Faissisme

[thumb|right|[Fotografia de Benito Mussolini e d'Adolf Hitler, lei doas figuras principalas dau faissisme.]]

Lo **faissisme** (var. **fascisme**, **faishisme**) (de l'italian *fascismo*, de *fascio* "fais", simbòl de poder roman) es una ideologia politica d'extrèma drecha e una practica de govèrn aparegut au començament dau sègle XX coma respònsa ai crisis economicas entraïnadas per la Premiera Guèrra Mondiala e per la crisi de 1929. Eissits de corrents de pensada ostils ais idèas dei Lutz e de la Revolucion Francesa, se caracteriza per la concentracion dau poder entre lei mans d'un dictator unic cargat d'assegurar la grandor e lo desvolopament de la Nacion e dau pòble. Per aquò, adopta una doctrina politica racista e expansionista necessitat un certan nivèu de dirigisme economic destinat a renfòrçar lei capacitats economicas dau país. Ierarquizat e centralisat, lo faissisme es egalament fondat sus lo respèct de l'autoritat dei caps e sus un sistèma repressiu estendut que dèu luchar còntra totei lei factors de division ò d'afebliments de la nacion (comunistas, raças consideradas coma inferioras, omosexuaus, etc).

Jutjat responsable de desenaus de milions de mòrts durant la Segonda Guèrra Mondiala en causa de la politica dei regims de Benito Mussolini e d'Adolf Hitler, lo faissisme es uei una ideologia fòrça descreditada. Pasmens, garda una certana influéncia dins la pensada de l'extrèma drecha e, de còps, de la drecha. Certanei partits politics, principalament en Itàlia e en Euròpa Centrala, se revendican tanben totjorn dau faissisme.

## Istòria

### L'evolucion economica d'Euròpa durant leis ans 1920-1930

#### La destabilizacion deis elèits tradicionaus europèus

[thumb|right|''[Dinamisme d'un ciclista*, òbra [[futurisme|futurista]] d'[[Umberto Boccioni]] ([[1882]]-[[1916]]) contestant lei valors tradicionalas de la [[borgesiá]] dau periòde.]]

Lo faissisme apareguèt dins un contèxte de destabilizacion deis elèits tradicionaus [[Euròpa|europèus]] a la fin dau sègle XIX que foguèt catalizat per la [[Premiera Guèrra Mondiala]] ([[1914]]-[[1918]]). D'efiech, l'[[industria]]lizacion aviá aumentat lo nombre d'[[proletariat|obriers]] e favorizat l'emergéncia dei classas mejanas (foncionaris, professions liberalas, quadres...). En revènge, lei païsans, leis artesans, lei comerçants e certaneis intellectuaus foguèron marginalizats e intrèron dins la contestacion. Leis elèits ancians ([[noblesa]], [[militar]]s, universitaris...) conoguèron tanben un procès similar en fàcia de l'aparicion de classas superioras novèlas eissidas dau [[capitalisme]].

Aquò menèt a l'aparicion de pensadas contestant lei fondaments dau [[racionalisme]] e de la [[filosofia]] dei [[Sègle dei Lutz|Lutz]], basas deis [[ideologia]]s [[progressisme|progressistas]] dau sègle XIX ([[capitalisme]], [[comunisme]], [[anarquisme]]...). Lo fenomèn foguèt precòç en [[filosofia]] e dins leis [[art]]s amb l'importància donada a l'intuicion dins l'òbra d'[[Henri Bergson]] ([[1859]]-[[1941]]), lo concèpte d'[[energia]] vitala de [[Friedrich Nietzsche]] ([[1844]]-[[1900]]) ò lei principis de la [[psicanalisi]] emés per [[Sigmund Freud]] ([[1856]]-[[1939]]). Dins la [[literatura]], mai d'un escrivan obtenguèt lo succès gràcias a de tèxtes inspirats per un [[miticisme]] [[religion|religiós]] ò [[patriotisme|patriotica]]. Per exemple, foguèt lo cas de [[Charles Péguy]] ([[1873]]-[[1914]]) ò de [[Paul Claudel]] ([[1868]]-[[1955]]). Puei, apareguèron de contestacions pus vivas de l'òrdre borgés e [[liberalisme|liberau]] amb de corrents coma lo [[futurisme]] ò lo desvolopament deis activitats [[espòrt|esportivas]] vantant lo despassament de se.

==== Lo desvolopament dau nacionalisme ====

[[Fichièr:Alfredo Oriani.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'[[Alfredo Oriani]], escrivan [[Itàlia|italian]] considerat coma un precursor dau faissisme.]]



