open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Val Pò

## Geografia

Dins la Val Pò, i a la montanha mai auta de las Valadas Occitanas, lo Vísol (3841&nbsp;m). D'aqueste nais lo grand flum occitan o italian de Pò.

## Estòria

Da las montanhas de la Val Pò, se di que sie passat Annibal, abo  òmes e 37 elefants.
Dins lo passat, la necessitat d'anar prene la sal en Provença, a portat a durbir ental 1480 lo "pertús de Vísol", galeria de 75&nbsp;m, a 2882&nbsp;m d'altitud.
Facha bastir dal marqués Saluças, aquesta galeria a vist passar per mai de 100 ans ris, lana e d'autri produchs dirèctes d'aicí en Provença e la sal per las valadas; encuei se pòl traversar bo de guidas e l'ajut de lums.
Al es d'aquesta Valada lo pintre Jòrs Bonet.

## Vejatz tanben
### Liams intèrnes
* Pò
Glossari

Un **glossari** es etimologicament un recuèlh de glòsas, valent a dire de mots associats a lors definicions e centrat sus un domeni que ne detalha los tèrmes tecnics especifics.
## Lista dels Glossaris sus Wikipèdia

### A

### B

### C

### D

### E

### F

### G

### H

### I

### J

### K

### L

### M

### N

### O

### P

### Q

### R

### S

### T

### U

### V

### W

### X

### Y

### Z
Val Maira

thumb|right|300px|La Clapiera ai pè de la ròcha Provençala 

La **Val Maira** (var. non localas: *Vau Maira, Vath Maira*) es una de las Valadas Occitanas e un parçan d'Occitània (una comunautat montanhòla), dins la província de Coni (estat italian). Lo riu de Maira li dona son nom.

Sa capitala es Sant Damian e sas vilas principalas son Buscha e Draonier.

## Geografia

En montant al lòng de l'as central de la Valada s'arriba a la Clapiera (1614&nbsp;m), ai pès de la Provençala.

## Estòria

Viòls e vias militaras pòrton ai còls de las vielhas vias de l'emigracion d'ente se calava en França, dins Ubaia e Ubaieta.
La Valada presenta un bòn numre d'òbras d'art: gleisas romànicas-gòticas, frescs d'escòla prestigiosa (H. Clemer, Baleison), pònts merlats, fònts, maisons bo fenèstras bessonaas e testas talhaas.

## Economia

La richessa estòrica-artística e naturalística e la presença d'estructuras per las excursions (G.T.A., Percors Occitans) an permés lo desvolopament d'un torisme cultural qu'a ben de succès dins lhi país de lenga tedesca, bo un moviment d'excursionistas d'Alemanha, Soïssa e Àustria.
Ent'aquesti ans, an començaas a retornar en valada de fòrças joves: filhs d'emigrats o joves de la vila que, chausit un autre estil de vita, an enchaminaas d'activitats agrícolas, artisanalas, torísticas.

## Torisme

Los Camins Occitans (it. Percorsi Occitani) son un camin toristic, divisat en las tretze estapas, que passa de long de tota Val Maira.
Pèire de Saluças

**Pèire de Saluças** o **Peire de Saluces** es un pintor que trabalhèt dins las Valadas Occitanas (actual estat italian).
Son d'aqueste pintor lhi frescs de la chapèla de Sant Manh ental santuari de Chastèlmanh, fachs entre 1475 e 1480, aquilhi de la chapèla de Sant Bernard a Valgrana e de Sant Bastian a Montrós.
Val Grana

La **Val Grana** (var. non localas: *Vau Grana, Vath Grana*) es una de las Valadas Occitanas e es un parçan d'Occitània, dins la província de Coni (estat italian). Lo riu de Grana li dona son nom.

Sa comuna principala es Caralh.

## Geografia

Chastèlmanh es la comuna mai auta, bo lo santuari de Sant Manh a 1761&nbsp;m.
Sal som, la valada s'eslarja bo de planòls a 2200&nbsp;m, conhats entre la Val d'Estura e la Val Maira.

## Estòria

D'aquesti pasturals ven lo Chastelmanh, formatge ben apreciat dels Alps, que semelhe remonte al sègle XIII.
A Santa Lucia, ental valon de Sant Peire de Montrós, al començament de lhi ans '60 lhi a agut la premiera activitat de valorizacion de la lenga occitana de las Valadas.
La Val Grana consèrva ben d'òbras de Pèire de Saluças.

## Ligams extèrnes
* Sit web de la Val Grana
Porto Covo

thumb|right|Escut de la ''freguesia''

**Porto Covo** es una de las doas *freguesias* portuguesas del municipi de Sines, amb 48,73 km&sup2; d'espaci e 1116 abitants (2001). Densitat: 22,9 ab/km&sup2;.

L'Ilha do Pessegueiro ("Illa del Perseguièr"), amb lo sieu fòrt, fa geograficament part del territòri de la *[[freguesia]]* de Porto Covo. 

La freguesia de Porto Covo foguèt creada lo 31 de desembre de 1984, per separacion de la freguesia de Sines, fins dempuèi l'unica del municipi del meteis nom. 

Una cançon de Rui Veloso pòrta lo nom d'aquesta freguesia. 

## Patrimòni
*Herdade do Pessegueiro
*Praça Marquês de Pombal (Porto Covo)

left|thumb|350px|Ostau tipic de Porto Covo
Rui Veloso

**Rui Veloso** (30 de julhet de 1957, Lisbona), qu'es un cantaire, compositor e guitarrista portugués. Considerat per fòrça com lo *paire* del rock portugués, movement musical sorgit al començament del decenni dels 80, foguèt coma interpret de *[[blues]]* que comencèt la siá carrièra.

## Discografia
*1980 - Ar De Rock
*1982 - Fora De Moda
*1983 - Guardador De Margens
*1986 - Rui Veloso
*1988 - Ao Vivo
*1990 - Mingos & Os Samurais
*1992 - O Auto Da Pimenta
*1995 - Lado Lunar
*1998 - Avenidas
*2000 - O Melhor de Rui Veloso
*2003 - O Concerto Acústico
Mesozoa

Los **mesozoaris** son d'animals marins parasitis de divèrses autres animals marins coma de cefalopòdes, platelmintes, nemertas, annelides, mollusques o equinodèrmes.

An pas que dos tipes de teissuts (pèrda del mesodèrma) e an pas de tube digestiu e de sistèma nervios. Sembla que sián de pèrdas segondàrias ligadas a la vida parasitària.

La situacion d'aqueste grop es fòrt incertana, e es benlèu polifiletica...

## Classificacion
Una cinquantena d'espècias en dos grops
* Rhombozoa
* Orthonectida
Armand Lunèl

**Armand Lunèl** (Ais de Provença, 9 de junh de 1892) fuguèt un escriveire occitan de Provença, d'expression francesa. Es conegut per èsser lo darrièr locutor de shuadit, varietat de judeooccitan pròpria de l'airau provençau.

