open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Getúlio Vargas

**Getúlio Dornelles Vargas** (1882-1954) avocat e òme politic, foguèt president de Brasil en 2 ocasions:

La primièra ocasion, entre 1930 e 1945 (non elegit per la populacion), se devesís en 3 periòdes:
* govèrn provisòri (aprèp la deposicion de Washington Luís, entre 1930 e1934),
* govèrn constitucional (de 1934 a 1937, jos la constitucion de 1934), e
* la dictatura (*Estado Novo*, de 1937 a 1945 aprèp aver impausat la constitucion brasilièra de 1937, inspirada per la dictatura polonesa). La dictadura de Getúlio foguèt depausada lo 29 d'octobre de 1945 per un movement militar.

La segonda ocasion foguèt entre 1951 e 1954, quand Getúlio foguèt elegit president dirèctament per la populacion. Mas lo 25 d'agost de 1954, aprèp una granda crisi politica, Getúlio se suicidèt.

## Vejatz tanben
* Getúlio
Lista dels presidents d'Argentina

Lo president d'Argentina, elegit per la populacion per un periòde de quatre ans (amb possibilitat de reeleccion immediata un còp) es cap d'Estat e tanben cap de govèrn. Aquesta es la lista dels presidents d'Argentina'''.

## Dictatura Militara Argentina (1976 - 1983)

## Presidents dempuèi la vòlta de la democracia (1983 -  )
Odocoileus

Lo genre **odocoileus** se compausa de las espècias seguentas :
* *[[Odocoileus hemionus]]* (Rafinesque, 1817) - cèrvi emione o cèrvi mul
** 38 sosespècias diferentas
* *[[Odocoileus virginianus]]* (Zimmermann, 1780) - cèrvi de Virgínia
** 11 sosespècias diferentas

## Ligams extèrnes
* ''Odocoileus'' sus cerfs.free.fr
Moriòu Vielhavila

**Moriòu(lh) Vièlha Vila**, **Moriòu Vielhavila** o **Moriòu e Vielhavila** (*Mourioux-Vieilleville* en francés) es una comuna occitana de Marcha, en Lemosin, situada dins lo departament de Cruesa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

Lo dialecte locau es lo lemosin.

## Geografia

## Toponimia
Las atestcions ancianas son, per luec:

***Moriòu(lh) Vièlha Vila** - *Ecclesia de Moriogilo, de Moriolo, Sancti Remigii de Moriogilo* vers 1080; *Ecclesia de Moriogilo* en 1125; *Fecimus hoc donum apud Morol* au segle XII; *In quodam orto apud Morol …, G. Gauterii de Morol* au segle XII; *Prior de Mareus* en 1330; *La parr. de Moreoux* en 1346; *Parrochia de Morol* en 1378; *de Morollo* en 1379; *Capellanus de Morueux* au segle XIV; *Capellanus de Moreoux ; Le Mas d’Entrinhat parroche de Moruous* vers 1440; *Mourioux* en 1778; *Mourioux* en 1844.

## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants.

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas emb la comuna
* **Leon Merigot** (escrivaire de *Vielhavila*) 

## Veire tanben
### Liams connexes

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

### Referéncias
Mòrtamar

**Mòrtamar** o **Mòrta Mar** (*Mortemart* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Mortamar* vers 1020 e en 1185, *de castello Mortemar* en 1094, *Mortemar* en 1105. La prononciacion es ['mɔɾtɔ maɾ] . 
**Mòrtamar**, coma son omonime de Perigòrd, pòt venir dau nom de la Mar Mòrta, sovenir de las crosadas, o representar de sanhas (lo resultat dau latin *mare* pòt préner lo sens de « gana »). 
Negre e Ives Lavalada son pus franchament per l'idèa d'una zòna umida, de sanhas, d'estanhs bòrlhes. Ives Lavalada evòca mai que mai los fossats que cengen lo chasteu daus ducs .

## Istòria

## Administracion
* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de Masères; es aura dau canton de Belac.
### Lista daus maires

### Intercomunalitat
* Mòrtamar èra de la Comunautat de comunas dau Naut Lemosin, es aura de la Comunautat de comunas de Naut Lemosin en Marcha.

## Demografia

* en 1800, la comuna fasiá partida de Monsteiròu e Mòrtamar 
* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits :
* Prononciacion : *Ch*- ; *g*-,* j*-

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Sint Sauvestre

**Sent Sauvestre** [sĩ so'vejtrɛ] (*Saint-Sylvestre* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

Sos abitants s'apelan los Sent-sauvestres.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Una fòrma anciana es *Sancto Silvestro* en 1106-1137. La prononciacion es [sĩ so'vejtrɛ] .
Segon Dauzat e Rostaing, seguts d'Ives Lavalada, *Sent Sauvestre* representa *Silvestris*, papa dau segle IV. 
Segon Negre, *Sent Sauvestre* representa *Silvester*, un daus 8 de l'Acta Sanctorum 

## Istòria
## Administracion

### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits : lo [lu], la [lɔ/la], los [lu:], las [la:]
* Prononciacion : *Ch* [ʃ] ; *g* (-e-i) e *j* [ʒ]

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luecs e monuments

Eglise de Saint-Sylvestre.JPG|L'egleisa
Mairie de Saint-Sylvestre.JPG|La mairariá
Chapelle de Grandmont, Saint-Sylvestre.jpg|La chapela de Grandmont
Monts d'Ambazac (3).JPG |Los monts d'Embasac
Massif des Cars depuis les monts d'Ambazac.JPG|Lu massiu daus Cars vut dempuèi los monts d'Embasac


## Personalitats liadas a la comuna
## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Noic

**Noic** (*Nouic* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

Sos abitants s'apelan los noijauds [nwɛ'ʒaw:].

## Geografia

 

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Novo vico* a l'epòca merovingiana, *Novus vicus*, sens data, *Noycum* vers 1315. La prononciacion es [nwɛ] . 
Segon Dauzat e Rostaing [que coneissian pas las fòrmas ancianas], lo nom es sorne. Ven benleu deu latin *novus*, emb lo sufixe *-icum*, per designar un terren desboijat . 
Segon Negre e Ives Lavalada, *Noic* ven de l'adjectiu latin *novus* e de *vicus*, « vilatge » .  
L'experiéncia mòstra que lo *vicus* es pas exactament un vilatge. Segon Marcel Villoutreix, lo *vicus*, a l'epòca galloromana e franca, es una pitita aglomeracion, diferenta de la *villa*, un centre comerciau, artesanau e religiós, sovent sus un itinerari de longa distància. Lo nom a pas passat en occitan .

