open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Linha von Wartburg

La **linha von Wartburg** (o linha Nantas-Épinal) es lo nom donat abitualament a una frontièra lingüistica que Walther von Wartburg botèt en evidéncia dins son estudi de 1939 *Die Entstehung der romanischen Völker*, tradusit en francés en 41 amb lo títol *Les origines des peuples romans*. Aquela linha permet de destriar, al sègle IX, las varietats septentrionala e miègjornala del galloromanic, que menèron respectivament a la lenga d'oïl d'una part, a la lenga d'òc e al francoprovençal de l'autra. Pr'aquò, foguèt Jakob Jud (1882-1952) que la senhalèt pel primièr còp.

## Una consequéncia del pòblament franc

Los francs s'establiguèron en nombre, aristocratas e paisans, sul territòri nordic possedit per Clodovèu e sul territòri de l'ancian reiaume de Siagre (entre Somme e Léger). Dins aquel airal, la part de populacion franca deviá èsser, segon von Wartburg, al mens de 15% dins lo total al sègle VI, dins un contèxte ont los reis francs s'opausavan pas, a la diferéncia dels visigòts, a la fusion entre las doás populacions. En efècte, los mots manlevats al francic pel francés son non solament de tèrmes militars o feodals, mas tanben de mots utilizats pels paisans e las classas popularas : *aune* (alna, auna), *houx* (grefol), *osier* (vim), *houe* (marra, aissada), *clanche* (cadaula, sisclet, luquet). Al sud d'aquel airal, l'ocupacion franca demorèt sonque militara. L'articulacion francica del latin explica las evolucions lingüisticas que donèron al francés sa fisionomia particulara. A l'èst, l'ocupacion burgonda, segon von Wartburg, explica los limits de l'arpitan, teoria remesa en causa desempuèi . 

Pr'aquò, per d'autres cercaires, lo latin parlat en Gàllia del nòrd èra dejà diferenciat abans l'arribada dels francs.

## Descripcion geografica
La linha Von Wartburg part de la boca de Léger, sièc lo flume entrò Solonha que daissa al nòrd, torna trobar Léger a l'entorn de Cosne. D'aquí, passa al nòrd de Morvan, daissa al sud una partida importanta de Borgonha e l'ensemble de la Franca Comtat abans d'aténher lo sud dels Vòges.

Walther von Wartburg dona l'exemple del nom del fau. Lo limit al sègle XX entre lo resultat del francic **haistr*, *hêtre* en francés, e los resultats del latin *fagus* comença a l'oèst un pauc al nòrd de Léger, passa près d'Orleans, puèi contunha cap a l'èst, en demorant globalament plan près de la linha von Wartburg.

Ambe lo temps, aquela linha se desplacèt fòrtament cap al sud e venguèt lo limit actual entre, d'una part, lenga d'òc e lenga d'oïl e, d'autra part, lenga d'òc e francoprovençal.

## Nòtas e referéncias
Vidal Solomon de Perpinhan

Dòn **Vidal Solomon de Perpinhan** (nom shuadit o qatalanit) o **Menahèm Hameïri** (en ebrieu: מנחם בן שלמה המאירי *Mena'hem ben Shlomo Hame'iri*) e un rabin catalan dels sègles XII e XIV (1249 - c. 1306/1315), nascut e mòrt a Perpinhan. Es considerat coma l'un dels comentaires mai brilhants de l'Edat Mejana.

## Nòtas e referéncias
Josèp Vaisseta

Dòn **Josèp Vaisseta** (*Joseph Vaissète*, *Vaissette* o *Vayssette* en francés), tanben apelat **Dòn Vaisseta** (*Don Veisseto* en grafia mistralenca), nascut a Galhac lo 4 de mai de 1685, e mòrt a París lo 10 d'abril de 1756, es un istorian e un religiós benedictin occitan de la Congregacion de Sant Maur dempuèi lo 11 de julhet de 1711.

## Nòtas e referéncias
Pierre-André Périssol

**Pèire Andrieu Perissòl**, *Pierre-André Périssol* en francés (n. a Niça en 1947), es un oligarca francés del partit gaulista (RPR, UMP, LR). 
## Carrièra politica
Conselhièr de París de 1983 a 1995, foguèt adjunt al cònsol de 1989 a 1995, abans d'èsser paracasudat sus Molins que ne venguèt cònsol en 1995 e que n'es encara. Es president de la Comunautat d'aglomeracion de Molins dempuèi 2000 (amb 27 jorns d'interrupcion al començament de 2017). Foguèt tanben ministre d'Alan Jupèr (1995-1997), deputat de la primièra circonscripcion d'Alèir (1995-1997 e 2002-2007) e vici-president del Conselh regionau d'Auvèrnhe (1998-2003). 
## Carrièra professionala
Foguèt president del Crédit immobilier de France de 1988 a 1993, e dirigiguèt lo grop Arcade, filiala d'aqueste.
Lo Cardet

**Lo Cardet** (*Cardè* en italian) es una comuna piemontesa de  abitants, ancianament dins l'airal del Marquesat de Saluças. Administrativament, es dins la província de Coni e la region de Piemont de l'estat italian.
## Geografia
Lo Cardet es a 12 km al nòrd de Saluças.
Artubi

[thumb|right|[Fotografia d'Artubi au nivèu de La Martra.]]

**Artubi** es una aiga provençala de 53,8 km. Sa fònt se situa a Peirolas e que se gita dins Verdon a Aiguina au nivèu dau Lac de Santa Crotz. Sosafluent de Durença e de Ròse, es un riulet que son debit es maximau de l'autona a la prima (entre 1,5 e 2,3 m3/s) e minimau durant la sason cauda (aperaquí 0,1 m3/s). Coma fòrça rius mediterranèus, Artubi pòu engendrar de vengudas deis aigas grèvas coma, per exemple, lo 21 de decembre de 1983 amb un debit instantanèu de 137 3/s.

## Liames intèrnes

* Nartubi.
* Verdon.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nartubi

[thumb|right|[Fotografia de Nartubi a La Mota.]]

**Nartubi** es una aiga provençala de 34,4 km. Sa fònt se situa dins la region cauquiera dau Plan de Canjuers sus lo territòri de la comuna de Montferrat. Se gita dins Argenç au nivèu dau Muei. Per un riu mediterranèu, a un debit relativament estable que varia entre 0,5 m3/s durant l'estiu e 2 3/s durant lo rèsta de l'annada. Aquela estabilitat es una consequéncia de la natura carstica de sa region de formacion. Pasmens, aquò i empacha pas la formacion de vengudas deis aigas importantas. Per exemple, lo 23 de novembre de 2019, lo debit instantanèu agantèt 132 3/s a Tranç.

## Liames intèrnes

* Argenç.
* Artubi.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Siagre de Niça

Sant **Siagre de Niça** (*Siagre* tanben en grafia mistralenca; *Siagrius* o *Siacrius* en latin; defuntat en 787 o 788) foguèt un avesque de Niça dau sègle VIII e lo legendari fondator e promier abat de l'abadiá de St Poanç, Cimier. Es considerat coma un sant per la Glèisa Catolica e un sant precongregacionalista dins la Glèisa Ortodòxa.

## Biografia
A l'origina monge de l'abadiá de Lerins, Siagre fondèt l'abadiá de Sant Poanç en 775-777. La legenda lo descrich coma un nebot de Carlesmanhe mas sas datas supòrtan pas una tala relacion.

