open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bozen

**Bolzano** (pronóncia italiana: ; en alemand: *Bozen*, ; en ladin: *Bulsan* o *Balsan*, , ) es una vila italiana de 107 201 abitants, capluòc de la província del Sud-Tiròl dins la region del Trentin e Aut Adige. Es la capitala regionala pus septentrionala d'Itàlia.

Segon lo recensament de 2011, la populacion de la vila de Bolzano es a 73,30% italiana, 25,02% alemanda e 0,68% ladina. L'aglomeracion de Bolzano, comprenent las comunas d'Appiano sulla Strada del Vino, Bronzolo, Cornedo, Laives, Ora, San Genesio, Terlano e Vadena, comptava 158 ​​451 abitants en 2017.

## Geografia
### Situacion
Bolzano es situada al nòrd de la plana de Pò, a una altitud mejana de , dins la part orientala d'un bacin format per las vals d'Isarco e d'Adige.

### Comunas confrontantas
Plantae

Las **plantas** (*Plantea*) son d'èssers pluricellulars a la basa de la cadena alimentària. Fòrman un clade qu'inclutz las plantas de flors, los conifèrs e autres gimnospèrmes, las falguièras, las mofas, e en foncion de la definicion, las algas verdas. Las plantas verdas tenon de parets celluras cellulosicas e obtenon son energia de la lutz solara per fotosintèsi mejançant la clorofilla que caup dins los cloroplasts, que lor balha sa color verda. Fòrman una de las subdivisions (o règne) dels Eucariòtas. Son, classicament amb las algas (amb las cianobacterias) e los campairòls, l'objècte d'estudi de la botanica. Le nombre d'espècias de plantas es dificil de determinar, mas en 2010, s'estimava entre  e  espècias descritas, que la màger part, entre  e , serián d'espermafitas.

## Galariá

File:Borassus flabellifer.jpg|Borassus flabellifer
File:Chestnut in Guntur.jpg|Los fruits del palmièr de Palmira, Borassus flabellifer (localament sonat Thaati Munjelu) venduts dins un mercat de Guntur, Índia.
File:Turmericroot.jpg|Rizòma de curcuma.
File:Starr 050407-6233 Ipomoea batatas.jpg|Patana doça, *Ipomoea batatas*, Jardin botanic de Maui Nui 
File:California Papaya ID.jpg|Papaia de Califòrnia 
File:Papaya sunset.jpg|*Carica papaya*, cultivar 'Sunset'
File:Prepared lemon grass.JPG|*Cymbopogon citratus*, limoneta
File:Bangkuang 070612-056 stgd.jpg|*Pachyrhizus erosus* bulb-rasic. Situgede, Bogor, oèst de Java, Indonesia.
File:KIKU brak-ontree.JPG|Fuji (poma)
File:SauropusAndrogynus.jpg|Brot grelhant de *Sauropus androgynus*
File:Ilaneer.jpg|*Cocos nucifera*
[...]


## Referéncias
Magnoliophyta

Las **angiospèrmas** o **plantas de flors** o **magnoliophyta** constituisson lo grop pus important de plantas superioras. Lo caractèr principal del grop es que l'ovul caup dins un ovari  que après fecondacion evolucionarà cap a un fruch. Lo tèrme d'angiospèrmas ven del grèc *angeion* e *sperma* (semenatge).

L'autre grop màger de las plantas superioras es lo de las gimnospèrmas, d'ovuls nuses.

## Ligams intèrnes

* Vegetal

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Porifera

Las **espongas** constituisson l’embrancament (versemblablament parafiletic) dels **Esponguiaris** e son d'animals sens sistèma nerviós ni tube digestiu. Son còrs es format pas que per dos jaces de cellulas (ectodèrma e endodèrma).
* Membrana extèrna o ectodèrma : las cellulas epidermicas que compausan l’exodèrma son apeladas *pinacocits* e de porocits que son de cellulas cròias permetent lo passatge de l'aiga de vèrs l'interior de l'esponga.
* Membrana intèrna o endodèrma : es formada de cellulas de coleretas constituidas de choanocits. Aquestas cellulas son tanben flagelladas per assegurar una circulacion d’aiga e una retencion de noiridura.

thumb|left|300px|Paret d'espongas (20 m de pregondor) (Croàcia)
Andalosia

**Andalosia** (en espanhòl: *Andalucía*, , ) es una comunautat autonòma del sud d'Espanha reconeguda coma nacionalitat istorica d'acòrd amb son Estatut d'Autonomia. Es compausada de uèit províncias: Almeria, Cadis, Còrdoa, Granada, Huelva, Jaén, Malaga e Sevilha. La capitala n'es Sevilha, mentre que lo sèti del Tribunal Superior de Justícia es la ciutat de Granada. 

## Etimologia
Lo toponim «Andalosia» foguèt introduit dins la lenga espanhòla cap al  jos la forma «el Andalucía». Tira del mot *Al-Andalusyia*, gentilici e adjectiu utilizat en arab parlat en Al Andalós, nom donat a la peninsula Iberica durant lo regim islamic entre 711 e 1492. 

## Geografia
L'istorian andalós Antonio Domínguez y Ortiz escriguèt: 

## Demografia

### Ciutats importantas
Almeria, Antequera, Cadis, Còrdoa, Dos Hermanas, Jaén, Jerez de la Frontera, Granada, Huelva, Malaga, Marbella, Motril, Ronda, Sevilha, Vélez-Málaga e Algeciras. 

## Nòtas e referéncias

## Ligams extèrnes
* Zoziedá pal Ehtudio'el Andalú (ZEA)
## Articles connèxes
* Espanha
Girona (província)

La **província de Girona** es una division administrativa espanhòla de segond nivèl dins la Comunautat Autonòma de Catalonha. La capitala es Girona. Lo còde postal e estatistic n'es **17**.

Les comarcas de la província de Girona son les seguentas:
* Aut Empordan
* Bas Empordan
* Cerdanha (mitat èst)
* Garrotxa
* Gironés
* Plan de l'Estanh
* Ripollés
* Selva (levat lo municipi de Fogars de la Selva)

Tanben los tres municipis de la comarca d'Osona, (Viladrau, Espinelves e Vidrà) apertenon a la província de Girona.

Los municipis mai poblats en 2022 son:
* Girona	102 666 abitants
* Figueres	47 088 abitants
* Blanes	40 579 abitants
* Lloret de Mar	38 941 abitants
* Olot	36 716 abitants
* Salt	32 517 abitants
* Palafrugell	23 396 abitants
* Sant Feliu de Guíxols	22 149 abitants
* Banyoles	20 187 abitants
* Roses	19 907 abitants
* Palamós	18 145 abitants
* Ripoll	10 641 abitants

## Nòtas e referéncias

## Ligams extèrnes
* Deputacion de Girona
* Portal toristic de la Costa Brava e lo Pirineu de Girona
Província de Tarragona

La **província de Tarragona** (en catalan: *província de Tarragona*; en espanhòl: *provincia de Tarragona*) es província espanhòla de la comunautat autonòma de Catalonha. La capitala n'es Tarragona.
Comarcas de Catalonha

Las **comarcas de Catalonha** son una division territoriala de Catalonha qu'es per dessús las municipalitats e per jos las províncias. L'actuala division de la Comunitat Autonòma de Catalonha en comarcas a la siá origina en un decrèt de la Generalitat de Catalonha de l'an 1936 (division comarcala de 1936), que foguèt en vigor fins a 1939, quand foguèt suprimida pel franquisme. Posteriorament, en 1987, la Generalitat adoptèt de nòu aquela division territoriala, se plan en 1988 s'i apondèron tres nòvas comarcas: lo Plan de l'Estanh, lo Plan d'Urgèl e l'Auta Ribagòrça, e en 1990 se modifiquèt qualque limit territorial. A l'ora d'ara Catalonha es dividida en 41 comarcas e una entitat territoriala singulara, la Val d'Aran.

