open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Avril Lavigne

thumb|250px|Avril Lavigne en 2007

**Avril Ramona Lavigne Kroeger** (Belleville, Ontàrio, 27 de setembre de 1984) es una cantautora francocanadiana. Comencèt sa carrièra musicala quand aviá sonque 15 ans e apareguèt sus scèna amb la cantaira Shania Twain. Pasmens foguèt en 2002, a l'edat de 17 ans que venguèt vertadièrament famosa mondialament gràcias a l'espelida de son primièr album *Let Go*. Dempuèi aquel temps, es venguda una de las artistas musicalas mai popularas internacionalament e a vendut mai de 30 milions d'albums e de 50 milions de singles dins lo mond entièr.

## Biografia
Avril Lavigne nasquèt en 1984 a Belleville d'un francés, Jean-Claude Lavigne, e d'una anglocanadiana, Judith-Rosanne (nascuda Loshaw). Se passèt tota l'enfància a Napanee, una vilòta d'Ontario.

## Discografia
* *Let Go* (2002)
* *Under My Skin* (2004)
* *The Best Damn Thing* (2007)
* *Goodbye Lullaby* (2011)
* *Avril Lavigne* (2013)
* *Head Above Water* (2019)
* *Love Sux* (2022)
Amadeo Bordiga

vinheta|Amadeo Bordiga
**Amadeo Bordiga** (Ercolano, 13 de junh de 1889 – Formia, 23 de julh de 1970) foguèt un politician italian d'ideologia marxista. Contribuiguèt grandament a l'expansion de las idèas comunistas dins la peninsula italiana e amb Antonio Gramsci fondèt lo Partit Comunista Italian. Foguèt tanben un dirigent de l'Internacionala Comunista e aprèp la Segonda Guèrra Mondiala venguèt un dels personatges mai carismatics del Partit Comunista Internacional.
John Kerry

thumb|John Kerry (2021)
**John Forbes Kerry** (Aurora, Colorado, 11 de decembre de 1943) es un politician american. Es actualament lo 68en Secretari d'Estats dels Estats Units. Anteriorament Kerry ocupèt lo cargue de senador dels Estats Units per l'estat de Massachusetts de 1985 a 2013, e se presentèt a las eleccions presidencialas americanas de 2004 pel Partit Democrata mas foguèt vençut per George W. Bush.
Angelo Angeli

**Angelo Angeli** (Tarcint, 20 d'agost de 1864 – Florença, 1 de junh de 1931) foguèt un quimista friolan.
## Biografia
Angelo Angeli nasquèt a Tarcint en 1864. Estudièt a l'Universitat de Padoa, e foguèt puèi remarcat per Giacomo Ciamician que lo causiguèt coma assistent a Bolonha en 1889, abans qu'acabèsse los estudis. Obtenguèt lo doctorat en 1891 e comencèt a ensenhar dos ans mai tard.

En 1894 passèt un brieu cortet a Munic ont trabalhèt dins lo laboratori de von Baeyer. Ensenhèt puèi la quimia farmaceutica a Palèrm e puèi a Florença, ont obtenguèt la cadièra de quimia organica en 1915. Foguèt membre de l'Accademia dei Lincei e tanben membre onorari de la Societat Quimica Alemanda.

Dins lo domeni dels estudis estructurals, Angeli cerquèt la correlacion entre l'estructura e la reactivitat en centrar mai d'atencion suls compausats azotats. En 1891 entamenèt l'estudi de l'accion dels acids nitric e nitrós sus las substàncias organicas e capitèt de confirmar la validitat de l'estructura del canfre, qu'aviá prepausada anteriorament J. Bredt en 1893.

Doas reaccions de quimia organica pòrtan son nom:
*La reaccion d'Angeli, per la reconeissença dels aldeïds
*La reaccion d'Angeli-Rimini, per la reactivitat entre un aldeïd e la N-idroxibenzensolfonamida.
Pratt & Whitney

**Pratt & Whitney** es lo nom d'un constructor de motors d'avions american que produtz tant per los avions civils coma per los avions militars. La companhiá foguèt fondada en 1925 per Frederick Rentschler, après la recrompa de *Pratt & Whitney Measurement Systems* qu'èra estat fondat en 1860 per Francis Pratt e Amos Whitney. Le sèti del grop se tròba a East Hartford en Connecticut.
## Referéncias
Rolls-Royce Trent 700

Lo **Rolls-Royce Trent 700** es un motor de reaccion de tipe turbofan, desvolopat a partir del RB211, e es la primièra varianta de la familha dels motors Rolls-Royce Trent.
Michael Crichton

**John Michael Crichton** (Chicago, 23 d'octobre de 1942 - Los Angeles, 4 de novembre de 2008) foguèt un escrivan american, especialista de sciéncia ficcion que trabalhèt tanben coma scenarista e productor de films. Es considerat coma l'inventor del tecnoroman de suspens. Venguèt famós mondialament gràcias a l'adaptacion cinematografica de *[[Jurassic Park]]*.

## Biografia
John Michael Crichton nasquèt a Chicago en 1942 dins una familha de classa mejana, filh de John Henderson Crichton, un jornalista, e de Zula Miller Crichton. Foguèt abalit a Long Island, Roslyn e mai Nòva York. Tre qu'èra pichonet manifestèt un interès bèl per l'escritura e tre l'edat de 14 ans teniá una colomna ligada als viatges qu'èra publicada dins *[[The New York Times]]*. Aviá totjorn somiat de venir un escrivan e aital comencèt a far d'estudis de literatura a l'Universitat de Harvard en 1960. Pasmens aguèt de problèmas amb un professor que lo josnotava sistematicament e aguèt doncas d'abandonar aquela via per s'endralhar cap a l'antropologia.  Aprèp l'obtencion de son diplòma magistralament, Crichton s'inscriguèt a l'Escòla Medicala d'Harvard.
Moriguèt lo 5 de novembre de 2008 per encausa d'un cancèr de garganta qu'èra estat diagnosticat a la debuta d'aquel an.
Simonetta Di Pippo

**Simonetta Di Pippo** (Roma, 1959) es una astrofisiciana italiana que foguèt directora dels vòls abitats a l'Agéncia Espaciala Europèa (ESA) dempuèi mai de 2008 a març de 2011.  

Conselhièra especiala del director general de l'ESA entre abril de 2011 e mai de 2012, es actualament Responsabla de l'Observatòri per la Politica Espaciala Europèa de l'Agéncia Espaciala Italiana (ASI) a Brussèlas. Dempuèi junh de 2009, Di Pippo es presidenta e cofondadora de l'Associacion internacionala *Women in Aerospace Europe*, qu'es basada als Païses Basses.
Rolls-Royce Trent

**Rolls Royce Trent** es una familha de motors de reaccion d'avions de tres còs e de nauta dilucion fargats per Rolls-Royce plc a Derby al Reialme Unit, amb una empencha variant de 236 à 423 kN. De versions de Trent son en servici sus los Airbus A330, A340, A350, A380, Boeing 777, e 787. Los motors Trent son estat tanben adaptats per la marina e per d'aplicacions industrialas.

