open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cremadura

thumb|200px|Cremadura
thumb|200px|Cremadura per exposicion d'una man a la calor d'un radiator

La **cremadura** es una destruccion parciala o totala podent concernir la pèl, las partidas mòlas dels teissuts, e mai los òsses.

La gravetat de la cremadura depend de sa localizacion, de sa prigondor (lo gra de cremadura), de l'extension de la superfícia degalhada (en percentatge de la superfícia totala) e de l'agent causal en question. La cremadura es pas una plaga coma las autras pr'amor qu'a una incidéncia sus l'estat psicologic del cremat.

Una cremadura pòt èsser causada:
* pel contacte amb una font cauda (solida, liquida, o gasosa),
* pel contacte amb una substància o un produch dich caustic,
* per fretament,
* per l'efècte de la combustion (accion d'una flama),
* per l'efècte d'una radiacion (lo còp de solelh - radiacion ultravioleta B - es l'exemple mai frequent),
* per l'efècte d'un corrent electric (electrizacion).

Lo tractament d'urgéncia de las cremaduras es de rinçar e refrejar la cremadura amb d'aiga freda durant fòrça temps.
## Classificacion en gras
* ** Cremadura del primièr gra**: son las cremaduras mens grèvas e pus frequentas. Sol l’epidèrma es atench. I a aparicion de rojor e aumentacion de la sensibilitat de la region brutlada. Un bon exemple es lo còp de solelh. La pèl sèrva tota sa capacitat de regeneracion.
* **Cremadura del segond gra**: aquestas cremaduras degalhan l'epidèrma e, de manièra mens prononciada lo dèrma. I a aparicion de bofigas sus las zònas nafradas. La pèl se podrà aquí tanben regenerar soleta.
* **Cremadura del tresen gra**: son las cremaduras mai grèvas. La pèl es detrusida completament (dèrma e epidèrma) e pren una coloracion blanca, bruna o negra. La sensibilitat desapareis e aquestas regions venon secas e propícias a las infeccions. Dins aqueste cas, i a cap de possibilitat de regeneracion per la pèl pr'amor que totas las cellulas cutanèas son destrusidas. L'ensèrt de pèl es alara indispensable a la subrevida del nafrat en cas de lesion espandida.
Província d'Alexàndria

La **Província d'Alexàndria** (en italian *provincia di Alessandria*) es una província de la region de Piemont en Itàlia.

Lo capluòc n'es la vila d'Alexàndria.
## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Novara

La **Província de Novara** es una província de la region de Piemont en Itàlia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Bièla (Província)

La Província de **[[Bièla]]** (en italian *provincia di Biella*) es una província de la region de Piemont en Itàlia.
## Istòria
La província es creada en 1992 a partir de la província de Vercèlh. Es mesa en plaça en 1995.
## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Mùnscia e de la Briansa

La **província de Monscia e de la Briansa** (en italian, *provincia di Monza e della Brianza*) es una província dins la region de Lombardia en Itàlia.

Lo capluòc es la ciutat de Monscia (Monza en italian).

Es creada en 2009 a partir de la província de Milan. Pòrta lo còde estatistic **108**. Es devesida en 55 comunas.

## Referéncias
Província de Potença

La **Província de [[Potença]]** es una província de la region de Basilicata en Itàlia. Caup doas comunas que s'i parlèt occitan, Némoli e Trequina.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Matera

thumb|La ciutat de Matera

La **Província de [[Matera]]** es una província de la region de Basilicata en Itàlia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Carl Bosch

**Carl Bosch** (n. en 1874, m.1940) foguèt un quimista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1931.
Província d'Ascoli Piceno

La **Província d'[[Ascoli Piceno]]** es una província de la region de las Marchas en Itàlia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Catanzaro

La **província de [[Catanzaro]]** (*provincia di Catanzaro* en italian oficialament, *pruvincia 'e Catanzaru* en calabrés) es una província de la region de Calàbria en Itàlia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Crotone

La **província de [[Crotone]]** (*provincia di Crotone* en italian, *pruvincias 'e Crutone* en calabrés) una província de la region de Calàbria en Itàlia. La refòrma de las províncias de 2012 prevei sa suppression e l'annexion per la província de Cosença.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Teramo

La **Província de Teramo** es una província de la region deis Abruç en Itàlia.

Província creada a la reünificacion d'Itàlia.
## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Vitèrbe

La **Província de [[Vitèrbe]]** es una província de la region de Laci en Itàlia. Ten son nom de sa capitala Vitèrbe.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Provincia de Verbano, de Cusio e d'Ossola

|- style="text-align: center;"
| colspan="2" |  
|-
| 
|- 
| **Estat** || 
|- 
| **Region** ||   Piemont
|- 
| **Capluòc** || Verbania   
|-
| **[[Aira|Superfícia]]** || 2255 km&sup2; 
|-
| **[[Populacion]]**   || 161 569 (2007)
|-
| **[[Densitat]]** ||71 ab./km²
|-
| **Comunas** ||  74	
|-
| ** Còde** ||  VB	
|- style="text-align:center;"
| colspan="2" class="toccolours" style="padding: 0;"| **[[Fichièr:Verbania posizione.png|150px|]] **
|- style="text-align:center; font-size:smaller;"
| colspan="2" | Localizacion en Itàlia
|}
La **Provincia de Verbano, de Cusio e d'Ossola** es una província lombarda (insubra). Administrativament, es de la region de Piemont dins l'estat italian. Es compausada de quatre regions: Verban, Cusio, Ossola e una lo Nòrd del Vergant.

Foguèt creada en 1992 a partir de 77 comunas preseas a la província de Novara.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província de Campobasso

La **Província de Campobasso** es una província de la region de Molise en Itàlia.

## Nòtas e referéncias


## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província d'Isernia

La **Província d'Isernia** es una província de la region de Molise en Itàlia.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Tórshavn

**Tórshavn** (; en danés: *Thorshavn* ) es la capitala de las Illas Feròe. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2019. Sa superfícia totala es de 88&nbsp;km².

[thumb|left|330px|Vista de la vila de [Tórshavn.]]
Francisco Franco

**Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde** (4 de decembre de 1892 - 20 de novembre de 1975), mai conegut coma **Francisco Franco y Bahamonde**, comunament **Francisco Franco**, foguèt un militar e dictator espanhòl. A partir d'octobre de 1936, venguèt formalament lo cap d'Estat d'Espanha, aital coma regent del Reialme d'Espanha entre 1947 fins a sa mòrt, en 1975. 
Franco empleguèt lo títol de *Caudillo d'Espanha* «por la Gracia de Dios», per obténer una legitimitat divina.
L'institucion de son Estat combinèt en foncion de las epòcas lo corporatisme, lo nacionalisme, lo fascisme e un ensems de valors tradicionalas.

