open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pero Pardo de Cela

thumb|right|Representacion de Pero Pardo de Cela realizat au sègle XIX.

**Pero Pardo de Cela Aguiar e Ribadeneira** (vèrs 1425, Betanzos - 17 de decembre de 1483, Mondoñedo) èra un noble galèc dau sègle XV.

Pero Pardo de Cela èra lo nebòt de l'evesque de Mondoñedo que li donèt la màger part de sei bens en 1441. A la mòrt de son oncle, quatre ans pus tard, Pero Pardo de Cela s'installèt dins la vila de Viveiro e ne'n venguèt pauc a pauc lo senhor pus important (premier cònsol en 1464 au mens e marescau en 1474). Dispausava alora d'una gròssa fortuna eissida de divèrseis eiretatges, especialament aqueu de son oncle, de son maridatge amb Isabel Perez Osorio, filha dau còmte de Lemos, e de la possession de divèrsei proprietats terrencas.

Au contrari de la màger part dei grands senhors galècs, sostenguèt Isabèl I de Castelha còntra lo partit de Joana de Castelha durant la Guèrra de Succession de Castelha (1475-1479). Pasmens, refusèt d'acceptar la politica de centralizacion e de contraròtle de l'aristocracia iniciada per lei Rèis Catolics, çò qu'entraïnèt una rompedura rapida ambé lo poder centrau. Son ostilitat entraïnèt sa destitucion de la comuna de Viveiro en 1476 puei, dos ans pus tard, lo drech de bastir de fortalesas, d'utilizar lei pòrts de la ciutat e d'i intrar li foguèron retirats. Aquelei mesuras d'expulsion foguèron pauc a pauc estendudas ai comunas d'Ortigueira e de Mondoñedo. A partir de 1480, l'intensitat dau conflicte aumentèt ambé l'aliança de Pero Pardo de Cela ambé Pedro de Bolaño e Pedro de Miranda, dos autrei senhors en revòuta còntra lei Rèis Catolics. Aquela coalicion capitèt d'infligir plusors desfachas ai tropas espanhòlas. Pasmens, foguèt finalament vencuda e Pero Pardo de Cela capturat. Foguèt executat lo 17 de decembre de 1483 davant la catedrala de Mondoñedo.

## Liames intèrnes

* Galícia.
* Rèis Catolics.

## Bibliografia

* **[[Galèc|(gl)]]**  Meilán García e Antonio José, *O mito do Mariscal Pardo de Cela : historia, lendas e literatura*, Asociación Cultural O Mundo de Galea, 2004.
* **[[Espanhòu|(es)]]** Pardo de Guevara y Valdés e Eduardo José, *Pardo de Cela y Galicia*, Alvarellos Editora Técnica, 1981.
* **[[Galèc|(gl)]]**, *O Mariscal Pardo de Cela e o seu tempo : I Xornadas de Estudios Medievais da Mariña Central, celebradas do 4 ó 7 de decembro de 2004 en Alfoz*, Xornadas de Estudios Medievais da Mariña Central, Deputación Provincial de Lugo, Servicio de Publicacións, 2006.
* **[[Espanhòu|(es)]]**, Vasco da Ponte, *Recuento de las casas antiguas del reino de Galicia*, Xunta de Galicia, 1986.

## Nòtas e referéncias
Basilica de Sant Martin de Mondoñedo

[thumb|right|[Fotografia de la basilica de Sant Martin de Mondoñedo.]]
[thumb|right|[Fotografia de l'autar de la basilica.]]

La **basilica de Sant Martin de Mondoñedo**, « San Martiño de Mondoñedo » en galèc, es una glèisa catolica d'arquitectura romanica situada en Galícia dins la vila de Foz. Es considerada coma la catedrala pus anciana d'Espanha e foguèt lo sèti de dos evescats dins lo corrent dau sègle IX. L'edifici actuau data principalament dau sègle XI ambé de còntrafòrts bastits au sègle XVIII. Foguèt auçada au reng de basilica menora en 2007. Es tanben classada coma ben d'interès culturau per leis autoritats espanhòlas dempuei 1931.

Sa bastida se debanèt segon tres etapas principalas :
* au sègle X, foguèron construchs lei partidas que correspondon a l'ora d'ara a la muralha sud e a una partida de la muralha nòrd. I aviá probablament un edifici religiós pus ancian a l'emplaçament de la basilica.
* au sègle XI, foguèron bastidas lei partidas centralas de l'edifici actuau.
* au sègle XII, foguèron realizadas lei darrierei partidas de l'obratge actuau, es a dire l'absida centrala e la façada oèst.
A l'origina, i aviá de pinturas sus lei muralhas que foguèron pauc a pauc cubèrtas dins lo corrent de l'Edat Mejana per de jaç de cauç.

## Liames intèrnes

* Art romanic.
* Basilica menora.

## Bibliografia

* **[[Espanhòu|(es)]]** Manuel Chamoso Llepis, Victoriano González e Bernardo Regal, *Galicia Románica*, Encuentro Ediciones, 1979, pp. 27-37.
* **[[Espanhòu|(es)]]** Ángel del Castillo, *Inventario Monumental y Artístico de Galicia (Inventario de la riqueza monumental y artística de Galicia)*, Fundación Pedro Barrié de la Maza, 1987, pp. 335-336.
* **[[Espanhòu|(es)]]** Jaime Cobreros, *El Románico en España*, Guías Periplo, 1993, pp. 678-682.

## Nòtas e referéncias
Pedro Madruga

**Pedro Álvarez de Soutomaior** (vèrs 1430, Pontevedra - 1486, Alba de Tormes), còmte de Caminha, dich **Pedro Madruga** foguèt un noble galèc dau sègle XV.

En 1467, participèt a la Granda Revòuta Irmandina dins lo camp de l'aristocracia auta e ganhèt lo sostèm dei rèis de Portugal e de Castelha. Aquò li permetèt d'organizar una armada ben equipada e nombrosa que li permetèt d'esquichar l'insureccion en 1469. Aquò li donèt una posicion fòrça importanta en Galícia fins a la Guèrra de Succession de Castelha. D'efèct, chausiguèt de sostenir la causa portuguesa e, après la desfacha d'Anfós V, foguèt obligat de defendre sei possessions còntra lei partisans d'Isabèl de Castelha. En 1486, anèt a la Cort Reiala per demandar son perdon ai Rèis Catolics. Moriguèt dins lo corrent de l'annada siá en causa d'un assassinat organizat per seis adversaris siá en causa d'una malautiá.

## Liames intèrnes

* Granda Revòuta Irmandina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Castèu de Rocha Forte

[thumb|right|[Fotografia de vestigis de muralhas a l'interior dau castèu.]]

Lo **Castèu de Rocha Forte** es un castèu medievau en roïna e un sèti arqueologic qu'es l'objècte de cavaments. Èra una posicion importanta lòng dau romavatge de Sant Jaume de Compostèla e un simbòl de la poissança de l'arquevesque de la vila. Sa construccion s'acabèt vèrs 1240 e foguèt ocupat fins a sa destruccion en 1467 durant la Granda Revòuta Irmandina. Après la guèrra, lei roïnas foguèron utilizadas coma peiriera per la bastida de divèrsei monuments de la region.