Lo principi sofisticat de la seria Trent permet un pes mendre e de performàncias melhoras que sos concurrents. Comporta un compressor bassa pression larg e d'aletas monocristalinas per la turbina nauta pression. Son principi es aplicable a diferentas dimensions per un nivèl de bruch e de pollucion mendres.

La sortida en agost de 1990 del modèl Trent 700, foguèt lèu lèu una capitada comerciala. Las vendas dels motors de la familha Trent faguèron de Rolls-Royce lo segond pus important fabricant de turboreactors civils, après General Electric, en relegar son rival Pratt & Whitney a la tresena posicion.
## Referéncias
Castledawson

**Castledawson** (en gaelic: **an Seanmhullach**) es un vilatge situat dins lo Comtat de Derry, en Irlanda del Nòrd. Se tròba a aperaquí cinc quilomètres de la riba nòrd-oèst de Lough Neagh, e prèp de la vila de Magherafelt. En 2011 comptava una population de 3.293 abitants.
Gaomi

**Gaomi** (en chinés: 高密; en pinyin: Gāomì) es una vila-comtat chinesa, situada dins la província orientala de Shandong. Es venguda famosa pel fach qu'es la vila d'origina de l'escrivan Mo Yan, ganhador del Prèmi Nobel de Literatura de 2012 e tanben qu'es l'encastre de mantas de sas òbras.
Partit Comunista Chinés

Lo **Partit Comunista Chinés**, o puslèu lo **Partit Comunista de China** (en chinés tradicional: 中國共産黨 e en chinés simplificat: 中国共产党) es lo partit politic que govèrna la Republica Populara de China. Foguèt fondat en 1921, principalament pels dirigents Chen Duxiu e Li Dazhao.
Amalia Nathansohn Freud

**Amalia Freud**, nascuda **Amalia Nathansohn** (en ucraïnian: Амалія (Малка) Натансон ;Brody, Ucraïna, 18 d'agost de 1835 – Viena, Àustria, 12 de setembre de 1930) foguèt la segonda (o tresena) femna de Jacob Freud. Demest sos nombroses enfants, que n'aguèt uèch, foguèt la maire de Sigmund Freud.
Vall de Cofrents

La **Val de Cofrents** (en catalan: **Vall de Cofrents** o **Vall de Cofrents-Aiora**; en espanhòl: **Valle de Cofrentes**) es una comarca de l'interior del País Valencian, qu'a per capitala Aiora. Aqueste airal es tradicionalament castelhanofòn.
Horta Oèst

L**'Horta Oest** es una comarca del País Valencian, qu'a sa capitala a Torrent (a mai siá pas capitala administrativa ni mai istorica). Es part de la comarca istorica de l'Horta de Valéncia.
Comtat (comarca)

thumb|250px|Mapa del Comtat amb las localitats que conten
**El Comtat** es una comarca centrala del País Valencian, que sa capitala es Cocentaina. Es part de la Província d'Alacant e es ligada tradicionalament, a l'encòp culturalament e economicament, a la vila mai granda de l'airal, Alcoi.
Alt Millars

L’**Alt Millars** (en espanhòl: **Alto Mijares**) es una comarca interiora e montanhosa del nòrd del País Valencian qu’a per capitala Cirat.
Gianna Nannini

**Gianna Nannini** (Siena, 14 de junh de 1956) es una cantautora italiana. Son primièr grand succès arribèt en 1979 amb la cançon *America*, de l'album *California*. Se faguèt conéisser dins Euròpa tota gràcias a son títol *I maschi* qu'arribèt a èsser lo numèro 2 de vendas de singles de França en 1987.
Gianna es la sòrre del pilòt de Formula 1 Alessandro Nannini.

## Discografia
* *Gianna Nannini* (1976)
* *Una radura...* (1977)
* *California* (1979)
* *G.N.* (1981)
* *Latin Lover* (1982)
* *Puzzle* (1984)
* *Profumo* (1986)
* *Malafemmina* (1988)
* *Scandalo* (1990)
* *X forza e X amore* (1993)
* *Dispetto* (1995)
* *Cuore* (1998)
* *Aria* (2002)
* *Grazie* (2006)
* *Pia come la canto io* (2007)
* *Giannadream - Solo i sogni sono veri* (2009)
* *Io e te* (2011)
* *Inno* (2013)
Alessandro Nannini

**Alessandro Nannini**, sovent escaissat **Sandro** (Siena, 7 de julh de 1959) es un ex-pilòt de Formula 1 e un politician italian. Es lo filh de l'entrepreneire Danilo Nannini e lo fraire cabdet de la cantaira Gianna Nannini.
Anna Freud

thumb|Anna Freud (1957)
**Anna Freud** (Viena, 3 de decembre de 1895 – Londres, 9 d'octobre de 1982) foguèt una psicoanalista austriana. Filha del celèbre Sigmund Freud, faguèt d'aportacions notablas dins la psicoanalisi, mai particularament dins la psicologia de l'enfant.
Garth Brooks

**Troyal Garth Brooks**, mai conegut coma **Garth Brooks** (Tulsa, Oklahoma, 7 de febrièr de 1962) es un cantaire american de musica country dels mai famoses dins lo país e mai internacionalament. Es maridat amb la cantaira Trisha Yearwood.

## Discografia
* *Garth Brooks* (1989)
* *No Fences* (1990)
* *Ropin' the Wind* (1991)
* *The Chase* (1992)
* *In Pieces* (1993)
* *Fresh Horses* (1995)
* *Sevens* (1997)
* *Scarecrow* (2001)
* *The Lost Sessions* (2005)
Canton de Baumas de Venisa

Lo **canton de Baumas de Venisa** es una division administrativa provençala dins lo departament de Vauclusa.
Arrondiment de Carpentràs

L’**arrondiment de Carpentràs** es una division administrativa e una anciana circonscripcion electorala francesa d’Occitània, que son capluòc es Carpentràs.
Anne Brontë

**Anne Brontë** (Thornton, 17 de genièr de 1820 - Scarborough, 28 de mai de 1849) foguèt una escrivana e poetessa anglesa. Èra la mai jove de las sòrres Brontë, Charlotte e Emily que foguèron d'escrivanas plan famosas dins la literatura anglesa.
Escriguèt un libre de poesias amb sas sòrres (*Poems by Currer, Ellis, and Acton Bell* en 1846, e dos romans. Lo primièr *Agnes Grey*, que se fondamentava sus sas experiéncias de governanta foguèt publicat en 1847, mentre que son segond e darrièr roman, *The Tenant of Wildfell Hall*, considerat coma una de las primièras òbras feministas, espeliguèt en 1848. Anne visquèt pas gaire que moriguèt d'una tuberculòsi pulmonària quand aviá pas que 29 ans.

## Biografia
Anne Brontë nasquèt en 1820 a Thornton, un vilatge de Yorkshire dins una familha modèsta. Èra lo darrièr enfant de sièis fraires e sòrres, que lo nom de la familha vendriá notable dins la literatura anglesa, los Brontë.
La maire, Maria Branwell Brontë, se moriguèt d'un cancèr, en 1821, quand Anne aviá tot bèl just fach un an, aprèp que totes s'installèssen a Haworth, ont lo paire, Patrick Brontë, èra estat nomenat vicari perpetual.