Lo [[nacionalisme]] foguèt un beneficiari important d'aqueleis evolucions. D'efiech, son influéncia aviá aumentat dins plusors país durant tot lo sègle XIX. Pasmens, se lo [[nacionalisme]] èra inicialament compausat d'un ensemble de corrents modernistas ([[jacobinisme]] [[França|francés]], [[Prima dei Pòbles]], *Risorgimento* [[Itàlia|italian]]...), s'orientèt pauc a pauc vèrs la defensa dei tradicions e deis interès [[nacion]]aus per venir una idèa principalament [[conservatisme|conservatritz]]. Dins mai d'un país, aqueleis idèas se mesclèron amb de concepcions [[racisme|racistas]] (superioritat de la raça), [[antisemitisme|antisemitas]] ò [[reaccion (politica)|reaccionària]]s (idealizacion de la societat preindustriala, refús dau [[comunisme]] ò dau [[capitalisme]]). En particular, aqueu procès foguèt fòrça possat en [[Alemanha]] onte la construccion de la [[nacion]] èra dirèctament basada sus l'idèa d'una raça alemanda e de la necessitat de l'unificar dins un Estat unic mentre que de pensaires coma [[Wilhelm Marr]] ([[1841]]-[[1904]]) prepausavan de vulgarizacions de teorias [[antisemitisme|antisemitas]] destinadas au grand public. Lo ròtle dau [[nacionalisme]] dins l'entraïnament de la [[Premiera Guèrra Mondiala|guèrra de 1914-1918]] demeniguèt pas aquela influéncia generala deis idèas nacionalistas dins la vida politica.

Dins aqueu contèxte generau, se fau nòtar l'especificitat [[Itàlia|italiana]] onte de corrents poderós se formèron en mesclant [[anarquisme]], [[anticonformisme]] e [[nacionalisme]] amb de personalitats coma [[Alfredo Oriani]] ([[1852]]-[[1909]]). Ansin, dins aqueu país, lo nacionalisme demorèt subretot un corrent modernizator de senèstra fòrça ostil a l'òrdre borgés.

==== La crisi italiana e la presa dau poder per lei faissistas ====



[[Fichièr:Naples Fascist rally on 24 October 1922 (2).jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de [[Benito Mussolini]] durant la marcha faissista vèrs [[Roma]] en [[1922]].]]

La [[Premiera Guèrra Mondiala]] destabilizèt prefondament [[Itàlia]] en causa d'un agravament dei desequilibris tradicionaus dau país (acceleracion de la concentracion [[industria]]la dins lo nòrd, pèrdas importantas dins lei rengs dei païsans...), d'una demenicion dau nivèu de vida deis obriers ([[inflacion]]) e dau maucontentament dei regions ruralas après l'abandon de la [[reforma agrària]] promesa avans lo conflicte. De mai, lo [[nacionalisme]] [[Itàlia|italian]] foguèt umiliat quand leis autrei venceires dau conflicte refusèron de li cedir totei lei territòris revendicats dins lei [[Balcans]]. Enfin, l'[[economia]] aguèt de dificultats per tornar trobar un ritme estable e divèrsei decisions dau [[govèrn]] [[liberalisme|liberau]] agravèron la crisi.

Lo faissisme se formèt dins aqueu contèxte quand [[Benito Mussolini]] ([[1883]]-[[1945]]) fondèt lei « faisseus italians de combat » en març de [[1919]]. Inicialament, situèt son accion au sen dau movement intervencionista (es a dire favorable a l'intrada de la guèrra d'[[Itàlia]] en [[1915]]) de senèstra e lausèt un programa [[nacionalisme|nacionalista]] e [[anticapitalisme|anticapitalista]] (jornada d'uech [[ora]]s, reforma agràcia, participacion dei trabalhaires a la gestion dei companhiás...). Dins aquò, après una revirada ais eleccions de novembre de [[1919]], lo movement trobèt un sostèn de part dei païsans de la vau de [[Pò]] en lucha còntra lei revendicacions dei [[sindicat]]s d'obriers agricòlas. Ansin, en novembre de [[1920]], l'assassinat d'un elegit comunau de drecha entraïnèt la repression dei movements sociaus per lei faissistas.

Aqueu succès encoratjèt leis autoritats a sostenir lo faissisme que ganhèt ansin rapidament de partisans. [[Benito Mussolini|Mussolini]] organizèt una campanha per restablir l'òrdre dins la region. Son amplor inquietèt rapidament lo poder e lo ministre [[Ivanoe Bonomi]] ordonèt de dissòuvre totei lei bandas armadas. Pasmens, deguèt abandonar car lei faissistas avián ja format un [[partit de massa]]. De mai, après l'abséncia de reaccion governamentala durant la repression dei movements obriers, lei sindicats e lei [[socialisme|socialistas]] refusèron de lo sostenir. En aost de [[1922]], lei [[sindicat]]s assaièron pasmens d'organizar una [[grèva generala]] per luchar còntra la montada dau faissisme. Lo movement foguèt romput per fòrça e [[Benito Mussolini|Mussolini]] poguèt organizar una marcha giganta que li permetèt de prendre [[Roma]] e d'obtenir la direccion dau [[govèrn]]. Per aquò, modifiquèt sei revendicacions politicas amb de duberturas en direccion dau rèi (abandon de son projècte [[republica]]n), la [[Glèisa]] (considerada au servici de l'italianitat) e vèrs lo [[patronat]] (acceptacion dau [[liberalisme]]).

