Òme de Neandertal

L'**òme de Neandertal** (var. **òmi de Neandertal**; *Homo neanderthalensis*, de còps *H. sapiens neanderthalensis*), o simplament **neandertalian**, es una espècia extinta d'umans arcaïcs del genre *[[Homo]]* que visquèt en Euròpa, Orient Mejan e Asia Centrala pendent lo Paleolitic mejan, entre fa  e fa  ans. Ancianament èra classificat coma sosespècia d**[[Homo sapiens]]'', mentre qu'a l'ora d'ara la majoritat dels autors lo consideran coma una espècia distinta.

L'analisi del [[genòma]] dels neandertalians, segon l'article publicat dins lo numèro del 7 de mai de 2010 de la revista ''[[Science]]'', mòstra qu'es fòrça probable que i aguèsse agut de crosaments amb los umans modèrnes. Entre 1% e 4% del genòma d**Homo sapiens* derivariá del genòma dels neandertalians.

Foguèt lo protagonista d'una rica cultura materiala nomenada [[Mosterian]] e mostrava de preocupacions esteticas e espiritualas (sepulturas). Aguèt una reconeissença malaisida, durant longtemps l'òme de Neandertal es estat vist negativament en comparason d*'Homo sapiens*. Dins l'imaginacion populara apareis coma un èsser [[simi]]esc, ruste, lag e piòt. D'efièch, es pus robust que *Homo sapiens* e son [[cervèl]] es leugièrament pus voluminós, en mejana. Los progresses de l'[[arqueologia]] [[Preïstòria|preïstorica]] e de la [[paleoantropologia]] dempuèi lo decenni de 1960 an revelat un èsser d'una granda riquesa culturala. Pasmens, encara demòran fòrça punts d'esclarcir, coma per exemple las causas de son extincion.

== Istòria ==
Dos fossils de neandertalians foguèron descobèrts abans aquel de l'individú eponim. En [[1830]], un crani d'enfant foguèt mes al jorn per [[Philippe-Charles Schmerling|P.C. Schmerling]] a [[Engis]] ([[Belgica]]). En [[1848]], un cran d'adult foguèt trapat a [[Gibartar]] dins lo site de la [[Peirèra de Forbes|Peirièra de Forbes]]. Se lo primièr aperten a un individú jove que los traches caracteristics neandertalians i son mens evidents, lo segond auriá degut menar a la reconeissença d'una espècia umana fossila. 

Lo nom de *Neandertal* deriva del de [[val de Neander|Neandertal]], una pichona val situada subre lo territòri de las vilas d'[[Erkrath]] e de [[Mettmann]], entre [[Düsseldorf]] e [[Wuppertal]] ([[Alemanha]]). Al mes d'agost de [[1856]], dins l'encastre de l'esplecha d'una peirièra, d'obrièrs voidèron una pichona cavitat d'aquesta val, la cauna de Feldhofer e i descobriguèron d'[[esqueleta]]s e un fragment de [[cran]] que mandèron a [[Johann Carl Fuhlrott]], institutor d'[[Elberfeld]] e afogat per l'[[istòria naturala]]<sup></sup>.

Per una coïncidéncia curiosa, lo toponim Neandertal significa «val de l'òme nòu». Lo nom de *Neander* èra estat donat a aquesta val (en alemand: *tal*, «val») en onor de [[Joachim Neumann]] ([[1650]]-[[1680]]), nomenat tanben Joachim Neander, que seguent una costuma familiala que datava de sos grands se fasiá dire pel sieu nom d'ostal traduit en grèc. Aqueste pastre e compositor, autor de cantics religioses encara uèi populars dins lo [[protestantisme]] alemand, sonque cercava l'inspiracion dins aquesta val, antan idillica. 

== Reconeissença malaisida ==
Fuhlrott comprenguèt lèu lèu l'interès de la descobèrta e arribèt a Neandertal per ensajar de descobrir d'autres òsses o vestigis associats. S'èra remarcat que s'agissiá d'òsses ancians mas subretot incrediblament primitius, apertenents a un òme nòu, d'una «conformacion naturala desconeguda fins ara».

D'efièch, l'òme de Neandertal foguèt lo primièr òme fossil diferent d*'Homo sapiens* d'èsser descobèrt. L'idèa meteissa qu'una espècia d'òme diferent aguèsse existit dins lo passat (e aguèsse desaparegut) èra particularament malaisida d'admetre. Foguèt pas qu'en [[1859]] que [[Charles Darwin]] publiquèt *L'origina de las espècias* e en [[1871]] qu'estendeguèt sa teoria als umans amb la publicacion de *La descendéncia de l'òme e la seleccion ligada al sèxe*.

== Descripcion antropologica ==
[[Fichièr:Neandertal vs Sapiens.jpg|thumb|Comparason dels crans d’*Homo sapiens*</i> (a senèstra) e d’*Homo neanderthalensis'' (a dreta)]]
L'òme de Neandertal se caracteriza per sa granda capacitat craniana (), una estructura corporala massissa e robusta, lo front pichon, la cara prognata, lo maxillar superior proeminent e los arcs ciliars fòrça prononciats. Èran d'estatura mai o mens bassa, amb las extremitats cortas, amb de proporcions semblantas a las dels òmes modèrnes que vivon dins los climas freds.
Las formas dels neandertals d'Euròpa occidentala son pus robustas e dichas "Neandertal classic". Los neandertals d'autres luòcs tendián a èsser mens robusts. D'estudis genetics demostrèron qu'avián la pèl palla, los uèlhs clars, e lo pel ros èra fòrça comun, caracteristicas ligadas amb los climas freds.
Los neandertals èran, generalament, de 12 a 14 cm pus pichons que l'òme actual, contradisent aiçí la cresença populara que serián estats fòrça pichons o en dessos dels 150 cm d'auçada. Un estudi realitzat de 45 òsses apertanents, al minimun, a 14 mascles e 7 femelas, dona una estatura mejana de 164-168 cm e 77,6 kg pels mascles e 152-156 cm e 66,4 kg per las femelas.

## Nòtas e referéncias