## Òbras
### Romans
* *[[Agnes Grey]]* (1847)
* *[[The Tenant of Wildfell Hall]]* (1848)

## Ligams extèrnes
* ''Agnes Grey'' information and free ebook
* ''The Tenant of Wildfell Hall'' information and free ebook
* ''Poems by Currer, Ellis, and Acton Bell'' by Charlotte Brontë, Emily Brontë and Anne Brontë. London: Aylott and Jones, 1846 at A Celebration of Women Writers
* Anne Bronte eText Archive
* Website of the Brontë Parsonage Museum in Haworth
* Anne Brontë – The Scarborough Connection
* Anne Brontë – Her grave in Scarborough
* Music On Christmas Morning – Audio Poem
Trisha Yearwood

thumb|Trisha Yearwood (2010)
**Patricia Lynn Yearwood**, coneguda professionalament coma **Trisha Yearwood** (Monticello (Georgia), 19 de setembre de 1964) es una cantaira de musica country americana. Se faguèt conéisser en 1991, gràcias a la cançon *She's in Love with the Boy*, que montèt fins a la 1a posicion dels classaments. Dempuèi la debuta de sa carrièra Yearwood a vendut mai de 12,5 milions de disques dins lo mond entièr e demest totes los prèmis qu'a ganhat, emportèt tres Grammy Awards.
Es la molhièr del cantaire Garth Brooks.

## Discografia
* *Trisha Yearwood* (1991)
* *Hearts in Armor* (1992)
* *The Song Remembers When* (1993)
* *The Sweetest Gift* (1994)
* *Thinkin' About You* (1995)
* *Everybody Knows* (1996)
* *(Songbook) A Collection of Hits* (1997)
* *Where Your Road Leads* (1998)
* *Real Live Woman* (2000)
* *Inside Out* (2001)
* *Jasper County* (2005)
* *Greatest Hits* (2007)
* *Heaven, Heartache and the Power of Love* (2007)
* *Love Songs* (2008)
Capèla

Ua **capèla** (var. **capèra**, **chapèla**, **chapela**) qu'ei un lòc de cult secondari (dens ua parròquia o dens un edifici coma un espitau, ua escòla...)
Urbain Le Verrier

[thumb|[Urbain Le Verrier (1811 - 1877).]]
**Urbain Jean Joseph Le Verrier**, nascut a Saint-Lô lo 11 de març de 1811, mòrt a París lo 23 de setembre de 1877, foguèt un astronòm e maematician francés especializat en mecanica celestiala, descobreire de la planèta Neptun e fondador de la meteorologia modèrna francesa.
Magnesia

**Magnesia** (en grèc: **Μαγνησία**), que sa capitala es Volos, es un nòme de la region de Tessalia en Grècia.
Johan August Arfwedson

thumb|250px|Retrach de Johan August Arfwedson

**Johan August Arfwedson** (Skagersholm, 12 de genièr de 1792 - Hedensö, 28 d'octobre de 1841) foguèt un quimista suedés. Es vengut famós per sa descobèrta del liti en 1817.
Foguèt elegit membre de l'Acadèmia Reiala de las Sciéncias de Suècia en 1821.
A títol d'omenatge, un mineral recebèt son nom, l'arfvedsonita.
Regina (Saskatchewan)

thumb|250px|Vista de Regina dempuèi lo Victoria Park
**Regina** es la capitala de la província canadenca de Saskatchewan.
Protèu (luna)

thumb|250px|Fòto de Protèu presa per Voyager 2 en 1989

**Protèu** (en anglés: *Proteus*), qu'a tanben per nom **Neptun VIII**, es la segonda luna mai importanta de la planeta Neptun e son satellit interior lo mai grand. Foguèt descobèrt en 1989 per l'astronòm Stephen Synott gràcias a la sonda Voyager 2. Son nom actual proven de Protèu, una divinitat marina de la mitologia grèga e li foguèt atribuït lo 16 de setembre de 1991, remplaçant aital sa designacion provisòria anteriora **S/1989 N 1**.
Stephen P. Synnott

**Stephen P. Synnott** (Nòva Jersei, 1946) es un scientific american que venguèt celèbre a partir de sa descobèrta de divèrsas lunas  de Jupitèr, Saturne, Uranus e Neptun coma per exemple Metis, Puck (30 de decembre de 1985), Protèu o Tebé. Aquelas descobèrtas se deguèron a sa participacion al programa Voyager.

Per omenatjar sa tasca e sas aportacions considerablas, un asteroïde, lo 6154 Stevesynnott, recebèt son nom quand foguèt descobèrt en 1990.
Territòris de Canadà

400px|thumb|Evolucion istorica de las divisions provincialas de Canadà
**Canadà** es constituït de tres **territòris**, segon la Lei constitucionala de 1867.

Per aquesta darrièra, los tres territòris son: los Territòris del Nòrd Oèst, Nunavut e Yukon.

A diferéncia de las províncias los territòris de Canadà an pas cap de jurisdiccion inerenta e sonque gaudisson dels poders que lor son delegats pel govèrn federal.

Los territòris representan la porcion de Canadà situada al nòrd de la latitud 60° N e a l'oest de la Baia d'Hudson, aital coma gaireben totas las illas al nòrd del Canadà continental (dempuèi la Baia de James fins a las illas de l'Àrtic).
St. John's (Tèrranòva e Labrador)

**St. John's** o **Saint John's** es una ciutat e la capitala de la província canadenca de Tèrranòva e Labrador.
Whitehorse

**Whitehorse** es la capitala e la pus granda vila de la província canadenca de Yukon. Se situa al quilomètre 1426 de l'autorota d'Alaska (*Alaska Highway*) dins lo sud de Yukon. La vila ocupa una riba de la *[[Yukon (riu)|Yukon River]]*, qu'a sa font en Colómbia Britanica e se geta dins la mar de Bering en Alaska. La ciutat foguèt nomenada d'après los rabeges de *White Horse Rapids* per sa ressemblança amb la crinièra d'un caval blanc près de *[[Miles Canyon]]*.

Pr'amor de sa situacion dins la val de Whitehorse, lo clima pus suau que lo d'autras vilas del nòrd coma Yellowknife. A aquesta latitud los jorns d'ivèrn son corts e los jorns d'estiu an fins a 19 oras de lutz. Whitehorse, es reportada per lo *[[Guinness World Records]]*, coma la vila qu'a l'aire mens poluat del mond.

### Referéncias
Charlottetown

**Charlottetown** es la capitala e la pus granda vila de la província canadenca d'Illa del Prince Edoard. Es tanben lo capluòc del comtat de Queens. La vila foguèt nomenada en onor de la reina Carlòta, consòrt del rei Jòrdi III. Charlottetown foguèt constituida en vilatge en 1855 e designada coma una vila en 1885. Charlottetown foguèt l' òste de la Conferéncia de Charlottetown en 1864, la primièra etapa del processus menant a la Confederacion canadenca. Per aquò, la vila adoptèt la devisa *Cunabula Foederis*, « breçòl de la Confederacion ». En 1995 la vila fusionèt amb las comunautats de Sherwood, Parkdale, Hillsborough Park, West Royalty e East Royalty. Charlottetown comptava  abitants en 2011 e sa region metropolitana , siá un pauc mens de la mitat de la populacion de la província, que s'enauça a  personas).
### Referéncias
Metal alcalin

Un **metal alcalin** (de l'arab القلي, *āl-qily* que designa la soda) es un element quimic situat dins la primièra colomna (manca l'idrogèn) de la taula periodica dels elements. Aital son de metals alcalins lo liti 3Li, lo sòdi 11Na, lo potassi 19K, lo rubidi 37Rb, lo cèsi 55Cs e lo franci 87Fr. An un aspècte argentat, son pas gaire durs e tenon una densitat febla. 