## Istòria

## Administracion

### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits :
* Prononciacion : *Ch*- ; *g*-,* j*-

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Intercomunalitat

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Moissanas

**Moissanas** (*Moissannes* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

Sos abitants s'apelan los Moissanauds.

## Geografia

 

### Perimètre dau territòri
 

## Toponimia
Fòrmas ancianas : *Jordanus de Moisanes* vers 1100, *Moissanas* vers 1115, *Moyssanes* vers 1315, *Moessanes*, *Moussaneys*, sens data. Prononciat [mwejsa'na] . 
Segon Dauzat e Rostaing, *Moissanas* ven dau nom latin d'òme *Mustius* o **Muscius*, emb lo sufixe *-anum* [compréner *-anas*] .
Segon Negre, *Moissanas* ven dau nom latin d'òme *Mussianus*, emb lo sufixe *-as* . 
Segon Marcel Villoutreix, *Moissanas* ven dau nom latin d'òme *Mussius* o *Mustius*, emb lo sufixe *-anas* . 
Segon Ives Lavalada, *Moissanas* ven dau nom latin d'òme *Mustius*, emb lo sufixe *-anas* (*terras*), o au nom latin d'òme *Mussianus*, emb lo sufixe *-as* . 
Sol lo grope *-sky-* desvolopa un *iòd* en davant de [s] (a prepaus de Moissac) . Donc **Mussianas* > **Mossanas*, **Mustianas* > **Mossanas*.

## Istòria

## Administracion

### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits :
* Prononciacion : *Ch*- ; *g*-,* j*-

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luecs e monuments

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Estivada

L**'Estivada** de Rodés es un festenal estival (en general cap a la mitat de julhet) de musica que foguèt creat en 1995. A capitat d'obtenir un public important (quasi 100 000 mila personas en 2012) e de venir una referéncia dins los eveniments occitans. A una durada de gaireben una setmana e acampa fòrça musicians e grops. Es tanben l'escasença gràcias als sieus estands nombroses (83 en 2007) de crompar tota mena de produches, de se sarrar a la varietat gastronomica occitana e de ne saber mai sus la cultura e lenga occitanas. Aqueste eveniment es agrementat d'animacions per carrièra. Existís un prèmi Estivada que recompensa un roman en occitan.

Entre 2016 e 2022, lo festenal foguèt bailejat per la comuna de Rodés.

En 2023, lo conse de Rodés Christian Teyssèdre anóncia que lo festenal, que tòrna nomenar *F'estivada*, serà pas pus de cultura occitana. Un collectiu *Gardarem l'Estivada* se mobiliza lèu per assajar de manténer un festenal occitan a Rodés. L'associacion *La Gardarem* es puèi creada, e lo festenal tòrna en julhet de 2024 jol nom de *[https://estivada.eu/ Nov'Estivada]*, a Sebasac, prèp de Rodés, amb l'ambicion de tornar far viure aquel festenal màger dins lo paisatge cultural occitan.

## Vejatz tanben

### Article connèxe
* Rodés

## Ligams extèrnes
*  Site oficial
Fromentau

**Fromentau** (*Fromental* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

Sos abitants s'apelan los fromentaus.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Fòrmas ancianas : *Fromental* vers 1090, vers 1110, *Fromentallum* vers 1315. Prononciat [fɾumɛ̃'taw] . 
Mai qu'un simple champ de froment , *Fromentau* indica una terra apta a far venir dau froment, una terra a froment 
e non pas solament de la segle (dicha sovent *blat* en lemosin). 

## Istòria

## Administracion

### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits :
* Prononciacion : *Ch*- ; *g*-,* j*-

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Luecs e monuments
*L'Abadiá de Fromentau: es un monument istoric dau segle XII. Es de construccion romana. Sa granda valor istorica ne fai un site de primier òrdre per l'istòria de las religions. Aparten auei a daus proprietaris privats e es pas duberta a las visitas.

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Judy Garland

**Frances Ethel Gumm**, dicha Judy Garland (1922-1969), foguèt una actritz celèbra dels Estats Units d'America. Foguèt tanben cantaira.

### Filmes
*(Títols en anglés)*

### Albums
* 1955 Miss Show Business
* 1956 Judy
* 1957 Alone
* 1958 Judy In Love
* 1959 Garland at the Grove
* 1959 The Letter
* 1960 Judy: That's Entertainment!
* 1961 Judy at Carnegie Hall
* 1962 The Garland Touch
* 1963 I Could Go On Singing (Soundtrack)
* 1964 Judy and Liza 'Live' at the London Palladium
* 1964 Judy Garland Sings Maggie May (EP)
* 1967 At Home at the Palace (ABC-Paramount Records)
Bessie Smith

**Elizabeth "Bessie" Smith** (1894–1937) foguèt la pus populara cantaira nòrd-americana de jazz e blues dels ans 1920 e 30. Sa estil de cant a influençat Janis Joplin e Norah Jones.

## Estil
Aviá una votz tipicament *negra*, expressiva e metiá tala delicadesa e art en l'interpretacion dels *blues* que manteniá ne suspenes l'ànim del public en lo fasent rire o plorar. La siá extraordinària mímica, amb la que s'acompanhava, èra un complement eficaç per las siás interpretacions. Èra cossí se tot lo sieu còrs, fins los mai pichons movements, aguèsson qualquarren de la cançon qu'interpretava. Tanben improvisava de passatges de dança que provocavan l'entosiasme del public.

## Lo declivi
Mas a mesura que la nomenada *epòca negra* comencèt a declinar e lo gost del public s'inclinava vèrs las cançons ròsas de Hollywood, la reputacion d'aquela extraordinària en cantant foguèt tanben en declinant, se plan Bessie se donèt pas per vencuda e interpretèt aquelas melodias doças en las i donant un quite aire, en las impregnant de *[[swing]]*, amb lo que poguèt se manténer en lo primièr plan de l'interès, mas a basa d'un esgotador trabalh.

Malgrat tot, arribèt un moment en que se la vegèt en vendent cacauets pels bars e cafès.

La mòrt de la melhor interprèta de *blues* de tota l'istòria del *jazz* foguèt autenticament tragica. En sofrint un accident automobilistic, se li produsiguèt una granda emorragia e foguèt portada rapidament dins l'espital mai prèp, mas dins aquel espital se neguèron a l'assistir perque *ailà pas s'acceptavan negres*, après recórrer fòrça quilomètres, per fin se trobèt un espital singularment alièn als perjudicis raciales, mas l'emorragia aviá ja acabat amb la vida de l'extraordinària artista.

