open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Susvelhança globala

La **susvelhança globala** fa referéncia a la mesa en plaça d'una susvelhança mondializada sus de populacions entièras, per delà las frontièras nacionalas.

Sas racinas istoricas remontan al mièg del sègle <abbr>XX</abbr>, especialament après l'adopcion conjoncha pels Estats Units e lo Reialme Unit de l'acòrdi secrèt UKUSA, qu'a abotit a la mesa en plaça d'un premièr malhum de susvelhança mondial conegut jos lo nom de còdi « Echelon ».

L'existéncia d'aquesta susvelhança globala, pr’aquò, a estat largement reconeguda qu'après la cobèrta mediatica de las revelacions d'Edward Snowden, qu'an provocat un debat politic mondial en 2013 sul drech a la vida privada a l'èra del numeric.

## Nòtas e referéncias
Windows 2000

**Windows 2000** es un sistèma operatiu 32 bits desvolopat e distribuit per Microsoft. Lo nom *Windows 2000* (en abreujat : *Win2000*, *Win2K* o *W2K*) es en fach lo nom comercial de la version 5.0 de Windows NT. Es sortida lo 17 de febrièr de 2000 e a succedit a Windows NT 4.0, creat 4 ans abans en abril de 1996.

Windows 2000 foguèt declinat en quatre versions : *Professional* (abreujat en *Pro*), *Server*, *Advanced Server*, e *Datacenter Server*.

## Configuracion requesida
Un processor Intel Pentium o equivalent cadenciat a ,  de RAM, una carta grafica suportant la resolucion SVGA (640 × 480 pixels) e 1,5 Go d'espaci disc.

## 64 bits envisatjat
Al debut de 2000, una novèla es publicada sul site de 01net : Windows 2000 64 bits seriá en preparacion. Finalament, a la seguida de la sortida de Windows XP, aqueste projècte es abandonat.

## Nòtas e referéncias
Henrik Petersson

**Henrik Petersson** nasquet le 6 d'abril dins la ciutat d’Uppsala, Suècia, e es un matematician, professor en matematicas e escrivan suedés. Trabalha dins Hvitfeldtska, un licèu de Göteborg dempuèi 2010. Abita actualmente dins Mölndal.

## Nòtas e referéncias
Ofo

L**'ofo** es una lenga sioana mòrta que fuguèt parlada en Loïsiana, uèi dins los Estats Units. La lenga s'a atudada al sègle XIX.

## Fonts
*  J. Owen Dorsey, John R. Swanton, 1912, *A Dictionary of the Biloxi and Ofo Languages*,  Bureau of American Ethnology Bulletin 47, Washington, Government Printing Office.
*  James M. Crawford, 1975, *Southeastern Indian Languages*, dins Studies in Southeastern Indian Languages, Athens, The University of Georgia Press
Tutelo

Lo **tutelo** es una lenga sioana mòrta que fuguèt parlada en Virginia, uèi dins los Estats Units.

La lenga s'a atudada al sègle XIX al Canadà ont los darrièrs tutelos s'assimilèron als cayugas.

## Fonts
*  James M. Crawford, 1975, *Southeastern Indian Languages*, dins Studies in Southeastern Indian Languages, Athens, The University of Georgia Press 
*  Giulia R. M. Oliveiro, 1992, *[https://web.archive.org/web/20070612172415/https://kuscholarworks.ku.edu/dspace/bitstream/1808/643/1/ling.wp.v17.n2.paper1.pdf Nouns in Tutelo]*, Kansas Working Papers in Linguistics, Vol. 17:2, Lawrence, University of Kansas.
Winnebago

Lo **winnebago** es una lenga sioana parlada a Wisconsin e a Nebraska, als Estats Units.

## Fonts
*  Josephine P. White Eagle, 1988, *A Lexical Study of Winnebago*, Lexicon Project Working Papers 26, Cambridge, Center for Cognitive Science, Massachusetts Institute of Technology.
Windows 9x

**Windows 9x** designa la familha de sistèmas operatiu editats per Microsoft basada sus Windows 95.

Aquesta familha compren :

* Windows 95 (*Chicago*) ;
* Windows 98 (*Memphis*) ;
* Windows 98 SE (S*egonda Edicion*) ;
* Windows ME (*Millennium Edicion*).

A causa del nuclèu NT tròp jove e de problèmas de compatibilitat ambe los programas MS-DOS, Microsoft preferiguèt crear aquesta branca sortida de Windows 3.11 e de MS-DOS 6.22.
Windows Server

Lo nom de **Windows Server** regropa de sistèmas operatiu orientat servidor de Microsoft. Las versions successivas d'aquel sistèma de Microsoft son :
* Windows NT
* Windows 2000 Server
* Windows Server 2003
* Windows Server 2008
* Windows Server 2008 R2
* Windows Server 2012
* Windows Server 2012 R2
* Windows Server 2016
* Windows Server 2019
Windows NT

**Windows NT** (*Novèla Tecnologia*) designa la seria de sistèmas operatiu creats per Microsoft e ne repausant pas sul sistèma istoric MS-DOS de Microsoft, contràriament a Windows 1.0, 2.x, 3.x, 95, 98 e ME. A permit a Microsoft e son partenari Intel d'intrer sul mercat dels servidors, una novèla estrategia qu'a contribuit a la fòrta auça de las societats de tecnologia de la segonda partida dels ans 1990.

## Versions

## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Nuclèu de Windows NT
* ReactOS
Mandan

Lo **mandan** es una lenga sioana mòrta que fuguèt parlada dins lo nòrd dels Estats Units.

## Fonts
*  Richard T. Carter, 1990, *Maximilian Ruptare Vocabulary: Philological Evidence and Mandan Phonology*, dins 1990 Mid-America Linguistics Conference Papers, Lawrence, Department of linguistics, University of Kansas.
*  Mauricio J. Mixco, 1997, *Mandan Switch Reference. A Preliminary View*, Anthropological Linguistics 39:22, p. 220-298.
Windows 98

**Windows 98** (nom de còdi *Memphis*) es un sistèma operatiu de la societat Microsoft, successor de Windows 95. Lo produch es declinat en doas versions principalas : la premièra sortida lo 25 de junh de 1998 puèi una mesa a jorn de la precedenta dicha "Segonda Edicion", sortida lo 23 d'abril de 1999. Foguèt seguit per Windows ME (Millennium) pel grand public e per Windows 2000 pels entrepresas. Constituís la segonda version de Windows 9x. Tot coma son predecessor, Windows 98 es bastit sus MS-DOS 7.1 e aurà estat la darrièra version a prene en carga lo mòde real.
Windows ME

**Windows ME** (**Millennium Edition**), atal nomenat per l'ocasion del millenari, es la tresena edicion de la branca 9x, lançat per Microsoft lo 14 de setembre de 2000.

Entièrament basat sus Windows 98, basat sus Windows 95, Windows ME èra lo pendent familial e multimèdia de Windows per rapòrt a la version professionala (Windows 2000).

Constituís donc la darrièra version de Windows 9x.
NSAKEY

**_NSAKEY** es lo nom d'una variabla descobèrta en agost de 1999 dins lo sistèma operatiu Windows NT 4.0 (SP5) de Microsoft. Aquesta version foguèt difusada sens que las informacions destinadas al debogatge sián enlevadas.