## Liames intèrnes

* Castèu.
* Sant Jaume de Compostèla.

## Bibliografia

* **[[Espanhòu|(es)]]** Ángel Rodríguez González, *Las fortalezas de la mitra compostelana y los "irmandiños"*, Colección Galicia Histórica, Fundación Pedro Barrié de La Maza Conde de Fenosa, 1984.

## Nòtas e referéncias
Monastèri de San Lourenzo de Carboeiro

Lo **Monastèri de San Lourenzo de Carboeiro** es un monastèri benedictin fondat au sègle X. Son arquitectura marca la transicion entre lei periòdes romanic e gotic. Plaçat sota la dependéncia dau monastèri de Sant Martin Pinario de Sant Jaume de Compostèla, conoguèt son apogèu entre lei sègles XI e XIII. Puei, perdiguèt pauc a pauc son influéncia fins a son abandon e sa venda a un particular en 1835 dins l'encastre dau desamortiment espanhòu. Dempuei la segonda mitat dau sègle XX, es l'objècte de divèrsei trabalhs de restauracion.

## Liames intèrnes

* Arquitectura gotica.
* Art romanic.

## Bibliografia

* **[[Espanhòu|(es)]]** Armando Vázquez, *« Carboeiro. El Arte que Renace de sus Cenizas »*, Concello de Silleda, 2001.
* **[[Espanhòu|(es)]]** José Villa-amil y Castro, *Iglesias gallegas de la Edad Media*, 1904.

## Nòtas e referéncias
Roïnas de San Domingos

Lei **roïnas de San Domingos** (« ruínas de San Domingos » en galèc) son lei roïnas d'una glèisa gotica de Pontevedra en Galícia. Fondada en 1282, foguèt abandonada en 1835 dins l'encastre de la politica de desamortiment nacionau espanhòu. Es d'arquitectura gotica. Menaçada de destruccion mai d'un còp dins lo corrent dau sègle XIX, foguèt classada ben d'interès culturau en 1895 per leis autoritats. Fa actualament partida dau Musèu provínciau de Pontevedra.

## Fotografias


Fichièr:Igrexa de Santo Domingo de Pontevedra 002.jpg
Fichièr:Pontevedra Santo Domingo515.JPG
Fichièr:Convento de los Dominicos (Pontevedra) Cabecera.jpg
Fichièr:Igrexa de Santo Domingo de Pontevedra 002.jpg
Fichièr:Arc in Saint Dominic Church, Pontevedra.jpg


## Liames intèrnes

* Arquitectura gotica.

## Bibliografia

* **[[Espanhòu|(es)]]** Luis Francisco Messía de la Cerda y Pita, *Labras heráldicas del Museo de Pontevedra*, Ruinas de Santo Domingo, Deputación Provincial de Pontevedra, 1991.
* **[[Galèc|(gl)]]** Juan Carlos Valle Pérez (coord.), *Os debuxantes da "Sociedad Arqueológica de Pontevedra"*, Museo de Pontevedra, 1995.

## Nòtas e referéncias
Rubia galega

La **rubia galega** (« roja galèga » en occitan) es una raça de vaca de talha granda (135-150 cm au galet) enantida en Galícia onte forma la màger part dau capitau. A un pelatge froment unit ambé de nuanças que pòdon anar dau blond clar au roge. Lei cambas son pus claras e lei mucosas ròsadas. Lei banas son corts, claras ambé de ponchas sornas. Es una raça anciana originària de Gàllia que podiá èsser utilizada tant per sonlach e sa carn que per sa fòrça de trabalh. Pasmens, l'aparicion de raças pus adaptadas a la produccion lachiera e lo desvolopament de la mecanizacion de l'agricultura l'an a cha pauc destinat a la produccion maseliera.

## Liames intèrnes

* Vaca.
* Norrigatge bovin.

## Bibliografia

* **[[Espanhòu|(es)]]** Antonio Sánchez Belda, *Razas Ganaderas Españolas Bovinas*, Federación Española de Asociaciones de Ganado Selecto, 2002.

## Nòtas e referéncias
Invasions vikingas de Galícia

Leis **invasions vikingas de Galícia** foguèron una tiera d'atacas e incursions vikingas menadas dau sègle IX au sègle XII còntra Galícia.

La premiera invasion se debanèt dins lo corrent d'aost de 844 ambé l'arribada d'un grop de Vikings separats d'una expedicion dirigida còntra Garona per una tempèsta. Pilhèron quauquei vilatges mai foguèron arrestats per lei fortificacions de La Coronha. Pasmens, en 858, arribèt una granda flòta que faguèt lo sètge de Sant Jaume de Compostèla e obtenguèt lo pagament d'un tribut en cambi de sa partença. Aquò empachèt pas la perseguida dei pilhatges litoraus fins a una victòria navala dau còmte Pedro que capitèt de destrurre 38 naviris vikings.

Aquela revirada limitèt l'amplor deis expedicions vikings còntra la region galèga fins a 951 e 964 mai lei vilas èran pron protegidas per defugir per rebutar una ataca eventuala. Pasmens, la situacion cambièt a partir de 968 ambé l'establiment permanent d'un gròs nombre de Vikings en Normandia. D'efèct, aquò li donava una basa en Euròpa Occidentala que permetiá d'organizar d'incursions còntra lei regions alunchadas d'Escandinàvia. Reputada rica gràcias au romavatge de Sant Jaume de Compostèla, Galícia venguèt la buta d'atacas pus importantas. Una flòta de 200 naviris se dirigiguèt vèrs la region e ataquèt lo diocèsi de Bretoña e Compostèla. Lo 29 de març, ganhèron la batalha de Fornelos onte l'evesque Sisnand II foguèt tuat. Aquò entraïnèt lo pilhatge de la màger dau diocèsi e lei Vikings demorèron en Galícia fins a 970 e la mòrt dau cap viking menant l'expedicion dins una batalha còntra lo còmte Gonzalo Sánchez.

Après aqueleis eveniments, leis incursions vikings en Galícia venguèron mens frequentas. En 1015, una flòta importanta ataquèt Castropol, Betanzos, Ribas de Sil e Tuy. La darriera vila foguèt pilhada e totalament destrucha après una desfacha saunosa de l'armada dau còmte Menedo. En 1026, plusors abitants foguèron capturats e liberats en cambi d'un recapte. En revènge, una expedicion menada en 1028 subiguèt una desfacha còntra lei fòrças de l'evesque Cresconio de Compostèla.

Lei progrès de l'evangelizacion dei regions nòrdicas favorizèron la fin deis invasions vikingas. En plaça, mai d'un Escandinau, compres de senhors importants coma lo rèi Sigurd I en 1108, venguèron cumplir lo romavatge de Sant Jaume de Compostèla. Lo renfòrçament dau prestigi d'aquela vila coma luòc sacrat foguèron la consequéncia principala deis invasions vikingas de Galícia ambé la destruccion deis evescats galècs rivaus.

## Liames intèrnes

* Vikings.

## Bibliografia

* **[[Galèc|(gl)]]** Vicente Almazán, *Gallaecia Scandinavica*, Editorial Galàxia, 1986.
* **[[Galèc|(gl)]]** Eduardo Morales Romero, ''Eduardo Us víkings a Galícia, 1997.

