open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Monte Albán

**Monte Albán** èra una vila mesoamericana situada a dètz quilomètres de la vila actuala d'Oaxaca en Mexic. Foguèt fondada vèrs 500 avC a la cima d'una montanha per la civilizacion olmèca ò per un pòble fòrça influenciat per leis Olmècs. De 200 a 600, foguèt lo centre principau de la civilizacion zapotèca avans de declinar fins a son abandon au sègle VII per de rasons desconegudas (invasions, crisi agricòla...). Pasmens, au sègle XII, lei Mistècs conquistèron la region e decidiguèron de restaurar la vila que venguèt un centre religiós major dau Periòde Postclassic. I demorèron fins a la conquista espanhòla qu'entraïnèt l'abandon definitiu de la ciutat.

Après son abandon, la ciutat foguèt oblidada fins au començament dau sègle XIX e a sa redescubèrta per Guillermo Dupaix. Dins lo corrent d'aqueu sègle, foguèt l'objècte d'unei missions arqueologicas. Permetèron de descubrir e d'identificar, una plaça centrala, doas plataformas dins lo nòrd e lo sud de la ciutat, un nombre important de piramidas e d'ensems de bastiments (designats per de letras), un terren de jòc de bala, diferenteis estèlas e d'ensems de tombas. Trobèron tanben d'esculturas fòrça ancianas dichas *[[Danzantes]]* que representan de personatges ambé de còrs tòrts. La significacion d'aqueleis imatges es desconeguda (dança, jòc de bala, presoniers, sacrificis umans...).


File:Monte Albán-12-05oaxaca161.jpg|Fotografia aeriana de Monte Albán.
File:Monte Albán archeological site, Oaxaca.jpg|Fotografia de la plaça centrala e l'ensems de bastiment J.
File:Monte Albán-12-05oaxaca053.jpg|Fotografia de la plaça centrala e de la plataforma sud realizada a partir de la plataforma nòrd.
File:Monte Alban West Side Platform.jpg|Fotografia d'una plataforma de Monte Albán.
File:Mexico.Oax.MonteAlban.Panorama.02.jpg|Fotografia de l'ensems de bastiments e de piramidas M.
File:MonteAlban010.jpg|Fotografia dau jòc de bala de Monte Albán.
File:TombMonteAlban.jpg|Ensems de tombas de Monte Albán.
File:Galería de los Danzantes.JPG|Fotografia de *[[Danzantes]]* de Monte Albán.


## Liames intèrnes

* Civilizacion zapotèca.
* Civilizacion mistèca.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Miquel Martí i Pol

**Miquel Martí i Pol** (Roda de Ter, Osona, 19 de març de 1929 – Vic, 11 de novembre de 2003) foguèt un poèta, escrivan e traductor catalan. Aqueste autor, dels mai populars de la literatura catalana del sègle XX, escriguèt un dels libres de poesia en catalan mai venduts *Estimada Marta*, publicat en 1978.

## Òbras
Brahmasphutasiddhanta

Lo ***Brahmasphutasiddhanta*** es l'òbra principala, publicada en 628, dau sabent indian Brahmagupta (598-668). I presentèt unei resultats matematics que foguèron d'avançadas importantas regardant la comprenença de la cifra zèro, lei reglas per manipular de nombres negatius e positius, un metòde de calcul dei racinas carradas, un metòde permetent de resòuvre d'eqüacions linearas e quadraticas e dei reglas regardant lei serias. I demostrèt tanben l'Identitat e lo Teorèma de Brahmagupta.

## Liames intèrnes

* Brahmagupta.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Jacques Charles Dupont

**Jacques Charles Dupont** dich **Dupont-de-l'Eure** (Le Neubourg, 27 de febrièr de 1767-Rouge-Perriers, 5 de març de 1855) es un avocat e òme politic que foguèt lo primièr president de la segonda republica francesa.

En 1790, après la creacion del departament d'Eure, apond lo nom d'aquel a son nom per se destriar d'un collèga.

Lo 24 de febrièr de 1848, es elegit per l'amassada nacionala president provisòri del conselh dels ministres e ven de fach lo cap de l'estat en França. O demorarà entrò lo mes de mai, que serà remplaçat per Francesc Aragó.
Zhytòmyr

**Zhytòmyr** (en ucraïnés: Житомир, en rus: Житомир, en polonés: *Żytomierz*) es una vila de l'Ucraïna occidentala e la capitala administrativa de l'oblast de Zhytòmyr. Sa populacion s'enauçava a  abitants en 2017.

## Geografia
Jitomir es asagada per lo riu Teteriv, qu'i recèp las aigas de Houyva. Es situada a - pel camin de fèrre a  per la rota a l'oèst de Kyiv. La vila es coneguda per sos nombroses edificis religioses, e per son pont en dessús de Teteriv, unic en Ucraïna.
Bhaskara II

**Bhaskara II** (1114-1185) èra un matematician e una astronòm indian. Cap de l'Observatòri d'Ujjain, sei trabalhs foguèron a l'origina d'avançadas importantas regardant l'algèbra, l'aritmetica, l'estudi dau movement dei planetas e la geometria deis esfèras. En particular, foguèt probablament lo premier matematician que capitèt de definir e de realizar de calculs diferenciaus.

## Òbras principalas

* *[[Siddhanta Shiromani]]* (1150).

## Liames intèrnes

* Brahmagupta.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nasir ad-Din at-Tusi

**Nasir ad-Din at-Tusi** (1201-1274) èra un sabent iranian musulman dau sègle XIII. Durant sa jovença, jonhèt la sècta deis Assassins en causa deis invasions deis armadas mongòlas de Gengis Khan. Pasmens, après la capitulacion deis Assassins a Alamut, acceptèt de jonhar la Cort de l'Ilkhanat e lo khan Hulagu li faguèt bastir un important observatòri a Maragha que venguèt lo centre scientific pus important dau periòde. Foguèt l'autor d'un nombre important d'òbras importantas :
* en astronomia, publiquèt divèrseis estudis sus lo movement deis astres que li permetèron de desvolopar un modèl geocentric dau Sistèma Solar. Foguèt tanben a l'origina d'uneis otís matematics utilizadas per lo Polonés Nicolau Copernic per establir son sieu Sistèma Solar eliocentric au sègle XVI. De mai, capitèt de calcular una valor precisa de la precession deis equinòccis e d'escriure la premiera publicacion dei principis complèts dei trigonometrias planas e esfèricas.
* en biologia e medecina, foguèt un pionier de la teoria de l'evolucion. Per exemple, supausèt l'evolucion de l'Òme a partir deis animaus pus evolucionats. Puei, imaginèt un modèl de formacion e d'evolucion de l'Univèrs a partir de particulas elementàrias que se seràn diferenciadas per venir de particulas pus complèxas a l'origina dei mineraus, dei plantas, deis animaus e finalament de l'èsser uman.
* en quimia e en fisica, enoncièt una version primitiva de la conservacion de la massa. Publiquèt tanben un trabalh sus la teoria dei colors basada sus lei mesclas de seccions blancas e negras.
* en matematicas, en mai de seis estudis liats a sei recèrcas astronomicas, estudièt lei racinas dei nombres entiers. Trobèt tanben lo metòde dau triangle de Pascal per calcular rapidament un binòmi de poissança n.
* en teologia, publiquèt divèrseis òbras regardant la Kalam chiista.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
.top