## Biografia

Nasquèt lo 9 de junh 1892 a Ais de Provença dins una familha jusieva presenta dempuei mantas generacions en Provença. Fuguèt ensenhaire a l'Universitat de Mónegue. Recebèt lo primier Prèmi Renaudot en 1926 per son roman *Nicolo-Peccavi* e lo Grand Prèmi Gobert en 1976 per *Juifs du Languedoc, de la Provence et des États français du Pape*. 
Amic d'enfança dau compositor Dàrius Milhaud, escriguèt lei librets de seis opèras, *Les malheurs d’Orphée* (1924) e  *Esther de Carpentras* (1938).

Es lo darrier locutor conegut dau shuadit (o judeoprovençau). Se considèra que la data de la desparicion d'aquela varietat d'occitan es la data de sa mòrt. Defuntèt en 1977.

## Bibliografia

**L'imagerie du cordier*, La Nouvelle Revue Française, París, 1924.
**Nicolo-Peccavi* ou *L'affaire Dreyfus à Carpentras*, Gallimard, París, 1926.
**Le balai de sorcière*, Gallimard, París, 1935.
**Jérusalem à Carpentras*, Gallimard, 1937.
**Les amandes d'Aix*, Gallimard, París, 1949.
**La belle à la fontaine*, A. Fayard, París, 1959.
**J'ai vu vivre la Provence*, A. Fayard, París, 1962.
**Juifs du Languedoc, de la Provence et des États français du Pape*, éditions Albin Michel, París, 1975.
**Les chemins de mon judaïsme et divers inédits*, presentat per Georges Jessula, L'Harmattan, París, 1993.
1994

*Aquesta pagina concernís l'an *** del calendièr gregorian.*

__TOC__

== Eveniments ==

=== Occitània ===

*

=== França ===

*[[6 de mai]] - Desprimança del tunèl sota la Mancha

=== Euròpa ===

* [[15 d'abril]] - Creacion de l'[[OMC]] en [[Genèva]].

=== [[Africa]] ===

==== [[Namibia]] ====

Dins lo nòrd-èst dau país, acomençament de la [[Guèrra de Caprivi]] opausant lo govèrn centrau au movement secessionista de la [[Caprivi Liberation Army]] que revendicava l'independéncia de la [[Faissa de Caprivi]] (→ [[1998]]). Aquò empachèt pas la reeleccion aisada de [[Sam Nujoma]] ([[SWAPO]], 76,3%) coma [[president de la Republica]].

=== Arts ===

*

=== Sciéncias e tecnicas ===

==== [[Astronomia]] ====

Una tièra d'observacions de [[Neptun (planeta)|Neptun]] ambé lo [[Telescòpi espacial Hubble|telescòpi espaciau Hubble]] mostrèron l'existéncia d'una atmosfèra fòrça dinamica capabla de se modificar quasi totalament en quauquei jorns. De mai, la Granda Taca Blava detectada per *Voyager 2'' en 1989 foguèt pas tornat trobar per leis astronòms. Semblèt remplaçada per una tempèsta similara situada dins l'emisfèri nòrd.

### Economia

* 

## [[:Categoria:Naissença en |Naissenças]]

* 1 de març - Justin Bieber, cantaire canadian
* 23 d'agost - August Ames, actritz pornografica americana

## [[:Categoria:Decès en |Decèsses]]

* 9 de març - Charles Bukowski, escrivan american (n.1920)
* 5 d'abril - Kurt Cobain, musician american (Nirvana) (n.1967)
* 22 d'abril - Richard Nixon, ex-president dels Estats Units (n.1913)
* 9 de junh - Jan Tinbergen, economista neerlandés, Prèmi Nobel (n.1903)
* 14 de junh - Henry Mancini, compositor e pianista american (n.1924)
* 8 de julhet - Dick Sargent, actor american de television (n.1930)
* 8 de julhet - Kim Il Sung, lider de la Corèa del Nòrd (n.1912)
* 16 de julhet - Julian Schwinger, fisician american, Prèmi Nobel (n.1918)
* 29 de julhet - Dorothy Crowfoot Hodgkin, quimista britanica, Prèmi Nobel (n.1910)
* 14 d'agost - Elias Canetti, escrivan, Prèmi Nobel de Literatura (nascut en Bulgària en 1905)
* 18 d'agost - Richard Laurence Millington Synge, fisician britanic, Prèmi Nobel (n.1914)
* 19 d'agost - Linus Pauling, quimista american, Prèmi Nobel de Quimia (1954) e Prèmi Nobel de la Patz (1962) (n.1901)
* 17 de setembre - Karl Popper, filosòf austrian-britanic (n.1902)
* 20 d'octobre - Burt Lancaster, actor american (n.1913)
* 8 de decembre - Tom Jobim, musician e compositor brasiliér (n.1927)

## [[Prèmi Nobel]]
* Prèmi Nobel de Fisica : Bertram N. Brockhouse, Clifford Glenwood Shull
* Prèmi Nobel de Quimia : George Andrew Olah
* Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : 
* Prèmi Nobel de Literatura : Kenzaburo Oe
* Prèmi Nobel de la Patz : Yasser Arafat, Shimon Peres, Yitzhak Rabin
* Prèmi Nobel d'Economia : Reinhard Selten, John Forbes Nash, John Harsanyi

__NOTOC__
__NOTOC__
Païses de Léger

Los **Païses de Léger** (var. los/lei/lu **País de Léger**) (en francés *les Pays de (la) Loire*) son una region administrativa de França situada a l'oèst del país.
Amassa los departaments de Léger Atlantic, de Maine e Léger, de Mayenne, de Sarthe e de Vendèa.

La prefectura de region es Nantas, qu'es tanben la vila pus poblada.

Bordada a l’oèst per lo golf de Gasconha (ocean Atlantic), es delimitada al nòrd per las regions Bretanha e Normandia, a l’èst per lo Centre e Vau de Léger amb que partetja la region naturala de la Val de Léger, e al sud per la .

Son nom es ligat amb Léger, lo flume principal que la traversa.
### Istòria

### Geografia

### Economia

### Ligams extèrnes
Kurów

**Kuròw** es una vila al sud-èst de Polonha entre Puławy e Lublin. L'an 1998 aviá una populacion de 2800 abitants. Es lo capluòc d'una *[[gmina]]* separada dins lo voivodat de Lublin. A Kuròw se tròba lo flume de Kuròwka. La vila nasquèt al sègle XII.
Sciéncias socialas

Las **Sciéncias socialas** estúdian los òmes a travèrs de lors relacions. Fan apèl a un ensemble de disciplinas apertenent a las sciéncias umanas: sociologia, antropologia, etnologia, istòria, geografia, economia, drech, politologia, psicologia sociala, sciéncias de las religions e lingüistica (especialament sociolingüistica).

La critica literària e la filosofia ne son exclusas: revendican una portada mai universala, e rapòrtan pas lors conclusions al contèxt (politic, social, economic...) de la societat estudiada. 

