open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Himnusz

**Himnusz**

L' **Himnusz** es l'imne nacional d'Ongria. Foguèt a l'origina compausat per Ferenc Kölcsey a Cseke, lo 22 de genièr de 1823.

Isten, áldd meg a magyart
Jó kedvvel, bőséggel,
Nyújts feléje védő kart,
Ha küzd ellenséggel;
Bal sors akit régen tép,
Hozz rá víg esztendőt,
Megbűnhődte már e nép
A múltat s jövendőt!

Őseinket felhozád
Kárpát szent bércére,
Általad nyert szép hazát
Bendegúznak vére.
S merre zúgnak habjai
Tiszának, Dunának,
Árpád hős magzatjai
Felvirágozának.

Értünk Kunság mezein
Ért kalászt lengettél,
Tokaj szőlővesszein
Nektárt csepegtettél.
Zászlónk gyakran plántálád
Vad török sáncára,
S nyögte Mátyás bús hadát
Bécsnek büszke vára.

Hajh, de bűneink miatt
Gyúlt harag kebledben,
S elsújtád villámidat
Dörgő fellegedben,
Most rabló mongol nyilát
Zúgattad felettünk,
Majd töröktől rabigát
Vállainkra vettünk.

Hányszor zengett ajkain
Ozman vad népének
Vert hadunk csonthalmain
Győzedelmi ének!
Hányszor támadt tenfiad
Szép hazám, kebledre,
S lettél magzatod miatt
Magzatod hamvvedre!

Bújt az üldözött, s felé
Kard nyúlt barlangjában,
Szerte nézett s nem lelé
Honját e hazában,
Bércre hág és völgybe száll,
Bú s kétség mellette,
Vérözön lábainál,
S lángtenger fölette.

Vár állott, most kőhalom,
Kedv s öröm röpkedtek,
Halálhörgés, siralom
Zajlik már helyettek.
S ah, szabadság nem virul
A holtnak véréből,
Kínzó rabság könnye hull
Árvák hő szeméből!

Szánd meg Isten a magyart
Kit vészek hányának,
Nyújts feléje védő kart
Tengerén kínjának.
Bal sors akit régen tép,
Hozz rá víg esztendőt,
Megbűnhődte már e nép
A múltat s jövendőt!
Lo blat de santa Barba

**Lo blat de santa Barba** es una de las tradicions calendalas (çò es de Nadal) melhor servadas.

## La tradicion del blat de santa Barba
Se semena lo blat lo 4 de decembre dins 3 copetas (simbòl de la Trinitat Santa), ont se met de coton banhat leugièrament.
Lo 25 de decembre, se pausa las copetas coronadas per de cinta roja a l'entorn del presèpi.

## Qual èra Santa Barba?
Visquèt al sègle XIV.  Se convertiguèt a la fe catolica, çò que reganhèt lo sieu paire :
l'embarrèt dins una torre e li copèt lo cap el meteis. Sulcòp foguèt folzejat e o prenguèron coma una marca de la venjança divina.
Dempuèi, s'atribuís a la Santa lo poder d'aparar de la mòrt violenta, e per aquò esvenguda la patrona dels mestièrs pus perilhoses.
Se tenon de rites de feconditat a l'escasença de sa fèsta, qu'explican los provèrbis: 
* « Blat de Santa Barba plan germenat anóncia prosperitat per l'an venent. »
* « Quand lo blat ven ben, tot ven ben! »
Deuterostomia

Los **deuterostomians** (nom format a partir del grèc ancian: Δεύτερο "segond" e Στόμα "boca") son un grop de metazoaris celomats amb simetria bilaterala qu'an una obertura orala non pas derivada del blastòpore, mas formada de manièra segondària.

## Vejatz tanben
* Protostomian

## Ligams extèrnes
* Tree of Life
* Paleos
Conservacion

La **conservacion** es l'organizacion e contraròtle de l'emplec d'ecosistèmas o d'organismes, per assegurar la proteccion, lo manten, la reinsercion, lo creis de populacions d'èssers vius.
Pollucion

La **pollucion** (o *contaminacion*) es l'arribada, mai que mai ligada a l'accion dirècta o indirècta de l'òme, de modificacions materialas o radiativas dins un mitan, que ne càmbia las proprietats, modifica l'estructura e lo foncionament de l'ecosistema tocat.

## Fòrmas de pollucion
* Pollucion d'aiga
* Pollucion del sòl
* Pollucion d'atmosfèra
Acoelomata

Los **acelomats** son considerats coma los mai primitius dels bilaterians.

Aqueste grop compòrta un pichon nombre d'embrancaments caracterizats per l'abséncia de celòm e doncas d'organs intèrnes derivant del mesodèrma. Los estudis filogenics modèrnes basats sus l'analisi de l'ARN 18S an mostrat qu'aqueste caractèr rebat pas lor ancianetat mas que s'agís de celomats protostomians que se serián simplificats pus tard.

La question demòra doncas dobèrta de saber se l'evolucion a fach passar los animals dirèctament del tipe Radiata al tipe bilaterian celomat sens passar per un estadi acelomat mai simple o s'aicestes animals an existit mas an totalament disparegut uèi.

Dos embrancaments solament son classats dins los aceomats : 
* los platelmints o *platòdes* o *vèrmes plats* e 
* los nemercians o *vèrmes redons*.

Dins aqueles animals, lo sistèma digestiu es fòrça simple. Al luòc d'un tube dobèrt a las doas extremitats, compòrta pas qu'un sol orifici. Mas la majoritat de l'absorpcion de noiridura se fa a travèrs de la pèl.

Aquestes gropes d'animals compòrtan fòrça espècias parasitas e son a l'origina de fòrça malautiás, sovent mortalas, coma lo vèrm solitari, la dova del fetge, l'esquistosomiasi, la bilarziòsi o l'oncocercòsi (cecitat dels rius).

## Vejatz tanben
* celomats
* pseudocelomats

## Ligam extèrne
* l'oncocercosis (site de l'OMS)
Contaminacion biologica

La **contaminacion biologica** es la difusion de microorganismes patogèns dins un mitan ont normalament n'i a pas.
Contenider

Lo **contenider** (o *bac*, *contienedèr*, *contenidor*, *cabeder*) es un recipient de granda capacitat, obèrt, previst per recolhir temporariament, e transportar las daissas, la roïnas.
Contenidèr de recolhida selectiva

Lo **contenidèr (o ''contienedèr'') de recolhida selectiva** o **conteneire** es un recipient per recolhir exclusivament e separadament de parts de las bordilhas, coma lo veire, lo papièr, pilas, per a fin de ne reciclar la matèria.
Corredor biologic

Lo **corredor (o ''correder'') biologic** es una via naturala religant dos espacis o mai, e que permet l'espandiment e la circulacion espontanèus de las espècias.
Nívol radioactiva

La **nívol radioactiva** (o lo *crum radioactiu*) es una concentracion de particulas radioactivas, en forma de nívol, consecutiva d'una explosion o d'un accident nuclear.
Deisheria

La **deisheria** (var. **daissariá; rebutariá**) qu'ei una installacion qui permet de reculhir, triar e reciclar selectivament las dèishas qui son pas presas a casa;
### Nòtas e Referéncias
Pollucion del sòl

La **pollucion del sòl** es la pollucion causada per la preséncia, la migracion e la difusion dins lo sòl de matèrias, produches, microorganismes o formas d'energia, que degradan la qualitat del sòl.
Daissas

Las **daissas** (o *dèishas*, *sobralhas*, *tombada*, *roïnas*) son de la matèria qu'es daissada de caire per que se pòt ni emplegar ni vendre.
Desauloracion

La **desauloracion** (o *desoloracion*, *desodoracion*) es lo tractament de las fonts d'odors desagradablas, amb objectiu de ne reduire los inconvenients olfactius, pel mejan de filtracion, neutralizacion, dilucion, dispersion, etc.
Nadal

[right|thumb|L'[arbre de Nadal es un dels elements mai caracteristics d'aquesta fèsta de pertot.]]