**** ("cima", en anglés) es un nom de domeni generic . Es en servici dempuèi lo 3 d'agost de 2014.

## Referéncias
Jabir Ibn Hayyan

**Jabir Ibn Hayyan** (vèrs 721, Tus - 815, Kufa) foguèt un alquimista iranian de la segonda mitat dau sègle VIII e dau començament dau sègle IX. Son nom complèt èra **Abu Musa Jabir ibn Hayyan Al-Azdi**. En Euròpa, es subretot dich **Geber** qu'èra la forma latinizada de son nom. Foguèt lo premier alquimista que desvolopèt de metòdes scientifics d'experimentacion e es donc considerat coma lo fondator de la quimia modèrna. L'objectiu de sei recèrcas èra la creacion artificiala de la vida a partir d'una teoria de la numerologia eissida de Platon. Fòrça famós, foguèt nomat premier alquimista de la Cort dau califa Harun ar-Rachid.

Premier alquimista que generalizèt l'observacion dei fenomèns e de l'experimentacion, es lo fondator d'una escòla scientifica installada dins la vila abbassida de Kufa en Iraq. Ambé seis estudiants, es l'autor d'un centenau de tractats scientifics. Vint-e-dos regardan l'alquimia e permetèron de sistematizar unei procès quimics fondamentaus coma la cristallizacion, la destillacion, la calcinacion, la sublimacion ò l'evaporacion. De mai, devinèt en partida lo principi de la lèi dei proporcions definidas per Joseph Louis Proust en 1794 aperaquí un millenari avans la descubèrta. L'invencion d'uneis aparelhs de laboratòri (alambic) ò la descubèrta de substàncias fondamentalas (acid cloridric, acid nitric, acid citric, acid tartaric) li es tanben atribuida. Enfin, prepausèt una nomenclatura dei substàncias quimicas e melhorèt divèrsei procès metallurgics (produccion d'acièr, proteccion còntra la corrosion).

Dins lo corrent de l'Edat Mejana, son òbra foguèt traducha en latin e venguèt la referéncia deis alquimistas europèus. Pasmens, la màger part de son trabalh, que regardava tanben la medecina e l'astronomia, es perdut. De mai, la traduccion deis òbras totjorn conegudas es malaisada car Jabir Ibn Hayyan e seis estudiants utilizavan un còdi secrèt per leis escriure afin d'empachar sa lectura per lei personas que fasián pas partida de son escòla.

## Liames intèrnes

* Alquimia.

## Bibliografia

* **[[francés|(fr)]]** Pierre Lory, *Alchimie et mystique en terre d'Islam*, Lagrasse, Verdier, 1989.

## Nòtas e referéncias
Wujing Zongyao

Lo ***Wujing Zongyao*** (« Principis generaus dau classic de la guèrra » en occitan) es un libre d'engenhariá e de sciéncia militara chinés publicat en 1044. Foguèt escrich per Zeng Gongliang, Ding Du e Yang Weide que fasián partida de l'administracion auta de la dinastia dei Song dau Nòrd. Tracta de divèrsei tecnologias militaras. En particular, depinta unei tipes de naviris militars, d'armas de sètge, de recèptas de polvera e d'armas explosivas ò incendiàrias.

## Liames intèrnes

* Polvera.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Manel

**Manel** es un grop de musica catalan de Barcelona. Sas cançons barrejan la pop amb la musica folklorica. Lancèron son primièr disc en 2008, titolat *[[Els millors professors europeus]]*; lo segond, *[[10 milles per veure una bona armadura]]*, en 2011; e lo tresen, *[[Atletes, baixin de l'escenari]]*, en 2013. Segon d'unes critics an d'elements en comun amb d'autres artistes catalans coma Jaume Sisa, Pau Riba o Antònia Font.

## Membres

File:MANEL Palau de la Música Catalana (15 01 2010).jpg|Guillem Gisbert (votz, guitarra i ukulele)
File:Martí Maymó (Manel).jpg|Martí Maymó (bassa e clarinet)
File:Roger Padilla - 2.jpg|Roger Padilla (guitarra, banjo e ukulele)
File:Arnau Vallvé (Manel).jpg|Arnau Vallvé (bataria)


## Discografia
* *Els millors professors europeus* (2008)
* *10 milles per veure una bona armadura* (2011)
* *Atletes, baixin de l'escenari* (2013)
* *Jo competeixo* (2016)
Rosetta (sonda)

thumb|250px|Modèl creat per ordinador de Rosetta
**Rosetta** es una sonda espaciala, e a l'encòp tanben lo nom d'una mission, de l'Agéncia Espaciala Europèa (ESA). Son objectiu principal es de reculhir de donadas sus la composicion del clòsc de la cometa Choriómov-Herassymenko e sus son comportament còsta lo Solelh. Son nom li ven de la Pèira de Roseta que l'idèa es que l'engenh ajudarà a collectar pro d'entresenhas per comprendre las primièras etapas de la formacion del Sistèma Solar. A mai s'es la seisena sonda a observar una cometa a una distància febla, es pr'aquò la primièra a se situar en orbita a l'entorn d'aquesta e a depausar una sondeta aterradoira sus son nogalh.

L'aparelh qu'aviá una massa iniciala de tres tonas, foguèt lançat dempuèi Kourou per una fusada Ariane 5 G+ lo 2 de març de 2004. Aviá coma objectiu de se plaçar en orbita a l'entorn de la cometa e puèi, aprèp una fasa d'observacion de maites meses, deviá mandar Philae, una sondeta aterradoira de 100 kg, per tal que se pausèsse sus la susfàcia de la cometa per n'analisar la composicion de son sòl.

Mai de 10 ans aprèp sa partença, lo 6 d'agost de 2014, la sonda espaciala se placèt finalament en orbita a l'entorn de Choriómov-Herassymenko.