Son d'elements fòrça reactius e doncas se pòdon pas jamai trobar a l'estat elementari dins la natura, que reagisson immediatament en preséncia d'umiditat. Per neutralizar aquela sensibilitat son servats completament immergits dins d'òli mineral, coma per exemple d'òli de vaselina. Pòdon reagir amb d'alogèns e forman puèi de sals ionicas e s'o fan amb d'aiga genèran d'idroxids basics alcalins.
Protèu

**Protèu** (del grèc ancian: **Πρωτεύς**) èra segon la mitologia grèga, una divinitat marina, lo filh d'Ocean e de Tètis. D'autras versions ne fan lo filh de Poseidon. Demest sos poders divencs èra capable de far de profecias e se podiá metamorfosar.
Segon l'Odisèa d'Omèr lo dieu marin viviá sus Faros, isla situada sus la còsta a ras del delta del Nil.

Una luna de Neptun, descobèrta per l'astronòm Stephen P. Synnott, foguèt nomenada Protèu.
Halifax

## Toponimes
### [[Anglatèrra]]
* Halifax, vila de la Yorkshire

### [[Canadà]]
* Halifax en Nòva Escòcia
** pòrt d'Halifax, un dels mai importants de Canadà
** explosion d'Halifax, en 1917, provocada per le *Mont-Blanc*, una nau francesa plena de municions e d'explosius
* Arquidiocèsi d'Halifax, dins la província de la Nòva Escòcia
* Sainte-Sophie-d'Halifax al Quebèc

### [[Estats Units d'America]]
* Halifax, Carolina del Nòrd
* Halifax, Massachusetts
* Halifax, Pennsilvània
* Halifax, Vermont
* Halifax, Virgínia
* Comtats d'Halifax:
** comtat d'Halifax, Nòva Escòcia
** comtat d'Halifax, Carolina del Nòrd
** comtat d'Halifax, Virgínia

## Títol
* Comte d'Halifax

## Autres
* Handley Page Halifax, bombardièr pesuc anglés de la Segonda Guèrra Mondiala
* Halifax, banca, filiala d'Halifax-Bank of Scotland
* Halifax un grop post-punk de Califòrnia
Yellowknife

**Yellowknife** (en dogrib: Sǫǫ̀mbak'è) es la capitala dels Territòris del Nòrd Oèst al Canadà e l'unica vila del territòri.
Situada, a la boca de la Yellowknife River, en riba de la còsta nòrd del Grand Lac dels Esclaus, se tròba a 512 quilomètres al sud del cercle artic. Son nom ven dels cotèls (*knife* en anglés) de coire utilizats pels "Cotèls jaunes", una populacion amerindiana resident dins la region. Yellowknife es una vila etnicament diversificada, sa populacion es majoritàriament mestissa.
Capitale-Nationale

thumb|250px|Situacion geografica de Capitale-Nationale dins de la província de Quebèc
**Capitale-Nationale** es una region administrativa de Quebèc. Es compausada amb l'aglomeration de Quebèc, sièis municipalitats regionalas de comtat (MRC), d'una resèrva autoctòna fòra MRC e d'una municipalitat de parròquia fòra MRC. 
## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Estrie

**Estrie** es una region administrativa de la província canadiana del Quebèc, situada a la frontièra amb los estats de Maine, Nòu Hampshire e Vermont de los Estats Units d'America.

## Ligams extèrnes
*  Sit oficial
Mauricie

**Mauricie** es una region administrativa de la província canadiana del Quebèc, situada a la confluéncia dels rius Sant Laurenç e Saint-Maurice.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial
Côte-Nord

**Côte-Nord** es una region administrativa del nòrd-èst del Quebèc situada entre la província de Tèrranòva e Labrador e lo riu Saguenay. La populacion se concentra sustot a la riba del riu Sant Laurenç. L'economia de la Côte-Nòrd se basa principalament sus la pesca, la silvicultura e las minas. Es devesida en 5 municipalitats regionalas de comtat (MRC) e 52 municipalitats.

## Ligams extèrnes
*  Sit oficial
Gaspésie-Îles-de-la-Madeleine

**Gaspésie–Îles-de-la-Madeleine** es una region administrativa de la província canadiana del Quebèc formada de la peninsula de Gaspésie e las Islas de la Magdalena.

## Ligams extèrnes
* Sit oficial
Nord-du-Québec

**Nord-du-Québec** es la màger region administrativa del Quebèc (Canadà). Amb los sieus 839.000 km², que 121.000 km² ne correspondon a de lacs e de rius, la region representa 55% del territòri quebequès, mas solament 0,5% de la populacion del Quebèc i viu (unas 40.000 personas). Los crees e los Inuits constituisson la majoritat de la populacion.

## Ligams extèrnes
*  Sit oficial
Laval (region)

**Laval** es a l'encòp una region administrativa, una municipalitat regionala de comtat e una vila de la província canadiana del Quebèc. Las tres entitats administrativas partejan lo meteis territòri. Es situada sus la isla Jésus, a la periferia nòrd-oèst de Montreal, vila que n'es separada pel riu "des Prairies".

## Ligams extèrnes
*  Sit oficial
Bas-Saint-Laurent

**Bas-Saint-Laurent** es una region administrativa de la província canadiana de Quebèc, situada en riba sud de l'estuari del riu de Sant Laurenç.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial
Montérégie

**Montérégie** es una region administrativa de la província canadiana del Quebèc, situada a la riba sud del riu Sant Laurenç, entre la vila de Montreal e la frontièra amb l'estats de Vermont e Nòva York dels Estats Units d'America.

La Montérégie es reconeguda per sos vinhals, sos vergièrs, sos panoramas, sos produches e sas montanhas montérégiennes. La region es a l'encòp urbana (segonda populacion de Quebèc) e rurala. L'economia regionala es basada sus l'agricultura e la produccion de bens e de servicis. Lo torisme representa egalament una part importanta de l'economia.

## Ligams extèrnes
*  Sit oficial
Laurentides

**Laurentides** es una region administrativa de Quebèc situada sus la riba nòrd del flum Sant Laurenç, a ras de Montreal. Lo territòri es devesit en 8 municipalitats regionalas de comtat (MRC) e 83 municipalitats.

## Ligams extèrnes
*  Sit web oficial
Adoxaceae

La familha dels **Adoxacèas** es una familha de plantas dicotiledònes que compren 3 a 5 genres.

Son d'arbolets o d'erbacèas rizomatosas pichonas des sosbòsques de las regions temperadas. Aquesta familha es representada en França per l'adòxa moscatellina los saücs e los atatièrs.

