Pòrta-avions

Un **pòrta-avions** o **pòrta-aeronaus** es un naviri de guèrra que permet l'enaurament e l'aterratge d'un avion a partir de son pònt. Permet de desplaçar una fòrça aeriana autonòma onte que siegue sus lo glòbe e es generalament lo centre d'un grop aeronavau pus important e compausat d'unei naviris destinats a sa proteccion e a son avitalhament. Aparegut entre 1910 e 1918, lo pòrta-avions venguèt lo naviri pus important dei flòtas de superficia pendent la Segonda Guèrra Mondiala. Dempuei, es demorat lo naviri de superficia pus poderós. Pasmens, en causa de sei còsts de construccion e d'entretenença importants, son utilizacion es reservada ai marinas pus importantas.

## Istòria

### Deis originas a la Segonda Guèrra Mondiala

L'idèa d'utilizar un naviri coma plataforma aeronautica es apareguda quauqueis annadas après lo succès deis assais dei fraire Wright. D'efiech, tre 1910, Eugene Burton Ely (1886-1911) realizèt lo premier enaurament dempuei lo pònt dau crosaire *[[USS Birmingham (CL-2)|USS Birmingham]]*. Dos mes pus tard, capitèt lo premier aterratge sus lo pònt dau crosaire cuirassat *[[USS Pennsylvania (ACR-4)|USS Pennsylvania]]*. Enfin, en 1912, Charles Rumney Samson s'enaurèt d'un naviri en movement. Aquò demostrèt la possibilitat d'utilizar un naviri coma basa per d'operacions navalas. Pasmens, i aguèt pauc d'interès per l'explorar car leis avions de l'epòca avián pas una valor militara importanta.

Durant la Premiera Guèrra Mondiala, quauqueis avions operant a partir d'un naviri foguèron utilizats dins lei combats per leis Aliats, mai que mai per lei Japonés e leis Britanics. Lei resultats foguèron limitats mai pron interessant per justificar la construccion dau premier pòrta-avions vertadier, lo *[[HMS Argus (I49)|HMS Argus]]*, qu'intrèt en servici lo 16 de setembre de 1917 dins la *[[Royal Navy]]*. En consequéncia, en 1922, lei pòrta-avions foguèron integrats dins lo Tractat navau de Washington que limitava l'armament de cada poissança navala. Dins la màger part dei marinas, de naviris pesucs foguèron alora convertits en pòrta-avions per respectar lei clausas de l'acòrdi. Per exemple, foguèt lo cas dei dos pòrta-avions estatsunidencs de la classa Lexington que foguèron produchs a partir de doas còcas destinadas a de crosaires de batalha.

### La Segonda Guèrra Mondiala

La Segonda Guèrra Mondiala foguèt un periòde fòrça important per lo pòrta-avions. Capable de projectar de desenaus d'avions a de centenaus de quilomètres, venguèt lo naviri pus poderós dei flòtas de superficia au detriment dau cuirassat. Aquò foguèt demostrat en novembre de 1940 amb l'ataca de la basa navala italiana de Tarenta per lei Britanics. 21 bombardiers torpilhaires s'enaurèron dau pòrta-avions *[[HMS Illustrious (R87)|HMS Illustrious]]*. Destruguèron un cuirassat e damatjèron grèvament tres autrei naviris importants.

Pasmens, lei combats pus espectaclós implicant de pòrta-avions se debanèron dins l'Ocean Pacific entre leis Estatsunidencs e lei Japonés. D'efiech, l'ataca de Pearl Harbor foguèt l'òbra de l'aeronavala japonesa e la màger part dei còntra-ofensivas navalas de l**[[US Navy]]'' foguèron basadas sus l'usatge de pòrta-avions. Durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]], lei pòrta-avions aguèron tanben un ròtle decisiu dins l'escòrta dei convòis aliats.

En causa de l'importància novèla dau pòrta-avions dins leis operacions navalas, lei dos camps organizèron de programas de construccion. Lei Japonés ne'n produguèron 24 durant lo conflicte. Pasmens, poguèron pas rivalizar amb lei capacitats industrialas deis Estats Units. De 1939 a 1945, leis Aliats fabriquèron mai de 190 pòrta-avions e aquistèron lo contraròtle quasi totau dau cèu dins lei zònas de combat.