## Nòtas e referéncias
Grateful Dead

thumb|Los Grateful Dead en 1987: Bob Weir, Jerry Garcia e Mickey Hart
Los **Grateful Dead** èra un grop de rock estatsunidan que foguèt fondat en 1965 a Palo Alto (Califòrnia). Lo grop se dissolguèt en 1995 après la mòrt del seu lider Jerry Garcia. Venguèron celèbres mercés a un estil unic e eclectic que mesclava d'elements de musica rock, fòlc, bluegrass, blues, reggae, country, jazz improvisat, rock psiquedelic e space rock.

## Discografia
* 1967 : *[[The Grateful Dead (album)|The Grateful Dead]]*
* 1968 : *[[Anthem of the Sun]]*
* 1969 : *[[Aoxomoxoa]]*
* 1969 : *[[Live/Dead]]*
* 1970 : *[[Workingman's Dead]]*
* 1970 : *[[American Beauty (album)|American Beauty]]*
* 1971 : *[[Grateful Dead (album)|Grateful Dead (Skull & Roses)]]*
* 1972 : *[[Europe '72]]*
* 1973 : *[[History of the Grateful Dead Volume One (Bear's Choice)]]*
* 1973 : *[[Wake of the Flood]]*
* 1974 : *[[Grateful Dead from the Mars Hotel]]*
* 1975 : *[[Blues for Allah]]*
* 1976 : *[[Steal Your Face]]*
* 1977 : *[[Terrapin Station]]*
* 1978 : *[[Shakedown Street]]*
* 1980 : *[[Go to Heaven]]*
* 1981 : *[[Reckoning]]*
* 1981 : *[[Dead Set]]*
* 1987 : *[[In the Dark]]*
* 1989 : *[[Dylan & the Dead]]*
* 1989 : *[[Built to Last]]*
* 1990 : *[[Without a Net]]*

## Ligams extèrnes
*  (anglés)
* «Grateful Dead» (En anglés). *[[Allmusic]]*.
Human Be-In

**Human Be-In** es una performança giganta que se debanèt San Francisco, al Golden Gate Park lo 14 de genièr de 1967 e que marca lo començament del *[[Summer of Love]]* (*Estiu de l'amor*).

De centanas de personas s'acampèron a partir del miègjorn sul camp de polò del Golden Gate Park, que los escrivans Gary Snyder, Allen Ginsberg, Michael McClure, Lawrence Ferlinghetti per i legir de poesia coma lo papa de l'LSD, Timothy Leary. L'acamp presentava pas cap de revendicacion ni doctrina, las gents vengèron sonque per èsser ensems e escotar la musica. De grops coma Jefferson Airplane, Grateful Dead, Big Brother and the Holding Company... participèron a un grand concèrt gratuit. Owsley Stanley faguèt la distribucion gratuita d'LSD. A solelh colc, la fola se dirigiguèt cap a la plaja per i passar la serada.

Pendent serada  de l'Human Be-In, la polícia profeitèt de l'abséncia dels abitants del quartier hippie de San Francisco, Haight-Ashbury, per arrestat un cinquantenat personas, atal comencèt un periòde de percaç del dealers.

Human Be-In es considerart coma un eveniment màger del periòde hippie, coma lo Festenal de Woodstock e lo Festenal internacional de musica pop de Monterey.
Follas novas

[thumb|right|[Fotografia de la cubèrta de l'edicion de 1880 dei *Follas novas*.]]
[thumb|right|[Fotografia de Rosalía de Castro vèrs 1863.]]

***Follas novas*** (« Fuelhas novèlas » en occitan) es una rejoncha de poèmas publicada en 1880 per la poetessa galèga Rosalía de Castro (1837-1885). Es una compilacion de poèmas classats sensa critèri clar en despiech dau fach que l'òbra siegue estructurada en cinc seccions. Pasmens, aqueu recuelh aguèt una importància gròssa sus la cultura galèga modèrna, especialament ambé lo cant *Negra Sombra*, qu'es una òbra compausada a partir dei vèrs dei **Follas novas** per Xoan Montés Capon.

## Liames intèrnes

* Galícia.
* Literatura galèga.
* Rosalía de Castro.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Irmandades da Fala

[thumb|right|Carta deis Irmandades da Fala de [1917.]]

Leis **Irmandades da Fala** (« Frairiás de Lenga » en occitan) foguèron una organizacion nacionalista galèga activa de 1916 a 1936. Foguèt la premiera organizacion politica de Galícia qu'utilizava unicament lo galèc. Foguèt fondada a l'iniciativa d'Aurelio Ribalta, autor d'una crida per protegir lo galèc en 1915, d'Antón Vilar Ponte que menèt una campanha de premsa per organizar una Liga deis Amics de la Lenga Galèga en març de 1916 e d'Antón Losada Diéguez. Son programa èra d'obtenir l'autonòmia totala de Galícia, l'intrada de Galícia dins la Societat dei Nacions e la formacion d'una union ambé Portugal. Au sen de Galícia, voliá establir un parlament elegit per lo pòble, un poder judiciari independent, l'establiment de drechs egaus per leis òmes e lei fremas, la supression dei deputats provínciaus e l'adopcion dau galèc e de l'espanhòu coma lengas oficialas de la region.

## Liames intèrnes

* Galícia

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Comunautat d'aglomeracion dau País de l'Òrt

La ****  es una comunautat de comunas francesa, situada dins lo departament 
d'Erau.

## Composicion
Amassa 8  comunas :
* Mauguiò (capluòc)
*Candilhargues
*La Mota Granda
*Lançargues
*Mudason
*Palavàs
*Sant Aunès
*Valèrgues

## Veire tanben
* Intercomunalitats d'Erau
* Arrondiments d'Erau
* Comunas d'Erau

## Nòtas
Batalha de Yungay

La **batalha de Yungay** se debanèt lo 20 de genier de 1839 dins lo nòrd de Peró durant la Guèrra de la Confederacion (1836-1839). Opausèt lei fòrças de la Confederacion Peró-Bolívia ( òmes) ai tropas de Chile e ai Perovians favorables a la restauracion de l'independéncia de son país ( òmes). S'acabèt per una victòria clara dei Chilens e dei Perovians que marquèt l'afondrament definitiu de la Confederacion que perdiguèt la mitat dei fòrças engatjadas ( tuats ò bleçats) còntra solament 664 soudats per l'armada advèrsa. Peró poguèt ansin restaurar son independéncia.

## Liames intèrnes

* Guèrra de la Confederacion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Guèrra de la Confederacion

La **Guèrra de la Confederacion** se debanèt de 1836 a 1839 sus lei territòris de la Bolívia e dau Peró actuaus. Opausèt lei fòrças de la Confederacion Peró-Bolívia a una coalicion gropant independentistas perovians, Chile e Argentina. Doas causas principalas permèton d'explicar l'entraïnament dau conflicte. Premier, una partida importanta dei Perovians refusava d'acceptar l'intrada de son país dins la Confederacion Peroviano-boliviana segon un procès qu'èra en fach una annexion de Peró per Bolívia. Puei, la formacion de la Confederacion entraïnava una modificacion importanta dei rapòrts de fòrça en America dau Sud e aquò suscitèt l'oposicion de plusors estats, especialament aquela de Chile, a sa formacion. La guèrra s'acabèt ambé la victòria chilena de Yungay. La mitat de l'armada confederala i foguèt destrucha entraïnant l'afondrament de la Confederacion e la restauracion de l'independéncia de Peró.