## Referéncias
Rodolfo Valentino

**Rodolfo Alfonso Raffaello Piero Filiberto Guglielmi di Valentina d'Antoguolla** (*Rodolfo Valentino*) foguèt un important actor de cinèma italian del començament del sègle XX.
Orson Welles

**George Orson Welles** (1915-1985) foguèt un important realizator de cinèma e teatre, e tanben actor, autor e productor dels Estats Units d'America.
Patricio Aylwin

thumb|250px|Patricio Aylvin a l'entorn de 1990

**Patricio Aylwin Azócar** (Viña del Mar, Chile, 26 de novembre de 1918 - Santiago, 19 d'abril de 2016) foguèt un avocat, professor d'universitat e politician chilen. Foguèt president de Chile entre 1990 e 1994, aprèp la redemocratizacion del país.
Stephen Harper

**Stephen Joseph Harper** (nascut lo 30 d'abril de 1959), professor d'universitat e òme politic, foguèt lo primièr ministre de Canadà de 2005 a 2016
Isaac Asimov

Isaac Asimov (nascut en Russia lo 2 de genièr de 1920, mòrt als Estats Units lo 6 d'abril de 1992) foguèt un escrivan celèbre de sciéncia-ficcion del sègle XX. Es sustot conegut per sas òbras de sciéncia-ficcion e sos libres de vulgarizacion scientifica.

Escrivan prolific, Asimov a escrich o editat mai de 500 libres e respondut a mai o mens 90 000 letras e cartas postalas. Sos libres son estats publicats dins 9 de las 10 grandas categorias de la classificacion decimala de Dewey. L'òbra mai celèbra d'Asimov es la seria *Foundation*, dont los tres primièrs libres an emportat l'unic prèmi Hugo de la « Melhora seria de totes los tempses » en 1966. Sos autres serias màgers son lo cicle de l'Empèri (Galactic Empire) e lo cicle dels robòts (Robot series).

A aquel títol, es sovent considerat, amb Arthur C. Clarke e Robert A. Heinlein, coma un dels « Tres Grands » autors  de sciéncia-ficcion de lenga inglesa

A egalament escrich d'obratges avent per tèmas la ficcion misteriosa e la fantasy, aital coma de nombroses obratges de non-ficcion. La màger part de sos libres de sciéncias popularas explican los concèptes de faiçon istorica, remontant tan luènh coma possibla a una epòca ont la sciéncia en question èra a son estadi mai simple. D'exemples incluson lo *Guide to Science*, la seria en tres volums *Understanding Physics*, e *Asimov's Chronology of Sciéncia and Discovery*. A escrich sus de nombroses autres subjèctes scientifics e non scientifics, tals coma la quimia, l'astronomia, las matematicas, e l'istòria.

En 1959, sus convit de son amic lo cercaire Arthur Obermayer, participa a de sessions de recèrcas creativas organizadas per una filiala del MIT per melhorar l'armament american.

Asimov es estat president de l*'American Humanist Associaction*.

Un cratèr sus la planeta Mart, una escòla primària a Brooklyn e un prèmi literari (Isaac Asimov Awards) son nommats en son onor.
Alfred Jarry

**Alfred Jarry** (1873-1907) foguèt un autor de teatre francés, creator del *[[Teatre de l'Absurde]]*.

## Biografia
Alfred Henri Jarry naissèt dins la vila francesa de Laval, filh de Anselme Jarry e Caroline Quernest. D'origina bretona de la part de maire, recebèt una educacion sonhada.

Conegut principalament per l'òbra de teatre *Ubú Rei* (1896), qu'es citada sovent coma precursora del teatre surrealista dels ans 20 e 30, Jarry utilizèt de divèrses genres literaris. Escriguèt d'òbras de teatre, romans, poesia, assag e articles de jornalisme especulatiu. Los sieus tèxtes representan un trabalh pionièr en lo teatre del absurd. Sovent grotesc e incomprés, inventèt una pseudociència nomenada "patafisica".

Lo succès primairenc de las siás òbras lo portèt a una vida desordenada e irregulara. Moriguèt en la praubesa lo 1 de novembre de 1907, de meningitis tuberculosa, dins l'Espital de la Caritat.

## Referéncias
Ezra Pound

Ezra Pound (1885–1972) foguèt un important poèta modernista dels Estats Units d'America durant lo sègle XX.

Pound foguèt un simpatisant del faissisme italian après l'ascension de Benito Mussolini.

## Ezra Pound e Occitània

Ezra Pound foguèt un dels modernistas mai interesats pels trobadors. Segon el, los trobadors avián servat lo caractèr esoteric e sacramental del sèxe en Occident. Sos *[[Cantos]]* contenen un fum de referéncias als trobadors e a la Crozada contra los albigeses. 

### Qualques libres recents ligats a Ezra Pound e a sa relacion als trobadors

- 1991 Charlotte Ward (ed.): *Pound's Translations of Arnaut Daniel*. Garland, New York 1991 (translations)

- 1992: Ezra Pound, Richard Siebruth. *A Walking Tour in Southern France: Ezra Pound Among the Troubadours*, New Directions Publishing Corporation; First Edition (November 1, 1992) (es estat revirat en francés en 2005, jol titol *Sur les pas des troubadours en pays d'oc*, Le Rocher, 2005)
Susan Sarandon

**Susan Sarandon** (nascuda **Susan Abigail Tomalin** en 1946) es una famosa actritz de cinèma nòrd-american.
Oscar Wilde

Oscar Wilde (nascut **Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde**) foguèt un important autor de teatre irlandés e britanic del sègle XIX.
Cuba Gooding Jr.

vinheta

Cuba Gooding Jr. (n. 2 de genièr de 1968) es un actor de cinèma dels Estats Units d'America.
Buddy Holly

**Buddy Holly**, nascut **Charles Hardin Holley** (1936 - 1959) foguèt un pionièr del rock and roll als Estats Units d'America.
Region d'Itàlia

Las **regions d'Itàlia** sont lo primièr nivèl de subdivision administrativa segon la Constitucion de la Republica Italiana (art. 114-133). 

Las regions italianas son 20 e, levat la Val d'Aosta, son devesidas en entitats segondàrias, qui pòden esser de mai d'un tipe: 92 províncias (dont 2 autonòmas dens lo Trentin-Naut Adige, 6 consòrcis municipals liures en Sicília, 4 organismes regionals de descentralizacion dins lo Friol-Venècia Júlia) e las 14 ciutats metropolitanas. 