## Las claus al format PGP
En setembre de 1999, un cercaire anonim a aplicat de la retro-engenheria sus las claus per obténer las donnadas equivalentas al format PGP e a publicat lo resultat sus un servidor de claus :

### Clau principala

```
Type Bits/KeyID    Date       User ID
 pub  1024/346B5095 1999/09/06 Microsoft's CAPI key <postmaster@microsoft.com>
 
 -----BEGIN PGP PUBLIC KEY BLOCK-----
 Version: 2.6.3i
 
 mQCPAzfTc8YAAAEEALJz4nepw3XHC7dJPlKws2li6XZiatYJujG+asysEvHz2mwY
 2WlRggxFfHtMSJO9FJ3ieaOfbskm01RNs0kfoumvG/gmCzsPut1py9d7KAEpJXEb
 F8C4d+r32p0C3V+FcoVOXJDpsQz7rq+Lj+HfUEe8GIKaUxSZu/SegCE0a1CVABEB
 AAG0L01pY3Jvc29mdCdzIENBUEkga2V5IDxwb3N0bWFzdGVyQG1pY3Jvc29mdC5j
 b20+iQEVAwUQN9Nz5j57yqgoskVRAQFr/gf8DGm1hAxWBmx/0bl4m0metM+IM39J
 yI5mub0ie1HRLExP7lVJezBTyRryV3tDv6U3OIP+KZDthdXb0fmGU5z+wHt34Uzu
 xl6Q7m7oB76SKfNaWgosZxqkE5YQrXXGsn3oVZhV6yBALekWtsdVaSmG8+IJNx+n
 NvMTYRUz+MdrRFcEFDhFntblI8NlQenlX6CcnnfOkdR7ZKyPbVoSXW/Z6q7U9REJ
 TSjBT0swYbHX+3EVt8n2nwxWb2ouNmnm9H2gYfXHikhXrwtjK2aG/3J7k6EVxS+m
 Rp+crFOB32sTO1ib2sr7GY7CZUwOpDqRxo8KmQZyhaZqz1x6myurXyw3Tg==
 =ms8C
 -----END PGP PUBLIC KEY BLOCK-----
```


### Clau segondària (_NSAKEY)

```
Type Bits/KeyID    Date       User ID
 pub  1024/51682D1F 1999/09/06 NSA's Microsoft CAPI key <postmaster@nsa.gov>
 
 -----BEGIN PGP PUBLIC KEY BLOCK-----
 Version: 2.6.3i
 
 mQCPAzfTdH0AAAEEALqOFf7jzRYPtHz5PitNhCYVryPwZZJk2B7cNaJ9OqRQiQoi
 e1YdpAH/OQh3HSQ/butPnjUZdukPB/0izQmczXHoW5f1Q5rbFy0y1xy2bCbFsYij
 4ReQ7QHrMb8nvGZ7OW/YKDCX2LOGnMdRGjSW6CmjK7rW0veqfoypgF1RaC0fABEB
 AAG0LU5TQSdzIE1pY3Jvc29mdCBDQVBJIGtleSA8cG9zdG1hc3RlckBuc2EuZ292
 PokBFQMFEDfTdJE+e8qoKLJFUQEBHnsH/ihUe7oq6DhU1dJjvXWcYw6p1iW+0euR
 YfZjwpzPotQ8m5rC7FrJDUbgqQjoFDr++zN9kD9bjNPVUx/ZjCvSFTNu/5X1qn1r
 it7IHU/6Aem1h4Bs6KE5MPpjKRxRkqQjbW4f0cgXg6+LV+V9cNMylZHRef3PZCQa
 5DOI5crQ0IWyjQCt9br07BL9C3X5WHNNRsRIr9WiVfPK8eyxhNYl/NiH2GzXYbNe
 UWjaS2KuJNVvozjxGymcnNTwJltZK4RLZxo05FW2InJbtEfMc+m823vVltm9l/f+
 n2iYBAaDs6I/0v2AcVKNy19Cjncc3wQZkaiIYqfPZL19kT8vDNGi9uE=
 =PhHT
 -----END PGP PUBLIC KEY BLOCK-----
```
Servidor de claus

En seguretat informatica, un **servidor de claus** es un servidor que :

* recep de claus de chiframent de lors proprietaris ;
* emmagazina aquesta claus ;
* puèi los distribuís als utilizaires o programas que vòlon communicar de faiçon chifrada ambe los proprietaris de las claus.

Las claus geridas per un servidor de claus son en general de certificats numerics contenent non solament una clau de chiframent, mas tanben d'informacions d'identitat permetent de reconéisser lo proprietari de la clau.

## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Infrastructura a claus publicas
* Key signing party
* Key Distribution Center
Lengas muscogèas

Las **lengas muscogèas** son una familha de lengas amerindianas parladas al sud-èst dels Estats Units e uèi tamben en Oklahoma per las populacions muscogèas.

## Classificacion
Segon Pamela Munro, la classificacion de las lengas muscogèas es:

*muscogèu septentrional 
** creek e seminole
* muscogèu meridional
**muscogèu del sud-èst
***apalachee
***alabama-koasati
****alabama
****koasati
***muscogèu occidental
****chickasaw
****choctaw 
**hitchiti e mikasuki

## Referéncias


## Fonts
*Pamela Munro, 1987, *Introduction: Muskogean Studies at UCLA*, dins *Muskogean Linguistics*, UCLA occasional Papers in Linguistics 6, p. 1-6.
*Karen Booker, 2005, *Muskogean Historical Phonology*, dins Heather Hardy, & Janine Scancarelli, *Native Languages of the Southeastern United States*, Lincoln, University of Nebraska Press, p. 246–298.
Windows NT 4.0

**Windows NT 4.0**, aparegut en 1996, es una version professionala de Microsoft Windows orientada malhum e seguretat. Contràriament a Windows 95 repausa pas sus MS-DOS. Son arquitectura es 100 % 32 bits, multi-còrs, multi-utilizaire e multi-processor, contràriament a Windows 95 qu'utiliza un nuclèu ibrid 16/32 bits, e es mono-processor e mono-utilizaire.

## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Windows NT
* NSAKEY
Windows Home Server

**Windows Home Server** es un sistèma operatiu orientat servidor domestic concebut per Microsoft. Foguèt anonciat lo 7 de genièr de 2007 al Consumer Electronics Show per Bill Gates. Son but es d'ofrir als fogals equipats de mantun PC una solucion centralizada e conviviala pel partatge de fichièrs, las salvagardas automaticas e l'accès a de ressorsas a distància. Es basat sul còdi de Windows Server 2003 R2.

Windows Home Server foguèt lançat per oficialament lo 16 de julhet de 2007.
Apalachee

L**'apalachee** es una lenga muscogèa mòrta que fuguèt parlada en Florida, uèi dins los Estats Units.

La lenga s'a atudada al sègle XVII.