## Liames intèrnes

* Confederacion Peró-Bolívia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Lazurita

La **lazurita** es un minerau blau qu'a una duretat de 5,0-6,0 e una densitat de 3,06-3,22. Es formada de fosfat idratat de magnèsi e d'alumini (simbòl quimic : (Mg, Fe)Al2(PO4)(OH)2) cristallizat segon un sistèma monoclinic de classa prismatica. Lei cristaus naturaus son pseudobipiramidaus mai son fòrça rars car l'azurita forma generalament de massas microgranulàrias. Son esclat es veirenc.

Aqueu minerau se troba coma minerau accessòri dei ròcas metamorficas amb una concentracion auta de silici, de certanei venas pegmatiticas e de certanei venas de qüars. Pòu èsser associada ambé lo qüars, lo corindon, la cianita, la sillimanita, lo granat, lo rutile ò l'andalosita. Es de còps utilizada per fabricar d'objèctes de decoracion.

## Liames intèrnes

* Alumini.
* Magnèsi.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Batalha de Cajamarca

La **batalha de Cajamarca** se debanèt lo 16 de novembre de 1532 durant la Conquista de Peró per Espanha. Foguèt la consequéncia d'una emboscada organizada sus la plaça de Cajamarca per lei *[[conquistador]]*s de Francisco Pizarro còntra l'emperaire inca Atahualpa e sa cort qu'èran insufisentament protegits. Entraïnèt la captura de l'emperaire inca Atahualpa e la mòrt d'aperaquí  personas (nobles, generaus, domestics... etc.). Aperaquí  autreis Incas foguèron capturats. De mai, la captura de l'emperaire — fiu dau Dieu-Soleu dins la religion inca — causèt la panica au sen de sei tropas ( òmes) que s'enfugiguèron sensa assaiar de combatre. Ansin, la batalha desorganizèt l'Empèri Inca, encoratjèt lei revòutas dei pòbles somes per leis Incas e permetèt la presa de sa capitala a la fin de l'annada seguenta.

## Liames intèrnes

* Empèri Inca.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Vivianita

La **vivianita** es un minerau incolòr ò blanc que sa color evoluciona vèrs lo verd au contacte de l'èr. A una duretat de 2,0 e una densitat de 2,6-2,7. Es formada de fosfat idratat de fèrre (simbòl quimic : Fe3(PO4)2, 8H2O) cristallizat segon un sistèma monoclinic de classa prismatica. Lei cristaus naturaus son prismatics e pòdon agantar de longors fòrça importantas. Pasmens, aqueu minerau forma tanben d'agregats fibrós. Son esclat es veirenc a metallic.

Minerau segondari eissit de l'alteracion d'autrei mineraus, la vivianita se troba dins lei zònas d'oxidacion dei jaciments de sulfurs e dins lei zònas d'alteracion dei fosfats de fèrre e de magnèsi dins lei venas pegmatiticas. Gràcias a sa duretat auta, pòu tanben èsser transportat sus de distàncias importantas e se concentrar dins de depaus sedimentaris. Es generalament associada ambé d'autrei mineraus d'alteracion. Es de còps utilizada coma colorant mai aquel usatge es rar car lei jaciments de vivianita son generalament tròp pichons per permetre una esplecha economicament rendabla.

## Liames intèrnes

* Fèrre.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Reiaume de Vilcacamba

Lo **Reiaume de Vilcacamba** es lo nom donat a l'estat inca format per Manco Inca après la conquista de Cuzco e de la màger part de l'Empèri Inca per leis Espanhòus dins lo corrent deis annadas 1530. Format après la revirada de la revòuta de Manco Inca, sa localizacion precisa es desconeguda mai Vilcacamba es generalament situada dins lei seuvas d'accès malaisat situadas au nòrd e a l'oèst de Cuzco. Fondat per un subrevivent de la dinastia reiala inca, se considerava coma la continuacion de l'Empèri Inca e sei caps gardèron lo títol de Sapa Inca. Resistiguèt fins a 1572 e sa conquista definitiva per leis Espanhòus.

## Liames intèrnes

* Empèri Inca.

## Bibliografia

## Nòtas e referénces
Panteras Negras

Lo **Partit Pantera Negra** (en anglés, *Black Panther Party*, originalament nomenat *Partit Pantera Negra d'Autodefensa*, popularament conegut coma las **Panteras Negras**) es una organizacion politica afroamericana dels Estats Units d'America, fondada a Oakland, Califòrnia, en octòbre del 1966 per Huey P. Newton, Bobby Seale e David Hilliard.

Newton e Seale, influits per las pensadas de Malcolm X, fondèron a l'Universitat de Merrit, Oakland, lo Conselh Consultatiu de l'Alma dels Estudiants. L'an seguent amb l'assassinat de Malcolm, pendent los actes de comemoracion de l'anniversari, prepausèron de menar sul campus un esquadron de joves armats, proposicion que foguèt refusada. Après aquel incident, daissèron lo Conselh e decidiguèron de formar lo Partit Pantera Negra. 

L'ideologia iniciala del grop s'articulava dins lo nomenat *Programa dels Dètz Ponches*:
* 1-Volèm la libertat, volèm lo poder de determinar lo destin de la nòstra comunautat negra. 

* 2-Volèm trabalh per las nòstras gents.

* 3-Volèm la fin del panatòri a la nòstra comunautat negra cometit pels blancs. 

* 4-Volèm de lotjaments decents, adaptats a l'èsser uman.

* 5-Volèm per las nòstras gents una educacion que mòstre la vertadièra natura d'aquela societat americana decadent. Volèm una educacion qu'ensenhe la nòstra vertadièra istòria e lo nòstre ròtle dins la societat actuala.

* 6-Volèm que totas las personas negras siam exemptes del servici militar.

* 7-Volèm la fin immediata de la BRUTALITAT POLICIÈRA e DE L'ASSASSINAT de las gents negras.

* 8-Volèm la libertat per totas las personas negras detengudas dins las presons federalas, estatalas, dels comtats e de las municipalitats.

* 9-Volèm que totas las gents negra enviada al procés siá jutjada per de tribunals paritaris o de gents de la comunautat negra, coma es previst dins la constitucion dels Estats Units.

* 10-Volèm de tèrra, de noiriduras, de lotjament, d'educacion, de vestits, de justícia e de patz.
A comptar d'agost de 1967, lo FBI comencèt a agir contra los grops revindicatius afroamericans, e a partir de 1969 las Panteras Negras realizavan l'objectiu principal.

Lo 17 de genièr del 1969, Bunchy Carter e John Huggins, responsables de l'organizacion a Los Angeles son assassinats pels membres del **United Slaves**, un grop nacionalista afroamerican rival creat en 1965. Dins los ans 1970, lo partit patiguèt fòrça divisions e afrontaments, e demorèt redusit e inoperant.