## Proposicions e reivindicacions
L'an 2000, dins l*'[[Informatz Roca]]*, una equipa formada de Miquel Roca i Junyent e Jèsus Burgueño, entre autras, prepausèron de crear qualque comarca mai: lo Moianès (capitala: Moià), la Vall de Camprodon (capitala: Camprodon), la Selva Marítima (o Marina) (capitala: Blanes), l'Auta Segarra (capitala: Calaf) e lo Segre Mitjà (capitala: Ponts), en mai de dividir lo Bas Llobregat en dos (la part nòrd, lo Bas Llobregat Nòrd, amb capital a Martorell). Totes los cases son d'ancianas reivindicacions comarcalas e lo Moianès se faguèt realitat.

Encara J. Burgueño, L'an 2003, prepausava de crear tanben lo Lluçanès (capitala: Prats de Lluçanès), la Vall de Ribes (capitala: Ribes de Freser), la Ribera de Sió (capitala: Agramunt), la Bassa Segarra (capitala: Sant Coloma de Queralt) e lo Bas Montseny (capitala: Sant Celoni), en mai de cambiaments de limits (las Garrigues, lo Ripollès, eca.). 

## Vejatz tanben
* parçan o comarca
* parçans d'Occitània
* comarcas d'Aragon
Hydropotes inermis

L**'idropòt** (*Hydropotes inermis*), tanben apelat **[[Cèrvi d'aiga]]** o **[[Cabiròl de las sanhas]]** es un pichon cervid d'Asia.

## Caracteristicas
Aqueste cervid pichon es fòrça crentós. Lo mascle, un pauc mai grand que la femèla, a de grandas caninas aparentas, utilizadas pendent los combats entre mascles.
Los pichons, pòdon aver un pelatge leugièrament pigalhat, alara que los parents an un pelatge unit.
thumb|250px
## Ligams extèrnes
* 
*
Luiz Inácio Lula da Silva

**Luiz Inácio Lula da Silva**, mai conegut popularament jos l'escais **Lula** (Caetés, Brasil, 27 d'octobre de 1945) es un òme politic e sindicalista brasilièr. Après èsser estat lo 35en president de Brasil de 2003 a 2010, ven d'èsser tornar elegit e dèu èsser investit coma 39e president lo 1èr de genièr de 2023. Foguèt membre fondator del partit dels trabalhaires e s'es presentat tres còps sens succès a la presidéncia abans de remportar la victòria a las eleccions generalas brasilianas de 2002. Foguèt reelegit en 2006. En mai de 2021, Lula declarèt que se pesentariá per un tresen mandat a las eleccions generalas de 2022, contre lo president sortissen Jair Bolsonaro. Foguèt elegit president lo 30 d'octobre de  2022, batent Bolsonaro dins una corsa sarrada. Es la primièra persona d'èsser democraticament elegit tres còps pesident de Brasil. A 77 ans, serà la persona pus atjada de prene las fonccions de president de Brasil.
Òme

[thumb|Lo [Dàvid (Miquèl Àngel)|Dàvid de Miquèl Àngel.]]
Amb lo tèrme **òme** (var. **òmi**) se designa abitualament un adulte uman de sèxe masculin, tanben s'emplega per  referir-se a un exemplar de l'espècia *[[Homo sapiens]]* sens distinguir edat o sèxe.

[thumb|120px|left|Simbòl de la [Mars (planeta)|planeta Mars e del dieu roman Mars, tanben utilisada per representar lo sèxe masculin]].

## Nòtas e referéncias
Malacologia

La **malacologia** es la branca de l'istòria naturala consacrada a l'estudi dels mollusques.

Una subdivision de la malacologia se ditz la conquiliologia e es consacrada a l'estudi dels mollusques de clòsc.

En arqueologia, la malacologia es correntament emplegada per conéisser l'evolucion del clima, del païsatge o de l'usatge d'un site, o encara lo debit e la temperatura d'un cors d'aiga.

Trobaretz aquí una lista de malacologistas.
Mollusca

Los **mollusques** (**Mollusca**, del latin molluscus, "mòl") forman un dels grands embrancament del règne animal. Son d'invertebrats protostòm celomats, triblastics amb simetria bilaterala (e mai se qualqu'uns pòdon aver una asimetría segondària) e pas segmentats, de còs mòl, nus o protegit per una clòsca. Los mollusques son los invertebrats mai nombroses après los artropòdes, e incluson de formas tan conegudas coma las ustras, los calamars, los pofres, las limaucas e una granda diversitat de formas, tant marinas coma terrèstras.

Se calcula que pòt existir apròp 100.000 espècias viventas, e 35.000 espècias extintas, doncas que los mollusques an una longa istòria geologica, que se remonta al Precambrian fins al recent. Los mollusques colonizan practicament totes los mitans naturals, dempuèi las grandas nautors a mai de 3.000 m en dessús del nivèl de la mar fins a de prigondors oceanicas de mai de 5.000 m de prigondor, dins las aigas polaras o tropicalas e son d'elements comuns dels litorals del mond entièr.

Son d'animals de còs mòl (devesits en cap, massa viscerala e pè) amb tres caracteristicas unicas dins lo règne animal que s'identifican per:

* Un pè muscular.
* Una clòsca calcària secretada per un integument sosjacent sonat saile, de còps que i a absent.
* Un organ d'alimentacion apelat radula (format de de filas de dents quitinosas corbas). 

L'interès de l'òme pels mollusques es enòrme. Los mollusques son una importanta font d'alimentacion per l'espècia umana. En mai, de nombrosas malautiás parasitàrias tant umanas coma veterinarias son transmesas pels mollusques, qu'agisson coma òste intermediari, mai que mai de platelmints trematodes. 

## Classificacion

Lo *[[Embrancament (biologia)|phylum]]* Mollusca foguèt creat per Georges Cuvier (1769-1832) en 1795.

Segon MolluscaBase, i a a l'ora d'ara nòu classas de mollusques
Poeciliidae

Los **Poeciliids** (***Poeciliidae***) fòrman una familha de peisses ovovivipars d'aiga doça qu'aparten a l'òrdre dels Cyprinodontiformes. Compren los peisses los mai coneguts en aqüariofilia, coma lo Guppy, lo Molly, lo Platy, e lo pòrta espada.