**Nadal** (var. **Nadau**) es una festivitat crestiana que correspond al 25 de decembre –tanben conegut coma la **Nativitat** de Jèsus de Nazaret–, e lo cicle de temps entre l'avent e l'epifania. 

Amb lo jorn de Pasquas, es la fèsta mai importanta. 
Aquesta celebracion a pres talament de vam dins lo mond entièr qu'es celebrada tanben dins de païses qu'an pas coma religion dominanta una religion crestiana.

En tèrras occitanas e mai que mai en Provença, es costumièr de bastir una grépia amb de santons que representan, a mai de la naissença del nenon Jèsus, d'unes personatges o mestièrs tradicionals.
En Provença encara, se sòl preparar los tretze dessèrts (simbolizan los dotze discipols de Jèsus e lo Crist).

Una autra tradicion nadalenca plan espandida es la del cachafuòc o soc de Nadal, compartida amb los Païses Catalans, que consistís a recitar una poesia pichoneta per aver los presents de Nadal que nos pòrta una soca.

Evidentament dins lo país occitan coma de pertot se cantan de cançons per aquesta fèsta. Se sonan nadals e los mai coneguts son los qu'escriguèt lo provençal Sabòli.

[thumb|right|Scèna de la nativitat: [Josèp, Maria e los Reis Magues amb Jèsus]]

## Nòtas

## Annèxes
### Ligams intèrnes
*Calendas
*Soc de Nadal
*Tretze dessèrts

### Ligams extèrnes
* (oc)    Nadals tradicionali dau Comtat de Niça
Despollucion

La **despollucion** (o *descontaminacion* ) es l'eliminacion de la(s) matèria(s) que polluís(son) un mitan.
Degradacion de l'environament

La **degradacion de l'environament** (o *degradacion ambientau*) es l'evolucion negativa e contunha de las caracteristicas que mesuran la qualitat d'un mitan.
Delicte ecologic

thumb|250px|Marèa negra, fondamenta de la nocion de delicte ecologic

Lo **delicte ecologic** es una infraccion a la legislacion ecologica definida per la lei.
TeX

vinheta

**TeX** es un sistèm logiciau de compausicion de documents, emplegat particularament dins lo domèni scientific, mai que mai dins lei matematicas, la fisica, la bioinformatica, l'astronomia e l'informatica. Son nom ven dau grèc ancian τεχ, començança dau mot τέχνη (« art, sciéncias »).

TeX es estat creat partent de 1977 per lo matematician e informatician Donald Knuth, en reaccion a la marrida qualitat dei logiciau de tipografia a n'aqueu temps, dau temps qu'èra a alestir la segonda edicion de *[[The Art of Computer Programming]]*.
Andòrra la Vièlha

**Andòrra la Vièlha** (var. **Andòrra la Vielha**; en catalan: *Andorra la Vella*) es la capitala del Principat d'Andòrra.

La fèsta patronala (en catalan: *festa major*) se fa lo 24 de junh, lo primièr dimenge d'agost.

Es una de las sèt parròquias d'Andòrra

## Istòria

## De visitar
* Casa de la Vall (Ostal de las Valadas: Parlament e Palais de Justícia)
* Glèisas de Sant Esteve, Santa Coloma e Sant Andreu
* Castèl de Sant Vicenç d'Enclar
* Pont de la Margineda.
## Ligams extèrnes
* Comú d'Andorra la Vella (Ostal de Comuna)
* Andòrra la Vièlha
Animisme

L**'animisme** es la cresença qu'una personalitat, un èsser subrenatural (o una arma) abita los objèctes ordinaris e govèrna son existéncia.
Las divessas e los dieus intervenon en tot çò qu'existis. 
Lo panteïsme, doncas, egala Dieu amb l'existéncia. 
L'animisme es present sustot al sud-èst d'Asia e dins la Cariba, ont es mesclat amb d'autras cresenças. L'animisme es totalament estrangièr a las culturas d'Africa segon los progrèsses recents dels estudis africans, e mai se la pensada coloniala pensava lo contrari.

L'animisme a costuma de pensar que las armas sobrevivon al còrs e passan a un monde melhor o paradís. De comunautats creson en la reïncarnacion, e atal las armas dels èssers e objèctes que uèi enrodejan la gent e podián èstre de personas en d'autras vidas, quitament conegudas, per aquò proclaman que cal far atencion especialament a la relacion amb l'entorn, per respectar aqueles esperits.

Los cultes animistas donan fòrça importància a la magia, als rituals mortuaris e als sòmis. Dins d'endreches determinats se liga tanben al vodó e al shamanisme. 

I a de traças d'animisme dins fòrça sistèmas de filosofia, coma dins los escriches de Platon, Leibniz o l'escolastica. L'ilozoïsme podriá èstre una varianta d'aqueste sistèma conceptual. Edward Tylor, un dels principals estudioses del tèma, ensaja de trobar la justificacion racionala e sociala que pòrta a l'expansion de l'animisme. Sos adversaris li repròchan d'ajudar pas a luchar contra l'idèa recebuda qu'assimila animisme a incultura o a pòble primitiu. 

Qualques religions monoteïstas (en òrdre d'aparicion):
*Judaïsme
*Cristianisme
*Islam
*Fe Bahà'í

## Nòtas
Fratelli d'Italia

**Il Canto degli Italiani** (*Lo Cant dels Italians*), popularament conegut coma **Fratelli d'Italia** (*Fraires d'Itàlia*), es l'imne nacional italian, las paraulas foguèron compausadas per Goffredo Mameli e la musica es l'òbra de Michele Novaro.

## Paraulas
 
Fratelli d'Italia,
l'Italia s'è desta,
dell'elmo di Scipio
s'è cinta la testa.
Dov'è la vittoria?
Le porga la chioma,
che schiava di Roma
Iddio la creò.

:Stringiamoci a coorte,
:siam pronti alla morte.
:Siam pronti alla morte,
:l'Italia chiamò.
:Stringiamoci a coorte,
:siam pronti alla morte.
:Siam pronti alla morte,
:l'Italia chiamò!

Noi fummo da secoli
calpesti, derisi,
perché non siam popoli,
perché siam divisi.
Raccolgaci un'unica
bandiera, una speme:
di fonderci insieme
già l'ora suonò.