La *[[agiografia|vita]]* de Siagre conta que coma òme èra discret, totjorn actiu e plen de zèle per la salvacion deis anmas, e qu'acomplís un miracle en ressuscitant un enfant tuat per un cavau.

Siagre moriguèt en 787 o 788. Sa fèsta es lo 23 de mai.

## Nòtas e referéncias
Khalistan

vinheta|Bandièra del movement.
Lo **Khalistan** (Panjabi: ਖਾਲਿਸਤਾਨ) es lo nom de l'Estat reivindicat pels independentistas sikhs. Englobariá tota la region del Panjab indian, Chandigarh e cèrtas parts d’Haryana, Himachal Pradesh, Jammu e Cashmir e Rajasthan. Literalament, lo mot «Khalistan» significa «tèrra (*stan*) pura (*khali*)». Lo movement foguèt durament reprimit pel govèrn indian pendent las annadas 1980 e 1990.
Nirvana (grop)

**Nirvana** foguèt un grop de musica rock estatunidenc originari d'Aberdeen, dins l'estat de Washington. Aquel grop es considerat coma lo lider del movement *[[grunge]]*. 

## Biografia

Fondat en 1987, lo grop desapareguèt en 1994 amb la mòrt del cantaire, guitarrista e compositor Kurt Cobain. Nirvana deven un grop popular en 1991, amb la cançon *Smells like teen spirit* del disc *Nevermind*. Aquel succès foguèt sobte e intens. Lo grop, qu'èra estat una formacion de rock alternatiu al mièg de fòrça autras, se retrobèt celèbre quasiment del jorn a l'endeman. En mai, lo public se focalizèt fòrça sus la cançon "Smells Like Teen Spirit", çò que creèt un decalatge enter Nirvana e sos fans novèls : al cap d'un moment foguèron lasses de jogar aquela cançon e comencèron de se trufar del public en la jogant en playback o en fasent d'autras cançons a la plaça dins d'emissions de telé.
Lo tresen album, *In Utero*, es mai sorne que Nevermind e tanben pus experimental. A l'epòca, Kurt Cobain disiá que fòrça fans de Nirvana anavan daissar d'escotar lo grop, qu'anavan pas aimar aquel disc e ne semblava plan content. Es lo darrièr disc que lo grop publiquèt, puèi que Kurt moriguèt pauc de temps après.

## Discografia

* 1989 :*Bleach* 	
* 1991 :*Nevermind* 	
* 1992 :	*Incesticide* 	
* 1993 :	*In Utero* 	
* 1994 :	*MTV Unplugged in New York* 	
* 1995 :	*Singles* 	
* 1996 :	*From the Muddy Banks of the Wishkah* 	
* 2002 :	*Nirvana* 	
* 2004 :	*With the Lights Out* 	
* 2005 :	*Sliver: The Best of the Box*
Peronè

Lo **peronè** es un òs de la camba situat sul costat lateral del tíbia, al qual es ligat endessús e endessós. Es lo pus pichon dels dos òsses e, proporcionalament a sa longor, lo mai prim de totes los òsses longs. Son extremitat superiora es pichona, situada vèrs lo darrièr del cap del tibia, jos e a l'exterior de l'articulacion del genolh. Son extremitat inferora se clina un pauc en avant, de tal biais que se trapa sus un plan anterior a lo de l'extremitat superiora ; reganha jol tibia e forma la part laterala de l'articulacion de la cavilha.
Siagre

**Siagre** pòt èsser:
*Flavi Siagri, cònsol roman en 381.
*Afrani Siagri, cònsol roman en 382.
*Lo rei Siagrius (430 - 486 o 487, general e rei de l'enclava galloromana de Soissons.
*Lo Reialme de Siagre o Reialme de Soissons, reialme del precedent.
*Sant Siagre de Niça.
*Sant Siagre d'Autun († 600).
*Siagre de Verona, avesque de Verona v. 360.
Samsi-Addu

**Samsi-Addu** ò **Shamshi-Adad** es un rèi de la ciutat mesopotamiana d'Ekallatum que reinèt vèrs 1815-1775 avC). Succediguèt a Erishum II e foguèt remplaçat per Ishme-Dagan I. Son periòde correspònd a un renfòrçament considerabla de la poissança d'Ekallatum que venguèt lo centre dau Reiaume de Mesopotamia Auta.

Fiu d'Ila-Kabkabu, es originari d'una dinastia amorrita liada a aquela de Babilònia. Lo començament de son rèine foguèt malaisat amb una desfacha còntra Naram-Sin d'Eshnunna que prenguèt lo contraròtle d'Ekallatum. Sostengut per lo rèi Sin-Muballitde Babilònia, Samsi-Addu aprofichèt la mòrt de son adversari per reconquistar Ekallatum vèrs 1810 avC. Puei, gràcias a una politica de conquistas militaras, ocupèt la Mesopotamia Auta, compres lei vilas d'Assur e de Mari. A la fin deis ans 1790 avC, arrestèt son expansionisme militar per organizar son Estat e estabilizar sei conquistas. Per aquò, concluguèt d'alianças amb Ishkhi-Addu de Qatna e amb Dadusha d'Eshnunna. Mantenguèt tanben son aliança amb Babilònia. Pasmens, son poder s'afebliguèt dins leis ans 1780 avC en causa d'una epidemia grèva dins la region de Mari e de revòutas organizadas per l'aristocracia locala dei vilas somesas. Ansin, a sa mòrt vèrs 1775 avC, lo reiaume de Samsi-Addu se fragmentèt rapidament.

## Liames intèrnes

* Ekallatum.
* Mesopotamia.
* Reiaume de Mesopotamia Auta.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Nele Ziegler, « Samsî-Addu », dins Francis Joannès (dir.), *Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne*, 2001, pp. 750-752.
* **[[alemand|(de)]]** Nele Ziegler, « Šamšī-Adad I », dins Michael P. Streck (dir.), *Reallexikon der Assyriologie und Voderasiatischen Archaölogie*, vol. XI, 2006-2008, pp. 632-635.

## Nòtas e referéncias
Atabeg

**Atabeg** es un títol de noblesa turc que significa « paire dau prince » en occitan. A l'origina, èra atribuït a un emir encargat de la proteccion e de l'educacion d'un prince durant una regéncia. Lo periòde seldjokida correspond a l'epòca principala deis atabegs que foguèron relativament nombrós en causa dei conflictes de succession recurrents entre princes de la dinastia. Dins lei fachs, mai d'un atabeg usurpèt lo poder e assaièt de fondar sa dinastia. Dins certanei cas, d'emirs usurpators prenguèron tanben lo títol d'atabeg car ausèron pas adoptar aqueu de sultan.

## Liames intèrnes

* Seldjokidas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Cabernet Sauvinhon

Lo Cabernet Sauvinhon es un vitatge principalament utilizat per produire de vins roges. Desvolopat a la fin del sègle XVIII dins la region de Bordèu, se caracteriza per un rendement feble, una maturitat tardiva, de grans pichons e una color roja escura. Sos aròmas rementan lo cassís dins los vins joves e la fusta de cèdre dins los vins joves. Pasmens, lo gost del vin jove de Cabernet Sauvinhon es sovent aspre a causa de la preséncia de tanins en quantitats importantas. Per aquela rason, aqueles vins son plaçats dins de botas de casse per melhorar son gost amb de nòtas boscosas.