## Classificacion
### Aplocheilichthyinae
* *Aplocheilichthys* 
* *Hylopanchax* 
* *Hypsopanchax* 
* *Pantanodon* 
* *Plataplochilus* 
* *Procatopus* 

### Fluviphylacinae
* *Fluviphylax* 

### Poeciliinae
* *Alfaro* 
** *. cultratus*
* *Alloheterandria* 
* *Belonesox* 
** *[[Belonesox belizanus|B. belizanus]]* 
* *Brachyrhaphis* 
* *Carlhubbsia* 
* *Cnesterodon*
* *Diphyacantha* 
* *Gambusia* 
** *[[G. affinis|G. affinis holbrooki]]*
* *Girardinus* 
** *G. metallicus*
* *Heterandria* 
** *H. bimaculata, H. formosa*
* *Laciris* 
* *Limia* 
** *L. melanogaster* 
* *Neoheterandria* 
** *N. elegans*
* *Pamphorichthys* 
* *Phallichthys* 
** *P. amates*
* *Phalloceros* 
** *P. caudimaculatus*
* *Phalloptychus* 
* *Poecilia* 
** *[[Poecilia endleri|P. endleri]], [[Poecilia latipinna|P. latipinna]],[[Poecilia sphenops|P. sphenops]], P. mexicana, P. nigrofasciata, [[Poecilia reticulata|P. reticulata]], P. vittata, [[Poecilia velifera|P. velifera]]*
* *Poeciliopsis* 
* *Priapella* 
** *P. intermedia*
* *Priapichthys* 
* *Pseudopoecilia* 
* *Quintana* 
* *Scolichthys* 
* *Tomeurus* 
* *Xenodexia* 
* *Xiphophorus*
** *[[Xiphophorus helleri|X. helleri]], [[Xiphophorus maculatus|X. maculatus]], X. montezumae, [[Xiphophorus variatus|X. variatus]]*

## Ligams extèrnes

* 
* 
* 
* 
* 
*
2005

*Aquesta pagina concernís l'an *** del calendièr gregorian.''

## Eveniments

### Occitània

* 22 d'octobre - Manifestacion per l'occitan a Carcassona. Entre 8000 et  personas i èran presentas.

### França

* 27 d'abril - Primièr tèst de l'avion Airbus A380 a Tolosa.

### Euròpa

* 

### [[Asia]]

#### [[Kowait]]

Extension dau drech de vòte ai fremas.

### Arts

*

### Sciéncias e tecnicas

* 

### Economia

* 

## [[:Categoria:Naissença en |Naissenças]]

*

## [[:Categoria:Decès en |Decèsses]]
* 17 de genièr: Zhao Ziyang, primièr ministre de la Republica Populara de China (n.1919)
* 10 de febrièr - Arthur Miller autor american de teatre (n.1915)
* 31 de març - Terri Schiavo, icon american de l'eutanasia (n.1963)
* 2 d'abril - Papa Joan-Pau II (n.1920)
* 22 de junh: Max Roqueta, escrivan de lenga occitana (n.1908)
* 1 de julhet - Luther Vandross, cantaire american (n.1951)
* 25 de setembre - Don Adams, actor american de television (n.1923)
* 24 de novembre - Pat Morita, actor american (n.1932)

## [[Prèmi Nobel]]
* Prèmi Nobel de Fisica : 
* Prèmi Nobel de Quimia : 
* Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : 
* Prèmi Nobel de Literatura : Harold Pinter
* Prèmi Nobel de la Patz : Mohamed ElBaradei

__NOTOC__
__NOTOC__
2006

*Aquesta pagina concernís l'an ***' del [[calendièr gregorian]].''



== Eveniments ==

=== Occitània ===

*

=== França ===

* 

=== Euròpa ===

* [[21 de mai]] - [[Serbia e Montenegro]] : A l'ocasion del [[Referendum de 2006 sus l'independéncia de Montenegro|referendum]], les Montenegrins an votat en favor de l'[[independéncia]] de la [[Montenegro|Republica de Montenegro]] amb una majoritat de 55,5%.

=== Mond ===

* [[23 de març]] - [[Benin]]: [[Yayi Boni]] ganha l'eleccion presidenciala.
* [[18 de mai]], [[Republica Populara de China]] : Lo **barratge de las Tres Gòrgas''' es oficialament acabat.
* 27 de mai - Indonesia: Tèrratrem dins l'illa de Java : mai de 5400 mòrts.
* 12 de julhet - 14 d'aost : Après deis incidents a la frontiera entre Israèl e lo Liban, l'armada israeliana ataquèt lo movement libanés Hezbollah e seis aligats. Pasmens, lo Hezbollah resistiguèt e leis Israelians deguèron se retirar sota la pression internacionala.

### Arts

*

### Sciéncias e tecnicas

* 

### Economia

* 

## [[:Categoria:Naissença en |Naissenças]]

*

## [[:Categoria:Decès en |Decèsses]]
* 27 de genièr - Johannes Rau, èx-president d'Alemanha (n.1931).
* 4 de febrièr - Betty Friedan, feminista americana (n.1921).
* 11 de març - Slobodan Milošević, èx-president d'Iogoslavia e de Serbia (n.1941)
* 5 d'abril - Gene Pitney, cantaire american (n.1941)
* 29 d'abril - John Kenneth Galbraith, economista canadian (n.1908)
* 6 de junh - Billy Preston, cantaire american (n.1946)
* 22 de julhet - Gianfrancesco Guarnieri, actor e dramaturg brasilièr (nascut en Itàlia en 1934).
* 16 d'agost - Alfredo Stroessner, èx-dictator de Paraguai (n.1912)
* 30 d'agost - Glenn Ford, actor american (n.1916)
* 30 d'agost - Naguib Mahfouz, escrivan egipcian, Prèmi Nobel de Literatura (n.1911)
* 22 de setembre - Joan de Cantalausa, autor occitan (n. 1925)
* 3 de novembre - Paul Mauriat, cantaire francés (n.1925)
* 16 de novembre - Milton Friedman, economista american, Prèmi Nobel (n.1912)
* 10 de decembre - Augusto Pinochet, dictator de Chile (n.1915)
* 25 de decembre - James Brown, cantaire american (n.1933)

## [[Prèmi Nobel]]

* Prèmi Nobel de Fisica : John C. Mather, George F. Smoot
* Prèmi Nobel de Quimia : Roger D. Kornberg
* Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Andrew Zachary Fire, Craig Cameron Mello
* Prèmi Nobel de Literatura : Orhan Pamuk
* Prèmi Nobel de la Patz : Muhammad Yunus

__NOTOC__
__NOTOC__
2003

*Aquesta pagina concernís l'an *** del calendièr gregorian.''

## Eveniments

### Occitània

*

### França

* 

### Euròpa

* 

### [[Asia]]

#### [[Oman]]

Extension dau drech de vòte ai fremas.

### Mond

* 20 de març: Invasion dera Iraq

### Arts

*

### Sciéncias e tecnicas

#### [[Astronomia]]

Descubèrta d'un satellit suplementari per lo telescòpi Hubble dins lo sistèma de Neptun.

### Economia

* 

## [[:Categoria:Naissença en |Naissenças]]

*

## [[:Categoria:Decès en |Decèsses]]

* 12 de genièr - Maurice Gibb, musician del gròp Bee Gees (n.1949)
* 12 de genièr - Leopoldo Galtieri, dictator d'Argentina (n.1925)
* 25 di februaro - Alberto Sordi, actor italian (n.1920)
* 21 d'abril - Nina Simone, cantaira americana (n.1933)
* 29 de junh - Katharine Hepburn, actritz americana (n.1907)
* 1 de julhet - Herbie Mann, musician de jazz american (n.1930)
* 4 de julhet - Barry White, cantaire e compositor american (n.1944)
* 12 de julhet - Benny Carter, saxofonista american de jazz (n.1907)
* 13 de julhet - Compay Segundo, musician cuban (Buena Vista Social Club) (n.1907)
* 16 de julhet - Celia Cruz, cantaira cubana (n.1925)
* 19 d'agost - Sérgio Vieira de Mello, diplomata brasilièr (n.1948)
* 10 de novembre - Canaan Banana, president de Zimbabwe (n.1936)

## [[Prèmi Nobel]]

* 

__NOTOC__
__NOTOC__
Dénia

**Dénia** es lo capluòc de la comarca de la Marina Alta, al País Valencian, sonada tanben de còps que i a "Marquesat de Dénia".