:Stringiamoci a coorte,
:siam pronti alla morte.
:Siam pronti alla morte,
:l'Italia chiamò.
:Stringiamoci a coorte,
:siam pronti alla morte.
:Siam pronti alla morte,
:l'Italia chiamò!

Uniamoci, uniamoci,
l'unione e l'amore
rivelano ai popoli
le vie del Signore.
Giuriamo far libero
il suolo natio:
uniti, per Dio,
chi vincer ci può?

:Stringiamoci a coorte,
:siam pronti alla morte.
:Siam pronti alla morte,
:l'Italia chiamò.
:Stringiamoci a coorte,
:siam pronti alla morte.
:Siam pronti alla morte,
:l'Italia chiamò!

Dall'Alpi a Sicilia
Dovunque è Legnano, 
Ogn'uom di Ferruccio 
Ha il core, ha la mano, 
I bimbi d'Italia 
Si chiaman Balilla, 
Il suon d'ogni squilla 
I Vespri suonò. 

:Stringiamoci a coorte,
:siam pronti alla morte.
:Siam pronti alla morte,
:l'Italia chiamò.
:Stringiamoci a coorte,
:siam pronti alla morte.
:Siam pronti alla morte,
:l'Italia chiamò!

Son giunchi che piegano 
Le spade vendute: 
Già l'Aquila d'Austria 
Le penne ha perdute. 
Il sangue d'Italia, 
Il sangue Polacco, 
Bevé, col cosacco, 
Ma il cor le bruciò. 

:Stringiamoci a coorte,
:siam pronti alla morte.
:Siam pronti alla morte,
:l'Italia chiamò.
:Stringiamoci a coorte,
:siam pronti alla morte.
:Siam pronti alla morte,
:l'Italia chiamò!
Fauna (biologia)

Lo tèrme de **fauna** designa l'ensemble de las espècias animalas presentas dins un espaci geografic o un ecosistèma determinat (per oposicion a la flòra).

La biodiversitat es essenciala a la sobrevida de nombrosas espècias de plantas, certanas d'entre elas estent dependentas a 100 % d'un unic insècte per lor pollinizacion e doncas lor reproduccion. Maitas personas pensan doncas que l'òme deuriá agir sus la natura per la preservar, dins l'interès de totes. Çaquelà l'òme poiriá jogar a l'aprendís masc e modificar l'equilibri natural en volent manténer certans caractèrs. D'autres, curioses del fenomèn natural, preferisson, coma al Serengeti, daissar la natura agir d'esperela; dins aqueste pargue nacional, una espècia de lion manquèt de disparéisser a causa d'una malautiá. Lo partit pres de pas intervenir es estat mantengut.

Vejatz la :Categoria:Fauna (noms scientifics) pels animals per lor nom scientific.

Vejatz la :Categoria:Fauna (noms vernaculars) pels animals per lor nom vernacular.
 
## Vejatz tanben
* Megafauna
Zoologia

La **zoologia** (ζώο, zoon "animal" e λογος, logos "estudi") es una branca de la biologica qu'estúdia los animals.

## Subdivisions
La zoologia compòrta de nombrosas subdivisions, en foncion del grop animal estudiat. Las principalas son:

* l'antropologia, l'estudi de l'òme
* l'entomologia, l’estudi dels insèctes
* l'erpetologia, l’estudi dels reptils e anfibians
* l'ictiologia, l’estudi dels peisses
* la mamalogia, l’estudi dels mamifèrs
* l'ornitologia, l’estudi dels ausèls
* la malacologia, l’estudi dels mollusques

## Articles connèxes
* Règne animal
* Lista dels zoologistas per país

## Ligams extèrnes
Peis

thumb|right|250px|Anatomia extèrna d'un peis, lo ''Lampanyctodes hectoris'':(1) - opercula , (2) - linha laterala, (3) - nadarèla dorsala, (4) - nadarèla adiposa, (5) - pedoncul caudal, (6) - nadarèla caudala, (7) - nadarèla anala, (8) - fotofòrs, (9) - nadarèlas pelvianas, (10) - nadarèlas pectoralas

Lo **peis** (var. **peish**, **peisson**) es un animal vertebrat aqüatic, qu'alena pel mejan de branquias. A de nadarèlas paras (pectoralas e pelvianas) e imparas (dorsala, caudala e anala). A sovent la pèl recobèrta d'escatas. 

## Classificacion
Fins ara, se son repertoriadas mai de 27&nbsp;300 espècias de peisses, çò que ne fa lo grop de vertebrats mai important. Çaquelà, aqueste grop es pas filogeneticament omogenèu perque compòrta tres classas :
* Chondrichthyes (o Peisses cartilaginoses)
* Osteichthyes (o Peisses ossoses)
* divèrses grops de peisses sens maissa (agnats) que demest eles se pòt citar las lampresas e las mixinas. Cal notar qu'uèi las mixinas son pas pus consideradas coma de vertebrats.

## Vejatz tanben

* Lista de peisses.
* Lista d'articles suls peisses.
Botanica

La **botanica** (nom vengut dau grèc: βοτάνη que designava una "èrba o planta") es la sciéncia consagrada a l'estudi dei vegetaus. Presenta mantuna facieta que la restacan a leis autras sciéncias dau vivent. Lei professionaus de la botanica s'apelan lei **botanistas**.

La botanica generala compren la taxinomia (classificacion dei plantas), la morfologia vegetala (descrivent lei partidas de la planta), l'istologia vegetala, la fisiologia vegetala, la biogeografia vegetala e la patologia vegetala. Certanas disciplinas, coma la dendrologia, son especialisadas sus un brancas de vegetaus.

La conoissença fina dei vegetaus tròba d'aplicacions dins mantes domenis coma per exemple la farmacologia, la seleccion e lo melhorament dei plantas cultivadas, en agricultura, orticultura e silvicultura.

Actualament, leis estudis de botanica son dedicats a aproximativament 400.000 espècias d'organismes vivents, qu'aperaquí 260.000 d'aquestas son de plantas vascularas e a l'entorn de 248.000 de plantas emb flors.

## Istòria

### Botanica primari

### Botanica modèrna

### Botanica contemporanèa

## Etimologia

## Portada e importància

### Nutricion umana

## Bioquimia vegetala

### Medecine e materiaus

## Ecologia vegetala

### Plantas, climat e cambiament environamentaus

Les reaccions dei plantas au climat e d'unei cambiament environamentaus pòdon enlusir la nòstra comprenença per la maniera qu'aquestei cambiaments afectan la foncion e la productivitat de l'ecosistèma. Per exemple, la fenologia dei plantas belèu un indicaire utile de la temperatura dins la climatologia istòrica e de l'impacte biologic dau cambiament climatic e dau rescaufament de la planeta.
La palinologia, l'analisi dei depaus de pollen fossile dins lei sediments l'i a dei miliers e mai dei milions d'annadas, permete de reconstituïr lei climats d'a passat temps.
Leis estimacions dei concentracions de CO² dins l'atmosfèra despuei lo Paleozoïc son estats obtengudas a partir dei densitats estomatalas ensin que per forma e talha dei fuelha dei plantas terrèstras ancianas. L'apauriment de la jaç d'ozòne pòsquet expausar lei plantas per dei nivèus mai auts de raionaments ultraviolets B (UV-B), çò que entraïna de taus de creissença mai febles. Tanben, lei informacions provenent d'estudis sur l'ecologia dei comunautats, la sistematica dei plantas e la taxonomia son essencialas per comprene lo cambiament de la vegetacion, la destruccion de l'abitat e l'extincion deis espècias.

