Marxisme

thumb|right|Karl Marx (1818-1883)
thumb|right|Friedrich Engels (1820-1895)

Lo **marxisme** es un ensemble de teorias politicas, economicas e filosoficas fondadas sus lei trabalhs de Karl Marx (1818-1883) e Friedrich Engels (1820-1895). Constituisse un dei grands corrents intellectuaus dei sègles XIX e XX e influencièt prefondament tant la pensada academica que lei movements politics e lei revolucions socialas a l'escala mondiala. Au còp sistèma d'analisi critica dau capitalisme, teoria de l'istòria e projècte de transformacion sociala, lo marxisme si presenta coma una pensada globala que son objectiu es de comprendre lei mecanismes de dominacion economica e de'n desgatjar lei condicions de despassament per crear una societat melhora. Son influéncia s'es exercida dins de domenis divèrs coma l'economia, la sociologia, la filosofia, la literatura, l'antropologia e lei sciéncias politicas. Fòrça ramificat e devesit en una multitud d'interpretacions e de corrents diferents, demòra totjorn un objècte de debat intellectuau e politic important.

## Contèxte istoric e intellectuau

### La Revolucion Industriala e la question obriera

Lo marxisme apareissèt dins un contècte istoric ben precís qu'es aqueu de l'Euròpa industriala dau sègle XIX, marcada per una transformacion radicala deis estructuras economicas e socialas. La Revolucion Industriala, iniciada au Reiaume Unit tre la fin dau sègle XVIII e pauc a pauc estenduda au rèsta dau continent europèu, engendrèt una organizacion dau trabalh novèla fondada sus la concentracion dei mejans de produccion entre lei mans d'una classa borgesa emergissenta e sus lo salariat massís d'una classa obriera – lo proletariat – somesa a de condicions d'existéncia sovent miserablas. Lei jornadas de trabalh podián ansin passar 14 oras, lo trabalh deis enfants èra frequent, lei lotjaments obriers insalubres e lei drechs politics quasi inexistents per lei classas trabalhairas. Aquela realitat sociala foguèt lo terren concrèt d'aparicion de la pensada elaborada per Marx e Engels.

Lei crisis economicas ciclicas, leis insureccions obrieras (coma lei revòutas dei canuts de Lion en 1831 e 1834 ò l'insurreccion dei teisseires silesians de 1844) e lei debats politicas sus la democracia e lo sufragi universau formèron lo contèxte dirècte d'aquela aparicion. Pasmens, l'annada 1848, marcada per una tiera de movements revolucionaris en Euròpa, aguèt un ròtle decisiu car un movement d'inspiracion comunista, la Liga dei Justes, demandèt a Marx de redigir una sintèsi de sa pensada. Ansin, foguèt redigida e publicada lo *Manifèste dau Partit Comunista* qu'es lo premier obratge de referéncia dau marxisme.

### Leis influéncias intellectualas

La pensada marxista si constituissèt a partir d'un dialògue critic entre tres tradicions intellectualas majoras dau continent europèu. La premiera es la filosofia alemanda, mai que mai la filosofia desvolopada per Hegel (1770-1831). Marx n'adoptèt lo metòde dialectic, es a dire la concepcion dau reau coma un procès de transformacion permanenta animat per de contradiccions intèrnas. Pasmens, Hegel aviá una concepcion unicament idealista de la dialectica. Marx, au contrari, ne'n desvolopèt una vision materialista basada sus lei condicions d'existéncia vertadiera de l'èsser uman. Aquò foguèt a l'origina dau materialisme dialectic, un element centrau de la filosofia marxista.

La segonda fònt dau marxisme es l'economia politica classica desvolopada per lei pensaires britanics de la Revolucion Industriala (Adam Smith, David Ricardo...). A partir d'aquelei trabalhs, Marx eiretèt de la teoria de la valor-trabalh que considerava que la valor dei marchandisas èra determinada per la quantitat de trabalh socialament necessària a lor produccion. Aquò foguèt lo ponch de partença de la sieuna analisi de l'esplecha capitalista. Enfin, lo tresen corrent intellectuau a l'origina dau marxisme es lo socialisme francés de la premiera mitat dau sègle XIX definit dins leis idèas, relativament divèrsas, de Saint-Simon (1760-1825), Charles Fourier (1772-1837) ò Pierre-Joseph Proudhon (1809-1865). Marx li retenguèt la critica de la proprietat privada e de l'òrdre borgés, mai rebutèt lo caractèr utopic caracteristic d'aqueu movement. Segon eu, èra lo resultat d'una incapacitat dei socialistas francés a identificar lei mecanismes reaus de transformacion sociala.