=== Lei pòrta-avions après 1945 ===



Dempuei 1945, lei pòrta-avions an gardat un ròtle centrau dins l'estrategia dei marinas de guèrra pus modèrnas. Cinc evolucions permetèron d'aumentar sei capacitats :
* la pista oblica permetèt d'aumentar la talha deis installacions en optimizant l'espaci disponible sus lo pònt.
* l'integracion de sistèmas de proteccion e de refrejament còntra leis efiechs dei [[gas]] cauds emés per lei [[motor]]s d'avions permetèt d'embarcar d'avions pus poderós.
* l'adopcion d'avions pus poderós foguèt tanben favorizada per la mesa en plaça de sistèmas d'aterratge optics.
* la talha generala dei pòrta-avions aumentèt per permetre l'embarcament de mai d'avions.
* la [[energia nucleara|produccion nucleara]] foguèt adoptada sus lei pòrta-avions pus importants per li permetre de mantenir una [[velocitat]] de mai de 30 nos sus un teatre d'operacions. Aquò permet tanben de produrre la [[vapor]] necessària au foncionament dei catapultas permetent l'enaurament d'avions pesucs.



Dins aquò, lo mestritge tecnologic necessari per concebre e mantenir en foncionament aquelei naviris es vengut fòrça complèx. Au començament dau sègle XXI, solament leis [[USA|Estats Units]] e [[França]] dispausan de pòrta-avions nuclears equipats de catapultas. Aquò permet l'utilizacion de versions navalizadas d'avions de combat coma lo [[Dassault Rafale|Rafale M]], lo [[Grumman F-14 Tomcat|F-14 Tomcat]] o lo [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet|F/A-18E Super Hornet]]. Leis autrei marinas dèvon se contentar de pòrta-avions pus leugiers amb una motorizacion convencionala e de performàncias pus feblas. Permèton l'utilizacion d'avions mens poderós coma lo [[Hawker Siddeley Harrier|Sea Harrier]]. Per d'autreis usatges, son egalament apareguts de [[pòrta-elicoptèrs]]. Permèton la mesa en òbra d'[[elicoptèr]]s sovent destinats a de missions de lucha antisosmarina, de reconoissença o de sostèns a de tropas terrèstras.

== Ròtles e proteccion d'un pòrta-avions ==

=== Lei ròtles dau pòrta-avions ===



Un pòrta-avions ocupa generalament mai d'una foncion dins una marina militara. Premier, permet de projetar una fòrça aeriana dins una region maritima o oceanica sensa dispausar dau sostèn d'una basa dins lo sector. Lo ròtle d'aquela fòrça aeriana es variable mai permet sovent d'atacar una autra flòta o d'objectius terrèstres. Dins certanei cas, permet de susvelhar una rota o un cònvoi. Coma lei pòrta-avions son de naviris poderós, la preséncia d'un pòrta-avions dins una esquadra a egalament un impacte psicologic sus leis adversaris. Marca tanben la determinacion d'un [[Estat]] e lei pòrta-avions actuaus son sovent mandats sus un teatre d'operacions per de rasons [[diplomacia|diplomatics]].

Lei pòrta-avions pòdon egalament servir de naviris de transpòrt. Certanei pòrta-avions pòdon aver un ròtle similar ai [[pòrta-elicoptèrs]]. Dispausan d'un sòu inondable que permet lo cargament de naviris pus leugiers destinats a de missions de desbarcament. Dins aqueu cas, l'armament dau pòrta-avions es organizat per li donar la possibilitat de provesir totei lei tipes de sostèn possibles a una fòrça terrèstra menent un assaut amfibí.