## Lista de las regions italianas
}


RegionCapitala
1. Abruç L'Aquila
2. Val d'Aosta Aosta 
3. Polha Bari
4. Basilicata Potença
5. Calàbria Catanzaro
6. Campània Nàpols (Napoli)
7. Emília-Romanha Bolonha 
8. Friol-Venècia Júlia Trieste
9. Laci Roma
10. Ligúria Gènoa 
11. Lombardia Milan 
12. Marchas Ancona
13. Molise Campobasso
14. Piemont Turin 
15. Sardenha Castèl
16. Sicília Palèrme
17. Trentin e Aut Adige Trent
18. Toscana Florença 
19. Ómbria Perosa 
20. Venèt Venècia


## Voses connèxas

* Itàlia
** Valadas Occitanas
John Carradine

John Carradine (nascut **Richmond Reed Carradine**) foguèt un famós actor de cinèma del genre western originari dels Estats Units d'America.
Igor Stravinskii

**Igor Fiodorovich Stravinskii** (en rus: Игорь Фёдорович Стравинский) foguèt un pianista e compositor rus de musica classica del sègle XX. Stravinsky nasquèt lo 18 de junh 1882 ( lo 5 dins l'ancian calendari rus) a Oranienbaum. Son paire èra bassa al teatre imperial de Sant Petersborg, e l'ambient familial èra fòrça musical. Igor estudièt lo piano amb sa maire e a 9 ans, amb un nòva professora, escolana del famós Antòn Rubinstein. D'aquela epòca tanben anava sovent escotar son paire cantar, aital coneissiá  plan los opèras.

Pendent sos estudis de drech rescontrèt lo filh de Nikolai Rimski-Korsakov, puèi faguèt la coneissença del compositor meteis. A la debuta, los sieus conselhs ajudèt Igor a estudiar, al biais d'un autodidacte, las composicions. Per la seguida prenguèt de corses particulars de Rimsky-Korsakov, que serà tanben son testimòni a son matrimòni amb Katerina Nosenko en 1906.

En 1907 compausèt sa primièra sinfonia, *Scherzo fantastica*, e *Fuòcs d'artifici*. Aquel darrièr trabalh foguèt remarcat per Sergei Djagilev, qu'organizava de concèrts. Quand cerquèt un compositor per un balet sul legendari *aucèl de fuòc*, prepausèt doncas a Stravinsky de compausar son primièr balet. Aquel balet aguèt un grand succès, quand foguèt mes en scèna a París en 1910 pendent una virada dels balets russes. Stravinski venguèt alara un nom conegut coma lo d'un compositor amb un estil nòu, tant primitiu coma scientific. Susvendrà un nòu succès pendent la sason seguenta amb *Petrushka*.

Per contra, la creacion de la *Consecracion de la primavèra* en 1913 faguèt un grand escandal, mas es malaisit de saber perqué, s'es en causa de la musica, de la coregrafia o dels dançaires. En fach, a la debuta de 1914, la meteissa musica foguèt un grand succès pendent un concèrt, e Stravinsky capitèt a èsser conegut en Euròpa tota a solament 31 ans.

Aprèp *L'istòria del soldat*, se transportèt a França, e cambièt entièrament son estil, en tornant a l'influéncia classica : *Pulcinella*, un balet e *Mavra*, un opèra comic, son d'òbras d'aquela epòca.

En 1926, fa son retorn, amb *Oedipus Rex*, segond lo drama de Sofòcles, que se situís entre l'oratòri e l'opèra, e conten un trabalh rítmic impausant. Per la seguida, lo compositor contunha d'explorar d'influéncias variadas.

En 1939 moriguèt sa femna mentre qu'el, èra als Estats Units, quand comencèt la guèrra. S'i refugirà e i contunharà de compausar. Viatgèt tanben en URSS en 1962, ont Dmitry Chostakovich lo venguèt saludar. Stravinsky s'arrestèt d'escriure en 1968 e moriguèt a Nòva Yòrk lo 6 d'abril de 1971.

## Font
Alanis Morissette

**Alanis Nadine Morissette** (n. 1 de junh de 1974 a Ottawa) es una cantaira e compositora canadiana. 

Es una de las artistas de vendas màgers mercé a son tresen album, *Jagged Little Pill* qu'es estat l'album debut pus vendut de tota l'istòria, lo pus vendut de la part d'una artista femenina e lo 7 pus vendut de l'istòria. Sons musicas an superat la barrièra dels 60 milions de copias vendudas dins tot lo mond.

Al cors de la siá vida es estat nomenada 14 còps pels Prèmis Grammy, en avent obtengut lo guerdon en 7 escasenças, en mai de l'album de l'an lo 1996. A recebut tanben 16 prèmis Juno (lo *Grammy* del Canadà).

## Discografia
* *Alanis* (1991)
* *Now Is the Time* (1992)
* *Jagged Little Pill* (1995)
* *Supposed Former Infatuation Junkie* (1998)
* *Under Rug Swept* (2002)
* *So-Called Chaos* (2004)
* *Flavors of Entanglement* (2008)
* *Havoc and Bright Lights* (2012)

## Referéncias
Benny Carter

**Benny Carter**, nascut **Bennett Lester Carter** (1907-2003) foguèt un reconegut saxofonista e trompetista american de jazz del sègle XX.
Dwight D. Eisenhower

**Dwight David Eisenhower** , escaissat **Ike** , nascut lo 14 d'octobre de 1890 a Denison (Tèxas) e mòrt lo 28 de març de 1969 a Washington, D.C., foguèt un militar e òme d'Estat american. Sòci del Partit Republican, foguèt lo 34en president dels Estats Units, del 20 de genièr de 1953 al 20 de genièr de 1961.

Durant la Segonda Guèrra Mondiala, comandèt lo desbarcament de novembre de 1942 en Africa del Nòrd, puèi, coma comandant en cap del Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force, planifiquèt lo desbarcament de Normandia de juin de 1944. Foguèt nomenat *General of the Army* en decembre de 1944. Ven cap d'Estat major de l'armada de tèrra dels Estats Units de 1945 a 1948 e comandant suprèm de las fòrças aliadas en Euròpa de 1951 a 1952.
Elegit  president dels Estats Units a la presidenciala de novembre de 1952, supervisa l'alt al fuòc en Corèa, lança la corsa a l'espaci, desvolopa la ret de las autorotas inter-Estats e fa del desvolopament de l'armament nuclear una de sas prioritats dins l'encastre de la Guèrra Freja amb l'URSS. Es largament reelegit en 1956 fàcia al democrat Adlai Stevenson, qu'aviá ja afrontat quatre ans pus lèu.

