresa publica chinesa de fonds d'investiment (China International Trust and Investment Corporation, nom complet 中国中信集团公司 - *zhōngguó *'zhōngxìn*' jítuán gōngsī*). Es en servici dempuèi lo 18 de genièr de 2014. Es interessant de veire que lo nom complet correspond ara a quatre noms de domèni: .中国, .中信, .集团 e .公司.

## Tanben veire
* .citic

## Referéncias e nòtas
.build

**** ("bastir", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 18 de genièr de 2014.

## Referéncias
Guèrra Mondiala

Las **guèrras mondialas** (var.**guèrras mondiaus**) son las dos conflictes majors que vegèron s'afrontar un grand nombre de païses per lo mond, en ocasionar de desastres exceptionals de per son importància, tant umans coma materials.

* Primièra Guèrra Mondiala (1914-1918)
* Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945)

AbAns la Segonda Guèrra mondiala, la Primièra Guèrra mondiala fogUèt dicha *la Granda Guèrra*.
Projeccion frontala

La **projeccion frontala** o ***matte painting*** en anglés es un procediment cinematografic que consistís a pintrar un decòr n'i daissant d'espacis vuèits, ont una o mai d'una scènas filmadas son incorporadas. 

Aquel sistèma economic permet d'espandir fins a l'infinit los rèireplans sens aver a bastir de decòr gigant. Foguèt pro utilizat pels films de sciéncia-ficcion (que *[[Star Wars]]*), perque permet de daissar larga plaça a la creativitat e a l'imaginari.

## Tecnica
Tradicionalament, s'utilizava de pinturas acrilicas sus veire per crear de scenas de talha variabla (a l'entorn de dos mètres carrats), verges de pigments sus de luòcs precís. Una scèna vertadièra (amb d'elements de decors en armonia) èra filmada a part, de biais que coïncide amb l'espaci daissat liure. I aviá tres tecnicas per fusionar l'ensems:
* La **projeccion en avant**: la scèna filmada es projectada sus una placa de veire miègreflectritz e l'ensems se torna filmar per una autre camèra.
* La **retro-projeccion**: la scèna filmada es projectada enré de la placa de veire, visibla per transparéncia, e l'ensems se torna filmar per una autra camèra.
* L**'imatge amagat**: la scèna es filmada amb una resconduda. Sol un segment tèst (gaireben 60 mètres de filme) es desvolopat e projectetat sus la placa que se deu realizar la pintura. Los artistas veson atal exactement los contorns de la reconduda e pòdon realizar lor pintura. Lo rèste del filme es pas desvelopat. Quand lo *matte painting* es acabat, se torna utilzar lo meteis filme per filmar sonque la pintura. Atal lo filme conten la mescla de las scènas, ambedoas sul negatiu e sens sistèma de duplicacion, çó que melhora sa qualitat. Es un procés riscat, perque la mendra dèca de manipulacion damatja lo negatiu.

Lo nivèl de detalh de las pinturas sul veire depend de la durada de la scena: per mens de quatre segondas l'uèlh demora gaire suls details, arribat a detz o pòt. Una scèna de jorn demanda èsser mai detalhada qu'aquela realizada de nuèch. Tanben, lo centre de la pintura es trabalhat melhor que los marges, perque l'uèlh s'i pausa naturalament en primièr. La qualitat finala es garantida per un ajustament precís dels contorns, de l'esclairatge, e pel fach que se dona mai l'attencion sus l'accion (qu'es vertadièrament filmada), puslèu que sul decosr.

A l'ora d'ara, los *matte paintings* son realizats informaticament, mai sovent per modelizacion 3D, e venon de vertadièrs « decors numerics ». S'agís de fach d'una de las nombrosas sisas incorporadas dins la composicion numerica finala d'un efècte especial cinematografic.

L'utilizacion de decors sus veire fa impossible l'estereoscopia impossible.

## Ligams extèrnes
*  Matte Paintings de Bruno Serre
*  Raphael Lacoste, ''Matte Painter'' e ''Concept Artist''
*  Frederic St-Arnaud, ''Digital Matte-Artiste''
*  Leonardo Sedevcic, Digital Matte-Painter
*  Jean-Baptiste Verdier, Digital Matte-Painter
*  Lavarda Jeremy, Matte painter e Concept Artist
*  Nicolas Fidala, Matte painter - Film Director
*  Digital Matte Painting.fr, Site informatiu
*  Thiên-Co Pham, ''Digital Matte Painter'' e ''Concept Artist''
Polina Gagarina

thumb|Polina Gagarina (2014)
**Polina Serguèievna Gagarina** (en rus: Полина Сергеевна Гагарина; Moscòu, 27 de març de 1987) es una cantaira, compositora e actritz russa. Es maridada dempuèi 2007 amb l'actor Piòtr Kislov.