## Ligams extèrnes
* Site oficial
Alcòi

**Alcòi** (*Alcoi* en catalan) es una vila valenciana, capitala de la comarca de l'Alcoià e cap de partit judiciari. Es la sesena vila mai poblada de la província malgrat la siá orografia. Es situada al nòrd de la província d'Alacant e fa partida de las Comarcas Centralas.

Lo sieu territòri o tèrme municipal es delimitat per la província de Valéncia, lo tèrme municipal de Bocairent a la sèrra de Mariola. confronta los tèrmes municipals de Banyeres de Mariola, Benifallim, Bocairent, Cocentaina, Ibi, Onil, Penàguila, la Torre de les Maçanes e Xixona.

Fondada lo 17 de mai de 1256 per contrarotlar la rota d'Alacant a Xàtiva e de Villena a Cocentaina, la vila foguèt pionièra pendent la revolucion industriala al País Valencian dins los sectors texil, papièraire e metallurgic. Lo nuclèu ancian d'Alcoi es eretièr de l'urbanisme que se desvolopèt pendent la segonda mitat del sègle XIX e la debuta del sègle XX, e la disposicion dels sieus ostals e carrièras data d'aquesta epòca. Al cors de las darrièras decènnis, s'es anat en se diversificant vèrs lo sector servicis e un torisme interior nòunvengut
## Nòtas e referéncias
Gandia

**Gandia** es lo capluòc de la comarca de la Safor, al País Valencian. La vila es prèp de la còsta e es a l'orle del riu Serpis.

## Ligams intèrnes
*Monastèri de Sant Jiròni de Cotalba
L'Alcòra

vinheta|Alcora
vinheta|Castell de l'Alcalatén (L'Alcora)

vinheta|Termes romanes de Santa (L'Alcora)
**L'Alcòra** es lo capluòc de la comarca de l'Alcalatén,  dens la província espanhòla de Castelló e la Comunautat Autonòma del País Valencian, èst d'Espanha. Sa populacion totala èra estimada a 10&nbsp;535 personas en 2006. Sa superfícia totala es 94,9&nbsp;km².
Valéncia (província)

La **província de Valéncia** (oficialament *València/Valencia*) es una província dau País Valencian, en Espanha. La capitala n'es Valéncia.
Albocàsser

vinheta|Panorámica rural del término municipal de Albocàsser
vinheta|Ermitori de Sant Pau d'Albocàsser.
vinheta|Albocàsser.

vinheta|Ermitorio de Sant Pau, Albocásser
vinheta|Barraca de planta cuadrada, construida con la técnica de la piedra seca (Albocàsser)
**Albocàsser** es lo capluòc de la comarca de l'Alt Maestrat,  província de Castelló, al País Valencian.

## Ligam extèrne
*www.albocasser.es Sit web de la comuna.
Marina Alta

La **Marina Alta** es una comarca centrala e costièra del País Valencian, que la capitala n'es Dénia.

Es limitròfa al nòrd amb la Safor, al nòrd e a l'èst amb la Mar Mediterranèa, al sud amb la Marina Baixa e a l'oèst amb lo Comtat.
Alt Maestrat

L**'Alt Maestrat** es una comarca valenciana del nòrd montanhosa, que la capitala n'es Albocàsser.

Es limitròfa al nòrd amb los Ports, a l'oèst amb l'Aragon, al sud amb l'Alcalatén e a l'èst amb lo Baix Maestrat e la Plana Alta.
Alacant

**Alacant** es l'autra granda vila de la Communiauté Valenciana  amb una populacion de  abitants (2011).
Es lo capluòc de la comarca de l'Alacantí e de la província d'Alacant

## Meteorologia
Alacant es una ciutat de clima mediterranèu.
thumb|left|400px| Lo clima a Alacant

## Populacion

La populacion de la ciutat d'Alacant es de  abitants segon l'INE (Institut Nacional d'Estatistica) e de  segon la comuna. A fòrtament aumentat aquestas darrièras annadas, especialament del fach d'un apòrt migratòri important, en particular ispanoamerican.
thumb|left|400px| Evolucion de la populacion d'Alacant (1900-2005)

thumb|300px|rigt|Pòrt d'Alacant
thumb|400px|right|Alacant, la vila vièlha

## Embessonatges
** 25px Carloforte
** 25px Herzliya
** 25px León
** 25px Niça
** 25px Oran
** 25px Riga
** 25px Toyooka
** 25px Wenzhou

## Ligam extèrne
* Sit oficial de la ciutat
Alacantí

L**'Alacantí** es una comarca (canton) del sud del País Valencian que la capitala n'es Alacant. Es limitròfa al nòrd amb l'Alcoià, a l'èst amb la Marina Baixa e la mar Mediterranèa, al sud amb lo Baix Vinalopó e a l'oèst amb lo Vinalopó Mitjà.

### Demografia
Sa populacion es de 443&nbsp;261 abitants (2005), la majoritat abitan a Alacant o son airal metropolitan, que compta 427&nbsp;217 abitants (2005). La ciutat d'Alacant es sa capitala e compta 319&nbsp;380 abitants (2005).
Sabadell

**Sabadell** ei eth co-caplòc dera comarca de Valés Occidentau juntament damb Terrassa, dens la província espanhòla de Barcelona, en Catalonha. Ei situada a 20&nbsp;km de Barcelona, gaireben ar òrle deth flum Ripoll.
Eth municipi ei eth mès important centre dera indústria textila dera lana d'Espanha, tanben sedença d'entrepreses ena indústria metallurgica.

## Toponimia
Eras fòrmes ancianes son *Sauesello*, en 955, *Sabadello*, en 978, *Sabatellum*, en 1024, *Sabbatelli en 1140 .

Una teoria explica eth toponim de Sabadell per un ancian mercat deth dissabte supausat, tot com per [[El Vendrell]] per un mercat deth diuendres (mès eth nòm d'aquesta darrèra vila pòt aver son origina dens *Venerellus*, deth latin* Venere*, «[[Vènus (mitologia)|Vènus]]»). En realitat, es dus Sabadèl, * Sabadell* catalan, [[Sembadel|Sembadèl]] (o ara -dèu), [[Samadèth]], tot aiçò sembla de formar una seria coërenta, quitament s'ei toponimistes penan a explicar-os (mès i a de nòms galleses en *Sap-*). Era proposicion de [[Ernèst Negre|Negre]] per *Sabadèl de la Tronquièra* e per *Sabadèl del Causse*, citada per Basalgas, *Sabodellus*, sembla una badinada s'ei pas una error (auriá donat regularament **Savosèl*) e una autra explicacion per una rasic idronomica preceltica, *sabb-*, + *-at* + *-ellum* , ei d'aitant mès arbitrària que Sabadèl de la Tronquièra es sus una sèrra. *Sabadell* s'explicariá benlèu, tot com *Collsabadell*, per un nòm d'òme *Sabbatellum*, confirmat, per un nòm personau de femna, *Sabatella'', en 985  (probablament sense rapòrt damb dissabte).