Son vicepresident pendent uèit ans, Richard Nixon, es batut de pauc a l'eleccion presidenciala americana de 1960 per John Fitzgerald Kennedy. Se tenguèt puèi en retrach de la vida politica activa.
Guit

Los **guits** tanben sonats **rits**, **anets** o **tirons**,  son d'ausèls de la sosclassa dels neornites, de l'òrdre dels anserifòrmes e de la familha dels anatidats. Se repartisson en tres sosfamilhas :
* los anatinats, ont se tròba los guits de superfícia (genre *Anas*) e los guits cabussaires (genres *Aythya*, *Netta*, etc.)
* los merginats, o guits piscivòrs
* los oxiurinats

Demest los guits, se pòt destriar :

* lo guit colverd (*[[Anas platyrhynchos]]*), guit de superfícia ;
* lo fuligula morilhon (*[[Aythya fuligula]]*), guit cabussaire ;
* la neta rossa (*[[Netta rufina]]*), guit cabussaire ;
* le guit mandarin (*[[Aix galericulata]]*), guit forestièr ;
* lo bèc de rassèga tufat (*[[Mergus serrator]]*), guit piscivòr.

## Guit domestic

Lo guit es estat domesticat coma polalha, o espècia de polassariá. Òm l'elèva per sa carn.
Cal destriar las divèrsas raças de guits domestics de l'espècia Anas platyrhynchos interfecondas amb lo guit colverd e lo guit de Barbariá, espècia domesticada en America del Sud. Aquestas doas espècias essent correntament ibridadas per produire lo guit mulard (ibrid esteril).

Lo guit se pòt aprestar de mantun biais. Citem en particular :

* en cosina francesa, lo guit amb l'irange, lo magret de guit
* en cosina chinesa, lo guit pequinés, lo guit lacat
* Vejatz tanben : Recèptas de guit



## Fòtos


Image:Duck1.jpg|Guit de Barbariá mascle
Image:Duck female1.jpg|Guit de Barbariá femèla
Image:Ducks1.jpg|Guit colverd
Image:Ducks_Winter.jpg|Guit colverd (un mascle e una femèla - en marron)
Image:Canard-colvert.jpg|Guit colverd mascle se brofant
Image:Canards_Mandarins.jpg|Guits mandarins


## Vejatz tanben
Anseriformes

L'òrdre dels **Anserifòrmes** compren 3 s d'ausèls :
* Animids : kamichis (3 espècias)
* Anseranatids: guitauca (1 espècia)
* Anatids : aquesta familha, la mai importanta dels anserifòrmes, compren 5 sosfamilhas de palmipèdes :
** *[[Dendrocygninae|Dendrocicnidins]]* : dendrocicnes (9 espècias)
** *[[Anserinae|Anserins]]* : cicnes, coscoroba, aucas, bernachas, cereopsa (24 espècias)
** *[[Stictonettinae|Stictonetins]]* : stictoneta (1 espècia)
** *[[Tadorninae|Tadornins]]* : auquetas, tadòrnas, brassamars, auca-armada (23 espècias)
** *[[Anatinae|Anatins]]* : pteroneta, anserèlas, caloneta, merganeta, guits, sarcelas, netas, fuligulas, eiders, arlequin, arelda, macrosas, garròts, bèc de rassèga, eteroneta, erismaturas (103 espècias)

## Referéncias
ITIS (Anseriformes)
Mergus

Lo  ***Mergus*** compren sèt s de guits piscivòrs :

* *[[Mergus albellus]]* (Linnaeus, 1758) — Bèc de rassèga pieta.
* *[[Mergus australis]]* Hombron & Jacquinot, 1841 — Bèc de rassèga austral.
* *[[Mergus cucullatus]]* (Linnaeus, 1758) — Bèc de rassèga coronat. ??? *[[Lophodytes cucullatus]]*
* *[[Mergus merganser]]* Linnaeus, 1758 — grand bèc de rassèga o Bèc de rassèga vibre.
* *[[Mergus octosetaceus]]* Vieillot, 1817 — Bèc de rassèga tufard.
* *[[Mergus serrator]]* Linnaeus, 1758 — Bèc de rassèga tufat.
* *[[Mergus squamatus]]* Gould, 1864 — Bèc de rassèga de China.
Enver Hoxha

**Enver Hoxha** (Gjirokastër, 16 d'octobre de 1908 - Tirana, 10 d'abril de 1984) siaguèt un politician albanés que venguèt dictador d'Albania entre 1944 e 1985.
Fondèt en 1941 lo Partit comunista d'Albania (rebatejat puèi Partit del trabalh d'Albania) e dirigiguèt la republica populara d'Albania de 1945 fins a sa mòrt, coma Primièr secretari del partit.

Durant lo regim que metèt en plaça, Albania patiguèt d'un isolament prigond del rèsta d'Euròpa e d'una adesion sense concession a l' estalinisme. Sa dictatura es considerada coma una de las pus repressivas e pus sanhosas de l'istòria contemporana dl'Euròpa.

Proclamèt en 1967 Albania "primièr Estat atèu del monde".

## Referéncias
Vicente Fox Quesada

**Vicente Fox Quesada** (n. 1942) administrador d'entrepresas (èx-director de la Coca-Cola en Mexic)  foguèt president de Mexic de 2000 a 2006. Foguèt lo primièr president d'un partit d'oposicion que ganhèsse las eleccions presidencialas dempuèi 1929. 

Vicente Fox nasquèt lo 2 de julhet de 1942 dins la Ciutat de Mexic, dins una familha d'origina irlandesa del costat de son paire e basca del costat de sa maire que s'èra establida a Guanajuato. Faguèt sos estudis a l'Universidad Iberoamericana e assistiguèt als seminaris de negòcis de l'Universitat de Harvard. Trabalhèt per la companhiá Coca-Cola e ne venguèt qualques annadas aprèp lo supervisor de totas les operacions de l'America Latina. 
Son successor es Felipe Calderón elegit aprèp las eleccions de julhet de 2006, que las resultas son objècte d'una controvèrsia (acusacions de frauda per l'autre candidat Andrés Manuel López Obrador).
David Bowie

**David Bowie**, nascut **David Robert Jones** (Brixton, Londres, 8 de genièr de 1947 – 10 de genièr de 2016) foguèt un musician, cantaire, compositor e productor de rock, e tanben actor de cinèma anglés.