## Vejatz tanben
Sciéncias duras | Sciéncias umanas | Sciéncias socialas

## Ligams extèrnes
* Acadèmia de las Sciéncias Moralas e Politicas
Educacion

L**'educacion** es l'ensems dels mejans que permeton lo desvolopament de las facultats fisicas, moralas e intellectualas d'un èsser uman. Per extension, l'educacion designa tanben los mejans més en plaça per tal de permetre aquestes aprendissatges.

[thumb|220px|right|Aquestes mejans tecnics mes a disposicion dels mainatges que visitan lo Field Museum de [Chicago permeton d'aprene los païses que forman Asia e sos contorns geografics.]]
thumb|220px|L’adoctrinament a l’aula, la incorporació de contingut polític al material d’estudi o els professors que abusen del seu paper per adoctrinar els estudiants van en contra dels objectius de l’educació que busca la llibertat de pensament i el pensament crític.

## Un drech
Segon la Convencion dels Dreches de l'enfant, l'educacion es un drech garantit per los estats, e deu aver los objectius seguents Convencion dels dreches de l'enfant; article 29
* Favorizar l'espelida de la personalitat de l'enfant e lo desvolopament de sas qualitats e aptituds mentalas e fisicas, dins tota la mesura de sas potencialitats ; 

## Educacion o ensenhament
Arqueologia

L**'arqueologia** (del grèc: ἀρχαίο *arkheos*, vièlh, e λόγοσ *lógos*, estudi) es una disciplina scientifica que son objectiu es l'estudi e la reconstitucion de l'istòria de l’umanitat dempuèi la Preïstòria fins a l'epòca contemporanèa a travèrs l'ensems dels vestigis materials qu'an subsistit e qu'es de còps que i a, necessari de metre al jorn (objèctes, aisinas, ossaments, terralhas, armas, pèças de moneda, joièls, vestits, emprentas, traças, pinturas, bastiments, infrastructuras, etc.).

L’arqueològ trapa la màger partida de sa documentacion dins los trabalhs sul terren (prospeccions, sondatges, cavament) contràriament a l’istorian, que sas principalas fonts son de tèxtes. Los documents escrits son pasmens sovent utilizats amb succès en arqueologia quand son disponibles e servats.

## Ligams extèrnes
Teologia

La **teologia** (del grèc: θεος, *theos*, "Dieu"; λογος, *logos*, "estudi") es una disciplina que s'ocupa de l**'estudi de Dieu**, e per extension s'aplica a las religions. Lo tèrme foguèt utilizat pel primièr còp amb Platon. 

Dins las religions monoteïstas subretot,  es considerada coma la sciéncia de la Revelacion, fondada sus l'estudi dels tèxtes religiós, lor interpretacion, dins la tòca d'esclairar lo cresènt o lo fidèl sul biais d'agir o de creire segon sa religion.

De fach, dins un sens pus estricte, se pòt pas parlar de teologia que per la fin del paganisme , lo cristianisme occidental e l'ortodoxia, pr'amor qu'es lo produch de l'encontra entre la filosofia antica e la religion. Existèt a la talvera una vertadièra teologia musulmana e joseva, al sens d'una encontra entre las doctrinas d'aquelas religions e la filosofia (antica) mas la via foguèt lèu copada; se per teologia se pensa tota dicha sus dieu(s) e la religion alavetz lo concèpte ven mai leugièr, los mites e la sciéncia de las religions son de teologia.

## Referéncias

## Articles connèxes
* Teologia crestiana 
* Kalam
Sciéncias aplicadas

Se nomenten **[[sciéncias aplicadas|sciéncies aplicades]]** ath conjunt de sciéncies que se caracterizen pera sua aplicacion practica. Està restacat damb eth enginheria e damb era tecnologia. Es sciéncies aplicades son possibles gràcies ara aplicacion des coneishements aqueridi pes sciéncies pures
Psicologia

La **psicologia** es la sciéncia qu'estúdia lo psiquisme de l'òme, coma unitat distinta, e sas interaccions amb las nombrosas foncions innadas, sensitivas, afectivas o intellectualas e l'estudi del comportament uman en general. Dividit en brancas d’estudi nombrosas, sas disciplinas abòrdan lo domeni tant teoric coma practic, amb d'aplicacions terapeuticas, socialas, e de còps politicas o teologicas.
La psicologia a per objectiu l'investigacion del psiquisme coma basa d'una estructura subjectiva e d'un foncionament specific (procès e mecanism) articulat a la percepcion e representacion del mond exterior.

## Definicion
Etimologicament, la psicologia es l'estudi (*logos*) de l'eime o psique (*psukhê*). En son sens grèc, aquest estudi pòrta sus las foncions vegetativas (psicofisiologia), sensitivas (percepcions, motivacion, motricitat) intellectivas (psicologia cognitiva), (cf. Aristòtel, *Peri Psukhè*). Mas la psicologia es pas sonque un estudi de las foncions de l'esperit mas tanben una vista casuistica de la subjectivitat, una investigacion d'una vertat propria de l'individualitat e de la personalitat d'un subjècte. L'esperit es pas sonque un luòc de combinason o de ligason, nos definit coma d'èssers pensants capables de se pensar els meteisses facia al mond, e aquò dins un rapòrt material o mercé a l'abstraccion . 

L'objet d'étude de la psychologie est un débat non clos depuis des siècles. En effet, selon les auteurs, la psychologie s'est trouvée centrée sur des objets très différents, sans qu'il soit encore possible aujourd'hui de décider quelle est la théorie unitaire qui serait largement acceptée. 

Ainsi les approches sur cette question extrêmement complexe se partagent-elles traditionnellement entre celles qui considèrent que l'objet de la psychologie est le comportement et sa genèse, les processus de la pensée, les émotions et le caractère ou encore la personnalité et les relations humaines, etc. 

Les différentes branches de la psychologie se distinguent soit par la méthode utilisée (clinique ou expérimentale), soit par l'activité humaine considérée (travail, mémoire, perception, apprentissage, soin, comportement en groupe, etc.), soit par grand domaine d'investigation (psychologie cognitive, psychopathologie, psychologie sociale, psychologie de l'enfant et du développement, psychophysiologie, psychologie animale).
Sociologia

La **sociologia** (del latin: *socius*, "companh", e del grèc: -λογία, *-logía*, "estudi") es una disciplina de las sciéncias socialas qu'a per objectiu de recercar d'explicacions e de comprenesons tipicament socialas, e non pas mentalas o biophysiques, a de fenomèns observables. Coma sciéncia autonòma es un eveniment conceptual que correspond a qualques compausants significatius de la revolucion industriala complida a Euròpa pendent lo  shut: Lo progrès tecnic e material; la transformacion de las faiçons de produccion e d'organizacion del trabalh; lo desvolopament de las sciéncias naturalas; l'expansion de la classa borgesa e la emergir en lo sieu se de qualques grops d'intellectuales fraudèri prigondament de las falhidas de la Revolucion francesa. La nòva sciéncia de la societat podiá consentir a l'elèit intellectual intervencions activas sus l' organizacion de la quita societat. Es aital pels exponents del positivisme francés del  – amb A. Comte e C.-Ora de Saint Simon a capofila – e pels exponents del marxisme, los dos collègis de pensada que per primièras se faguèron d'interprètas d'aquelas exigéncias. De de Saint Simon èra l'idèa que la societat modèrna foguèsse caracterizada per l'indústria e de la produccion en general; que los scientifics e los industriales lorcalguèsse venir las classas dirigentas de la nòva societat; qu'un nòu tipe de religion «laica» e humanística liauriá calgut garantir l'integracion sociala; que se licalguèsse bastir una teoria generala a fondament de l'unitat de las coneissenças umanas.