Après son arribada au poder, lo govèrn [[Benito Mussolini|Mussolini]] restabliguèt rapidament l'òrdre e integrèt solament quatre ministres faissistas. Pasmens, tre novembre, [[Benito Mussolini|Mussolini]] obtenguèt lei plens poders per un an e enebiguèt lei [[grèva]]s. D'institucions novèlas foguèron tanben creadas per assegurar lo contraròtle dei faissistas sus l'[[Estat]] (Grand Conseu Faissista...). Puei, comencèt de persecutar seis adversaris. En abriu de [[1924]], gràcias au sostèn financier dau patronat e a la violéncia dei bandas armadas (*squadristas*), lei faissistas obtenguèron [[Eleccions generalas italiana de 1924|65% dei votz]] ais eleccions generalas. Enfin, entre junh de [[1924]] e febrier de [[1925]], l'[[afaire Matteotti]] permetèt a [[Benito Mussolini|Mussolini]] de liquidar l'oposicion politica e d'ordonar lo vòte dei lèis de « defensa de l'Estat » que suprimiguèron divèrsei [[libertat]]s (compres la [[libertat de la premsa]]), enebiguèron lei [[partit politic|partits politics]] e creèron una [[polícia politica]] e un tribunau d'Estat.

==== Aparicion e evolucion dau faissisme dins d'autrei país ====

[[Fichièr:Bundesarchiv Bild 146-2007-0003, Soldaten bei der Verhaftung von Stadträten.jpg|thumb|right|[[Milícia|Milicians]] [[nazisme|nazis]] durant lo [[Putsch de la Braçariá]] en [[1923]].]]

En mai d'[[Itàlia]], lo faissisme apareguèt e se desvolopèt en [[Alemanha]] e dins lo rèsta d'[[Euròpa]]. D'efiech, tre la fin de la [[Premiera Guèrra Mondiala]], [[Alemanha]] conoguèt una crisi grèva dins lei domenis politic, sociau, financier e economic. Plusors agitaires assaièron de preparar de revolucions [[Conservatisme|conservatritz]] ò popularas amb de mots d'òrdre [[nacionalisme|nacionalista]]s, [[Conservatisme|conservators]] ò [[comunisme|comunista]]s. De mai, la desmobilizacion laissava sensa emplech de centenaus de miliers de militars. Aquò entraïnèt ansin una multiplicacion deis insureccions e dei temptativas de còps d'Estat ([[putsch de Kapp]], *Reichswehr negra*...).

Entre aqueleis agitaires, lo [[caporau]] [[Adolf Hitler]] ([[1889]]-[[1945]]) foguèt cargat per l'[[armada]] de susvelhar un grop nacionalista [[Munic|muniqués]], lo DAP (Partit dei Trabalhaires Alemands) fondat per [[Anton Drexler]] ([[1884]]-[[1942]]). [[Antisemitisme|Antisemita]] e influenciat per lo [[socialisme]], aqueu partit venguèt lo [[NSDAP]] ([[Partit Nacionau Socialista dei Trabalhaires Alemands]]) en febrier de [[1920]] sota l'influéncia d'[[Adolf Hitler|Hitler]]. D'efiech, aqueu darrier capitèt rapidament de prendre lo contraròtle de l'organizacion. Adoptèt un programa de 25 ponchs d'inspiracion [[antisemitisme|antisemita]], nacionalista ([[pangermanisme]]), anticomunista e favorable a de reformas socialas (reforma agràcia, renfòrçament dei classas mejanas...). Introduguèt tanben l'usatge de la [[crotz gammada]] coma simbòl. Puei, assaièt d'organizar un [[Putsch de la Braçariá|còp d'Estat]] en novembre de [[1923]] mai la temptativa mau capitèt e [[Adolf Hitler|Hitler]] foguèt arrestat e condamnat a 5 ans de preson.

Dins lo rèsta d'[[Euròpa]], lo faissisme se difusèt dins d'autrei país coma [[França]] ò lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. Pasmens, son influéncia i demorèt limitada. En revènge, inspirèt divèrsei regims autoritaris coma aqueu de l'[[Miklós Horthy|amirau Horthy]] en [[Ongria]] ò dei [[militar]]s [[Portugal|portugués]].

=== Leis efiechs de la crisi de 1929 ===



==== La presa dau poder d'Hitler en Alemanha ====

[[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-H28422, Reichskabinett Adolf Hitler.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau gabinet Hitler en [[1933]].]]