### La relacion entre Marx e Engels

Karl Marx, naissut a Trevèri en 1818 dins una familha de la borgesiá renana, menèt d'estudis de drech e de filosofia avans de s'interessar au jornalisme e a la critica sociala. Son rescòntre amb Friedrich Engels en 1844 foguèt determinanta. Engels, fiu d'un industriau alemand e director d'usina a Manchester, portèt a Marx una coneissença dirècta dei condicions de vida dau proletariat industriau, illustrada per son obratge *La situacion de la classa trabalhaira en Anglatèrra* publicat en 1845. Lor collaboracion intellectuala e politica durèt un quarantenau d'annadas e donèt naissença au còrpus fondator dau marxisme.

## Lei fondaments teorics

### Lo materialisme istoric

Lo materialisme istoric constituisse lo còr epistemologic dau marxisme. Postula que son lei condicions materialas d'existéncia, e mai que mai lei rapòrts de produccion economica, que determinan en darriera instància la vida sociala, politica e intellectuala deis òmes. Marx formulèt aqueu principi d'un biais sintetic dins la *Prefaci a la Contribucion a la Critica de l'Economia Politica* (1859). Per eu, es pas la consciéncia deis òmes que determina lor èsser sociau, mai au contrari lor èsser sociau que determina lor consciéncia. Aquela concepcion implica un destriament fondamentau entre l'infrastructura, es a dire l'ensemble dei fòrças productivas e dei rapòrts de produccion, a la superestructura, es a dire l'ensemble deis institucions politicas, juridicas, culturalas e ideologicas que s'auçan sus aquela basa materiala e que ne'n exprimisson lei contradiccions. L'Estat, lo drech, la religion, la filosofia dominanta son ansin interpretadas coma d'expressions e d'instruments de la dominacion de classa, destinats a tornar repetir lei condicions de l'esplecha economica.
 
Lo materialisme istoric permet ansin de pensar l'istòria coma una succession de mòdes de produccion : comunisme primitiu, esclavatge antic, feudalisme, capitalisme e, fin finala, comunisme. Cada transicion seriá lo resultat de l'accentuacion dei contradiccions intèrnas dau mòde de produccion precedent fins au ponch de rompedura revolucionari.

### Lo materialisme dialectic

Lo materialisme dialectic designa lo metòde d'analisi utilizat per Marx per descriure lo reau coma un ensemble de procès en movement, animats per de contradiccions intèrnas. Tota realitat sociala contèn ansin lei greus de la sieuna negacion. Lo capitalisme, per exemple, es supausat congrear la classa obriera que deu menar lo procès de son despassament. Aqueu metòde s'opausa a tota concepcion estatica e naturalista de la societat. Lei rapòrts sociaus li son pas de donadas immudablas, mai de construccions istoricas, produchas e reproductiblas, e donc transformablas. Es aquela dimension transformatritz que permet de diferenciar lo marxisme e lei sociologias descriptivas.

### La teoria de la valor e de la maivalença

L'analisi economica dau capitalisme es l'apòrt pus originau e pus elaborat de Marx. Es fòrça desvolopat dins lo premier tòme dau *Capitau* (1867). A partir dei conclusions de la teoria de la valor-trabalh de Ricardo, Marx mostrèt que la valor d'una marchandisa èra determinada per la quantitat de trabalh uman abstrach socialament necessari a sa produccion. Dins lo quadre dau capitalisme, lo trabalhaire vende sa fòrça de trabalh au capitalista en escambi d'un salari. Òr, la valor producha per lo trabalhaire durant una jornada de trabalh es superiora a la valor de sa fòrça de trabalh, es a dire a son salari. Aquela diferéncia constituisse la maivalença, fònt dau profiech capitalista. Lo capitalista s'apropria ansin a gratis una partida dau trabalh dau salariat.

Marx destrièt doas formas de maivalença. La premiera es la maivalença absoluda qu'es obtenguda per l'aumentacion de la jornada de trabalh. La segonda es la maivalença relativa qu'es lo resultat de l'aumentacion de la productivitat dau trabalh. Analizèt tanben lei mecanismes de concentracion dau capitau, la tendéncia a la baissa dau taus de profiech e lei crisis economicas ciclicas coma de contradiccions intèrnas inerentas au mòde de produccion capitalista. Segon eu, èran de vectors de son despassament per lo comunisme.