## Nòtes e referéncies
Departament francés

Dins l'organizacion territoriala de França, lo **departament** (en francés: *département*) es una subdivision administrativa e una collectivitat  en vigor dempuèi 1790. Actualament i a un total de 101 departament, dont 96 son situats en França Metropolitana e 5 en Otramar. 

Las collectivitats an de competéncias localas per administrar lo departament jos l'aflat d'un conselh departamental (ancianament conselh general), amb las excepcions seguentas: 

* los departaments de Nauta Corsega e Corsega del Sud son administrats per la collectivitat de Corsega (amb las competéncias d'un departament e d'una region) 
* los departaments de Bas e Naut Ren son administrats per la Collectivitat europèa d'Alsàcia e per un Conselh departamental d'Alsàcia 
* lo departament de Ròse es partit en doas collectivitats, lo departament de Ròsa/Conselh general de Ròse, e la Metropòli de Lion 
* lo departament de París es administrat per la collectivitat dicha Vila de París 
* los departaments e regions d'otramar de Guaiana Francesa, La Reünion e Maiòta son administrats per una assemblada unica que recampa las competéncias d'un conselh departamental e d'un conselh regional. Per Maiòta, l'assemblada se ditz conselh departamental 

## Lista dels departaments
Populacion en 2018 levat Maiòta que la populacion n'es la de .

## Vejatz tanben
* departaments occitans
Park Ujazdowski

Lo **Park Ujazdowski** (lit. *Pargue d'[[Ujazdów]]*) es una de las zonas verdas de la ciutat de Varsòvia (Polonha). Es situat a l'Aleje Ujazdowskie, prèp de fòrça ambaissadas e de l'edifici Sejm. 

## Istòria
Dempuèi la fin de l'Edat Mejana, la zona foguèt ocupada pel vilatge d'Ujazdów, situat a qualques quilomètres del sud de la part vièlha de Varsòvia. Al sègle XVII (1619-1625) s'i construguèt un palatz e un jardin pel rei Zygmunt III Waza, per Jan Trevano. En 1782, lo rei Stanisław August Poniatowski comprèt lo vilatge e lo desplacèt d'aperaquí un quilomètre cap a l'oèst (prèp del luòc ont uèi i a lo campus principal de l'Universitat Tecnologica de Varsòvia). Lo vilatge adoptèt un novèl nom: *Nowa Wiés* (*Vilatge Novèl*) e se tornèt lo nom de la carrièra modèrna de *Nowowiejska*.

Aprèp la conquista russa de Varsòvia e l'efècte de las Guèrras Napoleonencas, la zona perdèt lo sieu caractèr militar e venguèt un luòc de fièiras annalas. Durant la presidéncia de Sokrates Starynkiewicz, en 1893 l'arquitècte de jardins Franciszek Szanior s'encarguèt de lo transformar en un pargue public a l'estil dels *jardins païsatgistics*, una mescladissa de jardins romantics amb passatges barròcs. 

Lo pargue, al moment de sa fondacion, èra un dels pus modèrnes d'Euròpa. Aviá un estanh, qualques fonts e un pont de beton sus la part meridionala de l'estanh, que foguèron construches per l'engenhaire William Lindley. Lo pont foguèt la segonda construccion facha amb aqueste material dins tot lo mond, aprèp lo pont de Viggen, en Soïssa, de 1894. Las esculturas del pargue foguèron l'òbra de Edward Wittig, Pius Weloński e Theodor Charles Gruyere. Aprèp la Segonda Guèrra Mondiala s'i apondèt un monument a Ignacy Jan Paderewski. 

Uèi, lo pargue es un dels preferits pels ciutadans de la ciutat, e es l'ambient de fòrça fotografias. Foguèt reconstruch en 2002.

## Ligam extèrne
* Imatges del pargue abans la segonda guèrra mondiala
21 Elefants Jaunes Anorexics

Los **21 Elefants Jaunes Anorexics** (en catalan *Els 21 Elefants Grocs Anorèxics*) es una companhia de teatre de Catalonha, de tendéncia surrealista. 

## Membres
Los membres de la companhia son pas fixes, càmbian a cada òbra, mas aproximativament 14 personas.

## Trajectòria artistica
Aprèp aver actuat en fòrça vilas dels Païses Catalans, los 21 Elefants Jaunes Anorexics decidiguèron d'exportar lor cultura vèrs l'Euròpa. Aqueste tour comencèt a Brno (Republica Chèca), ont representèron l'òbra *Lo Cercle*, una absurda istòria de la fin del monde e las luchas de poder, amb de personatges surrealistament exagerats. Al mes de mai (2005) actuaràn a Zagrèb, amb la nòva òbra *Buffet Livre*.

## Ligam extèrne
*
Ador

**Ador** qu'ei ua aiga d'Occitània, en Gasconha. Naish dens los Pirenèus en Bigòrra e que raja cap a l'ocean Atlantic, ont se geta dens la mar dens lo parçan deu Baish Ador, en Labord.

## Departaments e vilas principalas traversats

* Hauts Pirenèus(65) : Banhèras de Bigòrra, Tarba, Mauborguet
* Gers (32) : Riscla
* Lanas(40) : Aire d'Ador, Grenada d'Ador, Sent Sever, Dacs, Tarnòs
* Pirenèus Atlantics (64) : Baiona

## Principaus [[afluent]]s

* Eishés
* Arròs
* Gabàs
* Midosa
* Lui, format per la conjunta deu Lui de França e deu Lui de Bearn
* los Gaves reünits formats per la reünion deu gave de Pau e deu gave d'Auloron
* Bidosa
* Niva (rejonh Ador a Baiona)

[thumb|left|450px|Ador a [Aira (Lanas)|Aira]]

## Nòtas e referéncias
Aup d'Ueis

**L'Aup d'Ueis** es una estacion d'esqui situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Agenés

**Agenés** es una region istorica de Guiana e de Gasconha, que pren sas originas de la tribú galla dels nitiobroges, que venguèt la diocèsi d'Agen. A l'epòca carolingiana, formava tanben un comtat eponim dont l'avesque possedissiá lo títol de comte.

La capitala n'es Agen. Compren los parçans de Marmandés, Naut Agenés, las sèrras d'Agenés, Brulhés e Condomés.

## Istòria
La ciutat galloromana dels nitiobroges venguèt diocèsi d'Agen en teoria al  e Sent Caprasi (Grapasi, etc.) foguèt son primièr avesque.

Lo papa Joan XXII, lo 13 d'agost de 1317, per la bulla *Salvator noster*, creèt la diocèsi de Condòm sus la partida meridionala de la diocèsi d'Agen. La delimitacion èra Garòna. La partida del nòrd de Garòna foguèt apuèi incorporada a la província de Guiana e la partida del sud a Gasconha. Veire tanben la mapa detalhada de la diocèsi de Condòm

A la diferéncia de Perigòrd, que coneguèt un partiment semblable entre las diocèsis de Periguers e la de Sarlat, la consciéncia agenesa s'es en granda partida amortida. Demòra limitada a l'aira d'atraccion d'Agen, que siá de Gasconha o de Guiana, a la partida demorada diocèsi d'Agen en 1317 (a l'excepcion de la partida exiliada en Gironda a la Revolucion Francesa) o a una barreja de las doas nocions. Vertat es que lo territòri agenés foguèt trocejat a la creacion dels departaments. Una vila e un vilatge situats dins l'anciana diocèsi de Condòm, respectivament Lo Mas d'Agenés e Pug d'Agenés, gardan lo nom d*'Agenés* dins lor denominacion oficiala, mes aquò s'explica perqué los noms son corts sense aquel apondi.