La [[crisi economica de 1929]] aguèt de consequéncias fòrça grèvas en [[Alemanha]] amb lo retirament precipitat dei [[capitau]]s [[USA|estatsunidencs]] qu'avián permés la reconstitucion de son [[economia]] dins lo corrent deis [[ans 1920]]. La [[politica]] dei [[govèrn]]s de 1930-1932 e lo retorn dau [[proteccionisme]] internacionau agravèt la crisi amb un afondrament dau pretz agricòlas, la falhida de plusors companhiás e una aumentacion grèva dau [[caumatge]] (6 milions de caumaires en [[1932]]). Ansin, la populacion se dirigiguèt vèrs lo [[Partit Comunista d'Alemanha]] (KPD) e lei [[nacionalisme|nacionalistas]], principalament lo NSDAP.

Lei resultats electoraus demostrèron aqueu progrès amb 13% dei votz per lo [[Partit Comunista d'Alemanha|KPD]] e 18% per lo [[NSDAP]] en setembre de [[1930]]. En fàcia de la crisi, Hitler poguèt se presentar coma l'òme providenciau gràcias a un programa sociau e nacionalista. Aprofichèt tanben l'incapacitat dei [[liberalisme|liberaus]] de resòuvre la situacion mentre que de combats urbans opausavan de militants [[comunisme|comunistas]], sociaus democratas e [[Nazisme|nazis]]. Aquò li permetèt de progressar ais eleccions legislativas (37,4% dei votz en julhet de [[1932]] e 33% en novembre de [[1932]]). Pasmens, foguèt batut per [[Paul von Hindenburg]] a l'eleccion presidenciala d'abriu de [[1932]] (60% dei votz còntra 40%).

Après aqueleis escrutinhs, certanei [[liberalisme|liberaus]] e [[conservatisme|conservators]] organizèron un raprochament amb lei [[nazisme|nazis]] per s'opausar a la montada dei [[comunisme|comunistas]]. Ansin, Hitler venguèt cancelier lo 30 de genier de [[1933]].

==== L'instauracion dau regim nazi ====

[[Fichièr:Reichsparteitag 1935 Großer Appell 28-1121M original.jpg|thumb|right|Recampament nazi en [[1935]].]]



De [[1933]] a [[1934]], [[Adolf Hitler]] capitèt de sometre [[Alemanha]]. La premiera etapa regardèt l'aspècte [[politica|politic]] e comencèt amb l'[[incendi dau Reichstag]] lo 27 de febrier de [[1933]]. Atubat per un èx-comunista manipulat per lei [[nazisme|nazis]], permetèt a Hitler d'obtenir lei plens poders amb l'ajuda dei conservators e dei [[catolicisme|catolics]] (interessats per la promessa d'Hitler de signar un [[concordat]]). 

Ansin, a partir d'abriu, lei [[sindicat]]s foguèron enebits e lo partit socialista foguèt dissòut. Lei partits de drecha se dissouguèron per protestar e sa reformacion foguèt pas autorizada. Lo 14 de julhet de [[1933]], lo [[NSDAP]] foguèt declarat [[partit unic]]. Un an pus tard, la [[Nuech dei Cotèus Lòngs]] (29-30 de junh de [[1934]]) permetèt a Hitler d'eliminar l'ala socialisanta dau NSDAP qu'inquietava lo [[patronat]] alemand. Enfin, lo 2 d'aost de [[1934]], la mòrt dau president laissèt la totalitat dau poder politic a Hitler gràcias a un [[plebiscit]] ganhat amb 90% dei votz. Lei militars deguèron d'ara endavant li prestar jurament.

Puei, Hitler ordonèt lo rearmament d'[[Alemanha]], enebit per lo [[Tractat de Versalhas]]. Estimulant l'activitat industriala, aquela politica permetèt de redreiçar l'[[economia]] e de demenir rapidament lo [[caumatge]], çò qu'assegurèt una popularitat duradissa au regim. Aquò permetèt ai nazis de metre en plaça una politica [[antisemitisme|antisemita]] mai e mai violenta destinada a expulsar lei [[judaïsme|judieus]] en fòra dau [[Tresen Reich|Reich]]. Pauc a cha pauc, aquela politica venguèt mai e mai dura amb l'organizacion de violéncias sistematicas e la dubertura d'un ret de [[camp de concentracion|camps de concentracion]].

==== L'extension dau faissisme durant leis ans 1930 ====

La crisi economica favorizèt la difusion dau faissisme dins la màger part dei país d'[[Euròpa]]. Lo fenomèn foguèt fòrça important dins lei país d'[[Euròpa Centrala]] que seis elèits foguèron destabilizats per l'afondrament deis exportacions agricòlas. Aquò favorizèt lo renfòrçament dau caractèr faissista dei regims autoritaris dau periòde ([[America Centrala]], [[Espanha]], [[Portugal|Portugau]], [[Ongria]]...). Pasmens, aquelei país adoptèron principalament una [[politica]] [[conservatisme|conservatritz]] centrada sus la defensa dei valors tradicionalas maugrat la participacion de faissistas au govèrn ongrés.