#### Instruments scientifics de l'orbitador
[thumb|Los tecnicians installan ALICE a bòrd de la sonda ''[New Horizons*, lançada en genièr de 2006.]]
[[Fichièr:Rosetta Langmuir Probe.jpg|thumb|90px|Una de las sondas de Langmuir a bòrd de Rosetta]]
La carga utila de l'orbitador compren onze instruments scientifics que tenon una massa de 165 kg: 
# ALICE (*Ultraviolet Imaging Spectrometer*) es un [[espectromètre]] imatjador [[ultraviolet]] semblable al que foguèt embarcat sus la sonda *New Horizons* destinat a analisar la composicion de la comèta, de sa coa e la produccion d'aiga e mai de [[monoxid de carbòni|monoxid]] e [[dioxid de carbòni]] del nogalh. D'un pes de 3,1 kg, aqueste instrument fabricat als [[Estats Units]] consoma 2,9 W.
# [[CONSERT]] (*Comet Nucleus Sounding Experiment by Radiowave Transmission*) es un sondador radiofrequéncia concebut per estudiar l'estructura intèrna del nogalh. 
# COSIMA (*Cometary Secondary Ion Mass Analyser*) es un espectromètre de temps de vòl que deu analisar la composicion dels grans de pols emeses per la comèta pr'amor de determinar se sont organics o pas.
# GIADA (*Grain Impact Analyser and Dust Accumulator*) deu mesurar lo nombre, la massa, la distribucion dels vectors de dispersion (velocitat, direccion) dels granets de pols escampats per la cometa e reflectits per la pression de radiacion.
# MIDAS (*Micro-Imaging Dust Analysis System*) a per tòca d'estudiar la talha, la forma e lo volum de las particulas a l'entorn de la cometa.
# MIRO (*Microwave Instrument for the Rosetta Orbiter'') es un radiotelescòpi que foncionan dins la benda millimetrica e submillimetrica, qu'a per foncion mai que mai de determinar la temperatura de la susfàcia e de distinguir las parts de la susfàcia cobèrtas de particulas de pols e de glaç, qu'aquestas informacions son primordialas per tal de determinar los lòcs d'aterratge mai propicis.
Cometa Choriómov-Herassymenko

[thumb|right|La cometa 67P/Choriómov-Herassymenko, [Rosetta_(sonda)|Rosetta.]] 
thumb|right|Modèl 3-D del nuclèu de la cometa 67P/Choriómov-Herassymenko, Observatòri Telescopic Hubble. 
La **Cometa 67P/Choriómov-Herassymenko** es una de las cometas pus grandas que son en orbita a l'entorn del Solelh. Foguèt descobèrta en 1969 pels astronòms ucraïnians Svitlana Herassymenko e Klym Choriómov. Amb un periòde orbital aproximatiu de 6,6 ans, passa entre la Tèrra e Jupitèr a una velocitat de 100&nbsp;000 km/h, se calcula que ten mai de 4500 milions d'ans (data que se supausa la creacion del Sistèma Solar). 

Aquesta cometa ten un nuclèu pauc dens e una morfologia ovalada (diametrals de 3x5 km). Ja que presenta una excentricitat de 0,6, e un aspècte brilhant en passar prèp del Solelh, foguèt causida coma destinacion de la mission Rosetta una sonda de l'Agéncia Espaciala Europèa que se pausa a sa susfàcia en 2014, per estudiar çò qu'es l'istòria quasi intacta de la nòstra galaxia.
### Referéncias
.tatar

**** (del pòble tatar) es un nom de domeni generic geografic. Es en servici dempuèi lo 7 d'agost de 2014.

## Referéncias
Imre Bajor

**Imre Bajor** (Budapèst, 9 de març de 1957 – Budapèst, 6 d'agost de 2014) foguèt un actor ongrés.
Alexandra Botez

thumb|Alexandra Botez (2010)
**Alexandra Botez** (Dallas, Tèxas, 24 de setembre de 1995) es una jogaira e campiona d'escacs canadiana. A ganhat mantuna competicion e es actualament una de las campionas melhor classificadas e mai prometedoiras de Canadà.

## Biografia
Alexandra Botez nasquèt a Dallas en 1996 dins una familha emigrada de Romania. Partiguèron cap a Canadà quand l'enfant aviá pas que 4 ans e se mudèron alara a Vancouver. La joventa comencèt a jogar als escacs a l'edat de 5 ans e l'an seguent participava ja a de torneges.
Faguèt sos estudis a la Clackamas High School. En 2011 ganhèt a Chicago lo Campionat Nacional d'Escacs Feminins (en anglés: *All Girls National Chess Championship*).
.gifts

**** ("presents", en anglés) es un nom de domeni generic . Es en servici dempuèi lo 8 d'agost de 2014.

## Referéncias
Aguila Salah Issa al-Obaidi

**Aguila Salah Issa al-Obaidi** (arab عقيلة صالح عيسى العبيدي, nascut en 1944) es un jurista e òme politic libian elegit lo 5 d'agost de 2014 president de la Cramba dels representants de son país, ne venent de fach lo cap d'estat. Aquela eleccion se faguèt a Tobroc dins un contèxte de guèrra civila amb de combats a Trípols.
Klym Choriómov

**Klim Ivànovych Choriómov** (en ucraïnian e en rus: **Клим Иванович Чурюмов**; Mykolaïv, 19 de decembre de 1937-14 d'octobre de 2016) foguèt un astronòm ucraïnian. Es vengut famós per sa descobèrta amb Svitlana Herassymenko en 1969 de la cometa Choriómov-Herassymenko.
Lauren Bacall

thumb|Lauren Bacall (1976–1979)
**Betty Joan Perske**, mai coneguda coma **Lauren Bacall** (Nòva York, 16 de setembre de 1924 – Nova York, 12 d'agost de 2014) foguèt una modèla, actritz e comediana americana. Venguèt una de las icònas de l'univèrs de la mòda durant las annadas 1940 e debutèt dins lo mond del cinèma dins *The Big Sleep* d'Howard Hawks al costat del celèbre actor Humphrey Bogart en 1946. Visquèt amb aqueste fins a sa mòrt.
Cambas

**Cambas** pot èsser:
* Cambas, una comuna occitana de Carcin
* Cambas, una comuna occitana de Guiana
* Cambas, una comuna occitana de l’Enter Duas Mars
* Cambas, una comuna portuguesa
Los **cambas** pòdon èsser:
* los cambas, un pòble de Brasil
Cambas (Brasil)

Los **cambas** son un pòble de Brasil, dins l'estat de Mato Grosso del Sud. Sa lenga, tanben sonada kamba, s'es avalida al s. XX.
Anti-Flag

thumb|250px|Anti-Flag a l'entorn de 2006
**Anti-Flag** es un grop de musica punk american. La formacion originària de Pittsburgh, una de las vilas mai importantas de Pennsilvània, foguèt creada en 1988. Es plan coneguda mondialament per encausa de son activisme politic, centrat sus la lucha de classas, l'anti-imperialisme, lo respècte dels dreches de l'òme e son actitud ostila a las guèrras, demest mantuna autra posicion sociopolitica.

## Discografia
* *Die for the Government* (1996)
* *A New Kind of Army* (1999)
* *Underground Network* (2001)
* *Mobilize* (2002)
* *The Terror State* (2003)
* *For Blood and Empire* (2006)
* *The Bright Lights of America* (2008)
* *The People or the Gun* (2009)
* *The General Strike* (2012)
Nolwenn Leroy

vinheta|Leroy (2011)

**Nolwenn Leroy**, nom artístic de **Nolwenn Le Magueresse**, es una cantautora francesa. Foguèt revelada en ganhant en 2002 la segonda edicion de la Staracademia. 