## Genetica

## Genetica molecular

## Epigenetica

## Evolucion dei vegetaus

## Fisiologia dei vegetaus

### Ormònas vegetalas

## Anatomia e morfologia deis vegetaus

## Bibliografia
 

## Referéncias
Règne (biologia)

vinheta|362x362px|Categorias taxinomicas principalas

Un **règne** es una categoria de classificacion dels organismes vius.

La classificacion en dos grops (vegetal / animal) a evoluit per arribar a la constitucion dels **cinc règnes del viu**.

D'aprèp la classificacion en 5 règnes, al cors de l'evolucion cellulara dels organismes s'es producha una copadura fondamentala que distinguís lo grop dels eucariòtas e lo dels procariòtas.

Los procariòtas son unicellulars, e lor material genetic es pas entampat dins un nuclèu. An d'enzims localizats dins la paret cellulara e se multiplican per scissiparitat. Constituisson lo primièr règne.

Totes los autres organismes son apelats *eucariòtas*. Lor material genetic es entampat dins un nuclèu ; an d'organitas cellularas, la multiplicacion cellulara a luòc per mitòsi, e presentan sovent una reproduccion de tipe sexuada.

Los eucariòtas pòdon èstre unicellulars o pluricellulars. Los eucariòtas unicellulars son apelats de protistas e constituisson lo segond règne.

Enfin, los eucariòtas pluricellulars son devesits en 3 règnes, los campairòls, los metafitas (vegetals clorofillians) e los metazoaris (animals pluricellulars).

En biologia, la classificacion scientifica tradicionala es tala que **cinc règnes** devesisson lo monde vivent :

* los procariòtas (bactèris e arqueobactèris)
* los protistas (eucariòtas unicellulars)
* los campairòls (eucariòtas multicellulars)
* los vegetals (eucariòtas multicellulars)
* los animals (eucariòtas multicellulars)

Vejatz règnes del viu per una discussion de las modificacions portadas a aquesta classificacion tradicionala

## Vejatz tanben
### Ligams intèrnes
* taxinomia
* règnes del viu
* sosrègne
* sistematica

## Nòtas
Sosembrancament

En biologia, un **sosembrancament** es un nivèl intermediàri, imediatement inferior a la categoria embrancament de la classificacion classica dels èssers vivents (veire sistematica).
Embrancament

* Embrancament al sens ferroviari : veire  Embrancament particular.''
* Embrancament: Subdivision de Taxinomia.
Gentiana asclepiadea

La **genciana asclepiada** (*Gentiana asclepiadea*) es une planta erbacèa vivaça de la familha de las Gencianaçadas.

## Descripcion
Es una planta pro pichona, de las tijas puslèu finas, de las fuèlhas caulinaras opausadas, lanceoladas, de las flors blavas tubularas, generalament per parelhs a la naissença de las fuèlhas.

## Caracteristicas
*Organs reproductors
** Tipe d'inflorescéncia : glomerulas
** Reparticion dels sèxes :  ermafrodita
** Tipe de pollinizacion :  entomogame
** Periòde de florison :  agost a setembre
*Grana:
** Tipe de fruch :  capsula
** Mòde de disseminacion :  barocor
*Abitat e reparticion
** Abitat tipe : pradas paratorbosas medioeuropèas, basofilas, montanhòlas
** Airal de reparticion : europèu meridional

## Font
Julve, Ph., 1998 ff. - Baseflor. Index botanic, ecologic e corologic de la flòra de França. Version : 23 d’abril de 2004


Image:Gentiana asclepiadea - blossom top (aka).jpg
Image:Gentiana asclepiadea - blossom side (aka).jpg
Charles Darwin

**Charles Robert Darwin** (The Mount, Shrewbury, Anglatèrra 12 de febrièr de 1809 - Down House, Kent, Anglatèrra, 19 d'abril de 1882) foguèt un biologista anglés que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'evolucion, la seleccion naturala, qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion.

Comencèt d'estudiar la medecina a l'universitat d'Edimborg, puèi la teologia a Cambridge. Entre 1831 e 1836, faguèt un viatge al bòrd del naviri ''Beagle'' coma  geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de Georges-Louis Leclerc de Buffon.

Amb la publicacion de *[[L'origina de las espècias]]* lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las espècias an evolucionat al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la seleccion naturala

### Referéncias
Règnes del viu

Lo **règne** es l'element mai naut de la classificacion dels èssers vius.

## Istoric

Al sègle III ab. J.-C., Teofrast faguèt una lista d'unas 500 espècias dins sos dos obratges majors : *Historia de Plantis* *(L'istòria de las plantas)* e *De Causis Plantarum* *(De causas de las plantas)*. Quitament se s’interessèt sustot a las plantas per de rasons medicalas, foguèt menat a las classar per categorias en foncion de lor mejan de reproduccion.

Al sègle Ièr aprèp Jèsus-Crist, Dioscorid descriguèt dins sas *Materia Medica* mai de 600 vegetals diferents. Aqueste libre foguèt editat pendant gaireben mila ans.

Entrò al començament del sègle XX lo **règne viu** èra partejat en monde animal e monde vegetal. Los primièrs èssers unicellulars èran alara classats coma protozoaris mentre que los bactèris èran classats coma vegetals.

Lèu, los campairòls que, mentre qu’an una organizacion de tipe vegetal, son desprovesits de clorofilla e se noirisson a partir de matèrias organicas (coma los animals).

Enfin, entre los èssers unicellulars, coma los flagellats, certans an de clorofilla e d'autres non. Aquestes flagellats estructuralament omogenèus poirián doncas èsser d’animals o de vegetals.

Evolucion dels sistèmas de classificacion e dels règnes

Cinc règnes del viu
Los tres domenis del viu

### Nòtas
* Qualques autors considèran que las algas se deurián ajustar als protistas, amb los quals formarián pas qu'un sol grop, los proctotistas.
* A l'origina, se classificava los campairòls dins lo règne vegetal. Lor aparelh vegetatiu de tipe micelian es constituit de filaments, sens rasics, ni tijas o fuèlhas. Son tanben desprovesits de clorofilla. Se noirisson de matèrias organicas. Aquestes diferents punts explican la creacion d'un renhe dels campairòls de plen drech. Cal notar que s’ignòra se l'abséncia de clorofilla dels campairòls es originala o se s'es producha al cors de l'evolucion.

## Vejatz tanben
### Ligams intèrnes
* règne (biologia)
* sosrègne
* arqueobactèris per mai de detalhs justificatius d’aquesta classificacion novèla.
*sistematica

### Ligams extèrnes
* Lo projècte « tree of life » (recensa las darrièras informacions de classificacion dins l'arbre del viu) : https://web.archive.org/web/20110515100516/http://www.tolweb.org//

## Nòtas
Odocoileus hemionus

Lo **cèrvi emione** o **cèrvi mulet** o encara **cèrvi de coa negra** (*Odocoileus hemionus*) es un Cervid originari dels bòsques de l'oèst de l'America del Nòrd. Se destria del cèrvi de Virgínia per sas banas pus drechas.
Hippopotamus amphibius

L**'ipopotam** (en latin *hippopotamus*, en grèc  *ἵππόποταμος = hippopotamos*, literalament « caval del flume ») es un mamifèr erbivòr d'Africa, que son pes pòt anar fins a 4 tonas. 
Es un dels dos membres de la familha Hippopotamidae; l'autre es l'ipopotam nan, *Choeropsis liberiensis*.