En 1989, un grop eissit d'una division del partit, formèt lo **New Black Panther Party** (NBPP, 'Nòu Partit Pantera Negra') a Dallas, Tèxas, atacat pel rèsta del partit original; dètz ans mai tard, lo NBPP s'integrarèt a l'organizacion nòrd-americana panafricanista Nation of Islam (NOI).

Lo 31 de julhet del 2004, se formèt amb fòrça dels ancians membres una nòva **National Alliance of Black Panthers**, amb l'intencion de revitalizar amb l'ancian movement.

## Membres celèbres

## Ligams extèrnes

* Black Panthers.

## Vejatz tanben
* Malcolm X.
Comunautat de comunas dau Nòrd dau Bacin de Taur

La ****  èra una comunautat de comunas francesa, situada dins lo departament 
d'Erau.

## Composicion
Amassava 6  comunas :
* Bosiga
*Lopian
*Mesa
*Montbasin
*Poçan
*Vilamanda

## Istòria
Lo 1èr de genièr de 2017, la Comunautat de comunas dau Nòrd dau Bacin de Taur fusionèt amb Taur Aglò conformament al SDCI e a la lei NOTRe. En setembre de 2017, Taur Aglò cambièt de nom e venguèt Seta Aglopòl Mediterranèa.

## Veire tanben
* Intercomunalitats d'Erau
* Arrondiments d'Erau
* Comunas d'Erau

## Nòtas
Caso del metílico

Lo **caso del metílico** es lo nom popular d'un afaire d'intoxicacion alimentària que se debanèt en Espanha a la prima de 1963. Toquèt principalament Galícia e leis Illas Canàrias onte plusors personas consomèron de bevendas alcoolizadas elaboradas a partir de metanòl per una companhiá de Vigo. Lo bilanç oficiau foguèt de 51 mòrts e de 9 personas emborniadas. Pasmens, mai d'un estudi estima lo nombre vertadier de victimas a plusors miliers.

L'origina de l'intoxicacion èra l'utilizacion de metanòl, compausat que còsta ben mens car que l'etanòl mai qu'es fòrça toxic per l'èsser uman, per divèrsei companhiás qu'aprofichèron la manca de contraròtles eficaç de part deis autoritats. Lei responsables principaus foguèron jutjats en 1967. Onze personas foguèron condamnadas a de penas anant d'una a dètz-e-nòu annadas de preson e a 20 milions de pesetas d'indemnitats. Pasmens, aquelei sòmas foguèron jamai pagadas car lei copables foguèron declarats insolvables e lei penas foguèron rapidament reduchas. En particular, leis instigators de la frauda, Rogelio Aguiar e Román Lago, foguèron respectivament liberats en 1972 e 1974. 

## Liames intèrnes

* Escàndol de l'òli fraudada, autre afaire d'intoxicacion alimentària en Espanha (1981).
* Etanòl.
* Metanòl.

## Bibliografia

* **[[Espanhòu|(es)]]** Fernando Méndez, *Caso Metílico*, https://web.archive.org/web/20110317114435/http://casometilico.wordpress.com/about.
* **[[Espanhòu|(es)]]** Fernando Méndez, *50 años envenenados*, Sotelo Blanco, 2013.
* **[[Galèc|(gl)]]** Fernando Méndez, *Historia dun crime. O caso do metílico*, Galaxia, 1998.
* **[[Espanhòu|(es)]]** Fernando Méndez, *Mil muertos de un trago*, Península, 1998.

## Nòtas e referéncias
A esmorga

***A esmorga*** es un roman de l'escrivan galèc Eduardo Blanco Amor que foguèt publicat en 1959 en Argentina per defugir la censura franquista e en 1970 en Galícia. Depinta una partida de la societat galèga dau periòde franquista d'un biais sorn ambé de tematicas coma la pauretat de la region, l'opression de part deis autoritats e la fugida dins l'alcoolisme. Compausat de cinc capítols, es lo racònte deis aventuras tragicomicas e autodestructritz d'un grop de tres amics que s'acabèron per la mòrt dei dos d'entre elei e lo procès dau tresen. Aquela òbra aguèt una gròssa influéncia sus la literatura galèga de l'après-guèrra e conoguèt una adaptacion cinematografica, divèrseis adaptacion coma pèça de teatre e plusors traduccions.

## Liames intèrnes

* Eduardo Blanco Amor.

## Bibliografia

* **[[Galèc|(gl)]]** Francisco Fernández del Riego, *Historia da Literatura Galega (2ª ed.)*, 1971, pp. 249-250.

## Nòtas e referéncias
Guillem Balboa

**Guillem Balboa i Buika** (Malabo, Guinèa Eqüatoriala, 1965) es un jornalista e politician malhorquin. Candidat del partit Més per Mallorca per venir cònsol de la vila d'Alaró, foguèt elegit durant las eleccions municipalas de junh de 2015 e serà doncas en 2017, aprèp l'alternança amb lo PSIB gràcias a un pacte amb aqueste partit, lo primièr cònsol negre de las Islas Balearas, e mai dels Païses Catalans. Sa sòrre pichona es la cantaira Concha Buika.

## Biografia
Guillem Balboa nasquèt en 1965 a Malabo dins una familha de notables de Guinèa Eqüatoriala. Filh de l'escrivan e politician Juan Balboa e d'Honorina Buika, arribèt a Palma en 1969 quand aviá pas que 4 ans pr'amor de la dissidéncia de son paire envèrs lo regim dictatorial de Teodoro Obiang.
Cátedra

**Cátedra** qu'ei un ostau d'edicion espanhòu fondat en 1973 e epecialzat dens l'edicion d'òbras literàrias e de tematicas umanistas. Qu'ei proprietat deu Grop Anaya.

## Ligam extèrne
* http://www.catedra.com/ Site oficiau.
Don Juan Manuel

L'infant **don Juan Manuel** (Escalona, lo 5 de mai de 1282 – Còrdoa, lo 13 de junh de 1348) qu'ei un escrivan espanhòu e un personatge istoric deu sègle XIV, membre de la familha reiau e personalitat politica e militària de las màger de la soa epòca.

Qu'ei mei que mei famós per'mor d'estar un deus escrivans màger de la soa tempsada, autor d'una grana òbra que la pèça mei famosa be n'ei lo *[[El conde Lucanor]]*.

Qu'èra nebot deu famós rei Anfós X de Castelha dit "Lo Sage", hilh de l'infant Manuel de Castelha, arrer-hilh deu rei Ferran III de Castelhan dit "Lo Sant" e que ho co-tutor deu futur rei Anfós XI de Castelha

## Biografia
Don Juan Manuel, hilhs de l'infant don Manuel de Castelha, vadó dehens lo castèth d'Escalona, proche de Toledo. Son pair que's morí d'ora en 1283 e sa mair en 1290 e lo rei Sancho IV de Castelha que vadó son tutor a partir deus sons 8 ans. La soa educacion que ho autant fisica (caça, escrima, equitacion) coma intelelctuau (latin, dret, istòri e teologia).