## Bibliografia

*  
*  

## Galariá

imatge:Emile Durkheim.jpg|Émile Durkheim
imatge:Karl Marx.jpg|Karl Marx
imatge:Vilfredo Pareto 1870s2.jpg|Vilfredo Pareto
imatge:Simmel 01.JPG|Georg Simmel
imatge:Max Weber 1894.jpg|Max Weber
Sciéncias de la santat

Las **sciéncias de la santat** amassan de disciplinas divèrsas (sciéncias aplicadas) que son orientadas o  dedicadas a la santat dels èssers umans o animals. 

Las sciéncias de la santat son organizadas en dos ensemses: 
1) L' estudi e la recèrca per l'aquisicion de coneissenças sobre la santat e la malautia; 
2) L'aplicacion d'aquelas coneissenças tecnicas.

Ambas vertientes se reúnen para lograr el amplio propósito de: mantener, reponer y mejorar la salud y el bienestar; prevenir, tratar y erradicar enfermedades; y comprender mejor los complejos procesos vitales de los organismos animales y humanos relacionados con la vida, la salud y sus alteraciones (enfermedad).

Las investigaciones de esta ciencia están basadas en las ciencias puras de Biologia, Quimia y Fisica aunque también en sciéncias socialas, como la sociología médica, la psicología, etc. Otros campos que han hecho un aporte excepcional y significativo a las Ciencias de la Salud son: Bioquímica, Biotecnología, Ingeniería, Epidemiología, Genética, Enfermería, Farmacología, Farmaceútica, Medecina, etc.

## Campos de las Ciencias de la Salud
*Bioquimia
*Cirugía, anestesiología inclusive.
*Dermatologia
*Bromatologia
*Educación Física
*Enfermería
*Epidemiología
*Farmacia
*Fisioterapia
*Medecina
*Microbiologia
*Odontologia
*Optometria
*Patologia
*Parasitologia
*Podologia
*Psicoanálisis
*Psicoterapia, Terapia cognitiva inclusive.
*Psicologia
*Salud pública
*Sanidad ambiental
*Terapia ocupacional
*Toxicologia
*Veterinària
Indústria

L**'indústria** (o **industria**) es l'ensems de las activitats umanas dirigidas vèrs la produccion en seria de bens e de servicis. Compren las caracteristicas seguentas:
* Division del trabalh, contràriament a l'artisanat ont la meteissa persona assegura teoricament l'ensems dels procèsses: l'estudi, la fabricacion, la comercializacion, la gestion.
* Nocion d'escalièr. Se parla de «quantitats industrialas» quand lo nombre de pèças atenh una valor determinada

## Nòtas


## Ligams extèrnes

* Reflexions sobre les causes de la llibertat i de l'opressió social (Simone Weil, 1934) (revirat al catalan)
* La racionalització (Simone Weil, 1937) (revirat al catalan)
Cinèma

thumb|right|Los fraires Lumière
Lo **cinèma** (del grèc: κίνημα, *kínema*, «movement»), lo **ciné**, abreviacion de **cinematografia**, es la tecnica de projeccion d'imatges d'un biais rapid e successiu que crèa l'impression de movement; es tanben l'art de produire d'òbras en utilizant aquela tecnica.

Es apelat tanben lo seten art, pr'amor que amassa la musica, la dança, lo teatre e la pintura, es aital l'art de totas las arts.

Lo cinèma es plan antic, que ja en epòcas primitivas se faguèron espectacles prèp del fuòc, al canton, ont se simulavan sons amb la boca e movements amb las mans. Las representacions amb mariòtas e ombras chinesas o dins las lantèrnas magicas son d'antecedents del cinèma coma lo coneissèm ara.

Çò qu'actualament li ne disèm de cinèma es possible gràcias a l'invencion del *cinematograf* pels fraires Lumière a la fin del sègle XIX. Aquò permetèt d'enregistrar totas aquestas composicions de movement e passèron d'èsser simultanèas a venir salvadas per la posteritat.

Lo 28 de decembre de 1895 aguèt luòc la primièra projeccion comerciala de cinèma, organizada pels fraires Lumière dins lo *Grand Cafè*, a París.

## Nòtas e referéncias
Cultura

La **cultura** (del latin: *colere*) es l'ensemble de las coneissenças aquesidas, l'instruccion, lo saber d'un individú.

La **cultura** es tanben l'ensemble de las estructuras socialas, religiosas, etc, e mai los compòrtaments collectius coma las manifestacions intellectualas, artisticas, etc, que caracterizan una societat.

La cultura compren tres grands gropes de manifestacions : l'art, lo lengatge, la tecnica.

Per extension (usitat en etologia), la cultura designa tot compòrtament, abitud, saber, après per un individú biologic, transmés socialament e non per eretatge genetic de l'espècia a la quala aparten aqueste individú.
Astronautica

L**'astronautica** o **spaçonautica** o **cosmonautica**, es constituïda per l'ensemble de las sciéncias e de las tecnicas visant a enviar dins l'espaci extraterrèstre un veïcul abitat o non, a navegar a l'exterior de l'atmosfèra terrèstra, e a expleitar d'engenhs espacials.
Regions e Pòbles Solidaris

**Regions e Pòbles Solidaris** (RPS) es una federacion de partits politics autonomistas del centre e del centre-esquèrra sus lo territòri de l'Estat francés.

## Revendicacions

A son congrès que s'acampèt a Brinhogan, en Bretanha, lo 25 d'agost de 2005, adoptèt las proposicions seguentas :

* Ratificacion per França de la Carta europèa per las lengas minorizadas, modificacion de l'article 2 de la Constitucion estatala e oficializacion de las lengas concernidas dintre lor espaci territorial.
* Segon las disposicions novèlas balhadas per l'article 72 de la Constitucion estatala, creacion de regions amb estatut especific en Savòia, al País Basc e Catalonha, establiment d'un airal administratiu de Bretanha inclusent lo departament del Léger Atlantic, e creacion d'una interregion occitana.
* Enançada e mesa en plaça d'un règlament politic per las revendicacions autonomistas, notablament en Corsega ont vòl instaurar un procèssus de patz coma foguèt lo cas en Grand Bretanha e en Espanha.
* Aveniment d'una Republica federala en França.
* Drech de rapròchament pels presonièrs còrses, basques, bretons e occitans.