La classificacion filogenetica l'a d'en primièr desplaçada demest las familhas assignadas dirèctament al grop dels Campanulidea (euasterids II) (1998).

Es classada tornarmai dins l'òrdre dels *[[Dipsacales]]* per la . Uèi se son aponduts los genres *[[Saüc|Sambucus]]* e *[[Viburnum]]*, de còps plaçats demest los Caprifoliacèas. Los Adoxacèas comptan ara environ 200 espècias, en cinc genres.

## Lista dels genres
Segon  e  :
* genre *[[Adoxa]]*
* genre *[[Sambucus]]*
* genre *[[Sinadoxa]]*
* genre *[[Tetradoxa]]*
* genre *[[Viburnum]]*

Sedon  :
* genre *[[Adoxa]]*
* genre *[[Sinadoxa]]*
* genre *[[Tetradoxa]]*

Segon  :
* genre *[[Adoxa]]* L.

## Lista de las espècias
Segon  :

## Nòtas e referéncias

## Ligams extèrnes

* 
* 
** Voir aussi ''Sambucaceae'', ''Viburnaceae''
* 
* 
* 
* 
* 
*
Robert F. Kennedy

**Robert Francis Kennedy**, escaissat popularament **Bob Kennedy** (Brookline, Massachusetts, 20 de novembre de 1925 – Los Angeles, Califòrnia, 6 de junh de 1968) foguèt un politician american. Fraire pichon del president John F. Kennedy, foguèt senador de l'estat de Nòva York tre 1965 fins a son assassinat en Califòrnia en 1968.

Membre eminent del Partit Democrata e icòna del liberalisme american modèrn èra a participar a las primàrias per la presidéncia americana quand moriguèt.
Paulet de Marselha

**Paulet de Marselha** (*Paulet de Marsiho* en nòrma mistralenca; Marselha, sègle XIII) foguèt un trobador occitan de Provença. Son estadas conservadas fins uèi sonque tres de sas uèch composicions. Totas tres son dedicadas a Barral del Bauç, vescomte de Marselha. Paulet, que s'èra opausat a la dominacion dels Anjó en Provença, se vegèt privat de sos dreches territorials e foguèt fòrabandit de son país. Venguèt aital un faidit refugiat en Catalonha primièr que visquèt a la cort del sobeiran catalan Pèire III lo Grand (d'abril a mai de 1262) abans de partir per Castelha ont demorèt dins la cort del rei castelhan Anfós X. Se sap que cap al mes d'octobre de 1267 èra tornat en Catalonha a la cort del rei d'Aragon.
Bonifaci VI de Castelana

**Bonifaci VI de Castelana**, escrich ancianament *Castellana* o *Castelhana* (Castelana, sègle XIII) foguèt un senhor, cavalièr e trobador occitan de Provença. A la mitat del sègle XIII èra un dels darrièrs senhors independents abans qu'arribèsse la dominacion de Carles d'Anjó tre 1246. La primièra mencion mai anciana de son nom es de 1244 e se sap que succediguèt a son paire coma senhor de Castelana lo 13 de junh de 1249.
Ibrahim Boubacar Keïta

thumb|Ibrahim Boubacar Keïta (2013)
**Ibrahim Boubacar Keïta** (nascut lo 29 de genièr de 1945 – 16 de genièr de 2022) foguèt president de Mali entre septembre de 2013  e agost de 2020 Tanben foguèt primièr ministre del país entre 1994 e 2000.
Samuel de Champlain

**Samuel de Champlain**  nascut **Samuel Champlain**; Brouage o La Rochelle, Aunis, França, batejat lo 13 d'agost de 1574 - Vila de Quebèc, Nòva França, 25 de decembre de 1635) foguèt un explorador, geograf, cartograf, soldat e diplomat francés. Conegut coma lo *Paire de la Nòva França*, fondèt la vila de Quebèc lo 3 de julh de 1608. Es important dins l'istòria de Canadà perqué faguèt la primièra mapa precisa de la còsta, çò qu'ajudèt a establir de poblaments nòus.
### Referéncias
Sushmita Banerjee

**Sushmita Banerjee**, tanben coneguda coma **Sushmita Bandhopadhyay** e **Sayeda Kamala** (Kolkata, 1964 - 4 de setembre de 2013) foguèt una escrivana indiana. Escriguèt sas memòrias jol títol *Kabuliwalar Bangali Bou* (revirat en anglés jol títol: *A Kabuliwala's Bengali Wife* en 1997) qu'èra fondamentat sus son experiéncia d'èsser maridada amb un afgan, e d'aver viscut jos la lei dels talibans. Aquela istòria serviguèt de basa a un film de Bollywood sonat *Escape from Taliban*. Foguèt assassinada a l'edat de 49 ans davant son ostal, per de probables militants talibans.
Òrdre de l'Empèri Britanic

vinheta|Òrdre de l'Empèri Britanic
L'Excellentissim **Òrdre de l'Empèri Britanic** (en anglés: *Most Excellent Order of the British Empire*) es un òrdre de cavalariá del sistèma onorific del Reialme Unit. Foguèt establit en 1917 pel rei Jòrdi V.

La devisa de l'òrdre es *For God and the Empire* ("Per Dieu e l'Empèri"). Es l'òrdre mens important de totes los òrdres de cavalariá britanics, pr'aquò compta lo nombre mai considerable de guerdonats amb 100.000 membres vius dins lo mond entièr actualament.
Dorset

**Dorset** es un comtat del sud-oèst d'Anglatèrra, situat per còsta de Marga. Confronta Devon a l'oèst, Somerset al nord-oèst, Wiltshire al nord-èst e Hampshire a l'èst.
Hauassa

**Awasa** (አዋሳ en amharic) es una vila d'Etiopia en ribas dau lac Awasa, dins la vau dau grand rift. S'atròba dins la Region dei Nacions, Nacionalitats e Pòples dau Sud, e sus la rota que jonhe Addis Abeba e Nairòbi en Kenya. Es la vila mai granda de l'wereda d'Awasa.

Awasa siguèt la capitala de l'anciana província de Sidamo fins a la reforma constitucionala de 1995. La vila rambla mai d'un establiment d'ensenhament taus que lo Collègi Adventista Awasa e l'Universitat Awasa que compren un departament d'agricultura e de sciéncias de la santat. S'i atròba tanben un aeropòrt. La pesca es l'indústria locala principala.
Passerat domestic

Lo **passerat** (var. **passeron**), (*Passer domesticus*) es una espècia d'ausèl passerifòrme de la familha dels passerats. Es pichon, es adaptat a l'abitat urban e fòrça acostumat a viure près de l'èsser uman, fins al ponch d'èsser lo mai frequent e conegut. Se tròba distribuit per tot lo glòb, e mai se es originari d'Eurasia e del Nòrd d'Africa. Es estat introdusit per l'èsser uman en lo rèste dels continents, a excepcion de l'Antartida.

100 exemplars procedentes d'Anglatèrra foguèron soltats en Brooklyn, Nòva York, coma contraròtle de plagas. Aquesta mesura foguèt seguida dins d'autras vilas d'Estats Units, a on es conegut coma lo passerat anglés per o distinguir dels passerats americanes natius.