## Articles connèxes
* Constitucion espanhòla de 1978
* Franquisme
* Guèrra Civila Espanhòla

## Ligams extèrnes
*  Lo Regim franquista
*  Fondation Francisco Franco
*  Biografia de "Francisco Franco"
*  Biografia de Franco sul sit Spartacus 
*  Biografia de la BBC
*  Biografia detalhada 
;Vidèo
*  Documentaire 52': When Franco died we were 30
*  Testimonhatge de Carmen Franco, la filha de Franco

## Bibliografia
* 
* 
* 
* 

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Douglas (vila)

**Douglas** es la capitala de l'Illa de Man. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2006.

thumb|left|430px|Vista de Douglas.
Walter Norman Haworth

**Walter Norman Haworth** (n. en 1883, m.1950) foguèt un quimista britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1937.
Andrenh

**Andrenh** (*Andrein* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa tanhenta de Sauvatèrra. Qu'ei administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [an'dreɲ]. Las fòrmas ancianas que son *Andrenh* en 1385, *Andreinh* en 1544, *Andrein* en 1674, *Andrein* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Segon Dauzat, *Andrenh* que vien deu nom germanic d'òmi, probablament visigotic, *Andahari*, dab lo sufixe *-ing* . 

Segon Miquèu Grosclaude, *Andrenh* que vien, non pas d'un nom germanic, mès deu nom latin cristian d'òmi *Andreas* seguit deu sufixe *-enh*; *Andrein* qu'ei un patronime bearnés qui a existit, mès lo femenin *Andregnette* qu'existeish enqüèra .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Província de l'Ogliastra

La **Província de l'Ogliastra** es una anciana província de Sardenha en Itàlia. Creada en 2001, es suprimida en 2016. Totas sas comunas levat una rejónhan la província de Nuoro. La comuna de Seui rejonh la província de Sardenha del Sud.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Província del Campidano Mejan

La **Província del Campidano Mejan** es una província de Sardenha, en Itàlia. Las capitalas ne son Seddori e Biddacidru.

## Istòria e codificacion
Es creada en 2001 a partir del nòrd-oèst de la província de Castèl, mas ven operacionala en 2005. Utiliza lo còde ISTAT 106. Es suprimida en febrièr de 2016 e sas comunas rejónhan la província de Sardenha del Sud. Es restablida en 2021 dins los meteisses limits, mas torna operacionala sonque en 2025. Reçaup un còde ISTAT novèl, lo 111.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Angais

**Angais** (*Angaïs* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa tanhenta de Nai, dens lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [an'gajs]. Las fòrmas ancianas que son *Angays* en 1343 e 1385, *Anguays* en 1540, *Angaïs* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) .

Miquèu Grosclaude que ved dens la seconda sillaba lo nom de familha *Gay* (tirat benlhèu deu latin *Caius*/*Gaius*), dab ua varianta atestada *Gaiz*. Per la segonda partida, Grosclaude que supausa ua reduccion deu nom de persona *Aner*, donc un nom compausat *An(er)* + *Gaiz*, o, segonda possibilitat, la partida nobiliara *En*, alterada. Totun, que son d'ipotèsis shens certitud .

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Gustavo de Maeztu

**Gustavo de Maeztu y Whitney** (Vitòria, 30 d'agost de 1887–Estela, 9 de heurèr de 1947) qu'estó un pintor alabés. 

## Ligams extèrnes
*Musèu Gustavo de Maeztu
Friedrich Bergius

**Friedrich Karl Rudolf Bergius** (n. en 1884, m. en 1949) foguèt un quimista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1931.
Wrocław

**Wrocław** (en silesian : *Prassel* o *Brassel*, en alemand *Breslau*, es la tresena vila de Polonha per la populacion (672929 abitants), la cinquena per la superfícia (), e una de las pus ancianament fondadas (vèrs los sègles IX e X). Uèi capluòc del voivodat de Bassa Silèsia, es desservida par l’aeropòrt de Wrocław-Nicolas-Copernic, lo cinquen del país en nombre de passatgièrs.

Situada al sud-oèst de Polonha, al sud dels « monts dels Cats » (*Kocie Góry* e *Wzgórza Trzebnickie*) e al nòrd dels Sudèts, la vila es traversada per lo flume Oder (en polonés *Odra*), que se devesís aici en mai d'un braç, e quatre de sos afluents : Bystrzyca, Oława,  Ślęza e  Widawa. Se situa a 140 km d'Alemanha e a 70 km de Chequia.

Durant son istòria millenària, Wrocław, après aver apartengut al reialme medieval polonés dels Piast, faguèt partit del Reialme de Boèmia dins lo Sant Empèri Roman Germanic. Mai tard, la vila apartenguèt successivament a la monarquia dels Habsbourg puèi, après las guèrras de Silèsia entre 1740 e 1763, a la Prússia dels Hohenzollern qu'integrèt en 1871 l'Empèri alemand. Al sègle XIX, la vila ven un dels centres industrials pus importants de Prússia e coneis una fòrta creissença demografica.

En 1945, après la Segonda Guèrra Mondiala, Wrocław es plaçada jos administracion polonesa conformament als acòrdis de Potsdam. La populacion de la vila, aperabans germanofòna, es forabandida en 1948 e la vila, d'ara enlà polonesa, es tornar poblada pels polonés venguts del centre o de l'èst de Polonha que las regions orientalas son estadas anexadas a l'URSS. Lo panorama de Racławice, especialament, aperabans expausat a Lwów, foguèt transferit dins la vila en 1947.

## Referéncias

thumb|350px|left|Breslau
Guilhemina dels Païses Basses

**Guilhemina dels Païses Basses** (*Wilhelmina Helena Pauline Maria van Oranje-Nassau*), nascuda en 1880, foguèt reina dels Païses Basses. Es la rèire-grand del rei actual.
Richard Kuhn

**Richard Johann Kuhn** (n. en 1900, m. en 1967) foguèt un quimista austrian-alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1938.
Angós

**Angós** (*Angauste* en basco, *Angous* en francés) qu'ei ua comuna bearnesa. Qu'ei administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

## Toponimia
La prononciacion qu'ei [an'gus]. Las fòrmas ancianas que son *Angos* en 1385, *Anguos* en 1548, *Angous* en 1673, *Angous* (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau. Lo nom basco qu'ei *Angoze* .

Gerhard Rohlfs, citat per Grosclaude, qu'arreliga *Angós* dab un nom (gau ?) d'òmi *Anicus*, o un radicau *Ang-* .

Dauzat qu'explica *Angós* per un radicau celtic *anco-*, « encrocat » e lo sufixe aquitanic *-ossum* .