A d'originas bretonas per la familha de son paire, e a quitament publicat en 2010 un album tematic titolat "Bretonne" (Bretona) ambe en particular una represa de la celèbra cançon bretona *Tri Martolod* (quitament publicat en simple en 2011) ; pasmens, es tanben de soca occitana per sa maire auvernhata.

## Discografia

### Albòms

* 2003 : *Nolwenn*
* 2005 : *Histoires Naturelles*
* 2007 : *Histoires Naturelles Tour*
* 2009 : *Le Cheshire Cat & Moi*
* 2010 : *Bretonne*
* 2012 : *Ô filles de l’eau*
* 2017 : *Gemme*
* 2018 : *Folk*
* 2021 : *La Cavale*

### Singles

* 2003 : *[[Cassé (chanson)|Cassé]]*
* 2003 : *[[Une femme cachée]]*
* 2003 : *[[Suivre une étoile]]*
* 2004 : *[[Inévitablement]]*
* 2004 : *Le dernier mot*
* 2005 : *[[Nolwenn Ohwo !]]*
* 2006 : *[[Histoire naturelle (single)|Histoire Naturelle]]*
* 2006 : *[[Mon ange (single)|Mon ange]]*
* 2006 : *[[J'aimais tant l'aimer]]*
* 2007 : *[[Reste encore]]*
* 2009 : *[[Faut-il, faut-il pas ?]]*
* 2010 : *[[Textile schizophrénie]]*
* 2010 : *[[Suite Sudarmoricaine (single)|Suite Sudarmoricaine]]*
* 2010 : *[[Women of Ireland|Mná na h-Éireann]]*
* 2010 : *[[La Jument de Michao]]*
* 2011 : *[[Tri martolod]]*
* 2011 : *[[Brest (chanson)|Brest]]*
* 2011 : *[[Moonlight Shadow]]*
* 2012 : *[[Juste pour me souvenir]]*
* 2013 : *[[Sixième Continent (single)|Sixième Continent]]*
* 2013 : *[[J'ai volé le lit de la mer]]*

## Ligams extèrnes
(en francès) :

https://web.archive.org/web/20170104131524/http://www.nolwenn.org/

https://web.archive.org/web/20141229141329/http://www.universalmusic.fr/nolwenn-leroy/

## Referéncias
Garibaldi (Rio Grande del Sud)

**Garibaldi** es una vila de l'estat brasilièr del Rio Grande del Sud. Sa populacion totala èra 29&nbsp;709 abitants en 2006. Sa superfícia totala es 167,7&nbsp;km².

Ten lo nom de l’òme d'estat Josèp Garibaldi que participèt a d'eveniments istorics de la region dins las annadas 1840.
Marina Silva

thumb|Marina Silva

**Maria Osmarina Marina Silva Vaz de Lima** es una istoriana, psicopedagòga, environamentalista e femna politica brasilièra nascuda en 1958. 

## Referéncias
.bnpparibas

**** es un nom de domeni generic depausat per la banca BNP Paribas. Es en servici dempuèi lo 14 d'agost de 2014.

## Referéncias
.广东

**** (*Guǎngdōng*, província de Guangdong, còdi punycode .xn--xhq521b) es un nom de domeni chinés geografic. Es en servici dempuèi lo 14 d'agost de 2014.

## Referéncias e nòtas
Chichimècs

Lei **chichimècs** èran un grop de pòbles nomadas dau nòrd dau Mexic e dau sud-oèst deis Estats Units d'America actuaus. A l'origina, aqueu tèrme èra utilizat d'un biais pejoratiu per lei pòbles sedentaris mesoamericans e sa significacion èra similara a aquela dau tèrme « Barbars » emplegat per lei Grècs e lei Romans. Après la conquista espanhòla de Mesoamerica, foguèt adoptat per leis Espanhòus e per leis istorians.

Lo periòde d'emergéncia de l'ensems chichimècs sembla èsser lo periòde de Chiricahua (3500-1500 av. J.C.) que foguèt caracterizat per l'aparicion d'un art rupèstre e per lo desvolopament d'otís complèxs dins la region de la frontiera actuala entre Mexic e Estats Units d'America. Puei, de migracions de populacions vengudas dau nòrd dau continent american e la formacion de la cultura dei Basketmakers (1000-100 av. J.C.) entraïnèt lo desplaçament dei pòbles chichimècs vèrs lo sud dins de regions pauc favorablas a l'agricultura situadas au nòrd de Mesoamerica. I desvolopèron un mòde de vida semi-nomada basada sus la caça, la culhida e una agricultura primitiva. De còps, organizavan d'incursions còntra lo territòri dei sedentaris mesoamericans que replicavan ambé d'expedicions punitivas ò la bastida de fortificacions lòng de sei frontieras nòrd. Pasmens, dins lo corrent dei periòdes d'afebliment e de crisi dei grandei civilizacions de la region, lei Chichimècs èran capables de conquistar lei vilas pus importantas e de s'installar dirèctament en Mesoamerica. Pasmens, en causa de la prefondor culturala de la region, adoptavan generalament rapidament una partida importanta de la cultura dei pòbles vencuts entraïnant la formacion d'una civilizacion sedentària novèla. Un exemple d'aqueu procès es donat per lo pòble toltèc que fasiá probablament partida dei Chichimècs que pilhèron Teotihuacan au sègle VIII. Pasmens, tre lo sègle seguent, avián adoptat la màger part de la cultura d'aquela vila e foguèron alora a l'origina d'una civilizacion brilhanta. A son torn destrucha per lei Chichimècs au sègle XII, venguèt la fònt d'inspiracion culturala deis estats seguents, especialament d'aqueu deis Astècs de Tenochtitlan.

A partir dau sègle XVI av. J.C., leis Espanhòus deguèron tanben s'aparar còntra leis incursions dei Chichimècs e assaièron de lei sometre per fòrça entre 1540 e 1590. Pasmens, mau capitèron en causa de la resisténcia dei pòbles chichimècs que s'alièron còntra leis autoritats colonialas. Après aquela revirada, l'estrategia espanhòla encoratjèt lo desvolopament de l'agricultura dins lei regions chichimècas e preferiguèt negociar d'un biais diplomatic la pacificacion de la region. Aquò entraïnèt l'integracion rapida dei Chichimècs au sen de l'economia coloniala espanhòla e tre la mitat dau sègle XVII, lei pòbles chichimècs èran estats assimilats culturalament e politicament a l'Empèri Espanhòu.