Lo Cabernet Sauvinhon es utilizat per produire de vins de qualitat. A causa de son rendement feble, es sovent associat amb lo Cabernet Franc e lo Merlot segon lo principi de l'assemblatge bordalés. Es sustot cultivat dins la region de Bordèu e dins de nombrosas regions viticòlas de l'oèst d'Occitània e de Mediterranèa. Dins la rèsta del mond, s'o tròba sustot dins de regions temperadas coma la val de Léger, lo nòrd e lo centre d'Itàlia, Espanha, Bulgaria, Moldàvia, Califòrnia, Chile e Austràlia.

## Galariá fotografica


File:Cabernet sauvignon Viala Vermorel.jpg|
File:Cabernet Sauvignon Gaillac.jpg|
File:Cab sauvignon leaf.JPG|
File:Large botti size oak barrels in Chianti.jpg|


## Articles connèxes

* Cabernet Franc
* Merlot
* Vitatge
* Vin
Shirkuh

**Shirkuh** (mòrt lo 23 de març de 1169, Lo Caire) es un generau curd de l'atabeg Nur ad-Din. Oncle de Saladin, ocupèt divèrsei posicions au servici de son senhor e foguèt nomat vizir per lo califa fatimida Al-Adid. *De facto* vengut lo cap de l'Egipte Fatimida, foguèt remplaçat a sa mòrt per Saladin.

## Biografia

Oficier seldjokida, intrèt au servici de Zengi amb son fraire Ayyub dins leis ans 1130. Après l'assassinat de Zengi en 1146, passèt au servici de son fiu, Nur ad-Din e participèt a plusors combats importants coma la batalha d'Inab en 1149. En 1154, tenguèt tanben un ròtle important dins la presa de Damasc per Nur ad-Din. Ansin, en 1164, foguèt mandat en Egipte amb una importanta armada per restablir lo poder dau vizir Shawar, reversat en 1163 per un còp d'Estat militar. Prenguèt aisament lo contraròtle de la region bassa mai, fins a sa mòrt, deguèt luchar còntra de temptativas d'invasions francas e bizantinas e de revòutas en Egipte Auta. Venguèt pauc a pauc lo cap vertadier dau país e foguèt nomat vizir per lo califa lo 18 de genier de 1169. Pasmens, moriguèt quauquei setmanas pus tard. Son nebòt Saladin li succediguèt.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Ayyub.
* Califat Fatimida.
* Nur ad-Din.
* Saladin.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** René Grousset, *Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem*, Perrin, 1936.
* **[[francés|(fr)]]** Amin Maalouf, *Les Croisades vues par les Arabes*, J’ai lu, 1983.

### Nòtas e referéncias
Pontifícia Universidade Católica do Rio Grande do Sul

**Pontifícia Universidade Católica do Rio Grande do Sul** o pus simplament **PUC-RS**, es una universitat situada a Porto Alegre en Rio Grande do Sul, Brasil, fondada en 1931. 

## Nòtas


## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial de l'Universitat
Universidad del Museo Social Argentino

L’**Universidad del Museo Social Argentino** (**UMSA**) es una de las universitats Argentinas de Buenos Aires. Foguèt fondada en 1956 e a un nombre total d’estudiants de 3 527 (2009).

## Vejatz tanben
### Ligams extèrnes

* Sit web de l'UMSA 

### Nòtas e referéncias
Les Maracas (rock francés)

**Les Maracas** èra un grop rock francés de Montpelhièr (Occitània) actiu au començament de las annadas 1990, compausat de *Laurent Roche* (cant, armonicà ; nascut en 1962 a Nimes), de *Jean-Philippe Freu* (guitarra), *Thierry Vianey* (batariá), *Caroline Lunel* (percussions) e *Patrice Carrié* (bassa). 

Lo group a sortit dos albums, *Les Maracas* en 1990 e *Vivants !* en 1993, puèi s'es desseparat en 1995. Aprèp lor desseparacion, *Jean-Philippe Freu* e *Patrice Carrié* an fondat Rinôçérôse. 

## Discografia
* 1990: *Les Maracas* 
* 1994: *Vivants !*

## Cançons mai conegudas
* *Les cheveux dans le vent* (1990)
* *C'est plus fort que moi* (1991)
* *Attends* (1991)
* *Yellow sunshine* (1993)
* *La France dort* (1993, represa de OTH)

## Referéncias
Rishi Sunak

**Rishi Sunak** (Southampton, 12 de mai de 1980), es un oligarca e òme politic britanic, que foguèt Primièr ministre del Reialme Unit de 2022 a 2024. Sos parents, nascuts dins las colonias britanicas d’Africa (paire al Kenya, maire al Tanganyika) son d'origina panjabesa. 

Succedís a Liz Truss en seguida a la demission d’aquesta coma cap del partit conservator e cap del govèrn britanic. Es lo primièr *Premier* nommat pel rei Carles III. Organiza d’eleccions anticipadas que son lo 4 de julhet de 2024 una desfacha istorica pel sieu partit (121 deputats de 650 al lòc de 365).
Giorgia Meloni

**Giorgia Meloni** (;  Roma, 15 de genièr de 1977), es una femna politica italiana. Venguèt President del Conselh de Ministres d'Itàlia lo 22 d'octobre de 2022. Lo paire es sarde e la maire siciliana. 

## Nòtas e referéncias
Ulf Kristersson

**Ulf Hjalmar Ed Kristersson** (nascut a Lund lo 29 de decembre de 1963) es un politician suedés. Es lo primièr ministre de Suècia dempuèi 2022.
Jequié

**Jequié** es una vila de l'estat brasilièr de Bahia. Sa populacion totala èra 151&nbsp;921 abitants en 2010. Sa superfícia totala es 3.035,423&nbsp;km².
Witold Pilecki

**Witold Pilecki** (13 de mai de 1901 – 25 de mai de 1948; noms de còdi Roman Jezierski, Tomasz Serafiński, Druh, Witold) foguèt un oficièr de cavalariá polonés de la Segonda Guèrra Mondiala, agent de rensenhament e cap de la resisténcia.

Dins sa joinessa rejonhèt los escots clandestins poloneses, puèi amb la Segonda Guèrra Mondiala la miliça puèi  l'armada polonesa. Participèt a la Guèrra Sovietopolonesa que s'acabèt en 1921. En 1939, participèt a la defensa infructuosa de Polonha contre l'invasion alemanda, puèi  pauc de temps après rejonhèt la resisténcia polonesa e cofondèt l'armada secreta polonesa. En 1940 foguèt  volontari per se far arestar pels occupants alemands dins la tòca d'infiltrar lo camp de concentracion d'Auschwitz.
A Auschwitz, organizèt un movement de resisténcia qu'amassèt de centenas de presonièrs, e redigiguèt secretament de rapòrts dethalats de las atrocitats nazis dins lo camp, que foguèron transmés  al quartièr general de l'Armada de l'Interior e partejats amb los Alliats occidentals. Après de s'èsser escapat d'Auschwitz, Pilecki combatèt durant l'Insureccion de Varsòvia d'agost-octobre de 1944. 
Foguèt arrestat e internat dins un camp de presonièrs de guèrra alemand. Après la presa de contraròtle de Polonha pels comunistas, demorèt fisèl al governament polonés en exilh basat a Londres. En 1945, tornèt en Polonha per rendre compte al governament en exilh de la situacion en Polonha. Abans de tornar, Pilecki escriguèt lo rapòrt de Witold sus sas experiéncias a Auschwitz, anticipant que poriá èsser tuat per las novèlas autoritats comunistas polonesas. En 1947, foguèt arrestat per la polícia secrèta per aver travalhat per « l'impérialisme estrangièr » e, après aver èsser torturat e après un procès-espectacle, foguèt executat en 1948.