Dens lo diccionari de Simin Palay, citat per Miquèu Grosclaude, p. 39, que i a *angòs*, *angoùs*, « gòrja, cluta, passatge estret » e *angoù*, *angous*, « augar, brau ».

Miquèu Grosclaude que non pòt hèr arren de las suggestions imprecisas de Rohlfs e i a pas de corba qui justificaré l'ipotèsi de Dauzat. Per *angós* de Palay, se s'es pas enganat, que sembla estar *hangós* dab tombada de *-h*, anormala, mès explicabla per l'influéncia de la lenga basca . 

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Lòcs e monuments
## Personalitats ligadas dab la comuna
## Véder tanben
* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Èric Bertran

**Èric Bertran** (Barcelona, 1990) ei estudiant de Bachillerat Sociau. Viu dempús des cinc ans en Lloret de Mar e ei aficionat a navegar, ath submarinisme e ara lectura, escriu soent articles d'opinion a diferenti mejans, sustot as sues dues colomnes; ua bisetmanal ath jornau e-noticies e ua auta quinzenal ath jornau dirècte!cat. Ei eth creador e er administrador generau deth grop elfènix (Armada deth Fènix, Bon dia Païsi Catalans e elfènixTV), un des grops catalanistes damb mès usatgèrs, e a hèt part deth Conselh de redaccion deth setmanèr Çò Deman. Er eth mon radiofonic dirigís eth sòn pròpri programa nomentada 'Perspectiva' a Ràdio Arenys, a on parle d'actualitat a trauès de diferentes joenes. Ei autor deth libre 'Èric e era Armada deth Fènix' (2005), damb mès de tretze mil exemplars venudi, que se n'a hèt ua adaptacion teatrau (escrita per Víctor Alexandre e dirigida per Pere Planella) que n'a estat dus mesi de sason en Barcelona e se ne prepare un projècte cinematografic. Mès recentaments a publicat 'Er institut dera vergonha' (2007). Er an 2005 Xevi Mató rodèc un documentau sus era istòria que protagonizèc Bertran quan auie 14 ans e eth Audiéncia Nacionau d'Espanha li demanaue 8 ans de reformatori entà auer demanat er etiquetatge eth catalan a ues enterpreses e díder que sonque ei catalan pendent ua declaracion (atau cònste ar expedient). Eth documentau s'a tradusit ar anglés (per Heather Hayes) -se preparar er italian e euskera- e a superat es  visionats. Coma prèmis a arrecebut eth Prèmi "Segador der an" (2006) e Jaume I d'Accion Culturau deth País Valencian (2007).

Web oficiau d'Èric Bertran
Libre deth Mormó

[right|thumb|Eth '''Libre de Mormon''', aute testament de [Jèsus Crist, publicat pera Glèisa de Jèsus Crist des Sants des Darrèri Dies.]]

Eth **Libre de Mormon** ei un des quate libres sagrats acceptadi pera Glèisa de Jèsus Crist des Sants des Darrèri Dies, era Comunitat de Crist e autes branques deth mormonisme. Eth madeish libre ditz qu'ei ua traduccion des escrits des òmes sants d'America escrit d'ua manèra similara ara Bíblia.
Mormonisme

Eth **mormonisme** (o era teologia des Sants des Darrèri Dies) ei ua religion, ideologia, movement e subcultura qu'a era soa origina en eth sègle XIX coma resultat deth movement restauracionista mormon. Eth tèrme mormonisme s'utilize comunament entara teologia e era cultura dera Glèisa de Jesucrist des Sants des Darrèri Dies, era quau ei era mès nombrosa e mès coneishuda de totes es glèises o branques deth mormonisme que provenen des ensenhaments de Joseph Smith. Era glèisa des Sants des Darrèri dies originau se fondèc eth 6 d'abriu, 1830 coma "era Glèisa de Crist". Eth 1834 comencèc a èster coneishuda coma "era Glèisa des Sants des Darrèri Dies" e en 1838 cambièc oficiaument eth sòn nòm en "era Glèisa de Jesucrist des Sants des Darrèri Dies". Dempús dera mòrt de Joseph Smith en 1844, era glèisa mormona experimentèc ua crisi de succession, e eth movement se dividic en dus branques principaus, es "Sants dera Praderia" e es "Sants des Montanhes Rocalhoses". Aué existissen mès de 100 organizacions actives que díden hèr partida deth movement deth mormonisme. Es denominacions generaus deth mormonisme son:

* **Denominacions des Montanhes Rocalhoses**, qu'includissen era mès nombrosa e coneishuda: era Glèisa de Jesucrist des Sants des Darrèri Dies 

* **Denominacions des Sants dera Praderia**, qu'includissen era Glèisa de Crist, era Comunitat de Crist e era Glèisa en esper des Sants des Darrèri Dies.

* **Denominacions enquiath 1844**, qu'includissen es denominacions que se formèren abans dera mòrt de Joseph Smith que, totun, aué non existissen.
Castèl de Molina de Aragon

Lo **castèl de Molina d'Aragon** es una fortalesa situada dins la municipalitat espanhòla de Molina d'Aragon dins la província castelhan-manchega de Guadalajara. L'origina d'aquela fortalesa es l'alcazar que los arabis levèron sus un ancian castro celtibèr entre los sègles X e XI.
Gàllia Narbonesa

thumb|300px|La Gàllia Narbonesa dins l’Empèri Roman
La **Gàllia Narbonesa**, o simplament **Narbonesa**, foguèt una província de l'Empèri Roman creada en 121 abC, sus l'actual territòri de Lengadòc, de Provença e de Daufinat.

## Noms

Dins un primièr temps, aquela província romana es estat coneguda coma *Gallia Transalpina*. Pus tard, la província de Gallia Transalpina es estada renomenada *Gallia Narbonensis*, aprèp que la capitala de la colonia deven *Narbo Martius* (Narbona) (fondada en 188 ab J-C). Los romans l'apelèron tanben la *Provincia Nostra* o simplament *Provincia*, perqué la Narbonesa foguèt la primièra conquista romana fòra la peninsula Italiana.

## Istòria

Roma ocupa la region entre -125 et -121. La zona ocupada s'espandís de Tolosa al lac Leman. La colonia grèga de Massalia (Marselha) e son país forman una enclava liura dins la Narbonesa. 
Juli Cesar, proconsul de la Narbonesa de -58 à -49, ne faguèt sa basa de darrièr per la conquista de las Gàllias, e acabèt en -49 la conquista de la Narbonesa en prenant Massalia e son territòri, qu'aviá pres lo partit de Pompèu.

Amb lo principat d'August, a partir de 27 abC, Narbona va prene d'importància.