Que's maridè tres còps ; qu'esposè Isabela de Malhòrca en 1299 mes aquesta que's morí en 1301 shens nada descendència. La soa segonda molher que ho Constança d'Aragon, hilha de Jacme II d'Aragon ; aquesta que li ho promesa a l'edat de 6 ans e atau que demorè presoèra deu castèth de la Atalaya de Villena entà que hasesse los 12 ans, annada deu maridatge. 

## Honts
* Flory, David. *El Conde Lucanor: Don Juan Manuel en su contexto histórico*. Madrid: Pliegos, 1995.
* Giménez Soler, Andrés. *Don Juan Manuel. Biografía y estudio crítico*. Zaragoza: F. Martínez, 1932.
María Rosa Lida de Malkiel

**María Rosa Lida de Malkiel** (Buenos Aires, lo 7 de noveme de 1910 - California, Califòrnia, lo 25 de seteme de 1962 que ho ua filològa e medievista argentina.

Neishè dens ua familha d'origina ashkenazí que parlava lo yidish. Qu'estudiè dens lo licèu de filha Figueroa Alcorta a Buenos Aires e que'n sortí en 1927 dab la medalha d'aur. Que ho diplomada de la facultat de filosofia e letras de l'Universitat de Buenos Aires en 1932 on e estudiè dab Amado Alonso ; que i ensenhè lo latin e lo grèc.

Dab ua borsa de la Fondacion Rockefeller qu'estudiè apuish a l'Universitat de Cambrige (Massashusetts) puei a l'Universitat de Califòrnia (Berkeley) on e rescontrè son futur espós, eth medish filològa e ispanista, Yákov Malkiel. En 1947 que dehenè la soa tèsi de doctorat subre lo poeta Juan de Mena. Qu'ensenhè a l'Universitat de Harvard e puei dens mantunas autras au Estats Units.

Que ho membre correspondent de l'Academia Reiau Espanhòla e de l'Academia Argentina de Letras.
Convent de Sant Pau de Peñafiel

Lo **convent de Sant Pau de [[Peñafiel]]** en Castelha (encuei província de Valhadolid) que ho fondat e bastit au sègle XIV per l'escrivan e membre de la familha reiau l'infant don Juan Manuel sus las rèstas (mantuas que s'i poden enqüera véder) de l**'alcazar de [[Ferran X de Castelha]]**, conegut com "lo Sage", qu'èra tanben l'oncle de don Juan Manuel. 

Don Juan Manuel be i ei sepelit e que i deishè ua copia referenciau deus libes qu'escrivè (enter losquaus be i èra lo famós *[[El conde Lucanor]]*) entà las emparar de las error de copia. Malurosament, que cremèn dens un incendi com ua grana part deu monastèri.

## Galelria

Convento de San Pablo (Peñafiel). Claustro.jpg|Claustre
Convento de San Pablo (Peñafiel). Cabecera.jpg|
Peñafiel iglesia San Pablo abside ni.jpg|
Portada principal de la iglesia del convento de San Pablo de Peñafiel--2.JPG|
Peñafiel - Convento de San Pablo 13.jpg|
Peñafiel - Convento de San Pablo 14.jpg|
Capilla de don Juan Manuel (Peñafiel). Portada.jpg|
Peñafiel iglesia San Pablo capilla de los Manuel cresteria ni.jpg|
Capilla del Infante don Juan Manuel (Convento de San Pablo, Peñafiel). Bóveda.jpg|Còuta de la capera deus Manuel.
Peñafiel iglesia San Pablo capilla de los Manuel ni.jpg|
Don Juan Manuel, Señor de Belmonte. Sepulcro.jpg|Gisant de don Juan Manuel, Senhor de Belmonte, descendent de don Juan Manuel e mort en 1543.
Peñafiel iglesia San Pablo capilla de los Manuel escudo fundador ni.jpg|Escut de la familha de don Juan Manuel.
Arqueta de madera en la que se encontraron en 1955 los restos de Don Juan Manuel.JPG|Arca de husta on hon esconudas las restas de l'escrivan don Juan Manuel durant l'invasion francesa. En 1955 que's cruben e que's hiquèn dehens ua la soa arca de pèira.
Arca de piedra que contiene en la actualidad los restos de Don Juan Manuel.JPG|Arca de peira on repauson las restas de l'escrivan don Juan Manuel.
Menorah

La **menorah** (מְנוֹרָה en ebrieu) es lo chandelier de set branchas que sa construccion fuguet prescricha dins lo libre de l'Exòde, chapítol 25, versets 31 a 40, per venir un daus utils dau tabernacle e pus tard dau temple de Jerusalem. Lo mot ven dau prefix *me* indicant l'origina de 'na chausa, associat a la raiç ebrieva *norah*, de *nur* (flama) au femenin, valent a dire , ; 'questa flama, segon la Cabala, es la *šeḥinah* o . La menorah es dempuei l'antiquitat un daus simbòus dau judaïsme.

La forma de la menorah, coma es representada sus l'arc de Tit, o enquera sus lo mosaïc de la sinagòga Shalom al Yisrael de Jerico (segle V), es inspirada de 'na varietat de sàlvia, planta fòrça aromatica de la familha de la menta que buta en Judea, *Salvia palaestina*, tanben apelada sàlvia d'Israel. La descripcion biblica que se tròba dins l'Exòde (25:31-36), utiliza daus termes botanics aicí coma branchas, flors, petals, calicis...

Maimonides ne dessenhet 'na varianta en Y dins un de sos tractats midrashics: tres branchas drechas a l'est, tres a l'oest e una au centre. 'Questa forma en Y, segon la Cabala, deviá remembrar las set branchas dau delta dau Nil; e son òli sant, las aigas sacradas dau Nil que devián pas jamai mancar.

## Galariá

Fichièr:Arch of titus relief 2.jpg|Arc de Tit: presoniers jusieus portant la menorah e las trompetas dau temple
Fichièr:Eshtemoa menorah.jpg|Linteu de peira talhada de la sinagòga d'Eshtemoa (Judea) representant la menorah (segle III o IV) 
Fichièr:Menorah Rambam.jpg|La menorah en Y dessenhada per Maimonides
Fichièr:Menorah 0307.jpg|Replica de la menorah dau temple de Jerusalem
Movement Revolucionari Tupac Amaru

Lo **Movement Revolucionari Tupac Amaru** foguèt una organizacion revolucionària peroviana marxista apareguda dins la premiera mitat deis annadas 1980 e dispareguda en 1997. Son nom vèn de Tupac Amaru II, cap de la darriera insureccion indigèna còntra leis Espanhòus en 1780-1781. Sei caps principaus foguèron Victor Polay Risco e Néstor Cerpa Cartolini. Dins l'encastre de la guèrra civila peroviana, formèt una guerilha còntra lo govèrn centrau e agantèt probablament un milièr de militants a son apogèu. Pasmens, a partir deis annadas 1990, subiguèt de pèrdas importantas en causa de la repression menada per lo regime d'Alberto Fujimori e per de combats còntra d'autrei guerilhas, especialament lo Sendier Luminós. En 1997, la revirada de la presa d'ostatges de l'ambaissada japonesa en Peró entraïnèt la disparicion dei darrierei fòrças organizadas dau Movement. Dempuei aquela annada, lo movement es considerat coma destruch.