## Discografia
* *Попроси у облаков* (2007)
* *О себе* (2010)
Bukan

**Bukan**(persan:بوکان , curd:*Bokan* (trans. *Bukan*))
La vila es situada a l'oèst del Lac d'Orumieh a una altitud d'aperaquí 1370&nbsp;m.

180,000 https://web.archive.org/web/20120305150240/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-1904&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=1npan
Centre Internacionau de l'Escrich en Lenga d'Òc

Lo **Centre Internacionau de l'Escrich en Lenga d'Òc** (*« Centre International de l’Écrit en langue d'Oc »* en francés generalament abreujat en *CIEL d'Oc*) es un organisme basat dins la vila provençala de Bèrra que son objectiu es de centralizar per memorizacion informatica totei lei documents escrichs en lenga d'òc. Lo projècte es menat en associacion ambé l'Universitat de Provença.

## Liames intèrnes

## Liames extèrnes

* Site oficiau (en occitan, en francés e en anglés) : https://web.archive.org/web/20140307094054/http://sites.univ-provence.fr/tresoc/somoc.htm

## Nòtas e referéncias
Francés Josèp I d'Àustria

**Francés Josèp I**  (alemand: *Franz Joseph I.*, ongrés: *I. Ferenc József*), (18 d'agost de 1830 – 21 de novembre de 1916), foguèt emperador d'Àustria e rei d'Ongria de 1848 entrò a sa mòrt en 1916. Entre lo 1 de mai de 1850 e lo 24 d'agost de 1866 foguèt President de la Confederacion Germanica.

### Referéncias
Jusèp Loís Sans Socasau

thumb|Jusèp Loís Sans Socasau

**Jusèp Loís Sans Socasau** (Betren, Val d'Aran, 1956) ei un politician, professor de matematiques e militant occitanista aranés. Ei sustot coneishut com fomentador e divulgador occitanista e director dera politica lingüistica deth conselh generau dera Val d'Aran.

Politicament nacionalista aranés, occitanista e catalanista ei president d'Esquèrra Republicana Occitana (ÈRO), seccion locau deth partit catalan Esquèrra Republicana de Catalonha. Aué, ajude eth procés independentista catalan en tot demanar eth reconeishement deth het aranés e occitan laguens Catalonha. ÈRO ei ara ena coalicion damb CiU actuaments ath poder en Aran damb eth sindic Carles Barrèra Sánchez. 

Participe en articles d'opinion deth jornal electronic *[[Jornalet]]* e ei dempús 2014 president der Institut d'Estudis Araneses-Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana.

Escriuèc tanben quauqui libres com *Er estudi ena memòria* (2007) o *Occitan en Catalonha* (2008).

Ei casat damb era cantaira Lúcia e era sua hilha, Alidé Sans, ei cantautora occitana tanben.

## Òbres
* *Er aranés, leis e estudis* (1997)
* *Er estudi ena memòria: quauqui aspèctes dera educacion en Les deth sègle XX* (2007)
* *Occitan en Catalonha* (2008)
Telescòpi

Un **telescòpi** es un sistèma optic que permet de veire d'objèctes alunhats, en tot agrandir sa mesura angulara e sa luminositat aparentas. Los telescòpis son entre las aisinas mai importantas en astronomia e astrofisica. E mai que lo mot "telescòpi" se referisca generalament  als *telescòpis optics*, existís de  telescòpis per gaireben totas las frequéncias de l'espèctre electromagnetic.