L'emperaire August ven a Narbona e i sejorna per recensar los Galleses e organizar lor territòri. En 22 abC, reorganiza l'administracion de la « Província » de Gàllia transalpina en Província senatoriala sos l'autoritat del Senat roman. La capitala es fixada a Narbona e aquela region deven la Narbonesa. 
Aquel territòri foguèt devesit en 22 ciutats.

Narbona deven un dels mai grands pòrts de comèrci mediterranèu, al crosador de las doas grandas rotas romanas : la Via Domícia : d'Itàlia en Espanha per la Narbonesa, bastida en 120 abC, e la Via Aquitània anant de Narbona cap a Tolosa e Bordèu.

Al Sègle IV, sos la Tetrarquia, la Narbonesa foguèt divisada en tres províncias :

* La Narbonesa primièra : partida a l'oèst de Ròse. La capitala foguèt Narbona.
* La Narbonesa segonda : partida de Provença e del Dalfinat. La capitala foguèt Ais de Provença.
* La Vianesa : situada entre las doas províncias precedentas. La capitala foguèt Viana. 

En 412, la Narbonesa primièra foguèt ocupada pels Visigòts e la Narbonesa segonda amb la Vianesa per los Burgondis en 476.

## Lista de las vilas anticas de la Narbonesa
Província romana

Las **províncias romanas** son, fins a la Tetrarquia vèrs 296, las mai grandas divisions administrativas de la Roma antica en defòra de la peninsula italiana. Son, mai sovent, dirigidas per un governador.

Roma convertiguèt en províncias, los territòris conquistats. La creacion d'aquel conglomerat, geografic e politic culmina al temps d'August (sègle I), que, aprèp fòrça guèrras civilas, establís un novèl regim: lo Principat, que s'acabarà en empèri. Amb el comença una epòca relativament pacifica, durant la quala, se fa la difusion de la civilizacion romana sus tots los territòris conquistats. Los Emperaires posteriors a August acabarèron de configurar l'empèri. En l'an 117, l'empèri coneguèt son extension maximala amb las conquistas de Trajan. En aqueles moments, èra devesit en 50 províncias. 

Las invasions e la situacion de l'empèri necessitèron una reorganizacion administrativa, al temps de Dioclecian, en 284 :     
* Al nivèl inferior, las províncias.
* Al nivèl intermediari, las diocèsis, del nombre de 12, regropant las províncias
* Al nivèl superior, las prefecturas, del nombre de 4, regropant las diocèsis.

L'Empèri Roman se devesiguèt definitivament a la mòrt de Teodòsi I lo Grand (395), en Empèri Roman d'Occident e Empèri Roman d'Orient.
Modena

**Modena** (cisalpenc e niçard: **Mòdena**; grafia mistralenca: *Moudeno,* *Moudèno*), es una vila de la region italiana d'Emília-Romanha. Sa populacion èra estimada a  abitants lo 31 de decembre de 2007. Sa superfícia totala es 182&nbsp;km².

## Nòtas e referéncias
Parma

Parma (*Parmo* en grafia mistralenca) es una vila de la region italiana d'Emília-Romanha.

Lo gentilici es **parmesan -a**.

La vila es famosa per son arquitectura, sa musica (Giuseppe Verdi), e sas especialitats culinàrias, (*[[Prosciutto di Parma]]* (cambajon), *[[Parmigiano-Reggiano]]* (formatge) e lo campèstre environant. Amb una populacion de 198 292 abitants, Parma es la segonda vila pus poblada d'Emília-Romanha aprèp Bolonha, capitala regionala. La vila abriga l'Universitat de Parma, una de las pus ancianas universitats del monde.
Parma es devesida en doas partidas per la ribièra del meteis nom. Lo quartièr de l'autre costat de la ribièra es * Oltretorrente *. Lo nom etrusc de Parma foguèt adoptat per descriure le bloquièr redond de l'armada romana sonat * [[Parma (bloquièr) | Parma]] *.

Lo poèta italian Attilio Bertolucci (nascut dins un masatge al campèstre) esriguèt : « Coma capitala, se deviá d'aver una ribièra, qu'èra sovent assecada », en referéncia a l'epòca  ont la vila èra capitala del Ducat de Parma independent.

## Referéncias
Reggio d'Emília

**Reggio d'Emília** (*Reggio Emilia* en italian; *Rèz* en emilian) es una vila d'Itàlia, capitala de la Província de Reggio d'Emília dins la region d'Emília-Romanha. Sa populacion èra estimada a  abitants lo 30 d'abril de 2014. Sa superfícia totala es 232&nbsp;km².

thumb|480px|left|Piazza San Prospero.
Plasença (Itàlia)

**Plasença** o **Plasència** (*Piacenza* en italian) es una vila de la region italiana d'Emília-Romanha. Sa populacion èra estimada a  abitants lo 31 de decembre de 2007. Sa superfícia totala es 118&nbsp;km².

Situada al limit d'Emília-Romanha e de Lombardia, la vila subís l'atraccion de Milan, especialament sul plan economic. Constituís un notz ferroviari e autoroutièr important. A  d'altitud, es plaçada al jonhent de Pò e Trebbia. A  al sud apareisson los puèges, lo relèu s'enauça puèi cap als Apenins ligurs.

Plasença confonta las comunas de Calendasco, Caorso, Caselle Landi (LO), Corno Giovine (LO), Gossolengo, Gragnano Trebbiense, Podenzano, Pontenure, Rottofreno, San Rocco al Porto (LO) e Santo Stefano Lodigiano (LO).

Las *[[Frazione|frazioni]]* de Plasença son San Bonico, Pittolo, La Verza, Mucinasso, I Vaccari, Montale, Borghetto, Le Mose, Mortizza, Gerbido e Roncaglia.
Dijon

**Dijon** () es una vila de França a l'èst, e es lo capluòc de la region Borgonha Franca Comtat e del departament de Còsta d'Aur.

## Geografia

## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben

## Ligams extèrnes
* Sit oficial

## Nòtas
Rimini

**Rimini** (en italian: *Rimini*; en romanhòl: *Rémin*, *Rémni* o *Rémne*) es una vila italiana de la region d'Emília-Romanha.
Otto Stern

**Otto Stern** (n. en 1888, m. en 1969) foguèt un fisician alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1943.
Asmoneans

Es **asmoneans** (en ebrieu: חשמונאים *hasmonaim*) sigueren ua dinastia josieva descendenta de Ashmon que governèc en Judèa. Son es successors des macabèus. Eth nòm d'asmoneans ac apliquèren es romans ara familha d'Eròdes eth Gran, pr'amor qu'emparentèt damb eri pera sua hemna Mariamne, mès ei preferible era denominacion d'erodians. Ena istòria recenta, eth tunèl des Asmoneans mos arrebrembe aguesta familha josieva. Aguest punt geografic siguec ua zòna de conflicte eth 23 de seteme de 1996 quan s'i dauric un accès nau, jos era Esplanada des Mesquites de Jerusalèm, çò que dèc lòc a ua ondada de violéncia, en tot provocar era mòrt de 62 palestiniani e 14 soldats israeliani.
Siracusa

**Siracusa** (*Siracuso* en grafia mistralenca; *Siracusa* en italian, *Sarausa* en sicilian) es una vila de Sicília, Itàlia, e tanben la capitala de la  Província de Siracusa.