=== La proteccion dei pòrta-avions ===





Dins lei flòtas modèrnas, lo pòrta-avions es considerat coma un [[naviri capitau]]. Es a dire qu'es un naviri susceptible de constituir lo centre d'una flòta de combat importanta. Per aquela rason, la proteccion dei pòrta-avions es un enjòc major sus un teatre d'operacions. Un pòrta-avions es donc normalament enviroutat per una esquadra d'escòrta que compren de naviris de lucha antisosmarina, de naviris de defensa antiaeriana, de naviris de combat de superficia e de naviris d'avitalhament. Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], aquelei missions èran generalament asseguradas per de [[cuirassat]]s, de [[crosaire]]s e de [[destroièr]]s. Uei, l'escòrta dei pòrta-avions es puslèu lo ròtle dei [[fregata (naviri)|fregatas]], dei [[destroièr]]s e dei [[sosmarin d'ataca|sosmarins d'ataca]].

== Tipes de pòrta-avions ==

=== Critèris de classificacion modèrnes ===

==== Propulsion nucleara e propulsion convencionala ====

Un premier element de classificacion dei pòrta-avions modèrnes regarda lo mòde de propulsion dau naviri. La [[energia nucleara|propulsion nucleara]] es pus complèxa mai permet d'aumentar fòrça l'autonòmia dau naviri. Permet tanben de produrre de quantitats importantas de [[calor]] que pòu servir au foncionament de [[catapulta (pòrta-avions)|catapultas]] destinadas a facilitar la mesa en òbra deis [[avion]]s. La propulsion convencionala es pus simpla de construrre d'entretenir. Pasmens, lo vaissèu necessita un avitalhament regular. Dins lo monde modèrne, lo mestritge de la propulsion nucleara es reservat ai marinas pus poderosas.

==== Catapultas e trempolins ====



Lei [[catapulta (pòrta-avions)|catapultas]] e lei [[trempolin]]s permèton la mesa en òbra de versions marinas d'[[avion]]s terrèstres. Aquò es fòrça interessant per lei marinas militaras car aqueleis aparelhs son pus poderós que leis [[elicoptèr]]s o que leis avions amb un enaurament verticau. Pasmens, lo mestritge tecnologic per construrre aquelei sistèmas es complèx. Lo pus eficaç es la [[catapulta (pòrta-avions)|catapulta]] que permet l'enaurament rapide de mai d'un avion. Lo [[trempolin]] es un sistèma pus simple mai son utilizacion necessita de s'adaptar ai condicions meteorologicas e ai [[vent]]s.

L'abséncia de [[catapulta (pòrta-avions)|catapultas]] e de [[trempolin]]s empacha l'utilizacion d'[[avion]]s poderós. Pasmens, existís d'avions amb un enaurament verticau que pòdon èsser utilizats. Aqueleis avions an normalament una poissança motor inferiora ai versions marinas deis avions terrèstres. D'efiech, un tal aparelh utiliza la poissança de sei motors per s'enaurar. Una poissança de 9 tonas permet donc de levar un aparelh de 9 tonas. Pasmens, aqueleis aeronaus pòdon embarcar de [[missil]]s e son donc pas desarmats. Es tanben possible d'utilizar d'[[elicoptèr]]s. Dins aquò, l'utilizacion dei [[pòrta-elicoptèrs]] es puslèu reservada ai missions de sostèn d'una fòrça de desbarcament.

==== Aeronaus utilizats ====



Existís tres tipes principaus d'aeronaus utilizats sus un pòrta-avions :
* leis avions ordinaris qu'an besonh d'una pista per s'enaurar e per aterrir. Son generalament de versions navalizadas de modèls terrèstres (Rafale M) mai pòu existir d'aparelhs dedicats a l'aeronavala ([[Dassault Super-Étendard|Super-Étendard]]). An besonh d'una catapulta o d'un trempolin per s'enaurar.
* leis avions amb un enaurament verticau gràcias a de tuvièras orientablas.
* leis [[elicoptèr]]s. Un pòrta-aeronaus unicament equipats d'elicoptèrs es dich [[pòrta-elicoptèrs]]. Uei, d'autrei naviris de guèrra, coma lei [[fregata (naviri)|fregatas]], lei [[destroièr]]s e lei [[crosaire]]s, an tanben un elicoptèr. Per lei naviris que dispausan d'un nombre signicatiu d'elicoptèrs, la mencion « pòrta-elicoptèrs » es de còps aponduda. Per exemple, un destroièr pòrta-elicoptèrs.