## Liames intèrnes

* Tupac Amaru II.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Guillermo Billinghurst

**Guillermo Enrique Billinghurst Angulo** (27 de julhet de 1851, Arica - 28 de junh de 1915, Iquique) es un òme politic perovian que foguèt president dau país de 1912 a 1914. Succediguèt a Augusto Leguía (1908-1912) e foguèt remplaçat per Oscar Benavides (1914-1915).

En despiech de son apartenéncia a l'oligarquia a la tèsta de Peró dempuei l'independéncia, sa presidéncia foguèt marcada per una politica sociala que se turtèt a l'oposicion viva dau Congrès. Pasmens, capitèt d'obtenir la creacion d'una legislacion assegurant una jornada de uech oras de trabalh. Assaièt tanben de resòuvre la question de Tacna-Arica. En 1914, lo Congrès durbiguèt una procedura de destitucion de Billinghurst. Lo president menacèt alora d'armar de trabalhaires per dissòuvre per fòrça lo Congrès mai aquò entraïnèt un còp d'estat militar dau coronèu Oscar Benavides sostengut per lei conservadors. Billinghurst foguèt exilat fins a sa mòrt l'annada seguenta.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Sobeiranetat

La **sobeiranetat** es un tèrme que designa lo drech exclusiu d'exercir l'autoritat politica (executiva, legislativa e judiciària) sus una zòna geografica. Aqueu concèpte faguèt son aparicion dins lo corrent de l'Edat Mejana ambe l'emergéncia parallèla dau concèpte d'estat. Lo sobeiran èra alora generalament un individú clarament identificat (l'emperaire, lo rèi ò lo senhor superior d'un territòri). Per la seguida, ambe la fin de l'Ancian Regime, la sobeiranetat se'n destaquèt pauc a pauc per venir a l'ora d'ara un concèpte liat ai nocions de nacion (sobeiranetat nacionala) e de pòble (sobeiranetat populara).

Dins una situacion de sobeiranetat, una region o una nacion es tributària d'una entitat mai poderosa, apelada lo **suseiran** o **sobeiran**, que li permet d'autonomias localas limitadas mentre que contraròtla sos afars estrangièrs. Dins lo sistèma feudal, lo suseiran èra un senhor qu'autrejava un fèu a son vassal durant la ceremonia de l'omenatge.

## [[China]]
### [[Istòria de China|Istòria]]
Istoricament, l'emperaire de China se considerava coma lo centre del mond civilizat, e las relacions diplomaticas dins l'Asia de l'Èst se fondavan sus la teoria que totes los caps del mond avián obtengut lor autoritat de l'Emperaire. La teoria politica chinesa reconeissiá pas res qu'un emperaire e afirmava que son autoritat èra suprèma a travèrs del mond entièr. Las relacions diplomaticas amb l'emperaire de China èran quilhadas sus la teoria d'estats tributaris, e mai que lo resultat de las relacions tributàrias èra una forma de comèrci, jos la teoria que l'emperaire dins sa benvolença recompensariá l'estat tributari amb de presents de valor egala o pus granda.

### [[Tibet]]

## [[Índia]]
### Sikkim
### [[Botan]]

## Autres païses
* Itàlia/ Sant Marin
* Itàlia/ Vatican
* França/ Mónegue
* França/ Andòrra
* Espanha/ Andòrra
* Soïssa/ Liechtenstein
* Nòva Zelanda/ Niue
* Nòva Zelanda/ Illas Cook
* Nòva Zelanda/ Tokelau
* Austràlia/ Nauru
* Anglatèrra/ Illa de Man fins a 1765
* Estats Units/ Micronesia, Illas Marshall, e Belau.

## Liames intèrnes
* Sobeiranetat nacionala.
* Sobeiranetat populara.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Illas Chincha

Leis **Illas Chincha** son un archipèla perovian situat a 21 km dau litorau sud-oèst de Peró pròche la vila de Pisco. Dins lo corrent dau sègle XIX, aguèron una gròssa importància economica en causa d'importants jaciments de güano que foguèron esplechats de 1840 a 1874. De 1864 a 1866, foguèron un enjòc de la guèrra entre Espanha e una coalicion d'estats sud-americans formada de Peró, Chile, Eqüator e Bolívia e ocupadas per la marina espanhòla. Uei, son sustot un luòc de nidificacion important per leis aucèus marins.

## Liames intèrnes

* Güano.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Gas naturau

Lo **gas naturau** (var. **gas natural**), es un combustible fossil compausat d'una mescla d'idrocarburs naturalament present dins de ròcas porósas sota forma gasosa. Es esplechat coma fònt d'energia e combustible dempuei lo sègle IV av. JC. En 2005, representava 23% de l'energia consumada dins lo mond, çò qu'èra la tresen fònt d'energia après lo petròli (37% la meteissa annada) e lo carbon (24%).

## Liames intèrnes

* Combustible fossil.
* Idrocarburs.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Güano

Lo **güano** es lo nom donat ais excrements deis ausèus marins e dei rata-penadas. Pòu èsser utilizat coma engrais gràcias a sa concentracion auta de compausats azotats (acid uric, proteïnas, oxalat d'amòni, fosfats e saus variats). Au sègle XIX, èra una ressorsa economica estrategica principalament extracha dins d'illas oceanicas, especialament dins l'archipèla perovian deis Illas Chincha onte l'espessor de güano agantava plusors mètres, e exportada vèrs leis Estats Units d'America, lo Reiaume Unit e França.

## Liames intèrnes

* Engrais.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
Bagergue

**Bagergue** ei ua entitat municipau descentralizada occitana dera Val d'Aran. Localitat mès nauta dera Val (1.419 m d'altitud), depen der ajuntament de Naut Aran.

Istoricament apertiec ath terçon de Garòs e siguec municipi independent enquiath 1968.

Lo gentilici ei *bagergat*, *bagergada*.

## Lòcs d'interès
* Santuari de Santa Margarida de Bagergue
* Eth Corrau, musèu dera vida tradicionau a Bagergue.
Castèth d'Escalona

Lo **castèth d'[[Escalona]]** (var. **castèu/castèl/chastèu d'Escalona**) qu'ei au còp ua hortalessa e un palais d'estil mudejar.

## Istòria
Que ho en purmèr ua hortalessa romana, musulmana apuish. A partir deu reinat d'Anfós VI de Castelha, Toledo e ho conquistada atau com ac ho aquesta hortalessa. 

En 1281 que vadó prorietat de l'infant don Manuel de Castilha, hilh deu rei Ferran III de Castelha, hrair deu rei Anfós X de Castelha e pair de l'infant don Juan Manuel (un deus màgers escrivans medievaus de lenga castelhana) que i vadó ashí.

Juan II de Castelha que'u dè a son favorit Álvaro de Luna que morire en dresgràcia e executat. 

Lo castèth que pateishó incendis e qu'ei uei a l'estat de rueinas restauradas.

## Galeria

CastilloDeEscalona20120108133121P1140478.jpg|
CastilloDeEscalona20120108133745P1140479.jpg|
CastilloDeEscalona20120108131449P1140473.jpg|
CastilloDeEscalonaP1140484.jpg|
Fernando Manuel de Villena

**Fernando Manuel de Villena** († 1350) que ho un noble castelhan, Duc de Villena, Senhor d'Escalona, de Peñafiel e de Cuéllar ; qu'èra hilh ainat de l'escrivan don Juan Manuel de Castelha, e donc descendent deu rei Ferran III de Castelha e hrair de la reina Juana Manuel de Villena.

