Dante Alighieri

**Dante Alighieri** o simplament **Dante**, tanben conegut coma **lo grand Dante** (mai/junh de 1265 - 14 de setembre de 1321), foguèt un poèta italian de Florença. La seuna òbra màger, la Divina Comèdia (sonada a l'origina *Commedia* puèi pus tard *Divina* per Giovanni Boccaccio per venir *Divina Commedia*), es considerada coma la mai granda òbra literària compausada en italian e demòra un trabalh màger de la literatura mondiala.

En italian es conegut coma lo Poèta Suprèm (*il Sommo Poeta*).
Dante, Petrarca e Boccaccio son tanben apelats Las Tres Fonts o Las Tres Coronas. Li dison Dante lo *Paire de la lenga italiana*. La primièra biografia escrita d'el o foguèt per Boccaccio (1313-1375), qu'escriguèt *[[Trattatello in laude di Dante]]*.

## Biografia

thumb|right|251x251px|Lo retrach presumit mai ancian de Dante.

Nascut a Florença al sen d'una familha de la pichona noblesa guelfa, Dante Alighieri recebèt probablament una educacion religiosa e literària a domicili. Aquò permetriá d'explicar son mestritge dels tèxtes antics e de la poësia dels trobadors. Pasmens, lo contengut precís d'aquela educacion es pas conegut. En 1277, esposèt Gemma Donati, la filha d'un nòble de la principala faccion guelfa de Florença. Lo coble aguèt divèrses enfants, al mens tres d'eles atenguèron l'edat adulta. Dante poiriá aver agut d'enfants illegitims. Coneguèt Beatritz Portinari (1266-1289) en 1274. La jove femna foguèt probablament l'amor de sa vida e apareisserà dins divèrsas òbras del poèta.

En mai de seis activitats literàrias, Dante s'implicava dins la vida politica e militara florentina. Lo periòde èra marcat pels conflictes entre las diferentas faccions de la vila. Membre del partit dels Guelfs Blancs, s'opausèt a l'influéncia de la papautat dins los afars de la vila. Pasmens, los conflictes entre Guelfs e Gibelins florentins pòdon pas se resumir a una oposicion entre partisans e adversaris de l'emperaire o del papa. Aital, en 1302, aprèp la presa del poder pels Guelfs Negres, Dante foguèt condemnat al  lenhièr. Absent de la vila, preferiguèt s'exiliar e tornèt pas jamai a Florença.

Pendent son exili, Dante dins divèrsas vilas del nòrd e del centre d'Itàlia. Pasmens, aquel periòde, dolorós al nivèl personal, foguèt marcat per una granda productivitat intellectuala. La màger part de sas òbras mai conegudas, comprés la *Divina Comèdia*, foguèron compausadas pendent son exili. Moriguèt a Ravena en 1321 ont foguèt enterrat.

## Òbra

### La Divina Comèdia

[thumb|200px|Primièra pagina de la ''[Divina Comèdia*, òbra mestressa de Dante]]



Òbra mai coneguda de Dante Alighieri, la *Divina Comèrdia* foguèt compausada entre 1307 e 1321 pendent son exili al defòra de [[Florença]]. Aquela situacion particulara influencièt prigondament l'òbra que mescla de reflexions [[morala|moralas]], [[politica|politicas]] e [[espiritualitat|espiritualas]]. Dante causiguèt d'escriure en [[lenga vernaculara]] toscana puslèu qu'en [[latin]] per rendre son poèma accessible a un public mai larg. La *Divina Comèdia* s'inscriu dins la tradicion [[Edat Mejana|medievala]] plan establida de la vision de l'en delà. Pasmens, la despassa per son amplor, sa coeréncia [[teologia|teologica]] e sa riquesa [[filosofia|filosofica]]. Intègra aital d'elements importants del [[crestianisme medieval]], de la cultura antica e de la filosofia de [[Tomàs d'Aquin]]. Lo poèma es estructurat d'un biais rigorós segon una simbolica numerica dominada per la chifra tres, en referéncia a la [[Trinitat]]. Es tanben compausat en *terza rima* e devesit en tres partidas principalas.

La *Divina Comèdia* relata lo viatge imaginari de Dante a travèrs los tres reialmes de l'en delà. Comença per l'Infèrn ont es guidat pel [[Literatura latina|poèta latin]] [[Virgili]], simbòl de la [[Homo sapiens|rason umana]]. L'Infèrn i es concebut coma un avenc de nòu cercles ont son punits los pecadors segon la [[contrepasso|lei del contrepasso]]. Associa aital cada castig a la natura del pecat comés dins un luòc de damnacion etèrna, sens possibilitat de redempcion. Puèi, ven lo Purgatòri que se presenta coma una [[montanha]]. Las [[arma|armas]] dèvon l'escalar e passar per diferents cingles que correspondon als pecats capitals. L'ambient i es marcat per l'esperança e la solidaritat. A la fin d'aquela partida, Virgili laissa sa plaça a Beatritz, l'amor de jovença de Dante, qu'es representada coma l'incarnacion de l'[[amor]] divin e de la gràcia. Guidat per la joventa, Dante s'enauça dins las esfèras celèstas correspondent als diferents gras de beatitud. Lo poèma pren alòra una dimension teologica e mistica creissenta e los [[mot|mots]] emplegats vènon mai e mai abstraits per rebatre la superioritat incommensurabla de [[Dieu]] sus la pensada umana. Lo viatge s'acaba amb una vision de Dieu, presentada coma una experiéncia despassant las capacitats del [[lengatge]].