Passa lo jorn en grops dins l'aiga doça e la fanga, amor que, en transpirar fòrça mai que la pus granda part dels animals, es vulnerable a las insolacions. Pòt tancar las nasicas e demorar submergit durant 10 minutas, e es fòrça agil dins l'aiga. S'alimenta sus la tèrra fèrma, ingereís fins a 50 kg cada jorn, abitualament de nuèit.

Malgrat son aire innocent, es un dels animals mai perilhós per l'òme, essent lo mai mortifèr d'Africa. Sos ulhals que li servon pas a res per manjar, mas que pòdon nafrar los enemics gravament, mesuran 50 cm. Corrís fins a 45 km/h.

Coneissètz lo famós badalh de l'ipopotam ? La musculatura de la maissa li permèt d'alandar la boca d'un biais impressionant.

La jornada tota passa son temps dins l'aiga a badalhar e a dormir. Una vida complicada!

On trouve cet énorme animal en Asie, en Europe mais surtout en Afrique. Les hippopotames vivent en groupes sur un territoire, une portion de lac ou de rivière.

- See more at: 

En savoir plus sur 

## Ligams extèrnes

* Pagina completa suls ipopotams amb vidèo sosmarina
* Descripcion e representacion de l'ipopotam dins la *Cosmografia* de Sébastien Münster (1544)
* 
* http://www.larousse.fr/encyclopedie/vie-sauvage/hippopotame/178174

## Referéncias
*  DR Congo's hippos face extinction BBC Retrieved Nov. 14, 2005.
*  Congo's hippos fast disappearing ... Toronto Star. Retrieved Nov. 14, 2005.
*  Lydekker, R. 1915. Catalogue of the Ungulate Mammals in the British Museum of Natural History, Vol. 5. British Museum: London. 
*  Okello, J.B.A , Nyakaana, S., Masembe, C., Siegismund, H.R. & Arctander, P. 2005. Mitochondrial DNA variation of the common hippopotamus: evidence for a recent population expansion. Heredity, 95: 206-215.
*  Suiform Soundings: The IUCN/SSC Pigs, Peccaries, and Hippos Specialist Group (PPHSG) Newsletter, Volume 5, No. 1, September 2005 
*  Odd couple make friends in Kenya. BBC. Retrieved 6 March 2006.
Flòra (omonimia)

* La flòra al sens ecologic
* La ninfa Flòra de la mitologia romana
* L'asteroïde 8 Flòra
* vegetacion al sens medical (*las vegetacions*).
Hippopotamidae

Los **ipopotamids** (*Hippopotamidae*) son una familha que compta solament doas espècias vivas: l'ipopotam comun (*Hippopotamus amphibius*) e l'ipopotam pigmèu (*Choeropsis liberiensis*).
thumb|180px|left|Cran

## Classificacion
* *[[Hexaprotodon]]* Falconer e Cautley, 1836
** *[[Hexaprotodon liberiensis]]* - ipopotam pigmèu african
** *[[Hexaprotodon madagascariensis]]* - ipopotam pigmèu malgash
* *[[Hippopotamus (genre)|Hippopotamus]]* Linnaeus, 1758
** *[[Hippopotamus amphibius]]* - ipopotam anfibi
** *[[Hippopotamus lemerlei]]*

## Referéncias extèrnas
* 
* 
* 
* 
*
Teodòr Aubanèu

**Teodòr Aubanèu** (en nòrma mistralenca *<Teoudor Aubanèu>*) (Avinhon, 26 de març de 1829 - Avinhon, 2 de novembre de 1886) foguèt un estampaire e mai que mai un dei pus grands poètas occitans (provençaus), que marquèt fòrça la Renaissença Occitana dau sègle XIX.

## Sa vida
Aubanèu nais dins una familha d'estampaires (estampaires "dau Papa e de l'Archevesque d'Avinhon" au sègle XVIII quand Avinhon èra encara part deis Estats de la Glèisa). Fa seis estudis amb lei paires as Ais de Provença avans de tornar trabalhar a l'estampariá Aubanèu. 

Es bòn catolic, coma tota sa famiha, seguís leis amassadas de la Societat de la Fe ont fa la coneissença de Josèp Romanilha. Es aqueu que li fa rescontrar d'amics coma Frederic Mistral e Ansèume Matieu. Totei se retròban au castèu de Fòntsegunha per i far de poesias e de cançons. Aubanèu i vei tanben en 1850 Jenny Manivet, dicha Zaní. Amorós totei dos, Teodòr e Zaní arriban pas a se declarar sei sentiments e en 1854, la joveneta se fa monja au convent dei Filhas de la Caritat. 

Lo meteis an leis amics de Fòntsegunha fondon lo Felibritge qu'Aubanèu, segon d'unei, n'es lo poèta mai prefond e mai desesperat. En 1860, publica *La miugrana entredubèrta* *<La mióugrano entre-duberto>*, ben aculhida per lo monde literari, que i canta lo sieu amor per Zaní. Mai lei catolics avinhonencs, qu'Aubanèu se'n sent tan pròche, meton l'òbra a l'indèx e aquò fica en perilh l'estampariá Aubanèu, ben ligada a l'archevescat d'Avinhon. 

Se marida en 1861 e torna trobar una mena de felicitat mai publica plus tot çò qu'escriu. 

Pasmens i a un conflicte creissent entre Aubanèu, lo catolic liure, e Romanilha, lo catolic conservator. Après de malentenduts amb Romanilha en 1878, au meteis temps que i a de jornaus qu'acusan lo Felibritge d'èsser separatista, s'aluenha dau movement a partir de 1880. Quand publica confidencialament en 1885 un autre recuelh, fòrça sensuau, *Lei filhas d'Avinhon* , lei devòts l'atacan amb violéncia e l'archevesque lo blaima. Mòr d'una crisi d'apoplexia en octòbre de 1886. Es enterrat au cementèri de Sant Veran d'Avinhon.

## Son òbra
thumb|200px|Bust d'Aubanèu dins lo Jardin dei Felibres a Scèus
Amb Romanilha e Mistral, Aubanèu es un dei tres pilars dau Felibritge. Ai dos recuelhs de poesias publicats quand viviá, *La miugrana entredubèrta* e *Lei filhas d'Avinhon*, li cau ajustar un drama en vèrs, *Lo pan dau pecat* *<Lou pan dóu pecat>*, que lo jògan en 1878. E tanben d'òbras postumas coma lo recuelh de poesias *Lo Rèiresoleu* *<Lou Rèire-Soulèu>* publicat en 1899 e dos dramas: *Lo raubatòri* *<Lou raubatòri>* publicat en 1928 e *Lo pastre* *<Lou pastre>* publicat en 1947.

