Castèthgelós

**Castèthgelós** (*Casteljaloux* en francés) o **Castèlgelós** es ua comuna vasadesa  de Gasconha, situada dens lo departament d'Òut e Garona e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia

### Perimètre deu territòri

## Toponimia

Las fòrmas ancianas son *Castrum Gelosium*, en latin, en 1121, *Castedgelos*, en occitan, en 1242, *Castrum Gelosii*, *Gelosii Castrum*, en latin, en 1242-1255, *Casted Gelos*, en occitan, en 1242-1255, *Castelgelous*, en 1262, *Castelgelos (frais menors de ~)*, en occitan, en 1326, *Castro-Geloux (castrum de ~)*, en 1341, *Castrum Gelosium*, en latin, en 1370, *Castet-Gelos*, en occitan, en 1383, *Castelgelos*, en occitan, en 1407, *Castelgeloux*, en occitan, en 1498, *Castelgelloux*, en occitan (?), en 1598, *Castet Jaloux*, en francés, en 1594, *Castelgeloux*, en 1652, *Castelgeloux*, en francés (mapa deu sègle XVII) .

*Castèlgelós* es format de dus elements que pausan sengles problèmas. Lo purmèir ven d'una de las fòrmas occitanas deu mot latin *castellum*. I a divergéncia entre duas honts. Lo siti *Toponimia occitana* dona *Castèl(gelós)* , donc ua fòrma lengadociana, mès tanben ua fòrma francesa, qu'es un nom comun ( « un castel ») e que pòt representar variantas diferentas deu resultat deu latin *castellum*; cau benlèu sospieitar ua influéncia de la fòrma oficiala, mès i a d'atestacions en *Castel-* en occitan tanlèu lo sègle XIV (o XIII). Bénédicte Boyrie-Fénié dona la fòrma normala en gascon *Castèth(gelós)*, dab la prononciacion [kas'tɛtje'lus]  (*-tje-* se legeish « tyé- ») mès jamèi se sap pas dens son libe se la prononciacion es observada o supausada; a l'entorn de la vila, la prononciacion sembla ni [kas'tɛtje'lus], ni [kas'tɛlje'lus], mès [kas'tɛlja'lus]. Lo segond element pòt estar l'adjectiu *gelós*, mès son sens manca d'evidéncia : « expausat, perilhós », per Dauzat , « emparat dab un zèl coratjós », per Negre, citat per B. Boyrie-Fénié; Astor, citat tanben per B. Boyrie-Fénié parla d'ua « proteccion gelosa ». Bénédicte Boyrie-Fénié ha remarcar que la proximitat de Castèthamorós poiré justificar l'idèa de Negre [enter los dus *Castèth*, lo rapòrt poiré estar au revèrs de çò que pensa la toponimista], mès evòca tanben las recèrcas de Miquèu Grosclaude sus ua basa idronimica, probablament preceltica, *gel-*, relevada dens plan de noms de rius gascons, com *Gelós* que passa au vilatge deu medish nom. E d'un aute costat, quan lo sens de *gelós* li sembla incontestable, Miquèu Grosclaude l'explica dens son sens ancian « zelat, prompte a venjar las injúrias »  .

Joan Glaudi Dinguirard, en se basant sus ua lenga de Bigòrra nommada *semedia* per Virgilius Maro Grammaticus, eventualament diferenta deu basque, que conten l'expression *mota gelus*, sinonime de *mons altus*, ha ua ipotèsi que dens los noms com *Castèlgelós*, Ainhice-Mongelòs o Castèthgelòs, *gelòs* auré lo sens de « haut ». Lo mot seré donc un oronime e non pas un idronime. Dinguirard sosten l'explicacion per tres rasons de mèi : 1. *gelòs*, fòrma que se tròba dens dus cas, a un *ò* obèrt mentre que l'adjectiu occitan *gelós* a un *o* barrat; 2. i a ua parentat, benlèu per azard, entre *gelus/gelòs* e *gara*, que significa « haut » en basque; 3. lo mot *gelòs/gelós* es present en toponimia qu'en Gasconha occidentala, la partida mens latinizada. Dens lo cas de *(Castèl/Castèth)gelós*, ua atraccion paronimica auré hèit passar la fòrma d'origina *-gelòs* a l'adjectiu occitan *gelós* . Ua dificultat es lo passatge de *gelus* deu sègle VII a *Gelòs*, l'auta dens lo cas de *Castèlgelós* es que lo castèth èra sus la riba d*'Avance* (nom francés), çò que justifica pas un oronime, mès meilèu un idronime, com los que Miquèu Grosclaude estudièt. D'un aute costat, un castèth pòt estar qualificat de « haut » per son bastiment, per la hautor de las tors.

## Istòria
* Avant 1806, *Lupiac* (nom francés e probablament occitan) estó annexat a Castèlgelós  [en realitat, Lupiac es dens La Reunion e benlèu que sonque una partida de la parròpia de Lupiac es dens la comuna, o tot simplament tota la parròquia de Lupiac es dens La Reunion]

* En 1841, *Saint-Gervais* (nom francés) estó tanben annexat a Castèlgelós . Lo lòc èra situat au sud-oèst de la vila, mès se vei pas mèi sus las mapas de l'IGN actualas; sus la mapa d'Estat major, *St Gervais* es plaçat au sud de la vila , com se n'estosse un barri; es confirmat per lo cadastre napoleonenc, qui muisha que Sent Gervasi correspond haut o baish au quart Sud-Oèst de la comuna actuau de Castèlgelós, damb lo caplòc tòca-tocantas damb la vila.

## Administracion

* Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra caplòc deu canton de Castèlgelós; es adara burèu centralizator deu canton de *Les Forêts de Gascogne* (en francés), donc Los Bòscs (las Ahorèsts ? las Seuvas ?) de Gasconha.

## Demografia

* En  la populacion èra de  abitants.

### Demografia ''Saint-Gervais'' (nom francés)

* Lo n° INSEE es estat cambiat per rasons practicas.

## Lòcs e monuments

## Personalitats ligadas dab la comuna

## Véser tanben
* Comunas d'Òut e Garona
## Ligams extèrnes

## Nòtas