Regardant lei país [[democracia|democratics]], de partits faissistas se desvolopèron en [[França]], au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e ais [[USA|Estats Units d'America]]. En [[França]], aquò permetèt l'emergéncia de partits fascisants mai lei partits de senèstra capitèron de s'unir per s'opausar a aquela montada (victòria dau [[Frònt Popular (França)|Frònt Popular]] en [[1936]]). Au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], la [[British Union of Fascists]] obtenguèt una certana notorietat mai sei resultats electoraus demorèron marginaus.

=== La Segonda Guèrra Mondiala e la disparicion dei regimes faissistas ===

[[Fichièr:Prisoners in the concentration camp at Sachsenhausen, Germany, 12-19-1938 - NARA - 540175 (cleanup).jpg|thumb|right|Presoniers dins un [[camp de concentracion]] alemand en [[1938]].]]
[[Fichièr:Segonda Guèrra Mondiala - Euròpa (1942-1945).png|thumb|right|Desfacha dei país faissistas entre [[1942]] e [[1945]].]]



A partir de la fin deis [[ans 1930]], lei regims faissistas [[Itàlia|italian]] e [[Alemanha|alemand]] adoptèron una politica militara [[expansionisme|expansionista]]. Comencèron de revendicar divèrsei territòris en [[Africa]], en [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] e en [[Euròpa]]. De [[1935]] a [[1939]], enregistrèron mai d'un succès [[diplomacia|diplomatic]]. Pasmens, se turtèron finalament a l'ostilitat de [[París]] e de [[Londres]] que declarèron la guèrra a [[Berlin]] en setembre de [[1939]] après l'invasion alemanda de [[Polonha]].

Lei país faissistas capitèron inicialament de conquistar la màger part d'[[Euròpa]] après de victòrias rapidas còntra [[Polonha]], [[Norvègia]], [[Belgica]], [[França]], [[Iogoslavia]] ò encara [[Grècia]]. Dins aquò, mau capitèron de rompre la resisténcia dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e de l'[[URSS|Union Sovietica]]. Puei, après l'[[ataca de Pearl Harbor]], declarèron la guèrra ais [[USA|Estats Units]]. A partir de [[1943]], la multiplicacion dau nombre d'enemics e lei dificultats interioras d'[[Itàlia]] minèron l'aisse faissista que foguèt finalament esquichat en [[1945]] entraïnant l'execucion de [[Benito Mussolini]] e lo [[suicidi]] d'[[Adolf Hitler]].

Durant la guèrra, lo regim nazi assaièt d'aplicar sei teorias [[nacionalisme|nacionalistas]] (creacion d'un espaci vitau per la « raça superiora », exterminacion dei « raças inferioras »...) e multipliquèt ansin lei [[crime de guèrra|crimes de guèrra]] e [[crime còntra l'Umanitat|còntra l'Umanitat]]. De mai, organizèt aquela exterminacion d'un biais [[industria]]u amb, per exemple, la creacion de [[Camp d'exterminacion|camps d'exterminacion]]. Au finau, entre 5 e 6 milions de [[judaïsme|judieus]], au mens un milion de [[Tsigans]] e de desenaus de milions d'[[Eslau]]s (principalament de [[Polonha|Polonés]] e de [[URSS|Sovietics]]) foguèron tuats durant aqueleis operacions. Arrestats, lei responsables nazis foguèron jutjats e mai d'un foguèt condamnat per [[crim còntra l'Umanitat|crims còntra l'Umanitat]].

=== Lo faissisme dempuei 1945 ===

L'amplor dei [[crim]]s e destruccions de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] descreditèt fòrça lo faissisme. Ansin, durant la [[Guèrra Freja]], aquela [[ideologia]] demorèt marginala e, de còps, enebida dins mai d'un país. Pasmens, inspirèt certanei [[dictatura]]s militaras d'[[America del Sud|America dau Sud]] mesas en plaça dins la region per leis [[USA|Estats Units]] coma aqueu d'[[Augusto Pinochet]].

Dins aquò, son influéncia tornèt aumentar a partir deis [[ans 1980]] en causa de la natura desestabilizatora dei crisis economicas entraïnadas per lo [[capitalisme]] [[neoliberalisme|neoliberau]] ([[crac de 1987]], [[crac de 2000-2001]], [[crisi economica de 2008|crisi de 2008]]...). D'efiech, aqueleis episòdis an tornarmai causat l'aparicion d'un caumatge de massa dins mai plusors país [[industria]]lizats e an minat l'autoritat deis elèits eissits de l'après guèrra (patronat, classa politica, mèdias...). Aquò a donc favorizat la resurgéncia de tendàncias fascisantas, e pus rarament de partits se revendicant oficialament dau faissisme, dins lo discors dei [[Partit politic|partits]] de drecha extrèma e mai de drecha. L'audiéncia d'aquelei movements es en cors d'aumentacion dins plusors país europèus amb de participacions minoritàrias a certanei govèrns ([[Itàlia]], [[Àustria]]...).