## Extrach

Debuta de "La Vènus d'Avinhon ", primier poèma dau recuelh *Lei filhas d'Avinhon* .



## Bibliografia
Leis òbras completas d'Aubanèu, la maison Aubanèu leis editèt a Avinhon de 1960 a 1963.
Sicilian

Lo **sicilian** (autonim: *sicilianu*, ; en italian *siciliano*), de còps nomenat , es una lenga romanica parlada en Sicília e dins las zonas del Salento (en Polha meridionala), de la Calàbria centrala-meridionala, e del Cilento meridional (en Campània).

Es en contacte amb l'occitan a La Gàrdia.

## Dialectes principals
* sicilian insular (en Sicília): *lingua siciliana*
* calabrés centromeridional (en Calàbria): *parrata calabbrisi*
* salentin (en Polha): *tialettu salentinu*
* cilentan meridional (en Campània): *dialettu cilindanu* 

## Referéncias
Arthropoda

Los **artropòdes** (*arthropoda*, de grèc *ἄρθρον*, "articulat", e *ποδός*, "pè") constituisson l'embrancament (filum) mai grand d'animals e incluson, entre autres, insèctes, aracnids e crustacèus. La seuna diversitat es extraordinària; mai del 80% de las espècias animalas conegudas son d'artropòdes, es a dire, un milion d'espècias existentas descritas e un registre fossil que remonta fins l'èra proterozoïca. 

Los artropòdes se son adaptat tant al mitan aqüatic (marin e aiga doça), coma al mitans terrèstre e aerian. Incluson totes tipes de formas de vida, tanben de formas simbiòticas e parasitas.

## Estructura basica dels artropòdes

Malgrat aquesta granda diversitat los artropòdes presentan una estructura generala fòrça omogenèa. Se caracterizan per:
* La preséncia d'un exosqueleta dur, la cuticula, facha principalament de quitina, un tipe de polisacarid, que provesís proteccion fisica e resisténcia a la dessecacion.
* La possession d'un còs segmentat, es a dire, format per divèrses segments o metamèrs.
* La preséncia d'un parelh d'apendix articulats a cada metamèr, qu'es caracteristic e baila lo nom al grop.

## Nòtas
Chelicerata

## Classificacion Classica
* sosembrancament *[[Chelicerata]]* -- Chelicerats
** classa *[[Arachnida]]* -- Aracnides (escorpion, aranhas...)
** classa *[[Merostomata]]* -- (Gigantostracèus fossils, limulas)
** classa *[[Pycnogonida]]* -- aranhas de mar

## Ligams extèrnes
* 
* 
* 
*
Arachnida

Los **aracnids**  son una classa d'animals invertebrats artropòdes e forman una part del sosembrancament dels quelicerats ( amb los euripterids e los xifosurs). Son mai que mai terrèstres e comptan demest las  espècias de quelicerats conegudas, las aranhas, los escòrpis e los lagasts, entre autras.
Hexapoda

Los **Hexapòds** (*Hexapoda*) constituisson un sosembrancament qu'amassa principalament los insèctes e d'autres artropòdes de tres parèls de patas : los proturs, diplurs e collembòls, considerats par las classificacions pus ancianas coma d'òrdres de la classa dels insèctes, e que constituisson totes los tres la classa dels Entognats.

Los hexapòds son lo pus important embrancament en nombre sus Tèrra amb mai d'un milion d'espècias descbèrtas e encara de 2 a 30 milions d'espècias de descbrir. Representatián segon las estimacions, 80 % de las espècias animalas e son presents dins totes los climas e totes los mitans.
Classa (biologia)

vinheta|362x362px|Categorias taxinomicas principalas

En biologia, la **classa** es lo **tresen** nivèl de la classificacion classica (es a dire sens utilizar la nocion de distància genetica) de las espècias viventas (vejatz sistematica).
Òrdre (biologia)

En biologia, l**'òrdre** es lo quatren nivèl de classificacion scientifica classica de las espècias viventas (veire sistematica). Los nivèls e sosnivèls abitualament utilizats son los seguents :
Sosgenre (biologia)

En sistematica, lo **sosgenre** es un taxon que recampa artificialament las espècias presentant entre elas, fòrça caractèrs similars e occupant generalament d'airals de reparticion geografica semblables.

## Ierarquizacion

## Vejatz tanben
:Taxonomia, Sistematica, classificacion scientifica, classificacion classica, règne vegetal
Sosòrdre (biologia)

En biologia, un **sosòrdre** es un nivèl intermediari, immediatament inferior a la categoria **[[òrdre (biologia)|òrdre]]** de la classificacion classica dels èssers vivents (veire sistematica).
Berlin

**Berlin** (; ) es la capitala d'Alemanha e constituís un dels 16 estats alemands. Amb una populacion de 3.5 million de personas, Berlin es la pus granda vila d'Alemanha. Es la segonda vila e la setena aira urbana pus poblada de l'Union Europèa. Situada al nòrd-èst d'Alemanha en riba del riu Spree, es lo centre de la region metropolitana de Berlin-Brandenburg, qu'amassa aperaquí 4.5 milion d'abitants de mai de 180 nacions. Per amor de sa localizacion dins la plana europèa, Berlin  es influenciat per un clima temperat sasonièr. Un terç de la superfícia de la vila es compausada de bòsques, pargues, jardins, rius e lacs.

Dempuèi lo sègle XIII, Berlin foguèt successivament la capitala del Reialme de Prússia (1701-1918), de l'Empèri alemand (1871-1918), de la Republica de Weimar (1919-1933) e del Tresen Reich (1933-1945).
Après la Segonda Guèrra Mondiala, la vila serà devesida en Berlin Èst, que vendrà capitala de l'Alemanha de l'Èst, e Berlin Oèst, que demorarà un enclavament occidental, enrodat pel mur de Berlin durant lo periòde 1961-1989, mentre que Bonn serà la capitala provisòria d'Alemanha. Après la reunificacion alemanda de 1990, la ciutat tornarà trobar son estatut de capitala d'Alemanha tota e aculhirà 147 ambaissadas estrangièras.

## Luòcs e monuments
* Mur de Berlin
* Pòrta de Brandeborg

## Mèdias
* Berliner Zeitung
* Der Tagesspiegel
* Deutschlandfunk Kultur (Deutschlandradio)

## Referéncias
Lista de peisses

* anchòia
* arenc
* areston
* auruòu
* barbèl
* barbòt
* barbuda
* blada
* bòga
* cabeire
* cabòs
* capelan
* carpa
* cavilhon
* cièja
* chuscle
* clavelada
* daurada
* dènti
* esturion
* fielàs
* galineta
* girèla
* gòbi
* gronhau
* làmia
* lampresa
* lica
* lingard
* lòca
* masca
* merluç
* merluça
* mostèla
* muge, mùjol
* palaiga
* pataclet
* pèrca
* rascassa
* ravèla
* roget
* rometa
* romb
* salmon
* sarda
* saupa
* seriòla
* serran
* severèu
* sòfia
* tenca
* ton
* truita
* vairat
* verdau
* vernhòla
Lista alfabetica dels noms vernaculars de mamifèrs