## Fonologia

Los fonèmas de l'apalachee son: 

### Consonantas

### Vocalas
L'apalachee a tres vocalas qu'an tres qualitats, cortas, longas et nasalas. 

## Fonts
*  James, M. Crawford, 1975, *Southeastern Indian Languages*, dins Studies in Southeastern Indian Languages, Athens, The University of Georgia Press 
*  Geoffrey D. Kimball, 1987, *A Grammatical Sketch of Apalachee*, International Journal of American Linguistics, 53:2.
*  Geoffrey D. Kimball, 1988, *An Apalachee Vocabulary*, International Journal of American Linguistics, 54:4.
*  William C. Sturtevant, 2005, *History of Resarch on the Native Languages of the Southeast*, dins Native Languages of the Southeastern United States, édité par Heather K. Hardy et Janine Scancarelli, Lincoln, University of Nebraska Press
Koasati

Lo **koasati** es una lenga muscogèa parlada en Loïsiana e al Tèxas, als Estats Units, per 400 koasati.

## Fonts
*  Geoffrey D. Kimball, 1991, *Koasati Grammar*, Studies in the Anthropology of North American Indians, Lincoln, University Press of Nebraska
Alabama (omonimia)

**Alabama** pòt designar :

* Alabama, un estat dels Estats Units d'America.
* l'alabama, una lenga muscogèa.
Lengas iroquesas

Las **lengas iroquesas** son una familha de lengas amerindas parladas al nord-èst dels Estats Units e a l'èst de Canadà per las populacions iroquesas.

## Classificacion
La classificacion de las lengas iroquesas es:

*iroqués  meridional
** cheròqui
*iroqués septentrional
**iroqués del lac
***seneca-onondaga
****seneca-cayuga
*****seneca
*****cayuga
****onondaga
***mohawk-oneida
****mohawk
****oneida
***susquehannock
***huronian
****huron
****wyandot 
***tuscarora-nottoway
****tuscarora 
****nottoway

D'autras lengas del nòrd, uèi atudadas, pauc atestadas son dificilas de classar:
*laurencian
*erie
*neutre

## Fonts
*Marianne Mithun, 1999, *The Languages of Native North America*, Cambridge, Cambridge University Press 
*Blair A. Rudes, 1993, *Iroquoian Vowels*, Anthropological Linguistics, 37:1, p. 16–69.
Lengas jivaro

Las **lengas jivaro** son una familha de lengas amerindas parladas al nord-èst de l'Amazonia, al Peró e en Eqüator per las populacions jivaro.

## Classificacion
La classificacion de las lengas jivaro es:

*aguaruna 
*huambisa
*achuar
*shuar

D'autras lengas atudadas poirián èsser de lengas jivaro, lo malacato, lo palta, lo xoroca.

## Referéncias


## Fonts
*  Willem F. H. Adelaar, Pieter C. Muysken, 2004, *The Languages of the Andes*, segonda edicion 2007, Cambridge Language Surveys, Cambridge, Cambridge University Press
Retroengenhariá

La **retroengenhariá**, o **engenhariá inversada**, es l'activitat que consistís a estudiar un objècte per ne determinar lo foncionament intèrne o lo metòde de fabricacion.

## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Aisinas per la retroengenhariá d'un logicial :
** debogaire,
** desassemblaire,
**descompilator.
** escanèr tridimencional
* Legislacion :
** brevet
** brevetabilitat del logicial
** logicial liure
* Interoperabilitat
* biomimetisme
* Espionatge industrial
* *[[Paycheck]]*, filme dont una partida de l'intriga es centrada sus aquesta tecnica
Punt d'arrèst (informatica)

Un **punt d'arrèst** es una marca plaçada pel programaire a un endrech precís d'un programa informatic (generalament dins lo còdi font o lo còdi assemblaire obtengut a l'ajuda d'un desassemblaire), permetent d'indicar a un debogaire d'arrestar l'execucion quand atenherà aqueste endrech. Es un mejan d'escrutar dins lo detalh l’execucion del programa en lo fasent progressar pichon a pichon, afin de localizar de defauts de concepcion o de mièlhs lo compréne.
Desvolopaire

[vinheta|Una desvolopaira programant en [Java (lengatge)|Java.]]
En informatica, un **desvolopaire** o **analista programaire** es un informatician que realiza de logicials e los met en òbra a l'ajuda de lengatges de programacion.

## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Programacion informatica
* Metòde scientific
Linha de còdi

La **linha de còdi** es una metrica logiciala servissent a mesurar la talha d'un programa informatic en denombrant lo nombre de linhas de son còdi font.

Las linhas de còdi son abitualament emplegadas per qüantificar l'esfòrç que serà exigit per desvolopar un programa informatic, atal que per estimar la valor d'un logicial produch.

## Dificultat de la mesura
La linha de còdi es un indicator. Es imperfach, e comporta de defauts. Çaquelà, es un element, demest d'autres, que permet d'evaluar lo còst d'un programa.

## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Metrica (logicial)
Coman

Lo **coman** es una lenga turquesa atudada parlada a l'Edat Mejana al nòrd de la mar Caspiana, puèi, aprèp l'invasion mongòla del sègle XIII, en Ongria.

## Atestacion
Lo coman es conegut per un manuscript medieval, lo *Codex cumanicus*, que compren un vocabulari e de frasas dins la lenga.

## Fonts
*  Géza Kuun, 1880, *[https://archive.org/details/codexcumanicusbi00kuunuoft/page/n8 Codex cumanicus, Bibliothecae ad templum divi Marci Venetiarum primum ex integro editit prolegomenis notis et compluribus glossariis instruxit comes Géza Kuun]*, Budapest, Magyar Tudományos Akadémia.
Debogaire

Un **debogaire** (de l'anglés *debugger*) es un logicial qu'ajuda un desvolopaire a analisar los bugs d'un programa. Per aquò, permet d'executar lo programa pas a pas — es a dire lo mai sovent linha per linha —, d'afichar la valor de las variablas a tot moment, de metre en plaça de punts d'arrèst sus de condicions o sus de linhas del programa.
Canton de Vilabrumièr

Lo **canton de Vilabrumièr** es una anciana division administrativa de Lengadòc e benlèu de Carcin , situada dins l'arrondiment de Montalban, lo departament de Tarn e Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus, ara d'. Las 6 comunas son dempuèi 2015 dins lo canton de Tarn-Tescon-Carcin Verd (burèu centralizator La Bastida Sent Pèire). La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian.

## Composicion

## Istòria
Lo canton se creèt en 1790 dins l'arrondiment dels Sarrasins del departament de Nauta Garona. En 1808, passèt ambe l'arrondiment al departament de Tarn e Garona quand Napoleon lo creèt. Tanlèu 1810, per de rasons evidentas de proximitat, foguèt transferit a l'arrondiment de Montalban, que veniá de l'Òut .

## Nòtas
Creek

Lo **creek** (o **muscogee**) es una lenga muscogèa parlada fins al sègle XIX, dins lo sud-èst dels Estats Units. La lenga es uèi parlada per los Creek que vivon en Oklahoma. Los seminoles de Florida e d'Oklahoma parlan un dialècte creek.

## Fonts
*  James M. Crawford, 1975, *Southeastern Indian Languages*, dins *Studies in Southeastern Indian Languages*, p. 1-120, Athens, The University of Georgia Press 
*  Donald E. Hardy, 2005, *Creek*, dins *Native Languages of the Southeastern United States*, éditat per Heather K. Hardy e Janine Scancarelli, p. 200-245, Lincoln, University of Nebraska Press
Mikasuki

Lo **mikasuki** (o **miccosukee**) es una lenga muscogèa parlada per los mikasukis e d'unes seminoles en Florida.
als Estats Units.