## Partits membres
* En Occitània, lo Partit Occitan.
* Al País Basc Nòrd, EAJ-PNB, Partit Nacionalista Basc ; Eusko Alkartasuna (partit socialdemocrata basc) (EA) ; Abertzalen Batasuna (observator).
* En Catalonha Nòrd, lo Bloc Català (Blòc Catalan) ; Esquerra Republicana de Catalunya (ERC).
* En Bretanha, Union Democratica Bretona (UDB); Frankiz Breizh (Bretanha liura).
* En Savòia, lo Movement Region Savòia.
* En Corsega, lo PNC, Partit de la Nacion Còrsa.
* En Alsàcia, l'Union del Pòble Alsacian.

## Vejatz tanben
* Partit Occitan

## Ligams extèrnes

* Pagina web oficiala
Efièch de sèrra

L**'efièch de sèrra** (var. **efiech de sèrra, efèit de sèrra**) es un fenomèn de regulacion de la temperatura d'una planeta amb atmosfèra, qui consistís en l'acumulacion al dintre de l'atmosfèra d'una partida de l'energia termica venent de l'estela que l'astre i vira a l'entorn, pr'amor de la preséncia dins l'atmosfèra d'unes gases, sonats "gases d'efièch de sèrra". Aquestes gases permeton d'efièch la dintrada del raionament solar de l'estela, en tot entravar la sortida del raionament infraroge reemés dempuèi la superfícia de l'astre (caracterizat per una longor d'onda d'aperaquí 15 microns, superiora a la longor d'onda del raionament incident) : aquò mena d'un latz a una aumentacion de la temperatura de l'astre implicat dins lo fenomèn e d'autre latz a d'excursions termicas mens intensas que las que se produirián en l'abséncia d'efièch de sèrra, a mesura que la calor absorbida es deslargada pus lentament cap a l'exterior
L'efièch de sèrra natural de la Tèrra es essencial al manten de la vida e foguèt inicialament un precursor del deplaçament de la vida de l'ocean cap a la tèrra. Las activitats umanas, principalament la combustion de combustibles fossils e lo desboscament, an fach créisser l'efièch de sèrra e provocat lo rescalfament climatic.

La planeta Vènus coneguèt un efièch de sèrra incontrolable, qu'entrainèt una atmosfèra à 96 % de dioxid de carbòni e una pression atmosferica a de superfícia a pauc près identica a la trapada a 900 m jos l'aiga sus Tèrra. Venus aguèt benlèu d'oceans d'aiga, mas se serián evaporats quora la temperatura mejana de superfícia s'es enauçada a 735 K (462 °C; 863 °F).

Lo tèrme efièch de sèrra es un tèrme impròpri, dins lo sens ont las sèrras fisicas se rescalfan per un mecanisme diferent. L'efièch de sèrra coma mecanisme atmosferic fonciona per deperdicion de calor radiativa mentre qu'una sèrra tradicionala coma estructura bastida bloca la deperdicion de calor per conveccion. Lo resultat, pasmens, es una aumentacion de la temperatura dins los dos cases.
Eishèr

L**'eishèr** (o *pissanha*, *lichèrs*) es un produch liquid, mescla de dejeccions animalas solidas e liquidas, amb mai de 85% d'aiga. La sèrva d'eishèr dins de recipents maladaptats, son usatge per la cultura d'un biais o a una epòca malindicat, son deversament dirècte dins l'environa pòdon polluir las aigas e las napas.
Educacion environamentala

L**'educacion environamentala** es l'ensemble d'accions destinadas a difusar las coneissenças e a sensibilizar la societat sus l'environament.
Ecoetiqueta

L**'ecoetiqueta** (o *etiqueta ecologica*, *eco-marca*, *eco-sagèl*) es una etiqueta omologada, atribuida per un organisme contrarotlat, que certifica un produch qu'a gaire o cap d'efèch sul mitan, segon de critèris publicats e definits ex ante.
Sam Nujoma

**Samuel Daniel Shafiishuna Nujoma** dich **Sam Nujoma** (n. 1929) es òme politic namibian que foguèt lo primièr president de la Republica. Governèt entre 1990 e 2005, amb 2 reeleccions.

## Referéncias
Fernando Henrique Cardoso

**Fernando Henrique Cardoso**, professor de sociologia e òme politic n. en 1931, foguèt president de Brasil entre 1995 e 2002.

## Biografia
Nascut lo 18 de junh dins la vila de Rio de Janeiro, residiguèt dempuèi l'enfança dins la vila de São Paulo. Graduat Per l'Universitat de São Paulo, d'ont venguèt professor de sciéncias politicas e sociologia.

Foguèt autor amassa amb Enzo Faletto d'un tèxt fòrça important dins las las sciéncias socialas d'America Latina, "*Dependencia y desarrollo en America Latina, Ensayo de interpretación sociológica*" publicat l'an 1969.
Olusegun Obasanjo

**Olus&#x323;ẹgun Mathew Okikiọla Arẹmu Ọbasanjọ**, militar (general) n. 5 de mai de 1937 en Abeokuta, foguèt lo president de Nigèria en doas ocasions: entre 1976 e 1979, e entre 1999 e 2007.

Ọbasanjọ nasquèt a Abeokuta, actualament capitala de l'estat d'Ogun, a l'oèst de Nigèria. Participèt pas dirèctament al còp d'Estat del 29 de julhet de 1975 dirigit per Murtala Mohammed, mas lo sostenguèt e foguèt nomenat assistent de Mohammed dins son govèrn.
Néstor Kirchner

**Néstor Carlos Kirchner Ostoić**, avocat e òme politic (25 de febrièr de 1950 - 27 d'octobre de 2010) foguèt president de la Republica Argentina entre 2003 e 2007. 

Succediguèt a Eduardo Duhalde, al qual li caliá completar lo mandat de Fernando de la Rúa mas se demetèt abans temps; per aquela rason Kirchner exerciguèt lo sieu mandat pendent los quatre ans correspondents en mai dels paucs meses restants del mandat  de l'èx-president De la Rúa. A Kirchner li succediguèt en 2007 Cristina Fernández de Kirchner, la siá esposa.