* ase
* balena
* bufre
* buòu-marin
* cabra
* cabròl
* camèl
* can
* cangoró
* cat-fèr
* caval
* cèrvi
* coalà
* conilh
* dalfin
* dam
* dromadari
* eiriç
* elefant
* equidna
* esquiròl
* faïna
* feda
* fur
* gat
* girafa
* greule
* ièna
* ipopotam
* isard
* laupard
* lèbre
* leon
* loira
* lop
* lop-cervièr
* marmòta
* martre
* mirga
* monin
* mòrsa
* mostèla
* ornitorinc
* ors
* pantèra
* pòrc
* pòrc-espic
* pudre
* rainal
* rat
* rat calhòl
* ratapenada
* rinoceròs
* sariga
* singlar
* tais
* talpa
* tigre
* vaca
* vibre
* vombat
* zèbre
Lista dels noms vernaculars d'insèctes

https://www.occitanparis.com/images/stories/documents/lexic-insectes-OC-FR.pdf *Glossari occitan* *dels insèctes*, Alan Roch
* abelha
* abelhard
* arna
* arnisson
* babòt
* babaròt
* banard
* bernada
* bernat-pudenc
* bosièr
* cabridan
* cantarilha
* capricòrne
* catarineta
* cigala
* cimec
* cocòra
* copaceba
* corcosson
* curaurelha
* cusson
* domaisèla
* enterraire
* escaravat
* formiga
* forselon
* grelh
* lagast
* manhan
* manja-ròsas
* milapatas
* moissal (var. moissau) o mosquilhs, mosquit
* mosca
* mosca d'ase o tavan (mai rarament)
* mosca de la carn
* moscalhon
* nasicòrn
* negrilh
* pairolièr
* parpalhòl o parpalhon
* pesolh
* piuse o neira
* piuson
* pòrc de sant antòni
* prègadieu
* sautarèla
* tavan (var. taban, tavon) tot insècte negre, gròs e volador; fr. hanneton ; fr. taon (mai rarament)
* tavan banarut
* tavan merdassier o tavan merdancier/merdencier 
* terralhon
* vèspa o guèspa
Integrated Taxonomic Information System

L**'ITIS** (o **Integrated Taxonomic Information System**) es una associacion creada per fornir d'informacions confòrmas e fisablas sus la taxonomia de las espècias biologicas.

## Site web
Lo site de l**'ITIS** prepausa un classament taxinomic de las espècias viventas, e dels taxons, amb per cadun una multitud d'informacions, coma son estatut CITES, los taxons de reng inferior e superior, la validitat de l'estatut taxinomic, ...

La recèrca se pòt far per nom vernacular, per nom scientific o per **TSN**.
Lo **TSN** (o *Taxonomic Serial Number*) es un nombre de cinc o sièis chifras identificant de manièra unica cada espècia e cada taxon (quitament pels qu'an un estatut taxinomic invalid).

:* Exemple: La pagina  que l'article wikipèdia correspondent es "gat salvatge".

## Licéncia
L**'ITIS** es un organisme nacional dels Estats Units d'America. Coma tal, totas las informacions e donadas que produtz son automaticament plaçadas dins lo domeni public ; aicestas son doncas liurament utilizablas per completar Wikipèdia (o tot autre projècte, que siá liure o non).

## Ligam extèrne
* ITIS.usda.gov Site web de l**'ITIS**
* GBIF.org o "Global Biodiversity Information Facility"
* Sp2000.org o "Species 2000"
Pèire de Fermat

thumb|150px|Pèire de Fermat
thumb|
**Pèire de Fermat** (Bèumont de Lomanha, 17 d'aost de 1601 - Castras, 12 de genier de 1665), magistrat au Parlament de Tolosa, foguèt un matematician occitan qu'aduguèt de contribucions importantas au desvolopament dei matematicas modèrnas. Fermat es, amb Descartes, un dei dos matematicians màgers de la premiera mitat dau sègle XVII. Es conegut subretot per sei recèrcas brilhantas en aritmetica, que fan d'eu lo fondator de la teoria modèrna dei nombres.

Foguèt un pionier dau calcul diferenciau e dau calcul integrau amb sei metòdes per la determinacion deis extremums dei foncions, dei tangentas ai corbas, e lo calcul d'airas, analògs an aquelei dau calcul diferenciau e integrau, desvolopats puei per Newton e Leibniz. Foguèt tanben un precursor en geometria analitica, en calcul dei probabilitats e en fisica matematica (principi de Fermat en optica). 

Fermat trabalhèt sus la teoria dei nombres mentre que preparava una edicion de Diofant; sei nòtas e seis observacions contenián fòrça teorèmas d'una granda elegància, necessaris per desvolopar la teoria dei nombres. Es l'inventor dau metòde de descenda infinida, qu'utilizèt principalament dins de demostracions d'inexisténcia: per exemple, existís pas de triangle pitagoric (çò es un triangle rectangle que sei costats an de longors entieras) que son aira siá un carrat. Fermat es celèbre per sa conjectura, coneguda pereu amb lo nom de darrier teorèma de Fermat, qu'escometèt lei matematicans pendent mai de 300 ans e foguèt finalament demostrada per Andrew Wiles en 1994.

Independentament de Descartes, descurbiguèt lei principis fondamentaus de la geometria analitica (utilizacion dei coordenadas cartesianas). En mai, a travèrs sa correspondéncia amb Blasi Pascal, Fermat foguèt un dei fondators de la teoria dei probabilitats (problèma dei partiments).

Lo licèu pus ancian e prestigiós de Tolosa pòrta lo nom de Pèire de Fermat. L'ostau de la fin dau sègle XV a Bèumont de Lomanha, ont Fermat nasquèt, es ara un musèu.

## Vejatz tanben
* conjectura d'Euler
* teorèma d'Euler
* pichon teorèma de Fermat
* darrier teorèma de Fermat
* nombre de Fermat
* principi de Fermat
* espirala de Fermat
* pseudopremier de Fermat
* eqüacion diofantiana de Pell-Fermat

## Liames extèrnes

* Biography in MacTutor
* Biography di W. W. Rouse Ball
Termitoidea

Los **termits** o **formigas blancas** son una epifamilha d'insèctes de l'infraòrdre dels **isoptèrs** (***Isoptera***) e de l'òrdre Blattodea.

Se caracterizan per : 
* d'alas omonòmas,
* un cap ortognat,
* d'antenas monolifòrmas, 

Los Isoptèrs son d'insèctes socials del còrs mòl. Son comunament coneguts jol nom de termits. Los « obrièrs » e los « soldats » son aptèrs, los termits sexuats son alats, las alas son perdudas aprèp lo vòl nupcial. Son lucifugs (fòra dels imagos alats) e sovent cecs.

Existís environ 1200 espècias de termits, regropadas en familhas que las principalas son :
* los Mastotermitids, los pus primitius amb un tars de 5 articles,
* los Calotermitids, amb un tars de 4 articles,
* los Termopsids, amb un tars de 4 o 5 articles e pas d'ocelles,
* los Olotermitids, sens ocelles,
* los Rinotermitids,
* los Termitids.
Pterygota

Dins la classificacion de Bey-Bienko, los **pterigòts** (***Pterygota***) son una sosclassa d'insèctes (en oposicion als apterigòts).