### Lo concèpte d'alienacion

Lo concèpte d'alienacion es mai que mai desvolopat dins lei manuscrits economico-filosofics de 1844. Designa lo procès de depossession dau produch dau trabalh d'un èsser uman. Per Marx, dins l'encastre dau capitalisme, lo trabalhaire reconoisse pas lo produch de son trabalh car aqueu trabalh apartèn au capitalista. Lo trabalh, que deuriá èsser l'expression creatritz de l'òme, vèn alora una constrencha exteriora, una activitat subida e non liurament chausida. L'alienacion es pas unicament economica. Es egalament politica, religiosa e sociala. La religion foguèt ansin interpretada per Marx coma una forma d'alienacion permetent de despossedir l'òme de seis aspiracions pròprias en lei projectant dins un èsser transcendent.

### La lucha dei classas

Per Marx, la lucha dei classas es lo motor de l'istòria. Tota societat es devesida en classas antagonistas (mèstres e esclaus de l'Antiquitat, senhors e sèrvs de l'Edat Mejana, borgés e proletaris dau capitalisme...) e es ansin traversada per un conflicte fondamentau entre aquelei que tènon lei mejans de produccion e aquelei que pòdon solament vendre lor fòrça de trabalh.  Aqueu conflicte pòt prendre de formas divèrsas coma de pichonei resisténcias quotidianas, de grèvas, d'insureccions ò de revolucions. Dins lo capitalisme, la contradiccion fondamanentala opausa la borgesiá, classa que tèn lo capitau e lei mejans de produccion, e lo proletariat. Marx estimava que lo desvolopament dau capitalisme anava menar a una polarizacion mai e mai importanta de la societat, creant pauc a pauc lei condicions objectivas d'una revolucion sociala.

### La teoria de l'Estat

Per Marx, l'Estat es pas una institucion neutra au servici de l'interès generau, mai es l'instrument de dominacion de la classa dominanta. Assegura la reproduccion dei rapòrts de produccion capitalista per lo mejan de la fòrça (polícia, armada, justícia...) e de l'ideologia. Lo drech, per exemple, protegisse la proprietat privada dei mejans de produccion, basa fondamentala de l'esplecha capitalista. Segon eu, la destruccion de l'Estat èra donc una necessitat per eliminar lo capitalisme. Dins aquò, per passar dau capitalisme au comunisme, pensava necessària una fasa de transicion dicha « dictature dau proletariat ». Durant aquela fasa, l'Estat capitalista seriá remplaçat per un Estat gerit per lo proletariat. L'establiment progressiu d'una societat comunista sensa classa sociala auriá alora menat au deperiment progressiu de l'Estat e a sa disparicion efectiva.

## Lei tèxtes fondators

### Lo ''Manifèste dau Partit Comunista''

Redigit per Marx e Engels a la demanda de la Liga dei Comunistas, lo *Manifèste dau Partit Comunista* es probable lo tèxte politic pus legit e traduch de l'istòria modèrna. Es un document teoric, un programa politic e un tèxte de mobilizaicon. En quauquei desenaus de paginas, lei dos òmes expausèron lei linhas generalas de la concepcion materialista de l'istòria, de l'analisi de la presa dau poder per la borgesiá e dei contradiccions intèrnas de la societat capitalista. L'obratge s'acaba per una crida a l'organizacion politica dau proletariat. Sa conclusion « Proletaris de totei lei país, unissètz-vos ! » es fòrça famosa e es sovent presentada coma la devisa dau marxisme e dau comunisme.

### Lo ''Capitau''

Lo *Capitau* constituisse l'òbra economica majora dau marxisme. Lo premier tòme foguèt publicat dau vivent de Marx e lo rèsta de l'òbra foguèt acabada per Engels a partir dei nòtas laissadas per son amic. Si presenta coma una analisi sistematica dau mòde de produccion capitalista. Estúdia ansin sa logica intèrna, sei mecanismes d'esplecha, sei contradiccions e sei tendéncias istoricas. Marx li desvolopa la teoria de la valor, la teoria de la maivalença, l'analisi de l'acumulacion primitiva dau capitau e la teoria dei crisis.