Lo gentilici es **siracusan -ana**.

## Nòtas
Gabino Diego

vinheta

**Gabino Diego Solis** (Madrid, lo 18 de setembre de 1966) es un actor espanhòl.

En 1983 Jaime Chávarri lo faguèt jogar dins *Las bicicletas son para el verano*, basat sobre l'òbra de teatre de Fernando Fernán Gómez sus la Guèrra d'Espanha. Las criticas fuguèron fòrça duras e Gabino Diego faguèt una depression. Mas Fernando Fernán Gómez li donèt una autra oportunitat amb lo filme *El viaje a ninguna parte* (1986). 

En 1989, joguèt en *¡Ay, Carmela!*, de Carlos Saura (amb Carmen Maura e Andrés Pajares), tanben sus la Guèrra d'Espanha. Recebèt lo Prèmi Goya ("Premio Goya a la mejor interpretación masculina de reparto") pel filme. 

En 1991, joguèt lo ròtle de Felip IV dins lo filme *El rey pasmado* d'Imanol Uribe. Lo rei Joan Carles I d'Espanha diguèt que Gabino Diego èra coma de la familha (perque sembla fòrça a  Felip IV). Amb aqueste ròtle, s'impausèt al nivèl nacional. 

## Filmografia (part)

## Television

**[[Segunda enseñanza (serie)|Segunda enseñanza]]*, Pedro Masó (1984).
**Don Rock*, Rafael Alcázar (1986).
**Gatos en el tejado*, Alfonso Ungría (1987-88).
**[[Pero ¿esto qué es?]]*, Hugo Stuven (1989).
**Tristán García*, José Cermeño (1989).
**[[La huella del crimen]] 2: [[El crimen de Don Benito]]*,  Antonio Drove (1990).
*Presentación de *Coca-Cola. Un año de Rock*. CANAL + (1992).
**El huevo de Colón*, Javier Gurruchaga (1992).
*Anuncio de Freixenet (1995).
*Videoclip *El alma al aire* d' Alejandro Sanz (2001).
*Monólogo *El club de la comedia* (2005)
*Anuncio de Freixenet (2005).

## Teatre
**Una noche con Gabino* (2005). 

## Prèmi
* *Premio Goya a la mejor interpretación masculina de reparto*, en 1990 per ¡Ay, Carmela! de Carlos Saura amb Carmen Maura.
* *Ganador al mejor actor de teatro*, en 2005 per *Una noche con Gabino* 

## Ligam extèrne
*
Felip IV d'Espanha

[thumb|200px|right|Felip IV per [Diego Rodríguez de Silva y Velázquez,1628]]
**Felip IV** (Valhadolid, lo 8 d'abril de 1605 - Madrid, lo 17 de setembre de 1665) foguèt rei d'Espanha dempuèi lo 31 de març de 1621 fins a sa mòrt e rei de Portugal jol nom de **Felip III** fins al 1èr de decembre de 1640 (Restauracion de l'Independéncia de Portugal). En realitat lo país èra governat pel comte-duc d'Olivarès, son favorit. 
Èra lo filh de Felip III e lo paire de Carles II d'Espanha.

En 1991, Gabino Diego joguèt lo ròtle de Felip IV dins lo filme *El rey pasmado* d'Imanol Uribe.
Felip IV

** Felip IV** es un nom portat per mai d'un sobeirans europèu :
*Felip IV, rei de Macedònia en 297 abC
*Felip IV dich *lo Bèl* (v. 1268-1314), rei de França de 1285 a 1314
*Felip IV, comte d'Hanau-Lichtenberg
*Felip IV (1605-1665), rei d'Espanha de 1621 a 1665
Vicença

Vicença (*Vicenza* en italian) es una vila de la region italiana de Venèt.
Coneguda coma la *Citta de [[Andrea Palladio|Palladio]]* pels nombrosos edificis bastits per aqueste famós arquitècte, foguèt declarada Patrimòni de l'Umanitat per l'UNESCO lo 15 de decembre de 1984.

La vila es tanben un centre industrial e economic important en Itàlia, al còr d'una província constellada de PME que li permetiá de figurar en 1997 en tresena plaça de las províncias dins lo classament de las chifras d'afars a l'exportacion, notadament dins los sectors de l'industria metallomecanica, lo teissut e l'orfebrariá que Vicença es guida en Itàlia.
## Geografia
### Situacion
Vicença se trapa dins la plana del Pò dins lo nòrd d'Itàlia. Sa populacion, banlega compresa, èra d'aperaquí  abitants en 2008.

Situada a  desubre lo nivèl de la mer (punt pus bas a , pus naut a 183), la vila es bordada al sud per las Còlas Berici e a l'oèst per lo piemont alpenc. Lo centre istoric es situat al jonhent del fluvi Bacchiglione e de son afluent lo Retrone mas l'encencha medieévala inclutz de zonas situadas al delà de las ribas d'aquestes. Un autre riu que raja dins la vila es Astichello.

Le territòri municipal comprend lo centre urban que s'es fortament desvolopat  al sègle XXen, tan coma las zonaes agricolas en pefriferia de la vila e la zona del Monte Berico que domina la vila.

La zona es estat classada al nivèl 3 sus l'escala dels risques sismics, çò que correspond a una sismicitat bassa.

### Comunas confrontantas

Altavilla Vicentina, Arcugnano, Bolzano Vicentino, Caldogno, Costabissara, Creazzo, Dueville, Longare, Monteviale, Monticello Conte Otto, Quinto Vicentino, Torri di Quartesolo

## Personalitats ligadas amb la comuna
*Andrea Palladio
## Referéncias

thumb|450px|right|Vicença.
Trevís

Trevís (*Trevis* en grafia mistralenca *Travixo* en venèt, *Treviso* en italian) es una vila de la region italiana de Venèt. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2006. Sa superfícia totala es 55,5&nbsp;km².