A la mort deu son pair, en 1348,qu'eretè deu sons títols mes que's morí dos arron en bèth deishar ua hilha, Blanca Manuel (1348-1361). A la mort d'aquesta, sa tanta e reina Juana Manuel qu'eretè deus sons títol e que'u juntè a la coroa de Castelha.
Anfós X de Castelha

**Anfós X de [[Castelha]]** conegut com **lo Sage** que ho rei enter 1252 e 1284. 

Qu'èra lo hilh d'Enric III de Castelha (Lo Sant) e de Beatritz de Suabia. Per sa maire que podeva donc pretendre au tròne deu Sant Empèri Roman Germanic, pretzhèit au quau vodè ua partida de las granas deu son regnat e deus sons recors.

A costat deu ròlle que joguè dens la Renconquista (que prengó Cadiç en 1262) qu'ajudè hèra la sciéncia e las letras dab dens lo desvolopament de l'Escòla deus Traductors de Toledo on intellectuaus cristians, judieus e musulman èran amassats. Qu'ei atau un deus precursors de la literatua en castelhan. 

Per'mor de la soa contribucion au desvolopament de la sciénci, lo son nom que ho dat au cratèr lunar Alphonsus.
Daniel Devoto

**Daniel Devoto** (Buenos Aires, lo 25 de deceme de 1916 - Hendaia, lo 20 de noveme de 2001) qu'ei un medievista, escrivan, critic literari e musicològ argentin.

Que hè sons estudis de musica en Argentina puish a París, en particular dab Jane Bathori. 

Que ho rofessor d'istòri de la musica a l'Universitatd e Cuyo. Que's tornè installar après a París dab la soa esposa, la hilha de l'escrivan espanhòu Ramón María del Valle-Inclán. Que cataloguè lo fond de musica espanhòu dens las bibliotècas de la capitala francesa e que trabalhè a Peitieus (1968) e a l' Escòla Normala Superiora de París (1973). Qu' editè los *[[Milagros de Nuestra Señora]]* de l'escrivan medievau Gonzalo de Berceo e que corregí *Erasmo y España* deu famós ispanista francés Marcel Bataillon.

Com cercaire, que publiquè d'ensags suber la musica foclorica argentina e sus l'ecrivan medievau castelhan don Juan  Manuel.
Castèth de la Atalaya

Lo **castèth de la Atalaya** (var. **castèu/castèl/chastèu de la Atalaya** - la "tor de garda" en castelhan- ) qu'ei ua hortalessa situada a Villena, Païs Valencian.

Que ho bastida en purmèr per Emirat Islamic d'Iberia, conquistada en 1240 per Jacme I d'Aragon e aquesida en 1244 peu reiaume de Castelha dab lo tractat d'Almizra de 1244.

Que ho proprietat de l'Òrdi de Calatrava puish de l'infant Manuel de Castelha, hil deu rei Farran III de Castelha e pair de l'escrivan don Juan Manuel que'n eretè que'n ho lo castèth principau.

## Galeria

Vista de Villena de 1878.jpg|1778
Panorámica de Villena de 1850~ fragmento 2.jpg|1850
Villena 1858.jpg|1858
1924~. Castillo de la Atalaya.jpg|1924
1933. Vista aérea. Castillo 2.jpg|1933
Castillo Atalaya, desde inicio sendero a salvatierra y mina de los colores2.jpg|
Castillo de la Atalaya, Villena.JPG|
Pianta del Castello dell'Atalaya - ITA.JPG|Plan en italian
.statoil

**** (Statoil ASA, nom d’entrepresa noruèga) es un nom de domeni generic depausat per Statoil ASA. Es en servici dempuèi lo 19 de junh de 2015.
## Referéncias
.aeg

**** (nom d’entrepresa suèca, Aktiebolaget Electrolux) es un nom de domeni generic depausat per la societat Electrolux. Es en servici dempuèi lo 20 de junh de 2015.
## Referéncias
.cba

**** (acorcha de *Commonwealth Bank of Australia*, "banca de la comunautat d’Austràlia", en anglés) es un nom de domeni generic depausat per la banca australiana CBA. Es en servici dempuèi lo 22 de junh de 2015.
## Referéncias
.ricoh

**** (anglicizacion de 株式会社リコー Kabushiki-gaisha Rikō, nom d'entrepresa japonesa) es un nom de domeni generic depausat per la societat japonesa Ricoh. Es en servici dempuèi lo 22 de junh de 2015.
## Referéncias
.vistaprint

**** (marca depausada de cartas de vesita) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa multinacionala Cimpress (ancianament Vistaprint). Es en servici dempuèi lo 22 de junh de 2015.
## Referéncias
.starhub

**** (*Star Hub*, "repartitor en estela", nom de marca en anglés) es un nom de domeni generic depausat per l’entrepresa de telecomunicacions de Singapor Starhub. Es en servici dempuèi lo 22 de junh de 2015.
## Referéncias
Gausac

**Gausac** ei un vilatge e ancian municipi d’Aran, a 994 mètres d'altitud a man esquèrra de Garona. Ei ath pè dera montanha de Varicauva

Istoricament apertiec ath terçon de Castièro e siguec municipi independent enquiath 1970 (damb Casau). Uei ei ua entitat municipau descentralizada depenenta der ajuntament de Vielha e Mijaran (Val d'Aran)
Aubèrt e Betlan

**Aubèrt e Betlan** ei ua entitat municipau descentralizada depenenta der ajuntament de Vielha e Mijaran (Val d'Aran).

Istoricament apertiec ath terçon de Marcatosa e siguec municipi independent com Betlan enquiath 1970 (damb Mont e Montcorbau).
Mont (omonimia)

**Mont** pòt èster:
* Mont, ua localitat aranesa
* Mont (Borgonha), ua comuna francesa (Sòna e Léger)
Mont (Borgonha)

**Mont** es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
## Geografia

### Comunas vesinas


    400px|left||Distanças e posicion relativa 
    



## Istòria

## Administracion

## Demografia

## Luòcs e monuments

## Personalitats ligadas amb la comuna

## Véser tanben

## Ligams extèrnes

## Nòtas
Montcorbau

**Montcorbau** ei ua localitat dera Val d'Aran plaçada a 1222 mètres d'altitud. Ère en er'ancian municipi de Betlan. Ei adara en era EMD d'Aubèrt e Betlan, ath municipi de Vielha e Mijaran e tanh ath terçon de Marcatosa.
Betlan

**Betlan** ei un antic municipi dera Val d'Aran qu'auie agregats es pòbles d'Aubèrt, Betlan, Mont e Montcorbau (véder es letres ABMM sus er escut).

Eth vilatge de Betlan se tròbe a 1041 mètres d'altitud, en un planèr a man dreta de Garona. Ei adara en era EMD d'Aubèrt e Betlan, ath municipi de Vielha e Mijaran e tanh ath terçon de Marcatosa.