### Leis escrichs de jovença e l'''Ideologia Alemanda''

Lei Manuscrits economico-filosofics de 1844 e l’*Ideologia Alemanda* (1845-1846, trabalh comun de Marx e d'Engels) son de tèxtes fondamentaus per comprendre la formacion de la pensada marxista. Lei *Manuscrits* desvolopan lo concèpte d'alienacion segon una perspectiva encara fòrça filosofica e umanista. L’*Ideologia Alemanda* marca una rompedura. Marx e Engels li formulan per lo premier còp d'una manièra explicita lei basas dau materialisme istoric e li critican la filosofia idealista alemanda.

### Leis apòrts d'Engels

Dins l'istoriografia dau marxisme e dau comunisme, Engels ocupa sovent una plaça segondària de collaborator e d'editor de Marx. Pasmens, desvolopèt la sieuna pensada e foguèt l'autor d'obratges importants per la genèsi dau marxisme. Per exemple, son *Anti-Dühring* (1878) demorèt lòngtemps l'unica sintèsi dau marxisme destinada au movement obrier internacionau. Dins l**Origina de la Familha, de la Proprietat Privada e de l'Estat'' (1884), apliquèt lo metòde materialista a l'istòria dei formas familialas e de l'Estat. Enfin, Engels foguèt egalament a l'origina de la codificacion dau « materialisme dialectic » coma filosofia generala dau marxisme.

== Lei corrents dau marxisme ==

=== Lo marxisme ortodòxe e le II Internacionala ===

Après la mòrt de Marx en 1883, son òbra foguèt difusada e interpretada per un ensemble de teoricians qu'assaièron de'n faire un sistèma coërent aplicable au movement obrier. La II Internacionala amassèt lei partits socialistas e sociau-democratas europèus a l'entorn d'un còrpus doctrinau largament inspirat per lo marxisme. Karl Kautsky (1854-1938) ne'n foguèt lo teorician principau. Promouguèt una lectura evolucionista e determinista dau marxisme. Segon eu, lo socialisme èra lo compliment inevitable dau desvolopament dau capitalisme. Pasmens, Eduard Bernstein (1850–1932), un autre teorician major d'aqueu periòde, afiermèt la possibilitat de reformar lo capitalisme dempuei l'interior de seis institucions. Aquò foguèt una proposicion major per l'istòria de la politica europèa que foguèt a l'origina dau corrent revisionista ò sociau-democrata.

Pasmens, l'experiéncia de la II Internacionala s'acabèt per una revirada en causa de son incapacitat a arrestar la Premiera Guèrra Mondiala. Après 1916, lo movement si fragmentèt e donèt naissença a la III Internacionala e a una II Internacionala reducha ai partits reformistas.

=== Lo marxisme-leninisme ===

Vladimir Ilich Lenine (1870-1924) es la figura centrala de l'adaptacion dau marxisme ai condicions politicas de la premiera partida dau sègle XX. Après la revirada de la II Internacionala, Lenine desvolopèt una teoria originala dau partit revolucionari, de l'imperialisme e de la revolucion dins lei país pauc desvolopats coma Russia. Dins ''Que faire ?'' (1902), definiguèt lo partit coma una avans-gàrdia constituïda de revolucionaris professionaus disciplinats destinada a èsser l'aisina de la revolucion proletariana. Dins ''L'Imperalisme, estadi suprème dau capitalisme'' (1917), analizèt l'expansion coloniala coma una necessitat estructurala dau capitalisme arribat a una fasa monopolistica de son existéncia. La revolucion russa de 1917 e la fondacion de l'Union Sovietica donèron au leninisme una dimension practica e un prestigi mondiau considerable.

Après la mòrt de Lenine, Estalin s'impausèt coma son successor a l'eissida d'una guèrra de succession entre lei caps principaus dau movement comunista sovietic. Utilizèt lo leninisme per renforçar son poder sus leis institucions. Sa parla alora d'estalinisme, mai la propaganda gardèt lo tèrme leninisme qu'èra pus prestigiós. Aquela doctrina es una transformacion rigida e mecanista dei principis de basa dau marxisme. La dimension russa dau leninisme foguèt abandonada e lo marxisme leninisme estalinian venguèt la teoria e la tactica de la revolucion proletariana en generau. Son aplicacion venguèt ansin obligatòria per totei lei movements si reclamant de la III Internacionala. Aquò permetèt a Estalin de justificar l'eliminacion de seis adversaris politics, sovent accusats de sostenir de brancas rivalas dau comunisme. En 1956, l'estalinisme foguèt condamnat per Nikita Khrushchov, mai una partida de sei principis autoritaris demorèron en plaça.