=== Tipes de pòrta-avions actuaus ===



La classificacion dei pòrta-avions varia segon lei critèris utilizats dins lei [[país]]. La pus frequenta es aquela de l'[[OTAN]] que definís diferents tipes segon la propulsion chausida, lo tipe de mission prioritari, la natura deis aeronaus embarcats e lei sistèmas de mesa en òbra deis aeronaus. Abòrd de tèrmes existisson :
* CV designa leipòrta-avions de propulsion convencionala (per ''Carrier Vessel'').
* CVH designa lei [[pòrta-elicoptèrs]] e lei pòrta-avions permetent unicament la mesa en òbra d'avions amb un enaurament verticau (per ''Helicopter Aircraft Carrier'').
* CVS designa un pòrta-aeronau destinat a la lucha antisosmarina.
* CVSG designa un pòrta-aeronau destinat a la lucha antisosmarina e dotat de missils antinaviri.
* DDH designa un [[destroièr|destroièr pòrta-elicoptèrs]].
* LHD designa un [[Pòrta-elicoptèr|naviri d'assaut amfibí]] amb un gròs sòu inondable.
* LHA designa un [[Pòrta-elicoptèr|naviri d'assaut amfibí]] amb un pichon sòu inondable.
* LPH designa un [[Pòrta-elicoptèr|naviri d'assaut amfibí]] sensa sòu inondable.
* CATOBAR indica la preséncia de catapultas e de sistèmas d'aplant de l'avion per facilitar son aterratge.
* STOBAR indica la preséncia d'un trempolin e de sistèmas d'aplant de l'avion per facilitar son aterratge.
* STOVL indica un pònt permetent la mesa en òbra d'avions amb un enaurament verticau o d'avions amb un enaurament cort.
* la letra N indica una propulsion nucleara. Per exemple, un CVN es un pòrta-avions de propulsion nucleara.
Es possible de combinar aqueleis elements entre elei. Per exemple, lo pòrta-avions francés ''[[Charles de Gaulle (pòrta-avions)|Charles de Gaulle]]'' es un pòrta-avions de propulsion nucleara que dispausa de catapultas e de sistèmas d'aplant. Pòu donc èsser notat CATOBAR CVN.

=== Tipes dispareguts ===

==== Lo pòrta-avions d'escòrta ====





Lei [[pòrta-avions d'escòrta]] (o pòrta-avions auxiliars) èran un ensemble de pòrta-avions pichons concebuts dins l'urgéncia durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]] per assegurar la proteccion dei convòis aliats. Èran tanben destinats au transpòrt de tropas e de materiaus per optimizar lei viatges. Lei premiers [[pòrta-avions d'escòrta]] èran de naviris marchands modificats mai, a partir de 1942, leis Estats Units desvolopèron de modèls especifics. Au finau, 125 pòrta-avions auxiliars foguèron produchs per leis Estatsunidencs, 6 per lei Britanics e 8 per lei Japonés.

Pauc protegits e pauc armats, avián una [[velocitat]] inferiora a 20 nos e èran donc pas destinats a de missions ofensivas. Pasmens, mai d'un pòrta-avions d'escòrta participèt a de combats dins l'[[Ocean Pacific]], sovent còntra d'objectius terrèstres durant leis operacions de desbarcament, car lei pòrta-avions de combat èran pas pron nombrós per contentar la demanda.

Après 1945, lei [[pòrta-avions d'escòrta]] foguèron utilizats durant la [[Guèrra de Corèa]]. Foguèron pauc a pauc retirats dau servici amb l'arribada d'armaments pus modèrnes. Lei darriers pòrta-avions d'escòrta serviguèron coma naviris de transpòrt durant la [[Guèrra de Vietnam]].