L'hitchiti, qu'èra un dialècte pròche del mikasuki, fuguèt parlat fins al sègle XX en Oklahoma.

## Referéncias


## Fonts
*  James M. Crawford, 1975, *Southeastern Indian Languages*, dins *Studies in Southeastern Indian Languages*, p. 1-120, Athens, The University of Georgia Press 
*  Pamela Munro, 1987, *Introduction: Muskogean Studies at UCLA*, dins *Muskogean Linguistics*, UCLA occasional Papers in Linguistics 6, p. 1-6.
*  Jack Martin, 1987, *Vowel Lengthening in Hitchiti and Mikasuki and its Relation to Proto-Muskogean Metrical Structure*, dins *Muskogean Linguistics*, UCLA occasional Papers in Linguistics 6, p. 111-118.
Lengas caddoanas

Las **lengas caddoanas** son una familha de lengas amerindianas parladas dins las planas dels Estats Units e uèi tamben en Oklahoma per las populacions caddoanas.

## Classificacion

*caddoan septentrional 
**wichita
**grop pawnee-kitsai
***kitsai
***pawnee
****arikara
**caddoan meridional
***caddo

## Fonts
*Marianne Mithun, 1999, *The Languages of Native North America*, Cambridge, Cambridge University Press
Lengas costanoanas

Las **lengas costanoanas** son una familha de lengas amerindianas parladas dins lo sud de Califòrnia als Estats Units per las populacions costanoanas, tamben apeladas ohlone.

Las lengas son totas atudadas.

## Classificacion
La classificacion interna de las lengas costanoanas es : 
* karkin
* Grop del costanoan del nòrd
** chalon o costanoan de Soledad 
** awaswas o costanoan de Santa Cruz 
** tamyen o costanoan de Santa Clara
** chochenyo o costanoan d'East Bay
** ramaytush o costanoan de San Francisco
* Grop del costanoan del sud
** mutsun
** rumsen

## Vocabulari comparat
Los tablèus mòstran d'exemples de cognats dins quatre lengas, e de las formas reconstituidas en protocostanoan.

## Referéncias


## Fonts
*  Catherine A. Callaghan, 1992, *The Riddle of Rumsen*, International Journal of American Linguistics, 58:1, p. 36-48.
*  Catherine A. Callaghan, 2003, *Proto-Utian (Miwok-Costanoan) Case System*, International Journal of American Linguistics, Vol. 69:1, p. 49-75.
*  Marc Okrand, 1989, *More on Karkin and Costanoan*, International Journal of American Linguistics, Vol. 55, No. 2, p. 254-258.
*  Richard L. Levy, 1976, *Costanoan Internal Relationships*, Archaeological Research Facility, Berkeley, Department of Anthropology, University of California.
Lengas keresanas

Las **lengas keresanas** son una pichona familha de lengas amerindianas parladas dins sèt pueblos de la valada del Río Grande, al Nòu Mexic als Estats Units per unas populacions pueblos.

## Classificacion
Los parlars keresans forman mai una cadena lingüistica qu'un ensem de lengas diferenciadas. Los dialèctes los mai geograficament alonhats son tamben los mens mutualament intelligibles.

*keres de l'èst
**pueblo de Cochiti 
**pueblo de San Felipe 
**pueblo de Santo Domingo o Kewa
**pueblo de Zia
**pueblo de Santa Ana o Tamaya 
*keres de l'oèst
**pueblo d'Acoma 
**pueblo de Laguna

## Referéncias


## Fonts
*  Wick R. Miller, Irvine Davis, 1963, *Proto-Keresan Phonology*, International Journal of American Linguistics, Vol. 29, No. 4, p. 310-330.
Lengas otomangues

Las **lengas otomangues** son una familha de lengas amerindianas qu'acampa una granda part de las lengas parladas al Mexic.

## Classificacion

La classificacion de las lengas otomangues es
*lengas otomangas occidentalas
**lengas otopame
*** lengas otomí
**** lengas otomí
**** lengas mazahua
*** matlatzinca
*** chichimèc jonaz
*** lengas pame
*** lengas chinantècas
** lengas tlapanècas-mangues
*** lengas tlapanècas
**** lengas tlapanècas o mephaa
**** subtiaba
**** lengas mangues
*lengas otomangues orientalas
** amuzgo
** lengas mixtècas
*** lengas mixtècas
*** lengas triques
*** cuicatèc
** lengas zapotècas
*** lengas chatino
** lengas popolocanas
*** lengas popolocas
*** Lengas mazatècas
*** ixcatèc
*** Chocho

## Referéncias


## Fonts
*  Classificacion dins Glottolog
Lengas totonacas

Las **lengas totonacas** son una familha de lengas amerindianas de Mexic.

## Classificacion
La lenga comprend dos membres, sovent presentats coma dos lengas, lo totonac e lo tepehua. Mas existís un grand nombre de parlars totonacs e tepehua. Sovent apelats dialèctes, aquèls parlars son pas totjorn intercomprensibles.

Las lengas totonacas son :
*grop tepehua
**tepehua de Tlachichilco
**tepehua de Pisa Flores
**tepehua de Huehuetla
*grop totonac
**totonac de Misantla
**totonac de Papantla
**totonac de la sierra, totonaque de Huehuetla
**totonac de naut Necaxa

## Referéncias


## Fonts
*  Carolyn J. Mackay, 1994, *A Sketch of Misantla Totonac Phonology*, International Journal of American Linguistics, 60:4, p. 369-419.
*  Carolyn J. MacKay, Frank R. Trechsel, 2008, *Symmetrical Objects in Misantla Totonac*, International Journal of American Linguistics, 74:2, p. 227-255.
Lengas palaihnihanas

Las **lengas palaihnihanas** son una pichona familha de lengas amerindianas parladas dins lo nòrd de Califòrnia als Estats Units.

## Classificacion
Las dos lengas palaihnihanas son :
* achumawi
* atsugewi

## Referéncias


## Fonts
*  David L.Olmsted, 1964, *A history of Palaihnihan phonology*, University of California publications in linguistics, Vol. 35, Berkeley and Los Angeles, University of California Press.
*  David L. Olmsted, 1966, *Achumawi Dictionary*, University of California Publications in Linguistics, Vol. 45 Berkeley and Los Angeles, University of California Press.
Lengas guaicuruanas

Las **lengas guaicuruanas** son una familha de lengas amerindas parladas al Brasil, al Paraguai e en Argentina.

## Classificacion
La classificacion de las lengas guaicuruanas es:
*grop guaicuruan *stricto sensu*
**lo mbayá, lenga atudada e son descendent,
***Lo kadiwéu
*grop guaicuruan del sud
**lo toba
**lo pilagà
**lo mocoví
**L'abipon, lenga atudada

## Fonts
*  Verónica G. Ceria,Filomena Sandalo, 1995, *A Preleminary Reconstruction of Proto-Waikurúan with Special Reference to Pronominals and Demonstratives*, Anthropological Linguistics, 37:2.
Lengas mataguaianas

Las **lengas mataguaianas** son una familha de lengas amerindas parladas en Argentina, al Paraguai e en Bolívia, dins la region del Chaco. Son tamben conegudas sos los noms de lengas mataguayo, lengas mataco, lengas mataco-mataguayo, lengas mataco-maká.