### Discografia

# *David Bowie* (1967)
# *Space Oddity* (1969, reedit en 1972)
# *The Man Who Sold the World* (1970, reeditat en 1972)
# *Hunky Dory* (1971, reedit 1972)
# *The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars* (1972)
# *Aladdin Sane* (1973)
# *Pin Ups* (1973)
# *Diamond Dogs* (1974)
# *Young Americans* (1975)
# *Station to Station* (1976)
# *Low* (1977)
# "Heroes" (1977)
# *Lodger* (1979)
# *Scary Monsters (e Super Creeps)* (1980)
# *Let's Dance* (1983)
# *Tonight* (1984)
# *Never Let Me Down* (1987)
# *Black Tie White Noise* (1993)
# *The Buddha of Suburbia* (1993)
# *Outside* (1995)
# *Earthling* (1997)
# 'hours...' (1999)
# *Toy* (2002)
# *Heathen* (2002)
# *Reality* (2003)
# *The Next Day* (2013)
# *Blackstar* (2016)
# *Toy* (2021)
Gessa

**Gessa** ei un ancian municipi e ua entitat municipau descentralizada depenenta der ajuntament de Naut Aran (Val d'Aran). 

## Geografia
Eth pòble està plaçat a 1232&nbsp;m d'altitud, ath pè deth Tuc d'Arenho e ath marge dret dera Garona, ara confluència damb eth barranc de Corilha, e ath long dera carretèra nacionau C-28 qu'unís Vielha damb Esterri d'Àneu peth pòrt dera Bonaigua, enter Arties ara oest e Salardú ar èst. Eth 2003 auia 130 abitants. Era glèisa parroquiau, dedicada a Sant Pèir, ei d'origina romanica mès a estat fòrça reformada. I destaque era talha policromada deth sant, ath centre deth retauble der autar màger, ua des mielhores escultures dera Val d'Aran; e tanben ua colleccion d'escultures religioses hètes de husta de boix. Pujant cap ara montanha, a 1800&nbsp;m d'altitud, i a tanben era capèla de Sant Martin de Corilha. Enter es antics bastiments civils cau destacar es cases Çò de Ròsa, damb ua notable tor cilíndrica de pèira (1589), e Çò de Chelina, de 1575. 

Istoricament apertiec ath terçon de Garòs e siguec municipi independent enquiath 1968.
Arnac (Lemosin)

**Arnac** (*Arnac-la-Poste* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

Sos abitants s'apelan los arnachons.

## Geografia

 
### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Arnaco* vers 1100, *Arnacus* vers 1315. La prononciacion es [ar'na] . 
Segon Dauzat e Rostaing, Arnac pòt venir dau nom gallic d'òme *Arnos*, o benleu d'un autre nom gallic, **Artonos*, de *Artos*, ors, emb lo sufixe *-acum*, latinizacion dau sufixe celtic *-*acon*. Seriá donc una propietat rurala d'origina galloromana.
Negre e Marcel Villoutreix aiman mai lo nom romanic de persona *Arrenus*, emb *-acum* . 
Ives Lavalada laissa la chausida entre lo nom gallic *Arnos* e lo nom latin *Arrenus*, mesme sufixe .
Xavier Delamarre explica 'queu *Arnac* per la proprietat d*'Arnos*, nom atestat, derivat en *-ācon*, mas Arnac (e Pompador) (*Artonacus* a l'epòca merovingiana) per **Artonos*, mesma derivacion .

Au segle XVIIIe chauguèt destriar totas las comunas dichas Arnac. Sus lo chamin grand reiau París - Tolosa, lo vilatge acelava un relais de pòsta. Aqueste completèt lo nom de la comunautat. Recentament la comuna aguèt de defendre sos servicis de proximitat, sa pòsta, en menaçant de retirar lo tèrme “la pòsta”. Arnac conservèt son burèu de pòsta.
### ''la Benaize'' (nom francés)
La [bə'nezə] .

## Istòria

## Administracion

### Lista daus maires

 

### Intercomunalitat

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits : le [lə], la [la], los [luː], las [laː].
* Prononciacion : *a* feminin finau /ə/ ; *Ch* /ʃ/ ; *g*,* j* /ʒ/ ; lo feminin plurau pòt variar : *de las bèstas* [ˈbɛːtə], *de las vachas* [vaˈʃaː], *de las polas* [puˈlaj] qu'es la forma dominanta ; -*on* finau /u/ : auchon [oˈʃu]; -*en* /ɑ̃/ : de las femnas [fɑ̃ˈnaj] ; finala -*ier* reducha en *i* tonic : monier [moˈni] ; diftongue *au* /o/ : dau mau [do mo] ; finala *èl* /ɛj/ : *chastèl* [ʃaːˈtɛj]
Parlar parier a lo de Manhac e Dinçac. Fonetica tipicament bas-marchesa.

## Luecs e monuments
* Taula de pèira de l'Eritièra
* Egleisa fortificada (s. 12)
* Arrèst de Mont Manhier (s. 14)

## Personalitats liadas a la comuna

## Embessonatges

## Veire tanben
### Liams connexes

* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Ònha

**Ònha** (*Augne* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Sos abitants s'apelan los Ònhards.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Fòrmas ancianas : *ecclesiam de Unna* en 1100, *Onho*, *Onia*, sense data, *Onha* en 1315. La prononciacion es ['oɲɔ] . 
Segon Dauzat e Rostaing, *Ònha* ven dau latin *alnus*, « vèrnhe », emb lo sufixe *-ea* (*terra* sosentendut) . 
Segon Ives Lavalada, *Ònha* ven dau nom latin de persona *Onnius*, dau gallic *Onnios*, atestat, au femenin *Onnia* (la terra sosentendut) .  
Dauzat coneissia pas las fòrmas ancianas.

## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits : lo [lu], la [lɔ], lòs [loː], las [laː].
* Prononciacion : *Ch*- /ʃ,s/ ; *g*,* j* /z/ ; *s* sorda sovent sussetada ; finala o grop *ier* /iː/ ; grop *ai* /ɛj/

## Luecs e monuments
* Gòrjas de la Vièna

## Personalitats liadas a la comuna
## Veire tanben
### Liams connexes
* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Asac lo Riu

**Asac lo Riu**, localament **Asac le Riu** (*Azat-le-Ris* en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de la Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

## Geografia

### Perimètre dau territòri

## Toponimia
Las fòrmas ancianas son : *Aziacum*, sens data, *Azat* vers 1315. La prononciacion es [a’za lə ri:] . 
Segon Dauzat e Rostaing, *Asat* ven dau nom latin d'òme *Asius* o *Atius* (varianta de *Attius*, emb lo sufixe *-acum*. 
Segon Negre,  *Asac* ven dau nom romanic d'òme *Avitius*, emb lo sufixe *-acum* ( > *Ausac*). 
Marcel Villoutreix e Ives Lavalada chausissen lo nom latin d'òme *Ateius*, mesme sufixe.  