Son istòria, geinanta per las autoritats comunistas polonesas, es demorada desconeguda pendent mantun decennis; un dels primièrs racontes de la mission de Pilecki a Auschwitz es estat balhat per l'istorian polonés Józef Garliński , el meteis ancian presonièr d'Auschwitz qu'emigrèt en Grand Bretanha après la guèrra, dins *Fighting Auschwitz: The Resistance Movement in the Concentration Camp (1975)*.
Apostròfa

L’**apostròfa** es ua construccion especifica que permet d'interpellar ua persona, ua bèstia o un element materiau, personificat o non e, de quan en quan, de precisar la soa identitat. Es ua construccion caracteristica deu discors dirècte. Lo mei sovent, es un nom pròpri que se tròba hicat en apostròfa, un nom pròpri que designa la persona interpellada. Lo nom pròpri es generaument emplegat sol. Lo nom pròpri pòt estar tanben davantejat per un apellatiu, es a díser un mot que precisa la situacion familiau o sociau, la foncion, etc. Se pòden tanben trobar en apostròfa autes elements gramaticaus com un nom comun que designa ua personau o un objècte, un adjectiu qualificatiu passat per transfèrt dens la categoria deus noms o un pronom personau disjunt de la dusau personau sol o alargat per ua aposicion.

L'element emplegat en apostròfa pòt estar sol e constituir atau ua frasa. L'element emplegat en apostròfa se hica generaument a la debuta o a la fin de la frasa. Es desseperat deu rèsta de la fresa per ua pausa a l'orau, per ua ponctuacion a l'escrut. N'a pas nada foncionau gramaticau. Se pòt trobar d'apostròfas dens los diferents tipes de frasas (declarativas, interrogativas, injontivas, exclamativas, etc). Enfin, pòt estar davantejada per ua interjeccion.

## Ligams intèrnes

* Discors dirècte
* Frasa
* Vocatiu
Doraemon

## Argument
Lo **Nobita Nobi** es un mainat de cinquen cors que pòrta de lunetas e demòra en un quartièr de Tòquio. Un jorn, un èsser estranh sòrt del tirador de lo sieu escriptori: un robòt 'redond' e blau amb semblança a un gat (mens las aurelhas), que manca en lo sieu assag de se presentar e ensajar se manjar lo berenar d'en Nobita e tòrna al escriptori. Lo mistèri se resòlv rapidament. Lo rebesnet d'en Nobita viu dins lo sègle XXII e, a causa dels errors d'en Nobita, tota la familha viu en la praubesa. Per o corregir, lo descendent d'en Nobita envia lo sieu robòt **Doraemon** al passat, per ensajar evitar qu'en Nobita cometa de tantes errors. Aiçò es un trabalh malaisit, doncas qu'en Nobita es lo mainat mai flac e pauc intelligent dels de la siá classa. En Doraemon es tanpauc çò de mès d'intelligent dels robòts. Totun a la pòcha quadridimensional, la que conten tota classa d'interessantes aparelhs del sègle XXII e, amb eles, en Doraemon ensaja salvar en Nobita de lo sieu futur de praubesa e fracàs.

Las istòrias son fòrça predictibles, mas esvagadas. En Doraemon possedís una pòcha quadridimensional d'ont trai tota mena d'aparelhs del futur. En Nobita, un marrit atleta e mal estudiant, gandul e menaçat (normalament per en Takeshi Gōda) se'n plora cap a ostal e demanda a en Doraemon qualque aparelh per venjar-s'o per reparar los sieus problèmas en general. Totun, en Nobita va tròp luènh e se fica en problèmas mai grands quand en Doraemon pòt pas (o vòl pas) l'ajudar.
Osvaldo Moles

**Osvaldo Moles** (Santos, 14 de març de 1913-São Paulo, 14 de mai 1967) es un jornalista brasilièr de ràdio e de premsa, escrivan e paraulièr de mantunas cançons.

En 1941, tròba Adoniran Barbosa. Escrivon amassa de tèxtes de cançons, coma *Joga a chave* o *[[Tiro ao Álvaro]]*.

Se suïcida, mas la premsa ne parla pas, çò que fa que son trabalh es pas conegut.

### Bibliografia

* MICHELETTI, B. D., Piquenique classe C y Brás, Bexiga e Barra Funda : Osvaldo Moles como sucesor de António de Alcântara Machado. In: Edición a cargo de Fidel López Criado; CILEC. (Org.). LITERATURA, CINE Y PRENSA: EL CANON Y SU CIRCUNSTANCIA. 1ed.Santiago de Compostela: Andavira, 2014, v. 1, p. 641-650.
* MICHELETTI, B. D. Osvaldo Moles - o legado do radialista. Tese de Mestrado (Comunicação) - PPGCOM-UNIP, São Paulo, 2015.
* MOLES, O. Piquenique classe C: Crônicas e flagrantes de São Paulo. São Paulo: Boa Leitura, 1962.
* MOURA, F.; NIGRI, A. Adoniran Barbosa: Se o senhor não tá lembrado. São Paulo: Boitempo, 2002.
* MUGNAINI Jr., A., Adoniran - Dá Licença de Contar..., A Girafa, 2002.
* CAMPOS JR., C. Adoniran: uma biografia. 2. ed. São Paulo: Globo, 2009.
* LUSO JR., J. DE A. ; CASTRO, J. V. DE. Laudo Natel: biografia do governador. São Paulo, 1971.
* HOHLFELDT, A. Rádio e imprensa: como as duas mídias se encontraram e se fortaleceram em Moçambique, in: Conferência Internacional Império Português.  Lisboa: Instituto de Ciéncias Sociais da Universidade de Lisboa, 2013.

## Referéncias


## Ligams extèrnes

* Audiodocumentari sur Osvaldo Moles.
Tíbia

thumb|right|250px|Emplaçament del tíbia (en roge).

En anatomia umana, lo **tíbia** es un òs del membre inferior, e pus exactament lo pus grand dels dos òsses de la camba, en situacion mediala e anteriora respècte al peronè. Es lo segond ò per òrdre de grandor del còs uman, lo pus grand essent lo femur.

## Etimologia
En latin, tibia significa "flabuta". Lo mot se pòt explicar per l'analogia de forma entre l'òs et l'instrument, e doncas tanben per l'usatge possible coma flabuta del tibia d'unes animals coma la grua o la feda, veire de l'òme, un còp l'òs voidat de sa mesolha e traucat.
Femur

thumb|right|250px|Emplaçament del femur (en roge).
Lo **femur** es l'òs de la cuèissa en çò de l'òme, e l'òs proximal de la pata arrièra dels vertebrats tetrapòdes. Lo cap del femur s'articula amb l'acetabulum dins l'òs pelvian formant l'articulacion del maluc, mentre que la part distala del femur s'articula amb lo tíbia e la rotula, forman l'articulacion del genolh. Segon la màger part de las mesuras, los dos femurs (esquèrra e drech) son los òsses mai solids del còs e, en çò de l'òme, los mai grands e los mai espesses.
Gaba energia

Gaba Energía ei eth nòm comerciau de Gaba comercialitzadora d'electricitat S.L.U., ua enterpresa tecnologica de Galícia dedicada ara comercializacion d'energia electrica 100% renovabla. A era sedença operativa en Madrid , encara qu'era sua abitança sociau se place en Lugo . Dempús deth 2022 da servici en mercat espanhòu peninsular. Eth nòm derive deth neurotransmissor, que produsís tranquillitat.             