Pòdon arribar a viure 13 ans en cautiveri, e mai se normalament paucs arriban als 7 d'ans en libertat.
Arrondiment de Rychnov nad Kněžnou

L**'arrondiment de Rychnov nad Kněžnou** es un dels cinc districtes (en chèc: *okres*) de la region chèca de Hradec Králové. A per capitala la vila de Rychnov nad Kněžnou.
Grand còrb

Lo **grand còrb** (*Corvus corax*) es una espècia d'ausèl passerifòrme de la familha dels corvids (Corvidae). Present en tot l'emisfèri septentrional, es l'espècia de corvid amb la màger superfícia de distribucion. Amb lo còrb de pic espés, es lo pus grand dels corvid e probablament lo passerifòrme mai pesuc; a la siá maturitat, lo grand còrb mesura entre 52 e 69 centimètres de longor e lo sieu pes varia de 0,69 a 1,7 quilogramas. Los còrb vivon generalament de 10 a 15 ans mas qualques individus an viscut 40 ans. Los joves se pòdon desplaçar en grops mas los cobles ja formats demòran amassa tota la siá vida, cada coble defendent un territòri. Existisson 8 subespècias conegudas que se diferéncian fòrça pauc aparentament, e mai que d'estudis recents ajan demostrat de diferéncias geneticas significativas entre las populacions de regions distinctas.

Lo grand còrb coexistís amb los umans dempuèi fa de milièrs d'ans e en qualques regions es tan abondant que se considèra coma una espècia nociva. Una partida de la siá capitada es deguda al sieu regim omnivòr; lo còrb comun es extrèmament oportunista, en s'alimentant de caronhas, d'insèctes, de residús alimentaris, de granas, de baias, de fruchas e pichons animals. Se son observadas  divèrsas demostracions notablas de resolucion de problèmas per aquesta espècia, çò que fa pensar que lo còrb es fòrça intelligent.
Filozoa

Los **Filozoaris** fòrman un clad monofiletic que compòrta los animals, los coanomonads e los filasterians, aqueles darrièrs an balhat lor nom al taxon. Fòrman lo grop fraire dels mesomicetozoaris al dintre dels Olozoaris. Compòrtan los animals e totes los organismes unicellulars mai pròchis dels animals que de tot autre organisme pluricellular.

## Anatomia
Se pensa que l'ancèstra dels opistocontas possedissiá de filaments vermifòrmes, que se semblavan a de tentaculs. Aqueles filaments son estats perduts pels Olomicètes e los mesomicetozoaris. Son estats conservats pels filozoaris, pels quals son simples e pas efilats. Aqueles filaments possedisson amai un nucli format de paquets d'actina. Se transfòrman, pels coanomonads e pels coanocites de las esponjas, en "coleretas" qu'enròdan la flagèla.

## Sistematica

* clade ***Filozoa***
** classa *[[Filasterea]]*
*** òrdre *[[Ministeriida]]*
**** familha *[[Capsasporidae]]*
***** genre *[[Capsaspora]]*
**** familha *[[Minesteriidae]]*
***** genre *[[Ministeria]]*
** clade *[[Choanobionta]]*
*** règne *[[Choanomonada]]*
**** familha *[[Codonosigidae]]*
**** familha *[[Salpingoecidae]]*
**** familha *[[Acanthoecidae]]*
*** règne *[[Animalia]]* o *[[Metazoa]]*
**** classa *[[Demospongiae]] (parafiletic)*
**** classa *[[Hexactinellida]]*
**** classa *[[Calcarea]]*
**** clade *[[Epitheliozoa]]*
***** sosclassa *[[Homoscleromorpha]]*
***** embrancament *[[Placozoa]]*
***** sosrègne *[[Eumetazoa]]*

## Vejatz tanben
* Eukaryota
* Unikonta
* Opisthokonta
* Mesomycetozoa, lo grop fraire dels filozoaris
* Choanobionta
* Filasterea
* Choanomonada
* Metazoa

## Nòtas e referéncias
Equipa d'Etiopia de fotbòl

L**'equipa d'Etiopia de fotbòl**, que li dién lei *Walya* (dau nom de l*'Walya ibex*, lo boquetin d'Abissinia), si constituisse dei melhors jogaires etiopians sota la supervision de la Federacion d'Etiopia de Fotbòl e representa lo país dins lei competicions regionalas, continentalas e internacionalas despuei sa creacion en 1947. Leis *Antilopes Walya*, coma li dién au país, jògan lei partidas a domicile a l'Addis Abeba Stadium que s'atròba dins la capitala etiopiana, Addis Abeba. La seleccion nacionala si qualifiquèt per la fasa finala de la Copa d'Africa dei Nacions de fotbòl de 2013 après trenta un ans d'abséncia.

Es una dei tres equipas (ambé Sodan e Egipte) que participèron a l'edicion inaugurala de la Copa d'Africa dei Nacions en 1957. Etiopia ganhèt l'edicion de 1962 que si debanèt a domicile mai aguèt plus de resultats probants dins la competicion despuei la fin deis annadas 1960.
Kay McNulty

thumb|Kay McNulty
**Kathleen McNulty Mauchly Antonelli**, mai coneguda coma **Kay McNulty** (Creeslough, Irlanda, 12 de febrièr de 1921 – Wyndmoor, Pennsilvània, 20 d'abril de 2006) foguèt una programadora irlandoamericana que trabalhèt a la programacion de l'ENIAC, lo primièr ordinador electronic digital.

## Biografia
Kathleen Rita McNulty nasquèt en 1921 a Creeslough, un vilatjòt situat dins lo Gaeltacht del Comtat de Donegal. La nuèch de sa naissença, son paire, James, qu'èra un oficièr de l'Armada Republicana Irlandesa, foguèt arrestat e empresonat a Derry Gaol ont demorèt durant 2 ans. Qualque temps aprèp que foguèsse liberat, en octobre de 1924, la familha emigrèt cap als Estats Units e s'implantèt en Pennsylvania. Ailà James McNulty creèt una entrepresa de picapeirièr que foncionèt plan. Durant son enfància Kathleen parlava sonque lo gaelic e sabiá pas encara parlar anglés.
Gyps fulvus

Lo **voltor fauve** (***Gyps fulvus***) es una espècia d'ausèl falconifòrme de la familha Accipitridae. En Occitània se pòt encontrar dins los Pirenèus o dins las Gòrgas de Verdon.
Gypaetus barbatus

Lo **caparroi** o **gipaèt barbut** (*Gypaetus barbatus*) es una espècia d'ausèl falconifòrme de la familha Accipitridae. Es un voltor notablament distinct dels autres ausèls de preda semblants. A per costuma de s'enauçar dins los aires amb d'òsses o de clòscas fins a de grandas nautors per los daissar caire contra de ròcas e ne poder ingerir lo contengut. Se tracta d'una espècia menaçada dins de zònas grandas de la siá distribucion, dins lo continent europèu es un animal en grèu perilh d'escantiment qu'a ja desparegut de divèrsas regions ont èra abans abondant. Se pòt actualament observar dins la cordilhièra cantabrica (Principat d'Astúrias), los Pirenèus, los Alps (ont es estat tornar introduit), al  nòrd d'Africa, dins la Granda Val del Rift, en Sudafrica, en Grècia e dempuèi Anatolia fins a las montanhas de Tian Shan e Imalaia.
Nicolau Rei Bèthvéder

thumb|Nicolau Rei Bèthvéder en 2014

**Nicolau Rei Bèthvéder**, (en francés : *Nicolas Rey-Bèthbéder*) neishut a Morencs en Bearn en 1970, qu'ei un escrivan, lexicografe e jornalista d'expression occitana.