=== Lo trotskisme ===

Leon Trostki (1879-1940) foguèt un dei caps principaus de la Revolucion Russa. Desvolopèt una critica de l'estalinisme e si prononcièt en favor d'un retorn ai fònts dau marxisme revolucionari. Sa teoria de la « revolucion permanenta » afiermava la necessitat de menar la revolucion socialista a l'escala internacionala per subreviure. Puei, Trostki denoncièt lo poder mai e mai personau d'Estalin e s'exilièt. En 1938, fondèt la IV Internacionala. Lo trotskisme es totjorn un movement politic vivent amb l'existéncia de fòrça partits politics si revendicant de seis idèas, mai son influéncia es marginala dins la màger part dei país.

=== Lo maoïsme ===

Mao Zedong (1893-1976) adaptèt lo marxisme-leninisme ai condicions especificas de China, país agricòla e semicoloniau. Desvolopèt una teoria de la « guèrra populara prolongada » fondada sus la mobilizacion dei païsans car lo proletariat chinés èra pas pron nombrós per menar solet la revolucion. De mai, totjorn a partir de l'experiéncia chinesa, Mao definissèt una concepcion de la revolucion en doas etapas (democratica puei socialista). La victòria dei comunistas chinés en 1949 e la rompedura sinosovietica deis ans 1960 permetèron au maoïsme d'obtenir una audiéncia internacionala, en particular au sen dei movements de liberacion nacionala dau Tèrç-Monde.

=== Lo marxisme occidentau ===

L'expression marxisme occidentau designa un ensemble de corrents teorics qu'assaièron d'articular lo marxisme a d'autrei tradicions intellectualas. Sovent, l'accent plaçat sus lei questions economicas foguèt desplaçat vèrs la cultura, l'ideologia ò la subjectivitat. Antonio Gramsci (1891-1937) desvolopèt ansin lei concèptes d'egemonia culturala e de guèrra de posicion, en insistissent sus lo ròtle de la societat civila e deis intellectuaus dins la reproduccion e la contestacion de la dominacion borgesa. L'Escòla de Francfòrt, que sei representents principaus foguèron Max Horkheimer (1895–1973), Theodor Adorno (1903–1969) e Herbert Marcuse (1898–1979), elaborèt una « teoria critica » de la societat capitalista en integrant d'elements de la psicanalisi freudiana e una reflexion sus la cultura de massa. Enfin, Louis Althusser (1918–1990) prepausèt una lectura estructuralista de Marx en si concentrant sus la rompedura epistemologica entre leis escrichs de jovença e la maduretat scientifica dau ''Capitau''. Li desvolopèt lei concèptes d'ideologia e d'aparelhs ideologics d'Estat.

=== Lo marxisme analitic ===

Lo marxisme analitic es un corrent academic anglosaxons apareissut dins lo corrent deis ans 1970. Assaia d'aplicar lei metòdes de la filosofia analitica e de la teoria de la chausida racionala ai tèsis marxistas. Sei figuras principalas son G. A. Cohen (1941–2009), John Roemer (naissut en 1945) e Erik Olin Wright (1947–2019). Trabalhèron sus una clarificacion e una reconstruccion rigorosa dei concèptes marxistas fondamantaus. Pasmens, foguèron criticats per un alunchament significatiu amb una partida de la tradicion politica marxista.

=== L'ecomarxisme e lei corrents contemporanèus ===

L'ecomarxisme es un corrent recent qu'es apareissut dins lo corrent deis ans 1980. Assaia d'articular la critica marxista dau capitalisme amb una analisi dei rapòrts entre la societat e la natura. Sei figuras pus centralas son probable James O'Connor (1930–2017) e John Bellamy Foster (nascut en 1953) que mostrèron que lo capitalisme es fondat sus l'esplecha de la fòrça de trabalh, mai egalament sus una degradacion sistematica dei condicions naturalas de la produccion. Pus recentament, de corrents coma lo marxisme feminista, lo marxisme postcoloniau ò lo marxisme negre an cercat d'integrar leis analisis de genre, dau colonialisme ò de la raça dins lo quadre teoric marxista.