Gaba desvolòpe dues activitats: era comercializacion d'energia renovabla principauments a particulares e era venta d'installacions de autoconsum, productes de mobilitat, mantenença e eficiéncia energetica a trauès de Gaba Store, era botiga virtuau.

Destaque eth sòn usatge d'intelligéncia artificiau entà personalizar prètzi as clients, optimització automatica de poténcia, prediccion de consum e recomanacions; atau coma era utilizacion de blockchain ena contractacion.

### Referéncias
Sotopalacios

**Sotopalacios** (en espanhòl, *Sotopalacios*) es ua anciana communa navarresa de Castelha. Dempuish 1976, es lo caplòc e ua entitat menora de la comuna de Merindat de l'Arriu Ubierna. Admnistrativament, es dens la comarca de Alfoz de Burgos, la província de Burgos e la comunautat autonòma de Castelha e Leon dens l'estat espanhòu.
## Istòria
En 1976, vatz lo caplòc de la comuna de Merindat de l'Arriu Ubierna e ua entitat locau menora.
San Bartolomeo in Galdo

**San Bartolomeo in Galdo** es una comuna de Campània de  abitants. Es administrativament dins la província de Benevent e la region de Campània de l’estat italian.

## Istòria
Segond Giuseppe Morosi, i a de traças de colonizacion provençala a San Bartolomeo. Es pas clar se s’agís d’una preséncia provençala o arpitana.
## Geografia

[{  "type": "ExternalData",  "service": "geoshape",  "ids": "Q16134",  "properties": {  "fill": "#ffffff",  "stroke": "#555555"  }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geoshape",  "ids": "Q55954",  "properties": {  "fill": "#ff6622",  "stroke": "#ff6666"  }}
]


## Tanben veire
* Província de Benevent
* Lista de las comunas occitanas de la Província de Benevent
Premiera Guèrra de Tayasal

La **Premiera Guèrra de Tayasal** es un conflicte que se debanèt de 1622 a 1624 en Yucatan. Es la consequéncia de la temptativa deis autoritats colonialas espanhòlas localas de conquistar la ciutat-Estat de Tayasal, darrier Estat maia independent. Lo refús deis abitants, exprimit en 1618, de se convertir au catolicisme foguèt lo motiu oficiau de la guèrra. Coma l'accès a Tayasal èra pas simple e lo governador de la region deguèt esperar quatre ans per organizar una expedicion per sometre lei Maias. Pasmens, lo grop foguèt destruch dins una emboscada. Puei, una segonda expedicion, iniciada en 1624, conoguèt la meteissa fin e lo poder coloniau renoncièt a son projècte. Aquò permetèt a Tayasal de gardar son independéncia fins a 1697.

## Liames intèrnes

* Conquista espanhòla de Yucatan.
* Segonda Guèrra de Tayasal.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gruidae

Los **Gruidats** (**Gruidae**) son una familha de grands aucèls  de l'òrdre dels *[[Gruiformes]]*. Aquesta familha compren 2 genres e quinze espècias existentas.

## Descripcion
Los gruidats son d'aucèls terrèstres bèls (de 90 a 176 centimètres), gracioses, de còl e patas longas, de plumatge amb dominantas grisas o blancas.

## Abitats e reparticion
Se trapan sus totes los continents, levat Antartida, las illas d'Oceania e l'America del Sud. Òm obsèrva la mai granda diversitat dels genres en Africa e d'espècias en Asia. Los gruidats frequentan las zonas umidas o erbosas estendudas.

## Lista alfabetica dels genres
* *[[Antigone (oiseau)|Antigone]]* (4 espècias)
* *[[Balearica]]* Brisson, 1760 (2 espècias)
* *[[Grus]]* Pallas, 1766 (8 espècias)
* *[[Leucogeranus]]* (1 espècia)

## Lista de las espècias
D'après la classificacion de referéncia (version 2.6, 2010) del Congrès ornitologic internacional (òrdre filogenic) :

* Sosfamilha dels Balearicinae :
** *[[Balearica regulorum]]* – Grua reiala
** *[[Balearica pavonina]]* – Grua coronada

* Sosfamilha dels **Gruinae** 
***[[Grus leucogeranus]]* – Grua de Siberia
** *[[Grus canadensis]]* – Grue de Canadà
** *[[Grus vipio]]* – Grua de còl blanc
** *[[Grus antigone]]* – Grua antigona
** *[[Grus rubicunda]]* – Grua brolga
** *[[Grus virgo]]* – Grua damosèila
** *[[Grus paradisea]]* – Grua de paradís
** *[[Grus carunculata]]* – Grua caronculada
** *[[Grus japonensis]]* – Grua de Japon
** *[[Grus americana]]* – Grua blanca
** *[[Grus grus]]* – Grua cendrada
** *[[Grus monacha]]* – Grue monja
** *[[Grus nigricollis]]* – Grua de còl negre

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
* 
* 

## Fonts e referéncias

* del Hoyo J., Elliott A. & Sargatal J. (1996) *Handbook of the Birds of the World, Volume 3, Hoatzin to Auks*. BirdLife International, Lynx Edicions, Barcelona, 821 p.
* C. Krajewski, J.T. Sipiorski, et F.E. Anderson 2010, « Complete Mitochondrial Genome Sequences and the Phylogeny of Cranes (Gruiformes: Gruidae) », *The Auk*, 127 (2010), 440-452.
Arian (Polha)

**Arian** (*Ariano Irpino* en italian dempuèi 1930, tradicionalament *Ariano* o *Ariano di Puglia*) es una comuna de  abitants de la província d’Avellin. Es considerada coma provençala per Giuseppe Morosi. Administrativament, es dins la region de Campània de l’estat italian.

## Geografia

[{  "type": "ExternalData",  "service": "geoshape",  "ids": "Q1438",  "properties": {  "fill": "#FEFEFE",  "stroke": "#444444"  }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geoshape",  "ids": "Q16120",  "properties": {  "fill": "#FFFDD0",  "stroke": "#444444"  }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geoshape",  "ids": "Q55000",  "properties": {  "fill": "#ff8888",  "stroke": "#ff8888"  }},
{  "type": "ExternalData",  "service": "geoshape",  "ids": "Q55055",  "properties": {  "fill": "#ff8800",  "stroke": "#ff8800"  }}
]


## Istòria
A l’unificacion la comuna d’Arian (*Ariano* en italian) es de la província del Principat Ulterior (venguda província d'Avellin en 1882). Lo 31 de decembre de 1868 la comuna es renomada *Ariano di Puglia*. Lo 17 de julhet de 1830 pren lo nom oficial d’*Ariano Irpino*.
Vilanoveta

**Vilanoveta**  es una anciana comuna piemontesa, dins lo Marquesat de Saluças. Administrativament, es desenant una fraccion de la comuna de Verzòl dins la província de Coni e la region de Piemont de l'estat italian.