## Classificacion
La classificacion de las lengas mataguaianas es:
*wichí o *mataco*
*chorote
*nivacle o *chulupí, ajlujlay*
*macà

## Referéncias

## Fonts
*  J. Pedro Viegas Barros, 2002, *Fonologia del proto-mataguayo: las fricativas dorsales*, dins Crevels, Mily et Simon van de Kerke, Sérgio Meira, Hein van der Voort (editors), *Current Studies on South American Languages, Indigenous Languages of Latin America 3*, p. 137-148, Lèida, CNWS
Lengas chon

Las **lengas chon** son una familha de lengas amerindas parladas en Argentina e al Chile e en Bolívia, en Patagònia e en Tèrra del Fuòc.

## Classificacion
La classificacion de las lengas chon es:
*querandí
*tehuelche
*gününa yajich
*teushen
*selknam, o *ona*
*haush

Las tres primièras èran parladas en Patagònia, las doas darrièras en Tèrra del Fuòc. A l'excepcion del tehuelche, las lengas son atudadas.

## Fonts
*  Willem F. H. Adelaar, Pieter C. Muysken, 2004, *The Languages of the Andes*, segonda edicion 2007, Cambridge Language Surveys, Cambridge, Cambridge University Press 
*  Ana Fernández Garay, 2007, *Coexistencia de dos sistemas sintácticos en Tehuelche*, International Journal of American Linguistics, 73:1.

## A veire tanben
* Pagina en espanhòl sus la lenga tehuelche
* Comparatiu amb la lengua Ona
* Lexics bilingües o trilingues, que un tehuelche / espanhòl / occitan
Lengas tupí

Las **lengas tupí** son una de las mai grandas familha de lengas amerindas parladas en America del Sud.

Lo tupí acampa mai d'un grop de lengas. Lo mai grand es aquèl de las lengas tupí-guaraní.

## Classificacion
Las lengas tupí, segon Rodrigues, dins sa classificacion de 2007, acamapan dètz familhas de lengas.

### [[Lengas tupí-guaraní]]

* Branca I :
** Guaraní ancian
** kaiwá o kayová, pãi
** ava-guaraní o chiripá, nhandeva
** mbyá
** guaraní de Paraguai
** xetá o shetá, hetá
** chiriguano o áva
** izoceño o izozó, chané
** tapieté
** guayaki o aché
* Branca II:
** guarayo o guarayú, guaraní de Bolívia
** pauserna
** sirionó
** yuki
* Branca III:
** tupí
** lingua geral paulista
** tupinambá
** nheengatu o lingua geral amazônica 
* Branca IV:
** asuriní de Tocantins
** parakanã
** suruí o mujetire
** avá-canoeiro
** tapirapé
** iuriwara
* Branca V:
** araweté
** cairari anambé
** asuriní de Xingú
** amanajé ou amanayé
** ararandewara
* Branca VI:
** apiaká
** kayabi
** tupi-kawahib
*** parintintin o kagwahib
*** amondawá
*** karipuna
*** uruewawáu
*** tupí de Machado
*** pawaté
*** wirafera
** juma
* Branca VII:
** kamayurá
* Branca VIII:
** oyampi
** wayampipukú
** emerilhon
** zo'é o zoé, jo'é, puturú
** ka'apór o urubú ka'apór
** guajá
** awré-e-awrá
** anambé
** takonhapé

### [[lengas mundurukú]]
* kuruáya
* mundurukú

### [[lengas mawé]]
* mawé

### [[lengas juruna]]
* juruna
* matsinawá
* xipaya

### [[lengas aweti]]
* aweti

### [[lengas mondé]]
* aruá
* cinta-larga
* gavião o ikõrõ
* paitér o suruí
* salamãi
* zoró

### [[lengas ramarama]]
* karo o arara, urukú
* ntogapíd o itogapúk
* urumí

### [[Lengas arikém]]
* arikém
* karitiana

### [[lengas puruborá]]
* puruborá

### [[lengas tupari]]
* akuntsú
* ayuru o wayoró, wayru, ajurú
* kepkiriwát
* makuráp
* mekens o mequém, mequens, sakirabiát
* tupari

## Referéncias


## Fonts
*  Aryon Rodrigues, 2007, *Tupi Languages in Rondônia and in Eastern Bolivia*, Language Endangerment and Endangered Languages, Leo Wetzels (editor), p. 355-363, Indigenous Languages of Latin America 5, Leyde, CNWS Publications .
Lengas caribas

Las **lengas cariba** son una de las mai grandas familha de lengas amerindas parladas en America del Sud.

## Classificacion
La classificacion de las lengas caribas, segon Fabre, es partida en uèch grops.

*I panare
**panare
*II kari'ña
**kari'ña
*III grop yupka
**yukpa, yuko
*japreria
*IV grop guianés 
**tiriyo o trio
**karijona
**Kaxuyána, arikyána
*wai wai
**hixkaryana
**akuriyó
**hianakoto-umaua
**saluma
**chikena
**guaque
*V grop central
**apoyo
**yabarana
**wayana
**apalai
**yekwana
*VI grop amazonian del nòrd
**waimiri-atroari
**makuxi
**arekuna o pemon
**akawaio o kapon
**atamona o ingarikó
**awishiana
*VII grop amazonian del sud A
**kuikuro
**matipu
**nahukwa
**kalapalo
*VIII grop amazonian del sud B
**bakairi
**ikpeng o txikão
**arara 

## Referéncias


## Fonts
*  Alain Fabre, 2005, *Diccionario etnolingüístico y guía bibliográfica de los pueblos indígenas sudamericanos*.
Lengas yanomani

Las **lengas yanomami** son una familha de lengas amerindas parladas en Amazonas, al Brasil e al Veneçuèla, en America del Sud.

## Classificacion
Las lengas yanomami son:

*grop ninam-yanomam-yaroame
**ninam o *yanam*
**sosgrop yanomam-yaroame
***yanomam o *yanomami, waiká*
***yanomama o *yanomamö*
***yaroame o *jawari*
*sanumá o *sanima*
Monts de Judèa

Los **monts de [[Judèa]]** que son un massís situat enter lo desèrt de Judèa e las planas litoraus de la mar Mediterranèa. Qu'an ua altitud mejana de  e que son despartits en tres regions: los monts de Benjamin o de Bet-Èl (la vila centrau deus quaus ei Ramallah) au nòrd, los monts de Jerusalèm au center e los monts d'Ebron au sud. La temperatura mejana annau qu'ei de  mes òm que pòt aver  de diferéncia enter l'estiu e l'ivèrn. Lo nivèu mejan de ploja qu'ei de  per an. La cadena que's compausa màgerment d'arròcas sedimentàrias taus com lo calcari, la dolomia, la greda e lo silex e que's tròba sus ua jaça freatica qui alimenta los arrius qui se'n van de cap a la mar Mediterranèa. Que i a ua extraordinària diversitat de paisatges, dab ua riquessa d'espècias de flòra e de fauna. Suu lor territòri que's tròba mantun sit preïstoric e arqueologic (enter autes, lo sit de Ḥatula e l'espeluga de Šuqba).