## Liames intèrnes

* Empèris nomadas, pòbles nomadas d'Eurasia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lac Texcoco

Lo **lac Texcoco** es un lac salat ancian situada dins la Vau de Mexico. Èra lo centre d'un bacin endoreïca d'aperaquí  km². Sei ribas foguèron un centre demografic important de Mesoamerica. Après l'afondrament de Teotihuacan e de la civilizacion toltèca, i apareguèt la civilizacion astèca que venguèt la poissança dominanta de la region. Leis Astècs i bastiguèron una tiera de restancas per contrarotlar lo nivèu dau lac e separar l'aiga doça e l'aiga salada. Aqueu sistèma foguèt destruch per leis Espanhòus durant lo sètge de Tenochtitlan. Aquò entraïnèt l'aparicion de vengudas deis aigas fòrça importantas dins la Vau de Mexico que causèron de degalhs importants dins la vila. Dins lo corrent dau sègle XVIII, leis Espanhòus acomencèron donc d'assecar lo lac per assaiar de reglar lo problema dei vengudas deis aigas recurrentas. Ambé d'autrei trabalhs realizats ai sègles XIX e XX, aquò permetèt de defugir de vengudas deis aigas grèvas dins la capitala mexicana. Pasmens, l'amplor d'aquelei trabalhs entraïna d'ara endavant una manca d'aiga e Mexico s'enfonsa pauc a pauc dins lo sòu.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bazajet Ièr

**Bazajet I** (vèrs 1360 - 8 de març de 1403) foguèt lo quatren sultan de l'Empèri Otoman de 1389 au 20 de julhet de 1402. Succediguèt a son paire Murad I (vèrs 1360-1389) e foguèt remplaçat per son fiu Mehmet I (1413-1421) après una guèrra civila de dètz annadas.

Dins lo corrent de son rèine, deguèt mantenir un equilibri precari per perseguir l'expansion en Euròpa, onte lo reiaume crestian d'Ongria èra una menaça militara importanta, e per gardar son contraròtle en Anatolia onte lei senhors turcs èran ostils a la limitacion de sei libertats per lo poder dau sultan. De mai, durant lo rèine de son paire, lo Sultanat Otoman. De mai, lo contraròtle otoman sus unei regions conquistadas per Murad I èra encara mau segur. En 1396, Bazajet I ganhèt la batalha de Nicòpolis còntra leis Ongrés e lei chivaliers occidentaus venguts a son ajuda. Pasmens, menèt sensa succès dos sètges de Constantinòple e aguèt de dificultats per sometre lei tribüs d'Anatolia. Òr, la region èra venguda un refugi per leis enemics de Tamburlan que decidiguèt d'organizar una campanha per sometre la peninsula. En 1400, obtenguèt lo sostèn dei principats turcs locaus còntra Bazajet que foguèt desfach e capturat a Ankara en 1402. Lo venceire restaurèt l'autonòmia dei principats, especialament aqueu de Karaman, e Bazajet moriguèt en captivitat. Sei quatre eiretiers dau Sultanat Otoman acomencèron alora una guèrra civila lònga entre elei per la succession que s'acabèt en 1413.

## Liames intèrnes

* Lista dei sultans otomans.
* Batalha de Nicòpolis.
* Batalha d'Ankara.
* Interrègne otoman.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Maryam Mirzakhani

**Maryam Mirzakhani** (en persan: مریم میرزاخانی‎; Teheran, Iran, 5 de mai de 1977–14 de julhet de 2017) es una matematiciana iraniana. Es actualament, e dempuèi setembre de 2008, professora de matematica a l'Universitat Stanford. Especialista en topologia e geometria de las susfàcias de Riemann, venguèt, lo 12 d'agost de 2014, la primièra femna a recebre la medalha Fields.
Fanfòna Guillierme

thumb|250px|Fanfòna Guillierme en 1974 (fòto de Robert Faure)
**Antoinette Guillierme**, mai coneguda coma **Fanfòna Guillierme** (París, 31 d'octobre de 1895 - Aimargues, Lengadòc, 22 de genièr de 1989) foguèt una manadièra occitana de Camarga.

## Biografia

## Liames extèrnes
Tampereen Pyrintö (basquetbòl)

Los **Tampereen Pyrintö** son una equipa professionala de la Korisliiga que lo sèti es a Tampere, Finlàndia. Pyrintö foguèt campion de Finlàndia en 2010, 2011, e 2014.

## Ligam extèrne
* Site oficial del club
Pierre Vassiliu

thumb|250px|Pierre Vassiliu en 2004
**Pierre Vassiliu** (Villecresne, França, 23 d'octobre de 1937 - Seta, 17 d'agost de 2014) foguèt un cantaire francés. Venguèt famós tre 1962 gràcias al succès de sa cançon "Armand", quitament se sa mai gròssa capitada foguèt "Qui c'est celui-là" en 1974, una adpatacion francesa de "Partido alto" de Chico Buarque. Se pòt tanben evocar coma cançons conegudas de **Pierre Vassiliu** "Les grillons" en 1989 ou encara "La vie, ça va" en 1993. 

A part una parentèsi en Africa (Senegal) en 1984-1985 e en seguida un brèu retorn a París, a mai que mai viscut en Occitània a partir de las annadas 70, de'n primièr dins lo Leberon, puèi dins las annadas 90 en Savés, enfin a passat sas darrièras annadas en Lengadòc. 

## Discografia
* *Amour, amitié* (1970)
* *Attends* (1972)
* *Voyage* (1975)
* *Pierre Vassiliu* (1976)
* *Déménagements* (1978)
* *Pierre Vassiliu "Bokassa"' (1979)
* *Le cadeau* (1981)
* *Roulé... boulé* (1983)
* *L'amour qui passe* (1987)
* *La vie ça va* (1993)
* *Parler aux anges* (1998)
* *Pierres précieuses'' (2003)

## Ligams extèrns
* Sit de Pierre Vassiliu
Imelda Marcos

thumb|right|200px|Imelda Marcos (2006)

**Imelda Remedios Visitación Trinidad Romuáldez-Marcos** (nascuda lo 2 de julhet de 1929 a Manila, Filipinas) es la femna del rèire president de Filipinas Ferdinand Marcos.

## Referéncias
Nea Salamis Famagosta FC

Lo **** es un club de fotbòl de Chipre creat a Famagosta, qu'es deslocalizat a Larnaca dins lo Sud de l'illa per causa de l'ocupacion turca al Nòrd.

Es la seccion d'un club omnispòrt, lo Nea Salamis Famagosta.
Batalha de Gembloux (1940)

La **batalha de Gembloux** se debanèt entre lo 14 e lo 15 de mai de 1940 durant la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945). Opausèt de formacions blindadas, sostengudas per d'infantariá, francesa e alemanda. S'acabèt per una victòria tactica francesa rapidament annulada per l'afondrament dau front dins la region deis Ardenas.

L'enjòc de la batalha èra la vila de Gembloux, situada lòng d'un axe fòrça favorable a la progression dei veïculs, atacada lo 14 de mai per leis Alemands. La defensa francesa, sostenguda per d'importants tirs d'artilhariá, capitèt de resistir e de blocar l'avançada alemanda gràcias a de canons anticarris e de carris Renault R35. Pasmens, l'endemans, lei Francés deguèron se retirar dins de circonstàncias malaisadas (pèrda de contacte entre certaneis unitats, bombardament de l'aviacion alemanda...) per gardar lo contacte ambé leis autreis unitats francesas qu'èran a se retirar en direccion de Lille. Dins lo corrent de la batalha, leis Alemands perdiguèron au mens 700 tuats ò bleçats e un tèrç dei blindats engatjats e lei Francés aperaquí  tuats, bleçats ò presoniers.