## Istòria
Lo 1èr de mai de 1928, es annexada a Verzòl per lo regim fascista. Es pas restablida a la liberacion.
Lista dei sobeirans assirians

## Lista dei sobeirans assirians

### Sobeirans legendaris

* Ninos.
* Semiramis.
* Ninyas.

### Periòde paleoassirian

* Tudiya.
* Adamu.
* Yangi.
* Suklamu.
* Harharu.
* Mandaru.
* Imsu.
* Harsu.
* Didanu.
* Hanu.
* Zuabu.
* Nuabu.
* Abazu.
* Belu.
* Azarah.
* Ushpia.
* Apiashal.
* Hale.
* v. 2024-2021 : Samani.
* v. 2021-2018 : Hayani.
* Ilu-Mer.
* Yakmesi.
* Yakmeni.
* Yazkur-El.
* Ila-kabkabu.
* Aminu.
* Sulili.
* Kikkiya.
* Akiya.
* Puzur-Assur-I.
* Salim-Ahum.
* Ilu-Suma.
* 1906-1867 : Erishum I.
* 1867-1860 : Ikunum.
* Sargon I.
* Puzur-Assur II.
* Naram-Sin.
* Erishum II.
* 1796-1775 : Shamshi-Adad I.  
* 1775-1741 : Ishme-Dagan I.
* Assur-dugul.
* Assur-apla-idi.
* Nasir-Sin.
* Sin-Namir.
* Ipqi-Ishtar.
* Adad-salulu.
* Adasi.
* 1700-1691 : Bel-bani.
* 1691-1674 : Libaia.
* 1674-1662 : Sharma-Adad I.
* 1662-1650 : Iptar-Sin.
* 1650-1622 : Bazaia.
* 1622-1618 : Lullaia.
* 1618-1602 : Kidin-Ninua.
* 1602-1599 : Sharma-Adad II.
* 1599-1586 : Erishum III.
* 1586-1580 : Shamsi-Adad II.
* 1580-1564 : Ishme-Dagan II.
* 1564-1548 : Shamshi-Adad III.
* 1548-1522 : Assur-nirari I.
* 1522-1498 : Puzur-Assur III.
* 1498-1485 : Enlil-nasir I.
* 1485-1473 : Nur-ili.
* 1473 : Assur-shaduni.
* 1473-1433 : Assur-rabi I.
* 1433 : Assur-nadin-ahhe I.
* 1433-1427 : Enlil-nasir II.
* 1427-1420 : Assur-nirari II.
* 1420-1411 : Assur-bel-nisheshu.
* 1411-1403 : Assur-rim-nisheshu.
* 1403-1393 : Assur-nadin-ahhe II.

### Periòde medioassirian

* 1393-1366 : Eriba-Adad I.
* 1366-1330 : Assur-uballit I.
* 1330-1320 : Enlil-nerari.
* 1320-1308 : Arik-den-ili.
* 1308-1275 : Adad-Nerari I.
* 1275-1245 : Salmanazar I.
* 1245-1208 : Tukulti-Ninurta I.
* 1208-1204 : Assur-nadin-apli.
* 1204-1198 : Assur-Nerari III.
* 1198-1193 : Enlil-kudurri-usur.
* 1193-1180 : Ninurta-Apil-Ekur.
* 1180-1134 : Assurdan I.
* 1134-1116 : Assur-resh-ishi I.
* 1116-1077 : Teglath-Phalasar I.
* 1077-1075 : Asared-Apil-Ekur.
* 1075-1057 : Asur-bel-kala.
* 1057-1055 : Eriba-Adad II.
* 1055-1051 : Shamshi-Adad IV.
* 1051-1032 : Assurnasirpal I.
* 1032-1020 : Salmanazar II.
* 1020-1014 : Assur-nirari IV.
* 1014-973 : Assur-rabi II.
* 973-968 : Assur-resh-ishi II.
* 968-935 : Teglath-Phalasar II.
* 935-912 : Assur-dan II.

### Periòde neoassirian

thumb|right|Extension e declin de l'Empèri Neoassirian.

* 912-891 : Adad-nerari II.
* 891-884 : Tukulti-Ninurta II.
* 884-859 : Assurnasirpal II.
* 859-824 : Salmanazar III.
* 824-811 : Shamshi-Adad V.
* 811-783 : Adad-nerari III.
* 783-773 : Salmanazar IV.
* 773-755 : Assur-dan III.
* 755-745 : Assur-nerari V.
* 745-727 : Teglath-Phalasar III.
* 727-722 : Salmanazar V.
* 722-705 : Sargon II.
* 705-681 : Sennacherib.
* 681-669 : Assarhaddon.
* 669-630 : Assurbanipal.
* 630-625 : Assur-etil-ilani.
* 625-612 : Sin-shar-ishkun.
* 612-609 : Assur-uballit II.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Assiria.

### Bibliografia

### Nòtas e referéncias
Lullaia

**Lullaia** es un rèi assirian que reinèt vèrs 1622-1618 avC. Succediguèt a Bazaia (1650-1622 avC) e foguèt remplaçat per Kidin-Ninua (1618-1602 avC). Seis originas son desconegudas. Son rèine correspòond a un periòde suau dins l'istòria d'Assiria.

## Liames intèrnes

* Assiria.

## Bibliografia

* **[[anglés|(en)]]** Julian Reade, « Assyrian King-Lists, the Royal Tombs of Ur, and Indus Origins », *Journal of Near Eastern Studies*, vol. 60, n° 1, 2001, p. 7.

## Nòtas e referéncias
Just Stop Oil

**Just Stop Oil** es un grop d'activists ecologists del Reialme Unit qu'utiliza la resisténcia civila e l'accion directa dins la tòca d'assegurar que lo governament britanic s'engatja a arestar las novèlas licéncias e la produccion de combustibles fossils. Foguèt lançat lo 14 de febrièr de 2022 e organizèt un mes de perturbacions dels terminals petrolièrs dins lo sud d'Anglatèrra en abril de 2022. Lo grop foguèt criticat per sos metòdes de protestacion, especialament lo blocatge de las rotas e lo vandalisme.

### Articles ligats

* Rescalfament climatic
* Esfondrament ecologic
* Sortida dels combustibles fossils
* Extincion de l'umanitat
* Cauma estudianta pel clima

### Ligams extèrnes
*Site oficial https://juststopoil.org
Armoriau dau Mónegue

## [[Mónegue]] o Lo Mónegue o Morgues o Li Morgues

Image:Coat_of_arms_of_Grimaldi.svg|Principat de Mónegue


## Comunas

Image:Coat_of_arms_of_the_Commune_of_Monaco.svg|Mónegue
Image:Blason_ville_fr_Menton_(Alpes-Maritimes).svg|Menton (1346-1848)
Image:Blason_ville_fr_Roquebrune-Cap-Martin_06.svg|Ròcabruna (1355-1848)
Image:Blason_ville_fr_La_Turbie_(Alpes-Maritimes).svg|A Torbia (1705-1713)


## Ostau de Grimaldi

Image:Great_coat_of_arms_of_the_house_of_Grimaldi.svg|Armas grandas de l'ostau de Grimaldi (entrò 1731)
Image:Blason_Maison_de_Goyon_(1448).svg|Armas de l'ostau de Goüyon e Matinhon (1731-1949)
Image:Blason_famille_Polignac.svg|Armas de l'ostau de Polinhac (dempuish 1949)


## Títols sus de territòris en Occitània
Títols de noblessa francés tombats a la revolucion mas gardats coma títols de noblessa monegascs.