Foguèt lo president del Partit Justicialista dusca sa mòrt.
Michelle Bachelet

thumb|250px|Michelle Bachelet en 2013 durant sa campanha electorala
**Verónica Michelle Bachelet Jeria** (Santiago de Chile, 29 de setembre de 1951) es una politiciana chilena. Foguèt presidenta de Chile de 2006 a 2010 & 2014 a 2018.
Ricardo Lagos Escobar

**Ricardo Lagos Escobar**, avocat, economista e òme politic n. 1938 foguèt president de Chile entre 2000 e 2006.
Salvador Allende

vinheta

**Salvador Guillermo Allende Gossens**, mètge e òme politic (1908-1973) foguèt president de Chile entre 1970 e 1973.

Foguèt elegit president de la Republica de Chile en 1970, après aver obtengut la victòria amb la coalicion nomenada Unitat Populara. Lo seu mandat coma president deviá anar fins a 1976 mas lo còp d'Estat de l'onze de setembre de 1973 perpetrat pels militars opausats a sa politica socialista, sostenguts pels mitans de l'extrèma dreta e pels Estats Units, acabèt aquest periòde democratic de reformas socialas. Sa mòrt se produguèt pendent lo bombardament del Palais de la Moneda pels militars, mentre que se suicidèt, en defendre fins al darrièr moment lo govèrn legitim que representava.
Eduardo Duhalde

**Eduardo Alberto Duhalde Maldonado** (n. 1941) avocat e òme politic (membre del Partit *Justicialista*) foguèt president d'Argentina entre 2002 e 2003.
Ichthyosauria

Los **ictiosaures** constituisson un grop de reptils marins preïstorics qu'abitèron la Tèrra del Permian (fa 250 milions d'annadas) fins al Cretacèu (fa 65 milions d'annadas).

Lor nom vòl dire *[[reptil]] [[peis]]*, mas semblavan mai un dalfin que non pas un peis. 
Avián una mena de bèc plen de dents pichonas per agantar aisidament lor mangiscla, peisses, clauvissas e pofres, e de còps que i a manjavan tanben de pterosaures qu'èran tròp prèp de l'aiga.
Se coneis çò que manjavan gràcias a de fossils ont es estat conservat lor darrièr repais.

Aquestes animals pausavan pas d'uòus, pr'amor que lor adaptacion a l'aiga èra tant bona que podián pas sortir sul maratge per pausar los uòus.
Encara un còp, se coneis de fossils ont la maire moriguèt amb son pichon dins lo ventre, a mand de sortir.

Los ictiosaures arribèron pas a l'extincion del Cretacèu-Terciari, fa ara 65 milions d'annadas. Se coneis pas plan ben la causa de lor extincion, mas benlèu foguèt pr'amor que fa ara 80 milions d'annadas lo nivèl de la mar baissèt fòrça e desapareguèron las aigas pauc prigondas ont eles demoravan.

Cal pas confondre los ictiosaures amb los dinosaures.
Eduardo Frei Montalva

**Eduardo Nicanor Frei Montalva** (1911-1982) avocat e òme politic, foguèt president de Chile entre 1964 e 1970.
Eduardo Frei Ruiz-Tagle

**Eduardo Frei Ruiz-Tagle**, engenhaire e òme politic n. 1942, filh de l'èx-president Eduardo Frei Montalva, foguèt president de Chile entre 1994 e 2000.

Lo sieu mandat presidencial se caracterizèt pels melhoraments en las relacions internacionalas e en lo domeni economic e social, e per lo començament de negociacions que puèi portarián a la signatura de tractats del liure escambi amb los Estats Units, China e l'Union Europèa.Dins lo govèrn posterior modernizèt e faguèt créisser l'economia chilena. El faguèt d'avançadas en infrastructuras; desvolopament de la reforma educativa e del procès penal.
Rexhep Meidani

**Rexhep Qemal Meidani**, professor de fisica e politician n. 1944, foguèt president d'Albania entre 1997 e 2002.
Glèisa Vertadièra de Jèsus

La **Glèisa Vertadièra de Jèsus** (en chinés : 真耶穌教會) es una Glèisa independenta que foguèt establida a Pequin en China en 1917. Se plaça coma una ramificacion chinesa de la branca protestanta del cristianisme que subrondèt dins las annadas 1900. 

Lo president actual d'aquesta Glèisa es Yung-Ji Lin que se revendica predicator. Foguèt elegit per l'assemblèa internacionala de la Glèisa vertadièra de Jèsus. La Glèisa revendica  membres a travèrs lo mond. La Glèisa crei a la teologia pentecostista, una doctrina basada sul don de l'Esperit Sant.

## La doctrinas principalas
# "Recebre l'Esperit Sant, demostrar en parlant dins de lengas, aquò es la garentida de nòstra transmission del reialme del cèl." 
# "Lo Baptisme de l'aiga es lo per la remission dels pecats a travèrs de la regeneracion. Lo baptisme deu aver luòc dins l'aiga viva normala, coma lo flume, la mar o lo rèc."
# "Lo sagrament del lavament dels pès permet de se referir a un acte del Sénher Jèsus. Tanben servís de rapèl constant, lo qu'òm deuriá aver de l'amor, la santetat, l'umilitat, la remission e lo servici."
# "Jèsus Crist, lo mot qu'es vengut carn, mòrt sus la crotz per la redempcion dels pecaires, ressuscitat lo tresen jorn e montat al cèl. Es lo sol salvaire de l'umanitat, del creator dels cèls e de la tèrra, e lo sol Dieu vertadièr".
# "La Bíblia, comprenent l'ancian e lo novèl testament, es inspirada per Dieu, la sola vertat escripturala e la nòrma pel crestian vivent".
# "Lo Salvament es balhat pel Dieu de la gràcia per la fe. Los cresents se devon fondar sus l'Esperit Sant per perseguir la santetat, per onorar Dieu, e per aimar l'Umanitat''".
# "l'aveniment del Sénher aurà luòc lo darrièr jorn ont davala del cèl per jutjar lo monde: los vertuoses recebràn la vida etèrna, alara que los marrits seràn etèrnament condemnats".
Lista dels zoologistas per país

Zoologia per país

## [[Alemanha]]

Ulrich Gerhardt

## [[Belgica]]

Pierre-Joseph van Beneden

## [[Estats Units]]
* Arthur Merton Chickering
* Louis Lindsay Dyche
* Nathan Fasten
* Arthur Sperry Pearse
* Alexander Ivanovitch Petrunkevitch
* Gary Allan Polis

## [[Reialme Unit]]

* Nelson Annandale
* Edward Richard Alston
* Vero Copner Wynne-Edwards
* Charles Maurice Yonge
Lista dels cònsols de Tolosa

La lei municipala del 14 de decembre de 1789 crèa un Conselh General de la comuna elegit per dos ans pels ciutadans actius. Compren 18 membres dont lo cònsol Joseph de Rigaud, 70 ans, professor a la Facultat de drech, lo primièr cònsol de Tolosa a partir del 28 de febrièr de 1790. Abans, èran los Capitols que dirigissián Tolosa.

## XVIII sègle

## XIV sègle
Maldivas

Las **Maldivas**, oficialament la **Republica de las Maldivas** (en divehi: ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމުހޫރިއްޔާ,  *Divehi Rajjeyge Jumhuria*), son un estat insular format per un grop d'atòls situat dins l'Ocean Indian al sud-oèst d'Índia.

La siá capitala es Malé.

Lo gentilici es **maldivian -a**.

