Meridian

En geografia, un **meridian** es un mièg grand cercle imaginari traçat sul glòbe terrèstre religant los pòls geografics. Totes los punts de la Tèrra situats sus un meteis meridian an la meteissa longitud. Se sona tanben d**arc de meridian'' entre doas latituds.

En [[astronomia]], un **meridian** es un grand cercle imaginari traçat sus l'[[esfèra celèsta]], passant pels [[Pòl celèst|pòls celèstes]]. L'[[ascension drecha]], per exemple, es localizada pels meridians celèstes. Lo **meridian**, o **plan meridian*', d'un luòc es un grand cercle de l'esfèra celèsta passant pel pòl celèst, lo [[Zenit (astronomia)|zenit]] e lo [[nadir]] d'un luòc. A miègjorn solar, lo Solelh es dins lo plan meridian. Soy uzias vera me gusta la papá con queso

== Proprietats ==
Totes los meridians son perpendiculars a totes los [[Parallèl (geografia)|parallèls]] e an totes la meteissa longor. Son de grands cercles o de mièg grands cercles e la pus corta distància entre dos de lors punts.

Par convencion, i a tres cents seissanta meridians separats par un gra d'arc. 

=== [[Fus orari|Fuses oraris]] ===
Un [[fus orari]] correspond a un angle equivalent a 15 meridians, sabent qu'i a vint-e-quatre oras dins una jornada.

=== [[Mila marina]]  ===
La mila marina foguèt definida  coma la 60 partida d'un gra de meridian; equival en mejana a  .

== Meridians particulars ==

=== Meridian d'origina ===

Se las [[latitud]]s se pòdon mesurar a partir de l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]], existís pas de referéncia naturala equivalenta per fixar l'origina de las longituds. Es doncas necessari de definir un meridian d'origina, ont los punts an per definicion una longitud egala a zèro.

A l'ora d'ara, lo meridian d'origina per la màger part dels [[Sistèma geodesic|sistèmas geodesics]] es vesin del [[meridian de Greenwich]], que passa per l'observatòri de [[Greenwich (Anglatèrra)|Greenwich]], en [[Anglatèrra]]. Fins al començament del sègle XX, diferents païses utilizèron d'autres meridians d'origina coma lo [[meridian de París]] en [[França]] (2°&nbsp;20'&nbsp;14" E), lo [[meridian de Berlin]] en [[Alemanha]] (13°&nbsp;24'&nbsp;E), lo [[meridian de Toledo]] en [[Espanha]] o lo [[meridian d'Uppsala]] en [[Suècia]]. 
En França, lo rei [[Loís XIII de França|Loís XIII]] decretèt per ordenança en 1634 que lo primièr meridian seriá aquel dich de [[El Hierro#Lo meridian de l'Illa de Fèrre|l'illa de Fèrre]] (uèi illa d'[[El Hierro]] dins l'archipèla de las [[Canàrias]]), arbitràriament situat a 20° 00' 00" a l'oèst del meridian de París. Aquela localizacion permetèt d'obtenir una longitud positiva per totas las tèrras europèas e foguèt longtemps utilizada per d'autres païses.

La longor del meridian a la longitud de París serviguèt, en [[1791]], per definir lo [[mètre]] coma novèla unitat de longor. Aquel foguèt definit coma la dètz milionena partida d'un mièg meridian terrèstre (un meridian es un mièg cercle); la [[Tèrra]] a una [[circonferéncia]] de gaireben , o .

De causir un meridian d'origina de longitud 0° implica l'existéncia d'un [[180en meridian|antimeridian]], situat a l'opausat sul glòbe. La [[linha de cambiament de data]] seguís aquel antimeridian sus la majora partida de sa longor.

=== Meridian magnetic===
Es un meridian particular passant pels [[Pòl magnetic|pòls magnetics]].

=== Frontièras ===
Qualques frontièras entre païses o regions foguèron determinadas amb de meridians, lo cas foguèt mens frequent pels parallèls :
* [[109e meridian oèst|109 meridian oèst]] : frontièra entre [[Colorado]] e [[Utah]] entre los [[37en parallèl nòrd|37]] e [[41en parallèl nòrd|41]] parallèls nòrd e entre lo [[Nòu Mexic]] e [[Arizòna]] al sud del 37 parallèl nòrd. L'interseccion del 109 meridian oèst e lo 37 parallèl nòrd a [[Four Corners (Estats Units)|Four Corners]] es l'unic punt ont quatre Estats se tòcan.
* [[102en meridian oèst|102 meridian oèst]] : frontièra entre [[Manitòba]] e [[Saskatchewan]] e una partida de la frontièra entre [[Nunavut]] e los [[Territòris del Nòrd-Oèst]], en [[Canadà]].
* [[20en meridian èst|20 meridian èst]] : partida de la frontièra entre [[Namibia]] e l'[[Africa del Sud]] e [[Botswana]]

* Istoricament la linha de [[Tordesillas]], situada a 46° 37' oèst, foguèt la linha de partiment de la tèrras pas encara exploradas pels Europèus entre [[Espanha]] e [[Portugal]] a la signatura del [[Tractat de Tordesillas]] en 1494.

==Bibliografia==

* Pierre Bayart, *La Méridienne de France'', 2007, l'Harmattan, coll. « acteurs de la science ». Prefaci de Jean-Claude Pecker.

## Articles connèxes
* Latitud
* Longitud
* Parallèl