## Liames intèrnes

* Batalha de Hannut, autra batalha similara (12-14 de mai de 1940).

## Bibiliografia

## Nòtas e referéncias
Joan I (papa)

**Joan I** (470 - 18 de mai de 526) foguèt lo 53 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 13 d'aost de 523 au 18 de mai de 526. Succediguèt a Ormisdas (514-523) e foguèt remplaçat per Fèlix IV (526-530).

Dins lo corrent de son pontificat, foguèt obligat per lo rèi Teodoric de menar una ambaissada fòrça importanta a Constantinòple per moderar la politica de l'emperaire Justin còntra l'eresia ariana. Pasmens, en despiech de la capitada de sa mission, foguèt arrestat tre son retorn en Itàlia per leis Ostrogòts que crenhavan una aliança entre lei Bizantins e lo papa. Joan I moriguèt de malautiá dins sa preson en 530.

## Liames intèrnes

* Lista dels papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Ormisdas

**Ormisdas** (mòrt lo 6 d'aost de 523) foguèt lo 52 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 20 de julhet de 514 au 6 d'aost de 523. Succediguèt a Simmac (498-514) e foguèt remplaçat per Joan I (523-526).

Eissit d'un ostau aisat de la region de Roma, se maridèt e aguèt un fiu (que venguèt lo papa Silvèri entre 536 e 537) avans d'intrar au sen de la Glèisa. Durant l'esquisma de Laurenç, venguèt un dei caps dau clergat fidèu au papa Simmac. Aquò favorizèt son ascension dins la ierarquia crestiana e son eleccion foguèt fòrça aisada. Sa premiera preocupacion foguèt d'eliminar lei darrierei consequéncias de l'esquisma de Laurenç e lei darriers esquismatics foguèron tornarmai acceptats dins la Glèisa. 

Pasmens, Ormisdas deguèt tanben rapidament s'ocupar deis afaires de la Glèisa d'Orient e de l'esquisma acacian acomençat ambé la publicacion de l*'[[Henotikon]]* per l'emperaire bizantin Zenon. Anastasi, successor de Zenon, mantenguèt lo document e se raprochèt dei tèsis monofisistas. Acomencèt tanben de persecucions còntra leis evesques fidèus dau concili de Calcedònia. Per renfòrçar sa posicion en fàcia dau poder imperiau, uneis evesques orientaus demandèron alora au papa de restablir l'unitat de la Glèisa. Pasmens, lei condicions d'Ormisdas, especialament la condamnacion dei tèsis acacianas, foguèron finalament pas acceptats. Enterin, una revòuta menada per lo generau Vitalian obliguèt l'emperaire d'acceptar la restauracion de l'unitat de la Glèisa e l'arbitratge de la papautat regardant lei divisions teologicas entre Constantinòple e leis autreis evesques orientaus. Pasmens, Anastasi voliá subretot ganhar de temps e lei negociacions s'acabèron sensa resultat. Après la desfacha de Vitalian, l'emperaire assaièt d'organizar una revòuta de Roma còntra Ormisdas mai lo Senat refusèt de sostenir lo movement. Aquò entraïnèt alora lo raliment au papa d'uneis evesques orientaus.

En matèria de disciplina dau clergat, Ormisdas adoptèt lo premier decrèt enebissent l'atribucion d'una carga de la Glèisa en cambi de privilègis ò de dons.

## Liames intèrnes

* Lista dels papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Villa Luro

**** qu'ei un quartièr de Buenos Aires, Argentina.

## Vejatz tanben
### Ligams intèrnes
### Referéncias
* 
### Ligams extèrnes

* Villa Luro (espanhòl)
Principat de Lars

Lo **principat de Lars** qu'ei ua iniciativa deu màger de Lars, Jacques Pédehontaà, en agost de 2011, entà protestar contra los projèctes de refòrma territoriau deu govèrn francés.

En mai de 2014, qu'enregistra lo principat com associacion a la prefectura de Pau. En agost de 2014, que presenta tres projèctes d'animacion: l'organizacion de nòças de princi, la creacion d'un baloard de las estèlas com a Hollywood, e un laboratòri energetic.
Andrei Makarévich

thumb|250px|Andrei Makarévich en 2013
**Andrei Vadímovich Makarévich** (en rus: **Андре́й Вадимович Макаревич**; Moscòu, 11 de decembre de 1953) es un cantaire, musician e poèta rus. Es un artista fòrça famós dins los païses de l'anciana Union Sovietica que foguèt lo fondador del grop de musica rock mai ancian e encara actiu Mashina Vremeni (en rus: Машина времени). Recebèt lo títol d'Artista Popular de Russia en 1999.

En agost de 2014 faguèt un concèrt dins la region ucraïniana de Donbàs pels refugiats de guèrra desplaçats, e foguèt acusat posteriorament en Russia per un deputat de la Doma de "collaborar amb los fascistas".

## Discografia
* Песни под гитару (1989)
* У ломбарда (1991)
* Я рисую тебя (1994)
* Двадцать лет спустя, amb Boris Grebenshchikov (1997)
* Песни, которые я люблю (1996)
* Пионерские блатные песни, amb Alexei Kozlov (1996)
* Женcкий Альбом, amb lo grop Paporotnik (1998)
* Песни из кинофильма "Перекресток" (1999)
* Время напрокат, amb lo grop Kvartal (2000)
* Лучшее (2001)
* И Т.Д. (2002)
* Избранное (2003)
* Тонкий шрам на любимой попе (2003)
* От меня к тебе (2004)
* Песни Геннадия Ни-Ли (2005)
* Песни Булата Окуджавы (2005)
* Старая машина (2006)
* Штандер (2007)
* Было не с нами (2008)
* *55* (2008)
* Лучшее (2009)
* Вино и слёзы (2012)

## Ligams extèrns
* Sit oficial de Andrei Makarévich
Fèlix IV

**Fèlix IV** (mòrt lo 22 de setembre de 530) foguèt lo 54 papa de la Glèisa Catolica Romana dau 18 de julhet de 526 au 22 de setembre de 530. Succediguèt a Joan I (523-526) e foguèt remplaçat per Bonifaci II (530-532).

Foguèt elegit gràcias au sostèn dau rèi ostrogòt Teodoric lo Grand dos mes après la mòrt de son predecessor qu'èra estat arrestat en causa de son raprochament supausat ambé l'Empèri Bizantin. Son pontificat marquèt un renfòrçament de l'influéncia de la papautat sus leis afaires de la Glèisa. En revènge, sa temptativa per organizar sa succession mau capitèt e entraïnèt un esquisma entre lei partisans de Bonifaci II, sostengut per una minoritat fidèla a Fèlix IV, e aquelei de Dioscorus, sostengut per la màger part dau clergat.