Tot telescòpi optic es format per un objectiu e un ocular. L'objectiu forma un imatge (normalament real) de l'objècte alunhat sus son plan focal; aqueste imatge es puèi agrandida per l'ocular o ben impressionada sus una pellicula fotografica o detectada per una camera CCD. Si l'objectiu es una lent se parla de telescòpi refractor, se l'objectiu es un miralh concau se parla de telescòpi reflector; s' utiliza una combinason de lents e de miralhs se nomena telescòpi catadioptric.
Marc Pastor

**Marc Pastor** (Barcelona, 12 d'octobre de 1977) es un escrivan catalan e membre de la seccion scientifica de la polícia catalana. Se revelèt subretot gràcias a son roman *La mala dona*, publicat en 2008, que tracha d'un personatge istoric Enriqueta Martí que torturèt e assassinèt de gents dins la Barcelona de la debuta del sègle XX. Aqueste libre, revirat en anglés e publicat en genièr de 2014 jol títol de *Barcelona Shadows*, a portat una reconeissença internacionala a l'escrivan.

## Òbras
* *Montecristo* (2007)
* *La mala dona* (2008)
* *L'any de la plaga* (2010)
* *Bioko* (2013)
Passenger (cantaire)

thumb|250px|Passenger durant un concèrt a Southampton en 2013
**Michael David Rosenberg**, mai conegut artisticament coma **Passenger** (Brighton and Hove, Anglatèrra, 17 de mai de 1984) es un cantaire e cantautor de musica folk anglés. Gardèt lo nom del grop Passenger qu'existiguèt de 2003 a 2009 e n'èra lo menaire. Quand lo grop se dissolvèt en 2009, Rosenberg contunhèt sa carrièra musicala en solista. Sa cançon "Let Her Go" li balhèt una notorietat internacionala en 2013 e lo propulsèt a la cima de las vendas de disques dins mantun país. Qu'ei suportaire de l'Arsenau FC.

## Discografia
* *Wide Eyes Blind Love* (2009)
* *Divers and Submarines* (2010)
* *Flight of the Crow* (2010)
* *All the Little Lights (2012)
* *Whispers* (2014)
* *Whispers II'' (2015)
Lèssia Orobets

thumb|250px|Lèssia Orobets en decembre de 2013 durant las manifestacions EuroMaidan
**Lèssia Ióriivna Orobets** (en ucraïnian: Ле́ся Ю́ріївна Оробе́ць; 3 de mai de 1982) es una jurista e politiciana ucraïniana. Es actualament, e dempuèi 2007, membre del Parlament d'Ucraïna. Foguèt elegida primièr amb lo partit Nòstra Ucraïna - Autodefensa Populara) e reelegida un segond còp en 2012 coma membre del partit Batkivshchyna capitanejat per Iólia Tymoshenko. 

Son combat contra la corrupcion governamentala coma dins la societat ucraïniana ne faguèron una de las figuras d'oposicion màger al govèrn de Víktor Ianokòvych. Activa participaira a las manifestacions proeuropèas e antigovernamentalas sonadas EuroMaidan foguèt victima d'una agression de la Berkut durant lo mes de genièr a la carrièra Hroshevskoho. 

Se presentèt a las eleccions a la comuna de Kyiv que se faguèron lo 25 de mai de 2014 mas obtenguèt mens de 10% mentre que son rival lo boxaire Vitali Klychkò, que s'emportèt mai de 55% dels sufragis, venguèt lo novèl cònsol de la capitala ucraïniana.
Igea

**Igea** pòt designar:
* **[[Igea (mitologia)|Igea]]**,  figura de la mitologia grèga, divessa de la santat.
* L'asteroïde **[[10 Igea]]**.
***[[Igea (Espanha)|Igea]]** municipi del nòrd d'Espanha.
Igea (mitologia)

Dins las mitologias grèga e romana, **Igea**, (grèc: Ὑγιεία o Ὑγεία
, latin: *Hygēa* o *Hygīa*), èra la filha del Dieu de la Medecina, Asclèpi, e d'Epione. Èra la personificacion de la santat (grèc: ὑγίεια - *hugieia*), e de la netetat.

## Lo culte d'Igea

Dins las religions grèga e romana, lo culte d*'Igea* es estrictament associat a lo de son paire Asclèpi, per l'aparament de l'estat de santat de l'individú. Igea es invocada per fin de prevenir las malautiás e los damatges fisics; Asclèpi per lo tractament de la malautiá e lo restabliment de la santat perduda.

Dins la mitologia romana, *Igea* es nomenada Salus o Valetudo, sinonim, en latin, de *(bona) santat*.

## Referéncias
Ròse (color)

Lo **ròse** (var. **arròse**) es una color qu'ei obtenguda per desaturacion de l'arroi. Qu'ei considerada coma un sos arroi.