== Lo marxisme e la practica politica ==

Lo sègle XX foguèt marcat per mai d'una revolucion si reclamant dau marxisme. La Revolucion Russa de 1917, largament menada per lo partit bolchevic de Lenine, foguèt la premiera presa dau poder d'Estat per un movement marxisme. Entraïnèt la fondacion de l'Union dei Republicas Socialistas Sovieticas en 1922 e sus la formacion d'un blòt de país si reclamant oficialament dau socialisme. L'afondrament de la China Nacionalista en 1949, lo succès de la revolucion cubana en 1959 e la presa dau poder per de movements marxistas independentistas dins mai d'un estat eissit de la descolonizacion aumentèron lo nombre de país marxistas durant leis ans 1950-1970. D'efiech, dins lo Tèrç-Monde, lo marxisme provesissèt un quadre teoric e politic ai corrents anticoloniaus. De figuras coma Amilcar Cabral (1924–1973) en Africa, Ho Chi Minh (1890–1969) en Vietnam ò Thomas Sankara (1949–1987) en Burkina Faso combinèron la critica marxista de l'imperialisme amb lei realitats especificas dei societats colonialas.

En Euròpa Occidentala, lo marxisme inspirèt doas familhas politicas majoras. Lei partits comunistas afiliats a la III Internacionala si prononcièron en favor dau modèle sovietic. Foguèron relativament influents dins de país coma Espanha (avans la guèrra civila), França ò Itàlia. Pasmens, declinèron a partir deis ans 1970 e assaièron de trobar una via autonòma coma l'eurocomunisme italian. Una partida d'aquelei movements dispareissèt amb la fin de l'URSS (PCI en Itàlia) e lo rèsta foguèt marginalizat (PCF en França). La segonda familha eissida dau marxisme occidentau foguèt la sociaudemocracia ò socialisme reformista. Aquelei movements acceptèron lei règlas de la democracia liberala e de l'economia dau mercat, mai prepausèron un modèle de regulacion dau quadre capitalista per ne'n mestrejar leis excès. La sociaudemocracia foguèt fòrça populara durant la segonda mitat dau sègle XX e foguèt un actor centrau de la vida politica de la màger part dei país occidentaus. Pasmens, conoisse un certan declin dempuei l'aveniment dau neoliberalisme deis ans 1980.

La desintegracion dau blòt dei regimes comunistas d'Euròpa de l'Èst a partir de 1988 e la disparicion de l'URSS en 1991 entraïnèron una crisi prefonda dins lo movement marxista mondiau. Per seis adversaris, aquel afondrament èra una confiermacion dei criticas liberalas dau marxisme coma utopia totalitària. Au sen dau movement, èra au mens una pròva de la revirada dau comunisme sovietic. Mai d'un partit comunista dins lo monde conoissèt un periòde de crisi intèrna e una partida d'aquelei movements dispareissèt ò cambièt d'orientacions politicas. Pasmens, la fin de la Guèrra Freja marquèt pas la disparicion totala dau marxisme. D'efiech, lo quadre teoric de basa demorèt utile per descriure la societat capitalista e seis evolucions, çò que foguèt a l'origina de corrents pus contemporanèus coma l'ecomarxisme. D'autra part, divèrsei país contunian de si reclamar dau marxisme coma la Republica Populara de China, Vietnam, Cuba ò la Corèa dau Nòrd.

== Criticas dau marxisme ==

=== Lei criticas liberalas ===

Lei criticas liberalas dau marxisme son probable lei pus conoissudas e lei pus sistematicas. Aquò s'explica per la lònga lucha ideologica entre lei partisans dau liberalisme (sovent associat au capitalisme) e aquelei dau comunisme ò dau socialisme. Aquelei criticas son variadas. Lo filosòf Karl Popper (1902–1994) contestèt lo caractèr scientific dau marxisme dins ''La Societat Dubèrta e seis Enemics'' (1945). Segon eu, lo marxisme respectava pas lei principis de basa dau metòde scientific e menava logicament au totalitarisme. L'economista neoliberau Friedrich Hayek (1899–1992) denoncièt l'incompatibilitat entre la planificacion economica e la libertat individuala. D'una manièra pus generala, la natura dictatoriala e repressiva dau regime sovietic alimentèt fòrça criticas sus l'abséncia de libertats dins lo « socialisme reau » 

=== Lei criticas anarquistas e libertàrias ===

Lei criticas anarquistas dau marxisme si concentran mai que mai sus sa concepcion de l'Estat e dau partit. Mikhaïl Bakounine (1814–1876), adversari de Marx au sen de la I Internacionala, denoncièt ansin la « dictatura du proletariat » en mostrant lei riscs de deriva vèrs una dictatura classica, exercida per una classa novèla de dirigents politics sus lo rèsta de la societat. La realitat sovietica semblèt de donar rason a aquela critica. Lei teoricians anarquistas desvolopèron aquela linha en insistissent sus lei tendàncias autoritàrias inerentas a tota organizacion politica centralizada. Foguèron tanben a l'origina d'una partida dei criticas sus l'abséncia de libertats individualas au sen dei país dau blòt sovietic.