== Caracteristicas dau faissisme ==

Lei caracteristicas precisas dau faissisme son pas aisadas de definir car pauc de regims se revendiquèron oficialament d'aquela pensada. De mai, lei sistèmas més en plaça presentan de variacions non negligiblas. Pasmens, es possible d'identificar de trachs generaus.

=== Trachs comuns a totei lei regimes faissistas ===

==== L'unitat dau pòble e de la nacion ====

[[Fichièr:Piccole Italiane.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de sòcis d'una organizacion faissista per la jovença femenina.]]
[[Fichièr:Bundesarchiv Bild 146-1978-086-03, Joseph Goebbels mit Familie.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la [[Enfants Goebbels|familha Goebbels]] presentada coma un modèl per lei nazis.]]

Lo faissisme es un regim que considera lo pòble coma un ensemble organicament unit permetent, gràcias a l'emergéncia d'un « òme novèu », d'assegurar lo desvolopament e la grandor de la [[Nacion]]. Per aquò, dèu prendre lo contraròtle de l'Estat e o plaçar a son servici. Ansin, lei regims faissistas son de regims de massa assaiant de fondar son poder sus una adesion larga de la populacion au faissisme. Una premiera caracteristica dau faissisme es donc l'enquadrament de la populacion per lo partit faissista. Per exemple, en [[Itàlia]], lo [[Partit Nacionau Faissista]] teniá 2,5 milions de sòcis en [[1940]] e, en [[Alemanha]], lo [[NSDAP]] 8 milions en [[1945]].

Una tala importància permet aisament au partit de contraròtlar lo mond culturau e d'enquadrar la jovença gràcias a una propaganda e d'organizacions dedicadas. La natalitat, element important per estendre la nacion e lo pòble, èra ansin sovent encoratjada. Pasmens, l'enquadrament generau de la populacion permet tanben de prepausar un quadre novèu per resòuvre lei tensions socialas. D'efiech, per lei faissistas, tant leis obriers que lei patrons an un ròtle de tenir dins la grandor de la nacion. La [[lucha dei classas]] i es donc estrictament enebida e d'accions son presas per assegurar l'emplec tot en mantenent la posicion de la [[borgesiá]] que garda son poder economic a condicion d'acceptar lei directivas politicas governamentalas.

En practica, lo [[racisme]] es un element permetent de definir l'unitat dau pòble a respècte dei populacions vesinas. Son intensitat es pasmens fòrça variabla. Per exemple, es demorada relativament limitada en [[Itàlia]]. En revènge, lo regim [[nazisme|nazi]] imaginèt un sistèma estendut ierarquizant divèrsei raças e legitimant l'exterminacion de milions de personas. Leis autrei regims faissistas majors adoptèron sovent de posicions intermediàrias car seis ambicions se limitèron ben sovent a una region donada. Dins aquò, sei limits empediguèron pas la mesa en plaça de politicas d'exterminacion localas ([[Croàcia]]...).

==== Una politica expansionista ====

[[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-L04352, Deutschland, Rüstungsproduktion, Panzer.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una usina d'armament alemanda dins leis ans 1930.]]

Considerant la nacion coma un [[organisme]] aguent besonh de plaça e de ressorsas per se desvolopar e defugir lo declin, lei regims faissistas consideran la constitucion e la defensa d'un « Empèri »  coma una causa importanta per assegurar la grandor de la Nacion. Per exemple, se pòdon citar lo projècte de renaissença de la « Roma Imperiala », de conquista dau *Lebensraum* alemand per i fondar un « Reich de Mila Ans » ò de constitucion d'una Granda Croàcia.

Pasmens, per lo faissisme, la formacion d'un empèri es pas unicament un objectiu. D'efiech, es tanben un mejan de permet de renfòrçar l'unitat de la nacion, de transcendir lei divisions e de resòuvre lei problemas economics gràcias ai politicas d'armament. De mai, la [[guèrra]] es tanben vista coma un revelator dau coratge e dei vertuts dau pòble, çò que permet de mesurar la vigor d'una [[nacion]].

==== Un dirigisme economic en collaboracion amb la borgesiá ====

[[Fichièr:Adolf Hitler and Gustav Krupp von Bohlen und Halbach (1870-1950).jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'[[Adolf Hitler]] e de [[Gustav Krupp von Bohlen und Halbach|Gustav Krupp]], important industriau alemand, en [[1940]].]]

La necessitat de desvolopar la grandor de la nacion e de preparar la guèrra menèt lei regims faissistas a l'adopcion d'una politica economica mesclant dirigisme, [[autarquia]] e [[capitalisme]] regulat. D'efiech, l'Estat faissista esitèt pas d'intervenir dins leis afaires economics intèrnes per sostenir lei sectors industriaus ò agricòlas jutjats prioritaris ([[siderurgia]], [[quimia]], [[transpòrt]], [[agricultura]]...). [[Itàlia]] foguèt probablament pus activa dins aqueu domeni car son teissut industriau èra pus feble qu'aqueu d'[[Alemanha]].