## Istòria

## Administracion
### Lista daus maires

### Intercomunalitat

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

## Particularitats dau parlar comunau
* Articles definits : le [lə], la [la], les [le] au masculin e femenin.
* Prononciacion : *Ch*- /ʃ/ ; *g*-,* j*- /ʒ/ ; *lh*, *li* /j/.

## Luecs e monuments
* Egleisa romanica fortifiada (s. 12)

## Personalitats liadas a la comuna

## Veire tanben
### Liams connexes

* Comunas de la Nauta Vinhana

### Liams externes

## Nòtas e referéncias
Robert Redford

Charles Robert Redford, Jr, dit **Robert Redford**, nascut lo 18 d'agost de 1936 a Santa Monica (Califòrnia) e defuntat lo 16 de setembre de 2025 a Sundance (Utah), foguèt un actor, realizator e productor american. 

Considerat coma una de las figuras pus importantas e influentas del cinèma american, incarnèt des ròtles marcants dins de classics qu'encontrèron un bèl succès critic e comercial.

Comencèt sa carrièra dins los ans 1950 a la television abans de se faire conéisser al cinèma dins los ans 1960. Venguèt celèbre en 1969 avec *[[Butch Cassidy e lo Kid]]*, un western emblematic als costats de Paul Newman, que marquèt l'inici d'una de las collaboracions  pus memorablas del cinèma. En 1973, retrobèt Newman dins *[[L'Engana]]* (que li valguèt la nominacion a l'Oscar del melhor actor), un filme qu'emportèt set Oscars, dont aquel del melhor film. Lo meteis an, joguèt dins *[[Nòstras pus bèlas annadas (filme, 1973)|Nòstras pus bèlas annadas]]* als costats de Barbra Streisand. Actor que traiguèt mai d'espectators als Estats Units entre 1974 e 1976, Robert Redford s'afirma coma un dels actors pus populars d'Hollywood amb de ròtles dins los filmes de  Sydney Pollack que son de succèses coma *[[Jeremiah Johnson]]* (1972), *[[Los Tres Jorns del Condòr]]* (1975), e *[[Out of Africa]]* (1985), que i joguèt als costats de Meryl Streep.

Coneguèt un succès retentissent coma realizator, tre son primièr filme, *[[De monde coma los autres]]* (1980), qu'emportèt quatre Oscars, dont aquel del melhor filme e del melhor realizator. Sa carrièra de realizator se confirmèt amb *[[E al mitan cola una ribièra]]* (1992), *[[L'Òme que mormolhava a l'aurelha dels cavals]]* (1998) e *[[Quiz Show]]*, aqueste li valguèt dos nominacions als Oscars, dins las categorias melhor filme e melhor realizator.

En 2005, joguèt amb Jennifer Lopez e Becca Gardner dins *[[Una vida inacavada]]*.

Recèp las distincions civilas e cinematograficas pus prestigiosas als Estats Units e a l’internacional dont l'Oscar d'onor, un BAFTA Award, dos Golden Globe Awards, e lo Cecil B. DeMille, lo Kennedy Center Honors en 2005, la Presidential Medal of Freedom en 2016 e lo Cesar d'onor en 2019. Es nomenat per *[[Time (magazine)|Time]]* coma una de las 100 personas pus influentas al monde en 2014.

En 1981, fondèt lo Sundance Institute que pairina lo festenal del filme de Sundance. Gràcia a son influéncia, Sundance es vengut un eveniment clau del paisatge cinematografic mondial, contribuissent a la descobèrta de talents tals que Quentin Tarantino, Steven Soderbergh e Darren Aronofsky.

Robert Redford joguèt pel darrièr còp dins lo filme ** en 2019, filme qu'obtenguèt lo segond pus gròs resultat al box-office de totes los temps.

## Referéncias


## Ligams extèrns
Count Basie

**William "Count" Basie** (1904-1984) foguèt director de Big band e pianista de jazz nòrd-american. S'agís d'un dels musicians de jazz pus populars de l'istòria, ligat, practicament durant cinquanta ans, a la direccion d'una big band d'importanta influéncia en determinats registres estilistics del jazz associats principalament al swing e a lo sieu corrent pus tradicional.

## Discografia
**Count Basie Sextet* (1954, Clef)
**Count Basie and the Kansas City 7* (1962, Impulse!)
**Basie Swingin' Voices Singin*' (1966, EMI)
**Afrique* (1971, BMG International)
**Loose Walk* (amb Roy Eldridge) (1972, Pablo)
**Basie Jam* (1973, Pablo)
**The Bosses* (with Big Joe Turner) (1973)
**For the First Time* (1974, Pablo)
**Satch and Josh* (amb Oscar Peterson)
**Basie & Zoot* (amb  Zoot Sims) (1975, Pablo)
**For the Second Time* (1975, Pablo)
**Basie Jam 2* (1976, Pablo)
**Basie Jam 3* (1976, Pablo)
**Kansas City 5* (1977, Pablo)
**The Gifted Ones* (with Dizzy Gillespie) (1977, Pablo)
**Basie Jam: Montreux '77* (live) (1977, Pablo)
**Satch and Josh...Again* (amb Oscar Peterson) (1977, Pablo)
**Night Rider (álbum)|Night Rider* (amb Oscar Peterson) (1978, Pablo)
**Count Basie Meets Oscar Peterson – The Timekeepers* (with Oscar Peterson) (1978, Pablo)
**Yessir, That's My Baby* (amb Oscar Peterson) (1978, Pablo)
**Kansas City 8: Get Together* (1979, Pablo)
**Kansas City 7* (1980, Pablo)
**Kansas City 6* (1981, Pablo)
**Mostly Blues...and Some Others* (1983, Pablo)
Lophophorates

Los **foronozoaris** (***Phoronozoa***) forman un clade d'organismes protostomians recampant los braquiopòdes e los foronidians.

## Filogenia
Aqueste clade a per caractèr derivat pròpri una reduccion del prosoma (partida anteriora reducha) transformat en epistòma, formant un lòbe al dessús de la boca.