Image:Blason_ville_fr_Calvinet_15.svg|Valentinés
Image:Blason_Baux_de_Provence.svg|Lei Bauç
Image:Blason_de_la_ville_de_Saint-Rémy-de-Provence_(13).svg|Sant Romieg
Image:Vicomtes_de_Carlat.svg|Carladés
Image:Blason_ville_fr_Calvinet_15.svg|Calvinet


## Títols sus de territòris dins l'estat francés (fòra Occitània)
Títols de noblessa francés tombats a la revolucion mas gardats coma títols de noblessa monegascs.

Image:Blason_Maison_de_Goyon_(1448).svg|Torinhi
Listenbourg

**Listenbourg** (mot francés, pr. *Listembor*) es un país imaginari inventat sus la sàrcia sociala Twitter en octobre de 2022. Partit d'una galejada per se trufar de las coneissenças aproximativas de la geografia dels estatunidencs, es vengut un *meme* popular e un fum de comptes parodics ligats an aquel país foguèron creats.

## Situacion
Listenbourg es una mapa de França a l'arrevèrs pegada sus Galícia, e que s'espandís subre l'ocean Atlantic.
Amanita ovoidea

***Amanita ovoidea*** (noms vernaculars : **amanita ovoïda**, **oronge blanca**) es un campairòl de la familha deis *Amanitaceae* e dau genre *Amanita*.

## Descripcion

Es un campairòl blanc de talha granda. Lo capèu es espés e a un diamètre de 15 a 30 cm (fins a 40 cm dins de cas extrèms). A un aspècte sovent floquejant en causa de la preséncia de rèstas de la vòlva. En leis especimens joves, sa superficia superiora es lusenta. Lei lamelas son sarradas e blancas. Pòdon prendre una color ròse clar en se fasent vièlhas. Lo pe es espés, d'una autor de 15 a 20 cm. A un anèu, fragil e cremós, que disparéis aisament se lei condicions meteorologicas son desfavorablas. Coma per leis autreis amanitas, leis espòras de l'amanita ovoïda son blancas.

## Ecologia

L'amanita ovoïda es associada amb lei pins e, mens frequentament, amb lei fuelhós dei regions cauquieras. Es fòrça frequenta dins lei regions mediterranèas de l'estiu a l'autona.

## Comestibilitat

L'amanita ovoïda es un comestible mediòcre. Per aquela rason, sa culhida es desconselhada en causa dau risc de confusion amb d'amanitas blancas mortalas.

## Confusion

De riscs de confusion existisson amb d'autreis amanitas blancas. L'espècia pus pròcha es *[[Amanita proxima]]*, una espècia mortala qu'a egalament un aspècte floquejant e cremós. Pasmens, de confusions son possiblas amb d'amanitas coma *[[Amanita verna]]* e *[[Amanita virosa]]* que son pus pichonas.

## Annèxas

### Liames intèrnes

* Amanita.
* Campairòl.

### Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Didier Borgarino e Christian Hurtado, *Champignons de Provence et du Midi méditerranéen*, Éditions Édisud, Sant Romieg, 2020.
* **[[francés|(fr)]]** Jean-Marie Polèse e Christian Deconchat, *Champignons. L'encyclopédie*, Editions Artemis, 2002, p. 436.
* **[[francés|(fr)]]** Gérard Houdou, *Champignons de nos régions*, Editions de Borée, 2005, p. 147.

### Nòtas e referéncias
Familha de Niòrt

La **familha de Niòrt**, *olim* **d'Aniòrt**, es un ancian linhatge nòble de Lengadòc, fòrtament implicada dins la Crosada dels albigeses al sègle XIII.

## Referéncias
Beneset de Tèrme

**Beneset de Tèrme** èra un religiós catar nascut abans 1160 de segur al castèl de Tèrme e mòrt pauc après 1230 benlèu al castèl de Querbús.

## Biografia
Se tròba la primièra mencion de Beneset de Tèrme a l'escasença del collòqui de Montreal, en 1207. Es alara un diacre catar de Rasés, e donc dependent de l'avescat catar de Carcassona. Pendent aquela controvèrsia, mentre que Diego d'Osma es causit per èsser campion del camp catolic, los catars delègan Arnaud Oth (diacre de Cabardés) e Beneset de Tèrme.

En 1226, assistís a un concili catar qu'a luòc al Castèl de Piuça. Es fach avesque de Rasés a aquela escasença, avescat que compren Rasés pròpriament dich, s'espandissent fins a Mirapeis. Guilhabèrt de Castras li conferís lo consolament.

La darrièra mencion qu'ajam d'el se tròba dins las deposicions fachas a l'inquisicion, ont un certan Guilhem Cabilblanc indica li aver vendut un pastís de peis en 1230. Residissiá alara al castèl de Querbús, luòc de refugi pels religioses catars. Beneset, plan annadit, se morís probable pauc après car son filh menor, Raimond Agulher, es senhalat coma avesque de Rasés en 1233.

Sembla èsser estat l'oncle e lo preceptor del celèbre cavalièr Olivièr de Tèrme, protector dels catars.

## Nòtas


## Fonts, bibliografia
* 
* 

## Veire tanben
### Ligams intèrnes
*Castèls catars
*Catarisme
*Cucunhan

### Ligams extèrnes
* Site officiel du château de Termes (Aude)
* Benoît de Termes, évêque cathare du Razès
Bartolomieu de Carcassona

**Bartolomieu de Carcassona** es l'autor que s'atribuís *Lo Tractat catar anonim* (vèrs 1218-1222). Seriá estat "lo representant oficial en Lengadòc d'un antipapa catar demorant en Bòsnia" (Renat Nelli).

## Bibliografia
### Obratge
* *Lo Tractat catar anonim*, recuèlh de citacions d'usatge pastoral, inserit e criticat dins lo *Contra* Manichaeos de Duran d'Òsca vèrs 1223-1230, atribuit a Bartolomé de Carcassona. Christine Thouzellier, *Un tractat catare inedit del començament del*  *<span data-ve-ignore="true">sègle</span>*, segon lo 'Liber contra Manicheos' de Durand d'Òsca, Lovaina, 1961.
* Renat Nelli, *Écritures cathares*, Planète, 1968, p. 179-203.
* Jean Duvernoy, *Un traité cathare inédit du début du *, Cahi*<span data-ve-ignore="true">sègle</span>*ers d'études cathares, 2° série, n° 13, printemps 1962.

### Estudis
* Christine Thouzellier, "Un traité cathare inédit du début du ", EPHE, année 1959, vol. 72, n° 68, p. 139-142 http://www.persee.fr/doc/ephe_0000-0002_1959_num_72_68_18894

## Veire tanben
### Articles connèxes
* catars

### Ligams extèrnes
* Tractat catar anonim cap. I
* Tractat catar anonim cap. XVI-XIX
Joan de Lugio

**Joan de Lugio** es, vèrs 1230-1240, lo pensaire màger del catarisme, dins l'escòla del dualisme absolut (que se distinguís del dualisme mitigat de la comunautat de Concorezzo).

## Biografia: un [[catar]]
Joan de Lugio nascut a Bergam, dins la region de Lombardia, Itàlia. Es lo filh màger de l'avesque de Desenzano. Foguèt avesque de sa comunautat catara de Desenzano vèrs 1250. Escriguèt un gròs tractat, perdut, dont Raynier Sacconi daissèt un brèu analisi, e un ensemble de 7 pichons tractats, lo tot gropat jol títol: *Libre dels dos principis*, qu'es conservat, en latin (*Liber de duobus principiis*).