## Liames intèrnes

* Lista dels papas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
.click

**** ("clic", en anglés) es un nom de domeni generic . Es en servici dempuèi lo 16 d'agost de 2014.

## Referéncias
Organizacion Europèa per la Recèrca Nucleara

L’**Organizacion Europèa per la Recèrca Nucleara**, mai coneguda jos l'acorcha **CERN** (per Centre Europèu de Recèrca Nucleara, denominacion utilizada fins a l'inauguracion del laboratòri en 1954) es un laboratòri europèu de recèrca en fisica de las particulas creat en 1952. Son sèti es a Meyrin, en Soïssa, mas las installacions son a cavalons sus la frontièra amb França.

Es al CERN que foguèt inventat lo concèpt de World Wide Web.

Dempuèi agost de 2014, lo CERN a son domeni d'Internet, .cern.

## Liames intèrnes

## Liames extèrnes
* Site del CERN

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Vitròla (omonimia)

Tres vilas d’Occitània se dison **Vitròla** (*Vitrolles* amb doas èlas e una èssa en francés):
* Vitròla en Daufinat, dins lo departament deis Auts Aups
* Vitròla en Provença, dins lo departament dei Bocas de Ròse - ancianament Vitròla dau Martegue (*Vitrolles-lès-Martigue* en francés)
* Vitròla d'Aigas en Provença, dins lo departament de Vauclusa (*Vitrolles-en-Lubéron* en francés dempuèi 1996)
Quenya

150px|right|thumb| escrich en tengwar
Lo **quenya** (AFI: ) o **naut-elfic** es una de las lengas construchas inventadas pel romancièr e filològ J. R. R. Tolkien.
Wikipèdia en occitan

La **wikipèdia en occitan** es la version en lenga occitana de l’enciclopèdia en linha *[[Wikipèdia]]*. Foguèt creada en març de 2003, lo 20 d'octobre o en decembre de 2003.

Respond a la manca actuala d’aisinas enciclopedicas en occitan. Coma las autras wikipèdias, es enriquesida e bailejada per de contributors benevòls, generalament apelats "editors" o "wikipedistas", enregistrats (amb un nom d'utilizaire) o anonims (IP).

L’administracion (valent a dire la velha contra lo piratatge e los possibles blocatges, e las operacions de supression d’articles) de la wikipèdia en occitan es bailejada per d’utilizaires dels dreches especials donats après una votacion dels utilizaires enregistrats.

La Wikipèdia en occitan utiliza la nòrma classica de l’occitan e n’accèpta las variacions dialectalas d’un biais coerent a l’interior dels articles coma es descrich dins la ''Carta lingüistica''.

La wikipèdia en occitan a pas de politica d’admissibilitat dels articles. Lor existéncia dins una wikipèdia dins una autra lenga, l'interès de l’informacion, e subretot la manca d’autra aisina son los motius principals de creacion d’articles.

## Progression

## Estatisticas
Qualques chifras:




## Referéncias


## Ligams extèrns
* Pagina de la Wikipèdia en occitan sus Facebook
* Compte de la Wikipèdia en occitan sus Mastodon
* Compte de la Wikipèdia en occitan sus X (Twitter)
Jaume Vallcorba

thumb|Jaume Vallcorba durant sa recepcion del Prèmi Nacional de Cultura catalan en 2014 
**Jaume Vallcorba i Plana**, de còps que i a **Santiago Vallcorba** (Tarragona, 21 de novembre de 1949 - Barcelona, 23 d'agost de 2014) foguèt un editor e filològ catalan. Aguèt un ròtle preponderant dins lo catalanisme e la difusion de la literatura catalana, subretot a partir de son ostal d'edicion Quaderns Crema, fondat en 1979.

Per son prètzfach recebèt en 2014 lo Prèmi Nacional de Cultura atribuït per la Generalitat de Catalonha.
Anastasia Prykhodko

thumb|250px|Anastasia Prykhodko en 2009
**Anastasia Kontiantýnivna Prykhodko** (en ucraïnian: **Анастасія Костянтинівна Приходько**; Kyiv, 21 d'abril de 1987) es una cantaira ucraïniana. Interprèta de musica tradicionala e folk rock, famosa per son naut contralto, ganhèt en 2007 lo concors Russian Star Factory. Representèt puèi, en 2009, Russia al concors de l'Eurovision e acabèt en 11ª posicion.

En 2014 afortiguèt que cantariá pas mai en Russia qu'acusèt aquel país d'ocupar de parts d'Ucraïna.

## Discografia
* Заждалась (2012)
Artis Pabriks

thumb|250px|Artis Pabriks
**Artis Pabriks** (Jūrmala, 22 de març de 1966) es un politician leton. Foguèt ministre de la defensa de Letònia de 2010 a 2014 e es actualament deputat europèu dempuèi lo 24 de mai de 2014 dins lo Partit Popular Europèu.
Regéncia

Una **regéncia** es un periòde de transicion dins lo corrent d'una monarquia caracterizada per la preséncia d'un individú ò d'un conseu exercissent lo poder au nom dau sobeiran titular tròp jove, absent ò incapable d'assumir sei foncions. 

## Liames intèrnes

* Monarquia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Religion d'Estat

Una **religion d'Estat** es una religion oficialament adoptada per un Estat generalament après una decision legislativa ò constitucionala. Pasmens, l'estatut de la religion d'Estat pòu presentar de variacions importantas entre lei país. Pòu ansin èsser l'unica religion autorizada ò solament tenir certaneis avantatges coma un sostèn financier, lei autrei cultes demorant liures.

## Liames intèrnes

* Religion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Oaxaca de Juárez

**Oaxaca de Juárez**, generalament dicha **Oaxaca**, es una vila dau sud de Mexic qu'es la capitala de l'Estat de Oaxaca. Foguèt fondada en 1532 a partir d'un  pòste militar mesoamerican bastit en 1486 e après una autorizacion reiala donada en 1522. La ciutat es venguda un centre demografic important de Mexic que teniá mai de  abitants en 2010.

## Liames intèrnes

* Oaxaca (estat).

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Augustin Ièr de Mexic

**Agustín I de Mexic** (27 de setembre de 1783 - 19 de julhet de 1824), nascut **Agustín Cosme Damián de Iturbide y Arámburu**, èra un militar e lo premier emperaire de Mexic dau 19 de mai de 1822 au 19 de març de 1823.

Originari d'una familha espanhòla nobla arribada en Espanha Novèla dins lo corrent deis annadas 1770-1780, s'engatjèt au sen de l'armada en 1798. Venguèt luòctenent en 1810 quand la guèrra d'independéncia de Mexic acomencèt. Participèt ansin a la repression dei premiereis insureccions popularas ambé l'armada espanhòla, sostenguda per lei conservadors mexicans. Demostrèt rapidament sei capacitats militaras e, en 1816, venguèt lo comandant dei fòrças espanhòlas dau nòrd d'Espanha Novèla. Pasmens, se raprochèt pauc a pauc de la causa independentista. 