## Referéncias


## Galariá
### Dens la natura



Image:Mice 24 Nov 2004.jpg|mirgueta de 9 jorns
Image:Pitaya.jpg|Pitaya




**Galariá de flors**

Image:Cabo da Roca - Sintra - 060415 31.JPG|Moja
Image:Bildtankstelle 1 097.jpg|Cardon
Image:Bildtankstelle 1 033.jpg|Phalenopsys
Image:Bauhinia blakeana.jpg|*[[Bauhinia blakeana]]*
Image:Alpine roses.JPG|Rododendron
Image:Hortensienbluete.jpg|Orténsia
Image:Allium 01.jpg|Flor d'alh
Image:Azalea Nanjing.jpg|Azalèa



### Objèctes fabricadas

Image:Pralines_roses.jpg|Pralines roses entières ou concassées
Image:Candy jakarta.jpg|Bonbons roses
Image:Pink Marshmallows.jpg|Guimauves roses.
Image:Strawberry_Ice_Cream_with_Strawberries_01.jpg|Crème glacée à la fraise
Image:Gamme vin rosé Provence.JPG|Gamme de couleurs de vins rosés de Provence
Image:Hotdogs.JPG|Saucisses grillées
Image:Schinken.jpg|Jambon cuit
Image:China Piggybank (McLeod 2005).jpg|Cochon tirelire
Image:Pinkman.jpg|*[[Pink Man]]* (« homme rose »), un artiste de rue américain faisant du monocycle dans les lieux publics en portant une tenue rose.
Image:Encapuchado Rosa.jpg|Autre homme en rose.
Pete Seeger

**Pete Seeger** (Nòva York, 3 de mai de 1919 - Nòva York, 27 de genièr de 2014) foguèt un cantaire e compositor de musica folk american, considerat coma un dels pus importants cantaires de sa generacion.
Gavino Balata

**Gavino Balata** (L'Alguer, Sardenha, 19 d'octobre de 1979) es un consultant e politician sard. Balata que se definís coma sard, catalan, e escocés (per sa maire originària de Glasgow) es actualament lo cap de lista de la província de Sàsser del projècte/partit Sardegna Possibile capitanejat per l'escrivana sarda Michela Murgia.
Fotograma

thumb|Un fotograma de William Henry Fox Talbot (vèrs 1860)
thumb|right|fotograma de la planta e del sol.
Un **fotograma** es un imatge fotografica obtenguda sens utilizar d'aparelh fotografic, plaçant d'objèctes sus una superfícia fotosensibla (papiėr foto o filme fotografic) e ne l'expausant enseguida dirèctament a la lutz. 

Al cinèma, lo fotograma es l'unitat mai pichona de presa de vista, una de las fotos elementárias qu'un filme es constituit a comptar de 24 imatges par segonda (a velicitat normala del fimatge).

## Istòria e principi
Las primièras fotografias foguèron sovent de fotogramas. William Henry Fox Talbot ne realizèt fòrça plaçant de fuèlhas e d'bjèces dirèctament sus una fuèlha de papièr foto e las expausant a la lutz exteriora. 

thumb|center|upright=2|Creacion d'un fotograma: Una font de lutz (1) enlusís los objèctes (2 e 3) qu son plaçats dirèctament sus una superfícia fotosensibla. Segon la distància dels objèctes al film, lor ombre es mai neta (7) o mai fosca (5). Las partidas del filme que son dins l'ombre (6) demòran blancas; venon grisas se los objèctes son transparents o translucids; las partidas entièrament expausadas (4) son enegridas.

## Diferentas denominacions
* *Dessenhs fotogenics* - nom creat par William Henry Fox Talbot per descriure sas primièras fotografias.
* *Schadografia* - per parlar dels fotogramas de Christian Schad.
* *Rayograma*, *Rayografe* e *Rayografia* - per parlar dels fotogramas de Man Ray.
* *Solarfix* - per parlar dels fotogramas de Théodore Brauner. 
* *Argentipe* - per parlar dels fotogramas de Jean-Marie Fadier.
* *Fotograma Numeric* -per parlar dels fotogrammas de Rodolphe Bessey.