==== Lo pòrta-avions leugier ====





Lei [[pòrta-avions leugier|pòrta-avions leugiers]] èran un ensemble de pòrta-avions intermediàrias entre lei pòrta-avions d'escòrta e lei pòrta-avions d'esquadra utilizats durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Foguèron construchs per leis [[USA|Estats Units]], per lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e per [[Japon]]. D'una maniera generala, l'objectiu èra de dispausar d'un naviri polivalent capable de realizar de missions d'escòrta o d'integrar una flòta de combat tot en limitant lo còst de produccion. La concepcion dei [[pòrta-avions leugier|pòrta-avions leugiers]] foguèt donc l'objècte de compromés divèrs.

Dins lo camp aliat, la construccion dei [[pòrta-avions leugier|pòrta-avions leugiers]] foguèt lenta e, fin finala, la produccion de pòrta-avions d'esquadra e de pòrta-avions d'escòrta foguèt privilegiada. D'una maniera generala, lei [[pòrta-avions leugier|pòrta-avions leugiers]] arribèron donc tardivament per aver un ròtle significatiu. Dins lo camp japonés, la produccion foguèt accelerada per assaiar de remplaçar lei pèrdas mai la manca d'experiéncias deis equipatges e dei pilòts e la superioritat numerica de l**US Navy* complica l'evaluacion dei performàncias d'aquelei naviris.

Après 1945, fòrça [[pòrta-avions leugier|pòrta-avions leugiers]] aliats foguèron transferits a de marinas occidentalas. I foguèron utilizats fins ais ans 1980. Dins leis ans 1970, lei Britanics desvolopèron la [[classa Invincible (pòrta-avions)|classa Invincible]], un ensemble de tres pòrta-avions leugiers permetent d'utilizar d'avions amb un enaurament verticau. Foguèron utilizats fins ais ans 2010.

==== Lo transpòrt d'idravions ====



Lei [[transpòrt d'idravions|transpòrts d'idravions]] èran de naviris destinats a servir de basa flotanta per l'utilizacion d'[[idravion]]s e la susvelhança de rotas maritimas. Au contrari dei pòrta-avions e dei [[pòrta-elicoptèrs]], un transpòrt d'idravions aviá ges de pònt d'envòl. Leis idravions èran mandats amb una catapulta e amaravan a proximitat dau [[naviri|vaissèu]]. Lo transpòrt èra tanben equipat de [[grua]]s per recuperar leis [[avion]]s e d'un envan per leis entrepausar. Aqueu tipe de [[naviri]] foguèt subretot utilizat durant la premiera mitat dau sègle XX, principalament per de missions de reconoissença. Lo concèpte foguèt abandonat après la [[Segonda Guèrra Mondiala]] en causa de la superioritat deis avions embarcats sus lei pòrta-avions.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===
<div style="-moz-column-count:4; column-count:4;">
* [[Aeronavala]].
* [[Avion]].
* [[Crosaire]].
* [[Cuirassat]].
* [[Destroièr]].
* [[Elicoptèr]].
* [[Fregata (naviri)|Fregata]].
* [[Guèrra navala]].
* [[Marina militara]].
* [[Missil]].
* [[Naviri de guèrra]].
* [[Pòrta-elicoptèrs]].
</div>

=== Bibliografia ===
<div style="-moz-column-count:2; column-count:2;">
* *'(en)** Al. Adcock, ''Escort Carriers in Action'', Squadron/Signal Publications, 1996.
* **(en)** David Brown, ''Aircraft Carriers'', Arco Publishing, 1977.
* **(en)** Roger Chesneau, ''Aircraft Carriers of the World, 1914 to the Present. An Illustrated Encyclopedia (Rev. Ed.)'', Brockhampton Press, 1998.
* **(en)** Kenneth Poolman, ''Allied Escort Carriers of World War two in Action'', Blandford Press, 1988.
* **(en)** Anthony J. Watts, ''Japanese Warships of World War II'', Doubleday & Company, 1967.
* **(en)** William T. Y'Blood, ''Hunter-Killer: U.S. Escort Carriers in the Battle of the Atlantic'', Naval Institute Press - Annapolis, 1983.
* **(en)*' William T. Y'Blood, *The Little Giants: U.S. Escort Carriers Against Japan'', Naval Institute Press - Annapolis, 1983.


### Nòtas e referéncias