Lo gentilici es **trevisan -a** (*trevisan -o* en grafia mistralenca)
Enric III de França

**Enric III de França** (Fontainebleau, 19 de seteme de 1551 – Saint-Cloud, 2 d'agost de 1589) qu'èra lo quatau hilh deu rei de França Enric II e de Caterina de Medici, darrèr rei de la dinastia deus Valés en succedir au son hrair Carles IX; que ho eth medish seguit suu tròn de França per Enric IV.

Abans d'estar rei de França, qu'eretè en apanatge los títols de duc d'Engoleime puish duc d'Orleans e arron de duc d'Anjau. Que ho elegit rei de Polonha dab lo nom d**'Henryk Walezy** (traduccion en polonés d'Enric de Valés), tròn qu'abandonè entà tornar en França per estar coronat. 

[thumb|200px|Assassinat d'Enric II per [Jacques Clément]]

Que regnè sus un reiaume de França esquissat per las guèrras de religion dab clans diferents qui contestavan lo son poder. Dens aqueth contèxte, que ho assassinat per Jacques Clément, un monge catolic e que deishè lo poder au rei de Navarra: Noste Enric, lo son cosin.
Carles IX de França

thumb|200px|Carles IX
**Carles IX** (Castèth de Saint-Germain-en-Laye, lo 27 de junh de 1550 - Castèth de Vincennes, lo 30 de mai de 1574) que ho rei de França a la mort deu son hrair Francés II de França. Qu'èra lo tresau hilh deu rei de França Enric II e de Caterina de Medici. Que portè en purmèr lo títol de duc d'Engolesme, puish de duc d'Orleans abans d'estar rei de França enter 1547 e 1557. Que ho succedit suu tròn per Enric III, lo son hrair.
Arvei di Rosa

**Arvei di Rosa** (en francés Hervé di Rosa) es un pintor francés nascut a Seta en 1959. Es estat influenciat pels païses ont visquèt : diferents païses d'Africa e d'Asia, Mexic, los Estats Units...

Amb son fraire Richard di Rosa, François Boisrond, Rémi Blanchard e Robert Combas fondèt lo movement  de la «Figuration Libre» a la debuta dels ans 80. Dins la «Figuration Libre» i a un mesclum cultural e geografic, i a pas de ierarquiá entre la "nauta cultura" e la "bassa cultura". Es una pintura qui manleva a la benda dessenhada, al rock e al grafiti. En 2007, Arvei di Rosa a dich qu'aviá pas pus enveja de parlar de «Figuration Libre»  («Je n'ai plus très envie d'entendre parler de Figuration libre», Le Monde 14/07/2007).

En 2000, fondèt lo Musèu de las Arts Modèstas, lo "Musée international des arts modestes" (MIAM), a Seta. 

Expausa sas òbras a la "Gallery Haim-Chanin" (a Nòva York) e a "Louis Carre et Cie" (a París), mas tanben a expausat dins lo mond entièr. 
  
## Ligams extèrnes
* Site oficial
* Figuration Libre France/USA
* Lo Musèu de las Arts Modèstas
Verona

Verona (*Verouno* en grafia mistralenca) es una vila de la region italiana de Venèt. La siá populacion èra estimada a  abitants en 2008 per superfícia totala de 206&nbsp;km².

## Espòrt

* Hellas Verona

## Referéncias
Pàdoa

Pàdoa (*Padova* en italian ; *Padoue* en francés) es una vila de la region italiana de Venèt. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2007. Sa superfícia totala es 93&nbsp;km².

thumb|350px|left|Pàdoa.

left|350px|thumb|Pàdoa.
Breissa

**Breissa** (*Brescia* en italian, *Brèsa* en lombard) es una vila italiana de Lombardia, capitala de la Província de Breissa.
Munscia

**Munscia** (*Monza* en italian) es una vila italiana de Lombardia, capitala de la Província de Munscia e de la Briansa. Es coneguda per son circuit de Formula 1, onte se debana lo Grand Prèmi d'Itàlia.
Forlì

Forlì es una vila de la region italiana d'Emília-Romanha, e una dei capitalas de la Província de Forlì-Cesena. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2007. Sa superfícia totala es 228&nbsp;km².

 
thumb|280px|left
Ravena

Ravena (*Raveno* en grafia mistralenca; *Ravenna* en italian) es una vila de la region italiana d'Emília-Romanha, capitala de la província del meteis nom. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2007. Sa superfícia totala es 652,83&nbsp;km².

Lo gentilici es **ravenés -esa**.
Tarent

Tarent es una vila de la region italiana de Polha, capitala de la província omonima. 

Colonia esparciata dins l'Antiquitat e una de las ciutats mai ricas de la Granda Grècia, Tarent es uèi un grand pòrt, un arsenal militari e un impausant complèxe industrial, l'ILVA.

Confronta las comunas de Carosino, Faggiano, Fragagnano, Grottaglie, Leporano, Massafra, Monteiasi, Montemesola, Monteparano, Pulsano, Roccaforzata, San Giorgio Ionico e Statte.

### Galariá

Fichièr:Castello Aragonese (Taranto) 2015.jpg
Fichièr:Castello aragonese in taranto seen from Ponte Girevole.jpg
Fichièr:Castello Aragonese (Taranto).jpg
Francés II de França

**Francés II de França** (Fontainebleau, lo 19 de genèr de 1544 - Orleans, lo 5 de deceme de 1560), qu'èra lo hilh deu rei de França Enric II e de Caterina de Medici. Peu son maridatge dab la regina Marie Stuart (ambs mainatges) qu'èra tanben rei d'Escòcia. Que pugè suu tròn de França au 15 ans a l'escadença de la mort deu son pair aucit en ua josta per Montgomery. Mort de maludia, lo son regnat que durè mens de duas annadas e lo son hrair Carles IX que prengó la seguida.
Imola

Imola es una vila de la província italiana de Bolonha en Emília-Romanha. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2007. Sa superfícia totala es 205&nbsp;km².
Es coneguda per son circuit de Formula 1, onte se debanava lo Grand Prèmi de San Marin. 
 
thumb|280px|left
Rem (espòrt)

Lo **rem** es un espòrt nautic que consistís a propulsar un batèl amb l'ajuda de rems. Es un espòrt olimpic dempuèi la creacion dels Jòcs Olimpics modèrnes en 1896 per lo Baron Pierre de Coubertin.
Lo rem es un espòrt de velocitat e de limpament que se practica dins d'estreches e longs batèls faches de fibra de carbòni, de fusta o de materials composits. Lo remaire es assetat  en dessús del nivèl de l'aiga sus un sèti rotlant l'esquina virada al sens d'avançament del batèls. Los rems servissons a propulsar l'embarcacion del meteis nom. 
vinheta
Brindisi

**Brindisi**, o **Brindes** (*Brinde* en grafia mistralenca;  *Brandis* o *Brundisi* en catalan ancian; *Brinnisi* en salentin; *Brindisi* en italian) es una vila de la region italiana de Polha, capitala de la província omonima. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2007. Sa superfícia totala es 328&nbsp;km².
Sàsser

Sàsser es una vila  de Sardenha en Itàlia, capitala de la ciutat metropolitana omonima. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2007. Sa superfícia totala es 546,08&nbsp;km².
Terni

**Terni** es una vila de la region italiana d'Ómbria, e tanben la capitala de la província del meteis nom. Sa populacion èra estimada a  abitants en 2006. Sa superfícia totala es 211&nbsp;km².

 
thumb|480px|left
Messina

Messina es una vila de Sicília e una dei mai grandas vilas italianas.