## Galeria

Fichièr:JerusalemMountains.jpg|Los monts de Judèa près de Jerusalèm
Fichièr:Yad Vashem view of Jerusalem valley by David Shankbone.jpg|Lo bòsc de Jerusalèm vist despuish Yad vaŠem
Fichièr:Castel fortress jerusalem.JPG|Hortalessa deu Parc nacionau haQastel
Fichièr:Land of Israel.jpg|Lo Wadi es-Ṣur dens la vath d'Elah
Fichièr:Panorama from beth meir 5.jpg|Vista despuish Beit Meir
Fichièr:Judaean mountains.jpg|Vista de Ḫirbet al-Deir, sus la  o  enter Israèl e Cisjordania.
Fichièr:Ancient ruin near Neve Michael.jpg|Vestigis d'un bastiment ancian près de Nevè Miḥaèl
Fichièr:Mount Nabi Yunis in Halhul, Palestine.jpg|Ḥalḥul vist despuish lo mont Nabi Yunis, punt culminant o som deus monts de Judèa (e de l'estat de Palestina) ()
Fichièr:مغارة شقبا.jpg|L'espeluga de Šuqba
Lengas chapacuranas

Las **lengas chapacuranas** son una familha de lengas amerindianas parladas en Amazonia, al Brasil e al Bolívia, en America del Sud.

## Classificacion
Las lengas chapacuranas son:

*grop waric
**wanyam
**urupá
*jarú 
*wari'
*oro win
*grop moreic 
**moré
**cojubim
**torá
*grop tapacuric
**tapakura
**kitemoka
**napeka
*pas classat
**rokorona

D'autras lengas atudadas e pauc atestadas fuguèsson estacadas a la familha chapacurana. Son los parlars de los grops uomo, urunamakan, matawa, herisobocona e aricoroni .

## Referéncias


## Fonts
*  Joshua Birchall, Michael J. Dunn, Simon J. Greenhill, 2016, *A Combined Comparative and Phylogenetic Analysis of the Chapacuran Language Family*, International Journal of American Linguistics, 82:3, p. 255-284.
Lengas ge

Las **lengas ge** son una familha de lengas amerindianas parladas al Brasil America del Sud.

## Classificacion
La classificacion de las lengas ge es, .
* grop ge del sud
** kaingang, xokleng, ingain
* grop ge d'Amazonia
**grop ge del nòrd
***panará, suyá, kayapo, apinajé 
***timbira
****canela, krahô, parkatejê, kreye, krinkati 
**grop ge central
***xavante, xerente, akroá-mirim, xakriabá

## Lo macro-ge
Las lengas son sovent presentadas coma una brancha de la familha macro-ge. Aquèla familha demòra una ipotèsi mal establida. 

## Referéncias


## Fonts
*  Flávia de Castro Alvés, 2010, *Evolution of Alignment in Timbira*, International Journal of American Linguistics, 76:4, p. 439-475.
*  Eduardo Rivail Ribeiro, Hein van der Voort, 2010, *Nimuendajú Was Right : The Inclusion of the Jabuti Language Family in the Macro-Jê Stock*, International Journal of American Linguistics, 76:4, p. 517-570.
Lengas macro-ge

Las **lengas macro-ge** son una familha de lengas amerindianas ipotetica parladas al Brasil America del Sud.

## Classificacion
Fòrça lengas fuguèsson perpausadas per far partida del macro-ge. las familhas e lengas lo mai sovent enclausas dins aquèla ipotèsi son:
*lengas ge
*langues kamakã
**kamakã, menién, kotoxó e mongoyó, masakará
*maxakalí
*krenak
*purí
*ofayé
*rikbaktsa
* boróro
* karajá
* karirí
* lengas jabuti
** djeoromitxí, arikapú
* yatê
* guató
* chiquitano
* otí

## Validitat del macro-ge
Segon Rivail Ribeiro et van der Voort, le macro-ge demòra una ipotèsi e pòt pas èsser vist coma una familha de lengas establida o provada. Las limits e l'inclusion de tala lenga o pas dins lo macro-ge varia grandament. Per ilhs, per exemple, l'estacamant del guató e de l'otí a la familha repausa sus d'elements pauc convencents.

## Referéncias


## Fonts
*  Eduardo Rivail Ribeiro, Hein van der Voort, 2010, *Nimuendajú Was Right : The Inclusion of the Jabuti Language Family in the Macro-Jê Stock*, International Journal of American Linguistics, 76:4, p. 517-570.
USA Today

drecha|sens_quadre
***USA Today*** es un jornal quotidian nacional american fondat en 1982 per Allen Neuharth e publicat per Gannett Corporation. S'agís del jornal lo mai difusat als Estats Units ambe mai de 2,25 milions d'exemplars escolats per jorn en 2007 e 1,8 milion en 2010 e lo sol quotidian a cobriment nacional ambe lo *[[Wall Street Journal]]*.

## Nòtas e referéncias


## Vejatz tanben

### Articles ligats

* *[[USA Weekend]]*

### Ligams extèrnes

*  Site oficial
Lengas mascòi

Las **lengas mascòi** son una familha de lengas amerindianas parladas al Paraguai dins la region del Chaco. 

## Classificacion
La classificacion de las lengas mascòi es
*angaité
*guanà
*lengua 
**enxet
**enlhet
*sanapanà
*toba mascòi

## Referéncias

## Fonts
*  Willem F. H. Adelaar, Pieter C. Muysken, 2004, *The Languages of the Andes*, segonda edicion 2007, Cambridge Language Surveys, Cambridge, Cambridge University Press 
*  Ernesto Unruh, Hannes Kalisch, 2003, *[http://www.enlhet.org/pdf/nne28-enlhet-enenlhet.pdf Enlhet-Enenlhet. Una familia lingüística chaqueña]*, Thule, Rivista italiana di studi americanistici 14/15, p. 207-231.
La Vòuta (omonimia)

**La Vòuta** pòt èsser:

* La Vòuta, una comuna de , departament de 
* La Vòuta, una comuna de , departament d'
* La Vòuta de Leir, una comuna de
Lengas charruanas

Las **lengas charruanas** son una pichona familha de lengas amerindianas parladas en Uruguai e al Argentina. 

Las lengas son atudadas.

## Classificacion
Las tres lengas charruanas son:
*charrúa
*chanà
*guenoa o *minuane*

D'autres grops amerindians desapareguts que vivián dins las províncias argentinas d'Entre Ríos et Santa Fe son de còps estacats a la familha charruana. Son los Carcarañá, Colastiné, Corondá, Mbeguá, Mepene, Quiloazá e Timbú.

## Referéncias

## Fonts
*  Willem F. H. Adelaar, Pieter C. Muysken, 2004, *The Languages of the Andes*, segonda edicion 2007, Cambridge Language Surveys, Cambridge, Cambridge University Press 
*  J. Pedro Viegas Barros, 2009, *[http://www.etnolinguistica.org/local--files/nota:1/cadernos_notas_n1.pdf Misia jalaná: Una frase Charrúa a la luz de los nuevos datos de la lengua Chaná]*, Cadernos de Etnolingüística Série Notas, número 1.
Lengas tiniguanas

Las **lengas tiniguanas** son una pichona familha de lengas amerindianas parladas en Colómbia. 