### Istòria
### Politica
### Geografia
### Economia
:De veire: *[[Economia de las Maldivas]]*.
### Cultura
### Bibliografia
### Vejatz tanben

### Ligams extèrnes

## Nòtas & referéncias
Galariá dels mamifèrs

__NOTOC__
Vaquí la **galariá dels [[mamifèrs]]**, triada per òrdre alfabetic.


A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - Q - R - S - T - U - V - W - X - Y - Z



## [[#B|B]]




## [[#C|C]]




## [[#D|D]]




## [[#E|E]]




## [[#G|G]]




## [[#I|I]]




## [[#J|J]]




## [[#K|K]]




## [[#L|L]]




## [[#O|O]]




## [[#P|P]]




## [[#R|R]]




## [[#T|T]]




## [[#W|W]]




## [[#Y|Y]]
Aruba

**Aruba** es una illa de la mar Cariba, qu'aperten a las pichonas Antilhas e situada en fàcia de las còstas de Veneçuela. Aruba forma un estat del Reialme dels Païses Basses . 

### Istòria
Los espanhòls colonizèron Aruba en 1498 per un periòde gaireben d'un sègle. L'illa foguèt conquistada pels neerlandeses de la Companhiá Neerlandesa de las Índias Occidentalas en 1636. La Companhiá mantenguèt lo sieu contraròtle, per gaireben dos sègles. En 1805, durant las Guèrras Napoleonencas, los angleses mantenguèron brèvament lo contraròtle de l'illa fins a 1816, quand tornèt als Païses Basses.

Durant lo sègle XIX i aguèt una fèbre de l'aur, e mercé a la prosperitat que se'n seguèt, la dobertura d'una rafinariá de petròli de la Standard Oil en 1924, la pus granda del mond pel sieu temps.

Durant la Segonda Guèrra Mondiala, l'illa foguèt una font importanta pel provesiment de combustible de las fòrças aligadas qu'operavan en Euròpa. Las que forabandiguèron del sieu pòrt los sosmarins de l'Alemanha Nazi.

Lo 1èr de genièr de 1986, l'illa obtenguèt un estatut d'autonomia al dintre del Reialme dels Païses Basses, çò que la desseparèt de la rèsta de las Antilhas Neerlandesas. Venguèt primièr ministre Henny Eman. Dempuèi aquesta data es un territòri non metropolitan dels Païses Basses, que ten sa Cambra Legislativa pròpria.

### Politica
### Geografia
### Economia
:*Veire l'article: [[Economia d'Aruba]].*
### Cultura
### Ligams extèrnes
Paraná (omonimia)

**Paraná**:

* Lo Riu Paraná es un flume sud-american.
* L'Estat de Paraná es un Estat de Brasil.
* Paraná es una vila d'Argentina.
Shuadit

Lo shuadit (en caractèrs ebraïcs: שואדית), **judeoprovençau** (var. **-al**), **judeooccitan**, o **judeocomtadin** es lo nom d'una varietat de l'occitan, sosdialècte dau provençau rodanenc, parlada per lei jusieus dau Comtat Venaicin. Es documentat dempuei lo sègle XI. Se considèra coma una forma defuntada de l'occitan que son darrier locutor, Armand Lunèl, qu'aviá lo shuadit per lenga mairala, defuntèt en 1977. Lo corpus de tèxtes encara disponible revela un parlar mesclat de mots d'ebrieu sus una basa provençala, pasmens lei mots d'ebrieu son en nombre limitat e la morfologia es provençala Lo parlar es subretot remarcable de per sa fonetica
particulara. Lei marcaires fonetics pòdon afectar siá lei mots ebrieus, siá lei mots provençaus, siá l'ensemble dau parlar.
## Veire tanben
*Judeoaragonés
*Judeocatalan
*Judeogascon

## Referéncias

## Ligams extèrnes
*  ''Le judéo-occitan existe : essai sur la "lenga juzieva"'', de Marie-Claire Viguier (in Juifs et source juive en Occitanie, Vent Terral, 1988), (presentat per Georges Passerat).
*  ''Jewish Language Research website'': pagina sul Judeoprovençau
Georgia

Georgia pòt designar:

* **[[Georgia (Caucàs)|Georgia]]**, un país a las confinhas d'Euròpa e d'Asia.
* **[[Georgia (Estats Units d'America)|Georgia]]**, un estat dels Estats Units d'America eissit d'una de las tretze colonias: La **[[Província de Georgia]]** que se rebellèt contra lo Empèri Britanic en 1775 ne venguent independent jos forma d'Estat dels Estats Units d'America.
* la **[[Georgia del Sud]]**, una illa de l'Ocean Antartic.
Economia de Laos

Laos es actualament un dels paucs païses comunistas del mond. Son economia es basada en l'agricultura (48% del produch interior brut).

## Referéncias
Ronald Reagan

**Ronald Reagan** (Tampico, Illinois, 6 de febrièr de 1911 – Bel Air, Califòrnia, 5 de junh de 2004) foguèt un actor e politician republican american. Ocupèt la presidéncia dels Estats Units d'America de 1981 a 1989.
Abans de venir president, èra estat lo 33en governador de l'estat de Califòrnia de 1967 a 1975.

## Biografia
Ronald Reagan nasquèt a Tampico en 1911 mas cresquèt a Dixon en Illinois. Faguèt sos estudis a l*'Eureka College*, d'ont sortiguèt amb una licéncia en economia e en sociologia. Desbagajèt puèi en Iowa per trabalhar coma animator de ràdio, puèi en 1937 a Los Angeles, ont comencèt de far l'actor al cinèma e a la television. *Knute Rockne*, *All American*, *Kings Row* e *Bedtime for Bonzo* foguèron entre sos filmes pus notables. President de la Screen Actors Guild e portaparaula per General Electric, dintrèt puèi en politica.
George H. W. Bush

**George Herbert Walker Bush** (12 de junh de 1924), 41 president dels Estats Units, paire del president George Walker Bush.
George Bush (omonimia)

*George Herbert Walker Bush (George Bush, lo paire), president dels Estats Units entre 1989 e 1993,
*George Walker Bush, es dempuèi 2001 lo 43en president dels Estats Units
Bill Clinton

**William Jefferson Clinton**, mai conegut coma **Bill Clinton** (Hope, Arkansas, 19 d'agost de 1946) es un òme politic american del Partit Democrata que foguèt lo 42 president dels Estats Units d'America de 1993 a 2001. Sa molhèr es Hillary Rodham Clinton.
Sègle XIX

millenni I |
**[[millenni II]]** | 
millenni III



../.. |
sègle XVII | 
sègle XVIII |
**[[sègle XIX]]** | 
sègle XX |
sègle XXI | 
../..



Ans 1800 | Ans 1810 | Ans 1820 | Ans 1830 | Ans 1840

Ans 1850 | Ans 1860 | Ans 1870 | Ans 1880 | Ans 1890






Vejatz tanben : Lista dels sègles, Chifras romanas
----
Lo **** comença lo  de 1801 e s'acaba lo 31 de decembre de 1900. D'unes lo fan començar en 1814 (fin de las Guèrras Napoleonencas) o en 1815 amb lo Congrès de Viena en 1815 e acabar en 1914 (Primièra Guèrra Mondiala).