Vaquí los limits d'Agenés (al sens redusit) als sègles XVII-XVIII. Notatz que lo sud de Marmandés fa partida dels avescats de Condòm (creat a partir del sud de la diocèsi d'Agen) e de Vasats—e pas de la d'Agen—a las doas epòcas.

Carte de l'Agenais.svg|Mapa de la diocèsi d'Agen dens sos limits del sègle XVIII ambe las comunas e departaments actuals.
Map of Diocese of Agen 1679.jpg|Mapa de la diocèsi d'Agen en 1679.


## Lingüistica
L'agenés aparten al domeni lingüistic del lengadocian occidental, meridional de transicion cap al gascon per çò qu'es del parlar d'Agen. L'Agenés compren tanben mai que mai lo lengadocian brageiragués, dit *perigòrd* e de variantas septentrionalas de gascon. Lo gascon traspassa Garòna e èra pus espandit fai quauques sègles, atal coma zo mòstran los noms de las comunas de Sèishas, Pugmiclan e Preishàs. Lo parlar d'Agen es de dialècte lengadocian ambe de traits gascons.

## Geografia
### Vilas principalas
*Òut e Garona: Agen, Vilanuèva d'Òut, Fumèl, Marmanda, Nerac
*Tarn e Garona: Valença d'Agen, Montagut dit actualament de Carcin
*Gironda: Senta Fe la Granda, pòrt que balhava a l'Agenés, pel corredor de Duràs, un accès a Dordonha
*Gers: Condòm

### Comunas
*Marmandés: Veire Marmandés#Comunas de Marmandés

## Articles connèxes
* Guiana
* Gasconha
* Occitània
* Parçan

## Ligams extèrnes
*Agenais.org

## Nòtas e referéncias
Departament de Mosèla

Lo **departament de Mosèla** (en francés *Moselle*, en alemand *Mosel*) es una division administrativa de l’estat francés que correspond al districte de Lorena del país d’Alsàcia e Lorena. Administrativament, es un departament de la region del Grand Èst. Se parteja entre una part de lenga alemanda au nòrd e una part de lenga francesa au sud (inclusent Mètz). Ten son nom del riu Mosèla, un afluent de Ren.

Lo capluòc es Mètz.
## Codificacion
A sa creacion en 1790, lo departament utiliza lo numèro postal **55** que se garda entrò 1871. Reçaup lo còde estatistic **57** dins las annadas 1930. Aquel còde es représ suls veïculs en 1950 (e fins a 2009) e suls corrièrs a partir de 1964 (còde postal). Lo còde NUTS-3 n'es **FR413**.
## Tanben veire
* Arrondiments de Mosèla

* Cantons de Mosèla

* Comunas de Mosèla
Nòrd

Lo **nòrd**, **septentrion**, sonat **tramontana** en Mediterranèa, es un ponch cardinau. Pòt tanben designar França.

## Referéncias
Val d'Ors

La **Val d'Ors** (var. non localas: *Vau d'Ors, Vath d'Ors*; forma classicizanta: *Val d'Ols*; tanben se ditz *Auta Val Doira* o *Auta Val Dueira*) (en Italian: *Val di Susa*), es una de las Valadas Occitanas e es un parçan d'Occitània. Se situa dins la Ciutat Metropolitana de Turin (estat italian).

Sa vila principala es Ors.

## Geografia
Sal som, dal còl de Montginebre se cala a Briançon, a la drecha lhi a Bardonescha e a la manchina la valada es collegaa a la Val Cluson a travèrs lo còl de Sestrieras.

## Estòria
Entre 1300 e 1700, la Val d'Ors la fasia part de la Confederacion de lhi Escartons.

## Economia
La es una valada de fòrta preséncia torística, una autorota que la travèrsa las montanhas bo la galeria dal Frejús e una linha de trens. La lhi a en projècte una linha T.G.V. (tren de granda velocitat) abo una fòrta oposicion de lhi estajants.

## Comunas de la Val d'Ors
(En *italic* las ancianas comunas.)
* *[[Archamola]]* (1927 > Bardonescha)
* *[[Los Arnauds]]* (1835 > *[[Melesen]]*)
* Bardonescha
* *[[Beulard]]* (1928 > Ors)
* *[[Bosson]]* (1928 > Cesana)
* Cesana
* *[[Champlàs dal Còl|Champlas dal Còl]]* (1928 > Cesana)
* Chaumont
* Las Clavieras
* *[[Desertas]]* (1928 > Cesana)
* Ensilhas
* *[[Finhòus]]* (1928 > Cesana)
* Lo Grand Sause
* *[[Melesen]]* (1927 > Bardonescha)
* *[[Mialaura]]* (1927 > Bardonescha)
* *[[Molieras]]* (1928 > Cesana)
* Ors
* *[[Rolheras]]* (1870> Cesana)
* Salbertrand
* Lo Sause (1928-1947 > Ors)
* *[[Savors]]* (1928 > Ors)
* Sestrieras
* *[[Solomiac (Val d'Ors)|Solomiac]]* (1928 > Cesana)
* *[[Las Turas]]* (1928 > Cesana)
Val Cluson

La **Val Cluson** (var. non localas: *Vau Cluson, Vath Cluson*) es una de las Valadas Occitanas e parçan d'Occitània dins la Província de Turin (estat italian).

## Geografia
Es una lònja valada que comença en sortent da Pineròl e monta fins a Sestrieras.
Chal considerar occitanas decò las comunas de la Comunitat de Montanha Pinerolés Pedemontan: Chantaloba, Frussasc, Rolei, Sant Pèire e las ruaas de Pineròl l'Abaïa e lo Taluc.
La part auta de la valada era, ental passat, l'escarton de Prajalats.
L'ubac de la bassa valada, fins a Praamòl, es de fe valdesa coma la Val Germanasca, brancha a manchina que comença a Peirosa, e la Val Pèlis.

## Estòria
A Finistrèlas, ental sècle XVIII, es estaa bastia una granda fortalesa.

## Economia
La lhi a dui parcs naturals, lo Parc Orsiera Ròchavré que se tròba a caval des valadas Cluson, Sangon e Susa e lo Parc Val Troncheia que pilha un valonet al som de la valada.
Es decò dins la bassa valada que s'es desvolopaa una economia industriala encuei un pauc en dificultat.
Familha

Una **familha** o **família** pòt èsser:
* un grop de personas emparentadas
* un tèrme de biologia
* un tèrme de matematicas
* un tèrme de lingüistica (familha de lengas)
Genre (biologia)

En zoologia e botanica, lo **genre** es lo 6en nivèl de classificacion scientifica classica de las espècias viventas.
Perissodactyla

L'òrdre dels **perissodactils** (***Perissodactyla***), del grèc *perissos* « impar » e *dactylos* « det », es un  de mamifèrs ongulats qu'an un **nombre impar de [[det]]s als pès**. Lo pes del còrs es suportat pel det median.

Los equids an pas qu'un sol det als pès, mentre que los rinocerotids an tres dets.