Per aquò, una politica sociala foguèt adoptada per eliminar lo caumatge de massa e assegurar un emplec segur ais obriers. En cambi, lo patronat poguèt impausar de reduccions salarialas importantas e son poder economic foguèt renfòrçat amb l'enebiment dei sindicats e l'enquadrament dau [[proletariat]] per d'organizacions faissistas fidèlas au [[govèrn]]. Ansin, lo periòde faissista favorizèt la creissença de mai d'una companhiá e la borgesiá contestèt gaire la demenicion de son ròtle politic. De son caire, lei classas mejanas perdiguèron egalament una partida de sei revenguts mai poguèron obtenir una promoccion sociala gràcias au partit.

Au finau, lo bilanç economic italian e alemand a la fin deis [[ans 1930]] es pas negligible car permetèt lo redreiçament productiu dei dos país. Ansin, la produccion italian doblèt entre [[1922]] e [[1938]] maugrat lo mantenement d'una dependéncia fòrta ais importacions. En [[Alemanha]], maugrat l'afondrament deis ans 1930-1932, la produccion aumentèt de 33% entre [[1928]] e [[1937]]. Aquò permetèt ansin d'eliminar lo caumatge e assegurèt una popularitat vertadiera ai regims faissistas, especialament en [[Alemanha]] onte lo [[nazisme]] subrevisquèt aisament fins a la desfacha de [[1945]].

==== Lo principi dau cap ====

Lo faissisme es un sistèma fòrça ierarquizat gràcias au principi dau cap (ò principi d'autoritat). D'efiech, lo foncionament de seis institucions es assegurat per un ensemble de caps que recebon una autoritat absoluda sus un domeni donat. Contestar aquela autoritat es enebit e, de còps, considerat coma una traïson. Aqueu principi se tròba, per exemple, exprimida dins la devisa dei [[Schutzstaffel|SS]] *« Mon onor es dich fidelitat »*. Lei caracteristicas principalas deis institucions e organizacions faissistas son donc sa militarizacion e son centralisme.

A la cima dau sistèma, lo cap suprèm es donc un menaire dotat de poders quasi absoluts. [[Benito Mussolini|Mussolini]] èra ansin unicament responsable davant lo rèi d'[[Itàlia]] e [[Adolf Hitler|Hitler]] èra ritualament elegit per lo *Reichstag* totei lei quatre ans coma *Reichführer* dotat dei plens poders. Per sostenir e legitimar son poder, lei caps faissistas son donc ajudats per una [[propaganda]] intensa que permet de desvolopar una mistica dau cap e lo mite de son infalhibilitat. Dins mai d'un cas, lei caps de regim faissista recebèron pereu de títols prestigiós.

==== Lo sistèma repressiu ====

[[Fichièr:Gestapo radio-telegram for list of suspected homosexuals. Transcribed for chief of police in Dortmund.jpg|thumb|right|Rapòrt de la [[Gestapo]] a prepaus d'individús sospichats d'omosexualitat.]]

Per mantenir l'unitat dau pòble, la repression es una necessitat dei regims faissistas. Per aquò, totei leis estats faissistas se dotèron de polícias politicas fòrça importantas ([[Gestapo]], [[OVRA]]...). Leis enemics designats de la nacion foguèron principalament lei [[comunisme|comunistas]], lei raças ò pòbles enemics ([[judaïsme|judieus]]...) e leis individús considerats coma « desviants », una categoria larga gropant lei criminaus condamnats, leis [[omosexualitat|omosexuaus]] ò certanei minoritats religiosas. La repression permetiá tanben de mantenir en plaça lo rèsta de la societat que voliá pas èsser associat amb lei grops visats. Lei mejans utilizats foguèron donc fòrça variats anant de la marginalizacion sociala a l'assassinat. L'arrestacion e l'exili foguèron tanben de mesuras frequentas còntra leis adversaris dau regim.

=== Especificitats dau nazisme ===

[[Fichièr:May 1944 - Jews from Carpathian Ruthenia arrive at Auschwitz-Birkenau.jpg|thumb|right|Arribada de judieus dins lo camp d'Ausschwitz-Birkenau organizat per la SS per esplechar la man d'òbra capabla de trabalhar avans d'eliminar amb lo rèsta dei personas incapables de trabalhar.]]