## Pensada: lo [[dualisme]] absolut
Segon Joan de Luigio, dos principis regnan dins l'univèrs, son totes los dos etèrns, mas son inegals. L'un es lo Ben, Dieu, l'autre es lo Mal.  (Renat Nelli).

Nèga lo liure-arbitre.

Presenta lo Crist coma un àngel enviat pel Paire per desliurar sos àngels, qu'a agut una vertadièra carn, qu'a fach de miracles, qu'es mòrt, enterrat, ressuscitat mas  (*in alio superiori mundo e non in isto*).

## Notas e referéncias

## Bibliografia
### Tèxte
* René Nelli, *Écritures cathares.* *La totalité des textes cathares traduits et commentés. La Cène secrète, Le livre des deux principes, Traité cathare, Le rituel occitan, Le rituel latin*, Planète, 1968, 253 p. Rééd. revue avec Anne Brenon, éditions du Rocher, 2011, 352 p.
* *Le livre des deux principes, par Jean de Lugio ou son entourage*, Le Grand livre du mois, coll. "Les trésors de la littérature", 1998. Traduction du *Liber de duobus principiis*.
* A. Dondaine, *Le liber de duobus principiis*, Rome, 1939.

### Estudis
* René Nelli, *La philosophie du catharisme : le dualisme radical au *, Paris, Payot, 1975. Privat, 1988.
* Fay Martineau, "Deux principes antagonistes et un Sauveur. Les cathares italiens du  et le *Liber de duobus principiis*' ", *Heresis*, n° 29, 1999, p. 7-29.
* Michel Roquebert, *La Religion cathare*, Perrin 2001 ; Collection "Tempus" n° 259, 2009.
* Pilar Jiménez-Sanchez, *Les catharismes*, Presses Universitaires de Rennes, 2008, p. 252-261.
* David Zbiral, "Jean de Lugio et l'auteur du *Liber de duobus principiis* ", 2014 https://www.academia.edu/8056762/Jean_de_Lugio_et_l_auteur_du_Liber_de_duobus_principiis

## Veire tanben
### Articles connèxes
* Catarisme
* Dualisme (filosofia)

### Ligams extèrnes
* "Catharisme (1)"
Richard

**Richard** (forma nòrdoccitana) o **Ricard** (forma sudoccitana) es un prenom e patronim de las originas germanicas utilizat en Occitània e endacòm mai.
## Prenom
* Richard Còr de Lion, trobador, duc d'Aquitània e rei d'Anglatèrra
* Richard Axel, prèmi Nobel de medecina en 2004
* ...
## Nom de familha
* Pau Ricard, entreprenaire e òme politic occitan, fondator dau Partit Provençau
* ...
### Derivats
* Ricard, entrepresa de begudas alcoolicas
Esclarmonda de Perelha

**Esclarmonda de Perelha** èra la filha de Raimon de Perelha, senhor del castèl de Montsegur. Nasquèt après 1224 e moriguèt lo 16 de març de 1244, sul lenhièr de Montsegur.

## Biografia

### Familha
Èra la filha de Raimon de Perelha, senhor de Montsegur e de son castèl, nascut entre 1180 e 1184 e mòrt après 1244, e de Corba de Lantar, mòrta lo 16 de març de 1244 sul lenhièr de Montsegur. Èra infèrma.
Aviá un fraire, Jordan de Perelha, mòrt vèrs 1214 e tres sòrres: Felipa, Braida e Arpaís.

### Lo lenhièr de Montsegur
Esclarmonda se passèt la vida en familha amb los parents. Lo paire faguèt tornar bastir lo castèl de Montsegur per albergar e aparar la comunautat catara que s'i refugièt.

En mai de 1243, dins l'encastre de la Crosada dels albigeses, una armada enviada pel rei Loís IX comença lo quatren sètge del castèl. Après detz meses, los assetjats se rendon. Los crestians pòdon partir mas aquestes que demòran dins la fe catara son condemnats al lenhièr.

220 personas morisson dins un lenhièr collectiu, coma Esclarmonda, sa maire Corba e sa granda Marquesia de Lanta, tres jorns après aver recebut lo *[[Consolament|consolamentum]]* per venir de perfièchas cataras.

## Referéncias

## Bibliografia
*
Exagòn

thumb|right|Exagòn regular.

Un **exagòn** (var. **exagòne**) es un poligòn constituït de sièis cimas e de sièis costats. Pòu èsser regular ò irregular.

Un exagòn regular es un exagòn que sei sièis costats an la meteissa longor. Totei seis angles intèrnes son de 120°. Coma lei carrats e lei triangles equilateraus, leis exagòns regulars permèton un pavatge regular dau plan. Dins la vida vidanta, fòrça caladatges son realizats amb de caladas carradas ò exagonalas. Una autra proprietat de remarca dau pavatge exagonau regular es d'ofrir la pus pichona longor totala de costats. Dins la natura, aquò explica la geometria dei nís d'abelhas ò deis òrgues basaltics. Per aquela rason, certanei vilas destruchas durant lo sègle XVII per de tèrratrems foguèron rebastidas segon un plan exagonau (Grammichele, Avola...). Enfin, en causa de sa forma, lo territòri metropolitan francés es sovent subrenomat « l'Exagòn ».

## Liames intèrnes

* Poligòn.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Pentagòn

Un **pentagòn** (var. **pentagòne**) es un poligòn constituït de cinc cimas e de cinc costats. Pòu èsser regular ò irregular. Un pentagòn regular es un pentagòn que sei cinc costats an la meteissa longor.

## Liames intèrnes

* Poligòn.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Vulcain

**Vulcain** èra un grop de Heavy metal francés format en 1981 a París a l'entorn dels fraires *Puzio*, *Daniel* lo cantaire e guitarrista, e *Vincent* a la bassa. Es tanben compausat de *Didier Lohezic* (guitarra) e *Franck Vilatte* (batariá). 

En 1986, enregistrèron una represa en version hard rock de *On nous cache tout on nous dit rien* de Jacme Dutronc. 

Lo grop s'es desseparat en 2021 pr'amor de la marrida santat de *Daniel Puzzio*. 

## Discografia

* 1984: *Rock'n'Roll Secours*
* 1985: *Desperados*
* 1986: *Big Brothers*
* 1989: *Transition*
* 1992: *Big Bang*
* 1994: *Vulcain*
* 1998: *Stoppe La Machine*
* 2013: *V8*
* 2018: *Vinyle* 

## Referéncias
Pebre de Caiena

Lo **pebre de Caiena** (var. **de Caièna**) es una varietat de l'espècia de pebron *[[Capsicum annuum]]*,  que lo sieu fruch s’emplega coma espècia.
## Referéncias
Beòcia

La **Beòcia** o **Beocia** es lo nom istoric de la region a l'oèst d'Atica, en Grècia, amb la capitala a Orcomen e centre màger a Tebas. Ara es un nomós de Grècia amb 2.952 km² e 150 000 abitants. Es entre Tessàlia (al nòrd), Atica (a l'èst), Lòcrida (a l'oèst) e lo canal de Corint (al sud), e la capitala es Levàdia. L'economia es subretot agricòla. Los sieus produches tradicionals son lo fèrre e lo marbre.

Los gentilicis son **beòci -òcia**, **beocian -iana**.