## Eveniments

Tres grandas tendéncias an marcat aqueste sègle

* L'industrializacion
* La democratizacion
* Lo nacionalisme

Aqueste sègle a conegut una explosion demografica ; se parla de *revolucion demografica*.

### [[Euròpa]]

thumb|right|Euròpa politica après lo Congrès de Viena.

### [[Africa]]

### [[Asia]]

### [[America Latina]]

### [[America del Nòrd]]

## Personatges significatius

## [[Invencions]], Descobèrtas, Introduccions
Sègle XX

millenni I |
**[[millenni II]]** | 
millenni III



../.. |
sègle XVIII | 
sègle XIX |
**[[sègle XX]]** | 
sègle XXI |
sègle XXII | 
../..



Ans 1900 | Ans 1910 | Ans 1920 | Ans 1930 | Ans 1940

Ans 1950 | Ans 1960 | Ans 1970 | Ans 1980 | Ans 1990






Veire tanben : Lista dels sègles, Chifras romanas
----

## Eveniments

### [[Euròpa]]

### [[Africa]]

### [[Asia]]

### [[America Latina]]

### [[America del Nòrd]]

## Personatges significatius

## [[Invencions]], Descobèrtas, Introduccions
Lista dels sègles

__TOC__

### Èras anterioras al sègle LXXX abC

### Èras del sègle LXXX al sègle XLI abC

### Èras del sègle XL al sègle I abC

### Èras modèrnas
Curlie

L***'Open Directory Project***, abreujat **ODP**, tanben conegut jol nom de **DMOZ** (*Directory [[Mozilla]]*), es un annuari web creat en 1998, jos licéncia *[[Netscape Open Directory License]]*. Es gerit per una vasta comunautat d'editors benevòls del monde entièr, cadun estant responsable d'una o mai d'una categoria. 

A la fin de febrièr de 2006, l'annuari conten mai de 4,75 milions d'adreças de sits, classadas dins mai de  categorias. Mai de  editors an participat al projècte dempuèi son lançament; prèp de 8000 son totjorn actius. L'annuari repertoria de ressorsas dins 78 lengas.

L'ODP es entièrament gratuit. L'ajust d'un sit novèl e l'utilizacion de las donadas costan pas res. Las donadas pòdon èsser descargadas e utilizadas gratuitament, mejançant lo respècte de la licéncia e l'ajust del còde HTML d'atribucion.

De sites nombroses utilizan las donadas de l'ODP, en complement d'autres servicis, lo pus conegut estant Google.

## Ligams extèrnes

* ODP en francés
*  Rapòrts mensuals sus l'activitat de l'ODP
Wikitravel

framed|Lògo de Wikitravel

Projècta de guida toristic liure, **Wikitravel** es pas un projècte de la fondacion Wikimedia, mas trabalha dins lo meteis sens que Wikipèdia. A una licéncia diferenta, la licence Creative Commons Share-Alike. Wikitravel utiliza lo meteis logicial que Wikipèdia, MediaWiki.

La version en francés comencèt lo 12 de febrièr de 2004.

## Ligams extèrnes
* Wikitravel - Mainpage - anglés
Luxemborg (estat)

**Luxemborg**, oficialament lo **Grand Ducat de Luxemborg**  (en alemand *Großherzogtum Luxemburg*; en francés *Grand-Duché du Luxembourg*; en luxemborgés *Groussherzogtum Lëtzebuerg*), es un estat d'Euròpa sens accès a la mar, membre de l'Union Europèa. Confronta Alemanha a l'èst, França al sud e Belgica a l'oèst. 

Sa capitala n'es la vila de Luxemborg e lo gentilici es **luxemborgés -esa**.

## Lengas
Luxemborg a pas de lengas oficialas. Pasmens Luxemborg reconeis tres lengas administrativas: l'alemand, lo francés e lo luxemborgés. Aqueste benefícia d'estatut de lenga nacionala de Luxemborg.

## Istòria
L'an 963 marca la debuta de l'istòria luxemborgesa amb un escambi entre lo comte Sigifred de Luxemborg e l'abadiá Sant-Maximin de Trevèri. En 1354, lo comtat de Luxemborg es auçat al reng de ducat del Sant Empèri Roman Germanic. Amb l'extincion de la dinastia dels comtes de Luxemborg, foguèt primièr integrada a l'Estat borgonhon de Felip lo Bon puèi passèt als Habsborg d'Espanha, dins los Païses Basses espanhòls, malgrat que provisòriament annexada per Loís XIV en 1684 al reialme de França. Una situacion economica grèu conduch a l'union doanièra amb Prússia e Luxemborg en 1842 ven indirèctament membre del Zollverein, dont sortirà pas qu'en 1918.

En mai de 1940, l'Alemanha nazi viòla la neutralitat luxemborgesa e ocupa lo Grand Ducat. Lo regim nazi considerava Luxemborg coma una region alemanda. En 1952, la vila de Luxemborg es lo sèti de la Comunautat Europèa del Carbon e de l'Acièr. L'adesion a la Comunautat Economica Europèa es lo ponch de partença d'una expansion economica caracterizada per una fòrta immigracion.

En 1985, la vila de Schengen a aquerit una reputacion internacionala en vertut del tractat omonim qu'es estat signat per d'unes païses europèus e qu'es a la basa de la liura circulacion de las personas dins l'Union Europèa.

## Politica
Lo Luxemborg es una monarquia costitucionala ereditari de tipe monista. Lo parlament de Luxemborg es format per 60 deputats, près de lo qual es mes en plaça un Conselh d'Estat (en francés: *Conseil d'État*) amb de poders consultatius. Lo governament el exercís lo poder executiu. 

L'actual granduca del Luxemborg es Enric dempuèi l'abdicacion de son paire Joan lo 7 de octobre de 2000. Son actual primièr ministre jos son regne es Luc Frieden dempuèi lo 17 de novembre de 2023.

## Geografia
thumb|230px|right|Carta de LuxemborgLuxemborg es un dels païses pus pichons d'Euròpa. Los principals rius del país son Mosèla (afluent de Ren) e Sûre. Lo nòrd del país es compausat de sèrras e de montanhas bassas, es traversat per de nombrosas vals e fa partida del massís de las Ardenas, amb la sèrra del Kneiff coma ponch culminant a 560 mètres.
## Economia
*De veire: [[Economia de Luxemborg]].*

## Bibliografia

* .
* 

## Nòtas e referéncias


### Ligams extèrnes

* Lo site web oficial del Govèrn luxemborgés.

## Vejatz tanben

* Luxemborg 
* Luxemborgés
Tractat de Roma (omonimia)

*Tractat Instituent la Comunautat Economica Europèa, signat a Roma, lo 25 de març de 1957. (Dich « Tractat CEE », uèi « Tractat CE »)

*Tractat Instituent la Comunautat Europèa de l'Energia Atomica, signat a Roma, lo 25 de març de 1957. (Dich « Tractat Euratom »)

*Tractat establissent una Constitucion per Euròpa, signat a Roma, lo 29 d'octobre de 2004. (Dich « Constitucion Europèa »)