=== Lei criticas feministas e postcolonialas ===

Lei feministas marxistas repròchan au marxisme classic de negligir la question especifica de l'opression dei femnas. D'efiech, aqueu ponch foguèt lòngtemps reduch a un simple sosproduch de l'esplech capitalista que sa fin èra naturalament programada dins l'aveniment de la societat comunista sensa classa sociala. Pasmens, d'autritz coma Simone de Beauvoir (1908–1986), Christine Delphy (naissuda en 1941) ò Silvia Federici (naissuda en 1942) mostrèron l'existéncia d'una logica pròpria au patriarcat. S'interessèron tanben au trabalh domestic non remunerat realizat per lei femnas e va presentèron coma una forma d'esplecha ignorada per lo marxisme classic. Lei teoricians postcoloniaus formulèron una critica relativament similara en reprochant au marxisme classic son eurocentrisme. Si prononcian en facor d'una integracion de la raça e dau colonialisme dins lei representacions dau capitalisme mondiau.

=== Lei criticas intèrnas ===

Lo marxisme foguèt tanben fòrça criticat de l'interior per lei pensaires e lei teoricians si reclamant de sa tradicion. La descripcion dau capitalisme per Marx li es sovent pauc contestada. En revènge, d'aspèctes fondamentaus de son programa politic per establir la societat sensa classa sociala son l'objècte d'oposicions radicalas. Per exemple, durant leis ans 1920-1930, lo trotskisme critiquèt fòrça l'evolucion burocratica e autoritària de l'estalinisme. Dins lo corrent deis ans 1950-1960, un corrent marxista umanista assaièt de desvolopar una vision capabla de conciliar leis objectius dau marxisme classic e lei drechs fondamentaus de l'individú. Aquelei criticas foguèron a l'origina d'un renovelament frequent dau còrpus marxista. Es totjorn en cors a l'ora d'ara.

== Eiretatge e actualitat ==

=== Lo marxisme dins lei sciéncias socialas ===

Independentament de seis evolucions politicas, lo marxisme marquèt prefondament lei sciéncias socialas dau sègle XX. D'efiech, provesissèt a la sociologia sei premiereis aisinas per descriure e analizar lo foncionament de la societat e Marx es sovent presentat coma lo fondator de la sociologia modèrna. La tradicion marxista influencièt ansin d'autors fòrça diferents coma Pierre Bourdieu (1930–2002) e sa teoria dei classas socialas ò Immanuel Wallerstein (1930–2019) e sa teoria dau sistèma-monde. En istòria, son influéncia es fòrça visibla dins l'escòla britanica amb lei trabalhs de personalitats coma Eric Hobsbawm (1917–2012), E. P. Thompson (1924–1993) ò Christopher Hill (1912–2003) que renovelèron l'istoriografia sociala. En economia, abòrd de corrents si reclaman dau marxisme e de seis analisis per estudiar leis evolucions dau capitalisme e lei cicles de crisis.

=== Lei resurgéncias contemporanèas ===

Si la disparicion de l'URSS entraïnèt una crisi prefonda per lei partits comunistas de la Guèrra Freja e un declin de l'influéncia politica dau marxisme, lei crisis recurrentas dau capitalisme neoliberau, lo cambiament climatic e l'aumentacion deis inegalitats socialas suscitèron un interès novèu per lo marxisme a partir deis ans 2000. La crisi economica de 2008 aguèt un ròtle determinant dins aquela resurgéncia. D'autors coma Darvid Harvey (naissut en 1935), Slavoj Zizek (naissut en 1949) ò Alain Badiou (naissut en 1937) prepausèron una vision modernizada dau marxisme en li integrant leis enjòcs contemporanèus. Lei succès populars de Podemos en Espanha, de Syriza en Grècia ò de Bernie Sanders ais Estats Units testimònian d'aquela resurgéncia progressiva de movements radicaus eissits de la tradicion marxista.