Que publiquè un recuelh de novèlas literàrias, dab lo son hrair Eric Rei Bèthvéder en 2002, titolat : Blanc e Roi. Qu'ei tanben l'autor deu diccionari de l'occitan gascon tolosan en 2004 a las edicions de l'IEO, e un libe sus la toponimia de Sent Lis, vila on demòra, edicions Lobatièras, en 2000.

Que s'aucupa de la hèsta de Catinon, dab Patric Lasseube, on debutè la cantaira Alidé Sans.

Qu'estó tanben un collaborator regular de La Setmana de 1995 a 2010, puish adara que participa au Jornalet.

Qu'estudiè Sciéncias Politicas a Tolosa e Barcelona, puish ara qu'ei ensenhant d'occitan au licèu de L'Isla de Baish. Qu'ei membre deu conselh lingüistic deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana. Qu'estó president deu CREO de Tolosa e vice-president de la FELCO de 2016 a 2020.

## Ligam extèrne
Diccionari francés-occitan gascon tolosan en linha sul site deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana
Anas platyrhynchos

Lo **guit còlvèrd** o **verdau** (*Anas platyrhynchos*) es una espècia d'ausèl anserifòrme de la familha Anatidae. Es un anet que la zòna de reparticion es fòrça estenduda. Abita d'airals de clima temperat en America del Nòrd, Euròpa e Asia. Tanben frequenta l'America Centrala e la Cariba. Es probablament lo mai conegut de totes los anets.
Alidé Sans

**Alidé Sans Mas**, neishuda eth 9 de març de 1993 ena Val d'Aran, ei ua joena cantaira de lengua occitana (gascon aranés). Ei era hilha dera cantaira Lúcia e de Jusèp Loís Sans Socasau. Comencèc a èster coneishuda ena cançon d'Occitània tamb eth títol *Esperança*, hèt tamb eth grop de hip-hòp SHHNHC, en 2012. 

Rapidament participèc a hestivaus en 2013 coma BarnaSants, *[[Escota e Minja]]*, ara hèsta dera *[[Catinon e Jacotin|Catinon]],* ara E.O.E. o encara *[[Hestiv'òc]]* de Pau. Cantèc *[[Se canta|Aqueres montanhes]]* en acte oficiau dera Diada. Participèc ara Estivada de Rodés en junhsèga de 2015.

Dempús dera Estivada, a on ganhèc encara un public nau, Alidé Sans s'associe ath music Paulin Courtial e multiplica es concèrts. Joguèc a New York en abriu 2017 entara hèsta de Sant Jòrdi.

Alidé Sans dèishe veir ena sua inspiracion era influéncia de ritmes suaus coma era romba, eth reggae, eth soul, mès cante quasi tostemp en occitan aranés. Es sòns textes parlen de derives dera nòsta societat e deth mon interior, complicat, d'ua gojata dera sua edat. Compause, escriu e interprète es sues cançons .

Ena primauera de 2015, a gessut eth sòn prumèr album titolat *Eth paradís ei en tu.*

En mai de 2023 es elejuda ar ajuntament de Bausen, damb autes dues conselhères d’Aran Amassa.

## Discografia
* *Eth paradís ei en tu* (2015). Comuna XXI.
* *Henerècla* (2018)

## Nòtes e referéncies
Escota e Minja

**Escota e Minja** es un hestenau de L'Isla de Baish (Gasconha tolosana) lançat en 2004. Se hè cada prumèra dimenjada de julhet. Es centrat sustot sus l'occitan.

Le concèpte d’*Escota e Minja* ei simple : prepausar concèrts occitans davant gents que minjàvan sopars hèits per associacions lislesas. Dambe le temps, *Escota e Minja* crescoc e ara se hè de còps sus quatre jorns damb literatura, vidèo, musica, messas en gascon, danças…
 
Quasi 4000 personas angón a Escota e Minja 2013 dambe les artistas Lou Seriol e Alidé Sans ende la serrada bèla deu dissabte hèita sus la plaça de l'ostau de vila.

## Referéncias
Relacion de Van't Hoff

La **relacion de Van't Hoff** es una relacion termoquimica que permet de far lo lime entre la constanta d'equilibri K d'una reaccion quimica, la temperatura T dau mitan reaccionau e l'entalpia estandard dau procès quimic. Foguèt prepausada en 1884 per lo quimista neerlandés Jacobus Henricus van 't Hoff :
 \frac{d \ln K}{dT} = \frac{\Delta H^\ominus}{RT^2},
Accipitriformes

L'òrdre dels **accipitriformes** inclutz la majoritat dels aucèls de rapina diürns. D'unes autors distinguisson aquel òrdre d'aquel dels falconiformes, mentre que d'autres los consideran coma un sol.
Josiah Willard Gibbs

**Josiah Willard Gibbs** (11 de febrier de 1839, New Haven - 28 d'abriu de 1903, New Haven) foguèt un quimista e un fisician estatsunidenc major de la fin dau sègle XIX. Son òbra principala foguèt la creacion de la mecanica estatistica amb James Clerk Maxwell e Ludwig Boltzmann que permeton d'aplicar lei leis de la termodinamica ai proprietats estatisticas deis ensems grands de particulas. Aquò permetèt l'emergéncia de la quimia fisica qu'es venguda un domeni major de la sciéncia.

## Liames intèrnes

* Termodinamica.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Humphry Davy

**Humphry Davy** (17 de decembre de 1778, Penzance – 29 de mai de 1829, Genèva) foguèt un fisician e un quimista britanic. Foguèt un dei pioniers de l'electrolisi que li permetèt d'isolar cinc elements quimics (sòdi, potassi, bari, estronci e calci) de 1807 a 1808. Estudièt tanben lei condicions de trabalh deis obriers dei minas e inventèt un lume permetent de demenir lei riscs d'explosion.
Keith Richards

**Keith Richards** (nascut lo 18 de decembre de 1943) es un musician anglés, cantaire e compositor. Es un dels sòcis fondador del grop de rock britanic The Rolling Stones.
Nicolau II

**Nicolau II de Russia** (18 de mai de 1868 – 17 de julhet de 1918) foguèt lo darrier emperaire de Russia, rèi de Polonha e grand prince de Finlàndia. Succediguèt a son paire Alexandre III lo 1 de novembre de 1894. Abdiquèt lo 15 de març de 1917 au començament de la Revolucion Russa e foguèt executat quauquei mes pus tard per lei bolchevics.