### Classificacion
Dins las classificacions classicas, los perissodactils comptavan que tres s :
* los equids (caval, ase, zèbre, etc.)
* los tapirids (tapir)
* los rinocerotids (rinocèros)

Los estudis filogenetics permeton de restacar tanben a aqueste grop una quatrena familha : los iracoïdes ; de pichons ongulats tornats plantigrads.
Lo grop dels perissodactils « classics » pren alara lo nom de mesaxonians.

Las quatre familhas de perissodactils son alara las seguentas :

* Òrdre dels **perissodactils, ''Perissodactyla***
** Sosòrdre dels *'mesaxonians**
*** Infraòrdre dels **ipomòrfs, *Hippomorpha***
**** Familha dels **equids, *[[Equidae]]*** : cavals e aparentats, environ 9 espècias per un genre
***** [[Caval de Przewalski]], ''Equus przewalskii''
***** [[Caval]], ''Equus caballus''
***** [[Ase]] o Ase African, ''Equus asinus''
***** [[Onagre]] o Ase Asiatic, ''Equus hemionus''
***** [[Zèbre de las planas]], ''Equus quagga''
***** [[Zèbre de las montanhas]], ''Equus zebra''
***** [[Zèbre de Grévy]], ''Equus grevyi''
*** Infraòrdre dels **ceratomòrfs, *Ceratomorpha***
**** Familha dels **brontoterids, *[[Brontotheriidae]]*** (atudada)
**** Familha dels **chalicoterids, *[[Chalicotheriidae]]*** (atudada)
**** Familha dels **tapirids, *[[Tapiridae]]*** : tapirs, 4 espècias en un genre
***** [[Tapir de Brasil]], ''Tapirus terrestris''
***** [[Tapir de las montanhas]], ''Tapirus pinchaque''
***** [[Tapir de Baird]], ''Tapirus bairdii''
***** [[Tapir de Malàisia]], ''Tapirus indicus''
**** Superfamilha dels **rinocerotids, *[[Rhinocerotidae]]*** : rinocèros, 5 espècias en 4 genres
***** Familha dels **iracodontids, *[[Hyracodontidae]]*** (atudada, sosclassificacion discutida)
****** [[Paraceratherium]], ''Paraceratherium bugtiense'' (atudat)
****** [[Baluchitherium]], ''Baluchitherium grangeri'' (atudat)
***** Familha non nomenada
****** [[Rhinoceròs blanc]], ''Ceratotherium simum''
****** [[Rhinoceròs lanós]], ''Coelodonta antiquitatis'' (atudat)
****** [[Rhinoceròs de Sumatra]], ''Dicerorhinus sumatrensis''
****** [[Rhinoceròs negre]], ''Diceros bicornis''
****** [[Rhinoceròs unicòrn gegant]], ''Elasmotherium sibiricum'' (atudat)
****** [[Rhinoceròs indian]], ''Rhinoceros unicornis''
****** [[Rhinoceròs de Java]], ''Rhinoceros sondaicus''
** Sosòrdre dels **iracoïds, *[[Hyracoidea]]***
**** Familha dels **procavids, *[[Procaviidae]]**' : damans, 7 espècias en 3 genres
***** [[Daman arboricòla]], *Dendrohyrax arboreus*
***** [[Daman dels arbres]], *Dendrohyrax dorsalis*
***** [[Daman resistent]], *Dendrohyrax validus *
***** [[Daman del Hoggar]], *Heterohyrax antineae *
***** [[Daman de Rodesia]], *Heterohyrax brucei * 
***** [[Daman de las estèpas]], *Heterohyrax syriacus*
***** [[Daman del Cap]], *Procavia capensis''

## Ligams extèrnes
*
Proboscidea

Los **Proboscidea** son un òrdre taxonomic de mamifèrs afroterians que conten una sola familha viventa (*[[Elephantidae]]*) e mai d'una familhas atudadas. Descrit pel primièr còp per J. Illiger en 1811, conten los elefants e sos pròches parents. A partir del mitan del Miocèn, la màger part dels proboscidians èran de très granda talha. Lo pus grand mamifèr terrèstre de totes los temps èra benlèu un proboscidian ; *[[Palaeoloxodon namadicus]]* mesurava fins a 5,2 m a l'espatla e podiá pesar fins a 22 t , gaireben lo doble del pes d'unes sauropòdes coma *[[Diplodocus carnegii]]*. Lo plus grand proboscidian existissent es l'elefant de brossa african, amb una talha recòrd de 4 m  a l'espatla e 10,4 t. En mai de sa talha enòrma, los proboscidians ulteriors se distinguisson per de defensas e un longa trompa , qu'èran mens desvolopats o absents en çò dels primièrs proboscidians.

Los elefants son los pus grands animals terrèstres existissents. Tres espècias son a a l'ora d'ara reconegudas : l'elefant de brossa d'Africa, l'elefant de selva d'Africa e l'elefant d'Asia. *[[Elephantidae]]* es la sola familha subeviventa de l'òrdre Proboscidea; los sòcis atudats comprenon los mastodonts. La familha *Elephantidae* conten tanben mai d'un grops atudats, i comprés los mamots e los elefants de defensas dreitas. Los elefants d'Africa an d'aurelhas pus grandas e una esquina concava, mentre que les elefants  d'Asia an d'aurelhas pus pichonas e una esquina convèxe o plata. Las caracteristicas distintivas de totes los elefants comprenon una trompa longa, de defensas, de grandas aurelhas, des patas massisas e una pèl dura mas sensibla. La trompa servís per respirar, per portar lo manjar e l'aiga a la boca e a sasir los objèctes. Las defensas, derivadas de las incisivas, servisson a l'encòp d'armas e d'aisinas per desplaçar los objèctes e cavar. Las grandas aurelhas ajudan a manténer una temperatura corporala constanta e a comunicar. Las gambas en forma de pilar pòrtan son pes enauçat.
Cetacea

Los **cetacèus** ( ***Cetacea***),  son un òrdre  de mamifèrs aqüatics.
Son còs fusifòrma, semblant al dels peisses, es idrodinamic. Las patas anterioras se son transformadas en aletas, mentre que las posterioras an desaparegudas coma talas, malgrat que ne'n demòran qualques òsses vestigis. L'aleta caudala es orizontala e se devesís en dos lobuls. Generalament, mancan de pèl e tenon una espessa capa de graissa que lor servís d'isolacion termica.

L'òrdre dels cetacèus conten 88 espècias, gaireben totas marinas, levat 5 espècias de dalfins d'aiga dolça. Los cetacèus vivents se subdevesisson en dos sosòrdres, lo dels misticèts e lo dels odontocèts. Un tresen sosòrdre, lo dels arqueocets, conten sonque d'espècias atudadas.

## De veire
* Lista alfabetica dels genres de cetacèus
Borbonés

**Borbonés** () o  es una anciana província au nòrd d'Occitània e au centre de França. Correspond au departament d'Alèir e a una partida de Char. Lai se parla occitan auvernhat dins la mitat sud e qu'apelon *arverno-barbonés*, vèrs Montluçon e Vichèi, e berrichon-borbonés, una « lenga d'oïl » dins la mitat nòrd, vèrs Molins.

Lo gentilici es **borbonés -esa** o **barbonés -esa**.