== Annèxas ==

=== Figuras majoras dau marxisme ===

**Fondators e marxisme classic :**
<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[Karl Marx]] (1818–1883)
* [[Friedrich Engels]] (1820–1895)
* [[Karl Kautsky]] (1854–1938)
* [[Eduard Bernstein]] (1850–1932)
* [[Rosa Luxemburg]] (1871–1919)
* [[Georges Plekhanov]] (1856–1918)
</div>

**Léninisme et revolucion russa :**
<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[Lenine]] (1870–1924)
* [[Leon Trotski]] (1879–1940)
* [[Alexandra Kollontaï]] (1872–1952)
* [[Nikolaï Boukharine]] (1888–1938)
</div>

**Marxisme occidentau :**
<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[Antonio Gramsci]] (1891–1937)
* [[Georg Lukács]] (1885–1971)
* [[Walter Benjamin]] (1892–1940)
* [[Max Horkheimer]] (1895–1973)
* [[Theodor Adorno]] (1903–1969)
* [[Herbert Marcuse]] (1898–1979)
* [[Louis Althusser]] (1918–1990)
* [[Ernest Mandel]] (1923–1995)
</div>

**Marxisme dau Tèrç-Monde :**
<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[Mao Zedong]] (1893–1976)
* [[Ho Chi Minh]] (1890–1969)
* [[Che Guevara]] (1928–1967)
* [[Frantz Fanon]] (1925–1961)
* [[Amilcar Cabral]] (1924–1973)
</div>

**Marxisme contemporanèu :**
<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[Eric Hobsbawm]] (1917–2012)
* [[E. P. Thompson]] (1924–1993)
* [[Immanuel Wallerstein]] (1930–2019)
* [[David Harvey]] (naissut en 1935)
* [[Slavoj Zizek]] (naissut en 1949)
* [[Silvia Federici]] (naissda en 1942)
</div>

=== Concèptes fondamentaus ===
<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;">
* [[Anarquisme]]
* [[Capitalisme]]
* [[Capitau]]
* [[Classa sociala]]
* [[Comunisme]]
* [[Dialectica]]
* [[Dictatura dau proletariat]]
* [[Egalitat]]
* [[Istòria]]
* [[Libertat]]
* [[Maivalença]]
* [[Materialisme]]
* [[Materialisme dialectic]]
* [[Materialisme istoric]]
* [[Proletariat]]
* [[Revolucion]]
* [[Socialisme]]
* [[Sociaudemocracia]]
* [[Societat]]
</div>

=== Bibliografia ===

**Òbras fondatritz :**
* Karl Marx e Friedrich Engels, ''Lo Manifèste dau Partit Comunista'', 1848.
* Karl Marx, ''Lo Capitau'', tòme I, 1867.
* Karl Marx, ''Manuscrits economicofilosoficas de 1844'', 1932.
* Karl Marx, ''L'Ideologia Alemanda'', 1932.
* Friedrich Engels, ''L'Origina de la Familha, de la Proprietat Privada e de l'Estat'', 1884.

**Estudis generaus :**
* David McLellan, ''Karl Marx : His Life and Thought'', Londres, Macmillan, 1973.
* Perry Anderson, ''Considerations on Western Marxism'', Londres, Verso, 1976.
* Étienne Balibar, ''La Philosophie de Marx'', París, La Découverte, 1993.
* Michael Heinrich, ''Kritik der politischen Ökonomie. Eine Einführung'', Stuttgart, Schmetterling Verlag, 2004.
* Terry Eagleton, ''Why Marx Was Right'', New Haven, Yale University Press, 2011.
* Gareth Stedman Jones, ''Karl Marx : Greatness and Illusion'', Londres, Allen Lane, 2016.

**Corrents e interpretacions :*'

* Perry Anderson, *Lineages of the Absolutist State*, Londres, NLB, 1974.
* Antonio Gramsci, Cahiers de prison, París, Gallimard, 1978–1996.
* Louis Althusser, *Lire le Capital*, París, Maspero, 1965.
* G. A. Cohen, *Karl Marx's Theory of History: A Defence*, Oxford, Clarendon Press, 1978.
* John Bellamy Foster, *Marx's Ecology'', New York, Monthly Review Press, 2000.

### Nòtas e referéncias