## Classificacion
Las tres lengas tiniguanas son:
*tinigua
*pamigua
*majigua

Entre aquèlas lengas, lo tinigua es la sola qu'èra encara parlada a la fin del sègle XX.

## Referéncias


## Fonts
*  Willem F. H. Adelaar, Pieter C. Muysken, 2004, *The Languages of the Andes*, segonda edicion 2007, Cambridge Language Surveys, Cambridge, Cambridge University Press
Lengas arawanas

Las **lengas arawanas** son una familha de lengas amerindianas parladas en Amazonia, al Brasil e al Peró, en America del Sud.

## Classificacion
Las lengas arawanas son :
*arawà
*banawà, jamamadí e jarawara, tres dialèctes que forman una lenga.
*dení
*culina
*paumarí
*suruwahà

## Referéncias


## Fonts
*  R.M.W. Dixon, 1995, *Fusional Development of Gender Marking in Jarawara Possessed Nouns*, International Journal of American Linguistics, 61:3, p. 263-294.
Libertat de la premsa

La **libertat de la premsa** es l'un dels principis fondamentals dels sistèmas democratics que reposa sus la libertat d'opinion e la libertat d'expression.

Atal, l'article 11 de la Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan dispausa : . L'article 19 de la Declaracion Universala dels Dreches Umans dispausa tanben la proteccion de la libertat de la premsa.

## La natura dels atacs a la libertat de la premsa
Los atacs a la libertat de la premsa se manifestan :

* d'una part, l'entrava al pluralisme e l'independéncia dels redaccions, especialament :
** la concentracion dels mèdias per de grands grops industrials,
** las pressions fiscalas,
** las pressions financieras,
** las pressions politicas,

* d'autra part, l'entrava al mestièr de jornalista, especialament :
** l'assassinat de jornalistas,
** l'empresonament de jornalistas,
** lo raubament de jornalistas,
** l'agression de jornalistas,
** las menaças de jornalistas.

## Nòtas e referéncias



## Vejatz tanben

### Articles ligats

* Carta de Munic
* Libertat
** Libertat d'expression
** Libertat d'amassada
* Reportaires sens Frontièras
Lengas nambiquaras

Las **lengas nambiquaras** son una familha de lengas amerindianas parladas en Amazonia, al Brasil, en America del Sud.

## Classificacion
Las lengas nambiquaras son :
*grop nambiquara del nòrd 
**mamainde
**latunde
**negarote
**lakonde
*nambiquara del sud, parlat per los grops halotésu, kithaulhu, sawentésu, wakalitesu, alakatesu, wasusu, sararé, alãntesu, waikisu, hahãitesu
*sabane

## Referéncias


## Fonts
*  Ana Gabriela Modesto Braga, 2017, *[https://research.vu.nl/files/42801830/complete%20dissertation.pdf Fonologia Negarotê: Análise fonológica da língua do grupo Negarotê (família Nambikwára)]*, tèsa, Amsterdam.
*  Gabriel Antunes de Araujo, 2004, *[https://web.archive.org/web/20170808041906/http://www.lotpublications.nl/Documents/94_fulltext.pdf A Grammar of Sabanê, A Nambikwaran Language]*, Utrecht, LOT Publications.
Lengas tacananas

Las **lengas tacananas** son una familha de lengas amerindianas parladas en Bolívia, en America del Sud.

## Classificacion
Las lengas tacananas son:
*ese ejja
*araona
*cavineña
*tacana
*reyesano

## Ligams amb d'autras familhas de lengas
Una ipotèsi populara e sovent tornada dire dempuèi lo començament del sègle XX, perpausa de ligar las lengas tacananas amb la familha de las lengas panoanas. Fins alara, aquèl ligam es pas demòstrat d'una faiçon convencenta e demòra ipotetic.

## Referéncias


## Fonts
*  Antoine Guillaume, 2011, *Third Person Agreement and Passive Marking in Tacanan Languages: a Historical Perspective*, International Journal of American Linguistics 77:4, p. 521-536.
*  Mary Ritchie Key, 1968, *Comparative Tacanan Phonology*, L'Aia, Mouton.
*  David Fleck, 2013, *[http://digitallibrary.amnh.org/bitstream/handle/2246/6448/AP99.pdf?sequence=1&isAllowed=y  Panoan Languages and Linguistics]*, Nòva York, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History 99.
Libertat de circulacion

La **libertat de circulacion** es lo drech per tot individú de se desplaçar liurament dins un país, de quitar aqueste e d'i tornar. Es garantida per l'article 13 de la Declaracion Universala dels Dreches Umans. En pratica, aquesta libertat es limitada per de nombrosas rasons, coma : la nacionalitat (pels immigrats clandestins), la proprietat (pels non-proprietaris), la lei (pels presonièrs).

Una libertat de circulacion totala dels individús dins lo mond permetriá de doblar lo PIB mondial.
Lengas panoanas

Las **lengas panoanas** son una familha de lengas amerindianas parladas al Peró, dins l'oèst de Brasil e en Bolívia, en America del Sud.

## Classificacion
Las lengas panoanas son:

**I grop mayoruna*  
***sosgrop mayo* 
****sosgrop matses* 
****matses (dialèctes: matses de Peró, matses de Brasil, paud usunkid †)
****culina de Curuçá (dialèctes: kapishtana, mawi, chema)
****demushbo †
***korubo (dialècte: chankueshbo) 
***sosgrop matis* 
***matis 
***mayoruna de Jandiatuba †
***mayoruna d'Amazonas †
**mayoruna de Tabatinga †
**II grop principal* 
**kasharari 
**cashibo (dialèctes: rubo, isunubo, kakataibo, nokaman)
***sosgrop nawa*
****sosgrop bolivian*
****chakobo-pakawara 
****karipuna (benlèu un dialècte del chakobo-pakawara) †
****chiriba †
****sos grop madre de dios*
****atsawaka-yamiaka †
****arazaire †
***remo de Río Blanco †
***kashinawa de Tarauacá †
****sosgrop marubo*
****marubo del Javari 
****katukina (dialèctes: katukina d'Olinda, Katukina de Sete Estrelas, kanamari †)
****culina de São Paulo de Olivença †
****sosgrop poyanawa* 
****poyanawa
****iskonawa 
****nukini
****nawa de Môa River 
****Remo de Jaquirana †
****sosgrop chama* 
****shipibo-konibo (dialècte: kapanawa de Tapiche)
****pano (dialèctes: pano †, shetebo, piskino)
****sensi †
****sosgrop dels sorgents* 
****kashinawa d'Ibuaçu (dialèctes: kashinawa de Brasil, kashinawa de Peró, hapanawa de Juruá †, paranawa †)
****yaminawa (ensem de dialèctes)
*****yaminawa de Brasil
*****yaminawa de Peró
*****chaninawa
*****chitonawa
*****mastanawa
*****parkenawa
*****shanenawa
*****sharanawa marinawa
*****shawannawa o *arara*
*****yawanawa
*****yaminawa-arara 
*****nehanawa †
****amawaka (dialèctes: mawaka de Peró, nishinawa †, yumanawa †)
****remo de Môa †
****tuchiunawa †

## Ligams amb d'autras familhas de lengas
Una ipotèsi populara e sovent tornada dire dempuèi lo començament del sègle XX, perpausa de ligar las lengas panoanas amb la familha de las lengas tacananas de Bolívia. Fins alara, aquèl ligam es pas demòstrat d'una faiçon convencenta e demòra ipotetic

## Referéncias


## Fonts
*  David Fleck, 2013, *[http://digitallibrary.amnh.org/bitstream/handle/2246/6448/AP99.pdf?sequence=1&isAllowed=y  Panoan Languages and Linguistics]*, Nòva York, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History 99.
Lengas tucanoanas

Las **lengas tucanoanas** son una familha de lengas amerindianas parladas al Brasil e en Colómbia, en America del Sud.