Se caracterizan per : 
* dos parelhs d'alas sul segond e tresen segment toracic. Aquestas alas pòdon desaparéisser (un parelh pels diptèrs e los dos pels ectoparasits coma los pesolhs, piuses... Los insèctes pterigòts son normalament alats a l'estat adulte quitament se certans representants son venguts segondàriament **aptèrs** (sens alas), aprèp aver agut d'ancèstres alats. 
* de metamorfòsis al cors de lor desvolopament. S'obsèrva pas jamai de muda posteriora a l'aparicion de la maturitat sexuala. 

La classificacion dels insèctes **pterigòts** se fonda sus l'estructura de la nervacion alària e la forma de las alas al repaus. S'identifica doas seccions principalas de superòrdres: 
* los paleoptèrs
* los neoptèrs

Los **pterigòts** se repartisson en un total de 36 s dont 8 son fossils. Los 28 òrdres actualament representats son formats d'insèctes normalament alats, quitament se un certan nombre d'entre eles an perdut lors alas al cors de l'evolucion. 

Segon lo tipe de formacion de las alas e lo gra de metamorfòsi, los **pterigòts** se pòdon devesir en doas categorias : 
* los exopterigòts, 
* los endopterigòts.

En regard de las metamorfòsis, los **pterigòts** alats tanben se pòdon classar en doas categorias plan distintas : 
* los olometabòls,
* los eterometabòls, eles-meteisses sosdevesits en paurometabòls e en emimetabòls.
Lagomorpha

Los **lagomòrfs** (***Lagomorpha***) compausan un  de mamifèrs comportant doas s :
* los leporids (lèbres, conilhs) 
* e los ocotonids (picàs).

Aquestes animals foguèron classats longtemps dins l'òrdre dels rosegaires. Se ne destrian principalament per lor dentura. Aicesta se caracteriza per la preséncia de dos parelhs d'incisivas a la maissa superiora (una, mai pichona, situada darrièr l'autra e amagada per ela) que son, coma las de la mandibula, entièrament recobèrtas d'esmalt.

Los lagomòrfs son d'animals que lor talha pòt variar de 12 a 25&nbsp;cm de longor. Son recobèrts d'una forradura densa amb de borra espessa e que sa color pòt variar segon las sasons. Lor morre, dotat de vibrissas nombrosas, compòrta çaquelà una zòna de pèl nuda (rhinarium). Aquesta zòna s'estend de las narras fins al pòt superior, qu'es fendut en son mièg.

Los lagomòrfs presentan una adaptacion particulara a la digestion de la cellulòsa. Lor intestin a un gròs cæcum de foncion fermentària ont de bactèris atacan la cellulòsa en produsent d'acides grasses volatils que servisson de nutriments. De mai, a certans moments, los lagomòrfs evacuan d'aqueste cæcum de fensas mòlas e esfericas que tornan engolir. Aquesta matèria rica en vitaminas e en proteïnas bacterianas es redigerida. Es la *cæcotrofia*, una adaptacion que lor permet, coma la ruminacion pels romiaires, de tirar partit de la cellulòsa e d'aumentar lor racion de proteïnas mentre qu'an un regim vegetarian estricte.
Ornithorhynchus

Aqueste genre conten pas qu'una sola espècia : *[[Ornithorhynchus anatinus]]* (Shaw, 1799) o Ornitorinc.
Ornitorinchidae

Aquesta familha es estat creada per John Edward Gray (1800-1875) en 1825 e conten pas qu'un sol genre d'una sola espècia : Ornithorhynchus Blumenbach, 1800.
Lista alfabetica dels genres dels marsupials

## A
*[[Acrobates]]*
, *[[Aepyprymnus]]* 
, *[[Ailurops]]
, *Antechinus*
== B ==
*Bettongia*
, *Burramys*
== C ==
*Caenolestes  *
, *Caloprymnus* 
, [[Caluromys]] 
, [[Caluromysiops]]
, *Cercartetus*
, *Chaeropus*
, *Chironectes*
== D ==
* Dactylopsila *
, *Dasycercus*
, *Dasykaluta*
, *Dasyurus*
, *Dendrolagus*
, *Didelphis*
, *Distoechurus*
, *Dorcopsis*
, *Dorcopsulus*
, *Dromiciops*
== E ==
*Echymipera *
== G ==
[[Glironia]]
, *Gracilinanus*
, * Gymnobelideus *
== H ==
*Hemibelideus* 
, *Hypsiprymnodon*
== I ==
*Isoodon* 
== L ==
*Lagorchestes*
, *Lagostrophus*
, *Lasiorhinus* 
, '[[Lestodelphys]]* 
, *[[Lestoros]] *
, *[[Lutreolina]]*
## M
* [[Macropus]]*
, *[[Macrotis]]*
, *[[Marmosa]]* 
, *[[Marmosops]]*
, *[[Metachirus]]* 
, *[[Micoureus]]* 
, *[[Microperoryctes]]*
, *[[Monodelphis]]* 
, *[[Murexia]]*
, *[[Myoictis]]*
, *[[Myrmecobius]]* 
## N
*** *[[Neophascogale]]*
*** *[[Ningaui]]*
*** *[[Notoryctes]]*
## O
*** *[[Onychogalea]]*
## P
*** *[[Parantechinus]]*
*** *[[Perameles]]*
*** *[[Peroryctes]] *
*** *[[Petauroides]] * 
*** *[[Petaurus]]*
*** *[[Petrogale]]*
*** *[[Petropseudes]] * 
*** *[[Phalanger]]*
*** *[[Phascogale]]*
*** *[[Phascolarctos]]*
*** *[[Phascolosorex]]*
*** *[[Philander]]* 
*** *[[Planigale]]*
*** *[[Potorous]]* 
*** *[[Pseudantechinus]]*
*** *[[Pseudocheirus]] * 
*** *[[Pseudochirops]]*
## R
*** *[[Rhyncholestes]]*
*** *[[Rhynchomeles]]*
## S
*** *[[Sarcophilus]]*
*** *[[Setonix]]*
*** *[[Sminthopsis]]*
*** *[[Spilocuscus]]*
*** *[[Strigocuscus]]*
## T
*** *[[Tarsipes]]*
*** *[[Thylacinus]]*
*** *[[Thylamys]]*
*** *[[Thylogale]]*
*** *[[Trichosurus]]*
## V
*** *[[Vombatus]]*
## W
*** *[[Wallabia]]*
*** *[[Wyulda]]*
Phascolarctos

Lo genre ***Phascolarctos*** (del grèc ancian: Φασκολος 'pòcha' e ἄρκτος 'ors') se compausa de tres espècias, que sonque una (*P. cinereus*, lo coala) es viva uèi. L'espècia mai granda èra *P. stirtoni* (o coala gigant) que visquèt al Pleïstocèn. Las espècias de coala gigant son conegudas sonque mercé als fossils trapats dins lo lac Eyre e lo bacin Tarkarooloo al sud d'Austràlia. Se coneis pas res de l'espècia *P. maris*.
Lo nom del genre foguèt creat pel zoologista francés Henri Marie Ducrotay de Blainville en 1816.