Lo gentilici es **messinenc -a**.

thumb|280px|left|
Còme

**Còme** (*Come* en grafia mistralenca) es una vila italiana de Lombardia, capitala de la Província de Còme.
Giugliano in Campania

Giugliano in Campania es una vila de la region italiana de Campània, dins la Ciutat Metropolitana de Nàpols.

Giugliano es situat dins la zona nòrd-oèst del rèire-país de Nàpols, l*'Agro Giuglianese*, bordat al nòrd per la zona de Caserte e al sud pels Camps Flegrèus. Lo territòri qu'es situat dins la plana de Campània es gaireben plan, lo sol relèu essent lo Monte San Severino. L'altitud mejana varia de 0 m dins la zona maritima a 97 m en dessús del nivèl de la mar  dins lo centre istoric. Le tronçon costièr, bas e sablonenc, s'esten sus la còsta domitio sus mai de 3 km, de la Marina di Varcaturo al Lido di Licola (o Licola Mare). Dins lo territòri i a lo lac Patria, amb la localitat omonima sus sas ribas. Lo lac es pas d'origina volcanica, mas residual darrièr las dunas, qu'es generat per la barradura de las dunas de sabla cap a la mar
Cristallografia de rais X

La **cristallografia de rais X** es una tecnica que consistís a far passar un fais de rais X a travèrs d'un cristal de la substància subjècta a estudi. Lo fais s'escinde en de divèrsas direccions a causa de la simetria de l'agropacion d'atòms e, per difraccion, dona luòc a un patron d'intensitats que se pòt interpretar segon la posicion dels atòms dins lo cristal, en aplicant la lei de Bragg. La cristallografia de rais X exerciguèt un rotle essencial dins la descripcion de l'eliç dobla de la molecula d'ADN (Vejatz tanben: Rosalind Franklin, James D. Watson, Francis Crick). Aquesta tecnica s'utiliza largament dins la determinacion d'estructuras de proteïnas.
Cristal

Un **cristal** (var. **cristau**) es una forma solida, ont los constituents, atòms, moleculas o ions son empaquetats de manièra ordenada e amb de patrons de repeticion que s'estendon dins las tres dimensions espacialas. La cristallografia es l'estudi scientific dels cristals e de lor formacion. 
Los flocs de nèu, los diamants, e la sal comuna son d'exemples de cristals naturals. Las substàncias pòdon formar de cristals quand subisson un procès de solidificacion, siá per lo passage de liquid a solid, de gas a solid o per la precipitacion d'una solucion saturada. 

Lo procès de formacion d'una estructura cristallina se coneis amb lo nom de cristallizacion. Las estructuras cristallinas capitan en totas las classas de materials, amb totes los tipes de ligams quimics. Los cristals amb ligam covalent son fòrça comuns, per exemple, lo diamant, lo selze, e lo grafit. 
Lo compòrtament de la lutz dins los cristals es descrich per l'optica cristallina.

L'estudi dels cristals de moleculas biologicas coma l'ADN o las proteïnas  per cristallografia de rais X permet de determinar lor estructura moleculara.
Factor de transcripcion

thumb|Lo '''factor de transcripcion''' ''TATA binding protein'' en blau su l'ADN en roge

Un **factor de transcripcion** es una proteïna que participa en la regulacion de la transcripcion de l'ADN, mas que forma pas part de l'ARN polimerasa. Los factors de transcripcion pòdon agir en reconeissent e en se jonhent a de sequéncias concrètas d'ADN, en se jonhent a d'autres factors, o en se jonhent dirèctament a l'ARN polimerasa. Los factors de transcripcion son estimulats per de senhals citoplasmicas. A l'èsser activats aquerisson la capacitat de regular l'expression genica en lo nuclèu, en activant o en reprimant la transcripcion de divèrses gèns. Cèrts factors de transcripcion pòdon subir de mutacions que los mantenon continualament actius sens besonh de senhals extèrnes, en se transformant aital en oncogèns, en estimulant sensa contròle la sintèsi de proteïnas implicadas en la regulacion de lo cicle cellular. Aquò pòt donar luòc a lo creissement incontròlat de las cellulas e per consequència a un tumor. Entre aquestes factors de transcripcion qu'agisson coma oncoproteïnas son Maf, Myc, Max, Myb, Fos, Jun, Rel, Ets, etc. Los factors de transcripcion pòdon èsser activats o desactivats selectivament per d'autras proteïnas, sovent coma pas final de la cadena de transmission de senhals intracellulares. Los complèxes de transcripcion en las cellulas eucariòtas es fòrça mai complèxes qu'en los procariòtas a causa de lo màger talha de lo genòma eucariòtic. Lo complèxe de transcripcion en los eucariòtas a besonh de mai d'una etapa per se ensemblar. A causa de que pas una ARN polimerasa eucariòta es capaç de se jónher a las sequéncias de promotors sens la participacion de qualques autras proteïnas, la sequéncia d'ADN de los promotors a d'èsser una region reconeguda per de divèrses factors de transcripcion.
Conselh de l'Union Europèa

Lo **Conselh de l'Union Europèa**, anteriorament nomenat **Conselh dels Ministres de l'Union Europèa**, es lo principal organ legislatiu e de presa de decision de l'Union Europèa. En aquel Conselh, los representants dels govèrns defendon lors interèsses e establisson de compromeses per pervenir a una decision comuna, en prenent en compte los punts de vista del Parlament Europèu e dels parlaments estatals. Las reünions del Conselh se debanan a Brussèlas, alevat las realizadas en abril e en octobre que se fan dins la vila de Luxemborg.
Los Govèrns trabalhan per ensajar de se manifestar amb una sola votz en de questions de politica exteriora, assistits pel Naut Representant per la Politica Exteriora e la Seguretat Comuna, foncion a l'ora d'ara exercida per Javier Solana.