A respècte deis autrei regims faissistas, lo [[nazisme]] d'[[Adolf Hitler]] presenta d'especificitats importantas en causa de la primautat pus importanta donada a la question raciala a ai liames personaus per lo *Führer*. Lo [[Tresen Reich]] organizèt ansin una politica d'exterminacion industriala dei populacions enemigas afin de liberar lei territòris revendicats per la « raça superiora germanica ». De mejans importants foguèron atribuïts a aqueu projècte amb la constitucion d'un sistèma complèx permetent d'esplechar aquela man d'òbra avans de l'eliminar. Lei [[judaïsme|judieus]], lei [[Polonha|Polonés]] e lei [[URSS|Sovietics]] ne'n foguèron lei victimas principalas. Franc de [[Croàcia]] qu'assaièt d'exterminar lei [[catolicisme|catolics]], lei [[comunisme|comunistas]] e una partida dei [[Serbia|Sèrbes]], un tal acarnament se tròba pas dins leis autrei regims faissistas.

Una autra particularitat dau [[nazisme]] es la lucha entre lei diferents còrs e entitats au servici d'[[Adolf Hitler]] (*Wehrmacht*, [[Gestapo]], [[SS]], [[NSDAP|partit]], ministèris...). En [[Itàlia]], [[Benito Mussolini|Mussolini]] contunièt de fisar de responsabilitats importantas a son estructura administrativa, probablament car voliá limitat lo poder de sei fidèus. En [[Alemanha]], [[Adolf Hitler|Hitler]] preferiguèt recompensar l'iniciativa, çò qu'entraïnèt de conflictes permanents entre institucions e permetèt a la [[SS]] menada per [[Heinrich Himmler]] e [[Reinhard Heydrich]] d'estendre son influéncia sus la societat. Pauc a pauc, l'organizacion dispausèt d'un ensemble d'usinas pròpris, de fòrças armadas distintas e comencèt d'organizar la colonizacion de l'Èst d'[[Euròpa]]. Se preocupèt tanben dei questions de puretat raciala e aguèt un ròtle major dins l'exterminacion dei judieus. Sensa equivalent, aqueu sistèma, dich « Estat-SS » per certaneis istòrians, favorizèt l'emergéncia d'un [[fanatisme]] basat sus una obeïssença absoluda ais òrdres d'[[Adolf Hitler|Hitler]].

=== Diferéncias amb leis autrei regimes autoritaris dau periòde ===

Un emplec abusiu dau tèrme « faissista » consistís a l'aplicar a totei lei corrents de l'extrèma drecha, mentre que lo faissisme es solament un corrent istoric ben precís d'extrèma drecha. Un autre usatge abusiu es de qualificar de « faissista » tota persona, movement ò actitud supausats autoritaris, e mai s'an pas cap de relacion amb lo faissisme istoric. Ansin « faissista » e « faissisme » son una etiqueta plan frequenta per disqualificar un adversari quin que siegue dins la [[vida politica]]. Aquel biais retoric se sarra de la *reductio ad hitlerum*.

Lei confusions son nombrosas amb lei regims autoritaris fondats sus lei fòrças militaras coma :
* lo [[corporatisme]] qu'es una organizacion d'institucions recampant leis obriers e lei patrons per subordinar seis interès a aquelei dei companhiás. Imaginat per de pensaires [[catolicisme|catolics]] dins lo corrent dau sègle XIX, foguèt adoptat per lo [[Portugal|Portugau]] de [[António de Oliveira Salazar|Salazar]] ò l'[[Espanha]] de [[Francisco Franco|Franco]]. Se presentant coma una alternativa au [[capitalisme]] e au [[comunisme]], a pas per objectiu la grandor de l'economia nacionala.
* lo *caudillisme* que designa un regim fondat sus un còp d'Estat per un cap sostengut per una partida dei mitans conservators de la societat ([[Glèisa]], proprietaris terrencs...). Es un fenomèn fòrça estacat a la [[Peninsula Iberica]] e a l'[[America del Sud|America dau Sud]].
* lei monarquias reaccionàrias d'[[Euròpa Centrala]] durant leis ans 1920-1930. Nacionalistas e conservatritz, formèron de còps d'alianças amb lei faissistas per combatre lei [[comunisme|comunistas]]. Pasmens, après l'eliminacion d'aquela menaça, la màger part d'aquelei govèrns s'ataquèron egalament ai faissistas.
* lei juntas militaras installadas ò sostengudas per leis [[Estats Units d'America]] durant la [[Guèrra Freja]], principalament en [[America del Sud|America dau Sud]]. Anticomunistas, aquelei regims èran tanben sovent conservators car aliats amb leis elèits tradicionaus ([[Glèisa]], patronat...). Pasmens, au nivèu economic, èran favorables a un sistèma capitalista fòrça liberalizat.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===
<div style="-moz-column-count:4; column-count:4;">
* [[Adolf Hitler]].
* [[Anarquisme]].
* [[Antisemitisme]].
* [[Benito Mussolini]].
* [[Corporatisme]].
* [[Crisi economica de 1929]].
* [[Expansionisme]].
* [[Nazisme]].
* [[Nacionalisme]].
* [[Populisme]].
* [[Racisme]].
* [[Segonda Guèrra Mondiala]].
</div>

=== Bibliografia ===

* Pierre Milza e Serge Berstein, *Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.

### Nòtas e referéncias