## Classificacion
Las lengas tucanoanas son:

**grop tucanoan oriental*  
**sosgrop tucanoan oriental del sud
***tanimuka
***retuarã
***yahuna
**sosgrop tucanoan oriental de l'oèst
***makuna
***barasano
***cubeo
***desano
***siriano
***yupua
**sosgrop tucanoan oriental de l'èst
***sosgrop I
****tukano
****barà
****tatuyo
***sosgrop II
****pisamira
****karapanã
****yuruti
****tuyuca
****piratapuya
****wanano
**grop tucanoan occidental*
**koretu 
**sosgrop tucanoan occidental del sud
***maihiki
**sosgrop tucanoan occidental del nòrd
***coreguaje
***secoya
***siona

## Referéncias


## Fonts
*  Thiago Costa Chacon, s. d., *[https://www.academia.edu/6817118/The_Reconstruction_of_Laryngealization_in_Proto-Tukanoan The Reconstruction of Laryngealization in Proto-Tukanoan]*.
Lengas alacalofanas

Las **lengas alacalofanas** son una pichona familha de lengas amerindianas parladas al Chile en Tèrra del Fuòc.

## Classificacion
Sus la base de las diferéncias fonologicas, es possible de distinguir tres lengas alacalofanas :
*alacalof del sud
**grop alacalof nuclear
***sosgrop alacalof del nòrd
****kawésqar
****tawókser
***alacalof central

## Referéncias


## Fonts
*  Willem F. H. Adelaar, Pieter C. Muysken, 2004, *The Languages of the Andes*, segonda edicion 2007, Cambridge Language Surveys, Cambridge, Cambridge University Press 
*  Juan P. Viegas Barros, s. d. , *[https://www.academia.edu/25857824/LOS_NUMERALES_DE_LAS_LENGUAS_ALACALUFES Los numerales de las lenguas alacalufes]*.
*  Juan P. Viegas Barros, 1990, *[https://www.academia.edu/26747903/Dialectología_qawasqar Dialectología qawasqar]*, Amerindia n° 15.
Lengas chibchanas

Las **lengas chibchanas** son una familha de lengas amerindianas  de las lengas parladas al Colómbia, al Panamà e al Còsta Rica.

## Classificacion

La classificacion de las lengas chibchanas es

*grop chibchan 
**grop chibchan de l'istme
***sosgrop doracic 
****changuena
****dorasque
***sosgrop chibchan de l'istme de l'èst
****sosgrop guaimic 
*****buglere
*****ngäbere
****sosgrop cuna 
*****cuna
***sosgrop chibchan de l'istme de l'oèst
****boruca
****teribe
****sosgrop viceitic
*****bribri
*****cabécar
**sosgrop magdalenic 
***sosgrop del magdalenic del nòrd
****sosgrop arhuacic 
*****cogui
*****sosgrop arhuacic del sud-èst
******arhuaco
******sosgrop arhuacic de l'èst
*******kankuamo
*******malayo
*****chimila
***sosgrop magdalenic del nòrd
****barí
****sosgrop chibcha-Duit 
*****muisca o chibcha
*****duit
****tunebo
**pas classat
***antioquian
**sosgrop chibchan votic
***huetar
***maleku jaika
***rama
*paya o pech

## Referéncias


## Fonts
*  Classificacion dins Glottolog
Equacion de Kaya

L**'equacion de Kaya** liga las emissions antropicas de dioxid de carbòni (CO2) a de paramètres d'òrdre demografic, economic e energetic. Lo nivèl total d'emission se pòt exprimir coma lo produit de quatre factors : la populacion, lo PIB per abitant, l'intensitat energetica e lo contengut en CO2 de l'energia consomada. Es utilizada per analisar o simular l'evolucion de las emissions mondialas de CO2 dins l'encastre de las politicas de luta contre lo rescalfament climatic.

L'equacion de Kaya es l'aplicacion a las emissions de CO2 de las equacions genericas I = PAT que visan a ligar un impacte sus l'environament als factors P (Populacion), A (Riquesa (Affluence en anglés) e T (Tecnologia). Foguèt desvolopada per Yoichi Kaya, un economista de l'energia japonés.

S'escriu :

:CO2 = POP \times \frac{PIB}{POP} \times \frac{E}{PIB} \times \frac{CO2}{E}

amb :
* CO2 : emissions antropicas mondialas de CO2 ,
* POP : populacion mondiala,
* PIB : PIB mondial,
* E : consomacion d'energia primària mondiala

e :
* PIB / POP : PIB per abitant. Es una mesura del nivèl de vida mejan.
* E / PIB : intensitat energetica del PIB. Es la quantitat d'energia que cal far servir per produire un euro de bens o servicis.
* CO2 / E : contengut en CO2 de l'energia. Es la quantitat de CO2 que cal emetre per dispausar d'una quantitat d'energia donada. Depend de la part de divèrsea fonts d'energia dins la consomacion mondiala. Per o far baissar, cal aumentar la part de las energias "sens carbòni".

Òm pòt verificar la coeréncia (validitat) matematica d'aquela equacion en simplificant los tèrmes fins a obténer :

:CO2 = CO2

## Utilizacion
L'equacion de Kaya es utilizada per lo Grop Intergovernamental sul Cambiament Climatic (GICC) per analisar l'evolucion de las emissions de CO2. Aital, dins son rapòrt de 2014, lo GICC mòstra que la fòrta  auça de la creissença annadièra de las emissions de CO2 sul periòde 2000-2010 (2,4 %/an) respècte als decennis precedents resulta d'una fòrta progression du PIB mondial per abitant, de la contunhacion de la creissença de la populacion e d'un alentiment de l'amelioracion de l'intensitat energetica du PIB. D'autre latz, del fait de l'utilizacion crescuda del carbon, la tendància a la baissa del contengut en CO2 de l'energia qu'èra estada observada dins los decennis precedents s'es inversada.

## Referéncias
Lengas chumash

Las **lengas chumash** son una familha de lengas amerindianas parladas dins lo sud de Califòrnia als Estats Units per las populacions chumash.

Las lengas son totas atudadas.

## Classificacion
La classificacion interna de las lengas chumash es, segon Marianne Mithun.
* chumash del nòrd
** obispeño
* chumash del sud
** chumash central
*** purisimeño
*** ineseño
*** barbareño
*** ventureño
** chumash insular o isleño

## Referéncias


## Fonts
*  Ingo Mamet, 2005, *Die Ventureño-Chumash-Sprache (Südkalifornien) in den Aufzeichnungen John Peabody Harringtons*, Europäische Hochschulschriften, Bd. 67, Francfort, Peter Lang