Tre lo sègle XIV, aquel poèma foguèt reconegut coma una òbra màger que suscitèt de comentaris nombroses. Contribuïguèt de faiçon decisiva a la formacion de l'estandard de la lenga italiana e s'impausèt coma un tèxte fondator de la [[literatura italiana|literatura de la peninsula]]. Inspirèt tanben fòrça autors en literatura ([[Petrarca]], [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]]...) e, mai generalament, dins lo domeni de las arts visualas ([[Botticelli]], [[Gustave Doré]]...). Influéncia totjorn la vision de l'Infèrn dins l'imaginari occidental.

=== Las autras òbras ===

En defòra de la *Divina Comèdia*, Dante produguèt una òbra variada. Sas òbras poeticas comprenon principalament *La Vita Nuova* e las *Rime*. *La Vita Nuova*, mesclant pròsa e poèsia, descriu l'experiéncia espirituala e literària de son amor per Beatritz. Las *Rime*, compausadas tot al long de sa vida, amassan de poèmas [[lirisme|lirics]] de formas divèrsas abordant de tèmas [[amor|amoroses]], [[morala|morals]] e [[politica|politics]]. Mòstran l'evolucion de sa pensada e de son estil.

Las òbras en pròsa doctrina e filosofia, redigidas en [[italian]] e en [[latin]], avián per tòca de transmetre lo saber e de defendre las posicions intellectualas de lor autor. *El Convivio* es un tractat filosofia inacabat que cercava de rendre accessiblas las coneissenças moralas e scientificas del periòde a un public non latinista. *De Vulgari Eloquentia* es un tèxte de reflexion lingüistica. Dante i defend la valor literària de las lengas vernacularas e ensaja de definir una [[Italian|lenga italiana]] ideala.

Enfin, sos escrichs politics, epistolars e scientifics, mai que mai escriuts en latin, mòstran l'engatjament intellectual e civic de Dante. *De Monarchia* expausa la teoria d'una [[monarquia]] universala fondada sus un poder imperial independent de la Glèisa. Un tal tèxte s'intègra dins lo [[Guelfs e Gibelins|conflicte politic]] entre los gibelins, partisans de l'emperaire del Sant Empèri Roman Germanic, e los guelfs, partisans de la papautat. Las *Epistolae* esclairan son accion politica e las circonstàncias de son exili. Enfin, Dante foguèt benlèu l'autor de la *Quaestio d'Aqua e Terra*, un tèxte consacrat als debats scientifics del començament del sègle XIV. Pasmens, aquel tèxte es de còps atribuït a d'autres autors.

=== Dante e l'occitan ===

Es Dante dins lo *De vulgari eloquentia* (ont pren en consideracion las tres fondamentalas literaturas romanas) qu'es pel primièr còp l'autor de l'expression de *« lenga d'òc »* per designar l'[[occitan]] (aquò a partir de l'italian *« lingua d'oc »*, un nom donat segon lo biais de dire de òc, per oposicion a la  qu'es l'[[italian]] e a la « lenga d'oïl » qu'es lo francés). 

Teniá talament l'[[occitan]] en consideracion, coma autre còp totes los poètas d'[[Euròpa]], que l'empleguèt dins la [[Divina Comèdia]]. Dins lo poèma, destinat a devenir un modèl jamai sobrat per la literatura en lenga vulgara, Dante emplega sonque tres idiòmas: l'italian, *favella nova*, es a dire , lo latin, lenga de la poesia classica, e l'occitan, en onor dels trobadors.

De fach, dins lo cant XXVI del Purgatòri, lo trobador [[Arnaut Danièl]] ditz:



== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===
<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[Cristianisme]]
* *Divina Comèdia*
* [[Florença]]
* [[Guelfs e Gibelins]]
* [[Infèrn]]
* [[Italian]]
</div>

=== Bibliografia ===

* [[italian|*'(it)**]] Alessandro Barbero, ''Dante'', Bari-Roma, Editori Laterza, 2020.
* [[francés|**(fr)*']] Carlo Ossola, *Introduction à la Divine Comédie'', Éditions du Félin, 2016.

### Nòtas e referéncias