## Exemples

Imatge:Fotogramm.jpg|Un fotograma tipic en blanc e negre
Imatge:Lemons photogram.jpg|Un fotograma de colors creat amb de talhs de citrons
Imatge:Anna_Atkins_grass_cyanotype.jpg|Un cianotipe d'Anna Atkins, fotograma realizat amb rams de Festuca en 1854
Imatge:Photogramme cyanotype.jpg|Un fotograma segon lo procés cianotipe realizat amb une caisseta audio


## Photografes avent realizat lo fotograma

## Annèxes

### Bibliografia
* Floris Neusüss : *Das Fotogramm in der Kunst des 20. Jahrhunderts*, Cologne, 1990
* *Photo Poche 74 : Photogramme*

### Ligams exteènes
*  Photograms.org - Site consacrat al fotograma
*  Ensag sus l'istòria del fotograma - Les Rudnick
*  ''Making Photograms''
*  12 Rayogramas de Man Ray
*   Argentipes de Jean-Marie Fadier
*  71 Photogramas de Laszlo Moholy-Nagy
*  Schadografias - Christian Schad
Miquel-Lluís Muntané

vinheta
**Miquel-Lluís Muntané** (Barcelona, 19 de setembre de 1956) es un sociològ, escrivan, poèta e jornalista catalan. A tradusit en catalan mantun autor francés coma Pascal Quignard, Cyril Collard, demest d’autres. Foguèt cap de la revista *Saba Poètica*, professor de l'Universitat de Barcelona e president de la Federacion Catalana d’Associacions UNESCO. Actualament es president de l'Associacion de Critics Musicals en Lenga Catalana e membre del Conselh de la Cultura de Barcelona.

De son òbra, la critica n'a destacada sa capacitat de soscar sus la condicion umana en tot partir d'una observacion minuciosa dels detalhs. Aquò, junhit a una coneissença prigonda de la lenga e dels recorses literaris, lo fan l'una de las votzes poeticas mai suggestivas de la siá generacion.

## Òbra
* *L'esperança del jonc* (poesia, 1980)
* *Crònica d'hores petites* (racontes, 1981)
* *Llegat de coratge* (poesia, 1983)
* *A influx del perigeu* (poesia, 1985)
* *De portes endins* (teatre, 1987)
* *Antoni Coll i Cruells, el valor d'una tasca* (biografia, 1987)
* *L'espai de la paraula* (assag, 1990)
* *Actituds individuals per la pau* (assag, 1991)
* *La penúltima illa* (teatre, 1992)
* *L'altra distància* (poesia, 1994)
* *Millor actriu secundària* (roman, 1997)
* *El foc i la frontera* (poesia, 1997)
* *UNESCO, història d'un somni* (assag, 2000)
* *Madrigal* (racontes, 2001)
* *Migdia a l'obrador* (poesia, 2003)
* *La fi dels dies llargs* (roman, 2005)
* *La seducció dels rius* (assag, 2006)
* *Cultura i societat a la Barcelona del segle XVII* (assag, 2007)
* *Encetar la poma. Escrits sobre cultura* (d'articles, 2008)
* *El tomb de les batalles* (poesia, 2009)
* *La hiedra obstinada* (poesia, 2010) (traduccion en espanhòl de "L'altra distància" e "Migdia a l'obrador" de J.A.Arcediano e A.García-Lorente)
* *Hores tangents* (poesia, 2012)
* De sèver i de quars. Apunts memorialístics 1981-1999 (memòrias, 2015)
* Qualitats de la fusta (poesia, 2016)
* El moviment coral dins el teixit social català (assag, 2016)
*Frontisses. Mirades a una primavera (assag, 2018)
*Miquel Pujadó, el bard incombustible (biografia, 2019)
*Diu que diuen... (racontes per mainats, 2019)
*Horas tangentes (poesia, 2020) (traduccion en espanhòl)
*Passatges (poesia, 2020)

## Referéncias

## Ligams extèrnes
* Web consacrat a Miquel-Lluís Muntané
* Miquel-Lluís Muntané a Conocer al autor
* Miquel-Lluís Muntané a Traces
* Article El Punt Avui
.boutique

**** ("botiga", en anglés) es un nom de domeni generic. Es en servici dempuèi lo 23 de genièr de 2014.

## Referéncias
Blas Piñar

**Blas Piñar López** (Toledo, 22 de novembre de 1918 – Madrid, 28 de genièr de 2014) foguèt un politician, editor, escrivan e notari espanhòl d'ideologia fascista.