## Galariá

Image:Montluçon1.JPG|Montluçon
Image:Montluçon castle.JPG|Montluçon: lo chastèl
Please consider adding the  template to your previous uploads. Thank you!
Image:Rue de paris(Vichy).jpg|Vichèi: la charrèira de París
Image:Vichy-sourceCellestine.jpg|Vichèi: la font Celestina, dins l'enchastre de las tèrmas
Image:Sichon cusset.jpg|Cucet: lo riu de Sichon, un afluent d'Alèir
Image:Château_de_Culan.jpg|Culant
Image:SaintAmandMontrondPlace.JPG|Sant Amand Montrond


## Vejatz tanben
* Creissent
Val Pèlis

La **Val Pèlis** (var. non localas: *Vau Pèlis, Vath Pèlis*) es una de las Valadas Occitanas e un parçan d'Occitània dins la Província de Turin (estat italian). Lo riu de Pèlis li dona son nom.

Sa vila principala es La Torre de Pèlis.

## Istòria
Valada de fòrta preséncia de creents e institucions vaudesas, a coma centre mai important La Torre de Pèlis.
L'es sus aquelas montanhas que dins lo 1600 se passèron las batalhas di vaudés còntra la persecucion di Savòias.

## Economia
L'esfruchament de la pèira dins las comunas de Lusèrna e Roraa que remonta a l'Edat Mejana, encuei representa una activitat ben desvolopaa.

## Comunas

* Angruenha
* Bibiana
* Bricairàs 
* Buebi
* Lusèrna e Sant Joan (fusion en 1872 de Lusèrna e Sant Joan)
* Luserneta
* Roraa 
* La Torre de Pèlis
* Lo Vilar de Pèlis
Jòrs Bonet

**Jòrs Bonet** es un pintre itinerant de la Val Pò en Piemont. Al es naissut a Paisana ental 1746 e mòrt après lo 1811.
Lengas minorizadas

Una **lenga minorizada** es una lenga practicada dins un territòri administrat per un Estat e qu'es pas la lenga oficiala principala de l'Estat. Una lenga minorizada pòt èsser non oficiala o ben pòt èsser una lenga oficiala segondària e regionalizada, mens reconeguda que la lenga oficiala principala de l'estat.

Las lengas minorizadas son de còps reconegudas e protegidas per l'administracion regionala o per l'Estat, mas de còps l'Estat reconeis pas que la lenga oficiala de l'Estat (es lo cas de las lengas minorizadas de França).

Demest los Estats europèus que reconeisson de lengas minorizadas, se pòt citar Belgica, lo Reialme Unit, Espanha e  Alemanha (vejatz Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias).

Una lenga minoritària es pas forçadament territorializada. Per exemple, la lenga aràbia en França es minoritària sens èstre identificada amb un territòri.

De lengas transfrontalièras son de còps reconegudas dels dos costats de la frontièra que separa los locutors.

## Article connèxe
*Lengas per zòna geografica
Val Germanasca

La **Val Germanasca** o la **Val Sant Martin** (var. non localas *Vau Cluson, Vath Cluson, Vau Sant Martin, Vath Sant Martin*) es una de las Valadas Occitanas dins la Província de Turin (estat italian).

## Estòria
Fòrta es la presença valdesa dins la valada.

## Economia
Las tunas de talc (peira doça) e de grafit (tèrra niera) an representat per un baron de temp una gròssa ressorsa econòmica e encuei son utilizaas per vísitas didàcticas e torísticas.
Lo vin Ramier se produtz en las vinhas de Pomaret.
Tòni Baudrier

**Tòni Baudrier** (s'apèla *Antonio Bodrero*) es un autor valdenc de lenga occitana.
Nassiguet en Fraisse dins la Val Varacha (Coni) en 1921.

Sas òbras principalas :

* Fràisse e Mèel, 1965.
* Solestrelh oucitan, 1971.
Giovanni Bernard

**Giovanni Bernard** (París, 30 de genièr de 1934) es un escrivan de lenga occitana de la Val Varacha.

## Biografia
Nascut en 1934 a París de parents emigrats venguts de las Valadas occitanas, Giovanni Bernard tornèt a Blins en 1941. Demorèt lai catòrze ans en trabalhar dins los camps e en far de pastre abans d'emigrar a Turin ont trabalhèt coma obrièr.
Foguèt sonque en 1971 quand encoratjat pel capelan de Blins comencèt a se trachar de l'occitanitat en escriure de racontes, d'istòrias, notar d'elements de toponimia e de lingüistica que li servirián a bastir mai tard son diccionari sul parlar de Blins.

## Òbras
* *Diccionari Enciclopédic de Blins - Lo Saber -* (1996)
* *Steve* - primier romanç en occitan de las Valadas Occitanas (1989)
Val Varacha

La **Val Varacha** (var. non localas *Vau Varacha, Vath Varacha*) es una de las Valadas Occitanas e un parçan d'Occitània dins la província de Coni (estat italian). Lo riu de Varacha li dona son nom.

Sa vila principala es Sant Pèire.

## Geografia

La Valada vai da lo Peasc a la Chanal e, dins la bòna estajon, se pòl passar en Cairàs bo la veitura, a travèrs lo Còl de l'Anhèl (2748&nbsp;m).

## Estòria

Las comunas de Pont e la Chanal, Chastèldalfin, Blins an constituit un de lhi Escartons e, encà encuei, aquel airal se sòna La Chastelada.

A la fin de lhi ans '60, ent'aquesta valada a prencipiaa la consciéncia occitana en Itàlia abo las idèas de Francés Fontan, la richa creacion literària de Tòni Baudrier e un premier tropèl de joves occitanistas.

La Valada es la tèrra de Joan Bernardi e Jusèp da Ros, de Masino Anghilante e de Giovanni Bernard.
Francés Fontan

**Francés Fontan** (París, 7 de febrièr de 1929 - Coni, 19 de decembre de 1979) foguèt un teorician nacionalista occitan originari de Gasconha. Es lo fondator dau Partit Nacionalista Occitan (PNO). Èra a Fraisse (Val Varacha), dins la val Varacha (Valadas Occitanas).

## Biografia
Francés Fontan nasquèt dins una familha d’origina gascona (de Ròcahòrt de Garona) que lo paire trabalhava per la SNCF e la maire èra d’origina aristocratica. La tradicion monarquista familiala faguèt que lèu (cap a quinze o setze ans) s'inscriguèsse dins lo Movement Socialista Monarquic que laissariá puèi per se dirigir cap a l'anarquisme e mai lo trotskisme. Foguèt gràcias a Pèire Bèc que li revelèt que çò que se parlava en çò sieu èra una lenga sonada occitan, e que comencèt son activitat occitanista. Se mudèt a Niça per s'ocupar de qualqu'un de la familha e ailà se passegèt pel Partit Comunista Francés e a la Nouvelle Gauche abans de fondar en 1959 lo Partit Nacionalista Occitan en cò de Ben Vautier.  Secutat per la justícia francesa (per ajuda al FLN argerian e per un cas supausat d’omosexualitat) partiguèt per las Valadas Occitanas e s’installèt a Fraisse ont se moriguèt en 1979. Pro curiosament aqueste personatge, en partida a l'origina de l'occitanisme actual, gaireben sabiá pas parlar occitan.

## Bibliografia
* *[[Ethnisme]]*, 1961.
* *[[La Clef]]*, 1998 (postum).

## Ligams extèrnes
* Biografia de Francés Fontan, sit del PNO