Fòrça conservator coma son paire, èra un partisan dau mantenement de l'autocracia russa de drech divin e pensava pas aver lo drech de cambiar leis institucions politicas dau país. Durant son rèine, deguèt donc faciar una importanta agitacion politica e sociala au sen dei pòbles de l'Empèri. Lo declin continü de Russia dempuei lo començament de la segonda mitat dau sègle XIX en causa d'estructuras economicas arcaïcas e d'una industrializacion tròp limitada foguèt tanben un problema important. En 1905, la monarquia perdiguèt ansin una partida de son prestigi après la desfacha còntra Japon e la repression violenta d'una crisi sociala (Revolucion de 1905). Nicolau II deguèt acceptar de reformas constitucionalas amb l'eleccion d'una assemblada legislativa ai poders fòrça limitats. Pasmens, assaièt rapidament de redurre mai lei poders deis elegits e la dubertura politica dau regim durèt gaire. Dins lo domeni economic, lei temptativas de modernizacion aguèron pereu de dificultats per s'impausar.

En 1914, Russia intrèt dins la Premiera Guèrra Mondiala per protegir Serbia sensa dispausar dei ressorsas per menar un conflicte modèrne. Après quauquei succès iniciaus còntra leis Austrians, lei fòrças russas foguèron durament batudas per leis Alemands. Pauc a cha pauc, aquelei desfachas desorganizèron lo país en entraïnant la descomposicion de l'armada e de la societat. En febrier de 1917, lo regim s'afondrèt ansin sensa resisténcia e un conseu de membres de l'Ostau Romanov demandèt a Nicolau II d'abdicar lo 15 de març de 1917 per lo remplaçar per un Govèrn Provisòri d'inspiracion republicana e liberala. Lo tsar descasut foguèt exiliat a Tobolsk onte foguèt capturat amb sa familha per lei bolchevics en març de 1918. Desplaçats a Iekaterinborg, i foguèron executats lo 17 de julhet de 1918 per lei tropas blancas que menaçavan la vila.

## Liames intèrnes

* Premiera Guèrra Mondiala.
* Revolucion de 1905.
* Revolucion Russa.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Michel Heller, *Histoire de la Russie et de son empire*, París, Perrin, 2015.
* **[[francés|(fr)]]** Paul Vial, *L'Europe et le monde de 1848 à 1914*, París, Éditions de Gigord, 1968.

## Nòtas e referéncias
Batalha de Friedland

La **batalha de Friedland** se debanèt lo 14 de junh de 1807 durant la Guèrra de la Quatrena Coalicion (1806-1807) entre l'armada francesa comandada per Jean Lannes puei Napoleon I e l'armada russa dirigida per Levin August von Bennigsen. S'acabèt per una victòria francesa importanta marcada per la destruccion dei tropas russas qu'entraïnèt la fin de la guèrra ambé la signatura dau tractat de Tilsit lo 7 de julhet de 1807.
Mamnoon Hussain

thumb|200px|right|Mamnoon Hussain (2014)

**Mamnoon Hussain** (en ordo: ممنون حسین‎; Agra, Índia, 2 de març o 23 de decembre de 1940) es un entrepreneire e politician paquistanés, membre de la Liga Musulmana de Paquistan. Es l'actual president de Paquistan dempuèi 2013. Foguèt abans brèvament Governador de Sindh en 1999 mas per encausa del còp d'estat militar de 1999 sa foncion s'arrestèt en octobre d'aquel an.
Diada

La **Diada**, o melhor dit **la ''Diada'' Nacionala de [[Catalonha]]**, es la fèsta de la nacion catalana. Se fa cada 11 de setembre e es un jorn sense trabalh al Principat. 

La fèsta nacionala de Catalonha foguèt la primièra lei aprovada pel Parlament de Catalonha en 1980. La Jornada Nacionala (cat. *Diada Nacional*) commemòra l'actitud de resisténcia activa contra l'opression e l'espèr d'una totala recuperacion nacionala pendent la Guèrra de Succession Espanhòla, que comportèt la pèrda de las libertats de Catalonha lo meteis jorn de 1714, après lo Sètge de Barcelona e sa presa per Felip V d'Espanha. 

Las celebracions ligadas a la Diada, ambe la montada de l'independentisme en Catalonha, prenon d'importància. Aital, la Diada de 2012 foguèt marcada per una manifestacion sobeiranista geganta a Barcelona ambe mai d'un milion de participants. La Via Catalana, que se debanèt l'11 de setembre de 2013 e comptèt mai d'un milion e mièg de personas, marquèt una etapa importanta pel futur de Catalonha.
Carles de Batz Castèlmoro d'Artanhan

thumb|250px|Estatua de d'Artanhan a Aush
**Carles de Batz Castèlmoro, Comte d'Artanhan**, mei conegut jos lo nom de **d'Artanhan**, que hoc un òme de guèrra gascon, nascut entre 1611 e 1615 au Castèth de Castèlmoro, près de Lupiac  (dens lo departament actuau de Gers). Que hoc capitani de la garda deus mosquetaris deu rei Loís XIV de França, que moriscoc au sètge de Maastricht lo 25 de junh de 1673, pendent la Guèrra Francoolandesa.

Un raconte romançat de la sua vida per Gatien de Courtilz de Sandras que formèc la basa de l'òbra famosa d'Alexandre Dumas, *[[Los Tres Mosquetaris]]*.
Wilhelm Schickard

**Wilhelm Schickard** (Herrenberg, 22 d'abril de 1592 - Tübingen, 23 d'octobre de 1635) foguèt un astronòm e matematician alemand.
Alistair Cameron Crombie

**Alistair Cameron Crombie** (Brisbane, Austràlia, 4 de novembre de 1915 - Oxford, Anglatèrra, 9 de febrièr de 1996) foguèt un istorian australian especializat dins l'istòria de las sciéncias. Comencèt a estudiar la zoologia e se faguèt conéisser gràcias a sas contribucions e recercas sus la competicion entre las divèrsas espécias animalas abans de cambiar d'interès e de se dirigir cap a l'istòria. Fondèt e presidiguèt la British Society for the History of Sciences.
Ali ibn Ridwan

**Abu'l Hasan Ali ibn Ridwan Al-Misri**, sovent designat ulteriorament coma *Haly* o *Haly Abenrudian* en Euròpa (a l'entorn de 988 - a l'entorn de 1061) foguèt un mètge islamic, tanben astrològ e astronòm egipcian.
Aquel erudit èra un comentador de la medecina antica grèga. Estudiava mai que mai los tèxtes de Claudi Galèn, e los comentaris que faguèt d'un dels libres del savi grèc, l*'[[Ars Parva]]*, foguèron revirats per Gerard de Cremòna.

Pr'aquò çò que li portèt notorietat foguèt son observacion detalhada de la supernova qu'es coneguda jol nom de SN 1006, qu'es la descripcion mai completa que se faguèt d'aquel astre, qu'aguèt l'escasença de l'observar en 1006.

Segon l'istorian australian Alistair Cameron Crombie, Ali ibn Ridwan contribusiguèt a la teoria de l'induccion. S'èra tanben engatjat dins una polemica celèbra contra un mètge de Bagdad, Ibn Butlan.
Otto Sander

**Otto Sander** (Hannover, 30 de junh de 1941 – Berlin, 12 de setembre de 2013) foguèt un actor alemand que trabalhèt tanben dins lo doblatge.