### Vejatz tanben
* Union Europèa
* Comission Europèa
* Parlament Europèu
ADN polimerasa

L**'ADN polimerasa** qu'ei un complèxe enzimatic qui cataliza la sintèsi de l'ADN aperada replicacion de l'ADN ; aquesta replicacion que produseish duas moleculas identicas d'ADN en prohèitar de l'estructura macromoleculara de la molecula d'ADN constituida de duas cadenas complementàrias de nucleotids. 

L'ADN polimerasa que pòt tanben estar implicada dens los procès de d'adobament de la molecula d'ADN o de recombinason genetica. Qu'existeishen diferentas menas d'ADN polimerasas.

## Proprietats

L'ADN polimerasa que desplega l'eliç dobla d'ADN (mercés a la topoisomerasa) entà poder aubrir la molecula (mercés a l'elicasa) e la mentiéner auberta (mercés a las soa proteïnas associadas) en bèth utilizar senglas cadenas com matritz per formar duas navèras moleculas d'ADN en bèth apariar navèths nucleotids complementaris dab los de la doas cadenas de la molecula mair). Ditz d'un aute biais, cada molecula hilha que possedeish ua cadena de nucleotids de la molecula mair e ua cadena nava assemblada peu complèxe enzimatic de l'ADN polinerasa.

L'addicion de navèths nucleotids que's hè mercés a l'enzim ADN polimerasa. 

Cada cadena de la molecula ADN qu'ei orientada dab ua extremitat 5' e ua auta 3' e que las duas cadenas que son orientadas en direccions opausadas (per aquesta rason la molecula d'ADN qu'ei dita antiparallèla). Lo problèma dab l'ADN sintetasa qu'ei que non pòt pas formar cadenas navèras pas que dens lo sens 5'-3' e, de tot biais b'ac pòt pas har sonque en avent ua amòrça. Per aquesta rason, ua de las moleculas hilhas qu'ei formada de contunh (en bèth hornir nucleotids dens lo sens 5'- 3' suber la cadena orientada dens aqueth sens) e l'aute formada per tròç (aperats fragments d'Okazaki) e a partir d'amòrças d'ARN (formadas mercés a la primasa) qui serveishen a iniciar l'accion de l'enzim ADN polimerasa. Entà acabar lo procès de replicacion que cau remplaça los diverses fragments d'amòrças d'ARN per nucleotids d'ADN : aquò qu'ei la mission de l'ADN ligasa.

La cadena orientada 3' - 5' e formada de contunh qu'ei aperada *cadena avançada* e l'auta (bastida tròç per tròç) *cadena retardada*

## Complèxe enzimatic

Enter los enzims qui constitueishen l'ADN polimerasa que cau mentàver :

### [[Topoisomerasa]]
La topoisomerasa que desplega la dobla eliç de la macromolecula d'ADN entà que's posca aubrir en bèth dessepara las soas duas cadenas.

### [[Elicasa]]
L'elicasa que mantien la molecula d'ADN obèrta entà que la horcada de replicacion e posca realizar la replicacion de l'ADN.

### [[Primasa]]
La primasa que forma las amòrça d'ARN (los fragments d'Okazaki) suber la cadena orientada 3' - 5' entà que l'enzym ADN polimerasa e posca sintetizar aquesta navèra cadena tròç per tròç.

## [[Proteïnas estabilizatriz]]

### [[ADN polimerasa (enzim)]]
L'ADN polimerasa que horneish nucleotids dens lo sens 5'- 3' sus ua amòrça de nucleotids.

### [[ADN ligasa]]
La ligas que replaça los ARN deus fragments d'Okazaki per nucleotids d'ADN sus la cadena retardada.

## Articles tanhents

* ADN
* ARN
* ARN polimerasa
* Còde genetic
Replicacion de l'ADN

La **replicacion de l'ADN** qu'ei un procès bioquimic qui permet de prodúser duas moleculas d'ADN (aperadas moleculas hilhas) a partir d'ua molecula mair.

La replicacion de l'ADN qu'ei un procès enzimatic deu complèxes catalizat justament peu complèxe enzimatic (qu'ei a díser per un grop d'enzims) aperat ADN polimerasa. Aquesta ADN polimerasa que deu destócer l'eliç dobla de la macromolecula d'ADN e l'aubrir entà utilizar cadua de las cadenas de nucleotids com matritz de l'auta en bèth proheitar de la complementaritat deus nucleotids : de cap a ua adenina sus ua cadena matritz be's pòt pas hicar (per rasons quimicas e fisicas) sonque ua timina e de cap a guanina, pas sonque ua citosina. Per aquesta rason, la replicacion qu'ei un procès qualificat de semiconservatiu per'mor quan b'ei acabat, cada molecula hilha que possedeish ua cadena nava de nucleotids e ua auta de la molecula mair.
Fragment d'Okazaki

Un **fragment d'Okazaki** qu'ei un tròç d'ADN sintetizat sus la cadena retardada d'ADN a l'escadença de la replicacion. 

La rason de l'existéncia deus fragments d'Okazaki qu'ei que l'ADN polimerasa non pòt pas alongar cadenas de nucleotids sonque dens lo loa orientacion 3'- 5' (puish que las cadenas de nucleotids qui compausan la molecula d'ADN be son dissimetricas e orientadas atau). Aquò que hè qu'a l'escadença de la replicacion de l'ADN ua cadena qu'ei alongada dens de contunh dens lo sens 3' - 5' (e qu'ei aperada per aquesta rason *cadena avança*) e l'aute per tròç qui son los fragments d'Okazaki ; aquesta segonda cadena, formada tròç a tròç, qu'ei aperada *cadena retardada*. 

Los fragments d'Okazaki que son formats a partir d'amòrças d'ARN formats per las ligasas per'mor que l'enzim ADN polimerasa qu'a besonh d'ua tau amòrça entà hornir nucleotids navèths.

L'existéncia deus fragments d'Okazaki que ho descobèrta en 1968 per Reiji e Tsuneko Okazaki e los lors collègas suber lo bactèri Escherichia coli

## Articles tanhents
* ADN
* ADN polimerasa
* Còde genetic
Desoxiribòsa

La **desoxiribòsa** qu'ei ua pentòsa (ua aldopentòsa mei precisament). Qu'ei donc compausada de 5 carbònis e qu'ei semblabla a la ribòsa a despart de la manca d'un grop idroxil (-OH) suu carbòni 2. Que forma un cicle dab 4 carbònis e un oxigèn (un cicle furanòsa).

La soa formula qu'ei : C5H10O4

La desoxiribòsa qu'entra dens la formula de la macromolecula d'ADN (qui'u deu lo son nom d'acid desoxiribonucleïc).

En solucion aquosa qu'altèrna duas formas ciclicas (la desoxiribofuranòsa e la desoxiribopiranòsa) en passant temporariament per ua forma lineara.