## Ecologia
Los foronozoaros vivon en mitan marin e an una reparticion mondiala.

## Referéncias
* Guillaume Lecointre, Hervé Le Guyader, *[[Classificacion filogenetica del vivent]]*, Belin, 2001

Categoria;Lophotrochozoa
Chaetognatha

Los **quetognates**, tanben apelats *vèrms sagitats* o *vèrms sagitaris* en rason de lor forma en poncha de flèchas son d'animals deuterostomians, grop fraire dels cordats e dels equinodèrmes. Los quetognates son un grop animal fòrça ancian (de fossils datant del cambrian son estats descobèrts darrièrament) que constituís la pus granda part del zooplancton. La classificacion tradicionala dels chaetognatha demest los deuterostomians es pas retrobada per las analisis filogeneticas basadas sus l'ARNr 18S ni pels estudis morfologics.
Mèrle

* Los **mèrles** son d'ausèls. Aqueste tèrme designa mantuna espècia :
** Mèrle negre
** Mèrle blau
** Mèrle de ròca
** Mèrle de plastron
** Mèrle shama
** Mèrle siberian
** Mèrle d'America
Acanthopterygii

Los **Acanthopterygii** (los **acantopterigians**) forman un superòrdre de peisses ossoses teleosteans (Teleostei) caracterizats per de nadarèlas raionadas.
## Lista dels òrdres e de las familhas
* Mugiliformes  
* Atheriniformes  
* Beloniformes   
* Cyprinodontiformes  
* Stephanoberyciformes  
* Beryciformes  
* Zeiformes  
* Gasterosteiformes  
* Synbranchiformes  
* Tetraodontiformes 
* Pleuronectiformes 
* Scorpaeniformes 
* Perciformes

## Referéncias
Turdus merula

Lo **mèrle negre** o simplament lo **mèrle** (*Turdus merula*), es un membre europèu de la familha dels muscicapidats.

## Vejatz tanben
thumb|left

; Ligams extèrnes
* 
* 
* Fotografias de mèrles
Rowan Atkinson

vinheta

**Rowan Atkinson** (Consett, 6 de genièr de 1955) es un actor e comedian anglés fòrça famós, mai conegut per son personatge de *Mister Bean*. Siaguèt classificat dins lo jornal britanic *The Observer* coma un dels 50 actors pus comics del Reiaume Unit.
Nicolas Cage

Nicolas Cage (nascut **Nicholas Kim Coppola** en 1964) es un actor de cinèma american. Recebèt l'Oscar del melhor actor en 1995 (filme: *Leaving Las Vegas*).
Ladin

Lo **ladin** (autonim: *ladin*, *lingaz ladin*, ) es una lenga romanica, de la familha retoromanica, parlada exclusivament dins las montanhas Dolomitas, en Itàlia, dins las regions de Trentin-Aut Adige e Venèt. Aquela lenga que compta set dialèctes es parenta pròcha del romanch e del friolan.  

Lo ladin foguèt reconegut per l'Estat italian segon la Lei 482/1999 e compta qualques dreches d'oficialitat dins la region de Trentin-Sud del Tiròl, mentre qu'a pas cap d'estatus oficial dins la província de Belluno. Compta actualament aperaquí 30.000 locutors, bilingües o trilingües totes, dins un airal que compta a l'entorn de 92.000 abitants. Lo ladin es regulat per maitas entitats coma lo Servisc de Planificazion y Eleborazion dl Lingaz Ladin, l'Istitut Cultural Ladin, l'Istitut Ladin Micurà de Rü e l'Istituto Ladin de la Dolomites. 

La denominacion de la forma estandarda del ladin es lo **ladin dolomitic** (*ladin dolomitan*).

## Nòtas e referéncias
Gramatica occitana segon los parlars lengadocians

La ***Gramatica occitana segon los parlars lengadocians***, mai sovent coneguda coma la ***Gramatica occitana***, es una de las òbras fondamentalas per la fixacion de la grafia dicha "classica" de l'occitan. Foguèt escricha per Loís Alibèrt e publicada a Barcelona en 1935.

## Istòria

Aquela gramatica pareguèt çò primièr en tròces dins la revista Òc. En 1935 la Generalitat de Catalunya, per mejan de l'Oficina de Relacions Meridionals, l'estampèt, mas la Guèrra civila espanhòla ne geinèt la difusion. 
Calguèt esperar 1976 que se sortiguèsse una edicion novèla e revisada deguda a Ramon Chatbèrt, editada pel Centre d'Estudis Occitans de l'Universitat Pau Valèri de Montpelhièr. En 2000 l'Institut d'Estudis Occitans e l'Institut d'Estudis Catalans la tornèron estampar.

## Contengut

La *Gramatica occitana* a marcat prigondament lo movement renaissentista occitan. La referéncia explicita d'Alibèrt per sa gramatica èra la Gramàtica catalana de Pompeu Fabra e l'autor voliá que son òbra aguèsse lo meteis resson social que la del Pompeu Fabra. 
La gramatica d'Alibèrt a quatre caracteristicas que ne fan una òbra màger:
*Es escricha en occitan.
*Es una gramatica **descriptiva** dels parlars lengadocians.
*Es l'òbra qu'es a la basa del desvolopament de la grafia classica (e mai se n'es pas a l'origina).
*Es una gramatica **prescriptiva** (ditz las formas que cal emplegar e las que cal pas) que fonda la **[[nòrma classica]]** de l'occitan e qu'a per ambicion d'èsser a la basa d'una lenga literària. Es aquela caracteristica que noiriguèt la polemica a l'entorn de l'òbra, ajudada pel ton categoric de l'autor.
*Es una òbra qu'anticipa las aplicacions possiblas a d'autres dialèctes occitans que lo lengadocian, e que se fonda sempre sus una concepcion globala de la lenga occitana.

Mas se l'òbra es ara en partida contestada, es a l'origina de la difusion de la grafia classica e de la nòrma classica, amb las adaptacions de Pèire Bèc pel gascon o de Robèrt Lafont pel provençal. Tanben es la font de las principalas temptativas d'estandardizacion del lengadocian, que sián las de Jacme Taupiac, de Rogièr Teulat o de Patric Sauzet.

## La descripcion (sos)dialectala
thumb|320px|Mapa de la division sosdialectala del lengadocian segon Alibèrt
A mai de son prètzfach normatiu, l'òbra d'Alibèrt es plan rica en informacion dialectala. La variacion sosdialectala del lengadocian i es descricha pro menimosament dins mantuna part de l'òbra que siá en fonologia o en morfologia e una mapa amb la toponimia en occitan, que permet de visualizar aqueste ensems de sosdialèctes, i es fornida tre la debuta del libre.

## Articles connèxes
* Loís Alibèrt
* Dictionnaire occitan-français d'après les parlers languedociens
* Occitan
** Grafia classica
*** Nòrma classica
*** Conselh de la Lenga Occitana
*** Congrès Permanent de la Lenga Occitana
*** Institut d'Estudis Occitans
Johnny Weissmuller

**Johnny Weissmuller** (nascut **János Weißmüller**) foguèt un atlèta olimpic (nadaire) american e tanben actor de cinèma (*[[Tarzan]]*).