En 1820, negocièt ambé Vicente Guerrero, cap de la principala insureccion, lo plan d'Igualda e jonhèt leis insurgents ambé sei tropas. Aqueu plan prevesiá la formacion d'un Empèri de Mexic independent dirigit per lo rèi Ferdinand VII d'Espanha ò un prince de son ostau. Lo catolicisme demorava religion d'Estat e la Glèisa gardava sei bens e sei privilègis. Enfin, l'egalitat juridic èra establida. Aquò contentava lei revendicacions dei conservadors e leis leialistas deguèron capitular en aost de 1821. Iturbide venguèt alora lo president de la regéncia de Mexic cargada de dirigir lo país en esperant la respònsa de Ferdinand VII. Puei, après lo refús reiau dau plan d'Igualda, foguèt proclamat emperaire per sei tropas.

Son rèine foguèt brèu en causa dei dificultats financieras dau regime e de sa forma autoritària. D'efècte, un acòrd de compensacion financiera ambé leis Espanhòus que rintrèron en Euròpa vuldèt lo tesaur nacionau. Aquò foguèt agravat per l'estile militar d'Augustin I que refusava la contestacion de seis òrdres. Ansin, tre 1823, unei governadors e generaus se revoutèron. Lo 19 de març, Augustin I acceptèt d'abdicar e de s'exilar en cambi dau pagament d'una pension. S'installèt en Anglatèrra mai organizèt rapidament una expedicion de retorn. Dins aquò, lo projècte mau capitèt. Capturat lo 15 de julhet de 1824, l'emperaire foguèt fusilhat per leis autoritats localas lo 19.

En 1838, lo govèrn d'Anastasio Bustamante, un ancian fidèu de l'emperaire, ordonèt de plaçar son còrs dins la catedrala de Mexico e li donèt lo títol de Liberator nacionau. En 2010, Augustin I foguèt representat sus lei pèças de 5 pesos batudas per remembrar lo començament de la guèrra d'independéncia.

## Liames intèrnes

* Mexic.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Apaches

Leis **Apaches** son un ensems de tribüs indianas d'America dau Nòrd que vivián dins lo sud-oèst deis Estats Units d'America e dins lo nòrd dau Mexic. Lei Navahos fan partida deis Apaches mai son de còp considerats coma un pòble separat — mai fòrça pròche — en causa de son importància demografica. Nomadas e caçaires installats dins una region semi-arida, leis Apaches menavan d'incursions recurrentas còntra lei pòbles sedentaris dau sud coma lei Pueblos e s'opausèron per la seguida ai colons espanhòus e estatsunidencs. Pasmens, foguèron vencuts dins lo corrent de la fin dau sègle XIX e obligats de migrar vèrs de resèrvas indianas. A l'ora d'ara, son subretot installats dins de resèrvas d'Arizòna e de Nòu Mexic. De minoritats importantas existisson tanben dins leis estats d'Oklahoma e de Tèxas.

## Liames intèrnes

* Geronimo, cap apache famós de la fin dau sègle XIX.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Nòva Guinèa

**Nòva Guinèa** es la segonda illa mai granda del mond, après Groenlàndia, e la pus nauta, que sa cima, Puncak Jaya, s'enauça a 4.884 m subre lo nivèl de la mar. Situada al nòrd d'Austràlia, que n'es desseparada per l'estrech de Torres, confronta al nòrd l'ocean Pacific, a l'oèst la mar de Banda, al sud-oèst la mar d'Arafura e al sud-èst e a l'èst amb la mar del Coralh. A l'oèst i a las illas de Halmahera e Seram, e a l'èst la Nòva Bretanya. Ten una superfícia de 790.000&nbsp;km² e una populacion relativament escassa en comparason amb son extension, ja que arriba pas als set milions d'abitants. Los abitants autòctons la dison pel nom de *Papoa*.

Originàriament aviá format part del continent australian, del qual se desseparèt quora s'aiguèt l'airal que ara ocupa l'estrech de Torres, cap al cinquen milenni aC. 

L'illa se devesís entre dos païses: Papoa Occidentala, ocupada per Indonesia (a l'oèst) e Papoa-Nòva Guinèa, a l'èst.
Robert Navarro

**Robert Navarro**, nascut lo 1 de mai de 1952 a Cucçac d'Aude, es un òme politic francés. Venguèt president per interim del Conselh Regional de Lengadòc-Rosselhon lo 26 d'agost de 2014.

## Nòtas
Nacimiento

*Nacimiento (Espanha) – un municipi de la província espanhòla d'Almería e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
*Nacimiento (Chile) – una comuna chilena de la region del Biobío.
Lengadocianisme

Un **lengadocianisme** es un mot o torn inexistent dins un autre dialècte de l'occitan manlevat sovent abusivament al lengadocian e plus o mens adaptat foneticament e graficament. Es creat mai o mens espontaneament perqué òm non coneis l'equivalent dins son dialècte, o amb l'objectiu d'apropchar son parlar, e sustot son escrit, al lengadocian,  pretendudament estandard. Totun pòt èsser util quand s'agís de remplaçar un gallicisme  per un mot viu endacòm mai.

Per exèmple, quand òm emplega en gascon lo lengadocianisme *trapadèra* en luòc del terme gascon *tracanard*, essent aquel barbarisme una simple adaptacion del lengadocian *trapadèla*.

## Fonts
* Critica de certèns mòts utilizats per los occitanistas girondins 
* ALIBERT L., 1965 - Diccionari occitan-francés segon los parlars lengadocians, IEO.
Le Donzeil

**Lo Donsiau** o **Lo Donziau** (font: https://web.archive.org/web/20160304100746/http://www.encreuse.net/forum/viewtopic.php?f=33&t=2614&sid=fc35d49a37773b975add0692501e3cff)
Bandièra de Guatemala

La **[[bandièra]] de [[Guatemala]]** es formada per tres bandas verticalas, blau cel als extrèms e blanc al centre. Lo blau simboliza l'ocean Pacific e l'ocean Atlantic, que bordejan los dos costats del país, mentre que lo blanc simboliza la puretat de las valors del país. 

Aquesta disposicion repren la de la bandièra de l'Union de l'America Centrala, e mai qu'aquela aja de bandas oritzontalas. 

Al centre i a una corona de fuèlhas d'olivièr qu'enròdan dos fusilhs e doas espasas crosadas. Al mitan i a un pergamin amb l'inscripcion *Libertad 15 de septiembre de 1821*, amb un quetzal  quilhat dessús. L'aucèl simboliza la libertat amb la data de l'independència de l'America Centrala. Los fusilhs e las espasas son la volontat de defendre lo país s'es necessari, mentre que las brancas d'olivièr son simbòl de patz.